Uygur Türkçesi Öğrenme Kılavuzu

Uygur Türkçesi öğrenmek isteyen kiĢiler için hazırlanmıĢ bu belge, kiĢisel bir çalıĢmanın sonucudur. Ġnternet ortamında Uygur Türkçesi öğrenmek isteyen kiĢiler için yeterli kaynak bulunmadığı göz önünde bulundurularak hazırlanmıĢtır. Ticari bir amaç güdülmeden hazırlanan bu kitap, ticari olarak kullanılmadığı ve aslına sadık kalındığı müddetçe, her ortamda özgürce kullanılıp, paylaĢılabilinir. ÇalıĢma kapsamında abece olarak ULY (Uyghur Latin Yézighi) seçilmiĢtir. Böylelikle kiĢinin abece sorunu çekmeden öğrenmek istediği öğrenmek kolaylaĢacaktır. Kılavuzda, iki lehçe arasında dilbilgisi kuralları neredeyse aynı olduğu için, mümkün olduğunca günlük hayatta kullanılacak ve uygulamada iĢe yarayacak alanlara değinilmiĢ, farklılıklara ve benzerliklere mümkün olduğunca vurgu yapılmaya çalıĢılmıĢtır. Uygur Türkçesi’ni öğrenmek isteyen kiĢiler, baĢka bir dil öğreniyor gibi düĢünmek yerine, iki lehçe arasındaki benzerlikleri görmeye çalıĢıp, öğrenim sürecini bu doğrultuda yönetebilirlerse, kısa süre içerisinde bu lehçeyi konuĢabilir hâle gelebilirler. Bu anlamda, birçok metin çalıĢmasına yer verilmeye çalıĢılmıĢtır. Bu metin çalıĢmaları ile, benzerliklerin ve farklılıkların kolayca görülmesi amaçlanmıĢtır. Kullandığımız uygar kelimesinin kökeninin geldiği bu değerli halkın Türkçesini öğrendikçe, öğrendiğiniz her yeni sözcükte kendinizden bir Ģeyler bulmanız, tarım ürünleriyle ünlü sıcacık Turpan Ģehrini unutmamak için olsa gerek, yeni çıkan meyve ve sebzeye turfanda diyen atalarımız ile binlerce yıldır farklı coğrafyalarda yaĢayan bu halkın, aynı coğrafyada yaĢıyormuĢcasına aynı değerlere sahip olduğu gerçeğiyle her yüzleĢmenizde ĢaĢırırken gülümsemeniz dileğiyle, gönlümüzün derinliklerinden küçüklerimize sevgi, büyüklerimize saygılarımızla... Ģeyi rahatlıkla öğrenebilmesi amaçlanmıĢtır. Uygur Türkçesi’nde biraz bilgi sahibi olan kiĢi için, Uygur Arab Abecesi’ni

İÇİNDEKİLER 1. Abece ............................................................................................................................................ 1 1.1. Ünlü ve Ünsüz Harfler .......................................................................................................... 2 1.1.1. Ünlü YumuĢaması .......................................................................................................... 2 1.1.2. Ünlü DüĢmesi .................................................................................................................. 3 1.1.3. Ünsüz Türemesi ............................................................................................................... 3 1.1.4. Ünsüz Harflerin YazılıĢı ................................................................................................. 3 2. Tanışma......................................................................................................................................... 4 3. Karşılaşma .................................................................................................................................... 5 4. Günlük Konuşmalar -1 .................................................................................................................. 6 5. Günlük Konuşmalar -2 .................................................................................................................. 7 6. Zamirler....................................................................................................................................... 17 6.1. KiĢi Zamirleri ...................................................................................................................... 17 6.2. ĠĢaret Zamirleri .................................................................................................................... 18 6.3. Ġyelik Zamirleri ................................................................................................................... 19 6.4. Soru Zamirleri ..................................................................................................................... 20 6.5. Belgisiz Zamirler ................................................................................................................. 21 7. Adın Hâlleri ................................................................................................................................. 22 7.1. Yalın Hâl ............................................................................................................................. 22 7.2. Ġlgi Hâli ............................................................................................................................... 22 7.3. YaklaĢma Hâli ..................................................................................................................... 22 7.4. Yükleme Hâli ...................................................................................................................... 23 7.5. Bulunma Hâli ...................................................................................................................... 23 7.6. UzaklaĢma Hâli ................................................................................................................... 23 7.7. Diğer Gerekli Ekler ............................................................................................................. 24 8. Sıfatlar......................................................................................................................................... 25 8.1. Örnek Sıfatlar ...................................................................................................................... 25 8.2. Örnek Cümleler ................................................................................................................... 26 8.3. Sıfatların Dereceleri ............................................................................................................ 26 8.3.1. Esli Derije ..................................................................................................................... 26 8.3.2. Kémeytme Derije .......................................................................................................... 27
7

8.3.3. Ashurma Derije ............................................................................................................ 27 8.3.3. Erkiletme Derije ........................................................................................................... 27 9. Fiiller ........................................................................................................................................... 28 9.1. Çok Kullanılan Fiiller .......................................................................................................... 28 9.2. Örnek Fiiller ........................................................................................................................ 29 10. Sayılar ....................................................................................................................................... 30 10.1. Asıl Sayılar ......................................................................................................................... 30 10.2. Tahmini Sayılar ................................................................................................................. 30 10.3. Sıra Sayılar ......................................................................................................................... 31 10.4. Kesir Sayılar ....................................................................................................................... 31 10.5. ÜleĢtirme Sayılar ................................................................................................................ 32 10.6. Sayı Zamirleri ..................................................................................................................... 32 11. Zamanlar ................................................................................................................................... 33 11.1. GeniĢ Zaman ...................................................................................................................... 33 11.2. ġimdiki Zaman ................................................................................................................... 34 11.3. GeçmiĢ Zaman.................................................................................................................... 35 11.4. Gelecek Zaman ................................................................................................................... 36 11.5. Yeterlilik Fiil Çekimi ......................................................................................................... 36 12. Metin Çalışması ....................................................................................................................... 37 12.1. Ġnsan Hakları Evrensel Beyannamesi 1. Madde ................................................................. 37 12.2. Karga Ġle Tilki .................................................................................................................... 38 12.3. Fatiha Suresi ....................................................................................................................... 39 12.4. ġiĢ Kebap Tarifi ................................................................................................................. 40 12.5. Bana Ġnanmıyorsun Da ....................................................................................................... 42 12.6. Böre Ana Romanından Bir Bölüm ..................................................................................... 43 12.7. Uygur Fıkraları ................................................................................................................... 45 12.8. Teselli Verme ..................................................................................................................... 46 13. Uygur Atasözleri ...................................................................................................................... 48 14. Özdeyişler ................................................................................................................................ 49 15. Gerekli Sözcükler ..................................................................................................................... 51 15.1. Sayılar................................................................................................................................. 51 15.2. Günler ................................................................................................................................. 51
8

15.3. Aylar ................................................................................................................................... 52 15.4. Mevsimler........................................................................................................................... 52 15.5. Renkler ............................................................................................................................... 52 15.6. Hava Durumu ..................................................................................................................... 53 15.7. Meyveler............................................................................................................................. 53 15.8. Beden Kısımları.................................................................................................................. 54 15.9. Hayvanlar ........................................................................................................................... 55 15.10. Aile Üyeleri ...................................................................................................................... 56 15.11. KarĢıt Sözler ..................................................................................................................... 57 15.12. Meslekler .......................................................................................................................... 58 15.13. Ticaret Sözleri .................................................................................................................. 59 15.14. KiĢilik Sözleri ................................................................................................................... 60 15.15. Evin Bölümleri ................................................................................................................. 61 15.16. Hastalıklar ........................................................................................................................ 61 15.17. Ġfade Sözleri ..................................................................................................................... 62 16. Uygur Arap Abecesi ................................................................................................................. 63

9

1. Abece [ Élipbe ]
Uygur Latin Abecesi, Türkiye’de kullanılan abeceden çok farklı değildir. Bu anlamda öğrenilmesi zor değildir. Türkiye abecesinde kullanılmayan harfler aĢağıda anlatılacaktır.

Türkiye Abecesi

Uygur Latin Abecesi

Türkiye Abecesi

Uygur Latin Abecesi

A , a B, b C, c Ç, D, E, F, G, Ğ, H, I, Ġ, J, K, L, ç d e f g ğ h ı i j k l

A, a B, b J, j Ch, D, E, e / F, G, Gh, H, h / I, I, Zh, K,k / L, ch d É, é f g gh X, x i i zh Q,q l

M, m N, n O, o Ö, P, R, S, ġ, T, U, Ü, V, Y, Z, ö p r s Ģ t u ü v y z

M, m N, n O, o Ö, P, R, S, Sh, T, U, Ü, W, Y, Z, ö p r s sh t u ü w y z

 X : Gırtlaktan çıkartılan hırıltılı H sesini karĢılar. Kalın H olarak da nitelendirilebilir.  I : ı harfi konuĢmada kullanılmasına karĢın abecede yer almamıĢtır.  Q : ―a, é, u, o‖ harflerinden önce ve/veya sonra Q harfi kullanılır. Kalın K sesi verir.  K : ―e, i, ö, ü‖ harflerinden önce ve/veya sonra K harfi kullanılır. Ġnce K sesi verir.  Ng : Dilin arka tarafının yumuĢak damağa teması ile ve genizden söylenen bu ses genizsel n, nazal n, nazal g Ģekillerinde adlandırılan ses olup ―ŋ‖ sesi verir. Eskiden beri bütün Türkçede bulunan bu ses de Ġstanbul Türkçesinde atılmıĢ ve yerini n’ye bırakmıĢtır. Ağızlarda ise bugün de yaĢamaktadır.

1

1.1. Ünlü ve Ünsüz Harfler
Ünlü Harfler: a, e , é , i , o , u , ö ,ü Ünsüz Harfler : b, p, t, j, ch, x, d, r, z, j, s, sh, gh, f, q, k, g, ng, L, m, n, h, w, y

1.1.1. Ünlü Yumuşaması
―a, e‖ ünlüleri ile kurulan bir hecelik sözcüklere, ―i‖ ünlüsüyle baĢlayan bir ek getirildiğinde ―a,e‖ ünlüleri, ―é‖ ünlüsüne dönüĢür ve o Ģekilde yazılır. Örneğin; o o o o o o o o o o o Bash + im = Xet + i = Al + ip = Kel + ing = At + i = Mal + ing = Qan + im = Kel + er = En + i = De + mek = Ber + ip = Béshim Xéti Élip Kéling Éti Méling Qénim Kéler Éni Démek Bérip

Bu durumun istisnaları aĢağıdaki örneklerdeki gibidir; o o o o o o Qar + i Bar + i Yaz + iche San + i Tem + i Jay + i = = = = = = Qari Bari Yaziche Sani Temi Jayi

Çok heceli sözcüklerin son hecesinde a,e ünlüleri var ise, bu sözcüklere bir ek getirildiğinde, son hecedeki a,e ünlüleri i ünlüsüne dönüĢür ve öyle yazılır. Örneğin; o o o o o Yasa + ghan Bala + lar Sözle + mek Aile + de Depter + im = = = = = Yasighan Balilar Sözlimek Ailide Deptirim

2

1.1.2. Ünlü Düşmesi
Ünsüz ile biten iki hecelik bazı sözlerin son hecesindeki i,u,ü ünlüleri, bu sözcüklere Ģahıs ekleri getirildiğinde düĢer. Örneğin; o o o o o o o o o o o o o o Köng`ül + i Orun + um Jisim + i Ömür + i Ilim + i Zéhin + i Oghul + um Eza + im Orun + ung Sing`il + im Waqit + inglar Nesil + i Qisim + i Höküm + i = Köngli = Ornum = Jismi = Ömri = Ġlmi = Zéhni = Oghlum = Ezayim = Ornung = Singlim = Waqtinglar = Nesli = Qismi = Hökmi

1.1.3. Ünsüz Türemesi
Ünlü harf ile biten bazı sözlere, birinci, ikinci Ģahıs ekleri getirildiğinde, ekin önüne ―y‖ ünsüzü getirilip telafuz edilir ve öyle yazılır. Üçüncü Ģahıs eki getirildiğinde, ekin önüne ―si‖ getirilip öyle yazılır. Örneğin : o o o o o Imla + im = Ġmlayim, Ġmlaying, Ġmlasi Polu + um = Poluyum, Poluyung, Polusi Toxu + um = Toxuyum, Toxuyung, Toxusi Bina + im = Binayim, Binayimiz, Binaying, Binayinglar Su + um = Süyüm , Süyüng, Süyi ( istisna olarak si eklenmiyor)

1.1.4. Ünsüz Harflerin Yazılışı
―Q, k ve p‖ harflerinden herhangi biri ile biten çok heceli sözcüklere Ģahıs ekleri getirildiğinde, sözcüğün sonundaki ―q, k, p‖ ünsüzleri ―gh, g ,w‖ gibi telafuz edilirken, yazıda değiĢtirilmeden ―q,k,p‖ olarak yazılır. Örneğin, o Qoshaq o Tilek o Teklip - Qoshiqi (Qoshighi olarak okunur) - Tiliki (Tiligi olarak okunur) - Teklipi (Tekliwi olarak okunur)

3

2. Tanışma [ Tonushmaq ]
o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o Yaxshimusiz? Yaxshimusiz Méning ismim Umut, sizning ismingiz nime? Méning ismim Yaghiz. Qandaq ehwalingiz ? Yaxshi rahmet,Siz qandaq ehwal? Menmu yaxshi ,rahmet. Siz qayerlik? Men Mersinlik. Siz qayerlik? Men Tashkentlik. Qanche yashta siz ? Men 21 yashta. Siz qanche yashta ? Men 32 yashta. Ishlemsiz ? Shundaq ishleymen, sizchu? Men ishlimeymen, men oqughuchimen. Nahayiti yaxshi. Siz bilen tonushqanliqim`gha memnun (hursend) boldum. Hazir ketmisem bolmaydu. Menmu memnun (hursed) boldum. Yene körüshermiz, xosh aman bolung. Xeyri xosh. Merhaba Merhaba Benim adım Umut, sizin adınız ne? Benim adım Yağız. Nasılsınız? İyiyim sağ olun. Siz nasılsınız? Ben de iyiyim, teşekkür ederim. Nerelisiniz? Ben Mersinliyim. Siz nerelisiniz? Ben Taşkentliyim. Kaç yaşındasınız? Ben 21 yaşındayım. Siz kaç yaşındasınız? Ben otuz iki yaşındayım. Çalışıyor musunuz? Evet çalışıyorum. Ya siz? Ben çalışmıyorum. Öğrenciyim. Çok güzel. Sizinle tanıştığımıza memnun oldum. Şimdi gitmeliyim. Ben de memnun oldum. Görüşmek üzere. Hoşça kalın. Güle güle.

4

3. Karşılaşma [ Uchrishish ]
o o o o o o o o o o o o Xeyrilik seher Fatih. Xeyrilik seher Umut,qandaq ehwaling? Yaxshi rexmet, sen qandaq ehwal? Menmu yaxshi , ishqa kétip barimen. Menmu ishqa kétip barimen. Apang qandaqraq? Yaxshimu? He yaxshi, séning ata-anang yaxshimu? Ikkilisi yaxshi kétip baridu. Köng`ül bölgenliking`ge rexmet. Ishtin chüshkendin kéyin bir yerge bérip olturaylimu? Bolidu amma awwal ishlirimni orunlashturushim kérek. Bolidu. Undaqta ishliring tügigende mang`a hewer qilarsen. Bolidu, körüshermiz. Kéyin körüsheyli.

o o o o o o o o o o o o

Günaydın Fatih. Günaydın Umut. Nasılsın? İyiyim sağ ol. Sen nasılsın? Ben de iyiyim. İşe gidiyorum. Ben de işe gidiyorum. Annen nasıl? İyi mi? Evet iyi. Senin annen ve baban nasıl? İkisi de çok iyiler. Sorduğun için teşekkür ederim. İşten sonra bir yerlere gidelim mi? Olabilir ama önce işlerimi halletmem gerek. Tamam, o zaman işlerini bitirince bana haber ver. Tamam. Görüşürüz. Görüşürüz.

5

4. Günlük Konuşmalar -1- [ Kündilik Gepler ]
o İsmingiz nime? o Adınız nedir? o Mening ismim/ atim Alide. o Benim adım Alide. o Nime dédingiz? o Ne dediniz? o Hazir saet qanche? o Şimdi saat kaç? o Qaysisi hemmidin yaxshi? o Hangisi daha iyi? o Köp rexmet sizge o Çok teşekkür ederim. o Erzimeydu o Rica ederim o Hichkisi yoq o Önemli değil o Chataq emes o Sorun değil o He`e, yaq o Evet, hayır o Bular qanche pul ? o Bunlar kaç para? o Nechche balang bar? o Kaç çocuğun var? o Ehwalingiz qandaq? o Nasılsınız? o Men yaxshi, sizchu? o Ben iyiyim, siz? o Hazir siz bilen sözlishiwatimen. o Şimdi sizle konuşuyorum. o Siz nelik? o Siz nerelisiniz? o Men Türkiyelik, sizchu? o Ben Türkiyeli’yim, ya siz? o Sening bilen yene qachan körishimen? o Ne zaman seni yine görürüm? o Qaysi rengni eng yaxshi körisen? o Hangi rengi en çok seviyorsun? o Kéyin körüsheyli o Sonra görüşürüz / Görüşmek üzere o Özüngizni asrang o Kendinize iyi bakın o Xeyrlik etigen o Günaydın o Xeyrlik kech o İyi akşamlar o Yaxshi uhlang, yaxshi chüsh körüng. o İyi uykular, tatlı düşler. o Yaxshimusiz ? o İyi misiniz? o Seni bek séghindim o Seni pek özledim. o Siz aldirashmu? o Meşgul müsünüz? o Meni bir dem saqlap turung. o Beni biraz bekleyin. o Yene bir dem tursingz bolamdu? o Biraz dursanız/bekleseniz olur mu?

6

5. Günlük Konuşmalar - 2- [ Kündilik Gepler ]
o Uyghur Türkchisi Yaxshimusiz Salam Essalamu aleykum Xeyrilik seher Chüshlikingz heyrilik bolsun. Bügününg menilik bolsun Xeyrilik axsham Xeyrilik kech Qandaq ehwaling? Qandaq ehwalingz? Yaxshimen Yaxshimusen? Yaxshimusiz? Men yaxshi,senchu ? Men yaxshi ,sizchu? Raxmat sizge Raxmet sang`a Teshekkurler Allah razi bolsun Teyyar boldungmu ? Aldirashmusen? Aghrip qaldingmu? Yalghuzmu sen ? Nerde sen ? Néme qiliwatisen ? Qachan? Saet qanche ? Saet 6 Etigen saet 6 Saet on ikkidin charek ötti. Sen boytaqmu ? Sen öylengenmu? Sen barmu ? Uxlawatamsen ? Qorsiqing achtimu ? Nashtiliq qildingmu ? Chüshlük tamaq yédingmu? Kechlik tamaq yédingmu? Birlikte tamaq yeylimu ? o Türkiye Türkçesi Merhaba! Selam! Selamun Aleyküm! Günaydın Tünaydın İyi günler İyi akşamlar İyi geceler Nasılsın? Nasılsınız? İyiyim İyi misin? İyi misiniz? Ben iyiyim, ya sen? Ben iyiyim, ya siz? Sağ olun Sağ ol Teşekkür ederim Allah razı olsun Hazır mısın? Meşgul müsün? Hasta mısın? Yalnız mısın? Neredesin? Ne yapıyorsun? Ne zaman? Saat kaç? Saat 6 Saat sabahın altısı. Saat on ikiyi çeyrek geçiyor (12:15) Bekar mısın? Evli misin? Orada mısın? Uyuyor musun? Acıktın mı? Kahvaltı yaptın mı? Öğle yemeği yedin mi? Akşam yemeği yedin mi? Beraber yemek yiyelim mi?
7

Méning qorsuqum toq. Méning qorsuqum toq. Méning qorsuqum ach. Méning qorsuqum achti. Men ussudum. Kélelemsen ? Kélelemsiz? Kitelemsen? Ketsem bolamdu? Bu kimning balisi? Bu balining ismi nime ? Bu bala qanche yashta bar ? Bu bala mektepte oqumdu? Sen qanche yashta ? U qanche yashta ? Men 24 yash. Sen 30 yash. U 26 yash. Qéni tezraq bol. Qéni tezraq bol. Yügür. Mang. Mangayli. Yügüreyli. Közliring`ni yum. Külümsire. Yighlima. Némishqa yighlaysen ? Némishqa külisen? Men xoshal emes. Men xoshal. Men bek biaram. Men hayajanliniwatimen. Hayajanliniwatamsen? Men rahat. Némishqa xoshal emessen? Néme boldi? Némishqa achchighing keldi? Kimge achchiqlanding? Kimge achchiqlanding? Méning achchiqim kelmidi. Hichkimge achchiqim kelmidi. Bu yerge kel.

Benim karnım tok. Ben tokum. Ben açım. Ben acıktım. Ben susadım. Gelebilir misin? Gelebilir misiniz? Gidebilir misin? Gidebilir miyim? Bu kimin çocuğu? Bu çocuğun adı ne? Bu çocuk kaç yaşında? Bu çocuk okula gidiyor mu? Sen kaç yaşındasın? O kaç yaşında? Ben 24 yaşındayım. Sen 30 yaşındasın. O 26 yaşında. Haydi çabuk ol Haydi acele et Koş Yürü Yürüyelim Koşalım Gözlerini kapat Gülümse Ağlama Neden ağlıyorsun? Neden gülüyorsun? Ben mutsuzum Ben mutluyum Ben huzursuzum Ben heyecanlıyım Heyecanlı mısın? Ben rahatım Neden mutsuzsun? Ne oldu? Neden kızgınsın? Kime kızgınsın? Kime öfkelisin? Ben kızgın değilim. Kimseye öfkeli değilim. Buraya gel
8

Yeqinlash. Uzaq tur../ Yiraq tur. Téz Asta Küchlük Oruq/ajiz Mashina bek téz méngiwatidu. Némishqa bunche asta gep qilisen? Sen küchlükmu yaki ajizmu ? Tebrikleymen. Qutluqlaymen. Bek yaxshi. Apirin./Barikalla. Bek nochisen. Mukemmel. Heyran qaldim. Merhemet. Kechürüng? Ichige merhemet. Méhman. Qonalghu. Nan aldingmu? Öyde nan barmu? Qanche tane nan alimen? Bir nan qanche pul? Yügürme,yiqilip kétisen. Chichek/ Gül Qizil Gül bek chirayliq. Bu yerge qandaq kelding? Poyiz bilen seper qilmaq intayin yaxshi. Qaysi méwini yaxshi körisiz? Alma yemsen? Méwe süyi ichishni yaxshi köremsen ? Méwe süyi ichemsen ? Meni tonudungmu ? Meni tonidingz mu ? Kechürüng ,amma sizni tonuyalmidim. Siz kim bolisiz?/Siz kimsiz?/ Siz kim? Ismingz nime ? Tamaq étishni bilemsiz ? Qaysi tamaqlarni étishni bilisiz? Bügün néme tamaq ettingz? Qaysi tamaqni yéyishni bek yaxshi körisiz?

Yaklaş Uzaklaş Hızlı Yavaş Güçlü Zayıf Araba çok hızlı gidiyor. Neden bu kadar yavaş konuşuyorsun? Güçlü müsün yoksa zayıf mısın? Tebrik ederim. Kutlarım. Çok güzel. Aferin Harikasın Mükemmel Hayran kaldım Buyrun Efendim? İçeri buyrun Misafir Konuk Ekmek aldın mı? Evde ekmek var mı? Kaç ekmek alayım? Bir ekmek kaç para? Koşma, düşersin. Çiçek Kırmızı çiçekler çok güzel Buraya nasıl geldin? Trenle yolculuk etmek çok güzel. Hangi meyveleri seversin? Elma yer misin? Meyve suyu sever misin? Meyve suyu içer misin? Beni tanıdın mı? Beni tanıdınız mı? Afedersiniz ama sizi tanıyamadım Siz kimsiniz? Adınız neydi? Yemek pişirebiliyor musun? Hangi yemekleri pişirebilirsin? Bugün ne pişirdin? En çok hangi yemeği seviyorsun?
9

Axsham tamaqqa néme yeysiler ? Achquchni tapalmaywatimen. Hewerlerni angliding`mu. Téliwizor köriwatimen. Radyo anglawatimen. Radyo anglashni yaxshi körmeymen. Téliwizorda bir yaxshi film bar. Kompiyoturum buzuldi. Téliwizor körmidim. Sendin bir ish sorisam bolamdu ? Sendin bir soal sorisam bolamdu? Bu soalning jawabini bilmeymen. Bu soallar bek tes. Bu soallar bek asan. Pulingz barmu ? Qanche pulingz bar ? Bu mening qiz qerindishim. Qiz qerindishim`ning ismi Ayshe. Méning üch oghul qérindishim bar. Méning ikki akam bar. Méning Hedem yoq. Chay ichemsen? Men chay yaxshi körmeymen,Qehwe barmu Bu séning dostungmu? Bu méning dostum. Bu méning dostum emes. Méning dostumning ismi Utku. Dostlering köpmu? Dostum bilen némishqa gep qilishmaysen? Bek qopalkensen. Bek qaidilikkensen. Bek aq köngülkensen. Sen bek yaxshi. Seni söyimen. Seni yaxshi körimen. Sang`a ashiqmen. Méning bilen toy qilamsen? Mang`a usul oynashni ögitelemsen? Usul oynashni bek yaxshi körimen. Men usul oyniyalmaymen. Öyingz nerde? Siz öydimu? Bizning öy bek kichik.

Akşam yemeğinde ne yiyoruz? Anahtarlarımı bulamıyorum. Haberleri dinledin mi? Televizyon izliyorum. Radyo dinliyorum Radyo dinlemeyi sevmiyorum Televizyonda güzel bir film vardı. Bilgisayarım bozuldu. Televizyon izlemiyorum. Sana bir şey sorabilir miyim? Sana bir soru sorabilir miyim? Bu sorunun cevabını bilmiyorum. Bu sorular çok zor Bu sorular çok kolay Paranız var mı? Kaç paran var? Bu benim kız kardeşim. Kız kardeşimin adı Ayşe. Benim üç erkek kardeşim var. Ben iki tane ağabeyim var. Benim hiç ablam yok. Çay içer misin? Ben çay sevmiyorum, kahve var mı? Bu senin arkadaşın mı? Bu benim arkadaşım. Bu benim arkadaşım değil. Benim arkadaşımın adı Utku'dur. Çok arkadaşın var mı? Arkadaşımla neden konuşmuyorsun? Çok kabasın. Çok kibarsın. Çok naziksin. Sen çok iyi birisin. Seni seviyorum. Senden hoşlanıyorum. Sana aşığım. Benimle evlenir misin? Bana dans etmeyi öğretir misin? Dans etmeyi çok seviyorum. Ben dans edemiyorum. Eviniz nerde? Evde misiniz? Bizim evimiz çok küçütür.
10

Bizning öy bek chong. Bizning öy bek chirayliq. Ularning öyi bek yiraqta. Öy adrisingz béremsiz? Ayaqléring bek chirayliqken. Bu ayaqlarni nerdin alding? Bügünki kéyinishingz bek chirayliq boluptu. Köynekni tapalmaywatimen. Yopkam yirtildi. Közing`iz qaysi rengde? Men yiraqni körelmeymen. Men yéqinni körelmeymen. Közeynek taqashqa mejbur boldum. Köz eynekim sundi. Kiyimlérim`ni yudum. Kir yuyush mashinisi méngiwatidu. Texsilerni Qacha yuyush mashinisigha qoydum. Béliq yaxshi köremsen? Béliq yéyishni halimaymen. Sen qayerlik? Qaysi sheherde yashaysen? Qayerde yashaysen? Qaysi yurtta oquysen? Türkiyening paytexti qaysi? Azerbeyjanning paytexti Bakü. Men Sherqi Türkistanliq. Qazaqistan chirayliqmu? Qirghizistanning Bash Ministiri Kim? Özbekistan bek chirayliq bir dölettur. Türkimenistanda bek jiq Néfit barken. Güzel Türkistan. Mang`a azraq waqting`izni ajritalamsiz? Bu qaysi reng? Mashina qizil rengdur. Qaysi rengni bek yaxshi körisiz? Qaysi rengni eng yaxshi körisen? Bu kimning kitabi? Kétishim kérek. Bir minut saqla. Saqlap turamsen ? Saqliyalmaymen. Ketmisem bolmaydu.

Bizim evimiz büyüktür. Bizim evimiz çok güzel. Onların evleri çok uzaktadır. Ev adresinizi verir misiniz? Ayakkabıların çok güzelmiş. Bu ayakkabıları nereden aldın? Bugün giysileriniz çok güzel. Gömleğimi bulamıyorum. Eteğim yırtıldı. Gözleriniz ne renk? Ben uzağı göremiyorum. Ben yakını göremiyorum.. Gözlük kullanmak zorundayım. Gözlüğüm kırıldı. Elbiselerimi yıkadım. Çamaşır makinesi çalışıyor. Tabakları bulaşık makinesine koydum. Balık sever mi? Balık yemek istemiyorum. Nerelisin? Hangi şehirde oturuyorsun? Nerede yaşıyorsun? Hangi kentte okuyorsun? Türkiye'nin başkenti neresi? Azerbaycan'ın başkenti Bakü'dür. Ben Doğu Türkistanlı'yım. Kazakistan güzel mi? Kırgızistan'ın başbakanı kim? Özbekistan çok güzel bir ülkedir. Türkmenistan'da çok petrol varmış. Güzel Türkistan Bana biraz zaman ayırır mısın? Bu hangi renk? Araba kırmızıdır. En çok hangi rengi seviyorsun? Bu kitap kimin? Bu kimin kitabı? Gitmem gerek Bir dakka bekle lütfen Bekler misin? Bekleyemem Gitmeliyim
11

Bolidu. Tamam. Meni söyemsen? Meni yaxshi köremsen ? Uning ismini esliyeliding`mu? Sizni esliyelmidim. Meni esliyeliding`mu? Hawa bulutluq. Hawa ochuq. Bügün bek issiq. Bügün bek soghuq. Hawarayi qandaq? Bügün yamghur yéghiwatidu. Ete yamghur yagharmish. Shamal chiqiwatidu. Bu yer bek nemlik. Hawa bek qurghaq we issiq. Qish peslide qar yaghidu. Yaz peslide hawa bek issiq bolidu. Bahar(eteyaz) peslide Gül-chichekler échilidu. Küz peslide yopurmaqlar tökilidu. Qaysi tillarni bilisen? Méning ana tilim Türkche. Til öginish bek asandur. Séningche qaysi til eng chirayliq. Meni chüshinelemsen? Chüshending`mu? Chüshenmidim Chüshenmidingmu Qandaq chüshendurush`ni bilelmidim. Némini chüshendurey Kimge déding? Buni hichkimge déme. Hich kimge ishenmesliking kérek. Sang`a ishinimen. Mang`a ishinemsen? Hazirning özide naxsha anglawatimen. Hazir radyoda yaxshi bir naxsha bar. Bu naxshini bek yaxshi körimen. Qaysi naxshini bek yaxshi körisen ? Bu naxsha yaxshi emesken. Öydikilering(aileng) bilen birlikte yashamsen? Yalghuz yashamsen?

Peki Tamam Beni seviyor musun? Benden hoşlanıyor mu? Onun adını hatırlıyor musun? Sizi hatırlayamadım. Beni hatırladın mı? Hava bulutlu. Hava güneşli. Bugün çok sıcak. Bugün çok soğuk. Hava nasıl? Bugün yağmur yağıyor. Yarın yağmur yağacakmış. Rüzgar esiyor. Burası çok nemli. Hava çok kuru ve sıcak. Kış mevsiminde kar yağar. Yaz mevsiminde hava çok sıcak olur. Bahar mevsiminde çiçekler açar. Güz mevsiminde yapraklar dökülür. Hangi dilleri biliyorsun? Benim ana dilim Türkçedir. Dil öğrenmek çok kolaydır. Sence hangi dil güzel? Beni anlıyor musun? Anladın mı? Anlamadım Anlamadın mı? Nasıl anlatacağımı bilemedim. Neyi anlatayım? Kime anlattın? Bunu kimseye anlatma. Kimseye güvenmemelisin. Sana güveniyorum. Bana güveniyor musun? Şu an şarkı dinliyorum. Şimdi radyoda güzel bir şarkı var. Bu şarkıyı çok seviyorum. En çok hangi şarkıyı seviyorsun? Bu şarkı güzel değilmiş. Ailenle mi yaşıyorsun? Yalnız mı yaşıyorsun?
12

Men öydikiler(ailem) bilen Aileng`ni (öydikileringni) yaxshi köremsen? Meni séghinding`mu? Seni bek séghindim. Seni körgüm keldi. Telfun qilsam némishqa almiding? Telfunung némishqa taqaq? Sang`a uchur yollidim. Qorsiqim aghridi. Béshim aghridi. Qolum aghridi. It bir haywandur. Kech qalma. Baldur kel. Seher etigen tur ornungdin. Meni yalghuz tashlima. Mang`a yalghan sözlime. Sen yalghanchi. Men hichkimge yalghan gep qilmaymen. Bu digenlerim`ning hemmisi toghra. Ishtihaliq bolung. Yeter. Bu yaghach bek chirayliq. Bunchilik yeter. Hemme ish ötmushte qaldi. Hemmisi kéliwatidu. Oyun tugidi. Oyun oynamduq? Balilar oyun oynashni yaxshi köridu. Bügün Düshenbe. Shenbe küni bizning öyge kélelemsen? Yekshenbe küni kino körüshke baraylimu? Ching`iz Xan filimini kördungmu? Bashla. Bashlayli. Dawamlashtur. Téshigha chiq / Sirtqa chiq. Yashisun! Pulung barmu? Berk bek kélishken biri. Gökche bek chirayliq bir qiz. Efe, Berktin téximu kélishken. Gül,Gökchedin téximu bek chirayliq bir qiz.

Ben ailemle yaşıyorum. Aileni seviyor musun? Beni özledin mi? Seni çok özledim. Seni göresim geldi. Telefon açtım niye cevap vermedin? Telefonun neden kapalı? Sana mesaj yolladım. Karnım ağrıyor. Başım ağrıyor. Kolum ağrıyor. Köpek bir hayvandır. Geç kalma. Erken gel. Sabah erken kalk. Beni yalnız bırakma. Bana yalan söyleme. Sen yalancısın. Ben kimseye yalan söylemiyorum. Bu söylediklerim doğrudur. Afiyet olsun. Yeter Bu ağaç çok güzel. Bu kadar yeter. Her şey geçmişte kaldı. Herkes geliyor. Oyun bitti. Oyun oynayalım mı? Çocuklar oyun oynamayı severler. Bugün Pazartesi. Cumartesi gün bize gelir misin? Pazar günü sinemaya gidelim mi? Cengiz Han adlı filmi izledin mi? Başla Başlayın Devam et Dışarı çık. Çok yaşa. Paran var mı? Berk çok yakışıklı bir erkektir. Gökçe çok güzel bir kızdır. Efe, Berk'ten daha yakışıklıdır. Gül, Gökçe'den daha güzel bir kızdır.
13

Uni kördungmu ? Ete imtihanim bar. U bek bay. U bek Kembeghel. Kündilik Gézitni oqumsen? Qaysi Gézitni oquysen? Men bu Jornalni yaxshi körimen. Tamaka chékemsen? Tamaka chékmesliking lazim. Bügün kütüpxanigha bardim. U bek yash. U bek qéri. Men qéri emes, Men bir yash. Baghcha ishlirini yaxshi köremsen? Bek téz gep qilidikensiz . Biraz asta gep qilsingz bolamdu? Sang`a bir parche Xet yazimen. Néme ish qilisiz? Kespingz nime? Men Oqutquchig. Men Oqughuchi. Men Aduwkat. Men Doxtur. Men Sestira. Men Injinir. Men ishlimeymen. Mang`a yardem qilalamsiz ? Yardim qiling. Siler bilen tonushqanliqim`din memnun boldum. Ders tekrarlawatimen. Sen qanche kilo Boyung qanchilik? Sen oruq bir ademsen. U semiz bir ayal. Qanche tal kitabing bar? Bu almining kilosi qanche? Qanchilik waqtimiz bar ? Qanche kündin kéyin kélisen ? Imtihangha qanche kün qaldi? Imtihanni qandaq berding? Uni tonumaymen. Bizni tonushturup qoyamsiz? Choyla top oynashni yaxshi körimen.

Onu gördün mü? Yarın sınavım var. O çok zengin. O çok fakir. Günlük gazete okuyor musun? Hangi gazeteyi okuyorsun? Bu dergiyi çok seviyorum. Sigara içiyor musun? Sigara içmemelisin. Bugün kütüphaneye gittim. O çok genç O çok yaşlı Ben yaşlı değilim, ben gencim. Bahçe işlerini sever misin? Çok hızlı konuşuyorsun. Biraz yavaş konuşur musunuz? Sana bir mektup yazacağım. Ne iş yapıyorsun? Mesleğiniz nedir? Ben öğretmenim. Ben öğrenciyim. Ben avukatım. Ben doktorum. Ben hemşireyim. Ben mühendisim. Ben çalışmıyorum. Bana yardım eder misin? Yardım edin. Sizinle tanıştığımıza memnun oldum. Ders çalışıyorum. Kaç kilosun? Boyun kaç ? Sen zayıf bir insansın. O şişko bir kadın. Kaç tane kitabın var? Bu elmanın kilosu kaça? Ne kadar zamanımız var? Kaç gün sonra geleceksin? Sınava kaç gün kaldı? Sınavın nasıl geçti? Onu tanımıyorum. Bizi tanıştırır mısın? Tenis oynamayı seviyorum.
14

Kitab oqushni yaxshi körimen. Tawuz bek yaxshi miwedur. Ichim pushti /Jénim siqildi. Bügün bek hardim/Bügün bek charchap kettim. Bu yil Özbekchini öginimen. Men Türkiye Türkchisini bilmeymen. Hijil boliwatimen. Bu bek hijilchan bir qizdur. Hijil bolushning hajiti yoq. Tézraq bolishimiz kérek. Kéler hepte Ürümchige barimen. Ötken hepte Lefkoshagha kettim. Aptobusqa chiqamduq yaki poyizghimu? Aptobus Poyizdin téximu bek tézdur. Poyiz aptobustin téximu bek rahettur. Ayrupilan poyizdin téximu bek ishenchliktur. Ayrupilan intayin téz suretlik bir qatnash quralidur. Bek uyqum keldi./ Uyqum bek keldi. Ikki kün boldi hich uxliyalmidim. Tünügün axsham hich uxliyalmidim. Uyqum kelmidi. Etigenlik nashtida tuxum yéymen. Men bügün ishlimeymen. Ete dostumning tughulghan küni. Bügün méning tughulghan künüm. Tughulghan küningz mubarek bolsun. Bayrimingz mubarek bolsun. Bayram Mubarek. Bügün Qurban heyt. Bügün Rozi heyt. Dostumgha sowghat (hediye) alimen. Resimingz ni körsem bolamdu? Siz jezimleshtürelemsiz ? Heyran qaldim. Hérip kettim. Men bek yalghuzsirap kettim. Seningsiz yashiyalmaymen. Chidiyalmaywatimen. Ketmiseng mu bolidu. Chaqchaq qilwatamsen ? Hichqisi yoq. Muhim emes.

Kitap okumayı seviyorum. Karpuz çok güzel bir meyvedir. Canım sıkıldı. Bugün çok yoruldum. Bu yıl Özbek Türkçesi öğreneceğim. Ben Türkiye Türkçesini bilmiyorum. Utanıyorum. Bu çok utangaç bir kızdır. Utanmana gerek yok. Acele etmeliyiz. Gelecek hafta Urumçi'ye gideceğim. Geçen hafta Lefkoşa'ya gittim. Otobüse mi binelim trene mi? Otobüs trenden daha hızlıdır. Tren otobüsten daha rahattır. Uçak trenden daha güvenlidir. Uçak çok hızlı bir araçtır. Çok uykum var. İki gündür uyuyamadım. Dün gece hiç uyuyamadım. Uykum gelmedi. Sabah kahvaltısında yumurta yerim. Ben bugün çalışmıyorum. Yarın arkadaşımın doğum günü. Bugün benim doğum günüm. Doğum günün kutlu olsun. Bayramınız kutlu olsun. İyi bayramlar. Bugün Kurban bayramıdır. Bugün Ramazan bayramıdır. Arkadaşıma hediye alacağım. Resminizi görebilir miyim? Emin misin? Şaşırdım. Yorgunum. Ben çok yalnızım. Sensiz yaşayamam. Dayanamıyorum. Gitmek zorunda değilsin. Şaka mı yapıyorsun? Sorun değil Önemli değil
15

Bole Qéni Shu. Néme digen güzel bir kün. Uning maashi yuqiri. Uning maashi töwen. Qanchilik maash alisen? Sirtqa chiqaylimu?/Téshigha chiqaylimu. Bügün bosh bosh aylinip kelgum bar. Men bilen beslishensen ? Doxturhanigha bardingmu? Doxturhana yéqinmu? U dünyadiki eng bexitlik ademdur. Men tamaka we haraq ichmeymen. Bashqa döletke bardingmu? Qaysi döletni körüshni halaysen? Qushlar sayridi,bahar keldi.

Hadi Hani? İşte Bu ne güzel bir gün. Onun maaşı yüksektir. Onun maaşı düşüktür. Kaç lira maaş alıyorsun? Dışarı çıkalım mı? Bugün boş boş gezmek istiyorum. Benimle yarışır mısın? Doktora gittin mi? Hastahane yakın mı? O dünyadaki en mutlu adamdır. Ben sigara ve içki içmiyorum. Yurtdışına çıktın mı? Hangi ülkeyi görmek istersin? Kuşlar ötüyor, bahar geldi.

16

6. Zamirler [ Almash ]
6.1. Kişi Zamirleri ( Shexis Almashliri)
o Uyghur Türkchisi Men Sen Siz Sili U Biz Siler Ular o Türkiye Türkçesi Ben Sen Siz Siz O Biz Siz Onlar

Çoğu kişi zamirleri benzer olmasına karşın, Uygur Türkçesi’ndeki kişi zamirleri biraz daha ayrıntılıdır. Bu ayrıntılar şu şekilde açıklanabilir;  Uygur Türkçesi’ndeki Siz ve Sili sözcükleri, 2. tekil şahıslar için kullanılır ve Türkiye Türkçesi’ndeki gibi kibarlık ifade eder. Ancak Uygur Türkçesi’ndeki Siz, Türkiye Türkçesi’nde kullanıldığı gibi çoğul anlamda kullanılmaz.  Uygur Türkçesi’ndeki 2. çoğul şahıs için Siler sözcüğü kullanılır.

o Uyghur Türkchisi Men Sen U Biz Siz Siler Ular Kelimen Kelisen Kelidu Kelimiz Kelisiz Kelisiler Kelidu Ben Sen O Biz Siz Siz

o Türkiye Türkçesi Gelirim Gelirsin Gelir Geliriz Gelirsiniz Gelirsiniz Gelir Men Sen U Biz Siz Siler Ular

o Uyghur Türkchisi Olturimen Olturisen Olturidu Olturimiz Olturisiz Olturusiler Olturidu Ben Sen O Biz Siz Siz

o Türkiye Türkçesi Gelirim Gelirsin Gelir Geliriz Gelirsiniz Gelirsiniz Gelirler

Onlar

Onlar

17

6.2. İşaret Zamirleri ( Körsitish Almashliri)

o Uyghur Türkchisi U Bu Shu Mushu Undaq Bundaq Mundaq Shundaq Örnekler; o Bizning yatiqimiz mushu binada. o Bizim yatak odamız bu binada. o Sen qandaq barsang,menmu shundaq barimen. o Sen nasıl gitsen, ben de öyle (şöyle) giderim. o Bu kim? o Bu kim? o U keldimu? o O geldi mi? o Bizning öyimiz u yerde. o Bizim evimiz orada/ o yerde. o U ikki kün waqitni mushu ish üchün serp qildi. o İki gün vaktini bu iş için sarf etti. o Ali shundaq eytti: Kelmeymen! o Ali şöyle dedi : Gelmiyorum!

o Türkiye Türkçesi O Bu Şu Bu Öyle Böyle Böyle Şöyle

o Kelgen ademlerning hemmisi shu ashxanada méhman qilinidu. o Gelen adamların hepsi şu restoranda misafir ediliyor. o Undaq bolmasligi kerek idi. o Öyle olması gerek idi.

18

6.3. İyelik Zamirleri ( Özlük Almashliri)
o Uyghur Türkchisi Mening Sening Sizning Silining Uning Bizning Silerning Senlerning Ularning Örnekler; o Türkiye Türkçesi Benim Senin Sizin Sizin Onun Bizim Sizin Sizin Onların

o Uyghur Türkchisi Mening Deptirim Sening Deptiring Uning Deptiri Bizning Deptirimiz Sizning Deptiringiz Silerning Deptiringlar Ularning Deptiri o Uyghur Türkchisi Mening Ġshlirim Sening Ġshliring Uning Ġshliri Bizning Ġshlirimiz Sizning Ġshliringiz Silerning Ġshliringlar Ularning Ġshi

o Türkiye Türkçesi Benim Defterim Senin Defterin Onun Defteri Bizim Defterimiz Sizin Defteriniz Sizin Defteriniz Onların Defteri o Türkiye Türkçesi Benim ĠĢim Senin ĠĢin Onun ĠĢi Bizim ĠĢimiz Sizin ĠĢiniz Sizin ĠĢiniz Onların ĠĢi

o Uyghur Türkchisi Mening Üzümüm Sening Üzümüng Uning Üzümi Bizning Üzümümiz Sizning Üzümingiz Silerning Üzümünglar Ularning Üzümi o Uyghur Türkchisi Mening Qérindishim Sening Qérindishing Uning Qérindishi Bizning Qérindishimiz Sizning Qérindishingiz Silerning Qérindishinglar Ularning Qérindishi

o Türkiye Türkçesi Benim Üzümüm Senin Üzümün Onun Üzümü Bizim Üzümümüz Sizin Üzümünüz Sizin Üzümü Onların Üzümü o Türkiye Türkçesi Benim KardeĢim Senin KardeĢin Onun KardeĢi Bizim KardeĢimiz Sizin KardeĢiniz Sizin KardeĢiniz Onların KardeĢi

19

6.4. Soru Zamirleri ( Soal Almashliri)
o Uyghur Türkchisi Kim Nime Qaysi Qandaq Qachan Qanche Qanchilik Nechche Nechchilik Qeyer Ne Qayaq Qéni Némishqa Örnekler; o U kim? o O kim? o Öyünglar qaysi? o Eviniz hangisi? o Awu kim? o Bu kim? o Salametlikingiz qandaq? o Sağlığınız nasıl? o Sili qachan kéldile ? o Siz ne zaman geldiniz? o Sen qeyerge barisen ? o Sen nereye gidiyorsun? o Yéshing qanche ? o YaĢın kaç? o Siz kimni izdeysiz? o Siz kimi arıyorsunuz? o Sende nime bar? o Sende ne var? o Némishqa undaq deysiz? o Niye öyle diyorsunuz?
20

o Türkiye Türkçesi Kim Ne Hangisi Nasıl Ne zaman Ne kadar Ne kadar Ne kadar Ne kadar Nere Ne Ne yaka/ Ne taraf Hani Neden

6.5. Belgisiz Zamirler ( Belgilesh Almashliri)
o Uyghur Türkchisi Hemme Pütün Barliq Her Barche Heryer Herjay Herwaqit Herkim Hernerse Hernime Herqandaq Herqaysi o Türkiye Türkçesi Her Bütün Bütün, Var olan Her Bütün Her yer Her yer Her vakit Her kim Her Ģey Her neyse Her nasıl Herhangi

Örnekler; o Hemme adem bilidu. o Herkes, her adam bilir. o Pütün müsteqil döletler, u döletni yaxshi köridular. o Bütün bağımsız devletler, o devleti severler. o Allah Ta'ala barliq mexluqatlarni yaratquchidur. o Allah-u Teala bütün mahlukatın yaratıcısıdır. o Her kim özining iqtisadiy ehwaligha qarap ish qilsa, u qishi bextliq bolidu. o Her kim özünün iktisadi durumuna bakıp iĢ yaparsa, o kiĢi mutlu olur. o Barche ka'inatning yaratquchisi. o Bütün kainatın yaratıcısı. o Her kim qilsa özige qilidu o Kim ne yaparsa kendine yapar.

21

7. Adın Hâlleri (Isimlarning Kélish Qoshumchiliri)
7.1. Yalın Hâl ( Bash Kélish)
Adın ek almamıĢ hâlidir. Örneğin; o Qar yaghdi. o Kar yağdı. o Yurtimiz kündin-künge güllenmekte. o Yurdumuz günden güne çiçeklenmekte/ geliĢmekte. o Bizning xoshnimiz doxtur. o Bizim komĢumuz doktordur.

7.2. İlgi Hâli ( İgilik Kélish)
Adın cümlede aitliğini vurgulamak için kullanılan hâlidir. Ada –ning eki getirilerek yapılır. Örneğin; o Xotenning atliri dangliq. o Hoten’in atları meĢhurdur. o Bu roman Nurning. o Bu roman Nur’undur. o Bu xoshnimizning öyi. o Bu komĢumuzun evi.

7.3. Yaklaşma Hâli ( Yölinish Kélish)
Adın hareket yönünü vurgulamak için kullanılan hâlidir. Ada - qa, - ge, - ke, - qe, - gha ekleri getirilerek yapılır. Örneğin; o Oqughuchilar meydangha yéghildi. o Öğrenciler meydana yığıldı. o Oqutquchimiz sinipqa kirdi. o Öğretmenimiz sınıfa girdi. o Umut deryagha sekridi. o Umut denize atladı. o Men bügün öyge qaytmaymen. o Ben bugün eve dönmüyorum.

22

7.4. Yükleme Hâli ( Chüshüm Kélish)
Adın ifadelenen hareketini kabul eden nesneyi vurgulamak için kullanılan hâlidir. Ada –ni eki getirilerek yapılır. Örneğin; o Mening Qanas kölini körgüm bar. o Benim Kanas Gölü’nü göresim var. / Ben Kanas Gölü’nü görmek istiyorum. o Biz waqitni qedirlishimiz kérek. o Bizim waqitin değerini bilmemiz gerek. / Bizim vakti iyi kullanmamız gerek.

7.5. Bulunma Hâli ( Orun Peyt Kélish)
Adın bulunduğu yeri, zamanı, durumunu vurgulamak için kullanılan hâlidir. Ada -da, -de, -ta, -te ekleri getirilerek yapılır. Örneğin; o Men chong apamning öyige yazda barimen. o Ben anneannemin evine yazın / yaz aylarında gidiyorum. o Ish ömlükte,küch birlikte. o ĠĢ dayanıĢmada, güç birlikte. o Mening öyüm Qaramayda. o Benim evim Karamay’da.

7.6. Uzaklaşma Hâli ( Chiqish Kélish)
Adın ayrılma durumunu, nereden ayrıldığını vurgulamak için kullanılan hâlidir. Ada -din, -tin ekleri getirilerek yapılır. Örneğin; o Biz Ghuljidin kelduq. o Biz Gülce’den geldik. o Yolwas izidin qaytmas,Yigit sözidin qaytmas. o Kaplan izinden dönmez, yiğit sözünden dönmez. o Men bu jandin kechtim. o Ben bu candan geçtim.

23

7.7. Diğer Gerekli Ekler ( Ehmiyetlik Kélishler)
Türkiye Türkçesi’nde adın hâlleri arasında bulunmamasına rağmen, Uygur Türkçesi’nde adın hâlleri arasında gösterilen, bazı ekler aĢağıdaki gibidir.

 Belge Hâli ( Orun Belge Kélish) Adın sonuna –diki eki getirilerek elde edilir. o Meydandiki öy bizning öyimiz. o Meydandaki ev bizim evimiz. o Öydiki kishi méning apam. o Evdeki kiĢi benim annemdir.  Sınırlama Hâli (Chek Kélish) Adın sonuna – ghiche eki getirilerek elde edilir. o Meydanghiche mangalmaymen. o Meydana kadar yürüyemem. o Öyghiche sözlisheyli. o Eve kadar konuĢalım.  Benzetme Hâli (Oxshatma Kélish) Adın sonuna –dek eki getirilerek elde edilir. o Sendek yaxshi bashqa birsini tonumaymen. o Senin gibi iyi baĢka birini tanımıyorum. o Öyni öydek tutup turush kerak. o Evi ev gibi tutmak gerek.

24

8. Sıfatlar ( Süpetler)
Ön ad olarak da adlandırılan sıfatlar, isimlerin önüne gelerek onları miktar, sıra, konum, renk, biçim, insanda bıraktığı duygu gibi çeĢitli yönlerden tanımlayan, tarif eden sözcük türüdür. Sıfatlar nasıl sorusuna cevap veren sözcüklerdir. Örneğin; o Bu qizil gül. o Qandaq gül? o Qizil gül. o Bu kırmızı gül. o Nasıl gül? o Kırmızı gül.

8.1. Örnek Sıfatlar
o Uyghur Türkchisi
Chirayliq Güzel Set Körümsiz Téz Asta Yawash Kélishken Kichik Chong Yoghan Egiz Towen Pes Qattiq Qattiq Yumshaq Erzan Qimmet Küchlük Kawul Uzun

o Türkiye Türkçesi
Güzel Güzel Çirkin Çirkin Hızlı Yavaş Yavaş Yakışıklı Küçük Büyük Büyük Yüksek Alçak Alçak Sert Katı Yumuşak Ucuz Pahalı Güçlü Güçlü Uzun

o Uyghur Türkchisi
Qisqa Yash Qéri Eqilliq Döt Sarang İssiq Soghuq İnchike Qélin Az Bek İntayin Nahayiti İlik Bashta Sémiz Aydingliq Yoruq Qarangliq Qaranghu İyi

o Türkiye Türkçesi
Kısa Genç Yaşlı Akıllı Aptal Salak Sıcak Soğuk İnce Kalın Az Çok Çok Çok Ilık Ilık Şişman Aydınlık Aydınlık Karanlık Karanlık Yaxshi

25

8.2. Örnek Cümleler
o Uyghur Türkchisi
Güzel bir qiz. Set bir adem Téz sürettiki mashina. Asta sürettiki mashina Kélishken bir yash. Kichik bir öy. Yoghan bir öy. Yüksek bir bina. Pes pashinliq ayaq. Qattiq postiliq bir mive. Yumshaq postiliq mive. Erzan bir üzük. Qimmet bir üzük. Küchlük bir erkek. Uzun boyluq bir adem. Qisqa boyluq bir adem Yash bir qiz Qéri bir ayal. Eqilliq bir haywan. Döt bir haywan. İssiq bir kün. Soghuq bir kün. Nepiz bir kitap Qélin bir kitap. Bir qisim az alma. Köp qisim alma. Bir istakan yeng`i süt. Semiz bir ayal. Yoruq bir hojura. Qarangghu bir hojura.

o Türkiye Türkçesi
Güzel bir kız. Çirkin bir adam. Hızlı araba Yavaş araba Yakışıklı bir genç Küçük bir ev Büyük bir ev Yüksek bir bina. Alçak topuklu ayakkabı Sert kabuklu bir meyve. Yumuşak kabuklu bir meyve. Ucuz bir yüzük. Pahalı bir yüzük. Güçlü bir erkek. Uzun bir adam. Kısa bir adam. Genç bir kız. Yaşlı bir kadın. Akıllı bir hayvan. Aptal bir hayvan. Sıcak bir gün. Soğuk bir gün. İnce bir kitap. Kalın bir kitap. Az sayıda elma. Çok sayıda elma. Bir bardak ılık süt. Şişman bir kadın. Aydınlık bir oda. Karanlık bir oda.

8.3. Sıfatların Dereceleri (Süpetning Derijiliri)
Sıfatlar esli derije, kémeytme derije, ashurma derije, erkiletme derije olmak üzere dört çeĢittir.

8.3.1. Esli Derije
Nesnelerin özelliklerini tanımlarken, normal ifadelenen Ģekline esli derije denir. Örneğin; o Yaxshi, saghlam, xushxuy, qisqa.... o Ġyi, sağlam, cana yakın, kısa ..
26

8.3.2. Kémeytme Derije
Nesnelerin özelliklerini tanımlarken, özellik derecelerini normalden biraz azaltıp gösterilen Ģekline denir. Örneğin; o Uyghur Türkchisi
Aq Kök Kök Qizil Aqquch Kökuch Kökuch Qizghuch

o Türkiye Türkçesi
Ak Gök Mavi Kızıl Akça Gökçe Mavimsi Kızılımsı

8.3.3. Ashurma Derije
Nesnelerin özelliklerini tanımlarken, özellik derecelerinin normalden biraz daha fazlalaĢtırıp gösterilen Ģekline denir. Bu, sıfatın ilk hecesinin sonuna –p eki getirildikten sonra sıfatın tamamının eklenmesi ile elde edilir. Örneğin; o Uyghur Türkchisi
Süzük Tinch Qara Yéngi Tüz Süpsüzük Tiptinch Qapqara Yépyéngi Tüptüz Duru Dinç Kara Yeni Düz

o Türkiye Türkçesi
Dupduru Dipdinç Kapkara Yepyeni Dümdüz

8.3.4. Erkiletme Derije
Nesnelerin özelliklerini konuĢanın ilgi ve bağlılık hissiyatı ile gösterdiğini bildirmek için kullanılan Ģeklidir. Yalın durumdaki sıfatın sonuna, -ghina, -qina, -gine, -kine ekleri eklenerek elde edilir. Örneğin;

o Uyghur Türkchisi
Dahiy Nazuk Dahiyghina Nazukkina

o Türkiye Türkçesi
Dâhi Nazik Dahiyâne Nazikâne

27

9. Fiiller ( Péiller)
9.1. Çok Kullanılan Fiiler
o Uyghur Türkchisi 1. qilmak (kılmak) * Nime qiliwatisen? 2. demek o Türkiye Türkçesi kılmak / yapmak Ne yapıyorsun? demek

* Men hichnime demidim Ben hiçbir Ģey demedim 3. bermek vermek

* Buni sizge kim bergen? Bunu size kim verdi? 4. urmak * Sizni kim urdu? 5. satmak vurmak Sizi kim vurdu? satmak

* Bu resimingizni satamsiz? Bu resminizi satar mısınız? 6. ketmek * U ketti mu? 7. ayrılmak * Biz ayrilip kettuq 8. qalmak * Men qalay, siz baring 9. chiqmak * Öydin chiqing 10. uhlamak * U uhlawatidu gitmek O gitti mi? ayrılmak Biz ayrıldık kalmak Ben kalıyorum, siz varın çıkmak Evden çıkın uyumak O uyuyor

28

9.2. Örnek Fiiler
o Uyghur Türkchisi
Qilmaq Kelmek Ketmek Gep qilmaq Körmek Qarimaq Mang`maq Yürmek Yemek Ichmek Külmek Yighlimaq Söymek Purimaq Saqlimaq Oqumaq Yashimaq Achmaq Yapmaq Tölimek Oylimaq Ayrilmaq Chiqmaq Qalmaq

o Türkiye Türkçesi
Yapmak Gelmek Gitmek Konuşmak İzlemek Bakmak Yürümek Yürümek Yemek İçmek Gülmek Ağlamak Sevmek Koklamak Beklemek Okumak Yaşamak Açmak Kapatmak Ödemek Düşünmek Ayrılmak Çıkmak Kalmak

o Uyghur Türkchisi
Almaq Bermek Sözlimek Turmaq Yatmaq Yügürmek Uxlimaq Tutmaq Kirmek Üzmek Keymek Anglimaq Chüshenmek Unutmaq Eslimek Yüttürmek Yoqutup qoymaq Yoqutup qoymaq Olturmaq İshlimek Qollanmaq Anglap qalmaq Urmaq Satmaq

o Türkiye Türkçesi
Almak Vermek Söylemek Durmak Yatmak Koşmak Uyumak Uyanmak Tutmak Girmek Yüzmek Giymek Dinlemek Anlamak Unutmak Hatırlamak Yitirmek Kaybetmek Oturmak Çalışmak Kullanmak İşitmek Vurmak Satmak

29

10. Sayılar (Sanlar)
10.1. Asıl Sayılar
Sıra ya da üleştirme eki almamış sayılar asıl sayılardır. Örneğin; o Mektipimizde 34 sinip, 1400 oqughuchi bar. o Mektebimizde 34 sınıf, 1400 öğrenci var. o Bir yütüm su, töt métir rext, 25 kilométirliq yol, üch waraq nusxa. o Bir yudum su, dört metre deri, 25 kilometrelik yol, üç sayfa nüsha.

10.2. Tahmini Sayılar
Nesnelerin sayısını tahmini olarak gösteren sayılardır. Asıl sayılara, -che, -dek, -tek, -lar, -ler, lighan, -ligen ekleri getirilerek yapılır. Örneğin; o Onche adem. o Onca adam / On kadar adam. o 100 dek qoy. o 100 kadar koyun. o 10 dek toxu. o 10 kadar tavuk. o Besh yashlarda. o Beş yaşlarında. o Minglighan adem. o Binlerce adam. o Yüzligen talant igisi. o Yüzlerce yetenek sahibi.

30

10.3. Sıra Sayılar
Asıl sayılara –chi eki getirilerek oluşturulur.

o

Uyghur Türkchisi Birinchi İkkinchi Üchunchi Tötinchi Beshinchi Altinchi Yettinchi Sekkizinchi Toqquzunchi Oninchi Onbirinchi Onikkinchi Yigirminchi Yigirme birinchi Ottuzunchi Ottuz birinchi Qirqinchi Ellikichi Atmishinchi Yetmishinchi Seksininchi Toqsininchi Yüzinchi

o

Türkiye Türkçesi Birinci İkinci Üçüncü Dördüncü Beşinci Altıncı Yedinci Sekizinci Dokuzuncu Onuncu On birinci On beşinci Yirminci Yirmi birinci Otuzuncu Otuz birinci Kırkıncı Ellinci Altmışıncı Yetmişinci Sekseninci Doksanıncı Yüzüncü

10.4. Kesir Sayılar
o Uyghur Türkchisi 1/2 2/3 7 / 10 İkkidin Bir Üchtin İkki Ondin Yette o Türkiye Türkçesi İkide Bir Üçte İki Onda Yedi

31

10.5. Üleştirme Sayılar
o Kishiler ikkidin-üchtin kélishke bashlidi. o Kişiler ikişer üçer gelmeye başladı. o Yoluchilar beshtin-altidin bölüshüp paranglishiwatidu. o Yolcular beşer altışar toplaşıp konuşuyorlar. o Ular birdin-ikkidin kesel boldi. o Onlar birer ikişer hasta oldu.

10.6. Sayı Zamirleri
Sözcüklere – iylen , -eylen ekleri getirilerek yapılır. Örneğin; o Bügünki chong taziliqta ücheylen meydanni süpürdi,Besheylen exlet toshidi. o Bugünkü büyük temizlikte, üçü meydanı süpürdü, beşi çöp taşıdı. o Bügün ikkeylen derske kéchikti. o Bugün ikisi derse gecikti.

32

11. Zamanlar (Zamanlar)
11.1. Geniş Zaman
Uygur Türkçesinde GeniĢ Zaman, Ģimdiki zaman ve gelecek zaman yerlerine de kullanılmaktadır. o Uyghur Türkchisi Bolushluq Shekli İnkar Shekli Men kélimen Men kélmeymen Sen kélisen Sen kélmeysen U kélidu U kélmeydu Biz kélimiz Biz kélmeymiz Siler kélisiler Siler kélmeysiler Ular kélidu Ular kélmeydu Siz kélisiz Siz kélmeysiz o Türkiye Türkçesi Olumlu Hâli Olumsuz Hâli Ben gelirim Ben gelmem Sen gelirsin Sen gelmezsin O gelir O gelmez Biz geliriz Biz gelmeyiz Siz gelirsiniz Siz gelmezsiniz Onlar gelir Onlar gelmez Siz gelirsiniz Siz gelmezsiniz

o Uyghur Türkchisi Bolushluq Shekli İnkar Shekli Men bérimen Sen bérisen U béridu Biz bérimiz Siler bérisiler Ular bérisiler Siz berisiz Men bermeymen Sen bermeysen U bermeydu Biz bermeymiz Siler bermeysiler Ular bermeydu Siz bermeysiz

o Türkiye Türkçesi Olumlu Hâli Olumsuz Hâli Ben veririm Sen verirsin O verir Biz veririz Siz verirsiniz Onlar verirler Siz verirsiniz Ben vermem Sen vermezsin O vermez Biz vermeyiz Siz vermezsiniz Onlar vermez Siz vermezsiniz

o Uyghur Türkchisi Bolushluq Shekli İnkar Shekli Men körimen Sen körisen U köridu Biz körimiz Siler körisiler Ular köridu Siz körisiz Men körmeymen Sen körmeysen U körmeydu Biz körmeymiz Siler körmeysiler Ular körmeydu Siz körmeysiz

o Türkiye Türkçesi Olumlu Hâli Olumsuz Hâli Ben görürüm Sen görürsün O görür Biz görürüz Siz görürsünüz Onlar görür Siz görürsünüz Ben görmem Sen görmezsin O görmez Biz görmeyiz Siz görmezsiniz Onlar görmez Siz görmezsiniz

33

11.2. Şimdiki Zaman
Türkiye Türkçesi’nde kullanılan ―–yor‖ eki , Uygur Türkçesi’nde ―-wat‖ ekine dönüĢmüĢtür. o Uyghur Türkchisi Bolushluq Shekli Men kéliwatimén Se kéliwatisén U kéliwatidu Biz kéliwatimiz Siler kéliwatisilér Ular kéliwatidu Siz kéliwatisiz İnkar Shekli Men kelmeywatimen Sen kelmeywatisen O kelmeywatidu Biz kelmeywatimiz Siler kelmeywatisiler Ular kelmeywatidu Siz kelmeywatisiz o Türkiye Türkçesi Olumlu Hâli Ben geliyorum Sen geliyorsun O geliyor Biz geliyoruz Siz geliyorsunuz Onlar geliyorlar Siz geliryorsunuz Olumsuz Hâli Ben gelmiyorum Sen gelmiyorsun O gelmiyor Biz gelmiyoruz Siz gelmiyorsunuz Onlar gelmiyorlar Siz gelmiyorsunuz

o Uyghur Türkchisi Bolushluq Shekli İnkar Shekli Men ishlewatimen Sen ishlewatisen U ishlewatidu Biz ishlewatimiz Siler ishlewatisiler Ular ishlewatidu Siz ishlewatisiz Men ishlimeywatimen Sen ishlimeywatisen U ishlimeywatidu Biz ishlimeywatimiz Siler ishlimeywatisiler Ular ishlimeywatidu Siz ishlimeywatisiz

o Türkiye Türkçesi Olumlu Hâli Olumsuz Hâli Ben çalıĢıyorum Sen çalıĢıyorsun O çalıĢıyor Biz çalıĢıyoruz Siz çalıĢıyorsunuz Onlar çalıĢıyor Siz çalıĢıyorsunuz Ben çalıĢmıyorum Sen çalıĢmıyorsun O çalıĢmıyor Biz çalıĢmıyoruz Siz çalıĢmıyorsunuz Onlar çalıĢmıyor Siz çalıĢmıyorsunuz

o Uyghur Türkchisi Bolushluq Shekli İnkar Shekli Men oquwatimen Sen oquwatisen U oquwatidu Biz oquwatimiz Siler oquwatisiler Ular oquwatidu Siz oquwatisiz Men oqumaywatimen Sen oqumaywatisen U oqumaywatidu Biz oqumaywatimiz Siler oqumaywatisiler Ular oqumaywatidu Siz oqumaywatisiz

o Türkiye Türkçesi Olumlu Hâli Olumsuz Hâli Ben okuyorum Sen okuyorsun O okuyor Biz okuyoruz Siz okuyorsunuz Onlar okuyor Siz okuyorsunuz Ben okumuyorum Sen okumuyorsun O okumuyor Biz okumuyoruz Siz okumuyorsunuz Onlar okumuyor Siz okumuyorsunuz

34

11.3.Geçmiş Zaman
Türkiye birbirlerinin aynısıdır. o Uyghur Türkchisi Bolushluq Shekli İnkar Shekli Men keldim Men kelmidim Sen kelding Sen kelmiding U keldi U kelmidi Biz kelduq Biz kelmiduq Siler keldinglar Siler kelmidinglar Ular keldi Ular kelmidi Siz keldingiz Siz kelmidingiz o Türkiye Türkçesi Olumlu Hâli Olumsuz Hâli Ben geldim Ben gelmedim Sen geldin Sen gelmedin O geldi O gelmedi Biz geldik Biz gelmedik Siz geldiniz Siz gelmediniz Onlar geldiler Onlar gelmediler Siz geldiniz Siz gelmediniz ve Uygur Türkçesi’nde geçmiĢ zaman kullanımı neredeyse

o Uyghur Türkchisi Bolushluq Shekli İnkar Shekli Men mangdim Sen mangding U mangdi Biz mangduq Siler mangdinglar Ular mangdi Siz mangdingiz Men mangmidim Sen mangmiding U mangmidi Biz mangmiduq Siler mangmidinglar Ular mangmidu Siz mangmidingiz

o Türkiye Türkçesi Olumlu Hâli Olumsuz Hâli Ben yürüdüm Sen yürüdün O yürüdü Biz yürüdük Siz yürüdünüz Onlar yürüdü Siz yürüdünüz Ben yürümedim Sen yürümedin O yürümedi Biz yürümedik Siz yürümediniz Onlar yürümediler Siz yürümediniz

o Uyghur Türkchisi Bolushluq Shekli İnkar Shekli Men anglidim Sen angliding U anglidi Biz angliduq Siler anglidinglar Ular anglidu Siz anglidingiz Men anglimidim Sen anglimiding U anglimidi Biz anglimiduq Siler anglimidinglar Ular anglimidu Siz anglimidingiz

o Türkiye Türkçesi Olumlu Hâli Olumsuz Hâli Ben duydum Sen duydun O duydu Biz duyduk Siz duydunuz Onlar duydu Siz duydunuz Ben duymadım Sen duymadın O duymadı Biz duymadık Siz duymadınız Onlar duymadılar Siz duymadınız

35

11.4. Gelecek Zaman
Gelecek zaman kullanılması gerekli yerlerde daha çok geniĢ zaman kullanılmasına rağmen, bu biçim de kullanılmaktadır. o Uyghur Türkchisi Bolushluq Shekli Men kelmekchimen Sen kelmekchisen U kelmekchi Biz kelmekchimiz Siler kelmekchisiler Ular kelmekchi Siz kelmekchisiz İnkar Shekli Men kelmekchi emesmen Sen kelmekchi emessen U kelmekchi emes Biz kelmekchi emesmiz Siler kelmekchi emessiler Ular kelmekchi emes Siz kelmekchi emessiz o Türkiye Türkçesi Olumlu Hâli Ben geleceğim Sen geleceksin O gelecek Biz geleceğiz Siz geleceksiniz Onlar gelecekler Siz geleceksiniz Olumsuz Hâli Ben gelmeyeceğim Sen gelmeyeceksin O gelmeyecek Biz gelmeyeceğiz Siz gelmeyeceksiniz Onlar gelmeyecekler Siz gelmeyeceksiniz

11.5. Yeterlilik Fiil Çekimi
o Uyghur Türkchisi Bolushluq Shekli İnkar Shekli Men kéleldim Sen kélelding U kéleldi Biz kélelduq Siler kéleldinglar Ular kéleldi Siz kéleldingiz Men kélelmidim Sen kélelmiding U kélelmidi Biz kélelmiduq Siler kélelmidinglar Ular kélelmidi Siz kélelmidingiz o Türkiye Türkçesi Olumlu Hâli Olumsuz Hâli Ben gelebildim Sen gelebildin O gelebildi Biz gelebildik Siz gelebildiniz Onlar gelebildiler Siz gelebildiniz Ben gelemedim Sen gelemedin O gelemedi Biz gelemedik Siz gelemediniz Onlar gelemediler Siz gelemediniz

36

12. Metin Çalışması
12.1. İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi 1. Madde
o Türkiye Türkçesi
Bütün insanlar özgür, haysiyet ve haklar bakımından eĢit doğarlar. Akıl ve vicdana sahiptirler ve birbirlerine karĢı kardeĢlik duygusu ile hareket etmelidirler.

o Uygur Türkçesi
Hemme adem zatidinla erkin, izzet-hörmet we hoquqta babbarawer bolup tughulghan. Ular eqilghe we wijdan'gha ige hemde bir-birige qérindashliq munasiwitige xas roh bilen muamile qilishi kérek.

Çözümlemesiniyapalım.

Hemme (bütün) adem (insan,adam) zatidinla (bireyiyle,zatıyla) erkin (özgür), izzet- hörmet (haysiyet) we hoquqta (hukukta) babbarawer (berbaber, eşit) bolup (olup, olarak) tughulghan (doğarlar). Ular (onlar) eqilghe (akıla) we wijdan'gha (vicdana) ige (sahip) hemde(ve, bir-birige (birbirine) qérindashliq (kardeşlik) ayrıca)

munasiwitige (munasebetine, bağına) xas (has) roh

(ruh) bilen (ile) muamile (muamele, davranış) qilishi (kılması, etmesi) kérek (gerek).

37

12.2. Karga İle Tilki (Qagha Bilen Tülke)
o Uygur Türkçesi
Künlernin biride bir qagha bir parche göshni oghrilap kelip, derexke konuptude, emdila yey dep turıshigha echikap ketken bir tülke kelip, qaghidin bu göshni tartivelish koyigha chüshüptu. Qandak qilish kerek? Hiliger tülke birdinla kaghini mahtaska bashlaptu: — Hey qagha dostum, sen, nime digen chiraylik? Karighina, peyliring tün kara, yene tehi tegitegidin yaltirap turidu. Gazning mamukliri digen nime u? Senin peyliring unindinmu yumshak, közlirichu? Hich kim¬de seninkidek ötkür, kilishken köz yok! Timakliring bürkütningkidin hergiz kelishmaydu. Uchar qushlar ichide güzel dise, mana seni dise bolidu!. . . Qagha, tülkinin aghzi-aghzigha tegmey mahtashlirini anligandin keyin terisiga patmay ketiptu ve: "Tülke teghhi mening sayrighinimni anlap baksa qanche mahtap keter-he? Tohta, men uningha bit sayrap bereychu!' dep oylaptu-de, "gak" qilishighila aghzidiki gösh "pokkide" yerge chüshüptu. Tülke derhal goshni elip, birla yalmap yütüwetkendin keyin,: — Dünyada seningdek set, seningdek shom nerse yok. Yalghandin mahtap qoysam özenche mes bolup, ketip barisende! dep qoyup yoligha rewan boptu

o Türkiye Türkçesi
Günlerin birinde bir karga bir parça eti çalarak ağaca konmuĢ. Tam yiyeyim diye davranırken acıkmıĢ bir tilki gelip kargadan bu eti almaya niyet etmiĢ. Nasıl yapmalı? Hilekâr tilki birden kargayı övmeye baĢlamıĢ: —Ey karga dostum! Sen ne kadar güzelsin! Baksana, teleklerin kapkara; hem de alttan alta parlayıp duruyor. Kazın tüyleri dedikleri ne ki? Senin teleklerin ondan da yumuĢak. Hele gözlerin? Hiç kimsede seninki kadar keskin ve güzel göz yok! Tırnakların kartalınkinden asla geri kalmıyor. Uçar kuĢlar içinde güzel denecekse, seni desinler!... Karga, tilkinin dudağı dudağına değmeden sıraladığı övgüleri iĢitince derisine sığmamıĢ (kabarmıĢ) ve "tilki bir de benim öttüğümü duyarsa kim bilir ne kadar över? Dur, ben ona bir ötüvereyim‖ diye düĢünmüĢ. "Gak" der demez ağzındaki et "takkadak" yere düĢmüĢ. Tilki derhal eti alıp bir çırpıda yutuverdikten sonra: —Dünyada senin kadar çirkin, senin kadar uğursuz bir Ģey yok. Yalandan övüverince hemen mest olup gidiverdin, deyip yola revan olmuĢ.

38

Yukarıdaki metinde yer alan, adın halleri ile ilgili örnekleri inceleyelim;  Ohshatma Kelish ( Benzetme Hali) Dünyada senindek set, seningdek shom nerse yok. --> Senindek : Senin gibi / Senin kadar  2- Chüshüm Kelish ( -i Hali ) bir parche göshni oghrilap kelip --> göshni : eti ---- gösh(et)ni(i)  3- Ġgilik Kelish (Ġyelik Hali) peylirning tün kara --> peylirning : teleklerin peylir(telek)ning(in) Gazning mamukliri digen nime u? --> gazning : kazın ---- gaz(kaz)ning(ın)  4- Orun Kelish (-de Hali) Uchar qushlar ichide güzel --> ichide : içinde  5- Yönilish Kelish (-e hali) derexke konuptude --> derexke : ağaca dep koyup yoligha rewan boptu --> yoligha : yola  6- Chiqish Kelish (-den hali) Yalghandin mahtap qoysam özenche mes bolup --> yalghandin : yalandan  7- Orun-Belge Kelish (-deki) "gak" kilishighila aghzidiki gösh --> aghzidiki : ağzındaki

39

12.3. Fatiha Suresi (Sure Fatihe)
U--- Bismillahirraxmanirrahim (Uyghur) T--- Bismillahirrahmanirrahim (Türkiye) U--- Nahayiti shepqetlik we méhriban Allahning ismi bilen bashlaymen[1]. T--- Çok merhametli ve yardımsever(bağıĢlayıcı) Allah'ın adı ile baĢlarım. U--- Jimi hemdusana alemlerning perwerdigari Allahqa xastur [2]. T--- Bütün övgüler (hamdusena) alemlerin Rabbi (destekleyecisi/besleyicisi) Allah'a hastır. U--- Allah nahayiti shepqetlik we méhribandur [3]. T--- Allah çok Ģefkatli ve bağıĢlayıcıdır. U--- Qiyamet künining igisidur [4]. T--- Kıyamet gününün sahibidir. U--- (Rebbimiz) sangila ibadet qilimiz we sendinla yardem tileymiz [5]. T--- (Rabbimiz) sana ibadet eder ve senden yardım dileriz. U--- Bizni toghra yolgha bashlighin [6]. T--- Bizi doğru yola iletin. U--- Ghezipingge yoluqqanlarning we azghanlarning yoligha emes, sen in'am qilghanlarning yoligha (bashlighin) [7]. T--- Gazabına karĢı karĢıya gelenlerin ve azanların yoluna değil, senin nimet verdiklerinin yoluna (ilet). Nahayiti : Son derece / aĢırı / çok Shepqetlik : Merhametli / ġefkatli Méhriban : Ġyilikçi / Hayırsever / Yardımsever Jimi : Cümle / Hepsi / Tüm / Bütün Hemdusana : Hamdusena / Övme / Övgü Perwerdigar : Allah / besleyen, destekleyen / Rab Ġge : Sahip / Mal sahibi / Efendi Bashlimaq : BaĢlamak / Rehberlik Etmek / Ġletmek Yoluqmaq : KarĢılaĢmak / KarĢı KarĢıya Gelmek Ġnam : Hediye / Allah vergisi / Nimet Qilghan : Kıldığın / Yapılan Ģey

40

12.4. Şiş Kebap Tarifi (Shiri Kawap)
Uygur Türkçesi
[Xuruchi] Qoyning loq göshi ikki kilogiram, tuxum besh dane, tuz muwapiq, aq un azraq, soqqan zire muwapiq, su 500 giram, soqqan qizilmuch azraq. [Étish Usuli] 1. Gösh zix kawapningkidek toghrilidu; Uninggha ikki tuxumni chéqip, azraq tuz sélip yérim saet turghuzulidu. Uningdin kéyin bir tal zixqa besh tal gösh ötküzülidu. 2. Qalghan tuxumni chéqip, un, su bilen arilashturup, suyuq shire yasilidu. Andin zixqa ötküzülgen göshni kawapdan?gha qoyushtin burun tuxum shirisige chilap kawapdan?gha qoyup, xuddi zix kawipini pishurghandek pishurulidu. [Diqqet]: (a) Dora-dermeklerning sélinishi muwapiq bolushi lazim. Zire kawap pishay dégende sépilse muwapiq; (b) Bu kawapning göshi shirige chilan?ghachqa, otni ittikletmey pishurush kérek. Ot ittik bolsa, téshi piship, ichi xam qalidu. (c) Aq un ornigha qonaq uni ishletsimu bolidu. [Alahidiliki] Göshning téshi chürük, ichi yumshaq, temlik we quwwetlik bolidu.

Türkiye Türkçesi
[İçindekiler] Ġki kilogram kemiksiz koyun eti , 5 tane yumurta, yeterli miktarda tuz, biraz ak un, yeterli miktar kimyon , 500 gram su, yeterli miktarda kırmızı biber [Yapılış Usulü] 1. Et ĢiĢ kebap gibi doğranır ; ona iki yumurta kırılıp, az tuz serpilip, yarım saat bekletilir. Ondan sonra bir tane ĢiĢe beĢ tane et geçirilir. 2. Kalan yumurta kırılıp, un ve su ile karıĢtırılıp, sulu Ģire haline getirilir. Sonra ĢiĢe geçirilmiĢ et ızgaraya koyulmadan önce yumurta Ģiresine bulanıp ızgaraya koyulur, tıpkı ĢiĢ kebap piĢirilir gibi piĢirilir. [Dikkat] (a) Otların seriliĢinin yeterli olması lazım. Kimyon kebap piĢince serpilse olur / kebap piĢince serpilebilir. (b) Bu kebabın eti Ģireye bulanana kadar, odu (ateĢi) hızlandırmadan piĢirmek gerekir. Od hızlı olursa, dıĢı piĢip içi ham(çiğ) kalır. (c) Ak un yerine mısır unu kullanılsa olur. [Özgülük] Etin dıĢ yüzeyi gevrek, içi yumuĢak, lezzetli ve besleyici olur.

41

12.5. Bana İnanmıyorsun da (Manga İshenmeywatisena)
Uygur Türkçesi
Bir kün yaxshi körmeydighan bir xoshnisi Nasirdin Hojaning ishigini urup, eshigini bir künlik otnige berishini soraptu. Hoja: - Eshek öyde yoq, dedi. Sözini togutush bilenla öyining arkhisdin eshigining hangirighan awazi chiqti. Hojining xoshnisi: - Hoja, dedi, buni sanga hich maslashturalmidim. Hijili bolghin, eshek buyerde turup tursa yalghan sözlewatisen, manga 'yoq' dewatisen. U hangirap turwatidughu. Hoja xiddet bilen jawap berdi: - Sen ajayip adamkensen, ya! Özeng hijalet bolghin. Bir eshekning chikharghan awazigha ishiniwatisen, hejep mendek bir aq saqalliq adamning sözige ishenmeywatisen(inenmeywatisena).

Türkiye Türkçesi
Bir gün sevmediği bir komĢusu Nasreddin Hoca'nın kapısını çaldı; bir günlüğüne eĢeğini kendisine vermesini rica etti. Hoca: - EĢek evde yok, dedi. Tam sözünü bitirmiĢti ki ahırdan eĢeğin sesi yükseldi. Hoca'nın komĢusu: - Hoca, dedi, bunu sana hiç yakıĢtıramadım. Yazıklar olsun, eĢek burada olduğu halde yalan söylüyor, bana "yok" diyorsun. ĠĢte anırıp duruyor mübarek. Hoca hidettle cevap verdi: - Sen ne acayip adamsın yahu! Asıl sana yazıklar olsun. Bir eĢeğin çıkardığı sese inanıyorsun da benim gibi aksakallı bir adamın sözüne inanmıyorsun.

42

12.6. Böre Ana Romanından Bir Bölüm
Uygur Türkçesi
Yaylaqta qarning ahirqi parchilirimu erip tugigen, u peqet taghning teskey teripidiki yanbaghirlarda we taghning egiz choqqiliridila qara qishning qehritan soghuq chaghlirini eslitip kümüshtek yaltirap körünetti. Tehi hepte ilgirila xuddi keselcan ademning chirayidek sarghuc xunuk we köngulsiz körünidighan keng yaylaq bügün yeshilip sus yeshilciliqqa pürkengen, uningdin isqa oxshash köküch reng, nemhush issiq hor kötürületti. Tagh üstidin yenik soqiwatqan qurghaq shamal helimu soghuq idi. Biraq u yenila tagh naxshasining eks sadasidek yeqimliq, lerzan, quyash nuridek yumshaq hem rahetlik tuyulatti. Uning bowaq tiniqliridek illiq nepesliride özgiche mezzilik puraq: Ekchigen yerning we dewirqay bilen arca yapriqining nemlengendin keyinki küchlük hidi...

Türkiye Türkçesi
Yaylada karın son parçaları da eriyip dururken, o (kar) yalnızca dağın güneĢ görmeyen tarafındaki yan bağırlarda ve dağın eriyen tepelerinde kara kıĢın kahreden soğuk çağlarını hatırlatıp gümüĢ gibi parlıyordu. Daha bir hafta önce tıpkı ölü insanın yüzü gibi sarımsı donuk ve gönülsüz görünen geniĢ yayla, bugün yeĢerip yavaĢça yeĢilliklere bürünürken, ondan ise benzeyen açık mavi renk , nemli sıcak buhar çıkıyordu (götürüyordu). Dağ üstünden yeni esen kuru yel hala soğuk idi. Ama o hâlâ dağ Ģarkısının aks sedası gibi hoĢ, yumuĢak, güneĢ ıĢığı gibi yumuĢak ve rahat duyuluyordu(hissediliyordu). Onun bebek nefesi gibi ılık nefesinde kendine has hoĢ koku (var idi) : Kuruyan yerin ve özsuyu ile servi yapraklarının nemlendikten sonraki keskin kokusu….

43

Uygur Türkçesi
Yaylaqning gherbiy teripide shimaldin jenubqa tar, emma ikki qirghiqi qilich bilen kesp chushurulgendek tik aq teke deryasi eqip turatti. Deryaning upqunluq shox eqini bashqice idi. Merwayittek chechilip turghan aquch buzghunliri yiraqtin xuddi simaptek yaltirap közni chaqatti, tashtin - tashqa urulup, kuwejep aqidighan heywet dolqunliri yaylaqning boluq ösken ot - chöplirige toyunup semrigen bir top atning tinimisiz shox chepishlirini eslitetti. Uningdin tarawatqan güldürligen üzülmes heywetlik sada zeminni titritetti, tagh ichini lerzige salatti...

Börini körüp qizil choghundekler (Izahat:choghundek - taghda yashaydighan, shekli qaghigha ohshaydighan bir xil qush.)Asmanda ensiz chunguldashti we aldirap tenigendek alliqayaqlargha uchup birdemdila közdin ghayip bolushti. Emma böre choghundeklerni körmigendek,

chonguldashlirini

anglimighandek, teshwishlirige perwa qilmighandek idi.

Türkiye Türkçesi

Yaylanın batı tarafında kuzeyden güneye dar, ama iki kıyısı kılıçla kesilip çıkarılmıĢ gibi dik, ak teke akarsuyu akıp duruyordu. Akarsuyun açgözlü, hırçın akıĢı baĢkaca idi. Ġnci gibi, dağılıp duran akça dalga köpükleri uzaktan tıpkı civa gibi parlayıp vurulup, semiren gözünü alıyordu, taĢtan taĢa hırçınca akan heybetli dalgalar yaylanın bereketli büyüyen ot çöpleriyle beslenip bir sürü atın hırçın tepiĢmelerini anımsatıyordu. Ondan etrafa gürüldeyerek yayılan

kesintisiz ve heybetli bir ses zemini titretti, dağ içini salladı. Kurdu gören kızıl çoğundekler (Açıklama: çoğundek – dağda yaĢayan, Ģekli kargaya benzeyen bir çeĢit kuĢ.) gökyüzünde korkuyla cıvıldaĢtı ve aceleyle bilinmeyen bir yere uçup birden gözden kayboldu. Ama kurt çoğundekleri görmemiĢ gibi, çoğundekleri duymamıĢ gibi, endiĢeleriyle ilgilenmemiĢ gibi idi.

44

12.7. Uygur Fıkraları (Uyghurche Yumurler)
Türkiye Türkçesi
Bir professor we bir jahil awtobus bilen birge seperge chiqip qaptu.Yol uzun bolghachqa professor biraz zirkishlik his qiptu de yinida olturghan jahilgha shundaq deptu: - Way ,bu yol bek zirikishlik iken,kelsile birer oyun oynayli. Jahil soraptu: Qandaq oyun oynaymiz ? Professor shundaq deptu: Awal sille mendin bir sual sorisila,eger jawap birelmisem men sillige 100 som birey,kiyin men sillidin bir sual soraymen,eger jawap birelmisile sille manga bir som bersile …… Jahil professorning shertige qoshuluptu de sualini soraptu: - Bishidin quyrighighiche uzunlighi 2m ,quyrighidin bishighiche 3m,bu qaysi haywan? Professor xili uzun oylinip turup kitiptude axirda yanchughidin sharttida 100 somni chiqirip jahilgha tengleptu- alsila bu 100 somni ,jawabini tapalmidim ,emdi sual nowiti mining –deptu professor we soraptu – emdi sille dep baqsila , bu qaysi haywan? Jahil professorning kozige shundaq bir qariwitip yanchughidin sharttida bir somni chiqiriptu de professorgha tenglep turup shundaq digudek: - Alsila bu bir somni,buni menmu bilmeymen.

Türkiye Türkçesi
Bir profesör ile bir cahil otobüs ile birlikte sefere çıkmıĢtı. Yol uzun olduğundan profesör biraz sıkıldı ve yanında oturan cahile Ģöyle dedi; -Bu yol çok uzun, gelin sizle bir oyun oynayalım. Cahil sordu: Nasıl oyun oynayacağız? Profesör Ģöyle dedi : Evvel siz bana bir soru sorun eğer bilemezsem ben size 100 som vereyim, sonra ben size bir soru sorayım, eğer cevap veremezseniz siz bana 1 som verin. Cahil profesörün Ģartını kabul etti ve sorusunu sordu; -Bir Ģeyin kuyruğuna kadar uzunluğu 2 m, kuyruktan baĢına kadar 3m, bu hangi hayvan ? Profesör uzunca bir süre düĢünüp durduda sonunda cebinden 100 somu çıkartıp cahile uzattı. -Alın bu 100 somu, cevabı bulamadım, Ģimdi sorma sırası bende, dedi profesör ve sordu : ġimdi siz söyleyin, bu hangi hayvan? Cahil profesörün gözüne Ģöyle bir bakıp cebinden 1 som çıkarttı ve profesöre uzatıp Ģöyle dedi: -Alın bu 1 somu, bunu ben de bilmiyorum
45

Uygur Türkçesi
Bir bala yolda kitiwitip hamildar bir ayal bilen uchurushup qaptu we heyranliq bilen soraptu: -Qosighingizda nime bar? -Bala-dep jawap biriptu ayal semimilik bilen. -Uni yaxshi köremsiz? -Elwette yaxshi körimen. Buni anglighan bala közliringi chekcheytip sorughudek: -Undaq bolsa nimishqa yewaldingiz ?

Türkiye Türkçesi
Bir çocuk yolda giden hamile bir kadın ile karĢılaĢtı ve hayranlık ile sordu: -Kasığınızda(karnınızda) ne var? -Çocuk-diye samimice cevap verdi kadın. -Onu seviyor musunuz? -Elbette seviyorum. Bunu duyan çocuk gözlerini kocaman açarak Ģöyle sordu: -Öyleyse neden yediniz?

46

12.8. Teselli Verme [ Teselli Bérish ]
o o o o o o o o o o o o o o o Yaxshimusiz Ependim ? Yaxshimusiz Xanim? Yaxshimusiz Xanqiz ? Yaxshi köp rexmet ? Yaxshi köptin köp rexmet. Siz yaxshimusiz ? Siz qandaq ehwal ? Menmu intayin yaxshi, rehmet. Men anche yaxshi emes. Nemishqa yaxshi emes? Birer sewebi barmu ? Shundaq sewebi bar. Chünki apam aghrip qelip, Doxturxanida yetip qaldi. Nime kesel ? Balyatqu raki. Way hudayim,Allah shipaliq bersun .Könglingzni yerim qilmang,hemme ishlar yaxshi bolup ketidu. Siz küchlük bolishingz kerek. Chünki apingzgha umut, ishench, medet berip turishingz kerek. o Maqul shundaq qilishqa tirishimen. Teselli berginingzge köp rexmet. o Menmu waqit chiqirip apingzni körgili kelimen. Undaq bolsa biz keyin yene körüshermiz. Özing`z ni asrang, Allah`qa amanet bolung. Men üchün apingzgha salimimni eytip qoyung. Heyri xosh. o Maqul sizmu özingzni köp asrang, xosh. İyi misiniz efendim? İyi misiniz hanımefendi? İyi misiniz bayan? İyiyim, teşekkür ederim. İyiyim, çok teşekkür ederim. Siz iyi misiniz? Siz nasılsınız? Ben de oldukça iyiyim, teşekkür ederim. Ben o kadar iyi değilim. Niye iyi değilsiniz. Bir sebebi var mı? Evet sebebi var. Annem hastalandı. Hastaneye yatırdık. Hastalığı ne? Rahim kanseri. Aman Allah’ım, Allah şifa versin. Üzülmeyin, her şey yoluna girecek. Sizin güçlü olmanız gerekiyor. Annenize umut, inanç vermeniz ve yardım etmeniz gerek. o Tamam öyle yapmaya çalışacağım. Teselli verdiğiniz için teşekkür ederim. o Ben de vakit bulunca annenizi görmeye geleceğim. O zaman sonar yine görüşürüz. Kendinize iyi bakın.Allah’a emanet olun. Benim için annenize selam söyleyin. Hoşça kalın. o Tamam siz de kendinize iyi bakın. Hoşça kalın. o o o o o o o o o o o o o o o

47

13. Uygur Atasözleri (Uygur Maqalliri)
1- Nesihet achchiq, miwisi tatliq. >> Nasihat acı, meyvesi tatlıdır. 2- Müshük uxlisa chüshide chashqan köridu. >> Kedi(mıĢık) uyusa düĢünde fare görür. 3- Ötmes pichaq qol késer. >> KörelmiĢ bıçak el keser. 4- Poqqa chalma atsang, özüngge chachrar. >> Boka çelme atsan, özüne (kendine) sıçrar. 5- Qol yetmigen shaptul ―achchiq‖. >> Elin yetmediği (ulaĢamadığı) Ģeftali acıdır. 6- Qol qolni yusa, qol bérip yüzni yuyyidu. >> El eli yusa(yıkasa), el varıp yüzünü yur. 7- Qazanning guwahchisi chömüch. >> Kazanın tanığı çömçedir (kepçe). 8- Öyüngdiki ehwalni qoshnashdin sora. >> Evindeki durumunu (ehvalini) komĢundan sor. 9- Kirishtin ilgiri chiqishni oyla! >> GiriĢten önce çıkıĢı düĢün! 10- Kéreksiz nerse erzan bolsimu qimmet. >> Gereksiz nesne ucuz olsa da pahalıdır. 11- Hiligerdin tuxum alsang ichidin sériqi chiqmas. >> Hilekardan yumurta alsan içhinden sarısı çıkmaz. 12- Harwini at tartidu, kölenggüsini it. >> At arabasını at çeker, gölgesini it. 13- Éqilsiz bashning derdini put tartidu. >> Akılsız baĢın derdini ayak çeker. 14- Düshmen siringni oghrilaydu, dost xatayingni toghrilaydu. >> DüĢman sırrını çalar, dost hatanı düzeltir (doğrular). 15- Börining xirs qilishidin, tülkining hijayghini yaman. >> Tilkinin kurnaz gülüĢü kurtun alaycı gülüĢünden kötüdür /güçlüdür. 16- Qargha bilen dost bolsang, yiyishing poq. >> Karga ile dost olan, yiyeceğin boktur. 17- Achliq nime yegüzmeydu, achchiq nime degüzmeydu. >> Açlık neler yedirmez, öfke neler dedirtmez. 18- Chashqanning ölgüsi kelse, Müshükning quyruqini chishler. >> Farenin ölesi gelse, kedinin kuyruğunu diĢler. 19- Müshük göshke boyi yetmise, ―roza tuttum‖, der. >> Kedinin ete boyu yetmese, oruç tuttum der. 20- Qazangha yoluqsang qarisi, yamangha yoluqsang yarisi. >> Kazana çarpsan karası , kötü insana/ güçlüye çarpsan yarası. 21- Ata qarghishi oq, ana qarghishi poq. >> Ata bedduası ok, ana bedduası bok. 22- Hawagha tükürseng yüzüngge chüsher. >> Havaya tükürsen yüzüne düĢer. 23- Kelkün kelghüche tughan tut. >> Sel gelene kadar set (baraj) yap. 24- Yoldin chiqmas, xandin qorqmas. >> Yoldan çıkmayan, handan(yönetici) korkmaz. 25- Yette ölchep bir kes. >> Yedi ölçüp bir kes.
48

14. Özdeyişler (Hikimetlik Sözler)
1- Aghzigha kelgenni dimek nadanning ishi, aldigha kelgenni yimek haywanning ishi. >Ağıza geleni demek salağın iĢi, eline geçeni yemek hayvanın iĢi. (Elshir Nawayi) 2- Nadan, jahil kishiler bilen hem sohbet bolmighin; hususen özini dana, bilimlik dep hésablighan kishilerdin yiraq bolghin. >Hem salak hem bilgisiz (cahil) kiĢiler ile sohbet etmeyin, bilerek (hususi) kendini akıllı, bilge diye hesaplayan kiĢilerden ırak olun. (Muhammed Sidiq Bershidi) 3- Düshmen bir bolsimu, ziyini mingdur. Ming dostung bolsimu, yene birsi kemdur. Kishi düshminidin payda kormidi, eger körgen bolsa, özining epchilligidin kördi. >DüĢman bir olsa da ziyanı bindir. Bin dostun olsa da, yine birisi kötüdür (kemdir). KiĢi düĢmandan fayda görmedi, eğer görecek olsa, özünün akıllılığından görür. (Yusup Has Hajip) 4- Kimning dost-buradiri, qoldishi kop bolsa, uning arqa tiriki mustehkem, tik qiyadek bolidu, kimning arqa tiriki bolsa, u küchlük bolidu, küchlük kishi behitke asas salalaydu. >Kimin dost-biraderi, koldaĢı çok olsa, onun arka direği (arkası) dayanıklı (müstahkem), dik kaya gibi olur, kimin arka direği (arkası) olsa, o güçlü olur, güçlü kiĢi bahta (yazgıya) temel atar. (Yusup Has Hajip ) 5- Jahil tersalar bilen bek yiqin bolma, eger jahilliqi tutup qalsa, yiqinliq hormitini buzidu. >Cahil inatçılar ile pek yakın olma, eğer cahilliği tutarsa, yakınlık hürmetini bozar. (Yusup Has Hajip) 6- Düshmenni sinap körimen dime, uni zor heywetlik bil, tayaq tutqan düshmenge tumur qalqan ishlet. >DüĢmanı sınayıp görürüm deme, onu çok kuvvetli bil, değnek tutan düĢmana [karĢı] demir kalkan kullan. (Yusup Has Hajip) 7- Düshmen herqanche kichik ajiz bolsimu, uni mensitmeslik toghira emes. Ihtiyatsizliq qilip uni nezerge almisang, u elni sendin tartiwalidu. >DüĢman her ne kadar küçük, aciz olsa da, onu yermek doğru değil. Ġhtiyatsızlık yapıp onu nazara almazsan (dikkat etmezsen), o elini senden çeker. (Mehmut Qeshqiri) 8- Düshmenge qarshi jeng meydanida bediningge oq tegse, bu oqni dowlet baghchisidin uchup kelgen behit qushi dep bilgin. >DüĢmana karĢı cenk meydanında bedenine ok değse, bu oku devlet bahçesinden uçup gelen baht kuĢu diye bilin. (Imir Huseyin Seburi)

49

9- Eyipsiz kishini til tighi bilen renjitish, saq kishini jarahetlendurush bilen ohshash. >Ayıpsız kiĢiyi dil bıçağı ile rencide etmek, sağ kiĢiyi yaralandırmak ile aynıdır. (Elshir Nawayi) 10- Sözni sözlimiseng, u sanga qul bolidu. Eger sözlep qoysang, u sini qul qilidu. Sözni hisabida sözle, aldirap hoduqup ketme, aldirap qilinghan söz, kiyin pushayman qilduridu. >Sözü söylemezsen o sana kul olur. Eğer söylersen o seni kul eder. Sözü hesaplı söyle, acele edip heyecanlanma, aceleyle söylenen söz, sonra piĢman eder. (Yusup Has Hajip) 11- Köp sözlüguchi zirikturguchidur, sözni tekrarlighuchu eqilsiz kishidur. >Çok konuĢan sarı çalıdır, sözü yineleyen (tekrarlayan) akılsız kiĢidir. (Elshir Nawayi) 12- Sözi yumshaq, shikerdek shirin bolsa, shirin sözge chongmu kichikmu yumshaydu. >Söz yumuĢak, Ģeker gibi Ģirin olsa, Ģirin söze büyük de küçük de yumuĢar. (Yusup Has Hajip) 13- Sen özüngge isenlik tiliseng, tilingdin yaramsiz sözleni chiqarma. >Sen özüne esenlik dilersen, dilinden yararsız sözleri çıkarma. (Yusup Has Hajip) 14- Ighizingdin chiqqan yahshi söz aqar sugha oxhaydu, u qayaqqa aqsa, shu yerdin gül chichek ichilidu. >Ağızından çıkan iyi söz akar suya benzer, o kayaya aksa, o yerde gül çiçek açılır. (Yusup Has Hajip) 15- Sözni bilip sözliseng, bilimge yatidu. Bilimsizning sözi özining bishini yeydu. >Sözü bilip söylesen, bilime uyar. Bilimsizin sözü özünün baĢını yer. (Yusup Has Hajip)

50

15. Gerekli Sözcükler (Kéreklik Sözler)
15.1. Sayılar
o Uyghur Türkchisi Bir Ġkki Üch Tort Besh Alti Yet'ti Sekkiz Toqquz On On bir On ikki Yigirme Ottuz Qirq Ellik Atmish Yetmish Seksen Toqsen Yüz Ġkki yüz Besh yüz Bir ming Milyon Bilyon o Türkiye Türkçesi Bir Ġki Üç Dört BeĢ Altı Yedi Sekiz Dokuz On On bir On iki Yirmi Otuz Kırk Elli AtmıĢ YetmiĢ Seksen Doksan Yüz Ġki yüz BeĢ yüz Bir bin Milyon Milyar

15.2. Günler
o Uyghur Türkchisi Döshembe Sishembe Charshembe Peyshembe Jüme Shembe Yekshembe o Türkiye Türkçesi Pazartesi Salı ÇarĢamba PerĢembe Cuma Cumartesi Pazar
51

15.3. Aylar
Aylar günlük konuĢmada, Türkiye Türkçesi’nde de olduğu gibi, birinci ay, ikinci ay Ģeklinde de kullanılmaktadır. o Uyghur Türkchisi Yanwar Fewral Mart April May Ġyun Ġyul Awghust Sintebir Öktebir Noyabir Dikabir o Türkiye Türkçesi Ocak ġubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık

15.4. Mevsimler
o Uyghur Türkchisi Bahar (ete yaz) Yaz Küz Qish Tört Pesil o Türkiye Türkçesi Bahar Yaz Güz, Sonbahar KıĢ Dört Mevsim

15.5. Renkler
o Uyghur Türkchisi Aq Qara Qizil Kök Yeshil Seriq Toxung Hava reng Kül reng Jige reng Tuxum seriq Ochuq reng Qeniq reng Binepshe reng o Türkiye Türkçesi Ak, Beyaz Kara , Siyah Kırmızı, Kızıl Mavi YeĢil Sarı Pembe Mavi Gri Kahverengi Turuncu Açık renk Koyu renk MenekĢe rengi, mor
52

15.6. Hava Durumu
o Uyghur Türkchisi Ochuq Bulutluq Tomanliq Boranliq Höl Ġssiq Soghuq Quruq Yamghur Qar Shamal, buran Kelkün Tört pesil o Türkiye Türkçesi Açık Bulutlu Sisli, dumanlı Fırtınalı, boranlı Islak Sıcak Soğuk Kuru Yağmur Kar Rüzgar, yel Sel Dört mevsim

15.7. Meyveler
o Uyghur Türkchisi Alma Badam Ürük Kiraz Hurma Üzüm Limon Qoghun Zeytun Shaptul Armut Montar Qaraürük Anar Chilek Tawuz Yangaq o Türkiye Türkçesi Elma Badem Kayısı Kiraz Hurma Üzüm Limon Kavun Zeytin ġeftali Armut Mantar Erik Nar Çilek Karpuz Ceviz
53

15.8. Beden Kısımları
o Uyghur Türkchisi Bash Beden, gewde Qol Pachaq Qol, el Ayaq Barmaq Isharet barmighi Bash barmaq Köz Qulaq Sach Tirnaq Burun Aghiz Chish Til Ingek Mengze Boghuz Boyun Kirpik Köz qapighi Qash Pishane Bilek Ayaq biligi Tapan Jeynek Tiz Kalpuk Burut Saqal Mure Bel Put bashbarmighi Qosaq, qerin Yurek Öpke Jiger Börek Ash qazan Tomur Qan Menge o Türkiye Türkçesi BaĢ Beden, gövde Kol Bacak El Ayak Parmak ĠĢaret parmağı BaĢ parmak Göz Kulak Saç Tırnak Burun Ağız DiĢ Dil Yanak Çene Boğaz Boyun Kirpik Göz kapağı KaĢ Alın Bilek Ayak bileği Topuk Dirsek Diz Dudak Bıyık Sakal Omuz Bel Ayak baĢparmağı Karın Yürek Akciğer Karaciğer Böbrek Mide Damar, toplardamar Kan Beyin
54

15.9. Hayvanlar
o Uyghur Türkchisi At Kala, bukha, inek Arslan Möshük, arslan Yilan Éyiq Aghmighan Belikh Tülke Chashqan Aqqush Bayqush Qoy, qoza Toge, bota Kepte Bore Ġshek Yalwas Kiyik Qaqquq Kirpe Kit Keklik Keslenchük Körke Leylek Leheng Maymun Pil Qayka Taraqan Tiyin Tohu Tungguz Kagha Paqa Turna Zuluk Chümüle Chiketke Ghaz Qurut Qush Ödek Timsaq Toshqan o Türkiye Türkçesi At Kele, boğa, inek Arslan Kedi, mıĢık Yılan Ayı Gelincik Balık Tilki Fare Kuğu BaykuĢ Koyun, kuzu Deve Güvercin Kurt EĢek Kaplan Geyik Guguk Kirpi Balina Keklik Kertenkele Hindi Leylek Köpek balığı Maymun Fil Martı Hamamböceği Sincap Tavuk Domuz Karga Boğa Turna Sülük Karınca Çekirge Kaz Kurt KuĢ Ördek Timsah TavĢan
55

15.10. Aile Üyeleri
o Uyghur Türkchisi Dada, ata Ana, apa Ġni, oghul qérindash Singil, qiz qérindash Aqa Hede, acha Oghul, oghul bala Qiz, qiz bala Kichik ana/apa Kichik ana/apa Buva, chong ata Muma, chong ana Muma, chong ana Buva, chong ana Jiyen Amja Tagha Qeyin ata Qeyin ana Qeyin singil Baja Yigit Kelin Nevre Qosh-kezek Qox-kezek ini Ayal, xatun Yoldash Ogey ana Ogey ata o Türkiye Türkçesi Baba Anne (Erkek) kardeĢ (Kız) kardeĢ Abi, ağa Abla Oğul, erkek çocuk Kız - kız çocuk Teyze Hala Dede – büyükbaba Nine – büyükanne Anneanne Babaanne Yeğen Amca Dayı Kayınata, kayınbaba Kaynana Baldız Bacanak Damat Gelin Torun Ġkiz Ġkiz kardeĢ EĢ, hanım, karı , hatun Koca Üvey anne Üvey baba

56

15.11. Karşıt Sözler
o Uyghur Türkchisi Chong-qichiq, büyük-qichiq Chapsan-asta Tez-asta Toluq-bosh Asan-kéyin Eghir-yenik Ochuq-yepiq Toghra-hata Eski-yengi Qeri-yash Bash-axir, aldi-soni Chirayliq-set, güzel-set Bekar-aldirash Yaxshi-yaman Yaxshiraq-yamanraq Eng yaxshi-eng eski Etken-kech Erzen-ximmet Yeqin-yiraq Buyer-uyer Ong-sol Egiz-paqa, uzun-qisqa Qarangghu-ochuq Egiz-pes Ochuq-yepiq Nipiz-qilin, inchiq-qilin Oruq-semiz o Türkiye Türkçesi Büyük-küçük Hızlı-yavaĢ Çabuk-yavaĢ Dolu-boĢ Kolay-zor Ağır-hafif Açık-kapalı Doğru-yanlıĢ Eski-yeni YaĢlı-genç Ġlk-son Güzel-çirkin Serbest-meĢgul Ġyi-kötü Daha iyi-daha kötü En iyi-en kötü Erken-geç Ucuz-pahalı Yakın-uzak(ırak) Burada-orada Sağ-sol Uzun-kısa Koyu-açık Yüksek-alçak Açık-kapalı Ġnce-kalın Zayıf-ĢiĢman

57

15.12. Meslekler
o Uyghur Türkchisi Adwokat Ministir Bash ministir Béliqchi Satirashchi Baqquchi Bilim igisi Boyaqchi Tashqi késéllikler doxturi Déhqan Charwichi Tazliqchi Bala baqquchi Doxtur Pinsiyege chiqquchi Mulazimetchi Muxpir Késél baqquchi Séstira Ġmam Sodiger Ġshchi Qassap Memur Mudir Ġnjinir Oyunchi Oqughuchi Oqutquchi Paster Saqchi Rehber Naxshichi Teptish Sütchi Tikküchi Mutehessis Ġshlep chiqarghuchi Hakim Yazghuchi Réjisor o Türkiye Türkçesi Avukat Bakan BaĢbakan Balıkçı Berber Besici Bilim adamı Boyacı Cerrah Çiftçi Çoban Çöpçü Dadı Doktor Emekli Garson Gazeteci Hasta bakıcı HemĢire Ġmam ĠĢadamı ĠĢçi Kasap Memur Müdür Mühendis Oyuncu Öğrenci Öğretmen Papaz Polis Rehber ġarkıcı Savcı Sütçü Terzi Uzman Yapımcı Yargıç Yazar Yönetmen
58

15.13. Ticaret Sözleri
o Uyghur Türkchisi
Zakas qilmaq Talun Yük qachilash sanduqi Texnikiliq uchurlar Orash Mal tapshurush mudditi Qachilanghan waqti Kelishim Ġnavetlik kinishka Pul tapshurush shekli Wakaletchilik Wakaletchi Ġshlepchiqarmaq Xam eshya Ġshlepchiqirish Tashqi soda Zawut Tamojna Tamojna doklati Tamojna qaidisi Meblegh qurulmisi Addi hessidarliq shirkiti Cheksiz shirket Cheklik hessidarliq shirkiti Shirikchilik shirkiti Toshush kirasi Guwahliq orni Zakalet

o Türkiye Türkçesi
SipariĢ vermek Fatura konteyner Teknik bilgi Ambalaj Teslim süresi Yükleme tarih SözleĢme Akreditif Ödeme Ģekli Temsilcilik Temsilci Üretmek Hammadde Üretici DıĢ ticaret Fabrika Gümrük Gümrük beyannamesi Gümrük tarifesi Sermaye yapısı Adi ortaklık Kollektif Ģirket Limitet Ģirket Anonim Ģirket Navlun Noter Depozito

59

15.14. Kişilik Sözleri
o Uyghur Türkchisi
Dürüst sevirchan Sevirsiz Semimi Ghururluq Edepsiz Terbiyelik Yétishken Eqilliq Jimghur Heveskar Qizziqchi Zalim Kotkot Yaxshi Yaman Eski Sap Ochuq mijez Ġch mijez Xijilchan Ghelite Hissiyatchan Sarang Keng qorsaq Kalwa Retlik Retsiz Yéqimlik Memnun Hursend Ġshchan Horun Mehri issiq Xoshalliq Behitsiz Köngli yérim Heyran qaldurghuchi Estayidil Mehliya qilghuchi Döt Hakawur Qizghanchuq Chiqishqaq Ġtaetkar Aktip Pes köngül

o Türkiye Türkçesi
Dürüst Sabırlı Sabırsız Samimi Gururlu Edepsiz Terbiyeli Yetenekli Akıllı Suskun Meraklı Komik Zalim KonuĢkan Ġyi Kötü Kötü Saf Ġyimser Kötümser Kötümser Garip Duygusal Çılgın Toleranslı Sakar Düzenli Düzensiz Cana yakın Memnun Memnun ÇalıĢkan Tembel NeĢeli Mutlu Mutsuz Üzgün ġaĢırtıcı Ciddi Çekici Aptal Küstah Kıskanç AnlayıĢlı Ġtaatkar Aktif Alçak gönüllü 60

15.15. Evin Bölümleri
o Uyghur Türkchisi
Yemek xane Méhman xane Balilar hojursi Muncha Hajet xane Balkon Karidor Baxche Yer asti öyi Yer asti Ġskilat Pishaywan Üstünki qewet Balixane Pelenpey Lifit Tam sepil Lempe,öy usti Tam ochaq

o Türkiye Türkçesi
Yemek odası Oturma odası Çocuk odası Banyo Tuvalet Balkon Koridor Bahçe Bodrum Zemin kat Garaj Teras Üst kat Tavan arası Merdiven Asansör Duvar Çatı ġömine

15.16. Hastalıklar
o Uyghur Türkchisi
Aghriq,késel,biaram,biaram bolush Soghuq élish Zukam Chish aghriq Qorsaq aghriqi Köngli élishish Yiringdash Rak Hoshidin ketmek Hiqi tutush Yürek aghrish,yürek késili Qichishish Qichishmaq Nepes yallughi

o Türkiye Türkçesi
Hasta,rahatsız Soğuk almak Grip DiĢ ağrısı Karın ağrısı BulaĢıcı Ülser Kanser Bayılmak Hıçkırık Kalp krizi KaĢıtı KaĢınmak BronĢit 61

15.17. İfade Sözler ( İmliq Sözler)
Uygur Türkçesi’nde cümlelerin baĢına aĢağıdaki ifadelerden biri gelebilir. Bunlardan bazıları, aynı Ģekilde Türkiye Türkçesi’nde de konuĢma dilinde söze vurgulu baĢlamak için kullanılmaktadır. o Uyghur Türkchisi Uf Belli-belli Way-wuy Hey Apla Esta Wayyey Pa Ayhay Wayjan Towa He Himm Way hudayim Örnekler; o Uf, herip kettim,birdem aram alayli. o Of, yoruldum, biraz dinleneyim. o Belli-belli,tolimu yaxshi qilipsiler. o MaĢallah, çok güzel yapmıĢlar. o Esta,némishqa kelmeydu?! o Eee, niye gelmiyor? o Way-wuy nime digen chirayliq menzire bu ! o Ooo, ne güzel manzara bu! o Ayhay,nime digen katta bina bu! o Vayy, ne büyük bir bina bu! o Towa,buning aghzidin meynet gepler chiqiwatidighu?! o Töbe, bunun ağzından pis sözler çıkıyor be! o He,yene bashqa gep barmu? o Hııı, bundan baĢka söz var mı? o Himm, obdan ish boptu. o Hımmm, güzel iĢ oldu. o Türkiye Türkçesi Uf , of MaĢallah, tebrik ederim Vay, oo Hey, huu ġaĢırma ifadesi ġaĢırma ifadesi Vay, oo Dikkat çekme ifadesi Dikkat çekme ifadesi Vay, oo Töbe He, hı, ha Hımmm Aman Allah'ım

62

16. Uygur Arab Abecesi ( Uyghur Ereb Yéziqi)

63

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful