T.C.

BAHÇEŞEHİR ÜNİVERSİTESİ ULUSLARARASI GÜVENLİK VE STRATEJİK ARAŞTIRMALAR MERKEZİ

TÜRKİYE – ERMENİSTAN YENİ DÖNEM Mİ ?

İSTANBUL EKİM - 2009

İÇİNDEKİLER

GİRİŞ ....................................................................................................... 1 BÖLÜM 1: STRATEJİK PARAMETRELER...............................................................6

1.KARABAĞ SORUNU 1.1. Tarihsel Arka Plan ............................................................................ 6 1.2. 1988 – 1994 Arası Gelişmeler .......................................................... 9 1.3. Minsk Süreci ................................................................................... 14 1.4. Karabağ Sorununa İlişkin Görüş ve Değerlendirme ....................... 17

2 . ERMENİSTAN STRATEJİK ALGISI VE AÇILIM SÜRECİNE İLİŞKİN GENEL DEĞERLENDİRME ............................................. 20 2 .1. Ermenistan’ın Stratejik Perspektifi: Erivan bölgesini ve dünyayı nasıl algılıyor? ................................................................................ 20 2.2 Ermenistan Stratejik Kültüründe Sınır Aşan Milliyetçilik ve Irksal Faktörler ................................................................................ 21 2.3. Ermenistan Güvenlik Anlayışı ve Tehdit Algısı ............................... 26 2.4. Ermenistan Stratejik Kültüründe Konsept Çeşitliliği ve Risk Minimizasyonu....................................................................... 29 2.4.1. Ermenistan Stratejik Kültürü Işığında Türkiye İçin Değerlendirme ............................................................................................... 32 2.5. Açılım Sürecinin Diğer Aktörler, Küresel ve Bölgesel Parametreler Açısından Değerlendirilmesi.................................................. 34

EK: 1 SOYKIRIM İDDİALARI VE YANSIMALARI .......................................... 48

3. Türk Tarihinde Ermeniler ................................................................... 48 3.1. Ermeniler ve Din............................................................................. 49 3.2.Ermeni Nüfusu................................................................................. 50 3.3. Millet-i Sadıka’dan Şark Meselesine............................................... 52 3.4.Ermeni Cemiyetleri .......................................................................... 56 3.5. I. Dünya Savaşı Öncesinde Ermeniler............................................ 60 3.5.1. Rusya-Ermeni İlişkileri ................................................................. 60 3.5.2. 19. ve 20. yy. ’da Ermeni Nüfusu................................................. 62 3.5.2.1. Resmi Kaynaklarda Ermeni Nüfusu.......................................... 62 3.5.2.2. Ermeni Kaynaklarında Ermeni Nüfusu...................................... 67 3.6. I. Dünya Savaşı’nda Ermeniler ....................................................... 77 3.6.1. Ermeni Çetelerine Karşı Alınan Tedbirler .................................... 78 3.6.2. Tehcir Kararı ................................................................................ 83 3.7. Ermeni Mezalimi ........................................................................... 113 3.8. ‘Sözde Soykırım’ın Hukuki Boyutu................................................ 117 3.9. Sözde Soykırım Propagandası ..................................................... 119 4. Soykırım İddialarının Siyasi Etkileri ................................................. 122

ÖZEL NOT........................................................................................... 126

KAYNAKÇA ......................................................................................... 131

EKLER ................................................................................................ 134

TABLOLAR VE HARİTALAR Tablo 01: Öldürülen ya da Göç Etmek Zorunda Bırakılan Türk ve Müslüman Nüfusun Yıllara Göre Dağılımı ............................................... 7 Harita 01: İşgal Altındaki Azerbaycan Toprakları ve Karabağ’ın Durumu.. ............................................................................................................... 11 Tablo 02: İşgal Edilen Bölgelerden Kaçan Azerilerin Sayısı................. 13 Tablo 03: 16. Yüzyıl’da Anadolu’nun Çeşitli Yerlerindeki Müslüman ve Gayrimüslim Nüfus ............................................................. 50 Tablo 04: İkinci Meşrutiyet Dönemi Meclislerin Etnik Yapısı ............... 54 Tablo 05: Osmanlı İmparatorluğu’nda Ermeni İsyanlarının Listesi ....... 59 Tablo 06: Osmanlı Devleti’nin Nüfusu 1831 ......................................... 63 Tablo 07: Osmanlı Devleti’nin Nüfusu 1834 ......................................... 64 Tablo 08: Osmanlı Devleti’nde Nüfusun Dağılımı 1881/82-1893 ......... 65 Tablo 09: Osmanlı Develti’nde Nüfus 1894-1897 ................................. 66 Tablo 10: Osmanlı Devleti’nde Nüfusların Cemaatlere Göre Dağılımı 1906/07-1914...................................................................... 67 Tablo 11: Marcel Leart (Kirkor Zöhrap)’a Göre Osmanlı Devleti’nde Ermeni Nüfusu 1882.............................................................. 68 Tablo 12: Vilâyat-I Sitte’de Ermeni Nüfusu 1912 Marcel Leart (Kiokor Zöhrap)’a Göre ...................................................................... 69 Tablo 13: Osmanlı Devleti’nde Ermeni Nüfusu 1912 Ermeni Patrikhanesi’nin İstatistiklerine Göre ..................................... 69 Tablo 14: Osmanlı Devleti’nde Ermeni Nüfusu Ermeni Patrikhanesinin İstatistiklerine Göre ................................................................ 70 Harita 02: 1912 Yılı Anadolu’da Ermeni Nüfusu .................................... 71

........................ 120 Tablo 27: Arşivleri Ziyaret Eden Yabancı Araştırmacı Sayısı ...................................................... 121 ............. 72 Tablo 16: Erzurum Vilayeti’ndeki (Vilayat-ı Sitte’de yer alır) Müslüman Ve Ermeni Nüfusa Ait Osmanlı İstatistikleri . 74 Tablo 18: Resmi Sayıma Göre Osmanlı Devleti’nde Ermeni Nüfusu ................ En Az Ve En Fazla Oranları .................... 74 Tablo 17: Vilâyat-ı Sitte’de Ermenilerin Genel Nüfus İçindeki Ortalama............... 114 Tablo 26: Ermeni İddiaları Üzerine Yayınlar .......................................................................... 75 Tablo19: Ermeni ve Ermeni Yanlısı Kaynaklara Göre Osmanlı Devleti’nde Ermeni Nüfusu ........... 76 Tablo 20: Tehcir Sırasında Usulsuz Davrandıları Gerekçesiyle Divan-I Harbe Sevk Edilen Kişilerin Bölgelere Göre Dağılımı............................................................ 72 Tablo 15: 1914 Senesi Farklı Milletler Resmi İstatistiği ........................... 111 Tablo 24: Çeşitli Ülkelere 1914-1920 Yılları Arasında Gerçekleşen Göçler Ve Göçmen Sayıları.............................................. 91 Tablo 22: Tehcir Sırasında Sevk Edilen ve Yerlerinde Kalan Ermeniler ............................. 91 Tablo 21: Divan-ı Harplerde Yapılan Yargılamaların Sonucunda Verilen Cezalar (1916 itibariyle)....... 110 Tablo 23: Tehcir ile İskan Arasındaki Kayıpların Beyanı .................................................................................. 112 Tablo 25: Ermeniler Tarafından Katledilen Türkler (1919-1921) ...Harita 03: Osmanlı Vilayetleri’nde Etnik Dağılım ...........

raporlar ve terörizmle ilgili araştırmaların tümüne elektronik ortamda www. Merkezimizce gerçekleştirilen analiz/projeksiyon çalışmaları.tr adresinden ulaşabileceğinizi ayrıca bilgilerinize sunarız. Saygılarımızla.busam. referans kimliğindeki bilgi ve belgeleri de analizimizin ekinde bulabileceklerdir.edu. Ercan ÇİTLİOĞLU Uluslararası Güvenlik ve Stratejik Araştırmalar Merkezi Başkanı .Türkiye ve Ermenistan arasında kalıcılaşma eğilimi gösteren anlaşmazlıkların çözümüne ilişkin çalışmaların her iki ülke karar vericileri ve kamuoyları ile paylaşıldığı yaşadığımız süreçte ulusal kimlikli sorunlara duyarlılık ve sorumluluğumuzun bir gereği olarak hazırladığımız analizi bilgilerinize sunuyoruz.bahcesehir. Türkiye Ermenistan ilişkilerini araştırmak isteyecekler.

kavme ismini vermiş 400 yaşında ölen bir kahraman olarak kabul edilmektedir. Ermenistan. Zerdüştlük bölgede yayılmıştır. M. Hititler veya Urartular’ın torunu olabilecekleri. Ermeniler’in tarih içerisinde yoğunlukla yaşadığı topraklar hakkındaki ilk yazılı kayıtlar Hitit Krallığı’ndaki hiyerogliflere ve Asurlular’dan kalma yazıtlara dayanmaktadır. jeopolitik açıdan işgallere ve güç mücadelelerine açık bir alanda konuşlanmış. Türközü. Kocaş 1990. Persler idari olarak bölgeyi satraplıklara (vilayet) bölmüş. topraklarını da Hayk ya da Hayastan olarak da adlandırmaktadırlar. yörede ilk kalıcı eser bırakan medeniyet olmuşlardır. Ermeni halkının kökenleri hakkında farklı tezler ortaya konmakla birlikte. Nuh’un torunu olan. anılan tezin yanı sıra Frigyalılar’ın bir kolu oldukları. Başkentleri (Tuşpa) bugünkü Türkiye sınırları içerisinde (Van ili ve çevresi) bulunan Urartular. 1 . resmi görüşü de yansıtacak şekilde. Kırzıoğlu. Her ne kadar Ermeniler’in kökeni üzerine farklılaşan iddialar bulunsa da. 6. 2004). Azerbaycan. Tezlerden en geniş kabul göreni. 2004. Yavuz.Giriş Kimi zaman bağımsız çoğu zaman ise büyük bir devletin himayesi altında yaşayan Ermeniler. İki asır süren Pers dominasyonu bölgeyi sadece siyasal olarak değil kültürel ve dini konularda da etkisi altına almış. 1952’den aktaran Aslan. 2001). bulundukları coğrafyada tarih boyunca küresel boyutta başat bir güç olarak belirememişlerdir. Gürün 1988’den aktaran Aslan. 2004. 1990). Gürcistan.yy’da Medler’in kontrolüne geçen bölge kısa süre sonra ise Persler’in hakimiyetine girmiştir. Yayıldıkları coğrafya günümüz Doğu Anadolu. ancak en yoğun oldukları bölgelerde dahi ekseriyeti oluşturmakta zorlanmıştır (Kocaş. 1 Hayk Hz. İran’ın kuzeybatısı ve Anadolu’nun güneyi (Kilikya) olan söz konusu toplum . Bu nedenledir ki Ermeniler kendilerini Hay. Hayasalılar’a dayandıkları hatta Türki (Turkic) ya da proto–Türkler ile akraba olabilecekleri hakkında dahi birçok tez vardır (Aslan. 1968’den aktaran Aslan.Ö. 2004. Tarihsel olarak Ermenistan olarak adlandırılan topraklardaki ilk krallık Urartular olmuştur. Dünya geneline yayılmış “Armenia” ya da Türkçe’deki karşılığı olan “Ermenistan” kelimesi ise ilk olarak Pers Hükümdarı Dara (Daryus) yazıtlarında görülmüştür (Özgüldür ve diğerleri. 2004. Hayk efsanesi 1 olsa da. nihai bir sonuca ulaşılmasını sağlayacak somut kanıtlar bulunmamaktadır. 1995’ten aktaran Aslan.

5.Ö. Ermeniler tarihte bilinen en eski Hristiyan topluluktur. edebiyat.S. yy’da batıda önemli bir güç merkezi olarak beliren Osmanlılar ile doğudaki Safeviler arasında bölünmüştür.M.yy’daki Bizans işgaline kadar sanat. 1.yy’da ise bölge Moğol işgaline maruz kalmıştır Ermeniler’in bulunduğu topraklar 16. 1990.Ö. Roma İmparatoru Constantine’in tüm inançlara toleransı öngören Milan Fermanı’nı (Edict of Milan) ilan etmesinden 12 sene önce 301’de Ermeniler devletin resmi dini olarak Hristiyanlığı kabul etmiş. M. M. başarılı olunmuş. 13.yy’da kendini krallar kralı ilan eden Büyük Dikran döneminde Ermeni kontrolündeki sınırlar Hazar’dan Akdeniz’e kadar uzanmıştır. sosyal hayat gibi birçok alanda Avrupa’dan etkilenmiştir. ve 17.000’i geçmiştir. Kilikya Krallığı döneminde Ermeni aydınlanmasının altın devri yaşanmıştır. başkent Ani’nin nüfusu 100. 190 yılında bölgede görevli bir general olan Artexias liderliğinde bağımsızlıklarını ilan etmişlerdir. 405’te ise birleştirici unsur olarak önemli bir rol oynayan Ermeni alfabesini oluşturmuşlardır (Ermenistan Dışişleri Bakanlığı [web]. Bizans’ın Büyük Ermenistan olarak da adlandırılan bölgeyi ele geçirmesiyle Ermeniler’in büyük bir kısmı güneye. Büyük Ermenistan’daki Ermeniler ise Selçuklular’ın bölgeye girmesiyle Bizans’a karşı mücadelelerini bitirmiş. göç etmiş.yy’da Müslümanlığın yayılmasıyla birlikte Araplar tarafından işgal edilen bölge. Kilikya’da üç asır süren Ermeni hakimiyeti 1375 yılında Mısır’dan gelen Memluklar tarafından sonlandırılmıştır. 2009). 2009). şehirleşme ve ticari konularda atılımlar yapmış. 331 yılında Büyük İskender’in Pers İmparatorluğu’na son vermesi üzerine bölge Helenistik kültürün etkisi altına girmiştir. Küçük Ermenistan’a. 64’te Ermeni topraklarının bir kısmı Part hakimiyetine girmiş ve Roma-Part arasında mücadelelere sahne olan bölgede bir nevi tampon görevi görmüştür. Özellikle Osmanlılar’ın Çukurova’yı ele geçirmesiyle Memluklular’dan sonra bir diğer Türk devletinin hakimiyetine giren Ermeniler. Anılan dönemde Ermeniler kültür. 7. M. Ermenistan Dışişleri Bakanlığı [web].Ö. gayri müslimlere tanınan inanç 2 . Siyasi olarak İskender’in komutanlarından Selefkus’un idaresi altında bulunan Ermeniler.yy’da Sasaniler tarafından kontrol altına alınan Ermeni topraklarında Vartan Mamikonyan önderliğinde Sasanilerle mücadele edilmiş. 9.yy’da tekrar Ermeni hakimiyetine girmiştir. ancak çatışmalar sonlanmamıştır (Kocaş. edebiyat gibi alanlarda büyük gelişimler gösteren toplum. sanat. Selçuklular’ın bölgeye gelişiyle Kilikya’daki Ermeni oluşumu perçinlenmiştir. 11.

önde gelen politik figürlere suikast girişimleri gibi eylemlerde bulunmuşlardır . 3 . Yusuf “Ermeni Tehciri” (9. Dünya Savaşı öncesinde komitacılık faaliyetleriyle örgütlenen ayrılıkçı Ermeniler. Osmanlı’nın bulunduğu coğrafyada ve Ermeniler’in yaşadığı bölge üzerinde etkili olmak isteyen dış güçler tarafından ‘koruyuculuk’ (protektora) adı altında kışkırtılmış. İstanbul. Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği’nin dağılmasını müteakip. yapılan referandum sonucunda bağımsızlığını ilan eden Ermenistan’ı ilk tanıyan ülkelerden biri Türkiye Cumhuriyeti olmuştur. 1918’de kurulan Erivan merkezli devletleri yönetiminde harekete geçmiş. 2006 3 Sözü edilen konuyla ilgili bilgilendirme ve belgeler çalışmanın devamında detaylı olarak ele alınacaktır. Ermeni toplumunu Osmanlı Ordusu’na karşı. gerekse cephe gerisi gerilla faaliyetleriyle savaşma hususunda kışkırtmış ve sivil halka yönelik sistematik katliamlarda bulunmuşlardır. gerek Rus safına geçerek düzenli birlikler halinde. Karabağ konusunda 1992’de Azerilerle çatışmaya başlayan Ermenistan’ın Azerbaycan topraklarını işgal etmesi üzerine sınırlarını 2 2 3 Ermeniler’in huzur içinde yaşadıklarının da bir kanıtı olarak çeşitli yörelerden Kilikya coğrafyasındaki şehirlere önemli miktarda göç alınması da gösterilebilir.Baskı) Babıali Kültür Yayıncılığı. Ankara’daki meclisin 1921’de Sovyetler ile yaptığı Moskova Antlaşması ve diğer Sovyet cumhuriyetlerine yönelik olarak düzenlenen Kars Antlaşması sonucunda nihai halini kazanmıştır. 29 Kasım 1920’de Sovyet cumhuriyetlerinden biri olarak ilan edilen Ermeni devletinin Türkiye ile olan sınırları. 1. Halaçoğlu.serbestisi kapsamında özgürce yaşamışlardır . 1. Bölgedeki bazı şehirlerin demografik yapısı ve miktarı için bkz. Sadece Türkleri değil bölgede yaşayan kimi Ermenileri de hedef alan söz konusu terör dalgası. Dünya Savaşı sonrası Osmanlı Hükümeti ile imzalanan ancak geçersiz kalan Sevr Antlaşması’nda kendilerine vadedilen toprakları elde edemeyen Ermeniler. 2006). ancak Doğu Cephesi Komutanı Kazım Karabekir tarafından mağlup edilerek Gümrü Antlaşması’nı imzalamışlardır.yy sonlarına doğru ayrılıkçı talepler çerçevesinde. Osmanlı içerisinde birçok resmi kurumda önemli görevler üstlenen Ermeniler verdikleri hizmetlerden ötürü “millet-i sadıka” (sadık millet) olarak nitelendirilmişlerdir (Halaçoğlu. 1789 Fransız İhtilali’nin getirdiği milliyetçilik ve ayrılıkçılık akımlarından en son etkilenen toplumlardan biri olan Ermeniler. özellikle 19. isyan çıkarma. doğu cephesinde yürütülen savaş çerçevesinde sivil can kaybı ve askeri ikmal güvenliğinin sağlanması amacıyla Ermeniler’in cepheden uzak bölgelere sevkiyle önlenebilmiştir.

Kafkasya jeopolitiği ve bölgesel jeostratejik parametreler içinde. çevresindeki kim komşuları ile sınır problemleri yaşayan. Çalışma kapsamında ortaya konacağı üzere. Bu yönüyle saldırgan bir dış politika izlediği söylenebilecek söz konusu ülkenin. Türkiye gibi çok önemli bölgesel faktörler ile çok etnikli bir iç yapının etkisi altında şekillenmiş son derece dinamik ve devinimli bir yapıyı tanımlamaktadır. ırksal faktörleri de içeren ve Ermenistan sınırlarını aşan aşırı bir milliyetçilik anlayışıyla Erivan. Ankara gibi başkentlerin strateji ve siyasetlerine kadar “Kafkasya politikalarını” oluşturan tüm unsurlar da anılan hızlı döngüye katılarak “bir günü dünyanın genelinden daha hızlı yaşadığı” söylenebilecek bu bölgenin temel niteliklerini meydana getirirler. genel olarak Kafkasya’da ve özel olarak da Ermenistan’da. pratikteki imkan ve kabiliyetleri ise bir o kadar sınırlıdır. Söz konusu jeopolitiğin içinde yer alan jeostratejik parametreler ise değişken ve hareketlidir. siyasi ve tarihi sorunlara sahiptir. İran. Ermenistan’a ekonomik ve siyasi yaptırımlar da uygulamaya başlamıştır. Başka bir anlatımla. hangi ulusa mensup olmadığı sorusuna verilecek yanıt da aynı ölçüde etkilidir demek yanlış olmayacaktır. gerek Azerbaycan. Moskova. Hazar Havzası. Azerbaycan topraklarının yaklaşık %20’sini işgal altında tutmaktadır. Ermenistan ve Ermeniler önemli bir yer tutmaktadır.kapatan Türkiye. halihazırda bölge ülkelerinin bir kısmıyla güncel. bağımsızlık bildirgesinde Türkiye’nin bir bölümü için “Batı Ermenistan” ifadesini kullanan Erivan. milli kimliği ne ölçüde tanımlıyorsa. diasporası ile Fransa. Zira. kendi söylemiyle “ulusal idealleri” gereğinde ekonomik kayıplar pahasına ayakta tutmaya devam etmektedir. 4 . Rusya. kişiye hangi ulusun mensubu olduğu sorusu yöneltildiğinde alınan yanıt. gerekse Türkiye ile çatışma zeminleri yaratarak kimliğini söz konusu zeminler üzerine inşa etmektedir. ABD gibi önemli güç merkezlerinde etki sahibi olan söz konusu ulus. Yukarıda aktarılan tarihsel sürece sahne olan Kafkasya jeopolitiği günümüzde. Anayasası ve Bağımsızlık Bildirgesi’nde Türkiye’ye yönelik toprak ve soykırımı tanıma talepleri olan Erivan yönetimi. 1915 olaylarını soykırım olarak yorumlayan. Küçük etnik grupların politik davranışlarından.

Konu. açılım süreci ve stratejik değerlendirmeler ile sözde soykırım iddialarıdır. Çalışmanın birçok bölümü tarihsel detaylandırma açısından yoğun bulunabilir. kimi ülkeler “soykırımın” entelektüel bir faaliyet olarak dahi sorgulanmasına karşı tavır almışlardır– irdelenecektir. Ermenistan Ulusal Güvenlik Strateji Belgesi de dahil olmak üzere. bölgesel dengeler. Erivan ve Tahran merkezli olarak ele alınmış.Bu çalışmanın üzerinde şekillendiği üç temel unsur bulunmaktadır. İkinci ana bölümü oluşturan soykırım iddialarında. Avrupa’nın genel perspektifi de açıklanmaya çalışılmıştır. hemen tüm belgeleri bulmak mümkündür. konuyla ilintili aktörlerin yaklaşım ve duruşları. Bunun temel nedeni. ayrıca teorik bilgilerden ve tarihsel detaylardan arındırılarak. okuyucuyu Erivan ve diaspora tarafından tekrarlanma sıklığı nedeniyle neredeyse bir ön kabuller silsilesi haline gelen tarihsel yanılgılar hususunda aydınlatmaktır. Washington. Ermenistan’ın tarihsel argümanlarının neredeyse sorgulanamaz görülen dogmatik karakteri –ki. Ermenistan’ın birçok problem alanına. İlk bölümde sırasıyla. 5 . Ankara. Bunlar: Karabağ sorunu. mitolojik sayılabilecek unsurlar da dahil olmak üzere tarihsel bir mağduriyet algısı ile yaklaşmasıdır. Bakü. Bu bağlamda çalışma iki ana bölüme ayrılmıştır. Stratejik değerlendirmeler bölümünde. yine tekrar sıklığı ve Ermeni propaganda yetenekleri dolayısıyla ön kabullere dönüşen tarihsel ve demografik veriler ile tehcir olayına ışık tutulmaya çalışılacaktır. Ekler bölümünde konuya ilişkin. Çalışmanın sonuna. Böylelikle. Belirtilen noktadan hareketle bu araştırmanın amacı. açılım sürecine ilişkin değerlendirmelerle birlikte okuyucunun dikkatine sunulacaktır. Karabağ sorununun tarihsel arka planı ve konuya ilişkin görüşler ile ikinci bölümde Ermenistan–Türkiye ilişkilerinin dinamikleri. Moskova. işlevsellik ve zaman tasarrufu boyutu artırılmış stratejik tavsiye notu bölümü eklenmiştir. Kafkasya politikalarının çok aktörlü ve değişken doğaya sahip dinamikleri bağlamında geniş analizlere yer verilmiştir.

1. %34. yüzyıla uzanan Karabağ sorunu. 1988’den aktaran Kızılkaya 2007) : 6 .BÖLÜM 1 STRATEJİK PARAMETRELER 1. 1995’ten aktaran Kızılkaya 2007).1993’ten aktaran Kızılkaya 2007). 2003). Türkmençay Antlaşması ile hakimiyetleri altına aldıkları. Rusya’nın Akdeniz ve Orta Doğu’ya rahatlıkla ulaşabilmesini ve bölgeye nüfuz edebilmesini oldukça kolaylaştıracaktı. Gerçekleştirilen uygulamalar göz önüne alındığında fark edilen husus Rusya’nın askeri stratejik amaçları doğrultusunda bölgede bir Ermeni Devleti kurma isteğidir (Aslanlı. 1826 yılındaki Rus işgali ile birlikte bölgenin kontrolü Çarlık Rusya’sına geçmiştir.8’inin de Ermeni olduğu saptanmıştır (Aslanlı. Revan (bugünkü Erivan). Oluşturulan idari yapıya “Armanskaya Oblast” (Ermeni Vilayeti) adı verilmiştir (Karabekir. Tarihsel Arka Plan Karabağ Bölgesi uzun yıllar boyunca farklı Türk toplulukları ve devletlerinin egemenliği altında olmuştur. KARABAĞ SORUNU Çalışmanın bu bölümünde görünürde 1988 yılında başlamış ancak temelleri 19. Söz konusu bölgede idari yapı kısa süre sonra değiştirilerek geçici bir askeri idarenin merkezi haline dönüştürülmüştür (Bala. konuya ilişkin stratejik değerlendirmeler. Karabağ sorununa ilişkin değerlendirmelerle sona erecektir. bölgedeki demografik değişimler ve söz konusu değişimlerin bölgeye etkileri ile günümüzde hala çözüm bekleyen anılan sorunun temel parametreleri ele alınacaktır. müteakip bölümde daha kapsamlı olarak ele alınmaktadır.8’i Türk (Azerbaycanlı). Tarihsel arka planın açıklanmasıyla başlayacak olan bölüm. Söz konusu bölgenin demografik özellikleri 1828 yılında başlayan Ermeni göçü ile değişmiş olsa da 1832 yılında Çarlık Rusya’sı tarafından yapılan resmi sayımda özellikle Karabağ nüfusunun %64. Bununla birlikte. 1. Zira Rusya için stratejik öneme sahip ve Müslüman devletlerle çevrili bir coğrafya olan bugünkü Ermenistan topraklarında kurulacak Hristiyan bir devlet. Ruslar. Nahcivan ve bunlarla birleştirdikleri Karabağ ile birlikte anılan yerlerde bir idari yapı oluşturmuşlardır. 2001). Bölgede daha sonra yaşanan “nüfus değişimi” Amiral Bristol’un tuttuğu günlükte şu şekilde anlatılmaktadır (Mc Carthy.

2006. savunmasız köyler topçu ateşine tutulmuştur ve sonra işgal edilmişlerdir.. Bu eylemler Müslümanları (Türkleri) yürütülmüştür. Bölgede öldürülen ya da göç etmek zorunda bırakılan Türk ve Müslüman nüfusun yıllara göre dağılımını gösteren tablo aşağıda verilmiştir: TABLO 01: ÖLDÜRÜLEN YA DA GÖÇ ETMEK ZORUNDA BIRAKILAN TÜRK VE MÜSLÜMAN NÜFUSUN YILLARA GÖRE DAĞILIMI Öldürülen ve Göç Etmek Müslüman Nüfus 35 Bin Bilinmiyor 220-249 Bin 53 Bin 208-217 Bin 516-554 Bin Zorunda Bırakılan Türk ve Yıllar 1828 1905-1906 1918-1920 1948-1953 1988-1989 Toplam KAYNAK: Bozkuş D. “Ermenistan’ın Demografik Yapısı ve Ermenistan’da Azınlıklar”. Ankara. Bütün hayvan sürüleri gasp edilmiş ve sonunda köy yakılmıştır.“General Dro’nun yanında (bulunarak) hizmet görmüş subayların verdiği raporlardan biliyorum ki. Yıldız. Köy talan edilmiştir. Ermeni Araştırmaları Dergisi. yüzyılın başlarına kadar çatışmalara rastlanmamakla birlikte küçük çapta da olsa Ermeni isyanları çıkmıştır. ASAM Yayınları. Bölgede 20. anılan tarihten yaklaşık 30-40 yıl sonra da çoğunluğu oluşturmuştur.” defetme amacıyla düzenli ve sistemli biçimde Benzer şekilde Erivan Ruslar tarafından işgal edilmeden önce bölgede Müslüman ekseriyetin bulunduğu bilinmektedir. sayı: 23-24. 1832 yılında yaşanan göçler ile Ermeni nüfusu Müslüman nüfusa neredeyse eşit konuma gelmiş. “Büyük Ermenistan”ı kurmak isteği ile 7 . eğer orada kaçmamış yerli halktan (Müslüman) kimse bulunmuş ise bunlar vahşice öldürülmüşlerdir.

İsyanların artması üzerine Rusya Komünist Partisi Kafkas Bürosu’nun teşviki ve uyarılarıyla 7 Temmuz 1923 tarihinde Karabağ’da özerk bir yönetim kurulmuştur. anılan 4 4 dönemde gerek Karabağ dışındaki gerekse Karabağ Ayrıntılı bilgi ve konu ile ilgili kararname için bkz. böylelikle de Moskova yönetimine bölgeye rahatlıkla müdahale edebilme olanağı da sağlanacaktı (Lütem. Bu tarihten sonra iki ülke arasındaki gerginlik olayların yeniden başlayacağı 1980’li yılların sonuna kadar bir süreliğine de olsa sona ermiştir.örgütlenmeye başlayan Ermeni Taşnak Partisi. “perestroyka” ve “glastnost” dönemleri başlamıştır. Her iki ülke 1920 yılında Sovyet egemenliği altına girdikten sonra da Karabağ. Moskova’nın karşı tutum sergilemesi gerginliğin artmasını önlemiştir. etnik gerilimin göreli olarak arttığı gözlemlenmiştir. sosyal faaliyet alanlarını kapatarak coğrafyadaki kültürel varlıklarına son vermek amacıyla yapıldığını söylemek yanlış olmayacaktır (Cabbarlı. Söz konusu kararın arkasından. 2007). göçler sonrası barındırdığı Ermeni ekseriyete karşın Azerbaycan’ın bir bölgesi olarak anılmaya devam etmiştir. Anılan süreç içerisinde Ermenilerin zaman zaman Karabağ’ın kendilerine bağlanması yönündeki istekleri dile getirilmiş olsa da. Ancak anılan durum Ermenileri rahatsız etmiş ve isyanları artırmıştır. bölgede etnik karışıklık yaratarak Moskova’ya yönelecek tepkileri önlemek ve potansiyel etnik tepkiyi tarafların birbirlerine yöneltmesini sağlamak düşüncesi bulunduğu değerlendirilebilir (Aslanlı. 2002). 1900’lü yılların başlarında eylemlerine başlamış. bu kapsamda ekonomik ve siyasi sistem yeniden yapılandırılmaya çalışılmış ancak beklenen başarı sağlanamamıştır. Bolşevik İhtilali ile bölgede meydana gelen otorite boşluğu sonucunda Azerbaycan ve Ermenistan 1918 yılında bağımsızlıklarını ilan etmişler ve Karabağ. 2001). Azerbaycan’ın özerk bir bölgesi olarak uluslararası kabul görmüştür. Azerbaycan Cumhuriyeti Resmi İnternet Sitesi 8 . Ayrıca kararın anılan şekilde alınması bölgede Ermenistan ve Azerbaycan arasında çıkabilecek herhangi bir sorunda iki ülkenin Moskova’ya başvurmalarını gerektirecek. Bilindiği üzere 1985 yılında SSCB yönetiminin başına Gorbaçov geçmiş. Söz konusu politikalar SSCB içinde bastırılmış milliyetçilik duygularının ön plana çıkmasını sağlamış. Söz konusu uygulamanın bölgedeki Azerbaycan Türk nüfusunu mümkün olduğu kadar azaltmak ve hatta yok etmek. Şiddetli çatışmaların başladığı 1988 yılına kadar olan dönemde farklı zaman dilimlerinde Azerbaycan Türkleri zorla göç ettirilmişlerdir.

içindeki Ermenilerin, Karabağ’ın Ermenistan’a bağlanması yönündeki ısrarları önemli artış göstermiştir. 1.2. 1988 – 1994 Arası Gelişmeler 1988 yılına kadar sakinliğini koruyan mesele anılan yılda tekrar ve daha önceki halinden çok daha şiddetli bir biçimde gündeme gelmiştir. Dağlık Karabağ Özerk Bölgesi Yerel Meclisi, Ermenistan’ın da teşviki ile 1988 yılı Temmuz ayında Azerbaycan’dan ayrılma kararı almış, ancak Azerbaycan Yüksek Sovyeti Başkanlık Divanı yerel meclisin kararını geçersiz ilan etmiştir (Aslanlı, 2001). Müteakip olarak konu SSCB Yüksek Sovyeti Başkanlık Divanı tarafından değerlendirilmiş, Divan, Karabağ sorununun varlığını kabul ettiklerini ancak sorunun Azerbaycan’ın toprak bütünlüğüne dokunulmadan çözüleceğini, konu ile ilgili kararın SSCB anayasası 78. maddesi uyarınca alınacağını ifade etmiştir (Aslanlı, 2001). 1989 yılı başlarında, gerginliğin artması, Ermenistan ve Azerbaycan Dağlık
5

yönetimlerinin sorunlara çözüm bulmakta yetersiz kalmaları nedeniyle

Karabağ Özerk Bölgesi yönetimi Moskova’ya bağlı hale getirilmiştir. Karabağ’ın anılan şekilde yönetimi aynı yılın Kasım ayına kadar devam etmiş, Kasım ayından sonra ise Sovyet Yüksek Kurulu Azerbaycan’ın Karabağ’a tam özerklik veren kanunlar çıkarması konusunda baskı yapmıştır.
6

1990 yılı başlarında Karabağ bölgesindeki gerginliğin şiddetli çatışmalara dönmesi üzerine Sovyet Yüksek Meclisi bölgeye müdahale etmek üzere askeri birlikler göndermiş; Bakü, Karabağ ve Karabağ’a yakın bölgelerde olağanüstü hal ilan edilmiştir. 23 Ağustos 1990 tarihinde ilan edilen Ermenistan Bağımsızlık Bildirgesi’nde Ancak aynı tarihlerde SSCB’nin çöküş sürecinin sonuna yaklaşıyor olacaklarının habercisi olmuştur. Nitekim Ermenistan SSCB’nin yıkılmasından önce, ancak Bağımsızlık Bildirgesi’nin ilanından sonra 21 Eylül 1991’de tam bağımsızlığını (SSCB’den ayrıldığını) ilan etmiştir. Parlamento’da 18 Ekim
5 6

7

Ermenistan’ın SSCB’den ayrıldığını belirten bir madde olmaması dikkat çekicidir. olması Ermenistan’la birlikte diğer Sovyet cumhuriyetlerinin yakında tamamen bağımsız

1991’de alınan karar ile

78. madde: “Herhangi bir Sovyet cumhuriyetinin sınırı onun rızası olmadan değiştirilemez” Ayrıntılı bilgi için bkz. Haydar Aliyev Vakfı, Azerbaycan Cumhuriyeti Resmi İnternet Sitesi 7 Bağımsızlık Bildirgesinin orijinal metni için bkz. Çalışmanın Ekler Bölümü.

9

Azerbaycan’ın bağımsızlığı da ilan olunmuş, Aralık ayında yapılan referandumla da onaylanmıştır. Karabağ ve çevresinde çatışmaların artması üzerine Azerbaycan Parlamentosu 26 Kasım 1991’de Karabağ’ın özerk statüsünü kaldırmış, bölgenin Milli Birlik Konseyi tarafından idare edileceğini bildirmiştir. Bunun üzerine Moskova, Ermenistan ve Azerbaycan’dan Karabağ’ın hukuki statüsünü değiştirecek eylemlerden kaçınmalarını istemiştir (Lütem, 2007). Anılan açıklamadan çok kısa bir süre sonra, SSCB resmen dağılmamışken Karabağ Ermenileri bağısızlıklarını ilan etmişler (10 Aralık 1991) ve Ermenistan tarafından tanınmışlardır. Tahmin edileceği üzere söz konusu karar Azerbaycan tarafından kabul edilmemiş, çatışmaların artmasına neden olmuştur. Anılan dönem içerisinde Azerbaycan’ın hem siyasi hem de askeri açıdan yetersiz bir durumda olması Bakü açısından önemli bir dezavantaj oluşturmuştur. Dönem itibariyle Azerbaycan’ın bölgedeki tek müttefiki Türkiye’dir, ancak Türkiye’nin söz konusu dönemde bölgede etkin bir rol oynamasının mümkün olduğu söylenemez. Öte yandan Kafkasya bölgesindeki diğer ayrılıkçı hareketleri (Gürcistan’da Abhazya ve Acara, Azerbaycan’da Karabağ) desteklemesi sebebiyle Ermenistan, Rusya ile müttefik durumdadır. Dolayısıyla her türlü askeri ve ekonomik destek kimi zaman örtülü olsa da Rusya’dan sağlanmaktadır. 1992 yılında çatışmalar ve işgaller tepe noktasına ulaşmıştır. Nitekim Azerbaycan topraklarının önemli bir kısmı bu dönemde işgal edilmiştir. Özelikle Şubat ayında Stepanakert’te gerçekleştirilen Hocalı saldırısı, sivil kayıplar ve şiddet boyutu dolayısıyla büyük tepki uyandırmıştır. Saldırıda 600’den fazla sivilin öldürüldüğü kaydedilmiş olup, 1300 kişiden fazla insanın katledildiği de iddia edilmektedir. Saldırıda kullanılan silah ve mühimmatın son derece gelişmiş olması hem Azerbaycan’ın saldırıya karşı koymasını zorlaştırmış hem de her ne kadar somut bulgular ile kanıtlanamasa da Rusların Ermenilere yardım ettiği iddialarını güçlendirmiştir. Anılan dönemde Ermenistan’ın BDT’ye üye olması ve topraklarında bir Rus üssünün bulunmasına izin vermesi sonucu Ermenistan’ın Rus desteğini aldığı düşünülmektedir (Aslanlı, 2001). Hocalı saldırısından sonraki tarihlerde ardı ardına Şuşa ve Laçin bölgeleri işgal edilmiş, Karabağ’ın tamamına yakın bir bölümü Ermeni kontrolü altına girmiş, Ermenistan ve Karabağ arasında bir koridor ile toprak bütünlüğü sağlanmıştır.

10

Aynı dönemde Ermenistan’ın Nahcivan’a saldırması dikkatlerin bu bölgeye kaymasına neden olmuş, saldırıdan bir kaç gün önce bazı BDT devletleri arasında imzalanan Kolektif Güvenlik Antlaşması ile anılan bölgedeki saldırının büyüme riski artmıştır. Zira söz konusu antlaşmayı imzalayan devletler, taraflardan birinin güvenliği tehlikeye düştüğünde birbirlerine yardım edeceklerini taahhüt etmişlerdir. Dolayısıyla Ermenistan’ın güvenliğinin Nahcivan nedeniyle tehlikeye girmesi halinde Rusya’nın olaya müdahale etmesinin önü açılmıştır. Söz konusu krize yönelik diplomatik girişimler ile ABD, AB, NATO gibi figürlerin açıklamaları bunalımın daha fazla büyümeden sonlanmasını sağlamıştır (Lütem, 2007). Nahcivan konusunda tasarrufta belirtilmesi gereken bir husus bölgenin özerk statüsünü belirleyen düzenlemelerde, Nahcivan’ın özerk statüsünün bozulması halinde devletlerin nasıl bulunacaklarının belirtilmemesidir. Olası bir durumda davranış seçişi tamamen ülkelerin inisiyatiflerine bırakılmıştır. Anılan durumun krizi sürekli kıldığı ve gerilimi bir potansiyel risk olarak sürdürdüğü düşünülmektedir. HARİTA 01: İŞGAL ALTINDAKİ AZERBAYCAN TOPRAKLARI VE KARABAĞ’IN DURUMU

KAYNAK: Azerbaycan Savunma Bakanlığı Resmi İnternet Sitesi yönlendirme linkleri, www.karabakh.org

11

AÇIKLAMA: Koyu kırmızı ile gösterilen alan Dağlık Karabağ Bölgesi, onun etrafını çevreleyen ve kesik çizgiler ile belirtilen alan ise işgal edilmiş olan Azerbaycan topraklarıdır; Laçin, Kelbecer, Ağdam, Fuzuli,Cebrayil, Gubadlı ve Zengilan Rayonları. Beyaz renkli çadırlar geçici mülteci kamplarını, siyah renkli çadırlar ise ülke içinde yerinden edilmişlerin yerlerini göstermektedir.

Yukarıdaki haritada da görüldüğü üzere Azerbaycan’ın Ermenistan tarafından işgal edilmiş olan bölgeleri Karabağı çevrelemekle birlikte kendisınırındaki bölgelerdir. Sorunun çözülmesi girişimlerinde dile getirilen Laçin Bölgesinden bir koridor açılması, Ermenistanve Karabağ arasındaki toprak bütünlüğünü sağlayacaktır. 1992 yılında farklı zamanlarda ve farklı ülkelerin arabuluculuklarıyla kısa süreli ateşkesler sağlanmaya çalışılsa da her iki tarafın da ateşkes karşıtı tutumları –ki, söz konusu tutumlar ateşkes koşullarının dengeli ve adaletli bir biçimde oluşturulamamasından kaynaklanmaktadır– kalıcı barışı mümkün kılmamıştır. Karabağ’da 1993 yılı bir önceki kadar olmasa da yine işgallerin ve çatışmaların yoğun olarak yaşandığı bir dönem olmuştur. Ateşkes çalışmaları bu dönemde de sürdürülmüş ancak işgallerin önüne geçilememiştir. 4 Nisan’da Kelbecer’in işgali ile konu Türkiye tarafından Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi (BMGK)’ne götürülmüş; BMGK’ nin konu ile ilgili 822 sayılı kararı 30 Nisan 1993 tarihinde kabul edilmiştir. Söz konusu kararda Kelbecer dahil olmak üzere Azerbaycan’ın yakın zamanda işgal edilmiş diğer bölgelerinden tüm işgalci güçlerin çekilmesi istenmiş, barış süreci çerçevesinde AGİT Minsk Grubu’nun çalışmalara başlaması talep edilmiştir. Anılan kararda (ve konu ile ilgili alınan 853, 874 ve 884 sayılı diğer kararlarda) saldırgan tarafa herhangi bir yaptırımda bulunulacağı belirtilmediği ve caydırıcı önlemler alınması öngörülmediği için, Ermenistan’ın saldırgan tutumunu değiştirmesi ya da işgalin sona ermesi yönünde ciddi bir etkisi olduğunu söylemek mümkün değildir. İşgaller sonucunda bölgeden kaçanların (kaçkınların) Azerbaycan içinde barınma, güvenlik ve benzeri sorunları ortaya çıkmıştır. Söz konusu problemlerin çözülmesi ekonomik açıdan çok da iyi durumda olmayan Azerbaycan için kolay olmamıştır. Keza ülke içinde göreli düşük olan hayat standartları, göçmenler için daha da çekilmez hale gelmiştir.

12

300 33. Rus desteğinin alınması. Azerbaycan’ın geçmişte askeri ve politik açılardan yetersizliğinin aleyhine sonuçlar doğurduğunu belirtmiştik. Sorunun Azerbaycan lehine çözümlenebilmesini sağlamak için girişimlerde bulunan Aliyev BDT’ye üye olmak ve BP’nin temsil ettiği Batılı petrol şirketlerinden oluşan bir konsorsiyum ile antlaşma imzalamak gibi iki stratejik adım atmıştır.900 705.000 51. “Ermenistan’ın Tehcir Politikası ve Neticesi: Azerbaycan’da Göçmen Sorunu”. Ermenistan ve Karabağ Ermenilerinin temsilcileri arasında Bişkek Protokolü imzalanmış ve Azerbaycan topraklarının %20’si işgal 13 . tarafların dirençlerinin zayıflamasına neden olmuş ve 1994 yılının Mayıs ayında ateşkesi mümkün kılmıştır. Haydar Aliyev’in 3 Ekim 1993’te iktidara gelmesiyle Karabağ sorunu farklı bir boyut kazanmıştır.500 158.600 KAYNAK: OĞAN. Karabağ sorununun Azerbaycan aleyhine sonuçlanması ya da “potansiyel sonucun” aleyhte bir eğilim göstermesi tahmin edilebilir bir durumdur. Karşılıklı ve sürekli olarak devam eden çatışmalar. Batılı petrol şirketleri ile antlaşmalar yapılarak Batılı ülkeler ile iyi ilişkiler kurulması amaçlanmıştır.TABLO 02: İşgal Edilen Bölgelerden Kaçan Azerilerin Sayısı İşgal Edilen Bölge Yukarı Karabağ Laçin Şuşa Kelbecer Ağdam Fuzuli Cebrayil Gubadlı Zengilan Toplam Bölgeden Kaçan Azerilerin Sayısı 192. 9 Mayıs 1994 tarihinde Azerbaycan. BDT’ye üye olarak Rusya ile olan ilişkilerin geliştirilmesi ve düzeltilmesi. Sinan. Bahar 2003. Benzer şekilde Azerbaycan’da yaşanan iç istikrarsızlıkların Karabağ politikalarına da yansıması nedeniyle.300 59. Bu çerçevede.500 50. Ankara. 118-143.600 30.500 29. Ermeni Araştırmaları Dergisi.000 100.

Minsk Grubunun süreç içerisinde aktif bir rol oynadığı gözlenmekle birlikte. Ateşkes sağlandıktan sonra Minsk Grubu. 1. • Karabağ serbest ekonomik bölge olacak. • Anılan bölgelerde güvenlik AGİT güçlerince sağlanacak. Ancak benzer nedenlerden dolayı anılan plan da 14 . Rusya. ABD ve Fransa tarafından “eş başkanlık” statüsü ile yönetilmektedir. Ateşkesin sağlanmasından sonra BM tarafından sorunun çözümü için görevlendirilen başlıca aktörlerden biri olan Minsk Grubu’nun çalışmaları başlamıştır.altında olduğu halde kalıcı ateşkes sağlanmıştır. 2007): • Karabağ Azerbaycan’a bağlı özerk bir bölge olacak. Minsk Süreci Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı bünyesinde Karabağ sorununun barışçıl yollarla çözülmesini sağlamak amacıyla kurulmuş olan Minsk Grubu. Ermenistan’ın Şuşa ve Laçin koridoru hariç işgal edilen topraklardan çekilmesi. • Ermenistan güçleri Karabağ dışındaki Azerbaycan topraklarından ve Şuşa kentinden çekilecek. Karabağ sorununun çözümü için farklı zamanlarda taraflara çeşitli planlar sunmuştur. • Karabağ kendi anayasasını hazırlama hakkına sahip olacak. Yukarıda maddeleri belirtilen plan Azerbaycan tarafından kabul edilmiş olsa da Ermenistan tarafından reddedildiği için yürürlüğe konamamıştır. anılan iki bölgenin durumunun sonra tayin edilmesi önerilmiştir. Ancak plan maddeleri tarafların çıkarlarına uygun olmadığı gerekçesiyle zaman zaman Ermenistan zaman zaman da Azerbaycan tarafından reddedilmiştir. Aynı yılın Aralık ayında ele alınan bir başka planda aşamalı işgal edilen topraklardan aşamalı olarak çekilme öngörülmüştür. BMGK kararlarına benzer şekilde bağlayıcı ya da caydırıcı yaptırımları haiz kararlar alıp uygulama yetkisine sahip olmadığı için sorununun günümüzde hala çözülmemiş bir problem alanı olarak kalmasında etkisi olduğunu söylemek yanlış olmayacaktır. 1997 yılının Mayıs ayında hazırlanan bir plan sorunun çözümü için atılan önemli adımlardan birini teşkil etmekte ve aşağıdaki maddeleri içermektedir (Lütem.3.

2005 yılında Minsk Grubu’nun öncülüğünde ele alınan bir başka plan aşağıdaki çözüm önerilerini sunmuştur: • Karabağ bölgesi etrafında. Çeşitli konferanslar ve bazı devletlerin arabuluculuğu ile Azerbaycan ve Ermenistan devlet başkanları bir araya gelmiş. Ermenistan’ın de facto egemenlik kurduğu Karabağ’da 10 ila 15 yıl içerisinde yapılacak referandum çerçevesinde bu defa de jure bir hakimiyet kuracağı kaçınılmazdır. Karabağ’daki çarpışmaların bazı etnik unsurların bölgeden 15 da yanlış . Ermenilerce işgal edilmiş olan yedi rayondan (bölge) beşinin boşaltılarak Azerbaycan’a verilmesi. • Karabağ’ın statüsünün. • Nahcivan bölgesinin Ermenistan ve Karabağ’dan geçecek bir yolla Azerbaycan’a bağlanması. şeklinde bir değerlendirme yapmak çok olmayacaktır. Karabağ’da mevcut durumda sorunun başlangıcından beri Ermenistan’a bağlanmayı her fırsatta dile getiren Ermeni ekseriyet olduğu göz önünde bulundurulduğunda. Karabağ sorununa çözüm bulma süreci yukarıda sözü edilenlere benzer girişimler ile devam etmiştir. sorunun çözümü ile ilgili isteklerini dile getirmişlerdir. yoksa Azerbaycan’a mı bağlı olacağı 10-15 yıl sonra yapılacak bir referandumla saptanması. bağımsız mı olacağı. Sorunun tarafı olan iki ülke Azerbaycan ve Ermenistan Avrupa Konseyi’ne (Council of Europe) üye olduktan sonra Avrupa Konseyi konuyla yakından ilgilenmiş ve 25 Ocak 2005 tarihinde Karabağ sorunu ile ilgili karar almıştır. Batılı devletlerin sorunun çözülmesi için girişimleri 2000’li yıllara gelindiğinde artmıştır. Karabağ’da çatışmaların 10 yıldan fazla sürmesinin esefle karşılandığı. Ermenistan’a mı. Planın bazı maddelerinin Azerbaycan toprak bütünlüğünü dikkate almaması da reddedilme sebeplerinden olmuştur. Söz konusu kararda. Yine söz konusu karar. Nitekim 1998 yılında ele alınan bir başka planda Karabağ ve Azerbaycan ortak bir devlet kurması önerilmiş. Azerbaycan topraklarının önemli bir kısmının işgal altında bulunduğu ve ayrıca Karabağ’ın ayrılıkçı Ermeni güçler tarafından kontrol edildiği ifade edilmektedir. ancak toprak bütünlüğü zedelendiği gerekçesiyle söz konusu plan Azerbaycan tarafından reddedilmiştir.kabul edilmemiştir. bu yolun ve Ermenistan ve Azerbaycan sınır bölgelerinin uluslararası bir barış gücü tarafından denetlenmesi.

3. 8 Ayrıntılı bilgi için bkz. 2007). Kararda bir devlet toprağından bir bölgenin ayrılarak bağımsızlık kazanmasının. ilgili bölge halkının demokratik desteğini temel alan yasal ve barışçı bir süreç içerisinde gerçekleşebileceği ifade edilmektedir. Bir silahlı çatışmayla etnik unsurların zorla göç ettirilmesi ve ilgili bölgenin fiilen diğer bir devlete ilhak edilmesi sonucunda bir bölgenin ayrılmasının ve bağımsızlık kazanmasının mümkün olmayacağını da vurgulamaktadır (Lütem. Anılan bölgelerdeki Azeri göçmenlerinin durumlarının yeniden düzenlenmesi. 6. Bazı Ermeni kaynaklarına göre söz konusu süreç Azerbaycan’ın karşı çıkışları nedeniyle baltalanmış. 2. çözüme ulaşılamamıştır . nihai statüsünün ise bir referandum ile belirlenmesi. Ermenistan – Karabağ dış iletişimini üzerindeki engellerin kaldırılması. Dağlık Karabağ bölgesine barışı koruyucu güçlerin getirilmesi. Avrupa Konseyi’nin konu ile ilgili kararının orijinal metni bölümün sonunda sunulmuştur: Yukarıda sözü edilen görüşmelerin dışında iki ülke arasında Minsk Grubu’nun öncülüğünde 2004 yılında “Prag Süreci” olarak adlandırılan müzakereler başlamıştır. Türkiye Ermenistan sınırının açılması. 7. Anılan toplantıda müzakerelerin temelini oluşturması öngörülen “Madrid İlkeleri” olarak adlandırılan öneriler kabul edilmiştir. Karabağ sorununun çözümü ile ilgili yakın dönemde atılmış en somut adımlardan biri 6 Haziran 2008 tarihinde Azerbaycan ve Ermenistan başkanlarının St. 8. 4. Dağlık Karabağ’ın statüsünün belirlenmesi. Petersburg’da bir araya geldiği toplantıdır. Ermenistan Dışişleri Bakanlığı Resmi İnternet Sitesi 16 . 5. Azerbaycan’a verilen toprakların askeri varlıktan arındırılması.çıkarılmasına ve etnik temizliğe benzer şekilde tek etnisiteden oluşan bölgeler yaratılmasına neden olduğu vurgulanmaktadır. Söz konusu ilkeler: 1. Karabağ ve Ermenistan’ın Laçin koridoru ile bağlanması. Ermenistan askeri kuvvetlerinin Karabağ’ı çevreleyen Azerbaycan 8 topraklarından çekilmesi. Yerleri değiştirilen kişilerin ve mültecilerin eski yerlerine geri dönme hakkına sahip olmaları.

Azerbaycan’ın.4. 1. Anılan deklarasyon ile sorunun çözümü için ilerleme kaydedildiyse de nihai bir çözüme ulaşılamamıştır. Türkiye-Ermenistan yakınlaşmasının. Azerbaycan-Ermenistan ilişkileri ve Dağlık Karabağ sorunu ile yakından ilgili olduğu düşünülecek olursa. e) Sorun çözüldükten sonra uluslararası statükonun garanti altına alınması. b) Dağlık Karabağ sorununun uluslararası hukuk kurallarına göre çözülmesi ve düzenlenmesi. şeklinde özetlenebilir. Karabağ sorununun çözümüne ilişkin prensipleri belirten bir dokümanda. Bölgedeki güç dengeleri ve jeopolitik-jeostratejik yaklaşımlarda kimi değişikliklere yol açabilecek bir gelişme olarak değerlendirilen TürkiyeErmenistan yakınlaşmasının. sınırın açılmasının ve söz konusu ilişkilerin geliştirilmesinin. Dağlık 17 . Hemen ardından aynı yılın Kasım ayında. Burada dikkati çeken husus. Dağlık Karabağ sorununun geleceğinin. f) Karşılıklı güven ortamını oluşturulması amaçlarını taşımakta idi. Söz konusu deklarasyon. belirtilen uluslararası konjonktürün geleceği ile de yakından ilgili olduğu değerlendirilmektedir.9. Azerbaycan tarafının. c) Sorunun çözüm sürecinde Minsk Grubu’nun yardımlarının devam etmesinin taahhüt edilmesi. Minsk Grubu’nun eş başkanlarından Rusya’nın girişimi ile Karabağ Sorunu ile ilgili bir deklarasyon yayınlanmıştır. diplomatik ilişkilerin yeniden tesisinin. Karabağ Sorununa İlişkin Görüş ve Değerlendirme Çalışmanın ilgili bölümlerinde de aktarıldığı üzere. uluslararası konjonktür ile bağlantılı olduğu değerlendirilmektedir. a) Dağlık Karabağ sorununun siyasi ve barışçıl yollarla çözülmesi. Barış gücü harekâtı dâhil uluslararası güvenlik garantileri ve yardımların temin edilmesi. soruna taraf olmayan Türkiye ile Ermenistan ilişkilerini düzenlemeye yönelik bir maddenin de konulmuş olmasıdır. d) Müzakerelerin Madrid İlkeleri çerçevesinde yürütülmesi. özelikle 2009 Nisan ayından bu yana TürkiyeErmenistan ilişkilerindeki gelişmelere verdiği tepkiler.

Türkiye ile Ermenistan arasındaki diplomatik ilişkilerin tesisine kesinlikle karşı çıktığını açık şekilde ortaya koymaktadır. Ermenistan’ın savunma bütçesinin. Azeri askeri–stratejik kültürü ve SSCB döneminin 18 . Dolayısıyla. Ancak. Ermenistan’daki ekonomik gelişim. Azerbaycan savunma yeteneklerinin ulaşabileceği seviye konusunda. belirtilen parametreler bağlamında anlamlıdır. Dağlık Karabağ sorununun çözümü ile ilgili yaklaşımlar göz önünde bulundurulduğunda. şüphesiz. Azerbaycan ile Ermenistan silahlı kuvvetleri arasındaki fiziki güç açığının derinleşmesi söz konusu olabilecektir. Azerbaycan askeri kapasitesi. Azerbaycan’ın savunma bütçesinin. Dağlık Karabağ sorunu çözülmeden. Dolayısıyla. Rusya ile ilişkilerini derinleştirebilecek olması. salt Türkiye ile olan sınırın açılması bağlamında değil. Ermenistan’ın tüm bütçesinden daha fazla olduğu belirtilmektedir.Karabağ’da “kabul edilebilir” bir çözüme ulaşılmadan. Dağlık Karabağ sorununda tarafların üzerinde mutabakata varabilecekleri bir çözümün geliştirilmesi Türkiye-Ermenistan ilişkilerindeki gelişmelerin de etkisiyle. Azerbaycan ile karşılaştırılamayacak düzeyde olması (Azerbaycan’ın savunma bütçesinin yaklaşık dörtte biri). çalışmanın ilgili diğer bölümlerinde de üzerinde durulan faktörlerden birisi. Türkiye-Ermenistan yakınlaşması ile ilgili değerlendirmelerde sıkça dile getirilen. Türkiye Cumhuriyeti Başbakanı’nın. Bakü’nün Ermenistan’a ve Dağlık Karabağ’daki yönetime karşı fiili üstünlük elde etmesini sağlamaktadır. zaman ilerledikçe. zaman probleminin. Türk yetkililerin. Minsk Grubu üyelerine. bugün itibariyle. özellikle enerji alanında. Azerbaycan ile yürüttüğü müzakerelerin bir çözüme kavuşturulabilmesi bakımından da önemli bir etken kimliğinde olduğu değerlendirilmektedir. Azerbaycan’ın söz konusu reaksiyonlarla bağlantılı dış politik gelişmeler kapsamında. bölgedeki güç dengelerini değiştirebilecek nitelikte gelişmeler olacaktır. Azerbaycan’la kıyaslandığında oldukça yavaş ve zayıf kalmıştır. zamanın Ermenistan’ın yanında olmadığıdır. Ermenistan tarafı açısından. Türkiye’ye yönelik enerji fiyatlarında potansiyel değişiklikler. Dağlık Karabağ sorununun çözümü konusunda bir “gelişme” sağlanması için çabalarını hızlandırmaları gerektiği yönündeki çağrıları. Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin protokolleri onaylamayacağını açıklaması. bir ön şart kimliğinde ortaya çıkmaktadır. Azerbaycan tarafında. “gelişmenin” ne anlama geldiği ve sınırları konusunda kuşkuların varlığı da göz ardı edilmemelidir.

Aliyev yönetimini en çok zorlayan hususlardan biri olma potansiyelini taşımaktadır. Erivan üzerindeki caydırıcı etkisi dolayısıyla ciddiye alınmalıdır. Azerbaycan Silahlı Kuvvetleri’nin. Ermenistan içinde önemli bir etkinlik kazandıklarını söylemek mümkündür. uluslararası aktörlerin kamuoyunda isteksiz ve güvenilmez olarak algılanan davranış biçimlerine bağlı olarak. Türkiye ile Ermenistan arasındaki ilişkilerin seyrine. bu tip açıklamaların gerçeği yansıtmadığı ve konjonktürel koşulların geniş çaplı bir Azeri operasyonuna uygun olmadığı değerlendirilmektedir. Azerbaycan’a bir avantaj sağladığı açıktır.yarattığı alışkanlıklar sonucu oluşan moral faktörler nedeniyle. Azerbaycan tarafında bazı eski devlet adamlarının. çalışmanın genelinde belirtildiği üzere. Dağlık Karabağ ve çevresinde Ermenistan tarafından işgal altında tutulan bölgelerin geleceği ile ilgili yürütülen tartışmaların ve bir bütün olarak Azerbaycan ile Ermenistan arasındaki ilişkilerin. 2009 Nisan ayından bu yana Azerbaycan tarafından yapılan açıklamalar incelendiğinde. iki ülke iç politikalarında etkili olduğu bilinmektedir. Robert Koçaryan’ın iktidara gelmesinden bu yana geçen süre içinde. Ermenistan işgali altında tutulan toprakların geri alınması için sert güce başvurulması yönünde bir baskı unsuru haline gelebilme olasılığı da yukarıda belirtilenlerle birlikte ele alınması gereken bir konudur. belirtilen durumun. özellikle 90’lı yıllar boyunca etkilediğini söylemek mümkündür. Dağlık Karabağ sorunu ile daha iç içe geçmiş durumdadır. Ermenistan iç siyaseti ise. ordunun Ermenistan’la savaşmak için hazırlık yaptığını açıklamaları da aynı döneme denk gelmiştir. Öte yandan Ermenistan’ın askeri üstünlükleri de göz ardı edilmemelidir. 19 . belirsizlikler mevcut olsa da. Yine de anılan gelişmeler. Dağlık Karabağ çevresinde işgal altında tutulan bölgelerin oluşturduğu “ön cephenin”. Azerbaycan kamuoyunun. Dağlık Karabağ’ı özgürleştirmek için hazır olduğunun vurgulanması göze çarpmaktadır. Buna karşın. Azerbaycan içinde yaşanan ve Dağlık Karabağ sorunu ile bağlantılı gelişmelerin. müzakere masasında. Ermenistan’da kamuoyunun tutumu bu durumu daha da derinleştirmektedir. Dağlık Karabağlı Ermenilerin. ülkenin iç siyasetini. Bu durum kuşkusuz ki. Ermenistan ve Dağlık Karabağ’daki Ermeni kuvvetleri için önemli bir avantaj oluşturduğu düşünülmektedir.

benimsenen ilke ve yöntemler bağlamında.1. Türk–Ermeni sınırının durumu gibi Ankara–Erivan hattındaki politik ajandanın önemli maddeleri. yeteneklerini ve güvenilirliğini kanıtlama açısından risk ve fırsatları içinde barındıran bir denklem olma niteliğini taşımaktadır. önemli değerlendirilmektedir. Ermenistan’ın stratejik algı ve perspektifininin sağlıklı biçimde analiz edilebilmesi amacıyla. Synder tarafından literatüre sokulduğu bilinmektedir (1977). tek yanlı karar alma ve çatışmayı bir seçenek olarak göz önünde bulundurma faktörleridir. Avrupa güvenlik yapılanmasının. 2. Ankara’nın. Stratejik kültür. Yenyüzyl Yayınları. müzakere gibi zeminlerde uyguladıkları güvenlik stratejileridir. çatışmaların çözümü ve barışın korunması çalışmalarına verdiği önem bilinmektedir. Dağlık Karabağ. Uluslararası Güvenlik ve Strateji. 2008. 10 Stratejik karar alıcıların eğilim ve alışkanlıklarının toplamını ifade etmek için kullanılır. Avrupa Birliği güvenlik yapılanması için de. bölge ve sistem algısı ile yakın ve uzak komşuluk ilişkilerini hangi parametreler çerçevesinde ve nasıl bir perspektifle yorumladığını irdelemek önem arz etmektedir. Zira. uluslararası çaba neticesinde tarafların üzerinde uzlaşacağı bir bulunabilmesinin. Ayrıntılı bilgi için bkz. Ermenistan’ın Stratejik Perspektifi: Erivan bölgesini ve dünyayı nasıl algılıyor? Erivan’ın ülke. Çatışmacı güvenlik stratejilerinde de diplomasi. Karabağ sorunu bağlamında Türkiye odaklı değerlendirmeler ilerleyen aşamalarda daha ayrıntılı olarak ele alınacaktır. ERMENİSTAN STRATEJİK ALGISI VE AÇILIM SÜRECİNE İLİŞKİN DEĞERLENDİRME 2. 20 . Beril Dedeoğlu. politik seçkinlerin tutumları üzerinde etkin karakteristiği yansıtmaktadır. İlk kez. Kafkasya ve Orta Asya bölgeleri ile ilişkilerini geliştirme iddiasında olan çözümün Avrupa Birliği’nin Dış ve Güvenlik AGİT Politikaları için ile birlikte olduğu değerlendirildiğinde. muhatabının psiko–politik niteliklerini ve stratejik kültürünü göz önünde bulundurması zorunlu görünmektedir. İstanbul.Karabağ sorunu. ekonomi bir araç olarak kullanılabilmekte ancak bu noktada ayırıcı husus. soykırım iddiaları. belirtilenkapsamda. barışçıl ya da çatışmacı güvenlik stratejilerinden hangisi kapsamında çözümlenmeye çalışılırsa çalışılsın. ekonomik. karar alma süreçlerinde akılcılığın yanında. çalışmanın bu bölümünde ağırlıklı olarak Ermenistan 9 9 10 Barışçıl güvenlik stratejileri tarafların çatışmaya varmadan diplomatik.

Bu sayede. 2. özellikle Erivan yönetimine getirilebilecek moral nitelikli eleştiriler de göz önünde bulundurularak salt Ermenistan resmi belgelerinden yararlanılması uygun bulunmuş. geriye kalan referanslara teorik açıklayıcılık kapsamında başvurulmuştur. temel hedefler arasında kullanıldığı söz konusu starateji belgesi. Türkiye’de faaliyet gösteren ve Türk uzmanların görev yaptığı bir düşünce kuruluşunca hazırlanan bir çalışmanın. Belirtilen çerçevede. bağımsızlık bildirgesi.kaynaklarından yararlanılmıştır. oldukça sert ve tamemen subjektif unsurlara dayandığı ya da Ermenistan ulusal sınırları dahilinde kaldığı hususunda önemli kuşkular yaratan bir milliyetçilik anlayışının varlığıdır. askeri doktrini. Türkiye–Ermenistan ilişkileri üzerine. ulusal güvenlik anlayışının temel değerlerinden biri olarak ilan edilmiştir. “Ermeni Kimliğinin korunması ve sürdürülmesi” ifadesinin. Zira. Ermenistan Stratejik Kültüründe Sınır Aşan Milliyetçilik ve Irksal Faktörler Ermeni Ulusal Güvenlik Strateji Belgesi’nde dikkat çekici bulunan başlıca unsur. ulusal savunma doktrini. faaliyetin hedefleri değil ancak bulguları hususunda nesnellik kaygısını özellikle taşıması gerektiği düşüncesindeyiz. Türk literatüründen ya da öznel ve radikal Ermeni literatüründen özenle kaçınılması gerektiği değerlendirilmektedir. özellikle Türk–Ermeni ilişkileri alanında. mesleki eğilimler ve tarih algısı nedeniyle istem oluşabilecek ön yargıların önüne geçilmesi ile Erivan’ın algıları analiz edilirken. Ayrıca. Ermenistan’ın anayasası. “Ermeni ulusal ruhani mirasının 21 . Bu nedenle. klasik bilgistratejik bilgistratejik analiz analitik sürecinin açıklayıcı niteliğinin oldukça güçlendirildiği düşünülmektedir. mevcuttur. birinci bölümünde “Ermenistan Cumhuriyeti Ulusal Güvenliğinin Temel Değerlerini” tanımlamış. vatandaşlık kanunu gibi devletin temel niteliklerini ve önceliklerini ortaya koyan resmi belgeleri esas alınmıştır. “Ermenistan dahilindeki ve diasporadaki Ermeni ulusunun kimliğinin korunması ve geliştirilmesi”. “Ulusal Güvenliği Garanti Eden Faktörler ve Politikalar” başlıklı ikinci bölüm ise Ermenistan–Diaspora ilişkilerinin sürekli geliştirilmesini ve diaspora potansiyelinin “daha geniş eylemselliğini” amaçlamaktadır. bilimselliği zedeleyici bir seçicilik ile gerçeği bulunduğu zeminden olumlu ya da olumsuz yönde saptırabilecek bir hayli yayın. manüpilasyona ve bilgi kirliliğine fazlasıyla açık olduğu düşünülen söz konusu sahada.2. giriş bölümünde. ulusal güvenlik strateji belgesi. Ayrıca. Bu nedenle.

demografik faktörler ve Ermenistan’daki düşük yaşam kalitesi nedeniyle çift vatandaşlığa geniş bir serbesti 22 . maddesinde. Yine aynı yasanın 13. kolaylaştırılmış prosedürlerin ardından Ermenistan vatandaşlığı kazanabileceği” belirtilmektedir. Erivan’ın. Başka bir ifadeyle. ki buradan Ermenistan vatandaşı anne ya da babadan doğmak kastedilmemiş olup. Başka bir ifadeyle. “Ermeni Ulusu’nu korumak” ve diasporanın kimlik temelinde dahi güvenliğini sağlamak gibi iddalı misyonlar üstlenirken. Avrupa’da ya da ABD Kongresi’nde bulduğu yoğun sempati ve desteği açıklarken. kişinin “Ermeni soyundan gelmesi [is Armenian by origin –is of Armenian ancestry–]” durumunda. Ermenistan’ın Rusya Federasyonu ile stratejik işbirliğine karşın. Ermenistan vatandaşlık kanununun (1995). ki Ermenistan vatandaşlığına hak kazanma kriterleri de ırksal faktörleri nedeniyle tartışmaya fazlasıyla açıktır. bölgede Erivan merkezli revizyonizm ya da irredentizm kaygılarına da somut zemin ve rasyonel gerekçe oluşturabilmektedir. birinci maddesi. yüksek ve maceracı ulusal idealler ile oldukça kısıtlı imkan ve kabiliyetler arasına sıkıştığı değerlendirilen askeri–politik açmazlarını açıklar niteliktedir. ikinci paragrafında. Erivan belki anayasasında açıkça ırka dayalı bir yurttaşlık tanımı yapmamaktadır ancak ırk faktörü. Söz konusu durum.ve ulusal kimliği sembolize eden faktörlerin geliştirilmesi” gibi romantik milliyetçi retoriği çağrıştıran moral hedefler de öngörülmüştür (Ermenistan Ulusal Güvenlik Strateji Belgesi. 2007). belirtilen durum ayrı bir maddede ele alınmıştır. Erivan’ın bu çalışmanın genelinde açıklanacak olan. Ermeni etnik kökenine sahip her bireyi Ermenistan ulusal güvenlik stratejisinin ve paradigmasının bir unsuru kabul etmek. tek başına Ermenistan vatandaşlığı kazanmak için yeterli bir unsur olabilmektedir. Ermenistan vatandaşlığı ile sınırlanmayan. Herhalde yukarıda sunulan ifadeler dahi. Yukarıda belirtilenlere ek olarak. Erivan’ın vatandaşlık algısının da irdelenmesi yerinde olacaktır. “Ermeni etnisitesini haiz olan bir bireyin [a person of Armenian ethnicity]. Ermenistan vatandaşlığına hak kazandığı belirtilmektedir. açık bir Ermeni Ulusu ya da diaspora tanımı yapmamış olmasıdır. ırkçı ve tehditkar olabilecek bir yaklaşımı (en azından) anımsatmaktadır demek yanlış olmayacaktır. ucu açık bir “Ermeni kimliği” algısından söz etmek mümkün görünmektedir. Kanımızca dikkatle üzerinde durulması gereken hususlardan biri de. Ermenistan vatandaşlık yasasının (1995). Bu nedenle Erivan’ın ve Ermeni elitinin.

Buradan hareketle denilebilir ki. Ermenistan Bağımsızlık Bildirgesi’nde yansıması olduğu düşünülmektedir. akılcılığın önüne sıklıkla geçebilmektedir (Volkan. ulusal kimliği oluşturan takıntılı bir kolektif mağduriyet psikolojisi haline gelmiştir. barındırdığı iki husus bakımından dikkatle incelenmeye değer görülmelidir. Anılan bildirge de. kolektif bir saplantı haline getirilmiş ve esasından uzaklaşarak düşmanca bir hal almış psiko–sosyal travma şeklinde tanımlanabilecek olan “seçilmiş travma” faktörünün ve revizyonizmin de. Ermenistan Bağımsızlık Bildirgesi de (1990). “Ermenice konuşan bireyler” çıkarımına indirgenmesi de hemen hemen olanaksızlaşmıştır (Ermenistan vatandaşlık kanunu. “Ermenistan Cumhuriyeti. Ayrıca. sınır aşan ve ırksal faktörler içeren Ermeni milliyetçiliğinden izler taşımaktadır kanaatindeyiz. bağımsızlık bildirgesi gibi. Zira. Ermeni kökenli olmak” gibi ifadeler. diaspora Ermenileri’nin Ermenistan Cumhuriyeti vatandaşlığı hakkına sahip olduğunu belirtmekte ancak net bir “diaspora Ermenileri” tanımı yapmamak suretiyle. resmi kayıtlarda Ermeni milliyetçiliğinin incelenmesi yönünde önemli örneklerden biridir. Söz konusu hususlardan ilki. Çevik. politik psikoloji literatüründe önemli bir yer tutan ve yası tutulmamış. nitelikleri daha önce vurgulanan Ermeni milliyetçiliğinin canlı ve “arzu edilen 23 1915 soykırımının uluslararası tanınmaya kavuşması amacını destekler” ifadesine yer vermektedir (Ermenistan Bağımsızlık . vatandaşlığa hak kazanmak için Ermenice’ye hakim olmak dahi.tanıması ya da vatandaşlık kabullerinde esnek davranması doğal kabul edilmelidir. böylece Ermeni soyu ya da etnisitesi ifadesinin. soykırım iddialarını sürekli gündemde tutarak saldırgan bir tutum sergilemeleri. 1999. Ermeni soyundan gelmek koşulundan ayrı bir maddede ele alınmış. soykırım faktörü Ermeni toplumu açısından 1948 Soykırım Suçunun Önlenmesi ve Cezalandırılması Sözleşmesi’yle tanımlanan ve insanlığa karşı işlenmiş bir suç olan genocide eylemini aşarak. Bildirgenin 11. İkinci Dünya Savaşı öncesinde ve esnasında yaşanan trajediler de düşünüldüğünde ürkütücü görünmektedir. 2009). Ermeni politik seçkinlerinin. 1995). Bununla birlikte. Dolayısıyla. maddesi. “Bitmeyen yas” olarak da adlandırılabilecek ve sağlıklı bir tepki olmaktan oldukça uzak olan söz konusu durum. 1990). “Ermeni etnisitesi” ya da “Ermeni soyundan gelmek. Kanımızca yukarıdaki ifade. Osmanlı Türkiyesi ve Batı Ermenistan’da Bildirgesi. ulusal karakter ile bağımsızlık azim ve kararlılığını vurgulayan bir dokümanda 1915 soykırım iddialarına yer verilmiş olmasıdır.

21. çevrelerindeki ulus ve toplulukların da mitolojilerinin olduğunu. yine bu çalışmada yer verildiği üzere Nuh Peygamber’in gemisinin Ağrı Dağı’nda olduğuna inanılması ve Ermeni toplumunun Nuh Peygamber ile bulunduğunu ileri sürdüğü soy bağı. Çalışma genelinde de yinelenebileceği üzere. rasyonel ölçütler içerisinde ancak mitolojik bir değer ifade etmekte ve belki de kültürel antropoloji araştırmalarına konu olabilecek nitelikleri barındırmaktadır. Ermeni siyasi seçkinleri ve entelektüellerinin. bu çalışmanın ortaya koyduğu 16. Sonuç olarak belirtilmelidir ki. tüm bu niteliklerin Erivan’ın tavrı ve devlet–halk (ki halk ifadesi yurttaşlık ile sınırlı değildir) arasında karşılıklı etkileşimle ortaya çıkan sert. halihazırda Türkiye Cumhuriyeti’nin egemenlik alanı olan bir bölgeden “Batı Ermenistan” olarak söz edilmesidir (Ermenistan Bağımsızlık Bildirgesi. diğer yandan da. herhalde hiçbir toplumun sahip olamayacağı bir politik ayrıcalıktır.radikallikte” tutulmasına hizmet ederken. Türkiye’de ilgili alanda yapılan çalışmaların hemen tümü. “Batı Ermenistan” ifadesinin çok daha karmaşık kodlar içerdiğini söylemek mümkündür. etnisite vurgusu. yüzyıla kadar uzanan tarihsel demografik veriler. söz konusu ifadenin barındırdığı saldırgan yaklaşıma odaklanmaktadır. bölgenin nüfus ekseriyeti bakımından “Batı Ermenistan” olmadığını açıkça ortaya koymaktadır. ofansif realist tutum gibi faktörlerin mevcudiyetinin yanı sıra bu çalışmanın tespiti. Zira. Anılan saldırgan yaklaşım irdelenecek olmakla birlikte. mağduriyet psikolojisinin yarattığı ruh halinin toprak talepleri gibi akılcılık ve gerçekçilikten oldukça uzak tutumların geliştirilmesine neden olabilmektedir. bir ya da birkaç milenyum öncesinde bugün bir kısmı kendi ulusal egemenlik alanları dışında kalan coğrafyalarda yaşadıklarını ve Ermenistan Bağımsızlık Bildirgesi’ne yansıyan tutumun sakıncalı bir örnek teşkil ediyor olabileceğini göz önünde bulundurmalarının zaruri olduğu düşüncesindeyiz. Ermeni milliyetçiliğine yönelik Türk literatüründe bulunan. Binlerce yıl öncesine uzanan mitolojik efsanelere ya da bir veya birkaç milenyum öncesinin sosyo–politik ve demografik koşullarına dayanılarak. Bununla birlikte. sınır aşan nitelikler. belirtilen hususta farklı bir yaklaşım ortaya koymaya çalışacaktır. 24 . Belirtilmesi gerekli görülen ikinci husus da. güvenlik odaklı ve resmi niteliği de haiz bir milliyetçilik anlayışının var olduğudur. Ayrıca. Bu çalışma. yüzyıl uluslararası sisteminde ulus devletlerin sınırlarını yeniden belirlemek. haklı gerekçelerle. mağduriyet psikolojisi. Öncelikle belirtilmelidir ki. 1990).

Bu nedenle Türk entelektüellerinin özellikle açılım sürecinde “fazlasıyla özeleştirel” bir tavır geliştirdiği değerlendirilmektedir. Ermenistan vatandaşlığı için “Ermeni soyu” faktörünün bir kabul koşulu olarak değerlendirildiği statükonun. DİASPORA ERİVAN YÖNETİMİ ERMENİSTAN KAMUOYU Sınır aşan ve Irksal Faktörler İçeren Ermeni Milliyetçiliği Döngüsü Başka bir anlatımla. barışçıl bir ortamda statükocu olmak. 25 . toplumlar arasındaki psiko–politik zemin normalleştirilmeden hukuki. örneğin 1959–60 Londra–Zürih Antlaşmaları’nın güçlü garantilerinin Kıbrıs’taki statüko üzerinde ne denli bir koruma sağlayabildiği veya Lozan’ın Ege Adaları’nın silahsızlandırılmasını ne ölçüde temin edebildiği bu hususta anımsanmalıdır kanaatindeyiz. Erivan’ın öngördüğü bir sonuç olduğu unutulmamalıdır.gerek Karabağ sorununun çözümünün ve gerekse Türkiye–Ermenistan ilişkilerinin normalleşmesinin önündeki en büyük engel olarak anılan anlayışın bulunduğu değerlendirilmektedir. barışı sağlayan parametrelere ilişkin süreklilik iradesi anlamına gelebilecektir. Söz gelimi. Azerbaycan’ın topraklarının işgal edildiği ve Türkiye Cumhuriyeti topraklarının bir bölümünün “Batı Ermenistan” olarak adlandırıldığı. söz konusu paradigma değişmediği sürece barış süreci salt hukuki garantiler ve pragmatik sonuçlar üzerine kurulacaktır ki. askeri ya da politik düzenlemelerin sağlayacağı garantilerin konjonktürel koşullara fazlasıyla bağımlı olacağı ve ilişkilerde istikrar adına yeterince güçlü teminatlar veremeyeceği düşünülmektedir. Zira Türkiye’nin statükoculuk ile “suçlandığı” 11 bir dönemde. 11 Uluslararası ilişkiler terminolojisi statükonun korunması eğilimine (statükoculuk) doğal ve genel bir olumsuz moral anlam yüklememektedir. Zira.

Öncelikle belirtilebilir ki. Ermenistan’a yönelik izolasyonlar ve Türkiye–Azerbaycan stratejik ortaklığı ile Azerbaycan’ın askeri modernizasyon faaliyetlerine güvenliğe ilişkin hemen her resmi belgede yineleyerek yer vermektedir. uluslararası sistemi ve sistemin gerek devlet. 2007). Erivan’ın kendisini Türkiye ve Azerbaycan tarafından. entegrasyon yolu ile “kazanılacak” güvenlik garantileri olarak görmektedir. ulusal güvenlik strateji ya da siyaset belgeleri daha makro yaklaşımlara yer verirken. Ermenistan’ı anlamak hususunda oldukça geçerli bir referans niteliği taşıdığını ortaya koyar niteliktedir (EUGSB. Birçok niteliği ile ofansif realist 12 bir uluslararası ilişkiler paradigmasının varlığını hissettiren söz konusu yaklaşım. Ermenistan yönetici seçkinlerinin ve devletinin bölgeyi ve sistemi güvenlik bağlamında nasıl algıladığıdır. Erivan’ın son derece hassas ve fazlasıyla kuşkucu bir güvenlik algısı bulunmaktadır. 2007. askeri doktrin ve ulusal savunma doktrini gibi dokümanlar ise konuları detaylandırmakta ve özel alanlara indirgemektedir (Bartholomees [ed]. 2008). özellikle Karabağ odaklı paranoid bir bölgesel tehdit atmosferinde hissettiği.2. barış gücü operasyonları ile AB ve NATO gibi kurumların hemen her programına iştirak etmek suretiyle entegrasyon süreçlerinin güçlendirilmesi ve 12 Tehdit algılamalarını doğrudan meydan okumalara değil. Yukarıda belirtilen tablo çerçevesinde. Güvenlik ve stratejiye ilişkin teorik yaklaşımlarda genel kabul gördüğü üzere. Ermenistan Askeri Doktrini. ABD ve AB ile uzak komşuluk ilişkileri. muhatabın göreli olarak güçlenmesine odaklı geliştiren realist uluslararası ilişkiler paradigması 26 . gerekse uluslararası ve ulus ötesi güçlü aktörlerini. 2007). Erivan da son dönemde hazırladığı belgeler ile yukarıda aktarılan kuralı bozmamakla birlikte. Ermenistan Devleti tarafından uygulanacak “her politikaya” bizzat temel teşkil edeceğini belirtmesi de. örneğin. Karabağ sorunu. Ayrıca söz konusu belgenin. Türkiye’nin Azerbaycan ile stratejik ortaklık geliştirmesini temel tehdit olarak algılamaktadır (Ermenistan Ulusal Güvenlik Strateji Belgesi. Kimi bölümlerinin tekrar eden yakınma ve kaygılar silsilesinden oluştuğu söylenebilecek Ermeni güvenlik strateji belgeleri ve doktrinleri. Ermenistan Güvenlik Anlayışı ve Tehdit Algısı Bu bölüm çerçevesinde yanıt aranacak olan temel sorulardan biri. Rusya ile stratejik ortaklık.3.

birer ulusal güvenlik garantisi olarak değerlendirilmektedir.  Türkiye–Azerbaycan stratejik ortaklığı ve söz konusu ilişkinin ortaya koyduğu gelişmeleri. “Ermeni diasporasında ulusal ve kültürel kimliğin zayıflamasını” ulusal güvenliğe yönelik bir dış tehdit kategorisinde değerlendirmesi dikkat çekicidir. kitle imha silahlarının yayılması. Ermenistan Askeri Doktrini (2007) temel olarak:  Azerbaycan’ın askeri modernizasyon faaliyetlerini.diaspora aracılığıyla güvenlik endişelerini dengeleme yoluna gittiği değerlendirilmektedir. Aynı şekilde EUGSB (2007).  İzolasyonları dış tehditler olarak tanımlamış. bulundukları ülke ve uluslararası kamuoyunu etkileme kabiliyeti bulunan tüm “Ermeni kökenli” topluluklar ve bireyler. Ermenistan sınırları dışında yaşayan. Ayrıca Ermenistan Ulusal Güvenlik Strateji Belgesi’nin (EUGSB) (2007). Bununla birlikte Ermenistan Askeri Doktrini (2007) açısından asıl dikkat çekici olan hususun askeri güvenliği sağlayan unsurların belirtilmesi sırasında ortaya çıktığı düşünülmektedir. ulusal güvenliğe yönelik iç tehditler bölümünde ulusal moral unsurlar ve vatanseverlik anlayışı için öncelikle aileyi “görevlendirmekte”. “ulusal ideallerin yeterince farkında olunmaması” ve ulusal kimliğin “yanlış yorumlanmasını” birer iç tehdit olarak sınıflandırmaktadır. söz konusu unsurları:  İmkan ve kabiliyeti bakımından yeterli düzeyde bulunan bir silahlı kuvvetler. uluslararası terörizm gibi bu tür belgeler açısından konjonktürel retorik olarak tanımlanabilecek hususlara da yer vermiştir. Dolayısıyla resmi milliyetçi söylem ve paradigmanın EUGSB’de teknik bir anlam kazanarak gözlemlendiği söylenebilir.  Bölge ülkeleri ile silahlı çatışma riskini azaltacak faktörler ile 27 . Doktrin. Erivan’ın sınır aşan ve ırksal faktörleri de içeren resmi milliyetçilik anlayışı çerçevesinde.  Askeri güvenlik alanından işbirliğine uygun koşullar yaratacak uluslararası entegrasyon süreçleri.

Ermenistan stratejik kültürünün uluslararası sistemin bizatihi kendisini bir güvenlik aktörü olarak algıladığı ve uzak komşuluk ilişkilerini bölgede Azerbaycan ve Türkiye’yi dengelemek için kullandığı düşünülmektedir. Ermenistan Askeri Doktrini’nin kapsamı dahilinde ancak ikinci ana bölümde ve “Ermenistan Cumhuriyeti’nin Savunma Stratejisi” başlığı ile ele alınan belge. Ermenistan Savunma Strateji Belgesi’dir (2007). NATO. KGAÖ. Yukarıda ortaya konulan durumdan anlaşılacağı ve daha önce de belirtildiği üzere. BM. Ermenistan Ulusal Güvenliği Bölgesel Tehditler: Türkiye ve Azerbaycan Uzak Komşuluk ve Entegrasyon Garantileri Ermenistan Tehdit – Sistem Algısı Erivan yönetiminin güvenlik algısı için başvurulabilecek bir diğer kaynak da. Erivan’ın. EUGSB ve Ermenistan Askeri Doktrini gibi Ermenistan Cumhuriyeti ve “Dağlık Karabağ Cumhuriyeti’nin” 28 . uluslararası kuruluşlara ve entegrasyon süreçlerine silahlı kuvvetleriyle birlikte bir güvenlik garantisi olarak atıfta bulunması. askeri doktrin gibi teknik bir belgede dahi. AGİT gibi uluslararası figürlerin bölgedeki istikrarı güçlendiren faaliyetleri şeklinde sıralamaktadır.

“Ermenistan Stratejik Kültürü” tanımlamasının iki ana faktöre bağımlı olduğu değerlendirilmektedir.  Ermenistan’ın “sürekli bir askeri tehdit” altında olduğu belirtilmektedir. uluslararası ilişkiler literatüründe yeni sayılabilecek bir olgudur ve genel kabul gören tanımıyla.  Rusya Federasyonu ve Ermenistan Cumhuriyeti arasındaki ilişkiler stratejik ortaklık şeklinde tanımlanmış ve söz konusu ilişkiye askeri güvenlik ölçütünde çok büyük önem atfedilmiştir.  Önemli bir Karabağ vurgusu yapılmaktadır. bizzat adı zikredilerek işbirliği hedefiyle askeri öncelikler kategorisinde ele alınmaktadır. karar alıcıların alışkanlık ve eğilimlerini yansıtmaktadır (Synder. Ermenistan Savunma Strateji Belgesi (2007) ve EUGSB (2007) ile Askeri Doktrin (2007) kapsamında genel değerlendirmeyle ele alınacaktır. uluslararası entegrasyon süreçlerini “güvenlik garantisi” olarak nitelemektedir. stratejik kültür kavramı.  Belgenin özü itibariyle savunmacı (defansif) vurgulanmaktadır.  Ermenistan Silahlı Kuvvetleri’nin modernizasyonu. 1984). Bunlar: Konsept Çeşitliliği ve Risk bir karakterde olduğu 29 . Ermenistan Savunma Stratejisi Belgesi’nde (2007) göze çarpan unsurlar aşağıda okuyucunun dikkatine sunulmuştur:  Söz konusu belge. seferberlik kabiliyeti ve hareketliliğine büyük önem verilmektedir. Öncelikle belirtilmelidir ki. 1977.  NATO da.4. 2. Bu nedenle. Keohane. Ermenistan Stratejik Kültüründe Minimizasyonu Bu aşamada Ermenistan stratejik kültürünün güvenlik algısı.güvenliklerini bir arada sağlamayı amaçlayan ve Ermenistan’ın güvenliğini Ermenistan ile sınırlamayan bir bakış açısına sahiptir.  Gelecek nesiller için “askeri–vatansever” (military–patriotic) eğitimin organize edilmesi bir hedef olarak belirlenmiştir.

Erivan’ı konseptlerde çeşitliliğe ve özgünlüğe ittiği değerlendirilmektedir (Lykke. ABD. Azerbaycan topraklarının yaklaşık %20’sini işgal altında tutabilmekte ve ulusal hedeflerini revizyonist amaçlar kapsamında belirleyebilmektedir. 2008). 30 . Stratejik kültürün ögesi olarak belirtilecek hususların manüpilasyondan ve bilgi kirliliğinden uzak. çatışmacı ve barışçıl güvenlik stratejilerine eş zamanlı olarak başvurabilmektedir. Ermeni siyasi seçkinlerinin stratejik kültürünü oluşturan temel üç parametrenin. Kanımızca araçlar ile hedefler arasında oluşan uçurum ya da risk faktörünü dengelemek amacıyla da. Kolektif Güvenlik Antlaşması Örgütü gibi birçok unsur ile eş zamanlı ve farklı niteliklerde ilişkiler geliştirmekte. strateji teorilerinin hemen hepsinde öngörülen ve Lykke Modeli ile görsel tasarım kazanan. NATO. sınırlı imkan ve kabiliyetler ile oldukça büyük stratejik hedefler olduğu düşünülmektedir. ulusal çıkarların gerçekleştirilmesini amaçlayan resmi belgelerde yer alması ve  Belirgin eğilimleri yansıtacak şekilde defaten ve kuvvetle vurgulanmaları şeklinde belirtilebilir. hedeflerin araçlar ile orantılı olması ve araçhedef orantısızlığının “risk” faktörünü beraberinde getirmesi hususunun. AB üyesi ülkeler. Türkiye gibi bir ülkeye karşı agresif politikalar izleyebilmekte. STRATEJİ KAYNAKLAR KONSEPTLER HEDEFLER RİSK Lykke Modeli Başka bir anlatımla Erivan oldukça kötü durumdaki ekonomisine ve sınırlı ulusal güç unsurlarına karşın. Rusya Federasyonu. 1989’dan aktaran Bartholomees[ed]. yoğun bir tehdit algısı. Öte yandan.

Rusya Federasyonu (RF) askeri güvenlik açısından başvurulan taraf olmaktadır. Ermenistan’ın komşularıyla yaşadığı sorunların “uluslararasılaşma” gibi bir sonuca evrilmesi gösterilebilir. Arjantin) soykırım iddialarının uluslararası kabul görmesi hususunda kullanılırken. Örneğin kimi Güney Amerika ülkeleri (Örn. Ermenistan Silahlı Kuvvetleri gibi ulusal savunmanın birer aktörü kimliğinde kabul edildiği bilinmektedir. geliştirilen ilişkilerin niteliğinde de mevcuttur.Erivan &Diaspora: Sınırlı Olanaklar YOĞUN RİSK FAKTÖRÜ VE KONSEPTLERDE ÇEŞİTLİLİK  Karabağ Sorunu  Sözde soykırım iddiaları  Türkiye – Azerbaycan Stratejik Ortaklığı  İzolasyonlar kilit faktörün diaspora olduğu Söz konusu ilişkilerin geliştirilmesinde düşünüldüğünde. ulusal bağları ayakta tutan soykırım “seçilmiş travması” . Anılan çok taraflılık salt ilişki geliştirilen partnerlerin çeşitliliğinde değil. . RF ile stratejik ilişkilerden. entegrasyon süreçlerine kadar birçok unsurun. Bu durumun kendisini ulusal savunma anlayışında gösterdiği. Ermenistan dış politikası ve güvenlik stratejilerinin başlıca karakteristik özelliğinin etkin bir çok taraflılık olduğu gözlemlenmektedir. “Minsk Grubu” örneğinde de müşahede edilebileceği üzere. Yukarıda aktarılan durumun Erivan açısından başlıca getirileri arasında. romantik milliyetçilik gibi unsurların Ermeni stratejik kültürünün bir parçası olduğu söylenebilir. Bu nedenle Türkiye’nin açılım sürecinin sadece Ermenistan ile Türkiye arasında kalamayacağı değerlendirilmektedir.

. son dönem Türkiye–Ermenistan ajandasına olası ve mevcut yansımaları aşağıda belirtilmiştir:  Ermenistan’ın diaspora ile bağlarını kaybetmemesi için Ermeni kimliğini romantik milliyetçi ve kolektif bir mağduriyet psikolojisi ile örülmüş unsurlarla beslemesi kaçınılmazdır. Dolayısıyla açılım süreci başarıya ulaşsa dahi.RUSYA İLE STRATEJİK ORTAKLIK ULUSAL SAVUNMA ANLAYIŞI ULUSLARARASI ENTEGRASYON SÜREÇLERİ ERMENİSTAN SİLAHLI GÜÇLERİ Erivan’ın Ulusal Savunma Aktörleri Algısı ve Konseptsel Çeşitlilik 2.1. Ermeni stratejik kültüründe etkin ve yoğun bir risk minimizasyonu anlayışına işaret ettiği düşünülmektedir. Bununla birlikte anılan risk minimizasyonu ulusal kaynaklar göz önünde bulundurularak hedeflerin belirlenmesi aşamasında değil. Bu teorik değerlendirmenin. kendi sınırlı alanında kalacağı ve soykırım iddiaları üzerinde beklenen etkiyi vermeyeceği öngörülmektedir. kaynaklar ile uyumsuz hedeflere ulaşmak amacıyla konseptlerin çeşitlendirilerek güçlendirilmesi suretiyle gerçekleştirilmektedir.4. Ermenistan Stratejik Kültürü Işığında Türkiye İçin Değerlendirme Yukarıda sunulan durumun.

Başka bir anlatımla anlatımla Erivan’ın stratejik hedeflerinin dönüşüme . Dolayısıyla açılım süreci.  Açılım sürecinin başarıya ulaşması halinde ise sınırın açılması zayıf bir akarsuyun okyanus bağlantısına kavuşması tasarımını anımsatır şekilde göreli olarak Ermenistan’ın sosyo–ekonomik durumunu iyileştirecektir. somut ve açık taahhütler ile kazanımlara gereksinim duyduğu söylenebilir. Ermenistan’a hem Karabağ hem de soykırım iddiaları gibi iki hayati gündem maddesinde önemli stratejik üstünlükler sağlayacaktır. Ankara–Bakü hattında yarattığı güven bunalımı nedeniyle Ermenistan ulusal güvenlik önceliklerine yarar sağlayabilecek niteliktedir. açılıma paralel olarak aldığı ve alacağı tavır ile birlikte Azerbaycan’ın Karabağ’a ilişkin halihazırda zayıf olan askeri seçenekleri kısa ve orta dönemde hemen tümüyle gündemden düşecektir. Bu bağlamda. Dolayısıyla Ankara açısından yaşamsal olduğu düşünülen husus. diasporaya olan ekonomik bağımlılığın azalmasıyla Erivan–diaspora ilişkilerinin gevşemesi. başka bir zorlanmasıdır. olası başarısızlık durumunda dahi. Türkiye ve Azerbaycan’ın aynı anda göreli yalnızlaşması. Böyle bir olasılığın iki potansiyel sonucu olması beklenmektedir. Ermenistan ulusal güç unsurlarını oldukça takviye edecek böyle bir gelişmeye koşul olarak soykırım iddiaları ve Karabağ sorununun çözümü hususunda mutlak ve bağlayıcı garantiler alınması. Dolayısıyla açılımın neoliberal ve plüralist uluslararası ilişkiler kuramlarında görülebileceği üzere kazan–kazan prensibi sonucu sıfır toplamdan farklı. Ermenistan Cumhuriyeti’nin tüm üst düzey güvenlik dokümanlarında belirtildiği üzere. Ermenistan’ın hedefleri ile orantısız kaynaklarını hızla takviye etmesidir. Türkiye–Azerbaycan stratejik ortaklığının bizatihi kendisi öncelikli bir tehdit faktörü olarak algılanmaktadır. bunlardan ilki. diğeri de Erivan– diaspora ilişkilerinin etnik doğası gereği asla gevşeyemeyeceği kabulünden hareketle. Bir tespit kadar temenninin ifadesi gibi görünen söz konusu değerlendirmeler ışığında.  Türkiye’nin ve uluslararası toplumun. Bu nedenle Ankara’nın AB süreci gibi çok faktörlü karmaşık denklemlerde oluşturacağı beklentilerden çok. Türkiye–Azerbaycan stratejik ortaklığının başka bir anlatımla iki devlet bir millet anlayışının “sona erdiği” kimi önemli Ermeni analistler tarafından dile getirilmektedir. dengeli bir sonuçla başarıya ulaşması. çok önemli ulusal güvenlik tehditlerinden aynı anda kurtulmuş olacaktır. Böyle bir durumda Ermenistan. Türkiye’nin de önemli ulusal güvenlik tehditlerinden kurtulması ile mümkün olabilecektir.

özellikle Türkiye ile olan sınırının kapalı olması nedeniyle zayıf kalması. söz konusu değişkenler ile bağlantılı olarak değerlendirilmelidir. . Ülkenin ekonomik durumunun dış politikadaki problemlere bağlı olarak gelişememesi ve dolayısıyla “küreselleşme süreci” ile bütünleşmenin sağlanamaması gibi faktörler en hassas sorunlar olarak sıralanabilecek niteliktedir. Ermenistan’da sosyo–ekonomik sorunları tetkikleyerek yaşam standartlarını oldukça düşürmektedir.5. Dört sınır komşusu ülkenin üçü ile önemli sorunlara sahip olan Ermenistan’ın. Hazar Denizi. Açılım Sürecinin Diğer Aktörler. Erivan’a Washington’dan ya da Avrupa’dan bakıldığında:  Rusya Federasyonu ve İran ile geliştirdiği oldukça yakın ilişkileri. 2.  Enerji nakil ve ulaşım hattı projelerinin anılan sorunlar nedeniyle Ermenistan’ı saf dışı bırakacak şekilde düzenlenmesinin ekonomik ve güvenlik boyutlarındaki maliyetleri.Ankara’nın kazançları. Erivan’ın kazançları kadar önemli. Konuya ilişkin parametrelerin Amerika Birleşik Devletleri’nin Avrasya’daki konumu. söz konusu sorunlardan ekonomik ve siyasi anlamda oldukça olumsuz yönde etkilendiği bilinmektedir. Küresel ve Bölgesel Parametreler Açısından Değerlendirilmesi Türkiye ve Ermenistan Dışişleri Bakanlıkları tarafından 31 Ağustos 2009 tarihinde ilan edilen diplomatik ilişkilerin başlatılması ve ilişkilerin geliştirilmesine dair protokollerin parafe edilerek imza sürecinin başlatılması ile Türkiye–Ermenistan yakınlaşmasında üçüncü aşamaya girildiği değerlendirilmektedir. Türkiye’nin son dönemde komşu coğrafyalarda uyguladığı ve “komşularla sıfır sorun” ve “sorunlu bölgelerde arabulucu ve yapıcı rol oynama” retoriği üzerine kurulan dış politikası. Bu durum. Orta Asya ve Kafkasya bölgelerinin enerji arz ve güvenliği bağlamında ve Rusya Federasyonu başta olmak üzere “güçlenen” aktörlerin söz konusu coğrafyadaki varlık ve girişimleri şeklinde sıralanabilecek bir takım faktörleri temel alarak şekillendiği gözlemlenmektedir. aynı dönemler içerisinde gerçekleşebilecek nitelikte ve sonuçları bakımından denk olmalıdır.  Jeopolitik olarak Batı’daki ülkelerle olan bağının.

Gürcistan’da gerçekleştirilen askeri operasyon ile hem misilleme kapsamında sert güç unsurlarına başvurma eğilimini. analizimiz söz 13 yönetimindeki Moskova’nın askeri müdahalesi.Amerika Birleşik Devletleri ve Avrupa’da bulunan stratejik araştırma ve düşünce kuruluşlarının yaklaşımları ve söz konusu ülkelerin resmi organlarının Güney Kafkasya ile ilgili raporları incelendiğinde. 2000 yılından itibaren sistematik olarak Moskova’da siyasi iktidarı domine ettikleri bilinmektedir. Anımsanacak olursa. Rus politik seçkinleri tarafından. ABD ve Avrupa merkezli “cesaretlendirme girişimleri ile paralel olarak” hız kazanması anlamlıdır. 13 Vladimir Putin liderliğindeki Rus Güvenlik Bürokrasisi kökenli elitlere verilen genel addır. Ukrayna’daki “turuncu devrim”. bölgeye yaklaşım biçimlerinin Moskova’nın bölgedeki varlığı ve uygulamalarına endeksli olduğu gözlemlenmektedir (Nichol. Rusya ile Gürcistan arasında çıkan kriz ve Siloviklerin biçimde değiştiren bir gelişme değildir. 2008 yılının Ağustos ayında Rusya ile Gürcistan arasında yaşanan kriz ve sıcak çatışmanın ardından Türkiye–Ermenistan yakınlaşmasının. 2009). İran ile olan sorunların sıcak çatışmaya evrilme potansiyelini muhafaza etmesi. Amerika Birleşik Devletleri’nin Afganistan ve Irak savaşlarında harcadığı efor. “CIA tarafından dönemde gerçekleştirilmiş Kosova’nın bir müdahale” olarak nitelendirilmiştir. Teknik olarak. hem de bu zeminde silahlı kuvvetlerinin operasyonel yeteneklerini ortaya koymuş görünmektedir. Washington’un ve “Pentagon’un” Kafkasya’daki yeteneklerini ve hareket serbestisini önemli ölçüde sınırlayıcı niteliktedir. açıkça. Aksine. . Başka bir anlatımla Gürcistan’da yaşanan çatışma ile Ankara–Erivan ilişkilerinin yeniden tesisi ve geliştirilmesi yönündeki uluslararası istenç ve baskının arasında önemli bir korelasyon olduğu düşünülmektedir. bölgedeki jeopolitik dengeleri radikal konusu müdahalenin. Yukarıdaki gelişmeler ve benzerleri dolayısıyla çıkarlarının sistematik olarak ihlal edildiği ve stratejik yeteneklerinin sınırlandırıldığı algısına sahip olan Moskova. Rusya’nın açık ve sert şekilde karşı çıktığı gelişmelerden bir diğeridir. bölgede halihazırda değişmiş olan dengelerin bir sonucu ya da bir ilanı olduğu yönündedir. Müteakip bağımsızlığının tanınması. Taliban’ın yüksek paramiliter kapasitesi ve Pakistan’ın Afganistan’a dramatik yansımaları olan ciddi bir “güvenlik problemine” dönüşmesi.

Ermenistan’ın Rusya’ya olan bağımlığını azaltacağını varsayan kimi değerlendirme ve analizler göz önüne alındığında. 2009). uzun vadede Avrupa ile Kafkasya arasında gerçekleştirilebilecek bir takım projelerin. Türkiye ile Ermenistan arasında diplomatik ilişkilerin başlatılmasının ve iki ülke arasındaki sınır kapısının açılmasının.Söz konusu kriz. söz konusu projelerin hem ekonomik hem de güvenlik maliyetini azaltacak yeni önlemler alınmasına neden olabilir. Amerika Birleşik Devletleri ve Avrupa ülkelerinin stratejik öncelikleri içinde. NATO ve . ABD açısından Kuzey Kafkasya’da ve Rusya sınırları içinde yararlanılabilecek ayrılıkçı tutum sergileyebilecek bölgeler olmasına karşın. Türkiye üzerinde mevcut bazı enerji nakil hatlarının proje ve yapım aşamasında edinilen tecrübeler. Avrupa’ya iletilen doğal gaz akışının kaynaklarını çeşitlendirmek ve Avrupa ülkelerinin doğal gaz temininde Rusya’ya olan bağımlılığını azaltmanın önemli bir yer tuuttuğu kuşkusuzdur. İran’la mevcut sorunlar ile enerji nakil hatları ve yeni boru hattı projelerinin. Ermenistan’ın dahil olacağı bir düzenlemeyle hayata geçirilmesini beklemek olasıdır. Bakü-Tiflis-Ceyhan petrol boru hattının proje ve yapım aşamasında karşılaşılan kimi zorluklar söz konusu analizin tutarlılığını güçlendirmektedir (CSIS. kısa vadede. Rusya’nın askeri yöntemleri de kullanarak böyle bir girişime fırsat tanımayacağı öngörülmektedir (Friedman. Kafkasya ile Türkiye üzerinden Avrupa’ya uzanması hedeflenen hatların uzunluğu ile birlikte değerlendirildiğinde. Türkiye-Ermenistan yakınlaşmasını destekleyici trans–Atlantik çabalar anlaşılabilir nitelik kazanmaktadır. Rusya ve bazı Orta Asya ülkeleri arasında son yıllarda enerji alanındaki işbirliğine bağlı olarak ilişkilerin gelişmesi. Amerika Birleşik Devletleri’nin Rusya ile yaşadığı rekabet. salt Gürcistan topraklarından geçiş sağlanacak şekilde stratejik koşulların devam etmesinin neden olacağı riskler değerlendirildiğinde. Rusya’nın bölgede çatışmacı güvenlik stratejilerine başvurabilecek düzeyde askeri–politik yetenekler ile Silovikler dolayısıyla böyle bir eğilime sahip olduğunun ve Kafkasya’daki güç dengesinin Moskova lehine bozulduğunun en önemli emaresi olarak değerlendirilmektedir. yeni hayata geçirilecek projelerin gerçekleşme süreçlerinde yeni uygulamalara neden olacak niteliktedir. Amerika Birleşik Devletleri ve Avrupa ülkeleri için. Boru hatları projelerinin yüksek maliyetli oluşu. 2009). Amerika Birleşik Devletleri.

http://csis. Dışişleri Bakanı Davutoğlu tarafından Türkiye’nin “yeni düzenin kurucusu” olacağının açıklanması. (5) Bölgede istikrar sağlayıcı bir faktördür. medya ve düşünce kuruluşlarında sıkça tartışılan bir konu olan Türk dış politikasının. yukarıda sözü edilen değerlendirmeler bağlamında ele alındığında. (8) Eski Sovyetler Birliği’nin Türkçe konuşan ülkeleri için bir örnektir. (4) Müslüman bir demokrasidir. (2) NATO’nun jeostratejik olarak anahtar öneme sahip bir üyesidir. kimi ayrışma noktalarına karşın. Türk dış politikasının “istikrar sağlama” temelinde lanse edilen niteliği ve Türkiye-Ermenistan yakınlaşmasının. Amerika Birleşik Devletleri’nin Türkiye’ye komşu coğrafyalardaki projeksiyonları ile önemli paralelliklere sahip olduğu düşünülmektedir. anlam kazanmaktadır. (3) Avrupa Birliği üyeliğine adaydır. ABD tarafından yukarıda bahsi geçen 14 Söz konusu konuşma ve toplantı için bkz. Atlantik’in her iki yakasına söz konusu coğrafyada etkiliğin artırılması bakımından önemli bir dış politika seçeneği sunmaktadır.org/multimedia/video-turkeys-evolvingdynamics-strategic-choices-us-turkey-relations . üçüncü taraflar ile olan ilişkilerle de bağlantılı bir büyük stratejinin (Grand Strategy) parçası olduğu izlenimi edinilmektedir.” 14 Ankara’nın Erivan ile diplomatik ilişikileri tesis etmesinin. Washington DC merkezli Stratejik ve Uluslararası Çalışmalar Merkezi (CSIS) tarafından düzenlenen bir toplantıda Zbigniew Brzezinski “Türkiye’nin Amerika Birleşik Devletleri için stratejik öneme sahip olmasının nedenlerini” şu şekilde sıralamıştır: “ (1)Türkiye gerçek ve denenmiş bir müttefiktir. NATO’nun Kafkasya ve Orta Asya’daki girişimlerine destek vermesi. (7) İran üzerinde pozitif etkisi vardır. Ermenistan ile diplomatik ilişkilerin tesisine yönelik girişimlerin. Kanımızca. (9) Azerbaycan ve Ermenistan arasında arabuluculuk yapan bir ülkedir. Washington’un stratejik ilgisi dahilinde olması kaçınılmazdır. (10) Avrupa’nın enerji kaynaklarını çeşitlendirmek için bir bağlantıdır. (6) İsrail ile yapıcı işbirliği içindedir. Bu bağlamda. Türkiye’nin Kafkasya’da Karadeniz Ekonomik İşbirliği Örgütü ve Kafkasya İşbirliği ve İstikrar Platformu girişimleri ile somutlaşan dış politikası. Amerika Birleşik Devletleri’nin Irak’tan asker çekme takvimini açıklamış olması ve stratejik odağını Af–Pak (Afganistan–Pakistan) denklemine kaydırmış olması da dikkate alındığında.Avrupa Birliği’nin bölgedeki varlık ve etkinliklerinin sınırlı kalması potansiyelini beraberinde getirmektedir. Erişim Tarihi: 25 Eylül 2009 . yukarıda sıralanan sebepler ile bağlantılı olarak.

• İran’ da yaşayan Azeri kökenli nüfus dikkate alındığında. Kafkaslar’da ortaya . 2009). • Ermenistan. her yıl Nisan ayında Ermenistan-Ermeni Diasporası ile Türkiye arasında kalmak. gelmektedir. gelişebilecek herhangi bir Azeri birleşme eğiliminin önüne geçilmesinde kullanılabilecek en uygun araç Ermenistan’dır. Ermeni lobisinin desteğini sağlamak gerekli görülmektedir. Ermenistan’ın İran’ı kapalı sınırlar ve sorunlu komşulardan kurtuluş yolu olarak gördüğü düşünülmektedir. Daha açık bir anlatımla. İran ülkenin dünyaya açılan tek kapısı konumuna gelmiştir. Ayrıca ABD ve Batı dünyasında İran aleyhinde faaliyelerde bulunan Yahudi lobisine karşı. İran ve Ermenistan. Türkiye’nin bölgedeki pozisyonunu dengelemek ve Rusya ile olan ilişkilerin devam ettirebilmesi adına elde tutulması gerek bir unsurdur. • Azerbaycan ve Türkiye sınırları kapalı olan Ermenistan için. Tahran yönetimi Erivan’ı Kafkaslar’daki etkinlik alanı ve giriş noktası olarak değerlendirirken. İran bağımsızlığını Eylül 1991’de ilan eden Ermenistan’ı 25 Aralık 1991’de tanımış. • Türkiye-Gürcistan-Azerbaycan ilişkileri Ermeni stratejik kültüründe sonu geniş etkileri olan uluslararası bir soruna karşılık bütünleşmeye varabilecek stratejik ortaklık olarak görülmektedir. Tahran’ın Ermenistan perspektifi incelendiğinde. iki ülke arasındaki resmi ilişkiler 9 Şubat 1992’ de başlamıştır. ABD ile birlikte Minsk Grubu’nun eş başkanlıklarını yürüten Fransa ve Rusya’nın konumları da dikkate alındığında. diğer komşularıyla yaşanan sıkıntılar ve bölgesel gelişmeler karşısında birbirlerini politik ve ekonomik zeminde “dış dünyaya açılan kapı” olarak görmektedirler (Çelikpala. negatif etkileri haiz ve aşılması gereken bir durum görünümündedir. konu Washington açısından söz konusu değişkenler temel alınarak değerlendirildiğinde. Kafkaslar’daki dengelerin anlaşılabilmesi için. bir ikili ilişki sistematiğinden çok. Söz konusu dengelerin oluşumunda İran’ın önemsediği bölgesel ortağın ise Ermenistan olduğu düşünülmektedir. Erivan’ın İran perspektifine bakıldığında. İran üzerinde dikkatle durulması gereken temel aktörlerden biridir.parametreler bağlamında değerlendirildiğini öngörmek yanlış olmayacaktır. Azerbaycan’ın sınırlandırılması. Türkiye-Ermenistan denkleminin karakteristiği.

Erivan yönetimi bu projeyle aynı zamanda. siyasi işbirliğinin devamı ve derinleştirilmesi adına. 2008). İkili ilişkilerde ticari ve ekonomik boyutun yanı sıra stratejik boyuta da sahip olan bir diğer alan enerjidir. 2009). Hattın başlatılabileceği diğer iki şehrin Yeraık ve Verdenis olabileceği düşünülmektedir. Ermenistan ve İran arasındaki boru hattının . İki ülke arasındaki ilişkiler incelendiğinde. İki ülke arasında bir bölümünün inşası tamamlanmış durumdaki doğal gaz boru hattının yanısıra. Sözü edilen faktörlerin Ermenistan ve İran’ı birbirine yakınlaştırdığı düşünülmektedir. Derinleşen ekonomik bağların bir takım siyasi ve stratejik sonuçlar yaratması kaçınılmazdır. bu türde yatırımların stratejik öneminin arttığı düşünülmektedir. milyon dolarlık ortak projeler bulunmaktadır.5-2 milyar dolar civarında olacağı hesaplanmaktadır. İran-Ermenistan demiryolu hattının Ermenistan’da başlayacağı nokta için Yeraık. Ekonomik ve ticari ilişkilerin geliştirilmesinin ön koşulu olarak söz konusu iki ülke arasında kara. Gavar ve Cermuk bölgelerini birbirine bağlamayı amaçlamaktadır. ticari ve ekonomik ilişkilerin öne çıkarıldığı görülmektedir. Bu durumda hattın toplam uzunluğunun 443 ile 449 kilometre arasında değişeceği belirtilmektedir (Bozkuş. enerji kaynaklarının paylaşımı ve taşınması ile ekonomik ve ticari işbirliği konuları önem kazanmıştır. diğer bölgesel aktörlerle uyumlu bir biçimde SSCB’nin dağılmasını takip eden dönemde başlamıştır. Türkiye öncülüğünde yürütülen Bakü-Tiflis-Erzurum demiryolu gibi projelerle bölgeyi dünyaya bağlayacak ağların.çıkması muhtemel bu türde bir yapılanma karşısında Ermenistan. İran’ın Kafkasya’ya olan ilgisi. Vardeniz ve Gagarin olmak üzere üç ayrı seçenekten bahsedilmektedir. bölgede kendisine bir müttefik edinmek durumundadır (Çelikpala. ülkenin üç merkezi şehri olan Gagarin. hava ve demir yolu bağlantılarının gerekliliği üzerinde durulmaktadır. İki ülke arasındaki enerji sektöründeki işbirliğinin temelleri 1992 ve 1995 yıllarında yapılan anlaşmalarla atılmıştır. Hazar’ın statüsü. Tahran’ın bu bakış açısıyla Erivan’la kurduğu ilişkileri şekillendirmesinde Kasım 1992’de Erivan’ da kurulan “Ermenistan-İran İlişkilerini Geliştirme Komisyonu” dikkat çekmektedir. İran ve Ermenistan’ı dışarıda bırakması nedeniyle. İnşasına 2009 yılı sonlarında başlanması hedeflenen demir yolunun maliyetinin 1. Çeşitli aktörlerin Kafkasya’daki rekabetinde.

enerji işbirliği projelerinin arasında Aras Nehri üzerinde birleşecek yüksek voltajlı bir aktarım hattının oluşturulması da amaçlanmaktadır. Ermenistan stratejik kültürünün konsept çeşitliliği unsuru dikkate alındığında. geri kalan 90 milyon dolarlık miktar Ermenistan tarafından karşılanmıştır. İran 120 milyon dolar yatırım yapmış.toplam uzunluğu 150 kilometre olup. Nitekim ABD’nin Irak işgali ile Saddam Rejimi’ni. yılda 2. çok farklı stratejik sonuçlara yol açabilmektedir. İran tarafından döşenen hattın açılışı Mart 2007’de İran Cumhurbaşkanı Ahmedinecad’ın katılımıyla Ermenistan’ın sınır kasabası olan Mehri’de yapılmıştır. ABD açısından ilk bakışta olumlu görülse de. Afganistan işgali ile Taliban’ı (kısmen) bertaraf . Hattın tam kapasite çalışması durumunda. sözü edilen olasılığın Tahran–Moskova işbirliğinin güçlenmesi sonucuna neden olabileceği de göz ardı edilmemelidir. Türkiye’nin Ermenistan açılımı hususunda Tahran’ı kaygılandırabilecek başlıca unsur. analitik olarak Erivan açısından Tahran’ın önemini azaltacağı akla gelebilir. Oysa. bunun 40 kilometresi Ermenistan sınırları içinde bulunmaktadır (Çelikpala. Balkanlar ve Orta Doğu gibi çok bilinmeyenli ve unsurlu denklemlerin bulunduğu coğrafyalarda taktiksel zemindeki kurgulamalar. 200 milyon doların üzerinde bir maliyete sahip doğalgaz boru hattına. 2009). Ermenistan-İran Hükumetler Arası Komisyonu’nun Eşbaşkanı. ABD’nin Kafkasya’da nüfuz alanını artıracak olmasıdır. Türkiye’nin olası Ermenistan açılımının. Ermenistan ve İran arasında herhangi bir sınır sorunu veya politik uyuşmazlık yaşanmamasının yanında. Uzun dönemde İran’ın Kafkasya özelindeki bölgesel etkinliğini sınırlandırabilecek bu faktör. Ermenistan Enerji ve Doğal Kaynaklar Bakanı Armen Movisyan Gevorgiyan’ın açıklamalarına göre. Yukarıda belirtilenler ışığında. İran’daki Ermeni azınlık da Tahran yönetimi tarafından resmi olarak tanınmıştır. Kafkaslar. 2008 yılının Ekim ayında İran Cumhurbaşkanı Ahmedinecad’ın Ermenistan ziyareti iki ülke arasındaki ilişkilerin sıkılaşması olarak yorumlanmaktadır. Bu miktarın 30 milyon doları da Tahran tarafından Ermenistan’a kredi olarak verilmiştir.5 milyar m³ doğalgazın Ermenistan’a ulaşması hedeflenmektedir. Kafkasya’nın çok aktörlü yapısının kısa dönem ve uzun dönem politik sonuçlar arasında uçurumlar yaratabildiği hususunun vurgulanması gerekmektedir. Erivan’ın dış politik eksenlerini kolayca terk etmeyeceği ya da belirli kısıtlamalara indirgemeyeceği düşünülmektedir.

Bakü’nün Rusya ve İran ile yakınlaşabileceğinin sinyalleri olarak “algılanan” açıklamalar yaptıkları bilinmektedir. Ermenistan’ın Azerbaycan topraklarını işgalinin devam ediyor oluşu ve Dağlık Karabağ sorunu üzerinde halihazırda bir anlaşmaya varılamamış olması. Azerbaycan’ı kazanması seçeneği dışlanmamalıdır. Ancak Ankara tarafından Dağlık Karabağ’da bir çözüm olmaması durumunda Ermenistan ile sınırların açılmayacağı yönünde yapılan açıklamalar mevcuttur. arasında hattının ve Türkiye diplomatik ilişkilerin kurulmasıyla sınırın açılması durumunda Ankara–Bakü değerlendirmelerde Azerbaycan toplumları arasında iletişim başta olmak üzere bir takım eksikliklere değinmek gerekmektedir. Türkiye- . Azerbaycan Dışişleri Bakanlığı temsilcilerinin. Azerbaycan’ın Rusya ve hatta İran’la ilişkilerini derinleştirmesi gibi bir “tepkiye” neden olup olmayacağının sorgulanmasına neden olmaktadır. Ermenistan ile Türkiye arasında diplomatik ilişkilerin başlatılmasının. Ek olarak. Dağlık Karabağ sorununun çözümü konusunda varılacak bir anlaşmanın. Azerbaycan’ın kuruluşundan itibaren. Türkiye ile ilişkilerini gözden geçirerek. sürecin. Türkiye-Ermenistan ilişkileri ile ilgili yapılan değerlendirme ve analizlerde ele alınan konulardan biri de Azerbaycan’ın kendini nasıl konumlandıracağıdır. Belirtilen durum. Azerbaycan konusunda çalışan uzmanlar yeterli ölçüde istihdam edilmemiştir. Türkiye’nin Ermenistan açılımı ile uzun dönemde Erivan’ı kısmen kaybetse de. Türkiye’de Azerbaycan üzerine faaliyet gösteren kuruluşlar oluşturulamamış. özellikle 2009 Nisan ayından bu yana. iki devlet” söylemi ile temellendirilen psiko–sosyal yakınlığa rağmen. “bir millet. Daha önce de belirtildiği üzere. Yukarıda sözü edildiği üzere. Türkiye–Azerbaycan ilişkilerinin nasıl şekilleneceği konusunda konumu ve Ankara–Erivan bulunurken. Türkiye’de Azerbaycan’ın yeteri kadar bilinmemesine yol açtığından. özellikle sivil toplum ve kültür politikaları alanlarında eksik kalındığı gözlemlenmektedir. Türkiye-Ermenistan ilişkilerinin gelişmesini “gerekli” ve “hazır” kılacak bölgesel konjonktürün vazgeçilemez bir parçası olduğu değerlendirilmektedir. Moskova’nın bölgedeki etkinliğini sınırlayacak bir potansiyel yaratacağı değerlendirilmektedir.ederek çıkarlarına dolaylı olarak hizmet ettiği İran’ın. Azerbaycan’ın Rusya ile ilişkilerini ne derece geliştirebileceği ise sorgulanabilir durumdadır.

Bununla birikte iç muhalefetin ikna olmaması. yakın . salt Erivan yönetimini değil. Türkiye’ye fazla taviz verildiğini ve Türkiye’nin “samimi olmadığını” savunan önemli bir kesimin varlığı. Türk ve Ermeni kamuoylarının önemi vurgulanmaktadır. Azerbaycan kamuoyunun tümüyle kaybedilmesini önlemek olacaktır. Türkiye’deki muhalefetin işlevselliği:  Müzakereler süresince Erivan’ın Ermeni kamuoyunun tatmin edilmesi yönündeki isteklerine politik direnç zemini oluşturmak ve  Olası açılım sonrasında. sürecin başarıyla sonuçlandırılması bakımından. “Türkiye’ye fazla taviz verilmesini istemeyen ve ‘soykırım’ iddiaları konusunda hassas” olan bir kesimin varlığının. Ermenistan hükümetinin karşılaştığı bir zorluk olarak değerlendirilmektedir. Bu nedenle. 2009). Dolayısıyla “Ermenistan açılımının” kaçınılmaz bir boyut kazanması durumunda. Türkiye’deki muhalefetin sert tutumunun da Türk hükümeti açısından müzakereler esnasında bir avantaj kimliği taşıma potansiyeli göz ardı edilmemelidir. gerek Ermenistan ve gerekse Türkiye’de. Türkiye-Ermenistan yakınlaşması sürecinde ele alınan konulardan bir diğeri. Bu durumda Türkiye. Ermenistan’da. iki ülke kamuoylarının gelişmelere nasıl tepki vereceğidir. oluşturulacak statükonun sosyo–politik garantilerden yoksun olması anlamına gelecektir. geniş toplumsal mutabakatlar sağlanmadan yönetilen sürecin. ikna etmekten daha büyük taktiksel kazanımları olabileceği değerlendirilmektedir. Bu şekilde varılacak çözümlerin uzun dönemde varlığını sürdürme potansiyelinin oldukça düşük olduğu. iç muhalefeti ikna etmemenin. Söz konusu hususun. Türkiye’den ziyade Ermenistan’da kamuoyu tepkisinin etki gücünün daha yüksek olduğu değerlendirilmektedir. Erivan politik eliti için müzakere masasında araç olarak yararlanılabilecek bir unsur haline getirilebileceğidir. Özellikle batılı uzmanların yaptığı yorum ve değerlendirmelerde. siyasi tarih deneyimleri sonucu bilinmektedir.Ermenistan ilişkilerinin seyrine Azerbaycan toplumunun verdiği tepkiler de sağlıklı olarak değerlendirilememektedir (Aydın. Bu nedenle. Bununla birlikte değerlendirmelerimiz. iç muhalefetten yararlanılarak gerçekleştirilen klasik bir müzakere yöntemi olduğu dikkate alındığında. stratejik boyutta. tüm Ermeni kamuoyunu tatmin etmek durumunda bırakılabilir.

Ankara–Washington. Buna karşın sınır kapılarının açılmasının Türkiye–AB ilişkilerine etkisinin sıfır olmasından elbette söz edilemez. Türkiye–AB ilişkileri çok unsurlu bir denklemdir ve en büyük engeli Avrupa’da Türkiye karşıtı stratejik eğilim oluşturmaktadır.dönemde ivme kazansa da. AB ajandasının bir parçası olarak ele alınmasının isabetsiz bir değerlendirme olacağı düşünülmektedir. Avrupa Birliği tam üyelik sürecine yönelik. Özellikle Türk literatüründe. Türkiye – Avrupa Birliği ilişkileri ve Türkiye’nin AB’ye tam üye olma süreci. esas olarak. politik seçkinler ve stratejistler tarafından rasyonel tercihler üzerine kurgulanmakta ancak kamuoyunda Türkiye’nin imajına ilişkin popülist tepkisellikle yansıma bulmaktadır. . Avrupa Birliği üyelik müzakerelerinin hızlandırılmasında olumlu etkide bulunabileceği yönünde değerlendirmelere sıklıkla rastlamak mümkündür. Bu nedenle Ermenistan ile sınır kapılarının açılmasının Ankara–Brüksel ilişkileri üzerindeki etkisinin. Türkiye’nin Avrupa Birliği üyeliğine karşı çıkan ve stratejik temelleri olan net tutumları ile Güney Kıbrıs Rum Kesimi’ne havalimanları ve limanların açılmaması üzerine sekiz başlığın ele alınmasının engellenmesidir. Türkiye’nin Ermenistan ile diplomatik ilişkileri başlatmasının ve sınır kapısının açılmasının. Daha önce de vurgulandığı üzere. Türkiye’nin sosyal hayatında çizdiği profilin anılan tepkiselliği tetiklediği de bir gerçektir. Ermenistan açılımının. Bu nedenle. Söz konusu eğilim. önemli dayanaklardan yoksun ve kaygan bir statüko yaratacağı düşünülmektedir. Ayrıca özellikle Avrupa medyasında yer alan yorumlar ve batılı düşünce kuruluşları tarafından yayımlanan çalışmalarda.Bakü–Erivan. Ankara–Bakü. Türkiye-Ermenistan yakınlaşmasına bağlı olmadığı değerlendirilmektedir. AB ile yürütülen müzakerelerde engelleyici nitelikte olan unsurların. Öte yandan. Ermenistan ile ilişkilerin geliştirilmesinden elde edilecek kazançlar bakımından yapılan değerlendirmelerde ele alınan başka bir konudur. Bakü– Moskova gibi örneklerden çok daha önemsiz olabileceği göz ardı edilmemelidir. “reformların yavaşlaması” gibi konuların ön plana çıktığı dikkate alınacak olursa. ilerleme raporlarına atıfta bulunarak. Zira. gözle görülür bir gelişmenin. günümüz uluslararası ilişkiler paradigması. “gündem algısını” oldukça değiştirmiştir ve etkileşim çok yüksektir. Fransa ve Almanya başta olmak üzere bazı ülkelerin.

Türkiye. Hazar gibi önemli bir bölgede. Bakü’nün kaybedilmesini dengeleyecek doğurmayacağını göstermektedir. Ermenistan ile ilişkilerin normalleştirilmesi kararı değildir. petrol kaynaklarına sahip. gerektiği kesinlikle düşünülmektedir. . Karabağ konusunda daha net tavizlerin alınması ve tarihsel iddialar ile ilgili Ermenistan’ın makul bir çizgiye çekilmesi ancak daha sabırlı olunması nihayetinde elde edilebilecek sonuçlardır. Ermenistan ile ilişkilerin normalleştirilmesinin bedeli. ekonomik kaynakları. Bir an için ulusal moral değerler bir kenara bırakılarak. Psiko–politik açıdan son derece normal ve kabul edilebilir olan bu yaklaşımın değeri. salt stratejik akla. sürecin daha hızlı işlemesini ve sınırın açılmasını gerektirecek nitelikte yaşamsal jeostratejik ve sosyo–ekonomik gereksinimleri olduğu düşünülmektedir. uluslararası konjonktürün gereği olarak diplomatik ilişkileri başlatmayı ve ilişkileri geliştirmeyi tercih etse de. doğal kaynaklar bakımından oldukça fakir C ülkesi için kaybetmesi ulusal ne ölçüde rasyoneldir? dikkate sorusunun yöneltilmesi dahi.Sonuç olarak “Ermenistan açılımına” ve parametrelerine ilişkin BÜSAM tarafından ortaya konulan tespitler şu şekilde kategorize edilebilir:  Mevcut konjonktürde. demografik nitelikleri oldukça kısıtlı. Zira bu stratejik bir tercihi yansıtmaktadır ve mevcut durumun sürdürülmesi gibi avantaj ve dezavantajları bulunmaktadır. Bu nedenle. A ülkesinin toprak bütünlüğünü tanımayan. Ermenistan tarafının. ordusu A ülkesinin subaylarınca yetiştirilmiş ve yine A ülkesine komşu üçüncü bir ülkede nüfusun yarısını oluşturan özdeş unsurlara sahip (İran’daki Azeri Türk Toplumu kastedilmektedir) B ülkesini. Türk tarafının politikasında gözlemlenebilecek temel hata. Toprak bütünlüğünün açık şekilde tanınması.  Gerek Türkiye. askeri gücü. Bununla birlikte. kendi ulusu ile aynı dili konuşan. gerekse batı açısından Azerbaycan faktörü. A ülkesinin. hassasiyetler alınmadığında Azerbaycan’ın kaybedilmesi olmamalıdır. Kanımızca. rasyonel ölçütler de Erivan ile ilişkilerin sonuçlar normalleşmesinin. Yine Türk literatüründe Azerbaycan’ın kaybedilmesine karşı hassasiyet gösteren unsurların dayanak noktası ulusal moral değerler olmaktadır. gerçekten sağlıklı bir değerlendirmeye muhtaç görünmektedir. stratejik analiz aşamasında önemli ölçüde düşmektedir. Ermenistan ile aynı olumsuz koşullarda da değildir. Türkiye’de sürece ilişkin eleştirel yaklaşım getiren uzmanların ifade ettikleri üzere.

tercümeye gereksinim duymadan takip edebildikleri iki parlamento TBMM ve Duma. Azerbaycan’ın öneminin batılı uzmanlarca zaman zaman hafife alındığı düşünülmektedir. Mevcut konjonktürde. kuşku yaratmaktadır. Karabağ’daki Ermenistan işgalinin tamamen sona ermesini beklemek. ortaya çıkacak sonucun. Hegemon Rising. Türkiye’nin ve özellikle Türk Silahlı Kuvvetleri’nin güçlendikçe daha etkin ancak daha az tahmin edilebilir ve güvenilebilir bir ortak olduğu algısı . Karabağ sorununun ve Dağlık Karabağ bölgesinin.  Türkiye açısından Ermenistan açılımından beklenebilecek minimum temel fayda. Ermenistan sınırının açılması durumunda. Bu nedenle. Azeri politik seçkinlerinin ve kamuoyunun önemli bir bölümünün. kimi batılı analistlerde görülen. Azerbaycan açısından jeopolitik önemi aşan. Summer. imkanları dahilinde. 15 15 Ayrıntılı bilgi için bkz. Azerbaycan’ın Nahcivan ile bağlantısının sağlanması. aynı zamanda Azerbaycan ve Türkiye’yi sınır komşusu durumuna getirecektir. ki Laçin koridoru bu anlamda işlevselliği haizdir. görsel yayın ise Türk ve Rus kanallarıdır. Bununla birlikte. Özellikle 2000’li yılların başında. Bu noktada Azerbaycan’da Karabağ’ın bir bölümünün Ermenilere bırakılmasının siyasi bedellerini kaygıyla hesaplaması oldukça muhtemel görülen bir siyasi iktidarın bulunacağı. M. Ankara’nın Bakü ile geliştirdiği ilişkilerin de kuşkuyla karşılanmasına neden olabilmektedir. Parameters. olası görünmemektedir. Bakü politik çevreleri ve Azerbaycan kamuoyunda tamamen rasyonel şekilde değerlendirileceğine ilişkin bir beklentinin olmaması gerekmektedir. Bakü ile temel bağlantı noktası ise Ankara olarak değerlendirilmelidir. ulusal gurur bakımından incitici olsa da. soykırım iddialarının makul bir zemine çekilmesi ve Azerbaycan’ın Nahcivan ile bağlantısının kurulması olmaldır. 2000. Dolayısıyla. Bununla birlikte. ulusal gurur temelinde bir psiko–politik niteliği olduğu unutulmamaldır. oldukça inciterek Moskova’ya yakınlaştıracak sonuçlar batı açısından öngörülen etkilerden çok farklı bir mahiyette ortaya çıkabilecektir. Trans–Atlantik unsurların Kafkasya’da Rusya ile asıl mücadele zeminlerinden biri Bakü. . Robert Hickok. Azeri muhalefetinin Aliyev üzerindeki baskısını.  Ermeni diasporası ve Ermenistan’ın propaganda yetenekleri dolayısıyla. Azerbaycan kamuoyunun tatmin edilmesi büyük önem arz edecektir. Azerbaycan’ı. Dolayısıyla. Bununla birlikte Türk ve Ermeni taraflarının parafe ettiği metinde ne Karabağ ne de Soykırım konularının yer alması. Kurgusal bir anlatımla. artırması beklenmelidir.

stratejik temeldeki uyarıların dikkate alınmaması. hükümet açısından müzakereler esnasında avantaja dönüştürülme potansiyelini haizdir. Belirtildiği üzere. muhalefetin sert retoriği ile stratejik temeldeki eleştirilerinin birbirinden ayrı değerlendirilmesi yerinde olacaktır. Ermenistan’ı da içeren eski Sovyet cumhuriyetlerine yönelik politikasını.  Bu çalışmanın ilerleyen bölümlerinde aktarılacağı üzere. “mümkün olduğunca çok sayıda tutum ve konseptin” normalleştirilmesi hedeflenmelidir. “Erivan’ın tavrı” ifadesi “Erivan’ın ve diasporanın tavırları” paradigması ile yer değiştirmek durumundadır. uzun dönemde Ermenistan ile ilişkilerde tam bir normalizasyon ve “bahar havası” beklenmemesi gerekmektedir. ilişkilerin değil. soykırım iddialarının Türkiye açısından yaratabileceği politik sonuçların vehameti de herhalde ortadadır. Ermenistan Ulusal Güvenlik Strateji Belgesi’nde (2007). Türkiye’nin inisiyatifinin de sınırlı olduğu bir sürecin yaşandığı anlaşılmaktadır. Rusya Federasyonu. ABD’nin Irak’tan çekilme süreci. Bununla birlikte. durum ve Bu bağlamda. Güvenlik stratejileri literatürü. Erivan ve diaspora ise söz konusu zeminde oldukça gelişmiş bir pratiğe sahip durumdadır. Türkiye’deki iç muhalefetin tavrı. Moskova’da mevcut elitin stratejik kültürü de göz ardı edilmemelidir. oluşacak statükoyu toplumsal mutabakattan yoksun bırakabilecektir. çatışmacı ve barışçıl güvenlik stratejilerinin eş zamanlı olarak uygulanabileceğini göstermekte. Nitekim Rusya Federasyonu 1993 yılından itibaren. Bu bağlamda. Bu nedenle. soykırım konusunda Ermeni tarafının geri adım atması oldukça radikal bir paradigma değişikliğini işaret etmektedir ve Sarkisyan’ın sonsuz bir politik hareket serbestisine sahip olmadığı da unutulmamalıdır. Gürcistan Savaşı ile birlikte Kafkasya’da inisiyatifin Moskova’da olduğu belirtilebilir ve söz konusu bölge tarihsel olarak Rus stratejik ilgi alanı içindedir. İlk kez 1992 yılı sonunda kabul edilen “Rusya Federasyonu’nun Dış Politika Doktrini” adlı belgede . Bununla birlikte. Dolayısıyla söz konusu tavrın yumuşatılması. Erivan’ın politik direnci bakımından istenmeyen sonuçlara da neden olabilecek niteliktedir. “yakın çevre” doktrini adı altında formüle etmeye başlamıştır. Öte yandan. Dolayısıyla. Zira. Afganistan’daki İran faktörünün sınırlandırdığı Washington’un Kafkasya’daki yetenekleri restore edilecektir.  Mevcut durumda. “stratejik ortak” şeklinde tanımlanan ve Ermenistan’da önemli bir askeri varlığı bulunan bir güç odağıdır.

. stratejik hedeflerden çok konseptlerin tartışılması ve özellikle Türkiye tarafından geliştirilen çözüm odaklı aceleci tavrın gözden geçirilmesi gerektiği düşünülmektedir.tanımlanan yakın çevre kavramına göre. Ermenistan’ın Rusya’dan kopma noktasına getirilmesi. algısının yaratılması dahi. Bu nedenle. Annan Planı sonrasında Kıbrıs örneği. süreç başarısız olsa dahi. Bununla birlikte. Ermenistan’ın sosyo– ekonomik handikaplarını bir baskı unsuru olarak kullanmasının ve üzerindeki uluslararası talepleri Erivan ile paylaşmasının yöntemsel olarak benimsenebileceği düşünülmektedir. Ankara. Kritik olarak değerlendirilen bu faktörün Ankara tarafından da dikkate alınması gerektiği düşünülmektedir. Bu nedenle. soykırım iddiaları ve rasyonel ölçütler çerçevesinde Karabağ hususunda Türkiye’ye sağlam güvenlik garantileri sağlaması durumunda getirileri olan bir süreç olacağı açıktır. Moskova’yı konunun aktörleri karşısında sertleşmeye itebilir. ki Ermeni stratejik kültürü ve bölgesel koşulların bunu olanaklı kılacağı düşünülmemektedir. Sonuç olarak Ermenistan açılımının. anılan garantilerin sağlanamaması ise. çözüm taraftarı görünmenin uluslararası kamuoyunun tavrı ve stratejik getiriler bakımından öngörülen anlamı ifade etmeyebileceğini ortaya koymaktadır. Ermenistan diğer BDT üyesi ülkelerle birlikte Rusya’nın yakın çevresini oluşturmaktadır.Bakü hattında yaşanan gelişmeler dolayısıyla Erivan’ın çıkarlarına hizmet edebilecek niteliktedir. Dolayısıyla Türkiye’nin.

eyalet. “1. azımsanamayacak sayıda ülke. belediye vb. Türk Tarihinde Ermeniler Selçuklular döneminde ilk kez karşılaşan iki toplum. (Anadolu’nun trajikomikbulunabilecek Ermenilerin Büyük 1045’te Ermenistan’daki egemenliğine Ermenistan’ın (Anadolu’nun güneyi) egemenliğine de 1375’te Mısır’da hüküm süren Memluklar’ın son vermiş olmalarıdır. . Ermeni diasporası tarafından dünyanın her yerinde planlı bir şekilde dile getirilmiş ve sözde soykırımın uluslararası tanınma görmesine yönelik yoğun çaba gösterilmiştir. 1975’ten itibaren çeşitli Ermeni terör örgütlerinin yaptıkları eylemlerle 60 yıl sonra tekrar ortaya çıkarılan iddialar. siyasi ve kültürel Bizans. günümüzde tarihin tozlu raflarından çıkarılarak siyasi bir tehdit unsuru haline dönüştürülen “Ermeni Soykırımı” Osmanlı döneminden Türkiye Cumhuriyeti’ne kalmış oldukça sorunlu bir mirastır. tarafından yasalar veya anma günü etkinlikleri aracılığıyla zımni ya da açık kabul görmüştür. Soykırım birçok ülke tarafından hukuki bir kavram olarak (genocide) ifade edilmemekle birlikte. soykırım iddialarının tarihsel perspektif içerisinde farklı kaynaklardan inceleme ve soykırımın günümüze olası siyasi. 3. 2007). ilişkileri Küçük düşünüldüğünde. aslen 16. Ermeni diasporası sözde soykırımı. günümüzde Ermeniler tarafından soykırımla suçlanan ne Osmanlı Devleti ne de Türkiye Cumhuriyeti tarihin herhangi bir döneminde Ermeniler’in bağımsızlığına halel getirmiştir (Çitlioğlu.’da Osmanlıların Anadolu’nun doğusu ve güneyini ele geçirmeleriyle birlikte iç içe yaşamaya başlamışlardır.000 Ermeni’nin Türkler tarafından vahşice katledildiği gün” olarak anmakta ve propagandasını bu doğrultuda sürdürmektedir. Çalışmanın “Soykırım İddiaları ve Yansımaları” başlıklı ikinci ana bölümü. doğusu) İki toplumun aktüel husus. Farklı bir anlatımla. 24 Nisan 1915’te İstanbul’da gerçekleşen tutuklamaları baz alarak her yılın 24 Nisan günü. hukuki ve sosyal etkilerini ortaya koyma amacını taşımaktadır.yy.500.EK: 1 SOYKIRIM İDDİALARI VE YANSIMALARI Türk–Ermeni ilişkilerinde tarihsel perspektif önemli bir yer tutmakla birlikte.

Museviler ve Ortodokslar hariç tüm Hıristiyan cemaatler üzerinde de idari bir yetkiye sahip olmuştur (Özgüldür ve diğerleri. Ermeniler ve Din ‘Altı Topluluk Patriği’ olarak anılan Ermeni Patriği sadece kendi toplumu değil. Ünlü Ermeni tarihçisi Matthieu. 17 Ayrıntılı bilgi için bkz. 16 Kendi dinlerini değiştirmeksizin ehl-i kitap oldukları için bir İslam devletinin korumasından yararlanabilen gayrımüslimlere verilen ad. Ermeniler’in dört mezhep arasında bölündüğü anlaşılabilecek. sistemlerini uygulayan. 17 16 sayılarak kendi vergilerini toplayabilen. Ermeniler’in Bizans tarafından sürüldüğü döneme kadar yurtları olan doğudaki topraklar 1514 yılında. “Türk hükümdarının geçtiği ülkelerin halkına bir baba gibi davrandığını. İstanbul. . 1453’ten sonra ‘Ermeni Patriği’ unvanıyla girmişlerdir (Özel. 1326’da başkent olmasını müteakip Bursa’ya naklolmuş ve ayrı bir cemaat şeklinde örgütlenmelerine izin verilmiştir (Halaçoğlu. “Batılılar’ın Gözüyle”.yy. 2006). Ortodoksluğa mensup Ermeniler de göz önüne alındığında. Osmanlı himayesine girdikleri ilk günden itibaren zımmi ibadetlerini özgürce yerinegetirebilen. giremedikleri İstanbul’a 2003).1.yy boyunca yaptıkları faaliyetler neticesini vermiş ve Ermeni Protestan Kilisesi Osmanlı tarafından tanınmıştır (Gürün. Özel. güneydeki topraklar ise 1516 yılında Osmanlılar’ın eline geçmiştir. Sabahattin. 1983). 1781’den itibaren Katolik rahiplerin faaliyetleri neticesinde Ermeniler’in bir kısmı Katolikliği benimsemiş. Melikşah’ın 1086 yılında Doğu Anadolu’dan Suriye’ye yaptığı bir seyahatte. 2001). hukuk Bizans döneminde nikah işlerine bakan Ermeniler. 1995). Osmanlı Devleti 1831’de Ermeni Katolik Kilisesi’nin kuruluşuna onay vermiştir (Süslü ve diğerleri. 2001). Hristiyanlar için kalbinin sevgi ile dolu olduğunu. 1859 yılında da Protestan misyonerlerin 19. Gregoryen mezhebine mensup olan ve Kütahya’da ruhani merkezleri bulunan Ermeniler. 2003. soykırım yapıldığı üzerine ortaya konan iddialarda “Hangi Ermeniler?” sorusuna daha doğru cevap verilebilecektir. 3.11. bu sebeple birçok şehir ve bölge halkının kendiliğinden onun idaresine geçtiğini” aktarmıştır (Özgüldür ve diğerleri.’da Bizans’ın işgal ettiği topraklarından Orta Anadolu’ya göçe zorlanan Ermeniler Selçuklular’ın gelmesiyle rahat bir nefes almıştır.

16. özellikle haraç.yy’a gelinene kadar resmi bir nüfus sayımı görülememekle birlikte.803 19.2.523 8.176 10. Yüzyılda Anadolu’nun Çeşitli Yerlerindeki Müslüman Ve Gayrimüslim Nüfus ŞEHİRLER Adana Adıyaman Amasya Arapkir Ayas Ayntab(Antep) Berendi Besni Birecik Cüngüş Çemişkezek Çermik Dırahlu Diyarbekir(Amid) Dündarlı Ergani Erzincan Gilimgad MÜSLÜMAN 8.199 4. TABLO 03: 16.3.yy.775 6.126 3.912 4.160 141 1.933 2.352 101.226 1.223 13.851 3.690 6.810 1. Unutulmamalıdır ki Osmanlı Devleti üretimde tarım ve hayvancılığa bağlı olan ve kısaca değinmek gerekirse Tımar Sistemi uygulayan bir ekonomik yapıyı haizdir.972 839 YAHUDİ 365 NASRANİ - .124 4.312 7.708 2.460 HRİSTİYAN 1.177 ERMENİ 501 369 602 230 236 181 925 593 6. Bu bağlamda devletin verimli bir şekilde vergi toplaması için detaylı tutulmuş bilgilere sahip olması gerekir ki.520 586 3.442 2.092 2.069 3.yy’da Ermeni nüfüsuyla ilgili aşağıda verilen tabloda çeşitli kent ve kasabalardaki müslüman ve gayrimüslim unsurlar detaylı olarak gösterilmiştir. cizye gibi yüksek vergiler veren gayrimüslimlerin Tahrir Defterleri’nde eksik gösterilmesi olasılığı 16. Ermeni Nüfusu Osmanlı Devleti’nde 19.074 18.’da imkansız denecek kadar düşüktür. vergi toplama amacıyla hazırlanan Tahrir Defterleri’nde demografik açıdan çok detaylı bilgiler bulunabilmektedir.

986 1.190 11.152 23.638 664 257 1.746 2.888 863 2.785 27.254 7.050 580.892 19.158 12.601 16.650 258 716 2.097 23.027 4.877 2.850 4.075 680 135 44.651 9.014 1.083 6.671 7.663 4.638 896 6.875 7.590 3. İstanbul.158 8.Gümüşhane Hacılu Harput Kafurnu Karaisalu Kayseri Kazâbâd Kınık Kiğı Kosun Koşmur Kulb Lâdik Mardin Merzifon Muş Nusaybin Ruha(Urfa) Sağman Sarıçam Savur Sincar Sis(Kozan) Sivas Siverek Tarsus Tokat Tozanlu Ulaş Yıldız Yüregir TOPLAM 5. Yusuf.414 6.618 11.837 602 6.950 4. HALAÇOĞLU. 2006.869 4.768 26.655 1.550 2.134 8.555 2.711 15.286 268 268 KAYNAK: Ermeni Tehciri.951 13.779 180 8.209 6.587 15.986 46.023 15.168 2.542 3. .078 3.463 12.281 806 1.628 789 29 89.733 1.463 321 1.132 89 1.093 5.

Osmanlı Devleti. Aşağıda bazı üst düzey makamlarda görev yapmış Ermeniler sıralanmıştır: ÂYÂN ÂZALARI (SENATÖRLER) Mareşal Ohannes Kuyumcuyan Paşa Abraham Eramyan Paşa Manuk Azaryan Gabriel Noradunkyan MİLLETVEKİLLERİ 1876 Birinci Meşrutiyet Meclisindeki Milletvekilleri Ohannes Allahverdi Sebuh Maksudyan Rupen Yazıcıyan Sahak Yavrumyan Hamazasb Ballaryan Manuk Karcıyan Mikael Altıntop Meclisi Mebusan Reis Vekili İstanbul Milletvekili Edirne Milletvekili Bursa Milletvekili Erzurum Milletvekili Halep Milletvekili Ankara Milletvekili . 11 konsolosluk. devlet hizmetinde bulunabilmişler. 7 elçilik. Ermenileri tebaası kabul etmiş ve “devlet kapısında” müslümanlardan ayrı tutmamıştır. Anılan dönemde Ermeniler 21 paşa unvanı. 2007). Dünya Savaşı öncesindeki oranlarla büyük ölçüde paralellik göstermektedir. 3. hiç bir zaman ‘öteki’ olmamışlar ve yararlı hizmetlerinden dolayı kendilerine millet-i sadıka (sadık millet) ünvanını almışlardır. çalışmanın devamında ele alınacak olan 1. önemli hizmetlerde bulunmuşlardır. 22 bakanlık. Millet-i Sadıka’dan Şark Meselesine Ermeniler Osmanlı Devleti’nde tarih boyunca göremedikleri bir huzur ortamında yaşamışlar.3. Osmanlılar döneminde Ermeniler üst düzey devlet görevlerine getirilmiş.Yukarıdaki tabloda görüldüğü üzere Ermeni nüfusu Osmanı Devleti toplam nüfusunun yaklaşık %6’sını oluşturmaktadır ki. 41 üst düzey memuriyet üstlenmişlerdir (Arman. bu oran. tıpkı Müslümanların %80’lik oranında olduğu gibi. 1977’den aktaran Çitlioğlu.

Dünya Harbi’nde Murat namı ile maruf Çete başı. Nazaret Dagavaryan İstepan İspartalıyan Hamparsum Boyacıyan Kegam Dergarabedyan Karakin Pastırmacıyan Vahan Papazyan 21 20 Kozan Milletvekili Muş Milletvekili Erzurum Milletvekili Van Milletvekili 1914 Meclisindeki Milletvekilleri İstepan Çıracıyan Onnik İhsan Bedros Hallaçyan Krikor Zöhrap Agop Hırlakyan Kegam Dergarabedyan Artin Boşgezenyan Dikran Barsamyan Matyos Nalbantyan Karabet Tomayan 18 (Başkanlık Divanı Katibi) Ergani Milletvekili İzmir Milletvekili İstanbul Milletvekili İstanbul Milletvekili İstanbul Milletvekili Maraş Milletvekili Muş Milletvekili Sivas Milletvekili Kozan Milletvekili Kayseri Milletvekili Sadi Kocaş ‘Krikor Zohrap’ ismini kullanmakla birlikte kimi kaynaklarda ‘Kirkor Zöhrap’ olarak da geçmektedir. 21 I.Agop Şahinyan Taniyel Karaciyan Sivas Milletvekili Erzurum Milletvekili 1908 İkinci Meşrutiyet Meclisindeki Milletvekilleri Krikor Zohrap 18 İstanbul Milletvekili İstanbul Milletvekili Tekirdağ Milletvekili Tekirdağ Milletvekili Halep Milletvekili Sivas Milletvekili İzmir Milletvekili 19 Bedros Hallaçyan Agop Babikyan Agop Boyacıyan Artin Boşgezenyan Dr. 19 I. Dünya Harbi’nde Armen Garo namı ile maruf Çete başı. Dünya Harbi’nde Çete başı. . 20 I.

1835-1839 yılları arasında Türkiye’de bulunan Helmuth Von Moltke Ermeniler için. 2001). Bulgarlar. Meşrutiyet Dönemi Meclislerin Etnik Yapısı Yıl 1908 1912 1914 Toplam 288 284 259 Türk 147 157 144 Arap 60 68 84 Arnavut 27 18 Rum 26 15 13 Ermeni Yahudi 14 13 14 2 4 4 Slav 10 9 - KAYNAK: Her Yönüyle Ermeni Sorunu. Kara Kuvvetleri Komutanlığı Kara Harp Okulu Komutanlığı. Ankara. TABLO 04: II. M. Dinleri onların Hristiyan olarak tek kadınla evlenmelerine izin verir. Rumlar’ın kendi özelliklerini korumalarına karşın Ermeniler Türk adetlerini. ayrılmaz. 1990. T. bağımsızlıklarını talep etmişler ve bu amaçla mücadele vermişlerdir. Yunanlar arka arkaya bağımsızlık mücedelesine girişmişler ve başarıya ulaşmışlardır. en geç talep edenlerden biri olmakla birlikte. hatta dilini benimsemişlerdir. KOCAŞ. Ermeniler sadece sadakatleriyle ve devlete sundukları hizmetleriyle değil Türklere olan kültürel benzerlikleri ile de dikkat çekmişlerdir. 1789 Fransız İhtilali sonrasında içerisinde birçok milleti barındıran Osmanlı İmparatorluğu ayrılıkçı taleplerle çalkalanmaya başlamıştır. Hristiyan Türkler denilebilir. Sadi. 1966’dan aktaran Özgüldür ve diğerleri.Varteks Serengülyan Erzurum Milletvekili Dışişleri Bakanlığı Merkez Teşkilatında Hizmet Edenler Gabrıyel Nopradukyan Ohannes Sakız Paşa Artin Dadyan Paşa Harutyum Dadyan Paşa Manuk Azaryan Bakan Müsteşar Müsteşar Müsteşar Müsteşar KAYNAK: Tarihte Ermeniler ve Türk Ermeni İlişkileri. . hakikatte. “Bu Ermeniler’e. Sırplar. fakat onlar Türk kadınlarından fark edilmez. Tıpkı anılan milletlerde olduğu gibi Ermeniler de. 2001.C. İstanbul.” sözlerini sarf etmiştir (Göyünç.

Osmanlı Devleti’ne karşı sürdürülen tutumun sonucu Ermenileri provoke etmeye ve bu cemaate imtiyazlar kazandırmaya çalışan. Türkmençay Antlaşması sonucu ele geçirilen Revan ve Nahçıvan’da bir Ermeni vilayeti kurulması üzerine bölgeye yerleşmişlerdir. Ermeniler 1863 yılında çıkarılan Ermeni Milleti Nizamnamesi ve 400 üyeli genel meclis ile adeta bir azınlık cumhuriyetine sahip olmuş. Rus topraklarına yerleşmek için davet edilen Ermeniler. Ayrıntılı bilgi için bkz. Bulgaristan ise önemli imtiyazlar elde etmiştir. Kemal Beydilli. Batıda Osmanlı’yı oldukça hırpalayan ve Balkanlar’da Osmanlı üstünlüğünü ortadan kaldıran devletler. bağımsızlık talebinin arkasında İngiltere ve Rusya 22 gibi dönemin büyük siyasi aktörleri ve güç mücadelelerinin varlığı müşahede edilmektedir. Sırbistan bağımsızlık. “1828-1829 OsmanlıRus Svaşı’nda Doğu Anadolu’dan Rusya’ya Göçürülen Ermeniler” .Ermeni meselesine derinlemesine odaklanıldığında anlaşılacaktır ki. ve 20. 19. 1856’da Paris Antlaşması ile Balkan Hristiyanları’nın imtiyazlarını genişletmiştir. Osmanlı iç işlerine yapılan müdahaleler sonucu 1804’te Sırplar imtiyaz. 1774’te Küçük Kaynarca Antlaşması ile Osmanlı Ortodoksları üzerinde söz sahibi olmaya başlayan Rusya. 1829’da Yunanlılar bağımsızlık.yy’da Türk–Ermeni ilişkileri ‘mazlum bir milletin egemenlik talebi ve kanlı bir şekilde bastırılmaları’ şeklinde vuku bulmamıştır. 2003). 1878’de Ayastefanos ve Berlin Antlaşamaları ile Ermenilere olan stratejik ilgilerini yoğunlaştırmışlardır. yaşadıkları kasabalarda iki – üç haneye dahi sahip olsalar idare meclisinde temsil edilmeleri zorunlu kılınmıştır (Özel. 1878’de Romanya.Petro’ya kadar uzanmaktadır. Anılan siyasi haklar ve sosyo–kültürel koşullar da değerlendirildiğinde.yy başlarına I. ‘Şark Meselesi’(Doğu Sorunu) olarak da adlandırılan politikalar ilk olarak 1878 yılında Ayastefanos ve Berlin’de Ermenilere yönelik ıslahat maddeleri içeren bir antlaşma ile resmiyet kazanmıştır. Karabağ. Anılan teklif 1828-1829 Rus Savaşı’nda Ermeniler’in Osmanlı’ya ihanet ederek Rus ordusuna yazılmaları ve Erzurum’un 22 Rus – Ermeni ilişkileri 18. Rus – İran savaşlarında Ermeniler’den üst düzeyde yararlanılmış. Ermeniler’in soykırım olarak niteledikleri tehcirin ilk sinyalleri 1828 yılında Erzurum Valisi Galip Paşa’nın Rus sınırındaki Ermenileri iç bölgelere göç ettirmeyi Babıali’ye teklif etmesi ile belirmiştir.

1. Rus askerlerinin işgal ettikleri toprakları boşaltmamaları (Uras. dernek ve ihtilalcı partiler kurmaya başlamışlardır. Bu arada Ermeni haklarını koruduğunu iddia eden. 1881’de Erzurum’da Anavatan Müdafileri Derneği gibi birçok Ermeni örgütü kurulmakla birlikte yapısı ve giriştiği eylemler dikkate alındığında temel olarak üç Ermeni örgütü varlığını hissettirmiştir. Ruslar’ın Kafkasya’daki hakimiyeti pekişmiştir. Ermeni Cemiyetleri Uluslararası arenada destek gören hatta bizati yönlendirilen Ermeniler Osmanlı Devleti’nin içinde bulunduğu zayıf durumdan da yararlanarak birçok cemiyet. 3. Babıali’den ıslahat için maddi teminat alınması ve ıslahatın uygulama ve tamamlanmasına kadar. Aleksandr’a ulaştırılmak üzere temel olarak aşağıdaki üç talebi kapsayan bir muhtıra hazırlamışlardır. 1877’de başlayan 93 Harbi’nde.teslim olmasında pay sahibi olmaları nedeniyle gelmiş. Bulgaristan’a ve Bulgar milletine verilecek imtiyazların Ermeni milletine de verilmesi 3.4. bu doğrultuda soykırımın ilk propagandalarını hazırlayan devletlerden biri olan İngiltere ise Ermeniler’in Rusya’nın güdümüne girdiğini anlamış. Savaşı kazanan Ruslar’dan “emeklerinin karşılığını” bir an önce almak isteyen Ermeni meclisi Patrik Nerses ve İzmirliyan başkanlığında Çar II. özellikle Kars’ın Çar’ın eline geçmesinin Rusların sıcak denizlere inerek sömürgeleri ile olan bağlantısını tehdit edebileceğini öngörerek Osmanlı’ya Kıbrıs adasını da “geçici bir süre” işgal etmek koşuluyla Ermeni konusunda yardım etmiştir. 2006).Arazi ilhakı olmayacaksa. 1878 yılında Van’da Kara Haç Cemiyeti.Fırat’a kadar olan bölgenin Türkler’e geri verilmemesi ve buraların Ararat ili ile birleştirilerek Rusya’ya bağlı bir Ermenistan kurulması. 2. 1976’dan aktaran Halaçoğlu. . Ruslar doğuda yaşayan Ermeniler’den yararlanma yoluna gitmiştir.İşgal edilen topraklar boşaltılacaksa.

” gibi maddeler bulunmaktadır (Başbakanlık Devlet Arşivi. Ermeni terör örgütlerinin çıkardığı ilk ciddi olaylar İstanbul Kumkapı’da Hınçaklar’ın Ermeni halkı kışkırtması üzerine meydana gelmiştir. 1912. 1891 yılında Padişah II. Rusçuk Ermeni Komitesi Başkanı Mıgırdıç Tütüncüyan ve 23 23 Listesi de sunulan isyanların detayları için bkz. 2001). 2007). 2006.. Hınçaklar’dan farklı olarak “Birleşik. kalanlar ise Hınçak ve Taşnaklara katılmıştır (Çitlioğlu. Ermeni siyasi kuruluşlarından en yaygını olan Taşnaklar’ın temel amacı siyasi ve iktisadi bağımsızlık elde etmektir. Propaganda amaçlı çıkardıkları Armenia gazetesinin 1895’te Osmanlı’ya. • Hınçaklar: 1887’de Cenevre’de kurulan örgüt amacını “Türkiye Ermenistan’ını işgalden kurtararak Rusya ve İran Ermenistan’ı ile birleştirmek” olarak açıklamıştır. Sadece Türkler’e karşı değil. silah talimi yapılması.• Armenakan: 1885 yılında Van’da kurulan örgütün sloganı “kan dökmeden özgürlük olamayacaktır” şeklinde belirlenmiştir. Halaçoğlu. Abdülhamit’in Ermeniler için çıkardığı genel affa rağmen Ermeniler komitacılık faaliyetlerine devam etmişlerdir (Uras. 1976). 2007). Van İsyanı’na aktif olarak katılan örgüt üyelerinin büyük bir kısmı öldürülmüş. Türk işgalindeki Ermeni topraklarını kurtararak özgür Ermenistan’a bağlamak” amacında olduklarını belirtmişlerdir (Çitlioğlu. Yusuf. 1896’da ise Rusya’ya girişi yasaklanmıştır. . cephane ve patlayıcı madde sağlanması. 1911.. 1913 yıllarına ait karar defterlerinde “Silah. Ermeni vatandaşlara da yönelen eylemlerden 1894 yılında Patrik Aşıkyan nasibini almış ancak kendisine düzenlenen suikast girişimi başarısız olmuştur. Dünyanın birçok yerinde örgütlenen ve Ermeni davasının propagandasını yapma amacını taşıdığını belirten örgüt. ‘Ermeni Tehciri’ İstanbul. Türkiye’nin soykırımı tanımasını ve tazminat ödemesini sağlamak. 1908’de meşrutiyet ilanı üzerine ihtilal fikirlerini bıraktığını açıklayan örgütün 1910. özgür ve bağımsız bir Ermenistan kurmak. • Taşnaksutyun: Ambleminde intikamı simgeleyen hançer figürü bulunduran. Van Valisi’ne suikast teşebbüsünü İç Anadolu’da arka arkaya patlak veren isyanlar izlemiştir .

” 24 Büyükelçi’nin Türklerle Ermeniler arasındaki ilişkileri. Fakat Ermeniler. Müslümanların Hristiyanlara karşı bir düşmanlığı yoktu. 1895’te Ermeni komitacılar tarafından öldürülmüşlerdir (Karacakaya. 24 Rusya Dış Politika Arşivi 58 . Kuran. Aşağıdaki listede 1.” sözleriyle açıklaması. Ermeni çetelerinin halklar arasında husumet yaratma amaçlı kışkırtmalarını ise 6 Mart 1909’da Rus Büyükelçisi’nin ‘Osmanlı İmparatorluğu’nda Durum’ adlı gizli haberde gözlemleyebilmek mümkündür. İhtilal fikrinde olan Ermeniler’i bir araya getirerek yönetime karşı mücadele için kışkırtmaktalar.Ermeni avukat Artın Dirserkisyan ise Patrik kadar şanslı olamamış. bütün bir Ermeni planının halklar arası husumet ve anlaşamamazlık üzerine değil. “Bitlis’teki Ermeniler’in ne Türkler’den ne de Kürtler’den şikayetleri varken. 1956). bilakis iyi ilişkilere rağmen dış güçlerin kışkırtması neticesinde ortaya çıktığının kanıtı niteliğindedir. komitacı Ermeniler tarafından kışkırtılarak Türkler’e yaklaşmıyorlar. Ermenilerle dostça ilişkiler kurmaya çalışmaktadırlar. Çoğu Ermeni’nin.. bu tür eylemlerin Ermeniler’e zarardan başka bir şey getirmeyeceğini ve silah için para vermiyeceklerini söyledikleri. Dünya Savaşı’na kadar olan dönemde başlıca Ermeni isyanları kronolojik sırayla ele alınmıştır. Türkler. 2001). Sasun ayaklanması Avrupa’da büyük yankı uyandırmış. “Van’da iki müslüman ve bir Ermeni milletvekili seçilmişti... bunun üzerine Ermeni ihtilal komitelerinin şiddet kullanma ve karşı çıkanları kılıçtan geçirme tehdidiyle bu tür grupları sindirdikleri öğrenilmiştir. özellikle subaylar. kurulan uluslararası tahkikat komisyon 20 Temmuz 1895’te yayınladığı raporda Ermeniler’in masum olmadığını açıklamıştır (Küçük. Ermeni komitalarının en sansasyonel eylemi ise 1905 yılında Padişah’a karşı girişilen suikast teşebbüsü olmuştur.. Ermeni komitacı dernekleri kurulmakta ve dernekler geniş faaliyetlerde bulunmaktadır. 1986.

Kayseri.TABLO 05: Osmanlı İmparatorluğu’nda Ermeni İsyanlarının Listesi İSYAN Anavatan Müdafileri Olayı Armenakan Çeteleriyle Çatışma Musa Bey Olayı Erzurum İsyanı Kumkapı Nümayişi Merzifon. Yozgat Olayları Birinci Sasun İsyanı Zeytun (Süleymanlı) İsyanı Divriği (Sivas) İsyanı Babıali Olayı Trabzon İsyanı Eğin (Mamuratü’l Aziz) İsyanı Develi (Kayseri) İsyanı Akhisar (İzmit) İsyanı Erzincan (Erzurum) İsyanı Gümüşhane (Trabzon) İsyanı Bitlis İsyanı Bayburt (Erzurum) İsyanı Maraş (Halep) İsyanı Urfa (Halep) İsyanı Erzurum İsyanı Diyarbakır İsyanı Siverek (Diyarbakır) İsyanı Malatya (Mamuratü’l-Aziz) İsyanı TARİH 8 Aralık 1882 Mayıs 1889 Ağustos 1889 20 Haziran 1890 15 Temmuz 1890 1892 – 1893 Ağustos 1894 1 – 6 Eylül 1895 29 Eylül 1895 30 Eylül 1895 2 Ekim 1895 6 Ekim 1895 7 Ekim 1895 9 Ekim 1895 21 Ekim 1895 25 Ekim 1895 25 Ekim 1895 26 Ekim 1895 27 Ekim 1895 29 Ekim 1895 30 Ekim 1895 2 Kasım 1895 2 Kasım 1895 4 Kasım 1895 59 .

Ankara..Ermeni halkının gittikçe Rusya tarafını tutmakta olduğunu göstermektedir ve bu isteğin gerçekten de içten ve samimi olduğu ortadadır. Bayezid. Rusya’ya olan sempati Ermeni burjuvası ve aydınları arasında da yaygındır. Rusya-Ermeni İlişkileri Savaşın hemen öncesinde Ruslar’ın Ermenilere yönelik Doğu Anadolu’daki yardımlarının bir hayli arttığı gözlemlenmiştir. Dünya Savaşı Öncesinde Ermeniler 3.5. Ömer Engin (Der. “.).. 2007. Rus büyükelçisinin 26 Kasım 1912 tarihinde dönemin Dışişleri Bakanı Sazanof’a gönderdiği rapor Ruslar’ın niyetlerini ve Ermeni çetelerinin hazırlıklarını ortaya koymaktadır. I.5. 3.Harput (Mamuratü’l-Aziz) İsyanı Arapkir (Mamuratü’l-Aziz) İsyanı Sivas İsyanı Merzifon (Sivas) İsyanı Ayintab (Halep) İsyanı Maraş (Halep) İsyanı Muş (Bitlis) İsyanı Kayseri (Ankara) İsyanı Yozgat (Ankara) İsyanı Zeytun İsyanı Birinci Van İsyanı Osmanlı Bankası Baskını İkinci Sasun İsyanı Sultan Abdülhamid’e Suikast Adana İsyanı 7 Kasım 1895 9 Kasım 1895 15 Kasım 1895 15 Kasım 1895 16 Kasım 1895 18 Kasım 1895 22 Kasım 1895 3 Aralık 1895 3 Aralık 1895 1895 – 1896 2 Haziran 1896 14 Temmuz 1896 Temmuz 1897 21 Temmuz 1905 14 Nisan 1909 KAYNAK: Ermeni Sorunu Temel Bilgi ve Belgeler. Van.. Erzurum ve Trabzon 60 .1. LÜTEM. Bitlis..

Türkiye’de bir Ermeni meselesi yarattıklarını” ifade etmektedir (Özel. Rusya’ya. Türkiye’deki Ermeni halkını kurtarması için yalvarmaktadır... bütün Ermeniler. 21 Kasım’da Bayezid Konsolosu’nun bildirdiğine göre. Türkiye’ye karşı düşmanca tavırda bulunuyorlar ve Rusya’nın protektörlüğünü. 2000). veya Rusya’nın kontrolü altında reformlar yapılmasını istiyorlar. Trabzon’daki Avusturya–Macaristan İmparatorluğu Konsolosu Moricz ise 30 Ocak 1914 tarihli raporunda Rus–Ermeni ilişkilerinin boyutunu şu satırlarla açıklamaktadır. gizlice asilerin hizmetine silah sevk ediyorlar ve bir Ermeni ayaklanmasının patlak vermesine aracılık ediyorlar” (Göyünç. Bu maksatla çok para harcıyorlar. ve bunlar (Ermeniler) İstanbul Patrikliği kanalıyla Türkiye’deki yönetimle Ermeniler’in arasını açmışlardır. Ermeni Patriği. “Ruslar Ermenileri harekete geçireceklerdir.konsoloslarımızın bildirdiklerine göre bu vilayetlerdeki Ermeniler’in hepsi Rusya tarafındadırlar ve bizim ordularımızı bekliyorlar... hiç sıkılmadan. Rusya’nın çeşitli oyunlarıyla Katogikos seçimlerini.” 25 Osmanlı Devleti Hariciye Nezareti’nde hukuk müşaviri olan Hrant Vartabet ise 1916 yılında gerçekleştirilen kilise reformunu destekleyen yazısında tarihi bir saptamada bulunarak Rusya’nın Osmanlı’daki Ermeniler’e olan ilgisini şu sözlerle ifade etmektedir. Rus aleti olan Ermeniler kazanmışlar. Ermeni topraklarını işgal etmelerini bekliyorlar. her an ayaklanmalar ve düzensizlik ortaya çıkabilir.. 25 Rusya Dış Politika Arşivi 61 ..” Van Başkonsolosu General Mayewski Genelkurmay’a gönderdiği raporunda “Doğu Hristiyan kiliselerinin Ermeni milli hislerini tahrik ederek. 2003).. “Osmanlı taraftarı olan Ermeniler çoğunlukta oldukları halde..

Aynı rapora göre Van sınırında da Ermeniler’in silahlandırıldığı ve isyana hazır oldukları tespit edilmiştir (Halaçoğlu.Rus büyükelçi Moskova’ya bu uyarılarda bulunurken Ermeni komitaları da büyükelçiyi doğrular nitelikte bir tutum göstererek Türkiye’deki şubelerine şu talimatları vermiştir. Ordu Komutanlığı’ndan I. Ermeni komitacılarının da örgütlenme konusunda başarılı oldukları 3. halk da besleyip giydirmiştir.2. Yukarıda da belirtildiği üzere vergi toplama amaçlı tutulan tahrir 62 . verileri de incelemek çalışmanın bilimselliği ve nesnelliği bakımından önemlidir. resmi binalar bombalanacak. 2006). ve 20. Mahmut döneminde 1831 yılında yapılmıştır.000 Ermeni’nin katledilmesi” ifadesinin gerçekleşebilme ihtimalini ortaya koymak açısından demografik veriler hayati önem arz etmektedir.yy.500. “Rus ordusu sınırdan ilerler ve Osmanlı ordusu geri çekilirse her tarafta birden eldeki vasıtlarla baş kaldırılacaktır.5. Osmanlı Devleti’ndeki ilk nüfus sayımı Padişah II. 3. Türk birliklerinin geri cephelerine zarar vermek ve ülke içinde çeşitli olaylar çıkarmak için çeteler kuracaktır. 19.” (Genelkurmay Yayınları. Ruslar anılan unsurları silahlandırarak çete şeklinde örgütlemiş.1 Resmi Kaynaklarda Ermeni Nüfusu Çalışmanın bu bölümünde ayrı bir başlık açarak Ermeni nüfusun Osmanlı adına uluslararası bir soruna dönüşerek ‘Şark Meselesi’ halini almasından soykırım iddialarının ortaya atıldığı tarihe kadar olan dönemdeki Ermeni demografik yapısının detaylı olarak incelemesi yapılacaktır. aksine Osmanlı ordusu taarruza geçerse Ermeni askerleri Ruslar’a katılacak ve silah altına alınanlar kıtalarında kaçarak. Ruslar’ın kışkırtma ve yardımlarının. 2006). 1979’dan aktaran Halaçoğlu. Günümüzde sıklıkla telafuz edilen “1. iaşe depolarına sabotajlar düzenlenecek. Dünya Savaşı’nın henüz başlamadığı bir tarih olan 23 Ekim 1914’te gönderilen yazıda anlaşılmaktadır. Osmanlı ordusu iki ateş arasında bırakılacak. ’da Ermeni Nüfusu 3. özellikle de Patrikhane kaynaklı.5. Rapora göre Kağızman’da çoğu Osmanlı uyruğu olan 8 bin Ermeni asker kaçağı toplanmış.2. Anılan veriler incelenirken sadece Osmanlı verilerini değil Ermeni kaynaklı.

1839 yılında Tanzimat Fermanı ile başlayan dönemde düzenli merkezi nüfus kayıt sistemi kurulmasıyla birlikte 1844 yılında yeni bir sayım yapılmış.400.905 2. Her Yönüyle Ermeni Sorunu. 63 .42 18.51 GENEL TOPLAM 1. 10.79.1 ANADOLU 2.46 33. Karpat’tan aktaran T.130 12.22 16. Kara Kuvvetleri Komutanlığı Kara Harp Okulu Komutanlığı.101 KAYNAK: Ottoman Population.8 2.323.000 kişiyle yaklaşık olarak ülkenin %7’sini oluşturduğu tespit edilmiştir. Kemal Karpat’ın.133 0.2 297. sayımın esas kayıtlarını kullandığı için en doğru sayıları verdiği düşünülmektedir (Özgüldür ve diğerleri.defterlerinde nüfusla ilgili doğruluğu net bilgiler elde edilebilmektedir ancak anılan kayıtların nüfus tespitinden ziyade vergi toplama gibi farklı amaçlara hizmet etmesi bazı konularda yetersiz bilgiler alınmasına neden olabilmektedir.463 29.921 86.080.707 0.002.641.67 35.333 59. 1831 yılında yapılan ilk nüfus sayımına dair sonuçlar kimi yazarlara göre farklılık arz etse de.164 0. anılan sayımda Osmanlı Devleti’nin toplam nüfusu 35 milyon olarak belirlenmiş. 1802 0.297 0.6. Ermeni nüfusun 2.099 0.317.C. 2001 Tabloda da görüldüğü üzere 1831 sayımı verileri Osmanlı’nın gerçek nüfusunu vermekten çok uzaktır.490.742 0.71 TOPLAM ve GENEL 2.98 15.660 3.04 783.643 0.971 37. TABLO 06: Osmanlı Devleti’nin Nüfusu 1831 AVRUPA MÜSLİM REAYA KIPTİ YAHUDİ ERMENİ Nüfus % Nüfus % Nüfus % Nüfus % Nüfus % 487. Ankara.441 2.8 5. 2001). K.892 68.42 1.

000 Karadağlılar’dan *Osmanlı Devleti’ndeki Slavlar.100.000 90.000.200. Boşnaklar ve ** Esası Arap olan (Mısır vs.295 olarak açıklanmıştır. A.000 1.000 Bulgarlar.TABLO 07: Osmanlı Devleti’nin Nüfusu 1844 AVRUPA Osmanlılar (Türkler) Slavlar* Rumenler Arnavutlar Rumlar Ermeniler Yahudiler Tatarlar Araplar** Suriyeli. Kara Kuvvetleri Komutanlığı Kara Harp Okulu Komutanlığı.) Afrika halkları da buna dahildir. 26 26 1881/82 nüfus sayımı verileri ile ilgili bazı spekülasyonlar bulunmaktadır.316.000.000 235.562 rakamını telafuz etmekte iken Ottoman Population adlı kitabında 17.400.000 4.000.000 230. Türkiye 1850’den aktaran T.000 2.000 900. **** Bu iki kavram “Konar-Göçer” anlamında kullanılmıştır.000 - TOPLAM 11.200. Her Yönüyle Ermeni Sorunu. Ayrıntılı bilgi için bkz. oluşmaktadır.000 2.000.000 7.000 4. Ankara. 140. Keldaniler*** Dürziler Türkmenler**** Kürtler**** 1.000’dir.000 35. Ubicini. Konuyu en çok irdeleyen yazarlardan Kemal Karpat “Ottoman Population Records And The Census of 1881/82-1893” makalesinde toplam nüfusla ilgili olarak 17.C.000 1.000.000 1. Sırpları.388.700.000 235.000. Eryılmaz İstatistik Umum İdaresi’nin 1900/1 tarihli yayınını esas almaktadır. 2001 64 .000 1.700.800.500.000 Prenslik 3.000 170.000 GENEL TOPLAM 15. Yahudiler’in ise 70. Devletin resmi istatistik yayınında ise nüfus 18.C. *** Suriyeliler içinde yer alan Maruniler’in nüfusu.000 70. Her Yönüyle Ermeni Sorunu.000 230.050. KAYNAK: M.000 25.000 AFRİKA 3. Kara Kuvvetleri Komutanlığı Kara Harp Okulu Komutanlığı.000 400.000. Abdülhamit zamanında yapılan ve 1893 tarihinde padişaha sunulan nüfus sayımları sonucunda Osmanlı Devleti nüfusu yaklaşık 18 milyon olarak tespit edilmiştir .000. Ankara.500.000 2. Karpat’ın rakamlarındaki farlılığı işaret eden B.000.800.800.000.000 - ASYA 10. 2001 1881/82 tarihlerinde II.388. Keldaniler.000 1.000 civarındadır. 16 kabileden meydana gelir ve nüfusları 25.000 90.000 4. T.000 100. 16.000 1.604 rakamını vermektedir.000 7.500.000 25. Karpat’ın dayandığı kaynak Başbakanlık Arşivi iken.

Ankara.598 3.TABLO 08: Osmanlı Devletinde Nüfusun Dağılımı 1881/82 – 1893 TOPLAM NÜFUS (KADIN-ERKEK) Müslümanlar Rumlar Ermeniler Bulgarlar Katolikler Yahudiler Protestanlar Latinler Süryaniler Gayrimüslim Kıptiler Yabancı Uyruklular Gayrimüslimler Toplamı Genel Toplam Komutanlığı. 65 . Osmanlı nüfusu. 1844 yılına göre toplam nüfusun dramatik miktarda azalması 1844 yılı nüfus sayımındaki sorunlar.240 22.197 1. Osmanlı’nın 1844–1893 yılları arasında kaybettiği büyük miktarda toprak.604 27.137 2. Ermeniler toplam nüfus içerisindeki yaklaşık %6’lık oranlarını muhafaza etmişlerdir.587.39 12.61 100 KAYNAK: “Her Yönüyle Ermeni Sorunu” T. Kara Harp Okulu 1881/82-1893 istatistiklerine göre Ermeni nüfus toplam nüfusun %6’sına denk düşmektedir.006 36.238 18. Kara Kuvvetleri Komutanlığı.C. nüfus ve savaşlarda verilen zaiyatlar da hesaba katılarak değerlendirilmelidir.332.465 817.801.467 17.001.801 149. 2001.983 4.388.153 235.786 184. % 72. 1894-1897 yılları arasında ise tabloda da belirtilen kaynaklar doğrultusunda 18–19 milyon civarında seyretmiş.

138 139.517 41. 3.031.250 2.965 43.826 1.111.203’tür. Kısa vadede meydana gelen bu 66 .C.323 * 1894 nüfusunda Hicaz ve Yemen de bulunmaktadır. 9184. Bahsi geçen fark yaklaşık olarak 13. 17 Ramazan 1312 (14 Mart 1895) 1896: Başbakanlık Arşivi. Yıldız/Perakande.174 190. 1312.569. Osmanlı Devleti’nde nüfus üzerine birçok yayında bulunan Kemal Karpat ve S.209 120. 2001).396 19.782 994.013.692 237. Cilt.821. Yıldız/Perakende. Kaynaklar: Ottoman Republic.055 212. Hicaz ve yemen hariç toplam nüfus.000 kişiye ulaşmıştır.335 19. ** Burada. Karpat’tan aktaran T. Hususi Maruzatı. Gruplar kastedilmektedir. 17.150.242 21.960 2.397 36.505.500.983 42.637.142. Ankara.130 18.363.524 44. 1906/7 sayımına göre Osmanlı nüfusu yaklaşık 20. Türkçe Yazmalar. K.923 239. Maruniler ve Keldaniler” vb.218 19.966 203.252 1895 13.473 3. Başbakanlık Arşivi.337.246 141.304 2.050.640 1897 14. Shaw 1906/7 nüfus sayımları ile ilgili verdikleri rakamlarda aynı kaynakları kullanmakla birlikte farkıl rakamlardan söz etmektedirler (Özgüldür ve diğerleri.374 830. J.550 73.794 1.TABLO 09: Osmanlı Devleti’nde Nüfus 1894 – 1897 1894* Müslümanlar Rumlar Ermeniler Bulgarlar Katolikler Yahudiler Protestanlar Latinler Süryaniler Gayrimüslim Kıptiler Yabancı Uyruklular Diğerleri** GENEL TOPLAM 21. Kara Kuvvetleri Komutanlığı Kara Harp Okulu Komutanlığı. 1313/1459 1897: İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi. 1914 sayımı ile ilgili ise adı geçen iki yazarın da verileri aynı olup nüfus 18.208. Ermeni nüfusu üzerine telaffuz edilen resmi rakamlardan son olarak 1906/7 ve 1914 nüfus sayımlarını aktarmak ve daha sonra Ermeni kaynaklarına başvurmak etmek yerinde olacaktır.800 43.618 993.683 18.023 2.960 1896 14.232 10. 1171: “Sicill-i Nüfus İdare-i Umumiyesi”. 2001 1894: Başbakanlık Arşivi.065 819.680 884. “Kadim Süryaniler.343 1.824 821.360 22.765 184.738 27. Yıldız/Sadaret.900. Her Yönüyle Ermeni Sorunu. No:2072 1895: Başbakanlık Arşivi.479 215.042.735.507.033 21.000’dir ve hata payı içerisinde değerlendirilebileceği düşünülmektedir.000’e düşmüştür.

031. Ankara.475.729.968 67.985 2. “Her Yönüyle Ermeni Sorunu”. nüfus ve savaş sebebiyle meydana gelen insan kaybı göz önünde bulundurulmalıdır.211 187.169 14.530 29. Samaritanlar ve Yezidiler. TABLO 10: Osmanlı Devleti’nde Nüfusun Cemaatlere Göre Dağılımı 1906/7 – 1914 CEMAATLER Müslümanlar Rumlar Ermeniler Bulgarlar Rumlar-Katolik Ermeniler-Katolik Protestan Latin Maruniler Süryaniler Keldaniler Yahudiler Kıptiler Yab. Kara Harp Okulu Komutanlığı.884. İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi.823. 2001 1906/7: Memalik-i Osmaniyye’de Dahil-i Tahrir Olan Nüfusun İcmali.2.406 54. Kadim Süryaniler. Serbianlar” başlıkları altında verdiği rakamların toplamı alınmıştır.169 34.844 24.753 2.063 1.016 18.751 3.073 11.708 761.750 13.833 65. K. Kara Kuvvetleri Komutanlığı. K.749 89.C.738 1. Karpat’tan aktaran T. Wallachianlar.düşüşte yukarıda da belirtilen toprak.738 36.760 32. Dürziler. Nesturiler.496 28.74 100 % 74.485 20.508. Nu: 94. Uyruklular Diğer* Gayrimüslimler T.877 20. Ermeni Kaynaklarında Ermeni Nüfusu Ermeni kaynaklarına bakıldığında verilerin uyuşmazlığı ve Trotter 7 Eylül 1980’de İngiliz sefirine hazırladığı muhtırada abartılması “rakamların gözlemlenebilmektedir.846 1.371 253.845 47. KAYNAK: Ottoman Population. 1914: Memalik-i Osmaniyye’nin 1330 (1914) Senesi Nüfus İstatistiği.5. 1919.435 16.12 * Burada. İstanbul. Yakubiler.470 197. İngiliz sefaretinin nüfus konularındaki uzmanı olan Binbaşı 67 .161.044.040 52. Karpat’ın “Cossacklar.170 18.2.520.88 100 1914 % 81.630 25. Türkçe Yazmalar. 3.375.908 62. GENEL TOPLAM 1906/7 Nüfus 15.26 Nüfus 15.047 5.

500 Ermeni ve 85.” (Gürün. Konya ve Kastamonu Suriye.000 120. A Challamel.000 120. Beyrut ve Basra İzmit (Sancak) 280. ciddiyetten uzak bir gayretle Van ve Erzurum’daki Ermeni nüfusu 1.C.000 120. Kara Kuvvetleri Komutanlığı Kara Harp Okulu Komutanlığı. şeklinde ifade etmiştir.000 835.000 TOPLAM GENEL TOPLAM 1.000 150.000 KAYNAK: La question Armenienne a la Lumiere des Documents. Her Yönüyle Ermeni Sorunu.630.000 250.000 280. Marcel Leart (Kirkor Zöhrap).000 2.000 Asya Adana (Kilikya) Halep Trabzon Bursa Aydın (İzmir) Ankara. K.000 60.000 50.000 Avrupa İstanbul ve civarı Edirne Diğer Bölgeler 135.000 100.000 65.000 270. Paris.660.000 kişiye yükseltilmişti.000 280. Musul. Bilahare bütün ihtimaller çerçevesinde hakiki rakamın 450. “Berlin listesinde (Berlin Konferansı’na sunulan Ermeni nüfusu listesi). Marcel Leart adını kullanan 1908 ve 1914 meclisi milletvekili olan Kirkor Zöhrap’ın (1913). 2001 68 . 1880’de Patrik’in sefarete verdiği rakamlar ise 373. Ankara. 15 Şubat 1882’de ise büyükelçiye sunduğu muhtırada anılan rakamların ciddiyetsizliğini.000 40. 1882 ve 1912 yıllarına ait Patrikhane’den aldığını belirttiği verilerin gerçek Patrikhane verileri değerlendirildiğinde çarptırılmış olduğu anlaşılmaktadır (Özgüldür ve diğerleri.000 Nestoryen’di. 1983). 2001). Karpat’tan aktaran T. TABLO 11: Marcel Leart (Kirkor Zöhrap)’a Göre Osmanlı Devleti’nde Ermeni Nüfusu 1882 Doğu Vilayetleri Van Bitlis Diyarbekir Erzurum Elazığ Sivas 400. Bağdat.000 10.uyuşmazlığına” değinmiş.150.000 195.000’i geçemeyeceğini ortaya koydum. 1913’den aktaran Ottoman Population.

000 2.000 KAYNAK: Muslims and Minorities. Aşağıdaki tabloda ise Ermeniler açısından resmi sayılabilecek rakamları veren Patrikhane’nin istatistikleri bulunmaktadır.TABLO 12: Vilâyat-I Sitte’de Ermeni Nüfusu 1912 Marcel Leart (Kiokor Zöhrap)’a Göre Vilayetler Erzurum Van Bitlis Harput Diyarbakır Sivas TOPLAM Toplam 630. Ankara.000 47.018. Ankara.C.000 KAYNAK: K. McCarthy’den aktaran T.000 382.000 666.000 2. Kara Kuvvetleri Komutanlığı.000 407.615.000 168.000 105. Gürün’den aktaran T.C.000 296.000 102. J.000 180. 2001.000 105. Kara Harp Okulu Komutanlığı.000 185.000 192.000 450. TABLO 13: Osmanlı Devleti’nde Ermeni Nüfusu 1912 Ermeni Patrikhanesi’nin İstatistiklerine Göre Toplam Nüfus Vilâyât-ı Sitte Vilâyât-ı Sitte'nin Dışındakiler Kilikya Avrupa Türkiyesi TOPLAM 1. Her Yönüyle Ermeni Sorunu.000 Toplam İçinde Türk 240.018.000 350.000 507.000 40.000 45. 69 . Kara Kuvvetleri Komutanlığı.100.000 145. Kara Harp Okulu Komutanlığı.000 530.000 Ermeni 215.000 1. 2001. Her Yönüyle Ermeni Sorunu.

000 280. Her Yönüyle Ermeni Sorunu.000 1.000 120.000 olmakta. 1912: “Population Armenienne” Paris.000 150.000 - KAYNAKLAR: 1878 : Berlin kongresine verilen istatistik.000 270.425.000 280.000 199.000 252.018.500 658.”’den aktaran T.000 rakamını telafuz etmektedir.000 1. 27 Orjinal metinde 1.000 2.000 165.000 155.000 105.000 168.859 130.000 400.330.000 120. Statistiques Etablis Par le Patriarcat Armenien de Constantinopole.000 185.000 50. orjinal metin de tablo haricinde verdiği bilgilerde 1882 yılı için 2.245 1881 128.000 180.059 243. 1880*: Sir Charles Dilke’ye verilen istatistik.460 107.000 100.000 60.500 88.330. Paris.000 1880* 215.515 1882 280.000 65.000 1.150.177 184. 1920.000 rakamı telafuz edilmekle birlikte toplam 2. Ankara. 1880**: Patriğin Listesi 1881: Patriğin Listesi 1882: “Population Armenienne de la Turqiue Avant la Guerre.1920.000 27 1912 215.018. 70 .000 250.TABLO 14: Osmanlı Devleti’nde Ermeni Nüfusu Ermeni Patrikhanesinin İstatistiklerine Göre Vilayetler Erzurum Van Bitlis Diyarbakır Elazığ Sivas TOPLAM Adana Halep Trabzon Hüdavendigar Aydın Ankara Kastamonu Konya İzmit TOPLAM 1878 1.500 1880** 111. Kara Harp Okulu Komutanlığı.425.C.508 658. Kara Kuvvetleri Komutanlığı.478 133. 2001.425.000 164.

Ermeni ekseriyeti hakkında elde değerlendirmeye elverişli üç temel veri vardır. Armenians in the Ottoman Empire. 71 . İstanbul. tutulan verilerin özü gereği. 1984.Yukarıdaki veriler değerlendirildiğinde. Ermeni iddiaları ve tarafsız aktörlerdir. Bunlar Osmanlı resmi nüfus kayıtları. Ermeni iddialarının temel tezini Vilayat-ı Sitte’nin (altı vilayet) Ermeni toprakları olduğu oluşturmaktadır. hiç bir bilgi sunmamaktadır. 1912-1922” McCarthy. Justin. HARİTA 02: 1912 Yılı Anadolu’da Ermeni Nüfusu KAYNAK: “The Anatolian Armenians. Amerikalı bilimadamı Justin McCarthy 1912 yılında Anadolu’daki etnik unsurlarla ilgili çalışmasında Vilayat-ı Sitte olarak adlandırılan vilayetlerin tamamında ekseriyetin Müslümanlar’da olduğunu ortaya koymaktadır. Zöhrap’ın rakamları değerlendirildiğinde Ermeniler anılan vilayetlerde çoğunluktadırlar. Patrikhane’nin rakamları ise ekseriyet konusunda.

880 19.903 RUMLAR 205. 1984.974 ERMENİLER 82.752 224.927 299.HARİTA 03: Osmanlı Vilayetleri’nde Etnik Dağılım KAYNAK: “The Anatolian Armenians. Armenians in the Ottoman Empire.267 52.199 20. Türk tarafının sunduğu resmi rakamlar da McCarthy’nin (1984) hiçbir vilayette ve tarihte Ermeniler’in demografik ekseriyete sahip olamadıkları bu yüzden altı vilayeti kapsayan bir yapı kurmalarının mümkün olmadığı tezini destekler niteliktedir.249.773 60. İstanbul.097 8. Aşağıdaki tablo Osmanlı vilayetlerindeki nüfusun resmi verilere dayanarak etnik dağılımını göstermek açısından aydınlatıcı olacaktır.067 341. TABLO No: 15 1914 Senesi Farklı Milletler Resmi İstatistiği VİLAYETLER İSTANBUL EDİRNE BURSA İZMİR ADANA MÜSLÜMANLAR 560.680 74.650 72 . 1912-1922” McCarthy.411 474. Justin.434 360.114 1.

048 65.659 359.958 971 25.128 673. 2005.101 921.590 8.474 8.312 2 36.302 446. Ankara.735 446.385 20.821 65.852 341 7. CİLT.999 179.864 -1 12.935 161.712 303.954 -26.384 20.923 58.492 67.SİVAS MAMÜRETÜLAZİZ DİYARBEKİR TRABZON ERZURUM BİTLİS VAN ANTALYA (Sancak) ANKARA HALEP BOLU (Sancak) KAYSERİ (Sancak) ÇANAKKALE (Sancak) ESKİŞEHİR (Sancak) İZMİT (Sancak) İÇEL (Sancak) KARAHİSAR (Sancak) KARESİ (Sancak) KASTAMONU HARPUT KONYA KÜTAHYA (Sancak) MARAŞ MENTEŞE (Sancak) NİĞDE (Sancak) URFA (Sancak) ÇATALCA (Sancak) ZOR (Sancak) 939.492 50.791 45 147.792 630 51.821 12.439 8.762 877.034 277.524 4.174 2.936 16.653 8.645 188.755 34 19.497 20.320 399.348 152.770 75.592 55.281 184.843 117.297 309.718 842 232 KAYNAK: Arşiv Belgeleriyle Ermeni Faaliyetleri 1914 – 1918 I.859 102.150 8.337 117.613 40.678 226.100 149.240 21.380 235.292 149.916 227.379 492.307 632 97. Genelkurmay ATASE ve Genelkurmay Denetleme Başkanlığı Yayınları.903 140. 73 .379 750.548 32.850 38.899 134.804 737.550 2.099 79.971 4.048 2.322 12 4.556 40.324 971 1.285 576.959 79.

948 509.94 17. 29.310 125. 14.68 Kaynakların Ortalaması 18. Atatürk Üniversitesi Yayınları.857 101.10.341 Sayfa 230 164 191 194 196 198 200 226 312. Kara Kuvvetleri Komutanlığı Kara Harp Okulu 74 . 39.97.138 110.60 28.80 18.31 12. T. Aslan. Betül. Erzurum. 10.16. 2004.72 11.818 109. 20.10.TABLO No:16 Erzurum Vilayeti’ndeki (Vilayat-ı Sitte’de yer alır) Müslüman Ve Ermeni Nüfusa Ait Osmanlı İstatistikleri Yıllar 1897-1880 1881/82-1883 1894 1895 1896 1897 1906-1907 1914 Müslüman Ermeni 52.12. 12.C. TABLO No:17 Vilâyat-ı Sitte’de Ermenilerin Genel Nüfus İçindeki Ortalama.319 109.99 18.657 KAYNAK: Erzurum’da Ermeni Olayları (1918-1920) (Hatıralar-Belgeler-Kazılar).60. En Çok % 21. En Az Ve En Fazla Oranları Vilayet Erzurum Van Bitlis Diyarbakır Elazığ Sivas En Az % 15.297 73.648 509.84 28.506 673.90 39.96 33.980 513.206 445. Vilâyât-ı Sitte Ortalaması Komutanlığı.446 551.10.76 14. Ankara.20 20.60 15.46 KAYNAK: Her Yönüyle Ermeni Sorunu. 2001.319 110.

641.851 % 0.000 1.824 1.742 2. Kara Harp Okulu Komutanlığı. 2001. Ankara.78.208.400.520.61. 75 .000 17. Toplam Nüfus 3.683 18.75.142.396 19.173.604 27. T.374 1.47. 5.323 20.388.65. 5.233 1.51 6. 5.065 1.050.016 KAYNAK: Her Yönüyle Ermeni Sorunu. 3.001.042.350.C.Resmi rakamlar (Osmanlı Devleti nüfus kayıtları) ve Ermeni kaynakların yıllara göre derlenmiş halleri aşağıdaki tablolarda verilmiştir.294.218 19. 5.013.031.99.29. Özellikle Ermeniler’in iddia ettikleri sayıların kaynakça olarak kullanılan verilerden çarpıtılarak alındığını ve anılan uyuşmazlıklara bizatihi üçüncü şahısların raporlarında yer verildiği düşünüldüğünde Osmanlı Devleti sınırlarındaki Ermeni nüfus üzerine objektif bir değerlendirmede bulunulabilecektir.680 1.465 994. TABLO No:18 Resmi Sayıma Göre Osmanlı Devleti’nde Ermeni Nüfusu Sayım 1831 1844 1881/82 1894 1895 1896 1897 1906/7 1914 Ermeni Nüfusu 18.884. 5.5.735.101 35. Kara Kuvvetleri Komutanlığı.630 18. 6.

Vardapet 1886 A. Sitte'de " Çobanyan'dan naklen ABD Büyükelçisi Gregoryen E.200. Ter Minassian 19.TABLO No:19 Ermeni ve Ermeni Yanlısı Kaynaklara Göre Osmanlı Devleti’nde Ermeni Nüfusu Kaynaklar Yıl Genel (Dünya) 3..5-2.000 sayısı telafuz edilmiştir. De Morgan 1914 Hovannisian 1914 öncesi K. 12 Ocak 1893'te Pester Lloyd Gazetesi'nde yayımlanan makalesinde 9 vilayette toplam 587.yy sonrası Patrikhane 1912 M.000 1.000 – 1.380.100. Halbuki.000 1. 2001.000 2. Wambery.000 1.500. Ankara. BOA.880. • Vilayat-ı Sitte (Altı Vilayet) olarak da adlandırılan Osmanlı vilayetlerindeki Ermeni nüfusun 700.018. C: XI.000 - Türkiye'de 2. T.425.263.000 4. Wambery'den naklen 9 il için 1.660.000.000 2/3'ü 1.125 rakamını veriyor. Khatanasian Y. Tahminimizce metnin orjinalinde basım hatası mevcuttur. Osmanlı Belgelerinde Ermeniler. • Ermeni nüfusun anılan vilayetlerde ekseriyeti sağlayamadığı.000 2.000 2.C.000 1. Leart 1912 J.160.235 Ermeni olduğunu yazmıştır.018. (Altı vilayete Adana.000 Wambery'den naklen 9 ilde Rusya: 1. bilakis toplam nüfusun en çok %25-30’una denk geldiği. Prof. Von Raden 1856 Patrikhane 1882 M.400.425. 28 Orjinal metinde 4.. s. Hakkari ilave ediliyor.000 civarında olduğu. Bkz.800.131.300.400.500.000 28 Düşünceler Avusturyalı F. * Y. Kara Kuvvetleri Komutanlığı Kara Harp Okulu Komutanlığı.000 1. Leart 1882 S.) KAYNAK: Her Yönüyle Ermeni Sorunu. • Ermeni nüfusun Osmanlı Devleti’nin genelinde 1.XXVI vd.700. Topçiyan.000 4.000 1.000 2.131.000 V. Cox 1880-86 V. ancak aynı eserde geçen farklı bölümlerde ve bu çalışmada da kullanılan tablolarda Patrikhane’nin verdiği rakamlar 2.125 2. Basmacıyan 1915 Hastahane Takvimi Y.000 civarında olduğu. Topçiyan* - 2.000 olarak kayıtlara geçmiştir.500. Lepsius 1913 J.100.425. Halep.380. Resmi ve Gayri Resmi tüm kaynaklar incelendiğinde Osmanlı Devleti’ndeki Ermeni nüfusuyla ilgili üç temel yorum yapılabilir. Aslan 1914 Pastırmacıyan 1914 R.000 2.000 2.000 – 800. 76 .

ve bugünkü Ermenistan nüfusunun yaklaşık 3 milyon olduğu göz önünde bulundurulursa. Dünya Savaşı’nda Ermeniler Savaşın başlamasıyla birlikte Ermeni çeteler önceden belirledikleri stratejiler doğrultusunda harekete geçmişlerdir. söz konusu nüfus azalmasına doğal olarak neden olmuştur.  Osmanlı Devleti’nin içine sürüklendiği savaşlar nedeniyle toprak ve dolayısıyla nüfus kaybına uğraması. 77 . 29 göç hareketinde bulunması nedeniyle değişim meydana 3. Tarihsel süreç içerisinde “Türkiye’deki” Ermeni demografisinin yaklaşık 1 milyon 200 bin kişiden 60 bine düşmesi. ilk bakışta Ermeni tezlerini ve bu doğrultudaki propagandasını doğrular gibi gözükse de. Zira.yy sonu ve 20. Osmanlı sınırları dahilinde yerel halkı kışkırtarak isyan eden Ermeniler’in kalkıştıkları en kapsamlı hareketlerden biri 29 Rusya’ya olan göçler özellikle sınırdan geçerek Rusya ve İran Ermenistanı’na göç etme veya savaş zamanında Rus birliklerine katılma şeklinde gerçekleşmiştir ki bu yöndeki duyumlar ordu karargahları tarafından rapor edilmiştir. özellikle Birleşik Devletler’e yoğun göç dalgasıyla karşılaşılmıştır. dış kaynaklarda Türkiye olarak tanımlanan bölge 1915 ile günümüz arasında çok büyük farklılık arz etmektedir.  Ermeniler’in başta Rusya olmak üzere Avrupa. Günümüz Türkiye sınırları içerisinde Ermeni nüfusu 60 bin kişi olarak görünmektedir (Önder. anılan demografinin Doğu Anadolu ve çevresinden göç eden Ermenilerden oluştuğu kanaatindeyiz. Sınırların daralması. Ayrıca 1915 yılında henüz kurulmuş bağımsız bir Ermeni devleti olmadığı. Halep gibi bugün Türkiye Cumhuriyeti sınırları dahilinde olmayan bölgelerde de Ermeni ekseriyeti oldukça fazla idi.6. Amerika ve Avrupa kıtalarına göç ise 19. Birleşik Devletler ve Latin Amerika’ya yoğun gelmiştir .  Anılan savaşlarda verilen insan zaiyatının azımsanamayacak boyutlarda olması. Anılan devlete göç eden Ermeniler’in listeleri detaylı olarak liman kayıtlarında bulunmaktadır. I. Türk Ordusu 1914 Aralık’ında Ruslara karşı taarruza geçerken Ermeni komitacılar da Rus birliklerine katılmaya başlamış veya cephe gerisinde terörist faaliyetler yürütmüşlerdir. 1915 yılında Lübnan. konuya yabancı olanlar için. 2005).Yıldan yıla resmi istatistiklerde bile dramatik değişim gösterebilen nüfus rakamlarında.yy başında vuku bulmuş.

Van İsyanı’dır. Sayı 32. 1970. • Her Ermeni’nin silahlandırılması.” 30 Ermeniler’e yönelik ilk tedbir Zeytun’da patlak veren Antep ve civarını da etkileyen olaylar üzerine yerlerinin değiştirilmesi üzerine olmuştur. • Silah altına alınanların firar ederek çete ya da gönüllü birliklere katılması. Hamlin’in 23 Aralık 1893 tarihli Boston Congregotionalist Journal’de yayımlanan mektubu.6. 3. Maraş Mutasarrıfı Mümtaz Bey’in Ermeniler’in nakledilmemesi durumunda olayların büyüyeceği yönündeki görüşü ve olayların bir türlü yatışmaması üzerine Dahiliye Nazırı Talat Paşa’nın emriyle nakil gerçekleştirilmiştir. Bunun üzerine kuduran müslümanlar ayaklanarak savunmasız kalan Ermeniler’e saldıracaklar ve bunları öylesine bir canavarlıkla öldüreceklerdir ki Rusya – insanlık ve Hristiyan uygarlık adına – memleketi işgal etmek üzere ileriye atılacaktır. 30 Ayrıntılı bilgi için bkz. • Silah altına çağrılan Ermeniler’in orduya katılmamaları. • Osmanlı ordusu ikmal ve telgraf yollarının kesilmesi. • Rus Ordusu sınırı geçtiği anda askeri ve paramiliter unsurların Ruslar’a katılması.47 78 . Ermeni çeteleri Osmanlı ordusu cephedeyken cephe gerisinde sivil halka zarar vermekte ve bu doğrultudaki eylemlerini köylere kadar iletmiştir. Alınan kararlardan bazıları. Dr.1. Belgelerle Türk Tarihi Dergisi. Van Vali Vekili Cevdet Bey’in isyandan önce Ermeni ileri gelenlerini toplayarak çıkabilecek olayların devlete olası zararlarını anlatmasına karşın savaşın başlamasıyla birlikte Van ve çevresinde müslümanları hedef alan mezalim artmıştır. Türkleri ve Kürtleri öldürmek. s. köylerini yakmak için fırsat gözleyeceklerdir ve sonra da dağlara kaçacaklardır. bir Hınçak komitecisinin 1893’te yayımlanan şu sözlerinde olduğu gibi vandalist planlarını uygulamaya başlamışlardır: “İmparatorluğun her yerinde örgütlenen Hınçak çeteleri. Ermeni Çetelerine Karşı Alınan Tedbirler Ermeni çeteleri savaşın başlamasıyla birlikte.

• İsyan ve ihtilaller çıkarmaları. 25 Şubat 1915 tarihli karar. Naziler’in Yahudiler’e. mal. mülkünün yakıp yıkılması. ordudaki Ermeniler’in görev tanımının tekrar gözden geçirildiğinin bir göstergesi olmakla birlikte anılan şartlarda dahi Ermeniler’e hiçbir düşmanca harekette bulunulmaması. • Resmi devlet dairelerinin kundaklanması ve jandarmanın öldürülmesi. • Ermeniler’in terk ettikleri bina ve erzakları yakması ve bunların müslümanlarca yakıldığı propagandası yapılması. • Müslüman halkın yiyecek. 2006). Halaçoğlu 1995’ten aktaran Halaçoğlu. Yinanç.• İki yaşına kadar olan tüm müslümanların görüldükleri yerde katledilmeleri. ABD’nin Japonlar’a yaptığı gibi toplama kampları oluşturmaması Osmanlı’nın asıl niyetini açık bir şekilde ortaya koymaktadır. içecek. yukarıda da sayılan niyetlerin doğal bir sonucu olarak devlet Ermeni komitacılarına ve komitacıların isyana teşvik edilmesi amacıyla hedef olarak belirlediği unsurlara karşı önlemler almaya devam etmiştir. • Çıkarılacak isyan ve ihtilallerin faturalarını müslümanlara çıkartarak propaganda yapılması. • İtilaf Devletleri hesabına casusluk ve rehberlik yapılmasıdır (Süslü. Kırzıoğlu. Müslüman halka ve Osmanlı Ordusu’na yöneltilen. 79 .

aşağıdaki maddelerin yeniden bildirilip. Şube Numara: 8682 Gizlidir. güvenliğe ait başvuracaklardır. 4) Genel seferberlik durumu nedeniyle savunma ve güvenliğe dair bütün meseleler askeri göreve ait olduğundan genel olarak mülkî memurlar bu meselelerde komutanlara başvururlar. Halep’te. halk tarafından herhangi bir şekilde hükümet emirlerine uymama ve silahlı saldırı ve karşı koyma görürlerse. Yine komutanlar. Bu şekilde verilen emre göre davranan ve sadâkatten ayrılmamış olanların zarar görmeyecekleri düşüncesi kuvvetlendirilmeli ve halkı ümitsizliğe düşürürerek. 3) Her yerde uzak görüşlü ve uyanık bulunulmakla birlikte. gerek gördükleri yerde hemen sıkıyönetim ilanına da yetkilidirler. Yalnız. hemen askeri kuvvetlerle en şiddetli şekilde bastırmaya ve saldırı ve karşı koyuşu kökünden imha etmeye yetkili ve mecburdurlar. gerçekte saldırı belirtileri görülmeyen yerlerde halkı korkutacak baskılardan çekinilmelidir. Fransızca. Bundan dolayı. Bu olaylar. İstanbul Vilayeti mülkî memurları. Ermeniler tarafından asker ve jandarmaya saldırı meydana gelmiş ve Kayseri Sancağı’nda Ermeni evlerinde çok sayıda bomba. gerek jandarmalarda ve seyyar ordularda silahlı ve karargâh ve gerek seyyar ve ve sabit de kesinlikle hizmetlerde emrinde kullanılmayacaklar dairelerinde 25 Şubat 1915 komutanlar çalıştırılmayacaklardır. 2) Ordu ve kolordu komutanları ve kolordu ve tümen komutan vekilleri ve mevki komutanları. Müstakil Asayiş Kısmı’na Bitlis’te bir takım Ermeni eşkıyası ortaya çıkmış ve bazı Ermeni asker kaçakları eşkıyalığa yönelmiş. Rusça ve Ermenice şifre grupları bulunmuştur. ayaklanmaya sürüklememelidir. Dörtyol’da. yayınlanmasına gerek görüldü: 1) Ermeni erler.25 ŞUBAT 1915 TARİHLİ BİR ERMENİ AYAKLANMASI HALİNDE KOMUTANLARIN GÖREV VE YETKİLERİ HAKKINDA BAŞKOMUTANLIK VEKÂLETİ’NDEN BİRLİKLERE Osmanlı Ordusu İstanbul Başkomutanlık Vekâleti Kurmaybaşkanlığı 1. düşmanlarımız tarafından ülke içerisinde bir ihtilal girişimi hazırladığına işaret etmektedir. işler ve tedbirler için Genel Karargâh’a 80 . şu anda önemli olmamakla birlikte.

. Karar doğrultusunda çetelerin elebaşıları tutuklanmış.. Sanat ve Yayın Kurulu Yayınları No: 126. 4. Ordu Dairesi’ne. evraklarına el konmuş ve komite merkezleri kapatılmıştır.. Bu kolordu komutanları. ve Irak ve Havâlisi Komutanlıkları’yla 1. Ordu bölgelerinde bu işler için en büyük müracat yeri kolordu komutanlıklarıdır. ve 5. Başkomutan Vekili Enver KAYNAK: Türk – Ermeni İhtilafı Belgeler.345 kişinin tevkif edildiği belirtilmiş.. Kamuran Gürün’ün Ermeni Dosyası adlı eserinde (1983) 2.. mebusların da bulunduğu toplam 500 Ermeni’nin Taşnak İhtilal Örgütü üyesi olmaları sebebiyle tutuklandığı”nı rapor etmiştir (Göyünç. Ankara. 2000). 2. 3. Başkomutanlık Vekâleti ile birlikte ordu komutanlıklarına da bilgi verirler. 3. dönemin Alman Büyükelçisi Wangenheim ise “24/24 Nisan gecesi ve ertesi akşam aralarında gazeteci. Bu emir: 1. Jandarma Genel Komutanlığı’na bildirilmiştir. 1. Müstakil Asayiş Kısmı’na. Ermeni çetelerinin engellenmesi amaçlanmıştır.. Güvenlik: 981 27 Şubat 1915 Kültür.. Muhâkemât Müdürlüğü’ne. 3. Ordu komutanları olası kovuşturmalar için tedbirler düşünüp aldıklarını hemen Başkomutanlık Vekâleti’ne bildireceklerdir. 4.). 81 . Kolordu Komutanlıkları’na Ve Harbiye. 2. 4. Özdemir Hikmet ve Yusuf Sarınay (ed. Ordu ve Irak bölgelerinde en büyük müracat yeri ordu komutanlıklarıdır.5) Güvenlikle ilgili işler için. Dâhiliye Nezâretleri’yle. ve 2. ve 4. TBMM 24 Nisan 1915 tarihinde ise Ermeni çetelerinin ayaklanma teşebbüsleri ve alınması gereken tedbirlere yönelik karar alınmış. doktor. komitacılık yapan Ermeni derneklerinin kapatılması. 6) 3.

bulundukları yerlerde ikametlerinin devamında sakınca görülenlerin il dahilinde uygun görülecek yerlerde toplattırılarak kaçmalarına meydan verilmemesi. gerekli yerlerde silah aramaya başlanarak. Ermeni komitelerinin Osmanlı memleketindeki siyasi ihtilal teşkilatları ile öteden beri.İçişleri Bakanlığı Emniyet Genel Müdürlüğü 3052 Özel Kalemi Osmanlı Ordusu Başkomutanlığına Başbakanlıktan. her türlü sebebe ve vasıtaya başvurmak suretiyle. her türlü ihtimale karşı komutanlar ile haberleşilerek kuvvetli bulunması. her fırsattan yararlanmak suretiyle vatanın hayatına ve geleceğine tesir edecek hain hareketlere cür’etleri. evrak vesairenin kesinlikle kayıp ve imhasına imkan bırakmamak suretiyle alınması. Taşnak ve benzeri komitelerin gerek başkentte ve gerekse illerde bulunan şubelerinin derhal kapatılmaları. Kayseri. kendilerine idari bir özerklik teminine yönelik teşebbüsleri. bu işe teşebbüs eden şahıslar ile emniyet güçlerince tanınan önemli ve zararlı Ermenilerin hemen tutuklanmaları. Rus ordusuna gönüllü alaylar teşkil ederek Ruslarla birlikte memlekete saldıran. komitelerin başkan ve üyelerinin. harbin ilanını takiben Taşnak Ermeni Komitesinin Rusya’da bulunan Ermenilerin derhal aleyhimize hareketine ve Osmanlı topraklarındaki Ermenilerin de ordunun zayıf düşmesini bekleyerek o zaman bütün kuvvetleri ile ihtilale kalkışmalarına dair aldıkları kararları. Bunun üzerine devletin kendisi için duygusal mesele teşkil eden bu cins tertipler ve teşebbüslerin devam etmesine hiçbir zaman göz yummayacağı. Başkomutanlığa yazılan tezkerenin aslından kopya edilmiştir. Sivas ve diğer yerlerde ortaya çıkarılan bombalar. uygulamaların iyi yapılmasının temini ve bitirilmesi ile ortaya çıkacak evrak ve belgelerin incelenmesi sonucunda tutuklanan şahısların askeri mahkemeye 82 . özellikle devletin harp halinde bulunduğu şu sırada Zeytûn ile Bitlis. Sivas ve Van’da meydana gelen son isyan hareketleri ile bir kere daha kesinleşmiştir. som emelleri olan özerkliği elde etmek amacı etrafında toplandığı. aslında Osmanlı uyruğunda olan Ermeni komite başkanlarının harekatı ve Osmanlı ordusunu arkadan tehdit etmek suretiyle pek büyük ölçüde aldıkları tertipleri ve yayınları ile meydana çıkmıştır. Esas olarak merkezleri yabancı ülkelerde bulunan ve bugün unvanlarında bile ihtilalcilik sıfatını koruyan bütün bu komitelerin çalışmalarının Osmanlı Devleti aleyhine olarak. bütün siyasi teşkilatların kaldırılmasını acil ihtiyaç olarak hissetmiş ve gerekli tedbirleri almıştır. Nubar’ın Hınçak. hoş göremeyeceği ve fesat kaynağı olan komitelerin hala varlıklarını kanuna uygun kabul edemeyeceğinden sözlü olarak da ifade edildiği gibi.

Genelkurmay ATASE ve Genelkurmay Denetleme Başkanlığı Yayınları.2. gereğinin yapılmak üzere durumun bildirilmesine izin verilmesi konusu emirlerinize arz olunur. 2005. Tehcir Kararı 27 MAYIS 1915 TARİHLİ GEÇİÇİ KÂNÛN SEFERDE HÜKÜMET İCRAATINA KARŞI GELENLER İÇİN ASKERİYE TARAFINDAN ALINACAK TEDBİRLER HAKKINDA GEÇİCİ KÂNÛN Madde 1: Sefer zamanında ordu.verilmeleri uygun görülmüştür. DOSYA NO: 50 Y. Madde 4: Bu kânûnun hükümlerinin yürürlüğünden Başkomutan Vekil ve Harbiye Nâzırı görevlidir.6. 83 . Görüldüğü gibi vilayet ve mutasarrıflıklara gönderilen emirde hedef alınan kitle Ermeni çete başları ve çetelerin faaliyetleri olmasına rağmen her yıl 24 Nisan günü Ermeni diasporası ve Ermenistan tarafından ulıuslararası bir propaganda sonucunda soykırımı anma günü olarak kutlanmaktadır. yerleştirebilirler. Onaylandığı takdirde. 3. kolordu ve tümen komutanları ve bunların vekilleri ve müstakil mevki komutanları halk tarafından herhangi bir şekilde hükümet emirlerine ve ülke savunmasına ve güvenliğin korunmasına dair icraat ve düzenlemelere karşı muhalefet ve silahla saldırı ve direniş görürlerse derhal askerî kuvvetler ile en şiddetli sûrette bastırmayı ve saldırı ve direnişi kökünden imha etmeye yetkili ve mecburdurlar. Ankara. 24 Nisan 1915 İçişleri Bakanı Talât KOLEKSİYON BDH KLASÖR NO: 401 E. DOSYA NO: 1580 FİHRİST NO: 1-3 KAYNAK: Arşiv Belgeleriyle Ermeni Faaliyetleri 1914 – 1918. Madde 3: Bu kânûn yayın tarihinden itibaren geçerlidir. CİLT 1. Madde 2: Ordu ve müstakil kolordu ve tümen komutanları askerî gerekliliklerden dolayı veya casusluk ve ihanetlerini hissettikleri köy ve kasabaların halkını tek olarak veya topluca diğer yerlere gönderip.

.000 müslüman ifadesiyle Alman Dışişleri Bakanlığına iletmiş. 84 . başlarında bir Ermeni milletvekili olduğu halde kaçıp Rusya’ya gittiler..” cümleleriyle açıklamıştır (Pomiankowski 1928’den aktaran Göyünç. ikmal kuvvetlerine. 2000’den aktaran Halaçoğlu.şehir asilerin eline geçmiştir. bazı Ermeni subayları.. Ermeniler kaçmaya başlamıştır.Meclis-i Umûmî’nin toplanmasında kânûnlaşması teklif olunmak üzere bu kânûn tasarısının geçici olarak yürürlüğe konmasını ve devlet kânûnlarına eklenmesini buyururum. 2006). Özdemir Hikmet ve Yusuf Sarınay (ed. Ermeni haydut çeteleri Osmanlı gerisine. Müslüman halka barbarca saldırılarda bulundular... Dönemin Avusturya–Macaristan İmparatorluğu Askeri Ataşesi Joseph Pomiankowski Ermeniler’in yaptıkları zulümleri. zamanlama açısından stratejik oluşunu (Rus işgali öncesi) ve 300 askeri öldürebilecek ateş gücünde olduğunu ortaya koymuştur. TBMM Ermeni çeteleri yukarıda da belirtildiği üzere cephe gerisinde halkı isyana teşvik etmek ve sivil müslüman halka katliam gibi faaliyetlerini özellikle Sarıkamış faciasını müteakip yoğunlaştırmıştır. Ermeni isyanlarının münferit olaylar olmadığını.. Kaledeki Türk garnizonu 300 kayıp vermiş. Alman Büyükelçisi Waggenheim ise Ermeniler’in organize halde ayaklandıkları ve saldırıya geçtiklerini. postalara ve bağımsız birliklere hücum ettiler. Rus hududunu geçen Ermeniler’le birlikte ordusunun Ermeni gönüllü alaylarına katıldılar..” düşman tarafına geçmiş ve Müslümanları katle başlamışlardır. Ankara. Müslüman köylere ve kaleye saldırıya geçmişlerdir. “Van vilayetindeki Ermeniler ayaklanmışlar. Sanat ve Yayın Kurulu Yayınları No: 126.. Bitlis istikametinde 80.çok sayıda Ermeni asker. 27 MAYIS 1915 Mehmet Reşat Başkomutan Vekili ve Harbiye Nâzırı Enver Kültür. Sadrazam Mehmet Sait KAYNAK: Türk – Ermeni İhtilafı Belgeler. 17 Mayıs 1915’te Van Ruslar tarafından işgal edilmiş.). “. Bunlar.

sağlık şartlarına uygun. devlet malı olan çiftlik ve köylerin iskan için tahsis edilmeleri uygundur. Bu konuda meydana gelecek gevşeklik ve ilgisizlikten sırasıyla bütün görevliler sorumludur. taşınabilir bütün mallarını ve hayvanların beraberinde götürebilirler. Madde 2: Nakledilen Ermeniler. Bağdat demir yoluyla birleşme hatlarından ve diğer demir yolu hatlarından en az 25 kilometre uzaklıkta bulunması şarttır. ya mevcut köy ve kasabalarda ayrı ayrı inşa edilecek evlere ya da yerel idareciler tarafından belirlenecek yerlerde kurulacak köylerde yerleştirileceklerdir. Köylerin. gidiş yolları üzerinde bulunan yerel görevliler sorumludur. iaşe ve dinlenmelerinin sağlanmasından. yerel görevlilerin yönetimine aittir. sahipsiz ve devlete ait arazi bulunmaması durumunda. boş. nüfus kütüklerine esas olabilecek bir şekilde düzenli olarak kaydedileceği ve her aileyi oluşturan aile fertlerinin isim ve yaşlarını açıklayan bir defter düzenlenecektir. başka yerlere nakledilen Ermenilerin iskan ve iaşeleri ile diğer konular hakkında yönetmeliktir. Dahiliye Nazırı (içişleri bakanı) Talat Paşa’nın 30 Mayıs 1915 tarihli emrinde Ermeniler’in sevk koşulları ve iskan edilmeleri konulu yönetmelik ilgili tüm kurumlar gönderilmiştir: 30 Mayıs 1915 tarihli savaş hali ve olağanüstü siyası zorunluluklar dolayısıyla. Madde 1: Nakli gerekli olanların sevklerinin sağlanması. Madde 3: İskan yerlerine sevk edilen Ermenilerin yol boyunca can ve mallarının korunmasıyla. Madde 6: Ermenilerin yerleştirilecekleri köy ve kasabalarda.Osmanlı Devleti zor koşullar altında hayatta kalma mücadelesi verdiği bir ortamda Ermeniler’in sorun çıkarttıkları bölgelerden tahliyesine karar vermiş. Madde 5: İskan bölgelerinde köy kurulmasına elverişli. tarıma ve gelişmeye uygun yerlerde kurulmasına özellikle dikkat edilecektir. yeniden kurulacak Ermeni köyleri sınırlarının. Madde 4: Oluşturulan iskan yerlerine ulaşan Ermeniler duruma ve yere göre. 85 . Madde 7: Köy ve kasabalarda yeni yapılacak evlere yerleştirilen Ermeniler ile yeni kurulan köylere yerleştirilen Ermenilerin.

göçmen komisyonlarına aittir. geçici belge karşılığında sahiplerine verildikten sonra tapu ve emlak işlemlerine esas oluşturacak düzenli bir şekilde. Tehcir kararının gerekçeleri ve gayesi. o bölgenin en üst mülki idarecileri. Göçmen komisyonu bulunmayan yerlerde Göçmenler Tüzüğü’ne uygun olarak yeniden kurulması gereklidir. göç edenlerin sağlıklarının korunması ve rahatlarının sağlanmasına ilişkin hususların yerine getirilmesi. Madde 11: İaşe ve iskan işlerinin sağlanması ve hızlı olarak yürütülmesi ve göçmenlerin yeterince sevki. uygun miktarda sermaye ya da alet ve edevat verilecektir. daha önceki iktisadi durumları ve şimdiki ihtiyaçları göz önüne alınarak yeterli miktarda arazi verilecektir. sevkiyat esnasında kafilelerin güvenliği sağlanmalı ve muhacirin tesisatından sarfiyat yapılarak 86 . Genelkurmay ATASE ve Genelkurmay Denetleme Ankara. Bu kimselerin imhası söz konusu olmadığı gibi. bu unsurun hükümet aleyhine faaliyette bulunmalarını ve bir Ermenistan hükümeti teşkili hakkındaki milli emellerini takip edemeyecek bir hale getirilmelerini temin esasına matuftur. Bakanlıktan izin alınmak şartıyla. Başkanlığı Yayınları. Madde13: Arazinin seçimi ve dağıtılması göçmen komisyonlarınca gerçekleştirilecektir. KAYNAK: Arşiv Belgeleriyle ermeni Faaliyetleri 1914 – 1918. CİLT 1. Madde 14: Belirlenen arazinin sınırı ve dönümü tespit edildikten sonra. mutasarrıf ve valilere aittir. Madde 15: İhtiyaç sahibi olan çiftçi ve meslek sahiplerine.. sorumlu yönetici olmak üzere. 2005. Madde 9: İskan edilecekleri yerlere varan Ermenilerin. ayrıca ihtiyacı olanlara evlerinin inşası için gerekli harcamaları yerel makamlar. göçmen ödeneğinden karşılayacaktır. Madde 10: İaşe ve iskan işlerinin hızlı olarak yürütülmesi. özel defterine kaydedilir..Madde 8: Belirlenen yerlere yerleştirilen bir kimsenin. “. kesin yerleşimlerine kadar geçecek olan sürede iaşeleri. iaşe ve iskan memurlarının tayini.sevklerinden takip edilen gaye. Madde 12: İskan edilen her aileye. bağlı bulunduğu komisyonun izni olmadan ve yerel güvenlik makamlarından özel belge alınmadan başka yerlere gitmesi yasaktır.

Diyarbakır. sadece Ruslarla diresek temasını koruyan Gregoryen ve Ortodoks Ermeniler’in tehcir edildiğidir. Ermeni kafilelerine saldırıda bulunanlara veya bu gibi saldırılara ön ayak olan jandarma ve memurlar hakkında şiddetli kanuni tedbir alınmalı ve bu gibiler derhal arz edilerek Divan –ı Harplere teslim edilmelidir. 15 AĞUSTOS 1915 Nâzır KAYNAK: Türk – Ermeni İhtilafı Belgeler. Ankara. Daha önce de belirtildiği gibi Protestan ve Katolik Ermeniler’in sevk edilmemesi hükümetçe kesin olarak kararlaştırılmıştır. Adana. Bitlis. 2006).. Kayseri. 87 . Elazığ. Maraş. Ankara. Katolik ve Protestan Ermeniler’in tehcire tabi tutulmadığı. Urfa. Konya. Afyon. Burada dikkat edilmesi gereken bir diğer konu. 3 AĞUSTOS 1915 TARİHLİ PROTESTAN ERMENİLERİN SEVK EDİLMEMELERİ HAKKINDA VALİLİKLERE VE MUTASARRIFLIKLARA Osmanlı Hükümeti Dâhiliye Nezâreti Emniyet Genel Müdürlüğü Özel: 5028 Gizli Erzurum.iaşelerine ait her türlü tedbir alınmalıdır. TBMM Kültür. İzmit. Niğde. Halep.). Trabzon.” emrinde açık bir şekilde belirtilmiştir (Halaçoğlu. Sivas. Balıkesir. Bursa. Eskişehir Mutasarrıflıkları’na Şifre Protestan mezhebinde[n] olan Ermenilerden sevk olunmayanların gönderilmesinden vazgeçilmesi ve vilayetlerin içerisindeki nüfusları ve kalan ve sevk olunan sayının bildirilmesi. Özdemir Hikmet ve Yusuf Sarınay (ed. Sanat ve Yayın Kurulu Yayınları No: 126. Van Valilikleri’yle.. Samsun.

Bitlis. Adana. suçları sabit olanların soruşturma evraklarıyla askerî 88 . Şube 2. Yarbay Muhittin. 3 Ağustos 1915 Nâzır Talat KAYNAK: Türk – Ermeni İhtilafı Belgeler. Samsun. liva/il nüfuslarının bildirilmesi.3 AĞUSTOS 1915 TARİHLİ KATOLİK ERMENİLERİN SEVK EDİLMEMESİ HAKKINDA ÇEŞİTLİ VALİLİK VE MUTASARRIFLIKLARA Osmanlı Hükümeti Dâhiliye Nezâreti Emniyet Genel Müdürlüğü Genel: 423 Erzurum. Özdemir Hikmet ve Yusuf Sarınay (ed. Trabzon. Diyarbakır. TBMM Kültür. Urfa. Yüzbaşı Naki Beyler Hakkında. Sivas. Maraş Mutasarrıflıkları’na Şifre Kalmış olan Ermeni Katolikleri’nin gönderilmesi ve ihraçlarından vazgeçilmesi. Anadolu ile Doğu Vilayetleri’ndeki Ermenilerin sevki sırasında yapılması emrolunan görevlerini kötüye kullanan ve kânûna aykırı eylem ve hareketleri görülen memurlar ve jandarmalar hakkında gerekli soruşturma yapılmasıyla. Halep. Sanat ve Yayın Kurulu Yayınları No: 126. Elazığ. Ankara. Aşağıdaki yargılamalarla ilgili tablolar ise “saldırılara ön ayak olan” larla ilgili yapılması emredilen yargılamanın ne kadar ciddiye alındığı ve Ermenilerin öldürülmemelerine ne kadar özen gösterildiğinin göstergeleridir. Kısım Özel: 6827 Harbiye Nezareti Yüce Katına Özet: Doğu Anadolu Vilayetleri’ne Gönderilecek Komisyonda Görevlendirilen Binbaşı Galip. Ankara.). Van Vâlilikleri’yle. 26 EYLÜL 1915 TARİHLİ ERMENİLERİN SEVKLERİ SIRASINDA GÖREVLERİNİ KÖTÜYE KULLANAN JANDARMA VE MEMURLAR İÇİN GÖDERİLEN KOMİSYON HAKKINDA JANDARMA GENEL KOMUTANLIĞI’NDAN HARBİYE NEZÂRETİ’NE Jandarma Genel Komutanlığı 1.

İhraç olunan Ermenilerin yollarda hayatlarının korunmasına imkan nispetinde çalışılması ve sevk sırasında kaçmaya teşebbüs edenlerle korunmalarına memur olanlara karşı saldırıda bulunacakların cezalandırılması doğaldır. Asayiş Şubesi Müdürlüğü) TBMM Kültür. 30 Eylül 1915 (Harbiye Nezâreti. Özdemir Hikmet ve Yusuf Sarınay (ed. bildirilmiş olmakla yüksek bilgilerinize arz olunur. 14 HAZİRAN 1915 TARİHLİ SEVK OLUNAN 500 KİŞİLİK BİR ERMENİ KAFİLESİNİN KÜRTLERİN SALDIRISINA UĞRADIĞI VE KATLEDİLDİĞİ. .mahkemelere gönderilmek üzere belirlenmiş bölgelere gönderilmesi kararlaştırılan komisyonlara görevli olarak. iade edilmek üzere takdim edilir. BUNLARA SALDIRANLARIN CEZALANDIRILMASI HAKKINDA DİYARBAKIR. Sanat ve Yayın Kurulu Yayınları No: 126. Jandarma Genel Komutanı Albay Şube: 2 Asayiş Şubesi 17220 1254 27 Eylül 1915 Muâmelât-ı Zâtiye Müdürlüğ’ne Görülüp. BU NEDENLE KAFİLELERİN YOLLARDA KORUNMALARI. Elazığ. Bitlis Valilikleri’ne Şifre Erzurum’dan ihraç olunan Ermenilerden beş yüz kişilik bir kafilenin Erzincan ile Erzurum arasında Kürtler tarafından katledildiği Erzurum Valiliği’ne bildirilmiştir. İzmir Jandarma Bölge Müfettişi Yarbay Muhittin ve Jandarma Genel Komutanlığı Birinci Şube Müdür Yardımcısı Binbaşı Galip Beyler’le adı geçen şubenin Dördüncü Kısım Âmiri Yüzbaşı Naki Efendi’nin tayin edildikleri ve 27 Eylül 1915 pazartesi günü öğleden sonra saat üçte Dâhiliye Nezâreti’ne başvurmaları adı geçen Nezâret’ten gelen 25 Eylül 1915 tarih ve sekiz özel numaralı tezkerede emredilip. ELAZIĞ VE BİTLİS VALİLİKLERİ’NE Osmanlı Hükümeti Dâhiliye Nezâreti Emniyet Genel Müdürlüğü Özel: 20 Diyarbakır.). buna hiçbir zaman halk karıştırılmayacak ve unsurlar arasında mukâteleye yol açacak ve aynı zamanda dışarıya karşı da pek çirkin görünecek olaylar ortaya çıkmasına (İmza) KAYNAK: Türk – Ermeni İhtilafı Belgeler. Fakat. Ankara. Görülmüştür.

TBMM Kültür. Ankara. Özdemir Hikmet ve Yusuf Sarınay (ed.). Özdemir Hikmet ve Yusuf Sarınay (ed. 3731/4 Saklanması: 17 Temmuz 1915 KAYNAK: Türk – Ermeni İhtilafı Belgeler. . ORDU’YA Erzurum’dan 16 temmuz 1915 Erzurum’da 3.kesinlikle meydan ve imkan bırakılmayacaktır. Menzil Müfettişi Fuat Ziya 1. 16 TEMMUZ 1915 TARİHLİ ERMENİ KAFİLELERİNE SALDIRAN KÜRT EŞKIYASININ İZLENMESİ VE ENGELLENMESİ HAKKINDA MENZİL MÜFETTİŞLİĞİ’NDEN 3. Ankara. Ordu Komutanlığı’na Ermeni kafilelerine taarruz edecek olan Kürt eşkıyasının takibi için Bayburt’ta [bulunan] Sabit Jandarma Bölük Komutanı Teğmen Salih Efendi komutasıyla Menzil askerlerinden elli atlı erden oluşan Bayburt’tan gönderilmiş bir müfreze. Ermeni kafilelerinin Kop Dağı’nı geçişlerinde 11 Temmuz 1915’de dört taraftan Kürt eşkıya[sı] taarruza başlamışlarsa da müfreze ile iki saat devam eden çarpışma sonucunda iki kişi öldürüldüğü ve kalanının kaçtığı ve müfrezeden hiçbir kayıp olmadığı ve Ermeni kafilesinin de kurtarıldığı.). Bundan dolayı o şekilde gelecek Ermenilerin yolları üzerinde bulunan aşiretler ile köylülerin saldırılarına karşı her türlü vasıtanın tamamlanmasıyla korunması ve öldürme ve zorla almaya cesaret edeceklerin şiddetle cezalandırılması gerekir. TBMM Kültür. Şube. 14 Haziran 1915 Nâzır Talat KAYNAK: Türk – Ermeni İhtilafı Belgeler. Sanat ve Yayın Kurulu Yayınları No: 126. Sanat ve Yayın Kurulu Yayınları No: 126. Bayburt Nokta Komutanlığı’ndan bildirilmekle arz edilir.

Hikmet (ed. ÖZDEMİR. Pranga Ve Sürgün Cezası Berat Ve Yargılama Reddi Mahkeme Devam Etmekte Ve İnceleme Aşamasında Velisine Teslim Hakkında Henüz Bir İşlem Yapılmayan 674 kişi KAYNAK: Türk – Ermeni İhtilaflı Makaleler. Ankara. ÖZDEMİR. Ankara. 2007.TABLO No:20 Tehcir Sırasında Usulsuz Davrandıları Gerekçesiyle Divan-I Harbe Sevk Edilen Kişilerin Bölgelere Göre Dağılımı Amasya Ankara Bitlis Canik Diyarbakır Eskişehir Halep Hüdavendigar İzmit Kayseri Konya Mamuretülaziz Niğde Sivas Suriye Urfa Genel Toplam ve Yayın Kurulu Yayınları.).673 KAYNAK: Türk – Ermeni İhtilaflı Makaleler. 2 148 29 89 70 29 56 21 28 146 16 249 8 579 27 170 1. TBMM Kültür. Sanat TABLO No:21 Divan-ı Harplerde Yapılan Yargılamaların Sonucunda Verilen Cezalar (1916 itibariyle) 67 kişi 524 kişi 68 kişi 227 kişi 109 kişi 4 kişi İdam Cezası Hapis Cezası Kürek. Kalebent. Hikmet (ed. 2007. Para. TBMM Kültür. Sanat ve Yayın Kurulu Yayınları.). .

Geddes’e çektiği mesajda “Malta’daki Türkler’in suç işledikleri yönünde kanıt bulma konusunda bir hayli zor durumda olduklarını” belirtmiş ve ABD makamlarından yardım istenmesini salık vermiştir. 13 Temmuz 1921’de Büyükelçi’den gelen yanıtta ise “Türkler’in aleyhine kullanılabilecek hiçbir kanıt olmadığı” belirtilmiştir (McCarthy.Ermeni otoriteleri bu istatistikleri “Osmanlı’nın tepkileri dindirmek için kurban seçtiği bir – iki kişi” olarak nitelendirebilirler ancak İtilaf Devletleri İstanbul’u işgal edip Ermenilere yönelik tehcir kararı alındığında. borçlarının ertelenmesi ya da iptaline bir çok yönetmelik ve kanun çıkarmıştır. Ermeniler’in iskan edilecekleri yerlerdeki mali durumlarından. 1991). İngilizlerin üst düzey devlet adamlarından Lord Curzon konuyla ilgili Washington’daki İngiliz Büyükelçisi Sir A. iş. . anılan görüşmede Bezciyan’ın “tehcir edilen yaklaşık yarım milyon insan olduğu”nu söylemesi ve “Zor’a gönderilen Ermenilerle yaptığı görüşmelerde Ermeniler’in durumlarından memnun oldukları”nı aktarması üzerine bir hayli şaşırdığı yönündeki itiraflarını günlüğüne kaydetmiştir (Lowry. Osmanlı Devleti Ermeniler’i tehcir ederken sadece devletin bekasını düşünmemiş. arazi verilmesinden göç ettikleri topraklarda kalan mallarının korunmasına. Çeşitli zamanlarda farklı vilayet ve mutasarrıflıklara gönderilen yüzlerce belgeden örnek olarak sadece birkaç tanesini almayı Osmanlı Devleti’nin Ermeniler üzerindeki tasarrufunun açık bir kanıtı olacağına inanmaktayız. zor koşullar altında bulunmasına rağmen bugün bile birçok devletin göster(e)meyeceği bir kararlılıkla tebaasının sosyal ve ekonomik haklarını da gözetmiştir. Nitekim Amerikan Sefiri Morgenthau Protestan Ermenilerin lideri Zenop Bezciyan ile görşmüş. 1984). vazife başında olan üst düzey görevlileri Malta’ya topladıktan sonra haklarında tek bir işlem yapamamışlardır.

mülk ve terk edilen araziler ile diğer konuların bu yönetmelik hükümleri çerçevesinde idare ve yürütülmesi.). Niğde Mutasarrıflıkları’na Şifre Başka yere nakledilen Ermeni halkın şahıslara ve resmi kuruluşlara olan borçlarıyla adı geçen halkın bunlar üzerindeki alacaklarının ödenmesi ve hesaplarının kapatılması hakkında kaleme alınan yönetmelik gönderilmek üzere olduğundan bunların şimdilik özel defterine kaydıyla alacakların güven içerisinde olmalarının sağlanması gereği bildirilir. Eskişehir. Afyon. Diyarbakır. görev sınırları ve yetki dereceleri aşağıdaki maddelerde yazılmış olan ve özel şekilde oluşturulmuş komisyonlara aittir. Urfa. Özdemir Hikmet ve Yusuf Sarınay (ed. TBMM Kültür. Bitlis. Madde 1: Başka bir yere nakledilen Ermeniler’e ait mal. BİNA VE ARAZİSİNİN İDARESİ HAKKINDA YÖNETMELİK Savaş Durumu Ve Olağanüstü Siyasi Mecburiyetler Dolayısıyla Başka Yerlere Nakledilen Ermeniler’e Ait Mal. balıkesir. Kayseri. Suriye. Sanat ve Yayın Kurulu Yayınları No: 126. Ankara. Mülk Ve Arazilerin İdaresinin Niteliği Hakkında Yönetmeliktir. halep. Sivas. Van Vâlilikleri’yle.10 AĞUSTOS 1915 TARİHLİ NAKLEDİLEN ERMENİLERİN BORÇ VE ALACAKLARININ ÖDENMESİ Osmanlı Hükümeti Dâhiliye Nezâreti Göçmenleri ve Aşiretleri İskân Müdürlüğü Genel: 445 Erzurum. . 10 Ağustos 1915 Nâzır Talat KAYNAK: Türk – Ermeni İhtilafı Belgeler. Bursa. Adana. Maraş. Zor. Elazığ. Musul. İzmit. Trabzon. Aydın. Samsun. Ankara. 10 Haziran 1915 TARİHLİ SAVAŞ VE OLAĞANÜSTÜ SİYASİ DURUM NEDENİYLE BAŞKA YERLERE GÖNDERİLECEK ERMENİLER’İN MAL.

Madde 6: Kiliselerde mevcut eşya ve resimler ve mukaddes kitaplar deftere geçirilerek. Madde 7: Nakledilen halktan her birine ait emlak ve terkedilmiş arazinin cins. Madde 5: Mevcut taşınabilir mallar arasında durmakla bozulması muhtemel olan eşya ile hayvanlar komisyonun uygun göreceği bir kurul tarafından açık arttırma ile satılarak. han gibi depo olmaya elverişli yerlere naklettirilip. miktar ve kıymetleri isimleriyle deftere geçirilecek ve her köy ve kasabaya ait terkedilmiş emlak ve arazi cetvelleri düzenlenerek idare komisyonuna bırakılacaktır. . korunmasına özen gösterilecek ve eşyanın nitelik ve miktarın ile sahiplerini ve alındığı ve korunmakta olduğu yeri gösterir bir tutanak düzenlenerek aslı mahallî idareye ve tasdikli sûreti Emvâl-i Metrûke Komisyonu’na bırakılacaktır. miktar. Satılan eşyanın cins. aslı mahallî hükümete ve tasdikli sûreti de idare komisyonuna verilecektir. çeşit. takdir edilen değer ve sahiplerinin adları ile ayrıntılı olarak deftere geçirildikten sonra kilise. Madde 8: Terkedilmiş emlak ve arazide yerleştirilecek ürün ve ekili yerler olduğu takdirde komisyon tarafından uygun görülen kişilerden oluşan bir heyet tarafından açık arttırma ile satılarak bedelleri sahipleri adına emaneten mal sandığına teslim edilecek ve tutanak düzenlenerek. okul. sahipleri ayırt edilebilecek şekilde ayrı ayrı konularak. Madde 3: Koruma altına alınan eşya cins. aslı mahallî idareye ve tasdikli sûreti Emvâl-i Metrûke İdare Komisyonu’na bırakılacaktır. bedeli sahipleri bilindiği takdirde sahipleri adına.Madde 2: Bir köy veya kasabanın boşaltılmasının arkasından yer değiştirilen halka ait ve içerisinde eşya bulunan bütün binalar idare komisyonu tarafından uygun görülecek memur veya özel heyet tarafından derhal mühürlenerek. bulundukları yerde korunmalarına özen gösterilecek ve daha sonra kilisenin bulunduğu köy halkının yerleştirildiği yere hükümet aracılığıyla gönderilecektir. miktar. tutanağa eklenip. Madde 4: Sahipleri belli olmayan taşınabilir mallar. koruma altına alınacaktır. değilse eşyanın bulunduğu köy veya kasaba adına emaneten mal sandıklarına teslim edilecektir. kıymet ve ait olduğu yer ve müşterisi ve satış bedeli ayrıntılı olarak özel defterine kaydedilerek altı açık arttırma heyeti tarafından tasdik edilecek ve açıklanan tarzda bir tutanak düzenlenerek. eşyanın bulunduğu köy adına kaydedilerek korunacaktır.

Madde 9: Ekili yerlere ve mevcut ürünlere müşteri bulunduğu takdirde kefalet altında sözleşme ile yarıya bölme yoluyla isteyenlerine verilmesi uygun olup. yerleşme tarihi ve yerleşme yeri deftere geçirilecek ve kendilerine verilen meskenler ve arazinin cins. Madde 15: Şehir ve kasabalarda boşaltılan evlere tercihen şehirli ve kasabalı göçmenler yerleştirilerek. Madde 11: Boşaltılması gerçekleştirilen köylere göçmen yerleştirilecek ve mevcut evler ve arazi her ailenin ihtiyaç ve zirai kabiliyeti göz önüne alınarak. fabrika. işi yapanlar derhal köyden ihraç olunacak ve göçmenlik haklarından düşürülür. hamam. Madde’de gösterildiği gibi göçmenlerin meşguliyetleri ve bilgileri dışında kalan ve arazinin idare komisyonları veya onların gözetimi altından olarak o yerlerin mülkî ve malî memurlarının âmirlerinin birleşmesinden oluşacak heyetler tarafından açık arttırma ile satılması uygundur. Madde 10: Nakledilen halka ait taşınmaz malların kullanımına ait sahipleri tarafından ayrıldıktan sonra düzenlenen Vekâletnameler üzerine hiçbir işlem yapılmayacaktır. . Madde 14: Göçmen iskânından geriye kalan köylere bölgede bulunan gezici aşiretler yerleştirilecek ve haklarında aynen göçmen muamelesi yapılacaktır. çeşit. geçici ilmühaberler ile göçmenlere dağıtılacaktır. tahribat olduğunda kimin tarafından yapıldığına bakılmayarak bedeli köylünün bütününe ödettirilip. bu şekilde olan kira ve satıştan elde edilecek meblağlar da sahipleri adına mal sandıklarına teslim edilecektir. depo gibi gelir getiren mülklerle göçmen yerleşimine elverişli olamayan binaların ve göçmenlere dağıtımından geriye kalan veya 18. Madde 12: Yerleştirilen göçmenlerin nüfus kaydına esas olabilecek düzenli ve ayrıntılı bir şekilde ve hane itibariyle isimler. Madde 16: Dükkan. han. eski iktisadi ve mali durumları ve imar kabiliyetleri göz önüne alınmak şartıyla kendilerine yeterli miktarda arazi verilecektir. iskân edilerek kendilerine verilen emlak ve arazi miktarını gösteren ellerine birer ilmühaber verilecektir. miktar ve kıymeti ve mevkii ayrıca deftere geçirilecek. Madde 13: Köylerde bulunan binalar ve dikili ağaçların iyi korunmasından o köye yerleştirilen göçmenler silsile yoluyla sorumlu olduklarından dolayı. geliş yeri.

Madde 24: İdare komisyonları. sonradan meydana gelecek duyuru çerçevesinde sahiplerine verilecektir. iki yılı geçmemek üzere isteklilerine kiraya verilmesi uygundur. portakal bahçesi ve zeytinlikler ve buna benzer emlak da imar korumalarına gücü yeten ve bilgili bulunduğu ortaya konulan ve bu konuda senet vermek ve kefillik bildirmek şartıyla ihtiyaç ve imar kabiliyetleri oranında göçmenlere dağıtılabilecek ve kimlere ne kadar emlak ve arazi verildiği özel defterine kaydedildikten sonra durumu gösteren ellerine birer ilmühaber verilecektir. mahallî hükümetin izin ve uygun bulmasıyla veya dahiliye Nezareti’nin emri üzerine diğer vilayetlerden özel yazı ile gönderilen göçmenler ayrı olmak üzere. bahçe. Bunlardan göçmenlere dağıtılarak verilemeyenler 16. Madde gereğince açık arttırma ile satılacaktır. yer. Madde 19: Vilayet içinde bulunup. Madde 18: Şehir ve kasabalar ile civarında olan bağ. imar ve korunmasını kusurlarından dolayı meydana gelecek ve yapılan zararların ödenmesini üstlenmek ve bu konuda sağlam kefillik göstermek şartıyla. Madde 23: Boşaltılan köy ve kasabalarda bulunan terkedilmiş emlakın bu yönetmelik hükümleri çerçevesinde idare ve yürütmesi doğrudan doğruya Emvâl-i Metrûke İdare Komisyonu’na aittir. Madde 22: Satış ve kira bedellerinden elde edilecek meblağlar sahipleri adına emaneten mal sandıklarına bırakılarak. terkedilmiş malların idaresi konusunda doğrudan doğruya Dâhiliye Nezâreti’ne bağlı ve ancak alacakları emirler . miktar ve kıymetini gösteren bir defter tutulacaktır. satış bedeli kira ve kiracı ve müşterisini gösteren ayrıntılı cetvelleri düzenlenecektir. miktar. boşaltılan köy ve kasabalara göçmen sıfatıyla yerleştirilecek olan veya yerleştirilmesini isteyen kişilerin göçmen sıfatını taşıdıklarını ve başka tarafa gönderilip yerleştirilmediklerini veya göçnemlerden olup oralara yerleşmeleri sağlamak üzere özel sûrette gönderildiklerini gösteren resmi belge ortaya koymaları şarttır.Madde 17: Şehir ve kasabalara yerleştirilen göçmenlerin nüfus kaydına esas olabilecek düzenlilikte isim defterleriyle kendilerine verilen arazinin tür. Madde 20: Satın alınmasına istekli çıkmayan emlak ve arazinin. Madde 21: Gerek satılan ve gerek kira ve yarı yarıya bölüşmek şeklinde verilen emlak ve arazinin tür.

hesap işlerinden ortaklaşa sorumludur. Madde 30: Emvâl-i Metrûke İdare Komisyonları. Madde 29: Emvâl-i Metrûke İdare Komisyonları üyeleri. Madde 28: Emvâl-i Metrûke İdare Komisyonları’nın mallarının idaresi konusunda ve bu yönerge hükümleri çerçevesinde meydana gelecek tebligat ve yazılı bildirileri[nin] mahalli memurlar tarafından yerine getirilmesi mecburidir. Madde 27: Komisyon gözlem ve incelemeleri sonucunda alınan kararlar ve yapılanların özetini en azından on beş günde bir Nezâret’e ve valiliğe bildirmekle yükümlüdür.çerçevesinde görev yapmaya yükümlü olup bu konuda alacakları ve uygulayacakları karar ve icraattan mahallî idareye de bilgi vereceklerdir. Emvâl-i Metrûke İdare Komisyonları’na aittir. emlak ve terkedilmiş arazinin idare ve korunmasıyla. atandıkları bölgede varolan mal. Madde 26: Boşaltılan yerlere yerleştirilmek için göçmen yollanmasıyla ayrıntılı işlemlerinin yapılması göçmen komisyonu ve memurlarına ait ise de bu gibi yerlere yapılacak yerleştirme işlemlerinin düzenlenmesi ve hızlandırılmasının sağlanması ve genel yerleştirme işlemlerinin incelenmesi ve denetlenmesi ve bu konuda mahalli idare ile görüşerek karar alma ve uygulaması Emvâl-i Metrûke İdare Komisyonları’nın görev ve yetkilerindendir. Düzenlenen sûreti makamına gönderilecektir. Madde 25: Yönetmeliğin hükümlerinin uygulanmasıyla terk edilen malların korunması ve idaresinin sağlanması hakkında gereken komisyon ve heyetinin kurulması Dâhiliye Nezâreti’nden izin alınması şartıyla maaşlı memurların çalıştırılması ve Dâhiliye Nezâreti’nden alacakları emirler ile bu yönetmelik yönerge hükümleri veaçıklama çerçevesinde yazılarının yönerge birer ve açıklama valilik yazılar düzenlenmesi. Madde 31: Haberleşme başkan tarafından veya başkanın vekil tayin edeceği üye tarafından başkan adına yapılır. . özel sûrette atanan bir başkan ile biri idare memurlarından ve diğeri maliye memurlarından olmak üzere iki üyeden meydana gelir.

Ankara. Urfa. Sivas. Musul Valilikleri’yle. verilmemesi. Niğde. Eskişehir. Diyarbakır. girmişler varsa. 10 HAZİRAN 1915 KAYNAK: Türk – Ermeni İhtilafı Belgeler. Maraş. Bitlis. Sivas. Bursa. Halep. Sanat ve Yayın Kurulu Yayınları No: 126. Diyarbakır. Suriye. Kayseri. 11 AĞUSTOS 1915 TARİHLİ NAKLEDİLEN ERMENİLERİN MALLARININ KORUNMASI HAKKINDA ÇEŞİTLİ VİLAYETLERE VE MUTASARRFILIKLARA Osmanlı Hükümeti Dâhiliye Nezâreti Göçmenleri ve Aşiretleri İskân Müdürlüğü Genel: 452 Erzurum. Trabzon. Maraş. İzmit. Halep . Trabzon. Adana. Erzurum Ve İzmit Emvâl-İ Metrûke Komisyonu Başkanlıkları’na Şifre Nakledilen Ermenilerin taşınabilir mallarının pek ucuz elden çıkarıldığı ve şuradan buradan toplanan vurguncuların tekelinde olarak yok pahasına satılarak. Boşaltılacak bölgelere yabancı. Madde 34: Komisyon atanarak gönderilemeyen vilayetlerde bu yönetmelik hükümlerinin uygulanması mahalli merkezi idarelere aittir. Adana. Aydın. Madde 33: Emvâl-i Metrûke [İdare] Komisyonları başkanlarına göçmenler ödeneğinden verilmek üzere yevmiye birer buçuk ve üyesine de birer lira bağlandığı gibi görev için memuriyet bölgelerini gezip dolaşmalarında özel tertipten ayrıca yolluk da alırlar. denetlenmesi veya yürütülmesiyle görevlendirebilir.). sahiplerinin tamamen zarara uğramış olduğu haber veriliyor. Elazığ. şüpheli ve kimliği bilinmeyen hiçbir kimsenin girmesine ve gezmesine izin çıkarılmaları. Elazığ. TBMM Kültür. Özdemir Hikmet ve Yusuf Sarınay (ed. hemen . Ankara. Balıkesir. Mutasarrıflıkları’na. Afyon.Madde 32: Emvâl-i Metrûke [İdare] Komisyonu Başkanı uygun gördüğü üyeyi bu yönetmeliğin içinde yer almış bir konunun incelenmesi.

Satış ve devir gibi kesin satış işlemlerine izin verilmesi ve tanıdıklarının arazi ve emlak satın almasının engellenmesi gerekir. Zor ve Halep’te toplanmış Ermeni göçmenlerinin tahsis olmuş yerlerine sevk ve iskan şekilleri hakkında bu defa düzenlenen yönetmeliğin bir sûreti yüksek görüşlerinize sunulmak üzere ilişikte arz ve takdim edilmiş . TBMM Kültür.Bunlardan ucuz mal almışlar varsa satışın bozulması gibi tedbirlere başvurarak asıl kıymetlerine getirmelerine gayret olunarak. Ankara. Özdemir Hikmet ve Yusuf Sarınay (ed. kesin şekilde gayri meşru menfaatlere meydan verilmemesi. ipotek.). Taşınmaz mallar. borcunu ödeyerek devretme ve haciz gibi asıl sahibinin mülkiyet ve tasarruf bağını ortadan kaldırmayacak sözleşmelerin önlenmesi ve göç başlangıcından şimdiye kadar yapılan sözleşmelerin hükümsüz sayılması. kira. 11 AĞUSTOS 1915 Nâzır Talat KAYNAK: Türk – Ermeni İhtilafı Belgeler. 7 EKİM 1915 TARİHLİ SEVK SIRASINDA DİKKAT EDİLECEK HUSULAR HAKKINDA YÖNETMELİK Osmanlı Hükümeti Dâhiliye Nezâreti Emniyet Genel Müdürlüğü Yazı Sûreti Dâhiliye Nezâretine Urfa. Danışıklı şekilde düzenlenen sözleşmelere ve akitlere meydan verilmemesi. Bunların istedikleri eşyayı götürebilmelerine izin verilmesi. Sanat ve Yayın Kurulu Yayınları No: 126. Nakledilmemiş olan eşyadan durmakla bozulmayacakların sahipleri adına korunması. Götürmeyecekleri eşyadan durmakla bozulan eşya ile zaruri ihtiyaçlardan olanların açık arttırma ile satışı.

Katma. doğrudan doğruya sevk memurlarıyla haberleşme ve acil kabul ettiği emirleri verebilir. Ebu Hureyre memurluğu Mesken’e. Zor ve Maraş’ta bulunan göçmenler genel sevk. iâşe ve ambar memuru bulundurulacaktır. Madde 2: Genel işlemlerin idaresine gerekli olan özel memurların tayini genel Müdüre veya Genel Müdür’ün uygun bulması şartıyla mahalli idare başkanlarına aittir. Katma. kaza ve nahiyelerde meydana gelen genel sevk ve iâşe işlemlerinden mutasarrıf ve kaymakamlar ve nahiye müdürleri doğrudan . Deyrizor memurluğuna bağlıdır. Suruç. Cerablus. Müslime. Madde 3: Halep. Meskene. Hamam. Sıhhiye. Meskene. Ancak. Urfa. Genel Müdür. Deyrizor gibi iskan mahalli olan yerlerde ve yol üstünde menzil kurulan Deyrülhazr.olmakla. durumun gerekenlere bildirilmesine makamın yüksek müsaadeleri buyurulmak konusunda. Harran. Hamam Rakka’ya. sevk memurlarına verilen emirlerden bağlı oldukları livaların da haberdar edilmesi şarttır. Madde 4: Merkezde bulunan çeşitli memurlar o yerin sevk memurluğuna. Müslime. Resülayn gibi bekleme merkezi olan yerlerde. 7 EKİM 1915 Aşiret ve Göçmenler İskan Müdürü Şükrü Genel Sevk İşlemleri Hakkında Yönetmelik 7 EKİM 1915 Madde 1: Halep. Deyrülhazr memurlukları Halep sevk memurluğuna. Madde 5: Liva. Rakka memurlukları da bulundukları kaza ve liva idare başkanına bağlı ve oradan alacakları emirleri yapmaya ve uygulamaya memurdur. Maden Şeriası. Halep. iskan ve iâşe işlemleri birleştirilerek adı geçen işlerin yürütme ve idaresi ve bu hususta haberleşilmesi ve tebligat yapılması Dâhiliye Nezâreti tarafından tayin edilen Genel Müdür unvanlı özel memura teslim edilmiştir. Sıhhiye ve Sibni. Sıbni merkezlerinde gereği kadar sevk. Rakka. Deyrizor. Olağanüstü durumlarda Genel Müdür ile de haberleşebilirler. Ebu Hureyre.

Madde 10: Memur ve çalışanların yolluk ve yevmiyesi vilayet ve müstakil liva göçmenler ödeneğinden on beş günde bir ödenir. Madde 7: Tayin edilecek memurların günlüğü. kendilerine verilen görevleri yapmakla yükümlüdür. İki menzil arasındaki su ihtiyacının sağlanması işi de göz önünde tutulacaktır. mutasarrıf ve kaymakamların lüzum göreceği ve işin gerekli olacağı diğer mevkilerde lüzumu kadar memur ve işçi çalıştırılır. Madde 6: Resülayn’a kadar demiryolu güzergahında gerekli mevkiler ile vali. ancak olağanüstü bir gereklilik durumunda dağıtılabilecektir. Her kâfilede mevcut çocuk ve kadın sayısına göre en az yüz elli merkep veya katır veya deve verilerek. Madde 9: Gezip dolaşma mecburiyetinde olacak memurlara ayrıca ve toptan olarak yevmiye birer mecidiyeyi geçmemek üzere. zorunlu harcamalar adıyla ayrıca bir yolluk da verilebilir. . birlikte götürülecek. tahsis edilmiş yerlere gönderilecektir. verilmiş görevlerinin şekil ve önemine göre. Genel Müdür tarafından tayin edilen memurların günlüklerinin takdiri Genel Müdür’e ve mutasarrıflar tarafından atanan memurların günlüklerinin takdiri Genel Müdür’ün onaylama hakkı baki kalmak üzere mutasarrıf ve kaymakamlara aittir. değilse yalnız sayının kaydı ve sevk durumunun da dahil edilmesiyle düzenlenecek sevk defterinin bir sûreti kâfileye katılacak sevk memuruna verilerek.doğruya sorumlu ve diğer memurlar da bu hususta. beş kuruştan elli kuruşa kadardır. Madde 13: Kara yoluyla gönderilecek kâfile en fazla bin kişiden oluşacak ve her kâfileye en az bir sevk memuru gereği kadar muhafız katılacaktır. Madde 11: Rakka ve Deyrizor sevkiyatı Müslime ve Halep’ten demiryolu ve karayoluyla yapılacaktır. nöbetleşerek kadınlar. Madde 8: Sevk ve ayrıntılı işlemleriyle uğraşmak üzere atanan maaşlı maliye memurlarına da yirmi beş kuruşa kadar yevmiye verilebilir. Madde 12: Gerek demiryolu ve gerek karayolu sevkıyatı mutlaka kâfileler düzenlenmesi şeklinde yapılacak ve her kâfileyi oluşturan kişilerin mümkünse isimleri. çocuklar ve hastalananlar bindirilecek ve her kâfilenin en az dört günlük yiyeceğini yanlarında götürmeleri sağlanacak ve kâfilenin iki günlük yiyeceği için de ayrıca ulaşım araçları hazırlanarak.

Madde 14: Genel sevk idare merkezi olan Halep’te bir merkez ambarı kurulması ve un biriktirilerek, Halep’te mevcut göçmenlerin ihtiyaçları, genel ihtiyaçlar sırasında ya genel unlardan veya özel şekilde kurulan fırınlardan temin edilecek ekmek veya dağıtılacak unla sağlanacak. Ambar; Katma, Müslime, Deyrülhazr ve diğer menzil ambarlarının ihtiyaçlarını karşılayacaktır. Madde 15: Her menzil ve merkezde oluşturulan ambarların ihtiyacının sağlanması ve menzil ve merkezlerin bağlı bulunduğu livaya ait ve mutasarrıflar, masrafları göçmenler ödeneğinden verilmek üzere, her türlü vasıtaya başvurarak, bu ambarların ihtiyaçlarını karşılamaya ve göçmenlerin gönderilmeleri sırasında yolda iâşelerini sağlamaya mecburdur. Mutasarrıfların bizzat veya özel memur göndererek, ambarları kurup, zahire saklaması gerekir ve bu konuda komşu liva kolaylık ve yardım yapmakla görevlidir. Madde 16: Deyrülhazr, Meskene, Ebu Hureyre, Hamam, Rakka, Sıhhiye, Maden Şeriası, Sibni ambarlarına bu merkezlerin bağlı olduğu mutasarrıflıklarca derhal un toplanmaya başlanmalıdır. Birecik ve Antep’ten şahturlar ve diğer vasıtalar ile un getirilmesi işi de sağlanmalıdır. Madde 17: Geçilecek yer ve sevk merkezi olan ve un ve bulgur hazırlanarak, gönderilecek kazalara hemen yeterli ödenek ve para gönderilecek ve özel emirleri verilerek su ve değirmenlerinde ve köylerde ve aşiretler yanında bulunacak el değirmenlerinde alabildiği ölçüde öğüttürülecek ve telgrafla devamlı izlenecektir. Madde 18: Un sağlanması ve ulaştırma vasıtalarının hazırlanması için, işin birine havale edilmesi ve birinin işi üzerine alması usûlünden yararlanılabilir ve bu işin uygulanabilirliği hemen etraflıca düşünülerek, gereği Genel Müdür’ün olurunu eklemesiyle, mahallî mülkî memurların âmirlerince yapılacaktır. Madde 19: Bedeli ödenerek veya satın alınarak aynı durumda teslim edilmek şartıyla mevcut âşar malından yararlanılabilir ve bu görüş araştırılarak, gerekiyorsa ya Halep’te Genel Müdür vasıtasıyla veya doğrudan doğruya ilgili makamla haberleşerek sağlanmalıdır. Madde 20: Göçmenlerce verilecek unun ekmek haline getirilebilmesi için sevk merkezi olan yerlerde, menzil mahallerinde yine göçmenleri günlük ile işletmek üzere hemen fırınlar kurulacaktır. Bunun mümkün olmaması

durumunda Halep, Deyrizor, Urfa, Maraş ve Antep’ten saçlar temin edilerek, her merkeze an az yüzer saç gönderilecektir. Tuz ihtiyacı göz önünde bulundurulmalıdır. Madde 21: Halep gibi şehirlere uğrayan göçmenlere saç temin edilmesi konusunda ilgili memur tarafından daima tebligat yapılacaktır. Madde 22: Her merkez veya ambar yerine gelen göçmenlere günlük kişi başına 650 gram ekmek veya un verilecektir. On iki yalından küçük çocuklar için 325 gram verilir. Her ambar, göçmenlere gideceği ilk konağa kadar günlüğünü sağlamaya mecburdur. Madde 23: Her merkez ve mevkide biri sevk diğeri iâşe memuru olmak üzere en az iki memur ve on muhafız bulunacaktır. Muhafızlar iki menzil arasındaki düzenin sağlanması ve göçmenlerin korunmasıyla görevlidir. Madde 24: Sevk sırasında ve yolda göçmenlerin mümkün olduğunca dinlenmeleri sağlanacak, hızlı ve uzun yürüyüşlerden sakınılarak göçmenlerin yorgunluğuna meydan verilmeyecektir. Madde 25: Her üç menzilde bir, dinlenme yerleri kurulacak ve sağlık memurları atanarak, gereği kadar ilaç hazırlanıp hastaların tedavi ve dinlenmeleri sağlanacaktır. Madde 26: Yolda dökülen ve kalan göçmenlerin en yakın konağa götürülerek, orada dinlenmesinden sonra gelecek kafileye katmaya muhafızlar yükümlüdür. Madde 27: Suruç’ta bulunan göçmenlerden dul ve yetimlerden üç bin kişinin Maraş ve Antep’e gönderilmeleri ve oralarda ayrılarak, iskan ve iâşeleri kararlaştırılmış olduğundan hemen mahalliyle haberleşerek ve ulaşım araçları hazırlanmasıyla Maraş ve Antep’e gönderileceklerdir. Kalanının Harran’a yerleştirilmeleri kararlaştırılmıştır. Madde 28: Urfa Sancağı’na gönderilecek diğer göçmenler Belh Vadisi’ni takibederek, Harran ve Rakka arasındaki bölgeye yerleşeceklerdir. Madde 29: Zor Sancağı’na gönderilecekler, mutasarrıflıkça uygun

bulunacak yerlerde yerleşeceklerdir. Madde 30: Halep Vilayeti güney kazalarında daha on bin kişinin yerleştirilmesi kararlaştırıldığından oralara da gerekli tedbirlerin uygulanması Halep Valiliği’ne aittir.

Madde 31: Yerleşilecek yerler yeteri kadar suyu ve bitki büyüyebilecek vasfı olan; fakat yerel halk ve aşiretlerle çekişmeye neden olması beklenmeyen yerler olacaktır. Madde 32: Göçmenlerin yerleştirildikleri yerlerde karakollar kurulmasıyla güvenlik ve asayiş sağlanacaktır. Madde 33: Şimdilik haneler, çadırdan ve mümkünse baraka ve kubbeden ibaret olacağına ve özellikle bu kış mevsiminde soğuktan barınmaya mahsus olacağından dolayı, yer seçimi soğuktan ve rüzgardan korunmuş ve kapalı yerler göz önüne alınacaktır. Madde 35 : Göçmenlerden maddi durumu iyi olanların sevklerinden önce kendilerine durum haber verilerek, ulaşım araçlarının, erzaklarının ve barınacak çadır ve diğerlerinin temin ettirilmesi gerekir. Madde 36: Mutasarrıflar şimdiden çadır sağlanası yoluna başvurmalıdır. Madde 37: İnşaat ve diğer [işler] için yevmiye vermek sûretiyle
31

göçmenlerden yararlanılmalıdır. Madde 38: En başta çocuk ve kadınların barınmasına kefalet eden yerlerin inşası düşünülmelidir. Madde 39: Her aileye yeterli ölçüde arazi verilecek ve yakın köylerden yevmiye ve diğer şekillerde hayvan hazırlanarak şimdiden ekim işleri sağlanmalıdır. Madde 40: İskân bölgelerinde göçmenlerden istekli olanlar çiftlik ve arazi sahipleri yanına yarıcı ve gündelikçi olarak verilebilir. Madde 41: Göçmenlerin fakirlerinin un dağıtımı veya yevmiye verilmesi şekliyle iâşeleri idareye aittir. Madde 42: Göçmenlerin yerleştirilecekleri yerlerde daha sonra Nezâret’ten gelecek özel talimat çerçevesinde nahiyeler oluşturulması için gerekli hazırlıklara şimdiden başlanmalıdır. Madde 43: Öncelikle Katma’da toplanmış göçmenlerin aşağıda belirlenmiş yollarla sevki gerekir: Birincisi, Halep yoludur ki, buradan demiryoluyla Suriye’ye veya karadan Rakka ve Deyrizor’a sevk edilir. İkincisi, Müslime, Telabiz demiryolu hattıdır ki, Telabiz merkezinden Rakka’ya sevk olunur. Telabiz Rakka arasında
31

Orijinal metinde Madde 33’ten Madde 35’e geçilmiştir.

gereken menziller hemen kurulacaktır. Ancak, Katma ve Müslime’den Telabiz yoluyla gönderileceklerin ulaşım araçları bulunmayan ve yürüme gücü yeten genç ve dinçlerden olmasına dikkat edilmelidir. Madde 44: Kâfilelerin düzenlenmesinde kırk sekiz saat önce başlanarak, gerekli hatırlatmaların yapılmasıyla erzak, ulaşım araçları hazırlayabilmeleri sağlanacaktır. Madde 45: Kış geldiğinde göçmenlerin açıkta kalmaları mümkün

olmayacağından öncelikle açıkta bulunanların hemen gönderilmeleri, yerleşmelerinin sağlanması gerekir. Madde 46: Katma ve yol üzerindeki diğer duraklardan kışlık karargâh kurulmasına imkan bulunmadığından Halep’e istasyona bir yerin boşaltılması ve hazırlanmasıyla gerekli sağlık ve asayiş tedbirleri alınarak, bir karargâh haline çevrilmesi gerekir. Madde 47: Halep’te toplanacak göçmenlerden fakir olanların iâşesi şehrin genel ihtiyacı sırasında sağlanacak ve maddi ve maddi durumu iyi olanlar, iâşelerini kendileri sağlayacaklardır. Madde 48: Halep’ten yapılacak gönderme işi kırk sekiz saat önce düzenlenmiş yerlerinin belirtilip, duyurulması yoluyla göçmenlere bildirilmelidir. Durumu iyi olanların ulaşım araçları ve erzak ve diğerlerinin hazırlanmasını sağlamak üzere kara ve demiryolu...* Madde 49: Halep şehrinde misafir olarak bulunanların sevki ve asayiş, sağlık ve yönetimlerinin sağlanması doğrudan doğruya yerel yönetime aittir. Madde 50: Halep şehrine ait sevk tedbirleri vâli ile genel müdür arasında kararlaştırılacak bir özel yönetmeliğe bağlanmalıdır. Bu yönetmeliğin uygulanması ortaklaşa vâli ve genel müdüre aittir. Madde 51: Sevk ve iâşe harcamalarıyla diğerleri özel usûl çerçevesinde göçmenler ödeneğinden karşılanır. Madde 52: Halep Göçmenler Müdürü , Halep şehrine ve sevkıyatına ait hususların idare edilmesinin, yürütülmesinin ve harcamalarının incelenip, yapılmasında genel müdürün doğal yardımcısıdır. Madde 53: Bu yönetmeliğin hükümlerinin uygulanması hakkında yörelerin özel gerekliliklerine göre yönetmelikler düzenlenmesi, genel müdüre durumdan haber verilmesi şartıyla yerel yönetim amirlerinin yetkileri içerisindedir.

şiddete ve intizamsızlığa yer vermediğini. Sanat ve Yayın Kurulu Yayınları No: 126. Zor. Madde 55: 25 Eylül 1915 tarihli yönetmeliğin bu yönetmelik hükümlerini bozmayan maddeleri eskisi gibi geçerli ve yürürlüktedir. Nitekim Amerika’nın Mersin Konsolosu Edward Natan.Madde 54: Genel müdürün sevk. tedbir alınması yönünde emirlerverilmiş. 30 Ağustos 1915’te Büyükelçi Morgenthau’ya gönderdiği raporda Ermeniler’in bilet alarak trenle seyahat ettiklerini. Aşağıda verilen 18 Aralık 1915 tarihli kararname ise Ermenileri memleketlerinden uzaklaştırma amacının da güdülmediğinin kanıtıdır. Sevk olunacak Ermeniler’in geçeceği güzergahlar belirlenmiş. muhtaç olanlara yardımda bulunduğunu belirtmiştir (Halaçoğlu. göçmenlere yeteri kadar bilet sağladığını.). 2006). Urfa ve Maraş Mutasarrıfları ve Sevkıyat Genel Müdürü görevlidir. Osmanlı Devleti. TBMM Kültür. sevkiyatın mümkün olduğunca trenlerle gerçekleştirilmesine özen gösterilmiştir. Madde 56: Bu yönetmeliğin hükümlerinin uygulanmasına Halep Valisi. sevk edilecek Ermeniler’in ulaşımları konusunda azami özeni göstermiş ve alınabilecek hemen tüm tedbirleri almıştır. Anılan karar tehdit faktörünün ortadan kalkması üzerine tehcir edilmiş olan Ermenilerin istedikleri takdirde eski topraklarına dönebileceklerini bildirmektedir. iâşe ve yerleşime dair vereceği emirler ve bildiriler yerine getirilmesi gerekli şeylerdir. Özdemir Hikmet ve Yusuf Sarınay (ed. Ankara. çektikleri zahmete rağmen hükümetin bu işi son derece intizamlı bir şekilde idare etmekte olduğunu. 7 EKİM 1915 KAYNAK: Türk – Ermeni İhtilafı Belgeler. Yukarıda binlerce kararname içerisinden örnek olarak seçilen kararlardan da anlaşıldığı üzere tehcir kararının Ermeni varlığını sonlandırma amacında olmadığı açıktır. .

Buna maddi imkan olmadığı takdirde. yerli halk. yakındaki göçmen köylerinde bulunan boş veya terkedilmiş evlerde ve genel binalarda yerleşmeleri ve bu da yetmediği takdirde yerli Müslüman evlerine yerleştirilmesi yoluyla açıkta bırakılmamalarına özen gösterilecektir. 2. Sevk ve iadenin ancak dönmeyi isteyenlere mahsus olmasıyla isteğine aykırı olarak kimse gönderilmeyecektir. . mamurlar ve askerin eli altında bulunan veya henüz sahipleri gelmemiş olan meskenlere aktarılacaklardır. yerleşim. ulaşım ve iaşe araçları ile yolculuk ve gidişlerinin emniyeti sağlandıktan sonra iade ve sevklerine başlanacaktır. 3. İslam göçmenlerin açıkta kalmamaları sağlanıncaya kadar gerektiğinde Rum ve Ermenilerin de geçici bir müddet için ikişer üçer evi bir arada olmak üzere geçici olarak yerleştirilmeleri uygun ve zorunludur. sevk edilmeden önce gidecekleri yerlerin idareleriyle haberleşerek. birkaç ailenin uygun evlerde toplanması ve bu şekilde de yine açıkta göçmen ve mülteci kalırsa. bunda aşağıdaki maddelerin dikkat nazarına alınması şarttır. Memleketlerine dönmüş olan Rum ve Ermeniler’in evlerinde oturan göçmen ve mülteciler.18 ARALIK 1918 TARİHLİ SEVK VE İADE KARARNAMESİ Osmanlı Hükümeti Dâhiliye Nezâreti Aşiretler ve Göçmenler Genel Müdürlüğü İskân Şubesi Genel: 33275 Rum ve Ermeniler’in memleketlerine sevklerinde ve emlak ve arazilerinin kendilerine teslim ve iadesinde meydana gelen zorlukların giderilmesi ve uygulanmasının sağlanması amacıyla bir bölümü önceden de tebliğ edilmiş olan kararlar ve tedbirler aşağıda özetlenmiştir: 1. her şeyden önce boşaltılmış olmaları lazım gelerek. 5. Ancak. Adı geçen halkın yollarda sefalet ve perişanlığa ve asıl memleketlerinde ev ve iaşe bakımından ihtiyaç ve zorluklara maruz kalmamalarını sağlayarak. Anılan şartlar çerçevesinde gelecek Rum ve Ermeniler’e ev ve arazileri teslim edilecektir. 4.

Başkalarının evlilikleri altında bulunan Müslüman olmuş kadınlar. Yetim çocuklar istendikçe. İslam’ı kabul etmiş olanlar Kânûn-ı Esâsî’nin bağışladığı vicdan hürriyetinden yararlanmakta son derece serbesttirler. tapu kayıtları düzeltilerek. Birinci kısım. 9. İade edilmezse. Mâliye ve vakıflar adına geçiş işlemleri yapılmamış olanlardır. Kilise ve okul gibi binalar ile bunların eklentileri ve gelir getiren mülkleri ait olduğu topluluklara hemen teslim olunacaktır. 11. 12. eski dinlerine dönmekte serbest olup. Kocasından ayrılmaya razı olamayan ve eski dinine dönmemekte ısrarlı olanlara ait meselenin mahkemelerce çözülmesi zorunludur.6. Bunların elde tutulması. dönen sahiplerine kira bedellerinin verilmesi ile kânûnun uygulanmasına kadar işin iyi kötü yoluna konulması mecburidir. İkinci kısım. bayındır hale getirildiği takdirde bu konuda medenî . Ve bu konuda bir kânûn yapılmak üzeredir. 10. Bundan dolayı. 7. Rumlar’a ait mallar ve ev[ler] hakkındaki işlemler îdari olduğu ve adı geçen mallar hâlen sahiplerinin üzerinde bulunduğu için bunların kiraya ve emanete verilişi. varlıklı göçmenlere verilen mülklerin de sahipleri geldikçe kısım kısım teslimi lazımdır ve bunlar hakkında dördüncü madde hükümlerinin aynen uygulanması gereklidir. Bunların iadesi mal memurları onay verdiği takdirde uygundur. başkaları tarafından eklenen fazlalıkları gösteren tutanaklar düzenlenecektir. tapu kaydı düzeltilerek. iki hazine üzerine geçiş işlemleri yapılmış olanlardır. 8. kimlikleri hakkında büyük titizlikle inceleme yapıldıktan sonra velilerine ve topluluklarına teslim edilmelidir. Önceki sahibine iadesi gereken ev ve dükkan gibi mülkler. bu durumda karı koca arasındaki nikah kendiliğinden düşmüş olur. içinde oturan göçmenler tarafından tamirat ve eklemeler yapıldığı veya önceki sahibine iade edilecek arazi ve zeytinlikler göçmenler ve mülteciler tarafından ekilip. elde tutulması yersizdir ve hükümsüz bırakılması ve düzeltilmesi mümkündür. Ermeni mallarına gelince: Bunlar iki kısma ayrılabilir. Bütün malların sahiplerine tesliminde mevcut durumunu ve hasarlarını. Sahipleri dönenlerin boşaltılması ve teslimi gerekir. kiraya verilmesi aynı şekilde yersizdir ve hükümsüz bırakılması mümkündür. sahipleri döndükçe iadesi gerekir.

Ankara.kânûnumuz olan Mecelle hükümlerinin uygulanmasıyla beraber. 13. Şimdiye kadar Rum ve Ermenilerden meydana gelen sevkıyat genel miktarı hakkında milliyetleri ayrı ayrı gösterilmek şartıyla Nezâret’e telgrafla derhal bilgi verilmesi ve bundan böyle her ayın on beşinde ve sonuncu günlerinde de on beş gün zarfında nerelere ne kadar Rum ve Ermeni gönderildiği açık şekilde telgrafla bildirilecektir. örf ve memleket adetleri gereği her iki tarafın haklarını korumak gerekir. Rum ve Ermenilerin muhtaç bulunanları için dönüş sırasında sevk ve iaşe masrafları Harbiye ödeneğinden verilecektir. 18 ARALIK 1918 Dâhiliye Nâzırı KAYNAK: Türk – Ermeni İhtilafı Belgeler. TBMM Kültür. Sevkıyat. Sanat ve Yayın Kurulu Yayınları No: 126. 15. sadece içeriye alınan kişilere ait olup. Osmanlı sınırları dışına çıkmış bulunan Rum ve Ermeniler sonraki bildirime kadar kabul edilmeyeceklerdir.). Yukarıda maddeler çerçevesinde işlem yapmaya özen gösterilmesi tamim olarak bildirilir. Tehcir edilen Ermeniler’in listesi Halaçoğlu’nun (2006) resmi evrak ve arşivlerden derlediği kayıtlarla aşağıdaki gibi oluşmuştur: . Özdemir Hikmet ve Yusuf Sarınay (ed. 14.

000 733 2.000 257 5.236 250 1.766 * Belgelerde Diyarbekir'den ne kadar Ermeni'nin naklolunduğu bildirilmemektedir.000 21. başka vilayetlerden gelenlerle birlikte 120.169 747 1.911 4. KAYNAK: Ermeni Tehciri.000 Ermeni'nin sevkedildiği kayıtlarda yer almaktadır. Sürmene.000 5. Yusuf Halaçoğlu. Bu kafilelerde kaç kişinin bulunduğu bilinmediğinden tahmini olarak 5. Perşembe.000 9. Ulubey.055 42. Tirebolu.000 kişi alınmıştır.990 1.222 4. 2006.500 7.000 8. . Bununla beraber. ** İki belgede sevk olunan Ermeniler'den 500 kişilik bir kafilenin Erzurum . İstanbul.400 30 10. Ordu ve Görele aynı vesikada verilmiştir. *** Giresun.Erzincan arasında Kürtler tarafından katledildiği diğer belgede ise Dersim bölgesinden gönderilen kafilelerin Dersim eşkıyası tarafından yine tamamen katledildiği bildirilmektedir.769 45.916 422.064 60 256 58.036 1.000 328 250 26.084 576 290 45 3.000 479 36 390 136.400 51. Bu sebeple bu vilayetten 20.TABLO No:22 Tehcir Sırasında Sevk Edilen ve Yerlerinde Kalan Ermeniler ŞEHİR Adana Ankara (Merkez) Aydın Birecik Diyarbekir* Dörtyol Erzurum** Eskişehir Giresun*** Görele Halep Haymana İzmir İzmit Kal'acık Karahisarı Sahip Kayseri Keskin Kırşehir Konya Kütahya Mamüretülaziz Maraş Nallıhan Ordu Perşembe Sivas Sungurlu Sürmene Tirebolu Trabzon Ulubey Yozgat TOPLAM SEVK EDİLEN 14.758 KALAN 15-16.845 6.200 20.000 Ermeni'nin sevk edildiği varsayılmıştır.

1918 yılında Ermeni Delegasyonu Başkanı olan Boghos Nubar Paşa’nın Fransa Dışişleri Bakanlığı Fevkalade Yetkili Bakanı Monsieur Gout’a gönderdiği rapor Kafkasya’da 250.000 civarında olduğu anlaşılmaktadır. 2001. Suriye–Filistin’de 80. Kara Kuvvetleri Komutanlığı.000 kişinin sürgün edildiğini. Musul–Bağdat’ta 20. İran’da 40. 2006).C. Kara Harp Okulu Komutanlığı. T. TABLO No:23 Tehcir ile İskan Arasındaki Kayıpların Beyanı KAYNAK: Her Yönüyle Ermeni Sorunu.000. bunların içinde 910. İran’da 1915 yılında Osmanlı toprağı bulunmadığı düşünülecek olursa en kötümser tahminde bile 700 binden ile 290 bin kişi çıkarılarak 410 bin kişinin sevk edildiği ortaya çıkar ki.Adana’da kalan ve henüz sevk edilmemiş nüfus da hesaba katıldığında yaklaşık 438. 50.000 kişilik kısmın Arap aşiretleri ve Kürt grupların saldırılarına uğrayarak katledildikleri.000. Ankara.000. Bu hesaba göre fark Halaçoğlu’nun verdiği net rakamlarla 56. Kafkasya’nın on yıllar önce Osmanlı denetiminden çıktığı. toplam sürgün sayısının ise 600-700 bine çıktığını ifade etmektedir. İskan sahasına varan nüfus ise 382.100 olarak belirlenmiş.000 kişinin sevkiyatının yapıldığı anlaşılmaktadır.000’e yakın kişinin ise tüm önlemlere rağmen içinde bulunulan savaş koşulları da değerlendirildiğinde açlık ve hastalıktan öldüğü anlaşılmaktadır (Halaçoğlu. Nubar Paşa’nın sayının “çöllerde şuraya buraya dağılmış olan sürgünleri kapsamadığı” açıklaması da göz önünde bulun .000 olmak üzere 390.

Osmanlı topraklarına dönen. TABLO No:24 Çeşitli Ülkelere 1914-1920 Yılları Arasında Gerçekleşen Göçler Ve Göçmen Sayıları Göç Edilen Ülke Rusya İran ABD Avustralya Hindistan Arjantin Fransa Diğer Ülkelere İtilaf Askeri Olarak Ölenler Toplam Osmanlı Topraklarında Yaşayanlar Ve Dönenler G. 2006). HALAÇOĞLU. kayıp ve ölü sayıları titizlikle kaydedilmiş.492.000 1914-1918 40.000 848. ne kadarının kaldığı.bulunduğunda Halaçoğlu’nun verdiği yaklaşık 438. Osmanlı topraklarında yaşayan ve İtilaf askerlerine katılarak savaşan Ermeniler hesap edildiğinde ulaşılan rakam ise 1.000 Ermeni’den 12. Yusuf. ne kadarının geri döndüğü. İstanbul. Göç eden. örneğin Adana’da tehcir edilen 17.900 KAYNAK: Ermeni Tehciri.000 1900-1918 65.000 1914-1918 200. 1.492. Toplam Yıl Miktar 1914-1918 350.430 1918’deki nüfus ise 658.900’dür.000 kişinin sürgün edildiği tezi Ermeni kaynaklarında da doğrulanmış olmaktadır.000 1918 644.000 1915-1918 6.5 milyon Ermeni’nin katledildiği iddiası kanımızca bu hesaptan ileri gelmekte Osmanlı topraklarında yaşayan Ermeniler ise tahminimizce ‘ruhen öldüler’ şeklinde bir hesapla ‘0’ olarak hesaplanmakta çünkü konunun başka bir açıklaması bulunamamaktadır. 2006 .000 1915-1918 30.000 1914-1920 100.000’inin geri döndüğü belirtilmiştir (Halaçoğlu.000 1914-1918 50.000 1915-1918 7.900 olarak gösterilmiş. İngiltere Karadeniz Ordusu İstihbarat Birimi’nin Savaş Kabinesi’ne sunduğu karşılaştırmalı raporlarda ise 1914 yılında İstanbul ve Edirne de dahil olmak üzere yaşayan Ermeni nüfus 773. ABD Milli Arşivi’nde yer alan bir diğer belgede ise şehirlerden ne kadar Ermeni tehcir edildiğini.900 1.

” ifadesi dikkate alınmalıdır. McDonnell ve Mr. günümüz Türkiye’si doğu illerinden hala Ermeni komitalarca katledilen sivil Türk halkının kemikleri çıkarılmakta.. yağma da dahil olmak üzere bir öç alma kampanyasına giriştikleri” belirtilmişti (Sonyel. Suriye’de görevli Fransız Başkomutanı ve Yüksek Komiseri General Gouraud’nun 25 Kasım 1920’de Fransa’ya gönderdiği raporda “Ermenilerin.7.yy sonu ile 1921 yılı arasında kalan dönem organize bir şekilde kıyıma girişen Ermeni çetelerinin yaptıkları mezalim karşısında sadece Türk ileri gelenleri değil. ancak soykırım ve zorunlu göçle ilgili yalan haberlerin düzeltilmesi gerekir” açıklamalarıyla katkıda bulunmuşlardır (Çitlioğlu. Gouraud’nun raporuna İngiliz Dışişleri Bakanlığı Müsteşarları Mr. pek çok köyün Ermenilerce yakıldığını. Komitacılık faaliyetlerinin arttığı 19.. Dünya Savaşı öncesi ve savaş sırasında Ermeni komitalarının yaptığı katliamlar ortadadır. kundaklama. kurtuluş mücadelesi veren Türkiye. Türklere karşı öldürme. Ermeni soykırım iddiaları ile ilgili bölümün başında belirtildiği üzere I. Amiral Bristol 21 Şubat 1920’de Washington’a gönderdiği gizli ibareli bir telgrafta “Kilikya bölgesinde Ermeni halkının Fransızlarca silahlandırılması ve Fransız ordusuna alınmaları sonucu yöredeki Türk köylerine saldırıların arttığını. beynime kan sıçratan. 2007). “Evet.. Ermeni Mezalimi Günümüzde Diaspora ve Ermenistan tarafından soykırım iddiaları öne sürülüyor ve uluslararası arenada propagandası yüksek tondan seslendiriliyorken. Osborne ise. Ermeni mezalimine karşı doğuda Kazım Karabekir gibi önde gelen bir askeri . asılsız raporlar gördüm. 1982’den aktaran Çitlioğlu. toplu mezarlar bulunmaktadır. Ermeni sempatizanların taşrada yaymış oldukları öteki hikayeleri düzeltmek için vakit çok geç. Yapıldığı iddia edilen soykırımın ironik yanı ise Türkler’in de Ermeniler tarafından etnik temizlik girişimine tabi tutulmuş olmlarıdır. Türklere kabul edilmesi mümkün olmayan kötü eylemlere girişildiğini” bildirmiş.3. 2007). Avrupalılar da inanmakta zorluk çekmişlerdir.. 1921’in ilk aylarında Bristol’ün American Board of Commissioners for Foreign Missions Sekreteri James Barton’a yazdığı mektupta “ABD’de Türklerin Kafkaslar’da binlerce Ermeni’yi katlettiğine dair serbestçe dolaşan... 1918’den sonra ise Ermeni çetelerinin yaptığı katliamlar devam ettiği gibi Ermeni düzenli birlikleri de sivil halkı katletme üzerine geliştirdikleri stratejilerini uygulamış.

1920 22.1920 1919-9 28.09.350 4 4 2. Bu bağlamda Türk kayıtlarının ne kadar düzenli tutulduğu ve mezalimin boyutlarının nerelere vardığını anlamak için aşağıdaki iki tablo çalışmanın içeriğine dahil edilmiştir.1919 07.04.11.1920 Yer Allahüekber Sarıkamış Maraş Adana Ulukışla Adana Antep Ünye Pozantı Çıldır Zaruşat Şuregel Maraş Şuregel.1919 1919-11 06.03.1919 22.1920 06. TABLO No:25 Ermeniler Tarafından Katledilen Türkler (1919-1921) Tarih 1919-9 14.12.000 120 15 720 500 2 1. süngü ile öldürülenler Çeşitli şekillerde öldürülenler Süngü ve baltalarla öldürülenler Çeşitli şekillerde katledilerek öldürülenler Trenden indirilerek kurşun ile öldürülenler Silahla öldürülenler İşkence.1920 09. Hemen eklemek gerekmektedir ki.1919 11.05.11.04.1920 16. taraflı (Ruslar) ve tarafsız gözlemcilerce dile getirilmiştir. ikincisi ise Erzurum’un Olur kazasına bağlı çeşitli köylerde katliamın boyutlarını ortaya koymaktadır. Olur’daki katliamı gösteren tablolar gibi binlerce kayıt ve tablo tutulmuş ancak çalışmada örnek olarak bir tek aşağıdaki tablo verilmiştir.1920 02.02.05.03. Zaruşat Zaruşat Kağızman Gümrü Kars Kars Kars Olayın Muhtevası Taarruz ve yağma ile öldürülenler Çatışma sırasında öldürülenler Sokak çatışması sırasında öldürülenler Trenden atılarak öldürülenler Gözleri oyularak öldürülenler Çatışma sırasında öldürülenler Saldırı ile öldürülenler İşkence ile öldürülenler Esir Türk askerlerine baskın sırasında öldürülenler Makinalı tüfekle öldürülenler Kurşuna dizilerek öldürülenler Kaçarken tipiden ve katledilerek öldürülenler Bomba.1920 09.03.1920 10.03.figür komutanlığında on binlerce askerini görevlendirerek gücünü bölmek zorunda kalmıştır. bombalama ile öldürülenler Baskınla katledilerek öldürülenler Yaralı 1 2 5 2 Ölü 3 2 2 4 7 4 1 12 40 100 400 1. Tablolardan ilki 1919-1921 arasında Ermenilerin öldürdüğü müslümanları.774 10 .02.02.1920 28. Ermeniler’in yaptıkları katliamlar bölge komutanlıklarınca tek tek listelenmiş.1920 05.01.1920 1338-3 22. silahlı saldırı.

10. Digor Sarıkamış Göle Kars Haramivartan Nahçıvan Zaruşat Zengibasar Nahçıvan Kars civarı Baskın ile.12.1920 27. soğuktan ve katl ile öldürülenler 55 köyde katliam sonucu öldürülenler Kurşunlanarak öldürülenler Muhtelif köylerde katliam ile öldürülenler Birkaç köyde katliam sonucu öldürülenler 3 63 408 1.12.10.07.07.337 600 3.1920 06.1920 1920 1920 1920 1920 29.1920 28. Erzurum Zengibasar Erzurum Zaruşat Kars.408 1.620 5.1920 03.1920 01.1919 01.10.150 27 650 18 1.10.12. hastalık.02.01.1920 07.439 10.12.1920 18.10.1920 04.1920 19. Erzurum Oltu Kars.10.1920 17.07.700 8.026 18 5. Zeytun Sarıkamış Göle Kars.693 889 86 69 508 122 28 1.1920 1920-5 1920-8 1920-8 15.12.307 561 . hicret edenlere saldırarak öldürülenler Kaçarken suya atılarak öldürülenler Baskın yoluyla öldürülenler Katliam ve suda boğularak öldürülenler Çeşitli şekillerde katledilerek öldürülenler Muhacirlere yapılan katliam sonucu öldürülenler Ağaca bağlanıp boğularak öldürülenler 99 köyde yapılan katliam sonucu öldürülenler Köylerde katliam sonucu öldürülenler 30 köyde yapılan katliam sonucu öldürülenler 64 köyde katliam sonucu öldürülenler Muhtelif mahallelerde katliam sonucu öldürülenler Değişik işkencelerle öldürülenler Köylerde yapılan katliam sonucu öldürülenler Top saldırısı ve işkence ile öldürülenler Köylerde katliam sonucu öldürülenler Süngülerle ve bomba ile öldürülenler Köylerde katliam sonucu öldürülenler Yakılarak ve çeşitli şekilde öldürülenler 13 köyde katliam sonucu öldürülenler Köylerde katliam sonucu öldürülenler Çeşitli köylerde yapılan katliamlar sonucu öldürülenler 18 köyde yapılan katliam sonucu öldürülenler Kadın ve çocuklara saldırı sonucu öldürülenler Köylerde katliam sonucu öldürülenler Köylerde katliam sonucu öldürülenler Açlık.1920 02.10.975 194 14.1920 1921-2 1920 1920-2 Kars.1920 04.1920 26.287 3.387 100 9.12. Erzurum Bayburt Göle Pasinler Tortum Erzurum Kars civarı Aşkale Zaruşat Kosor Göle Kosor Kars.1920 14.1920 04.945 138 64.1920 06.12.500 69 2.11.02.12.1920 20.

Eğer Erzurum’da bulunduğumuz süre içerisinde Ermeniler’in barbarca ve vahşice fiilleri son bulmazsa. şehri terk etmemize izin verilmesinde ısrar edeceğiz. Ordu Komutanı General Olişelidze.1921 1918 1918 1921 1921 1921 Erivan Karakilise Pasinler Erzurum Hınıs Tercan Nahçıvan Bayburt Arpaçay İşkence ile öldürülenler 24 köyde felaket ve muhaceret yüzünden ölenler Kaza ahalisine yapılan katliam sonucu ölenler 39 köyde baskın yolu ile öldürülenler Baskın yoluyla öldürülenler Köylerde katliam ile öldürülenler Kaçırılarak. Erzurum’da. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğünce yayımlanan “Ermeniler Tarafından Yapılan Katliam Belgeleri” adlı eserin ikinci cildi sadece anılan belgelerden oluşmaktadır.Ilıca’da kaçmayı başaramayanların tamamı katledilmişti.1920-12 1921 21.964 KAYNAK: Erzurum’da Ermeni Olayları (1918-1920) (Hatıralar-Belgeler-Kazılar) Aslan.1921 21.215 870 580 12 580 148 TOPLAM Betül. işimizi bırakarak. işkence ile öldürülenler İşkence ile öldürülenler Muhacirlere saldırı sonucu öldürülenler 192 6. Katliamdan üç hafta kadar sonra Ilıca’ya giden Yarbay Gryaznov.000 55 1. Erzurum.11. Verilen zaman diliminde bölgede Türklere yönelik gerçekleştirilen katliamla ilgili olarak bölge komutanlıklarınca merkeze gönderilen binlerce telgraf ve mektup mevcut olmakla birlikte T. üstlerimizin buyruklarına uymak ve Rusya’ya hizmet etmek için kaldık. Biz ise geldiğimiz noktada bölgede görevli bir Rus askeri olan Yarbay Tverdohlebov’un ve İngiltere Dışişleri Bakanı Lord Curzon’un sözlerinin konuyu yeterince aydınlatacağına inanarak Ermeni Mezalimi’ne dair alt başlığı noktalıyoruz. üniformalarımızın koruması altında Ermenilerin en feci cinayetleri işlemesi için değil. 1983’ten aktaran Çitlioğlu.” (Dumlu. 26 Şubat’ta döndüğünde bana orada şöyle bir tabloyla karşılaştığını anlatmıştı: ‘Köylere giden yollarda ve sokaklarda parçalanmış cesetler öylece yatıyor. “Biz Rus subayları.C... 2007). “. 154.11. boyunları kör bıçakla lime lime edilmiş çocuk cesetleri bulunduğunu söylüyordu. Önden giden her Ermeni mutlaka . 2004.

Bazılarının cinsel organlarına tüfek fişeği sokulmuştu. özür dileme kampanyaları sonucu uzlaşıya bağlanabilecek bir zeminden çok uzaktır. 260 no’lu BM kararnamesi ise soykırımın engellenmesi ve cezalandırılmasına yönelik bir ortak duruş ortaya koymuş. Soykırım. Kadın cesetleri tecavüz izleri taşıyordu. Alaca Lojistik Destek Komutanlığı müteahhidi 27 Şubat’ta gördüğü manzarayı bana şöyle anlattı: ‘Ermeniler bir Türk kadınını canlı canlı duvarın önünde çarmıha germişler.gördüğü cesede tükürüyor ve küfrediyordu.’ .. kadın ve çocuk cesetleriyle dolup taşmıştı. Türklere karşı girişilen kanlı olayları belgeleyen dokümanlar var. zaman aşımından muaf olmak gibi bir niteliği de haizdir. Yaklaşık olarak 12-15 metrekare alandaki bir cami avlusu 1. • Grup içinde doğumları engellemek amacıyla tedbirler almak. Nazi Almanya’sında Yahudilere karşı gerçekleştirilen etnik temizliğin etkisiyle BM Genel Konseyi 11 Aralık 1946 tarihinde ‘soykırım’ı uluslararası bir suç olarak ilan etmiş. Zira insanlığa karşı işlenen suçlar kapsamında en ağır bölümü oluşturan bu madde.. yani genocide kavramı hukuki bir ifadedir. “Ermeniler.’ (Tverdohlebov. • Grubun bütünüyle veya kısmen.” (İngiltere Dışişleri Bakanlığı Arşivi. öldürülmüş Türk ihtiyar. sorumlu kişi ve devletler için bağlayıcı niteliği bulunmaktadır. • Grubun üylerine ciddi fiziki ve mental zararlar vermek. bazı kişi ve kuruluşların kabul ettikleri ve kabul etmeye hazır oldukları gibi masum birer kuzu değillerdir ve şu anda elimde Ermenilerce. 1920) 3.. 9 Aralık 1948 tarih.8. ‘Sözde Soykırım’ın Hukuki Boyutu Soykırım suçunun mahiyeti. Ermeniler’in Alaca (Ilıca’ya bağlı bir köy) yaptıkları vahşeti.5 metre yüksekliğinde. 2007). • Bir grubun üyelerini öldürmek. Göğsünü yarıp kalbini çıkarıp başının üzerine çivilemişler. .. fiziksel varlığını ortadan kaldıracağını hesaplayarak yaşam şartlarını kasten değiştirmek.. 2007’den aktaran Çitlioğlu. EK’te orjinal metnin tamamı olan kararname aşağıdaki beş eylemi soykırım olarak sıralamıştır.. • Gruba mensup çocukları zorla bir başka gruba nakletmek. bunu yaparken de soykırımı tanımlamıştır.

• • • • • Soykırımda bulunmak. Dahası tehcir edilen Ermeniler sadece Ortodoks ve Gregoryen mezhebini haiz kimselerdir.Yine BM tarafından aynı kararnamede aşağıdaki eylemlerin cezalandırılacağı bildirilmiştir. Ermenilere yapılan saldırıların. Soykırımda bulunulması için işbirliği yapmak. Soykırıma iştirak etmek. çalışmanın diğer kısımlarında ortaya konulmuş ve resmi evrakta da ilk ağızlardan tehcirin Ermenileri yok etmek için değil. Göçe tabi tutulan Ermenilerin topluca (kadın – erkek) tehcir edildiği ortaya konulur ise zoraki bir nüfus planlamasına tabi tutulmadıkları da anlaşılacaktır. tehdit ortadan kalktığında isteyenlerin nasıl geri dönebileceği ve döndüğüne yönelik kanıtlar ortaya konmuş. Tehcir edilen Ermenilerin sayılarına bakıldığında Ermenilerin tamamının tehcire tabi tutulmadığı ortadadır. gittikleri yerlerde devlet tarafından kendilerine arazi ve mal verileceği. Soykırımda bulunulmasını doğrudan ve aleni surette kışkırtmak. Çalışmanın genelinde ortaya konulan resmi belgelerde ise tehcir edilen Ermenilerin hangi yollarla nereye varacakları. hatta suistimallerin nasıl cezalandırılacağı ve cezalandırıldığı. toplama kamplarına. Ermeni Diasporası ve Ermenistan’ın 1915’te 1. Ermeni komitalarının cephe gerisine yönelik tehditlerini engellemek amaçlı olduğu saptanmıştır. Katolik ve Protestanlara ise katiyen dokunulmaması yönündeki emirler çalışmada örnek olarak gösterilmiştir. geride kalan mallarının nasıl korunacağı. bizzat tehcir döneminin . dış kaynaklarca tehcirin nedenleri doğrulanmış ve tehcirin intizamından övgüyle bahsedilmiştir. Soykırımda bulunmaya teşebbüs etmek. Daha önce belirtildiği üzere tehcir edilen Ermeniler sadece isyan ve sorun çıkan bölgelerdeki Ermeniler olup İstanbul gibi imparatorluğun en kalabalık şehrinden tek bir Ermeni sevk edilmemiştir. Anılan koşullar değerlendirildiğinde 1915 Osmanlısı’nda Nazi Almanyası’nın Yahudilere yönelik katliam belgelerine. Amerikan Milli Arşivleri örneğin Adana’da nüfusun bir kısmının tehcir edilmediğini ortaya koymaktadır.5 milyon Ermeni’ye soykırım yapıldığı yönündeki iddialarının asılsızlığı. kobay olarak kullanılmalarına benzer hiç bir olaya rastlanmadığı gibi.

. “Paris’te. cezalandırıcı tedbirler alması 1946 ve 1948 yıllarında olmuştur. 3. Propaganda tamamen hayal ürünü ifadelerin etkisinde başlatılmış ve günümüze gelindiğinde soykırım iddiası bir hukuki ya da tarihi olmasa da politik bir vakıa haline gelmiştir. bir eylemin ortaya çıktığı anda suç olarak tanımlanabilmesi için eylemin gerçekleştiği anda suçun kanunla belirtilmiş olması gerekmektedir. Hukukun en temel kavramları arasında yer aldığı üzere ‘cezada kanunilik ilkesi’ esastır.Osmanlı meclislerindeki Ermeni milletvekilleri de ismen sıralanmışlar. ve (katliamın) tüm insanlıkça en sert biçimde kınanması gerektiği”ni belirtmiştir. Henüz 1894 yılında ABD Louisiana Senatörü Newton Blanchard Amerikan Senatosu’na sunduğu bir karar tasarısında “Türkiye’de kadın. 1919’da Doğu Anadolu’ya giden araştırma komisyonu başkanı General James G. erkek. çocuk gözetilmeksizin Ermeniler katliamlar yapıldığı. BM’nin soykırımı bir suç olarak tanımlaması ve suça yönelik engelleyici. Bana cevabı ‘hiç gitmedim’ oldu. Osmanlı’nın aldığı tedbirler vb.. Ermenilerin iddiası ise kendilerine yönelik olarak 1915 yılında soykırım suçu işlendiğidir. İspanyolların Mayalara yaptıklarından başlayıp. Harbord. bölgeye ait izlenimlerini birinci elden dinlemek istediğimi söyledim ve en son bu bölgeye ne zaman gittiğini sordum. ABD’nin Kızılderililere.” .9. konular dahi tartışılmadan geçerliliğini yitirmektedir. İşin ilginç yanı. Bir diğer deyişle. Kuşkusuz ki hukuki süreç değinildiği kadar basit olmamakla birlikte temel olarak bahsettiğimiz boyuttadır. Aksi halde ise “genocide” kavramı her ülke için geçerli bir kavram haline gelecektir. Sözde Soykırım Propagandası Ermeni halkının soykırıma uğradığına yönelik Ermeni propagandası küçümsenmemesi gereken köklü bir süreçtir. yönetimdeki sorumlulukları ortaya konulmuştur. Anılan hukuk ilkesinden hareketle Türkiye’nin yakın tarihine atfedilmeye çalışılan “genocide” kavramı. soykırım propagandasının önemli belgelere dayanmamasıdır. Avustralyalıların Aborjinlere yaptıklarına kadar birçok tarihsel olay ülkelerin yüzyıllar sonra cezalandırılmasını gerektirecek niteliktedir. Ermeni Ulusal Komite Başkanı Bogos Nubar ile görüşerek.

ancak hiçbir zaman düzenli ve örgütlü bir propaganda süreci takip etmemiş. uluslararası arenada sessiz kalmış ya da tepkisini çok sert belirtmiş. TABLO: 26 ERMENİ İDDİALARI ÜZERİNE YAYINLAR KAYNAK: Ermeni İddiaları Karşısında Türkiye’nin Birikimi. Türkiye’nin yeterli propagandayı hem de birincil kaynaklardan yapabilecek gücü. 2008. ancak temelsiz propaganda yöntemi işe yaramıştır (Çitlioğlu. Soykırım propagandasının destek görmesi hatta bizatihi yaratılmasında yabancı devletlerin çıkarlarının da payı olması Heath W. Anlaşılacağı üzere Ermeniler asılsız propagandalarla iddialarına destek ararken ve Türkiye’de birçok insanın yerini dahi bilemeyeceği ülkelerde soykırım propagandaları yaparken Türkiye konuya gereken önemi verememiş. Özdemir. Hikmet. Lowry tarafından kaleme alınan “Büyükelçi Morgenthau’nun Öyküsü’nün Perde Arkası” adlı eserde anlatılmış ve Morgenthau’nun Mersin’deki Amerikan Konsolosu Edward Natan’ın raporunu çarpıtarak ülkesine bildirmesinin “Amerikan halkını. deneyimi ve birikimi vardır. 1991). Bazı iddialar ise “aradan yıllar geçmesine rağmen nehirden tutulan balıkların içlerinden Ermeni çocuklarının dişleri ve gözleri çıktığı” şeklinde “safsata” denebilecek düzeyde kalmış. Ermeni soykırım iddialarına yönelik sınırlı . bu yönde yayınları kısıtlı kalmıştır.diyerek Ermeni iddialarının ne kadar gerçekten uzak olabileceği ile ilgili bir fikir edinmemizi sağlamaktadır. Ankara. 2007). savaşın zaferle sonuçlanması gerektiğine inandırmak” amaçlı olduğu belirtilmiştir (Lowry.

TABLO: 27 ARŞİVLERİ ZİYARET EDEN YABANCI ARAŞTIRMACI SAYISI Ülkeler ABD Almanya Arnavutluk Avustralya Azerbaycan Bosna-Hersek Bulgaristan Cezayir Çek Cumhuriyeti Filistin Fransa Güney Kore Gürcistan Hırvatistan Hollanda İngiltere Irak İran İsrail İtalya Japonya Kanada KKTC Libya Lübnan Macaristan Makedonya Mısır Romanya Rusya Sudan Suudi Arabistan Tunus Türkmenistan Ukrayna Ürdün 1998 36 6 5 3 6 3 1 3 9 2 2 3 6 7 6 3 17 1999 50 14 3 3 5 1 3 2 2 14 2000 35 19 5 1 12 1 1 1 12 1 1 2 3 2 1 3 10 17 3 2 4 7 5 2 3 6 2 1 2 3 1 1 4 2001 3 2 Toplam 124 41 13 3 9 7 18 3 4 4 35 2 3 6 7 17 5 9 10 15 52 3 3 4 14 9 9 7 13 8 4 7 10 4 4 7 2 5 6 3 1 1 2 18 1 2 4 6 2 1 6 1 3 3 3 2 2 3 4 1 2 6 2 2 4 1 1 .çalışmamızda dahi binlerce günümüz Türkçesi’ne ve yabancı dillere çevrilmiş kaynak bulunmuş. Ermeni iddialarının aksine arşivlerin yabancılara açık olduğu anlaşılmıştır.

2006 Her ne kadar “Tarih tarihçilere bırakılmalıdır” yerinde bir söylem olsa da Ermeni tarafının anılan düşünceyi benimsemediği hesaplanarak Türkiye’nin propaganda yapması.Yemen Yugoslavya Yunanistan Toplam 3 4 5 170 1 6 7 181 3 7 189 9 4 13 19 549 Yukarıdaki listeye birer araştırmacı ile Avusturya. İspanya. hatta konuyu Uluslararası Adalet Divanı’nı taşımaya yönelik adımlar atması dahi yerinde olabilecektir. hatta gerçeklerin tam olarak ortaya çıkarılması amacıyla. yerel meclis vb. SÖZDE ERMENİ ÜLKELER. Polonya. Siyasi parametreler ve motivlerin sürekli değişkenlik göstermesi hukuki açıdan imkansız olan konuyu siyasi olarak güncel tutabilmektedir ki. SOYKIRIMI İLE İLGİLİ TASARRUFTA BULUNAN . 1975’te ortaya çıkan ASALA terörünü dünya gündemine Ermeni soykırımına cevap şeklinde sunmuş ve 1980’ler boyunca çeşitli ülkelerde soykırımı tanıtma. 2000’lerde ise güçlü şekilde “geri dönmüş” ve ardı ardına başta ABD ve Avrupa ülkeleri parlamentolarında olmak üzere birçok yasa teklifi verilmiştir. Yusuf. Diaspora. 1990’larda ulusal yasama organlarında hız kesen çabalar. Ermeni diasporası ve Ermenistan’ın da hedefinin bu doğrultuda olduğu tahmin edilmektedir. senato. Soykırım İddialarının Siyasi Etkileri Soykırım iddialarının hukuki boyutunda bahsedildiği üzere Türkiye’nin hukuken kendisine yöneltilen soykırım iddialarından çekinmesi yersizdir. Ermeni iddialarının paralelinde özellikle Doğu Anadolu’da sivil Türk halkına yönelik mezalimi dünya kamuoyuna taşıması gerekmektedir. Kosova. Halaçoğlu. 4. KAYNAK: Ermeni Tehciri. yasama yollarıyla anma günleri belirlenmesi çabasında bulunmuş. Norveç. Suriye ve Oman’ı da dahil etmek gerekmektedir. İsviçre. Fas. Etiyopya. İrlanda. İstanbul. yerel yönetimlere odaklanmış. Kıbrıs Rum Kesimi. Kazakistan.

28 Mayıs 1998 • Avrupa Konseyi. Kararname. Temsilciler Meclisi. 26 Mart 1998 • Lübnan. Senato.• Hollanda. 14 Nisan 1995 • Arjantin. Ulusal Meclis (Duma). Rapor. Temsilciler Meclisi. Kararname. Deklerasyon. 11 Haziran 1996 • Yunanistan. Kararname. Parlemento Meclisi. 29 Nisan 1982 • ABD. Kanun Önergesi. Ortak Karar 148. 20 Ağustos 2003 • Kanada. 26 Eylül 2001 • Avrupa Konseyi. Ulusal Meclis. 20 Nisan 1965 • ABD. 27 Eylül 2001 • John Paul II. 9 Nisan 1975 • Uruguay. 5 Mayıs 1993 • Avrupa Parlementosu. Temsilciler Meclisi. 11 Mayıs 2000 • İsveç. 18 Haziran 1987 • ABD. Senato. 25 Nisan 1996 • Rusya. Senato. Kararname. Senato. 16 Kasım 2000 • Avrupa Parlementosu. 29 Mart 2000 • Fransa. . 29 Ocak 2001 • İtalya. Kararname. 30 Aralık 2004 • Kanada. 7 Kasım 2000 • Lübnan. 26 Mart 2004 • Arjantin. Senato. Temsilciler Meclisi. Parlemento. Ortak Karar 247. Kararname. Ermenistan Cumhuriyeti. Kararname. Senato. Kanun Önergesi. Kanun Önergesi. Senato ve Temsilciler Meclisi. 13 Haziran 2002 • Kutsal Etchmiadzin’ deki Papa John Paul II ve Karekin II’ nin Ortak Deklerasyonu. Temsilciler Meclisi. 18 Mart 2004 • İsviçre. 16 Aralık 2003 • Arjantin. Kararname. 21 Aralık 2004 • Slovakya. Ulusal Meclis. Kararname. Kararname. Kararname359. Parlemento Meclisi . Senato. 31 Mart 2004 • Uruguay. Kararname. Tzitzernagaberd Anıtı. Kararname . 12 Eylül 1984 • Güney Kıbrıs Rum Yönetimi. Yasa.3 Nisan 1997 • ABD. Parlemento.Deklerasyon. 15 Kasım 2000 • Fransa. Parlemento. Deklerasyon. 21 Nisan 2004 • Arjantin. Kararname. Temsilciler Meclisi. 3540 Kararnamesi. Kararname. 24 Nisan 1998 • Belçika. 11 Mayıs 1920 • ABD. Kararname. Kararname. Ulusal Kurul. Avam Kamarası. Temsilciler Meclisi. Yasa. Kararname. Millet Meclisi ( Congress). 24 Nisan 2001 • Fransa.

1994-2000 • George Bush. 9 Şubat 1916 • Fransa-İngiltere-Rusya. Yunanistan.• ABD. 2009 • George W. 2001 • Bill Clinton.46 Eyalet BELEDİYELER • Kanada Kaynak: Ermenistan Dışişleri Bakanlığı Resmi İnternet Sitesi 32 Türkiye–Ermenistan siyasi ilişkilerine hakim paradigmada soykırım iddialarının payı büyüktür. Her ne kadar Türkiye Ermenistan’ı ilk tanıyan ülkelerden biri olmuşsa da. 1978 • Woodrow Wilson. 1981 • Jimmy Carter. Mekke. Obama. 1920 EYALETLER ve YEREL YÖNETİMLER • Avusturalya • Kanada • İtalya • İsviçre • ABD. Bush. Ortak Deklerasyon. . Ermenistan’ın Türkiye ve Azerbaycan üzerindeki revizyonist ve hatta irredentist politikaları –Türkiye’ye karşı anılan politikalarında soykırımın uluslararası arenaya 32 Anılan ABD Başkanları tarafından “Soykırım” (Genocide) ifadesi kullanılmamıştır. • Konstantinos Stefanopoulos.1917 ABD BAŞKANLIK BEYANNAMELERİ • B. 1990 • Ronald Reagen. Senato ve Temsilciler Meclisi’nin Ortak Kararı 12. Fransa. 24 Mayıs 1915 DEVLET BAŞKANLARI. 1996 • Francois Mitterand. 1984 • Al-Husayn Ibn ‘Ali.

konunun Ermeni tarafı için ‘milli varlığı sürdürme’ amaçlı bir boyutu da olduğu unutulmamalıdır. ÖZET NOT Açıklama: Bu bölüm.taşınması başat faktördür – Türkiye’nin Ermenistan ile olan sınırını kapaması ve Ermenistan’da diplomatik misyon bulundurmaması ile sonuçlanmıştır. Çalışmanın soykırımla ilgili bölümünde sunulan veriler birleştirildiğinde Türkiye–Ermenistan siyasi ilişkilerindeki sorunları. Kanımızca Ermeni diasporası ve Ermenistan siyasi eliti bir ulusun ulus kimliğini kaybetmemek için aradığı ortak düşmanı Türkiye ve Türk kimliği olarak belirlemiştir. yoğun gündemleri. üçüncü ve sonraki kuşakların Ermeni kimliğinden uzaklaşmalarını ve asimilasyonunu engellemektir. Dünya üzerindeki Ermeni nüfusunun yaklaşık yarısı Ermenistan sınırları haricinde yaşamaktadır. Ermenistan’ın sosyo-ekonomik verileri göz önünde bulundurulduğunda. kısıtlı zamanları ve bulundukları pozisyonların belirleyicilik potansiyelleri dikkate alınarak. İrdelenmesi gereken Ermeni iddialarının halen neden hararetle savunulduğudur. salt soykırım talepleri ve taleplerin Türkiye tarafından reddi ya da soykırım iddialarında kendini gösteren revizyonist – irredentist politikalar sonucu Türk – Ermeni sınırının kapalı olmasına indirgemek ve çözümü anılan konulardaki parametrelerle oynayarak aramanın yanlış olacağı. Bölümün temel amaçları işlevselliğin mümkün olduğunca artırılması ve aynı ölçüde . Soykırım talebinin temelinde yatan niyet de Ermeniler üzerinde ‘seçilmiş travmalar’ yaratarak Ermeni halkının birliğini sağlamak. karar vericiler için hazırlanmıştır. sınırın kapalı oluşunun Ermeni halkı üzerindeki olumsuz etkileri oldukça açıktır.

Bakü–Ankara hattında oluşacak güvensizlik sonucu stratejik ortaklık zemininin yitirilmesi. Karabağ ile birlikte Erivan’ın kırmızı çizgilerini oluşturduğu söylenebilir. Ankara. genel Kafkasya jeopolitiğini de yansıtacak şekilde çok aktörlü bir süreci yansıtmaktadır ve ikili ilişkiler kapsamında ele alınmamalıdır. Bu nedenle çalışmanın genelinde yararlanılan teorik yaklaşımlara. Washington. Ermenistan’ın stratejik hedefleri hususunda hareket serbestisini devam ettirebileceğine işaret etmektedir. çalışma genelinde takip edilmeye çalışılan nesnellik önemli ölçüde terk edilmiş. Türkiye’nin Ermenistan açılımı başarısız olup sınır kapıları açılmasa ve ilişkiler normalleşmese dahi. Erivan. Karabağ işgalinden ötürü Azerbaycan Nahcivan Türkiye bağlantısının sağlanamaması ile Ermeni stratejik düşüncesinde Bakü– Ankara stratejik ortaklığının tehdit olarak görülmesidir. Ermenistan güvenlik belgeleri tarafından öncelikli tehdit kapsamında ele alınmaktadır. karar alma süreçlerine farklı bakış açıları getirilerek ulusal çıkarlarımıza hizmet etmek amacını haizdir. Türkiye ile Ermenistan arasında parafe edilen protokolün ve normalizasyon sürecinin Karabağ ve soykırım iddialarını içermiyor ve Erivan’ı bir taahhüt altına sokmuyor olması. Konunun aktörleri. Ankara odaklı bir bakış açısı geliştirilmiştir. sınırların statükosuna indirgenmesi. . Ermenistan ulusal güvenlik stratejisine hizmet edecektir. Bakü. Yöntemsel olarak maddeler halinde sıralanacak hususlardan oluşan not.  Türkiye–Azerbaycan stratejik ortaklığı.okuma zamanından tasarruf edilmesidir. özel literatürlere ilişkin terminolojiye ve tarihsel süreçlere yer verilmemektedir.  Türkiye – Ermenistan sınır kapısının açılması. Sürece ilişkin değerlendirmelerde söz konusu indirgemeci tavırdan özenle kaçınılması gerektiği düşünülmektedir.  Tartışmaların. Avrupa ülkeleri. Ankara açısından bakıldığında temel sorun: Soykırım iddiaları. Türkiye’nin Ermenistan sınırının tam anlamıyla tanınmaması. Tahran ve Ermeni diasporası şeklinde sıralanabilir. konuyu oldukça kısır bir zemine indirgemektedir. Bu nedenle.  Ermenistan güvenlik belgelerinde geçen temel öncelik Karabağ sorunudur. Tiflis. Moskova. Ayrıca anayasadan bağımsızlık bildirgesine kadar hemen her zeminde yer verilen soykırım iddialarının. Bu nedenle.

Ermenistan’dan Karabağ’daki işgalin sona erdirilmesini talep etmesi de indirgemeci bir tavır olarak değerlendirilmektedir. Zira Erivan’ın bu denli olanaklar ve potansiyelleri arasında ciddi uçurumlar .  Türkiye’nin ABD ile ilişkileri kapsamında söz konusu “açılımı” yapması gerekli ya da kaçınılmaz bir hal aldı ise. sınırın açılması Erivan’a yaşamsal düzeyde ekonomik katkı sağlayabilecek niteliktedir. müzakereler çerçevesinde taktik avantajlar olarak yorumlanabilir. müzakerelerin Washington’la da eş zamanlı olarak açık ya da örtülü olarak yürütülmesi gerekmektedir. olası politik sonuçlar oldukça ağır olabilecektir. Böyle bir katkının karşılığı. Türkiye’nin. Zira. uzun vadede “normalizasyon” için her iki tarafın da geniş toplumsal mutabakatlara ulaşması zorunlu görülmektedir. her türlü ulusal hassasiyet bir kenara bırakılıp konu salt akılcı çerçevede değerlendirildiğinde dahi oldukça sakıncalı bir durumdur. Tarafların aydınlarının “özür dilemesi” ile sonlandırılabilecek bir hoşgörü süreci ile uzlaşıya bağlanması düşünülemez. 1948 Soykırım Suçları’nın Önlenmesi ve Cezalandırılması Sözleşmesi. bir tarafın diğerini etnik temizlik ile suçlamaya devam ettiği. Zira Azerbaycan ve Ermenistan’ın bir müttefik olarak sağlayabilecekleri bulunmaktadır. Bununla birlikte. insanlığa karşı işlenen suçlar kapsamında hukuki bir terimdir. Ulusal sınırların tanınmadığı.  Kanımızca gerek Ankara. konunun ciddiyetinin ve gösterilen sorumsuzluğun kamuoyu ile paylaşılmasına da engel değildir.  Soykırım iddiaları karşısında Türkiye’de son dönemde gözlemlenen “özür diliyorum kampanyası” benzeri inisiyatiflerin son derece sakıncalı olduğu ve derin bir bilgisizlikten kaynaklandığı düşünülmektedir. Elbette. politik seçkinlerin aydınların inisiyatiflerinin önüne geçmesi düşünülemez ancak bu durum. yani geriye yürümese de. Soykırım. aradaki ekonomik dengesizlik ve Ermenistan’ın durumu göz önünde bulundurulduğunda. sadece Karabağ olmamalıdır kanaatindeyiz. Ayrıca ilişkilerin normalleşmesi ve Türk Dışişleri tarafından belirtildiği üzere sıfır sorun politikası doğal olarak tarafların birbirlerinden toprak talep etmediği bir durumda mümkün olacaktır.  Ermenistan kazanılırken Azerbaycan’ın kaybedilmesi. gerekse Erivan açısından muhalefetin tepkiselliği. bir tarafın diğerinin stratejik ortağının topraklarının önemli bir bölümünü işgal altında tutarak aralarındaki bağlantıyı bloke ettiği bir durum herhalde normalleşmiş kabul edilmemelidir. 1915’e.

. Kanımızca Ermenistan. Gürcistan veya örneklerinin aksine. Ukrayna Ermenistan’ın trans–Atlantik bağlarının güçlenmesi. Bu çerçevede. Ermenistan’ın Rusya’dan koparılması girişimleri ve anılan girişimlerde Türkiye’nin bir aktör olması. böylelikle yoğun dezavantajlarını dengelemeye çalıştığı tespit edilmiştir. Böyle bir durumda. enerji arzı hususunda misilleme yapmak olduğu ve Türkiye’nin anılan ülkeye olan enerji bağımlılığı anımsanmalıdır.  Bu bağlamda: • Türkiye. Moskova’nın sert tavrını çekebilecek niteliktedir. • Ermenistan ile sınırların açılmasının karşılığı. Bu çerçevede Washington. Ayrıca söz konusu savaşın. toprak talepleri ve Karabağ hususlarında mutlak alınmalıdır. ABD’nin Kafkasya’daki göreli zayıflığının ve stratejik odağını Afgansitan–Pakistan denklemine kaydırması zorunluluğunun ayırdında olmalıdır. Zira Irak’tan çekilme süreci esnasında ve sonrasında Türkiye’ye duyulacak gereksinim artacaktır.  Ermenistan. Soykırım. Moskova ya da Washington’dan birinin galip çıkacağı bir mcüadeleyi yansıtmamaktadır. Ermenistan stratejik kültürünün çok taraflı ve çeşitli ilişkilere dayandığı. Rusya’yı yöneten Silovik elitin kararlılığını ve sert güç unsurlarına başvurma eğiliminin boyutlarını ortaya koymaktadır. Ermenistan’ın Rusya’dan koparılması çabalarından söz edilse de. Kafkasya’da üstünlüğün Moskova’da olduğunu ilan ettiği düşüncesindeyiz. Rusya halen Putin’in liderliğindeki söz konusu güvenlikçi seçkinlerin gölgesinde yönetilmektedir. Rusya Federasyonu’nun askeri himayesindedir ve Moskova ile ilişkilerini stratejik ortaklık olarak tanımlamaktadır. Unutulmamalıdır ki. müzakere edilebilir bir durumdadır. Kafkasya’daki konumunu her iki gücün istifadesine açarken. Rusya Federasyonu’nun 2000’li yıllar itibariyle geliştirdiği stratejik alışkanlığın. Medvedev köken itibariyle Silovik olmasa da. ulusal ideallerini izlemek için ilişkilerini çeşitlendirecektir. Ekonomik ilişkilerin normalleşmesi Ermenistan’ın vereceği bir taviz kimliğinde görülmemelidir. Dolayısıyla. 2008 Rusya–Gürcistan Savaşı.önemli kararları tekbaşına alabilecek bir bağımsızlık yeteneği ya da söz konusu bağımsızlığı destekleyebilecek imkanları yoktur.  Yukarıda.

• Karabağ sorununun tamamen bir tarafın lehine çözülmesini beklemek olası değildir. Bakü–Ankara ortaklığının moral zeminini oluşturmaktadır. Müzakerelerin istenilen zeminde sonuçlanmaması halinde AnkaraBakü ilişkilerinin. Zira. Ayrıca kamu diplomasisi aracılığıyla Azerbaycan halkına seslenmek büyük önem arz etmektedir. Bakü ile stratejik diyalog yollarını mutlaka açık tutmalı ve etkin biçimde kullanmalıdır. Azerbaycan amacıyla Laçin Nahcivan koridorunun Türkiye bağlantısının Uzun sağlanması büyük açılmasıdır. 1990’lı yıllardaki durumunda değildir ve Moskova’da Putin faktörü bulunmaktadır. Erivan’da Rusya’nın güvenlik garantilerinin zayıflayabileceği algısını uyandırmak. korumaktadır ve Karabağ’ın geri alınması mevcut durumda ancak ulusal ideal • Müzakereler esnasında Erivan’ı makul bir zemine çekecek ve genel tavrını değiştirmeye zorlayabilecek hususlar şu şekilde sıralanabilir: Washington nezdinde Erivan’ı uzlaşmayı engelleyen taraf olarak göstererek uluslararası baskıyı Ermenistan’ın üzerine yıkmak. Tiflis’i de içerecek şekilde geniş entegrasyonlara gideceği algısını oluşturmak. Ekonomik durumu Erivan açısından sürdürülemez bir boyuta taşımaya çalışmak. iki devlet bir millet anlayışı. Zira Azerbaycan’ın konuyu askeri yöntemler ile çözebilecek bir stratejik kültürü yoktur. konjonktürel koşullar uygun değildir ve Ermenistan Rusya’nın askeri himayesi altındadır. Sınır kapısının açılması durumunda. Rus Ordusu.• Türkiye’deki muhalefetin tepkisi. Azerbaycan’ın kısa ve orta vadede ulaşabileceği en iyi sonuç. uluslararası kamuoyunda ön plana çıkarılmalı. Zor olsa da. “Türk kamuoyunun tatmin edilmesi” gerekçesi müzkarelerde zorlayıcı bir faktör olarak kullanılmalıdır. Azerbaycan’ın tatmin edilmesi büyük önem arz edecektir. • Ankara. birkaç “rayonun” Azeri kamuoyunu tatmin etmek için geri verilmesi. vadede stratejiler her zaman geçerliliğini tamamının kimliğinde bulunabilir. .

bu algının mutlak değişmesi ve Ermeni kimliğinin “öteki” olarak Türkleri görmemesi zorunlu olarak değerlendirilmektedir. sınır aşan ve mağduriyet psikolojisi üzerine kurulmuş Ermeni milliyetçiliği olduğu. Azerbaycan’ın kaybedilmesine neden olacak boyutta ise veya söz konusu tasarruf karşılığında Karabağ ya da soykırım iddiaları hususunda Erivan herhangi bir taahhüt altına girmiyorsa. 4 Nisan 1977. Karabet. Türk – Ermeni İlişkileri. uzun dönemde “sıfır sorun” isteniyorsa. ırksal faktörleri içeren. “Sıfır sorun” olması orta ve uzun vadede gerçekçi görünmemektedir. Özellikle Kafkasya gibi çok değişkenli bir ortamda. Ermeni güvenlik belgelerine ve hukuki metinlerine yansıyan. risk faktörlerinin ise güçlü olduğu değerlendirilmektedir. Ermenistan ile Türkiye arasındaki asıl uçurumun. Tercüman Gazetesi. potansiyel kazancın oldukça sınırlı. .Sonuç olarak sınırın açılması. KAYNAKÇA • ARMAN.

393 – 430. Ermeni Araştırmaları Dergisi. Ankara. Sayı: • ÇİTLİOĞLU. • ASLANLI. Araz. ERAREN İnternet Sitesi. Araz. “Azerbaycan. Politik Psikoloji. 2004. Ercan. İlkbahar 2001.Genelkurmay Atase Başkanlığı Yayınları. • ASLAN. ASAM Yayınları. • CABBARLI. Avrasya Dosyası. 122 – 146. Erzurum’da Ermeni Olayları (1918 – 1920) (Hatıralar – Belgeler – Kazılar).. Aralık 2001. 2009. Şubat 2002. ASAM Yayınları. “Geçmişten Günümüze Ermenistan’da Azerbaycan Türkleri”. • ÇELİKPALA. Boone [ed]. Ermeni Araştırmaları Dergisi. Cilt I-II. Bahar 2003. Sayı: 1. Yıldız. Ankara. Sayı: 9.• Arşiv Belgeleriyle Ermeni Faaliyetleri 1914 – 1918. J. Mustafa. sayı:4. 23-24. Atatürk Üniversitesi Yayınları. Jr. Dost Kitabevi. • ASLANLI.Abdülkadir. 2007. 2008. 94 – 117. Türkiye-Ermenistan Anlaşmasının Neresinde?”. . ASAM Yayınları. 2009. ASAM Yayınları. 6 Ağustos 2008. • AYDIN. Erzurum. Mithat. Hatem. 2006. • BARTHOLOMEES. Yıl:7 Mayıs 2009 Sayı:13. • Bozkuş D. • Bozkuş D. Theory of War and Strategy. Cilt: 7. Yıldız. Ankara. Ölümcül Tahterevalli. “İran-Ermenistan ilişkileri ve Kafkaslara Yansımaları”. Stratejik Araştırmalar Dergisi . Genelkurmay ATASE ve Genelkurmay Denetleme Başkanlığı Yayınları. 2005. Ermeni Araştırmaları Dergisi. “Ermenistan’ın Azerbaycan Topraklarını İşgali Sorununun Hukuki Boyutu: Azerbaycan’ın Meşru Müdafaa Hakkı Devam Ediyor Mu?”. “İran-Ermenistan Demiryolu Projesinin Düşündürdükleri”. Ankara. Ankara. Destek Yayınları. Betül. Ankara.. “Ermenistan’ın Demografik Yapısı ve Ermenistan’da Azınlıklar”. TEPAV. “Tarihten Günümüze Karabağ Sorunu”.Ocak. US Army War College. • ÇEVİK. Ankara.

• DEDEOĞLU,

Beril. Uluslararası Güvenlik

ve Strateji, Yeniyüzyıl

Yayınları, İstanbul, 2008. • DUMLU, Ahmet. Belgelerle Ermeniler ve Katliamları, 1983. • Ermenistan Ulusal Güvenlik Strateji Belgesi, 2007. • Ermenistan Askeri Doktrini, 2007. • Ermenistan Savunma Doktrini, 2007. • Ermenistan Vatandaşlık Kanunu, 1995. • Ermenistan Anayasası, 1995. • Ermenistan Bağımsızlık Bildirgesi, 1990. • Ermeniler Tarafından Yapılan Katliam Belgeleri, Cilt I-II, T.C.

Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü, Ankara, 2001 • FRIEDMAN, George. “The Russo-Georgian War and the Balance of Power”, STRATFOR, 2009. • GÖYÜNÇ, Nejat. Türk Ermeni İlişkileri ve Ermeni Soykırımı İddiaları, Ermeni Sorunu ve Bursa Ermenileri, Bursa, 2000. • GÜRÜN, Kamuran . Ermeni Dosyası, Ankara, 1983. • HALAÇOĞLU, Yusuf. Ermeni Tehciri, İstanbul, Babıali Kültür Yayıncılığı, 2006. • HAMLİN, Dr. “23 Aralık 1893 Tarihli Mektup”, Dergisi, Sayı: 32, 1970, s:47. • HICKOK, M. Robert. “Hegemon Rising, Parameters”, Summer, 2000. • KARACAKAYA, Recep. “Kaynakçalı Ermeni Meselesi Kronolojisi”, T. C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Osmanlı Arşivleri Daire Başkanlığı, Yayın No: 52, İstanbul, 2001 • KEOHANE, Robert. O. After Hegemony: Cooperation and Discord in The World Political Economy, Princeton, 1984. • KIZILKAYA, Oktay. “Revan (Erivan) Ve Iğdır Yöresinde Demografik Yapının Ermeniler Lehine Dönüştürülme Süreci (1828 – 1920)”, Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Kars, Sayı: 22, 2007/1, 299-311. Belgelerle Türk Tarihi

• KOCAŞ, M. Sadi. Tarihte Ermeniler ve Türk Ermeni İlişkileri, İstanbul, Kastaş A.Ş. Yayınları, 1990. • KURAN, Ahmet Bedevi. Osmanlı İmparatorluğunda İnkılap Hareketleri ve Milli Mücadele, İstanbul, 1956. • KÜÇÜK, Cevdet. Osmanlı Diplomasi’sinde Ermeni Meselesinin Ortaya Çıkışı 1878-1897, İstanbul, 1986. • LOWRY, Heath W. Büyükelçi Morgenthau’nun Öyküsü’nün Perde Arkası, İstanbul, 1991. • LÜTEM, Ömer Engin (ed.). Ermeni Sorunu Temel Bilgi ve Belgeler, Ankara, ASAM Yayınları, 2007. • McCarthy, Justin. “The Anatolian Armenians, 1912-1922”, Armenians in the Ottoman Empire, İstanbul, 1984. • NICHOL, Jim. “Armenia, Azerbaijan, and Georgia: Political Developments and Implications for U.S. Interests”, Congressional Research Service, 2009. • OĞAN, Sinan. “Ermenistan’ın Tehcir Politikası ve Neticesi: Azerbaycan’da Göçmen Sorunu”, Ermeni Araştırmaları Dergisi, Ankara, Bahar 2003, 118-143. • ÖNDER, Ali Tayyar. Türkiye’nin Etnik Yapısı, İstanbul, 2005. • ÖZDEMİR, Hikmet ve Yusuf Sarınay (ed.). Türk – Ermeni İhtilafı

Belgeler, TBMM Kültür, Sanat ve Yayın Kurulu Yayınları No: 126, Ankara. • ÖZDEMİR, Hikmet (ed.). Türk – Ermeni İhtilafı Makaleler, TBMM Kültür, Sanat ve Yayın Kurulu Yayınları No: 122, Ankara, 2007. • ÖZDEMİR, Hikmet. Ermeni İddiaları Karşısında Türkiye’nin Birikimi, TBMM Kültür, Sanat ve Yayın Kurulu Yayınları No: 128, Ankara, 2008. • ÖZGÜLDÜR, Yavuz ve diğerleri. Her Yönüyle Ermeni Sorunu, T.C. Kara Kuvvetleri Komutanlığı, Kara Harp Okulu Komutanlığı, Ankara, Kara Harp Okulu Basım Evi, 2001. • ÖZEL, Sabahattin. “Batılıların Gözüyle”, Yakın Dönem Türkiye

Araştırmaları, İstanbul, Sayı: 3, 2003.

• SÜSLÜ A. ve diğerleri.Türk Tarihinde Ermeniler, Ankara, 1995. • SYNDER, Jack. The Soviet Strategic Culture: Implications For Limited Nuclear Operation, Santa Monica, RAND Publications, 1977. • “Tarih Boyunca Ermeni Meselesi”, Genelkurmay Yayınları, Ankara, 1979. • “Turkey’s Evolving Dynamics Strategic Choices for U.S.-Turkey

Relations”, CSIS, 2009. • “Turkey, Armenia: Moving Closer Toward Diplomatic Relations?”,

STRATFOR, 2009 • TVERDOHLEBOV, Gördüklerim Yaşadıklarım (Erzurum 1917 – 1918), 2007. • URAS, Esat. Tarihte Ermeniler ve Ermeni Meselesi, İstanbul, 1976. • UBICINI, M. A. Türkiye 1850, İstanbul, 1975. • VOLKAN, Vamık D. Kanbağı Etnik Gururdan Etnik Teröre, İstanbul, Bağlam Yayıncılık, 1999.

İnternet Kaynakları • Haydar Aliyev Vakfı, Azerbaycan Cumhuriyeti Resmi İnternet Sitesi • Azerbaycan Cumhuriyeti Savunma Bakanlığı Resmi İnternet Sitesi • Ermenistan Cumhuriyeti Resmi İnternet Sitesi • Ermenistan Cumhuriyeti Dışişleri Bakanlığı Resmi İnternet Sitesi • Ermenistan Cumhuriyeti Savunma Bakanlığı Resmi İnternet Sitesi • OSCE Resmi İnternet Sitesi • Birleşmiş Milletler Resmi İnternet Sitesi • NATO Resmi İnternet Sitesi • Genelkurmay Başkanlığı Resmi İnternet Sitesi

EK – A BİRLEŞMİŞ MİLLETLER SOYKIRIM SUÇUNUN ÖNLENMESİNE VE CEZALANDIRILMASINA İLİŞKİN SÖZLEŞME METNİ (TÜRKÇE) SOYKIRIM SUÇUNUN ÖNLENMESİNE VE CEZALANDIRILMASINA DAİR SÖZLEŞME

Sözleşmeci Taraflar, Birleşmiş Milletler Genel Kurulu'nun 11 Aralık 1946 tarihli ve 96(I) sayılı kararında soykırımın, Birleşmiş Milletlerin ruhuna ve amaçlarına aykırı

olan ve uygar dünya tarafından lanetlenen, uluslararası hukuka göre bir suç olarak beyan edilmesini dikkate alarak, tarihin her döneminde soykırımın insanlık için büyük kayıplar meydana getirdiğini kabul ederek, insanlığı bu tür bir iğrenç musibetten kurtarmak için uluslararası işbirliğinin gerekli olduğuna kanaat getirerek aşağıdaki hükümlerde anlaşmışlardır: Madde 1- Sözleşmeci Devletler, ister barış zamanında isterse savaş zamanında işlensin, önlemeyi ve cezalandırmayı taahhüt ettikleri soykırımın uluslararası hukuka göre bir suç olduğunu teyit eder. Madde 2- Bu Sözleşme bakımından, ulusal, etnik, ırksal veya dinsel bir grubu, kısmen veya tamamen ortadan kaldırmak amacıyla işlenen aşağıdaki fiillerden her hangi biri, soykırım suçunu oluşturur. a) Gruba mensup olanların öldürülmesi; b) Grubun mensuplarına ciddi surette bedensel veya zihinsel zarar verilmesi; c) Grubun bütünüyle veya kısmen, fiziksel varlığını ortadan kaldıracağı hesaplanarak yaşam şartlarını kasten değiştirmek; d) Grup içinde doğumları engellemek amacıyla tedbirler almak; e) Gruba mensup çocukları zorla bir başka gruba nakletmek;

Madde 3- Aşağıdaki eylemler cezalandırılır: a) Soykırımda bulunmak; b) Soykırımda bulunulması için işbirliği yapmak; c) Soykırımda bulunulmasını doğrudan ve aleni surette kışkırtmak; d) Soykırımda bulunmaya teşebbüs etmek; e) Soykırıma iştirak etmek; Madde 4- Soykırım suçunu veya üçüncü maddede gösterilen fiillerden birini işleyenler, anayasaya göre yetkili yöneticiler veya kamu görevlileri veya özel kişiler de olsa cezalandırılır. Madde 5- Sözleşmeci Devletler, bu Sözleşmenin hükümlerine etkililik kazındırmak, ve özellikle soykırımdan veya üçüncü madde belirtilen fiillerden suçlu bulunan kimselere

Bu Sözleşme 31 Aralık 1949 tarihine kadar Birleşmiş Milletler Üyelerinin ve Üye olmayıp da Genel Kurul tarafından bu Sözleşmeyi imzalamaya davet edilen Devletlerin imzasına açıktır.Sözleşmeci Devletlerden her hangi biri. Fransızca. ve onay belgeleri Birleşmiş Milletler Genel Sekreterliği'ne tevdi edilir. suçun işlendiği ülkedeki Devletin yetkili bir mahkemesi veya yargılama yetkisini kabul etmiş olan Sözleşmeci Devletler bakımından yargılama yetkisine sahip bulunan uluslararası bir ceza mahkemesi tarafından yargılanır. Madde 7.Soykırım fiili ve üçüncü maddede belirtilen diğer fiiller. uyuşmazlığın taraflarından birinin talebi üzerine Uluslararası Adalet Divanı önüne götürülür. . Sözleşmeci Devletler bu tür olaylarda kendi yasalarına ve yürürlükteki sözleşmelere göre suçluları iade etmeyi üstlenir.Soykırım fiilini veya üçüncü maddede belirtilen fiillerden birini işlediğine dair hakkında suç isnadı bulunan kimseler. Birleşmiş Milletlerin yetkili organlarından. uygulanması veya yerine getirilmesi ve ayrıca soykırım fillerinden veya Üçüncü maddede belirtilen fiillerin her hangi birinden bir Devletin sorumluluğu ile ilgili olarak çıkan uyuşmazlıklar. Bu Sözleşme onaylanır.Sözleşmeci Devletler arasında bu Sözleşmenin yorumlanması. soykırım fillerinin veya üçüncü maddede belirtilen her hangi bir fiilin önlenmesi ve sona erdirilmesi için gerekli gördükleri takdirde. Madde 11. Rusça ve İspanyolca metinleri 9 Aralık 1948 tarihini taşır.etkili cezalar verilmesini sağlamak için. Madde 10. Madde 8.Bu Sözleşmenin eşit ölçüde geçerli olan Çince. Madde 6. suçluların iadesi bakımından siyasal suçlar olarak kabul edilmez. Birleşmiş Milletler Şartı'na göre harekete geçmesini isteyebilir. kendi Anayasalarında öngörülen usule uygun olarak gerekli mevzuatı çıkarmayı taahhüt eder. Madde 9. İngilizce.

Çıkma. Madde 15. Madde 13.Bu Sözleşmeye 1 Ocak 1950 tarihinden sonra Birleşmiş Milletler Üyeleri ile Üye olmayıp da yukarıda belirtildiği gibi davet edilen Devletler katılabilir. bu sürelerin bitiminden en az altı ay önce çıkma beyanında bulunmamış Sözleşmeci Devletler bakımından yürürlükte kalmaya devam eder. yirminci onay veya katılma belgesinin tevdi edilmesini izleyen doksanıncı gün yürürlüğe girer. Madde 16.İlk yirmi onay veya katılma belgesinin tevdi edilmesinin tamamlandığı gün. Madde 17.Bu Sözleşme yürürlüğe girdiği tarihten itibaren on yıl süreyle yürürlükte kalır. bu Sözleşmenin uygulanmasını.Sözleşmeden çıkmalar nedeniyle bu Sözleşmeye Taraf Devletlerin sayısı on altının altına düşerse. Madde 14.Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri. bu onay veya katılma belgesinin tevdi tarihini izleyen doksanıncı gün yürürlüğe girer. bu Sözleşmeci Tarafın dış ilişkileri bakımından sorumlu olduğu ülke veya ülkeler bakımından genişletebilir. Daha sonraki bir tarihte tevdi edilen bir onay veya katılma belgesi.Sözleşmeci Taraflar Genel Sekretere hitaben gönderecekleri yazılı bir bildirim vasıtasıyla her zaman bu Sözleşmede değişiklik yapılmasını talep edebilirler. bütün Birleşmiş Milletler Üyelerini ve on birinci maddede belirtilen üye olmayan Devletleri aşağıdaki konularda bilgilendirir: . Madde 12. böyle bir talep karşısında yapılması gereken işleme karar verilir. Genel Kurul. Genel Sekreter bir tutanak düzenler ve bunun bir kopyasını Birleşmiş Milletlerin bütün Üyelerine ve on birinci maddede belirtilen Üye olmayan Devletlere iletir. Birleşmiş Milletler Genel Sekreterine hitaben göndereceği bir bildirimle. Bundan sonraki beş yıllarda. Katılma belgeleri Birleşmiş Milletler Genel Sekreterliğine tevdi edilir. Sözleşme bu çıkma bildirimlerinden en sonuncusunun yürürlük kazandığı tarihten itibaren yürürlükten kalkar.Bir Sözleşmeci Taraf her hangi bir zamanda. Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri'ne hitaben gönderilecek yazılı bir bildirimle yürürlük kazanır. Bu Sözleşme.

aralarındaki savaş durumuna son vermek ve sürekli bir barış yaratmak .a) On birinci maddeye göre alınan imzalar. Sözleşmenin onaylı bir örneği. 2 Aralık 1920 (Metin) Bir yandan Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti. b) On ikinci maddeye göre alınan bildirimler.ERMENİSTAN ARASINDA İMZALANAN GÜMRÜ ANTLAŞMASI Gümrü (Alexandropol). Birleşmiş Milletler Üyelerine ve on birinci maddede belirtilen üye olmayan Devletlerin her birine iletilir. c) On üçüncü madde gereğince Sözleşmenin yürürlüğe girdiği tarih. EK – B 1920 TÜRKİYE . Öte yandan Ermenistan Cumhuriyeti. e) On beşinci maddeye göre Sözleşmenin yürürlükten kalkması. Madde 19. Madde 18.Bu Sözleşmenin yürürlüğe girdiği tarih Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri tarafından kayda geçirilir. d) On dördüncü maddeye göre alınan çekilme bildirimleri. f) On altıncı maddeye göre alınan bildirimler. onaylar ve katılmalar.Bu Sözleşmenin orijinal metni Birleşmiş Milletler arşivinde saklanır.

asıl halkının tümüyle geri dönmesinin gerçekleşebilmesi için. 2. Erzurum Milletvekili Süleyman Necati Bey.amacıyla.Büyük Kimli doğusu . Ermenistan Cumhuriyetince: Eski Başbakan MösyüAleksander Hatisiyan. aşağıda adları yazılı yetkili Temsilcileri. barış görüşmeleri için Gümrü'de toplanıp yöntemine uygun görülen yetki belgelerinin verişimi üzerine.Tiğnis batısı . Şahtahtı.Kızıltaş . Erzurum Valisi Hamid Bey. görüşmeler yapmak için. bu Antlaşmanın imzası gününden iki hafta sonra. İçişleri Bakan Yardımcısı Mösyü İstepan Gorganiyan. görevlendirilmişlerdir: Türkiye Hükûmetince: Doğu Cephesi Komutanı Ferik Kâzım Karabekir Paşa. Türkiye ile Ermenistan arasında savaş durumuna son verilmiştir. Antlaşmanın onaylanmasından sonra üç yıl . ikinci Maddede sözügeçen sınır ile Osmanlı sınırı arasında bulunup işbu Antlaşma uyarınca Türkiye'de kalacak olan ve üzerine Türkiye'nin tarihsel. Şarur) bölgesinde daha sonra bir plebisitle saptanacak yönetim biçimine ve bu yönetimin kapsayacağı topraklaıa Ermenistan karışmayacak ve işbu bölgede şimdilik Türkiye koruyuculuğunda bir yerel yönetim kurulacaktır. Karma bir Komisyonca yerinde yapılacaktır. Sınır çizgisinin kesin biçimde belirlenmesi işi. Türkiye ile Ermenistan arasındaki sınır.Büyük Akbaba Dağı) çizgisinden oluşur. Eski Maliye Bakanı Mösyü Avram Gülhandaniyan. etnik ve hukuksal ilişkisi inkâr edilemez toprakların hukuksal durumu konusunda. daha sonra Karahan Deresi . Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti. Kuki Dağı 10282-8022-Gamasur Dağı 8160-Kurdkulak Köyü-Saat Dağı 7868Arpaçay Evleri 3080-Kemurlu Dağı 6930-Saraybulak 8071-Ararat İstasyonu . Adı geçen yetkili Temsilciler. aşağıdaki Maddeleri kararlaştırmışlardır: 1. (aşağı Karasunun döküldüğü yerden başlayarak. 3. Ermenistan Cumhuriyeti istediği takdirde. ilişik krokide gösterildiği üzere.Araş ırmağı üzerinde Aşağı Karasu'nun döküldüğü yerden geçen çizginin güneyindeki (Nahçivan. Araş ırmağı Kekaç kuzeyine dek Arpaçayi.

Bu ağır toplar arasında. karşılıklı olarak. . Buna karşılık. Ermenistan'da zorunlu askerlik hizmeti olmayacaktır. Barışın yapılmasından sonra Erivan'da yerleşecek Türkiye'nin siyasal Temsilcisi ya da Büyükelçisinin yukarıda sözü edilen konularda her zaman denetleme ve soruşturma yapmasına Erivan Hükümeti izin vermeği işbu Antlaşma ile kabul etmiştir. 6. Altıncı Maddede sözü geçen göçmenlerden işbu Antlaşmanın onayı ve onay belgelerinin verişimi gününden sonra bir yıllık süre içinde yurtlarına dönmeyenler o Maddenin verdiği olanaktan yararlanamayacakları gibi.geçince plebisite başvurmayı kabul eder. tasarruf haklanma ilişkin savları da geçerli olmayacaktır. Böylece. Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti. Büyük Savaş sırasında düşman ordularına katılarak kendi devletine karşı silâh kullanmış ya da işgal altındaki topraklar üzerinde toptan kırımlara katılmış olanları dışındaki göçmenlerin eski sınır içindeki yurtlarına dönmelerine izin verir. Erivan (Ermenistan) Cumhuriyeti iç güvenliği korumağa yetecek düzeyde. Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti Ermenistan'a silâhlı yardımda bulunmağı yükümlenir. benimsenip açıklanan insancıl ve hukuksal ilkelere uymak isteğiyle. ülkelerine döneceklerin en uygar ülkelerdeki azınlıkların yararlandıkları haklardan bütünüyle yararlanmalarını. bunun biçimini 4. yükümlenirler. Bağıtlı Taraflar. vazgeçmiştir. Ermenistan Cumhuriyeti istemde bulunursa. Emperyalist Devletlerin kışkırtma ve özendirmeleri sonucu olarak. 5. Ermenistan'a karşı girişmek zorunluluğunda kaldığı savaş nedeniyle hakkı olan zarar gideriminden. iki yıldan beri silâh altında tutmak zorunda kaldığı Ordunun büyük harcamalar gerektirmiş olmasına karşın. düzen ve güvenliği bozucu durum ve eylemlere bundan böyle olanak bırakılmaması yolundaki iyiniyeti nedeniyle. Ülkeyi dış düşmanlara karşı savunmak için tahkimat yapmak ve bu tahkimata istediği sayıda ağır toplar yerleştirmekte Ermenistan Cumhuriyeti özgürdür. 8. hafif silâhlı jandarma kuvveti ve ülkeyi savunmaya ayrılan sekiz dağ ya da sahra topu ile yirmi makineli tüfeğe sahip ücretle tutulacak bin beşyüz askerden oluşan bir birlikten fazla bir askersel kuruluşa izin vermemeği yükümlenir. Bir Alt Komisyon belirleyecektir. hareket halindeki Orduda kullanılabilecek onbeş santimetrelik obüsler ile onbeş santimetrelik uzun toplar ve daha küçük çapta her türlü ağır ateşli silâhlar bulunmayacaktır. 7.

engellememeği yükümlenir. Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti. Müftülerin doğrudan doğruya Müslüman toplumunca seçilmesini ve yerel müftülerin seçecekleri Başmüftü'nün memurluk görevinin Türkiye Büyük Millet Meclisi Şer'iye Vekâletince onaylanmasını kabul ederek yükümlenir. araba. Dördüncü Maddede sözü edilen sayıdan fazla silâh sokulmasını önlemek için. 10. bundan böyle iki ülke arasında her türlü yanlış düşünceleri ortadan kaldırmak iyiniyetiyle yükümlendiğini açıklar. Şahtahtı ve Gulfa yoluyla îran. egemenliğini bütünüyle geliştirmek ve güçlendirmek üzere. İkinci Maddede belirlenen sınır içinde. Erivan Cumhuriyeti içindeki demiryolları ve ulaşım yollarını denetim ve gözetim altında . Maktu ve Ermenistan ara¬sında transit işlerinin serbestliğini sağlar. Azerbaycan.Bundan başka. içtenlikle yardımda bulunmağı yükümlenir. Bağıtlı Taraflardan her biri. Şerur. Nahçivan. emperyalist amaçlar güderek. savaşçı kişileri hükümet yönetiminden uzak tutmağı yükümlenir. Ermenistan Cumhuriyetinin toprakları üzerinde yaşayan Müslüman halkın haklarını korumak ve onların dinsel ve kültürel özellikleri içinde gelişmelerini sağlamak için. iki ulusun barış ve esenliğini tehlikeye sokan haris. 12. toplumsal biçimde örgütlenmelerini. karşı Tarafa ilintili kişi ve malların kendi demiryolları ve genellikle tüm ulaşım yolları üzerinden özgürce geçmelerini ve öteki Tarafın denize ya da herhangi bir ülkeye transitini. İran. Erivan Cumhuriyetine. Türkiye Hükümeti. Taraflar Büyük savaş sırasında ortaya çıkan zararlar ve tasarruf haklarındaki değişikliklerin gerektirdiği zarar gideriminden de aklanmışlardır 9. genel barışın gerçekleşmesine değin. Erivan Hükümeti. hiç bir biçimde. varlık ve yaşamına Emperyalistler tarafından girişilmesi kesinlikle beklenen yıkıcı kışkırtmalara karşı koymak zorunluğunda bulunduğundan. Gürcistan ve Türkiye arasında eşya. Türkiye Devleti. Ermenistan Cumhuriyeti barış ve esenlik içinde gelişmesini sağlama ve Türkiye'nin komşuluk haklarına saygılı olma doğrultusundaki iyiniyetlerinin bir kanıtı olmak üzere. ulaşım serbestliğini bozmamak koşulu ile. vagon ve tüm transit işlerinden vergi almamağı yükümlenir. Ermenistan Hükümeti. Türkiye Büyük Milletince kesinlikle reddedilmiş olan (Sevr) Antlaşmasını hükümsüz sayıp bunu ve kimi emperyalist hükümet ve siyasal çevreler elinde bir kışkırtma aracı olan Avrupa ve Amerika'daki Temsilci Heyetlerini geri çağırmayı. 11.

Devletin bağımsızlığı ve bütünlüğünü tehdit edebilecek saldırılara karşı.bulunduracaktır. Erivan Cumhuriyetince her hangi bir Devletle yapılmış olan tüm Antlaşmaların Türkiye'yi ilgilendiren. 14. Emperyalist devletlere ilintili resmi olmayan heyetlerin bu ülkeye girme ve sızmalarına Taraflar engel olacaklardır. onaylanmış Örnekleri Ankara'da verişilecektir. Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti. Bununla birlikte.Komisyonlarca işbu Antlaşma hükümleri uyarınca yapılacaktır. 18. Bu Antlaşma gereğince Ermenistan'ın olup Türk Ordusu işgali altında bulunan toprakların boşaltılması ve tutsakların geri verilmesi ve değiştirilmesi. işbu Antlaşmanın toprak Erivan Cumhuriyetine sağladığı haklara zarar gelmemek koşulu ile Ermenistan içinde geçici olarak askersel önlemler alabilir. posta. Anlaşmazlık çıkınca. Antlaşmada Ermenistan Hükümetine ilişkin yükümlülüklerin yerine getirilmesinden sonra gerçekleştirilecektir. İşbu Antlaşma bir ay içinde onaylanarak. yukarıda adları yazılı yetkili Temsilciler işbu Barış ve Dostluk Antlaşmasını imza etmişlerdir. ya da Türkiye'nin çıkarlarına zararlı hükümlerini geçersiz saymayı bu Cumhuriyet kabul eder ve yükümlenir. Telgraf. Alıkonulan siviller ve Devlet ileri gelenleri geri verilecektir. bu Antlaşma imza edilir edilmez. telgraf ve posta ulaşımının. başlamasına Türkiye Hükümetince izin verilecektir. 13. Kazım KARABEKİR HAMİD Süleyman NECATİ Aleksandre HATİSYAN Avram GÜLHANDANİYAN Istepan GORDONIYAN . komşu ülke ve işgal altındaki topraklar ile Ermenistan arasında demiryolu. 16. Türkçe metnine başvurularak çözümlenecektir. Bu hükümlere olan inançla. konsolosluk ve ticarete ilişkin bağıtlar Alt . Tutukluların geri verilmesi işi Alt . 17.Komisyonca yerine getirilecektir. Bağıtlı Taraflar arasında Antlaşmanm imzasından sonra tica¬ret ilişkileri başlayacak ve Taraflar Büyükelçi ve Konsolos atayabilecektir. Antlaşma iki örnek olarak 2 Aralık 1920 günü Gümrü (Aleksandropol)'de düzenlenmiştir. 15. telefon.

AZERBAYCAN VE GÜRCİSTAN ARASINDA DOSTLUK ANTLAŞMASI (KARS ANTLAŞMASI METNİ) Kars.KAYNAK: Tarihçeleri ve Açıklamaları ile Birlikte Türkiye'nin Siyasal Antlaşmaları I.‘dan Türk Tarih Kurumu Remi İnternet Sitesi EK – C TÜRKİYE İLE ERMENİSTAN. Cilt (1920-1945). 13 Ekim 1921 Ulusların kardeşliği ilkesini ve kavimlerin kendi geleceklerini öz gürce saptamak hakkını tanımakta birleşmiş bulunan ve aralarında her zaman iyi ilişkilerin .23 ss. SOYSAL. 17 . İsmail.

Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükûmeti: Büyük Millet Meclisinde Edirne Milletvekili ve Doğu Cephesi Komutanı Kazım Karabekir Paşa’yı.ve karşılıklı çıkarlara dayanan gerçek dostluk bağlarının kurulmuş olduğunu görmek özleminde olan. Azerbaycan Sosyalist Sovyet Cumhuriyeti: Devlet Denetimi Halk Komiseri Behbut Şah Tahtineski’yi. bir yandan Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükûmeti öte yandan Ermenistan. yöntemine uygun görülen yetki belgelerini veriştikten sonra. Adı geçen yetkili Temsilciler. Azerbaycan ve Gürcistan Sosyalist Sovyetler Cumhuriyetleri Hükûmetleri Bağıtlı Tarafların ülkelerinin parçalarından bulunan topraklar üzerinde daha önce egemenlik haklarını kullanmış olan Hükûmetler arasında kararlaştırılmış olup söz konusu topraklara ilişkin Antlaşmalar ile Üçüncü Hükûmetler arasında yapılmış Güney Kafkasya . Gürcistan Sosyalist Sovyet Cumhuriyeti: Kara ve Deniz Kuvvetleri Halk Komiseri Şalva İlyava ve Dışişleri ve Maliye Komiseri Aleksandr Sıvanidze’yi Rusya Sovyetleri Sosyalist Federal Cumhuriyeti: Letonya’daki Temsilcisi Jak Halski’yi yetkili Temsilci atamışlardır. bir Dostluk Antlaşması yapılması için görüşmelere girişilmesine karar vermişler ve bu amaçla. Azerbaycan ve Gürcistan Sosyalist Sovyetler Cumhuriyetleri. Ermenistan Sosyalist Sovyet Cumhuriyeti: Dışişleri Komiseri İskinaz Maradya ve İçişleri Komiseri Boğuz Makizyan’ı. aşağıdaki maddeleri kararlaştırmışlardır. Madde 1— Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükûmeti ile Ermenistan. Hükûmetleri Rusya Sovyetleri Sosyalist Cumhuriyeti Hükûmetinin de katılmasıyla. Büyük Millet Meclisinde Burdur Milletvekili ve Bayındırlık Bakanlığı eski Müsteşarı Muhtar ve Türkiye’nin Azerbaycan Temsilcisi Memduh Şevket Bey’leri.

Madde 3— Ermenistan Azerbaycan ve Gürcistan Sovyetler Cumhuriyetleri Hükûmetleri Kapitülasyonlar yönteminin her ülkenin ulusal gelişmesinin özgürce sürmesi ve egemenlik haklarının bütünüyle kullanılmasıyla bağdaşmadığını kabul ederek. Azerbaycan ve Gürcistan’a ilişkin olup bu ülkelerin bugün Ermenistan.) Rusya Sovyetleri Sosyalist Federal Cumhuriyeti Hükûmetinin bir temsilcisinin de katılmasıyla eşit sayıda üyelerden oluşacak bir Karma Sınır Çizme Komisyonu topraklar üzerinde sınırı ayrıntılarıyla saptamak ve sınır işaretlerini koymakla görevlidir (İlişik 4 sayılı Harita).Kani Dağı ve oradan. Ermenistan. Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükûmeti de Ermenistan. Azerbaycan ve Gürcistan Sovyetler Cumhuriyetleri Hükûmetleri Türkiye’ye ilişkin olup da bugün Büyük Millet Meclisince temsil edilen Türkiye Hükûmetinin tanımadığı hiç bir uluslararası bağıtı tanımamağı kabul ederler. Madde 4—Türkiye’nin kuzey .000 ölçekli. Türkiye’de bu yöntemle herhangi bir biçimde ilişkili her türlü yetkilerin ve hakların kullanılmasını geçersiz ve kaldırılmış sayar. Azerbaycan ve Gürcistan Sovyetlerince temsil olunan Hükûmetlerince tanınmayan hiç bir uluslararası bağıtı tanımamağı kabul eder. içlerinden birine zorla kabul ettirilmek istenilecek her hangi bir barış Antlaşması ya da uluslararası bir bağıtı tanımamak konusunda görüş birliği içindedirler. Bu Antlaşma gereğince. Antlaşma metni ile harita arasında çelişki bulunursa Antlaşma metni haritaya yeğ tutulacaktır.Rus Antlaşması bu Madde hükmü nün dışında tutulmuştur. Ardahan ve Kars Sancaklarının eski yönetim sınırlarının kıızeyini ve Arpa Çay ile Aras ırmaklarının talveğini Nizni . .Kara Su’yun döküldüğü yere dek izleyen çizgi ile belirlenmiştir.Cumhuriyetlerine ilişkin Antlaşmaları geçersiz sayarlar. 1 parmak. 5 verstlik mesafe haritasına göre) Karadeniz kıyısında bulunan Sarp Köyünden başlayarak Hedis Meta Dağı – Şavyet Dağında suların bölündüğü çizgi . İşbu Antlaşmada yazlı “Türkiye” terimi ile İstanbul’da toplanan Osmanlı Millet Meclisince kabul edilip açıklanan ve tüm devletler ile basına bildirilen 28 Aralık 1336 (1920) günkü Misak-ı Milli’nin kapsadığı topraklar anlaşılır.doğu sınırı (Rus Genelkurmayının 1/210. (Sınırın ayrıntıları ve buna ilişkin işler için I ve II sayılı Ekler ile Bağıtlı Taraflarca imzalanmış ilişik haritaya başvurulması. Moskova’da 16 Mart 1921 (1337) günü imza edilen Türk . sürekli olarak. Madde 2— Bağıtlı Taraflar.

Madde 7—Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükûmeti ile Gürcistan Sosyalist Sovyet Cumhuriyeti Hükûmeti. Sınırdan geçiş sırasında uygulanacak gümrük işlemleri ile polis. Bu Maddenin uygulanması için işbu Antlaşmanın imzasından hemen sonra ilgili Taraflar temsilcilerinden oluşan bir Komisyon kurulacaktır. Madde 8— Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükûmeti ile Gürcistan Sosyalist Sovyet Cumhuriyeti Hükûmeti iki ülkenin sınır bölgesi halklarının sınırın öteki yanında bulunan kışlık ve yazlık otlakların-dan yararlanmaları zorunluluğunu göz önünde tutarak. Gürcistan’a bırakmağa razı olur: Birincisi: İşbu Maddede belirtilen yerler halkının. Madde 6— Türkiye. serbest transit hakkı ile birlikte. gümrük. Sınırı geçmelerini kolaylaştırmağı yükümlenirler. kıyı devletlerinin temsilcilerinden oluşmak üzere. Batum limanından yararlanmasının sağlanması. Türkiye’nin özel harcamalarından da ayrık olarak. sağlık vb. ortak sınır bölgeleri halklarının Karma bir Komisyonca. maddesinde gösterilen sınırların kuzeyinde bulunan ve Batum Livasına ilişkin topraklar ile Batum kenti ve limanı üzerindeki egemenlik hakkını. her türlü vergi ve ücretten bağışık biçimde. işbu Antlaşmanın 4. söz konusu halkların hayvanlarını sınırdan geçirmek ve alışıldığı üzere. İkincisi: Batum limanı üzerinden Türkiye’ye giden ya da oradan gelen ticaret malları ve tüm nesnelerin gümrük vergisine bağlı tutulmayarak ve hiç bir engelle karşılaşmayarak. polis ve sağlık işleri alanlarında konulacak öncelikli yasalara uymaları koşulu ile. Nahcivan bölgesinin Azerbaycan’ın koruyuculuğunda özerk bir ülke oluşturulması konusunda anlaşmışlardır. önlemleri Karma bir Komisyonca belirlenecektir. otlaklardan yararlanmak hakkını vermeği kabul ederler. Madde 9— Boğazların tüm ulusların ticaretine açılması ve geçiş özgürlüğünün sağlanması için Türkiye ile Gürcistan. her topluluğun kültürel ve dinsel haklarını sağlayacak ve bu halkın yukarıda sözü geçen yerlerde isteklerine uygun bir tarım toprakları rejimi kurma olanağına sahip olacak biçimde geniş bir yönetimsel özerkliğe kavuşması. şu koşullarla.Madde 5—Türkiye Hükûmeti ile Ermenistan ve Azerbaycan Sovyetler Hükûmetleri işbu Antlaşmanın III sayılı Ekinde belirtilen sınırlar içinde olmak üzere. . Karadeniz ve Boğazların bağlı olacağı rejimin kesin biçimde hazırlanması işinin.

Madde 11— Bağıtlı Taraflardan birinin öteki Taraf topraklarında oturan uyrukları. toprakları üzerinde. üzerinde Türkiye’nin egemenlik hakkı doğrulanan topraklar halkından olup Türk uyrukluğundan çıkmak isteyenler eşyasını. Madde 13— 1918 yılından önce Rusya’ya bağlı iken. karşı Taraf ülkesinin ya da ona bağlı topraklardan birinin Hükûmeti rolünü üstlenmek savında bulunan örgüt ve grupların kurulmasını ya da yerleşmesini ve öteki ülkeye karşı savaşım amacında olan grupların yerleşmesini hiç bir zaman kabul etmemeği yükümlenirler. eşya ve mallarını ya da bunların karşılığı parayı birlikte alarak Gürcistan’ı terk etme hakkına sahip olacaklardır. Şurası belirlidir ki. ulusal savunmaya ilişkin yasalardan bağışık tutulup onlara uymaları istenilmeyecektir. Madde 14— Bağıtlı Taraflar. egemenlik hakkı Türkiye tarafından Gürcistan’a bırakılmış olan toprakların halkından olup da Gürcistan uyrukluğundan çıkmak isteyenler. Madde 12— Bağılı Taraflar.daha sonra yapılacak bir Konferansa bırakılmasını uygun bulurlar. Bu konular bir özel anlaşma yapılarak çözümlenecektir. işbu Maddede söz konusu olan “Türkiye toprakları” Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükûmetinin doğrudan doğruya sivil ve askersel yönetimi al tında bulunan topraklardır. işbu Antlaşmanın imzalanmasından sonra altı aylık bir süre içinde 1918 ve 1920 Savaşları mültecileri konusunda özel bir anlaşma yapmağı yükümlenirler. bu Konferans ta alınacak kararların Türkiye’nin salt egemenliğine ve Türkiye ile onun başkenti İstanbul’un güvenliğine hiç bir zarar getirmemesi gerekir.Aile veraset hakları ile ehliyete ilişkin işlerde de Tarafların uyrukları işbu Madde hükümlerinin dışında kalacaklardır. yerleşmiş oldukları ülke yasalarından doğan hak ve görevlere uygun biçimde işlem görmekle birlikte. Bunun gibi. Şu da var ki. içlerinden birinin öteki ülke topraklarında oturan uyrukları için En Çok Gözetilen Ulus işlemi uygulan masına izin verirler. Madde 10— Bağıtlı Taraflar. . mallarını ve paralarını birlikte alarak Türkiye’yi özgürce terk etmek hakkına sahip olacaklardır. Bu Madde Sovyetler Cumhuriyetlerinin kendi topraklarında öteki müttefik Rus Sovyet Cumhuriyetleri yurttaşlarına tanıdıkları haklar ile Türkiye tarafından kendisinin müttefikleri olan Müslüman devletlerinin uyruklarına tanınan hakları hiç bir zaman kapsamaz.

Bununla birlikte. 16. 15. işbu Antlaşma onay belgelerinin verişimi gününde yürürlüğe girecektir. ülkeleri arasındaki bağlantıların kesilmeden sürdürülmesi amacıyla. Azerbaycan ve Gürcistan arasında yapılan bu Antlaşma onay işlemi görecektir. beş örnek olarak düzenlenmiştir. Ermenistan. 19 uncu Maddeler ayrı tutulmak üzere. Kazım Karabekir Veli Bey Svanidze Hanetzky . Madde 20— Türkiye. Onay belgelerinin verişimi en kısa bir süre içinde Erivan’da yapılacaktır. Antlaşma imzalanır imzalanmaz yürürlüğe girecek olan 6. Kafkas cephesindeki savaş nedeniyle işlenen cinayet ve cürümler için öteki Taraf uyrukları yararına tam bir genel af ilan etmeği yükümlenir. kendi toprakları üzerinde bulunan eski asker ve sivil tutsakları karşılıklı olarak yurtlarına geri yollamağı kabul ederler. İşbu Antlaşma 13 Ekim 1337 (1921) günü Kars’ta. Tiflis’te ilgili ülkeler temsilcilerinden oluşan bir Komisyon toplanacaktır. parasal vb. Konsolosluk Sözleşmeleri yapmağı yükümlenirler. işlerin çözümlenmesi amacıyla. Madde 16— Bağıtlı Taraflar işbu Antlaşmanın imzalanmasından sonra iki aylık bir süre içinde. Madde 17— Bağıtlı Taraflar. 18. Bağıtlı Taraflar işbu Antlaşmanın imzalanmasından sonra üç aylık bir süre içinde. Madde 18— Bağıtlı ülkeler arasındaki ilişkileri güçlendirmek için gerekli ticaret ilişkilerinin kurulması ve ekonomik. Bu hükümlere olan inançla. işbu Antlaşmanın imzalanmasından sonra. demiryolu. ulaşım ve iletişimi koruma ve geliştirmeği ve zorluklarla karşılaşmaksızın. telgraf vb. kişi ve malların özgürce geçişini sağlamak için gerekli önlemlerin aralarında anlaşarak alınmasını yükümlenirler.Madde 15— Bağıtlı Taraflardan her biri işbu Antlaşmanın imzalan masından hemen sonra. yolcuların ve ticaret eşya sının giriş çıkışında Bağıtlı ülkelerin her birinde yürürlükte bulunan yasalar bütünüyle uygulanacaktır. Madde 19. 14. yukarıda adları yazılan yetkili Temsilciler işbu Antlaşmayı imza etmişler ve mühürlemişlerdir.

Sayat Dağı (7868) .doğu Taşburun Dağında suların bölüştüğü çizgi (4108)Cehennem Deresini Rovne (Bolak) güneyinde keser .Sovyet Rusya Antlaşmasının 1 (A) Ekinin hemen hemen eşidir.Kürtkulak Köyü Gamsor Dağı (8160)-8022 rakımlı tepe ve gökdağ (10282)-eski Nahcivan Kazasının yönetim sınırının doğusu.Sovyet Antlaşmasının Ek (C) metnine oranla daha ayrıntılı olduğundan olduğu gibi aşağıya alınmıştır] Nahcivan Toprakları: Urmiye Köyü .Yağırsik dağında (6607) ya da (6587) suların bölüştüğü çizgiyi izler . Kazım Karabekir Bey Muhtar Bey Mahmut Şevket Bey Svanidze Veli Hanetzky Mravian Chahutahtinsky .Muhtar Bey Mahmut Şevket Bey Mravian Chahutahtinsky Eliava EK: I [Türkiye ile Ermenistan. Tek fark bu tanım yapılırken Gürcistan Ermenistan ve Ermenistan Azerbaycan sınırlarının kesiştiği yerlerin de belirtilmesidir] EK: II [Bu Ek’in metni Türk . ve Gürcistan arasında sınır çizgisini tanımlayan bu Ek.Sovyet Antlaşmasının I (B) Ekinin eşidir.oradan düz bir çizgi ile (Arazdayan) İstasyonuna (Bu İstasyon Ermenistan Sosyalist Cumhuriyetine kalacaktır) daha sonra düz bir çizgi ile batı Taşburun (3142) Dağına .oradan eski Erivan Kafkasının ve Şarur Yalagüz’ün yönetim sınırını izleyerek 6629 rakımlı tepeden Kömürlü Dağ (6839) ya da (6930) ve oradan 3080 rakımlı tepeye gelir . 16 Mart 1921 günü imzalanan Türk .] EK: III [Nahcivan bölgesine ilişkin bu Ek’in metni Türk . Azerbaycan.

Aware of its historic responsibility for the destiny of the Armenian people engaged in the realization of the aspirations of all Armenians and the restoration of historical justice.Eliava EK – D 23 AĞUSTOS 1990 TARİHLİ ERMENİSTAN BAĞIMSIZLIK BİLDİRGESİ DECLARATION OF INDEPENDENCE The Supreme Council of the Armenian Soviet Socialist Republic Expressing the united will of the Armenian people. .

the Republic of Armenia creates its own armed forces. or creed. The Armenian SSR is renamed the Republic of Armenia (Armenia). endowed with the supremacy of state authority. With the purpose of guaranteeing the security of the Republic of Armenia and the inviolability of its borders. The bearer of the Armenian statehood is the people of the Republic of Armenia. coat of arms. 1918. Based on the December 1. Declares The beginning of the process of establishing of independent statehood positioning the question of the creation of a democratic society based on the rule of law. Exercising the right of nations to free self-determination. independence. The citizens of the Republic of Armenia are protected and aided by the Republic. . Armenians of the Diaspora have the right of citizenship of Armenia. 1989. The Republic of Armenia guarantees the free and equal development of its citizens regardless of national origin. 2. 4. which exercises the authority directly and through its representative bodies on the basis of the constitution and laws of the Republic of Armenia. joint decision of the Armenian SSR Supreme Council and the Artsakh National Council on the "Reunification of the Armenian SSR and the Mountainous Region of Karabakh. 5. The Republic of Armenia is a self-governing state. 3.Proceeding from the principles of the Universal Declaration on Human Rights and the generally recognized norms of international law. 1. and plenipotentiary power. race. sovereignty. The Republic of Armenia shall have its flag.Only the constitution and laws of the Republic of Armenia are valid for the whole territory of the Republic of Armenia." Developing the democratic traditions of the independent Republic of Armenia established on May 28. All citizens living on the territory of Armenia are granted citizenship of the Republic of Armenia. The right to speak on behalf of the people of the Republic of Armenia belongs exclusively to the Supreme Council of Armenia. and anthem.

and possession is determined by the laws of the Republic of Armenia. The v has the right to its share of the USSR national wealth. executive. 11. The Republic of Armenia stands in support of the task of achieving international recognition of the 1915 Genocide in Ottoman Turkey and Western Armenia. and participates in the activity of international organizations. the Republic of Armenia conducts an independent foreign policy. 12. and conscience. cultural capabilities are the property of its people. water. 8. and for the operation of state authorities and the development of new legislation for the Republic. as the basis for the introduction of amendments to the current constitution. equality of political parties under the law. press. including the supplies of gold and diamond. . the earth’s crust. As the subject of international law. the Republic of Armenia guarantees freedom of speech. organs of state and public security under the jurisdiction of the Supreme Council. their military bases and building complexes can be located on the territory of the Republic of Armenia only by a decision of Armenia’s Supreme Council. 10. airspace. finance-loan system. it establishes direct relations with other states. as well as economic and intellectual. 6. and hard currency funds.the land. until such time as the new constitution is approved. This declaration serves as the basis for the development of the constitution of the Republic of Armenia and. 9. separation of legislative. tax and custom services. The Republic of Armenia guarantees the use of Armenian as the state language in all spheres of the Republic’s life. The national wealth of the Republic of Armenia . based on the system of multiple forms of property ownership. and other natural resources. 7. Military units of other countries. a multi-party system. and judicial powers. The Republic of Armenia has its share of the USSR military apparatus. creates its own money. the Republic creates its own system of education and of scientific and cultural development. depolitization of law enforcement bodies and armed forces. On its territory. nationalstate units of the USSR. The Republic of Armenia determines the principles and regulation of its economic system.internal troops. The Republic of Armenia determines the regulation of military service for its citizens independently. The regulation of their governance. The armed forces of the Republic of Armenia can be deployed only by a decision of its Supreme Council. usage. national bank.

in fact. fixed by a referendum and in the decisions of the NKAO and Shahoumian regional authorities in 1988-1991. 1990 EK – E 2 EYLÜL 1991 TARİHLİ DAĞLIK KARABAĞ İLE İLGİLİ BİLDİRİ DECLARATION ON PROCLAMATION OF THE NAGORNO KARABAKH REPUBLIC Joint session of the Nagorno Karabakh Oblast and Shahoumian regional councils of people’s deputies with the participation of deputies of councils of all levels Expressing the will of people. . its strive for freedom.Signed by: Levon Ter-Petrossian President of the Supreme Council of the Republic of Armenia Ara Sahakian Secretary of the Supreme Council of the Republic of Armenia Yerevan August 23.

NKR) . uncertainty of the Union’s future. human victims.independence. which led to armed conflict. International Pact on Civil. Social and Cultural Rights. based on mutual respect of each other’s rights. considering the Armenian people’s strive for unification natural and in line with the norms of international law. being guided by the USSR acting Constitution and laws giving the population of autonomous units and compactly living ethnic groups the right to decide independently the issue of their state-legal status in case of a Soviet Republic’s secession from the USSR. mass deportation of the population from peaceful Armenian villages. equality and good neighbourly relations. ascertaining proclamation by the Azerbaijani Republic of the “restoration of 19181920 state independence”. PROCLAIMS: THE NAGORNO KARABAKH REPUBLIC WITHIN THE BORDERS OF THE CURRENT NAGORNO KARABAKH AUTONOMOUS OBLAST AND NEIGHBORING SHAHOUMIAN REGION. striving for restoration of good neighbourly relations between Armenian and Azerbaijani peoples. taking into consideration the complexity and contradictoriness of the situation in the state. Union’s structures of authority and governance. taking into consideration that the policy of apartheid and discrimination pursued in Azerbaijan created an atmosphere of hatred and intolerance in the Republic towards the Armenian people. Political and Cultural Rights and with hope for international community’s understanding and support. respecting and following the principles of General Declaration on Human Rights and International Pact on Economic. (Abr.

Parliament of Kyrgyz Republic. Joint Session of the Nagorno Karabakh Oblast and Shahumian regional councils of people’s deputies with the participation of deputies of councils of all levels.The Nagorno Karabakh Republic enjoys the authorities given to Republics by the USSR Constitution and legislation and reserves the right to decide independently the issue of its state-legal status based on political consultations and negotiations with the leadership of Union and Republics. Federal Congress and Ministry of Foreign Affairs of the Russian Federation: . until the NKR Constitution and laws are adopted. which do not contradict the goals and principles of this Declaration and peculiarities of the Republic apply on the territory of the Nagorno Karabakh Republic. 5 May 1994 Participants of the meeting held in May 4-5 in Bishkek on the initiative of the CIS Inter-Parliamentary Assembly. as well as other laws currently in force. September 2. The USSR Constitution and legislation. 1991 EK – F AZERBAYCAN – ERMENİSTAN ARASINDA KARABAĞ NEDENİYLE YAŞANAN ÇATIŞMALARI SONLANDIRAN ATEŞKES ANTLAŞMASI The Bishkek Protocol Bishkek.

884). return of refugees. which does not only cause irretrievable losses to Azerbaijani and Armenian people. legally binding agreement envisaging a mechanism. Guliyev. call upon the conflicting sides to come to common senses: cease to fire at the midnight of May 8 to 9. 853. express gratitude to the people and leadership of Kyrgyzstan for creating excellent working conditions. but also significantly affects the interests of other countries in the region and seriously complicates the international situation. goals and the UN and OSCE certain decisions (first of all the UN Security Council resolutions 822. ensuring the non-resumption of military and hostile activities. 1994 Protocol (including the part on allocating observers). agree to suggest Parliaments of the CIS member-states to discuss the initiative by Chairman of Council of the Inter-Parliamentary Assembly V. guided by the February 18. Chairman of the Azerbaijani Supreme Soviet) K. Shumeyko and Head of the Assembly’s Peacemaking Group on Nagorno Karabakh M. Babourian (Chairman of the Nagorno Karabakh Republic Supreme Soviet) . withdrawal of troops from occupied territories and restoration of communication. 874. in realization of thereupon principles. Jalilov (signed by R. and work intensively to confirm this as soon as possible by signing a reliable. supporting the April 15. advocate a naturally active role of the Commonwealth and Inter-Parliamentary Assembly in cessation of the conflict. Sherimkulov on creating a CIS peacemaking force. ON BEHALF OF DELEGATIONS: A.express determination to assist in all possible ways to the cessation of armed conflict in and around Nagorno Karabakh. 1994 Statement by the CIS Council of heads of states. consider appropriate to continue such meetings for peaceful resolution of the armed conflict. cordiality and hospitality. express readiness to fully support the efforts by heads and representatives of executive power on cessation of the armed conflict and liquidation of its consequences by reaching an appropriate agreement as soon as possible.

Sherimkulov (Chairman of the Supreme Soviet of Kyrgyzstan) V. the Republic of Armenia and the Russian Federation November 2. Maiendorf Castle. Ararktsian (Chairman of the Supreme Soviet of Armenia) V. Kazimirov (Plenipotentiary Representative of the President of the Russian Federation. Shumeyko (Chairman of the Council of Federation of Russia) M. Head of the Russian Mediation Mission) M.B. 2008. Krotov (Head of the Secretariat of the Council of the Inter-Parliamentary Assembly of member states) EK – G MOSKOVA DEKLARASYONU Declaration between the Republic of Azerbaijan. Moscow Region .

4. 3. 2007. meeting on November 2.The Presidents of the Republic of Azerbaijan. and subsequent discussions on further steps to agree on the basic principles for political settlement. including based on the outcome of the meeting between the parties in Madrid on November 29. 2. Agree that peace settlement should be accompanied by legally binding guarantees for every aspect and stage of the settlement process. Declare that they will facilitate improvement of the situation in the South Caucasus and establish stability and security in the region through political settlement of the Nagorno. 1. Affirm the importance of having the co-chairs of the OSCE Minsk Group continue their mediation efforts. the USA and France as co-chairs of the OSCE Minsk Group. 5. Having held substantive discussions in a constructive spirit on the state and prospects for political settlement of the Nagorno-Karabakh conflict through a continuation of direct dialogue between Azerbaijan and Armenia through the mediation of Russia. on reaching a political settlement to the conflict and have instructed the heads of their respective foreign ministries to work together with the co-chairmen of the OSCE Minsk Group to activate the negotiation process. Note that the Presidents of Azerbaijan and Armenia have agreed to continue work. Consider it important to encourage the establishment of conditions for carrying out confidence-building measures in the context of work on a peace settlement. thus creating favourable conditions for economic growth and all-round cooperation in the region. in Moscow. including through further contacts at the highest level.Karabakh conflict based on the principles of international law and the decisions and documents approved within this framework. . the Republic of Armenia and the Russian Federation. at the invitation of the President of the Russian Federation. 2008.

EK – H AVRUPA KONSEYİ’NİN DAĞLIK KARABAĞ İLE İLGİLİ ALDIĞI 1416 SAYILI KARAR Resolution 1416 (2005) The conflict over the Nagorno-Karabakh region dealt with by the OSCE Minsk Conference .

3. The Assembly urges both governments to comply with these commitments and refrain from using armed forces against each other and from propagating military action. The Assembly reaffirms that independence and secession of a regional territory from a state may only be achieved through a lawful and peaceful process based on the democratic support of the inhabitants of such territory and not in the wake of an armed conflict leading to ethnic expulsion and the de facto annexation of such territory to another state. in particular by refraining from any armed hostilities and by withdrawing military forces from any occupied territories. The Assembly reiterates that the occupation of foreign territory by a member state constitutes a grave violation of that state’s obligations as a member of the Council of Europe and reaffirms the right of displaced persons from the area of conflict to return to their homes safely and with dignity. 874 (1993) and 884 (1993) of the United Nations Security Council and urges the parties concerned to comply with them. and the widespread ethnic hostilities which preceded it. 4. The Assembly expresses its concern that the military action. Hundreds of thousands of people are still displaced and live in miserable conditions. led to large-scale ethnic expulsion and the creation of mono-ethnic areas which resemble the terrible concept of ethnic cleansing. 853 (1993). The Assembly recalls that the Council of Ministers of the Conference on Security and Co-operation in Europe (CSCE) agreed in Helsinki in March 1992 to hold a . The Parliamentary Assembly regrets that. the conflict over the Nagorno-Karabakh region remains unsolved. At the same time. and separatist forces are still in control of the Nagorno-Karabakh region. The Assembly recalls that both Armenia and Azerbaijan committed themselves upon their accession to the Council of Europe in January 2001 to use only peaceful means for settling the conflict. 5. Armenia committed itself to use its considerable influence over Nagorno-Karabakh to foster a solution to the conflict. 2. more than a decade after the armed hostilities started. The Assembly also aligns itself with the demand expressed in Resolution 853 of the United Nations Security Council and thus urges all member states to refrain from the supply of any weapons and munitions which might lead to an intensification of the conflict or the continued occupation of territory. Considerable parts of the territory of Azerbaijan are still occupied by Armenian forces.The Assembly recalls Resolutions 822 (1993).1. by refraining from any threat of using force against their neighbours.

8. . Sweden. Azerbaijan. in particular for having achieved a ceasefire in May 1994 and having constantly monitored the observance of this ceasefire since then. The Assembly pays tribute to the tireless efforts of the co-chairs of the Minsk Group and the Personal Representative of the OSCE Chairman-in-Office. 7. 6. Therefore. Turkey and the United States of America agreed at that time to participate in this conference. inter alia. Armenia and Azerbaijan should consider using the International Court of Justice in accordance with Article 36. via the Minsk Group. Italy. Germany. the former Czech and Slovak Federal Republic. paragraph 1 of the Charter. ipso facto parties to the statute of the International Court of Justice. the Assembly asks its Bureau to create an ad hoc committee comprising. Armenia. paragraph 1 of its statute. France. For this purpose. their constructive proposals for the peaceful settlement of the conflict in accordance with the relevant norms and principles of international law.conference in Minsk in order to provide a forum for negotiations for a peaceful settlement of the conflict. The Assembly calls on these states to step up their efforts to achieve the peaceful resolution of the conflict and invites their national delegations to the Assembly to report annually to the Assembly on the action of their government in this respect. The Assembly recalls that Armenia and Azerbaijan are signatory parties to the Charter of the United Nations and. The Assembly calls on Armenia and Azerbaijan to make use of the OSCE Minsk Process and to put forward to each other. the Assembly suggests that if the negotiations under the auspices of the co-chairs of the Minsk Group fail. the Russian Federation. It recommends that both delegations should meet during each part-session of the Assembly to review progress on such reconciliation. in accordance with Article 93. The implementation of this agreement will eliminate major consequences of the conflict for all parties and permit the convening of the Minsk Conference. The Assembly calls on the OSCE Minsk Group co-chairs to take immediate steps to conduct speedy negotiations for the conclusion of a political agreement on the cessation of the armed conflict. The Assembly calls on Armenia and Azerbaijan to foster political reconciliation among themselves by stepping up bilateral inter-parliamentary co-operation within the Assembly as well as in other forums such as the meetings of the speakers of the parliaments of the Caucasian Four. the heads of these national delegations. Belarus.

The Assembly calls on the Secretary General of the Council of Europe to draw up an action plan for support to Armenia and Azerbaijan targeted at mutual reconciliation processes. and to take this resolution into account in deciding on action concerning Armenia and Azerbaijan. The Assembly resolves to analyse the conflict-settlement mechanisms existing within the Council of Europe. 10. with the political representatives of both communities from the Nagorno-Karabakh region regarding the future status of the region. 12.9. recalling that it did so in the form of a hearing on previous occasions with Armenian participation. The Assembly calls on the Congress of Local and Regional Authorities of the Council of Europe to assist locally elected representatives of Armenia and Azerbaijan in establishing mutual contacts and interregional co-operation. Azerbaijan and Georgia. The Assembly calls on Armenia and Azerbaijan to foster reconciliation and to restore confidence and mutual understanding among their peoples through schools. 13. in order to provide its member states with better mechanisms for the peaceful settlement of bilateral conflicts as well as internal disputes involving local or regional territorial communities or authorities which may endanger human rights. without preconditions. . Without such reconciliation. universities and the media. It is prepared to provide facilities for such contacts in Strasbourg. Any sustainable settlement must be preceded by and embedded in such a reconciliation process. stability and peace. 11. in particular the European Convention for the Peaceful Settlement of Disputes. The Assembly calls on the Government of Azerbaijan to establish contact. the Assembly calls on all member and Observer states to provide humanitarian aid and assistance to the hundreds of thousands of people displaced as a consequence of the armed hostilities and the expulsion of ethnic Armenians from Azerbaijan and ethnic Azerbaijanis from Armenia. 14. hatred and mistrust will prevent stability in the region and may lead to new violence. The Assembly condemns any expression of hatred portrayed in the media of Armenia and Azerbaijan. Recalling its Recommendation 1570 (2002) on the situation of refugees and displaced persons in Armenia.

15. . on 30 April 1993 The Security Council. The Assembly resolves to continue monitoring on a regular basis the evolution of this conflict towards its peaceful resolution and decides to reconsider this issue at its first part-session in 2006. EK – I KARABAĞ SORUNUNA İLİŞKİN ÖNEMLİ KARAR METİNLERİ RESOLUTION 822 (1993) Adopted by the UN Security Council at its 3205th meeting.

Concerned that this situation endangers peace and security in the region. Expressing its serious concern at the deterioration of the relations between the Republic of Armenia and the Republic of Azerbaijan. 1.Recalling the statements of the President of the Security Council of 29 January 1993 (S/25199) and of 6 April 1993 (S/25539) concerning the Nagorny Karabakh conflict. Expressing its support for the peace process being pursued within the framework of the Conference on Security and Cooperation in Europe and deeply concerned at the disruptive effect that the escalation in armed hostilities can have on that process. Demands the immediate cessation of all hostilities and hostile acts with a view to establishing a durable cease-fire. Taking note of the report of the Secretary-General dated 14 April 1993 (S/25600). in particular in all areas affected by the conflict in order to alleviate the suffering of the civilian population and reaffirms that all parties are bound to comply with the principles and rules of international humanitarian law. Reaffirming also the inviolability of international borders and the inadmissibility of the use of force for the acquisition of territory. Reaffirming the respect for sovereignty and territorial integrity of all States in the region. the latest invasion of the Kelbadjar district of the Republic of Azerbaijan by local Armenian forces. Calls for unimpeded access for international humanitarian relief efforts in the region. in particular. in particular in the Kelbadjar district. as well as immediate withdrawal of all occupying forces from the Kelbadjar district and other recently occupied areas of Azerbaijan. 3. Noting with alarm the escalation in armed hostilities and. Urges the parties concerned immediately to resume negotiations for the resolution of the conflict within the framework of the peace process of the Minsk Group of the Conference on Security and Cooperation in Europe and refrain from any action that will obstruct a peaceful solution of the problem. . Expressing grave concern at the displacement of a large number of civilians and the humanitarian emergency in the region. 2.

Reaffirming the sovereignty and territorial integrity of the Azerbaijani Republic and of all other States in the region. Noting with alarm the escalation in armed hostilities and. RESOLUTION 853 (1993) Adopted by the UN Security Council at its 3259th meeting. Having considered the report issued on 27 July 1993 by the Chairman of the Mink Group of the Conference on Security and Cooperation in Europe (CSCE) (S/26184). Concerned that this situation continues to endanger peace and security in the region. Expressing its serious concern at the deterioration of relations between the Republic of Armenia and the Azerbaijani Republic and at the tensions between them. Reaffirming its resolution 822 (1993) of 30 April 1993. Decides to remain actively seized of the matter. Expressing once again its grave concern at the displacement of large numbers of civilians in the Azerbaijani Republic and at the serious humanitarian emergency in the region. the seizure of the district of Agdam in the Azerbaijani Republic. in consultation with the Chairman-in-Office of the Conference on Security and Cooperation in Europe as well as the Chairman of the Minsk Group of the Conference to assess the situation in the region. in particular. Condemns the seizure of the district of Agdam and of all other recently occupied areas of the Azerbaijani Republic. on 29 July 1993 The Security Council.4. in particular in the Kelbadjar district of Azerbaijan. 1. Reaffirming also the inviolability of international borders and the inadmissibility of the use of force for the acquisition of territory. Welcoming acceptance by the parties concerned at the timetable of urgent steps to implement its resolution 822 (1993). . and to submit a further report to the Council. 5. Requests the Secretary-General.

as well as through direct contacts between them. Welcomes the preparations for a CSCE monitor mission with a timetable for its deployment. 6. and the acceptance by this party of the proposals of the Minsk Group of the CSCE. transport and energy links in the region. Urges States to refrain from the supply of any weapons and munitions which might lead to an intensification of the conflict or the continued occupation of territory. Reiterates in the context of paragraphs 3 and 4 above its earlier calls for the restoration of economic. Endorses the continuing efforts by the Minsk Group of the CSCE to achieve a peaceful solution to the conflict. and to pursue negotiations within the Minsk Group of the CSCE. in particular attacks on civilians and bombardments of inhabited areas. 7. towards a final settlement. Calls on the parties concerned to reach and maintain durable cease-fire arrangements. 11. 9. as well as consideration within the CSCE of the proposal for a CSCE presence in the region. in particular in all areas affected by the conflict. Further condemns all hostile actions in the region. Urges the Government of the Republic of Armenia to continue to exert its influence to achieve compliance by the Armenians of the Nagorny-Karabakh region of the Azerbaijani Republic with its resolution 822 (1993) and the present resolution. 4. Demands the immediate cessation of all hostilities and the immediate complete and unconditional withdrawal of the occupying forces involved from the district of Agdam and all other recently occupied areas of the Azerbaijan Republic. . Calls once again for unimpeded access for international humanitarian relief efforts in the region. 10. 3. and expresses its grave concern at the disruptive effect that the escalation of armed hostilities has had on these efforts. 8.2. including efforts to implement resolution 822 (1993). Urges the parties concerned to refrain from any action that will obstruct a peaceful solution to the conflict. 5. in order to alleviate the increased suffering of the civilian population and reaffirms that all parties are bound to comply with the principles and rules of international humanitarian law.

Taking note of the high-level meetings which took place in Moscow on 8 October 1993 and expressing the hope that they will contribute to the improvement of the situation and the peaceful settlement of the conflict. and of the tensions between the Republic of Armenia and the Azerbaijani Republic. and recalling the statement read by the President of the Council. 13. Expressing its serious concern that a continuation of the conflict in and around the Nagorny Karabakh region of the Azerbaijani Republic. Reaffirming also the inviolability of international borders and the inadmissibility of the use of force for the acquisition of territory. in consultation with the Chairman-in-Office of the CSCE as well as the Chairman of the Minsk Group. Expressing once again its grave concern at the human suffering the conflict has caused and at the serious humanitarian emergency in the region and expressing in . would endanger peace and security in the region. Requests the Secretary-General. RESOLUTION 874 (1993) Adopted by the UN Security Council at its 3292nd meeting. Reaffirming its resolutions 822 (1993) of 30 April 1993 and 853 (1993) of 29 July 1993. 14. Reaffirming the sovereignty and territorial integrity of the Azerbaijani Republic and of all other States in the region. on 14 October 1993 The Security Council. Having considered the letter dated 1 October 1993 from the Chairman of the Conference on Security and Cooperation in Europe (CSCE) Minsk Conference on Nagorny Karabakh addressed to the President of the Security Council (S/26522). Requests the Secretary-General and relevant international agencies to provide urgent humanitarian assistance to the affected civilian population and to assist displaced persons to return to their homes. Decides to remain actively seized of the matter.12. to continue to report to the Council on the situation. on 18 August 1993 (S/26326). on behalf of the Council.

Welcomes and commends to the parties the Adjusted timetable of urgent steps to implement Security Council resolutions 822 (1993) and 853 (1993) set out on 28 September 1993 at the meeting of the CSCE Minsk Group and submitted to the parties concerned by the Chairman of the Group with the full support of nine other members of the Group. 9. 6. and calls on the parties to accept it. 1. Expresses the conviction that all other pending questions arising from the conflict and not directly addressed in the adjusted timetable should be settled expeditiously through peaceful negotiations in the context of the CSCE Minsk process. and for the tireless efforts of the CSCE Minsk Group. 8. Calls upon the parties concerned to make effective and permanent the cease-fire established as a result of the direct contacts undertaken with the assistance of the Government of the Russian Federation in support of the CSCE Minsk Group. Requests the Secretary-General to respond favorably to an invitation to send a representative to attend the CSCE Minsk Conference and to provide all possible assistance for the substantive negotiations that will follow the opening of the Conference. 4. Supports the monitoring mission developed by the CSCE. 3. 5. Reiterates again its full support for the peace process being pursued within the framework of the CSCE. in conformity with the 24 March 1992 mandate of the CSCE Council of Ministers. Calls on all parties to refrain from all violations of international humanitarian law and renews its call in resolutions 822 (1993) and 853 (1993) for unimpeded access for international humanitarian relief efforts in all areas affected by the conflict. including the withdrawal of forces from recently occupied territories and the removal of all obstacles to communications and transportation.particular its grave concern at the displacement of large numbers of civilians in the Azerbaijani Republic. . 2. 7. Calls also for an early convening of the CSCE Minsk Conference for the purpose of arriving at a negotiated settlement to the conflict as provided for in the timetable. Calls for the immediate implementation of the reciprocal and urgent steps provided for in the CSCE Minsk Group's Adjusted timetable.

and for the tireless efforts of the CSCE Minsk Group. Reaffirming its resolutions 822 (1993) of 30 April 1993. 13.10. and of the tensions between the Republic of Armenia and the Azerbaijani Republic. Requests also the Secretary-General. 12. in . on 12 November 1993 The Security Council. Taking note of the letter dated 9 November 1993 from the Chairman-in-Office of the Minsk Conference on Nagorny Karabakh addressed to the President of the Security Council and its enclosures (S/26718. Urges all States in the region to refrain from any hostile acts and from any interference or intervention which would lead to the widening of the conflict and undermine peace and security in the region. Reaffirming its full support for the peace process being pursued within the framework of the Conference on Security and Cooperation in Europe (CSCE). the Chairman-in-Office of the CSCE and the Chairman of the CSCE Minsk Conference to continue to report to the Council on the progress of the Minsk process and on all aspects of the situation on the ground. 11. Decides to remain actively seized of the matter. RESOLUTION 884 (1993) Adopted by the UN Security Council at its 3313th meeting. Requests the Secretary-General and relevant international agencies to provide urgent humanitarian assistance to the affected civilian population and to assist refugees and displaced persons to return to their homes in security and dignity. Expressing its serious concern that a continuation of the conflict in and around the Nagorny Karabakh region of the Azerbaijani Republic. annex). Noting with alarm the escalation in armed hostilities as consequence of the violations of the cease-fire and excesses in the use of force in response to those violations. would endanger peace and security in the region. and on present and future cooperation between the CSCE and the United Nations in this regard. 853 (1993) of 29 July 1993 and 874 (1993) of 14 October 1993.

attacks on civilians and bombardments of the territory of the Azerbaijani Republic. the unilateral withdrawal of occupying forces from the Zangelan district and the city of Goradiz. and to continue to seek a negotiated settlement . Strongly urges the parties concerned to resume promptly and to make effective and permanent the cease-fire established as a result of the direct contacts undertaken with the assistance of the Government of the Russian Federation in support of the CSCE Minsk Group. Welcomes the Declaration of 4 November 1993 of the nine members of the CSCE Minsk Group (S/26718) and commends the proposals contained therein for unilateral cease-fire declarations. 1. and particularly condemns the occupation of the Zangelan district and the city of Goradiz. 2. Calls upon the Government of Armenia to use its influence to achieve compliance by the Armenians of the Nagorny Karabakh region of the Azerbaijani Republic with resolutions 822 (1993) . Expressing grave concern at the latest displacement of a large number of civilians and the humanitarian emergency in the Zangelan district and the city of Goradiz and on Azerbaijan's southern frontier. Condemns the recent violations of the cease-fire established between the parties. as amended by the CSCE Minsk Group meeting in Vienna of 2 to 8 November 1993. Reaffirming the sovereignty and territorial integrity of the Azerbaijani Republic and of all other States in the region. 3. and the withdrawal of occupying forces from other recently occupied areas of the Azerbaijani Republic in accordance with the Adjusted timetable of urgent steps to implement Security Council resolutions 822 (1993) and 853 (1993) (S/26522. and to ensure that the forces involved are not provided with the means to extend their military campaign further. 5.particular the occupation of the Zangelan district and the city of Goradiz in the Azerbaijani Republic. 853 (1993) and 874 (1993) . Reaffirming also the inviolability of international borders and the inadmissibility of the use of force for the acquisition of territory. appendix). 4. which resulted in a resumption of hostilities. Demands from the parties concerned the immediate cessation of armed hostilities and hostile acts.

Decides to remain actively seized of the matter. 8. Requests the Secretary-General and relevant international agencies to provide urgent humanitarian assistance to the affected civilian population. Considerable parts of the territory of Azerbaijan are still occupied by Armenian forces. Resolution 1416 (2005) The conflict over the Nagorno-Karabakh region dealt with by the OSCE Minsk Conference 1. Hundreds of thousands of people are still displaced and live in miserable conditions. The Parliamentary Assembly regrets that. and separatist forces are still in control of the Nagorno-Karabakh region. and the widespread ethnic hostilities which preceded it. in particular on the implementation of its relevant resolutions. and on present and future cooperation between the CSCE and the United Nations in this regard. The Assembly reaffirms that independence and secession of a regional territory from a state may only be achieved through a lawful and peaceful process . 2. led to large-scale ethnic expulsion and the creation of mono-ethnic areas which resemble the terrible concept of ethnic cleansing. Reiterates its request that the Secretary-General. 9. The Assembly expresses its concern that the military action. which would lead to the widening of the conflict and undermine peace and security in the region. 7. 6. and to assist refugees and displaced persons to return to their homes in security and dignity. the Chairman-in-Office of the CSCE and the Chairman of the CSCE Minsk Conference continue to report to the Council on the progress of the Minsk process and on all aspects of the situation on the ground.of the conflict within the context of the CSCE Minsk process and the Adjusted timetable. including that in the Zangelan district and the city of Goradiz and on Azerbaijan's southern frontier. the conflict over the Nagorno-Karabakh region remains unsolved. as amended by the CSCE Minsk Group meeting in Vienna of 2 to 8 November 1993. Urges again all States in the region to refrain from any hostile acts and from any interference or intervention. more than a decade after the armed hostilities started.

Germany. The Assembly urges both governments to comply with these commitments and refrain from using armed forces against each other and from propagating military action. Azerbaijan. the heads of these national delegations. 5. Turkey and the United States of America agreed at that time to participate in this conference. At the same time. inter alia.The Assembly recalls Resolutions 822 (1993). in particular by refraining from any armed hostilities and by withdrawing military forces from any occupied territories. 3. the Assembly asks its Bureau to create an ad hoc committee comprising. 4. The Assembly also aligns itself with the demand expressed in Resolution 853 of the United Nations Security Council and thus urges all member states to refrain from the supply of any weapons and munitions which might lead to an intensification of the conflict or the continued occupation of territory. 874 (1993) and 884 (1993) of the United Nations Security Council and urges the parties concerned to comply with them. The Assembly recalls that the Council of Ministers of the Conference on Security and Co-operation in Europe (CSCE) agreed in Helsinki in March 1992 to hold a conference in Minsk in order to provide a forum for negotiations for a peaceful settlement of the conflict. Belarus.based on the democratic support of the inhabitants of such territory and not in the wake of an armed conflict leading to ethnic expulsion and the de facto annexation of such territory to another state. Armenia. the former Czech and Slovak Federal Republic. Sweden. Armenia committed itself to use its considerable influence over Nagorno-Karabakh to foster a solution to the conflict. by refraining from any threat of using force against their neighbours. 853 (1993). the Russian Federation. The Assembly calls on these states to step up their efforts to achieve the peaceful resolution of the conflict and invites their national delegations to the Assembly to report annually to the Assembly on the action of their government in this respect. Italy. . The Assembly reiterates that the occupation of foreign territory by a member state constitutes a grave violation of that state’s obligations as a member of the Council of Europe and reaffirms the right of displaced persons from the area of conflict to return to their homes safely and with dignity. For this purpose. France. The Assembly recalls that both Armenia and Azerbaijan committed themselves upon their accession to the Council of Europe in January 2001 to use only peaceful means for settling the conflict.

The Assembly recalls that Armenia and Azerbaijan are signatory parties to the Charter of the United Nations and. Recalling its Recommendation 1570 (2002) on the situation of refugees and displaced persons in Armenia. without preconditions. The Assembly calls on Armenia and Azerbaijan to foster political reconciliation among themselves by stepping up bilateral inter-parliamentary co-operation within the Assembly as well as in other forums such as the meetings of the speakers of the parliaments of the Caucasian Four. paragraph 1 of its statute. via the Minsk Group. ipso facto parties to the statute of the International Court of Justice. 10. Therefore. The implementation of this agreement will eliminate major consequences of the conflict for all parties and permit the convening of the Minsk Conference.6. 8. with the political representatives of both communities from the Nagorno-Karabakh region regarding the future status of the region. recalling that it did so in the form of a hearing on previous occasions with Armenian participation. in particular for having achieved a ceasefire in May 1994 and having constantly monitored the observance of this ceasefire since then. the Assembly suggests that if the negotiations under the auspices of the co-chairs of the Minsk Group fail. in accordance with Article 93. Azerbaijan and Georgia. It is prepared to provide facilities for such contacts in Strasbourg. Armenia and Azerbaijan should consider using the International Court of Justice in accordance with Article 36. their constructive proposals for the peaceful settlement of the conflict in accordance with the relevant norms and principles of international law. It recommends that both delegations should meet during each part-session of the Assembly to review progress on such reconciliation. The Assembly pays tribute to the tireless efforts of the co-chairs of the Minsk Group and the Personal Representative of the OSCE Chairman-in-Office. the Assembly calls on all member and Observer states to provide humanitarian aid and assistance to the hundreds of thousands of people displaced as a consequence of the armed hostilities . The Assembly calls on the OSCE Minsk Group co-chairs to take immediate steps to conduct speedy negotiations for the conclusion of a political agreement on the cessation of the armed conflict. 9. The Assembly calls on the Government of Azerbaijan to establish contact. The Assembly calls on Armenia and Azerbaijan to make use of the OSCE Minsk Process and to put forward to each other. 7. paragraph 1 of the Charter.

in particular the European Convention for the Peaceful Settlement of Disputes. The Assembly calls on the Secretary General of the Council of Europe to draw up an action plan for support to Armenia and Azerbaijan targeted at mutual reconciliation processes. universities and the media.and the expulsion of ethnic Armenians from Azerbaijan and ethnic Azerbaijanis from Armenia. 13. 14. The Assembly resolves to analyse the conflict-settlement mechanisms existing within the Council of Europe. The Assembly calls on Armenia and Azerbaijan to foster reconciliation and to restore confidence and mutual understanding among their peoples through schools. in order to provide its member states with better mechanisms for the peaceful settlement of bilateral conflicts as well as internal disputes involving local or regional territorial communities or authorities which may endanger human rights. 11. and to take this resolution into account in deciding on action concerning Armenia and Azerbaijan. Without such reconciliation. The Assembly resolves to continue monitoring on a regular basis the evolution of this conflict towards its peaceful resolution and decides to reconsider this issue at its first part-session in 2006. 15. EK – J ERMENİSTAN ULUSAL GÜVENLİK STRATEJİ BELGESİ . Any sustainable settlement must be preceded by and embedded in such a reconciliation process. 12. stability and peace. hatred and mistrust will prevent stability in the region and may lead to new violence. The Assembly condemns any expression of hatred portrayed in the media of Armenia and Azerbaijan. The Assembly calls on the Congress of Local and Regional Authorities of the Council of Europe to assist locally elected representatives of Armenia and Azerbaijan in establishing mutual contacts and interregional co-operation.

. It is implemented through the development and execution of a unified state policy based on an all-inclusive system of democratic values for all spheres of life. and individual security.efficient security and law-enforcement structures. The main guarantees for the implementation of the National Security Strategy are: . FACTORS AND POLICIES OF SECURITY GUARANTEE. .REPUBLIC OF ARMENIA NATIONAL SECURITY STRATEGY (approved at the session of National Security Council at the RA President office on January 26. FUNDAMENTAL VALUES OF THE NATIONAL SECURITY OF THE REPUBLIC OF ARMENIA. and. as well as to reflect the needs related to the effective implementation of the aims of this document. . . .comprehensive social justice. The National Security Strategy is subject to further amendment in order to better address the domestic and international situation and to address the changing security threats and challenges.combatability of the armed forces. . sustainable development and the maintenance of the Armenian identity. 2007) INTRODUCTION: DEFINITION OF THE NATIONAL SECURITY STRATEGY OF THE REPUBLIC OF ARMENIA The National Security Strategy of the Republic of Armenia is a system of state policy aimed to guarantee state.the rule of law.a consolidation of democratic values. .foreign policy ensuring effective international engagement.an independent and impartial judiciary.an efficient system of governance. public. THREATS AGAINST IT . I.

1. . while promoting science-based. The Republic of Armenia guarantees the territorial integrity and inviolability of the borders of the state.consolidating efficient governance supported by a stable constitutional order. PEACE AND INTERNATIONAL COOPERATION.enhancing and protecting democracy and civil liberties. . democratic state. innovative. The Republic of Armenia aspires to expand and develop its level of international engagement. and. PRESERVATION OF NATIONAL IDENTITY. The Republic of Armenia aims to secure a higher quality of life for all of its population through sustainable development. security and safety of energy. PROTECTION OF THE STATE AND ITS POPULATION. through efficient and transparent state institutions and public administration. PROSPERITY.strengthening and consolidating all elements of a market economy. The Republic of Armenia strives to preserve and develop the identity of the Armenian nation. . 2. FUNDAMENTAL VALUES OF THE NATIONAL SECURITY OF THE REPUBLIC OF ARMENIA The fundamental values of the National Security of the Republic of Armenia are: INDEPENDENCE. based on the principles of social justice and the rule of law. . export-oriented industries. and ensures the physical safety of its population.fully integrating and protecting all ethnic and national minorities residing in Armenia. FACTORS AND POLICIES OF NATIONAL SECURITY GUARANTEE The factors and policies serving the fundamental values of national security include: INDEPENDENCE . and to promote peace and security in both the regional and global context. within both Armenia and throughout its Diaspora. . transport and communication infrastructure. .ensuring the reliability.safeguarding all human rights and fundamental freedoms. The Republic of Armenia is a sovereign.

with comprehensive environmental regulation and protection.consolidating Armenias international standing and credibility. including the promotion of Armenian cultural heritage abroad. literature. the proliferation of weapons of mass destruction and their related components. . .enhancing the Armenian national culture along with preserving the elements of its distinguishing national features.developing and implementing a comprehensive concept of ArmeniaDiaspora relations. adopting a reliable early-warning alert system to preempt and prevent natural and man-made disasters.promoting and fostering Armenian studieslanguage. PEACE AND INTERNATIONAL SECURITY .and.maintaining modern and professional armed forces and an efficient security and law-enforcement structure. and production and import of low-quality food products. .integrating into international structures for the monitoring and prevention of natural and man-made disasters.forming favorable environment for the present and future generations. pursuing lasting peace and security in the region. PRESERVATION OF THE NATIONAL IDENTITY . and a deeper engagement in international security. with a broader mobilization of the potential of the Armenian Diaspora. including participation in international peacekeeping operations. aware of universal cultural values and developments.maintaining an efficient utilization of natural resources. and to ensure urban security and public safety. and. . human trafficking and the illegal drugs trade. organized crime. history and culture as factors ensuring continuity of national spiritual heritage and symbolizing national identity.SECURITY OF THE STATE AND POPULATION . . PROSPERITY . -engaging in the global effort to combat transnational threats such as international terrorism.

cause to . family or individual. openly militant statements articulated at the highest level. whereas intra-regional threats are rooted in a clash of interests of the main powers in the region. Since attaining independence at the end of the 20th century. or the absence thereof.eradicating poverty. 3.ensuring conditions for the development of spiritual and cultural potential of the individual and society. . . with a special focus on developing innovative technologies. THREATS TO NATIONAL SECURITY Threats to national security are defined as events. EXTERNAL THREATS USE OF FORCE. and. Such threats may emanate from domestic (internal threats) or foreign (external threats) sources. actions.implementing a social policy aimed at protecting the vulnerable segments of the Armenian population. Inter-regional threats stem mainly from unresolved ethnic and armed conflicts in neighboring states. Despite numerous factors preventing such development. The key issue of the National Security of the Republic of Armenia is the settlement of the Nagorno Karabakh conflict.developing and implementing competitive and efficient science and education policies.providing more inclusive and effective healthcare meeting highest international standards. The National Security of the Republic of Armenia has also been faced with the emergence of several new inter.and intra-regional threats. Armenia has been engaged in a difficult process of transition which is the source of its main domestic threats. . that may threaten the existence of the Armenian state.. The Republic of Azerbaijan continues to pursue an aggressive policy of militant posturing that explicitly threatens the Republic of Armenia and the Republic of Nagorno Karabakh. . society.

and human trafficking. The imposition of broad international economic sanctions on Iran would also directly threaten the National Security of the Republic of Armenia. from the disruption and disintegration of transit infrastructures to the spillover of ongoing military actions from neighboring states. It is the understanding of the Republic of Armenia that membership in a strategic alliance necessitates that all alliance members are inherently prohibited against adopting any action that violates the interests of the other alliance members. International terrorism in all its forms. ENERGY DEPENDENCE. WEAKENING OR INEFFICIENCY OF STRATEGIC ALLIANCES. Armenia. the Republic of Armenia considers the trade and transport blockade imposed by Turkey and Azerbaijan as a use of force against the Republic of Armenia. therefore. Recent reforms. Taking into consideration the universally known provisions of international law. the proliferation of weapons of mass destruction and narcotics.consider them as direct threats. The Collective Security Treaty Organization (CSTO) should. Armenian participation in regional infrastructure projects is of a great significance and. money laundering. each constitute a direct threat to the Republic of Armenia. ETHNIC CONFLICTS. TERRORISM AND TRANSNATIONAL CRIME. a strategic partner of Azerbaijan. is dependent on external energy supplies. have led to more efficient energy relations both domestically and with Armenias main energy supplier. clarify the regulations regarding its involvement in the cases of military aggression directed against a member state. thereby easing Armenias energy dependence. with a scarcity of natural resources. there is an additional danger that the Republic of Turkey. ARMENIAS ISOLATION FROM REGIONAL PROJECTS. may also pose an additional threat. DISRUPTION OF TRANSIT THROUGH NEIGHBORING STATES. Such destabilizing developments may create a more diverse set of security threats for Armenia. however. In light of the heightened threat environment. the Russian Federation. The disruption of both the TbilisiSukhumi railway and the road from Georgia into Russia has posed a significantly negative impact on Armenia. INTERNAL UNREST AND MILITARY ACTIVITIES IN NEIGHBORING STATES. in this respect Armenia .

highly values the regional TRASSECA and INOGATE programs of the European Union (EU). along with the efficacy of public administration. Any deterioration in the efficacy of public administration and any decrease in the speed or scope of its reform effort are seen as potential threats to national security. INSUFFICIENT LEVEL OF DEMOCRATIC CONSOLIDATION. shortcomings in electoral procedures and performance. Direct threats in this regard include an inadequate protection of human rights. The Republic of Armenia attaches a great importance to the preservation of the national identity in the Armenian Diaspora. EPIDEMICS AND NATURAL DISASTERS. Armenia also sees Azerbaijans effort to isolate Armenia from such regional development programs as a direct threat. may threaten the National Security of the Republic of Armenia. . The outbreak and spread of lifethreatening epidemics globally and in neighboring regions. The Republic of Armenia is engaged in a transitional process of an active reform. DECLINE OF NATIONAL AND CULTURAL IDENTITY IN THE ARMENIAN DIASPORA. impartiality and independence of the judiciary are crucial for Armenia and. Continuity and effectiveness of democratic systems of governance are at risk in all of the countries in transition. are essential considerations to sustai INSUFFICIENCY OF THE POLITICAL SYSTEM. The effectiveness. The current state of inadequacy among the political parties threatens the national security and the internal democratization and development of political parties is a key prerequisite for the consolidation of democracy in the country. Well-organized and efficiently integrated Diasporan communities are important contributions to the overall increase in Armenias international involvement. Any weakening of the ArmeniaDiaspora ties and the absence of mutually enriching contacts may threaten the fundamental values of the National Security of the Republic of Armenia. and insufficient inclusion and engagement of civil society. as well as natural or manmade disasters. INTERNAL THREATS DETERIORATION IN THE EFFICACY OF PUBLIC ADMINISTRATION AND THE DECLINE IN TRUST IN THE JUDICIARY.

The level of urbanization in Armenia was already quite significant during the Soviet period and has only continued since independence. provide reliable and safe water. The inadequate and incomplete provision of social security. The Republic of Armenia strives to maintain consistent rates of high economic growth and. and a depopulation of border villages. comprise traditional challenges for all states in transition. An insufficiently competitive economic environment. URBANIZATION. as it results in a pattern of overly compact inhabitation and settlement in the areas prone to seismic activity. CHALLENGES FROM THE MARKET ECONOMY AND FINANCIAL-BUDGET MANAGEMENT. they remain significant risk factors for overall national security. most notable in the capital. This increase in urbanization stems mainly from a combination of inconsistencies in the labor market and a rural-urban division in access to education and living conditions. INADEQUATE INFRASTRUCTURE. . a deterioration of the demographic balance in rural areas. The Republic of Armenia faces a daunting challenge to construct and extend additional road links. to foster liberalized trade. significant levels of poverty. health and social services. and an underground or shadow economy and large cash flows. Despite Armenias demonstrable progress in addressing these challenges. seeks to develop small and medium enterprises and attraction and safeguard foreign investment. The continuation of this trend of urbanization constitutes a threat to the national security. each pose a serious risk factor for the country. insufficient or unequal access to all aspects of professional training. and emerging intolerance.POLARIZATION. an inadequate regulation of natural monopolies. and develop telecommunications networks and other related infrastructure.

NEGATIVE DEMOGRAPHIC TRENDS. respect towards the state and its institutions. Education is a traditionally important priority for Armenia. mortality. and insufficient access to professional education are threats to national security. The preservation of Lake Sevan and the properly regulated utilization of its natural resources are priority elements of the environmental policy of Armenia. INADEQUATE INTELLECTUAL AND NATIONAL EDUCATION. EPIDEMICS AND DISASTERS. inadequate levels of international engagement and collaboration.LOW LEVEL OF SCIENCE AND EDUCATION. as demographic threats to national security. especially its water and forest resources. scientific and cultural workforce. and individual morality. ENVIRONMENTAL PROBLEMS AND EFFICIENT ADMINISTRATION OF NATURAL RESOURCES. The education of national morals and tenets of patriotism should start at home and continue through all levels of formal education. An insufficient awareness of national ideals. especially among the educational. life expectancy and the quality of life. Inefficient administration in the science and education sectors. the traditional role of the family. DOMESTIC SECURITY STRATEGY . and the misinterpretation of the national identity. and provides a guide to guarantee the sustainable development of the Armenian state and the society. The National Security Strategy serves as the basis for any policies that the Republic of Armenia may develop and implement to prevent and overcome threats and risks to national security. The Republic of Armenia recognizes the importance of increasing the efficient use and protection of the countrys mineral and natural resources. threaten national security. devastating earthquakes and other natural and man-made disasters pose potential security risk factors. disappointing indexes of health. including healthy living. The Republic of Armenia sees a low national birthrate. II. The outbreak of epidemics. unregulated and illegal migration.

Armenia has undertaken a comprehensive reform process. and the development of a civil society. legislation. a consolidation of the system of local self-government. and all governmental decisions and supporting sub-legislation. These reforms are further aimed at the protection of human and civil rights. The implementation of these reform programs is supported by the preservation of the Armenian national identity.The sustainable and secure development of the Republic of Armenia calls for greater efficiency in governance. EFFICIENT PUBLIC ADMINISTRATION Goals: an increased level of state governance. establishment of democratic values and continued economic growth. the establishment of security and the protection of democratic values. The Republic of Armenia considers a strategic reform of judiciary as one of the key priorities for the establishment of a durable constitutional order. BUILDING THE ARMED FORCES . The implementation of these reforms is ensured through an integrated national policy and is reflected by the Armenian Constitution. society and individual against illegal actions. 2. with a solid system of the political system. In this respect. the effective functioning of the bodies of public administration. and judicial branches of government. especially bribery. Institutional reforms are aimed at the strengthening of a democratic state. and for the effective functioning of the legislative. the rule of law. executive. sound administrative justice and innovative e-governance projects. Armenia has initiated a number of long-term state programs. presidential decrees and regulations. One of the national security-related priority programs is the creation of an efficient disaster management system. its obligations under international treaties. the independence and impartiality of the judiciary. Thus. and an intensification of the fight against corruption. 1. In recognition of the above. any failure or delay in the reform effort is a direct threat to the National Security of the Republic of Armenia. most notably an anticorruption strategy. first and foremost all human and civil rights. through a full utilization of national potential and is supported by and based on international best practices. the wider inclusion of civil society in the decision-making and monitoring processes. and the protection of the state.

Efficient and modern Armenian Armed Forces must always be prepared to repulse any threat and guarantee the military security of the Republic of Armenia. The Republic of Armenia consistently adheres to the principles of civilian control and democratic planning within the defense budget process. 3.Goals: the creation of a military capability able to defend and resist any aggression or incursion. to guarantee the physical safety. and aspires to engage in active military-political cooperation with both the states of and beyond the region. The respect and protection of private property and entrepreneurship are long-held facets of the traditional Armenian culture. All defense reforms and cooperation serve the interests of the Republic of Armenia and are not aimed against any third party or country. The priorities and goals of the defense of the Republic of Armenia are to be established and formulated in a separate document on military doctrine. Armenia has focused on promoting the development of small and medium enterprises. and have been reflected in reform policies aimed at creating favorable conditions for rapid economic growth. energy independence.promoting market economic relations. A defense strategy is the basis of the activities of the Armenian Armed Forces. The Republic of Armenia recognizes the inability of an individual state to address the modern challenges alone. sovereignty and independence of the people of the Republic of Armenia. The Armenian military holds an important place as a contributor and partner in international peace and security efforts. in recognition of their invaluable role in the establishment of a democratic society and the preservation of traditional family ties. and to safeguard the territorial integrity of the state. The key priorities in fostering sustainable economic growth include: . LIBERALIZING THE ECONOMY Goals: sustainable economic growth. . and the creation of an open and attractive business environment. the development of small and medium enterprises.

improving a competitive business environment. with an effective administration of infrastructure. radioactive material and waste. . including nuclear energy. . . including an increase in agricultural production and food processing capacity. . . including the raising of disaster awareness and public preparedness. with a significant decrease in the shadow economy and the dollarization.implementing a long-term program of investment promotion.to introduce sound environmental practices. . The Republic of Armenia identifies the need to implement reforms focused on individual branches of industry and sets the following priorities: . with the proper and prudent utilization of all natural resources. to restore and preserve forests.achieving macroeconomic and financial stability.introducing more balanced territorial and sectoral social and economic development. the improvement of the import-export balance in agricultural trade.promoting exports.promoting technology-oriented and environmentally sound industries.consolidating competition.preventing monopolization within sectors of the economy. developing financial system. through the integration of Armenia in regional transit routes and networks. . to preserve Lake Sevan and its surroundings.to ensure biological safety and food security. . and to develop a stable and reliable export-oriented energy system. including the efficient administration and supervision of natural monopolies.enhancing financial intermediation.to promote the sustainable development of transport.. compliance with international food safety standards. inclusive regional development projects.to pursue greater energy independence through a diversification of energy supplies and production. while striving to effectively lift the blockade of Armenia. ensure the safe use of nuclear power. . with a special focus on the border and highland areas. . and. and to introduce an early-warning alert rapid-reaction and disaster management system for natural and man-made disasters. and. and an increase in agricultural efficiency through . supervise the storage of hazardous chemicals. including water. the creation of new sources of energy. . the implementation of new.

. as a prerequisite for sustainable economic and public development. . the modernization of education and science.improving social standards through the creation of new jobs and the establishment of a social insurance system.establishing and promoting public accord.effectively protect intellectual property. engage academia in all areas. intellectual and cultural developments include: . in order to achieve more efficient modernization.improving the system of pensions. introducing modern education technologies. . The policy priorities in the fields of social security. . -Therefore. especially in the fields of science and education. . the Republic of Armenia aspires to: . restructuring educational system to comply with European standards and to meet the social and economic needs of the state. . .prevent the brain-drain.addressing the social needs of the population. the consolidation of social justice and an elimination of societal polarization. . education.implement a long-term state policy aimed at empowering the countrys scientific potential. with greater access to education. .increase the role of the Armenian as a language of the national identity and of the state language.consolidating the state based on social justice. 4. higher living standards over the long-term.the introduction of new modern technologies. . including defense.addressing the negative demographic situation. .translate the body of academic knowledge for the use in Armenia.regenerating the professional community. with greater access to social services. raising the minimal pension to internationally accepted standards. and continued cultural and intellectual development. NEW QUALITY OF LIFE AND MORALE Goals: poverty eradication.

III. .create a more efficient healthcare system.support the spiritual. spiritual. and incorporating considerations of seismic vulnerability. . .. cultural heritage and the ethnic identity of the national minorities living in Armenia. through the promotion of healthy living.promote sustainable and balanced urban development.ensure increased access to cultural values. . the prevention of diseases. to ensure professional promotion of Armenia and the Armenians. the Russian Federation.engage in greater cooperation with other states in order to preserve Armenian cultural. especially in Yerevan.promote relevant information about Armenia and all branches of Armenian studies through the Internet. . and standards of cultural and intellectual heritage. THE REPUBLIC OF NAGORNO KARABAKH The just and peaceful resolution of the Nagorno Karabakh conflict is a key issue for the National Security Strategy of the Republic of Armenia. . spiritual and historic monuments located within their territory. which is the guarantor of the safety and security of the population of the Republic of Nagorno Karabakh (Artsakh). with the creation of relevant Armenian websites. national traditions. including creation of harmonious biosphere and fostering of proportionate territorial density of population. and to counter disinformation and propaganda. biological terrorism and substance abuse.protect the historic.integrate into the international information area. social and cultural activities of the Armenian Apostolic Church. and the United . . and the early diagnosis of disease and their treatment. moral.create a favorable environment for the preservation and reproduction of universal and national values. with a focus on the protection of mothers and infants and pre-natal care. . the regulation and monitoring of medication and related medicinal supplies. The parties to the conflict have each assented to the mediation by the Organization for Security and Cooperations (OSCE) Minsk Group and continue to support the Minsk Group co-chairing states (France. especially radiation sickness. .prevent any threat to the cultural and intellectual identity and moral values of the Armenian people.

The positive trends in the dialogue and cooperation among the major powers and the consolidation of the international community to combat terrorism and the proliferation of weapons of mass destruction are conducive to Armenias pursuit of its foreign policy of complementarity. The position of the Republic of Armenia is based on the principle that any final solution or final document should be approved by the Karabakh side and Armenia is ready to accept only a resolution which would affirm the irreversible reality of the existence of the Republic of Nagorno Karabakh. IV. The main priority of the army is to safeguard the inviolability of the borders of the Republic of Armenia and to be the guarantor of the physical safety of the peoples of the Republic of Armenia and the Republic of Nagorno Karabakh. Azerbaijans militant policy vis-?-vis Nagorno Karabakh and its readiness to opt for the military solution of the problem are direct threats to the security of Armenia. Such a policy is aimed at maintaining an overall balance in the region. The Republic of Armenia appreciates the high level of expertise of those involved in the negotiations and does not deem it necessary to consider or accept declarations made by other international organizations or their possible involvement. EXTERNAL SECURITY STRATEGY Armenia implements an external security strategy based on the following basic principles: COMPLEMENTARITY The foreign policy of Armenia is based on a partnership approach that seeks to simultaneously develop relations with all states in the region and with states with interests in the region. Nagorno Karabakh should have a geographic link to Armenia and its security should be guaranteed. Armenia needs to have an army with increased defense capability to guarantee its security. The legal aspects for the foundation of the Republic of Nagorno Karabakh are sound and not in question. The Republic of Armenia advocates a peaceful and compromise-based solution to the conflict. .States) in their effort to support a negotiated resolution to the Karabakh conflict. Under such circumstances.

its adoption of a European model of development. and to better address their positive and negative trends. The main directions of the strategy of integration/engagement are: .participating in international arms control regimes. INTERNATIONAL In order to keep pace with international developments. 1.ENGAGEMENT Armenia is actively involved in both regional and international integration and regards itself as an equal partner in such processes.participating in European and post-Soviet integration. There are three layers of Armenias external security strategy: the international. particularly. and. Armenia sees its engagement and participation in these international developments as being in conformity with Armenian interests. fight against terrorism and peacekeeping operations. regional and pan-Armenian.1. mutually beneficial cooperation with Iran and the United States. all contribute to the consolidation of the potential of Armenias policy of complementarity.participating in global security efforts. Armenias strategic partnership with Russia. Such a strategy demands active participation in current international developments and intensive multilateral.active engaging in major international organizations. 1. and its intensification of the cooperation with the NATO alliance. MILITARY-POLITICAL COMPONENTS OF THE EXTERNAL SECURITY STRATEGY . multi-layer and bilateral policy. the Republic of Armenia has adopted a strategy of promoting its national interests through international integration and active engagement. membership in the Commonwealth of Independent States (CIS) and the Collective Security Treaty Organization (CSTO). . . . .developing relations with global centers of power and countries with interests in the region.

bilateral military cooperation. . The aim of the CSTO is to collectively prevent and. Armenias active participation in the PfP is important both in terms of the necessity for a significant level of relations with European security structureNATOand for the development of bilateral relations with the United States and other allies. and is establishing . but also for Armenias policy of European integration. and its active participation in their programs. Armenia views its participation in this organization as a component of its security. through a strategic partnership between the two states.bilateral relations with Russia.cooperation with the NATO alliance. such as the OSCE.engagement in activities of international security organizations. Armenia is intensifying its political dialogue with NATO. which guarantee open and transparent arms control regimes. which is a key priority for Armenia. The main components of military-political security include: . such as terrorism and trafficking in arms and drugs. . NORTH ATLANTIC TREATY ORGANIZATION (NATO) Armenia strives to establish intensive relations with NATO through the Euro-Atlantic Partnership Council (EAPC) and the Partnership for Peace (PfP) program.participation in the Collective Security Treaty Organization. if necessary.Armenias military cooperation with individual states and membership in international and regional security structures. COLLECTIVE SECURITY TREATY ORGANIZATION (CSTO) Armenia is a founding member of the Collective Security Treaty Organization (CSTO). and. particularly with the United States and Greece. which is exercised through various levels of ties between its member states. . The intensification of the military component of the CSTO is aimed at the establishment of mechanisms for military cooperation and for an effective way to exchange information and address international threats. with defense and technical military cooperation. repulse a military threat against any of its participating states. The military component of the CSTO provides privileged conditions for the supply of the military equipment to CSTO member-states. are aimed only at consolidating the security of the country. .

2. MEMBERSHIP IN INTERNATIONAL ORGANIZATIONS UNITED NATIONS Since acquiring UN membership in 1992. and with the European Union (EU) above all. capable of participating in NATO peacekeeping operations. Through its continued participation and practical contribution to the international fight against terrorism and to several UN peacekeeping efforts. While Armenia attributes great importance to the leading role of the United Nations in maintaining international peace and security. subsidiary organs and structures of the United Nations organization. it also believes that the new geopolitical realities of today demand a reform of the organization in order to better address new challenges. EUROPEAN STRUCTURES a. is a priority direction for the countrys foreign policy. strengthen the rule of law.compatible military units. democracy and rule of law as an integral constituent of the state ideology. such as the protection of human rights. The successful implementation of the PfP Individual Partnership Action Plan (IPAP) will foster the greater modernization and efficiency of the Armenian defense system and will bring it in closer conformity with the defense systems of advanced states. Armenia will assist international security and stability efforts. including their armed forces. 1. such as the current peacekeeping battalion. and has both actively participated in various activities of the organization and cooperated with many bodies. The further intensification of the countrys diverse cooperation with the EU will promote the consolidation of democracy. Armenia has fully adhered to the universal values of the United Nations. Armenia is also a part of NATOs Planning and Review process. and protect . EUROPEAN UNION (EU) The development and consolidation of Armenias relations with the European structures.

legal. Establishment of close relations with the EU serves Armenias long-term interests. cultural. In addition. as a major global economic and political power. are important factors for the security and stability of the country. Armenia highly values the readiness of the Council of Europe to promote the interstate and civil society contacts in the South Caucasus and considers it an important factor for the fostering of regional cooperation. COUNCIL OF EUROPE Membership in the Council of Europe affirmed Armenias place in the European family and its commitment to develop itself as a country in adherence to European political. c. the EU promotes a favorable environment for the establishment of lasting stability and cooperation in the South Caucasus region. ORGANIZATION FOR SECURITY AND COOPERATION IN EUROPE (OSCE) Armenias participation in the OSCE is important for the promotion of peace and security. and human rights standards. the mediating body engaged in the resolution of the Nagorno Karabakh conflict. broadens Armenias trade and economic links and supports the countrys economic development. The role of the OSCE. and its Minsk Group. conflict resolution and regional security. the development of relations with the EU. and the human. COMMONWEALTH OF INDEPENDENT STATES (CIS) Armenia is a founding member of the Commonwealth of Independent States (CIS) . Through its regional initiatives. Armenias active involvement in the three main dimensions of the OSCE. and for the expansion of the principles of democracy and rule of law. makes the OSCE an especially important organization for Armenia. b. the economic and environmental. the politicomilitary.human rights and fundamental freedoms. Armenias inclusion in the European Neighborhood Policy (ENP) is a major step forward toward European integration.

3. in combating international terrorism and in fighting organized crime. social and humanitarian ties between its members and is making an effort to establish greater cooperation in various domainsin the politico-military arena. The countrys membership in the World Trade Organization (WTO) is a major step in this direction. 1.and is an active contributor to the development and implementation of its cooperation programs. The importance of Russias role for the security of Armenia. including within the framework of the Collective Security Treaty Organization (CSTO). Armenia also participates in the activities of the Black Sea Economic Cooperation (BSEC). ArmenianRussian relations go far beyond the regional level. the security of external borders. and their sizable assistance to Armenia. BILATERAL DIMENSIONS OF EXTERNAL SECURITY RUSSIAN FEDERATION Although Russia includes a part of the Caucasus. Russias role in the Nagorno Karabakh mediation effort. Both these agreements and a bilateral agreement on defense cooperation. all contribute to a strategic partnership. Such a policy serves the economic. The continued close and successful cooperation between Armenia and the World Bank and the International Monetary Fund (IMF). as well as the presence of a significant Armenian community in Russia. The foundation for this strategic partnership was established through a Treaty on Friendship. drug trafficking and illegal migration. Cooperation and Mutual Assistance and the Declaration on the Collaboration towards the 21st Century. have been a significant contribution to the efficiency of reforms in Armenia. INTERNATIONAL ECONOMIC ORGANIZATIONS Armenia is greatly interested in its further integration into international economic organizations and more active participation in their economic activities. military and other interests of the country. the level of trade and economic relations. The CIS promotes the economic. serve as the main pillars of the Armenian security system. humanitarian. . political. the traditional friendly links between the two nations.

through its various organizations and centers in the United States. EUROPEAN STATES Armenias bilateral relations with the European states are part of its overall process toward European integration. peacekeeping operations. Armenia also values the efforts of the United States in establishing greater stability and security in our region and to promote regional cooperation.S.S. assistance provided to Armenia.The Russian military presence in Caucasus is an important factor for Armenias security and for the preservation of the political and military balance in the region. Bilateral economic cooperation and commercial ties continue to expand and the U. has contributed to the development of bilateral relations between Armenia and the United States. as well as in the confronting the challenges of proliferation and other global security related issues. military-technical relations. The Armenian Diaspora. both because of the important U. THE UNITED STATES The relationship between Armenia and the United States is continuing to develop dynamically.S. . role in regional and global militarypolitical and economic processes and international relations and due to the diverse U.S. is a co-chair of the OSCEs Minsk Group and contributes to seeking a mediated resolution to the Nagorno Karabakh conflict. Armenia has also partnered with the U. Economic and social development. The U. in the fight against international terrorism. energy. European integration. transportation. regional stability and development of regional cooperation are each high on Armenias bilateral agenda.S. Armenia and the United States closely cooperate in the implementation of democratic reforms in Armenia. Armenia attributes a great importance to its cooperation with Russia in the areas of defense. holds an increasingly significant share in foreign investment in Armenia. resolution of the Nagorno Karabakh conflict. and in the improvement of the legal status of the large number of Armenians residing in Russia. The Republic of Armenia and the Russian Federation jointly guard the Armenian borders and cooperate in air defense. regional stability and security.

and with the Association of Southeast Asian Nations (ASEAN) member states in particular. Cooperation in international organizations and the existence and positive potential of significant Armenian communities in some European states serve as additional contributions to the promotion of mutually beneficial cooperation. economic and cultural development of the region and its constituent states. Armenia has identified the increasing international role of major ASEAN countries. facilitate access to the European market. as well as opportunities for cooperating with these countries within international organizations. political. and encourage foreign investment in Armenia. Armenia will continue to develop its relations and cooperation with its traditional partner states in the Middle East and will strive to give new impetus to developing trade and economic relations with the Arabic countries of the Gulf and the Mediterranean regions. ASIA AND PACIFIC Armenia has intensified and broadened its relations with the countries of the AsiaPacific region in general. REGIONAL . In terms of developing both a bilateral and multilateral framework. India and Japan. particularly China. MIDDLE EAST Relations with the countries of the Middle East are important for Armenia given both the regions proximity and the impact of developments in the Middle East on broader international politics. that have long contributed to the social. 2. and has specifically identified the consolidation of bilateral political and economic ties as a priority. there are still numerous Armenian communities throughout the region. Reflecting Armenias centuries-old links to the countries of the Middle East. their economic potential and progress. Armenia is interested in the diversified development of relations with its European partners.Implementation of this agenda would only promote the intensification of the trade links. Armenia also values the lessons from the Eastern European countries experience and its consideration in its reform processes.

2. and advocates the promotion of constructive relations among all neighboring states.1. a reality only exacerbated by the blockade of Armenia imposed by its two neighboring states. is through dialogue and cooperation. historic and cultural ties. Armenia also notes the challenges posed by the unresolved conflicts and disputes between the states of the region. .seeking a normalization of relations with Turkey. establishing.Both Armenias relations with its neighbors and developments in the region serve as basic factors for the Armenian security.consolidating regional stability. and mutual economic interests.engaging in international economic projects focusing on the region. The regional directions of the Security Strategy of the Republic of Armenia include: . In this way.resolving the Nagorno Karabakh conflict and normalizing relations with Azerbaijan. and. seeks the creation of regional security system. and the absence of common and unified mechanisms for security. Armenia continues to advocate regional cooperation. .further developing neighborly relations by implementing diversified programs of cooperation with Iran and Georgia. stability and communication. Armenias main southern transit route passes through Iran as does Armenias strategic access to Asia and Middle East. The two countries have significant interests in energy cooperation and are currently implementing several joint projects aimed at providing Armenia with important . . the key to resolving the conflicts in the region. BILATERAL DIMENSIONS OF EXTERNAL SECURITY ISLAMIC REPUBLIC OF IRAN The development of traditional neighborly relations between Armenia and Iran is based on a number of shared realities: shared borders. and to preventing the emergence of dividing lines in the region and their negative consequences. to solving the disputes and overcome historic difficulties.consolidating democracy throughout the region. . . restoring and developing mutually beneficial bilateral and multilateral regional cooperation.

GEORGIA Armenia has traditionally enjoyed friendly relations with Georgia which have contributed to the maintenance of overall stability in the region. Such a resolution would allow Armenia to benefit from the vital transit links through Georgia and would promote the restoration of the TbilisiSukhumi railway. THE REPUBLIC OF TURKEY There are no diplomatic relations between Armenia and Turkey. a consideration with particular significance for both Armenia and the region as a whole. has adopted regarding the Nagorno Karabakh conflict. and to effectively utilize the existing potential. The existence of a large. Armenia appreciates the balanced position which Iran.alternative sources of energy. with the expansion of the existing high-level bilateral cooperation rooted in the long-term strategic interests of both countries. including the Armenian community of the southern Georgian region of Javakhk. establish new communications. Armenia has long advocated the establishment of diplomatic relations without any precondition and will continue its efforts to surmount the obstacles and improve the . Armenia is mostly interested in the stable and secure development of Georgia and would welcome a lasting peaceful resolution of existing conflicts in Georgia. as a major actor both in the region and within the Islamic world. Georgia is an important regional partner for Armenia and is seen as a partner for Armenia. well-established Armenian community in Georgia brings added importance to relations between two countries. and is pursuing policies designed to expand bilateral trade. Armenia also values Irans engagement in various processes in the South Caucasus region and regards it a factor contributing to maintaining balance and stability in the region. Armenia seeks to continue to develop its cooperation with Iran in the energy sector. The establishment of normal diplomatic relations between Armenia and Turkey is hampered by preconditions set forth by the Turkish side. The two governments have engaged in fostering cooperation aimed at improving the social and economic situation of the Armenian population of Georgia.

which has acquired special importance in view of Armenias inclusion in the European Neighborhood Policy (ENP). The absence of normalized relations adversely affects the stability of the region as a whole and impedes the development of regional cooperation. ARMENIA DIASPORA RELATIONS The wide range of issues comprising ArmeniaDiaspora relations presents a . of the Armenian Genocide. Armenia aspires for the universal recognition and condemnation. Azerbaijan has adopted a policy aimed at the exclusion of Armenia from all projects of regional cooperation. The normalization of ArmenianTurkish relations would decrease the risk of new dividing lines emerging in the region and would help to create a more conducive environment for the final settlement of the Nagorno Karabakh conflict. including by Turkey. and sees it both as a restoration of an historical justice and as a way to improve the overall situation in the region. Armenia stresses that the lifting of the Turkish blockade of Armenia. AZERBAIJANI REPUBLIC Diplomatic relations between Armenia and Azerbaijan have not been established due to the Nagorno Karabakh conflict.bilateral relations between Armenia and Turkey. The unnatural character of bilateral relations and the closed border by Turkey threaten the Armenian security and hamper its lasting development. Azerbaijan continuously refuses to open its communication routes with Armenia and denies all Armenian and international initiatives to engage in bilateral cooperation in an attempt to exert pressure on Armenia regarding the Nagorno Karabakh conflict. while also preventing similar crimes in the future. will be an important condition in the negotiations between Turkey and the EU. contacts and visits on every level. Armenia closely follows Turkeys accession negotiations with the European Union and hopes that the process will avoid any application of double standards. Armenia believes that the bilateral and regional cooperation could build confidence and have a serious positive impact on the overall situation. Armenia will continue its confidence building efforts and to this end will encourage cooperation. 3.

France. In order to consolidate relations with its Diaspora. the Armenian Diaspora exceeds the overall population of Armenia. challenges and priorities of the countrys domestic and foreign policy.significant component of the National Security Strategy of the Republic of Armenia. CONCLUDING PROVISIONS The National Security Strategy of the Republic of Armenia serves as a guideline for the determination of the main directions. the United States. intent and the spirit of the National Security Strategy. The preservation and intensification of ties with the Diaspora also creates a unique bridge between Armenia and the international community. regional and global developments. through its capacity as the national church. The Armenian Apostolic Church. it is geographically diverse and stems largely from the exodus of Armenians to safety during the Genocide and related forced deportations. as Armenian community organizations worldwide support the development of bilateral ties with different countries. also has an important mission in the integration of the Armenians and the development of the nation. Georgia and in some Arab countries. Majority of the Diasporan Armenians are non-Armenian citizens. . tourism. the Republic of Armenia focuses its efforts on preventing the assimilation and loss of lingual and cultural identity among the Armenians living abroad. development and publicizing of the cultural heritage. altered situation and political priorities. Iran. The integration of the Armenian nation offers a serious degree of economic and cultural potential. economic and social affairs of those countries. Any declarations made on behalf of the Republic of Armenia and by its state officials should preserve the wording. The Armenian Diaspora is well integrated within their host countries of residence and is active in many areas of political. preservation. Further revisions of the National Security Strategy should address the changing nature of dynamic internal. Additionally. especially as a means to promote trade. and foster Armenias global integration and consolidation of democracy. The largest Diasporan communities are presently located in the Russian Federation. Armenia embraces all systemic demonstrations of Diaspora involvement in the solution of vital problems facing Armenia and Nagorno Karabakh. In sheer numbers.

environment protection. economy. 86. the safety of communications and information. food security. These guidelines are elaborated by the Government of the Republic of Armenia in accordance with the provisions of Articles 85. defense. CHIEF OF STAFF OF THE RA PRESIDENT A. The provisions of the National Security Strategy are exercised on the basis of the development of guidelines and action plans in the areas of foreign policy.In order to ensure the overall consistency of the decisions adopted by the state and administrative authorities of the Republic of Armenia. demography. such decisions should be in accordance with the provisions of the National Security Strategy. energy. GEVORKYAN EK – K TÜRKİYE CUMHURİYETİ VE ERMENİSTAN CUMHURİYETİ . science and education. and 89 of the RA Constitution. and intellectual and cultural developments.

bilimsel. İkili ilişkilerini karşılıklı çıkarlara saygı ve güven temelinde geliştirme hedeflerini göz önünde bulundurarak. ulaştırma. tarihsel kaynak ve arşivlerin tarafsız bilimsel incelemesini de içerecek şekilde bir diyaloğun uygulamaya konulması. • • • • • • 1. Avrupa-Atlantik İşbirliği Konseyi ve KEİ kapsamında geliştirilmesine destek vererek. teknik. kültürel ve diğer alanlarda geliştirmeye ve ilerletmeye kararlı olarak. 3. İki halk arasında karşılıklı güven tesis edilmesi amacıyla. siyasi. İki ülke arasında . enerji. AGİT. • Aynı gün imzalanan Türkiye Cumhuriyeti ve Ermenistan Cumhuriyeti arasında tıklayın Diplomatik İlişkilerin Kurulması Protokolü rehberliğinde. Bu Protokolün yürürlüğe girmesinden itibaren 2 ay içerisinde ortak sınırın açılması hususunda anlaşmışlardır. Terörizm. Her iki ülkenin Dışişleri Bakanlıkları arasında düzenli siyasi istişare gerçekleştirilmesi. İkili ilişkilerini iki ülkenin ortak çıkarları temelinde. uyuşturucu ve silah kaçakçılığı gibi bölgeye ve dünya güvenliği ve istikrarına yönelik ortak güvenlik tehditleri konusunda uluslararası toplumun eylemlerini güçlü şekilde desteklemeye hazır olduklarını yeniden vurgulayarak. iki ülke arasında özellikle BM. sınır aşan örgütlü suçlar. İki ülke arasında mevcut ulaştırma. ekonomik. 2. Avrupa Konseyi. iletişim. Bölgesel ve uluslararası uyuşmazlık ve çatışmaların uluslararası hukuk ilkeleri ve normları temelinde barışçı şekilde çözümlenmesi hususundaki taahhütlerini tekrarlayarak. enerji altyapısı ve şebekelerinden en iyi şekilde istifade edilmesi ve bu yönde tedbirler alınması. mevcut sorunların tanımlanmasına ve tavsiyelerde bulunulmasına yönelik olarak. Uluslararası ve bölgesel örgütlerde işbirliğinin.ARASINDA PARAFE EDİLEN PROTOKOL Türkiye Cumhuriyeti ve Ermenistan Cumhuriyeti. İki devletin. bölgesel istikrar ve güvenin arttırılması için işbirliği yapmak yönündeki ortak amaçlarını dikkate alarak. bölgede demokratik ve sürdürülebilir gelişmenin sağlanması.

İlgili kurumlar arasında ilişkilerin desteklenmesi ve uzman ve öğrenci değişimini teşvik etmek yoluyla bilim ve eğitim alanlarında işbirliği yapılması ve iki tarafa ait kültürel mirasın korunması ve ortak kültürel projelerin başlatılması amacıyla harekete geçilmesi. Bu çalışma kuralları. İki ülke arasında ticaret. hususlarında anlaşmışlardır. İki ülkenin vatandaşlarına gerekli yardımı ve korumayı sağlayabilmek için 1963 tarihli Konsolosluk İlişkilerine dair Viyana Sözleşmesi uyarınca konsolosluk alanında işbirliği tesis edilmesi. Alt komisyonlar bu andan itibaren en geç 1 ay içerisinde çalışmalarına başlayacak ve görevlerini tamamlayana dek ara vermeden çalışacaklardır. Hükümetlerarası komisyon. işbu protokolün yürürlüğe girmesini izleyen 3 ay içerisinde Bakanlar seviyesinde onaylanacaktır. Ayrıca. 4. PROTOKOL BELGESİ Atılacak adımlar: . ayrı alt komisyonları da kapsayan Hükümetlerarası bir ikili komisyonun kurulması hususunda anlaşmışlardır. Çevre konularına ilişkin diyalog kurulması ve işbirliğinin güçlendirilmesi. işlem paragrafında ifade edilen yükümlülüklerin hızlı bir şekilde uygulanmasını teminen. Uygun olması halinde alt-komisyonlara uluslararası uzmanlar da katılacaktır. anılan çalışma kurallarının kabul edilmesinin hemen ardından ilk toplantısını gerçekleştirecektir. bu Protokol'ün 2. turizm ve ekonomik işbirliğinin geliştirilmesi amacıyla somut tedbirler alınması.işbirliğini güçlendirmek amacıyla ikili hukuki çerçevenin geliştirilmesi. Hükümetlerarası komisyonun ve alt komisyonlarının çalışma kurallarını hazırlamak üzere işbu protokolün yürürlüğe girmesini izleyen günden 2 ay sonra iki Dışişleri Bakanı başkanlığında bir çalışma grubu oluşturulacaktır.

tarihsel kaynak ve arşivlerin tarafsız bilimsel incelenmesini de içerecek şekilde bir diyaloğun uygulamaya konulması: (Bu diyalogda Türk. . -hukuki konulara ilişkin alt komisyon. ve -tarihsel boyuta ilişkin alt komisyon iki halk arasında karşılıklı güven tesis edilmesi amacıyla. hükümetlerarası komisyonun ve alt komisyonlarının çalışma kurallarını hazırlamak üzere bir çalışma grubunun oluşturulması: Türkiye Cumhuriyeti ile Ermenistan Cumhuriyeti arasında İkili İlişkilerin Geliştirilmesi Protokolünün yürürlüğe girmesini izleyen günden 2 ay sonra 3. Hükümetlerarası komisyonun ve alt komisyonlarının çalışma kurallarının Bakanlar düzeyinde onaylanması: Türkiye Cumhuriyeti ile Ermenistan Cumhuriyeti arasında İkili İlişkilerin Geliştirilmesi Protokolünün yürürlüğe girmesinden sonra 3 aylık bir süre içinde 4. Hükümetlerarası komisyonun ilk toplantısının düzenlenmesi: Hükümetlerarası komisyonun ve alt komisyonlarının çalışma kurallarının Bakanlar düzeyinde onaylanmasından hemen sonra 5. Ermeni ve İsviçre temsilcileri ile diğer uluslararası uzmanlar da yer alacaklardır. ulaştırma. Aşağıdaki alt komisyonların çalışmaya başlamaları: -siyasi istişare alt komisyonu.1. turizm ve ekonomik işbirliği alt komisyonu. -ticaret. -bilim ve eğitim alt komisyonu. mevcut sorunların tanımlanmasına ve tavsiyelerde bulunulmasına yönelik olarak. İki Dışişleri Bakanının başkanlığında. -çevre sorunlarına ilişkin alt komisyon. iletişim ve enerji altyapı ve şebekeleri alt komisyonu.) Hükümetlararası komisyonun ilk toplantısından en geç bir ay sonra. Ortak sınırın açılması: Türkiye Cumhuriyeti ile Ermenistan Cumhuriyeti arasında İkili İlişkilerin Geliştirilmesi Protokolünün yürürlüğe girmesinden sonra iki aylık bir süre içinde 2.