P. 1
Mirze Elekber Sabir - Hophopname(I Cild)

Mirze Elekber Sabir - Hophopname(I Cild)

5.0

|Views: 8,604|Likes:
Yayınlayan: Doğan Can Aktan

More info:

Published by: Doğan Can Aktan on Jan 01, 2012
Telif Hakkı:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

10/13/2014

pdf

text

original

_________________________Milli Kitabxana__________________________

1

_________________________Milli Kitabxana__________________________ M RZ L KB R SAB R

HОPHОPNAM
K C LDD I C LD

“Ş RQ-Q RB” BAKI-2004

2

_________________________Milli Kitabxana__________________________
Bu kitab “M. .Sabir. Hоphоpnam . Üç cildd ” (I-II cildl r, Bakı, Az rbaycan Еlml r Akadеmiyası N şriyyatı, 1962) n şri sasında, lav l rl t kmill şdiril r k t krar n şr hazırlanmışdır T rtib еd ni, ön sözün, izahların v lüğ tin mü llifi: M mm d M mm dоv filоlоgiya еlml ri dоktоru, prоfеssоr

894.361 - dc 21 AZE Mirz l kb r Sabir. Hоphоpnam . ki cildd . I cild. Bakı, “Ş rqQ rb”, 2004, 480 s h.
Mirz l kb r Sabir min illik d biyyat tariximizin gеniş göyl rini b z y n b nz rsiz s n t ulduzudur. Оnun “Hоphоpnam ”si başdan-ayağa zülm , tal t еtiraz, insan haqqına v hеysiyy tin qarşı çеvrilmiş h r şеy üsyan v ittihamnam dir. Fitr t n milli v x lqi şair оlan Sabir xalqın ictimai-sоsial v psixоlоji d rdl rini sоn d r c d qiqliyi il v ür k yanğısıyla dеy n, f ryadında gül n, gülüşünd ağlayan v t ndaş s n tkardır. Qüdr tli şair оxucusunu da bütün bu d rdl rin alоvuna bürüm yi, оnu da özü q d r alоvlandırmağı bacarmışdır. B z n satiranı bеl üst l y n, ür k parçalayan lirikasıyla Sabir bu gün d müasirdir. Sabir s rl rinin tam külliyyatı оlan bu ikicildliyin birinci cildin şairin 1906-1910-cu ill rd yazmış оlduğu satirik şеirl r tоplanmışdır. Cild xrоnоlоji prinsip sasında hazırlanmışdır. Kitabda xalq r ssamı zim zimzad nin illüstrasiyalarından istifad еdilmişdir.

ISBN 9952-418-26-1 © “Ş RQ-Q RB”, 2004

3

_________________________Milli Kitabxana__________________________

4

_________________________Milli Kitabxana__________________________ M. .SAB R RS N N N ŞR TAR X N DA R nqilabi-satirik şеrimizin banisi v bayraqdarı Mirz l kb r Sabir Tahirzad Şirvani (1862-1911) Az rbaycan d biyyatı tarixind ş r fli yеr tutan böyük simalardan biridir. Оnun inqilabi-dеmоkratik pоеziyası öz müasirliyi, x lqiliyi, yüks k s n tkarlığı v d rin rеalizmi il Az rbaycan m d niyy tinin, b dii v ictimai fikrinin t r qqisind müst sna rоl оynamışdır. M. .Sabir yaradıcılığının vüs ti, hat v t sir dair si sоn d r c gеnişdir. О, XX srin vv ll rind yalnız Az rbaycanda dеyil, Yaxın v Оrta Ş rqin bir sıra ölk l rind d xalq azadlıq h r katına, ictimai satiranın inkişafına qüvv tli t sir göst rmiş, оnlarca satirik şair üçün nümun оlmuşdur. T dqiqat göst rir ki, h l böyük şairin sağlığında оnun s rl ri yеrli m tbuatla yanaşı, Tiflis, Pеtеrburq, H şt rxan, S m rq nd, stanbul ş h rl rind v başqa yеrl rd çıxan q zеt, jurnal v m cmu l rd d d rc оlunmuş, gеniş şöhr t tapmışdır. *** Xalq şairi Sabirin “Hоphоpnam ” adı il m şhur оlan şеirl r m cmu si оxucuların sеvimli kitabıdır. “Hоphоpnam ” bir sr yaxındır ki, çоx tirajla çap еdilir, yayılır. Оnun yеnid n n şri h r d f d bi h yatımızda bir hadis y çеvrilir. S n tind n, pеş sind n, yaşından, savadından asılı оlmayaraq, hamı bu kitabı almağa, оxumağa çalışır. Buna gör d “Hоphоpnam ”nin n şri tarixin yığcam ş kild n z r salınması, ayrı-ayrı n şrl rin müsb t v k sir c h tl rinin mеydana çıxarılması h m sabirşünaslığın bu sah d ki nailiyy tl rini ümumil şdirm k, h m d Sabir irsinin tam, еlmi n şri üçün sоn d r c vacib m s l l rd n biridir. Vaxtaşırı buraxılan kütl vi şеir m cmu l ri n z r alınmazsa, Sabirin s rl ri sr yaxın bir müdd t rzind tоplu ş kild ana dilimizd d f l rl çap оlunmuş, rus, fars v dig r xalqların dill rin t rcüm еdilmişdir. Düzdür, bu n şrl rd şairin z ngin d bi-b dii irsi tam hat еdilm miş v bunların hеç biri еlmiakadеmik n şr d dеyildir. Lakin ist r daxil еdil n s rl rin miqdarı, ist r m tnl rin kеyfiyy ti, ist rs izah v ş rhl rin gör h min n şrl r bir-birind n h miş bu v ya dig r d r c d f rql nmişdir. Sabirin h yat v yaradıcılığına dair t dqiqat gеnişl ndikc , şairin vaxtaşırı mеydana çıxarılan s rl ri yеni n şr lav оlunmuş, m tnl r daha da dürüstl şdirilmiş, izah v ş rhl r vv lkin nisb t n xеyli t kmill şdirilmişdir. M. .Sabirin z ngin d bi-b dii irsi sas n 1903-1911-ci ill rd q zеt, jurnal, m cmu v d rslikl rd çap оlunmuşdu. s rl rini satirik m tbuatda müxt lif gizli imzalarla çap еtdirm sin , öz mü llifliyini gizl tm sin baxmayaraq, h l şairin sağlığında оnun şеirl ri böyük şöhr t qazanmış, dill r zb ri оlmuşdur. Böyük şair sağlığında özü haqqında n inki yеrli m tbuatda, h tta 5

_________________________Milli Kitabxana__________________________ s rh dl rimizd n uzaqlarda çıxan q zеt v jurnallardakı yüks k r yl ri, m qal l ri görmüş, s rl rinin оxucular t r find n nеc sеvil -sеvil оxunduğunun, t krar d rc еdildiyinin şahidi оlmuşdur. Bu zaman Sabir ayrı-ayrı q zеt v jurnallarda m kdaşlığa d v t еdilir, оnun s rl rin оnlarca n zir l r yazılırdı. Şairin s rl ri yüks k qiym tl ndirildiyi kimi, d bi-ictimai f aliyy ti d h r cür yad hücumlardan müdafi оlunurdu. H l 1907-ci ild Pеtеrburqda n şr оlunan “Ülf t” q zеti (1905-1907) Sabirin b zi şеirl rini çap еtmişdir. “Ülf t” rеdaksiyası “ d biyyat al mi” adı altında ayırdığı xüsusi bölm ni m hz Sabirin şеri il başlamış v bu xüsusda yazmışdır: “Qafqaz zat n şair yatağıdır. Оrada p k böyük şairl r yеtişmişdir. Hazırda bir çоx t bi ti-şеiriyy sahibl ri bulunduğu m h lli c rid l rd d rc еdilmiş şеirl rind n görülür... Biz g r k Qafqaz, g r k Qazanda zühur еd n yеni şairl rimizin s rl rini qеyri q zеt l rd gördükc n ql еdib “Ülf t” оxucularını d xi l zz tyab еd k. Bu d f “Irşad” r fiqimizd n “T h ssür” ismli şеri (şеir Sabirindir – M.M.) n ql еtdik. Qazan şiv sind intixab еtdiyimiz b z şеirl ri d xi, inşallah, il ri nüsx l rimizin “ d biyyat al mi” qismind h p n ql v d rc еtm k niyy timiz vardır. M qs dimiz qarеl rimizi h r şеyd n hiss dar еtm kdir. g r yеni şair qardaşlarımız asari liyy l rini dоğrudan-dоğruya idar miz gönd r rl rs , m lm mnuniyy d rc еd riz” (8 mart 1907, №63). Xalq şairinin b zi şеirl ri sоnralar H şt rxanda çıxan “Bürhani-t r qqi” q zеtind d (1906-1911) çap оlunmuş, ümumi şöhr t qazanmışdır (21 yanvar 1911, №131). Sabirin s rl ri haqqında yazılıb söyl n n d y rli mülahiz v m qal l rin sayı 1911-ci ild şairin x st liyi il laq dar оlaraq daha da çоxaldı. Müxt lif q zеt v jurnallarda Sabir bar sind çоxlu m qal l r d rc еdildi ki, bu tipli yazıların sayını о zamankı m tbuatdan ist nil n q d r artırmaq mümkündür. Bütün bunlar bеl bir aydın h qiq ti t sdiq еdir ki, h l Sabirin sağlığında оnun şairlik şöhr ti gеniş yayılmış, s rl ri sеvil -sеvil оxunan böyük xalq şairi оlmuşdur. Çarizmin, burjua-mülk dar ağalığının dal tsiz qanunları n tic sind öz sağlığında s rl rini kitab halında görm k s ad ti Sabir n sib оlmadı. s rl rinin talеyi xüsusil ömrünün sоn günl rind şairi çоx düşündürürdü. О, x st ik n Tiflisd n dоstu Abbas S hh t yazdığı sоn m ktublarının birini bu sözl rl qurtarırdı: “Ölürs m, q m еtm r m; çünki bilir m siz m nim asarımı t b еtdir rsiniz”. Sabir yanılmamışdı. 1911-ci ilin iyul ayında xalq şairinin v fatından sоnra başda Abbas S hh t оlmaqla q l m yоldaşları оnun s rl rini n şr еdib gеniş оxucu kütl l rin çatdırmaq üçün qızğın f aliyy t başladılar. Az müdd t rzind dövri m tbuat s hif l rind bu münasib tl çоxlu yazılar, оxucu m ktubları d rc еdildi. Şairin q dirbil n adi, sıravi оxucularından başlamış C lil M mm dquluzad , bdürr himb y Haqvеrdiyеv, Firidunb y Köç rli, liqulu 6

_________________________Milli Kitabxana__________________________ Q mküsar v başqa müasirl ri, mübariz v m sl k dоstları оnun s rl rini kitab halında n şr еtm k üçün xalqa müraci t еtdil r. “M lumat” q zеti şairin v fatı günl rind çap еtdiyi “ .Sabir hеyk l” adlı m qal d Sabir irsinin n şri z ruriliyind n danışaraq yazırdı: “H r mill t k ndisini t rbiy еd n v k ndi arasında mümtaz оlan sеvgili bir adamın ismini еhtiram il yad еtm k, namını baqiyi-bеyn l nam еyl m k m qs di-alisil bir şеy t sis еdiyоrlar. cn bi mill tl r hеyk l v nişangahlar dikiyоrlar. hli-islam arasında t bidi-nam üçün dig r t riql r aranılır. Burada böyük-böyük t sisati-xеyriyy v m d niyy t sis еdiliyоr v dig r s rl r vücud g tiriliyоr. Şimdi, şübh yоxdur ki, bu gün biz – Rusiya islamları bunlardan hеç birini vücud g tirm y müqt dir dеyiliz... F q t, bununla b rab r, mümkün оlan bir çar vardır. Bu çar is , sеvimli şairimizin hini-h yatında yaza bildiyi n q d r asari- dib v şarı var is оnları tоplayıb bir yеrd , m cmu ş klind t b (çap) еtdirm y himm t v qеyr t buyurularsa idi – n böyük nişangah tikmiş оlurduq...” (21 iyul 1911, №18). M. .Sabirin h myеrlisi, “Kaspi” q zеtinin rеdaktоr müavini Mеhdib y Hacınski d m s l ni m hz bu ş kild qоyurdu. О, h mv t nl rin müraci t еdib, başqa xalqların yaxşı n n l rind n nümun götürm y çağırırdı: “Biz Qafqaz müs lmanlarına, xеyirxahlara müraci t еd r k, оnları öz şair v yazıçılarının ş r fin hеyk l qоyan avrоpalıların yоlu il gеtm y çağırırıq. .Sabirin buna еhtiyacı yоxdur, f q t оna lazım оlan yеgan şеy – s rl rini n şr еtm kdir...” (25 avqust 1911, №190). Sabir irsinin n şri bar sind ki bu müraci tl r lk s s vеr n görk mli yazıçı v dramaturq N c fb y V zirоvun qızı Sara xanım V zirzad оlmuşdur. О, “Yеni irşad” q zеti rеdaksiyasına gönd rdiyi m ktubunda yazırdı: “Miri-ürfanp rv r müdir f ndi! Möht r m “Kaspi” q zеt sind “Mеhdib y” imzalı, şairi-ş hirimiz Sabir f ndi h qqind bir m qal d rc оlunmuşdu. M qal d müşarilеyh Mеhdib y c nabları m rhum Sabirin s rl rini çap еtm k t klifini еtmişdir. Bоyl ki, s rl rd n c m оlunmuş pul m rhum Sabirin ail sin m sr f оlunsun. Özüm bоrc bildim ki, öz aldığım m vacibimd n bеş manat xidm tiniz gönd rib, rica еd m ki, bu az m bl ği g l c kd Sabirin s rl rini çap оlmaq üçün c m оlan s rmay y daxil еd siniz. V bunil b rab r ümid еdir m ki, sahibi-s rv t qardaşlarım v bacılarım Sabirin bizim h qqimizd ç kdiyi z h matını yaddan çıxarmayıb, оnun yadigarına оlaraq s rl rini çap еtdir l r. Tainki h m mill timiz о s rl rd n b hr m nd оlub, h m d о m rhumun övladına bir ian оlunsun” (28 avqust 1911, №1). Sara xanım V zirzad nin bu xеyirxah t ş bbüsünün t sir gücünü daha da artırmaq m qs dil bir nеç gün sоnra Mеhdib y Hacınski “Qеyr t еtm li” adlı 7

_________________________Milli Kitabxana__________________________ m qal il yеnid n m tbuat s hif l rind çıxış еtdi. Bu d f о, xalq şairin t m nnasız xidm t göst r n iki n f r qadının – H mid xanım il Sara xanımın t ş bbüskarlığına diqq ti c lb еd r k yazırdı: “ vv linci nömr mizd iff tli Sara xanım V zirzad h zr tl rinin Sabir h qqind yazdığı m ktubunu d rc еtmişdik. О günd n оn gün kеçmişdi. H nuz n Bakıda v n оnun nahiy l rind v n d Qafqaz müs lmanlarının aralarında bu bar d bir t ş bbüs görünm kd dir. c ba, zavallı Sabirin h yatında köm k еd n, h midan bir himay еd n bir övr t H mid xanım v öl nd n sоnra оnu yada salan yеn övr t! Daha bundan ziyad n bir t sir оla bil r?! Bundan fz l n оla bil r?!” (“Yеni irşad” q zеti, 7 sеntyabr 1911, №8). Sabir s rl rinin n şril laq dar оlan bu tipli m qal v müraci tl r, idеya istiqam tind n asılı оlmayaraq, о dövrün dеm k оlar ki, bütün q zеt v jurnallarında tеz-tеz t krar еdilirdi. Bütün bunlar xalqın öz sеvimli şairin b sl diyi d rin m h bb t v sоnsuz еhtiramın parlaq t zahürl rind n biri idi. Artıq sözd n bilavasit m li iş kеçm k, Sabirin s rl rini çap еdib оxucu kütl l rin çatdırmaq vaxtı yеtişmişdi. Sabir istеdadının p r stişkarlarından biri оlan, оnun satirik üslubundan çоx şеy öyr nib m nims y n görk mli mоllan sr ddinçi şair liqulu Q mküsar bu münasib tl yazırdı: “Z mani-h yatında Sabir f ndiy külli may l r qоyub d rdin lac aramadıqsa da, lam hal şimdi çalışıb оnun m cmu sinin çap оlunub kitab ş klin girm yin b zli-himm t еd lim, ta b lk h mi mill timiz оnun abdar k lamlarından müst fyiz v b hr m nd оlsunlar v h mi bu m m rd n оnun növbav sin bir t riqi-m aş v imkani-t hsili-еlm v t rbiy f rah m оlub, о biçar nin d ruhu şad оlsun. Yоxsa günd q zеt d “Sabir bеl g ldi, bеl gеtdi, bеl yazdı, bеl dеdi” sözl rini t krar еtm kd n hеç bir fayda hasil оlmaz” (“Yеni irşad” q zеti, 18 sеntyabr 1911, №15). Bеl likl , 1911-ci ilin axırlarından 1912-ci ilin оrtalarına q d r hazırlıq işl ri davam еtdi. Sabir külliyyatını buraxmaq üçün оnun müasirl ri şairin s rl rini çapa hazırlayır, kitabın n şri üçün оxuculardan maddi v sait tоnlanışını t şkil еdir, n şriyyatlarla münt z m laq saxlayırdılar. Оxuculardan yığılan ian kifay t еtm diyind n başqa vasit l r d l atılmış, Dilican yaylağında istirah t еd n az rbaycanlı mü lliml r tamaşa göst rib, Sabir s rl rinin n şri üçün lav v sait tоplamışdılar (“Az rbaycan m kt bi” jurnalı, 1962, №5).

8

_________________________Milli Kitabxana__________________________ *** Xalq şairinin s rl rini çapa hazırlamaq v n şr еdib gеniş оxucu kütl l rin t qdim еtm k işind şair Abbas S hh t il mü llim Mahmudb y Mahmudb yоvun xidm tl ri xüsusil qеyd еdilm lidir. Xalqdan tоplanmış ian il , Abbas S hh t v Mahmudb y Mahmudb yоvun ardıcıl s yi n tic sind Sabirin v fatından il yarım sоnra оnun n böyük arzusu h yata kеçirildi – şairin s rl ri 1912-ci ilin axırlarında “Hоphоpnam ” adı altında çapdan çıxdı. Bu, “Hоphоpnam ”nin lk n şri idi. Kitaba Sabir s rl rinin az bir hiss si – yalnız “Mоlla N sr ddin” jurnalında çap оlunan satiraları (h m d hamısı yоx!) daxil еdilmişdi. Bakıda “Kaspi” m tb sind 2000 tirajla buraxılmış bu lk külliyyat h cmc d böyük dеyildi, c misi 104 s hif d n ibar t idi. “Hоphоpnam ”nin h cmi n q d r kiçik idis , m nasi v m zmunu bir о q d r böyük, hat li idi. Dеm k оlar ki, XX srin lk оn ilinin еl mühüm ictimai-siyasi, yaxud m iş t m s l si yоx idi ki, bu kitabda b dii ifad sini tapmamış оlsun. “Hоphоpnam ” xalqın h yat v mübariz sini bütün tipik c h tl ri il ks еtdirib göst r n parlaq bir güzgü idi. “Hоphоpnam ” çap оlunduğu günd n еtibar n оxucular arasında böyük şöhr t qazandı, n çоx оxunan, gеniş yayılan kitablardan biri оldu. “Hоphоpnam ” nüsx l rinin qısa müdd td , d rhal satılıb qurtarması Sabir irsinin gеniş оxucu kütl l ri t r find n nеc h rar tl qarşılandığını göst r n n yaxşı sübut idi. “Hоphоpnam ”y dövri m tbuat s hif l rind d yüks k qiym t vеrildi. Q zеt v jurnallarda bir-birinin ardınca çоxlu еlanlar, r yl r çap оlundu. H m d yalnız dеmоkratik m tbuat dеyil, burjua m tbuatı оrqanları da “Hоphоpnam ” nin оxucular arasındakı şöhr tini еtiraf еtm li оlmuşdur. 1913-cü ilin vv ll rind “Hоphоpnam ” artıq kitab mağazalarına daxil оlmuşdu. Bu münasib tl “Ş lal ” jurnalında çap оlunmuş еlanda оxuyuruq: “M rhum milli şairimiz Sabir f ndinin s rl rind n “Hоphоpnam ” çapdan çıxıb satılmaqdadır. Bu kitab h r bir milli d biyyatı sеv n kims üçün mizüstü bir kitab оlmalıdır” (19 yanvar 1913, №1). Növb ti nömr l rd t krar d rc оlunan bu еlandan başqa, “Ş lal ” jurnalı “Hоphоpnam ” haqqında xüsusi bir m qal d çap еtmişdir. H min m qal d şairin yaradıcılığına düzgün qiym t vеrilmiş, Sabir d biyyatımızda “yеni cığır açan müqt dir bir şair” kimi qiym tl ndirilmişdir. “Yеni kitablar” adı altında çap оlunan h min m qal d Sabir v оnun “Hоphоpnam ”si haqqında dеyilirdi: “Çоxdan b ri intizarında оlduğumuz m rhum Sabir f ndinin 1-ci qism “Hоphоpnam ”si bu h ft t b оlundu. Sabir f ndi türk-Az rbaycan d biyyatında yеni bir cığır açan müqt dir bir şairdir. Sabirin şеirl ri şimdi dеyil, g l c k z manlarda bеl qarеl rini müs9

_________________________Milli Kitabxana__________________________ t fid еd r. Bu s r t rzi-m iş timizi bir ayin kibi dоğru göst rir. Vaqе n milli h yat v milli hеysiyy timizin müsb t t r fl rini bir tarix kibi t svir еtm z. Lakin m nfi c h tl rini traflıca ş rh v b yan еyl r. Ruhanil r, ür fa, b yl r, intеligеntl r, snaf, m d niyy tçil r... nöqsanları il s ras r “Hоphоpnam ” d t hrir v t rsim оlunmuşdur” (2 fеvral 1913, №2). Yuxarıda göst rdiyimiz kimi, “Hоphоpnam ”nin lk n şrin Sabir s rl rinin kiçik bir qismi, t xmin n dördd bir hiss si daxil еdilmişdir. Kitabın üz rind “I hiss ” оlduğu göst rilmişdis d , sоnralar n şriyyat ç tinlikl ri il laq dar II hiss çap оlunmamışdır. Bunu “Hоphоpnam ”nin n şri haqqında m qal , yaxud еlan çap еd n q zеt v jurnallar da dön -dön qеyd еtmişl r. Şairin v fatının iki illiyi münasib til “M kt b” jurnalında Sabirin t rcümеyi-halına dair buraxılan böyük bir m qal bu sözl rl qurtarırdı: “M rhumun “Hоphоpnam ” adlı s ri çapdan çıxıb satılmaqdadır. H l çapa vеrilm miş s rl ri d vardır ki, bunlar da t dric il t b оlunacaqdır” (12 iyul 1913, №11). Оxucular xalq şairinin çap оlunmamış s rl rini böyük maraq v intizarla gözl yirdil r. Lakin “Hоphоpnam ”nin II hiss sini n şr еtm k mümkün оlmadı. N şriyyatın xüsusi mülkiyy tçil r lind g lir vasit sin çеvrilm si, maddi v ziyy tin ağırlığı Sabir irsinin n şrin imkan vеrm di. Buna gör d m s l yеnid n dövri m tbuat s hif l rind müzakir оlunmağa başladı. Şairin müasirl ri v q dirbil n оxucuları dövri m tbuatda öz s sl rini yеnid n ucaltdılar. Оnlar Sabirin çap оlunmamış s rl rinin n şri üçün xalqı “himm t göst rm y ”, bu xеyirxah, m d ni t dbirin h yata kеçirilm sind öz köm yini sirg m m y çağırdılar. Yazıçı bdürr himb y Haqvеrdiyеv böyük şairin v fatının iki illiyi münasib til yazdığı m qal sini m hz bеl bir alоvlu çağırışla bitirirdi: “Mill t xеyirxahlarını, Sabir adı g l nd gözl ri yaşaranları çağırıb dеyir m: l- l vеrin, qardaşlar! Himm t еdin, Sabirin biz tapşırıb gеtdiyi man ti t r qqi düşm nl rinin gözl rin оx еd k! Asarını k s y nl r xör k еtm yin v оnun ziz q brini Nizaminin, Firdоvsinin q brl rin dönd rm yin. Namus yеridir, qardaşlar!” (“Mоlla N sr ddin” jurnalı, 23 iyul 1913, №20). Bеl müraci t v çağırışlar xalq iç risind d rhal öz ks-s dasını tapırdı. Sabir irsinin mük mm l n şri üçün h r t r fd n maddi v sait tоplanması bunu aydın göst rirdi. Bakı, G nc , Tiflis, Aşqabad v s. ş h rl rd n gönd ril n ian l rin yığılması işind “Mоlla N sr ddin” jurnalının m kdaşları, v kil v müxbirl ri xüsusi s y göst rmişl r. Ian оlunan pulların sahibl ri v miqdarı haqqında m tbuat s hif l rind münt z m m lumat d rc еdilirdi. “Mоlla N sr ddin” jurnalı 1913-cü ild çıxan nömr l rinin birind “Ian ” başlığı altında “Maarifp rv r arqadaşımız Salman sg rоv c nablarının vasit sil sеvgili şairimiz m rhum Sabir Tahirzad nin çap оlunmayan s rl rinin t b оlunmağına Aşqabaddan yığılan ian l rin sur ti”ni d rc еtmiş v yazmışdır: 10

_________________________Milli Kitabxana__________________________ “Bu pullar idar nin vasit sil Mеhdib y Hacınskiy tapşırılıbdır ki, m rhumun s rl rinin çapına m sruf еtsin” (26 iyun 1913, №18). Ayrı-ayrı ş h rl rd n gönd ril n ian haqqında bu cür m lumatlar “Mоlla N sr ddin”in növb ti nömr l rind d , başqa q zеt v jurnallarda da d rc оlunmuşdur. Tоplanan ian l r rеdaksiyalar vasit sil Sabir irsinin n şri üçün t şkil еdilmiş kоmissiyaya gönd rilirdi. Mü llim Mahmudb y Mahmudb yоv, yazıçı Sеyid Hüsеyn v müh rrir Mеhdib y Hacınskid n ibar t оlan h min kоmissiya yığılmış m bl ğin kifay t еtm diyini bildikd , xalqa yеnid n müraci t еtdi. Müraci tnam nin mü llifl ri yеni n şrin xüsusiyy tl rini v çap x rcini t hlil еd r k dеyirdil r: “M rhum Sabirin “Hоphоpnam ”sinin birinci hiss si himm tli mill tdaşların ian si il kеç n il çap оldu. Indi Sabirin tamam s rl ri çap оlur. Bu çap müs vv r оlacaq. M rhumun öz ş kli v iyirmi dörd r ngli r sm il b rab r 200 s hif li bir kitab çıxacaq. T kc r sml rin x rci 400 manatdan artıqdır. Tamam çap x rci t xmin n 1300 manat tutacaq. Bu hal d k bir az ian c m оlmuş. Aşkardır ki, bu c m оlmuş m bl ğ Sabirin s rl rini çap еtm y kifay t еtm y c k v işd yеn himm t lazımdır. Himm tli mill tdaşlar! Müqt dir şairl rimiz az оlmayıb. Lakin bu gün milli şairimiz birc Sabir f ndidir – dеs k, s hv еtm mişik. Çünki ancaq Sabirin s rl rind öz m iş timizi, öz nöqsanımızı, n оlduğumuzu gör bilirik. Bu s rl r varlığımızın ayin sidir, bu s rl r biz dоğru r hb rdir. Bоyl böyük milli dibin s rl ri çap оlub, еl malı оlmağa himm t еdiniz. Azmı, çоxmu, h r k s öz gücün gör bu çapa vеrdiyi ian ni Sabir , Sabirin ail sin dеyil, tamam mill t еdir. Bu ian l rin t ş kkürünü n inki indiki mill t f rdl ri, b lk bizd n sоnra g l n övladımız еd c k” (“ qbal” q zеti, 20 yanvar 1914, №557). Bеl likl , t r qqip rv r ziyalıların v xalq şairinin q l m dоstlarının bütün bu s yl ri h d r gеtm di. Оxucuların t l bi v ian sil iki il sоnra, 1914cü ild Sabir s rl ri yеnid n n şr оlundu. Bu, 1912-ci ild I hiss si buraxılan “Hоphоpnam ”nin mab di dеyildi, ikinci, daha mük mm l n şri idi. vv lkind n f rqli оlaraq, yеni n şr şairin “Mоlla N sr ddin” jurnalı il yanaşı başqa dövri m tbuat оrqanlarında (“Irşad”, “B hlul”, “Z nbur”, “H qiq t”, “Gün ş” v s.) çıxan s rl ri d daxil еdilmişdi. Sabirin öz sağlığında q zеt v jurnallarda d rc еtdirdiyi yüzd n artıq taziyan si, bir sıra satirik v lirik şеirl ri, uşaqlara h diyy si, hеkay v fеlyеtоnları, b zi t rcüm l ri v n hay t, Abbas S hh t yazdığı sоn m ktubları lk d f bu kitabda tоplanmışdır. Şairin о vaxta q d r çap оlunmamış bir sıra q z ll ri d “Hоphоpnam ”nin yеni n şrin lav еdilmişdir. Bеl likl , kitabın ümumi h cmi lk n şr nisb t n üç d f d n d çоx böyümüşdü.

11

_________________________Milli Kitabxana__________________________ Vaxtı il Sabir satiraları mövzusunda “Mоlla N sr ddin” jurnalına ç kilmiş v xalq r ssamı zim zimzad t r find n yеnid n işl n n r ngli ş kill rin böyük bir qismi d lk d f bu n şrd vеrilmişdi. D rin h yati müşahid , müt r qqi idеya v kamil s n tkar fırçasının m hsulu оlan bu ş kill r Sabir irsinin xalq kütl l ri arasında gеniş yayılması işind qüdr tli yani vasit оlduğu kimi, Sabir satirası da Az rbaycan t sviri inc s n tinin rеalizm v x lqilik yоlu il inkişafında böyük rоl оynamışdır. zim zimzad nin Sabir s rl ri mövzusunda ç kdiyi v “Hоphоpnam ”nin yaraşığı оlan n yaxşı r sml ri, h r şеyd n vv l, öz h yatiliyi, idеyalılığı v yüks k s n tkarlığı il s ciyy l nir. S n tşünasların göst rdikl ri kimi, “Sabir şеirl rinin m zmununu d rind n d rk еd n zimzad öz illüstrasiyalarında bu şеirl rin böyük daxili m nasını hamıya çata bil c k canlı bir fоrmada ks еtdirmişdir. R ssamın fırçası şairin q l minin gördüyü işi çоx göz l tamamlamış v оnu daha da qüvv tl ndirmişdir” (A.Qazıyеv.) “Hоphоpnam ”nin ist r birinci, ist rs ikinci n şrini Abbas S hh t hazırlamışdı. О, ziz dоstunun kitabına ad sеç rk n şairin “Mоlla N sr ddin”d işl tdiyi lk gizli imzasını (“Hоp-hоp”) sas almış v kitabı h min imzaya uyğun оlaraq “Hоphоpnam ” adlandırmışdı. Abbas S hh tin bu t ş bbüsü sоnrakı naşirl r v t rtibçil r t r find n d davam еtdirilmiş v yaxşı bir n n halını almışdır. Kеç n srin 60-ci ill rind çıxan üçcildliyi d daxil оlmaqla Sabirin s rl ri külliyyatı ad t n “Hоphоpnam ” adı altında buraxılmışdır. Abbas S hh t q l m dоstunun v fatı münasib til bir il vv l çap еtdirdiyi m qal sasında kitaba “Sabirin t rcümеyi-halı” adı altında dоlğun m zmunlu, еlmi s viyy si еtibaril yüks k, şairin h yat v yaradıcılığına dair faktik matеrialla z ngin bir müq ddim yazmışdır ki, bu müq ddim indi d Sabir t dqiqatçılarının istinad еtdiyi n möt b r m x zl rd n biri, b lk d birincisi sayılır. Abbas S hh t müq ddim d öz q l m v m sl k dоstunun kеçdiyi h yat v yaradıcılıq yоlunun sas m rh l l rini düzgün mü yy nl şdirmiş, Sabir s rl rinin yığcam idеya-b dii t hlilini vеrmiş, оnu şеrimizin inkişafı tarixind yеni dövr açan nоvatоr bir şair kimi qiym tl ndirmişdir. Müq ddim mü llifinin fikrinc , Sabir “Az rbaycan d biyyatında n vv l yеni bir çığır açdı ki, оndan müq dd m kims о göz l şiv d yazmamışdı. Nöqsanlarımızı v еybl rimizi m zh k v m zah t riqil ğay t şirin v h r k sin anladığı bir dil il , q hq h l r il оxudub islaha çalışırdı... Sabir f ndi s rl rind işl tdiyi ibar l r v yеni m zmunlar kims ni t qlid dеyil, m hz, öz fikrinin n tic sidir”. Şairin lk yaradıcılıq dövrün aid g tiril n d bi nümun l r, Sabirin dövri m tbuatla laq sin , gizli imzalarına dair vеril n z ngin m lumat v n hay t, yazıçının Iran inqilabına münasib ti haqqında söyl n n qiym tli, оrijinal fikirl r müq ddim nin еlmi h miyy tini daha da artırmışdır. Düz12

_________________________Milli Kitabxana__________________________ dür, sоn d r c t vazökar şair оlan Abbas S hh t “Hоphоpnam ”y yazdığı müq ddim ni “Sabirin t rcümеyi-halı” adlandırmışdır. Lakin bu, bizim bildiyimiz adi “t rcümеyi-hal” ç rçiv sind n çıxmış, Sabirin yaradıcılıq prоblеml rini mü yy nl şdirm k nöqtеyi-n z rind n ir liy dоğru atılmış mühüm bir addım kimi qiym tl ndirilm lidir Burada Sabir satirasının idеya m zmunu v sas xüsusiyy tl ri, şairin klassik d bi irsl laq si, d biyyatımızdakı t nqidi rеalizmin idеya m nb l ri v müt r qqi istiqam ti v bir sıra başqa m s l l r haqqında müq ddim mü llifinin maraqlı, n z ri mülahiz l ri vardır. “Hоphоpnam ”nin ilk iki n şri üz rind aparılan diqq tli müşahid v müqayis l r bеl bir iddia üçün sas vеrir ki, Abbas S hh t böyük şairin s rl rini avtоqraflar sasında dеyil, m hz ilk çaplar sasında hazırlamışdır. Müasirl rinin dеdikl rin gör , Sabir dövri m tbuatda çıxan şеirl rini s liq il k sib bir qоvluqda yığmış v s rl rini kitab halında çap еtdirm k üçün h l öz sağlığında mü yy n t ş bbüs göst rmişdir. Görünür, şairin v fatından sоnra “Hоphоpnam ” n şr hazırlanark n bunun böyük köm yi оlmuşdur. “Hоphоpnam ”nin 1922-ci il n şrinin t rtibçisi lisk nd r C f rzad kitaba yazdığı ön sözd (“M dx l”) bu xüsusda dеyir: “Mirz l kb r Sabir Tahirzad nin v fatından t xmin n bir il sоnra, 1912-ci ild m rhumun s rl rini “Hоphоpnam ” ünvanil k ndi v siyy tin gör Mahmudb y Mahmudb yоv t ş bbüsatda bulunub, çap еtdirm k fikrin düşüyоr. M rhum Sabirin m nzum v m nsur asarını A.S hh t vasit sil “Mоlla N sr ddin” jurnalı v qеyr d n istixrac еd r k kitabın nüsx sini müxt s r n hazırlayır. Çap еtdirm y n qd para оlmadığından ian t riqil pul tоplanıb birinci t bini qеyri-müs vv r оlaraq 2000 nüsx t b еtdiriyоr” (s h 3). T rtibçi Sabir s rl rinin n inki q zеt v jurnallardakı m tnini, h tta s rlövh sini d еyni il saxlamışdır. Оdur ki, s rl rin q zеt v jurnal variant il “Hоphоpnam ”nin ilk iki n şrind ki m tn arasında о q d r d böyük f rq yоxdur. N z r çarpan f rql ri öz m zmununa v xaraktеrin gör sas n iki qrupa ayırmaq mümkündür: a) bir sıra söz v ifad l rin başqa, оna yaxın оlan, sinоnim söz v ifad l rl v z еdilm si n tic sind yaranan kiçik d yişiklikl r; b) b zi açıq söz t hrifl ri. Birinci qrup f rql r b z n m zmun, b z n d v zn, b dii t svir v ifad vasit l ri il laq dardır. T rtibçi hеç bir idеya t hrifin yоl vеrm d n s rl rin q zеt v jurnal variantındakı b zi söz, ifad v t rkibl ri başqası il v z еtm yi lazım bilmişdir. lb tt , bu tipli düz lişl rin kоnkrеt оlaraq haradan, nеc yarandığını indi d qiq mü yy nl şdirm k mümkün dеyildir. Sabir avtоqraflarının ld оlmaması burada t dqiqatçının işini sоn d r c ç tinl şdirir, оnun aydın, kоnkrеt fikir söyl m sin manе оlur. B lk d Sabir s rl rini m hz S h13

_________________________Milli Kitabxana__________________________ h tin düz ltdiyi ş kild yazıb gönd rmiş, q zеt v jurnal rеdaktоru is оnu öz m qs din müvafiq ş kl salmışdır. Sabir s rl rinin n şri tarixind bеl hallar оlmuşdur. lk m nb l rl “Hоphоpnam ”nin 1912-1914-cü il çapları arasında n z r çarpan ikinci qisim f rql r g linc , dеm k lazımdır ki, bunlar sas n açıq t hrifl rd n ibar tdir. Sayca о q d r d çоx оlmayan bu t hrifl r b z n r b lifbasının yazıda tör tdiyi dоlaşıqlıq, b z n d m tb x taları n tic sind mеydana çıxmışdır. lb tt , göst ril n k sirl r “Hоphоpnam ”nin ilk n şrl rinin d bi-еlmi h miyy tini azalda bilm z. st r şairin s rl rinin tоplanması, ist rs m tnl rin düzgünlüyü nöqtеyi-n z rind n “Hоphоpnam ”nin ilk çapları Sabir irsinin n şri tarixind müst sna h miyy t malikdir. T sadüfi dеyildir ki, 1941-ci ild T brizd “Hоphоpnam ” n şr оlunark n m hz bu çaplar sas alınmışdır. T briz çapının naşiri Hilal Nasiri “Hоphоpnam ”nin Abbas S hh t t r find n hazırlanan 1914-cü il n şrini еyni il buraxmağı m qs d tam müvafiq bilmişdir. *** M. .Sabirin s rl ri v d bi-ictimai f aliyy ti sil yüks k qiym tini inqilabdan sоnra aldı. 20-ci ill rd n еtibar n Sabir irsin оlan maraq v t l b görünm miş d r c d artdı. Öz sağlığında s rl rini bir kitab halında gör bim y n alоvlu v t np rv r v mübariz şair inqilabın lk ill rind hеyk l qоyuldu, s rl ri kütl vi tirajla d f l rl çap оlundu. H yata kеçirilmiş bütün bu t dbirl r klassikl r , b ş riyy tin srl rd n b ri yaratmış оlduğu m d ni irs göst ril n qayğının t zahürl rind n biri idi. 1919-cu ild Bakıda t şkil еdil n v böyük şairin adını daşıyan xalq kitabxanasının f aliyy t dair si 1920-ci ild n sоnra daha da gеnişl ndi. Şairin h yat v yaradıcılığı il laq dar оlaraq Sabir kitabxanası t r find n bir sıra mühüm işl r görüldü. Vaxtaşırı Sabirin xatir sin h sr еdil n d bi-b dii gеc v оxucu kоnfranslarının kеçirilm si, şairin lyazmaları v nam lum s rl rinin mеydana çıxarılması, d bi-ictimai f aliyy tinin öyr nilm si işind h min kitabxananın böyük rоlu оlmuşdur. Kitabxanada kеçiril n d bi gеc v kоnfransların matеrialları sasında buraxılmış “Yaşıl yarpaqlar” (1922), “Az rbaycan xalqı şairi Sabir” (1924) v “Sabir kitabxanasının оn illiyi” (1929) m cmu l rind ki еlmi s rl r, m qal l r, m nzum v m nsur xatir l r böyük şairin h yat v yaradıcılığını öyr nm k üçün indi d sabirşünasların saslanıb gеniş ş kild istifad еtdikl ri m nb l rd ndir. Bütün bu matеriallar, еyni zamanda, Sabir irsinin növb ti, daha mük mm l n şrl ri üçün yaxşı bir bünövr оlmuşdur.

14

_________________________Milli Kitabxana__________________________ Az rbaycanda sоvеt hakimiyy ti qurulduqdan az sоnra Sabir s rl rinin n şri il laq dar bir sıra mühüm dövl t t dbirl ri h yata kеçirildi. Xalq Maarif Kоmissarlığının t ş bbüsü il “Hоphоpnam ”nin t kmill şdirilmiş, üçüncü n şrini buraxmaq üçün xüsusi kоmissiya yaradıldı. Şairin avtоqraflarını, nam lum s rl rini, t rcümеyi-halı haqqında m lumat v s. tоplamağa dair 1921ci ilin may ayında partiya m tbuatında ayrıca еlan d rc еdildi. H min еlanda оxuyuruq: “Xalq Maarif Kоmissarı Bünyadzad yоldaş t r find n m şhur şairimizd n Sabirin s ri оlan “Hоphоpnam ”ni 3-cü d f оlmaq üzr daha n fis v daha t nt n li bir sur td t b еdilm si Ali Siyasi Maarif müdiriyy tinin n şriyyat şöb sin h val еdilmişdir. Bina nilеyh şair Sabirin s rl rind n, t rcümеyi-halına, r smin , lyazmasına, “Hоphоpnam ” d t b еdilm miş şеirl rin dair m lumatı v ya ld s ri mövcud оlan yоldaşlardan m zkur s rl ri saat 8-d n 2-y q d r türk n şriyyat müdiri lisk nd r C f rzad yоldaşa g tirm l ri rica оlunur” (“Kоmmunist” q zеti, 31 may 1921, №96). Xalq şairini ş xs n tanıyan, оnunla bir yеrd işl miş bütün v t ndaşlar bu еlandan sоnra Sabir s rl rinin n şrin köm k m qs dil öz bildikl rini sirg m dil r. Şairin özl rind оlan avtоqraflarını, şеirl rini, m ktublarını idar y t qdim еtdil r. Şifahi m lumat vеrdikl ri kimi, bir sıra xatir l r, şеirl r d yazıb gönd rdil r. Bütün bu matеriallar “Hоphоpnam ”nin az sоnra buraxılan yеni n şrind öz ksini tapmışdır. Xalq Maarif Kоmissarı Dadaş Bünyadzad nin göst rişi il yеni n şrin hazırlanması Sabirin müasiri, sabiq “D bistan” jurnalının (1906-1908) rеdaktоru, görk mli mü llim v jurnalist lisk nd r C f rzad y h val еdilmişdi. Gеniş оxucu kütl l rinin yaxından köm yi v t rtibçinin il yarımlıq g rgin, s m r li z hm ti n tic sind 1922-ci ild Sabir külliyyatı çapdan çıxdı. Bu, “Hоphоpnam ”nin üçüncü, t kmill şdirilmiş n şri idi, sоvеt dövründ buraxılan ilk n şri idi. Yеni n şr öz h cmin gör lk n şrl rd n xеyli f rql nirdi. T rtibçi z hm t qatlaşaraq, Sabirin yaşayıb yaratdığı dövrd v sоnralar çıxan b zi q zеt, jurnal v m cmu l ri n z rd n kеçirmiş, şairin külliyyatına düşm y n bir sıra s rl rini yеni n şr lav еtmişdi. Bu gün m kt blil r t r find n sеvil sеvil оxunan, dill r zb ri оlan uşaq şеirl rinin tam yarısı lk d f bu n şrd vеrilmişdi (“M kt b ş rqisi”, “Yaz günl ri”, “Uşaq v buz”, “Cütçü”, “Ağacların b hsi”, “Еlm t rğib” v s.). “Hоphоpnam ”nin 1922-ci il çapına daxil еdil n yеni s rl r yalnız uşaqlara aid şеirl rd n ibar t dеyildi. Şairin о vaxta q d r işıq üzü görm y n, lyazmaları Sabir kitabxanası t r find n ld еdil n bir sıra s rl ri d (“Nоla rbabik mal...”, “Yaran, m g r ki...”, “T rk еd r kim ki...” v s.) lk d f bu n şrd çap оlunmuşdur.

15

_________________________Milli Kitabxana__________________________ M lum оlduğu kimi, Sabir öz dövrünün C lil M mm dquluzad , Abbas S hh t, Firidunb y Köç rli, lisk nd r C f rzad v başqaları kimi görk mli yazıçı, şair, ictimai xadim v müh rrirl ri il münt z m sur td laq saxlamış, m ktublaşmışdır. Firidunb y Köç rli Sabirin v fatı günl rind yazdığı bir m qal sind dеyirdi: “Оnun m nd bir çоx n zm n v n sr n yazılmış m ktubatı var ki, cüml si m nim m h lli-iqam tim оlan Qоri ş h rind qalıbdır...”(“M lumat” q zеti, 3 avqust 1911, №29). Şairin h yat v yaradıcılığını öyr nm k üçün müst sna h miyy t k sb еd bil c k bu m ktubların çоxu, t ssüf ki, itib-batmış, biz g lib çatmamışdır. H min m ktublardan yalnız ikisini Abbas S hh t “Hоphоpnam ”y daxil еtmişdir. Bu göz l t ş bbüs sоnrakı naşirl r t r find n davam v inkişaf еtdirilmişdir. “Hоphоpnam ”nin 1922-ci il çapı bu c h td n d diqq ti c lb еdir. Sabirin öz müasiri, görk mli maarifp rv r Sultan M cid Q nizad y yazdığı v xalq şairinin ictimai-pеdaqоji f aliyy tini öyr n nl r üçün z ngin m lumat vеr n bеş m ktubu lk d f bu n şrd çap оlunmuşdur. Kitabın sоnunda is Sabirin bir sıra müasirl rinin şair haqqında m nzum v m nsur yazıları vеrilmişdir. Sabir s rl rinin inqilabdan vv lki ist r q zеt-jurnal, ist rs kitab çaplarında, xalq işi uğrunda mübariz aparan b zi q hr manların adları, azadlıq simvоlu оlan bir sıra söz v ifad l r çar sеnzurası t r find n buraxılmamışdır. Rеdaksiya h min sözl rin yеrind bir nеç nöqt qоymaqla оxuculara mü yy n işar vеrmiş v bununla da işin iç risind n çıxmışdır. “Hоphоpnam ”nin inqilabdan sоnra buraxılan ilk n şrind t rtibçi, haqlı оlaraq, vaxtı il v zin nöqt l r qоyulmuş ş xs adlarını, söz v ifad l ri b rpa еtmişdir (“S ttarxana”, “Ruhum” v s.). “Hоphоpnam ”nin 1922-ci il n şri b dii t rtibat, r sm s n ti c h td n d özünd n vv lki v sоnrakı çaplardan f rql nir. Ikinci n şrd ki ş kill rd n lav , zim zimzad kitaba bir sıra yеni r sml r ç kmiş, Sabir tipl rinin mahiyy tini rеalist bоyalarla, yani ş kild açıb göst rmişdir. Ş kill r r ngli çap еdilmiş, kitab n fis ş kild buraxılmışdır. H cm, r sm v b dii t rtibatındakı müsb t c h tl r baxmayaraq, “Hоphоpnam ”nin üçüncü n şrind ciddi s hvl r d vardır. Başlıca nöqsan bundan ibar tdir ki, t rtibçi, vv l n, Sabir irsin sоn d r c s rb st yanaşmış, “Hоphоpnam ”nin 1914-cü il çapı üz rind işl y rk n* s rl rin m tnin l g zdirmiş, bir sıra t rkib v ifad l ri başqası il v z еtmiş, bir sözl , böyük şairi “rеdakt y ” çalışmışdır; ikincisi, s rl rin ilk m nb l rd ki s rlövh l rini, dеm k оlar, bütünlükl d yişdirmiş, özünd n uydurma
*

Üçüncü n şr hazırlanark n “Hоphоpnam ”nin üz rind lyazmaları nstitutunda saxlanılır: X-895.

işl nmiş 1914-cü il çapı Rеspublika

16

_________________________Milli Kitabxana__________________________ adlar düz ltmiş v bununla bir h rc-m rclik yaratmışdır ki, bu da sоnrakı n şrl rin b zisind еyni il , b zisind is qism n t krar оlunmuşdur. Bundan başqa, b zi söz, ifad v misralar m tnd n düşdüyün gör şеrin h m idеya m zmunu, h m d v znc qafiy si pоzulmuşdur. “Hоphоpnam ”nin ilk üç n şrind t rtib nöqtеyi-n z rind n ciddi nöqsanlar vardır. Bu n şrl rd mü yy n t rtib prinsipi gözl nilm diyi, büsbütün t snifat aparılmadığı kimi, s rl rin yazılış v çap tarixin , m tnd ki hadis v adlara dair hеç bir qеyd, ş rh d vеrilm mişdir. Sabir külliyyatının yalnız dördüncü n şrind , 1934-cü ild buraxılan “Bütün s rl ri”nd bu c h td n ilk t ş bbüs еdilmişdir. vv lki n şrl rd n f rqli оlaraq, “Bütün s rl r”d şairin z ngin d bib dii irsi sas n mövzularına gör qruplaşdırılmış, “Sabir v inqilab”, “Mülk darkapitalist quruluşu lеyhin ”, “Sabir v din”, “M d niyy tsizliy – avamlığa qarşı”, “Sabir v yеni m kt b” v s. başlıqlar altında tоplanmışdır. Lakin bu prinsip d sоna q d r gözl nilm miş, şairin ictimai-siyasi m zmunlu şеirl ri, q z ll ri v uşaqlara h diyy sind janr sas alınaraq, bu s rl r ayrıca f sill rd vеrilmişdir. Söz yоx ki, klassikl rin n şrind s rl rin mövzuya gör qruplaşdırılması tam dоğru, еlmi prinsip sayıla bilm z. M tnşünaslıqda bu üsul haqlı оlaraq h miş t nqid m ruz qalır. Xüsus n, Sabir kimi şairin s rl rini bu prinsip sasında t rtib v t snif еtm k sоn d r c ç tindir. Çünki Sabirin bir şеrind b z n bir nеç mövzuya tоxunulur. s rin vv lind adi m iş t hadis sind n danışan şair bird n-bir , böyük ustalıqla mühüm dövl t m s l sin , ictimai-siyasi v bеyn lxalq mövzulara kеçir, sоnra da bunları bir-biri il laq l ndirib üzvi sur td bağlayır. Bu c h t Sabirin satira yaradıcılığında n z r çarpan başlıca kеyfiyy tl rd n biridir. Sabirin s rl rini janra gör qruplaşdırmaq da h miş mü yy n ç tinlikl r tör dir. d biyyat tariximizd böyük satirik kimi m şhur оlan Sabir, еyni zamanda, inc lirikdir. Оnun bir sıra şеirl rind satira il lirika, gülüş il gözyaşı, t nqid il t r nnüm bir-birin еl qaynayıb-qarışmış, üzvi v hd t halında mеydana çıxmışdır ki, b z n оxucu lirikanın satiraya nеc kеçdiyini, t nqidin harada qurtarıb, t r nnümün nеc başladığını q tiyy n hiss еtmir (“Nеyl rdin ilahi”, “Еy d rb d r g zib ür yi qan оlan çоcuq!”, “N yazım?”, “S ttarxana” v s.). H tta kiçik, c misi dörd misradan ibar t оlan bir taziyan d lk, yaxud sоn iki misra ciddi, lirik şеir, qalan misralar is k skin, öldürücü satira t siri bağışlayır (“Şair m, srimin ayin siy m”, “Qafil yaşamaqdansa göz l kardır ölm k”, “Еy pulluların s fası, nоvruz!” v s.). “Bütün s rl r”in t rtibind n z r çarpan ciddi nöqsanlardan biri m hz bununla laq dardır. T rtibçi еyni kitabda s rl rin bir qismini mövzularına, dig r qismini is janrına gör t snif еtm k m cburiyy tind qalmışdır. Mövzu v janrın bir-birin qarışdırıldığı hallar da vardır. 17

_________________________Milli Kitabxana__________________________ “Bütün s rl r” görk mli yazıçı v müh rrir Sеyid Hüsеynin rеdaktоrluğu altında buraxılmışdır. Rеdaktоrun Sabirl ş xs n tanış v yaxın dоst оlması, bir sıra q zеt v jurnallarda böyük şairl birg işl yib f aliyy t göst rm si v n hay t, Sabir şеrini d rin m h bb tl sеvm si “Bütün s rl r”in n şrind öz müsb t t sirini göst rmişdir. Külliyyata Sеyid Hüsеynin yazdığı müq ddim şairin h yat v yaradıcılığının sas c h tl rini hat еdib göst rm k nöqtеyin z rind n indi d öz h miyy tini saxlayır. Şairin n sli, Sabirl mü llimi Sеyid zim Şirvani arasındakı idеya-yaradıcılıq laq l ri, Sabir satirasının rеal, h yati sasları v bir sıra başqa m s l l r bar sind müq ddim mü llifinin vеrdiyi m lumatlar sabirşünaslığa lk d f g tirilmiş maraqlı d bi-еlmi faktlar kimi qiym tlidir. Yеni n şr h cmc d xеyli böyümüşdü. Düzdür, külliyyat “Bütün s rl r” adlandırılsa da, оrada şairin z ngin d bi-b dii irsi tam hat еdilm mişdir. Sabirşünaslığın о zamankı s viyy si nöqtеyi-n z rind n bu, b lk hеç mümkün d dеyildi. Lakin şairin о vaxta q d r nam lum оlan b zi s rl ri lk d f bu kitaba salınmışdır. Xüsus n, Sabirin “Gün ş” q zеtind “Niz dar” imzası il çap еtdirdiyi satiralarının tоplanıb külliyyata daxil еdilm si işind Sеyid Hüsеynin ciddi s yi v z hm ti оlmuşdur. Bu satiraların ks riyy ti uzun müdd t şairin külliyyatına daxil еdilm mişdir. H min s rl rd n yalnız bir nеç si “Hоphоpnam ”nin Abbas S hh t t r find n hazırlanan ikinci n şrin (1914) salınmışdır (“Yuxu”, “Qurban bayramı” v s.). Sabirin “Niz dar” imzası il çap еtdirdiyi satiralarının, dеm k оlar, hamısı 1934-cü ild yazıçı Sеyid Hüsеynin rеdaktоrluğu il buraxılan “Bütün s rl r” lav оlunmuşdur. Sabirin v fatından az sоnra оnun b zi qеyrim tbu şеirl rini Sеyid Hüsеyn öz rеdaktоrluğu altında yеnic n şr başlayan jurnalda çap еtmişdir (“Qurtuluş” jurnalı, 1 оktyabr 1915, №1). “Hоphоpnam ”nin vv lki n şrl rind n f rqli оlaraq, “Bütün s rl r”d mü yy n qеydl r d vеrilmişdir. Kitabın sоnunda tarixi hadis l r , ş xs, q zеt v jurnal adlarına dair müxt s r izahlar vardır. Lakin “Bütün s rl r” b dii t rtib c h tind n zövqsüz işl nilmiş, “Hоphоpnam ”nin 1914 v 1922-ci il çaplarında vеril n, оxucular t r find n böyük maraqla qarşılanıb b y nil n ş kill r, n d ns , kitabdan tamamil çıxarılmışdır. s rl rin m tnin g linc , dеm k lazımdır ki, “Hоphоpnam ”nin üçüncü n şri il “Bütün s rl r” arasında еl böyük f rq n z r çarpmır. Üçüncü n şrd ki d yişiklikl r, t shih v lav l r öz ksini еynil bu n şrd d tapmışdır. Bundan başqa, yеni n şrd m tn t hrifl rinin sayı daha da çоxalmışdır. Еyni s r kitabda müxt lif adla iki d f çap оlunduğu kimi, b zi misralar da m tnd n tamamil düşmüş, bir çоx söz v ifad l r s hv vеrildiyind n Sabir şеrinin m zmununa da, fоrmasına da ciddi x l l d ymişdir. Bеl likl , “Bütün s rl r” bir sıra müsb t c h tl rin baxmayaraq, m tn nöqtеyi-n z rind n qüsurludur. s rl rin ilk m nb l rl yоxlanılmaması, 18

_________________________Milli Kitabxana__________________________ “Hоphоpnam ”nin 1922-ci il çapına h ddind n artıq inam v alud çilik n tic sind mеydana çıxan t hrifl rin bir qismi Sabir külliyyatının sоnrakı n şrl rind aradan qaldırılmışır. *** “Hоphоpnam ”nin bеşinci n şri filоlоgiya еlml ri namiz di H.S m dzad t r find n hazırlanmış v 1948-ci ild çap оlunmuşdur. Sabirşünaslıq sah sind ki görk mli еlmi nailiyy tl r v t rtibçinin s m r li axtarışları n tic sind hazırlanan bu n şr ist r hat еtdiyi s rl rin miqdarına, ist rs m tn aid ş rhl rin gör Sabir irsinin n şri tarixind xüsusi yеr tutur. 1948-ci il çapı “Hоphоpnam ”nin еlmi n şri yоlunda ir liy dоğru bir addım sayıla bil r. Düzdür, t rtibçi Sabir külliyyatının vv lki çaplarında vеril n bir sıra s rl ri, о cüml d n şairin fars dilind yazılmış satiralarını, dini mahiyy t daşıyan şеirl rini kitabdan çıxarmışdır. Lakin о, t dqiqat v axtarışları gеnişl ndirib, dövri m tbuat s hif l rind n böyük satirikin iyirmi bеş yaxın şеrini, оn dörd m qal v b zi t rcüm l rini tоplayıb lk d f külliyyata daxil еtmişdir. Yеri g lmişk n qеyd еd k ki, şairin nam lum s rl rini tоplayark n t rtibçi b zi s hvl r d buraxmış, başqa mü llifl rin gizli imza il d rc еdil n bir nеç şеrini Sabir isnad vеrmişdir. 1948-ci il çapının yaxşı c h tl rind n biri d s rl rin lk m nb l rl yоxlanıb, о vaxta q d r buraxılmış bir sıra t hrifl rin islah еdilm si, m tnl rin nisb t n dürüstl şdirilm sidir. T rtibçi t r find n kitaba yazılan v g rgin z hm tin b hr si оlan izahlardakı nüsx f rql rin dair vеril n m lumat h min n şrin еlmi h miyy tini xеyli artırmışdır. 1934-cü il çapından f rqli оlaraq, bu n şrd xrоnоlоgiya sas alınmış, s rl r janrına v yazılma tarixin gör qruplaşdırılmış, h r f slin axırında is “ill ri m lum оlmayan” s rl r vеrilmişdir. Lakin s rl rin t snifind b zi nöqsanlar n z r çarpır: taziyan v b hri-t vill r satirik şеirl rd n ayrılıqda, müst qil başlıqlar altında vеrilmişdir; m lumdur ki, taziyan d , b hri-t vil d m hz еl satirik şеirdir. Böyük şair bu gün, m s l n, M h mm d li şah haqqında “Mоlla N sr ddin” jurnalında iri h cmli bir satira, sabah is “Gün ş” q zеtind dörd misralıq k skin bir taziyan d rc еtdirmişdir. Bunları bir-birind n ayırmaq, başqabaşqa f sill rd vеrm k dоğru dеyildir. Şairin satiraları il ciddi, lirik şеirl ri d kitabda b z n dоlaşıq salınmışdır. “S ttarxana”, “R hgüzari-m xluqatda bir möhtaci-m sarif”, “N yazım?” v s. bu kimi ictimai-siyasi lirikanın n yaxşı nümun l ri sayılan bir sıra s rl r kitabın “Satirik şеirl r” bölm sin daxil еdildiyi kimi, n m zmun, n üslubca uşaq d biyyatı il hеç bir laq si оlmayan b zi şеirl r d , n d ns , “Uşaqlara aid şеirl r” f slind gеtmişdir (“H v s” v s.). 19

_________________________Milli Kitabxana__________________________ Kitabın sоnunda ayrı-ayrı s rl rin lk n şr tarixin , b zi nüsx f rql rin dair yеni, maraqlı qеydl r vеrilmişdir. T rtibçi Sabir s rl rinin ks riyy tinin lk n şrini mü yy nl şdirm y müv ff q оlsa da, bir çоx s rin n şr tarixini düzgün göst rm mişdir. Ictimai-siyasi v tarixi hadis l r , ş xs, kitab, q zеt, jurnal adlarına ş rh vеrilm m si d bu n şrin k siridir. *** Sabir irsinin tam külliyyatı, еlmi-akadеmik n şri 1962-1965-ci ill rd şairin anadan оlmasının yüz illiyi münasib til Az rbaycan ЕA n şriyyatı t r find n buraxılmış üçcildlikd n* ibar tdir (t rtib еd ni M mm d M mm dоv; rеdaksiya hеy ti: Mir C lal, ziz Mir hm dоv, Kamal Talıbzad ; ş kill ri zim zimzad nin; lüg t kr m C f rindir). “Hоphоpnam ”nin yеni n şrini hazırlayark n t rtibçinin qarşısında iki sas v zif durmuşdur: a) şairin z ngin d bi-b dii irsini tam hat еtm k; b) s rl rin düzgün еlmi-t nqidi m tnini vеrm k. Bu v zif l ri yеrin yеtir rk n t rtibçi özün q d rki n şrl rd n gеniş ölçüd istifad еtmişdir. M. .Sabirin s rl rini tamam tоplamaq üçün müxt lif m nb l r vardır. Başlıca m nb böyük şairin yaşayıb-yaratdığı dövrd n şr оlunan Az rbaycan dövri m tbuatıdır. Bununla laq dar оlaraq t rtibçi “Ş rqi-Rus” (1903-1905), “H yat” (1905-1906), “Irşad” (1905-1908), “D v t” (1906), “T kamül” (1906-1907), “Taz h yat” (1907-1908), “Yоldaş” (1907), “M zh r” (1908-1911), “T r qqi” (1908-1909), “Ittifaq” (1908-1909), “S da” (1909-1911), “H qiq t” (1909-1910), “Gün ş” (1910-1911), “Nicat” (1910-1912), “Hilal” (1910-1911), “Yеni h qiq t” (1911), “M lumat ”(1911), “Yеni irşad” (1911-1912) q zеtl rini, “Mоlla N sr ddin” (1906-1911), “D bistan” (1906-1908), “R hb r” (1906-1907), “Füyuzat” (19061907), “H qaiq” (1907-1908), “B hlul” (1907), “Z nbur” (1909-1919), “Mirat” (1910), “Yеni füyuzat” (1910-1911), “Arı” (1910-1911), “Işıq” (1911-1912) jurnallarını n z rd n kеçirmişdir. Sabir bu m tbuat оrqanlarının çоxunda f al iştirak еtmişdir. Sabirl d rslik mü llifl ri оlan A.S hh t, M.Mahmudb yоv, S.S.Axundоv, A.Şaiq v başqaları arasında sıx yaradıcılıq m kdaşlığı, ş xsi tanışlıq v dоstluq var idi. T sadüfi dеyildir ki, böyük şair s rl rinin bir qismini, xüsus n uşaqlara aid bir sıra şеirl rini dövri m tbuatda dеyil, d rslik v m cmu l rd n şr еtdirmişdir. Külliyyat çapa hazırlanark n “Birinci il”

T r fimizd n hazırlanıb, müxt lif ill rd (1976, 1980, 1992) “Yazıçı” v “Maarif” n şriyyatlarında çap оlunmuş,“Hоphоpnam ” is еlmi-akadеmik n şrin müxt s r, yığcamlaşdırılmış variantından ibar tdir.

*

20

_________________________Milli Kitabxana__________________________ (1907), “Ikinci il” (1908), “Yеni m kt b” (1909) d rslikl ri, “Milli m nzum l r” (1907), “K şkül” (1910) m cmu l ri v s. m nb l rd n d istifad оlunmuşdur. Pеtеrburq, H şr txan, Istanbul, Tеhran ş h rl rind v başqa yеrl rd çıxan “Ülf t” (1905-1907), “Bürhani-t r qqi” (1906-1911), “M clis” (1906-1912), “H miyy t” (1907), “Suri-Israfil” (1907-1908), “ ctihad” (1907-1908), “T svirifkar” (1909-1911), “N simi-şimal” (1910-1911), “T rcümani-h qiq t” (19101911) kimi q zеt v jurnallar da m tnl rin v ş rhl rin t rtibin v ya başqa ş kild köm k еd n m nb l rdir. Şairin v fatından sоnra ld еdil n b zi şеirl ri “M kt b”, “Qurtuluş”, “ nqilab v m d niyy t” jurnallarında, “ d biyyat q zеti”nd v s. m tbuat оrqanlarında d rc еdilmiş, C.M mm dquluzad , A.S hh t, .Haqvеrdiyеv, .N zmi, S.M.Q nizad v başqa müasirl rinin xatir l rind , m qal l rind d bir sıra parçalar, bеytl r misal g tirilmişdir. Kitabın t rtibind bunlar da n z r alınmışdır. M. .Sabir s rl rinin yеni n şri, söz yоx, bir sıra xüsusiyy tl ri il vv lki n şrl rd n f rql nir. vv l n, şairin dövri m tbuatda açıq v ya gizli imza il çap оlunan, о vaxtad k “Hоphоpnam ”y düşm y n çоxlu satirik v lirik şеirl ri, еlmi, d bit nqidi v publisist s rl ri, habеl m ktubları tоplu ş kild ilk d f h min külliyyata daxil еdilmişdir. kincisi, “Hоphоpnam ”nin sоn n şrl rind ad t n “ ll ri m lum оlmayan s rl r” başlığı altında vеril n, yaxud kitabın yalnız ilk çaplarına daxil еdilib n şr tarixl ri göst rilm y n yüzd n artıq s rin ilk n şri tarixi mü yy nl şdirilmiş v bеl likl , bir d n d оlsun “nam lum tarixli” s r qalmamışdır. Üçüncüsü, Sabir s rl rinin еlmi-t nqidi m tni vеrilmiş, indiy q d r buraxılan s hvl r, t hrifl r mümkün q d r aradan qaldırılmışdır. Dördüncüsü, о vaxta kimi Sabir isnad vеrilib “Hоphоpnam ”nin xüsus n sоn n şrl rin (1948, 1954) daxil еdilmiş b zi s rl rin sil mü llifi mü yy nl şdirilmiş, h min s rl r şairin külliyyatından çıxarılmışdır...*. Külliyyat üç cildd çap оlunmuşdur. lk iki cild şairin satiraları, üçüncü cild is q z ll ri, müxt lif şеirl ri, uşaqlara töhf si, fеlyеtоnları, d bit nqidi v publisist m qal l ri, t rcüm l ri, m ktubları daxil еdilmişdir. Birinci v ikinci cildl r tamamil xrоnоlоji sasda t rtib оlunmuş, üçüncü cildd is h m janr üzr bölgü, h m d xrоnоlоgiya gözl nilmişdir. Sabir yaradıcılığının inkişafını aydın t s vvür еtm k üçün vv ll r yazılıb şairin

*

“Hоphоpnam ”nin 1960-cı il n şri 1954-cü il çapının еyni оlduğuna gör h min n şrl hеç bir müqayis aparılmamışdır.

21

_________________________Milli Kitabxana__________________________ ölümünd n sоnra çap оlunan s rl rin d n şr tarixl ri dеyil, yazılma tarixi sas götürülmüşdür. M. .Sabirin yalnız bir nеç s rinin avtоqrafı vardır. Оdur ki, yеni n şrd şairin öz sağlığında q zеt, jurnal, d rslik v m cmu l rd çap еtdirdiyi variantlar sas alınmış, düzgün еlmi-t nqidi m tn vеrm k üçün “Hоphоpnam ” nin altı n şri il lk m nb l r arasındakı söz, ifad , misra, bеyt f rql ri göst rilmişdir. Söz yоx, lk n şrl rd ki k sirl r: sеnzura n zar ti üzünd n çap оlunmayıb, v zin bir nеç nöqt qоyulan sözl r, m tb x taları v s. mümkün q d r n z r alınıb b rpa еdilmiş v bu bar d xüsusi qеydl r vеrilmişdir. M tn gеniş ş rhl r yazılmışdır. Bu ş rhl rd h m Sabirin h yat v yaradıcılığının bir çоx izaha möhtac c h tl ri, h m d m tnd ki ayrı-ayrı ifad l r, tеrminl r, tarixi hadis l r v s. haqqında m lumat vеrilir. Ş rhl rd t xmin n aşağıdakı m s l l r hat еdilir: a) ayrı-ayrı s rl rin lk d f n vaxt, harada v hansı imza il çap оlunması; b) “Hоphоpnam ”nin hansı n şrin , n kimi adla daxil еdilm si; c) lk m nb l rd s rl rin idеya m zmunu il laq dar оlaraq d rc еdilmiş qеyd, çıxış v fеlyеtоnların vеrilm si; ç) bu v ya başqa şairin s rin yazılmış cavablara, n zir v t xmisl r g linc , h min s rin n vaxt, harada çap оlunduğu göst rilir v mü yy n t s vvür almaq üçün lk b ndi nümun g tirilir; d) tarixi hadis l rin, gizli imzanın, ş xs, q zеt, jurnal, kitab v s. adlarını izahı; е) müxt lif n şrl r arasındakı m tn, nüsx f rql rinin, söz, t rkib, ifad t hrifl rinin göst rilm si... s rl rin dil, üslub xüsusiyy tl ri saxlanılmışdır. Ancaq şairin s rl ri r b lifbası il yazılıb çap оlunduğundan, bir sıra sözl rin dürüst t l ffüzünü t yin еtm k ç tindir. B z n bir söz, h tta еyni s rd müxt lif ş kild yazılmışdır (sоnra-sоra, c van-cavan, amma- mma v s.). Bu halda da ilk m nb sas götürülmüşdür. Şеirl rin s rlövh sind ki qarışıqlığı, еyni s rin b z n bir kitabda müxt lif adla iki d f çap оlunduğunu n z r alaraq, yalnız şairin özü t r find n qоyulan xüsusi adlar sas prinsip kimi saxlanmış, q zеt v jurnallarda “ d biyyat”, “ şar”, “N zm”, “Taziyan ” v s. ümumi başlıqlar altında d rc еdil n s rl rin is ilk misraları kvadrat möt riz içind s rlövh kimi vеrilmişdir. Cildl r lüğ tc lav оlunmuşdur. Bu lüğ tç d b zi sözl rin ümumi lüğ tl rl uyğun g lm y n yеni, lav m naları Sabir satira dilinin xüsusiyy tl rind n ir li g lir.

22

_________________________Milli Kitabxana__________________________ *** Sоn ill rd “Hоphоpnam ”nin vv lki n şrl rind n ikisi t krar çap еdilib, satışa qоyulmuşdur. Bu kitablardan birincisi (iki cildd n ibar tdir) 2000-ci ild “Minar ” n şriyyat-pоliqrafiya mü ssis si t r find n buraxılmışdır (buraxılışa m sul Hacı li D rgah оğlu brahimоvdur). kincisi is , 2002-ci ild M. .Sabirin anadan оlmasının 140 illik yubilеyi münasib til “Turan” n şrl r еvind hazırlanıb çap еdilmişdir (n şr hazırlayanı v rеdaktоru: prоf. Vaqif Sultanlı, Оqtay Nüsеynli; illüstrasiyalar zim zimzad nindir). Birinci kitab 1948-ci ild Az rn şrin çap еtdiyi “Hоphоpnam ”nin (t rtib еd ni H.S m dzad ), ikinci kitab is 1914-cü ild “Kaspi” m tb sind şair Abbas S hh tin ön sözü il buraxılmış (naşir si: m rhum Sabirin zövc si B. xanım Tahirzad ) “Hоphоpnam ”nin t krar n şridir. Kitablardan birincisi 200 tirajla kiril lifbası, ikincisi is 500 tirajla latın qrafikası il buraxılmışdır. Birinci kitabın h r iki cildinin vv lind bеl bir qеyd vardır: “T krar n şr (m tnd düz lişl r еdilm d n)”. Ikinci kitabın annоtasiyasında is dеyilir: “Оxuculara t qdim оlunan bu kitab “Hоphоpnam ”nin 1914-cü il n şri sasında hazırlanmışdır. s r r b lifbasından latın qrafikasına çеvril rk n n şrin özün m xsusluqlarının qоrunmasına çalışılmış, yalnız bir sıra tеxniki x talar islah оlunmuşdur”. “Hоphоpnam ”nin t krar n şrl rind n z r çarpan bütün sas qüsurlar m hz buradan ir li g lmişdir. Haqqında b hs оlunan n şrl rin hеç birini “m tnd düz lişl r еdilm d n”, “yalnız tеxniki x taları islah” еtm kl yеnid n buraxıb, gеniş оxucu kütl l rinin istifad sin vеrm k dоğru оlmazdı. “Hоphоpnam ”ni t krar çap еtdir nl r asan bir yоlla gеtmiş, Sabir irsinin öyr nilm si v n şri sah sind ld еdilmiş bütün еlmi-t dqiqi v m li n tic l rd n s rf-n z r еtmişl r. “Hоphоpnam ”nin ilk n şrind n bizi 90 illik, 1948-ci il n şrind n is 56 illik bir zaman m saf si ayırır. Kеç n dövr rzind Sabir irsinin öyr nilm si v n şri sah sind böyük uğurlar ld еdilmiş, sabirşünaslıq ayrıca еlmi sah kimi özünü t sdiq еtmişdir. Еyni zamanda, filоlоgiya еlml ri sistеmind nisb t n cavan sah l rd n biri оlan m tnşünaslıq yaranıb inkişaf еtmiş, klassik v müasir d biyyatın n şri v gеniş оxucu kütl l rin layiqli bir ş kild çatdırılması sah sind mühüm v faydalı işl r görülmüşdür. Bu sah d ki uğurları n z r almadan, XXI srin vv lind “Hоphоpnam ” nin bu v ya dig r n şrini еynil t krar çap еtm k, n şrl r hеç bir düz liş v lav l r еtm d n оnu оxucuların istifad sin vеrm k hеç cür özünü dоğrulda bilm z. Haqqında b hs еtdiyimiz n şrl rd ki bütün sas qüsurlar da m hz bununla bağlıdır. “Hоphоpnam ”nin 1914-cü il n şrind hеç bir t rtib prinsipi gözl nilm miş, “M kt b cоcuqlarına” v “Müt f rriq şеirl r” kimi b zi başlıqlar 23

_________________________Milli Kitabxana__________________________ istisna еdilm kl , n xrоnоlоgiya, n d janr n z r alınmışdır. s rl r izah v ş rh vеrilm diyi kimi, kitab lüğ tl d t chiz еdilm mişdir. lk n şrd b lk d bütün bunlar mümkün v t bii idi. Lakin müasir оxucu üçün bunların hamısına ciddi еhtiyac duyulur. Bеl ki, Sabir yaradıcılığının h m izaha möhtac c h tl ri, h m d m tnd ki ayrı-ayır ifad l r, tеrminl r, tarixi hadis l r, s tiraltı m nalar, ş xs, kitab, q zеt-jurnal v s. adları ş rh оlunmadan Sabir şеrinin inc likl rini, оnun m na çalarlarını t s vvür еtm k ç tindir. A.S hh tin t rtibind “Hоphоpnam ” iki m nalı еpiqrafla başlanırdı: biri, şairin prоqram s ciyy li, Sabir yaradıcılığının manifеsti adlandırıla bil c k m şhur “N yazım?” şеrind n g tirilmiş ilk 6 misra (“Şair m, çünki v zif m budur şar yazım...”), dig ri is “Milli şairimiz m rhum Sabirin bir r fiqin öz x tti il yazdığı şikay tnam sind n bir n bz ” adı altında vеrilmiş m ktubdan kiçik parça idi. Yеni n şri çapa hazırlayanlar, n d ns , bu еpiqraflardan birincisini tamamil atmış, ikincisinin d s rlövh sini t hrif оlunmuş ş kild vеrmişl r: “Sabir Tahirzad öz fеti x tti il yоldaşı Abbas S hh t yazdığı m ktubdan”. Cüml üzvl rinin uzlaşmadığı bir yana qalsın, m ktubdan g tirilmiş s tirl rin h qiq t n Abbas S hh t ünvanlanıb-ünvanlanmadığı d qiq m lum dеyil; S hh tin özü d h min s tirl rin “Sabirin bir r fiqin ” yazdığı şikay t m ktubundan оlduğunu qеyd еdir. Bu “r fiq” S hh t d оla bil rdi, başqa birisi d . Ikincisi, “öz fеti x tti il ” n dеm kdir? M ktubdakı “t rbiyеyiibtidaiyy ” ifad si yanlış оlaraq “t rbiy ibtidaiyy ” ş klind vеrilmişdir. T krar n şr A.S hh tin yazmış оlduğu müq ddim il (“Sabirin t rcümеyihalı”) açılır. M ktubdan g tirdiyimiz parçada оlduğu kimi, burada da S hh t m xsus söz v ifad l rin bir çоxu düzgün vеrilm diyind n ciddi m na v m zmun t hrifl rin s b b оlmuşdur. “S nеyi-hicri”, “gözz rim”, “ z giyah”, “şеr iltihaq”, “r hm ti-xuda” kimi söz v ifad l r “s n hicri”, “gözl rim”, “ zgiyab”, “ş r iltihaq”, “r hm tli xuda” ş klind gеtmişdir. “S f r z Babili Şirvan kün m, inşallah” misrasındakı “ z Babili-Şirvan” ifad si “ zbabiliŞirvan” kimi vеrildiyind n (s h.10) m na v m zmun tamamil t hrif оlunmuşdur. “Böyük bir ail nin t hsili üçün quyruq yağı v sabun bişirib satmaqla güz ran еd r” cüml sind ki (s h.12) “t hsili üçün” ifad si dоğru dеyildir, “t hsili-m aşı üçün” оlmalıdır; “t hsili üçün” ifad sinin m nasi aydındır, “t hsili-m aşı üçün” ifad si is tamamil başqa m nada işl nilmişdir (dоlanacaq, yaşayış vasit si). S hh tin dön -dön işl tdiyi “Sabir f ndi” ifad sind ki “ f ndi” sözü m tnd n çıxarıldığı kimi, “fransız kralı оn s kkizinci Lui” d “18 Lüi” ş klind gеtmişdir (s h.14). “N şri-maarif” c miyy tinin Balaxanıda оlan m kt bl rind fars (dili) v ş ri t mü llimliyin q bul оlunur” cüml sind n (s h.15) bеl çıxır ki, c miyy tin Balaxanıda bir nеç m kt bi оlub, Sabir d h min m kt bl rd d rs dеyibdir. Halbuki Balaxanıda t kc bir m kt b var idi v s. 24

_________________________Milli Kitabxana__________________________ Ön sözün m tnind ki bu qüsur v t hrifl rin, dеm k оlar, hamısı A.S hh tin “ s rl ri”nin ikicildliyind d gеtmişdir (II cild, Bakı, 1976, s h.24-32). Görünür, “Hоphоpnam ”ni çapa hazırlayanlar h min müq ddim ni lk m nb sasında dеyil, m hz ikicildlik sasında n şr еtdirmişl r. “Hоphоpnam ”nin 1948-ci il çapının t krar n şrind d еyni v ziyy tl qarşılaşırıq. Prоf. ziz Ş rifin yazmış оlduğu m zmunlu v hat li müq ddim kitabdan çıxarılmış, A.S hh tin q l min m xsus оlan ön sözün s rlövh si d yişdirilm kd n lav (“T rcümеyi-hal” dеyil, “Sabirin t rcümеyihalı” оlmalıdır), mü llifin b zi mülahiz v müdd aları atılmış, bir çоx söz v ifad l r t hrif uğramışdır. “ n vv l h cvi-m lih yazıb” ifad si “ n h cvim lih yazıb” ş klind , “riyakar mоllanümaların fal v malını” ifad si “... fal v еmalını” ş klind ( mal – işl r, m ll r; еmal – qayırma, düz ltm dеm kdir), “r hm tixudaya vasil оlur” ifad si “v fat еdir” ş klind gеtdiyind n m na v m zmun t hrifl ri mеydana g lmişdir. 1914-ci il n şrind n f rqli оlaraq, 1948-ci il n şrind mü yy n t rtib prinsipi gözl nilmiş, şairin d bi irsi yazılma tarixl ri n z r alınmaqla, janrlar üzr qruplaşdırılmış, h r bölm nin sоnunda “ill ri m lum оlmayan” şеirl r vеrilmişdir. Cildl r , еyni zamanda, s rl rin n şri tarixin dair qеydl r, ç tin anlaşılan sözl rin lüğ ti lav еdilmişdir. Lakin ist r janrlar üzr bölgüd , ist r izah v ş rhl rd , ist rs d lüğ td ciddi qüsurlar n z r çarpır. Taziyan v b hri-t vill rin satirik şеirl rd n ayrılıqda, müst qil başlıqlaraltında vеrilm sin еhtiyac yоx idi; taziyan d , b hri-t vil d еl satirik şеrin bir növü, bir fоrmasıdır. Şairin biz b lli оlan b hri-t vill rinin h r üçü 1907-ci il aid еdilir (II cild, s h.32). Halbuki b hri-t vilin birincisi 1906-cı ild q l m alınmışdır. Mü llifin lirik şеirl ri v rübail rinin bir çоxu satirik şеir nümun si kimi t qdim оlunmuşdur (“D rdim оldur ki...”, “Еy dilb ri-hürriyy t...”, “D hr bir müdd t оldu m nzilimiz” v s.). Kitabın “Qеydl r” hiss sind ayrı-ayrı s rl rin n şri tarixin dair vеrilmiş m lumatlarda da çоxlu qüsurlar vardır. Еyni lüğ t cildin h r ikisind t krar çap оlunduğu kimi, bu lüğ td Sabir satira dilinin m xsusi xüsusiyy tl ri n z r alınmamış, b zi sözl rin ümumi lüğ tl rl uyğun g lm y n yеni, lav m naları ksini tapmamışdır. “U” h rfin aid t kc bir sözün –”Ulus” sözünün lüğ vi m nası vеrilmiş, о da “еlm, qövm” – dеy , izah оlunmuşdur (s h.292). “Hоphоpnamı”nin 2000-ci ild çapdan çıxmış ikicildlik t krar n şrind 30dan artıq satirik v lirik şеrin, m kt blil r töhf silsil sind n q l m alınan, uşaqların dill r zb ri оlan 22 ş rqi, m nzum hеkay v t msilin t n yarısının gеniş оxucu kütl sin yеnid n “ill ri m lum оlmayan” s rl r kimi t qdim еdilm si d kökünd n yanlışdır. Bu, Sabir irsinin öyr nilm si v n şri sah sind ld еdilmiş mühüm nailiyy tl r göz yummaqdan başqa bir şеy

25

_________________________Milli Kitabxana__________________________ dеyildir. g r kitabın buraxılışına m sul оlan ş xs “Hоphоpnam ”nin sоn n şrl rin öt ri diqq t yеtirs ydi, aydın gör rdi ki, Sabirin lk n şr tarixi b lli оlmayan birc s ri d qalmamışdır. T krar n şrl rd yоl vеrilmiş n ciddi v bağışlanılmaz s hvl rd n biri d başqa şairl r t r find n yazılmış bir sıra satirik şеirl rin yеnid n Sabir isnad vеrilm si v “Hоphоpnam ”y daxil еdilm si il bağlıdır. Bu m s l üz rind gеniş dayanmağa еhtiyac duymuram, çünki h min m s l bu s tirl rin mü llifinin sоn 30 ild çap еtdirdiyi “M. .Sabir isnad vеrilmiş b zi s rl r haqqında” (1960), “Hоphоpnam ”ni bеl mi n şr еd rl r?” (1961), “Hоphоpnam ” nin n şri tarixind n” (1962) adlı m qal l rind , h mçinin “Sabir v m tbuat” (1974), “Sabir: mübahis l r, h qiq tl r” (1990) kimi mоnоqrafiyalarında gеniş, d lilli-sübutlu ş rhini tapmışdır. Оdur ki, h min s rl rd n yalnız bir nеç sini qеyd еtm kl fikrimi yеkunlaşdırmağa çalışacağam. ”Hоphоpnam ”nin 1914-cü il çapının t krar n şrind “V qta ki, s r n simizülm t” misrası il başlanan bir satira vardır (s h.107). lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (1908, №10) “Qızdırmalı” imzası il d rc еdilmiş h min satira Sabirin dеyildir, Sabir d bi m kt bin m nsub оlan şair M.H.Zеynalоvundur. О, öz şеrini: “Şairimiz “Hоp-hоpa” t qdim оlunur” qеydi il çap еtdirmişdir. Sabir d q l m yоldaşının m h bb t hissil оna ünvanladığı şеri cavabsız qоymamış, jurnalın növb ti nömr l rinin birind (1908, №13) “Madam ki, hamıyani-zülm t” misrası il başlanan şеirl оnu cavablandırmışdır. Sabir öz şеrinin vv lind bеl bir qеyd vеrmişdir: “Mоlla N sr ddin”in 10-cu nömr sind Qızdırmalı imzalı yazılan şara cavab”. Sabirin cavabı da “Hоphоpnam ”nin h min n şrin daxil еdilmişdir (s h.111). Kitabı çapa hazırlayanlar is bunun f rqin varmamış, satiraların h r ikisini Sabir isnad vеrmişl r. V yaxud: “Hоphоpnam ”nin t krar n şrl rin daxil еdilmiş, “B xt v r kiml r idi al md ?” misrası il başlanan “Qamçı” adlı taziyan y (s h.162; II cild, s h.7) diqq t еd k. lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında “Qamçı” s rlövh si v “Şallaq” imzası il d rc еdilmiş (1910, №27) h min taziyan d Sabirin dеyil, şair li N zminindir. Çünki n “Qamçı” s rlövh si, n d “Şallaq” imzası Sabir m xsus dеyildi. Jurnalda taziyan d rc еtdir n h r bir şairin mü yy n gizli, satirik imzası оlduğu kimi, m xsusi s rlövh si d var idi. Sabir bütün taziyan l rini “Qırmanc”, li N zmi “Qamçı”, liqulu Q mküsar “D y n k” adları altında n şr еtdirirdil r. Sabir d bi m kt bin m nsub оlan dig r şairl rin d h r birinin özün m xsus s rlövh si var idi (“Şallaq”, “Kösöv”, “Çоmaq” v s.). li N zminin arxivind avtоqrafı saxlanılan h min taziyan ni mü llif sоnralar (1927-ci ild ) “Sijimqulunam ” adı altında n şr еtdirdiyi şеirl r tоplusuna bеl bir qеydl daxil еtmişdir: “Bu qit möht r m Sabirin z nn еdil r k “Hоphоpnam ”d d rc еdilmişdir” (s h.151). 26

_________________________Milli Kitabxana__________________________ Sabir s hv isnad vеrilib, t krar n şrl r daxil еdilmiş s rl r yalnız yuxarıda adları ç kil nl rd n ibar t dеyildir. T kc bunu dеm k kifay tdir ki, ikicildlik t krar n şrin I cildind “B yl r m ktub” (s h.21), “S yah tnam d n bir n bz ” (s h.52); II cildind “Intihayi-şöhr t varmaq üçün dun t bl r” (s h.5), “M n bidin dеy n rbabi-q r z” (s h.7), “Gavi-mahi dеyir” (s h.8), “Kimdir о, arifi görc k pоzulur” (s h.9), “Еşitm y n ” (s h.22), “Ya lil c b” (s h.59) v s. kimi Sabir q l min m xsus оlmayan s rl r özün yеr tapmışdır. Halbuki adları ç kil n s rl rin s hv n Sabir isnad vеrildiyi XX sr Az rbaycan d biyyatının möt b r t dqiqatçılarından оlan C f r X ndan, Mir C lal, M mm d C f r, ziz Mir hm dоv, Kamal Talıbzad , Firidun Hüsеynоv v başqaları t r find n d t sdiql nmiş, h min s rl r Sabir külliyyatının еlmi-akadеmik n şrind n başlamış (1962-1965-ci ill r) “Hоphоpnam ”nin bütün sоnrakı n şrl rind n çıxarılmışdır. XXI srin astanasında h min s rl ri yеnid n külliyyata daxil еdib, оxucu kütl sinin istifad sin vеrm k özbaşınalıqdan, sabirşünaslığın bu sah d ki nailiyy tl rin m h l qоymamaqdan başqa bir şеy dеyildir. T krar n şrin h r ikisind m tnl rin dürüstlüyü baxımından da ciddi qüsurlar v s hvl r vardır. Bu v ya dig r s rin b z n bütöv bir parçası, misra v bеyti m tnd n k narda qaldığı kimi, yüzl rl söz v ifad d düzgün оxunmamış, b zi s rl r r b lifbasından latın qrafikasına çеvril rk n ciddi t hrifl r m ruz qalmışdır. Bu baxımdan r b lifbasından latın qrafikasına çеvrilmiş şеirl rd n t kc birin – ”T rk еd r kim ki, şükri-nеm ti-nas” misrası il başlanan şеr n z r salaq (s h.305). C mi 9 bеytd n ibar t оlan h min şеrin t krar n şrind söz, ifad , misra v bеytl rin bir çоxu t hrif оlunmuş, lib y Hüsеynzad nin sözl ri il dеs k, şеir “başdan-başa h rcü m rc” еdilmişdir. Şеrin lk bеyti kitabda bеl vеrilib:
T rk еd r kimi ki, şükri nе’m ti-naz. Еtmiyоr vaqi n xudaya sеnas.

“Şükri nе’m ti-naz” dеyil, “şükri-nе’m ti-nas”; “xudaya sеnas” dеyil, “xuday sipas” оlmalıdır (Nas – camaat, hali; sipas – şükür, h md dеm kdir). slind h min bеyt bеl dir:
T rk еd r kim ki, şükri-nе’m ti-nas, Еtm yir vaqе n xuday sipas.

Şеrin sоnrakı bеytl rinin d çоxu t hrif оlunmuşdur. M s l n:

27

_________________________Milli Kitabxana__________________________
Şükr, şükürd h lav t var, Şükürd izdiyadе nе’m t var.

V yaxud:
Şükr s rmayеy ibar tdir, Şükr p rvan y ita tdir.

slind h min bеytl r bеl оlmalıdır:
Ş k ri-şükrd h lav t var, Şükrd izdiyadi-nе’m t var. ...Şükr s rmayеyi-ibad tdir, Şükr p rvanеyi-ita tdir.

Bu bеytl rd ki m na v m zmun t hrifl ri göz qarşısındadır. Оnların ş rhin еhtiyac yоxdur. Şеrin vv lind A.S hh tin bеl bir qеydi vardır: bu şеir “...h disin işar t n inşad v n zm еdilmişdir”. Bu qеyd d t hrif еdil r k: “H ddin işar ti inşad v n zm еdilmişdir” – ş klind vеrilm kl yanaşı, еyni zamanda şеrin lk mirası kimi t qdim оlunmuşdur. Yaxud, şairin m şhur “F xriyy ” satirasından g tirilmiş bir b nd :
Tеymur ş hi-l ng оlub tabеyi-f rman, Xan Tоxtamışı еyl dik al qanına q ltan, Ta оldu Qızıl Оrdaların dövl ti talan, M skо ş hin faid b xş оldu bu mеydan... lyövm uruslaşmaq il ziş r fiz biz! Öz dinimizin başına ng lk l fiz biz! –

– b ndin diqq t еd k. “Hоphоpnam ”nin t krar n şrind bu b nd vеrilm mişdir (I cild, s h.68-69). 1948-ci il n şrind h min misraların gеtm m sinin s b bi aydın idi, çünki burada “M skо ş hind n”, “uruslaşmaqdan” b hs оlunurdu. Müst qillik ld еtdiyimiz indiki dövrd bu misraların m tn daxil еdilm m sin is hеç cür b ra t vеril bilm z. Sabir m kt blil r üçün yazdığı “Artıq alıb, skik satan tacir” adlı şеrind pis m ll ri il öz övladlarının t rbiy sini pоzan validеynl ri t nqid at şin tutaraq, dünyagörmüş bir qоcanın dili il bеl ata-analara dеyir:

28

_________________________Milli Kitabxana__________________________
Lövhi-safında tifli-m ’sumun, Mün’ ksdirs batini-şumun; Ç kdiyin n qşdir, bu n qşi-x ta, Vеrm isnadın оğluna b da.

Bu misralar s rin sas qay sini ifad еtdiyi kimi, tacirin d , dünyagörmüş qоcanın da daxili al mini s ciyy l ndirir. Bu şеir “Hоphоpnam ”nin 1914-cü il n şrin daxil еdilmiş, 1948-ci il çapının t krar n şrind is h min misralar vеrilm mişdir (II cild, s h.100). Еyni sözl ri t krar n şrl r daxil еdilmiş “Ay n n , bir qırmızı saqqal kişi”, “Girdim yеrim başımda qayğu”, “Şükr lillah ki, afitabi-süx n” misraları il başlanan şеirl r v bir sıra başqa s rl r haqqında da dеm k оlar. Bu şеirl rd n bütöv parçalar, b ndl r atılmışdır. “Еlm оlduğu yеrd оlamaz dinü d yan t” misrası il başlanan “Drеpеr dеyir ki” adlı taziyan kitabın 1948-ci il çapında yarıbayarı ixtisar еdilmiş (II cild, s h.31), t krar n şrl rin h r ikisind m şhur amеrikan alimi, “Din v еlm arasındakı münaqiş nin tarixi” adlı еlmi s rin mü llifi Cоn Uilyam Drеpеrin (1811-1882) sоyadı t hrif еdil r k “Dеyrеpеr” ş klind vеrilmiş, h mçinin şеrin lk misrasındakı “оlamaz” sözü düşdüyün gör (s h.274) m zmun pоzğunluğu yaranmışdır. Yеri g lmişk n, h r iki n şrd sli r b lifbası il оlan bir sıra dig r ş xs adları v sоyadları da düzgün оxunmamış, yanlış vеrilmişdir. M s l n, 1914-cü il çapının t krar n şrind “Iftardan bir göftar v ya m cmu d n bir löğm ” satirasının “Ustad möht r m Ikram b y ” n zir оlduğu qеyd еdilir (s h.95). Halbuki h min şеir türk yazıçısı, T nzimat d biyyatının görk mli nümay nd si R caizad Mahmud kr m b yin (1846-1913) “Bahardan bir yarpaq, yaxud zümzüm d n bir n ğm ” adlı şеrin n zir dir. Еyni n şrd vеrilmiş: “Yоxsa Q nib yоv Mahmudu t bcil; – Еtm k s b binc dir bu t şkil!” bеytind ki (s h.200) ad v sоyad da yanlışdır. Q niyеv M cidi оlmalıdır (Sultan M cid Q nizad n z rd tutulur). V yaxud, dig r t krar n şr daxil еdilmiş “L ffazlıq” m qal sind (“M clis” q zеtind n t rcüm ”) VIII srd x lif Harun rr şid zamanında yaşamış, dil v üslubunun göz lliyi, z nginliyi say sind gеniş şöhr t qazanan, “f sah t v b lağ td ismi z rbi-m s l hökmün kеçmiş” (Ş.Sami) m şhur r b natiqi Söhban Vailin adı v sоyadı “söban v iblis” ş klind gеtdiyind n (II cild, s h.165) m na v m zmun t hrifin s b b оlmuşdur. M tnl rin dürüstlüyü baxımından da t krar n şrl r ist nil n s viyy d dеyildir. H r iki n şrd saysız-hеsabsız m tn t hrifl rin , söz v ifad qüsurlarına yоl vеrildiyind n Sabir şеri h m idеya m zmunu, h m d b dii s n tkarlıq, xüsusil satira ustalığı baxımından ciddi t b ddülata uğramışdır. Sabir еl s n tkarlardandır ki, оnun s rl rind n inki lüzumsuz söz v ya ifad , h tta artıq h rf bеl tapmaq ç tindir.

29

_________________________Milli Kitabxana__________________________ s rl rin m tnind yоl vеrilmiş qüsur v x taların üz rind gеniş dayanmaq, оnları bir-bir t hlil v t nqid süzg cind n kеçirm k imkan xaricind dir. Оna gör d h min qüsurlardan b zil rini qеyd еtm kl kifay tl nirik. 1909-cu ild M h mm d li şah t r find n milli m clisin darmadağın еdilm si münasib til yazılmış v h r iki n şr daxil еdilmiş (s h.120; I cild, s h.148) şеird оxuyuruq:
N d n оldu iki dilli, Ür kl r qaldı nisgilli, Dağıldı m clisi-milli, m ll r s rnigun оldu? S b b bеyni yоğun оldu!

Axı, m l, arzu puç оlar, bоşa çıxar, amma başını aşağı еndirm z. Başıaşağı,t rsin dönmüş is l mdir – bayraqdır. Оna gör d bеyt bеl оlmalıdır: ...Dağıldı m clisi-milli, l ml r s rnigun оldu... Başqa bir misal. 1907-ci ild q l m alınmış “Ş kibai” şеrind Sabir pоеtik müqayis yоlu il gеd r k özünü d ryada qоcaman dağa b nz dir; еl bir dağa ki, srl rin cövrün sin g rib, öz z m tini daim saxlamışdır. Şair dеyir: Bisütun sin sin d ys d bin tiş yеn Cövr t mkin еd r k durduğu m ’vad durar! “Hоphоpnam ”nin t krar n şrind is (II cild, s h.52) оxuyuruq: Büsbütün sin sin d ys d bin tiş yеn ... Köhn lifba qüsurları n tic sind s hv оxunan bir söz v ya ifad n inki adi оxucunu, h tta t dqiqatçıları da dağa-daşa salıb; “Bisütun” sözü s hv оlaraq “büsbütün” ş klind gеtdiyind n m na v t sir tamam d yişib” (Mir C lal). “Ş kibai” şеrinin sоnunda Sabir bеl bir qеyd vеrmişdir: “Bu q z lin m qt im zmununu Xaqani Şirvaninin: “Çinan istad m pişо p sе-t ’n Ki istad lifhayi- t’ na” – bеytind n iqtibas еtdiyimizi acizan ixtar еdirik”.

30

_________________________Milli Kitabxana__________________________ H min qеyd latın qrafikası il buraxılmış t krar n şrd bеl vеrilib: “Bu q z lin m qt bi m zmununu X qani Şirvaninin “Ç nan ist dim pişup çut n kе istadе lf hayе t na” bеytind n iqtibas еtdikl rimizi acizan xt r еdirik” (s h.316). Xaqanid n g tirilmiş bеytin başdan-başa t hrif еdildiyi h l bir yana qalsın, “m qt bi m zmununu” dеyil, “m qt i-m zmununu”, “iqtibas еtdikl rimizi” dеyil, “iqtibas еtdiyimizi”, “ xt r еdirik” yоx, “ixtar еdirik” оlmalıdır ( xt r – ulduz; ixtar is – x b rdar еtm , bildirm dеm kdir). N inki söz, ifad , h tta h rf, ş kilçi, durğu işar si s hvl ri d Sabir şеrind ciddi idеya-m zmun t hrifl rin aparıb çıxarır, m nasız fikirl rin, m ntiqsiz hökml rin mеydana g lm sin s b b оlur. “Istiqbal bizimdir” adlı şеrind Sabir dеyir: Bu gün Iranı yеks r qaplamışdır sеyli-istibdad... H l T briz d var işt hayi-mеyli-istibdad! T krar n şrl rd (s h.122; I cild, s h.150) bu bеyt bеl gеtmişdir: Bu gün ranı yеks r qaplamışdır sеyli-istibdad?.. H l T brizd var işt hayi-mеyli-istibdad! Zahir n burada еl bir d yişiklik n z r çarpmır. F rq ancaq burasındadır ki, birinci misranın sоnunda sual işar si qоyulmuş, “T briz ” sözünd ki yönlük hal ş kilçisi ( ) düşmüş, bağlayıcı (d ) is söz bitiş r k yеrlik hal ş kilçisi kimi işl nmişdir. Amma m na, m zmun tamam t hrif еdilmiş, t sdiq, hökm bildir n misra sual cüml sin çеvrilmiş, v zn d , qafiy d pоzulmuşdur. s rin idеya m zmununu t hrif еdib, v zn v qafiy ni pоzan bu cür söz, t rkib v ifad s hvl ri t krar n şrl rd h ddind n artıqdır. lk m nb l rl t krar n şrl rd vеril n m tnl rin müqayis si sasında t hrif m ruz qalmış bеl söz v ifad l rin sayını işt nil n q d r artıqmaq mümkündür. “Hоphоpnam ”nin iki cildlik t krar n şrinin müxt lif s hif l rind “Bais, balan ölsün!” misrası “Bais, yalan оlsun!” (I cild, s h.13), ölm yib sözü оlmayıb (18), cala sözü tala (33), еvim q ml r batdı ifad si hökum t yasa batdı (34), bid t sözü ad t (55), düşdü tavuğu dövriy ifad si düşdü tavuğu turşuya (65), dоlana bilmir m ifad si dayana bilmir m (73), gird gözünd n ifad si gird üzünd n (96), yanmayın sözü yatmayın (117), siyr tim nada ifad si sur tim nada (128), “Xalq t tbiq еl sin halımıza qalımızı” misrası “Xalq t hqiq еl sin halımızı, qalımızı” (140), t hqir sözü t kfir (170), yоrğanı b rduş еd lim ifad si yоrğanı v rdiş еd lim (171), “Qövlüm fеliml dayannam özüm” misrası “Qövlüm , fеlim dayannam özüm” (178), şkib şaş t ifad si ks b şaş t (214), bоyuna sözü bоynuna (II cild, s h.14), 31

_________________________Milli Kitabxana__________________________ görm liy m sözü görm y lim (30), murad almaq ifad si murad оlmaq (44), fürs t var ik n ifad si vüs t var ik n (46), bi d d gövh r ifad si bir d d gövh r (149), hеyhat sözü h yat (164), yüz min tüm n ifad si yüz bir tüm n (165)... ş klind gеtmiş, saysız-hеsabsız t hrifl r yоl vеrilmişdir. Bu t hrifl rin ks riyy ti dig r t krar n şr d aiddir. “Qaç, at basdı!” satirasında bеl bir bеyt vardır: ...Bununla bеl biz nеçin b xtiyar Оlub еtm y k d h l iftixar?! T krar n şrd (s h.34) sоn misra bеl vеrilib: Ölüb-itm y k d h l iftixar?! Ş rh еhtiyac yоxdur. Kitabın lap lk s hif l rind “s ri am di” ifad si “şirri am di” (26), “imamcüm ni...” ifad si “...Imam Camеini” (50), “başım harda qarışdı” ifad si “başım harda qızışdı” (60), “büxlü h s d” sözl ri“b xlü h s d” (61) ş klind vеrilmişdir. lk s hif l rd n n z r çarpan bu tipli qüsur v t hrifl r sоnrakı s hif l rd d saysız-hеsabsızdır. T krar n şrl rd n z r çarpan ciddi qüsurlardan biri d s rl rin s rlövh si il bağlıdır. Şairin s rl ri “Hоphоpnam ”nin ayrı-ayrı n şrl rind müxt lif adlarla vеrilmiş, h tta еyni s r b z n bir kitabda müxt lif adla iki d f çap оlunmuşdur. Şеirl rin s rlövh sind ki qarışıqlıq v h rc-m rclik n z r alınaraq,”Hоphоpnam ”nin sоn 30 ild ki n şrl rind (1962-1992) vahid prinsip gözl nilmiş, yalnız mü llifin özü t r find n qоyulan xüsusi adlar saxlanılmış, lk m nb l rd (q zеt, jurnal, d rslik v tоplularda) “ d biyyat”, “ şar”, “N zm”, “Taziyan ” v s. ümumi başlıqlar altında d rc еdil n s rl rin is lk misraları s rlövh kimi vеrilmişdir. 1914-cü il n şrin daxil еdil n s rl rin s rlövh sind mü yy n prinsip gözl nilm diyin , kitab izah v ş rhl rl t chiz еdilm diyin gör m lumat xaraktеrli b zi m qamlar s rlövh y ç kilmiş, bu v ya dig r s rin adı kimi vеrilmişdir. Bu hal “Hоphоpnam ”nin t krar n şrind еynil saxlanıldığından Sabir s rl rinin adlarında h rc-m rclik yaranmış, gеniş оxucu kütl sin çоxdan b lli оlan s rlövh l rin bir çоxu t b ddülata uğramışdır. Sabir öz böyük s l fi Füzulinin q z ll rind n birin b nz tm ş klind yazdığı, “T hsili-ülum еtm ki, еlm af ti-candır” misrası il başlanan satirasına d qiq, kоnkrеt ad vеrib: “T hsiliеlm”. T krar n şrd mü llifin özünün qоyduğu bu ad n z r alınmamış, satira bеl bir s rlövh il vеrilmişdir: “Türk şairl rinin sirri am di Füzulinin b zi q z ll rin n zir -t m sxüran ” (s h.26). (Оnu da qеyd еd k ki, “sirri am di” dеyil, “s r am di”, “n zir t m sxüran ” dеyil, “n zirеyi-t m scüran ” оlmalıdır). 32

_________________________Milli Kitabxana__________________________ “H yat”ın Gоp-gоpuna cavab” kimi yığcam v m nalı bir s rlövh ni atıb, h min satiranı: “H yat” q zеtinin ikinci ilind “Gоp-gоp” imzalı “Qоy m kt b t hsili-ülum еyl sin оğlum, daş оlsa da q lbi, оnu mum еyl sin оğlum!” n qaratlı şеr n zir -t m sxüran ” adı il (s h.30) vеrm y n еhtiyac var?! (H m d “оğlum” yоx, “оğlun” оlmalıdır). V yaxud, şеrin m zmunu il sıx bağlı оlan “ ki cavablara bir cavab” s rlövh sini alaq. Sabir bеl bir s rlövh ni t sadüfi sеçm mişdi. Оnun “Mоlla N sr ddin” jurnalında d rc еtdirdiyi satiralarından birin “Taz h yat” q zеtind “M h mm dzad ” v “Müs lman” imzaları il m nzum cavablar vеrilmişdir. Sabir t r find n sеçilmiş ad m hz buradan ir li g lirdi. Bu s rlövh d n z r alınmamış, h min satira kitaba bеl bir adla daxil еdilmişdir: “Taz h yat” q zеtind “M h mm dzad ” imzalı “S n dеy n оldu, m n dеy n” n qaratlı şеr cavab” (s h.93). Еyni sözl ri t krar n şrd vеrilmiş “M şrut çil rin m cbur n Haçı Mirz H s n...” (s h.50), “Füyuzat” jurnalında “D li şair” imzalı...” (s h.58), “Türk al minin Şеkspiri оlan...” (s h.61), “Bakıda vеril n “H qaiq” jurnalının...” (s h.71) sözl ri il başlanan s rlövh l r v bir sıra dig r adlar haqqında da dеm k lazımdır. s rl rin s rlövh sind n z r çarpan qüsurlardan biri d b zi s rlövh l rin t hrif оlunmuş ş kild vеrilm sidir. “Nasirülmülk Bakıdan Irana azim оlduqda” adlı taziyan kitabda “Nasirüls lt n Bakıdan Irana еzam оlduqda” ş klind gеtmişdir (s h.256). (Azim – yоla düş n, yоllanan; еzam is – gönd ril n, yоllanılan dеm kdir). M kt blil r üçün yazılmış “Camuşçu v sеl” m nzum hеkay sinin adı “Camuş v sеl” ş klind vеrilmişdir (s h.328). Şairin vеrdiyi ad şеrin m zmununa tam uyğundur. “Bizi aldatma, xac , h r sözün ” misrası il başlanan taziyan nin ilk çapındakı qеyd d (“X yyamdan m al n t rcüm ”) d yişikliy uğramış ş kild (“X yyamdan t rcüm ”) h min s rin s rlövh si kimi t qdim оlunmuşdur (s h.275)... Kitabın “Taziyan l r” bölm sind (s h.259-270) daha acınacaqlı bir v ziyy tl qarşılaşırıq. Burada şairin satira yaradıcılığında ayrıca silsil t şkil еd n taziyan l rd n r q ml sıralanmış 63 nümun hat оlunmuşdur. Sabir еyni taziyan sind b z n bir dеyil, bir nеç tipi danışdırır, h r tipin dilind n ayrıca b nd q l m alıb, еyni m s l y оnların münasib tini ks еtdirirdi. Taziyan l rd n birin “Dörd dilli qırmanc” adının vеrilm si d t sadüfi dеyildi. “Hоphоpnam ”ni n şr hazırlayanlar bunu n z rd n qaçırmış, b z n bir nеç b ndd n ibar t оlan taziyan nin h r b ndini ayrıca s r kimi t qdim еtmişl r. M s l n, “Hatifd n g l n bir nida dеyir ki” adlanan 7 b ndd n ibar t taziyan nin h r bir b ndi kitabda ayrıca s r kimi vеrilmişdir (s h.263-265). Yaxud, h r biri iki b ndd n idar t оlan “T rcümani-h qiq t” dеyir ki” (s h.265), “Almaniya impеratоru Vilhеlm dеyir ki” (s h.266) adlı taziyan l r

33

_________________________Milli Kitabxana__________________________ d t hrif m ruz qalmış, оnların da h r bir b ndi müst qil s r kimi t qdim оlunmuşdur v s. s rl rin s rlövh sind yоl vеrilmiş qüsurların bir çоxu “Hоphоpnam ” nin 1948-ci il çapının t krar n şri üçün d s ciyy vidir. Şairin özü t r find n qоyulan, şеirl rin m zmunu v idеya istiqam ti il sıx bağlı оlan bir sıra satirik adlar (“F xriyy ”, “Iki cavablara bir cavab”, “Biz n ?!”, “Şikay t”, “N sih t”, “Pula t v ccöh” v s.) tamamil atılmış, h min s rl rin bir qismi s rlövh siz, bir qismi d qоndarma adlarla vеrilmişdir (“Yеk taziyan ”, “Zahid t klif” v s.). M şhur “Müs lman v еrm ni v t ndaşlarımıza” şеri “Bеyn lmil l” adı il gеtdiyi kimi (II cild, s h.44), idеya v m zmun baxımından mü llifin b dipublisist f aliyy tind xüsusi yеr tutan “Zaman n ist yir? Amma biz...” m qal sinin adı da d qiq ksini tapmamışdır (s h.132). Sabirin m lum d bi irsind n mühüm bir qisminin, о cüml d n bir çоx satirik v lirik şеirl rinin (taziyan , rübai, növh v s.), 30-a yaxın d bipublisist m qal sinin, A.S hh t yazdığı iki m ktub istisna еdilm kl , şairin q l m dоstlarından C.M mm dquluzad , S.M.Q nizad , Q.Ş rifzad , . liyеv v başqalarına ünvanlanmış m ktublarının büsbütün k narda qalması da yuxarıda dеyil nl r lav еdils , “Hоphоpnam ”nin t krar n şrl ri bar d t s vvür daha da tamamlanar. lib y Hüsеyzad h l 1905-ci ild Hafizin “göz l v m nidar” q z ll rind n birini Az rbaycan dilin çеvir rk n оnu “başdan-başa h rcü m rc еtmiş” t rcüm çiy üz tutaraq, m şhur alman şairi Hötеnin “Hafiznam ” divanına yazmış оlduğu ön sözün istinad n dеyirdi: “K lamı b y v damad v m nanı rus-g lin f rz еts k, bunların tоyunu, izdivacını ancaq о adam d rk еd bil r ki, Hafizi-Şirazinin q dr-qiym tini bilmiş оla!..” Biz “mill tin vicdan s si” оlan Sabirin q dr-qiym tini bim liyik. Bazar iqtisadiyyatı dövründ bu v ya dig r sah y s rmay qоyub, qazanc ld еtm k оlar. Amma “Hоphоpnam ” il möht kirlik еtm k оlmaz! *** “Hоphоpnam ”nin n şri tarixinin ümumi m nz r si bеl dir. Ayrı-ayrı n şrl rin müv ff qiyy tli v k sir c h tl ri bundan ibar tdir. Bu qеydl rd n d göründüyü kimi, Sabir s rl rinin tоplanılması, şairin adına layiq ş kild n şr еdilib gеniş оxucu kütl l rin çatdırılması h miş Az rbaycan d biyyatşünaslığı v m tnşünaslığının mühüm v zif l rind n biri оlmuş, indi d оlmaqdıdır. Az rbaycan Rеspublikası Prеzidеntinin “Az rbaycan dilind latın qrafikası il kütl vi n şrl rin h yata kеçirilm si haqqında”kı s r ncamında 2004-cü ild

34

_________________________Milli Kitabxana__________________________ n şri n z rd tutulan s rl r sırasında M. .Sabirin “Hоphоpnam ”si d vardır. “Hоphоpnam ”nin yеni n şri şairin d bi irsinin 1962-1965-ci ill rd rеspublika ЕA t r find n buraxılmış üçcildlik еlmi-akadеmik n şri sasında hazırlanmışdır. Vaxtil bu v ya dig r s b bl laq dar оlaraq külliyyatdan çıxarılan b zi s rl r yеni n şr lav еdilmiş, h mçinin izah v ş rhl r yеnid n işl nilmiş v t kmill şdirilmişdir. Sabirin indiy d k еlm al min b lli оlan bütün s rl ri indiki n şrd hat еdilmişdir. M. .Sabir s rl rinin tam külliyyatı iki cildd n şr оlunur. Birinci cild şairin 1906-1910-cu ill rd yazmış оlduğu satirik şеirl rini hat еdir. Ikinci cild is 1911-ci ild yazılmış satirik şеirl rl yanaşı, mü llifin ictimai-siyasi v f ls fi lirikası, növh v m rsiy l ri, q z ll ri, m kt b uşaqları üçün q l m alınmış ş rqi, m nzum hеkay v t msill ri, t rcüm l ri, hеkay v fеlyеtоnları, d bi-publisist m qal l ri, müxbir yazıları v m ktubları daxil еdilmişdir. Birinci cild xrоnоlоji prinsip sasında hazırlanmış, ikinci cildd is h m janr üzr bölgü, h m d xrоnоlоgiya gözl nilmişdir. Şairin v fatından sоnra m tbuatda çap оlunmuş v yaxud lyazması halında qalmış s rl rin n şr tarixl ri dеyil, yazılma tarixl rii n z r alınmışdır. H r iki cildd еlmi-akadеmik n şrin t l bl ri gözl nilmiş, Sabir şеirinin m tnind apоstrоf (’) işar sinin saxlanılmasına z ruri еhtiyac duyulmuşdur.
M mm d M mm dоv

35

_________________________Milli Kitabxana__________________________

36

_________________________Milli Kitabxana__________________________

1906
B R M CL SD V kil H qsiz h qli dеyib, bir çоx günaha batmışam. H kim D rdi t şxis еtm yib, qövm- qr ba ağlatmışam. Tacir M n h lal il h ramı bir-birin qatmışam. Rövz xan Ümm tin pulun alıb, m n gözl rin islatmışam. D rviş Nеrd bulsam sоq açıb, min-min yalan söz satmışam1. Sоfi Ruzü ş b h q-h q dеyib, m n h r k si оynatmışam. Mоlla Günd bir fitva vеrib, m xluqu çоx aldatmışam. Еlm Q t’i-ümmid еtmiş m, yеks r bu qövmi atmışam. ОN K K Ş N N SÖHB T

37

_________________________Milli Kitabxana__________________________ C hl Оrtada kеyf еyl yib, m n h m m ram çatmışam. Şair Bülbül , еşq , gül dair yalan fırlatmışam. vam Anlamam h rgiz, c hal t b st rind yatmışam. Q zеt çi M n c rid m dоlmaq üçün m tl bi uzatmışam.

38

_________________________Milli Kitabxana__________________________ [M LL T NЕC TARAC ОLUR ОLSUN, N ŞIM VAR?!] Mill t nеc tarac оlur оlsun, n işim var?! Düşm nl r möhtac оlur оlsun, n işim var?! Qоy m n tоx оlum, özg l r il n di karim, Dünyavü cahan ac оlur оlsun, n işim var?!1 S s salma, yatanlar ayılar, qоy h l yatsın, Yatmışları razı dеyil m kims оyatsın, T k-t k ayılan varsa da, h q dadıma çatsın, M n salim оlum, cüml cahan batsa da, batsın; Mill t nеc tarac оlur оlsun, n işim var?! Düşm nl r möhtac оlur оlsun, n işim var?! Salma yadıma söhb ti-tarixi-c hani, yyami-s l fd n dеm söz bir d , filani, Hal is g tir mеyl еl yim dоlmanı, nani, Müst qb li görm k n g r k, ömrdü fani; Mill t nеc tarac оlur оlsun, n işim var?! Düşm nl r möhtac оlur оlsun, n işim var?! Övladi-v t n qоy h l avar dоlansın, Çirkabi-s fal tl li, başı bulansın, Dul övr t is sail оlsun, оda yansın, Ancaq m nim avazеyi-ş ’nim ucalansın; Mill t nеc tarac оlur оlsun, n işim var?! Düşm nl r möhtac оlur оlsun, n işim var?! H r mill t еdir s fhеyi-dünyad t r qqi, Еyl r h r bir m nzili-m ’vad t r qqi, Yоrğan-döş yimd düş g r yad t r qqi, Biz d еd rik al mi-rö’yad t r qqi; Mill t nеc tarac оlur оlsun, n işim var?! Düşm nl r möhtac оlur оlsun, n işim var?!

39

_________________________Milli Kitabxana__________________________ [ОL GÜN KI, S N XALIQ ЕD R LÜTF BIR ÖVLAD]

Оl gün ki, s n xaliq еd r lütf bir övlad, Оlsun ür yin şad! T ’yin еl cindarı ki, еtsin оna imdad, Ta d ym y h mzad; Sağdan sоla, sоldan sağa sal bоynuna hеyk l, Qоy cinni m tt l; Min gun tilismat tutub еyl müq ff l, G zdir оnu l- l; G r d ys sоvuq, sancılanıb оlsa da bimar, Hökm еt g l cindar; Göst rm t bib о ciy rguş ni zinhar, Qоyma оla murdar; Ağlarsa uşaq d rdinin axtarma d vasın, Ancaq söy anasın; Qоrxuzsun о da damdabaca il çağasın, K ssin d s dasın; Örg t оna, lb tt , özün bir nеç mövhum, M hdud оla m ’sum; Bu say d ömr еyl y dünyad о m zlum, H r hal ti m zmum; T k-t k dil açanda оna t ’lim еl h dyan, H m оlma p şiman; Bildir оna min dürlü q bah tl ri h r an, Alsın l ünvan; Оn yaşa yеtinc uşağın еyl m q fl t, Qandır nеç bid’ t; Ta оn bеş yеtdikc tapa işd m har t, H m еyl y ad t; Gönd rm оnu m kt b , d ng еyl m başın, Tökm üz yaşın; H r f nd v biclikl еd r k sb m aşın1, Saxlar özü başın; Rah t n y lazım еd dünyad m iş t, Quldurçuluq örg t;

40

_________________________Milli Kitabxana__________________________

41

_________________________Milli Kitabxana__________________________

42

_________________________Milli Kitabxana__________________________ Övladi-v t n qоy h l avar dоlansın, Çirkabi-s fal tl li, başı bulansın, Mill t nеc tarac оlur оlsun, n işim var?! Düşm nl r möhtac оlur оlsun, n işim var?! Оl gün ki, s n xaliq еd r lütf bir övlad, Оlsun ür yin şad! Min gun tilismat tutub еyl müq ff l, G zdir оnu l- l; Tainki qumar оynaya, q tl еyl y , qar t, Xоşdur bеl s n’ t; Dünyanı sоyub, еyl y h r gün s ni xürs nd, Sağ оl, bеl f rz nd! Еvd tapılır imdi d xi çay, plоv, q nd, Kimdir s n man nd? Nag h alınıb h bs , dutarsa s ni v hş t, Vеr hakim rüşv t; Sat var-yоxunu, advоqata vеr nеç x l’ t, Puç оl h l -h lb t; Axırda оlub h sr ti-didari-c mali, Qal kis si xali; Qaldıqda оğulsuz d xi tеz başla suali, Al vizrü v bali; Tap rizqi-h lali, Ay başı b lali, Yığ d ymişi, kali, Оlmaz оxumaqdan Tapmaq bu c lali!..2

43

_________________________Milli Kitabxana__________________________ [B LM M N GÖRÜBDÜR B Z M ОĞLAN ОXUMAQDAN?!] Bilm m n görübdür bizim оğlan оxumaqdan?! D ng оldu qulağım! Jurnal, q zеt , h rz vü h dyan оxumaqdan Inc ldi uşağım! qlin aparıb b s ki, baxır günd q ray , Ya r b, n h maq t! Söz еtm z s r, çar qalıb imdi duay , T dbir еl , övr t! L ’n t s n , ifrit , s nindir bu c hal t, Еtdin n x yan t! S nd n tör nibdir1 bizim еvd bеl bid’ t, Еy mayеyi-hiyl t! Dutsun çör yim gözl rinin ağü qarasın, Еy h ms ri-b dxah! Haşa, оda yaxmaz ana ist kli balasın, K ssin s ni allah! Bu tifli оxutmaqlığa еtdin m ni t rğib, H p еyl din iğva. Imdi n di fikrin? şimiz оldu bu t rkib, Yоx çar si sla. Hеyhat ki, t dbir оla bu xan x rab , Zail оlub qli. D rs , q zеt , m kt b , jurnal , kitab Mail оlub qli. Yıxdın еvimi, еyl din övladımı zayе, Iş kеçdi m h ld n. M n anlamıram еlm n dir, ya ki s nayе, Zar m bu m ld n! Ist rdim о da m n kimi bir hörm t çatsın, Dünyad 2 dоlansın; Ta qоl gücün malik оlub şöhr t çatsın, Azad 3 dоlansın; Bir v qtidir imdi ki, оlub Rüst mi-dövran, Bir ad qazanaydı;

44

_________________________Milli Kitabxana__________________________ Qar tl r еdib ta ki, tapaydı s rü saman, Bir şеy d qanaydı. Puç еyl din, övr t, bu göz l, sad c vani! Dilbilm z оğul, vay! R ngi saralıb, qalmıyıb sla yarı cani, Bir gülm z оğul, vay! Ax, nax l f оğlum, n ç tin4 m şq düşübs n, Еy kaş, usanaydın! Quldurluğa yоx, еlm t r f еşq düşübs n, Bu qübhü qanaydın! Еy nuri-düçеşmim, оxumaqdan h z r еyl , Salеh v l d оl, g l! At min, hün r öyr ş, m ni d b xt v r еyl , Işd b l d оl, g l! B sdir оxudun, az qala canın t l f оldu, Bu kard n l ç k! Yazmaq, оxumaq başına ng l-k l f оldu, ş’ard n l ç k! Min еlm оxuyub söz bil s n hörm tin оlmaz Bu dari-c handa; Söz b hrin gövh r оlasan qiym tin оlmaz Xas bu z manda. Yоx, yоx, baxıram fikrin , s nd n оğul оlmaz, Canın b c h nn m! Mırt-mırt оxumaqdan, kişi, bir qan ki, pul оlmaz! Mırtılda d mad m, Qıl еlm f rah m, Оl qüss y h md m; Ömrün оlacaq k m, Düşm n s n al m!..

45

_________________________Milli Kitabxana__________________________ [MAH -K N’ANIN BATIB, ЕY P R -K N’AN, Q M YЕM !] Mahi-K n’anın batıb, еy piri-K n’an, q m yеm ! Ta gülüstanın оlubdur bеyti-еhzan, q m yеm ! Еy dili-möhn tz d , оl şad, l brizi-sürur, K sb nam rdi qılar fkarü vicdan, q m yеm ! Оlmadı m qsudunuzca dövri-ç rxi-g cm dar, Qalmalıdır böyl hal t üzr dövran paydar, Qism tindir, еtgil n h m ruz, h m ş b nal , zar, Еy r iyy t, еy f qirü f hl , dеhqan, q m yеm ! Sübh tеzd n dur ayağ , şam t k ç k z hm ti, Güclül rd n d еşit h r növ’ föhşü töhm ti, S n z lil оl, еybi yоx, qоy güclü ç ksin l zz ti, Qоy s ni xar еyl sinl r xanü ’yan, q m yеm ! Işl , qоy q ddin bükülsün, işl , annın t rl sin, Işl , ac qal, ac b hayim t k yalın ç rl sin, Zülmd n f ryadü dadı qоy dilin zb rl sin, Qar t еtsin ruzunu mоlla v b y, xan, q m yеm ! Ç kgil n ömrün çatınca, bin va, ahü f ğan, Böyl pünhan sirrl r оlmaz s n h rgiz b yan, Mоlla N sr ddin, “Lisanülqеyb” оldun t rcüman, Ruhi-pakindir s n h r d m s naxan, q m yеm !

46

_________________________Milli Kitabxana__________________________ QОCALIQDAN Ş KAY T fsus qоcaldım, ağacım düşdü limd n, S d hеyf c vanlıq! Z ’f еyl di aciz m ni, qaldım m limd n, Ç kdim n ziyanlıq! Saldıqca c vanlıqda kеç n günl ri yad D rdim оlur оn qat! Ya r b, yеt r m bir d mi dünyad murad ? Hеyhat v hеyhat! Saqqal ağarıb, bеl bükülüb, dinm filani! Övqatım оlub t lx; Övr t d yaxır saqqalıma günd h nani, “Rişi ki, b r ng lx...” Yad оlsun о günl r ki, muradımca g z rdim Saz nd Оruğnan; Min acizü biçar l rin başın z rdim Sill , yumuruğnan. Bu say d h r l hz еdib s ’yü t laşi, S rv t qazanardım; T hsil еl yib qоl gücün mri-m aşi, Dövl t qazanardım. ’zal r is süst оlub imdi qоcalıqdan, Bir dadr sim yоx! Görm zmis n hvalımı, düşdüm ucalıqdan, F ryadr sim yоx; Hеç yеrd s sim yоx, K skin n f sim yоx, Fikrimdi c vanlıq, Başqa h v sim yоx!..

47

_________________________Milli Kitabxana__________________________ BAKI F ’L L R N Bu ç rxi-f l k t rsin dövran еdir imdi, F ’l d özün daxili-insan еdir imdi. Оlmaz bu ki, h r mr d xal t еd f ’l , Dövl tli оlan yеrd c sar t еd f ’l , Asud n f s ç km y hal t еd f ’l , Yainki hüquq üst dav t еd f ’l ... Bu ç rxi-f l k t rsin dövran еdir imdi, F ’l d özün daxili-insan еdir imdi. F ’l , m n bir söyl , n d n hörm tin оlsun? Axır n s b b söz dеm y qüdr tin оlsun? l ç k, bala, dövl tlil r xidm tin оlsun, Az-çоx s n vеrdikl rin minn tin оlsun!.. Bu ç rxi-f l k t rsin dövran еdir imdi, F ’l d özün daxili-insan еdir imdi. Dövl tli, amandır, özünü salma b lay , F ’l sözü h qq оlsa da, baxma о s day , Yоl vеrm n f s ç km y h rgiz füq ray , Öz ş ’nini puç еyl m h r bis rü pay !.. Bu ç rxi-f l k t rsin dövran еdir imdi, F ’l d özün daxili-insan еdir imdi. Aldanma, f qirin оlamaz qli, z kası, Çün yоxdur оnun s n kimi pakiz libası, Yоx s rv ti, yоx dövl ti, yоx şalı, bası, Var köhn çuxası, d xi bir t kc q bası... Bu ç rxi-f l k t rsin dövran еdir imdi, F ’l d özün daxili-insan еdir imdi. st rs n g r оlmağa asud c handa, Ta оlmayasan q ml r alud c handa –

48

_________________________Milli Kitabxana__________________________ F ’l üzün baxma bu bihud c handa, Öz fikrini ç k, оl d xi f rsud c handa... Bu ç rxi-f l k t rsin dövran еdir imdi, F ’l d özün daxili-insan еdir imdi. Gör mill tinin d rdini, axtarma d vasın, l ç km yеtimin başına, k sm s dasın, Zinhar qоyub d hrd bir xеyr binasın Yad еyl m , şad еyl m mill t füq rasın... Bu ç rxi-f l k t rsin dövran еdir imdi, F ’l d özün daxili-insan еdir imdi.

49

_________________________Milli Kitabxana__________________________ [C HD ЕYL , S N ANCAQ N Z R -X LQD PAK ОL] C hd еyl , s n ancaq n z ri-x lqd pak оl, M xluqu inandır; Xasiyy tin оd оlsa da, tvard xak оl, Sök al mi, yandır; X lqin n z rin c lb еl qurşağ , q bay , M clubi-üyun оl; H r hiyl vü biclikl gir, lb tt , bay , Iman sütun оl; S ’y еyl ki, saqqal uzanıb üç ç r k оlsun, Papaq оna nisb t; Qurşaq da, bilirs n ki, оn arşın g r k оlsun, T fsil n hac t... Qоyma yеr t sbihini, l ç km duad n, Övrad оxu daim; M clisd ç kib dut özünü, оl nüc bad n, Söz söyl mülayim; Işt gеyinib m zh bi, imanı büründün, P k möht r m оldun; Indi n z ri-x lqd s n pak göründün, hli-k r m оldun; Başdan-ayağa mnü man оldu vücudun, Zöhd il bitişdin1; Nоlmaq dil yirdins , h man оldu vücudun, M qsud yеtişdin! V qt оldu ki, imdi еd s n al mi talan, Dut, qоyma qaçanı! Hökm imdi s nindir, d xi ç k işl r saman, Yığ müşkül açanı; Dul övr t bidad еl , еytam x yan t, Xоvf еtm c ld n; M kr is özün qıl, оxu şеytan d l ’n t! Şad оl bu m ld n, l ç km hiy ld n, T zvirü d ğ ld n, manı da vеrs n, Vеrm pulu ld n!..

50

_________________________Milli Kitabxana__________________________ [ЕTD BU F L K H R K S B R TÖVR YAMANLIQ] Еtdi bu f l k h r k s bir tövr yamanlıq, S d hеyf, kеç n gün! H r bir iş üçün xatim b xş оldu bu afaq, Оlduq yеn m mnun. Şükr еyl dik Allaha yеtişdikc ziyanlıq, fsürd biz оlduq. Çaldı biz bir özg s yaq il fırıldaq, Q mli gün qaldıq. N r hm bil r, ş rm qanar, ağlamaq anlar, Böyl f l k оlmaz! Yоx böyl iki dilli, yaman üzlü c fakar, Bir z rr utanmaz! Vеrdi bu hamı qоnşulara s n’ tü dövl t, Dünya, s n l ’n t! S sl ndi, gеd k siz yatın h mmamd rah t, Bicadı bu z hm t! slam uşağı yatsın ayağında f l qqa, Bu növ’di t ’lim. Vursun buların başına h m mirz t r qqa, Еylin оnu t krim. Еy vay, bu f l k qоydu bizi löqm y h sr t, Qaldıq biz adamsız! Vеrm z d xi bir parça çör k tapmağa fürs t, Gеt, yatgil şamsız! Öz bildiyini qıldı müs lmanlara dövran, l işd n üzüldü. Çaqçaq başın ağrıtdı, kеfin ç kdi d yirman, Iş h cv düzüldü. Bu ç rxi-sit mkarın aman m sx r sind n! Bais, balan ölsün!1 Baxmış bu müs lmanlara q m p nc r sind n, Ç rxin üzü dönsün! vv l bu f l k cüml d n ymişdi damağı, Q m kas si daşdı.

51

_________________________Milli Kitabxana__________________________ Axırda bizim başımıza vurdu çanağı, Su başdan aşdı. Bir rus gör nd оluruq xar yanında, Quzu, kеçiyik biz. Kеçm z sözümüz bir pula s rdar yanında, Çünki n çiyik biz?! Tanrı buna şahid – Quzu, kеçiyik biz...

52

_________________________Milli Kitabxana__________________________ [T RP NM , AMANDIR, BALA, Q FL TD N AYILMA!] T rp nm , amandır, bala, q fl td n ayılma! Açma gözünü, xabi-c hal td n ayılma! Laylay, bala, laylay! Yat, qal dala, laylay! Aldanma ayıqlıqda f raq t оla, hеyhat! Q fl td kеç nl r kimi l zz t оla, hеyhat! Bidar оlanın başı s lam t оla, hеyhat! At başını yat, b st ri-rah td n ayılma! Laylay, bala, laylay! Yat, qal dala, laylay! Açsan1 gözünü, r ncü m ş qq t gör c ks n, Mill td q m, ümm td küdur t gör c ks n, Qıldıqca n z r mill t hеyr t gör c ks n, Ç k başına yоrğanını, nikb td n ayılma! Laylay, bala, laylay! Yat, qal dala, laylay! Bir l hz ayıldınsa, qutar canını, yuxla, At tiryakını, mеyl еl q lyanını2, yuxla, ncins sağın, vеr yеr sоl yanını, yuxla, ll rc şüar еtdiyin ad td n ayılma! Laylay, bala, laylay! Yat, qal dala, laylay! Göz nurudur uyqu, оnu dur еtm gözünd n, Yоl vеrm m bada çıxa bir an3 sözünd n, Amma еl b rk yuxla ki, h tta gеt özünd n, Afaqı dutan şurü qiyam td n ayılma! Laylay, bala, laylay! Yat, qal dala, laylay!

53

_________________________Milli Kitabxana__________________________ T HS L -ЕLM T hsili-ülum еtm ki, еlm af ti-candır, H m ql ziyandır; Еlm af ti-can оlduğu m şhuri-c handır, M ’rufi-z mandır; P ndi-p d ran m еşit, еy sad c vanım, Yaxma q m canım! Xоş оl k s kim, vеl dоlanıb, dağda çоbandır, Asud h mandır! Еlm içr x ta оlduğun оndan bilir m kim, Bils nоla h r kim, Еlm g z nin küfrü z banlarda b yandır, T kfir nişandır. M kt b s n xоş g lm sin, оl cayi-x t rnak, Girm оna çalak; M kt b dеdiyin qеydi-dilü b ndi-z bandır, Qar tg ri-candır. Çеrnil n dir? Оl q lbi qara hоqqеyi-dilxun, Оlma оna m ftun! Ağ günl rini еtm qara, Allah, amandır! Bu r ng yamandır. D ft r n dir? Оl h rz l rin h md mi-razi, Cövfi dоlu yazi; Şairl ri naqqal еdib, avar qоyandır, Bu m tl b yandır. Оl başı k silmiş q l min tutma bеlind n, Xövf еyl dilind n; Axırda çalar canını, bir f’i ilandır, f’is çalandır; Kağ z s n ağ göst rir öz sinеyi-safın, Guş еyl m lafın; Çоx tеz qaralar q lbi, mür bbisi yamandır, Bir xırdaca yan dur. Оl zahiri sürxün ür yi qar qarandaş, Mirzal r yоldaş,

54

_________________________Milli Kitabxana__________________________ Q lbind x fi sirrini bildikc yazandır, yyari-z mandır. Dеrl r оxumuşlar: оxumaq yaxşıdır, mma Var bunda mü mma... Yaxşı n z r еtdikc s r ncamı yamandır, H r addımı qandır; Lağlağı1, amandır, Qızdırmalı2, yan dur, Sırtıq3, Mоzalan4, dur! Hоp-hоp5 dil düşdü, ş müşgül düşdü, Çünki bеl düşdü, mdi balabandır...

55

_________________________Milli Kitabxana__________________________ ATA N S H T B sdir, еy оğul, bоş yеr bu еlm çalışma, Qanın t l f оldu! Gündüz, gеc s ’y еyl yib n d rs alışma, Canın t l f оldu! Bu ş hrd çоxdur, görür m, еlm оxuyanlar, Оnlar n tapıblar? Divan dil r malını bu yоlda qоyanlar, Guya ki, yatıblar. Çоxdur z r ri ad m üçün еlm оxumağın, S n say v dеyim m n: vv l bu ki, m kt bd оlur t lx damağın, Еy didеyi-rövş n! Bir d gözünün nuru gеdib kur оlacaqsan, Canın da sağ оlmaz; R ngin saralıb axırı r ncur оlacaqsan, Bağrında yağ оlmaz. Axırda, tutaq, ölm yib1 оnvеrs t gеtdin, Qurtardın özün d ; Insaf il söyl , bu işi yaxşımı еtdin? Bir dur bu sözünd ! S n d dеy c ks n sasalım*, ya ki, dеmоrqat†, Bilm m nеc dеrsiz; X lqin еvini yıxdı çıxıb bir nеç b dzat, Ax, ax, a bеyinsiz! H r bir g d bir az оxuyub ad m оlubdur, Zakоnu b y nm z; Çоban-çоluq оğlu b y il bah m оlubdur, Hamunu b y nm z; Gahi şaha bir t ’n vurar, gah v zir , Bax, bax, s ni tarı! Gahi оcağa ş kk еliy r, gahi d pir , Kafir оlu barı.

* †

Sоsializm Dеmоkrat

56

_________________________Milli Kitabxana__________________________ Bundan sоra qıl tövb d xi, m kt Birc usan, оğlum! Ta baxma mü llim sözün , ta m Axır utan, оğlum! Çıx dağa, daşa, yоl k sib n qar t Axırda qaçaq оl; Sal bir bеşatan bоynuna, bu ad t H mmali-yaraq оl, X lq dadanaq оl, H r işd sayaq оl, Var cana ziyanı – Qеyr td n uzaq оl!.. b gеtm , l еtm , başla, başla;

57

_________________________Milli Kitabxana__________________________ [AH ЕYL D Y M N Ş’ЕY -Q LYANIN ÜÇÜNDÜR] Ah еyl diyim n ş’еyi-q lyanın üçündür, Qan ağladığım q hvеyi-fincanın üçündür. V ’z еyl diyim h dy vü еhsandan ancaq, Ümd q r zim kis vü h myanın üçündür. S rg şt liyim x rm ni-buğdalar ucundan, Aşüft liyim s rv tü samanın üçündür. F rş еyl diyim sin mi h r gün q d mind , – K skin t m im süfr d ki nanın üçündür. Bimar t nim küft vü bоzbaş l mind n1, Xunin ciy rim dоlma-badımcanın üçündür. Ağzım dоlusu nе’m ti-firdоvs dеdikd , Bоşqabda qara gözlü fisincanın üçündür2 V sf еyl diyim zövql nhari-bеhişti Kövs r m z li ş rb ti-rеyhanın üçündür. Gördüm ki, plоv bişm d dir, aclığa dözdüm, Bildim bu t darük ş bi-еhsanın üçündür. Ax, birc gör ydim s ni, еy sеvgili varis, Mеylim s n il d sti-z r fşanın üçündür3. Mün’iml r can vеr, könül, uyma füq ray , Sin md s ni b sl diyim anın üçündür. Ahın ş r ri еtm z s r bir k s , Hоp-hоp, Bu оd s nin ancaq alışan canın üçündür... Yan, dinm , s n Allah! Qan, dinm , s n Allah! H q söyl miş оlsan, Dan, dinm , s n Allah!..

58

_________________________Milli Kitabxana__________________________

59

_________________________Milli Kitabxana__________________________

60

_________________________Milli Kitabxana__________________________ “H YAT”IN “GОP-GОP”UNA CAVAB Bu tifl ki, nuri-b s rü şirеyi-candır, Tabi-t nü arami-dilü ruhi-r vandır, Min z hm t il b sl diyin taz c vandır, Gönd rm bunu m kt b , r hm еyl , amandır! Qоy kuç d naz il xuram еyl sin оğlun! Öz xоşladığı mr qiyam еyl sin оğlun! Bu bülbüli-şurid ki, pakiz n f sdir, Aludеyi-q m еtm y mail bеh v sdir1, Bunca ki, gеdib m kt b , bildikl ri b sdir, M kt bdir adı, lеyk h qiq td q f sdir; Qоyma о dağılmışda m qam еyl sin оğlun! Sübhün bеl viran d şam еyl sin оğlun! M kt bd gеdib d rs оxuyanları görürs n, Nitqi ç kil n taz c vanları görürs n, Q t’ n quruyub cismd qanları, görürs n, Arifs n, özün yaxşı-yamanları görürs n, Qıyma2 ki, gеdib fikrini xam еyl sin оğlun! Ömrün q mi-еlm il t mam еyl sin оğlun! Bav r еd m m еlmd n оlsun f r h aid, Еlm artıq оlursa, h m оlur q m müt zaid, st rs n g r оğlun еd k sb f vaid, H m s rv ti zaid оla, h m mikn ti zaid, T rğib еl ta k sbi-h ram еyl sin оğlun! Bir ad çıxarıb şöhr ti-tam еyl sin оğlun! Biçar kişi, qanmağa başın h l kеydir, Axır m n bir söyl görüm, еlm n şеydir? Bilm k n g r k kim, bu lifdir, bu d bеydir? “H vv z”, sоra “hütti”, bu n hеydir, о n hеydir?3 Qоy pul qazanıb, s dri m qam еyl sin оğlun! B y-xanlar il d xl-k lam еyl sin оğlun! 61

_________________________Milli Kitabxana__________________________ Gоp-gоp4 kimi bifaid hli-q l m оlma, Оl Başıqapazlı5, v li Bid rdü6 Q m7 оlma, Qızdırmalı8 оl, T şn l bü9 Did n m10 оlma, Mоlla Mоzalanlara11 uyuş, möht r m оlma, Qоy Hоp-hоp оlub, şöhr ti-tam еyl sin оğlun! K sbin buraxıb, şе’r d vam еyl sin оğlun!12

62

_________________________Milli Kitabxana__________________________ BARIŞNALARA DA R Еy gül, n c b silsilеyi-müşki-t rin var, Ahu n z rin var. Vеy s rv, n xоş can alıcı q mz l rin var, H m işv l rin1 var. Aldatdı c vanlarımızı nazü girişm n, Firuzеyi-çеşmin. Xurmayı saçında n b la t lxi-b rin var, Z hrin, ş k rin var. Başdan ayağa ş hd kimi safs n, еy şux, Ş ffafs n, еy şux! mma m k si-n hl kimi nişt rin var, Inc k m rin var. bnayi-v t n v qf еl yir v slin canın, H m ruhi-r vanın. H tta qоcalardan da nеç b xt v rin var, Yaxşı x b rin var. Еtdin saçını “qufravat”, urdun üz “rumyan” – Cövlan еl , cövlan! Bir еv n münasib s n , h r еvd yеrin var, H r yеrd rin var. Ancaq dеm tacirl r еşqin s r еtdi, Divan s r еtdi. Amill r tüccard n artıq s rin var, F thin, z f rin var. M kt blil r içr dеyil az söhb ti-ruyin, Kеyfiyy ti-muyin2. D rsi-q mi-еşqin оxuyan min n f rin var, Aşift l rin var. Qafqazlı müs lmanlar еd rs s ni qaib, Fikr еtm caib. ranlı müs lmanları t k bdi-d rin var, Min d rb d rin var. Xud sanma ki, mеyxan d çоxdur s n üşşaq, Didarına müştaq.

63

_________________________Milli Kitabxana__________________________ M scidd d xi bir nеç xunincig rin var, Şurid s rin var. Bilm m n füsun еyl din, еy fitnеyi- yyam, Uydu3 s n islam?! H r ş hrd , h r b ld d b s cansüp rin var, Dildad l rin var. Aşiq arayıb al mi sеyr еyl din mma, Xеyr еyl din mma; Bir zövci-h lal il dоlaşsan z r rin var, Xövfin, x t rin var. H r xami-t m ’ aşiq il ülf tin оlmaz, Ünsiyy tin оlmaz; Varın yоx еd n s rxоşa vv l n z rin var, Sоnra h z rin var. Gövh r saçılır, z r saçılır yar yоlunda, Dildar yоlunda. Еy b hr, sanırsan s nin ancaq güh rin var? Vеy kan, z rin var! Hоp-hоp, dеm bixud ki, m n uydum о nigar , Bax hli-diyar . Еy qafil, özünd n s nin ancaq x b rin var! Xunabi t rin var, D rdin, k d rin var, Çоx d rdi-s rin var, Bu köhn başında Taz x b rin var! Mill t bеl batdı, Ümm t еl yatdı, Xud, söyl , ay axmaq, Daşı kim оyatdı? Dinm , x t rin var!4

64

_________________________Milli Kitabxana__________________________ CAVABLAR CAVABI Еlm ayinеyi-sur ti-hal idi, n d n b s, csamd rvah misal idi, n d n b s, Еlm il v t n nikm al idi, n d n b s, T hsili- d b, k sbi-k mal idi, n d n b s, Mill t üm nasi bu göz l rütb yi dandı? fsus, “H yat”1 is m mat оldu, qapandı! Еlm idi g r b xş еd n insan ş raf t – Mill t n s b bd n оna göst rm di r ğb t? slam ülumunda g r оlsaydı l yaq t Rusi оxumuşlar b nеçin еtdil nifr t? Bu nifr ti h r günd görüb axır utandı, fsus, “H yat” is m mat оldu, qapandı! Mеy n ş’ sini zövq bil r, cam n bilsin? Ruh anladığı l zz ti cram n bilsin? Ustadın işin, işl diyin xam n bilsin? Еlmin, hün rin qiym tin islam n bilsin? Gеtsin qabağa qоnşular, islam dayandı, fsus, “H yat” is m mat оldu, qapandı! Qоy qоnşular alsın h l min dürlü f vaid, Qоy qоnşular еtsin h l t zyidi-c raid, S n söyl , q zеtd n n оlur bizl r aid, Ancaq ikini bir еl , qоyma оla zaid, slamd bilm k, оxumaq çünki ziyandı, fsus, “H yat” is m mat оldu, qapandı! ğyarl r imdi s n faiqmi, dеyil ya? slamını m hv еtm y şaiqmi, dеyil ya?2 bzali-him m mill t layiqmi, dеyil ya? Ancaq m lin q t’i- laiqmi, dеyil ya? Çün q t’i- laiq оdu h r guş d yandı, fsus, “H yat” is m mat оldu, qapandı! 65

_________________________Milli Kitabxana__________________________ Gоpnan m l aşmaz, iş qеyr t g r k оlsun, Mill t düyünün açmağa hümm t g r k оlsun, Min еlm dеm kd ns h miyy t g r k оlsun, Sözd n n bit r, işd h qiq t g r k оlsun! H qsizliyi h r günd görüb axır usandı3, fsus, “H yat” is m mat оldu, qapandı! Ağrıtma b s başını, mеyl еtm ülum , Yоx v q’ qоyan еlm , k malat , rüsum , H r k s cibini güdm d dir baxsan ümum , X rc еts еd r dоlma-badımcan , lühum ; Hоp-hоp, yеm y , içm y bu qövm yarandı! fsus, “H yat” is m mat оldu, qapandı!..4

66

_________________________Milli Kitabxana__________________________

67

_________________________Milli Kitabxana__________________________

68

_________________________Milli Kitabxana__________________________ BAKI P HL VANLARINA Könlüm bulanır kuç d cövlanını görc k, Nitqim tutulur h rz vü h dyanını görc k. Canım üzülür ld ki qalxanına baxcaq, Q lbim alışır bеld ki patranını görc k. Baxdıqca rеvоlvеrin ndamım оlur süst, Bağrım yarılır x nc ri-bürranını görc k. T friq еd m m: m stmi, huşyarmısan s n, – M stan r viş, m şyi-p rişanını1 görc k. Düşdün lоtuluq m şqin , islam uyuşma, Öldür nеr d оlsa müs lmanını görc k. Qоy börkünü k c qaşının üstünd , fırılda, K ndin kimi bir lоtiyi-mеydanını görc k. M st оl gеc -gündüz, n bilim, yat nеr l rd , Yum gözl rini xanеyi-viranını görc k. mr dl r2 il kеyfini ç k bağda, ç m nd , Bir baxma da tfali-ciy rqanını görc k. G h “iskоrоxоd” ç km , g hi gеy “lakеrоnni”, Vеll n gеc -gündüzd xuramanını görc k. Var-yоxunu s rf еyl barışnalara, ancaq Söy h ms ri-m zlumеyi-nalanını görc k. Gül, gül ki, c vans n, yyaşi-c hans n, S rxоşlara cans n, Hala gül c ks n3. V qta ki, qоcaldın, Rişi döş saldın, Pis günl r qaldın, Оnda bil c ks n!.. 69

_________________________Milli Kitabxana__________________________ [AD T M Z DAŞ D D ’VA GÜNÜ] Ad timiz daş idi d ’va günü, Tullarıdıq ld sapan qıjhaqıj! H r k s d ys ydi еd rdi haman Bir nеç gün ahü f ğan, ufhauf! M rh m оlurdu, sağalırdı yara, ld qalırdı yеn can sapbasağ. mdi rеvоlvеrdi, dönüm başına, Nag h оlur güll f şan partapart! Оnda görürs n yıxılıb yanbayan Bir nеç növr st c van laybalay! Tüf bеl dövran ki, b dt r оlur Sеyri-f l k, dövri-z man ilb il! Mill ti-islam qırır bir-birin, Allah, aman, bu n yaman qırhaqır! Qardaşa bax, qardaşını öldürür, V hşi оlub hli-c han s rb s r! Mill ti gördükc bеl h rcü m rc Könlüm оlur dоpdоlu qan qatbaqat. Böyl gеd rs , Bakı ld n gеd r, Qalmaz о m ’vad aman hiç, hiç! Bari, xudaya, özün islah qıl, Ta еd l r pirü c van sülh, sülh!

70

_________________________Milli Kitabxana__________________________

71

_________________________Milli Kitabxana__________________________

72

_________________________Milli Kitabxana__________________________ KÜP G R N QARININ QIZLARA N SH T Qarı n n nin sözl rini sanma ç r ndir, Canım, gözüm ay qız! H r k lm si min l ’li-Y m n, dürri- d ndir, Anla sözüm, ay qız! Çоx ömr еl yib, çоx da hün r еtmiş m isbat Bu dari-c handa. Min hiyl l ri qatlamışam sin m qat-qat Bu xеyli z manda. Min il s n n qlin еl s m m kri-nisani, Qurtarmaz, azalmaz. Dоldursam g r m krl trafi-c hani, Bir bоş yеri qalmaz. Cadu da limd n bacarıb cin d qutarmaz, fsunuma bah-bah!.. M n еyl diyim m kri ş yatin d bacarmaz, Vallah v billah! Xоştalеimişs n ki, bu gün fеyzi-hüzurum Оldu s n qism t. Qan sözl rimi, indi s n, еy gözd ki nurum, Qоyma kеç fürs t. vv l bu q d r bil ki, v fadar r оlmaz, – Aqil оlur оlsun; Bir r ki, v fadar оla, al md tapılmaz, – Cahil оlur оlsun; Zinhar, v fa еtm t l b r dеdiyind n, S rv qt оl, amandır! Asud x yal оlma bu şоh r dеdiyind n, Üç-dördün alandır. Qırx il еd s n bir kişi mrind ita t, M nzurda bilm z; V qta ki, qоcaldın alacaq başqa bir övr t, Baxmaz s n , gülm z. r d rdü q min ç km , s n öz halına ağla, Canı b c h nn m!

73

_________________________Milli Kitabxana__________________________ S rriştеyi-t dbirini x lv tc yumaqla, Qıl könlünü xürr m. Tainki ayıqdır, h z r еt r dеdiyind n, r zülmü yamandır! Çün yuxladı, l qat cibin z r dеdiyind n, Öz r ngini yandır. Fürs t ki, оlur r ngini vur h r gеc m xfi, F rrar lik öyr ş! Ta bilm y şеytan da götürdün nеc m xfi, yyar lik öyr ş! Çün sübh çayın içdi kişi, çıxdı k nar , Bid rdü q m оldun; Açıldı başın, indi qıl öz d rdin çar , Banu h r m оldun; Vеr Xans n m t, yağ, düyü, bal, çay, ş k r alsın, Gülq nd var еvd ; Artıq n qalarsa, оna da xüşg b r alsın, H rç nd var еvd . Gönd r uşağı, Şahbacını еyl x b rdar – G lsin h l -h lb t; G ldikd g tirsin nеç övr tl ri zinhar, Qur m clisi-işr t. Mindir оcağa qazqanı, qaynat samavarı, Çal nayı, qavalı; Mеhmanlara hazır еl min dürlü naharı; Vеr külç , qоğalı, H m qaymağı, balı. r f ’l lik еtsin, H r gün iş gеtsin; Оlma оna h mq m, Canı b c h nn m! S n ç km m lali, Qur m clisi-ali, Pоzma bu c lali, Ay başı b lali!..

74

_________________________Milli Kitabxana__________________________ UŞAQLARA Еy mill tin ümmidi, dilü canı, uşaqlar! Validl rinin sеvgili cananı, uşaqlar! Mad rl riniz еtdi siz mеhrü m h bb t, Ağuşi-ş f qq td sizi b sl di rah t, Validl riniz x rciniz еtdi k fal t, lminn tü-lillah, siz yar оldu s ad t, Оlduz h r niz bir еvin оğlanı, uşaqlar! Asud g zin indi bu dünyanı, uşaqlar! Siz s rv kimi s rg ş оlub bоyl bоy atdız, llik bеç t k banlıyaraq x lqi оyatdız, Şad оldu p d r, mad riniz – bu bоya çatdız, B sdir siz g hvarеyi-naz içr ki, yatdız, ndi buraxın balışı, yоrğanı, uşaqlar! H m t rk еl yin xanеyi-viranı, uşaqlar! V H C H qt оldu çıxıb kuç d cövlan еd siz siz, rcayi g zib, h r yеri sеyran еd siz siz, ngü c d lü qar tü talan еd siz siz, r cild girib, al mi viran еd siz siz,

Günd atasız bir nеç patranı, uşaqlar! Ta öyr n siz şivеyi-d ’vanı, uşaqlar! V qt оldu h v s еtm y siz m kt b , d rs , T ’lim alasız h r n 1 ki, al md bеt rs , Xеyri buraxıb, xz еd siz h r n z r rs , Mail оlasız h r iş kim, fitn s , ş rs , Ad t qılasız h rz vü h dyanı, uşaqlar! Siz nеyl y siz m kt bi, mоllanı, uşaqlar! V qt оldu vurub yıxmağa müştaq оlasız siz, Еvd g r k vv lc ki, qоççaq оlasız siz, H m valid , h m valid y ağ оlasız siz, Dinc lmiy l r ta n q d r sağ оlasız siz, 75

_________________________Milli Kitabxana__________________________ H r gün döy siz mad ri-nalanı, uşaqlar! Ta uf dеm y qalmıya imkanı, uşaqlar! H r ist diyin оlmasa hasil p d rind n, Vur, yıx, cala2, ta qоrxuya düşsün z r rind n, Söy ağzına cür’ tl , ç kinm hün rind n, Biçar xilas оlmaq üçün şurü ş rind n, Çıxsın canı, satsın qabı-qazanı, uşaqlar! Nеyl r d xi оl s rv tü samanı, uşaqlar! B sdir ki, оğul sahibi düşgün p d r оldu, Xеyr оldu c b aqib ti, b xt v r оldu, Göz nuri hеsab еyl diyi d rdi-s r оldu, Z hm tl m k vеrdiyi cüml h d r оldu; N ölm di3 ta kim, qutara canı, uşaqlar! N tapmadı4 öz d rdin d rmanı, uşaqlar!..

76

_________________________Milli Kitabxana__________________________ [M N B LM Z D M B XTD BU N KB T ОLURMUŞ] M n bilm z idim b xtd bu nikb t оlurmuş, zz t dönüb axır bеl bir zill t оlurmuş, Ç rxin, c ba, sеyri d min bab t оlurmuş, Mill t ayılıb talibi-hürriyy t оlurmuş, Mill td d , yahu, bеl bir qеyr t оlurmuş?! Yalqız, n dеyim, gеtdi m nim mill t limd n, Tоrpaq başıma, çıxdı bütün izz t limd n! T brizd g r оlmuş idim cüm’ imamı, – Gizlin ki, dеyil, yaxşı bilir m tl bi hamı, – Pul il satın almış idim m n bu m qamı, Uydurmuş idim k ndim bilcüml vamı, bd еtmiş idim ş hrd h r püxt ni, xamı, Xud, m n n bilim1 sübh dönüb şam оlacaqmış, randa da hürriyy ti-islam оlacaqmış?! T dric il salmışdım l bunca dеhatı, Bir parça çör k nök ri еtmişdim еlatı, Artırmış idim m zr ni, ilxını, atı, R ncb r еl mişdim özüm çöllünü, tatı, D rkar idi xеyrimd ümumin h r katı, Bird n-bir gеtdi hamı k rrü f rim, еy vay! Çıxdı bоşa s rv t qazanan ll rim, еy vay! T brizd rah t yеyib, asud dоyardım, Mö’minl ri h r töhm t оlsaydı qоyardım, H r axmağı, xamı quzu cildind sоyardım, H q söz dеy nin canın alıb, çеşmin оyardım, Nеyl rdim еd rdim, nеc r ng оlsa bоyardım, S d hеyf, göz l hökmi-ş ri t t l f оldu! Qanuni- sasi d bir ng l k l f оldu! Bilm m arılar m nzilin kim çöp uzatdı, ll rc t ğafüld yatan x lqi оyatdı, 77

_________________________Milli Kitabxana__________________________ Fitn ağacın kdi, еvim q ml r batdı2, M n h rçi çalışdım ki, k s m, qоl-budaq atdı, hli-q r z öz ist diyi m tl b çatdı; hkami-ş ri t d xi bir kar gör rmi? Bundan sоra bir buğda da anbar gör rmi? Lal оlsa nоlur Mirz Cavadın3 dili, еy kaş! Ta ağzın açıb еyl di h r gizli sözü faş! Bir yanda yığıb Mirz Hüsеyn4 başına yоldaş, Cığ-mığ еdib axır başıma saldıla bir daş, T brizd ta оldu b r ngixt p rxaş, ndi h s bülxahişi- hli-h s d оldum, Bir dadr sim оlmadı, xaric-b l d оldum! Divan еdibdir m ni T briz x yalı, M clisd t vazö’d ki nimxiz x yalı, M tb x iyi, süfr q mi, d hliz x yalı, S dri düyünün buyi-f r hbiz x yalı, Q ndabl pür kasеyi-l briz x yalı, Bir d о göz l günl ri, ya r b, gör r m m n?! Bu xam x yalı еdib axır öl r m m n?! Ya r b, nоla bir d еd m оl ş hri ziyar t, Naz il xüram g l m, – arxamda c ma t! Gördükd m ni yоl vеr bu hli-vilay t, T ’zim еd , baş еndir , qоl bağlaya mill t, Bir kims d bir söz dеm y оlmaya cür’ t, ’yanları dindirs m еd f xrü mübahat; Hеyhat v hеyhat v hеyhat v hеyhat!!! Gеt yat v gеt yat v gеt yat v gеt yat!!!

78

_________________________Milli Kitabxana__________________________ [H R N VЕRS N, VЕR, M BADA VЕRM B R D RH M Z KAT] H r n vеrs n, vеr, m bada vеrm bir dirh m z kat, Qоy acından öls ölsün bin va k ndli v tat. H r n düz vеrs n, vеr, оğlum1, bоrcunu vеrm t mam, H r n alsan, al, amandır2, alma kasıbdan s lam. H r n еts n, еt v lakin еtm mеyd n ictinab, H r n dutsan, dut v lakin dutma bir kari-s vab. H r n ç ks n, ç k, v li, ç km x cal t qübhd n, Harda yatsan, yat, ayılma, durma h rgiz sübhd n. H r yеr g ls n, g l, amma g lm d rs , m kt b , H r k s uysan, uy, amma uyma din , m zh b . H r n ç ks n, ç k, b rad r, ç km düz mizanını, Ç km s n mill t q min, ç km , ç k öz q lyanını. Baxmasan еytam , baxma, baxma, bax lö’b tl r , G lm s n iman , g lm , g lm , g l l ’n tl r . Оlmasan bir xеyr bais, оlma, оl bais ş r , Еtm s n imdad, еtm , еt sit m acizl r .

79

_________________________Milli Kitabxana__________________________ [ L’ MAN, S RK Ş ОLUB...] l’ man, s rk ş оlub, günd bir hval düş n dövri-q zanın bu dilazar, c fakar, müxalif m lind n ki, yaxıb al mi nar , qоyub avar , xüsus n m nibiçar ki, h mvar yanıb nеy kimi оdlar , bеl cuşü xüruş еyl yir m, sanki s mavar dön n q lbim minl rc ş rar vurulub, şki-t rim cari оlur kasеyiçеşmimd n, aman, bari xudaya, bu n suziş ki, düşüb cismi-n zar , dili-zar , kim еd r d rdim çar ki, g lib rs y taz оxumuş bir nеç par ür favü üd bal r ki, qоyub bid‘ t еlm adını, t rğib v t hris еl yirl r bizi оl mri-ş ni , yеn bunlar n dеs еyb еl m z, çünki gеdib еlm оxuyub, kursu t mam еyl yib, az-çоx n оla k sbi-m ratib d еdibl r; a kişi, t ng g tirdi m ni, vallahi, bu naqqal şü ral r, h d r nd n-p d r nd n, n bilim, bоymad r nd n, nеc s rs m danışırlar, n iş оlsa qarışırlar, nеc еyb axtarışırlar, nеc gör yоldan azırlar, n görürl rs yazırlar, nеc hörm tli “q rib” оlsa da fövr n tanışırlar; qulağım batdı, n çоx-çоx danışırlar, bu n m kt b, n m katib, n m ratib, biz bunlar n münasib, c ba, c ddl cdadımızın irsi оlub bizl r mirasi-h qiqi, qalan adatü lamat il ’malımızı, halımızı, cüml bu f’alımızı şе’rl t ğyir v t bdil еl m k fikri-ş niind оlub, bizl ri h r bid’ t iğfal il iysal еl yirl r ki, apar оğlunu vеr uşqоla mоllasına, yl ş balanın yasına, bax birc , s n Allah, buların vеrdiyi fitvasına: y ’ni öz linl еl övladını bir rus; s d fsus ki, bir pak v pakiz müs lman balası xarici övladı kimi şapqa qоyub, iştоt-miştоt оxuyub, axırı bir dоktоr оlub, mill tiislamd d rd düş n aptеkanın nisfi çaxır, nisfi su czalarını çar bilib, mö’mini-dindarın еd qarnını murdar, v halоnki gözü sürm li, saqqalı h nalı, li t sbihli, Allah qulu, pеyğ mb rimiz ümm ti, könlünd t r hhüm kök atıb riş salan, bir k s sl n, b d n birc x yan t еl m k bilm yib, ömründ x rid il füruşi düz оlub, mişk v zi müşt riy rübbi-biyan vеrm y n1 оl h zr tihacül-h r mеynin göz l ttar dükanında ki, h rgiz d siçan h nd v rind n ötüşüb f zl sala bilm diyi ağzı qapaqsız qutularda ki, оn ild n b ri saxlanmaq il tri d , t ’siri d artmaqda оlub, naxоşu h r d rdü m r zd n qutarıb, qüss d n azad еl y n rişеyi-x tmi, küli-balun , s naim rm ki, ya h bbi-s latin, z k r k, bеhm ni-piç il h lil v b lil qala, еy vay!.. Alan оlmaya zvay, Gеd qış, g l h m yay, Öt il, dоlana ay, Sata bilm y mumyay, ş оldu bu da, hay-hay!..

80

_________________________Milli Kitabxana__________________________

1907
[ЕYL B L RD M K , D X SÜBH ОLUB] Еyl bilirdim ki, d xi sübh оlub, Mürği-s h r t k bir ağız banladım. S ng şik st еyl di balü p rim, Banlamağın hasilini anladım. Övci-f zad gör r k bayquşu S hnd qaqqıllayıram indi m n. Bir d m ni vurma, aman, s ngdil! R hm еl , nıqqıllayıram indi m n. Ay çalağanlar, m ni qоrxuzmayın, M n siz t rk еyl miş m lan ni! Sеyr еl yiz, övci-h vada uçuz, M n d g zim s hn çеyi-xan ni. Ağlamayın, ağlamayın, cüc l r, Banlamaram, banlamaram bir daha! Banlamamaqdır siz hdim m nim, Söyl mir m: anlamaram bir daha!..

81

_________________________Milli Kitabxana__________________________ [ЕY F L K, ZÜLMÜN YANDIR...] Еy f l k, zülmün ’yandır, bu nеc dövri-z mandır ki, işim ahü f ğandır, m ni yandırma amandır, gözümün şki r vandır, ür yim dоpdоlu qandır, hamı q md n bu yamandır ki, nеç hli-q l ml r, buraxıb canıma q ml r, qarışıb d rd b h ml r, ür yim indi v r ml r, q zеt , jurnala bu küfrşiy ml r nеc cür’ tl r q ml r yazıb, islam sit ml r еl yirl r ki, g r k al miislamd , h r ölk d , h r ş hrd , dinarü dir ml r saçılıb, m kt bi-nisvan açılıb, qız balalar m kt b hazır оlalar, еlmd mahir оlalar, f zld bahir оlalar1, başdan-ayağ gеy l r dоn2, gеd l r m kt b оn-оn, dutalar şivеyibid’ t, оxuyub n hvl hikm t, alalar d rsit bab t, bil l r cüml kitab t, еd l r yazmağa ad t, it ism t3, bata iff t... aman, еy vah! Ay Allah! Bu qövm оldu n gümrah! Bu n şivеyi-ikrah! Bu n zümrеyib dxah! Salıb al m p rxaş, bular lal оla еy kaş, düş başlarına daş! Xudaya, bu n güftar, n r ftar, n murdar, n biar, f na kar bizi sövq еl m k fikrin amad оlublar! Qıza lazımdır g r bilm k: о da еv işi, paltar tikişi, köhn yumaq, yun daramaq, dоn yamamaq, s hnü s ranı süpürüb, kas ni, qabı üfürüb, küft , k l m dоlması, m t halvası, t bоşbaşı, ya lоbyalı aş, bir d xi t ndir lavaşı еyl m yind ndir ibar t ki, g r bunları da bilm s еyb еyl m z, ancaq qıza n lazım li bir, iki, üç m s’ l ni bilm yidir, bils оlur mr kifay t: biri оldur ki, g lin gеtdiyi еvd bacarıb qaynataya, qaynanaya çımxıra bilsin ki, оna söz dеm y еtmiy bir kims d cür’ t, biri d qaynı il sahibi mabеynin bir hadisеyi-t friq dir kim, оna dair еd hiyl t ki, bеş-üç günd çоx ild n qazanılmış bu q d r mеhrü m h bb t оla t bdili- dav t; biri, h m axırı, n ümd si damdabacanın, h m xоxunun, xоrtdanın adlarını bilm kd g r k s ’y еd övr t, n q d r faid si var bu işin g r оla diqq t ki, g r ağlaya, yainki d c llik еd bir tifl, n hay t anası söyl s bu adları filfövr еd r övladını rah t v qalar qli s lamat, başı ç km z d m lam t... Budur al mi-nisvan! Budur hali-müs lman! G r kdir еd m hdud Öz övladını insan! S n, mma, h l qanma! nanmırsan, inanma! F r hl n m lind n, Utanmırsan, utanma!..

82

_________________________Milli Kitabxana__________________________ [NОLUR Ş R NM ZAQ ЕTS M N H LVAY -HÜRR YY T] Nоlur şirinm zaq еts m ni h lvayi-hürriyy t, Yеs m bir löqm оndan, söyl s m оxqay, hürriyy t! Dе, xеyr оlsun, yuxu gördüm ki, bir d rya k narında Tökübl r yanbayan, qat-qat, bütün lay-lay hürriyy t; Yığıb da dоldururlar kis -kis , bağlanır möhk m, Urullar t ll , dağdan da aşır balayi-hurriyy t. Zib s çоxdan b ri şövqünd idim m n bu h lvanın, Dеdim, yaran, nоlur vеrs z m n bir payi-hürriyy t! Sözüm xоş g lm yib t hvildar , söyl di: “Güm şо! B d sti küt h z n xl m cu xurmayi-hürriyy t? N midani ki, in dilb r bu gün m xsusi Iran st, Tu xud nam hr mi b r şahidi-zibayi-hürriyy t?”* K mali-y ’s il m hrum оlub, bir yanda yl şdim; Alıb bir k ştiy dоldurdular tay-tay hürriyy t. Svistоk qışqırıb, k şti r van оldu, baxırdım m n, H l gеtm kd idi zövr qi-d ryayi-hürriyy t Ki, nag h bir qara bayraq açıldı dоr ağacında, Yazılmış оnda bir x tti-müsib tzayi-hürriyy t; Оxurk n x tti m ’lum оldu k ştibanı q rq оlmuş, Qalıb d ryad hеyran k ştiyi-d ’vayi-hürriyy t. Xüruşan mövcl r h r s mtd n yеks r hücumav r, Görüb mvacı k ştid n ucaldı: vay, hürriyy t! Bu s sd n s ks nib durdum, götürdüm sa t baxdım, H l gördüm ki, ş bdir, söyl dim: lay-lay, hürriyy t!..
*
R dd оl, bu qısa l il xurma ağacından hürriyy t xurması d r bilm zs n. Bilmirs nmi ki, bu göz l bu gün Irana m xsusdur? S n özün hürriyy tin göz l dilb rin nam hr ms n.

83

_________________________Milli Kitabxana__________________________ N FS N Q R Z , QL N M R Z

Еy n fs, f rz bildiyim üçün niyayişin, Daim еd m g r k gеc -gündüz sitayişin; Dinim v m zh bim, m limdir nümayişin, Şimdi n dir bu yоlda m n , söyl , xahişin? fayi- mri-vacibül-iz’anın еyl r m, M nd n min оl, al mi qurbanın еyl r m! G r оlmasam bir işd r is, – еyl r m f sad, Mеhrü v fanı t rk еd r m, başlaram inad, S ’yiml lfiraq dön r v z’i-ittihad, Bir par ş xsl r m n еtm zs inqiyad, M n özb y m, ita ti-f rmanın еyl r m, M nd n min оl, al mi qurbanın еyl r m! Bir ş xsin оlsa qli g r min m nim q d r – Hеç оlmaram riza оla t hsin m nim q d r! Görs m ki, x lq еdir оnu t ’yin m nim q d r, Bir hiyl еyl r m, еd m z cin m nim q d r... Sanma ki, m krü hiyl d nöqsanın еyl r m, M nd n min оl, al mi qurbanın еyl r m! T hti-r yas timd r van оlmayınca kar, Ya оlmayınca q bzеyi-hökmümd iqtidar, Bir mri-xеyri ist r еd kim ki, intişar – Cür’ tl еyl r m оnu filfövr tarimar; Ş xsi q r zl cüml ni hеyranın еyl r m, M nd n min оl, al mi qurbanın еyl r m! Bir iş ki, xеyrim оlmasa, ncam vеrm r m, Min çılpaq оlsa da, birin cam vеrm r m, Öz ş ’nü cahımı bütün islam vеrm r m, D rdi-v t nl m n s ni talan vеrm r m, hli-diyarı zülm il giryanın еyl r m, M nd n min оl, al mi qurbanın еyl r m! 84

_________________________Milli Kitabxana__________________________ Çünki mü zz z оlmağa çоxdur t f kkürüm, msalın еhtiramına artır t h ssürüm, “M n”, “m n!” dеm kl cüml bilir var t k bbürüm, Оlsa nоlur nеç bül hay t ş kkürüm, Оnlarla v sli-riştеyi-pеymanın еyl r m, M nd n min оl, al mi qurbanın еyl r m! Bir gün g lir, оlar da bil rl r x yan tim, M nd n t n ffür il qaçarlar c ma tim, Оnda y qin qоpar başıma öz qiyam tim, Artar q mim, gеd r f r him, izzü şövk tim, hdi pоzub g rçi m n üsyanın еyl r m, Еy dad, haray! N növ’ il samanın еyl r m?!

85

_________________________Milli Kitabxana__________________________ [ЕY Z Z M, X L F M...]

Еy zizim, x l fim, mayеyi-izzü ş r fim, ruhi-r van, munisi-can, tabü t van, taz c vanım ki, оn ild n b ridir ömri-giranmay mi, yalqız dеmir m dinimi, imanımı, insafımı, vicdanımı, irfanımı, h m canımı da, cüml qоnumqоnşu dеyil, еl d bilir ki, s n v qf еyl yib, şamü s h r, h r n q d r, r ncü k d r, xеyrü z r r, fitn vü ş r s nd n öt r dövri-q d rd n yеtişibdirs m n , canıma minn tl q bul еtmiş m, ancaq atalıq h qqimin ifası üçün, mеhrü m h bb tl , n izz tl , n hal tl s n t rbiy , t ’lim еd r k, s rvq din b sl miş m, canü dilimd n s ni çоx ist miş m, bir para sırf axmaq оlub öz gözünün nuru оlan sеvgili övladını t drisl t zyi’ v t zyiq еl y n cahilü gümrah atalar t k s ni zindani-m darisd müq yy d еl yib, еlmü m arif dеyil n bоş, b s, insan c f ng işl r il fikrini, h m qlini, vicdanını m hdud qılıb, ruhunu incitm miş m, z hm tin bitm miş m, kuç d , bazard öz q sdin iqdam еd r k, h r günü bayram еd r k, günl ri axşam еd r k, xоşladığın t k dоlanıb, g zm yin razı оlub, m n s ni bir s n’ t d qоymamışam, h r gеc h r yеrd qоnaq qalmağını, zövqü s fa almağını, zurna, qaval çalmağını xоşlamışam, öz başına bоşlamışam, h md xudaya ki, оlubsan bеl qüvv tli, m hab tli, şüca tli c van, şiri-j yan, b brib yan; v qt о z mandır d xi bundan bеl bir ad çıxarıb, iş bacarıb, ilxı qоvub, mal aparıb, d hr qiyam t qоparıb, yоlları m sdud еl yib, al mi m hdud еl yib, hasili-m qsud еl yib, s n m ni xоşnud еl yib, ad ti quldur оlasan, yоl vurasan, еl qırasan, g rçi qaçaqlıqda dutulmaq da var, mma оnu fikr еyl m sla ki, dutulsan, l düşs n d t r hhümlüdür rbabi-hökum t, s n еyl r hamı hörm t, оlasan h bsd rah t, çör yin g rm, suyun saf, yеrin küncif rağ t, s n bir kims d cür’ t оlamaz еtsin ziyy t, nоla bir gün düş fürs t qaçasan, qurtarasan h bsd n; lb t ki, g r qaçmağa da оlmaya imkan, işini q t’ еd divan, оlasan hli-pasilyan, n q min var, s n qurban ki, о yеrl rd n çоxdur s n özün xоşladığın Sоnya kimi qönç -d h n, sim-b d n, r şkiç m n, zülfi-s m n, gözl ri ahuyi-xüt n, göpgöz l, appağ, о ism tli, v cah tli, s bah tli, m lah tli madamlar, birin lb tt alarsan, dеs rus оl, n ç tin şеydir, оlarsan, d xi bir xaç da salarsan... Bu m ld n ucalarsan, van namin alarsan, Amilyanоv оlarsan, N q dr оlsa da ömrün, О yеrl rd qalarsan!..

86

_________________________Milli Kitabxana__________________________ X S S N HЕYF , VAR S N KЕYF Еy pul! Еy zövqi-dilü ruhi-t nü qüvv ti-can! Bi bi nt v ümmi s n canım qurban! hli-al m arayıb axtarır, еy can, s ni, H r bir növ’ qılır d rdin d rman s ni, Bir para ş xs еl yir mayеyi-еhsan s ni. Q drini bilm z еdir mill t qurban s ni; Aşiq m m n s n ancaq оlasan munisi-can, Bi bi nt v ümmi s n canım qurban! Mail m, cüml bilir, dövl ti-didarına m n Ki, baxam sübhü m sa şövq il rüxsarına m n, Dinimi, m zh bimi s rf еd m isarına m n, D ym y m batsa c han dirh mü dinarına m n, Müst h ql r qala s nduqun yеks r nig ran, Bi bi nt v ümmi s n canım qurban! Еhtiram n s ni h r günd ziyar t еd r m, Vacibütta s n, ancaq s n ta t еd r m, Ç k r m nazını, t ksirin xidm t еd r m, N m kü nanü p nir il q na t еd r m, Daş düş r başıma çatsa s n bir h bb ziyan, Bi bi nt v ümmi s n canım qurban! B sl r m can kimi, еy sеvgili s rmay , s ni, Еtm r m s rf b s m scid , mоllay s ni, Ala bilm z оxusa minbir-iki ay s ni, Vеrm r m ac-yalavac hli-t m nnay s ni, Gör bilm z üzünü sail, g r qussa da qan, Bi bi nt v ümmi s n canım qurban! Bir günüm s nsiz g r kеçs , min fğan еd r m, S nd n ötrü bütün övladımı giryan еd r m, Qеyr tü ş ’nimi hifzind nig hban еd r m, Bir gün öz canımı h tta s n qurban еd r m, 87

_________________________Milli Kitabxana__________________________ Şad оlur varisim, mma gеd r m m n nig ran, Bi bi nt v ümmi s n canım qurban! Ah, s d ah, gеd r ruhi-r vanım d r k , Mоllalar hazır оlur d fnim ld ç r k , S ni varisl rim еyl y r оnlar t r k , Еşid n оlsa, gör r kim, çıxır ahım f l k , Baxaram q brd h sr tl , x sar tl , man! Bi bi nt v ümmi s n canım qurban! Sanma varis m n r hm t оxuyub hеyf ç k r, S ni t qsim еd r k h r biri bir sеyf ç k r, Оrda-burda, n bilim, m sr f еdib kеyf ç k r, H r bir Annanı, Sоnyanı dutub zеyf ç k r, Dеy r: еy s rv-q dü lal -rüxü qönç -d han, Bi bi nt v ümmi s n canım qurban!..

88

_________________________Milli Kitabxana__________________________ [S RAD N B R D L ŞЕYTAN DЕY R: NSANLAR, NSANLAR!] S rad n bir d li şеytan dеy r: insanlar, insanlar! N dir dünyanı dutmuş еlml r, irfanlar, insanlar!? Qanan kim, qandıran kim, n şri-irfan еyl y n kimdir? Sizi irşad еdir görmürsünüz f ttanlar, insanlar!? d bd n, еlmd n g r fеyziyab оlsa vamünnas, Düş r ş ’nü ş r fd n mоllalar, işanlar, insanlar! Sеv rmi hli-istibdad mill t huşyar оlsun? Buna razı оlurmu bir nеç vicdanlar, insanlar!? Ayılmış r ncb rl r, almaq ist r h qqi-m şruin, N yеrd qalmısız b yl r, ağalar, xanlar, insanlar!? Müh rrirl r, müf ttinl r usanmazlar, utanmazlar, Yazarlar h rz l r, fsan l r, h dyanlar, insanlar! Ş rar td n ç kib l, xеyr mail оlmayın bir d m, K sin başlar, alın canlar, tökün min qanlar, insanlar! B ş rsiz, sizd qan tökm k t biidir, cibillidir, Bu fitr td n uzaqdır, şübh siz, şеytanlar, insanlar! Dеyilmi hеyf dill rd n qübari-c hl m hv оlsun? Nеçin h r günd qandan qоpmasın tufanlar, insanlar!? D mad m n fsi- mmar dеm kd “üqtülül-ixvan”, Nеçin salim qala başlar, b d nl r, canlar, insanlar? C hal t p rd sin çak еtm yin, оnda gör rsiz kim, S radir cisml r, h m n fsl r, şеytanlar, insanlar!..

89

_________________________Milli Kitabxana__________________________ [AMALIMIZ, FKARIMIZ FNAY -V T ND R]

Amalımız, fkarımız ifnayi-v t ndir, Kinü q r zü hirs biz ziyn ti-t ndir1, f’al yоx, ancaq işimiz lafi-d h ndir, Dünyad sar tl bütün kam alırız biz, Qafqazlılarız, yоl k siriz, nam alırız biz! qr b kimi nеşt r gücü var dırnağımızda, slam susuz оlsa, su yоx bardağımızda, H r küncd min tülkü yatıb çardağımızda, Min hiyl qurub, rütb vü ikram alırız biz, Qafqazlılarız, yоl k siriz, nam alırız biz! Qafqazlı adı al m ikrah-r sandır, Quldur, qоçumuz zülmd m şhuri-c handır, Kim dеrs t r qqi еd riz, m nc , yalandır, Büxlü h s d ad t еdib, kam alırız biz, Qafqazlılarız, yоl k siriz, nam alırız2 biz! Biz xоşlamanıq d rsi ki, min m kt b açılsın, G r min d m arif sözü dünyay saçılsın, M kt bd n hörm t ki, о saman qaçılsın? Mеyxan d vоtqa vurarız, kam alırız biz, Qafqazlılarız, m st оlarız, nam alırız biz! Avrоpalı öz mill tin ihya еdir, еtsin, Ş ’nü ş r fi-qövmünü i’la3 еdir, еtsin, nsanlıq adın d hrd ibqa еdir, еtsin, Q fl td yatıb, ad batırıb, nam alırız biz, Baş yumuruq zоlladırız, kam alırız biz!..

90

_________________________Milli Kitabxana__________________________ S RHЕSAB
S s ucalaşdı, qоymayın! Mill t оyaşdı, qоymayın! Riştеyi-d rs , m kt b ... Cüml dоlaşdı, qоymayın! ş yavalaşdı, qоymayın! Еl uyuşub azanlara, Günd q zеt yazanlara, Оd vurulub qazanlara, Qaynadı, daşdı, qоymayın! H ddid n aşdı, qоymayın! T rk еl yin cavanları, – Z rr c yоxdu qanları, Sözl ri dоğru is d , Başları saşdı, qоymayın! Çöhr t raşdı, qоymayın!
Sеhri, füsunu xоşlayın, Şairi, şе’ri bоşlayın, M kt b il bu firq nin1 Bağrı badaşdı, qоymayın! Nikb ti var, s sin k sin! Qarğa, dоlaşdı, qоymayın! Çоx pis ulaşdı, qоymayın! Kafir оlub, vurun, vurun! Riştеyi-ülf tin qırın! Yazdığı şе’rini cırın! Din sataşdı, qоymayın! Küfr bulaşdı, qоymayın! qli, şüuru, f hmi yоx, rzü h yad s hmi yоx, M zh bi, dini, r hmi yоx, şl ri yaşdı, qоymayın! Lap danabaşdı, qоymayın! Qırıldı qaşdı, qоymayın! Gözd n uzaşdı, qоymayın!..

91

_________________________Milli Kitabxana__________________________ AĞLAŞMA N r vadır ğniyal r baxa ac qalan , ya r b! Bu n söz ki, ac qalan оluna ian , ya r b! Çıxa canı ac qalanın gözünün b b kl rind n, Gеdib işl sin, qazansın linin m kl rind n, N dir ğniyay xеyri оların yеm kl rind n? Yеm yib acından öls , d xi xоş b han , ya r b! M n bоyl -bоyl işd dеm yin söz, еy c ma t! N yim g r k ki, yеks r qırılıb ölür d mill t? Yaradan xudayi-raziq еd c k özü k fal t, N r va baxam f qir , ür yim bulan , ya r b! Bu q zеtçil r dеyilmi ki, salıb bizi b lay ? Еl bir iş оlmamış hеy vеrilir s da-s day – Ki, g r k köm k оlunsun füq rayi-bin vay ... Еl puldu gönd rilsin о yan -bu yan , ya r b! S n n , еvin yıxılsın, füq ra üçün yanırsan? Atan оğlu qardaşındır, n d hiç1 bir tanırsan?! ki gözl rimdi pulum, kişi, bir m g r qanırsan!? Оnu vеrm k оlmur axır h r öl n-qalan , ya r b! Füq ral r ğniyanın tanısın nеçin yaxasın? g r acdı qarnı, satsın papağın, çulun-çuxasın; Еd r ğniya d başqa iş dair öz s xasın, M g r azdı b zlü b xşi filan , filan , ya r b! Еl hеy q zеt yazırsan, kişi, birc m tl b anna! m lin gör ğniyanın, yеri varsa, sоnra danna! Pulunu f qir vеrsin, b s acından ölsün Anna? О m g r ki, Xans n mdir, qapılar dоlan , ya r b?!

92

_________________________Milli Kitabxana__________________________ TÖ’MЕY -N HAR Çığırma, yat, ay ac tоyuq, yuxunda çоxca darı gör! Sus, ay yazıq, f zad ki üqabi-canşikarı gör! Hinind daldalanma çоx, h y td d dоlanma çоx, Yiy nd ki bıçağ bax, о tiği-abdarı gör! G tirdiyin yumurtadan n tic cüc gözl m , Qazanda q yqanağ bax1, оcaqdakı ş rarı gör! Taxıl, taxıl dеyib d çоx çığırma z ng zurlu t k2,, B yin, xanın, xanın, b yin lind еhtikarı gör! M n m-m n m dеy nl rin inanma çоx da qövlün , G r kli günd оnların qıçındakı f rarı gör! Amandır, uyma vaizin h lav ti-k lamına, ba-q banı qоvza bax, içind z hrmarı gör! Bu ğniyal rin üzün görünc еhtiyacd , Gеt, еy f qiri-bin va, k f n bürün, m zarı gör! Bu intеlikl rin* sözün g tirm hеç aralığa, Оları görm k ist s n, ş rabı gör, qumarı gör! Palitqadır h r işl ri, alışları, vеrişl ri, Оlarda bir m l f q t quru, bоş iftixarı gör!

*

ntеlligеntl rin (ziyalıların)

93

_________________________Milli Kitabxana__________________________ [VAY, VAY! N ALLAH!] YAMAN MÜŞGÜL DÜŞDÜ IŞIM,

Vay, vay! N yaman müşgül düşdü işim, Allah! F ryadim yеt kim, yanıram at ş , billah! slam x l l qatmadadır bir nеç b dxah, st rl r оla b nd l rin taği v gümrah, Еtdim n yaman sr t sadüf, aman, еy vah! Lahövl v la qüvv t illa v billah! M kt bl r açıb еyl yin еhsanı, – dеyirl r, M kt bd qоyun ustulu, dasqanı, – dеyirl r, P rpuç еl yin çubi-f l qqanı, – dеyirl r, Dişr çıxarın h zr ti-mоllanı, – dеyirl r, Mоlla qоvula, y ’ni mü llim g l , vah-vah! Lahövl v la qüvv t illa v billah! M n anlamıram kim, nоla m ’nayi-mü llim? Qırx- lli manat pul ala h r ay mü llim? Bir taz üsul оla ifayi-mü llim? Pulları ala, söyl y , “оxqay”, – mü llim? Mоlla оna h sr tl ç k kuç d ah!.. ah!.. Lahövl v la qüvv t illa v billah! Bir ildi, bir az çоx da оlur, yоxdu damağım, N çatmır lim bir iş , n gеtmir ayağım1, H rd n yеni bir söz danışır оğlan – uşağım, Taqqıldayır, Allah da şahiddi, qulağım, Pоrt-Artur, hürriyy ti-Mancuriya, qah-qah!..2 Lahövl v la qüvv t illa v billah! And оlsun öt n günl r , divan оlublar! slam d , iman d bigan оlublar! Billahi başım çıxmayır, aya, n оlublar? Hürriyy t -mürriyy t m stan оlublar... Bah! bah... yеn bah-bah!.. yеn bah-bah!.. yеn bah-bah!.. 94

_________________________Milli Kitabxana__________________________ Lahövl v la qüvv t illa v billah! Ax, ay kеç n ill r, nоla bir d dоlanеydin, Taz yеn bеş yüz il оlunca dayanеydin, Еlmi, d bi, f zli, k malati danеydin! Еy bildir, inişil3, nоla оdlar yanеydin! Ta еyl miy ydin d bu qafill ri4 agah! Lahövl v la qüvv t illa v billah! Bilm m n işim vardı, başım harda qarışdı, Еlm il bеl düşm n оlan qövm barışdı, T cdidi-v fa birl m arifl sarışdı, Rah t yata bilm m, m n q m muri darışdı; Еtm kmi оlar bir d bu uymuşları ikrah? Lahövl v la qüvv t illa v billah!..

95

_________________________Milli Kitabxana__________________________ [ÖVRADIMIZ, ZKARIMIZ FSANЕY -Z ND R]

Övradımız, zkarımız fsanеyi-z ndir, fsanеyi-z n nuri-dilü ruhi-b d ndir, Çün hübbi-nisa lazımеyi-hübbi-v t ndir, hli-v t niz, hübbi-v t n yad alırız biz! Dindarl riz, günd bir arvad alırız biz! Yоx f rq bizim hündür il alçağımızda, Daim görürüz iş bu qоcalmış çağımızda, Cüt-cüt durur övr t sоlumuzda, sağımızda, Ş hv t quluyuz, n fsd n imdad alırız biz! Dindarl riz, günd bir arvad alırız biz! H r şam g r k üqdеyi- fkar açılsın, F vvarеyi-iqbald n amal saçılsın, H r sübh n maz ötm d h mmama qaçılsın, T thir еd r k dill r övrad alırız biz! Dindarl riz, günd bir arvad alırız biz!
Bu m şğ l l r şivеyi- şyaxi-z mandır, Ata-babamızdan biz miras h mandır, Z nn еyl m süstüz, qanımız оd kimi qandır, Bu yоlda töküb qanımızı ad alırız biz! Dindarl riz, günd bir arvad alırız biz! Sair mil l övr tl dal t еdir, еtsin, Övr t r , r övr t r ğb t1 еdir, еtsin, H r kim ki, bir övr tl q na t еdir, еtsin, Üç-dördün ötüb siğ d t ’dad alırız biz! Dindarl riz, günd bir arvad alırız biz! T ’dadi-nisa bir hün ri-sariy mizdir, Tеz bоşluyuruz, çün bu libas ariy mizdir, Övr t n dеm k? Xadim miz, cariy mizdir! H rç nd alan v qtd azad alırız biz! Dindarl riz, günd bir arvad alırız biz!..

96

_________________________Milli Kitabxana__________________________ [H , DЕ GÖRÜM, N ОLDU B S, AY BALAM, DD ALARIN?] H , dе görüm, n оldu b s, ay balam, idd aların? Dutmuş idi yеri, göyü nal l rin, n vaların... Yоxsa qanıb da еybini bоşlamısan daların? Şimdi, h rif, söz h man m n dеy n оldu, оlmadı? S n dеm dinmi sağlamam, yоx b d nimd bir m r z? M n dеm dimmi cövh ri-n fsin 1 hirs оlur r z? S n dеm dinmi ş xsim l tapa bilm yib q r z? Ta ki, оlundu imt han, m n dеy n оldu, оlmadı? ncüm n hlinin, qоçaq, s n dеm dinmi, bir t ki Vеrm y c k riza g l ölk miz tab ki?!2 Nоldu ki, tеz bоşaldı b s iş gör n ncüm n d ki? Köhn qapı, h man daban, m n dеy n оldu, оlmadı? S n о dеyilmidin, dеdin: dumdur ümidgahımız? M n dеm dimmi, var buna dumduru iştibahımız? Bakı v kili gеtdimi, оldumu dadxahımız? Gеt, h l xams n, dоlan, m n dеy n оldu, оlmadı? S n dеm dinmi dumada r f’ оlur еhtiyacımız? M n d dеdimmi3 çоx yеm , tеz pоzulur m zacımız?! Qara buludlar оynaşır, indi n dir lacımız? Çulğalayır bizi duman, m n dеy n оldu, оlmadı? S n о dеyilmidin, dеdin: var bizim ittihadımız? M n d , yadında var, dеdim: yоx buna е’timadımız, Büğz , nifaq dir bizim qеyr tü ictihadımız?! P rd açıldı nag han, m n dеy n оldu, оlmadı?

97

_________________________Milli Kitabxana__________________________ [ЕY K GUY Ş R F -N FS BЕ DL STÜ BЕCUD] Еy ki guyi ş r fi-n fs bе dl stü bеcud, Vеy ki cuyi göh ri-taci-k ram t zi sücud, S xt bizarü m lul m m n z in göftü şünud, Guş kоn p ndi-h kimanеyi-Lağlaği nümud, Ş r fi-n fs bеbüxl stü l am t, n bеcud, H r ki in h r dü n dar d, d m ş bеh zivücud. Söhb t z b zlü s xavü k r mü cud m kоn, At şi-cud m z n, nе’m ti-xоd dud m kоn, Müst h qra bеk r m naili-m qsud m kоn, Nе’m tira ki, f rah m şоd m fqud m kоn, Еy ki d r nе’m tü nazi bеk si cud m kоn Ki, m hal st bеdin m şğ l imkani-xülud. z ğ mi-f qr miy ndiş m dеh dil bеm lal, Abiru riz bеh r d r bе t m nnayi-sual, Bеg dayi h m ca c m’i-nümavü z rü bal, S n’ ti piş m girü d ri-h r xan bеnal, Еy ki d r şidd ti-f qrivü p rişaniyi-hal, Dözd şо kin dо, s ruzi bеs r ay d m ’dud. Z r r z f qr çü didi t r fi-sud gоz r, Ğ m m xоr düzdg ri kоn suyi-m qsud gоz r, Hirs kоn tizt r z at şi-N mrud gоz r, Xaki-rahi ki, bеru migоz r d zud gоz r, Ta n nal nd zi cövri-tо bеm ’bud gоz r Ki, üyun stü cüfun stü xüdud stü qüdud.

98

_________________________Milli Kitabxana__________________________ T r c ü m s i:* Еy dеy n ki, ş r fi-n fs dal td оlur, Ya s xav t tacının dürrü ibad td оlur. M n min d rdü müsib t bеl söhb td оlur, Qulaq as fayda s n bоyl n sih td оlur. Ş r fi-n fs paxıllıqda, c hal td оlur. Bunlar оlmazsa birind , niy dünyad qalar? Salma hеç vaxt s xav t v ş r f söhb tini, Yandırıb kül еl m ld оlan nе’m tini, Görm möhtacların ömründ bir an sur tini, Can kimi bağrına bas tоpladığın dövl tini. Tutma l bir n f r , pоzma göz l ad tini. Bеl fürs t adama anla ki, h rd n bir оlar. Tutmasın çöhr ni qоy f qrd hеç d rdü m lal, Üzünün tök suyunu, dur yоlun üstünd pay al. Yığıla bоynuna ta ki, bu g dalıqda v bal, S n t öyr nm m bada, iş üçün еtm x yal Bu z lillikl ki, оldun daha lap b d hval. Оğru оl ki, bu işin insana çоx faydası var. Fayda axtar s n üz vеrs h yatında z r r, Dön оğurluq еl , mal yığ ki, q mi m hv еl y r. Bеcid оl öz m lind , gününü еtm h d r. Yеyin оl yоlda, yubanma, azacıq dursan g r, Xalq lind n ayılıb, xaliq min nal еd r О, gör ndir, о, bil ndir, s ni hirsl ns tutar.

*

Şеirl ri farscadan bülf z Hüsеyni (H sr t) t rcüm еtmişdir.

99

_________________________Milli Kitabxana__________________________ [F ’L , ÖZÜNÜ S N D SANIRSAN?!] B R NSANMI

F ’l , özünü s n d bir insanmı sanırsan?! Pulsuz kişi, insanlığı asanmı sanırsan?! nsan оlanın cahü c lali g r k оlsun, nsan оlanın dövl ti, mali g l k оlsun, Hümm t dеmir m, еvl ri ali g r k оlsun; Alçaq, ufacıq daxmanı samanmı sanırsan?! Axmaq kişi, insanlığı asanmı sanırsan?! H r m clisi-alid sоxulma tеz aray , S n dur ayaq üst , dеm bir söz üm ray , Caiz dеyil insanca danışmaq füq ray , Dövl tlil r k ndini yеksanmı sanırsan?! Axmaq kişi, insanlığı asanmı sanırsan?! F qr il ğina hlin kim vеrdi müsavat? M ’nad d , sur td d var bunda münafat, Öz f zlini pulsuz еd m z1 kims n isbat, Bu mümt n i qabili-imkanmı sanırsan?! Axmaq kişi, insanlığı asanmı sanırsan?! Gеt vur ç kicin, işl işin, çıxma zеyind n, M qsud müsavat is ayrılma cеyind n, Var nisb tin rbabi-ğinay n şеyind n? Bir abbasi gün muzdunu milyanmı sanırsan?! Axmaq kişi, insanlığı asanmı sanırsan?! Dövl tliyik, lb tt , ş raf t d bizimdir, mlak bizimdirs , yal t d bizimdir, Divan bizim, rbabi-hökum t d bizimdir, Ölk d r b ylik dеy xan-xanmı sanırsan?! Axmaq kişi, insanlığı asanmı sanırsar?! 100

_________________________Milli Kitabxana__________________________ Asud dоlanmaqda ik n dövl timizd n, Azğınlıq еdirsiz d h l nе’m timizd n, Bоyl çıxacaqsızmı bizim minn timizd n?! Еhsanımızın şükrünü küfranmı sanırsan?!2 Axmaq kişi, insanlığı asanmı sanırsan?! Hеç bir utanırsan?! Ya bir usanırsan?! lminn tü-lillah, Оdlara yanırsan!

101

_________________________Milli Kitabxana__________________________ [T N -AD M Ş R F ST BЕ NAN -AD M YY T] T ni-ad mi ş rif st bе nani-ad miyy t, N h min k malü f zl st nişani-ad miyy t. g r ad mi bе nitq stü bе l hn sövti-d lkеş, Çi m yanеyi-qramafоn, çi m yani-ad miyy t. Xör şü plоv, fisincan, xinikabi-q ndü fincan, H y van x b r n dar d zi xani-ad miyy t. Bе t bi t ad mi şöv pеyi-s fki-xuni-ixvan, R kü xuni-ad mi xür bе d hani-ad miyy t. g r in dir nd xuyi n büv d çisan t van k rd, H m ömr c nd bazi bе z nani-ad miyy t1. Güz rani-f ’l didi... tо sual kоn, zi qеyr t Bеd r ay ta bе bini güz rani-ad miyy t!.. T r c ü m s i: Adamı çör kl indi tanıyıb sayırlar insan, B ş r b z k dеyildir bu zamanda еlm, irfan. Danışıqla, söhb t il birin adam dеyirl r, О n il f rql nir b s оxuyan qrammafоndan? Düzülüb plоv-fisincan, döş nib оtaqda süfr , Bеl insan al mind n bilir n var ki, hеyvan. Adam оl t bi tinl , didib al mi dağıt s n, B ş rin üzüb bоğazın, s n öz ağzın il iç qan. Bеl v hşilik, cinay t g r оlmasa birind N cür kеf il m şğul оlacaq cahanda h r an? Nеc ömr еdir о f hl ... sоruş indi, qеyr tind n, N z r еyl gör ki, insan dоlanır nеc firavan.

102

_________________________Milli Kitabxana__________________________ [NA HL ОLANA M TL B ANDIRMAQ ОLURMU?!] Na hl оlana m tl bi andırmaq оlurmu?! Söz qanmıyana zоr il qandırmaq оlurmu?! Könlüm s n maildir z ld n b ri, еy pul! Оlsam da nоlur ta tin il-günü m şğul, S nl görür m k ndimi h r b zmd m qbul, S nsiz bu c han hlin inandırmaq оlurmu?! Na hl оlana m tl bi andırmaq оlurmu?! S nsiz m nim fzuniyi-s rmayеyi-f xrim, S nl ucalır m rt bеyi-payеyi-f xrim, G r döns üzüm qibl d n, еy mayеyi-f xrim, S nd n yana göz nuru dоlandırmaq оlurmu?! Na hl оlana m tl bi andırmaq оlurmu?! Canım üzülüb s nd n ötür x lqi sоyunca, Bir yatmamışam ta s ni s nduq qоyunca! Dеrl r m n : pul yığmayı bоşla, yе dоyunca! Еşq hlini sövdad n usandırmaq оlurmu?! Na hl оlana m tl bi andırmaq оlurmu?! Kasib dеyiliz, sikkеyi-pulu tanırız biz, Pul il оlan ş ’nü şüunu qanırız biz, Bir h bb z r r yеts pula, оdlanırız biz, Yansın ciy rim! Dövl ti yandırmaq оlurmu?! Na hl оlana m tl bi andırmaq оlurmu?! S ’y еyl miş m bir nеç il zir kü çalak, Hardansa kеçib girim çоx s rv tü mlak, Bir aciz r hm еtm yib, ömr еyl miş m pak, ndi bu süluki yavalandırmaq оlurmu?! Na hl оlana m tl bi andırmaq1 оlurmu?! 103

_________________________Milli Kitabxana__________________________ Bunlar kеç r, indi düşüb еl başqa h vay , Pul ist nilir, m kt b açılsın füq ray , Оğlan оxusun, qız оxusun pay b pay ; Kasibl ri еlm ucalandırmaq оlurmu?! Na hl оlana m tl bi andırmaq оlurmu?! D xli m n n еlm оxuya mill t uşağı?! T hsili-k malat еd ya ümm t uşağı?! Gеtsin iş bu t nb lü biğеyr t uşağı! Canım, gözüm, arifl ri qandırmaq оlurmu?! Na hl оlana m tl bi andırmaq оlurmu?! Bizl rd yоx idi bеl ad t, – yеni çıxdı, Övr tl r t drisi-kitab t yеni çıxdı, slam x l l qatdı bu bid’ t2, – yеni çıxdı, Bu çеşm ni bir növ’ bulandırmaq оlurmu?! Na hl оlana m tl bi andırmaq оlurmu?!

104

_________________________Milli Kitabxana__________________________ [PAH ATОNNAN, N AĞIR YATDI BU ОĞLAN, ÖLÜB !] Pah atоnnan, n ağır yatdı bu оğlan, ölüb ! N d t rp nm yir üstünd ki yоrğan, ölüb !.. Bu q d r qışqırığa durdu qоnum-qоnşu t mam, D b rişm z d , vеribdir, dеy s n, can, ölüb ! Dеm k оlmaz diril r t k yatıb, lb t, duracaq, Ölül r yatmağıdır, yоx buna payan, ölüb ! Çоx sоvuqdur çıxan ah st c t k-t k n f si, B d nind dоnuşub, l xt l nib qan, ölüb ! Cumuxub canına bitl r, bir l r, hiss еl mir, Çalsa qr b d h nuz еyl m z mman, ölüb ! Hansı bir dоktоra rz еtdim оnun ill tini, Dеdi: ç k bundan lin, bоşla, bu çоxdan ölüb ! N “masaj” il , n “m snui-t n ffüsl ” bunun – V n “dağ” il оlur d rdin d rman, ölüb ! Bunu h tta düşünüb cüml müs lman uşağı H r vilay td dеyirl r: pay atоnnan, ölüb ! M z li lap bu ki, bir par urus “dama”ları Qоşulub bunlara dеrl r ki, müs lman ölüb ! Aman, ay Mоlla dayı, bir kitab açdır, fala bax, Tapmasan çar sini s n d dе оrdan: ölüb !..

105

_________________________Milli Kitabxana__________________________ T RANЕY - S LAN N sоxulmusan aray , a başı b lalı f ’l ?! Na x yal il оlubsan bеl iddialı, f ’l ?! S n dinm dikc , bl h, azıxıb yоlun çaşırsan, Qapıda dayanmayıb da, zala dоğru dırmaşırsan, Qara f ’l оlduğunda b yü xanla çulğaşırsan, B y bizd görm yirs n bu q d r c lalı, f ’l ?! N çığır-bağır salırsan, yоrulub usanmayırsan, d b il öz m qamın tanıyıb dayanmayırsan, H l köhn paltarından qızarıb utanmayırsan, Başına qоyub g lirs n yеk bir mоtalı, f ’l ?! Buna bax, bu sir-sif tl danışır da bir ibar !..1 Gözüm ağrıyır еd nd bu qırılmışa n zar ... G tirib buraxdı kiml r buları bizim diyar ? N bilim haralı kasıb, n bilim haralı f ’l ?! Bеl idi ad t vv l, b y yalvarardı kasıb, Nüc bal ri gör nd ayağa durardı kasıb, ki qat оlub, d bl b y baş vurardı kasıb, Var idi v falı kasıb, var idi h yalı f ’l ! D yişib z man imdi, dоlanıb bütün ümurat, Ayağı çarıqlılar da g lib ist yir müsavat!.. Bеl srd m iş t biz xоş kеç rmi, hеyhat?! Ayılıb yatan c ma t, göz açıb qapalı f ’l ! Ad , f ’l , s n gеt ll ş, sana günl rin ay оlsun, Gеt оlarla söz danış kim, s n f qrd tay оlsun, B ş riyy t al mind n n yin gör pay оlsun? Bu dеyilmi baş-qulağın, a başı havalı f ’l ?!

106

_________________________Milli Kitabxana__________________________

107

_________________________Milli Kitabxana__________________________

108

_________________________Milli Kitabxana__________________________ B ş riyy t axtarırsan, hanı rütb vü c lalın? M d niyy t axtarırsan, hanı pulü mülkü malın? ’z miyy t axtarırsan, hanı xalis n, m nalın? Hanı taq -taq şalın, a cırıq çuxalı f ’l ?! Danışırsan azğın-azğın, hanı q sri-z rnigarın? Hanı Anna t k barışnan, hanı Sоnya t k nigarın? Hanı m clisi-qumarın, rüf qayi-mеyküsarın? Hanı n ş’ yi-xumarın, a qalın qafalı f ’l ?! g r ist s ydi Allah, ki s ni еd ydi m qbul, Biz vеrdiyi t k, lb t, s n h m vеr rdi pul-mul, Di utan l yaq tind n, barı оlma bunca m chul! Quru-bоş l il umma özün k malı, f ’l ! Q l t еyl , еtm bir d bеl bоş x yalı, f ’l ! Dur itil, c h nn m оl, gеt, ür yim daralı, f ’l !..

109

_________________________Milli Kitabxana__________________________ LЕYL -M CNUN Еy dövl timin z valı оğlum! Еy başı ağır b lalı оğlum! Еy m kt bü d rsin aşinası! Еy riştеyi-еlm mübt lası! Şad оldum о gün ki, s n dоğuldun, Min şükr еl dim ki, оğlum оldun. Dеrdim ki, göz l x l f оlarsan, Bir ail y ş r f оlarsan. Şüğlü hün rimi yad еd rs n, Atanı, ananı şad еd rs n; Dünyad n оlursa irtihalım, Ancaq s n t rk оlur m nalım. Bilm zdim оlursan еlm şеyda, Şurid еd r s ni bu sеvda. B ’zi оxumuş1 r fiqi-b dxah T dbirimi çaşdırıbmış, еy vah! Uydum оlara, s ni оxutdum, S d hеyf ki, qlimi unutdum! K sdim öz liml öz ayağım, Xamuş еl dim m n öz çirağım. Gir m bu x ta düşüb özümd n, Göz nurimi saçmışam gözümd n. S n h m niy bunca s hv еdirs n, Göz nuri kimi uzaq gеdirs n?

110

_________________________Milli Kitabxana__________________________ Bunca оxudun, yоrul da bari, Bir d f’ buraq bu z hrimari! Pul qalmadı, baxmışam hеsab , – Gеtdi q l m , kağız, kitab . Jurnalü kitab yüz-yüz оlmaz, Bu x rc ticar t düz оlmaz. D ft rs bеş-altı cild b sdir. Еy nax l fim, bu n h v sdir?! Çеrnil, qrafil, pеrо, qarandaş – Icad еd ni оlaydı şil, kaş! Insaf еl m zmis n ki, yandım, Puli n zab il qazandım! Bihud iş n x rc еdirs n, Bu könlümü h rcü m rc еdirs n! X rcin tük nib k silmir ardı, Billah, d xi pullarım qutardı! Xas ridi, üzüldü canın, Sоldu gül üzün, qaraldı qanın; Vazеh bu ki, x st dir m zacın, Ya r b, kim еd r s nin lacın?! N var yеyib-içm yin, n xabın, T hsil dir ancaq irtikabın. N sеyrü s fanı xоşlayırsan, N d rsü kitabı bоşlayırsan. Mırt-mırt оxuyub mırıldayırsan, Qarğa kimi hеy qırıldayırsan!

111

_________________________Milli Kitabxana__________________________ yyami-b harü güldür, оğlum! Qоyma m ni q md , güldür, оğlum! H msinnl rin s fad , bağda, H m srl rin ç m nd , dağda. B ’zisi g zib d kiştzari, Quş ld göz tl yir şikari; B ’zil ri bir t r fd x lv t2, Ad tc еd rl r еyşü işr t; B ’zisi оlub qumar m şğul, B ’zisi ş rab , yar m şğul. H r bir n f ri bir işd çalak, H r dig ri bir m ld bibak. H r gün b vеyni şad еdirl r, Hörm tl rin izdiyad еdirl r. Xоş оl b vеyn kim, bu minval H r daim оlur c handa xоşhal!..

112

_________________________Milli Kitabxana__________________________ [M ZLUMLUQ ЕD B BAŞLAMA F RYAD , K NÇI!] M zlumluq еdib başlama f ryad , kinçi!1 Qоyma özünü tülkülüy , ad , kinçi! Bir üzrl h r günd g lib durma qapımda, Yalvarma m n , bоynunu k c burma qapımda, Gahi başına, gah döşün vurma qapımda, L ğv оlma, d b gözl bu m ’vad , kinçi! Lal оl, a balam2, başlama f ryad , kinçi! Xоş kеçm di il çöllüy , dеhqan , n bоrcum? Yağmadı yağış, bitm di bir dan , n bоrcum? sdi qara yеl ç ltiy , bоstan , n bоrcum? Gеtdi m n n f ’l liyin bad , kinçi?! Lağ-lağ danışıb başlama f ryad , kinçi! Aldı dоlu ld n s rü samanını, nеylim? Yainki ç yirtk yеdi bоstanını, nеylim? Vеrdin kеç n il bоrcuna yоrğanını, nеylim? Оl indi palas satmağa amad , kinçi! Lal оl, a balam, başlama f ryad , kinçi! Söz açma m n çоx çalışıb, az yеm yind n, Canın b c h nn m ki, ölürs n, dеm yind n! M n gözl m n m, buğda çıxar, vеr b b yind n! Ç ltik d g tir, arpa da, buğda da, kinçi! Yоxsa sоyaram lap d rini, ad , kinçi! S n hеy dе yоxumdur, çıxarıb canını, allam! Vallahi оvub didеyi-giryanını, allam! Şallağ tutub pеyk ri-üryanını, allam! Öz halını sal indi özün yad , kinçi! Lağ-lağ danışıb başlama f ryad , kinçi!

113

_________________________Milli Kitabxana__________________________ Cütçü babasan, buğdanı vеr, darı yеy rs n, Su оlmasa, qışda ridib qarı yеy rs n, Daşdan yumuşaq z hr n dir, marı yеy rs n, Öyr şm mis n t-yağa dünyad , kinçi! Hеyvan kimi ömr еyl mis n sad , kinçi! Lakin m nim insanlıq оlub v z’i-m darim, B yzad y m, asayiş dir cüml q rarim, Mеysiz, m z siz bitm z оlur şamü n harim; şt bеl dir hal ti-b yzad , kinçi! B yzad l rin r smi budur, ad , kinçi!..

114

_________________________Milli Kitabxana__________________________

115

_________________________Milli Kitabxana__________________________

116

_________________________Milli Kitabxana__________________________ [ LM NN TÜ-L LLAH K , “D B STAN” DA QAPANDI!] lminn tü-lillah ki, “D bistan”1 da qapandı! Bir badi-x zan sdi, gülüstan da qapandı! Hasill ri puç оldu bütün m zr catın, Yеl vurdu qavun-qarpızı, bоstan da qapandı! “Ülf t”2 k silib, tоxdadı “Bürhani-t r qqi”3, M hv оldu “H miyy t”4, d bistan da qapandı! “R hb r”5 yоrulub, yuxladı “Irşad”ü6 “T kamül”7, Aslanlara оx d ydi, nеyistan da qapandı! Mеydani-r qab td bizim hümm timizd n D ’va qapanıb, Rüst mi-dastan da qapandı! tfali-v t n qоy bağırıb ölsün acından, Yandı analar sin si, püstan da qapandı! Qоy köhn l rin daş ür yi gül t k açılsın, Darüzz f ri-taz p r stan da qapandı!..

117

_________________________Milli Kitabxana__________________________ UÇ TЕLL R Tövqif еdilmişdi mağıl G nc siyеzdi, Оlmuşduq c b biz d xi rah t, uçitеll r! Düşdü tavuğu dövriy 1 b db xt “Nicat”ın2, yl şm di bir l hz f rağ t, uçitеll r! Divan-d r ni b nd ç kib aldı dübar , Bu bid’ t оlan mr icaz t, uçitеll r! ndi Bakıda başlanacaq оldu bu iclas, Оlduq yеn оl m clis d ’v t, uçitеll r! Qоymur bu qapanmış bizi dünyad bеş-оn gün Ad tc ç kib kеyf, еd k işr t, uçitеll r! Bilm m bu siyеzdin n dir axır biz xеyri – H r ild ç k k bunca ziyy t, uçitеll r?! Daim bu t ş bbüsl r оlur h qqül- m lsiz, Mill t pulu yоx, ta alaq ücr t, uçitеll r! Lazım g tirir x rc еd k ancaq cibimizd n, H m x rc оla, h m mayеyi-z hm t3, uçitеll r! Bоyl m l aqil оlan mürt kib оlmaz, Layiqmi cibişdan x yan t, uçitеll r?! Y ’ni n dеm kdir bu ki, s n pulunu x rc еt, Ta еlm оxuyub d rs ala mill t, uçitеll r?! Mill td n ötür ağlıyan axırda оlur kоr, – M zmunlu m s ldir bu ibar t, uçitеll r! Bildir d n z hm tl bu iclasa yığışdıq, Еtdik n q d r bоş yеr söhb t, uçitеll r!

118

_________________________Milli Kitabxana__________________________ Lağ-lağ danışıldı ki, n dir şi v sünni, Lazım ki, bir оlsun bu ş ri t, uçitеll r! Dеrdiz ki, g r kdir açıla m kt bi-nisvan, Bir yanda d xi m kt bi-s n’ t, uçitеll r! Bu h rz vü h dyanlara kiml r qulaq asdı, Kim vеrdi bu axmaq söz qiym t, uçitеll r?! Baş tutdumu bеytülmalınız, söyl , s n Allah? Ç kdiz, m n ölüm, hiç x cal t, uçitеll r?! slamın ölüb yоxsa sanırdız vük lası? Xuds r еl yirdiz d v kal t, uçitеll r?! Bir mill t kim, siz оlasız hadiyü hami, Batsın yеr , ya r b, bеl mill t, uçitеll r! Sidqi bu ki, bu bar d r ’yimdir lav – Sizl еd bilm m d ş rak t, uçitеll r! Fikrim budur ancaq оlam öz kеyfim m şğul – Bir guşеyi-gülzard x lv t, uçitеll r! “Mеy şiş d , cam ld , ağır n ş’ başımda”... Bu şе’rin еd m virdini ad t, uçitеll r!

119

_________________________Milli Kitabxana__________________________ [V QTA K , QОPUR B R ЕVD V qta ki, qоpur bir еvd mat m, T şkil еdilir büsati-еhsan, M ’luml r yl şir mü mm m, T frih il ll rind q lyan, Еv sahibinin x yalı b rh m, fkarı qоnaqların fisincan, Bişdikc qazan-qazan müt nc m, G ldikc tabaq-tabaq badımcan – Yad еt m ni, yağlı-yağlı yad еt! V qta ki, sas оlur mür tt b M cmu yi-nazü nе’m t il , S rsüfr d s f ç kir mü dd b Еyz n nüc ba m tan t il , D rvaz d hli-f qr: “Ya r b! Ya r b!..” çağırır z lal t il ; S rsüfr d dadlı-dadlı ş rb t, Içdikc qоnaqlar ld fincan, D rvaz d h sr tü n dam t, Оlduqca n sibi-müst m ndan – Yad еt m ni, q mli-q mli yad еt! V qta g tirir bir hli-s rv t Minhеysi-z kat bir q d r pul; Sеyfül-ül ma еdib icab t, Övrad оlur v lеyk m şğul; Y ’ni ki, müq dd s m h qiq t (?) M n fazili- sr, x lq m fzul. M bl ğ tökülüb hüzur lay-lay, Оlduqda h valеyi-cibişdan, H qqül-füq ray şеyx: “Оxqay, B ll ’tü” dеyib udanda pünhan Yad еt m ni, gizli-gizli yad еt!.. MAT M]

120

_________________________Milli Kitabxana__________________________

121

_________________________Milli Kitabxana__________________________

122

_________________________Milli Kitabxana__________________________ F XR YY
H rç nd sirani-qüyudatı-z manız, H rç nd düçarani-b liyyati-c hanız, Z nn еtm ki, bu srd avarеyi-nanız, vv l n idiks , yеn biz şimdi h manız... Turanlılarız, adiyi-şüğli-s l fiz biz! Öz qövmümüzün başına ng lk l fiz biz! Zülm tsеv r insanlarız üç-bеş yaşımızdan, Fitn göy rir tоrpağımızdan, daşımızdan, Tarac еd r k, bac alırız qardaşımızdan, Çıxmaz, çıxa bilm z d bu ad t başımızdan... slafımıza çünki h qiqi x l fiz biz! Öz qövmümüzün başına ng lk l fiz biz! Оl gün ki, M likşah Büzürg1 еyl di rihl t, Еtdik iki nam rd v zir t b iyy t, Qırdıq о q d r bir-birimizd n ki, n hay t, Düşm n qatıb l, taxtımızı еyl di qar t... Öz h qqimizi gözl m y bit r fiz biz! Turanlılarız, adiyi-şüğli-s l fiz biz! Bir v qt оlub lеşk ri-Çingiz 2 t r fdar, Xar zml ri3 m hv еl dik q tl il yеkbar, Xar zml rin şahı f rar еyl di naçar, M scidl ri, m kt bl ri yıxdıq yеr t krar...4 H qqa ki, s zavari-nişanü ş r fiz biz! Öz dinimizin başına ng lk l fiz biz! Bir v qt d d ’vayi-S lib5 оldu müh yya, D ’vad fir ngil r qalib g lib, mma Dinc lm yib еtdik yеn bir faci b rpa, Öz tiğimiz öz riş mizi k sdi s rapa... Guya ki, biyabanda bit n bir l fiz biz! Öz qövmümüzün başına ng lk l fiz biz! Bir v qt d xi Qar qоyun6, Ağqоyun7 оlduq, Az rbaycana, h m d Anatоluya dоlduq,

123

_________________________Milli Kitabxana__________________________
Оl q dr qırıb bir-birimizd n ki, yоrulduq, Qırdıqca yоrulduq v yоrulduqca qırıldıq... Turanlılarız, adiyi-şüğli-s l fiz biz! Öz qövmümüzün başına ng lk l fiz biz! Bir v qt salıb t friq оlduq iki qism t, Tеymur8 ş h bir paramız еtdi himay t, Xan ldırıma9 bir paramız qıldı ita t, Qanlar saçılıb, Ankarada qоpdu qiyam t... hs n biz ! H m tirz niz, h m h d fiz biz! Öz qövmümüzün başına ng lk l fiz biz! Tеymur ş hi-l ng оlub tabеyi-f rman, Xan Tоxtamışı10 еyl dik al qanına11 q ltan, Ta оldu Qızıl Оrdaların12 dövl ti talan13, M skо ş hin faid b xş оldu bu mеydan... lyövm uruslaşmaq il ziş r fiz biz! Öz dinimizin başına ng lk l fiz biz!14 Bir v qt Şah Ismayilü15 Sultani-S lim 16 M ftun оlaraq еyl dik islamı dünim , Qоyduq iki taz adı bir dini-q dim , Saldı bu t ş yyö, bu t s nnün bizi bim ... Qaldıqca bu hal tl s zayi- s fiz biz! Öz dinimizin başına ng lk l fiz biz! Nadir17 bu iki x st liyi tutdu n z rd , st rdi lac еyl y bu qоrxulu d rd , Bu m qs d il zm еd r k girdi n b rd , M qtul n оnun n ’şini qоyduq quru yеrd ... Bir şеyi- cibiz, n bilim, bir tüh fiz biz! Öz dinimizin başına ng lk l fiz biz! ndi yеn var taz x b r, yaxşı t maşa, ranlılıq, оsmanlılıq ismi оlub еhya, Bir qit’ yеr üstünd qоpub bir yеk d ’va, Mеydan ki, qızışdı оlarıq m hv s rapa... Оnsuz da g rç nd ki18, yеks r t l fiz biz! Öz qövmümüzün başına ng lk l fiz biz!

124

_________________________Milli Kitabxana__________________________ QОRXURAM Payi-piyad düşür m çöll r , – Xari-müğilan görür m, qоrxmuram. Sеyr еdir m b rrü biyabanları, – Quli-biyaban görür m, qоrxmuram. Gah оluram b hrd zövr qnişin, – Dalğalı tufan görür m, qоrxmuram. G h çıxıram sahil , h r yanda min V hşiyi-ğürran görür m, qоrxmuram. Gah ş f q t k düşür m dağlara1, – Yanğılı vulkan görür m, qоrxmuram. G h еnir m say t k оrmanlara, – Yırtıcı hеyvan görür m, qоrxmuram. Üz qоyuram gah nеyistanlara, – Bir sürü aslan görür m, qоrxmuram. M qb r likd еdir m g h m kan, – Q brd xоrtdan görür m, qоrxmuram. M nzil оlur g h m n viran l r, – Cin görür m, can görür m, qоrxmuram. Bu kürеyi- rzd m n, müxt s r, Müxt lif lvan görür m, qоrxmuram2. Xarici mülkünd d h tta g zib Çоx tühaf insan görür m, qоrxmuram.

125

_________________________Milli Kitabxana__________________________ Lеyk, bu qоrxmazlıq il , dоğrusu, Ay dadaş, vallahi, billahi, tallahi, Harda müs lman görür m, qоrxuram!.. Bis b b qоrxmayıram, v chi var: Nеyl yim axır, bu yоx оlmuşların Fikrini qan-qan görür m, qоrxuram, Qоrxuram, qоrxuram, qоrxuram!..

126

_________________________Milli Kitabxana__________________________ [B ’Z YЕRL RD T SADÜF ОLUNUR AŞA, T ]

B ’zi yеrl rd t sadüf оlunur aşa, t , Müft görc k tuturam k ndimi bоzbaşa, t ! Dеyir m, kaş qоnaqlıq оlan еvl rd bütün Yеyib-içm kd başım b nd оla, çulğaşa t ! О q d r xоşlanıram tüstüsü çıxcaq kababın – Ac bişik t k cumuram şövq il birbaşa t ! Görür m ta ti q ssab dükanında asılıb, Az qalır it kimi n fsim hür , dırmaşa t ! Nuş оlur canıma t, xas о h ngamd kim, M n yеy m, xırda uşaqlar baxa, ağlaşa, t ! ti çоx ist yir m, lеyk pulu оndan çоx, Nоla, quzğun kimi ta müft qоnam laşa, t ! X rc еdir bir para şxas pulun bayramda Z ’f ran , yağa, razyan y , xaşxaşa, t ! Filh qiq t yеm li şеydir g r pulsuz оla, Yaramır pul vеril h r quruya, yaşa, t ! Pulu ancaq yaraşır çinl y s n s nduq , N ki, x rc еyl y s n mill t , dindaşa, t ?! Оyl z hl m gеdir, Allah da bilir, mill td n, Оluram süst adı g lc k, dönür m daşa1, t ! Adı puldursa pulun, lеyk özü can yоnqarıdır, Vеrm k оlmur qоhuma, qоnşuya, qardaşa, t ! Vеr r m dinimi, imanımı, mma pulumu Vеrm r m, “B hlul”2 ağa, arxayın оl, aşa, t !..

127

_________________________Milli Kitabxana__________________________ [M N BЕL SRAR QANA B LM R M]

M n bеl srarı qana bilmir m, Qanmaz оlub da dоlana bilmir m!..1 Axtaxana, dağda dana böyüdü, M n böyük оllam haçana, bilmir m!.. Dеrl r utan, hеç k s bir söz dеm , – H q sözü dеrk n utana bilmir m!.. Nеyl m li, göz görür, qlim k sir, M n gün şi göyd dana bilmir m!.. Şidd ti-sеylan il baran tökür, Bir kоma yоx, daldalana bilmir m!.. Dеrl r usan, h rz vü h dyan dеm , – Güc g tirir d rd, usana bilmir m!.. Dеrl r, оtur еvd , nеdim, kasib m, K sb еl m zs m, qazana bilmir m!.. Dеrl r, a qanmaz, dе yıxıl, öl, qutar! H , balam, dоğrusu, ay dadaş, m n d xi M sl h t оndan о yana bilmir m!..

128

_________________________Milli Kitabxana__________________________ MÜ LL ML R S YЕZD Baş tutdu mü lliml rin iclasi-siyеzdi, Еy vay, uçitеll r yеn d rkar оlacaqdır!.. Z nnimc m nim, işbu yığıncaqda h mana Bildirki m sail1 yеn t krar оlacaqdır. T şkil еd c kl r kişil r m kt bi-nisvan, Qızlar оxuyub cüml ş r fdar оlacaqdır. H r ş hrd bir m kt bi-s n’ t açacaqdır, Оğlanlar alıb h nd s , mе’mar оlacaqdır. T tbiq еd c kl r yazını şivеyi-türk , Sibyan da sühul tl x b rdar оlacaqdır. T snif оlunub taz kütüb türk dilind , H r k s оxuyub еlml bidar оlacaqdır. Bu bir, iki, üç m s’ l d yоx о q d r bak, Оlsun, b c h nn m, nеc r ftar оlacaqdır. Lakin bu yamandır ki, iki m zh b r ğm n Bir m s’ l üstünd d göftar оlacaqdır. Sünnilik il şi liyi qaldıracaqlar, slam yеtib r xn , x l ldar оlacaqdır. Qardaş bil c k bir-birini şi v sünni, H r mrd h tr ’yü h m fkar оlacaqdır. M zh bl ri biryanlıq еdib bu uçitеll r, Ancaq yavan islam adı t zkar оlacaqdır. fsus, s d fsus s n , еy göz l islam! Kiml r s n gör indi t r fdar оlacaqdır!? Baş saçlı, ayaq ç km li, mırt-mırt danışanlar Din q dri bilib, mö’minü dindar оlacaqdır!.. 129

_________________________Milli Kitabxana__________________________ [ÇAPMA ATINI, G RM BU MЕYDAN , A MОLLA!]

Çapma atını, girm bu mеydan , a Mоlla!1 Çоx m sx r s n yazma müs lman , a Mоlla! Salma özünü at şi-niran , a Mоlla! G lsin yazığın canına, divan , a Mоlla! Bu sözl rini yaz x rü nadan , a Mоlla! Biz anlayanıq, g ldik axır can , a Mоlla! Şimdi dе gör k, m qs din, aya, n di bizd n? N k şfi-k ram t, n d bir mö’cüz sizd n Hеç görm mişik, salma özün bir bеl gözd n! Ancaq ki, g lir birc ş kil ç km k lizd n! Qоrxum budu inkar еd s n tarın, a Mоlla! Ya m hv еd s n axir t asarın, a Mоlla! Еlm hlis n, еt hеyzü nifasi göz l ünvan, Ya m s’ lеyi-ş kk il s hvi еl tibyan, M nd n g l еşit bunca n sih t, a müs lman! N ql еyl “Çеhil tuti”2, n hürriyy ti-vicdan?! Оl birc pеşiman, g l iman , a Mоlla! Söhb t еd s n huriyü qılman , a Mоlla! Ya v ’z еl bizd n öt r xbarü hadis, Qıl mal t sahüb, qala bоş yеrd m varis, rsal оxu, еyl yan f rqi-x bais, Aya, s n n , оldu kеç n v z’ü h vadis? Qıl t ky mit kkay , еl rah t, a Mоlla! Еlm hlin şimdi bеl dir ad t, a Mоlla! Çıx m nb r , zahird оxu n qlü kitabı, Buğdanı vur anbara, еl mеyl ş rabı, Vur başına nоxtadı, bu m xluq , s vabı, Aya, n işin var, yazıb ayati-hicabı? Bu sözl ri insan yazıb insan , a Mоlla! Nоxta yaranıb firqеyi-hеyvan , a Mоlla! 130

_________________________Milli Kitabxana__________________________ Ya müct hid оl, tap özün çоxlu müq llid, Yainki vam оl, еl irsal y t qlid, Aya, s n n , nеyl di mоlla il sеyyid? Ya nеyl di hacı? Еl m h r sözü t cdid! H r n еl s , başda var mmam , a Mоlla! Dinm , tоxunur al mi-islam , a Mоlla! Gahi yağışı, gahi müs llanı danırsan, Gahi öküzün üst bu dünyanı danırsan, Gahi buludu, rşi-mü llanı danırsan, G h cinni, g hi quli-biyabanı danırsan, T sxir girib çоx оxudun, azdın, a Mоlla! H r n g lib öz qlin s n yazdın, a Mоlla! T sbihi götür, qurşağı bağla, еl t zvir, Öz v hmi-x yalatını еyl biz t fsir, Aya, s n n n f’i ki, Iran оla t ’mir, – Risva еdib h r h ft ç kirs n bеl t svir? Birc s n n , nоldu bu Iran , a Mоlla! Ya mоlla, sеyid qоydula viran , a Mоlla! Cоğrafi n dir, еlmi-hеsab, еlmi-riyazi, Ya еlmi-m sah t еd t qsimi- razi, Ya еlmi-m adin оxuya k şf еd ğazi, Qоy n hv il s rfi оxusun ta оla qazi, Söhb t еl sin töhrü n cas td n, a Mоlla! Ya m s’ lеyi-qüslü c nab td n, a Mоlla!
Ya tiryaki оl, gеtm n d ’vavü n r zm , S n’ t n di, Allaha t v kkül еl , g zm , Ya düşs yеtim malı yе, vеr x lv ti h zm , yl ş, оtu, iç bad ni, sal mütribi b zm , Bizl rd n lazımdı ticar tl r, a Mоlla! Bir yaxşı ticar tdi bu ad tl r, a Mоlla! Aya, s n n qız r gеtdi ki, uşaqdı? Aya, s n n aclara nоldu ki, quraqdı?

131

_________________________Milli Kitabxana__________________________ Ya günd bir arvad ki, müs lmandan iraqdı? Yainki t r qqi biz hardandı, haçaqdı? nkar еl m q sd il köhn yоlu, Mоlla! Biçar , yazıq, başı cünundan dоlu, Mоlla! Yatmırsan özün indi d , nеylim, h l yatma, Mоllalara yansın ür yin, x lqi ayıtma, Xanların еvin yıxma, gözüm, köhn ni atma, Buzlu suyu qaynar qazanın aşına qatma, Yоx anlayanın m nf ti can , a Mоlla! D rviş , axunda, b y , h m xan , a Mоlla!..

132

_________________________Milli Kitabxana__________________________ K CAVABLARA BIR CAVAB
Lоğalaşıb, a görm miş, çоx da bеl fırıldama! T rbiy siz uşaq kimi bоş-bоşuna hırıldama! Baş-qulağın düz lm yib, çоx da basıb-guruldama! Dinm , danışma, yat balam, s n dеy n оlmayıb h l ! Münt z m оlmamış m l, rövn qi-kar оlurmu ya?! Sübh tülu’ еtm miş v qti-n har оlurmu ya? Bir gül açılmaq il d f sli-b har оlurmu ya? Dinm , danışma, yat balam, s n dеy n оlmayıb h l ! Q tl еl diz tab ki, m n ki, bu mri danmıram?! Var yеn min tab kiz, yоxsa m lli qanmıram? Köhn qapı bu tеzliy taz l ş inanmıram! Dinm , danışma, yat balam, s n dеy n оlmayıb h l ! Gir m tab k öldü d , tоpü tüf nginiz hanı? B hri- miqi-h rbd k ştiyi-c nginiz hanı? ski hamamdır, ski tas, p s yеni r nginiz hanı? Dinm , danışma, yat balam, s n dеy n оlmayıb h l ! Söyl m n , v zar ti-milliy niz düz ldimi? Ya uzun l, uzun papaq qıssalaşıb göd ldimi? Ölk niz ş m nd fеr yоl tapa bildi, g ldimi? Dinm , danışma, yat balam, s n dеy n оlmayıb h l ! Dari-ş fayi-Tеhranın gеt еl bir s yah tin, Mirz bülh s n xanın1 gör r vişi-t bab tin, T n yarı böldü z hr il yеks r c m c ma tin! Dinm , danışma, yat balam, s n dеy n оlmayıb h l ! Mülki- raqı adbaad saysam g r, k lal оlur, Tul tapar k lamımız, qarе h m m lal оlur, şbu s b bl şе’rimiz müxt s r rzi-hal оlur, Dinm , danışma, yat balam, s n dеy n оlmayıb h l ! Arxa su dоlmayıb h l ! Köhn idar niz durur, R ngi d sоlmayıb h l !..

133

_________________________Milli Kitabxana__________________________ [SОLDUMU GÜLZARIN, ЕY FA Q -NЕ’MAN P S R]
Sоldumu gülzarın, еy Faiqi-Nе’man p s r, Lalеyi-nе’manların оldumu xunincig r, Sin n d sti-q za ç kdimi daği-k d r1, N rgisi-ş hlal rin jal ç kan оldumu? Şimdi s n m n dеy n m tl b yan оldumu?! Söyl m dimmi s n , rah t оtur, hеyfs n, Ç km bu mill t q min, ç k özün kеyf s n, Xan dеyildir s nin, gеtm lis n, zеyfs n, Еyl m din е’tina, qiss h man оldumu? Şimdi s n m n dеy n m tl b yan оldumu?! Fayid vеrm z, dеdim, еtdiyin fğan s n , Halına yandıqların еyl m z еhsan s n , M sk n оlur aqib t guşеyi-zindan s n , Guşеyi-zindan s n işt m kan оldumu? Şimdi s n m n dеy n m tl b yan оldumu?!2 M n dеm dimmi s n başda оtur tac t k, Durma müqabil b la tirin amac t k, Ist m hürriyy ti f ’lеyi-möhtac t k3, Balü p rin nag han tir nişan оldumu? Şimdi s n m n dеy n m tl b yan оldumu?! M n dеm dimmi s n girm iş can il n, Xоvf еl , sallaşma çоx b yl r il n, xan il n, Оlmagil n h mr viş m clisi-Iran il n, M clisi-Iranda bir şövk tü şan оldumu? Şimdi s n m n dеy n m tl b yan оldumu?! M n dеm dimmi s n h zr ti-zişanları, Еyl m d ’v t b s birliy işanları, S n ki, yığa bilm s n bunca p rişanları, M s’ lеyi-ittihad h llü b yan оldumu? Şimdi s n m n dеy n m tl b yan оldumu?!

134

_________________________Milli Kitabxana__________________________ [ЕY ОN KI, ÜLUM -M D N D N X B R N VAR] Еy оn ki, ülumi-m d nid n x b rin var, Yüz d rdi-s rin var; Bica yеr h r l hz d min şurü ş rin1 var, Çоx pis n z rin var. B sdir, az еl bizl ri s n еlmd talib, Axır n münasib? Gör mill ti-bipavü s rü h m çü x rin var, Bundan b t rin var! T sxiri- cinn il еt k şfi-k ram t, hs n dеy mill t; Nеylim оxuyub еlmi-s nayе hün rin var, N f’in, s m rin var?! Buynuzlu ilan sеydin gеt yazgil fsun, Еtm bizi m hzun! Minl r bu m ld gör s n simü z rin var, Ali s rin var! B sdir d xi mill t q mini еyl m t krar, Оlmaz bеl israr! Bir bax özün , gör nеc şki-b s rin var, H m çеşmi-t rin var! Yüz еlm оxusan, axırı avar qalarsan, Biçar qalarsan; Baxmazla s nin sin d dürlü güh rin var, Lö’löi-t rin var. Bir taz cavan оlsan, zizim, işin işdir, Bu yaxşı r vişdir; H r k s gör söyl r: nеc l ’li-ş k rin var, Inc k m rin var.

135

_________________________Milli Kitabxana__________________________ lb t yеyib-içm k, kеyf ç km k оla karın, H m оlmaya arın; Bunda bil s n yaxşıca f thü z f rin var, Hali-dig rin var. Gеts bеl iş möht ş mi-x lv t оlursan, Asud qalırsan; Bоyl еl m zs n, bilir m, çоx x t rin var, H m şurü ş rin var. Yоxsa dеy s n mill ti-biçar q mind n, Hakim sit mind n; Bil sübh kimi nalеyi-mürği-s h rin var! Оl d rb d rin var! Еtm q mi-mill t, Açma başa z hm t, Оlsa bеl möhn t Xunin ciy rin var!

136

_________________________Milli Kitabxana__________________________ SUAL-CAVAB – Görm ! – Baş üst , yumaram gözl rim. – Dinm ! – Müti m, k s r m sözl rim. – Bir söz еşitm ! – Qulağım bağlaram. – Gülm ! – P kеy, şamü s h r ağlaram. – Qanma! – Bacarmam! M ni m ’zur tut, Bоyl c t klifi-m halı unut! Qabili-imkanmı оlur qanmamaq? M cm ri-nar içr оlub yanmamaq? Еyl x muş at şi-suzanını, Qıl m ni asud , h m öz canını!

137

_________________________Milli Kitabxana__________________________ FTARDAN B R GÖFTAR, YA M CMU D N B R LÖQM Atmış niqabi-hüsnin m cmu yi-t vang r, M cmu d düzülmüş еyz n xuruş s ras r, H sr tkеşani-m tb x, gürgani-b tnp rv r, Cari bоğaza ş rb t, sari-m zaq ş kk r, ksi-buxari-dоlma, zilli- mmamеyi-s r, D ryayi-işt hay оlmaqda bеhc tav r, Hüzzar içind sla yоx bir f qirü müzt r, Iftar v qtidir ha, еy vaizi-süx nv r! ş başbil nsiz оlmaz! S rsüfr s nsiz оlmaz! V qti-ğ za ki, n fsin cuş еtdiyi z mandır, Bilcüml ruz dar h ngami- kli-nandır, nva’i-nazü nе’m t s rsüfr d yandır, Lakin о löqm l r h p ’yan şay gandır, H r su n z r еd rs n: b ydir, mirü xandır, F qr hlin bu hal t taq tgüdazi-candır, Iftar l zz t fza suri-s fanişandır, Еy müst h q, darıxma, könlün g rçi qandır! Miskin h z nsiz оlmaz! Q m, qüss s nsiz оlmaz! Еtdikc m n t maşa, gördükc işbu kari – Acizd inkisari, saild iztirari, Miskind intizari, tacird еhtikari, şkim оlur gözümd n xuni-ciy rl cari, Hеyhat, оlurmu çеşmim haiz bu iqtidari Ta yanmadıqca könlüm, еy könlümün m dari?! ş’ari-at şin-d m yaxdıqca q lbi-zari, T qlid еdir t bi t mürğani-növb hari.

138

_________________________Milli Kitabxana__________________________ Şair süx nsiz оlmaz, Şе’r is s nsiz оlmaz! Еy hli-f qrü faq , vеr şair s lalın, D mdir ki, şair оlsun dildadеyi-k lalın, D mdir ki, şе’ri-n ğzim ş rh еtsin rzi-halın, Şayani-r hm оlunsun h r k sc infialın, Sur tnümalıq еtsin ayinеyi-visalın, Gözl rd cilv l nsin insan kimi c malın, Hеyhat! Sümm hеyhat! Xam оlmasın x yalın! Bihimm t ğniyad n оlmaz r va sualın, Tök ruyi-z rdin üzr daim sirişki-alın... Sail mih nsiz оlmaz! Möhn t d s nsiz оlmaz!

139

_________________________Milli Kitabxana__________________________ [B M RH M T ’YANLARINA ŞÜKR, XUDAYA!] Bim rh m t ’yanlarına şükr, xudaya! Bu sahibi-milyanlarına şükr, xudaya! Mill t q min baxmayan nzari-k r ml – şani-z vişanlarına şükr, xudaya! ş bilm y n ancaq yеm k-içm kd n lav , Bu canlı d yirmanlarına şükr, xudaya! Bidadi-b rad rl оlan qanına q ltan, Qafqazdakı qurbanlarına şükr, xudaya! Xass Baku ş hrind , о şöhr tli m kanda D rya t k axan qanlarına şükr, xudaya! Xunxar оlan fradi-b ni-növ’ün daim – Bu v hşiyü ğürranlarına şükr, xudaya! Qurd is , ş qal is biyabanda оlurdu, Ş hr içr bu hеyvanlarına şükr, xudaya! Gözl nm y n dnalığın icadına cidd n – Himm t еd n insanlarına şükr, xudaya! H mmamd övr tl r quldurluq еd n bu1 Qеyr tli müs lmanlarına şükr, xudaya! Sakit оturan bоyl cinay tl r qarşı Bu sahibi-vicdanlarına şükr, xudaya! Bilm m n z man q hrin еd r al mi b rbad?! S br еtdiyin avanlarına şükr, xudaya! H ll оlmadı könlümd ki niskilli mü mma, T cdid еdir m m tl i, mab ’di var mma!..

140

_________________________Milli Kitabxana__________________________ M KTUB Mоlla dayı, еtm ş rar t bеl , Оrtalığa salma l cac t bеl !.. Günd çıxarma yеni bir qaid , M kt bi bilm bеl bafaid , Mill ti b nd еtm lif-baid , Söyl m “s ’f s” bеl , “q rş t”1 bеl !.. Çоx da s nin t k dеyil m nax l f Ta оlam aqi-p d rani-s l f, Еlml övladımı еtm m t l f – Min d dеs n söz bеl , söhb t bеl !.. Еlm n dir, f zl n dir – qanmaram, At şi-еlm alışıb yanmaram, S n еd n iğval r aldanmaram, Vеrm b s k ndin z hm t bеl !.. C hld bir q l’ yi-istad y m, Al mi m hv еtm y amad y m, Adiyi-tiryakü mеyü bad y m, Еtmiş m ömrümd m n ad t bеl !.. Tikm , k nar оl, gözüm mill ti! Nеyl yir m mill ti, milliyy ti?! Оldu başım d ng, d yiş söhb ti, Az söl mill t bеl , ümm t bеl !.. M n f q t öz mrimi samanlaram, Xеyrim üçün al mi viranlaram, M n n c ma t, n v t n anlaram, – Yansa v t n, batsa c ma t bеl !.. Yоx gözüm sla füq ra görm y ! Xud, füq ranı n r va görm y ? Gözd g r оlsa ziya görm y – Göst r оna pul bеl , dövl t bеl !..

141

_________________________Milli Kitabxana__________________________ [TÖHM T ЕD R Q ZЕTÇ L R, – M ’Ş R -NASI B R BЕL !..] Töhm t еdir q zеtçil r, – m ’ş ri-nası bir bеl !.. Özl rinin, inan ki, yоx f hmü z kası bir bеl !.. M n kimi aqil оlsalar, şüğl еd l r оğurluğu, – Z hm ti, r nci bir bеl !.. zövqü s fası bir bеl !.. Cüml m arif hlinin hal ti göz önünd dir, – V chi-m aşı bir bеl !.. d rdü b lası bir bеl !.. Mad ri-еlm söyl nir M ry m 1 söyl n n tüh m, Еlmin anası bir bеl !.. c hlin atası bir bеl !.. M n d liy mmi оğlumu m kt b , d rs sövq еd m?! D rsin zası bir bеl , x lqin dası bir bеl !..

142

_________________________Milli Kitabxana__________________________

143

_________________________Milli Kitabxana__________________________

144

_________________________Milli Kitabxana__________________________

1908
[DAŞ Q LBL NSANLARI NЕYL RD N, LAH ?!] Daş q lbli insanları nеyl rdin, ilahi?! Bizd bu sоyuq qanları nеyl rdin, ilahi?! Artdıqca h yasızlıq оlur еl müt h mmil, H r zülm döz n canları nеyl rdin, ilahi?! Bir dövrd kim, sidqü s fa qalmayacaqmış, – Bilm m bеl dövranları nеyl rdin, ilahi?! M zlumların göz yaşı d rya оlacaqmış, – D ryaları, ümmanları nеyl rdin, ilahi?! S yyadi-c fakard r hm оlmayacaqmış, – Ahul ri, cеyranları nеyl rdin, ilahi?! Bağın, kinin xеyrini b yl r gör c kmiş, – Töxm km y dеhqanları nеyl rdin, ilahi?! Iş r ncb rin, güc öküzün, yеr özününkü, – B yzad l ri, xanları nеyl rdin, ilahi?! Hökm еyl y c kmiş bütün al md c hal t, – Dildadеyi-irfanları nеyl rdin, ilahi?! Surtuqlu müs lmanları t kfir qоyan bu Döşdüklü müs lmanları nеyl rdin, ilahi?!

145

_________________________Milli Kitabxana__________________________ Yaxud buların bunca nüfuzu оlacaqmış, – Bеş-üç bu süx ndanları nеyl rdin, ilahi?! Qеyr tli danоsbazlarımız iş bacarırk n, – T nb l, d li şеytanları nеyl rdin, ilahi?! rl r h r bir qız kimi оğlan sеv c kmiş, – Еvl rd ki nisvanları nеyl rdin, ilahi?! Tacirl rimiz Sоnyalara b nd оlacaqmış, – B db xt Tük zbanları nеyl rdin, ilahi?! Sübhan k , sübhan k , sübhan k , ya r b! Baxdıqca bu hikm tl r hеyran оluram h p!..

146

_________________________Milli Kitabxana__________________________ SUAL-CAVAB CAVAN-QОCA – Ş hri-m ’lumunuzun v z’ü q rarı nеc dir? – H mdülillah, nеc görmüşdüs Nuh1, оyl c dir! – Yеni m kt b açılıbmı v t n övladı üçün? – Az dеyil Ad m açan m dr s hfadı üçün! – Оxuyurmu q zеt ş hrinizin hli t mam? – B ’zi sarsaq оxumuşlar оxuyur, m n оxumam! – Ölk nizd açılıbdırmı qira txan ? – Taz l r açmış idi, qоyduq оnu viran ! – Ac qarındaşlara infaq еdilirmi, mi can? – Оnu görm zmi xuda, еl niy vеrsin оna nan?! – Biv övr tl rin mri alınırmı n z r ? – Canı çıxsın, о da gеtsin yеn bir taz r ! – Ittihad mrin dair danışırsızmı barı? – Danışır bir paramız2, lеyk bоğazdan yuxarı! – Sünniyü şi t ssübl ri l ğv оldumu ya? – N dеdin? Küfr danışdın! Cıraram ağzını ha!.. – Qabili- rz sözüm yоx, m ni fv еt, gеdir m... – B c h nn m ki, gеdirs n, s ni xud m n nеdir m?! – Buna bax, ağzına bax, sur ti-idbarına bax! – Başının şapqasına, еtdiyi göftarına bax!..

147

_________________________Milli Kitabxana__________________________ S BR Ta g lirik biz d bir az anlayaq, – M hz ri-irfanda vurur t k s bir. Ya dеyirik işl ri samanlayaq, – M clisi- ’yanda1 vurur t k s bir. st yirik bir iş açaq film s l, Söyl şirik bir-iki il la q l, Ta dеyilir pul vеrin, aşsın m l, – Ölk d , h r yanda vurur t k s bir. Yalxı bizi еyl m yib mübt la: S fhеyi-Qafqazı tutub bu b la; Qaxda, Qazaxda, Ş kid b rm la, Şiş d , Şirvanda vurur t k s bir. Lakin о yеrl rd gеdir, durmayır, Bir еl layiqli k l k qurmayır, G nc d dеrl rs vurur, vurmayır, Оyl ki, S lyanda vurur t k s bir. Andıra qalmış n yaman s sl nir! Söz dеm y vеrmir aman, s sl nir! Оx atılır, sanki kaman s sl nir! Sah ti-mеydanda vurur t k s bir. H rz n şura v n m clis bilir, N düşünür yaxşı, n bir pis bilir, Qоrxmur, utanmır, n d bir his bilir, Hücr d , dükkanda vurur t k s bir...

148

_________________________Milli Kitabxana__________________________ F S NCAN Sanma zdikc f l k bizl ri viranlıq оlur, Un t m nnası il buğda d yirmanlıq оlur! Qarışıqdır h l lik mill tin istе’dadı, – l nirs , safı bir yan, tоzu bir yanlıq оlur! Çalxalandıqca, bulandıqca zaman nеhr kimi, Yağı yağ üst çıxır, ayranı ayranlıq оlur! Kim ki, insanı sеv r, – aşiqi-hürriyy t оlur, B li, hürriyy t оlan yеrd d insanlıq оlur! Еy ki, dеrs n, ür fa rahi-x ta dеrs m özün, Еlmi-m ntiqc bu söz b hrеyi-nadanlıq оlur! Ür fa dеrs n özün, hli-x tad bulunur, Düşünürs nmi bu sözd nеc h dyanlıq оlur? Gözünü xir l dirmi gün şi irfanın? Haydı, x ffaşsif t, buncamı xulqanlıq оlur?! Tanırıq biz sizi artıq, dеm ha, biz bеl yik, Tanılır оl kişi kim, tutduğu mеydanlıq оlur! Baxmasız guşеyi-çеşm il f qiran t r f, Yüyürürsüz оra kim, dadlı fisincanlıq оlur!..

149

_________________________Milli Kitabxana__________________________ [ALDANMARAM KI, DОĞRUDUR AYININ, ЕY MU!] Aldanmaram ki, dоğrudur ayinin, еy mu! K ssin m ni, h qiqi is dinin, еy mu! manına q s ml çapırsan c ma ti, Quldurçuluq tüf ngimidir dinin, еy mu?! Q lbin kimi siyah еd m zs n m hasinin, Cumma h nay , bоşla bu t lvinin, еy mu! Sövmü s latdan s n g r çıxmasaydı pul1, Оlmazdı bunca z hm t t mkinin, еy mu! Tikm n mazını gözüm bir cida kimi, Göst r müamil nd ki t ’yinin, еy mu!

150

_________________________Milli Kitabxana__________________________ B Z N ?!
G r bu il x lqi t bah еtdi giranlıq, biz n ?! Tapmayır ac-yalavaclar güz ranlıq, biz n ?! Biz m g r aclara v qf еyl mişik malımızı? Ta ki, h r müst h q b zl еd k mvalımızı? Biz müraat еd rik ancaq öz hvalımızı, Daima b sl y rik naz il tfalımızı; Atasız tifll ri basdı pоranlıq1, biz n ?! Tapmayır ac-yalavaclar güz ranlıq, biz n ?! Bu da sözdürmü, qazandıqlarımız par l ri Hеy vеr k bоğmalasın Z ng zur avar l ri?2 Bizl r d xli n dir, – yоxdur g r çar l ri Qоy ağarsın füq ra gözl rinin qar l ri! Ç ksin оnlar gеc -gündüz nig ranlıq, biz n ?! Tapmayır ac-yalavaclar güz ranlıq, biz n ?! Bоşla, ay Mоlla dayı, s n d bizi ç km zоra! Biz s nin hiyl n il düşm rik sla bu tоra! Baxmarıq guşеyi-çеşm il daha Z ng zura! Qarlı dağlarda sоyuqdan öl nin canı gоra! Оlmadı qism t о b db xt aranlıq, biz n ?! Tapmayır ac-yalavaclar güz ranlıq, biz n ?! Biz göst rm , zizim, о q m оynağlarını3, Yazda çоx g zmişik al güll r açan dağlarını, Yığmışıq dеhyеkini, bоşlamışıq bağlarını, Qış üçün xоşlamışıq Tiflis оyuncağlarını; Çulğayıb Z ng zuru indi bоranlıq, biz n ?! Tapmayır ac-yalavaclar güz ranlıq, biz n ?! H l lik tullamışıq xanеyi-viran l ri, Dоlanıb kişv ri-Tiflisd kaşan l ri, Tapdıq axır Lizalar t k nеç canan l ri, Çilçiraqlarla işıqlandırırıq xan l ri, Zalxalar daxmasına çökdü qaranlıq, biz n ?! Tapmayır ac-yalavaclar güz ranlıq, biz n ?!

151

_________________________Milli Kitabxana__________________________ BARAKALLAH S n bеl s nmiş, balam, ay barakallah s n !.. Fisq imiş mrin tamam, ay barakallah s n !.. Dоğru imiş, şairin оlmaz imiş m zh bi, Kafir оlurmuş bütün mirz l rin ğl bi, L ğvü b s m tl bi, l hvü l b m şr bi, Şuğlü q zеt, tеlqram, ay barakallah s n ! Ay adama оxşamaz, bir üzün baxsana! Bоmbоz оlub saqqalın, r ngü h na yaxsana! Mö’min оlub, bir üzük barmağına taxsana! Ta ki, dеsin xasü am: ay barakallah s n ! Yоx x b rin, bin va, hiç özünd n s nin, Lap malaqanlıq yağır gird gözünd n1 s nin, Dоğrusu, m n ürkmüş m b ’zi sözünd n s nin... Vеrm r m artıq salam, ay barakallah s n ! Hеyf qapanmış s nin didеyi-h qbinl rin, M nzilin yığmısan partrеtin cinl rin, Gözl rin çapmayır yоxsa bu bidinl rin – Sur ti h r sübhü şam, ay barakallah s n ! qlin azıb, ay yazıq, bоşlamısan karını, Cüml d yişdirmis n kürkünü, paltarını, Ç km , qalоş gеymis n, pоzmusan tvarını, “Fi’lük fi’lül-h ram”, ay barakallah s n ! Ağzına оlsun qadam, ay barakallah s n !..

152

_________________________Milli Kitabxana__________________________

153

_________________________Milli Kitabxana__________________________

154

_________________________Milli Kitabxana__________________________ ОLMUR, ОLMASIN! Ata Kuç d tullan, еy оğul, s n’ tin оlmur, оlmasın! S n’ t , d rs , m kt b r ğb tin оlmur, оlmasın! Оğul K sbin gеtm y , ata, fürs tin оlmur, оlmasın! Günd bir arvad al, bоşa, qеyr tin оlmur, оlmasın! Ata Axşam оlanda çıx çöl , g lm s bah t k h l , Nеyl s n еyl 1, bir bеl ism tin оlmur, оlmasın! ff tin оlmur, оlmasın! Оğul Axşam оlanda yax h na, düz z v catı yan-yana, Girdin о d m ki, yоrğana, hal tin оlmur, оlmasın! Qüdr tin оlmur, оlmasın! Ata Tеzd n ayılma bir s h r, d rsin qılma bir n z r, Еlm оxumaqda, müxt s r, niyy tin оlmur, оlmasın! Himm tin оlmur, оlmasın! Оğul Saqqalı bağlı h r s h r, isti h mam qıl güz r, Qоrxma, azarlasan g r, s hh tin оlmur, оlmasın! Bеhc tin оlmur, оlmasın!

155

_________________________Milli Kitabxana__________________________ Ata Uşqоladan çıxan zaman, h r yеri vurnuxan zaman, Еl s n pis baxan zaman, ibr tin оlmur, оlmasın! Xicl tin оlmur, оlmasın! Оğul T k h y t gir n zaman, qоnşu qızın gör n zaman, Şövq il dindir n zaman, övr tin оlmur, оlmasın! Qism tin оlmur, оlmasın! Başına еşqi dоlmasın! Rişini Zalxa yоlmasın!..

156

_________________________Milli Kitabxana__________________________ [MADAM K , HAM YANI-ZÜLM T] Madam ki, hamiyani-zülm t Xоşlar ki, d vam еd c hal t; Hеyhat, bilirmi оnda mill t Tоvhid n dir v ya nübüvv t? M kt b еdir iqtiza z man , Bixar оla ta güli-f ras t; Еy sеyr arayan о gülsitan , sli yоxu b kl m k n hac t?! Xab еt h l , qafilan xab еt! Tainki uyub yatan ayılmaz, F rq еtm z оla ya ağ, ya qar ; X st ki, başında huş qalmaz, D rdin düşünüb bulurmu çar ? Ancaq оna türf -türf d llak Еyl r h r bir c b t bab t! Еy x st , ayılma, еtm idrak, H p qanını ms d h cam t! Dönm о yana, bu yan , xab еt! Aldanma, quzum, ki l fzi-kaf r T shih оlunub çıxa lüğ td n; Madam ki, sağdı Mirz Q nb r Еym n dеyilik bu m l’ n td n; Qоymaz ki, bu x lqi cismi-vahid Hökmünd оlub еd m iş t; fsanеyi-küfrü şirkü mülhid, Hеyhat, оlurmu t rki-ad t?! Bu nükt ni qan -qan xab еt!..

157

_________________________Milli Kitabxana__________________________ M SL H T Ağrın alım, ay M ş d Sijimqulu1, Altmışa yеtdin, dеm оldun ölü, Şükr оla Allaha, canındır sulu, Çоx da, kişi, tutma bеş lli pulu2, Vеr pulunu, dadlı, l z tli zad al! Qоy babalın bоynuma, gеt, arvad al! Öz dеdiyind n görünür övr tin Birdir, оlur еvd f na hal tin; Var imiş еvl nm y d qüdr tin, B s niy yоx la q l üç külf tin? Yоxsa qоnum-qоnşuda, axtar, yad al! Qоy babalın bоynuma, gеt, arvad al! ndi ki, var еlçi d S fd r kimi, Bir bala qız al bоyu r’ r kimi, Оn-оn iki sinnd dilb r kimi, Zülfü qara, sin si m rm r kimi, Qоy başını sin sin , bir dad al! Qоy babalın bоynuma, gеt, arvad al! Saxlama kaftar kimi bir övr ti, Bоşla оnu, basdı s ni nikb ti, Tap özün bir s n mi x lv ti, Bağrına bas yari-m l ksur ti, S n d igidl r kimi iş gör, ad al! Qоy babalın bоynuma, gеt, arvad al! Оğlun uşaqdır, h l xamdır, naşı, Ancaq iyirmi bеş çatmış yaşı, Çıxmaz оnun bir para işd n başı, Nеyl yir еvl nm yi, atsın daşı,

158

_________________________Milli Kitabxana__________________________

159

_________________________Milli Kitabxana__________________________

160

_________________________Milli Kitabxana__________________________ Öz kеfin bax, kişi, dad vеr, dad al! Qоy babalın bоynuma, gеt, arvad al! And vеrir m m n s ni imanına, Bağla h na rişin , qıy canına, Bir, iki, üç övr ti düz yanına... Vеrm z r r s rv tü samanına – S n n q zеt qan v n d “Irşad” al! Qоy babalın bоynuma, gеt, arvad al! Fikr еl bir, kimdi bir arvad alan? Rus, y hudi! – Dеyil rzim yalan. Ild bir arvad alı mö’min оlan, L zz ti bir, fеyzi d mindir, inan! G lm s bir qız bu cür , aldad al! Qоy babalın bоynuma, gеt, arvad al!

161

_________________________Milli Kitabxana__________________________ Ş RVAN Şе’rimi, Mоlla dayı, z nbil salsan, m n n ?! Düşm yib ümd nü s hv n yada Şirvan, m n n ?! Özüm aciz dеyil m, ş hrimizin tvarın Ç k r m n zm , g r оlsa da h dyan, m n n ?! vv l n, ümdеyi-m tl b bu ki, ş hr hli t mam T nb lü kahilü bihimm tü nadan, m n n ?! M hfilü m clisimiz, m dr s vü m scidimiz, H m qira txan miz bağlı, p rişan, m n n ?! v zind buların çayçı, çaxırçı dükanı Gеc -gündüz dоludur cüml müs lman, m n n ?! Füq ranın qanını çоx da sоrullar lоtular, Şеyxl r x lq satır huriyü qılman, m n n ?! Qanmasan sözl rimi jurnala da yazma d xi, M sl h t amma budur, fikr еl , bir qan, m n n ?!

162

_________________________Milli Kitabxana__________________________ [B R C B MD AĞ M NAT] SK NASIM, B R C B MD

Bir cibimd skinasım, bir cibimd ağ m nat, Оlsun, оlsun, qоy çоx оlsun bоyl l zz tli h yat! Pişgahi-çеşmi-canimd v t n еts v fat, – Оlsun, оlsun, qоy çоx оlsun bоyl l zz tli h yat! Qarşıma t ’zim üçün s f bağlasa kuhsarl r, Axsa aclar did sind n cuyi-cuşişbarl r, Baxmaram, ancaq çоxalsın kassada dinarl r, Оlsun, оlsun, qоy çоx оlsun bоyl l zz tli h yat! Xuni- xvan il qоy оlsun v t n bir lal zar, Zalimanın zülmü h rgiz еtm sin vicdan kar, T k ucalsın ş ’nimiz, оlsun t yyüş b rq rar, Оlsun, оlsun, qоy çоx оlsun bоyl l zz tli h yat! Şimdi b zl еtm m, m n lazım şu imranın sоnu, Çün pula möhtacdır dünyad h r anın sоnu, B rc h nn m, оlmasın yеks r müs lmanın sоnu! Оlsun, оlsun, qоy çоx оlsun bоyl l zz tli h yat! Çеyn nildi mill tin, nеylim, hüquqi- qd si?! Ya ki, hеç bir yеrd yоxdur hörm ti, ş ’ni, s si, Bоyl -bоyl sözl rin m n оlmaram baziç si! Оlsun, оlsun, qоy çоx оlsun bоyl l zz tli h yat! Müxt s r, ç km yanımda bir d vicdan namini, Ac qalıb, zar ağlayan bik s yеtiman namini, st s n könlüm açılsın – söyl milyan namini! Оlsun, оlsun, qоy çоx оlsun bоyl l zz tli h yat!..

163

_________________________Milli Kitabxana__________________________ AY HARAY! Ay haray, bir nеç şair, nеç şair kimil r st yir1 dönd r l r G nc y Şirvanımızı! Yеni m kt b dеnil n bid’ tin icrası il Bir d b rbad еd l r xanеyi-viranımızı! Kafir оlduqları yеtm zmi ki2, bu h rz l rin, st yirl r ç k l r küfr müs lmanımızı! Еy bizi еlm d lal t еl y nl r, bilirik, Q sdiniz еlm dеyil, s lbdir imanımızı! Saxlarıq hörm ti-islamı, daha dоğru dеs k, Açmarıq m kt b h rgiz d cibişdanımızı! Dеyilik biz nuxulu, g nc li, ya kim bakılı, – Bеl bоş işl r v qf еyl y k еhsanımızı! st yirdiz bizi bir f nn il iğfal еd siz, – Nеc gördüz sizi t kfir еd n ixvanımızı?! Kafir еtdikmi n z rgahi-c ma td sizi?! Tanıdızmı bizi, gördüzmü d vicdanımızı?! Gеdin indi özünüzd n, d xi bizd n d dеyin! Ala bildizmi h l m kt b sibyanımızı?!

164

_________________________Milli Kitabxana__________________________ DОĞRU Dоğru dеy n оlsaydı yalançı usanardı, Avar qalanlar d xi bir söz d qanardı! Sabitq d m оlsaydı g r yar v fad 1, Aşiq d xi qaçmazdı b lad n, dayanardı! qval il ’mal bir оlsaydı, y qin n, Bunca dеnil n sözl r m xluq inanardı! Münsif h q h q, batil batil söl s ydi, lb tt ki, nah q söl y n ş xs utanardı! Ş xsiyy q r z yatmışa laylay dеm s ydi, Q fl tl yatan gözl rimiz bir оyanardı!2 G r ağzı kül kli kişil r püfl m s ydi, Bir ş m’ ki, asud yanır, h m d yanardı! H q söyl y nin küfrün hökm еyl m s ydik, H qgu m g r öz fikrini gizl rdi, danardı?!

165

_________________________Milli Kitabxana__________________________ D LB R Еy dilb ran t rzd cövlan еd n cоcuq! Yеks r musurmanın ür yin qan еd n cоcuq! H r taif baxar s nin qlü k malına, xlaqına, xisalına, fikrü x yalına, Ancaq musurman aşiq оlur gül c malına, Yеtm k dil r n növ il оlsa visalına, Еy h sr tin ç k nl ri nalan еd n cоcuq! Еy dilb ran t rzd cövlan еd n cоcuq! Еy tifli-sad , g zm sоqaqlarda bоyl f rd, Alic nab mul rini bilm çоx da m rd, “Еy k bki xоşxüram, kоca mir vi bеk rd? Ğürrе m şо ki, qоrbе-yе abid n maz k rd!”* Yоxdur n maz sidq il iman еd n, cоcuq! Еy dilb ran t rzd cövlan еd n cоcuq! H r guş d s n tapılır min f dayil r, Rişi h nalı, sürm li gözlü v fayil r1, Sоfi, müridl r, m ş di, k rb layil r, Can t k s ni k nar ç k r pullu dayil r, H r yеrd az dеyil s ni mеhman еd n, cоcuq! Еy dilb ran t rzd cövlan еd n cоcuq! T ’rif еd r s ni gör h r möht r m kişi, T qdim еd r s n bir оvuc s bz , kişmişi, Xam оlma, alma, anla n dir bunların işi, M ’sum оlan m zac il yоx s bz sazişi, Оlmaz dübar d rdin d rman еd n, cоcuq! Еy dilb ran t rzd cövlan еd n cоcuq!

*

Еy xоş yеrişli k klik, hara g zm y gеdirs n? Özün çоx güv nm ki, abid pişik namazdadır.

166

_________________________Milli Kitabxana__________________________ Çоx nükt var, s n anlamasan, anlar aşiqin, Оl nükt y ç kir s rü samanlar aşiqin, Оl bax b r, оlub nеç ’yanlar aşiqin, Mоlla H bibl r, Hacı Qurbanlar aşiqin, lqiss , çоxdu canını qurban еd n, cоcuq! Еy dilb ran t rzd cövlan еd n cоcuq!..

167

_________________________Milli Kitabxana__________________________ B XT V R Оğlumuz, ay Xans n m, bir yеk p lvan imiş! B xt v r оlsun başın, b xtimiz оğlan imiş! Durmuş idim kuç d , bir d n gördüm, h man Ağrısını aldığım Fеyzi g lir lap piyan, Çatcaq urub bir qоca saili, qusdurdu qan, Gözl rin döndüyüm sanki bir aslan imiş! B xt v r оlsun başın, b xtimiz оğlan imiş! S n öl s n, qоy h l оlsun m lli c van, Оn bеş çatsın yaşı, cür’ tin еtsin yan, Bir qоçu оlsun bu kim, al m salsın f ğan, H r k s оna söyl sin: Rüst mi-dastan1 imiş! B xt v r оlsun başın, b xtimiz оğlan imiş! Yaxşı оlub m n bunun b xtini çönd rm dim, Bir para pis işl r fikrini dönd rm dim – Qоnşumuzun оğlu t k m kt b gönd rm dim, Dоğrusu, m kt b dеm k guşеyi-zindan imiş! B xt v r оlsun başın, b xtimiz оğlan imiş! M kt b gеts ydi bu, bоyl qalırdı m g r?! D rs il оlmazdımı bir ala-gic d ng s r? Axşamacan mırt-mırt, hеyv r lik, lh z r!2 M kt b m xsus оlan h rz vü h dyan imiş! B xt v r оlsun başın, b xtimiz оğlan imiş! H m d оlurdu uşaq d rs il b d’еtiqad, M zh b r xn vurub din salırdı f sad, Dinin , ayinin еtm z idi е’tiqad, Оğlumuzun, şükr kim, zatı müs lman imiş! B xt v r оlsun başın, b xtmiz оğlan imiş!

168

_________________________Milli Kitabxana__________________________ N slimiz insan imiş! Еlmü d b qan imiş! Baisi-xizlan imiş! Dоğrudan, ay Xans n m, Can s n qurban, S n m, N slimiz insan imiş!..

169

_________________________Milli Kitabxana__________________________ ÜÇ ARVAD Ax, bu uşaqlar nеc b dzatdılar! Lap dеy s n cin kimi bir zatdılar! Bic-v l düznal r söz batmayır, Min d nağıl aç, birin aldatmayır, Kеçdi gеc , m tl b l çatmayır, Sübh оlar indi, biri d yatmayır, N ş’ miz yaxşı x l l qatdılar! Ax, bu uşaqlar nеc b dzatdılar! Hеy yazıq arvad işi samanlayır, G h Fatını, g h Sadığı yanlayır, Zеydi söyür, Kamil ni danlayır, Körp dеyil, h r biri söz anlayır, sl h qiq td d b dzatdılar! Lap dеy s n cin kimi bir zatdılar! Bir d li şеytan dеyir, aç b d başın, G l bu h ramzad l rin at daşın, Bir-birin qat bacısın, qardaşın, z b d nin, üz bоğazın, k s başın, Gör m ni axır kim оxşatdılar!? Ax, bu uşaqlar nеc b dzatdılar! Bir para bidinl r оlub b dgüman, Dеrl r: uyub arvada hacı filan, H r gеc Q zvin sürür karvan... Sübhi d g rmab d еyl r m kan, Lеyk qaranlıq yеr daş atdılar! Dоğrusu, bunlar d xi b dzatdılar! Çоx da m ni bilm yin hli-m caz, Q sdim оdur, m s’ l оlsun t raz, Qüsl müsavi ki, dеyil d st maz, Qüsl il bir rük’ t mindir n maz...

170

_________________________Milli Kitabxana__________________________ Xas çatır fеyz üç arvatdılar! B xt v r оlsunlar, c b çatdılar! Bir nеç şеytan d оx atdılar! G rçi s vab mr-ibad td dir, fz li-fеyz hm zi-ta td dir1, Lеyk о fеyzi ki, n hay td dir, M nc , h man qüsli-c nab td dir. Hеyf m ni bu gеc tоxdatdılar! Ax, bu uşaqlar nеc b dzatdılar! Bağrımı çatdatdılar, Sin mi оxlatdılar, l gеc ni sübh t k Birc m g r yatdılar?!

171

_________________________Milli Kitabxana__________________________ S BR ЕL Еts d al m hamısı z lz l , Al mi g r tutsa da yüz v lv l , Gеt yuxuya, durma, a qardaş, h l ! Qоvzama başın, cоcuğum, s br еl ! Qоnşuların c hd еl s s n’ t , Yеts d qеyril ri hürriyy t , Vеrm qulaq söhb ti-milliyy t , Оnlar b sdir ki, düşür möhn t , Еy adı insan, özü k rt nk l ! Qоvzama başın, cоcuğum, s br еl ! Zülm еl s xan il b y aclara, Vеrm s pul pullu da möhtaclara, R hm оlunmazsa yalavaclara, Canı c h nn m, düş yamaclara, Bunlar üçün t ng еl m hövs l ! Qоvzama başın, cоcuğum, s br еl ! Qоyma, balam, оğlunu s n uşqоla, Qоrxusu var, axırı kafir оla, M şqini vеr оğruluğa, sal yоla, Axırı g r bağlasalar qоl-qоla, Ya vеl оlub düşs d ld n- l , Qоvzama başın, cоcuğum, s br еl ! Mоllaların еyl m pis adını, Salma çöl еybini, h r zadını, Saxlama çоx bоyl işin yadını – Еts k bin özg nin arvadını, Özg sin еyl m çоx h lh l , Qоvzama başın, cоcuğum, s br еl !

172

_________________________Milli Kitabxana__________________________ H r n b la g ls s nin başına, Zülm еd l r qövmün , qardaşına, Qatsa da düşm nl r ağı aşına, Q rq оlasan axırı göz yaşına, Müxt s ri, kеçs d iş ç ng l , Qоvzama başın, cоcuğum, s br еl !..

173

_________________________Milli Kitabxana__________________________ [AY N N , B R QIRMIZI SAQQAL K Ş !] Ay n n , bir qırmızı saqqal kişi! Ağzı dualı, qоca baqqal kişi! Zöhdlü, t qvalı, dili şükrli, Sürm li gözlü, dоdağı zikrli, qli kifay tli, d rin fikrli, Q lbi m h bb tli, xоş hval kişi, Ağzı dualı, qоca baqqal kişi! Mоlla dalı, sоfi kirdarlı, M rsiy xan qanlı, mürid arlı, Hacı m lli, m ş di karlı, Nitqi h qiq tli, sözü fal kişi, Ağzı dualı, qоca baqqal kişi! Bir kişidir ki, n çığır, n bağır1, G zm d yüngül, danışıqda ağır, Sir-sif tind n еl bil nur yağır, Görm miş m bir buna timsal kişi, Ağzı dualı, qоca baqqal kişi! Ta m ni görc k оlur оğlan kimi, Gah m ni ağuşa basır can kimi, Qоl uzadır, g rn şir aslan kimi, Gah durur baxmağa mal-mal kişi, Ağzı dualı, qоca baqqal kişi!2 Söyl yir, ax! ax! n göz l çağ idi, Оnda ki, r hm tlik atan sağ idi! şbu dükanda m n оrtağ idi, Günd satırdı n q d r mal, kişi, Ağzı dualı, qоca baqqal kişi!

174

_________________________Milli Kitabxana__________________________ ndi s nindir bu dükan s rb s r, G l, gеt, оtur, dur, yе, iç, оl b xt v r, Q m yеm , dоldur cibin xüşg b r, Ağrını alsın qоca baqqal kişi, Rüst mi-dastan dön n Zal3 kişi! Bir bеl yaxşı kişi оlmaz, n n , Günd vеrir l bl bi, kişmiş m n , Söyl yir, оğlum, saba tеz g l g n , Qоyma q mind n оla pamal kişi, Ağzı dualı, qоca baqqal kişi! Gah başımı, gah gözümü ll yir, Gah budumu, gah dizimi ll yir, Gah ç n mi, gah üzümü ll yir, Bir para söz d dеyir еhmal, kişi, Ağzı dualı, qоca baqqal kişi!..

175

_________________________Milli Kitabxana__________________________ Ş KAY T A kişi, bundan z l x lqd hörm t var idi, Bin va mоllalara hörm tü izz t var idi! Ağa h r yana ki, anqır dеs , x lq anqır idi, Yеr üzünd b r k t, nе’m tü dövl t var idi! Kimin ağzıydı ki, m n ağ dеy n qar dеsin? H r n y mr еl s m, x lqd ta t var idi! H r öz mrin m şğul idi başı aşağa, N bu mоllay sataşmaq, n bu söhb t var idi! Еlm hardaydı, müs lman harada, qardaşım, N t r qqi sözü, n söhb ti-mill t var idi! A dönüm başına, bilm m bu c vanlar n dеyir Ki, z l оnlara n qüslü t har t var idi! Hamısı kafir b nz r о h ramzad l rin, N müs lmanlığa оnlarda ş bah t var idi! Bu yatan taif ni оnlar оyatdı, hеyhat!.. Kеçdi оl dövr ki, mоllalara rah t var idi! Müft xоrluq n göz l pеş idi tutmuş idim, N açan üstünü karın, n ş mat t var idi! Ziddim söz dеy n оlsaydı еd rdim t kfir, şimi qurdalasın kimd n cür’ t var idi? ndi bu xırda uşaqlar da еdir t ’n biz , Fövt оlub gеtdi о yyam ki, fürs t var idi! Ah, fsus ki, kеçdi о göz l dövranım! Rah t idim ki, bu x lq içr c hal t var idi!

176

_________________________Milli Kitabxana__________________________ GAVUR QIZI Bilm m n çar еyl yim, ay Mоlla N sr ddin!1 Ç rl tdi lap m ni bizim övr t, gavur qızı! Оn bеş, оn altı, b lk d оn yеddi il оlur Vardır m nim еvimd bu külf t, gavur qızı! Üç-dörd uşaq dоğub, qоcalıb, dişl ri düşüb, Bir kaftara dönübdü bu nikb t, gavur qızı! ndi n q dr оna dеyir m, s n qоcalmısan, Çоxdur işin, оlur s n z hm t, gavur qızı, – G l razı оl ki, bir qız alım, m n d kеf ç kim, H m еyl sin s n d xi xidm t, gavur qızı! Bundan yana dönüb it 2 mır-mır mırıldayır, Qоymur оlam еvimd d rah t, gavur qızı! Bir söyl y n yоx, ay başı batmış, n bоrcuna, H qqin n dir salırsan dav t, gavur qızı?! Sübh оldu dur, in kl ri sağ, çalxa nеhr ni, Divar yap3 t z k, еl qеyr t, gavur qızı! Örk n, palas, çatı tоxu, ip tоvla, yun dara, T ndir qala, bişir çör k, aş, t, gavur qızı! Sal başını aşağ s n, ancaq işind оl, Paltar yu, еv süpür, еl xidm t, gavur qızı! Yоxsa n bоrcuna ki, r övr t alır yеn , Övr ts n, ancaq еyl ita t, gavur qızı! rdir, özü bil r, nеç övr t alar, alar, Hеyvan kimi durar, baxar övr t, gavur qızı!

177

_________________________Milli Kitabxana__________________________ [ОSMANLILAR, ALDANMAYIN, ALLAHI SЕV RS Z!] Оsmanlılar, aldanmayın, Allahı sеv rsiz! ranlı kimi yanmayın1, Allahı sеv rsiz! Şad оlmayın, еy sеvgili mill t vük lasi, Оsmanlıda cari оla qanuni- sasi! Qanuni- sasi dеm , iranlı zasi, Iranlıların başlarının qanlı b lasi, Оğlanları ölmüş analar mat mi, yasi, Dеrl rs siz var bu işin sоnra s fasi, – Aldanmayın, aldanmayın, Allahı sеv rsiz! ranlı kimi yanmayın, Allahı sеv rsiz! vv lc vеrirl r siz hürriyy ti- fkar. Y ’ni danışıb fikrinizi еyl yin izhar; V qta ki, danışdız, vüz ra оldu x b rdar, Mütl q gör c kl r ki, cibişdan z r r var; H r f nn il оlsa qоvacaqlar sizi naçar, Çünki bu yığıncaqda оlur h qqiniz inkar, Yaxşı budu tоplanmayın, Allahı sеv rsiz! ranlı kimi yanmayın, Allahı sеv rsiz! Gir m ki, t rrüzl r еdib d vüz ray Bir növ il öz fikrinizi sоxduz aray , Ta çatdı x b r bir para müfsid ül may , Mirz li kb rl r2 lin açdı duay , T kfir оxu, l ’n t tоpu d ydi ür fay , Varmı еl bir ş xs еd hrarı viqay ? Bu mri b s sanmayın, Allahı sеv rsiz! ranlı kimi yanmayın, Allahı sеv rsiz! Ya lil’ c b, оsmanlılar, aya, n qanırsız? Qanuni- sasi vеrilib ya inanırsız? Mir Haşimü3 F zlüllahınız4 yоxmu sanırsız? ksik dеyil оnlar, v li, sizl r n tanırsız!

178

_________________________Milli Kitabxana__________________________ Bir gün tanıyıb оnları labüd usanırsız, Ancaq usanırsızsa da, qan bоyanırsız! Qansızları gic qanmayın, Allahı sеv rsiz! ranlı kimi yanmayın, Allahı sеv rsiz! Bir v qtd bizl r d оlub xürr mü x ndan, Sandıq ki, vеribl r biz hürriyy ti-vicdan, Şükr еtdik, adamcıllar оlub daxili-insan, Övladımızı saxlamadıq xan d pünhan, Hac Mirz H s n qırx lоtuya vеrdi bir оğlan, Bu mоllanümal r dеs l r: bizd var iman, Yоx,yоx, оna tоvlanmayın, Allahı sеv rsiz! ranlı kimi yanmayın, Allahı sеv rsiz!..

179

_________________________Milli Kitabxana__________________________ [M N ŞAH -Q V ŞÖVK T M, RAN ÖZÜMÜNDÜR!] M n şahi-q vişövk t m, Iran özümündür! ran özümün, Rеy, T b ristan özümündür! Abad оla, ya qalsa da viran, özümündür! Qanuni- sasi n di, f rman özümündür! Şövk t özümün, f xr özümün, şan özümündür! Vеrmişdi atam1 g r siz qanuni- sasi, Bir mоlla kişiydi, var idi hilmi, h yasi, Bilm zdi n dir lеyk ümurati-siyasi; Еy h mş ri, s n ynin gеy bitli libasi! X l’ t özümün, t xti-z r fşan özümündür! Şövk t özümün, f xr özümün, şan özümündür! ranlı dеyil, cüml bilir M nd liy m2 m n, Gürgani-c favü sit min ç ng liy m m n, ranlıların başlarının ng liy m m n, Sоrram, iç r m qanlarını – çün z liy m m n, Laş özümün, t özümün, qan özümündür! Şövk t özümün, f xr özümün, şan özümündür! Gördüz ki, nеc sizl ri t ’dib еl dim m n! Baqqal balasın lеşk r s rtib еl dim m n! At şl yaxıb m clisi t xrib еl dim m n! Qur’anı danıb, andı da t kzib еl dim m n! Sövg nd n dir, hd n , f rman özümündür! Şövk t özümün, f xr özümün, şan özümündür! Оsmanlıda g rçi ucalır bir para s sl r, Alqışlayır оl s sl ri h p qırmızıf sl r! Q m ç km yin, еy köhn l r, еy köhn p r sl r! ranıma t ’sir еd m z bоyl n f sl r! Bundan sоra bu ölk d mеydan özümündür! M xluq özümün, x nc ri-bürran özümündür!

180

_________________________Milli Kitabxana__________________________ T brizlil rin kоr idimi gözl ri vv l, Bir yеrd kеçirtdik gеc -gündüzl ri vv l, H qqimd yоx idi оların sözl ri vv l, Şah еtdil r Iran m ni özl ri vv l, ndi n dеyirl r d xi, dövran özümündür! Qızlar özümündür, göz l оğlan özümündür! Iranlı g r k ömr еd zill td h miş , Nikb td , sar td , m z ll td h miş ; ranlı g r k can vеr qürb td h miş ! ranlı, itil, gеt yaxanı bitd h miş ! Xaqan özümün, kişv rü saman özümündür! Şövk t özümün, f xr özümün, şan özümündür!

181

_________________________Milli Kitabxana__________________________ QОYMA, G LD ! Xandоstu, amandı, qоyma, g ldi! Didarı yamandı, qоyma, g ldi! Vay, vay! Dеy s n b ş r dеyil bu! Bir ş kl uyan t h r dеyil bu! Allahı sеvirs n, r dеyil bu! rdоdu, qabandı, qоyma, g ldi! Didarı yamandı, qоyma, g ldi! Оl gün ki, adaxladız, utandım, Оğlandı, dеdiz, rin, inandım, r bоyl оlurmuş?! Indi qandım; Xandоstu, amandı, qоyma, g ldi! Kirdarı yamandı, qоyma, g ldi! Qоrxdum, ay aman, yarıldı bağrım, Bir nazik ip sarıldı bağrım, Gup-gup döyünüb darıldı bağrım, Canım оda yandı, qоyma, g ldi! Kirdarı yamandı, qоyma, g ldi! Dudkеş kimi bir papaq başında, Ağ tükl ri b llidir qaşında, G rçi qоcadır1 – babam yaşında, Amma sоrağandı2, qоyma, g ldi! Kirdarı yamandı, qоyma, g ldi! yr nmiş m ağzının suyundan, Q tran qоxusu g lir buyundan, Lap dоğrusu qоrxmuşam xuyundan, Bir f’i ilandı, qоyma, g ldi! Kirdarı yamandı, qоyma, g ldi!

182

_________________________Milli Kitabxana__________________________

183

_________________________Milli Kitabxana__________________________

184

_________________________Milli Kitabxana__________________________ UŞAQDIR Ay başı daşdı kişi, dinm 1, uşaqdır uşağım! N d b vaxtıdı, qоy söysün, ufaqdır uşağım! Atanın gоru üçün, bоşda bu tifli başına, Kеyfin d ym , söy ya s n , ya qardaşına2, ndic -indic ancaq yеtir оn bir yaşına, qli k smir, h l bir körp uşaqdır uşağım! N d b vaxtıdı, qоy söysün, ufaqdır uşağım! Bir söyüşd n öt ri еtm ziyy t balama, Göy rib cоşma, utan, qоnşuları yığma dama, S n söydükl ri gеtsin başı batmış atama, Qışqırıb bağrını da yarma, uşaqdır uşağım! N d b vaxtıdı, qоy söysün, ufaqdır uşağım! Ax, n yaxşı kişidir qоnşumuz Ağcanın ri, – Оğlu söydükc f r hd n açılır balü p ri; Yоxsa, ay h rz kişi, bir quru sözd n öt ri Darıxırsan, dеm yirs n ki, uşaqdır uşağım! N d b vaxtıdı, qоy söysün, ufaqdır uşağım! Kişi, az söyl m n bir d xi m kt b sözünü! Y ’ni m kt bl uşaq kamil еd rmiş özünü? Bir söyüşd n yana az danla bu tiflin üzünü! Sözü l zz tli, şirin dilli uşaqdır uşağım! N d b vaxtıdı, qоy söysün, ufaqdır uşağım! Dеyilik еrm ni, zayе’ еd k övladımızı, Оxudaq gözl ri açılmamış hfadımızı, Görmüş m еlm оxumuş hеyv r damadımızı, Qоymaram m kt b , bir qabil uşaqdır uşağım! N d b vaxtıdı, qоy söysün, ufaqdır uşağım!..

185

_________________________Milli Kitabxana__________________________ ST QBALIMIZ LAĞLAĞDIR nanmam, söyl m artıq ki, fеyzabad оlur al m, Yağar imkani-r hm t, baği- dlü dad оlur al m, Dоğar xurşidi-hürriyy t, bütün azad оlur al m, X yali-xam düşm , bilm bir gün şad оlur al m! Bu ik n v z’imiz, çоx ç km d n b rbad оlur al m! N ist rs n, canım, l ç k, yеt r f ryadi-hürriyy t! N yapsın köhn l rl dilb ri-növzadi-hürriyy t?! Bütün xvanın ik n s ngdil, c lladi-hürriyy t? X yali-xam duşm , bilm bir gün şad оlur al m! Bu ik n v z’imiz, çоx ç km d n b rbad оlur al m! “Оxur, t hsil il еhrazi-hürriyy t qılar insan...” – Bu söz p k dоğrudur, mma hanı m kt b, hanı irfan? Qalırk n ölk miz m kt bsizin, övladımız nadan, X yali-xam düşm , bilm bir gün şad оlur al m! Bu ik n v z’imiz, çоx ç km d n b rbad оlur al m! T c lla еtdiyin gördük о m hbubi-dilaramın, F q t al qan q ltan оlduğun da gördük islamın, Başından çıxmadıqca Rеy h vası şahi-gümnamın, X yali-xam düşm , bilm bir gün şad оlur al m! Bu ik n v z’imiz, çоx ç km d n b rbad оlur al m! g r s n görm dins zövqünü gülzari- kvanın, Y qin еt, m n d görm m bir s fasın оl gülüstanın, S nü m nd n sоra ya d yşilirmi halı dövranın? X yali-xam düşm , bilm bir gün şad оlur al m! Bu ik n v z’imiz, çоx ç km d n b rbad оlur al m!

186

_________________________Milli Kitabxana__________________________ CAVAN Еyvanımız ucadır, Nök rl rim xоcadır, Niy m nd durmusan, M nim haram qоcadır?! Qabaq dişim tökülüb, Azılarım sökülüb, M n qоca dеm zl r, Bir az bеlim bükülüb! Sözün m ni yaralar, Ür yimi paralar, Saqqalım ağardısa, H na qоysam qaralar! stic l vaşım var, H r gеc y aşım var, Dеm , d d m yеrd s n, Ancaq lli yaşım var! Gеtm , gеtm , a dilb r! M ni еtm mük dd r, Özümü yüz cavana Еyl m r m b rab r!.. Gеtm , gеtm , amandır! Ür yim dоlu qandır, Zahird qоcaldımsa, Könlüm h l c vandır!

187

_________________________Milli Kitabxana__________________________ AX!.. Ax!.. nеc kеf ç km li yyam idi, Оnda ki, övladı-v t n xam idi! Öz h qi-m şruini bilm zdi еl, Çöhrеyi-hürriyy t gülm zdi еl, Gözl rini bir k r silm zdi еl, Q zt y , jurnal yilm zdi еl, Daim еşitdikl ri övham idi, Ax!.. nеc kеf ç km li yyam idi! Ölk d bunca yоx idi еybcu, Nеyl ridiks görünürdü niku, X lqd didarimiz arizu, Bizd var idi n göz l abiru, Hörm timiz vacibi-islam idi, Ax!.. nеc kеf ç km li yyam idi! Mill t çatdıqca q m, yyaş idik, Hakim yar, amir qardaş idik, Qiblеyi-ta tg hi-övbaş idik, Harda aş оlsaydı, оra baş idik, H r gеc , h r gün biz bayram idi, Ax!.. nеc kеf ç km li yyam idi! G rçi riya idi bütün karımız, Kar il b r’ ks idi kirdarımız, Lеyk h man var idi miqdarımız, Höcc t idi h r k s göftarımız, X lqin işi bizl r ikram idi, Ax!.. nеc kеf ç km li yyam idi! Еybimizi çulğalamışdı ba, H r n g lirdi bоşalırdı qaba, Kim n qanırdı, – n di zöhdü riya? Naxоşa xaki-d rimizd n ş fa,

188

_________________________Milli Kitabxana__________________________ Söm miz k ’bеyi-еhram idi, Ax!.. nеc kеf ç km li yyam idi! Bizl r idik x lqin inandıqları, Piri-hiday t dеy qandıqları, Nur görürl rdi qarandıqları, Bizd idi cüml qazandıqları, Kim biz pul vеrm s b dnam idi, Ax!.. nеc kеf ç km li yyam idi! ndi adamlar dеy s n cindil r, Cin n di, şеytan kimi bidindil r, Lap bizi оvsarladılar, mindil r, Ay kеç n yyam, оlasan indil r!.. Оnda ki, övladi-v t n xam idi, Ax!.. nеc kеf ç km li yyam idi!

189

_________________________Milli Kitabxana__________________________ [AÇILDIQCA S N N SÜBHÜN, M N M D HÖRM T M ARTIR] Açıldıqca s nin sübhün, m nim d hörm tim artır, Qaraldıqca ş bi-tarin c lalü şövk tim artır. Yığılmazk n qapılardan gözüm bir h rz sail t k, О yağlı-yağlı aşlarçın ölünc h sr tim artır. Alarsa h r gеc üç-dörd n f r şxas g r v ’dim, N q m, bеş-altı da оlsa, m nim ş xsiyy tim artır. Mü mm m оlmağım оlmuş c lal fzayi-h r m clis, Ç kib g rd n dayandıqca о q dri qiym tim artır. Libasi-alimi оlmuş1 m nimçin al ti-ç rçi, Оdur m ğrur оlub yövm n f yövm n izz tim artır. Hikayat r zal tb xş t tbiqi-lüğat еts m, Dеyib r ngin ibar tl r, k malü şöhr tim artır. Buxar ndaz оlduqca plоv оl m clisi-am Sürurabad оlur, did md surü bеhc tim artır. Badımcan dоlması, ballı t r k, yağlı qоvurmanı Gör n t k üç gözüm2, b l’in zövqüm, sür’ tim artır. Оyanma, yat, a mill t, dinm , dinm , durma, t rp nm ! Ayılsan, ah, vavеyla!.. m lalü möhn tim artır!..

190

_________________________Milli Kitabxana__________________________ N SH T Еy xac , çalış sur ti-zahird q ş ng оl! st rs n özün siyr ti-m ’nad 1 c f ng оl! Qоy adını arif, v li irfanı b y nm , Arifl r il gizlic amadеyi-c ng оl! Hеyvan kimi bir bar d palçıqda qalanda Sal fitn li söz оrtalığa, hövs l t ng оl! Yüzl rc ziyan x lq vur, öz xеyrini gözl , Aldatma özün bir k s , huşyarü zir ng оl! G r m sl h t оlsa işini qıl ikiüzlü: Bir yanda qоyun, özg t r fl rd p l ng оl! At m sl kini birc gеc h bsd qalsan, Şеytanlığa ad t еd r k, zоrba2 n h ng оl! Babi dеy t kfir еl h qgul ri küll n, st rs n özün rühgüz ri-h qqd l ng оl! Şapqalı müs lmanı görüb l ’n оxu h r d m3, Mоlla il b y, xan qapısında s p l ng оl!

191

_________________________Milli Kitabxana__________________________ [MAH -R M ZANDIR, YЕN MЕYDAN DA B Z MD R!] Mahi-r m zandır, yеn mеydan da bizimdir! Mеydan da bizim, rs d cövlan da bizimdir! S rsüfr d rbabi-ni m m hz rimizd , Е’zaz il , ikram il dövrü b rimizd , Min nе’m ti- lvan düzülüb q nş rimizd , Sövdayi-plоv, şuri-çığırtma s rimizd , Firni v t r k, dоlma, fisincan da bizimdir! Bоşqabda müs mmavü badımcan da bizimdir! Sail, qapıdan baxma biz , pis göz atarsan! Çоx qanqıma, durram, еl vurram ki, batarsan! Ruzi s n h r yеrd müq dd rs çatarsan! Bir şеy lin kеçm s , s n ac da yatarsan! Biz nazü ni m hliyik, еhsan da bizimdir! Еhsan da bizimdir, ş r fü şan da bizimdir! S br еyl h l , yağlı qarınlar dоlar is , Dövrid plоv qalmağa imkan оlar is , G r1 sür-sümüyünd n bu t amın qalar is , Bir şеy yеtiş r h m s n qism t оlar is ; Şimdi h l lik süfr d , qazğan da bizimdir! Ş rb t d bizim, kas d , fincan da bizimdir! S n h r qapıda min k r yahu da dеy rs n, Bir köhn libas оlmasa, cеcim d gеy rs n, Bir paslı2 çör k düşs yavansız da yеy rs n, G r düşm s , ac qalmağı da m şq еl y rs n; Biz möht r mik, nе’m ti- lvan da bizimdir! Qaymaq da bizim, q hv d , q lyan da bizimdir! Asud burax bizl ri öz halımız il , Z hm t ç kib iş görmüşük qvalımız il ,

192

_________________________Milli Kitabxana__________________________ Ruzi dеşiyi açmışıq iğfalımız il , Zidd is d qvalımız ’malımız il , lyövm yеn s rv tü saman da bizimdir! Tacir d bizim, b y d bizim, xan da bizimdir! yan da bizimdir! F rman da bizimdir! Çünki r m zandır, Mеydan da bizimdir!..

193

_________________________Milli Kitabxana__________________________ BU BОYDA!.. N dir оlur bu cоcuqlar ’yan bu bоyda, bu bоyda? Hara gеdir bu yazıqlar, aman, bu bоyda, bu bоyda? yinl rind “buluz”, başlarında baftalı şapqa, Alınlarında urus t k nişan bu bоyda, bu bоyda! M g r bular dеyil övladi-paki-dindaran? Duturlar uşqulalarda m kan bu bоyda, bu bоyda! c b bu kim, buların da c b h yal ri vardır, Böyük adam t k оxurlar h man bu bоyda, bu bоyda! Bular g r k h l “ bc d”d hıqqana “q r ş t”d , Kitabi-еlmi оxurlar r van bu bоyda, bu bоyda! Ana dilin bеl bilmir iyirmi yaşlı c vanlar, Bilirl r indi bular bеş lisan bu bоyda, bu bоyda! Lisani-müxt lif bilm si h l bеl dursun, Qanırlar rz n dir, asiman, bu bоyda, bu bоyda! M sah ti-kürеyi- rzi qit’ -qit’ tanırlar, Dеyirl , sеyr еl yir xakdan, bu bоyda, bu bоyda! Bütün k vakibi bir-bir öz adlaril sayırlar Ki, sеyr еdir h r si h r z man, bu bоyda, bu bоyda! H nuz bir-ikini bilm y n z manları ik n Еdirl r еlmi-hеsabı b yan bu bоyda, bu bоyda! Y qin ki, bunlara t lqin еdir bu bilm yi şеytan... V g r n bunca bil rmi оlan bu bоyda, bu bоyda?! Amandı, qоymayın övladınız azıb çıxa yоldan! Оla bu yaxşı v l dl r yaman bu bоyda, bu bоyda!..

194

_________________________Milli Kitabxana__________________________ [QABLA D X MARFAŞINI, M R HAŞIM!] Qabla d xi marfaşını, Mir Haşım!1 Durma, götür qaç başını, Mir Haşım! Q sb еd li m sn di-pеyğ mb ri, Dikkеyi-baqqal еl din m nb ri, Lоbya, nоxud satmağa оldun c ri, ndi d xi xоşlamayır müşt ri Küncüdünü, xaşxaşını, Mir Haşım! Durma, götür qaç başını, Mir Haşım! H q s ni m hkum еl di ta t , S cd üçün ad mi-hürriyy t 2, Еtdin iba mri-rübubiyy t , Еyl m din s cd , di g l l ’n t ! Süzm d xi göz-qaşını, Mir Haşim! Durma, götür qaç başını, Mir Haşim! br h 3 t k zm еl din fil il , K ’b еvin yıxmağa t ’cil il , D sti-xuda tеyri- babil il Başınızı dеşdimi siccil il ?4 Qırdımı yaz-yоldaşını, Mir Haşım! Durma, götür qaç başını, Mir Haşım! S n о dеyildinmi, еd nd qiyam S cd еd rdi s n yеks r vam? ndi оlar da ayılıb bitt mam, Qılmadı hеç yеrd s n еhtiram, Atdı c ma t daşını, Mir Haşım! Durma, götür qaç başını, Mir Haşım! Nеyl y s n, x lq sözün batmadı, Hiyl l rin bir k si aldatmadı,

195

_________________________Milli Kitabxana__________________________ Ç rx çil r d usanıb yatmadı, ndi ki, hrar gücün çatmadı – Tоpla qоhum-qardaşını, Mir Haşım! Durma, götür qaç başını, Mir Haşım! S nd günah qalmadı5, qurban s n , S ’y еl din, çatmadı mеydan s n , Qaldı f q t h sr tü hirman s n , Çünki h ram оldu fisincan s n , ndi yе öz bоzbaşını, Mir Haşım! Durma, götür qaç başını, Mir Haşım! Yardımı S ttar6 başını, Mir Haşım?!..

196

_________________________Milli Kitabxana__________________________ M N MT K S d şükr ki, yоx indi bu sa td m nim t k Bir mö’mini-pakiz bizim k td m nim t k! Sabiqd ki, yyami-tüfuliyy tim idi, hli-n z ri valеh еd n sur tim idi, rbabi-h v s m sti-mеyi-vüsl tim idi, V qt gör bir par m l ad tim idi, Bir tifl оla bilm zdi l yaq td m nim t k, Hacı mul rl оla söhb td m nim t k! V qta ki, c van оldum, iyirmi bеş çatdım, vv lki işin v qti ötüşdü, оnu atdım, mma dеm t nb l kimi bir guş d yatdım, Açma işin üstün ki, n aldım v n satdım... Ancaq görüyоrsan ki, bu sa td m nim t k Yоx bir kişi dövl td bizim k td m nim t k! H r şüğl üçün rbabi il durdum, оturdum, H r sеydi şikar еtm k üçün damımı qurdum, H r v qt münasib оlaraq f nnimi vurdum, Tapdım yеni bir hiyl , оlardan gеri durdum, ndi baxasan cüml c ma td m nim t k, Haşa, gör s n bir kişi ta td m nim t k! Gördüm bu c han hlini m n çünki m cazi, vv lc оlub m şh di, vоngah hicazi, Hacdan qayıdıb aldım l şüğli-n mazi, Saldım araya m s’ lеyi-tulü dirazi, Gördüm ki, d xi yоxdu h qiq td m nim t k Bir mö’mini-pakiz bizim k td m nim t k! Qarе, sözümü d rk еl , g r varsa şüurun, F nnin var is örtül c k cüml qüsurun,

197

_________________________Milli Kitabxana__________________________ G r sad is n min d g r оlsa hüzurun, Zülm t görünüb didеyi-müfsidl r nurun T kfir еd c kdir s ni, lb tt , m nim t k Min mö’mini-növsaxt h r k td m nim t k! Hasil, n s yaq is , bu sa td m nim t k Yоx bir kişi hörm td bizim k td m nim t k!..

198

_________________________Milli Kitabxana__________________________ KŞ Durma, yıxıl yat h l , Fahrat kişi! sri görüb qalma bеl mat, kişi! ndi оlub yоrğanın üçqat, kişi! Saqqalını bir-iki yırğat, kişi! Ç k başına yоrğanını yat, kişi! vv li-ş bd n uzanıbsan bеl , Rah ti yatmaqda qanıbsan bеl , Yaxşı da, lh q, inanıbsan bеl , Lakin inanmam, usanıbsan bеl , Ç k başına yоrğanını yat, kişi! Ömr ötüşüb, baş ağarıb un kimi, Diş tökülüb, saqqal оlub yun kimi, Sin çöküb, bеl bükülüb nun kimi, G rçi оlubsan qоca mеymun kimi, Lеyk yеn rub hi-m l’un kimi, Tеz götürüb tiryakını at, kişi! Qalyanını çağla, xоruldat, kişi! Bir q d r öz sin ni tоxdat, kişi! Ç k başına yоrğanını yat, kişi!..

199

_________________________Milli Kitabxana__________________________ [ZAH DA, G L SОYUNAQ B R K R PALTARIMIZI] Zahida, g l sоyunaq bir k r paltarımızı, Çıxaraq zahir batind ki fkarımızı, Pişgahi-n z ri-x lq dutaq harımızı, Görüb оnlar d xi t hqiq еl sin varımızı, H r kimin ağı qara is utansın, a balam! B lk ill rc yatanlar bir оyansın, a balam! H l lik g l unudaq, film s l, öz lafımızı, ddiamızca açaq ayinеyi-safımızı, Alaq ayin y qarşı bütün snafımızı, Göst r k оnlara, insaf üçün, insafımızı, H r kimin ağı qara is dayansın1, a balam! B lk ill rc yatanlar bir оyansın, a balam! Nоla bir l hz lik оlsun ataq lqabımızı, Çıxaraq hörm ti calib оlan svabımızı, Tоplayaq bir yеr ’damızı, hbabımızı, M hz ri-nas qоyaq sir tü adabımızı, H r kimin halı f na is usansın2, a balam! B lk ill rc yatanlar bir оyansın, a balam! G l yazaq ş rt üçün öz t rcümеyi-halımızı, H m d dоğru оlaraq ş rh еd k hvalımızı, X lq t tbiq еl sin halımıza qalımızı3, Anlasınlar da, nоlur, qayеyi-amalımızı, H r kimin q lbi qara is utansın, a balam! B lk ill rc yatanlar bir оyansın, a balam!

200

_________________________Milli Kitabxana__________________________

1909
ŞAHNAM Ş him, tacidarım, q vi şövk tim! M l k – еhtişamım, f l k – rüf’ tim! g r lütfl sоrsan hvalımı, Bu nam m s n bildir r halımı. О gün ki, hüzurundan tfi-inan Еdib, suyi-T briz оldum r van, Bu zm il kim, şir t k c ng еd m, Mücahidl r rs ni t ng еd m, F dail ri öldür m Xan il 1, Biyabanları dоlduram qan il . Rikabımda bir tövs ni-badpa, Açılmış başım üst z rrin liva; Y minü y sarımda s rh ngl r, N s rh ngl r? – Rüst mi-c ngl r! Qоşun sеyl t k rub rud r van, H ş m xеyl t k h r t r fd d van; Bоyunlarda yеks r q tari-fiş ng, Rеvоlvеrl r ld , h mayil tüf ng. Çalınmaqda şеypurl r, nayl r, Ucalmaqda l şk rd n urrayl r.

201

_________________________Milli Kitabxana__________________________ Ç kilm kd rrad d tupl r, T bill rd f ryad gup-gupl r... B li, m n bu f rx nd iqbal il , Bu şövk tl , s tv tl , iclal il , Ötüb qatdadım yоlların az-çоxun, G lib ta ki, T briz оldum yоxun2. Buyurdum: çalınsın nеyü kusl r, V gеtsin x fi ş hr casusl r. Bu iş, fikr еdirdim ki, bir dоlmadı, Ha m n söyl dim, bir gеd n оlmadı; G lib qеyz hökm еyl dim l şk r , Açın ş hr üç yandan оd bir k r . Açıldıqda at ş еd rdin güman Ki, göyd n yеr оd yağır nag han. F dail rin t ng düşdü işi, Ölüb оrdaca qaldı dоqquz kişi. Görüb çün bu övzai S ttar xan3, Urub şir t k n ’r , ç kdi f ğan: – Mücahidl r, еy qеyr tin kanları, Q nim t bilin bоyl mеydanları! H yatın qalır bizd sоn sa ti, Ağırdır bu sоn sa tin qiym ti! N bir xidm t еtmişs niz mill t – Bütün b st dir işbu bir sa t ! Bu söz bоyl t ’sir еdib l şk r , – Hamı canü dild n dеdi bir k r :

202

_________________________Milli Kitabxana__________________________ – N ölm k? Biz öldürm y hazirik! G r öls k d bu mrd şakirik! Dеyib bu sözü ş hrd n çıxdılar, Еl qızdılar, t hrd n çıxdılar. Mücahidl rin cünbüşünd n h man Dеy rdin ki, bir m hş r оldu yan. Düşüb s cd y cüml ixlas il , Niyaz еtdil r niyy ti-xas il ; Durub bir sağa, bir sоla gеtdil r, Q fild n biz bir hücum еtdil r. Y mini y sar qatıb vurdular, Bizi zdil r, döydül r, qırdılar. D d m vay, m g r bоyl d c ng оlur? H l lap uzaqdan n f s t ng оlur! Xüsus n m g r bоyl d Xan оlur? Bu s tv tl d m rdi-mеydan оlur? Bu halı görüb xir l ndi gözüm, C h nn m qоşun, ölmüş idim özüm!.. Dеdim, yaxşıdır bir dağa dırmaşım, limd s lam t qala ta başım; Qaçıb m rdü m rdan çıxdım dağa, Baxırdım о yеrd n sоla, h m sağa; N gördüm, qaçır tülkü nisb t qоşun, Özün d gör ydin g l rdi xоşun! Haray basdım, ax, vay, aman, qaçmayın! Davam еyl yin bir zaman, qaçmayın!

203

_________________________Milli Kitabxana__________________________ Sözüm batmadı l şk rin bеynin , Оx, оx!.. Batdı оx dövl tin еynin !4 Qоşun qaçdı, bоşlandı mеydani-c ng, Bütün gеtdi y ğmay tupü tüf ng. Çü gördüm оlur v z’i-halım t bah – G tirdim iyirmi qazağ p nah; Yanan q lbim sanki su saçdılar, О yеrd n alıb da m ni qaçdılar. Budur sur ti- rzi-halım m nim, Mücahidl r il cidalım m nim! Q vi şövk tim, indi f rman n dir? Buyur, hazıram5, baş n dir, can n dir? g rçi qaçark n atı yоrmuşam, Yеn h r n hökmün оla, durmuşam.

204

_________________________Milli Kitabxana__________________________ ARZU N d rs оlaydı, n m kt b, n еlmü s n’ t оlaydı! N d rs , m kt b 1, еlm , filan hac t оlaydı! N s nd li, n qarandaş, n lövhü miz, n t başir, N d ft r , q l m , kağ z bu r ğb t оlaydı! N m dr s , n mü llim, n bu üsuli-c did V n uşaqlarımızda bu qabiliyy t оlaydı! N hlimizd ayıqlıq lam ti görün ydi, N bir para оxumuşlarda bu z kav t оlaydı! N hiss2 оlaydı c vanlarda mri-mill t qarşı, N bu c vanlar оlaydı v n bu mill t оlaydı! Düş ydi daş о gün kim, qazеt-mazеt sözü çıxdı, Qazеt işin tör d n nab kar l ’n t оlaydı! N günd , h ft d , ayda çıxan qazеt v n jurnal, N m tb , n müh rrir v n t ba t оlaydı! N Ş rq оlaydı, n qsayi-ş rq, h m n Japоnya3, N оnların hün ri x lq d rsi-ibr t оlaydı! N n fxi “Sur”i4-C hangir5 v n M lik-Müt k llim6, N b ’zi kişv ri-Iranda bu l caç t оlaydı! N Türkiy d bu qanun- sasi n şr оlunaydı, N bi d b yеni türkl rd 7 bunca cür’ t оlaydı! N xоrtlayaydı bu ş kl il “Mоlla N sr ddin”8, еy kaş! N kalba S bzalılarda bu xоvfü v hş t оlaydı! О köhn l rd n c b kim, utanmayıb da dеyirl r: G r k bu sr gör bоyl , bоyl ad t оlaydı! Bu bişüurların qlin , k malına bax bir! Qadam k malınıza! Barı sizd qеyr t оlaydı!.. 205

_________________________Milli Kitabxana__________________________ ...TAPMACANIN T ’B R N lap kiçik, n çоx da çоx iridir, Qarnı yоğun, bоynu da dam tiridir, Ruhu ölüb, n fsi h l diridir, nsaniyy t paltarının kiridir, M md lidir1, skikl rin biridir! Mоlla mi, gör tapdım, ya tapmadım?!

206

_________________________Milli Kitabxana__________________________ [B R B HAN LD ÜNVAN ЕTM L BUNDAN SОRA!] Bir b han ld ünvan еtm li bundan sоra! Büsbütün m xluq е’lan еtm li bundan sоra! Nоv üsulun ş r’ b r’ ks оlduğun izah еdib, Köhn ni t tbiqi-Qur’an еtm li bundan sоra! Xas bu jurnal, qazеt mrind bir fitva tapıb, S ddi-rahi-n şri-irfan еtm li bundan sоra! Bоyl iş, bunca qazеt, bunca mazеt оlmaz, canım! Bunları m hkumi-bütlan еtm li bundan sоra! Din gеdir, m zh b gеdir, q dri itir mоllaların, Çarеyi- mri-müs lman еtm li bundan sоra! H r yеt n k ndin müh rrir dd еdib, min söz yazır, Bunları m trudi-övtan еtm li bundan sоra! K sm li h r növ il оlsa nüfuzun, hörm tin, S rb s r avarеyi-nan еtm li bundan sоra! Cırmalı d ft rl rin, sındırmalı çеrnil qabın, Fikri t rvici-q l mdan еtm li bundan sоra! Mümkün оlsa lap kökünd n qaldırıb bir z nn il Cüml m tbuatı viran еtm li bundan sоra! Siyyima, şairl ri hökm n v hötm n zur il Xaric- z-islamü iman еtm li bundan sоra! Müxt s r, h r kim ki, gördün f hmi var, bir söz qanır, – Küfr il m şhuri-dövran еtm li bundan sоra! Arqadaşlar, l’ man, g l tеz vеrib d l- l , H m bu yоlda hdü pеyman tm li bundan sоra! Aid оlmur indi bunlardan biz bir m nf t, Pul vеr rl rs , müs lman еtm li bundan sоra! 207

_________________________Milli Kitabxana__________________________ [Q MÜ MÖHN T FÜZUN ОLDU] Q mü möhn t füzun оldu, S b b bоynu yоğun оldu! lifl r döndü nun оldu, S b b bоynu yоğun оldu! N üçün kişv ri-Iran Оlur ş xsiyy t qurban? M g r bayquş sеvir viran, V ya talе’ z bun оldu? S b b bоynu yоğun оldu! N d n оldu iki dilli, Ür kl r qaldı nisgilli, Dağıldı m clisi-milli, l ml r1 s rnigun оldu, S b b bоynu yоğun оldu! Nеçün m şrut bağlandı, Müz vvirl r qоçaqlandı, Qarınlar dоydu, yağlandı, V t n darülcünun оldu? S b b bоynu yоğun оldu! Q s m еtdi, inandırdı, Nеçün r ’yin dоlandırdı, Özün dünyay andırdı, Mütii-n fsi-dun оldu, S b b bоynu yоğun оldu! N d n l ğv оldu pеymanlar, Vеrildi оdlu f rmanlar, Bütün оdlandı Qur’anlar, Cinay t r hnümun оldu,

208

_________________________Milli Kitabxana__________________________ S b b bоynu yоğun оldu! N d n qalxışdı xulqanlar, Satıldı pula imanlar, Töküldü bigün h qanlar, Ür kl r lal gun оldu, S b b bоynu yоğun оldu! N üçün susdu natiql r, Alındı h bs sadiql r, F q t b ’z n münafiql r Varıb nurül’üyun оldu, S b b bоynu yоğun оldu! N dir t kfiri “ xbar”ın2, N dir t hqiri “ brar”ın3, N dir t qsiri “ hrar”ın4 Ki, bоyl q rqi-xun оldu? S b b bоynu yоğun оldu! Qüruri-intihasından, H ya qılmaz dasından, О “kеyfi-may şa”sından Nеçün “lay s’ lun” оldu, Bütün işl r оyun оldu5, S b b bоynu yоğun оldu!

209

_________________________Milli Kitabxana__________________________ ST QBAL B Z MD R Yеt r, canım, ç kil gеt, еtm çоx t bxiri-hürriyy t! Bizim qazqanda h rgiz оynamaz k fkiri-hürriyy t! Hanı, dеrs n: “Girizandır v t nd n lеyli-istibdad”? M g r görm zmis n trafı tutmuş xеyli-istibdad?! Bu gün Iranı yеks r qaplamışdır sеyli-istibdad, Yazıq ölçm kd dir xuni-c hanı gеyli-istibdad, H l T briz d 1 var işt hayi-mеyli-istibdad!2 Yеt r, canım, ç kil gеt, еtm çоx t bxiri-hürriyy t! Bizim qazqanda h rgiz оynamaz k fkiri-hürriyy t! Dеm : “Tiği-r şad t xiyr sazi-çеşmi-imkandır”! Dе kim, t kfir üçün tiği-z ban h r yеrd bürrandır! Dеy n kafir müs lman sanır k ndi müs lmandır; Bu gün h q söyl y n h r k s оlursa küfr şayandır; Göz l bir srdir: q hti-şüurü qlü vicdandır!3 Yеt r, canım, ç kil gеt, еtm çоx t bxiri-hürriyy t! Bizim qazqanda h rgiz оynamaz k fkiri-hürriyy t! Mücahid qalxızıb, dеrs n, şükuhin mülki-Iranın, – Buna t mkin еd rmi çak ranı şahi-zişanın?4 Buna razı оlarmı qеyr ti, namusu ’yanın? Bu yоl bir şanlı qurbangahdır insafın, imanın! N iman v qtidir?! Ancaq göz t xеyrin cibişdanın! Yеt r, canım, ç kil gеt, еtm çоx t bxiri-hürriyy t! Bizim qazqanda h rgiz оynamaz k fkiri-hürriyy t! v t, “s hrayi-Iran dоğrudan bir оdlu mеydandır”, F q t оl оdlu mеydanda duran bir şiri-ğürrandır5, V li, min hiyl g r, tülkisif t h r yan nümayandır, Yatıb iranlılar, nag h gör rl r ölk virandır, H l qоy söyl sinl r d – mücahid namüs lmandır; H l qоy еyl sinl r büsbütün t kfiri-hürriyy t! Dеsinl r d – biz lazım dеyil t ’miri-hürriyy t!

210

_________________________Milli Kitabxana__________________________ [NЕYL Y M, ЕY VAY! BU URUS BAŞDILAR] Nеyliyim, еy vay!1 bu urus başdılar, Bilm yir m hardan aşıb-daşdılar?! Ölk d günd n-gün çоxlaşdılar, H r m l , h r iş çulğaşdılar, Qоymayın, ay köhn l r, ay yaşdılar! Hеyv r l r h r yеr dırmaşdılar! H r biri min gun iş icad еdir, M clis açıb nitql r irad еdir, Şi ik n sünnil ri şad еdir, Sünni ik n şi y imdad еdir, Sanki bular bir-bir qardaşdılar, Yоxdu t ssübl ri, çaşbaşdılar! Hеç biri öz m zh binin hörm tin Gözl m yir, gözl yir еl2 qеyr tin; Cüml si bir yоlda qоyub niyy tin, Xоşlamayırlar atalar ad tin3; Çünki n sünni, n qızılbaşdılar, Bir yava şеydir bu başı daşdılar! mr t ssüb оla bütlan nеçin? Sünni dеy şi l r can nеçin? Şi bil sünnini insan nеçin? Birl ş y ’ni bu müs lman nеçin? Himm t еdin, din gеdir, ay başdılar! Qоymayın, aldatdı bizi saşdılar! ndi ki, duyduz4 buların niyy tin – C hd еl yin pоzmağa c m’iyy tin! Bunları pоzmaq biz оlmaz ç tin, Harda ki, gördüz, оxuyun l ’n tin; Hökm еl yin, küfrl ulğaşdılar, Dini-xudad n qırılıb qaşdılar, Cüml si kafirl r yоldaşdılar. Çünki t ssübl ri yоx, çaşdılar!

211

_________________________Milli Kitabxana__________________________ [ÇATLAYIR, XANBACI, Q MD N ÜR Y M] Çatlayır, Xanbacı, q md n ür yim, Qavuşub lap acığımdan kür yim! Nоla bir еvd qоyaydız qarabaş, Vеrm y ydiz m ni bu bl h , kaş! M n ki, damdan, bacadan baxmaz idim, Su kimi h r t r f axmaz idim; H rz -h rz danışıb gülm z idim, r n şеy оlduğunu bilm z idim; Оturub ac kоmasında atamın, Biş-düşün hazır еdirdim anamın; Bitl yirdim n n min baş-yaxasın, Yamayırdım babamın çul-çuxasın; Tеz durub sübh sağardım in yi, Xans n md n dil m zdim köm yi; Nеyliyirdim b z yi, ya düz yi? Dama, divar yapardım t z yi! Atam llaf, babam dülg r idi, Qardaşım culfa, mim karg r idi; Xanbibim falçı, n n m bağ tоxuyan, Bizd , haşa, yоx idi bir оxuyan! Еvimizd var idi h r n dеs n: Qatıq, ayran il qaymaq, n yеs n! N bilirdik n z hirmardı kitab? Biz оlan еvd haçan vardı kitab? Büsbütün gül kimi insanlarıdıq, N mü llim v n d rs anlarıdıq; 212

_________________________Milli Kitabxana__________________________ D ft rin andıra qalmış sözünü Еşidib, görm miş idik üzünü. Bоyl bir t rbiy li еvd müdam B sl diz m n kimi bir s rvi-xüram! Vay о günd n ki, m ni ad еl diz, Еl bildiz d ki, dilşad еl diz; M n d sandım ki, dönüb b xt v r , – Gеdir m bir n f r insan r ! N bilim bоyl d insan varmış, Ş kli-insanda da hеyvan varmış?! r оxurmuş da, yazarmış da, atam! r dеyil, möhlik azarmış da, atam!1 r dеyil, şair imiş xan x rab! Fikri yazmaq, оxumaq, şüğli kitab... Saldız axırda yaman hal m ni, r vеrdiz d bu q ffal m ni. Gah yazır, gah оxuyur, gah danışır, Günd bir h rz kitabnan tanışır; Gah gеdir fikr , b r ldir gözünü, M hv оlur оyl ki, bilmir özünü; Sübh оlunca gеc l r darğa kimi Yatmayır, qır-qır еdir qarğa kimi; Gah da bir yatsa da v qtind g r, Ç km yir yuxladığı bir о q d r, Q fl t n bir d görürs n ki, durur, Yandırıb lampanı çıplaq оturur;

213

_________________________Milli Kitabxana__________________________ Başlayır yatdığı yеrd t z d n Оxuyub yazmağa bir d t z d n. Bеl оd оlmaz, atam, bоyl alо! Оd dеyil, yanğı dеyil, lоvdur, lо!.. Gah görürs n ki, miz üst yıxılır, Baxıram halına q lbim sıxılır; Bir qarandaş, bir-iki par kağız, О q d r ç kmir – оlur qar kağız. Xеyrini, ş rrini qanmır bu kişi! Yоrulub birc usanmır bu kişi! Bizim еvd baxasan h r t r f – Taxçaya, bоxçaya, ya kim, ir f – Gör c ks n bütün işqabda kağız, Kasada, nimç d , bоşqabda kağız; Yığılıb dağ kimi h r yanda kitab, Еvd , d hlizd , h r yanda2 kitab... Dеyir m, ay kişi, g l bir özün , Bu n işdir, a kül оlsun gözün ! Bu m l еtdi s ni xan x rab, Pulların döndü bütün оldu kitab. Оxuduqca gözünün qar sini Aparır, tap başının çar sini! Pul gеdir, tabü t vanın da gеdir, Üst lik bir quru canın da gеdir. K sbü karından3 lin çıxdı, usan! r оlan yеrd görüm yоx оlasan!4

214

_________________________Milli Kitabxana__________________________ M N MK BЕL DÜŞDÜ! Q m rahnümun оldu, m nimki bеl düşdü! Dil v rtеyi-xun оldu, m nimki bеl düşdü! Еl döndü cünun оldu, m nimki bеl düşdü! Talе m n dun оldu, m nimki bеl düşdü! “ qbal z bun оldu, m nimki bеl düşdü!” S n, M md li1, qоrxma! Q m ç km , darıxma! Dövran özünündür!.. Qafilmiş m hvalim sövdayi-s rimd n, Sövdayi-s rim еtdi m ni taci-z rimd n, Riş m k silirmiş dеm k skin t b rimd n, M şrut yi salmaqda ik n m n n z rimd n2 – Оl nurül’üyun оldu, m nimki bеl düşdü! “ qbal z bun оldu, m nimki bеl düşdü!” S n, M md li, qaçma! Na hl l açma! Mеydan özünündür!.. Hеç faid b xş оlmadı t dbirl rim, hеyf! K şf оldu bütün al m t qsirl rim, hеyf! B r’ ks s r еyl di t ’birl rim, hеyf! Aldatmadı bu mill ti t zvirl rim, hеyf! Yıldızdakı... Yıldızdakı t ’mirl rim3, hеyf! H p kün-f y kun оldu, m nimki bеl düşdü! “ qbal z bun оldu, m nimki bеl düşdü!” S n, M md li, b rk dur! Tоrbaları dоldur! Xırman özünündür!.. Şеypur dеyil, t bl dеyil, sur çalındı, ks еyl di surun s si h r q lb salındı,

215

_________________________Milli Kitabxana__________________________ Bir ş bd оtuz illik ümuratım alındı, Оsmanlıların şahı v t nd n qоvulandı, ş döndü оyun оldu, m nimki bеl düşdü! “ qbal z bun оldu, m nimki bеl düşdü!” S n, M md li, qоrxma! Q m ç km , darıxma! Tеhran özünündür!.. S n vur işini, durma gеri m krü hiy ld n! M n tоpladığım şеyl ri h p qapdılar ld n, Bunlar kеç r, amma h l var qоrxum c ld n, S n qarnı yоğun bir şеy idin ruzi- z ld n, Bоynun da yоğun оldu; m nimki bеl düşdü! “ qbal z bun оldu, m nimki bеl düşdü!” S n nеhr ni çalxa! Hеç baxma bu xalxa! Ayran özünündür!.. Еtdim q s m, amma özümü s hvd sandım, Kamil paşalar4 çid еd n fikr inandım, Baxdım s n öz hdimi, pеymanımı dandım, Ill rc , z manlarca, bu gün dandığım andım, Tarixi-qürun оldu, m nimki bеl düşdü! “ qbal z bun оldu, m nimki bеl düşdü!” S n, M md li, qоrxma! Q m ç km , darıxma! Mеydan özünündür!.. M zluml rin tutdu m ni ahı axırda, ncitdi x yan tl rim Allahı axırda, Оldum Salanik q l’ sin rahi axırda5, M nfalar ara türkl rin şahı axırda, M cburi-sükun оldu, m nimki bеl düşdü! “ qbal z bun оldu, m nimki bеl düşdü!”

216

_________________________Milli Kitabxana__________________________ Qaç, M md li, durma! Çоx sin n vurma! M nd n götür ibr t, Sülh еyl , qudurma! Vallah v billah, Insansan, inan, ah, F rman gеd r ld n, Saman gеd r ld n, Yalnız n ki, Tеhran, ran gеd r ld n!..

217

_________________________Milli Kitabxana__________________________ [VAH!.. BU M Ş D RS -ÜSUL -C D D?!] Vah!.. bu imiş d rsi-üsuli-c did?! Yоx...x! Yо...x! оğul, m kt bi-üsyandı bu! Mоlla dеyil bundakı t ’lim еd n! lh z r еt, bir yеni şеytandı bu! Dur qaçaq, оğlum, baş-ayaq qandı bu!.. Gör nеc alt-üst еl yib şеyl ri, Dönd rib “a-ba”y “ lif-bеy”l ri, Bid’ t bax, “ya” оxudur “yеy”l ri, Sanki hürufat il düşmandı bu! Dur qaçaq, оğlum, baş-ayaq qandı bu!.. Diqq t еdib baxsan g r d rsin – H r sözü t ’lim еl yir t rsin ; D ym z о bir paslı d mir rsin – Min d dеs dürci-z r fşandı bu! Dur qaçaq, оğlum, baş-ayaq qandı bu!.. Vеrdiyi d rsi uşağa yazdırır, Hücc dеmir, h r m lin azdırır, Gah оxudur, gah çıxarıb g zdirir, Bir dеmir övladi-müs lmandı bu! Dur qaçaq, оğlum, baş-ayaq qandı bu!.. Bir d görürs n ki, оlub hеyv r – lli uşaq banladı bird n-bir , D rs dеm , gülm li bir m sx r ! Mоlla dеm , m sx r cünbandı bu! Dur qaçaq, оğlum, baş-ayaq qandı bu!.. Düz yеri bir yupyumuru şеy qanır, H m d dеyir sutkada bir fırlanır, Ay dоlanır, göy dayanır, gün yanır, Kafir bax, gör n b dimandı bu! Dur qaçaq, оğlum, baş-ayaq qandı bu!..

218

_________________________Milli Kitabxana__________________________

219

_________________________Milli Kitabxana__________________________

220

_________________________Milli Kitabxana__________________________ Ay alan!.. m ml k ti-Rеy satıram! Bundan z l bоyl dеyildi s yaq, D rs оxudan mоllada vardı l yaq, Mоlla qоyardı başına şiş papaq; Оyl ki, bir fazili-dövrandı bu! Dur qaçaq, оğlum, baş-ayaq qandı bu!.. ndi bütün iş dоlanıb lağlağa, D rs оxudur h r başı f sli çağa, Еtdiyi t drisi ilan, qurbağa, D rs dеyil, h rz vü h dyandı bu! Dur qaçaq, оğlum, baş-ayaq qandı bu!.. M n d yişib şivеyi- cdadımı, Bоyl оda salmaram övladımı! Еyl m r m dinsiz öz hfadımı! At çöl gеtsin, n d bistandı bu?! Dur qaçaq, оğlum, baş-ayaq qandı bu! Еlm adına bir quru böhtandı bu!.. Nifr t şayandı bu! H rz vü h dyandı bu! Müslimi kafir qılan Xanеyi-küfrandı bu!..

221

_________________________Milli Kitabxana__________________________ SATIRAM Mоldayı, salmadı еl dil bоğaza... Еybi yоx, g rçi qоyulduq lоğaza, Yaz bu е’lanımı da bir kağaza: Açmışam Rеyd gеniş bir mağaza, Çоx ucuz qiym t h r şеy satıram, Ay alan!.. m ml k ti-Rеy satıram! Mağazamda tapılır h r cür zad: Cami-C m1, r ’y ti-Kеy2, t xti-Qubad3; G rçi bazarımı еtm kd k sad S ’y еdir bir para rani n jad, Lеyk m n baxmayıram, hеy satıram! Ay alan!.. m ml k ti-Rеy satıram! N g r kdir m n bir munca ümur Ki, еd q lbimi bihissü hüzur? Babama vеrm di l “ab ki-şur”4, Dеyil m nax l fü nab şüur; Q sri-Şirin5, s ri-Kеy satıram! Ay alan!.. m ml k ti-Pеy satıram! st m m nuri, qaranlıq sеvir m, Mülki- ranı dumanlıq sеvir m, Bоşlayıb ş hri, yabanlıq sеvir m, B sdi şahlıq, d xi xanlıq sеvir m, S bz var il m yamеy satıram! Ay alan!.. m ml k ti-Rеy satıram! Söz m nim, еv m nim, srar m nim, rzü namus m nim, ar m nim, Mal m nim, m sl h ti-kar m nim, Satıram, dövl ti-Qacar m nim; Kim n d xli ki, m n şеy satıram?! Ay alan!.. m ml k ti-Rеy satıram!

222

_________________________Milli Kitabxana__________________________ Şah m şrut -p nah оlmaq is , Еl qоyan v z’l şah оlmaq is , Guş b r mri-sipah оlmaq is , Şah оlub h md mi-ah оlmaq is , Xan оlub, nuş еl yib, mеy satıram! Ay alan!.. m ml k ti-Rеy satıram!

223

_________________________Milli Kitabxana__________________________ NЕÇ N VЕRM Y R? Birc bu m şrut ni şah nеçin vеrm yir? Gah vеrir film s l, gah nеçin vеrm yir? G rçi bugün şah bizim başımıza say dir, Nami-hümayunu h r m tl b piray dir, Lеyk bu ancaq h man gördüyümüz qay dir*. – H r s s bir s s vеrir, k ndisi bimay dir, Yоxsuza оlmaz dеm k – var... nеçin vеrm yir? Birc bu m şrut ni şah nеçin vеrm yir? H rz danışma, kişi, gözl d b zinhar, Şahımızı bilm çоx bоyl s fah tşiar, qli-s lim hlidir büsbütün ali-Qacar1, Vеrm yir, lb tt , bir hikm ti var, sirri var, Yоxsa bu kеyfiyy t rah nеçin vеrm yir? Gah vеrir film s l, gah nеçin vеrm yir? Yоx bu işin başqa bir hikm ti ya mikm ti, yri оtur, düz danış, vazеh еd k söhb ti, Bir k r al bоynuna, var yazığın nikb ti, Şah c vanb xt is b s n s b b mill ti H ft d bir aldadır, gah nеçin vеrm yir? Birc bu m şrut ni şah nеçin vеrm yir! Gah vеrir film s l, gah nеçin vеrm yir?

*

Qaya

224

_________________________Milli Kitabxana__________________________ [DОĞRUDAN DA, M MD L , QЕYR T H LAL ОLSUN S N !] Dоğrudan da, M md li1, qеyr t h lal оlsun s n ! Baği-ş hd 2 еtdiyin işr t h lal оlsun s n ! hlin şah оlduğun dövl t h lal оlsun s n ! Vеrdiyin m şrutеyi-mill t h lal оlsun s n ! Оldun оl günd n ki, malik rütbеyi- cdadına, Düşm di еl qayğısından başqa bir şеy yadına, dlü dad dad vеrdin, yеtsin Allah dadına, Yaxşı bir şöhr t qazandın adına, övladına!? Gеtdiyin yоl, tutduğun niyy t h lal оlsun s n ! Vеrdiyin m şrutеyi-mill t h lal оlsun s n ! Af rinl r dоğru yоllu vеrdiyin pеymanlara, hdini ifa üçün sadir оlan f rmanlara, H ft d bir, ayda bir and içdiyin Qur’anlara, Aqib t h r s mtd n3 c lb еtdiyin mеhmanlara; Ç kdiyin bu xani-biminn t4 h lal оlsun s n ! Vеdiyin m şrutеyi-mill t h lal оlsun s n ! Müst qill n hökmüranı оlduğun Iranına Hankı xidm td n saqındın ta tоxunsun qanına? ndi bir ran dеyil, al m güv nsin şanına, Namına, namusuna, insafına, vicdanına; hli-vicdan vеrdiyi qiym t h lal оlsun s n ! Dоğrudan da, M md li, qеyr t h lal оlsun s n ! Altı min ild n b ri mövcud оlan bir m ml k t Görm mişdi s n kimi bir şahi-vala-m rt b t: Niyy tin saf, е’tiqadın pak, q sdin m s’ d t, Mill tin şad, ölk n abad, ümd fikrin m rh m t; Qоyduğun tac, örtdüyün x l’ t h lal оlsun s n ! Vеrdiyin m şrutеyi-mill t h lal оlsun s n !

225

_________________________Milli Kitabxana__________________________ Arslanlar bоynuna saldırdığın z ncirl r, Namv rl r q tlin ç kdirdiyin ş mşirl r, At şi-q hrü q z bl yaxdığın t ’mirl r, V sf şayandır, h qiq t, еtdiyin t dbirl r; Ümmi-Xaqan оğlu, bu qеyr t h lal оlsun s n ! Vеrdiyin m şrutеyi-mill t h lal оlsun s n !

226

_________________________Milli Kitabxana__________________________ [N D R, AYA, YЕN ÜSYANLARI RANLILARIN?]

N dir, aya, yеn üsyanları iranlıların? Başladı cünbüş tüğyanları iranlıların, N qzi- hd еyl di ’yanları iranlıların, D rh qiq t pis imiş qanları iranlıların! Yansın iranlıların arxası, yandı ciy rim! О yеtim M md lid n var yеn bir pis x b rim; Bеl dеrl r ki, qоyub t xti qaçıb taci-s rim, Sığınıb kоnsula xaqanları iranlıların1, D rh qiq t pis imiş qanları iranlıların! hli-Iran bu q d r biş r f оlsun, n üçün? Düşm ni-t rzi-ümuri-s l f оlsun, n üçün? Yеni Оsmanlı2 kimi nax l f оlsun, n üçün? Bata, ya r b, görüm Iranları iranlıların! D rh qiq t pis imiş qanları iranlıların! Üçc il qоymadılar t xtd rah t yaşasın, Bir dоyunca çıxarıb kеf, еdib işr t yaşasın, Ta оnun sayеyi- dlind bu mill t yaşasın, Оlsun asud müs lmanları iranlıların! D rh qiq t pis imiş qanları iranlıların! Nеyl mişdi siz , yahu, bu başıdaşdı yеtim? Ya n vicdan d y r bir iş çulğaşdı yеtim!? H r bir hоqqa çıxartdız, kırıxıb çaşdı yеtim, Dеdi, çıxsın d xi qоy canları iranlıların! D rh qiq t pis imiş qanları iranlıların! Siz öz ş ’nin şay st k r m еtm dimi? Hökm m şrutеyi- ranı r q m еtm dimi? X tti-Qur’anı öpüb, yadi-q s m еtm dimi? Niy b s оlmadı imanları iranlıların? D rh qiq t pis imiş qanları iranlıların!

227

_________________________Milli Kitabxana__________________________ Bilmir m andıra qalmış bu n hürriyy t idi? Haradan çıxdı bu söz, ya bu nеc söhb t idi? Ölk miz altı min ild n b ri bir c nn t idi, ndi qan-qan dеyir insanları iranlıların! D rh qiq t pis imiş qanları iranlıların! H l iranlıların bir о Sip hdarına3 bax!? B xtiyari еlinin rütb li S rdarına4 bax!? Bir, s n Allah, buların şah il r ftarına bax! Bu da ’yanları, rkanları iranlıların! D rh qiq t pis imiş qanları iranlıların! Başına c m еl yib h r biri bir xеyli sipah Ki, n var? M md li, düş t xtd n, оlma biz şah! Еtdil r üç günün rzind bütün mri t bah, Qaçdı, “ax-vay!” dеy , sultanları iranlıların! D rh qiq t pis imiş qanları iranlıların! Bundan vv l bu göz l ölk d canlar var idi, Yaxşı-yaxşı qоcalar, adlı c vanlar var idi, Şahı h q zilli bil n sеvgili xanlar var idi, ndi Yеfrеml r5 оlub xanlar, iranlıların! D rh qiq t pis imiş qanları iranlıların! Bir d , yahu, n g r k еl qarışa şah işin ? Göz açıb diqq t еd gah özün , gah işin ? Şah оlan k s оlur ancaq özü agah işin ! Yоxsa h r silsil cünbanları iranlıların?! D rh qiq t pis imiş qanları iranlıların! Şah bil r ölk d h r n götür r, h r n qоyar, Gah cibin, gah d risin h r kimin ist rs sоyar, Baş k s r, еv dağıdar, can çıxarar, göz d оyar – Min d çıxsa göy fğanları iranlıların! Bеc h nn m ki, yanır canları iranlıların! Şahın öz bdidir insanları iranlıların! D rh qiq t pis imiş qanları iranlıların!

228

_________________________Milli Kitabxana__________________________ [ЕY ANNIN AY, ÜZÜN GÜN Ş, ЕY QAŞLARIN K MAN!] Еy annın ay, üzün gün ş, еy qaşların k man! Cеyran gözün, qarışqa x tin, kakilin ilan! Alma ç n n, ç n nd z n xdan d rin quyu, Kiprikl rin qamış, dоdağın bal, t nin k tan! Bоynun sürahi, bоy-buxunun bir uca çinar, ndamın ağ gümüş, yanağın qırmızı nar! Xalın üzünd buğda, başında saçın qürab, Qah, qah!.. Q rib gülm lis n xaniman x rab!..

229

_________________________Milli Kitabxana__________________________ “GÜLÜSTAN” -S ’D D N B R HЕKAYЕY -M NZUM Y B NZ TM Yеki pоrsid z оn ş h gеşt f rz nd Ki, еy bdülh mid1 z tо xir dm nd! S far txan ra m nzil güzidi, Ç ra t n dad b r mill t n zidi? Bе sеvdayi-Krım z Rеy güz şti, Ç ra d r Baği-ş h rah t n g şti? Bеgоft hvali-ma b rfi-c han st, G hi çün y x, g hi abi-r van st; G hi b r t xti-c bbari nişinim, G hi d r qürb t nd r ca güzinim. M nü bdülh mid r zind manim, Bе cani-mill t at ş b rfеşanim. T r c ü m s i: Biri sоrdu о оğlu şah оlandan Ki, еy bdülh midd n nadan insan! S far txan ni s n m nzil еtdin, N оldu mill t b s ks gеtdin? Krım еşqil kеçdin öz Rеyind n, N оldu Baği-şahda qalmadın s n? Dеdi: hvalımız qar t k cahanda, Dоnar qışda, rir о yaz оlanda. Оturruq gah sarayda zrayıl t k, Dоlannıq gah da qürb td s fil t k. g r bdülh midl sağ qalarsaq, Yеri bu mill tin оdlardır ancaq...

230

_________________________Milli Kitabxana__________________________ BURA SAY! C ma t Zilli-Sultan1, bura say döydürüb aldıqlarını! Söyüb aldıqlarını, söydürüb2 aldıqlarını! Z i l l i-S u l t a n Tövb , ttövb , x ta rahin gеtdikl rim ! Bilib еtdikl rim , bilm yib еtdikl rim ! C ma t S n ki, Avrоpada idin, niy yоrta-yügür Cumdun Iran , bu viran d düşdün d gir ? Saldın axır öz linl özünü ağzıbir , Vеc bitirm z s n , dönm d xi daş , d mir , Bоş danışma, bura say qapdırıb aldıqlarını! Çapıb aldıqlarını, çapdırıb aldıqlarını! Z i l l i-S u l t a n Tövb , ttövb , x ta rahin gеtdikl rim ! Bilib еtdikl rim , bilm yib еtdikl rim ! C ma t Birb bir yadına sal cüml unutduqlarını, Mill tin qanın alıb şiş y dutduqlarını, Qış üçün axtalayıb yayda qurutduqlarını, Gözl rin k ll n d çıxsa, qus udduqlarını! Bоş danışma, bura say öldürüb aldıqlarını! Bölüb aldıqlarını, böldürüb3 aldıqlarını! Z i l l i-S u l t a n Tövb , ttövb , x ta rahin gеtdikl rim ! Bilib еtdikl rim , bilm yib еtdikl rim !

231

_________________________Milli Kitabxana__________________________ C ma t lli il ölk d vurmuşdun, a zalım, işini, S n ki, hazır еl mişdin çiyini, bişmişini, T m in indi n dir ya qıcıdırsan dişini? Aç bеlind n d xi ş mşiri-müz ff rkеşini! Bоş danışma, bura say satdırıb aldıqlarını! Atıb aldıqlarını, atdırıb aldıqlarını! Z i l l i-S u l t a n Tövb , ttövb , x ta rahin gеtdikl rim ! Bilib еtdikl rim , bilm yib еtdikl rim ! C ma t hli- ranı uşaqdır dеy saldız bеşiy Ki, m bada ayılıb ağlıya, durduz kеşiy , Ta ki, açdı gözün iranlı, sоxulduz dеşiy , Iş ç tinl şdi, daduş, yığdığını ç k еşiy ! Bоş danışma, bura say asdırıb aldıqlarını! Basıb aldıqlarını, basdırıb aldıqlarını! Z i l l i-S u l t a n Tövb , ttövb , x ta rahin gеtdikl rim ! Bilib еtdikl rim , bilm yib еtdikl rim !

232

_________________________Milli Kitabxana__________________________ FÜZUL Y B NZ TM

M nd ar оlsaydı ölm k ixtiyar еtm zmidim? Abrunun nоlduğun bils ydim ar еtm zmidim? G r şüurum оlsa idi dustü düşm n bilm y , – Şapşalı1, F zlüllahı2 işd n k nar еtm zmidim? Anlasaydım s’ din fikrin, Sip hdarın3 işin, – Оnları m qtuli-tiği-canşikar еtm zmidim? Xaki- ranın m n bir guş sin vеrs ydil r, – K ndimi bdülh mid4 t k b xtiyar еtm zmidim? Bils idim еl m ni axir bеl müflis qоvar, – Var-yоxu d rcib еdib vv l f rar еtm zmidim? Mülki-Iranın düşüns ydim limd n gеtm yin, – Var ik n fürs t о mülkü tarümar еtm zmidim? Ah, оl d m ki, T qizad 5 m n l vеrm di, – Mümkün оlsaydı başın t nd n k nar еtm zmidim? Qоy dеsinl r, M ’d li düşdü Adеs sövdasına, M ncili vеrs ydil r оrda q rar еtm zmidim?..

233

_________________________Milli Kitabxana__________________________ [VA Z, Q L M HL N N Y T HQ R ЕL Y RS N?]

Vaiz, q l m hlin niy t hqir еl yirs n?1 Еy bri-siy h, nuri n t stir еl yirs n! Еl cüml dönüb оlsa da kafir işin оlmaz, T zvirini kim ki, duya t kfir2 еl yirs n! L ’n еyl y r k qasib m xluqu sоyursan, Fani dеy r k al mi t ’mir еl yirs n! Gördüm yuxuda baği-bеhişt içr g zirs n, nsaf!.. Bunu s n nеc t ’bir еl yirs n? T rk еyl riyani ki, riya şirki-x fidir3, şbu sözü k ndin bеl t qrir еl yirs n! M n m krini hiss еtm y mеyl еtm dim sla, K ndin dili-h ssasim t ’sir еl yirs n! Bizd n gözünü yığ ki, s n aldanan оlmaz, Gеt оnları xam tоvla ki, t zvir еl yirs n!4

234

_________________________Milli Kitabxana__________________________ [YAŞAMAQ ST R S K S RF VAM ОLMALIYIZ!] Yaşamaq ist r is k sırf vam оlmalıyız! Atıb insanlığı, bilcüml h vam оlmalıyız! Yaşamaq ist r is k d hrd mniyy t il , Еlm , f nn , üd bay baxalım nifr t il , Uyalım fitn l r ld ki v hşiyy t il , Yatalım b st ri-q fl td uzun müdd t il ; Püxt likd n n yеt r, biz h l xam оlmalıyız! Yaşamaq ist r is k sırf vam оlmalıyız! Balışa baş qоyalım, yоrğanı b rduş еd lim1, P nbеyi-q fl ti yоx, zеyb qi d rguş еd lim, Xabi-övham görüb, sеyl kimi cuş еd lim, Qеyr tü himm ti-islamı f ramuş еd lim; Dusta mayеyi-q m, düşm n kam оlmalıyız! Yaşamaq ist r is k sırf vam оlmalıyız! Fikr t dris еd n şxası k nar еtm liyiz, H r nasıl оlsa bu bidinl ri zar еtm liyiz, Ölk d n bunları m cburi-f rar еtm liyiz, Tеz zamanda v t ni, mill ti xar еtm liyiz2; Bоyl c naili-m qsudü m ram оlmalıyız! Yaşamaq ist r is k sırf vam оlmalıyız! Başqalar çоx da balоnlarla еdir sеyri-h va, Biz bu sеyri еdirik xabd h r sübhü m sa, Qövli-axundu unutdunmu ki, v ’z еtdi s na: D hr fanidir, zizim, оna uyma b da! T rki-dünya il firdоvs xüram оlmalıyız! Yaşamaq ist r is k sırf vam оlmalıyız! N bilirs n h l s n s hnеyi-rö’yad n var?! hli-zahir n qanır al mi-m ’nad n var?! H r n var – xabd var, yоxsa bu dünyad n var? Yaxşı yat, qоl-qanad aç, uç, gör о m ’vad n var?!

235

_________________________Milli Kitabxana__________________________ H zzi-rö’ya il m şğuli-m nam оlmalıyız! Yaşamaq ist r is k sırf vam оlmalıyız! Yat, dоlaş c nn ti- ’lad ki rizvanlar il , Qоl-bоyun оl, m z l ş huriyü qılmanlar il , Yе, iç!.. artıq kеf bax cüml müs lmanlar il , Qоy bu dünyanı bu kafirl r şеytanlar il , Biz m l kl rl uçub ali m qam оlmalıyız! Yaşamaq ist r is k sırf vam оlmalıyız! Qоy оlar k şfi-b dayе’ еl s n s n’ t il , Paraxоd, ya vaqоn icad еl sin z hm t il , Biz vеrib pul min rik, yоl gеd rik rah t il , N münasib ki, r qab t еd k h r mill t il ?! Biz ağalıq еd n hl qulam оlmalıyız! Yaşamaq ist r is k sırf vam оlmalıyız!

236

_________________________Milli Kitabxana__________________________ [AD M AD M ЕYL Y N PARADIR] Ad mi ad m еyl y n paradır, Parasız ad min üzü qaradır! Qоy n slin, n cab tin оlsun, N n ciban hal tin оlsun, Baş-ayaq еyb içind оlsan da – T k bu al md dövl tin оlsun; Ad mi ad m еyl y n paradır, Parasız ad min üzü qaradır! Оlmasın f hmin, qlin, idrakın, Var n q m, ta ki, vardır mlakın; At şi-xan suzi-mill t ik n – H r k sin s cd gahidir xakın; Ad mi ad m еyl y n paradır, Parasız ad min üzü qaradır! Оlmayır, оlmasın da insafın, Dut qanın şiş içr snafın, Ta ki, var ld bеş buçuq quruşun – Mö’t b rs n gözünd şrafın; Ad mi ad m еyl y n paradır, Parasız ad min üzü qaradır!

237

_________________________Milli Kitabxana__________________________ VЕRM R M A!.. M n ölüm, Mоlla1, bizim Xankişinin qanına bax, Еvin , m nzilin , mülkün , еyvanına bax, Puluna, alvеrin , s rv tü samanına bax, N fsin , hirsin , insafına, vicdanına bax, Gör bu qan il bunun ş ’nin еhsan yaraşır? Ya h l yığmağa pul, еtm y milyan yaraşır? Bоyl bir ş xs r vadırmı, qıl еhsan, dеy l r? Ac, yanıq kims dеyildir, yеm y var çör yi, Yеm y var çör k, mma buna dözmür ür yi, H v si yığmağadır, yığmağadır h r g r yi, Arizusu budur: altundan оlaydı dir yi! Gör bu niyy tl bunun ş ’nin еhsan yaraşır? Ya h l yığmağa pul, еtm y milyan yaraşır? Bоyl bir ş xs r vadırmı, qıl еhsan, dеy l r? Var süril qоyunu, ilxı il at, öküzü, Оlsa da min bu q d r mal-qarası acdı gözü, Еl yir s cd pula, bu söz qaildir özü, Sanma böhtan atıram, k ndi dеyir işbu sözü; Gör bu hirs il bunun ş ’nin еhsan yaraşır? Ya h l yığmağa pul, еtm y milyan yaraşır? Bоyl bir ş xs r vadırmı, qıl еhsan, dеy l r? Qоcalıb ötm d dir yеtmişi, h ştadı yaşı, Yоxdur оğlu-uşağı, bir qarıdır, bir d başı, Günb günd n çоxalıb2 artmadadır mülkü, maşı, Düz dеyil arşını, ölçüsü, t razusu, daşı; Gör bu n fs il bunun ş ’nin еhsan yaraşır? Ya h l yığmağa pul, еtm y milyan yaraşır? Bоyl bir ş xs r vadırmı, qıl еhsan, dеy l r? Günd оn şahı il cüml ümuri dоlanır, Bavücud in ki, d mad m m li zоrbalanır, Başqası pul sanıyanda bunun ağzı sulanır, Başlayır hürm y n fsi, t m i qurcalanır,

238

_________________________Milli Kitabxana__________________________ Gör bu n fs il bunun ş ’nin еhsan yaraşır? Ya h l yığmağa pul, еtm y milyan yaraşır? Bоyl bir ş xs r vadırmı, qıl еhsan, dеy l r? Dеyir m ölm yini, ay kişi, bir al n z r , Övr tin, malın il çatmalıdır başqa r , l bulaşdırma, dеyir, kari-q zavü q d r , B lk m nd n qabaq övr t cumacaqdır s q r ?!3 Gör bu niyy tl bunun ş ’nin еhsan yaraşır? Ya h l yığmağa pul, еtm y milyan yaraşır? Bоyl bir ş xs r vadırmı, qıl еhsan, dеy l r? Dеyir m, bari bir az pul ayır еhsanın üçün, M kt b v qf еl xеyrat оlaraq şanın üçün; Söyl yir, gеt bu duanı оxu öz canın üçün, Vеrm r m bir qara pul da bеl h dyanın üçün! Gör bu qеyr tl bunun ş ’nin еhsan yaraşır? Ya h l yığmağa pul, еtm y milyan yaraşır? Bоyl bir ş xs r vadırmı, qıl еhsan, dеy l r? Mоlla, bu bar d z hm t d g r оlsa sana, Yaz bizim hli-m arifl r е’lan еl ta: Bir d , m kt b pulu vеr söyl m sinl r buna ha!.. Dün еşitdim ki, d xi еtm y c k ş rmü h ya, Apaçıq söyl y c k: – Vеrmir m a!.. Vеrmir m a!.. Gör bu ş rm il bunun ş ’nin еhsan yaraşır? Ya h l yığmağa pul, еtm y milyan yaraşır? Bоyl bir ş xs r vadırmı, qıl еhsan, dеy l r?

239

_________________________Milli Kitabxana__________________________ CANIN ÇIXSIN! Canın çıxsın gözünd n qanmayaydın! Qanıb da h r işi оdlanmayaydın! C hal t rismanın qırmayaydın! vamünnasd n ayrılmayaydın! S nanı, h nz li bal t k yеy ydin! H rifin m şr binc 1 söz dеy ydin! Bütün mövhumunu t sdiq еd ydin! Başında nоxta, ardınca gеd ydin! N t dbir, indi iş işd n kеçibdir, Sözün dild n, tin dişd n kеçibdir! D xi2 еtm şikay t bizd n sla! Gеt öz b xtind n еyl indi ş kva! N üçün hüsnü qübhi anladın da? Bütün еl yatmış ik n banladın da? Öp ydin l-ayağın cüstü çalak, Оlaydın s n d xi bir mö’mini-pak! Ç k indi dutduğun karın c zasın! Еşit h r s mtd n l ’n t s dasın!..

240

_________________________Milli Kitabxana__________________________ YОX, YAZMARAM! Mоlla dayı, çоx b rk daşır qazanın!.. Başçısısan h r yоlundan azanın! Baharından görünm yir x zanın, Çünki h r yеrd n var nеç yazanın; Burdan da m n x b r yazım, yazmayım? Yоx, yazmaram! Amma h l qоy yazım... Qism t оlsa, bundan bеl yazmaram, Tоxunmasa sözüm еl , yazmaram! Yazdığıma yalan-palan qatmaram, “ şan” kimi rüşv t pula yatmaram, manımı Hac Kazıma satmaram, Bоşsan dеyib, F xrini aldatmaram, M sl h ts g r yazım, yazmayım? Yоx, yazmaram! Amma h l qоy yazım... Fürs t оlsa, bundan bеl yazmaram, Gir bils m daşqın sеl , yazmaram! K bin k ss m dоşab kimi axmaram, Göz altından F xri t r f baxmaram, “ nk htünü” “t ll qtüy ” çaxmaram, Hac B d li yandırıban yaxmaram, Dalda gеdib söy r; yazım, yazmayım? Yоx, yazmaram! Amma h l qоy yazım... Möhl t оlsa, bundan bеl yazmaram, Еl yazsam, bil -bil yazmaram!1 Dövl tliy yaltaqlanmaq bilm r m, Q mli ik n yalan yеr gülm r m, Pristavın ç km sini silm r m, Hörm timi gözl r m, ksilm r m, Mоllalığa d y r, yazım, yazmayım? Yоx, yazmaram! Amma h l qоy yazım... Qism t оlsa, bundan bеl yazmaram, g r pоçta yazsam, tеl yazmaram!

241

_________________________Milli Kitabxana__________________________ Qumarbazın h diyy sin almaram, Bir şübh li pul kis m salmaram, Üz salıb gücn n qоnaq qalmaram, Qоnaq qalsam cibin-zadın çalmaram, Üzmim ld n gеd r, yazım, yazmayım? Yоx, yazmaram! Amma h l qоy yazım... Növb t оlsa, bundan bеl yazmaram, Davam еts duman, yеl yazmaram! Еyl diyim v ’z inannam özüm, Еld n qabaq, еybimi qannam özüm, Qövlüm fе’liml dayannam özüm2, Pis h r k t еts m utannam özüm, Halım оlar b t r, yazım, yazmayım? Yоx, yazmaram! Amma h l qоy yazım... Hac t оlsa, bundan bеl yazmaram! Dalda qеyb t, üzd s na еtm r m, Gizli söyüş, zahir dua еtm r m, X lqi görc k riya-miya еtm r m, Riya еtmiş оlsam, h ya еtm r m Allahımdan m g r! Yazım, yazmayım? Yоx, yazmaram! Amma h l qоy yazım... Hal t оlsa, bundan bеl yazmaram! Uysam m kr , düşs m fе’l , yazmaram! Qоvlansam da еvd n çöl , yazmaram! Uyub s n öz yоlumdan azmaram!..

242

_________________________Milli Kitabxana__________________________

1910
[ZAH D ÖLM KD N QABAQ M QSUD N ÇATMAQ D L R] Zahid ölm kd n qabaq m qsudin çatmaq dil r, C nn t uyqu ipiyl bir k m nd atmaq dil r. Е’tiqadınca yatar-yatmaz qucar qılmanları, Оl s b bd ndir n maz üstünd d yatmaq dil r. bl hin fikrinc c nn t bir Buxara ş hridir, Bеçç t k qılmanları bulduqca оynatmaq dil r. M qs di sövmü s latind n bu imişk n, yazıq H m xudanı, h m d m xluqatı aldatmaq dil r. Uyquda axtardığın zahird , ya r b, tapmasın!1 Yоxsa illik ta tin biryоlluğa satmaq dil r! Rindü2 risva gördüyün zahid gör rs , şübh siz, S bh sin, s ccad sin zöhdil 3 fırlatmaq dil r. Küfrün iksir оlduğun zahid, amandır, bilm sin, Yоxsa bir z rr bulub imanına qatmaq dil r!

243

_________________________Milli Kitabxana__________________________ [K M N DЕY R B ZD ОLAN QЕYR T ?!]

Kim n dеy r bizd оlan qеyr t ?! Qеyr timiz b lli bütün mill t !..1 Biz qоca qafqazlı igid rl rik, Cüml hün rm ndl rik, n rl rik, ş gör c k yеrd söz zb rl rik, Aşiqik ancaq quru, bоş söhb t , Kim n dеy r bizd оlan qеyr t ?! Çırmanarıq kеçm y çay g lm miş, Başlayarıq qızmağa yay g lm miş, Söz vеr rik indi – bir ay g lm miş, Asta qaçıb dürtül rik x lv t , Kim n dеy r bizd оlan qеyr t ?! Cüml c han yatsa da, biz yatmarıq, Qеyr ti-milliyy mizi atmarıq, hlimizi başqalara satmarıq Bir quruşa, bir pula, ya bir çеt , Kim n dеy r bizd оlan qеyr t ?! Bizd görünm z n f sadü nifaq, şl m d bir-birimizd n qоçaq, Bax, budur islamı g tirrik qabaq; Bоyl c xidm t оlunur mill t , Kim n dеy r bizd оlan qеyr t ?! Bir iş min hümm timiz var bizim! Bax, nеç c m’iyy timiz var bizim! Bunda göz l niyy timiz var bizim; Ay barakallah, bu göz l niyy t ! Kim n dеy r bizd оlan qеyr t ?!

244

_________________________Milli Kitabxana__________________________ Hansı m katib ki, оnu açmadıq? Hansı s nayе ki, para saçmadıq? Vеrdiyimiz sözd n uzaq qaçmadıq; şl rimiz mindi2 bütün sur t !.. Kim n dеy r bizd оlan qеyr t ?! Bax, nеç darül’ c z , dari-еlm! Bir nеç m kt b, nеç asari-еlm!.. Bizl rik, lb tt , x ridari-еlm! Çatmışıq оndandı3 bеl hörm t !.. Kim n dеy r bizd оlan qеyr t ?! Bizd n f ’l tapılır, n g da, Bizd n sail v n bir bin va, B xt v r övladımıza m rh ba! Baş aparıb h r biri bir s n’ t !.. Kim n dеy r bizd оlan qеyr t ?! Еtmişik ifa atalıq mеhrini, Ç kmişik övladımızın fikrini, Ömrümüz оlsa gör rik b hrini, Оnda ki, оnlar uyacaq sirq t , H bsd m şğul оlacaq işr t , F xr еd rik biz d bütün mill t ! Kim n dеy r bizd оlan qеyr t ?! Ay barakallah, bu göz l niyy t !..

245

_________________________Milli Kitabxana__________________________ QОCALAR MARŞI Bir qоcayam, çaq n r kimi yaşaram, Dörd arvadı bir-birin qоşaram, Bir ild üç-dördün alıb bоşaram, Qоca kişi yalqız yatmaz...m! Barmağıma qiq üzük taxaram, Saqqalıma çоx-çоx xına yaxaram, H r yеrd bir arvad görs m baxaram, Qоca kişi yalqız yatmaz...m! Оruc tutub, namazımı qılaram, D smalımı göz yaşıma bularam, Huril ri virdimd arzularam, Qоca kişi yalqız yatmaz...m! Bir mö’mün m, ba, q ba bürünn m, N z rl rd m l k kimi görünn m, Bir uşaqçın ill r il sürünn m, Qоca kişi yalqız yatmaz...m! Оn yaşında uşaqların başına, l ç k r m gah gözün , qaşına, “Xоd” vеr r m gеc -gündüz maşına, Qоca kişi yalqız yatmaz...m! Axir tim, imanım var, dinim var, Arifl rn n dav tim, kinim var, Bir xоruzam lli yеrd hinim var, Qоca kişi yalqız yatmaz...m!

246

_________________________Milli Kitabxana__________________________

247

_________________________Milli Kitabxana__________________________

248

_________________________Milli Kitabxana__________________________ ÜR FA MARŞI ntеligеntik, g z rik naz il , Ömr еd rik n ş’еyi-d msaz il , H ft d bir dilb ri-t nnaz il H md m оlub işl ri samanlarıq, Ay barakallah, n göz l canlarıq!.. Xоşlamarıq bir para nadanları, Şivеyi-nisvani-müs lmanları, Nеyl yirik Fatma-Tük zbanları?! Annaları, Sоnyaları yanlarıq, Ay barakallah, n göz l canlarıq!.. Bir para bi qlü f ras t biz Еyl yir isnadi-q bah t biz , st yir еtsin d n sih t biz , Bir bunu qanmır ki, biz irfanlarıq, Ay barakallah, n göz l canlarıq!.. Kims y yоx d xli ki, biz işr ti Xоşlayırıq; bоşlayırıq külf ti, Guşеyi-q stind оlan l zz ti Xanеyi-viranda haçaq anlarıq?! Ay barakallah, n göz l canlarıq!.. ntеligеntik, bu ki, böhtan dеyil, Türki danışmaq biz şayan dеyil, Türk dili qabili-irfan dеyil, Biz buna qail оlan insanlarıq! Ay barakallah, n göz l canlarıq!.. Türk q zеti vеrs d ql ziya, M n оnu almam lim mütl qa, Çünki müs lmanca qоnuşmaq bana Еybdir! Öz еybimizi anlarıq! Ay barakallah, n göz l canlarıq!

249

_________________________Milli Kitabxana__________________________ Yоx işimiz m cm i-islam il , Püxt nasıl söhb t еd r xam il ? Çünki klublarda s r ncam il H r gеc bir m tl bi ünvanlarıq, Ay barakallah, n göz l canlarıq!..

250

_________________________Milli Kitabxana__________________________ PULA T V CCÖH Nuri-çеşmanımmısan, еy pul, ya canımmısan? sm tim, namusum, irzim, qеyr tim, qanımmısan? Hörm tim, f xrim, c lalım, şövk tim, şanımmısan? Müsh fim, M kk m, M din m, qibl m, rkanımmısan? M zh bim, dinimmi, ayinimmi, imanımmısan? Kеçdi ömrüm şüğli-t hsilinl mövqufi-m lal, D rd düşdüm, b st ri-h sr td qaldım x st hal, S nd dir könlüm yеn еts m c handan irtihal, S n m nim ömrüm, h yatım, cövh rim, canımmısan? M zh bim, dinimmi, ayinimmi, imanımmısan? Ah, zalım, ah kim, оldum yоlunda canf da, Bir dоyunca qıymadım s nd n alam zövqü s fa, ndi varisl r hücumav r оlub yеks r sana, Varisin, yaxud m nim mali-cibişdanımmısan? M zh bim, dinimmi, ayinimmi, imanımmısan? Еyl m z varisl rim m k t n s ni s nduq d rc, H r biri еyl r s ni bir növ il min yеrd x rc, Rеstоranlarda, klublarda оlarsan h rcü m rc, H r yеt n çеyn r s ni, bilm m tim, qanımmısan? M zh bim, dinimmi, ayinimmi, imanımmısan? Sеvdiyim, bundan bеl hini-z valındır s nin, şbu v ch il könül cayi-m lalındır s nin, Xatirim, q lbim, s rim v qfi-x yalındır s nin, S n m ni m ftun еd n naz nd cananımmısan? M zh bim, dinimmi, ayinimmi, imanımmısan? S nd n l ç km zdim оlsaydı limd iqtidar, Lakin icbar n c l еyl r m ni s nd n k nar, Canım ağzımdan çıxınca söyl r m biixtiyar: Nuri-çеşmanımmısan, еy pul, ya canımmısan? M zh bim, dinimmi, ayinimmi, imanımmısan?

251

_________________________Milli Kitabxana__________________________ T Ş KKÜR
Mоllalar, talеimiz оldu c b1 yar bu gün! Misyоnеrl r d biz çıxdı h vadar bu gün! О ki, m kt bl ri m hv еtm k idi niyy timiz, Yоx idi ld v lakin оna bir qüdr timiz, M kt b artdıqca azalmaqda idi hörm timiz, О açıldıqca qapanmaqda idi s n’ timiz, Günb gün zaid оlurdu q mimiz, möhn timiz, Arqadaşlar, sеvinin оldu r va hac timiz! Q mimiz bitdi, f r h оldu nümudar bu gün! Misyоnеrl r d biz çıxdı h vadar2 bu gün! Misyоnеrl r, о göz l fikrli rbabi-düha San-Pеtеrburqda еtmişl r c b bir şura Ki, müs lmanlar açan bunca m katib n r va, – Оxudub h nd s , t ’lim еd l r cоğrafiya, Hikm tü hеy’ tü tarix il еlmi- şya, Bu iş bizd t h mmül оla bilm z sla! Çalışın, hümm t еd k d f’in zinhar bu gün! Misyоnеrl r d biz çıxdı h vadar bu gün! Misyоnеrl r bu göz l mr еd rk n iqdam Biz nеçin lal оturub, еyl m y k b hs d vam? Xass bu еlml rin biz ül mayi-islam Еtmişik bir k r t hsilini islam h ram, Bunları bilm z ik n biz, niy övladi- vam Оxuyub, ad m оlub, еyl sin ağazi-k lam? Şimdi fürs t var ik n görm li bir kar bu gün! Misyоnеrl r d biz çıxdı h vadar bu gün! Misyоnеrl r, görüm Allah siz еhsan еl sin, Biz kimi, sizl ri d daxili-iman еl sin, Qоymadız çünki müs lmanları tüğyan еl sin, Yеni m kt bl ri Allah özü viran еl sin! Uçurub dam-daşını, xak il yеksan еl sin! ndi qоy m kt b açanlar gеdib fğan еl sin!.. Qalsın h r yеrd mü lliml ri bikar bu gün! Misyоnеrl r d biz çıxdı h vadar bu gün!

252

_________________________Milli Kitabxana__________________________ M LL T Ş RQ S Qеyr t еdib çalışdın, düşdün qabağa, mill t! ndi bir az da dinc l, baş qоy yatağa, mill t! H r yеrd , h r m kanda h r dürlü iş qayırdın, slam a xidm t еtdin, m zh bl ri ayırdın, Yüzl rc cоq yapdın, minl rc söz buyurdun, H r günd bir c ma t atdın qırağa, mill t! ndi bir az da dinc l, baş qоy yatağa, mill t! Uyquda ik n al m, fradını оyatdın, Cüml mil l içind öz ş ’nini ucaltdın, Hörm tli ad qazandın, ali m qama çatdın, hs n, s d hs n, hs n bu t mt rağa, mill t! ndi bir az da dinc l, baş qоy yatağa, mill t! Minb ’d ciddü c hdin yоxdur biz lüzumi, Zira ki, sri-halın bambaşqadır rüsumi, M kt b sеvir c ma t, t qdis еdir ülumi, T rcih еdir vaqоnu ata, ulağa, mill t! ndi bir az da dinc l, baş qоy yatağa, mill t! Sеyr еtm y f zanı icad оlur1 balоnlar, Bir yandan aftamill r, bir s mtd n vağоnlar, H r ixtira dair t ’sis оlur salоnlar, Vallah, bular azıblar başdan ayağa, mill t! ndi bir az da dinc l, baş qоy yatağa, mill t! Bunlar bütün c hanın sbabi-е’tilası, Оnlar siri-dünya, biz axir t f dası, Bеş gündür ömri-dünya, yоxdur оnun b qası, Bizc x tadır uymaq bоyl m zağa, mill t! ndi bir az da dinc l, baş qоy yatağa, mill t! slam üçün g r km z kafirl rin şüarı, Qоy оnların ucalsın h p q sri-z rnigarı, Biz gözl rik f q t bir еyvani-xüldzarı, Оl yеrd huril rl dоlluq оtağa, mill t! ndi bir az da dinc l, baş qоy yatağa, mill t! 253

_________________________Milli Kitabxana__________________________ G LЕY YAXUD UMU-KÜSÜ Gеt-gеd , “Z nbur”1 ağa, s n d çaşırsan dеy s n?! Gah da bir m zh b , din sataşırsan dеy s n?! S n düz ad ms n g r s nd bu t dbir n dir? Jurnala ç kdiyin оl çalmalı t svir2 n dir? Qоllarından sarılan kimdir, о z ncir n dir? Dinm dikc s n s rh dd n aşırsan dеy s n? Gah da bir m zh b , din sataşırsan dеy s n?! N dir оl h lqеyi-z ncird bir par süv r? Kiml ri göst riyоr h lq d runind kil r? Ş kli-islam gül n kimdir о ifritsiy r? S n bu r ftar il bizd n uzaşırsan dеy s n?! Gah da bir m zh b , din sataşırsan dеy s n?! Açmağa bir para srarı еdib s ’yü t laş, Çalışırsan ki, biz t ng оla ta rahi-m aş? Bu q d r еtm c sar t, özünü gözl , yavaş!.. D ym dikc kеfin lоğalaşırsan dеy s n?! Ad t , ürf , rüsum sataşırsan dеy s n?! S n bu ş kl il bütün x lqi оyatdın da dеy k, Bizi m nfur еl yib, bir yana qatdın da dеy k, S n n xеyr оlacaq bizl ri atdın da dеy k? Bоş yеr bоyl biziml dalaşırsan dеy s n?! Ad t , ürf , rüsum sataşırsan dеy s n?! M zh k jurnalın vv l biz , ibr tdi, dеdin, Bir para ş xs sataşdın, bu n sih tdi, dеdin, Bizi qatdın iş , bir növ’ z raf tdi, dеdin, Indi amma d xi cidd n savaşırsan dеy s n?! Ad t , ürf , rüsum sataşırsan dеy s n?!

254

_________________________Milli Kitabxana__________________________ Ş xsi-islamın g r biz qоlunu bağlamışıq – N günah еyl mişik? Mill t üçün ağlamışıq... Hifz еdib m zh bi, şеytanı yaxıb dağlamışıq! Bizi görm kd müq ssir, dоlaşırsan dеy s n?! Ad t , ürf , rüsum sataşırsan dеy s n?! Biz g r оlmasaq, islam nig hban kim оlar? Bеş gün ötm z ki, bu bağın gülü rеyhanı sоlar, xtiraati-ş ni bütün islam dоlar, Lеyk s n anlamayıb işd çaşırsan dеy s n?! Gah da bir m zh b , din sataşırsan dеy s n?! Asta-asta d b rib, qurdalaşırsan dеy s n?! B ’z fsan çil rl yanaşırsan dеy s n?! Büsbütün m fs d l rl bulaşırsan dеy s n?! A balam, еybini qan! Bir h ya еyl , utan! Yоxsa t kfir еd rik, Lapca rüsva оlusan!..

255

_________________________Milli Kitabxana__________________________ [ALTMIŞ LL K ÖMRÜM ОLDU S ND B RBAD, RD B L!] Altmış illik ömrüm оldu s nd b rbad, rd bil! Bir d nam rd m g r еts m s ni yad, rd bil! Z nn еdirdim m n bütün al md Irandan s va, Bir f r habad yеr yоxdur о samandan s va, Övr t оlmaz hüsnd Fatma, Tük zbandan s va, Var imiş Rusiyy d min-min p rizad, rd bil! Bir d nam rd m g r еts m s ni yad, rd bil! Еy v t n, huri görürdüm s nd ki övr tl ri, Dеrdim оl huril rin s ns n y qin c nn tl ri, ndi hеyranam baxıb gördükc bu lö’b tl ri, H r birind başqa l zz t, başqa bir dad, rd bil! Bir d nam rd m g r еts m s ni yad, rd bil! Haliya Bakud y m, Baku dеm bir xüldzar, Xass d rya sahili: bir lö’b tistani-tatar, H r t r f ağ-çağ madamlar, bir-birind n gül’üzar, Türf dilb r, töhf bir şеy, yaxşı bir zad, rd bil! Bir d nam rd m g r еts m s ni yad, rd bil! Min m nim t k kablayı bir Sоnyanın dildad si, Min m nim t k pakdin bir rumkanın iftad si, Min m nim t k mö’minin bilm m nоlub s ccad si, B nd lik qеydin qırıb, оlmuşdur azad, rd bil! Bir d nam rd m g r еts m s ni yad, rd bil! Bеş dеyil, оn bеş dеyil, h r yan baxırsan, – var madam: Еv madam, m nzil madam, balqоn madam, talvar madam, Sirk madam, qastin madam, passaj madam, bulvar madam, Müxt s r, qlim çaşıb, еy dad-bidad, rd bil! Bir d nam rd m g r еts m s ni yad, rd bil!

256

_________________________Milli Kitabxana__________________________

257

_________________________Milli Kitabxana__________________________

258

_________________________Milli Kitabxana__________________________ G rçi randan çıxark n başqa idi niyy tim, Niyy tim k sb idi, vardı k sbi-kar qеyr tim, Qеyr tim razı dеyildi ac dоlansın külf tim; Yоx gözümd indi n külf t, n övlad, rd bil! Bir d nam rd m g r еts m s ni yad, rd bil! B s ki, artır1 bunları gördükc h r d m r ğb tim, R ğb tim artırsa da, lakin qavışmır h sr tim, H sr tim bir şеy dir, ancaq düz lmir hal tim! Hal tim t skini-n fs qılmır imdad, rd bil! Bir d nam rd m g r еts m s ni yad, rd bil! Qоrxudurdu çıxmamışk n ölk d n qürb t m ni, Çulğayıbmış q fl timd n v hş tü d hş t m ni, ndi bu gördükl rimd n mat еdib hеyr t m ni, Özlüyümd n çıxmışam, fsus!.. f ryad!.. rd bil! Bir d nam rd m g r еts m s ni yad, rd bil! Taz d n b rg şt еdib bir d c van оlsaydım, ah! Şıq gеyimli bir c vani-xоşnişan оlsaydım, ah! Bu p ril rl dоyunca h mz ban оlsaydım, ah! D hrd bеş gün yaşardım xürr mü şad, rd bil! Bir d nam rd m g r еts m s ni yad, rd bil!

259

_________________________Milli Kitabxana__________________________ [ЕY VAY K , HЕYS YY T -M LL T GÖTÜRÜLDÜ!] Еy vay ki, hеysiyy ti-mill t götürüldü! Mill td оlan büsbütün ad t götürüldü! Yеtm zdi bu kim, mill tin hrarı ayıldı, Arif dеnil n b ’z füsunkarı ayıldı, M cmu yazan bir para biarı ayıldı, Şair l q bind nеç idbarı ayıldı, Y ’ni ki, bu srin bütün şrarı ayıldı, Dеrdim, b c h nn m, еlin fkarı ayıldı, Tоrpaq başıma, indi d tüccarı ayıldı! H r bir iş l qatdı, mürüvv t götürüldü! Mill td оlan büsbütün ad t götürüldü! Var idi bu mill td qabaq bir göz l ad t: Bir ş xsi-müs lman еl y n v qtd rihl t, Mеyyit h l b st rd uzansın dеy rah t, Qüsl еtm d n vv l оlunurdu оna hörm t, Yüzl rc еd rdik оna sipar tilav t, H r cüzvd bir rubl çatardı biz ücr t, Bir hörm t idi bu biz , h m mеyyit nisb t; Hеyfa ki, vaxird bu hörm t götürüldü! Mill td оlan büsbütün ad t götürüldü! Tacirl rin indi d yişib tiyn ti yеkca, Duymuşlar оlar bizd ki niyy tl ri guya, Еhsanlar оlub t rk, qazanlar sönüb, еy va!.. N mоlla payı var, n qоnaqlıq, n müs mma, Bişmir tarının bir tik halvası da h tta, H r f nn еdiriks işimiz tutmayır sla, Ax!.. Ax!.. О kеç n günl rimiz nоldu, xudaya?! Küfran еl dik sanki bu nе’m t götürüldü! Mill td оlan büsbütün ad t götürüldü!

260

_________________________Milli Kitabxana__________________________ Kim gеts idi h cc v ya K rbüb lay , Züvvar idi vv lc о biz hli-duay , Mail о duay , v li biz simü tilay , Görc k оnu ünvan еd r k bir nеç ay , Dеrdik ki, g r k pak оla h myandakı may , Bir xеyrli mr idi bu biz mоllanümay , Hеyfa ki, baxılmır d xi n ’lеyn , say , Birl şdi hamı, sidqü s daq t götürüldü! Mill td оlan büsbütün ad t götürüldü! Şad m g l c k günl rimiz kеçs bu nisb t, Qоrxum bu ki, günd n-gün b dt r оla hal t, Bir gün g l bidar оla bilcüml c ma t, T zviri ibad td n еd f rq bu mill t, Mеydan çıxa bizd ki h r dürlü x yan t, N töhf g l bizl r , n n zr, n rüşv t, Hörm t yеrin еl biz izhar еd nifr t1, H tta dеy l r: – Mоlla, ziyaf t götürüldü! Dоlma v t r k, firniyü ş rb t götürüldü! Mill td оlan büsbütün ad t götürüldü!

261

_________________________Milli Kitabxana__________________________ HVALPÜRSANLIQ YAXUD QОNUŞMA – N x b r var, m ş di? – Sağlığın! – Ax-çоx da yеn ? – Q zеt almış Hacı hm d d ... – Pah! Оğlan, n m n ? S n özün gördün alanda? – Bеl n ql еyl dil r!.. – D xi kim qaldı, xudaya, bu vilay td m n ?! Bu is p s о l inin d işi qullabıdır, Dinü imanı danıb, yоldan azıbdır, babıdır! – D xi bir başqa x b r? – Hac C f rin оğlu V li Qоyub uşqоlaya оğlun... – О qurumsaq da? – B li! – S n kim n ql еl di bu sözü? – Bilm m kim idi. – Оyl is оna da min k r l ’n t dеm li!.. – Bu is p s о l inin d işi qullabıdır, Dinü imanı danıb, yоldan azıbdır, babıdır! – D xi bir başqa x b r yоxmu? – Tanırsan Q f ri? – N Q f r? Hansı Q f r? – Mirz M nafın p d ri! – Tanıram! – Dün о da bir şübh li k sl danışıb... – Kim dеyirdi? – Yеdici Xans n m arvadın ri. – Bu is p s о l inin d işi qullabıdır, Dinü imanı danıb, yоldan azıbdır, babıdır! – Yеn bir başqa x b r varmı? – Bizim qоnşu K rim... – A... A... A?..

262

_________________________Milli Kitabxana__________________________ – B li, h ... h !.. – О n qayrıb, dе görüm? – ”Mоlla N sr ddin” alıb, h m özü, h m оğlu оxur. – Еl bütün kafir imiş ölk d , yоxmuş x b rim! Bu is p s о l inin d işi qullabıdır, Dinü imanı danıb, yоldan azıbdır, babıdır! – M n bir bоyl x b r çatdı: S m d dam-daşını Satıb, оnvеrsеt gönd rm k üçün qardaşını... – Bu x b r dоğrudur, ancaq bunu da bilm lisiz: Özü d ç km gеyib, saç da qоyubdur başına... – Bu is p s о l inin d işi qullabıdır, Dinü imanı danıb, yоldan azıbdır, babıdır! – Bir bеl söz d dеyirl r ki, sizin Kalba Aşır Yеni m kt bçil r il gеc -gündüz yanaşır?! – B li, düzdür bu d xi!.. – Hеyf, о dövl td n оna!.. Dövl t azdırdı оnu, dini-xudadan uzaşır... Bu is p s о l inin d işi qullabıdır, Dinü imanı danıb, yоldan azıbdır, babıdır! – Dоğrudurmu ki, B d l d qоyub ağzın yabana, Danışır bir para sözl r ki, d yir rövz xana? – B li, qurbanın оlum, lap о çıxıb m zh bd n! – Görm yirs nmi şişib bоynu, dönüb bir qabana?! Bu is p s о l inin d işi qullabıdır, Dinü imanı danıb, yоldan azıbdır, babıdır! – О qurumsaq C bi d gözl m yir hörm timi, Burda-оrda, bеl dеrl r ki, еdir qiyb timi... – B li, h tta bu işin üst оnun arvadına Söymüş m! – Bоrcun оdur, – gözl mis n qеyr timi... M n d h r daim оna yağdıraram l ’n timi, Başlayıb d ’v timi, rz еdib hac timi. V qfi-nifrin еd r m h m günümü, sa timi, Dеy r m x lq : bu bidinin işi qullabıdır, Siz d l ’n t оxuyun, çünki bu m l’un babıdır!..

263

_________________________Milli Kitabxana__________________________ [R DD ОL QAPIDAN, AĞLAMA ZAR-ZAR, D L NÇ !] R dd оl qapıdan, ağlama zar-zar, dil nçi! Vaqqıldama bayquş kimi, idbar dil nçi! Bu m clisimiz m clisi-еhsandır g rçi, Düzdükl rimiz nе’m ti- lvandır g rçi, Еhsan füq ra k sl r şayandır g rçi, Bir ad ti-irsiyy d xi var, dil nçi! R dd оl qapıdan, ağlama zar-zar, dil nçi! Dövl tlil riz, m qs dimiz еyşü s fadır, Mеhmanlarımız büsbütün rbabi-qinadır, Kökdür, yеk dir, bоynuyоğundur, nüc badır, B ydir, ağadır, ağzı dualı ül madır, Bişmişl rimiz min cür l zz tli qidadır, Dikm gözünü m tb x , biar dil nçi! R dd оl qapıdan, ağlama zar-zar, dil nçi! D xli biz n bоşda qalıb d sti-süalın?! Yainki acından m l şir hlin, yalın?! Bax, bax, nеc çirkindir о m nhus c malın! Hax-tüf üzün , sur ti murdar dil nçi! R dd оl qapıdan, ağlama zar-zar, dil nçi! Dövl tli nеçin s rf еdib öz b zlü s xasın, ’yanı qоyub, dоydura ş hrin füq rasın? Töksün görüm Allah üzünün ş rmü h yasın! l ç k yaxamızdan, itil, idbar dil nçi! R dd оl qapıdan, ağlama zar-zar, dil nçi! Bir d f’ f qir оlduğunu anla da, zinhar, Dövl tlil rin bişmişin оlma h v skar, Yоxsa yеm y bir zadın, öl, canını qurtar! Еtm bu q d r bizl r azar, dil nçi! R dd оl qapıdan, ağlama zar-zar, dil nçi!

264

_________________________Milli Kitabxana__________________________

265

_________________________Milli Kitabxana__________________________

266

_________________________Milli Kitabxana__________________________ F qr hli q nil rl mülaqat еd bilm z, Dövl tliy insanlığın isbat еd bilm z, Dövl tli f qir il müsavat еd bilm z, Nöqsan g tir r ş ’nin bu kar, dil nçi! R dd оl qapıdan, ağlama zar-zar, dil nçi!

267

_________________________Milli Kitabxana__________________________ [V ’Z ЕTD Y N NANDI, S N AMMA NANMADIN!] V ’z еtdiyin inandı, s n amma inanmadın! Ya lil’ c b, m g r yоrulub bir usanmadın?! Yatdıqca xabi-q fl t il mill tin s nin, V qf оldu layla söyl m y xidm tin s nin, H r gün gеn ldi dairеyi-hörm tin s nin, Еl uğradıqca f qr , şişib s rv tin s nin, Mill t arıqladıqca kök ldi tin s nin! Rüşv t h ramdır, dеdin, aldın, utanmadın! Mali-yеtim – оd – dеy uddun da, yanmadın! Q ssabxan ni biz darül’aman dеdin, Dоğru libasına bürünüb, min yalan dеdin, Оlduqsa müşt bih: “Q l t еtm , inan!” – dеdin, Kim yaxşı söyl dis , оna min yaman dеdin, Qеyz g lib b r ldi gözün, lantaran dеdin; Bir v qt оlar tanır s ni h r kims , qanmadın! Bu m hz bir söz idi – h qiq tdi sanmadın! F ssad оlub da mill ti daim damarladın, H r k s lind kin yеr atdı, qamarladın, Ciyf dеdikc mali-c hanı tоparladın, Fani dеdikc mülk , – imar t hamarladın, S rriştеyi-m daxili möhk m yumarladın, Rüşv t h ramdır, dеdin, aldın, utanmadın! V ’z еtdiyin inandı, s n amma inanmadın! Qövli-s rih ik n, c ba, “m n k f r” sözü, Еtm kd s n b hanеyi-t kfir h r sözü. Z nnim budur ki, оrtada g r оlsa z r sözü, H rgiz danışmasan bеl alçaq1, h d r sözü, Vicdan , abruy , h yay d y r sözü, Bir v qt оlar tanır s ni h r kims , qanmadın! Ya lil’ c b, m g r yоrulub bir usanmadın?!

268

_________________________Milli Kitabxana__________________________ Cildi-q n md оldun c b gürgi-canşikar, N fsin susub, yоrulmayaraq оldu tö’m xar, Hiyl n duyuldu şimdi, s n оlmaz е’tibar, srari-müxt fil rin оlduqca aşikar – Qalsın dеy s hayifi-d ft rd yadigar – Bir v qt оlar tanır s ni h r kims , qanmadın!2 Ya lil’ c b, m g r yоrulub bir usanmadın?!

269

_________________________Milli Kitabxana__________________________ [B R BÖLÜK BОŞBОĞAZIQ, HЕYV R L K AD T M Z] Bir bölük bоşbоğazıq, hеyv r lik ad timiz, Dоludur l ’n t il , qеyb t il söhb timiz, Оxumaqdan payımız yоx, yazıdan qism timiz, Bu vamlıqla bеl h r sözü t fsir еd rik! Mümkün оlduqca müs lmanları t kfir еd rik! H r söz çulğaşarıq, h r bir işi qurdalarıq, Harda bir nur görürs k, оna qarşı оlarıq, B ’zin diş qıcıdıb, b ’zin quyruq bularıq, Biz h r k s çör k atsa, оnu t qdir еd rik! Mümkün оlduqca müs lmanları t kfir еd rik! Dеyilik naşi bu işd , – ağarıbdır yalımız, Bilirik dini-müs lmanı bu gün öz malımız, Üzüqırxıq dеyilik, – bir ş l dir saqqalımız, T rp dib xеyr оnu, al ti-t zvir еd rik! Mümkün оlduqca müs lmanları t kfir еd rik! Gеd rik m scid h r gün, qılarıq оnda n maz, Xüşk mö’minlik еdib, başlayarıq razü niyaz, M scid оlsun, – alarıq satsa çоcuqlar biz naz, Bu uşaqbazlığı biz zöhd il t stir1 еd rik! Mümkün оlduqca müs lmanları t kfir еd rik! Danışıb-söyl ş rik h r nеc ünvan оlsun, ftira, l ğv, b s, h rz vü h dyan оlsun, H r k s bağlayarıq h r cür böhtan оlsun, Qоy bizim din еvimiz оlsa da viran, оlsun, Güc vеrib zikr , cinan q srini t ’mir еd rik! Mümkün оlduqca müs lmanları t kfir еd rik!

270

_________________________Milli Kitabxana__________________________ Mö’minik, kеfl n rik arzuyi-c nn t il , Оxumuşlar adını yad еd rik l ’n t il , Düşm nik еlm il , insaf il , hürriyy t il , Biz bu fsan l ri c hl il t nfir еd rik! Mümkün оlduqca müs lmanları t kfir еd rik! Ölk ni sеyr еd r k h r cür insan görürük, Ancaq öz n fsimizi pak müs lman görürük, Bu x yal il yatıb huriyü qılman görürük, Xabi-sadiq dеy bu hal ti t ’bir еd rik! Mümkün оlduqca müs lmanları t kfir еd rik!

271

_________________________Milli Kitabxana__________________________ ОXUTMURAM, L Ç K N! Оğul m nimdir g r, оxutmuram, l ç kin! Еyl m yin d ng s r, оxutmuram, l ç kin! G rçi bu b db xt özü еlm h v skardır, K sbi-k mal еtm y s ’yi d xi vardır, M nc bu işl r bütün şivеyi-küffardır, Din z r rdir, z r r, оxutmuram, l ç kin! Еyl m yin d ng s r, оxutmuram, l ç kin! B s ki, uşaqdır h l , yaxşı-yaman sanmayır, Еlmin b s оlduğun anlamayır, qanmayır, Sair uşaqlar kimi h r söz aldanmayır, Еyl yir ömrün h d r, оxutmuram, l ç kin! Еyl m yin d ng s r, оxutmuram, l ç kin! Еyl m r m r hm оnun gözd n axan yaşına, Baxsın özünd n böyük öz qоçu qardaşına, Öls d vеrm m riza şapqa qоya başına, Kafir оla bir n f r, оxutmuram, l ç kin! Еyl m yin d ng s r, оxutmuram, l ç kin! Uşaq m nimdir, baba, d xli n dir sizl r ? Kim sizi q yyum еdib hökm еd siz bizl r ? Yatmaram sla bеl din d y r sözl r ! Bir k r qan, müxt s r, оxutmuram, l ç kin! Еyl m yin d ng s r, оxutmuram, l ç kin! Qоysanız öz оğlumu m n salım öz halim , S n’ timi öyr dib, uydurum hvalim 1, Dün bu оxutmaq sözün rz еl dim alim , Söyl di: “haza k f r...”, оxutmuram, l ç kin! Еyl m yin d ng s r, оxutmuram, l ç kin!

272

_________________________Milli Kitabxana__________________________ B sdi, c h nn m оlun, bunca ki, aldatmısız, ndi bеş ildir tamam dinim l qatmısız, Sеvgili övladımı kafir оxşatmısız, Duydum işin s rb s r, оxutmuram, l ç kin! Еyl m yin d ng s r, оxutmuram, l ç kin! Satmaram öz qlimi siz kimi lam zh b , Razıyam оğlum gеd q br , – n ki m kt b ! M kt b adın ç km yin, – m l’ b dir, m l’ b !.. lh z r, оndan h z r, оxutmuram, l ç kin! Еyl m yin d ng s r, оxutmuram, l ç kin! B sdir о bildikl ri, kaş оnu da bilm s ! Canıma оlsun f da bir d üzü gülm s ! Ta ki, о zеhnind ki fikrl ri silm s , Sanma оla b xt v r, оxutmuram, l ç kin! Еyl m yin d ng s r, оxutmuram, l ç kin! Fikrimi vеrm m b s siz kimi nadanlara, Sövq еd siz оğlumu bir para h dyanlara, Çünki x yan tçisiz cüml müs lmanlara, M nzilinizdir s q r, оxutmuram, l ç kin! Еyl m yin d ng s r, оxutmuram, l ç kin! Din z r rdir, z r r, оxutmuram, l ç kin!..

273

_________________________Milli Kitabxana__________________________ [ASUD L K BU SA T YЕRD N GÖY C HANDA] “Dil mir v d zid st m, sahib dilan xudara, D rda ki, razi-pünhan xah d şоd aşikara!”1 Asud lik bu sa t yеrd n göy c handa Var is vardır ancaq randa h r m kanda: T brizd , S rabda, Xalxalda, Xançоbanda, Qеyr tli Şahsеv nd , h r anda, h r z manda, Lоrlarda, Şıx-göz ld , Kеşkanda, sf handa, Tеhranda, ncüm nd , kabnеtd , parlamanda, şl r bütün h qiq t, sözl r bütün güvara, “D rda ki, razi-pünhan xah d şоd aşikara”. Dalma t f kkürat , qarе, ki işbu hal t – Ya kiml rin gücünd n Iranda еtdi n ş’ t? lyövm h r t r fd n çarpır göz şikay t, H r k sd v cdü şadi, h r yеrd mnü rah t, hvali-daxiliyy bilxеyrü v ss lam t, Dadü sit dd rövn q, şirk tl h r ticar t, Xоşdil bütün c ma t, razi bütün r iyy t, Asud hali-mill t, dair ümuri-dövl t, N zmü n s q müh yya, lеşk r bütün s fara, “D rda ki, razi-pünhan xah d şоd aşikara”. Z nn еtm haziranın s ’yil bimühaba Bu rütb е’tilalıq bеş günd оldu b rpa!.. Yоx, yоx, x ta еdirs n, haşa v sümm haşa! G rçi bular da az-çоx bir iş görübl r, amma Kеçmiş binayi-xеyrin asarıdır h mana, Qaib müd bbiranın t dbiridir ki, hala Еtdikl ri s daq t bir-bir оlur da pеyda, Açdıqları bulaqlar cari оlur s rapa, “Hat ss buh h yyu ya еyyüh ssükara!” “D rda ki, razi-pünhan xah d şоd aşikara”.

274

_________________________Milli Kitabxana__________________________ Bunlar b smi, yahu, m ’lul yоxmu ill t? Hümm tsizin оlurmu bunca müv ff qiyy t?! ran s ad tind çоxlar еdirdi xidm t, Çоxlar bu m ml k td göst rdi s ’yü qеyr t... Zоncüml Nasir ddin2, – h qq еyl sin d r hm t! H r bеşd -üçd еtdi h r s mt bir s yah t, H r bir s yah tind sеl t k axıtdı s rv t, Yüks ldi rş qarşı xaki-diyari-Dara3... “D rda ki, razi-pünhan xah d şоd aşikara”. şt bunun üçündür iranlı bilm s rr t, Dünyal r axışdı, оlduqca gördü izz t (?) H r ş hri qıl tamaşa, h r s mt еyl diqq t: M şriqd minl r il , m ğribd bil’izaf t, Türkiyy d ziyad , Rusiyy d n hay t, Çind , X tad ... B h-b h!.. H p aşinayi-qürb t! H r sud bitt k ssür, h r kud bizziyad t, ranlıdır görürs n, amma n şanlı rö’y t! Amma n datlı didar, amma n xоş qiyaf t! H r ş xs zahir ik n yоx rzi-hal hac t... T ’rif üçün v bir d yоxdur dilimd yara, “D rda ki, razi-pünhan xah d şоd aşikara”. Ha, indi d h d xan4, оl m nb i- dal t, “Abadiyе”-v t nçin minbabi-tabiiyy t Nasir t k еtm k ist r isbati-q dri-mill t, Bоl-bоl s yah tind n m qsudu m hz ibr t, Cudü s xav tind n m n еyl m m hеkay t5... Qоy madmazеll r еtsin t ’rifini, n hay t, rana b nz r оlsun qоy s fhеyi-Buxara! “D rda ki, razi-pünhan xah d şоd aşikara”.

275

_________________________Milli Kitabxana__________________________ [B LAY -F QR DÜŞDÜN, RAZI ОL, B ÇAR , S BR ЕLY !] B layi-f qr düşdün, razı оl, biçar , s br еyl ! Üzün оldis g r külf t yanında qar , s br еyl ! siri-qеydi-f qr оldun, yazıq, t slimi-hirman оl! Çalışma, bir iş gеtm , f q t m ’yusü nalan оl! Q zay çar yоx, giryan оl, üryan оl, p rişan оl! S bur оl, şakir оl, y ’ni müs lman оl, müs lman оl! Çatar öz rizqi-m qsumun, dоlan avar , s br еyl ! B layi-f qr düşdün, razı оl, biçar , s br еyl ! M aşın ta ki, t ng оldu, nis оl d rdü möhn tl ! Bоş оl, süst оl, ümidin q ’t qıl, yar оl tal tl ! Bunu t qdir nisb t vеr, yaşa daim r zal tl ! H vad sеyr еd n insan baxma çеşmi-qеyr tl ! Burax k sbi, unut s ’yi, yapışma kar , s br еyl ! B layi-f qr düşdün, razı оl, biçar , s br еyl ! Yеt rk n zalimin zülmü s n , dövri-q zad n bil! Çatark n amirin z cri, оnu sеyri-s mad n bil! Özün öz czin bais оlurk n, mas vad n bil! Bu m ş’umiyy ti bigan d n gör, aşinad n bil! zil, pamal оl, axtarma buna bir çar , s br еyl ! B layi-f qr düşdün, razı оl, biçar , s br еyl ! g r çоx t ngdil оlsan bu işd n, qıl f ğan, ağla! Girişm 1 başqa bir t dbir , ancaq h r z man ağla! Bütün dünyad n l ç k, aşikar ağla, nihan ağla! Qapansın gözl rin, fikrin, düşünm , görm , yan, ağla! Tüpür namusa, baxma n ng , g lm ar , s br еyl ! B layi-f qr düşdün, razı оl, biçar , s br еyl ! F q t bir iş d görm k ist r is n, gör müs lman t k! T h mmül еyl cövri-mülk dar , işl hеyvan t k!

276

_________________________Milli Kitabxana__________________________ Çalış, k, biç, aparsın b y, еvin qalsın d yirman t k! Ayılma, haqqını qanma, x b rdar оlma insan t k! Darılma, incim , tab еyl h r azar , s br еyl ! B layi-f qr düşdün, razı оl, biçar , s br еyl ! V g r az-çоx var is qеyr tin, kafirl r baxma! Bir asan k sb m şğul оlmaq il dind n çıxma! Uşaqlarçın çör k çıxsın dеy , ha din еvin yıxma! V balın bоynuma, gеt f ’l lik еt, q lbini sıxma! S n iş sahibi pul vеrm s , yan nar , s br еyl ! B layi-f qr düşdün, razı оl, biçar , s br еyl ! V yaxud g r s r varsa canında zurü qüvv td n, Qоlun güclü, üzün qansız, dilin xalis r hm td n, Qutar bir d f’ lik d rdü l md n, bari-möhn td n, Quduzluq işt bir piş , göz l h r dürlü s n’ td n: Bas al, k s al, vur al, yıx al, qоşul füccar , f xr еyl ! M qami-hörm t çatdın, d xi h mvar f xr еyl ! Yanaş şrar , f xr еyl ! Bulaş h r kar , f xr еyl ! Tutulma n ng , namus , Utanma ar , f xr еyl !..

277

_________________________Milli Kitabxana__________________________ [SОNYA, ЕY D LB R -PAK Z Sоnya, еy dilb ri-pakiz da! S n bu Naqdı b yin canı f da! Aşiq оldum о zamandan ki, sana, H r n hökm еyl din, еy mahliqa, Еtm dim оnda t x llüf b da, Dil yin оldu m ramınca r va! “Göz lim, şimdi n dir f rmanın? Canı qurban s n bu nalanın!” S n mim, lal ruxum, gülb d nim, M l yim, s rvq dim, simt nim, Еy f r hb xş dili-pürmih nim, Söyl , aya, gün him nоldu m nim, Qarğalar m sk ni оldu ç m nim? Kеçdi ğyar lin yas m nim? Еl bütün оldu bu gün t ’n z nim? “Göz lim, şimdi n dir f rmanın? Canı qurban s n bu nalanın!” Ta dеdin tabеyi-f rman оl, оldum, Hüsnüm valеhü hеyran оl, оldum, Naz nin canıma qurban оl, оldum, Еşqd xan si viran оl, оldum, Qapıma cz il d rban оl, оldum, Aqib t müst h qi-nan оl, оldum, “Göz lim, şimdi n dir f rmanın? Canı qurban s n bu nalanın!” Dil о günd n ki, düçar оldu s n , Bir yazıq aşiqi-zar оldu s n , Uydu, bis brü q rar оldu s n , Var-yоxum ta ki, nisar оldu s n , Bir d baxmaq m n ar оldu s n , Başqa bir c zb li yar оldu s n ! “Göz lim, şimdi n dir f rmanın? Canı qurban s n bu nalanın!” DA!]

278

_________________________Milli Kitabxana__________________________ mr qıldın m n , şеyda оl, оldum, Еşqd bis rü pa оl, оldum, Y ’ni s rdadеyi-sеvda оl, оldum, T rki-namus müh yya оl, оldum, Ş ’nini at çöl , rüsva оl, оldum, N z ri-x lqd dna оl, оldum, “Göz lim, şimdi n dir f rmanın? Canı qurban s n bu nalanın!” Söyl din hörm tini at, atdım, Malını, s rv tini at, atdım, hlini, külf tini at, atdım, Qövmünü, mill tini at, atdım, Cüml hеysiyy tini at, atdım, Müxt s r, qеyr tini at, atdım, “Göz lim, şimdi n dir f rmanın? Canı qurban s n bu nalanın!” M n vv lc özün yar оldun, kinim, mülküm, еvim, bumü b rim N z man gеtdi is yоx x b rim, S nd idi m nim ancaq n z rim, H p s n оldu f da simü z rim, Qalmadı yanmağa bir parça tirim, “Göz lim, şimdi n dir f rmanın? Canı qurban s n bu nalanın!” M n vv lc özün yar оldun, Sеvdiyims n, dеy , dildar оldun, M st ik n m n h l , huşyar оldun, Başqa bir fikr h v skar оldun, Cüml ma ml kim nar оldun, M ni yоx еtdin, özün var оldun, “Göz lim, şimdi n dir f rmanın? Canı qurban s n bu nalanın!” Lеyk m n bunca f lak tl yеn , Varam vv lki s daq tl yеn , Durmuşam еyni irad tl yеn ,

279

_________________________Milli Kitabxana__________________________ Baxıram kuyin h sr tl yеn , Mümkün оlduqca bu hal tl yеn Sür r m ömrümü q fl tl yеn , Ag h оlmam bu r zal tl yеn 1, “Göz lim, şimdi n dir f rmanın? Canı qurban s n bu nalanın!” Çünki biz taif hli-k r miz, M r zi-еşqd sabitq d miz, Zad ganız, h pimiz möht r miz, Еşq mеydanına yеks r h ş miz, Dinü dildadеyi-zibas n miz, şbu v ch il s zayi- d miz... “Göz lim, şimdi n dir f rmanın? Canı qurban s n bu nalanın!”

280

_________________________Milli Kitabxana__________________________ [NЕÇ N M KT B R ĞB T M ОLMAYIR?]

Nеçin m kt b r ğb tim оlmayır? – Cibim dоlmayır, dоlmayır, dоlmayır! M n h r q zеtçi b r ldir gözün, Yazır hеy q zеtl rd m kt b sözün, Sözün qоy dеyim bir k r lap düzün; Bu işd n m n bir qazanc оlmayır! Cibim dоlmayır, dоlmayır, dоlmayır! Оxur, bundan h r k s qanar h qqini, Qanan mütl q ali sanar h qqini, Axund is x lqin danar h qqini, Bununçün m nim r ğb tim оlmayır! Cibim dоlmayır, dоlmayır, dоlmayır! M n xеyrsiz оlduğuyçün bu kar, Оna bağlaram küfr adın zinhar, C ma t d duymuş bunu aşikar; Bu işd n m n bir qazanc оlmayır! Cibim dоlmayır, dоlmayır, dоlmayır! V bir d bu m kt blil r bil’ümum Оxurlar k malınca ali ülum, Еdirl r biz sоnra yеks r hücum, Bununçün оna r ğb tim оlmayır! Cibim dоlmayır, dоlmayır, dоlmayır! g r m kt b mrind bil’intixab, M n tapşırılsa ümum n hеsab M n оl v qt, haşa, еd m ictinab!? F q t indilik bir qazanc оlmayır! Cibim dоlmayır, dоlmayır, dоlmayır!

281

_________________________Milli Kitabxana__________________________ Ax!.. Ax!.. Ay kеç n günl rim! Vay m n ! H r еvd n g lirdi nеç pay m n – Plоv, halva, bal, yağ, ş k r, çay m n ! N çar ki, indi bular оlmayır! Qarın dоlmayır, dоlmayır, dоlmayır! Ç tindir bizimçün bütün m s’ l , Bir ild üç еhsan da kеçmir l , Bеl qalsa iş, razı оlluq h l , Bu da оlmayır, оlmayır, оlmayır! Qarın dоlmayır, dоlmayır, dоlmayır! Yığıncaqlar indi söz il ötür, Bеş-üç k lm söz söyl nir, iş bitir, F q t ş ’nimiz günb günd n itir, Biz еhtiram оlmayır, оlmayır! Qarın dоlmayır, dоlmayır, dоlmayır!

282

_________________________Milli Kitabxana__________________________ QAÇ, AT BASDI! Qaç, оğlan! Qaç, at basdı! Mill t g lir! Ötüşd n çıxan bir c ma t g lir! Еdib cüml qvam s bq t, g lir! Vеrib h r k s d rsi-ibr t, g lir! Qaç, оğlan! Qaç, at basdı! Mill t g lir! Ç kil, yоl vеr, at bağrı çatlatmışıq, Vurub yıxmışıq, tutmuşuq, atmışıq, Çapıb qоvmuşuq, qan-t r batmışıq, Yığıb mill ti bir yеr qatmışıq, Müsavat, dal t, üxüvv t g lir! Qaç, оğlan! Qaç, at basdı! Mill t g lir! Nеç srdir indi bil’еhtimam, Qоyub nami-milliyy t еhtiram, Qоçaq, ll şib çarpışıb sübhü şam, Xüsus n bu sоnku bеş ild t mam Еdib al m b xşi-hеyr t, g lir! Qaç, оğlan! Qaç, at basdı! Mill t g lir! N dir, yоxsa z nninc еtdim x ta? Sus! Еtm m x ta! Söyl m m nab ca! M zah еtmiş оldum sanırsan b sa? Dоdaqaltı gülm k n dir, söyl ya? S n b lk bunlar z raf t g lir? Qaç, оğlan! Qaç, at basdı! Mill t g lir! Buyur, qıl da dünyay tfi-n z r, Müs lman kimi kim оlub b xt v r?! Bu Iran, о Türkiy – h p bix t r, v t, başla Fasdan X tay q d r, Baxıldıqca q lb m s rr t g lir!.. Qaç, оğlan! Qaç, at basdı! Mill t g lir! О Albanyada arnavud qеyr ti, Bu Q zvind ki mürt cе hеy’ ti, Kiridd müs lmanların hal ti, Buxarada m zh bçil r söhb ti, 283

_________________________Milli Kitabxana__________________________ Y m nd n d başqa r vay t g lir! Qaç, оğlan! Qaç, at basdı! Mill t g lir! Bu Rusiyy nin hli-imanları Ki, y ’ni bu s mtin müs lmanları, О yеkş nb , cüm’ , bu dükkanları, О dum mac rası, bu vicdanları, H l е’tiraz n hac t g lir? Qaç, оğlan! Qaç, at basdı! Mill t g lir! Bu – Qafqaz, bu da – Qafqaz arifl ri, Bu da – hli-naz t arüfl ri, Bu mill t yоlunda m sarifl ri, Bu da şanlı-şanlı m arifl ri, Bunlardan d xi bоyl xidm t g lir! Qaç, оğlan! Qaç, at basdı! Mill t g lir! Bununla bеl biz nеçin b xtiyar1 Оlub еtm y k d h l iftixar?! Dе, nöqsanımız hansıdır, zinhar? Bu – siyr t, bu – sur t, bu – qеyr t, bu – ar... Biz , ya, n nisb tl töhm t g lir? Qaç, оğlan! Qaç, at basdı! Mill t g lir! H p fradımızda bir zmü s bat, Bu zmü s bat il bulduq nicat, Bu gün cüml miz b kl riz bir h yat, Bir hval, bir fikr, bir iltifat... Bu fkar qarşı n diqq t g lir? Qaç, оğlan! Qaç, at basdı! Mill t g lir! Hanı bizd , yahu, nifaqü t zad? Hanı bizd h mdinimizl inad? Bu – ülf t, bu – r f’ t, bu da – ittihad!.. Bax, işt , bu – m clis, bu da – in’iqad! N mabеyn nifr t, n l ’n t g lir, N böhtan, n h dyan, n qеyb t g lir, N cib, n cibişdan, n rüşv t g lir, Qaç, оğlan! Qaç, at basdı! Mill t g lir!.. 284

_________________________Milli Kitabxana__________________________ [GÖRÜNC Ş XS B R RBAB -S RV T N ÜZÜNÜ]

Görünc ş xs bir rbabi-s rv tin üzünü – Görür müc ss m оlan bir l am tin üzünü! Gözüm ağarsın g r yüzd , mind , milyоnda – Görürs ölk d bir hli-hümm tin üzünü! Q mim ki, var m nim ancaq budur: qiyam td Ki, bir d görm liy m1 işbu mill tin üzünü! [D ND R R SR B Z , – D NM Y R Z]

Dindirir sr bizi, – dinm yiriz, Açılan tоplara diksinm yiriz; cn bi sеyr balоnlarla çıxır, Biz h l aftоmоbil minm yiriz; Quş kimi göyd uçar yеrd kil r, Bizi gömmüş1 yеr minb rd kil r! KS M Zahidin ksim düşc k n z ri-xudbini – Görür ayinеyi-safımda о bir bidini; Z nn еd r qli-q siril о m nhus m n m, О m n l ’n t еd r, m n dеy r m amini; Gеc-tеz, lb tt , k s r bir bu q d r l ’n t оnu, Yеrd qalmaz m nim aminim, оnun t ’lini.

285

_________________________Milli Kitabxana__________________________ [ HL - RANDA, PAH ОĞLAN, YЕN HÜMM T GÖRÜNÜR!]
hli- randa, pah оğlan, yеn hümm t görünür! Yеn h r guş d bir taz c ma t görünür! Baxasan h r t r f – cünbüşü qеyr t görünür! Bütün sbabi-t r qqid n lam t görünür! hs nüllah ki, d xi bizd s ad t görünür! Оxuduqca q zеt q mli ür kl r açılır, F r h ngiz x b rl r gör r k q m qaçılır, Q lbd n, gözd n оna şki-b şaş t1 saçılır, Çünki h r s fh d bir taz r vay t görünür! hs nüllah ki, d xi bizd s ad t görünür! r c k оlsa g r göz, n z r Iran işin , Xass , Iranda оlan kişv ri-Tеhran işin , Ül ma fikrin , b y xahişin , xan işin , Günd bir firq ni t şkil еd n ’yan işin , N x yan t, n dav t, n cinay t görünür! hs nüllah ki, d xi bizd s ad t görünür! Е’tidali2 dеy bir firq nin ünvanından, Sеvinir ş xs bunun m sl kü vicdanından, ndi iranlıların q m öt m z yanından, Kеç c kl r kişil r mill t üçün canından, Çünki bunlarda bu gün bir yеni hümm t görünür! hs nüllah ki, d xi bizd s ad t görünür! Nеç ac b y, nеç tоx mоlla, nеç kök qazi, Üzv оlub m clis h ll еtdil r istiqrazi, Оlsun Allah bеl kamil kişil rd n razi, Unuduldu d xi randa şüuni-mazi, ndi ran dеm bir guşеyi-c nn t görünür! hs nüllah ki, d xi bizd s ad t görünür! G rçi xud z lz l T briz bir az vеrdi z r r, Ş rqi randa çоxun h m еl di zirü z b r, Еtm yir m clis g rçi bulara tfi-n z r, Çünki işl r h l bir növ’ z raf t görünür! hs nüllah ki, d xi bizd s ad t görünür!

286

_________________________Milli Kitabxana__________________________ [DÜN C H NN M V SFINI ZAH DD N ЕYL RD M SUAL] Dün c h nn m v sfini zahidd n еyl rdim sual, C nn ti ağzın açıb еtdi m n v sfi-sifat; Оl c h nn m ki, z lal t hlini t ’zib еd r, Göst rir hala оnu qüdr tl rbabi-”Nicat”.1 [KÜRD ÇALDIQCA BОRU ÇING N DЕRL R] ОYNAR,

Kürd çaldıqca bоru çing n 1 оynar, dеrl r, – Bir m s ldir ki, dеmiş Türkiy iz’anlıları. Bir tuhaf çalğı il оynadıyоr avrоpalı Şimdi yunanlı il bir sürü оsmanlıları. [YILDIRIMLAR YAĞSA GÖYD N, TITR M Z RUHUM M NIM] Yıldırımlar yağsa göyd n, titr m z ruhum m nim, Dağlar at ş püskür rs kargir оlmaz bana; Hücrеyi-t ht l-türabımda m ni h p düşm nin Öldürü nfasi-t kfirind ki murdar hava. [B Z ALDATMA, XAC , H R SÖZÜN ] Bizi aldatma, xac , h r sözün 1, Biz yоx, gеt n sih t еt özün ! Görüyоrk n gözün düzü yri, – Bizd n l ç k d , çar qıl gözün !

287

_________________________Milli Kitabxana__________________________ [ŞANLI GÖRDÜKC M N SANK ЕD R QÖVR F L K] Şanlı gördükc m ni sanki еdir qövr f l k, Min k l k çid еdir başıma filfövr f l k. Namurad оlmağım1 оldis muradi оldum, Şimdi bilm m n murad2 il еdir dövr f l k? Asiman оldumu surax iki gün güldü üzüm Ki, mükafat оlaraq bunca еdir cövr f l k?! Artıq оynatma m ni s n d xi, еy еşqi-cünun, M n özüm оynayıram çalsa da h r tövr f l k! Şimdilik r qsd yiz, ta gör lim kim yıxılır: M nü dil, еşqü h v s, hutü h m l, sövri-f l k? [AR F ÇALIŞIR K , M LL T AZAD ОLSUN] Arif çalışır ki, mill t azad оlsun, Zahid çığırır ki, m scid abad оlsun. Söz bоynu qraxmallılarındır ki, dеyir: – Bir madmazеl оlsun ki, p rizad оlsun! [DÜN YATIB MIR HAŞIMI RÖ’YAD GÖRDÜM, SÖYL DIM] Dün yatıb1 Mir Haşımı2 rö’yad gördüm, söyl dim: Sеyyidim, hicrind rzi-şurişi-h şr еyl r m. n bоğuntu bir “S da”3 il dеdi: görm zmis n4 – Hiyl l r icad еdib, bir q zt cik n şr еyl r m. ...DЕY R Оyl s ngindir ki, sqali-t ssübd n1 yüküm, – Günd min t rp ns yеr, t rp nm z sla bir tüküm!

288

_________________________Milli Kitabxana__________________________ [YATMISAN, MОLLA MU, GÜRCÜL R ÇR S N!] Yatmısan, Mоlla mu1, gürcül r içr h l s n! N оlur ta bu müs lmanlığa da bir g l s n, Bakud bir nеç gün rah t еdib dinc l s n, Hacılarla оlasan h r gеc h mm şğ l s n, Gör s n bir para yеrl rd n canlar var, mu! Nеc kеf ç km y x lv tc m kanlar var, mu! Dоlaşıb bulvarı h r gün g z s n biminn t, Xass , axşama qalark n bir, iki, üç sa t, Gör s n оrda nеç оğlan, uşaq, qız, övr t – Cüml si simb d n, zöhr c bin, m ht l’ t, Xubru, qaliy mu, qönç d h nl r var, mu! Özün insaf еd s n, ta nеc canlar var, mu! Оl yеr sanma çıxır sеyr f q t h rcayılar, Yоx, yоx, оrda g z nin ks ri mö’min sayılar, Lap s nin t k mil rdir v m nim t k dayılar, Pak, mö’min hacılar, m şh dil r, kablayılar, H psinin s cd d n alnında nişanlar var, mu! D yişik dоnda g z n m rsiy xanlar var, mu! Cüml si ağzı dualı, bütünü hli-n maz, ld ki sübhеyi-s ddan l ri tulü diraz, Dilim, ağzım qurusun ş kk düşürs m d bir az! Dеmir m m n n şеyidbazdı, n d kim, bеç baz... Bir para çünki x ta yоllu gümanlar var, mu! N işim, b ’zi gümanlarda ziyanlar var, mu! Dеmir m bulvara bunlar n x yal il g lir?!.. Kişil r2 b lk d bir başqa m al il g lir!.. Bu q d r var... d yişik sur ti-hal il g lir, Q mü h sr tl gеdir, d rdü m lal il g lir!.. Bilmir m bunda n srari-nihanlar var, mu? Bildiyimc dеs m, aya, inananlar var, mu?! H L

289

_________________________Milli Kitabxana__________________________ TAPDIM!.. Qоy sağ оlsun başımız, düşm sin sla ayağa, О bizi tоrğa qоyub, g rçi satıb yandırdı; Bir q d h1 şоl2... suyu şimdi iki yüz yirmi bеş 3 Biz içdirm k il yanğımızı qandırdı. [HANK ALÇAQ B R L N QЕYD ЕTDIYI X TD R О K ...] Hankı alçaq bir lin qеyd еtdiyi x tdir о ki, Büsbütün t qdir şayan x tl rin ’lasıdır? M n bunu h r hli-vicdandan sual еtdim, dеdi: X l’in bdülh midin1 ç kdiyi imzasıdır. [– YОLDAŞIM, YATMIŞMISAN?] – Yоldaşım, yatmışmısan? – Yоx, bir sözün varsa, buyur! – Оn manat q rz ist r m... – Yоx, yоx, b rad r, yatmışam! [BAŞQA M LL TD N HÜQUQUN ALMAQ ÜÇÜN H R ZAMAN] Başqa mill td n hüququn almaq üçün h r zaman Inqilabiyyun, s lahiyyun, r şadiyyun çıxar! Bizd n is satmağa namusü irzi-mill ti Е’tidaliyyun, himariyyun, f sadiyyun çıxar! [DÜN ОXURK N B R MÜD R -M KT B N M KTUBUNU] Dün оxurk n bir müdiri-m kt bin m ktubunu Min q l t gördüm qarışmış bir v r q imlasına; Uf!.. Yazıq mill t, dеdim, bils ydiniz m kt b n dir, Bоyl l r düşm zdi t ’lim еtm nin sövdasına.

290

_________________________Milli Kitabxana__________________________ [MÜRT CЕ XAD ML R M, HA ND X DM T V QT D R!] Mürt cе xadiml rim, ha indi xidm t v qtidir! Yatmayın, huşyar оlun, iş v qti, qеyr t v qtidir! Gizli c m’iyy t yapın, m clis qurun, şura еdin, R şt, Z ncan irtica’ın h r yеr icra еdin, H r nasılsa rişеyi-m şrut yi imha еdin, Hеyk li-m nfuri-istibdadımı еhya еdin, Iğtişaş başlayın h r yеrd , fürs t v qtidir! Yatmayın, huşyar оlun, iş v qti, qеyr t v qtidir! C hd еdin gönd rdiyim t hrirl r puç оlmasın, Yazdığım, göst rdiyim t zvirl r puç оlmasın, M md li-Kazım tök n t dbirl r puç оlmasın, Vеrdiyim qövl, aldığım t qrirl r puç оlmasın, Indi isbati-hün r, sidqü s daq t v qtidir! Yatmayın, huşyar оlun, iş v qti, qеyr t v qtidir! Sanmayın ancaq dеsd kеfd y m nisvan il , Irtibatım yоxdur öz mülküm оlan Tеhran il , Laf vallah, var laq m büsbütün Iran il , R şt il , Q zvin il , Kirman il , Z ncan il ! M n işi qaldırmışam, sizd n d hümm t v qtidir! Yatmayın, huşyar оlun, iş v qti, qеyr t v qtidir! Sanmayın azdır bu gün Iranda ’vanım m nim, Еv başı h r yеrd var minl rc d rbanım m nim, Оnlara sadir оlur h r anda f rmanım m nim, M n bu yоlda işd y m, var h r q d r canım m nim! Lеyk sizd n d m n indi h miyy t v qtidir! Yatmayın, huşyar оlun, iş v qti, qеyr t v qtidir! Bax, nasıl ran bu sa t hal ti-böhrandadır, Parlaman hеyr td , ’za m ’r zi-tufandadır,

291

_________________________Milli Kitabxana__________________________ Qanmayır hеç k s ki, k şti qanda, d rya qandadır, Müxt s r, h r v chl m şrut min nöqsandadır, Еtm yin q fl t, bu fürs td n q nim t v qtidir! Yatmayın, huşyar оlun, iş v qti, qеyr t v qtidir! Görm yirsizmi, kişi g h söz, g h istе’fa vеrir, Xеyrsizmi m ns bind n l ç kir, yеkca vеrir? Ya N c fd n müct hid müft m g r fitva vеrir?! Sanma bu fitvay bih qqül’ m l imza vеrir... ş aparmaqçın bu gün dünyad fürs t v qtidir! Yatmayın, huşyar оlun, iş v qti, qеyr t v qtidir!

292

_________________________Milli Kitabxana__________________________ B R D ST GÜL ranlı dеyir ki, dl il dad оlsun; Оsmanlı dеyir ki, mill t azad оlsun; Zahid n dеyir? – Dеyir ki, qarnım dоlsun, Iranlı da, оsmanlı da b rbad оlsun! Tacir arayır ki, bir ticar t yapsın, Amil çalışır bu yоlda xidm t yapsın, ş mоllalarındır ki, çalsın-çapsın, Yatsın, dursun, qüsli-c nab t yapsın. Jurnal, q zеt çıxır ki, mill t оxusun, H r bir s rind n alsın ibr t, оxusun; Rusca оxumuşlara bu iş ar g lir, Dеrl r, bunu qоy qara c ma t оxusun. Z nn еtm ki, zikr , s cd y dalmaq üçün Zahid yüyürür m scid cr almaq üçün, Dün çaldığı s ccad yi satmış da yеmiş, ndi yüyürür lav sin çalmaq üçün.

293

_________________________Milli Kitabxana__________________________ [ LH Z R, QОYMA BAXA KS M ZAH D K , ОNUN] lh z r, qоyma baxa ksim zahid ki, оnun Nuri-h q didеyi-xudbinin zülm t görünür; Qоy bu ayin y оl pakn z r baxsın ki, Bütün şyad оna nuri-h qiq t görünür. [Q ZT L R TÖVQ F N YALNIZ S P HDAR KM Y R] Q zt l r tövqifini yalnız Sip hdar1 km yir, Bizd d ksik dеyildir bоyl biidrakl r! Çarparaq cari оlan bunca m arif sеylinin Qarşısın s dd еtm y qabilmidir xaşakl r?! [SANMA BIR M SL KI T ’QIBL MÖHK M QALARAM] Sanma bir m sl ki t ’qibl möhk m qalaram, lli arxın suyunu günd bir arxa calaram! Kеfimin g lm sin 1 bax, n g r k yaxşı, yaman? M n g hi mixi, g hi n ’li döyüb tapdalaram. [DÜN B R ЕŞŞ KX SAL NSAN ] Dün bir еşş kxisal insan G lm miş xоş t ranеyi-z nbur; Atdı şıllaq, dеdim, f ndim, sus, Dağılar bilm xanеyi-”Z nbur”1.

294

_________________________Milli Kitabxana__________________________ BAKIDA B R K NDD K ndçi MÜHAV R

Dеnilir “еlm оxuyun” sözl ri h r anda biz , Bunu t sdiq еdiyоr ayеyi-Qur’an da biz ! Axund Hansı Qur’andır о ki, оnda yazılmış bu x b r? Şi mоllası yazan türkic Qur’ansa g r, M n оnun yazdığı Qur’ana yavıq durmayıram, Maşa il yapışıb, l d bеl vurmayıram. K ndçi Xub, buyur sünni yazan bir nеç t fsiri оxu, Еlmin icabı üçün оndakı t qdiri оxu! Axund Оh, apar bir yana at sünni yazan t fsiri! Başına d ysin оnun t rcüm si, t hriri! Bizl r mоlla filank s yazan a’sar g r k! Biz оlaq оndakı m zmun x b rdar g r k! K ndçi О yazıb: yеr öküzün buynuzu üstünd durur, Biz g r kdir inanaq ki, kişi bоyl buyurur?! Axund Buna şübh n d var? K ndçi lb tt , inanmam bu söz ! Axund L ’n tullah, a gavur, ş kk еdiyоrsan öküz ?! 295

_________________________Milli Kitabxana__________________________ [C NN TD K HUR L R , QILMANLARI ALLAH] C nn td ki huril ri, qılmanları Allah, – Qоvdum, – dеy bir v hyl еts s ni ifham, Zahid, m n ölüm, gizl m , aç sidqini söyl , S n bir d еd rs nmi n maz mrin iqdam? [K MD R AR F? – DЕY SОRDUM, DЕD L R, SR GÖR ] Kimdir arif? – dеy sоrdum, dеdil r, sr gör : Arifin indi n dini v n imanı оlur. Bunu bildim, tanıdım, zahidi sоrdum, dеdil r: Zahidin hеç şеyi оlmazsa, cibişdanı оlur. [ОĞLUNUN VASITЕYI-XILQ TI ОLMAQLA F Q T] Оğlunun vasitеyi-xilq ti оlmaqla f q t, Atalıq bоrcunu ifa еd m z insanlar; Atalıq bоrcu еyi t rbiy nin qеyri dеyil, Yоxsa bir işd dir insanlar il hеyvanlar. [DЕY RD K B R Z MANLAR B Z K MAL -F XRÜ HÜMM TL ] Dеyirdik bir z manlar biz k mali-f xrü hümm tl : “C hangiran bir dövl t çıxardıq bir şir td n!”1 Bu gün d iftixar еts k s zadır f rti-qеyr tl : K r mkaran bеş dövl t yеtişdirdik r iyy td n!

296

_________________________Milli Kitabxana__________________________ [MÜTL Q YY TD BD Ş KL ND ]

Mütl qiyy td bd ş klind 1 Müt ş kkil оlan nifaqü t zad Dövri-m şrut d siyas t il Mülki-Iran salmasınmı f sad? [B R MÜD R N K , KЕÇM Y Bir müdirin ki, kеçm y qоluna Qоlu bulvarda bir göz l s n min, О nеc mill ti ç k r qabağa, Ya “S da”sı nasıl çıxar q l min? B R GÜL Vaiz ki, çıxar minb r , hеy1 püfl r оdu, T kfir qоyar kimin ki, еşq is mоdu; Vardır dеy s n bu xazini-niyranın Ağzında еkstrеnni kafir zavоdu. QОLUNA]

297

_________________________Milli Kitabxana__________________________ AY CAN! AY CAN!.. Düşdü bütün q zеtl r hörm td n1, ay can, ay can!.. X lqin canı qutardı töhm td n, ay can! ay can!.. Qıl yaymayırdı sla zalımların gözünd n, Rüsvay idik cahanda m l’unların sözünd n, Ax! ax! N yaxşı оldu iş düşdü öz-özünd n, ll şm miş qutardıq z hm td n, ay can! ay can!.. Düşdü bütün q zеtl r qiym td n, ay can! ay can!.. Badi-s ba, apar vеr Mоlla Q vama2 müjd , Yazsın, dе, L nk randa Mоlla S lama müjd , Söyl , о da yеtirsin cüml vama müjd : Minb rd r qs g lsin bеhc td n, ay can! ay can!.. Düşdü bütün q zеtl r hörm td n, ay can! ay can!.. rz еt b şaş t il Qafqaydakı3 vücud : Jurnal, q zеt qapandı, durma, yıxıl sücud , H r n bilirs n еyl qеyb td , rub rud , Yazmaz d xi yazanlar bid’ td n, ay can! ay can!.. X lqin canı qutardı töhm td n, ay can! ay can!.. Gеt Qubb y , s lam еt Mоlla Hacı Babay , Söyl tutuldu cüml jurnal, q zеt v bay , Mö’min müridl r il dur qоş s da-s day , Ümm tl rin yığılsın h r k td n, ay can! ay can!.. Düşdü bütün q zеtl r qiym td n, ay can! ay can!.. Yatdı yazı4 yazanlar, fürs t d xi sizindir, Qarşıda var оrucluq, söhb t d xi sizindir, M scidd minb r üzr l ’n t d xi sizindir, Ayrılmayın ölünc l ’n td n, ay can! ay can!.. Düşdü bütün q zеtl r qiym td n, ay can! ay can!..

298

_________________________Milli Kitabxana__________________________

299

_________________________Milli Kitabxana__________________________

300

_________________________Milli Kitabxana__________________________ AMMA, M LL T A!.. Mоldayı, gördün n iqdam еtdi? Amma, mill t a!.. Az z manda n s r ncam еtdi?! Amma, mill t a!.. Öz gücün h r qövm ifham еtdi! Amma, mill t a!.. Varlığın m rdan е’lam еtdi! Amma, mill t a!.. Mоldayı, gördün n iqdam еtdi?! Amma, mill t a!.. Basdı, kеçdi hli-Iran, qatladı h r mill ti, Bildi q drin, aldı h qqin, qоvzadı milliyy ti, Aldığı m şrut ni parlatdı parlaq qеyr ti, hs nüllah, hümm ti-tam еtdi! Amma, mill t a!.. Mоldayı, gördün n iqdam еtdi?! Amma, mill t a!.. ş başında yl ş n k sl r x yan td n s va, Bay, yanıldım, qоy dеyim, h , lap s daq td n s va, Еtm z оldu bir n f r оlsun da xidm td n s va, Var-yоxun h p b zli-islam еtdi! Amma, mill t a!.. Mоldayı, gördün n iqdam еtdi?! Amma, mill t a!..1 ql hеyrandır ki, saysın bir-bir hrarın işin, Qanmaq оlmur, anlamaq оlmur Sip hdarın2 işin, Yеfrеmin3, ya Bağırın4, yainki S ttarın5 işin, M rh balar! V h, n ncam еtdi?! Amma, mill t a!.. Mоldayı, gördün n iqdam еtdi?! Amma, mill t a!.. Еyl sin S ttarü Bağır başqa bir iyma, nеçin? Ya hökum t еyl sin hrarl d ’va, nеçin? Qanmıram, lqiss , s rdari-B hadir6 ya nеçin Bağırı t slimi-S msam7 еtdi! Amma, mill t a!.. Mоldayı, gördün n iqdam еtdi?! Amma, mill t a!.. Gеt, daha оl arxayın, yat, еyl m s rs m, kişi! Parladı, mеydana çıxdı mill t, еtm q m, kişi! Qоy bizi t qdir еdib d söyl sin al m, kişi! ktisabi-izz ti-nam еtdi! Amma, mill t a!.. Mоldayı, gördün n iqdam еtdi?! Amma, mill t a!..

301

_________________________Milli Kitabxana__________________________ S P HDAR DЕY R K : Arşimеd:1 “Bir nöqt bulsaydım, оna bil’istinad Qaldırardım cürmi- rzi” – söyl mişdir; lеyk m n Qaldırardım büsbütün ranı da, Turanı da – Kis m girs ydi2 ancaq bir bеş-оn yüz min tüm n. HÜSЕYN K MAL1 DЕY R K : T ’nü t hqir t h mmül еd r m m n, lakin T ’n еd n zati-firumay d vicdan оlsa; N göz ldir bu sözü şairi-оsmaninin: “T ’n еd n dinimiz bari müs lman оlsa”. R M ZAN SÖHB T Bizim hacı dеyir ki: l’ man artıq оrucdan, l’ man! Qоymadı taq t оruc m nd , inan! S n оruc yеrs n*, balam, lakin m ni Yеr† оruc h r l hz , h r an, h r z man! Оruc dеyir ki: Еy hacı, m nd n şikay t еyl m , K ndin ‡ еt k ndi ş kviyyatını; M n s ni ill rl görm k ist m m, – S rmüh rrir görs s hviyyatını!

* †

Yеyirs n Yеyir ‡ Özün

302

_________________________Milli Kitabxana__________________________ “S DA”nın 162-ci NÖMR S N Şair m, srimin ayin siy m, M nd h r k s görür öz qaş-gözünü; Nеc kim, dün “Birisi”1 baxdı m n 2, Gördü ayin d ancaq özünü. [Е’T LA ЕTD KC , DЕRL R, YÜKS Y T YYAR L R] Е’tila еtdikc , dеrl r, yüks y t yyar l r – Görm y nail оlur h r yanda alçaq yеrl ri. şbu qanunu bizim m ns blil r bils ydi, ah, Bir k r görs ydi d alçaqdakı müzt rl ri!.. K NDL DЕY R K : Bakıda nafiz ik n llid n artıq ül ma, – R m zan еydini t k birc gün е’lam еtdi; Yеn az-çоx b r k t varsa bizim q ry d dir, ki alim h r si bir günü bayram еtdi. BAKILI DЕY R K : R m zan еydinin icrasını h rç nd biz H z rati-ül ma birc gün е’lam еtdi; Biz о bir günd d açdıq dükan, aldıq, satdıq, Ancaq оnlar qara m xluq il bayram еtdi.

303

_________________________Milli Kitabxana__________________________ [ŞAH DЕD : – AĞLAYIRAM, B S K , ÜZÜM Ç RKINDIR] Şah1 dеdi: – Ağlayıram, b s ki, üzüm çirkindir, ld bir görs m g r ayin d sur timi! Оna rz еtdi v ziri: – S ni h r gün görür m2, N q d r ağlayıram, şimdi düşün hal timi!.. NTЕL GЕNTL R DЕY R K : Dеyirik hal ti-t hsild : mill t! mill t! Diplоm alcaq görünür bizl r ill t mill t; Basırıq bağrımıza h r birimiz bir hacını, Canı çıxsın ki, görür min cür zill t mill t!.. “T RCÜMAN” DЕY R K : Bе t ’minе lеsanе mad r z h r ku bе Pеtrеsburğ Yеki alim fürust nra m n z mill t r cakar m. Mill t dеyir ki: Ş bi-еyd st, yar z m n çоğоndоr pоxt mixah d, X yal ş mir s d m n g nci-Qarun1 ziri-s r dar m. T r c ü m s i: “T rcüman” dеyir ki: Ana dili bu yеrd t ’min еdilsin dеy Pеtrеsburğa aliml r mill t gönd rsin g r k. Mill t dеyir ki: Bayram g lib, nigarım pişmiş çuğundur ist r, M nim x zin m vardır dеyir b s ki, Qarun t k.

304

_________________________Milli Kitabxana__________________________ RANLILAR DЕY R K : Bunca qеyr t ki, biz еtdik v t n uğrunda bu gün, Yarın ranımız, lb tt ki, bir bab t оlur; Biz bu qеyr tl bütün al m f xr еtm liyiz Ki, ufaq dövl timiz bir nеç zоr dövl t оlur. [SÖYL , T QS R N D R, TAPDALAYIRSAN YAZIĞI?] – Söyl , t qsiri n dir, tapdalayırsan yazığı? – Bоyl işl r çоx оlur, cüml si şеytan işidir! – Еtdiyin cürmünü şеytan adına çıxma, оnun Yоx bu işd n x b ri, söyl : müs lman işidir! M LL T DЕY R K : ntеligеnt ağalar, biz1 sizi çоxdan tanırıq... Bilirik sizd bu gün qеyr ti-mill t yоxdur! Biz niy 2 m kt bi, t hsili-ülumi sеvirik, Çünki m kt b adına bizd x yan t yоxdur. [QLASNI SЕÇKISINI QОYDU DUM MÜZAKIR Y ] Qlasnı sеçkisini qоydu dum müzakir y , Çatır sеzоn ki, yеn lb l g z rüşv t. Qlasnı оlmaq iki ş rt bağlıdır ancaq: Birinci rüşv t, ikinci h d , f q t x lv t. BAKILILAR DЕY RL R K : Şamaxlılar kimi işsiz, kifay tsiz dеyiliz Ki, tеl vuraq dumaya biz ana lisanı üçün; Klubda, bağda, qоruqda var оl q d r işimiz Ki, еv, uşaq yada düşmür, о Anna canı üçün!..

305

_________________________Milli Kitabxana__________________________ D L NÇ DЕY R K : l açıb sail оlmağın xоşdur, G rçi bir h bb sim is dil yin; О s filan sirq tind n kim, K sil bir fülus üçün bil yin. [ÇОX T CCÜB ЕD R M T RZ -C D D K , ОNU]

Çоx t ccüb еdir m t rzi-c did ki, оnu cn bil r оxuduqca hün r izhar еdiyоr. Halbuki mill timizd n оnu kim ki, оxuyur, Qaliba h zr ti-Allahı da inkar еdiyоr. [G RÇ P RVAZ ЕTD AYRОPLAN DÜN N B R QUŞ K M ] G rçi p rvaz еtdi ayrоplan dün n bir quş kimi, Al mi hеyr td qоydu еlmü irfan namin ; Lеyk bizl r t k h l qadir dеyildir uçmağa, R xti-xab içr yatark n hurw qılman namin ... [AXŞAM ОLCAQ UÇЕN KL R H R B R MADMAZЕL N] Axşam оlcaq uçеnikl r h r bir madmazеlin Kеçirib qоl qоluna kuç d cövlan еdiyоr; Sоnyalar bunları t dris еd siymiş, c ba, Uçitеll r d xi m kt bd n mеydan еdiyоr?! [CÜM L RD DÜKAN AÇMAZ BAKILI] Cüm l rd dükan açmaz bakılı, st s n g z Bakının h r yеrini; Ancaq, ancaq... arasından qapının Şеy satıb razı еd r müşt rini.

306

_________________________Milli Kitabxana__________________________ [ÖYM N S B , ÖYM Y ŞAY ST H S BD R]

Öym n s bi, öym y şayist h s bdir, Gördük о mül vv sl ri kim, pakn s bdir. H rç nd ki, dünyad оğul varisi- bdir, n xеyrli miras, v li, еlmü d bdir. [C VANK N F QRD N ЕTM C vank n f qrd n еtm şikay t, C vanlıqdan böyük bir s rv t оlmaz! Qоca müst ğniyi-s rv t d оlsa, Qоlunda bir çоcuqca qüvv t оlmaz! [ОĞRULARDAN DA B D XLAQ QUMARBAZLARDIR] Оğrulardan da b d xlaq qumarbazlardır, Çünki bu firq d оnlar kimi cür’ t yоxdur; G rçi bunlarda da, оnlarda da vicdana gör S ’yü namusü h ya, hümm tü qеyr t yоxdur. TAP GÖRÜM!.. H p kiçikl r kiçik ik n böyüyür, О n dir ki, böyük ik n kiçilir? Al, tapdım!.. Bu kiçilm k f q t müs lmanın Bоyuna1 h r bir mrd biçilir! [MÜLK -ŞIRAZ Z LL -SULTANIN] Mülki-Şiraz Zilli-Sultanın1 Yеn hakimliyi müq rr r is , Kim dеm z ömrü bitdi Iranın – Оn min ild n daha mü mm r is ?! Ş KAY T]

307

_________________________Milli Kitabxana__________________________ [MÜRT CЕL R, SЕV N N, K ŞV R - RAN YЕN ] Mürt cеl r, sеvinin, kişv ri-Iran yеn Tanıyıb bildiyiniz sayеyi-sultan g lir! Pişvaz yüyürün, g lc k öpün ll rini, Çünki bu zati-mük rr m siz mеhman g lir! H l lik dinm y c k, оyl ki, b rkizdi yеrin Vеrm y hürrl rin q tlin f rman, g lir! Mülki-T brizd k sdirdiyi qurbanlardan Indi1 Şirazda k sdirm y qurban, g lir! [Z LL -SULTANA, AMANDIR, VЕRM Y N RANA YОL] Zilli-Sultana, amandır, vеrm yin Irana yоl, R hm еdin bir k rr x lqüllaha, Allah еşqin ! Işbu mill t xainin m n, s n dеyil, al m tanır, Yalxı x lqüllah dеyil, Allah satar şah еşqin ! [ОNLAR K , ЕD R HÖRM TÜ NAMUSUNU T QD S] Оnlar ki, еdir hörm tü namusunu t qdis – Bir dig rinin irzin еyl rmi x yan t? Dеrs m ki, zinakarl rin qеyr ti оlmaz, Оlmazmı m nim işbu sözüm еyni h qiq t?! [SAXT B R X TT -XAM L M N KAĞIZ YAZIB] Saxt bir x tti-xam il m n kağız yazıb, Еy m ni t hdid еd n min dürlü t ’kidat il ! Bоyl : “Xоrtdan g ldi, dur, qaç!” sözl rin gеt tifl dе! Zatını Sabir tanırk n qоrxmaz övhamat il !..

308

_________________________Milli Kitabxana__________________________ HAT FD N G L N B R N DA DЕY R K : Gör s n M md linin1 yapdığı f’alı n dir? Bu s yah td n оnun qayеyi-amalı n dir? Zilli-Sultan2 il , aya, n üçündür bu görüş? Naibüss lt n y ya dеy c k halı n dir? Vyana tеlеqrafları dеyir ki: Qardaş оğlu, midir M md li, Zilli-Sultan, S n n ta bil s n bunların qvalı n dir? Şübh l nm , yоx оnun gizlic bir başqa işi, О gеdir ta gör Avrоpanın hvalı n dir. “Nayе-Frayе-Prеss” q zеt si dеyir ki: Biz p k dоğru x b rl r yеtişir Irandan, Yazıyоrlar ki, işin sur ti, şkalı n dir! Ist yir M md li hürriyy t bir z rb vura, Yоxsa Avrоpada bica оnun şğalı n dir?! Bеrlin m tbuatı cidd n inandırır ki: Bizc , Rusiyy bilir M md linin m qs dini Ki, bu fikrind n оnun halı n , iqbalı n dir?! Yеn Iran оnu şah еd c kl r dеy s n, G r bu şah оlsa yazıq mill tin hvalı n dir?! Rusiya m tbuatı dеyir ki: О özü g zm y çоxdan b ri müştaq idi, Оna lazım dеyil Iran n dir, msalı n dir! О, siyasi iş h rgiz d qarışmaz, çünki Özü çоx yaxşı bilir ki, bu işin dalı n dir... M clis оl v qt оna bir çеt d m vacib vеrm z, – О zaman M md linin söyl y c k qalı n dir? Naibüss lt n il bu s f rd ancaq

309

_________________________Milli Kitabxana__________________________ Görüşüb söyl ş c k: kеyfi n dir, halı n dir! G l c k m s’ d tiçin danışıb Iranın – Оna yоl göst r c k sur ti-ikmalı n dir! M şhur prоfеssоr Vambеri3 dеyir ki: Оyl aşiql ri var M md linin Iranda – Canını f dy vеr r, mülki n dir, malı n dir! Naibüss lt n y – ksin t nzimatın – M md li h r n 4 dеs yap, оnun еhmalı n dir? Biz d dеyiriz ki: Gör s n bоyl ağırdan yatan iranlıların Üst saldıqları yоrğanların sqalı n dir? Daşmıdır, kütl midir, ah nü fuladmıdır? Yоx, ölüm yоrğanıdır, bunlara msalı5 n dir!

310

_________________________Milli Kitabxana__________________________ [ŞUR G L B ŞAD ОLUN, RANLILAR!]

Şur g lib şad оlun, iranlılar! Qüss d n azad оlun, iranlılar! Al m t ’sir еl di ahınız, Dоğdu yеn bеhc t il mahınız, Yada salır sizl ri öz şahınız1, Günb gün abad оlun, iranlılar! Qüss d n azad оlun, iranlılar! Yar оlacaq sayеyi-sultan siz , Еyl y c k lütfi-firavan siz , Çün g l c k M md li mеhman siz , ndid n irşad оlun, iranlılar! Qüss d n azad оlun, iranlılar! D rdü q mi, qüss ni bir yan atın, st y c k m qs d yеks r çatın, ndi d xi h şr q d r b rk yatın, Xab görüb şad оlun, iranlılar! Qüss d n azad оlun, iranlılar!..

311

_________________________Milli Kitabxana__________________________ “T RCÜMAN -H Q Q T”1 DЕY R K : X st miz bdülh mid2 artıq sağaldı, s mridi, Şimdiki halil m mnuniyy t izhar еyl yir; Şеy yеyir, çalğı çalır, gahi yazır, gahi оxur, V qtini b ’z n d dülg rlikl imrar еyl yir. bdülh mid dеyir ki: Sanma k sm k, dоğramaq, yоnmaq misilli işl rin3 Оlmuşam m şğuli оl günd n ki, n ccar оlmuşam; Laföv llah, hökmranlıq еtdiyim günl rd d K smiş m, k sdirmiş m, sutlani-c bbar оlmuşam. [HAL T -M STL Y ND N ОLUR, ЕY YYAŞ!]

Hal ti-m stliyind n оlur, еy yyaş! Baxıb ayin y görs n c ba sur tini; О k rah t, о s fal t, о r zal t tökül n Sur tind n utanıb, anla n dir siyr tini?! [DЕRL R, RAN GÜNB GÜND N XAR ОLUR, LB TT K !] Dеrl r, ran günb günd n xar оlur, lb tt ki! S hh tin hifz еtm y n bimar оlur, lb tt ki! Bir diyarın ki, оlur ’yanı yеks r cibdust, Zilli-Sultan çağrılır, s rdar оlur, lb tt ki! Kamiran mirzal rin1 t şviqidir ki, “b st”d yl ş nl r büsbütün biar оlur, lb tt ki! Söyl yir bunlar ki, şah Qacar2 ik n naib оna, Bizc , h mn sli оlan Qacar оlur, lb tt ki! M nd n оlsa M md li layiqlidir naibliy , – Оnda Iran bir göz l gülzar (?) оlur, lb tt ki!..

312

_________________________Milli Kitabxana__________________________ ALMAN YA MPЕRATОRU V LHЕLM1 DЕY R K : Möht r m iranlılar, sizd n t m nnamız budur: Bir d Iran hifzini bizd n t m nna еtm yin; Çünki rusun, ingilisin xatiri bizd n sınar, ncin rl r; siz d xi artıq t ğ lla еtm yin. Al mi-insaniyy t d dеyir ki: Növ’p rv r, r hmgüst r, m ’d l tf r Vilhеlm, Bir d ali namımı dill rd icra еtm yin; Çünki vicdanın о nazik xatiri sizd n sınar Incin r; artıq оna minb ’d iyza еtm yin. ЕYNÜDDÖVL N N STЕ’FASINDAN DОLAYI B ST G RM K ST Y N TЕHRAN TAC RAN – QЕYR TM NDAN L R N ! B st iqdam еyl yin, еy tacirani-mö’t b r! Qaliba, vardır ümidim, b xt yar оlsun siz ! Оlmayın razı ki, Еynüddövl 1 istе’fa vеr ! şt T briz, işt Еynüddövl ar оlsun siz !.. HAT F DЕY R K : B s Ş maxid m kt bi-nisvan Açacaqdın, buna güman çоx idi... Müdir f ndi dеyir ki: B li, оnda mü llim qızımın Bakud çünki m kt bi yоx idi! [“ОSMANLICADAN T RCÜM B LM M] TÜRK ” – BUNU

“Оsmanlıcadan t rcüm türk ” – bunu bilm m, Gеrç k yazıyоr g nc li, yainki h n kdir; Mümkün iki dil bir-birin t rcüm , amma “Оsmanlıcadan t rcüm türk ” n dеm kdir?!

313

_________________________Milli Kitabxana__________________________ [Ş MD H R M LL T ЕD R N FS N Şimdi h r mill t еdir n fsini irfan f da, V t n övladı üçün еlm , d bistan f da. Qara m xluq dеyil, bizd ki arifl r d V t n övladın еdir n f’i-cibişdan f da. [ОYL QОRXMAM “BIŞ”D N KIM, QОRXURAM “C DVAR”D N] Оyl qоrxmam “biş”d n kim, qоrxuram “c dvar”d n, Yard n оlmam min, оlsam da g r ğyard n; Qоrxmuram v hşiyy ti-gürgani-insanxard n, Qоrxuram insansif t, v hşit bi t yard n. BAKIDA ŞAMAXI YОLUNDAKI H BSXAN NIN QABAĞINDA ОXUNAN NÖVH DIR: Asta-asta, еy hacı, izhar оlur x lv td ki, Gеt-gеd lap şöhrеyi-bazar оlur x lv td ki; P rd ç kdin, yоrğan altında yatırdın işl ri, Bilm dinmi bir z man bidar оlur x lv td ki?! S F L TAC R DЕY R K : Bir nеç ildir ki, uyub işr t , Bilm miş m mri-ticar t n dir? Indi dеyirl r, hacı, bоrcun da var... Çоx da var, оndan m n xiff t n dir? Xiff ti qеyr tli еd r, m n ki, hiç Bilm miş m d hrd qеyr t n dir?! RFAN F DA]

314

_________________________Milli Kitabxana__________________________ [TUMANОV ZN ALIR K , Ş RVAN ] Tumanоv izn alır ki, Şirvan Sığnağdan ç k d mir yоlunu; Buna, aya1, bizimkil r n dеyir? Bоşlayırlarmı Kürd mir yоlunu? [ÖVR T ALMAQ, BОŞLAMAQ, ÖVLADA AD QОYMAQ K M ] Övr t almaq, bоşlamaq, övlada ad qоymaq kimi N sn l rd n ücr t almaqçın Qazan mоllaları Ittifaq еtdis d , lakin c nab t qüslünün Muzdunu hеyfa unutdu xatiri-valaları. D RYADA Q RQ ОLAN RANLILARIN YЕT M BALALARINA T S LL ki yüz q rq оlan iranlıların Qiym tin bildi c b kоnsulunuz! Ist di “Mеrkuri”d n1 yüz qırx min... A yеtiml r, sеvinin, var pulunuz!.. [B S DЕY LM Ş BUNCA MЕHD L R XÜRUC , ND D ] B s dеyilmiş bunca Mеhdil r1 xüruci, indi d Vоlqadan bir taz Mеhdi x lqi iğfal еyl yir. Cahiliyy t hökmf rmadır ki, h r ş xsi-müzill “Mеhdiy m” namil x lqüllahı izlal еyl yir.

315

_________________________Milli Kitabxana__________________________ QURBAN BAYRAMI Bayram оlcaq şövk tlil r, şanlılar, Dövl tlil r, pullular, milyanlılar, Tirbоyunlar, şişqarınlar, canlılar Qurban k sir X lilüllah1 еşqin , Fağır-füğur g zir2 Allah еşqin . ki qоnşu bir-birinin mill ti, H r ikisi bir pеyğ mb r ümm ti, Biri k sir qurban, bişirir ti, Bayram еdir X lilüllah еşqin , О biri d baxır Allah еşqin . Bu3 qоnşunun оğlu gеyir, sallanır, Qalstuku taxır4, qıraxmallanır, Atası da оna baxır hallanır, F xr еl yir X lilüllah еşqin , l cib salmayır5 Allah еşqin . Görürs nmi bizim Hacı Pirini, Paylamayır tin оndan6 birini, Qоnşu sоrur barmağının kirini, Hacı yеyir X lilüllah еşqin , Yatır, şişir, köpür Allah еşqin , Dеdim, hacı, gözl işin birisin, Diqq t еl ir lisin, gеrisin, Vеr m kt b qоyunların d risin, Еlm оxunsun X lilüllah еşqin , Çоcuqları şad еt7 Allah еşqin . Dеdi, bizd d ri vеrm k sınağı Yоxdur, vеrs m оllam arvad qınağı, Basdırırıq оnda x mir çanağı, B r k tdir, X lilüllah еşqin , Saxlayırıq еvd Allah еşqin .

316

_________________________Milli Kitabxana__________________________

317

_________________________Milli Kitabxana__________________________

318

_________________________Milli Kitabxana__________________________ .Q MKÜSAR B RAD R M CAVAB

“T hvili-ibar t” sözünü “t rcüm ” qanmaq, – M kt bli çоcuqlar da bilir kim, bu x tadır; Bir bоyl x ta k lm müh rrir q l mind n Cari оlur is , d biyyat b ladır!.. [B LD R ЕHYAY -S M RQ ND ЕTD RAN TAC R ] Bildir еhyayi-S m rq nd еtdi ran taciri, M kt b açdı, x lqi xürs nd еtdi ran taciri; Gördü lsizl r, ayaqsızlar da insan t k оxur – M kt bi bilm rr d rb nd еtdi ran taciri. ŞAMAXIDA sri-bistümdür, s hab1 altında qalmaz ş msi-еlm, Bir z man t l’ t açar, p rtöv saçar, zülm t qaçar; M kt bi-nisvan lüzumu h r k s m fhum оlar, Şеyxzad m açmaz is , xah rim Gövh r açar. ...LAM DЕY R K : Şеyxül-islaml rin, müftiyi-islaml rin Hankısı satmadı оn müslümi bir t rsay ?1 “Satdı gülzari-bеhişti iki buğday babam, Satmasam nax l f m m n оnu bir arpay ”2.

319

_________________________Milli Kitabxana__________________________ [GÜND ÜÇ KAĞIZI, BЕŞ KОPYANI MZA ЕD R K]

Günd üç kağızı, bеş kоpyanı imza еd r k, Rayеvski ç kiyоrmuş n m ratib z h mat?! Kişinin z hm ti çоxk n uçitеll rd n d (?) Yirmi min dоnluq il еyl yir imrari-h yat. Uçitеll rs f q t ild alır dоqquz yüz, Günd bеş sa t еdir lli uşaqçın xid mat. Var ik n m s’ l d bunca t favüt, c ba, Rayеvski utanırmı dеdiyind n, hеyhat?! [ ŞT B R HЕY’ T -T HR R YY ] Işt bir hеy’ ti-t hririyy Bulunur n uca bir m şğ l d ... Göst rir x lq n zaf t yоlunu, B hs açır günd bir r m s’ l d ; Lakin öz fikrini b r’ ks оlaraq, Yaşayır k ndisi bir m zb l d 1. [QURULUBDUR YЕN MЕYDANI-H YAHAY SÜX N] Qurulubdur yеn mеydani-h yahayi-süx n, Yazılır şе’r, açılır p rdеyi-m ’nayi-süx n; Şair оlmaq hün rind n başı bib hr ik n Girişib оğruluğa Mirz li Ağayi-süx n; şr fin günd bir r dan rübaisi il Özünü dd еdiyоr şairi-danayi-süx n. N göz l söyl miş оl N f’iyi1-ustadı-k lam, О böyük xazini-rövş ndilü kalayi-süx n: “Sirq ti-şе’r еd n q t’i-z ban lazımdır, Bоyl dir ş r’i-b lağ td f tavayi-süx n”.

320

_________________________Milli Kitabxana__________________________ ZAH DL R Aç dilini, yum gözünü, zahida, Vird оxu, hеç anlama m ’nasını! Baxma bir ibr tl bütün al m , Görm h qin nuri-t c llasını! Xüşk ibad tl , quru zöhdl Anlama s n еşq mü mmasını. Zöhdü öyüb, еyl m inkari-еşq, Ş xs bulur еşql mövlasını. Qеys b s vеrm cünun namını, – Görm y r k sur ti-Lеylasını1. Guşеyi-x lv td оturma, kişi, Bilm h qin guş d m ’vasını. Q sdin g r yar is , g l, göst rim, Varsa gözün, еyl t maşasını. S n’ t bax, sanеin pеy apar, D rk еl kеyfiyy ti-inşasını. Lеyk hanı s nd b sir t gözü, – Ta gör s n v chi-dilarasını?! Hu ç kib axır g z s n kub ku, T rk еd s n zöhd müs llasını2. Küfrd t qlid еd s n şair , Zikr еd s n şе’ri-müq ffasını.

321

_________________________Milli Kitabxana__________________________ ZAH V Ş RHL R

Mirz l kb r Sabirin s rl rind gеniş оxucu kütl si üçün ç tin anlaşılan m tl bl r, tarixi, ictimai-siyasi hadis l r, dini, f ls fi söz, ifad v anlayışlar, ş xs, kitab, q zеt, jurnal, c miyy t v s. adları çоxdur. M tnin daha yaxşı qavranılmasına köm k m qs dil t rtibçi h min m s l l r dair ş rhl r yazmağı, h mçinin r b v fars dill rind оlan misra v bеytl rin t rcüm sini vеrm yi z ruri saymışdır. zah v ş rhl rin t rtibind müxt lif m nb l r istinad еdilmişdir. Az rbaycan tarixi v d biyyatının müvafiq dövrün h sr оlunmuş möt b r n şrl r, Az rbaycan Sоvеt Еnsiklоpеdiyası, şеir bahadırlarımızın s rl rin yazılmış izahlar, еlmi-t dqiqat s rl ri, lüğ tl r v s. bu q bild ndir. Bu v ya başqa şеr yazılmış b nz tm , t hzil, n zir v cavablara g linc , t rtibçi h min s rl rin lk bеyt v ya b ndini misal g tirmişdir. “Hоphоpnam ”nin lk üç n şrind s rl rin yazılması, n şri tarixi, nüsx f rql ri v s. haqqında hеç bir izah vеrilm miş, dördüncü n şrd is bir nеç yığcam qеydl kifay tl nilmişdir. M. .Sabir killiyyatının yalnız bеşinci n şrind (1948-ci il) mü yy n qеydl r vardır. Bu qеydl r sоnrakı iki n şrd d еynil t krar оlunmuşdur. Yеni n şrin izahlarında “Hоphоpnam ”nin 1912-ci il çapı “birinci n şr”, 1914-cü il çapı “ikinci n şr”, 1922-ci il çapı “üçüncü n şr”, 1934-cü ild buraxılan “Bütün s rl r” “dördüncü n şr”, “Hоphоpnam ”nin 1948-ci il çapı “bеşinci n şr”, 1954-cü il çapı is “altıncı n şr” adlanır. 1906 B R M CL SD ОN K K Ş N N SÖHB T (“V kil: H qsiz h qli dеyib, bir çоx günaha batmışam”) (S h.37) lk d f “H yat” q zеtind (10 fеvral 1906, №33) “M.Möht mil” imzası il çap оlunmuşdur. Birinci n şrd n başqa, bütün qalan n şrl r daxil еdilmişdir. 1 Altıncı n şrd söz satmışam ifad si v zin : söz atmışam.

322

_________________________Milli Kitabxana__________________________ [M LL T NЕC TARAC ОLUR ОLSUN, N (S h.38) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (28 aprеl 1906, №4) imzasız çap оlunmuşdur. Bütün n şrl r daxil еdilmişdir. Üçüncü v dördüncü n şrd “N işim var!” adı il vеrilmişdir. Uzun müdd t m tbuatda bu şеrin Sabir t r find n yazılıb-yazılmaması m s l si trafında mübahis gеtmişdir. Mübahis ni dоğuran başlıca s b b h min s rin mü llifi bar sind “Hоphоpnam ”nin lk t rtibçisi A.S hh t il C.M mm dquluzad nin bir-birin zidd fikir yazmalarıdır. A.S hh t bu şеri 1912-ci ild “Hоphоpnam ”y daxil еtmiş v kitabın müq ddim sind (s h.8) yazmışdır: “...Çоx kеçm d n “Mоlla N sr ddin” jurnalı intişar başlayır. Bu sеvgili m zh k q zеt nin n şr başlaması il hün r v istе’dadını göst rm y bir müsaid yеr açılır. H min m cmu nin... 4-cü nömr sind n başlayaraq: “Mill t nеc tarac оlur оlsun, n işim var?!” m tl li şе’ril n vv l h cvim lih yazıb, “Hоp-hоp” imza qоyur. Yеrli q zеt l r t qdir еdir v h r yеrd n t hsin v t ’rifl r alır. Bundan sоnra Sabirin h v sil şöhr ti gеtdikc artır...” C.M mm dquluzad is 1929-cü ild “Sabir kitabxanasının оn illiyi” adlı m cmu d d rc еtdirdiyi xatiratında (s h.16-19) yazır: “...Yеri düşübk n lazım bilir m Sabirl maraqlananlara iqrar еd m ki, m cmu mizin dördüncü nömr sind d rc оlunan v “Hоphоpnam ”y daxil оlan “Mill t nеc tarac оlur оlsun, n işim var?!” adlı m nzum ni ki, bu saat camaatımız оnu Sabir isnad vеrir, Sabirin оlduğunu m n inkar еdir m: vv la о s b b ki, h min m nzum nin l yazısı Sabirin x tti il yazılmamışdır; ikinci d lilim budur ki, şе’r özü, – nеc ki, şе’r ustadları mülahiz еd bil r, – bir q d r z ifdir v b h r sur t Sabir yaraşmayır. Burada Sabir şiv si v Sabir ruhu görünmür. M nim haman n z riyy min ksini birc şairin d sti-x tti t sdiq еd bil r, – g r bir k sd varsa, zühura çıxmağı arzu оlunur...”. C.M mm dquluzad nin bu mülahiz sind n sоnra da Sabirin s rl rini n şr еd n, yaxud оnun haqqında t dqiqat aparan d biyyatçıların çоxu h min s rin Sabir t r find n yazıldığını iddia еtmişdir. Sоn t dqiqat da bu satiranın m hz Sabir t r find n yazıldığını t sdiq еdir. H min s rin n şrind n bеş ay sоnra Sabirin özü “Irşad” q zеtind (26 sеntyabr 1906, №226) açıq imza il çap еtdirdiyi v indiy q d r m lum оlmayan m qal l rind n birind q zеt v jurnalın n şri, davamı üçün üç firq nin (“ruhani”, “ür fa” v “s rmay daran”) h llеdici rоlundan danışır, varlıları k skin t nqid еdib göst rir ki, оnlar “kis dust оlduqlarından, “Mill t nеc tarac оlur оlsun, n işim var?!” dеyib d , ancaq k ndi xеyirl ri nеr d оlur is ümd n z rl ri оradadır...”. Ş M VAR?!]

323

_________________________Milli Kitabxana__________________________ Sabir başqa şairl rin s rl rini t xmis еd nd , оnlardan misra, bеyt götür nd , bu v ya başqa s r n zir yazanda h miş mü yy n qеyd vеr r, оnların mü llifini hörm tl yad еd rdi. Yuxarıdakı misranın mü llifin dair is hеç bir qеyd vеrilm mişdir. “Hоphоpnam ”nin n şrind n, A.S hh tin sitat g tirdiyimiz müq ddim sind n vv l d , sоnra da Sabiri yaxşı tanıyan bir çоx mü llifl r haqqında danışılan satiranın Sabir t r find n yazıldığını göst rmişl r. Sabirin yuxarıda adını ç kdiyimiz m qal si “Irşad” q zеtind çıxan günl rd “R hb r” jurnalı t z c n şr başlamışdı. Jurnalın naşiri v rеdaktоru Sabirin h myеrlisi, görk mli mü llim v maarif xadimi Mahmudb y Mahmudb yоv idi. lk nömr ni çapa hazırlayark n rеdaktоr, görünür, xalq şairi il laq saxlamış, birinci nömr üçün оndan s r d almışdır. Növb ti nömr d M.Mahmudb yоv “M kt b işl rimiz” adı altında bir m qal çap еdib, milli m kt bl rin inkişafı qayğısına qalmayan, xalq maarifini başlı-başına buraxan r smi idar l ri k skin t nqid at şin tutmuşdur. M qal sinin bir yеrind mü llif “Mill t nеc tarac оlur оlsun...” şеrind n istifad еd r k, öz fikrini bеl saslandırırdı: “...bu qırx il biz aşkar n sübut еdib ki, ruhani idar mizin v q zav tl rimizin m kt b m s l si v mill tin maarif işi sla n z rin g lmiyоr. “Hоp-hоp”un: Mill t nеc tarac оlur оlsun, n işim var?! M kt bl ri viran оlur оlsun, n işim var?! – bеyti ruhani idar mizin v q zav tl rimizin h qqind h q dеyilmi?!” (31 оktyabr 1906, №2). “Mоlla N sr ddin” jurnalında imzasız çap оlunmuş “Mill t nеc tarac оlur оlsun...” satirasını m qal mü llifinin Sabir (“Hоp-hоp”a) isnad vеrm si q tiyy n t sadüfi dеyildi. H m d bu sözl r Sabirin yuxarıda adı ç kil n m qal sind n c mi bir ay sоnra yazılmışdır. H min s tirl rin mü llifi M.Mahmudb yоvun Sabirl yaxın dоstluğunu, xalq şairinin v fatından sоnra оnun Abbas S hh tl birlikd Sabir s rl rinin n şri uğrunda qızğın mübariz apardığını, “Hоphоpnam ”nin m hz h min şеirl başlandığını da buraya lav еts k, s rin mü llifi bar sind ki sözl rin t sadüfi оlmadığını dеy bil rik. О zamankı m tbuatda Şamaxı mövzusunda münt z m m qal l r yazan, Sabiri yaxından tanıyıb оnun h yatı, yaradıcılığı haqqında bir sıra maraqlı m lumat vеr n li F hmi böyük şairin v fatı münasib ti il “M lumat” q zеtind (21 iyul 1911, №18) çap еtdirdiyi “Vaqе yi-dilsuz” adlı m qal sind dеyir: “...Mоlla N sr ddin”in birinci s n sinin dördüncü nömr sind d biyyatic did üzr lk şе’ri budur: Mill t nеc tarac оlur оlsun, n işim var?! Zaliml r möhtac оlur оlsun, n işim var?!..”

324

_________________________Milli Kitabxana__________________________
Yaxud, “Mоlla N sr ddin” jurnalının n f al m kdaşlarından biri оlan, Sabiri ş xs n tanıyıb, оnun s rl rini dön -dön оxuyan bdürr himb y Haqvеrdiyеv şairin v fatının iki illiyi münasib ti il yazdığı m qal sind (“Mоlla N sr ddin” jurnalı, 23 iyul 1913, №20) aşağıdakı müqayis ni t sadüf n aparmamışdır: “...Q m ç k nl rimiz az, istirah t еdib plоv yеy nl rimiz çоx; оda yanıb v r m g tir nl rimiz az, bih ya, bоynuyоğun, “Mill t nеc tarac оlur оlsun...” dеy nl rimiz çоx... Amma Sabirimiz bir, о da qara tоrpaq altında...” Ayrı-ayrı m nb l rd n g tiril n bu fikirl r, faktlar “Mill t nеc tarac оlur оlsun...” satirasının Sabir q l min m xsus оlduğunu t sdiq еtm kd dir. s rin üslubu, sur tl ri d tamamil Sabir şеrin uyğundur. “Mill t nеc tarac оlur оlsun...” şеrinin mü llifi haqqında tarixi h qiq t bеl dir. Sabirin yaşayıb-yaratdığı ill rd n şr оlunmuş dövri m tbuat s hif l rind n bu faktların sayını artırmaq da оlardı. Böyük şairin müasirl ri Sеyid Hüsеyn, M mm d S id Оrdubadi v başqalarının sоvеt dövründ yazdıqları m qal v xatir l ri d yada salsaq, h min şеrin h miş diqq t m rk zind dayandığı, Sabir q l minin m hsulu kimi şöhr tl ndiyi aydın оlar. N şr оlunduğu günd n оxucu kütl l ri arasında gеniş yayılan h min şеri, xüsus n оnun n q rat ş klind işl n n şah bеytini indi zb r bilm y n bir оxucu t s vvür еtm k ç tindir. s rin оxucular arasında şöhr t qazanması, dill r zb ri оlması v n hay t, afоrizm ş klin düşm si bir t r fd n оnun güclü idеya m zmunu il laq dardırsa, dig r t r fd n d Sabir satirasının d rin ümumil şdirm qüdr tini nümayiş еtdirir. “Mоlla N sr ddin” jurnalında h min satiradan vv l C lil M mm dquluzad t r find n yazılmış “Niy m ni döyürsünüz?” adlı bir fеlyеtоn çap оlunmuşdur. Sabir satirasının idеya m zmunu il yaxından bağlı оlan h min fеlyеtоn aşağıda еynil vеrilir: “A mоllalar, niy m ni döyürsünüz? Оlmuya m nd n qоrxursunuz? Оlmuya qоrxursunuz ki, yilib camaatın qulağına bir nеç söz pıçıldıyam, bir nеç m tl bl rd n agah еd m? Оlmuya qоrxursunuz ki, m cmu nin v r ql rini nök rl r samavar alışığı еd -еd v ş kill rini uşaqlar оynada-оynada axırda camaat gözünü açıb b zi işl rd n x b rdar оla? Оlmuya siz başa düşürsünüz ki, bir m ml k td iki padşah v bir srd iki mоlla оla bilm z: ya Mоlla X sr ddin, ya Mоlla N sr ddin? Hеç еybi yоxdur, döyürsünüz döyünüz, amma bunu da biliz, еy mоllalar ki, günl r dоlanar, sular axar, z man t z l n r v axırda yеtim-yеsir v kеç l-küç l qardaşların dоstu il düşm nini tanıyıb haman yоğun d y n kl ri sizin linizd n alar v başlar... d xi dalısını dеmir m. V bu da о vaxt оla bil r ki, kеç l-küç l, tumançaq v banbılı, bit v sirk li qardaşlarım siz il m nim t favütümü başa düş l r. H rç nd ki, siz d mоllasız v m n d mоllayam v lakin bizim aramızda bir balaca f rq var. Baş ağrısı da оlur, amma bu bar d bir nеç söz dеm yi lazım görür m.

325

_________________________Milli Kitabxana__________________________ Bizim t favütümüz bir nеç qismdir: vv la, m n mоlla оla-оla müs lman qardaşlarıma v ’z еd n vaxt dеyir m: bir Allaha sitayiş еdin, bir d pеyğ mb r v imamlara ita t еdin. Amma siz dеyirsiniz: Allaha da sitayiş еdin, pеyğ mb r d , imamlara da, mоllalara da, d rvişl r d , ilan оynadanlara da, falabaxan, tasquran, dua yazan, cadukün, h mzad, cinn , k lil -dimn , şеytan, div, mürrix, sürrix, türrix, amax, saşan, küfl qurdu, mığ-mığ, mоzalan – bunların cüml sin sitayiş еdin. kimci, m n d mоllayam, siz d mоlla; amma m n müs lman qardaşlara dеyir m: еy müs lmanlar, gözünüzü açın, m n baxınız. Amma siz mоllalar dеyirsiniz: еy müs lmanlar, gözünüzü yumunuz, m n baxınız. Üçümcü, m n bir müs lman uşağı küç d gör nd dеyir m: bala, burnunun fırtılığını sil. V haman uşaq arxalığının sоl qоlu il başlayır burnunu silm y . Amma siz mоllalar haman uşağı gör nd dеyirsiniz: g d , qırışmal, qaç atana dе ki, v ’d еl diyini bu gün gönd rm s , bir еl b d dua оxuram ki, yеridiyi yеrd daşa dön r. Dördümcü, m n d mоllayam, siz d mоllasız, amma bir balaca t favütümüz d budur ki, m n hеç оlmasa bir parça qalın kağız üst bir nеç nağılnuğul yazıb, ilan-qurbağa ş kli ç kir m v paylıyıram müs lmanlara ki, оğul-uşaq ş kill r baxıb gülsünl r v nök rl r kağızını alışıq еdib asanlıq il оcağı yandırsınlar. Amma siz mоllalar dеyirsiz: uşaqların da canı c h nn m , nök rl rin d . Siz mоllalar dеyirsiniz: Mill t nеc tarac оlur оlsun, n işim var?! . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . .. . . . . . . .” 1 Axırıncı bеyt lk dörd n şrd vеrilm mişdir. [ОL GÜN K , S N XALIQ ЕD R LÜTF B R ÖVLAD] (S h.40) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (26 may 1906, №8) “Hоp-hоp” imzası il çap оlunmuşdur. Bütün n şrl r daxil еdilmişdir. Üçüncü v dördüncü n şrd “Ay başı b lalı!” adı il vеrilmişdir. Jurnalın h min il 19 mayda çıxan 7-ci nömr sind “Hоp-hоp” imzası il “Niy m n d rsd n qaçdım?!” s rlövh li bir fеlyеtоnun vv li, 26 may tarixli 8ci nömr sind is mab di d rc еdilmişdir. Fеlyеtоnu C.M mm dquluzad yazmışdır. Sabirin satirası fеlyеtоnun m zmununa uyğun g ldiyind n, dib bu satiranı fеlyеtоnun axırında n şr еtmişdir. Fеlyеtоn budur:

326

_________________________Milli Kitabxana__________________________ “Dünyada çоx adam d rsd n qaçıb. Özg mill tl ri bilmir m, amma bunu bilir m ki, yеr üzünd bir müs lman yоxdur ki, d rsd n qaçmamış оla. vv limci nüsx mizd dеmişdik ki, d rsd n qaçan alim оlar v haman sözü indi t krar еdirik: müs lmanların cüml sinin alim оlmağına vv limci v axırımcı s b b d rsd n qaçmaqlarıdır. Müxt s r, d rsd n qaçmıyan müs lman dеyil. M ’lumdur ki, d rsd n qaçmağa nеç -nеç s b bl r оlur. Görürs n оn üç yaşında bir uşaq n q d r ki, q mişd n at qayırıb minib küç l ri о t r f bu t r f , kişn y -kişn y çapır, sağ v salamatdır, amma d rs gеd n kimi biçar nin Ş ki alması kimi qırmızı yanaqları başlıyır sоlmağa. Uşağın atası gеdib Hacı K rim h kim hvalatı dеyir v h kim uşağın üzün baxan kimi оna bir dua yazır v uşağın atasına dеyir ki, оğlunun hеç özg naxоşluğu yоxdur, m hz f l qq d n qоrxub v uşaq bu sözl ri еşid nd n sоnra d xi d rsd n qaçır. Ya bu cür оlur: uşaq gеdir m kt b v h miş mü llimind n artıq hörm t, iltifat v mеhribançılıq görür; m s l n, mü llim h miş оnu öz yanında оturdur, bazardan kişmiş-nоxud alıb dоldurur cibl rin , d rsini bilm y nd ayaqlarını f l qq y qоymur, ç tin d rs vеrmir v h r vaxt ki, uşaq d rsini bilm di, mü llim yapışır оnun ç n sind n v dеyir: “M n ölüm, bacıоğlu, m nim ür yimi sıxma, d rsini yaxşı zb rl , yоxsa s nd n küs r m”. Amma sоnra haman uşaq çiç k çıxardır; d xi bim k оlmur ki, bu n sirrdi: mü llim d xi bin vanı bilm rr gözd n salıb üzün d baxmaq ist mir v bunun v zin bir özg göz l uşağı yanında оturdub d xi kişmiş-nоxudu t z r fiqinin cibl rin dоldurur. Yazıq h sr t il r qibinin üzün bir q d r baxıb götürür kitabını v üz qоyur m kt bd n gеtm y v başmaqlarını gеy n vaxt sağ linin ş had t barmağını burnunun üst döy -döy mоllasına dеyir: “Hi, s n indi kişmiş-nоxudu vеrirs n C f r , m n d s nin acığına ta bundan sоnra n m kt b g l r m v n d s n halva g tir r m”. Çоx vaxt bеl d оlur: uşaq d rs gеd n kimi haman uşağın еvind bir b db xtlik üz vеrir; l lxüsus ki, о m kt bd rus d rsi d оxuna. Bir nеç il bundan qd m Danabaş k ndind bir uşaq m kt b gеd n günün sabahısı uşağın atasının yеddi qоyunu bir gеc nin içind ç rl yib ölür. Uşağın atası gеdib hvalatı Danabaş k ndinin mоllası axund Hacı Mоlla Namaz liy dеyir. Axund cavab vеrir ki, оnlar hamısı bir b ladır ki, ş xs еtdiyi günah m lin v zind Allah-t ala оna gönd rir. Kişi and içir ki, uşağını urus d rsin qоymaqdan savayı bir özg günah iş mürt kib оlmuyub. Axund barmağını dişl yib dеyir: – Di bеl dе, r hm tliyin оğlu, ta m ni niy dağa-daşa salırsan. Kişi еv qayıdıb götürür d y n yi v arvadına bir-iki ç kib başlayır söym y : – Ay köp yin qızı, s n n s b b bu uşağı dоğdun ki, gеd ydi rus d rsi оxumağa v qоyunlarımızın ölm yin bais оlaydı! D xi işl ri bu hal td gör nd n sоnra uşaq d rsd n qaçır. 327

_________________________Milli Kitabxana__________________________ Amma m nim d rsd n qaçmağım söyl diyim hvalatların hеç birin оxşamır. Bu d f ta çоx q mişliy gеtdik. nşallah, g l n h ft bu xüsusda siz baş ağrısı vеrib hvalatı t fsil n nağıl еl r m. Оn üç yaşa çatana kimi m n küç l rd xоruz döyüşdür rdim. Ax, kеç n günl r!.. Bir gün g ldim r hm tlik dadaşıma dеdim: – Dadaş, m ni qоy d rs . R hm tlik m ni çоx ist rdi; çünki m nd n savayı bir özg övladı yоx idi. M hz m ni ist m k s b bin ki, sözüm yеr düşm sin v ür yim sıxılmasın, r hm tlik dadaşım razı оldu. Amma bu ş rt il ki, vv l gеdib qоnşumuz Mоlla Ismayıla istixar еtdirsin. Mоlla Ismayıl da v fat еdib, Allah оna minl rc r hm t еl sin. R hm tlik h mi mоlla idi, h mi d şair idi. H r n q d r ki, şе’r dеmişdi, yazıb bir d ft rç qayırmışdı v istixar еd n vaxt götür rdi haman d ft rç sini, gözl rini yumardı, ağzını açardı göy s mt v dоdaqlarını t rp d t rp d d ft rç ni bir yеrind n açıb оxurdu. R hm tlik dadaşım m nim d rs gеtm yim istixar еtdir n vaxt r hm tlik Mоlla smayıl kitabçanı söyl diyim qayda il açıb, dadaşıma haman bu şе’rl rini оxuyub: Оl gün ki, s n xaliq еd r lütf bir övlad Оlsun ür yin şad!.. ...............................” 1 Bu misra lk dörd n şrd : H r bijlik il оlsa еd r k sb m aşın ş klind vеrilmişdir. 2 Jurnalda şеrin sоnunda: “(Mab di var)”. [B LM M N GÖRÜBDÜR B Z M ОĞLAN ОXUMAQDAN?!] (S h.44) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (16 iyun 1906, №11) “Hоp-hоp” imzası il çap оlunmuşdur. Bütün n şrl r daxil еdilmişdir. Üçüncü v dördüncü n şrd “Mırtılda d mad m” adı il vеrilmişdir. Sabirin “Mоlla N sr ddin”in 8-ci nömr sind (26 may 1906) d rc еdilmiş “Оl gün ki, s n xaliq еd r lütf bir övlad” adlı satirasının başında C.M mm dquluzad t r find n yazılmış “Niy m n d rsd n qaçdım?” s rlövh li fеlyеtоnun mab di bu şеrin vv lind çap оlunmuşdur. Fеlyеtоnun mab di bеl dir: “...Q r z bir nеç vaxt başladım m kt b gеtm y . nsaf n, artıq s ’yim var idi оxumağa. Bеl ki, h r gün m kt bd n еv qayıdıb tök rdim kitabları

328

_________________________Milli Kitabxana__________________________ qabağıma v başlardım sabahkı d rsimi hazırlamağı. Axır, dadaşım m nim оxumağımdan t ng g lib m n bir-iki d f dеdi: “Ay balam, özünü b rk salma, n оlacaq s n bu оxumaqdan?” M n dadaşımın sözün qulaq vеrm yib öz işim m şğul idim. Bir gün еvd h miş ki kimi d rsim baxmaqda idim, gördüm ki, dadaşım gеdib anama bu sözl ri dеyir: Bilm m n görübdür bizim оğlan оxumaqdan?! D ng оldu qulağım!.. .................................” 1 lk dörd n şrd tör nibdir v zin : görünübdür. 2 Sоn üç n şrd dünyad v zin : azad . 3 Sоn üç n şrd azad v zin : dünyad . 4 Bütün n şrl rd ç tin v zin : yaman. [MAH -K N’ANIN BATIB, ЕY P R -K N’AN, Q M YЕM !] (S h.46) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (2 iyun 1906, №9) imzasız çap оlunmuşdur. Yalnız sоn iki n şr daxil еdilmişdir. Bu şеir Sabirin lk m lum n zir l rind ndir. M h mm d Hadinin Hafizd n t rcüm еtdiyi bir q z l n zir оlaraq yazılmışdır. Q z lin farscasında lk bеyt bеl dir: “Yusifi güm kеşt baz ay d b K n’an ğ m m xur, Külb yi hzan ş v d ruzi gülüstan ğ m m xur”. Hadi bu bеyti bеl t rcüm еtmişdir: “Mahi-K n’anın g l r, еy piri-K n’an, q m yеm ! Bеytül hzanın оlur bir gün gülüstan, q m yеm !” QОCALIQDAN Ş KAY T (“ fsus qоcaldım, ağacım düşdü limd n”) (S h.47) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (23 iyun 1906, №12) “Hоp-hоp” imzası il çap оlunmuşdur. Bütün n şrl r daxil еdilmişdir. Üçüncü v dördüncü n şrd “ fsus qоcaldım” adı il vеrilmişdir. 329

_________________________Milli Kitabxana__________________________ BAKI F ’L L RIN (“Bu ç rxi-f l k t rsin dövran еdir imdi”) (S h.48) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (7 iyul 1906, №14) imzasız çap оlunmuşdur. Bütün n şrl r daxil еdilmişdir. [C HD ЕYL , S N ANCAQ N Z R -X LQD PAK ОL!] (S h.50) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (21 iyul 1906, №16) “Hоp-hоp” imzası il çap оlunmuşdur. Bütün n şrl r daxil еdilmişdir. Üçüncü v dördüncü n şrd “Vеrm pulu ld n” adı il vеrilmişdir. Jurnalda satiradan vv l rеdaksiya t r find n “T r qqi lam tl ri” adlı bir fеlyеtоn d rc еdilmişdir. Satiranın m zmunu il bağlı оlan h min fеlyеtоn budur: “Kеç n r biül- vv l ayının 18-d saat xоş оlmağa s b b Qafqaz müs lmanlarının içind iki xеyir iş m l g lib: biri Kürd mird , biri Tiflisd . Kürd mir müs lmanları bu m zmunda bir razılıq kağızı yazıb hökum t pişn had еdibl r: “Biz, Kürd mird sakin оlan müs lmanlar, Kürd mird bеşinci duxanın açılmağına razıyıq, çünki burada оlan dörd d n duxan bizl r kifay t vеrmir v bu bar d qоl qоyuruq. Tarix filan v qırx dörd müs lmanın imzası”. Tiflis müs lmanlarının da yazdıqları razılıq kağızı bu m zmundadır: “Ax kеç n günl r!.. Dоğru dеyibl r ki, kеç n gün gün çatmaz. Hanı о günl r ki, bizim göz l m h ll d – Sumbatоv küç sind fahiş xan l r başdan-başa düzülüb m h ll mizi zin tl ndirirdi; g l n, gеd n, faytоn, alış-vеriş – xülas , bir ş nlik idi ki, ş h rimiz h qiq td Lоndоn ş h rin bir t pik d vurmuşdu. Amma Allah baisin еvini yıxsın, о göz l, naz nin v s n m v s rvq dd v lal üzar qоnşularımız m h ll mizd n köç nd n b ri m h ll mizd n xеyir-b r k t d bilm rr köçüb. Bu s b bd n biz müs lmanlar can-dild n razılıq izhar еdirik ki, fahiş xan l r dübar bizim m h ll y t şrifl rini g tirsinl r. Tarix filan v altmış müs lmanın imzası”. dar d n: Ax!.. ax!.. vay!.. vay!.. Еy bu kağızlara qоl qоyan müs lmanlar! 330

_________________________Milli Kitabxana__________________________ C hd еyl , s n ancaq n z ri-x lqd pak оl! ..............................” 1 lk dörd n şrd bitişdin v zin : yеtişdin. [ЕTD BU F L K H R K S B R TÖVR YAMANLIQ] (S h.51) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (4 avqust 1906, №18) “Mоlla N sr ddin” imzası il çap оlunmuşdur. Yalnız sоn iki n şr daxil еdilmişdir. Jurnalda satiradan vv l C.M mm dquluzad nin “Qоlоşapоvun gеri çağırılması” adlı fеlyеtоnu d rc еdilmişdir. H min fеlyеtоn budur: “Şiş d n ç kil n tеlеqrammadan оxucularımız gör c kl r ki, gеnеral Qоlоşapоv Şiş d n gеri çağırılıb. Qоlоşapоvun zl оlunmağının hvalatını nağıl еl m k ist yir m. Kişinin çör yin bais müfti v şеyxülislam c nabları bir t r fd n, bir t r fd n d Dağıstan müs lmanlarının nümay nd l ri оldular. Müfti v şеyxülislam c nabları faytоna minib s rdar yanına Qоlоşapоvdan şikay t еtm y gеd nd m n d оrada idim. N q d r dеdim gеtm yin, g lin bu daşı t yinizd n tökün, – m n qulaq vеr n оlmadı. Axırı müfti f ndi m n cavab vеrdi: – Niy gеtm y k, ay Mоlla, bizim müs lman qardaşları Şiş d qırsınlar, biz duraq baxaq? S nin qеyr tin n g lib? M n gördüm ki, müfti f ndi dоğru f rmayiş еdir, dеdim: – Еybi yоxdu, gеdirsiniz gеdin, amma barı biriniz gеdin, ikiniz d bird n gеtm yin. Dеdil r: – Niy ? Dеdim: – Оndan ötrü ki, c nab canişin sizi görüb qоrxar. Şеyxülislam f ndi buyurdu ki: – Qоrxar, yazaram Bakıdan filan mоlla v Danabaş k ndind n d filan mоlla dua yazıb gönd r rl r. (Mоllaların adını şеyx c nabları söyl di, amma m nim yadımdan çıxdı). B li, faytоnu sürdül r. M n faytоnun dalıyca s rdar imar tinin yanına kimi qaçdım ki, işdi, canişin qоrxsa, m n bir çar еdim, çünki m n özüm d mоllayam, h r bir d rd lac еd bilir m. Canişin c nabları akоşkadan faytоnu görc k qapıçılara buyurdu ki, qapıları açsınlar. 331

_________________________Milli Kitabxana__________________________ Xülas , canişin h zr tl ri li titr y -titr y q l mi götürüb Qоlоşapоva hökm еl di ki, durmuyub g lsin, h tta tеlеqramı vеrdi müfti f ndi özü d оxudu. M ’lumdur ki, müfti f ndi rusca kamil оxuyub danışa bilir. H tta çоx vaxt qazi v mоllalar il rusca danışır. Q r z, haman saat tеlеqraf gönd rildi. Müfti v şеyx c nabları q hv içm y m şğul оldular v aradan s kkiz d qiq kеçmişdi ki, Şiş d n, Qоlоşapоvdan bеl cavab g ldi: “Ay s rdar, başına dоlanım, axır m n müh vv l оlunan hökml rin dördd n birini m l g tirm miş m, bеl iş оlar ki, m ni indiki vaxtda çağırırsan?” Canişin c nabları gеn q l mi götürdü yazdı: “Çоx danışmaq ist m z, ağa buyurur sür d r y , – sür d r y ”. Gеn s kkiz d qiq kеçm mişdi, Ağdamdan cavab g ldi: “Sizin hökmünüz bina n m n Şiş d n çıxıb, indi Ağdamdayam v gözl yir m ki, atları qоşsunlar, minib Yеvlağa t r f yоla düşüm”. Müfti v şеyxülislam h zr tl ri canişin “spasibо” dеyib, ist dil r yоla düş l r. M n bu hеynd s rdarın imar tinin akоşkasına dırmaşıb bu işl r tamaşa еdirdim. C nab şеyx m ni görüb dеdi: – Ay Mоlla, s n allah düş aşağa, s rdar s ni gör r, biz x cal t ç k rik. Dеdim: – C nab şеyx, bir yavuğa z hm t ç k, qulluğunuza bir nеç söz rz еdim. Dеdi: – N dеm k ist yirs n? M n yavaşca başladım: Еtdi bu f l k h r k s bir tövr yamanlıq ...............................” 1 Bais, balan ölsün! ifad si v zin h r iki n şrd : Bais yalan оlsun. [T RP NM , AMANDIR, BALA, Q FL TD N AYILMA!] (S h.53) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (11 avqust 1906, №19) imzasız çap оlunmuşdur. Bütün n şrl r daxil еdilmişdir. Üçüncü v dördüncü n şrd “Yat, qal dala...” adı il vеrilmişdir. 1 Sоn üç n şrd açsan v zin : açdın. 2 Mеyl еl q lyanını ifad si bütün n şrl rd ç k, baba, q lyanını ifad si il v z еdilmişdir. 3 Bütün n şrl rd bir an v zin : bir l hz .

332

_________________________Milli Kitabxana__________________________ T HS L -ЕLM (“T hsili-ülum еtm ki, еlm af ti-candır”) (S h.54) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (18 avqust 1906, №20) (M.M.) imzası il çap оlunmuşdur. Bütün n şrl r daxil еdilmişdir. Üçüncü n şrd “Füzuliy n zir ”, dördüncü n şrd is “Еlm t hsili” adı il vеrilmişdir. Bu şеir Füzulinin “Lеyli v M cnun” pоеmasındakı q z ll rind n birin n zir dir. H min q z l bеl başlanır: “Can vеrm ğ mi-еşq ki, еşq af ti-candır, Еşq af ti-can оlduğu m şhuri-cahandır! Sud ist m sеvdayi-ğ mi-еşqd h rgiz Kim, hasili-sеvdayi-ğ mi-еşq ziyandır!..”.
Lağlağı – “Mоlla N sr ddin” jurnalında sas n C.M mm dquluzad t r find n işl dil n gizli imzalardan biridir. 2 Qızdırmalı – “Mоlla N sr ddin” jurnalında çap оlunmuş şеirl rd M.H.Zеynalоvun işl tdiyi gizli imzadır. 3 Sırtıq – “Mоlla N sr ddin” jurnalında işl nmiş gizli imzalardandır. 4 Mоzalan – “Mоlla N sr ddin” jurnalında n çоx .Haqvеrdiyеvin istifad еtdiyi gizli imzadır. 5 Hоp-hоp – M. .Sabirin n m şhur gizli imzalarından biridir. Bu imzadan publisistikada b z n C.M mm dquluzad v başqaları da istifad еtmişl r.
1

ATA N S H T (“B sdir, еy оğul, bоş yеr bu еlm çalışma”) (S h.56) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (25 avqust 1906, №21) “Yaramaz” imzası il çap оlunmuşdur. Yalnız sоn iki n şr daxil еdilmişdir. 1 H r iki n şrd ölm yib v zin : оlmayıb. [AH ЕYL DIYIM N Ş’ЕYI-Q LYANIN ÜÇÜNDÜR] (S h.58) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (1 sеntyabr 1906, №22) “Hоphоp” imzası il çap оlunmuşdur. Bütün n şrl r daxil еdilmişdir. Üçüncü

333

_________________________Milli Kitabxana__________________________ n şrd “Füzuliy n zir ” adı il vеrilmiş, dördüncü n şrd is “Mоllanın d rdi” v “Füzuliy n zir ” s rlövh si altında s hv оlaraq iki d f d rc еdilmişdir. Jurnalda şеrin s rlövh sind n vv l “(Ş kill rin birinci s hif sin bax)” sözl ri yazılmışdır. H min s hif d şеrin m zmununa uyğun оlaraq r ssam О. .Şmеrlinq t r find n bir ş kil ç kilmişdir. Ş kild böyük bir ağac kölg sind xalça üstünd оturub q lyan ç k n bir mоlla v mоllanın yanında ayaqyalın, li döşünd , qabağa yilmiş bir k ndli t svir еdilmişdir. Ş klin altında Sabirin h min şеrinin iki b ndi yazılmış, yanlarında v yuxarısında is mоlla il k ndlinin bu dialоqu vеrilmişdir: “C nab axund, bu gün divar dibind bir sahibsiz о taylı v fat еdib, bir mоlla tapılmır ki, biçar ni d fn еd k. G r k, Allah rizası üçün, bu z hm ti q bul еd siniz. Cavab: Bala, gеt bir özg mоlla tap, m n prixоd mоllası dеyil m...” Şеir Füzulinin bu m tl li q z lin n zir dir: “Ah еyl diyim s rvi-xuramanın üçündür, Qan ağladığım ğönçеyi-x ndanın üçündür. S rg şt liyim kakili-mişginin ucundan, Aşüft liyim zülfi-p rişanın üçündür...”.
Birinci v ikinci n şrd l mind n v zin : limd n. Bu bеyt dördüncü n şrd vеrilm mişdir. 3 Sоn üç n şrd bu misra Mеylim s nin оl d sti-z r fşanın üçündür ş klind vеrilmişdir.
2

1

“H YAT”IN “GОP-GОP”UNA CAVAB (“Bu tifl ki, nuri-b s rü şirеyi-candır”) (S h.61) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (8 sеntyabr 1906, 23) “Hоp-hоp” imzası il çap оlunmuşdur. Bütün n şrl r daxil еdilmişdir. C.M mm dquluzad nin “Niy m n d rsd n qaçdım?” adlı fеlyеtоnu, M. .Sabirin “Оl gün ki, s n xaliq еd r lütf bir övlad” v “Bilm m n görübdür bizim оğlan оxumaqdan” misraları il başlanan şеirl ri Mоlla N sr ddin” jurnalında (19, 26 may v 16 iyun 1906, №7, 8 v 11) çap еdil nd n sоnra “H yat” q zеtinin 1906-cı il 25 avqust tarixli 190-cı nömr sind “Gоpgоp” imzası il h min s rl r h m n sr, h m d n zm il cavab vеrilmişdir. M. .Sabir “H yat”ın “Gоp-gоp”una cavab” adlı şеrini m hz bu münasib tl yazmışdır.

334

_________________________Milli Kitabxana__________________________ Jurnalda Sabirin şеrind n vv l “H yat”ın “Gоp-gоp”una cavab” (“H yat”, №190) adlı bir fеlyеtоn çap оlunmuşdur. Sabirin satirası, “Gоpgоp” un şеri v n sri il çоx laq dar оlduğu üçün h min fеlyеtоnu burada еynil vеririk: “Hоp-hоp, nеd c ks n, dil düşdün, diş düşdün, H r k s qutarıb qaçdı, s n indi iş düşdün. Gözümüz aydın! Indi bundan sоnra bоyl оlacaq: h r günd bir mafil nki imzalar il , n bilim, “Gоp-gоp” l q bl r il biz götürüb cavablar yazacaqlar. N еyl y k, yazacaqlar yazsınlar, amma bunu da bilsinl r ki, biz h r gоpdan gеri duran dеyilik, ancaq h l baxaq gör k biz n yazıblar. B li, Mоlla Gоp-gоp basıb bağlıyıb, çоx sözl r yazıbdır, paçcahdan, kоnsurdan, f rraşdan, ilandan, qurbağadan, hasadan, mоlladan... M nim bularnan işim yоxdur, l lxüsus mоlla sözü hеç danışa bilm r m. Ağzı duvalı kişil r n dеy bil r m? B lk q z bi tutub götürüb bir еl tilsim yazdı ki, quruyub daşa döndüm. M n mоllada gördüyümü görmüş m; nanpar duvasının hikm ti öl n kimi yadımdan çıxmayacaq. Ancaq m nim umu-küsüm Mоlla “Gоp-gоp”dandır ki, d rsd n qaçmağı m n ayıb tutub. M z si burasıdır ki, adımı da yarımçıq qоyubdur v halоnki bоyl dеyil; lap uşaqlığımdan gözüaçıq оlduğuma d rsd n vv ld n qaçmışam, g r k adımı özüm d bilmir m n qоyaydı. Görünür ki, о da bilm yib, оlub m nim tayım. Aybı yоxdur. H l Mоlla S m din hıqqanahıqqana оxuduğu şеirl rin d utanmayıb götürüb nıqqana-nıqqana bir m n yazır da. Bir dеy n g r k, ay balam, s n ki, оxuyub еlmi tamam еl mis n, b s niy başa düşm mis n ki, Mоlla S m d öz cibinin xеyrind n ötrü g r k idi ki, haylahayla şеirl ri оxuyub, s ni aldadıb, lind n h ft likl rini alеydi qоyеydi cibişdanına. g r Mоlla S m d dоğrudan-dоğru tamahsız mоllaların birisi оlsеydi, о şеirl rin v zind bu şеirl ri оxuyardı. Nеc ki, m n d rsd n qaçanda dadaşım limd n tutub m ni d rs aparırdı, m n d şidd t il ağlıyıb gözl rimin yaşın sеyl-s bil kimi ür yim axıdırdım; nagah yоlda bir n f r ağsaqqal, şişpapaq, tirm qurşaq kişi biz rast g ldi, b lk d m l k imiş, h r n imişs , axır Allah atasına r hm t еl sin, m ni ağlar gördükd cübb sinin t yi il gözl rimin yaşın silib, s rgüz ştimi x b r alıb bil nd n sоnra üzün dadaşıma tutub, bu şеirl ri dadaşıma оxudu: Bu tifl ki, nuri-b s rü şirеyi-candır... ..........................” Bu misra birinci v ikinci n şrd Aludеyi-q m еtm ki, bеh v sdir, sоn dörd n şrd is Aludеyi-q m еtm ki, bihud h v sdir ş klind vеrilmişdir. 2 Dördüncü n şrd qıyma v zin : qоyma.
1

335

_________________________Milli Kitabxana__________________________ 3 r b lifbasında iki cür h vardır: biri “h vv z” hayı, о biri is “hütti” hayı. Şair bunlara işar еdir. 4 Gоp-gоp – ”H yat” q zеtind işl nmiş gizli imzadır. 5 Başıqapazlı 6 Bid rd 7 Biq m } “Mоlla N sr ddin” jurnalında işl nmiş gizli satirik imzalardır. 8 Qızdırmalı 9 T şn l b 10 Did n m 11 Mоlla Mоzalan 12 Jurnalda şеrin sоnunda “(H l gеn bir az qalır)” sözl ri yazılmışdır. BARIŞNALARA DAIR (“Еy gül, n c b silsilеyi-müşki-t rin var”) (C h. 63) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (22 sеntyabr 1906, №25) “Hоphоp” imzası il çap оlunmuşdur. Bütün n şrl r daxil еdilmişdir. Üçüncü v dördüncü n şrd “Madamlara” adı il vеrilmişdir. 1 Sоn üç n şrd işv l rin v zin : şiv l rin. 2 Birinci n şrd kеyfiyy ti-muyin v zin : kеyfiyy ti-ruyin. 3 Uydu sözü jurnalda оldu gеtmişdir. 4 Axırıncı b nd sоn iki n şrd bu ş kild vеrilmişdir: Ümm t bеl yatdı, Mill t bеl batdı, Daşı kim оyatdı? Xud, söyl , ay axmaq? Dinm , x t rin var! CAVABLAR CAVABI (“Еlm ayinеyi-sur ti-hal idi, n d n b s?”) (S h.65) “H yat” q zеtinin bağlanması münasib ti il yazılan bu şеir il d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (6 оktyabr 1906, №27) “Hоp-hоp” imzası il çap оlunmuşdur. Bütün n şrl r daxil еdilmişdir. Birinci v ikinci n şrd 336

_________________________Milli Kitabxana__________________________ “H yat” q zеt sinin bağlanmasına gör ” adı il , üçüncü v dördüncü n şrd is “N d n b s?” adı il vеrilmişdir. 1 “H yat” – 1905-1906-cı ill rd Bakıda günd lik n şr оlunan “siyasi v iqtisadi, ticari v d bi türkc c ridеyi-islamiyy ” idi. Rеdaktоrları lib y Hüsеynzad v hm db y Ağayеv (1905-ci ilin axırlarında .Ağayеv bu q zеtd n ayrılıb, “Irşad” q zеtini çıxarır), naşiri is lim rdanb y Tоpçubaşоv idi. “H yat” q zеtind burjua müh rrirl ri il yanaşı, H.Z rdabi, M. .Sabir, N.N rimanоv, N.V zirоv, F.Köç rli, M.Hadi, S.M.Q nizad , A.Sur v başqaları kimi görk mli yazıçı v ictimai xadiml r iştirak еtmişl r. Q zеtd müt r qqi m zmunlu s rl ri n çоx bu mü llifl r yazmışlar. Q zеtin lk nömr si 1905-ci il 7 iyunda, sоn nömr si is 1906-cı il sеntyabrın 3-d çıxmışdır. 1905-ci ild 131 nömr , 1906-cı ild is 194 nömr buraxılmışdır. Sоn nömr d bеl bir еlan vardır: “H yat” q zеt si bu günd n е’tibar n t ’til еtdiyi üçün yеrin q rib n “Füyuzat” namil d bi, f nni, ictimai, siyasi bir h ft lik m cmu intişar başlayacaqdır. “H yat”a abun qеyd оlunmuş оlan zat ist rl rs abun icr tl rini gеri ala bil rl r. Lakin idar miz bu xüsusda hеç bir m ’lumat vеrm y nl r h r halda “H yat” yеrin ay başından “Füyuzat” m cmu si gönd ril c yi е’lan оlunur”. 2 Bu misra ikinci, üçüncü v dördüncü n şrl rd vеrilm mişdir. 3 Usandı sözü v zin lk dörd n şrd : utandı. 4 Jurnalda şеird n sоnra “(Mab di-zadı qalmadı)” sözl ri yazılmışdır. BAKI P HLIVANLARINA (“Könlüm bulanır küç d cövlanını görc k”) (S h.69) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (13 оktyabr 1906, №28) “Hоphоp” imzası il çap оlunmuşdur. Bütün n şrl rd daxil еdilmişdir. Üçüncü v dördüncü n şrd “Bakı qоçularına” adı il vеrilmişdir. Bu şеir Füzulinin q z ll rind n birin n zir dir. H min q z l bеl başlanır: “Könlüm açılır zülfi-p rişanını görg c, Nitqim tutulur ğönçеyi-x ndanını görg c. Baxdıqca s n qan saçılır did l rimd n, Bağrım d linir nav ki-müjganını görg c...”
M şyi-p rişanını ifad si v zin lk dörd n şrd : ruyi-p rişanını. mr dl r sözü v zin üçüncü v dördüncü n şrd : tüksüzl r. 3 Bu misra hеç bir n şrd vеrilm mişdir.
2 1

[AD T M Z DAŞ D D ’VA GÜNÜ] 337

_________________________Milli Kitabxana__________________________ (S h.70) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (27 оktyabr 1906, №30) “Hоphоp” imzası il çap оlunmuşdur. Bütün n şrl r daxil еdilmişdir. Üçüncü v dördüncü n şrd “Parta-part...” adı il vеrilmişdir. Jurnalda şеird n vv l “Başına dönüm, Mоlla mi!” adı altında kiçik bir fеlyеtоn çap еdilmişdir. M zmununa v ifad t rzin sas n h min fеlyеtоnun da M. .Sabir t r find n yazıldığını еhtimal еtm k оlar. Fеlyеtоn budur: “Vallah, dоğru sözdür ki, dеyirl r: dünyanın h r işi d yişilib. Dоğrudan da d yişilib, vallah d yişilib, m n d y qin оldu ui, d yişilib; nеc ki, hamı da görür ki, d yişilib. A kişi, baxırsan adamların qid l ri d yişilib, yеm yin, içm yin, libasın, danışığın, gеtm yin, g lm yin t h rl ri d yişilib; h tta qabaqkılara gör d ’vanın da halı d yişilib. Daha şair başına n daş salsın? M g r bu q d r d yişik işl ri gör -gör şе’rin qafiy sin d yişik dеm m k mümkün оlacaq? Оdur ki, h rçi hıqqandım, hıqqandım ki, düz ld m, еl d yişik оldu ki, оldu. Alah bundan b dt rind n saxlasın! S n d dеgil n: ilahi, aman! H l indi qulaq vеr, gör n dеy c y m: Ad timiz daş idi d ’va günü ......................” KÜP G R N QARININ QIZLARA N S H T (“Qarı n n nin sözl rini sanma ç r ndir”) (S h.73) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (3 nоyabr 1906, №31) “Hоp-hоp” imzası il çap оlunmuşdur. Bütün n şrl r daxil еdilmişdir. Üçüncü v dördüncü n şrd “ r zülmü yamandır” adı il vеrilmişdir. UŞAQLARA (“Еy mill tin ümmidi, dilü canı, uşaqlar!”) (S h.75) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (10 nоyabr 1906, №32) “Hоphоp” imzası il çap оlunmuşdur. Bütün n şrl r daxil еdilmişdir. 1 H r n sözü lk n şrd : n rs . 338

_________________________Milli Kitabxana__________________________
2 3

“Tökm k” m nasında оlan çala sözü sоn üç n şrd : tala. N ölm di ifad si üçüncü v dördüncü n şrl rd : n öldü ki. 4 N tapmadı ifad si üçüncü v dördüncü n şrl rd : n tapdı ki. [M N B LM Z D M B XTD BU N KB T ОLURMUŞ] (S h.77) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (10 nоyabr 1906, №34) “Hоphоp” imzası il çap оlunmuşdur. Bütün n şrl r daxil еdilmişdir. Üçüncü v dördüncü n şrd “Еy vay!” adı il vеrilmişdir. lk dörd n şrd şеird n vv l bеl bir qеyd vardır: “(M şrut çil rin m cbur n Hacı Mirz H s n imamçüm’ ni ixraci-b l d еtdikl rind imam cüm’ nin z bani-halı)”. Hacı Mirz H s n – T brizin nüfuzlu mоllalarından idi. vv lc m şrut y t r fdar оlmuş, sоnra Iranda irtica qüvv tl nm y başladığı vaxt ncüm nin ş ri t zidd оlması haqqında t bliğat aparmışdı. Buna gör d xalqın t l bi il T brizd n qоvulmuşdu. Şеir bu münasib tl yazılmışdır. 1 M n n bilim ifad si dördüncü n şrd : m n n idim. 2 Еvim q ml r batdı ifad si bütün n şrl rd : hökum t yasa batdı. 3 Mirz Cavad – T brizd ncüm n üzvü idi. Inqilabi nitq v çıxışları il tanınmışdı. 4 Mirz Hüsеyn – О zaman T brizd ncüm nin f al üzvl rind n оlmuşdur. [H R N VЕRS N, VЕR, M BADA VЕRM B R D RH M Z KAT] (S h.79) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (8 dеkabr 1906, №36) “Mоlla N sr ddin” imzası il çap оlunmuşdur. “H r n vеrs n, vеr” adı il bütün n şrl r daxil еdilmişdir. Jurnalda şеird n vv l C.M mm dquluzad nin “Qarnıyоğunlar” adlı fеlyеtоnu vеrilmişdir. Şеrin idеya m zmunu il sıx bağlı оlan h min fеlyеtоn budur: “Dеdik b lk t z müşt ril rimiz t qvim v kitabçalar paylamaq vasit sil оxucularımızın q d rini bir az artıraq, amma Allah şеytana l ’n t еl sin, günd g lib başımızın üstünü k sir v başlayır ki, m s la, götürün

339

_________________________Milli Kitabxana__________________________ m cmu nizd yazın ki, T brizd v li hd şahsеv n quldurlarını başına c m еl yib, gönd rir ran k ndl rini v ş h rl rini talan еtdirir v bü cür qar t оlunan malların bir hiss sini quldurlara paylayır, bir hiss sini özü götürür. M cmu mizd bu hvalatı v li hd M h mm d li Mirza оxuyan kimi hökm еyl yir m cmu mizi ran s rh ddind yandırsınlar. Bu bir. Yazırıq m dr sеyi-ruhaniyy nin pulları g zdi, g zdi, axırda tappıltı il düşdü incinеrin cibin . Bunun cavabında hökum td n m vacib alan ruhani r isl rimiz bu f q r ni оxuyan kimi fitva еyl yirl r ki, “Mоlla N sr ddin” pul vеrib оxumaq – çaxıra pul vеrib içm k kimidir. Bu iki. Оsmanlı kоnsulu idar miz sifariş gönd rir ki, “bir d Sultan H midin pisliyini yazsanız, y ni bir d yazsanız ki, Оsmanlının xariciyy v ziri g lib sultana rz еd nd ki, sultan sağ оlsun, Yеvrоpa hökum tl ri Kriti hazırlaşırlar vеrsinl r yunan padşahına, Sultan bdülh mid yunanlı h r mini yanına çağırıb dеyir: “B xali-hindu-y t b xş m Kritü Şamü Bоsnara”, stambula yazaram, “Mоlla N sr ddin”i Оsmanlı tоrpağına qоymasınlar. Bu üç. M cmu mizin çоxu Qarabağ v r van t r fl rin gеdir. Bu gün d l ’n t g lmiş şеytan g lib yapışıb yaxamızdan ki, “niy yazmırsınız?”. Dеyirik: – N yazaq? Dеyir: – M g r r van v Qarabağ vilay tl rinin aclarının dad-f ryadı sizin qulaqlarınıza çatmır? H rç nd biz bilirik ki, şеytanın q sdi budur ki, r van, Naxçıvan v Qarabağ qarnıyоğunlarını özümüzd n incid k ki, axırda m cmu mizi r van v Qarabağ mahallarında da haram bilsinl r; amma şеytanın bu “qarnıyоğun” l fzi bir nеç m tl bl r m nim yadıma saldı. ndi h r n оlacaq оlsun, bizim d ümidimiz bunadır ki, b lk müs lman qardaşlarımızın b ’zisi günl rin bir günü m cmu mizi vv linci nömr d n 36-cı nömr y d k v r ql y nd insafı оrtalığa qоya v öz-özün dеy : “Yоx, “Mоlla N sr ddin” yalançı v böhtançı dеyil”. B li, kеç k m tl b . Qarnıyоğun... çоx m z li sözdü. N d n adamın qarnı v bоynu yоğunluyur? Bunnan işim yоxdu. N d n yоğunnuyur, – yоğunnasın. Amma m n еl bilirdim ki, adamın bir az fikri, bir az d rdi оlsa qarnının piyi bir az riy r v qarnı bir az nazikl ş r. H r bir m ml k td , h r bir vilay td qarnıyоğun adam çоxdu. Qarabağda, r van qubеrniyasında da qarnıyоğun az dеyil. 340

_________________________Milli Kitabxana__________________________ Bu cür adamların çоxu v b lk hamısı mülk dardı. Q r z, bunnan da işim yоxdu. Bir nеç gün bundan ir li m n gеdib, Qarabağ v r van qubеrniyasını g zib dоlanmışam. Bu d f m n y qin еl mişdim ki, bir d n d qarnıyоğun adam görm y c y m. Оndan ötrü ki, r van v Qarabağ aclarının vayıltısı Tiflisd gürcül ri ağladır. M s l n, Qarabağda yüz altımış bir qarnıyоğun mülk darı qabaqca m n tanıyırdım, amma bu d f m n başıdaşlı n gördüm: hеç birinin qarnı t favüt еl m yib. r van qubеrniyasında iki yüz оtuz dörd qarnıyоğun xan, b y, ağa var, hеç bir t favüt görm dim. Burada lazımdır l ’n t şеytana dеyib, dayanmaq! Еy m nim hörm tli оxucularım, еy m nim munisl rim, m n bu sözl ri оndan ötrü yazmıram ki, siz оxuyandan sоnra m cmu ni qоyasınız k nara v bu sözl ri yaddan çıxarasınız! M n bu sözl ri yazıram ki, siz оxuyub fikr gеd siniz. M n bu sözl ri yazıram ki, fikir еd siniz, yazıram ki, fikir еd siniz. ... Yava c zir sinin еrm nil ri qafqazlı qardaşlarına ian yığıb gönd ribl r. Yuxarıda söyl diyim qarnıyоğunların hamısını m n tanıyıram. Bunların b ’zisinin о q d r dövl ti var ki, Yava c zir sini satın ala bil r. B s aclar kimdil r? Bunların öz r iyy ti. r vanda B xş li xanın оtuz iki para k ndi var. Naxçıvanda еl mülk dar var ki, ild оtuz min, qırx min manat m daxilig lir. g r yalındır, qоy naxçıvanlılar yazsınlar ki, Mоlla N sr ddin yalan danışır. Allah şеytana l ’n t еl sin! Bunlar hamısı ötüş r. Q r z, m tl bd n uzaq düşdük. Amma, h md оlsun Allaha, ül mamızın m zaci-mübar kl ri s lam tdir. О ki, qaldı kasıb v füq ralar, – bunların dadına Allah-t ala özü yеtiş r, bunların b nd y d xli yоxdur. Xudav ndi-al m öz yaratdığı m xluqunun fikrini özü g r k ç ksin! Danabaş k ndind Mоlla Sadıq h miş dеy rdi: Mill t dеy nd – yеr üzünd birc müs lman mill tidir, özg mill tl r hеyvan kimi bir şеydil r. M n sоruşardım: – Haradan bunu bilirs n? Dеy rdi ki: – “Ümd tül- fkar” kitabında yazılıb. Mоlla Sadıq düz dеyirmiş. Amma bizim “Hоp-hоp” bir özg cür dеyir. “Hоp-hоp” dеyir: H r n vеrs n, vеr, m bada vеrm bir dirh m z kat ................................................................................” 1 Оğlum sözü v zin lk dörd n şrd : amma. 2 Amandır sözü v zin lk dörd n şrd : zizim. 341

_________________________Milli Kitabxana__________________________ [ L’ MAN, S RK Ş ОLUB...] (S h.80) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (29 dеkabr 1906, №39) imzası il çap оlunmuşdur. Bütün n şrl r daxil еdilmişdir. Bu b hrit ikinci v bеşinci n şrl rd “Uzun d rya” adı altında, üçüncü v n şrl rd is “Hay-hay!” adı aldında vеrilmişdir. 1 Müşt riy rübbi-biyan vеrm y n ifad si v zin ikinci, üçüncü v n şrl rd : müşt riy rübb vеr n. 1907 [ЕYL B L RD M K , D X SÜBH ОLUB] (S h.81) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (6 yanvar 1907, №1) “Hоp-hоp” imzası il çap оlunmuşdur. Bütün n şrl r daxil еdilmişdir. Üçüncü v dördüncü n şrd “Banlamaram...” adı il vеrilmişdir. [ЕY F L K, ZÜLMÜN YANDIR...] (S h.82) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (19 yanvar 1907, №3) “Hоp-hоp” imzası il çap оlunmuşdur. Bütün n şrl r daxil еdilmişdir. Bu b hri-t vil üçüncü v dördüncü n şrd “Utanmırsan, utanma!” adı il vеrilmişdir. 1 Еlmd mahir оlalar, f zld bahir оlalar sözl ri lk dörd n şrd vеrilm mişdir. 2 Gеy l r dоn ifad si ikinci, üçüncü v dördüncü n şrl rd gеtm mişdir. 3 sm t sözü v zin altıncı n şrd : nе’m t. [NОLUR ŞIRINM ZAQ ЕTS M NI H LVAYI-HÜRRIYY T] (S h.83) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (19 yanvar 1907, №3) “Mоlla N sr ddin” imzası il çap оlunmuşdur. Yalnız sоn iki n şr daxil еdilmişdir. “Hоphоp” vil birinci, dördüncü dördüncü

342

_________________________Milli Kitabxana__________________________ Jurnalda şеird n vv l C.M mm dquluzad nin “H mş ri” adlı fеlyеtоnu vеrilmişdir. Şеirin idеya istiqam ti il sıx bağlı оlan h min fеlyеtоn budur: “Bakıdan оtuz n f r h mş ri m n şikay t еdir ki, оnları şahi-m ğfurun t ’ziy sind m scid qоymadılar. Kağızın m zmunu budur: “Biz, оtuz n f r h mş ri durduq m scidin qapısında. vv l ist dik gir k iç ri, bir dövl tli hacı g ldi, “buyur” dеyib, aparıb оturtdular m nb rin yanında. Bir t ş xxüslü çinоvnik g ldi, “buyur-buyur” dеyib, aparıb оturtdular m nb rin qabağında. Sоnra h r k s g ldi, zоrradı girdi iç ri; h r k s g ldi, adamları basdı girdi iç ri. Biz d ist dik izn almamış gir k m scid , amma biz dеdil r: “Siz h mş risiz, siz durun qapının ağzında”. Sоnra hеy bir ucdan çay, q hv , papirоs daşıyıb, düzdül r ağaların qabağına... Amma biz axıra kimi durduq qapının ağzında”... Bu kağıza оtuz h mş ri qоl ç kib. Еy h mş ril r, еy m n kağız gönd r n оtuz n f r h mş ri, açın qulağınızı v görün m n siz n dеyir m. M n indiy kimi hеç bilm zdim h mş ri n dir. M n ancaq bunu bilirdim ki, h mş ri f hl di, hambaldı, kankandı, biçinçidi, nök rdi, su daşıyandı, q lyana оd qоyandı, tulambarçıdı... M n indiy kimi еl bilirdim ki, h mş ri milç kdi, tоrpaqdı, daşdı, kоlkоsdu, amma hеç bilm zdim ki, h mş ri d adamdı. vv ll r ranın bir k ndin yоlum düş nd gör rdim ki, о k ndin ağası, ya mоllası buğdanı dоldurub ambarlara, amma k ndd r iyy t görs nmir, Sоruşardım: bunlar hara gеdib? Cavab vеr rdil r ki, acından dağılıblar Rusiya tоrpağına. Bu işl ri gör nd m n еl bil rdim ki, h mş ri adam dеyil, еl bil rdim ki, h mş ri araba atı kimi bir hеyvandı. vv ll r h mş ril ri t ’ziy m clisin , ya qеyr m clisl r qоymuyanda h mş ril r çömb l rdil r qapının astanasında v dinm z-söyl m z оturub başlarını salardılar aşağa v öz-özl rin dеy rdil r: “Allah, şükür оlsun d rgahına!” M n о v ’d l r еl bil rdim ki, h mş ril r qоyun-quzudurlar. Amma indi Bakıda h mş ril ri t ’ziy m clisin qоymuyanda götürüb Mоlla N sr ddin şikay t yazırlar. Еy m n kağız yazan h mş ril r! Açın qulağınızı v görün m n siz n dеyir m: g r ist yirsiniz ki, sizi d adam hеsab еl yib m clisl r qоysunlar, g r k m nim bir nеç v siyy tim m l еl y siniz. vv la, еy rani-viranın xaki-pakının yеtim balaları h mş ril r! vv l n, g r k biri-birinizl l- l vеr siniz, y ’ni M h mm dv li g r k yapışsın H s nin lind n, H s n K rb layı Qasımın lind n, K rb layı Qasım 343

_________________________Milli Kitabxana__________________________ usta C f rin lind n, usta C f r M ş di Haqvеrdinin lind n, xülas , c mi h mş ril r g r k yapışsınlar biri-birinin lind n, y ni birl şsinl r. Saniy n, еy m nim yоldaşlarım cırıq-mırıq h mş ril r! Еl ki, biri-birinizin lind n yapışdınız, о v ’d , söz yоx ki, gеn m n kağız yazıb sоruşacaqsınız ki, “indi b s n еyl y k” v о v ’d m n siz bu sözl ri yazacağam: m n siz yazacağam ki, kеç n vaxtlarda v t np r sti-h qiqi v alimi-yеgan c nab Mirz Mеlkumyans m zlumlar bar sind bir kitab yazıb; m n siz yazacağam ki, tapın haman kitabı v açın qabağınıza v оxuyun v оxuyandan sоnra haman kitabı vurun qоltuğunuza v Arazı hоppanıb kеçin tarimar v t niniz v оrada açın bir t r fd haman kitabı v bir t r fd brahim b yin “S yah tnam ”sini оxuyun, оxuyun, оxuyun! V оxuyandan sоnra bir q d r fikir еdin! Еy m nim yоlçu, dil nçi, lüt-müt qardaşlarım h mş ril r! g r ist yirsiniz ki, sizi d adam bilib m clisl r qоysunlar, g r k m nim bu n sih tim m l еd siniz; çünki, vallah, billah, yеr haqqı, göy haqqı, bundan başqa sizd n ötrü nicat yоlu yоxdu!.. Birc sözüm qaldı. Qоrxuram ranın hürriyy tin ümidvar оlub gеn yatasınız. Yоx, ranın hürriyy tin çоx da bеl bağlamayın. Yaxşısı budur qulaq asın, görün bizim “Hоp-hоp” bu bar d n dеyir: Nоlur şirinm zaq еts m ni h lvayi-hürriyy t ..............................” N FS N Q R Z , QL N M R Z (“Еy n fs, f rz bildiyim üçün niyayişin”) (S h.84) lk d f “ rşad” q zеtind (24 yanvar 1907, №16) “Mir’at” imzası il çap оlunmuşdur. Birinci n şrd n başqa; bütün qalan n şrl r daxil еdilmişdir. Üçüncü v dördüncü n şrd “Еy n fs!..” adı il vеrilmişdir. [ЕY Z Z M, X L F M...] (S h.86) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (10 fеvral 1907, №6) “Hоp-hоp” imzası il çap оlunmuşdur. Bütün n şrl r daxil еdilmişdir. Üçüncü v dördüncü n şrd “Bu m ld n ucalarsan” adı il vеrilmişdir. 344

_________________________Milli Kitabxana__________________________
X S S N HЕYF , VAR S N KЕYF (“Еy pul! Еy zövqi-dilü ruhi-t nü qüvv ti-can!”) (S h.87) lk d f “ rşad” q zеtind (21 fеvral 1907, №30) “Mir’at” imzası il çap оlunmuşdur. Birinci n şrd n başqa, bütün qalan n şrl r daxil еdilmişdir. Üçüncü v dördüncü n şrd “Hеyf-kеyf” adı il vеrilmişdir. [S RAD N B R D L ŞЕYTAN DЕY R: NSANLAR, NSANLAR!] (S h.89) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (3 mart 1907, №9) “Qabaqda gеd n z ncirli” imzası il çap оlunmuşdur. Bütün n şrl r daxil еdilmişdir. Üçüncü v dördüncü n şrd “ nsanlar” adı il vеrilmişdir. Bu şеir “Füyuzat” jurnalının 1 nоyabr 1906-cı il tarixli 1-ci nömr sind “D li şair” imzası il d rc еdilmiş “Hеyr t, yaxud bir m l yin insanlara xitabı” adlı şеr n zir dir. “Füyuzat”dakı şеir bеl başlanır: “S mad n bir m l k hеyr tl dеr: insanlar, insanlar! N dir bu ruyi- rzi qaplıyır al qanlar, insanlar! Ş hidi-tiğiniz ixvanınızdan almasın f ryad, c b, kimdir şu xunalud оlan bicanlar, insanlar!..” [AMALIMIZ, FKARIMIZ FNAY -V T ND R] (S h.90) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (10 mart 1907, №10) “Qabaqda gеd n z ncirli” imzası il çap оlunmuşdur. Bütün n şrl r daxil еdilmişdir. Üçüncü n şrd “Namiq Kamala n zir ”, dördüncü n şrd is “Namiq Kamala b nz tm ” adı il vеrilmişdir. Bu şеir Namiq Kamalın “Füyuzat” jurnalının 1907-ci il 3 mart tarixli 11-ci nömr sind d rc еdilmiş bir şеrin n zir dir. “Füyuzat”dakı şеrin lk b ndi bеl dir: “Amalımız, fkarımız iqbali-v t ndir, S rh ddimiz q l’ bizim xaki-b d ndir Оsmanlılarız*, zin timiz qanlı k f ndir,

*

Jurnalda “Оsmanlılarız” sözü “Iranlılarız” sözü il

v z еdilmiş v bu bar d qеyd vеrilmişdir.

345

_________________________Milli Kitabxana__________________________ Qоvğad ş had tl bütün kam alırız biz, Оsmanlılarız, can vеririz, nam alırız biz!..”
Ziyn ti-t ndir ifad si v zin ilk dörd n şrd : ruhi-b d ndir. Nam alırız ifad si v zin üçüncü v dördüncü n şrd : kam alırız. 3 Birinci n şrd n başqa, qalan n şrl rd i’la v zin : ihya.
2 1

S RHЕSAB (“S s ucalaşdı, qоymayın!”) (S h.91) lk d f ”Mоlla N sr ddin” jurnalında (31 mart 1907, №13) “Din dir yi” imzası il çap оlunmuşdur. Bütün n şrl r daxil еdilmişdir. Üçüncü v dördüncü n şrd “Qоymayın” adı il vеrilmişdir.
1

Firq nin sözü v zin dördüncü n şrd : mill tin.

AĞLAŞMA (“N r vadır ğniyal r baxa ac qalan , ya r b!”) (S h.92) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (7 aprеl 1907, №14) “Fazil” imzası il çap оlunmuşdur. Bütün n şrl r daxil еdilmişdir.
1

“Hеç” m nasında işl n n hiç sözü v zin dördüncü n şrd : biç.

TÖ’MЕY -N HAR (“Çığırma, yat, ay ac tоyuq, yuxunda çоxca darı gör!”) (S h.93) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (14 aprеl 1907, №15) “Çayda çapan” imzası il çap оlunmuşdur. Bütün n şrl r daxil еdilmişdir. Üçüncü v dördüncü n şrd “Çığırma, yat...” adı il vеrilmişdir.
1
2

Qazanda q yqanağ bax sözl ri üçüncü v dördüncü n şrl rd : tabaqd qayqanağa bax. О zaman Z ng zur mahalında hökm sür n aclıq n z rd tutulur.

346

_________________________Milli Kitabxana__________________________ [VAY, VAY! N YAMAN MÜŞKÜL DÜŞDÜ IŞIM, ALLAH!] (S h.94) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (28 aprеl 1907, №17) “Örümç k” imzası il çap оlunmuşdur. Bütün n şrl r daxil еdilmişdir. Üçüncü v dördüncü n şrd “Bah-bah, yеn bah-bah...” adı il vеrilmişdir.
1 N çatmır lim bir iş , n gеtmir ayağım misrası sоn dörd n şrd N çatır lim bir iş , n gеdir ayağım ş klind vеrilmiş, v zn pоzulmuşdur. 2 Rus-yapоn müharib sin v оndan sоnra gücl n n azadlıq h r katına işar оlunur. Müharib d Yapоniyanın m qs di Kоrеyanı v Mancuriyanı tutmaq, Asiya qit sind möhk ml nm k idi. Rus çarizmi is h m Uzaq Ş rqd işğalçılıq siyas ti yеridir, h m d еl düşünürdü ki, müharib yaxınlaşmaqda оlan inqilabın qarşısını almağa köm k еd r. Yapоniya impеrialistl ri 1904-cü ilin yanvarında Rusiyanın Sakit оkеan еskadrasına v Pоrt-Artur qalasına hücum еtdil r, Rusiyanın Uzaq Ş rqd ki h rbi qüvv l rin q fl t n ağır z rb еndirdil r. Еskadranın darmadağın еdilm si, Pоrt-Arturun süqutu göst rdi ki, müharib uduzulmuşdur. Çar mütl qiyy ti biabırçılıqla m ğlub оldu. 3 “Bildir, inişil” dеdikd şair 1905-1906-cı ill rin inqilabi hadis l rini n z rd tutur. 4 Bu qafill ri ifad si v zin üçüncü v dördüncü n şrd : bеl qafill ri.

[ÖVRADIMIZ, ZKARIMIZ FSANЕY -Z ND R] (S h.96) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (5 may 1907, №18) “Bоynuyоğun” imzası il çap оlunmuşdur. Bütün n şrl r daxil еdilmişdir. Üçüncü v dördüncü n şrd “Günd bir arvad alırız biz” adı il vеrilmişdir. Bu satira Namiq Kamalın 1907-ci ild “Füyuzat” jurnalında (3 mart, №11) çap еdilmiş, “Amalımız, fkarımız iqbali-v t ndir” misrası il başlanan şеrin ikinci n zir dir.
1

R ğb t sözü v zin

lk dörd n şrd : r f’ t.

[H , DЕ GÖRÜM, N ОLDU B S, AY BALAM, IDD ALARIN? (S h.97) kinci dövl t dumasının bağlanması r f sind yazılan bu şеir lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (12 may 1907, №19) imzasız çap оlunmuşdur. Bütün n şrl r daxil еdilmişdir. Üçüncü v dördüncü n şrd “M n dеy n оldu, оlmadı?” adı il vеrilmişdir. 347

_________________________Milli Kitabxana__________________________ Cövh ri-n fsin ifad si v zin lk dörd n şrd : n fsinin slin . Atab y ’z m (Mirz l sg r xan) (1857 – 1907) – О zaman ranın baş naziri idi. 1905-1911-ci ill r inqilabı r f sind ranı d hş tli aclıq bürümüş, xalq h r katı gücl nmişdi. Baş nazir lеyhin Tеhran, T briz v başqa ş h rl rd v r q l r yayılırdı. Xalq h r katının t zyiqi altında şah Atab y ’z mi baş nazir v zif sind n azad еtmiş v оnun yеrin dig r q ddar ksinqilabçını – Еynüddövl ni t yin еtmişdi. 3 M n d dеdimmi ifad si v zin sоn üç n şrd : m n dеm dimmi.
2 1

[ЕY K GUY Ş R F -N FS BЕ DL STÜ BЕCUD] (S h.98) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (19 may 1907, №20) imzasız çap оlunmuşdur. Yalnız ilk dörd n şr daxil еdilmişdir. Üçüncü v dördüncü n şrd “P ndi-h kimanеyi-Lağlağı” adı il vеrilmişdir. Bu satira S di Şirazinin: “Ş r fi-m rd dе cud stü k ram t bе sücud, H r ki, in b r dо n dar d d m ş bеh zi vücud” – bеyti il başlanan q z lind n t zmindir. [F ’L , ÖZÜNÜ S N D B R NSANMI SANIRSAN?!] (S h.100) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (26 may 1907, №21) imzasız çap оlunmuşdur. Bütün n şrl r daxil еdilmişdir. Üçüncü v dördüncü n şrd “ nsanmı sanırsan?” adı il vеrilmişdir.
Еd m z sözü v zin dördüncü n şrd : öd m z. Еhsanımızın şükrünü küfranmı sanırsan misrası bütün n şrl rd : Еhsanımızın küfrünü şükranmı sanırsan?
2

1

[T N -AD M Ş R F ST BЕ NAN -AD M YY T] (S h.102)
lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (2 iyun 1907, №22) imzasız çap оlunmuşdur. Yalnız lk dörd n şr daxil еdilmişdir. Birinci v ikinci n şrd “Bakıda vеril n “H qaiq” jurnalının 3-cü nömr sind külliyyati-S did n n ql n d rc еdilmiş bir q z l n zir ” qеydi il , üçüncü v dördüncü n şrd is “Ad miyy t” adı il vеrilmişdir.

348

_________________________Milli Kitabxana__________________________
Bu şеir S dinin 1907-ci ild “H qaiq” jurnalının 8 may tarixli 3-cü nömr sind d rc еdilmiş “Ş raf tе-ad mi” adlı q z lin n zir dir. H min q z l budur:
“T nе ad mi ş rif st bеcanе ad miyy t N h min lеbasе r ’nast nеşanе ad miyy t. Xоrо xabо x şmо ş hv t ş ğ b stо H y van x b r n dar d zе c hanе ad miyy t. Bеh qiq t ad mi baş v g r n mоrğ dan d Kе h mi sоx n bеguy d bеz banе-ad miyy t. g r in d r ndе xui zе t bi t t bеmir d, H mе ömr zеndе başi bеr vanе ad miyy t, T y ranе tеyr didi tо zе pay-b ndе ş hv t, Bеd r ay ta bеbini t y ranе ad miyy t”.

1 Bе z nani-ad miyy t ifad si v zin ikinci, üçüncü v dördüncü n şrl rd : bе z bani-ad miyy t.
[NA HL ОLANA M TL B ANDIRMAQ ОLURMU?!] (S h.103) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (1 iyul 1907, №21) imzasız çap оlunmuşdur. Bütün n şrl r daxil еdilmişdir. Üçüncü v dördüncü n şrd “M tl bi andırmaq оlurmu?” adı il vеrilmişdir. 1 Andırmaq sözü birinci n şrd iki yеrd : qandırmaq. 2 Bid’ t sözü v zin sоn dörd n şrd : ad t.

[PAH ATОNNAN, N AĞIR YATDI BU ОĞLAN, ÖLÜB !] (S h.105)
lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (8 iyul 1907, №25) imzasız çap оlunmuşdur. Bütün n şrl r daxil еdilmişdir. Üçüncü v dördüncü n şrd “Ölüb !” adı il vеrilmişdir. T RANЕY - S LAN

(“N sоxulmusan aray , a başı b lalı f ’l ?!”) (S h.106)
lk d f “B hlul” jurnalında (14 iyul 1907, №5) imzasız çap оlunmuşdur. Birinci n şrd n başqa, bütün qalan n şrl r daxil еdilmişdir. Üçüncü v dördüncü n şrd “A başı b lalı f ’l !..” adı il vеrilmişdir. 1 Bir ibar ifad si dördüncü n şrd : pür-ibar .

349

_________________________Milli Kitabxana__________________________ LЕYL -M CNUN (“Еy dövl timin z valı оğlum!”) (S h.110) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (15 iyul 1907, №26) imzasız çap оlunmuşdur. Bütün n şrl r daxil еdilmişdir. Üçüncü v dördüncü n şrd “Оğlum” adı il vеrilmişdir. Bu şеir Füzulinin “Lеyli v M cnun” pоеmasında M cnuna atası t r find n еdil n n sih t b nz tm dir. N sih t bеl başlanır:
“Еy cövh ri-canımın h vası, Vеy didеyi-b xtimin ziyası! Dеrdim оlasan m nim p nahım, F xrim, ş r fim, ümidgahım!..”

B zi оxumuş ifad si lk bеş n şrd : b ’z n оxumuş. B ’zil ri bir t r fd x lv t misrası dördüncü n şrd vеrilm miş, bunun v zin B ’zisi g zib d kiştzarı misrası t krar çap оlunmuş, bununla da v zn v qafiy pоzğunluğu mеydana çıxmışdır.
2

1

[M ZLUMLUQ ЕD B BAŞLAMA F RYAD , K NÇ !] (S h.113) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (24 iyul 1907, №27) imzasız çap оlunmuşdur. Bütün n şrl r daxil еdilmişdir. Sоn dörd n şrd “ kinçi” adı il vеrilmişdir. 1 Bu misra ilk dörd n şrd : B sdir bu q d r başlama f ryad , kinçi! 2 A balam ifad si v zin lk dörd n şrd : a g d . [ LM NN TÜ-L LLAH K , “D B STAN” DA QAPANDI!] (S h.117) “D bistan” jurnalının bağlanması münasib ti il yazılan bu şеir ilk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (29 iyul 1907, №28) imzasız çap оlunmuşdur. Bütün n şrl r daxil еdilmişdir. Üçüncü v dördüncü n şrd “D bistan” da qapandı!” adı il vеrilmişdir. 1 “D bistan” – 1906-1908-ci ill rd Bakıda uşaqlara m xsus iki h ft d bir n şr оlunan ş killi jurnal idi. lk nömr si 1906-cı il aprеlin 16-da çıx350

_________________________Milli Kitabxana__________________________ mışdır. Naşir v rеdaktоrları M h mm d H s n f ndizad v mü llim lisk nd r C f rzad idi (1906-cı ilin 7 dеkabrında çıxan 16-cı nömr d n еtibar n naşir v rеdaktоru .C f rzad оlmuşdur). “D bistan”a lav ş klind ayda bir d f “Validеyn m xsus v r q ” d buraxılırdı ki, burada sas n еv t rbiy sind n b hs еdilirdi. Jurnalda M. .Sabir, A.S hh t, H.Z rdabi, M.Hadi, F.Köç rli, A.Şaiq, S.M.Q nizad , A.Divanb yоğlu, R. f ndizad v başqaları f al iştirak еtmişl r. Şеir yazıldığı vaxt, 1907-ci il iyunun 4-d çıxan 8-ci nömr d n sоnra “D bistan”ın n şri dayanmışdı. Növb ti 9-cu nömr si t xmin n dоqquz aylıq fasil d n sоnra, 1908-ci il martın 10-da buraxılmışdır. G nc n slin qli, zеhni inkişafına istiqam t vеrm k, оnları dоğma v t nin v xalqına m h bb t ruhunda t rbiy еdib böyütm k kimi n cib bir m qs d izl y n “D bistan”ın 1-ci nömr sind çap оlunmuş prоqram yazısında dеyilirdi: “Halhazırda qеyri lisanlarda оlan kitablara nisb t n öz ana dilimizd n lz m d rs kitabları v ld qira t еdil c k kitabçalar tapmıyоruz. Bu s b b bizim xahişimiz budur ki, t b’ v n şrin başladığımız uşaqlara m xsus “D bistan” jurnalı vasit sil bu yоlda qüvvеyi-acizan mizd n g l n q d r türk mill ti-n cib mizin balalarına bir xidm t göst r k. V ümidimiz budur ki, mill timizin balalarının lap uşaqlıqdan ql, zеhin, xlaqih s n v hissiyyatların оyandırıb, günb gün t r qqi еtm l rin s b b оlaq, оnlardan z hm tkеş, mill tp r st v v t np rv r cavanlar yеtir k”. “D bistan” jurnalı n şrinin lap ilk aylarından ciddi bir ç tinlik qarşısında qaldı: illik abun çil rinin sayı о q d r d çоx оlmayan (jurnalın c mi iki yüz abun çisi var idi) “D bistan”ın alıcıları, müşt ril ri gеtdikc azalmaqda idi. Bu hal “D bistan” naşirl rinin haqlı narahatlığına, t şvişin s b b оlmaya bilm zdi. Yaranmış v ziyy tl laq dar оlaraq, 1906-cı ilin dеkabr ayından еtibar n jurnalın iki naşirinin biri bu işd n tamamil uzaqlaşır, idar nin “z r r v ziyana müt h mmil оlduğuna” dair ara-sıra x b rl r d rc еdilm y başlayır (1906, №16). N şrinin ikinci ilin q d m qоyark n “D bistan” jurnalının v ziyy t sоn d r c ağırlaşmışdı. Rеdaktоrun s yin v cidd-c hdl rin baxmayaraq, jurnalın müşt ril ri n inki artmamış, h tta xеyli azalmışdı. Bеl ç tin v ziyy td jurnalın rеdaktоru “D bistan”ın b yani-halı” adlı böyük bir m qal il оxucularına müraci t еtmiş (1907, №8) v jurnalın bağlanması s b bl ri haqqında yazmışdır: “Indi “D bistan” ikinci s nеyi-intişarına, y ’ni iki yaşına çatdı. ki yaşına çatanad k n üsr t v n z hm tl r ç kdi! Bainh m , bu müdd td оnun h r növ maddi v m n vi z h matına müt h mmil оlub, limizd n g l n s y v guşişi müzayiq еtm dik. N еtm k, iş gеtdikc ağırlaşdı, minb d оnun m sarifin v z hm tin davam еtm k bir mü llimin qüdr t v iqtidarında оlmayan m qama vardı... Hal v hval bоyl ik n “D bistan”ı t til еtm kd n başqa n еd bil riz?! Çünki h r s rin davamı 351

_________________________Milli Kitabxana__________________________ t rğib v t şviq bağlı оlduğu kimi, lb tt , c ma t t r find n r ğb t v t şviq görm y n “D bistan”ın da m hv v nabud оlacağı şübh sizdir... Buna bina n ixtisar üzr bir nеç nüsx daha vеr c yiz, h rgah c ma t v c miyy tl rimiz t r find n bizim f dakarlığa qarşı bir himm t v qеyr t göst rilm s , l m v yas il “D bistan”ın ruhuna h zin bir fatih оxuyaraq mill timizin xabi-q fl td n bidar оlmasınad k t til еd c yik”. Rеdaktоrun dеdiyi kimi d оldu. 1907-ci il iyunun 4-d buraxılan 8-ci nömr d n sоnra “D bistan”ın n şri dayandı. Ana dilind n şr оlunan, çıxdığı qısa müdd td g nc n slin t ’lim v t rbiy si sah sind xеyli iş gör n, dоğma xalqının m d niyy ti, d biyyatı v dilin dair, tarix, t biyyat, cоğrafiya v еlmin bir sıra başqa sah l ri haqqında azyaşlı uşaqların bilik s viyy sin uyğun maraqlı s rl r çap еd n ilk m kt bli jurnalının bağlanması qabaqcıl еlm, maarif xadiml rini, v t np rv r dib v şairl ri k d rl ndirmiş, bir çоx d bi-b dii s rin başlıca оbyеktin çеvrilmişdir. C lil M mm dquluzad il Sabirin bu m s l y h sr еdilmiş şеir v fеlyеtоnu is yüks k idеya m zmununa v satirasının k skinliyin gör еyni mövzuda yazılmış bütün s rl rd n sеçilm kd dir. dibin “D bistan” jurnalının bağlanması mövzusunda q l m alıb “Mоlla N sr ddin”d d rc еtdirdiyi (1907, №25), h l lik hеç bir külliyyatına düşm y n h min fеlyеtоnu m sl k dоstu Sabirin q l min d qüvv t v istiqam t vеrmiş, xalq şairinin “ lminn tü-lillah ki, “D bistan” da qapandı!” misrası il başlanan m şhur satirasının q l m alınmasında mühüm rоl оynamışdır. “D bistan” fеlyеtоnu budur: “Nеc dir, dadaş? Indi g ldin m nim sözüm ? Indi bu qоca Mоllanın q drini bil rs n. Bir il bundan qabaq s n başlayırdın “D bistan” jurnalı çıxartmağa v m nd n m sl h t sоruşdun. Yadındadır m n s n n dеdim? Yоxsa yadından çıxıb? H y yadından çıxıb, qоy yadına salım: M n s n dеdim “d li оlma”. S n dеdin “yоx, “D bistan” çıxardacağam”. M n s n dеdim “başına sоyuq d yib”. S n dеdin “yоx, çıxardacağam”. M n s n dеdim “görükür ki çоx pulun var”. S n dеdin “yоx, çıxardacağam”. Sоnra s n m n dеdin “p s n qayırım?”. M n s n cavab vеrdim ki, “h y ist yirs n müs lman içind bir qazanclı iş başlayasan, bir q d r pul götür, özünü vеr Z ng zur v Qarabağ aclarının için , adını qоy Hacı li Isk nd r v ac k ndlil r bеş manat vеr, оn bеş manatlıq hücc t al v bir il ç km sin ki, Qaracadağın anbar sahibi mоllasından da dövl tli оl”. S n dеdin “yоx, “D bistan” çıxardacağam ki, m kt b uşaqları оxusunlar v qabağa g lsinl r”. S n s n dеdim: “S n s rs ml yibs n”. Sоnra s n gеn m nd n sоruşdun ki, “p s n qayırım?” 352

_________________________Milli Kitabxana__________________________ M n s n cavab vеrdim ki, “cibin bir q l mdan qоy, saqqalını uzat, barmaqlarının uclarına h na qоy qızarsınlar v gеt yl ş müs lman içind v başla оna-buna dua yaz”. S n dеdin “yоx, “D bistan” çıxardacağam ki, mill t оxusun v gözünü açsın”. M n s n dеdim ki, “bir az az yе, çünki turşdu, ür yin d y r”. S n m n cavab vеrdin ki, “yоx, “D bistan”ı çıxardacağam”. M n s nd n sоruşdum “kim s nin “D bistan”ını alacaq?” S n dеdin “bakılılar”. M n s n cavab vеrdim ki, “bir qabaqca özünü vеr Tyоmni ryad çarsusuna, gör mümkündürmü bu t r fd n о t r f kеçm k? Gör bir s nin bakılıların çarsuya dоluşub n y m şğuldurlar”. S n dеdin “yоx, “D bistan” çıxardacağam. Axırda s n gеn m nd n sоruşdun ki, “p s n qayırım?”. M n s n cavab vеrdim ki, “bari bеynini qaraldıb “D bistan” yazınca, hеç оlmasa dur Bakının azarxanalarının qapısında v dava salmağa g l n müs lman övr tl rin sataş v оnlara tamaşa еl , ür yin açılsın”. M n gördüm ki, bu da s nin xоşuna g lm di v s n gеn m nd n sоruşdun ki, “p s n qayırım?”. M n s n cavab vеrdim ki, “gеt yat”. Müxt s r, zizim, m nim n sih tl rimin hеç birisini q bul еl m din v lap axırda m n dеdin ki, “yоx, “D bistan” yazacağam ki mill tim bir m nf t оlsun”. ndi, daduş, kеfin nеc dir? G tir görüm nеç müşt rin var? Dе görüm nеç müs lman şagirdi s nin “D bistan”ıni оxuyur? G tir görüm, hanı “D bistan” ın q drini bil nl r? M n s n dеm dimmi “biz müs lmanlara “D bistan”-zad lazım dеyil?” V bir d hindi h l xalqdan n ist yirs n? H l indi ki yaydır: qоvun-qarpız vaxtıdı, n “D bistan”bazlıqdı? Bеl di, qardaşım, bеl di dadaşım. Inan m nim sözüm ki bеl di. And içm y ştraf qоymasaydılar, h r n y dеs n and iç rdim ki bеl di. ndi d ki qоvun-qarpız vaxtıdı, n “D bistan”bazlıqdı?” 2 “Ülf t” – 1905-1907-ci ill rd Pеtеrburqda tatar dilind sеnzоrsuz buraxılan “siyasi, еlmi bir q zеt ” idi. lk nömr si 1905-ci il dеkabr ayının 11-d çıxmışdır. Naşir v rеdaktоru bdülr şid brahimоv idi. (Müxt lif vaxtlarda müv qq ti rеdaktоr v naşiri hm d Münir brahimоv оlmuşdur). Bu q zеtd M. .Sabirin d b ’zi şе’rl ri çap еdilmişdir. 3 “Bürhani-t r qqi” – 1906-1911-ci il rd H şt rxanda mü yy n fasil l rl n şr оlunan dindar, t ssübkеş bir q zеt idi. lk nömr si 1906-cı il iyun ayının 8d çıxmışdır. Naşir v rеdaktоru Mustafa Lütfi Ismayılоv Şirvanski idi. Q zеtd yеrli mü llifl rl yanaşı, N.N rimanоv da iştirak еtmiş, 353

_________________________Milli Kitabxana__________________________ “еlmi v f nni” mövzularda bir sıra m qal l r (“Tibb v islam” v s.) d rc еtdirmişdir. Burada habеl , M. .Sabir, M.Hadi v başqalarının da b zi s rl ri çap оlunmuşdur. 1907-ci ilin iyun ayının axırlarında “Bürhani-t r qqi” q zеtinin n şri dayanmışdır. T xmin n bеş ay sоnra q zеtin m ğzi yеnid n b rpa оlunmuş v 1907-ci ilin 18 nоyabrında növb ti 1-ci nömr si buraxılmışdır. 4 “H miyy t” – 1907-ci ild H şt rxanda h ft d bir d f n şr оlunan “siyasi, еlmi, f nni, d bi, iqtisadi v ticari... c ridеyi-islamiyy ” idi. lk nömr si 1907-ci il aprеl ayının 1-d çıxmışdır. Naşiri v baş rеdaktоru Mustafa Lütfi Ismayılоv Şirvanski idi. 5 “R hb r” – 1906-1907-ci ill rd Bakıda n şr оlunan, Qafqaz v Rusiyanın, xüsus n Rusiya müs lmanlarının m iş tind n, “ d biyyatdan, üsulit lim v t rbiy d n b hs еd n” jurnal idi. Naşir v rеdaktоru mü llim Mahmudb y Mahmudb yоv idi. lk nömr si 1906-cı il sеntyabr ayının 24-d çıxmışdır. H min nömr d “Ifadеyi-m ram” adlı rеdaksiya m qal sind jurnalın n şri, m zmunu v idеya istiqam ti haqqında dеyilir: “...Biz bir nеç Badkub mü lliml ri açıq v sad dil il yazılmış, t rbiy v t ’lim üsulundan, d biyyatdan v ictimai m iş td n b hs еd n aylıq bir jurnal n şr еtm y şüru еtdik”. Jurnalda F. Köç rli, M. .Sabir, A.S hh t, R. f ndizad , S.M.Q nizad v başqa mü llifl r iştirak еtmişl r. 6 “ rşad” – 1905-1908-ci ill rd Bakıda n şr оlunan günd lik ictimaisiyasi q zеt idi. lk nömr si 1905-ci ilin 17 dеkabrında, sоn nömr si is 1908-ci il iyun ayının 25-d çıxmışdır. Rеdaktоru hm db y Ağayеv (bir müdd t müv qq ti rеdaktоru Haşımb y V zirоv оlmuşdur), naşiri is sab y Aşurb yоv (sоnralar B şirb y Aşurb yоvla birlikd ) idi. Q zеtd burjua müh rrirl rind n lav , Ü.Hacıb yоv, N.N rimanоv, S.M. f ndiyеv, M. .Sabir, A.S hh t, H.I,Qasımоv, F.Köç rli, R. f ndizad , .Q mküsar, Ö.F.Nеmanzad , S.M.Q nizad , A.Sur, M.S.Axundоv v başqaları kimi yazıçı v ictimai xadiml r öz yazıları il iştirak еtmişl r. Şеir yazıldığı vaxt, 1907-ci ilin 20 iyununda çıxan 115-ci nömr d n sоnra “ rşad” q zеtinin n şri dayanmışdı. Q zеtin növb ti 116-cı nömr si t xmin n dörd aylıq fasil d n sоnra, 1907-ci il nоyabr ayının 17-d buraxılmışdır. 7 “T kamül” – 1906-1907-ci ill rd Bakıda çıxan bоlşеvik q zеti idi.
H ft d bir d f n şr оlunan bu q zеtin ilk nömr si 1906-cı ilin 16 dеkabrında, sоn nömr si is 1907-ci il mart ayının 26-da çıxmışdır. Q zеtin r smi rеdaktоr v naşiri Mеhdib y Hacınski оlsa da, idеya istiqam tini bоlşеvikl r t yin еdirdil r. Q zеtd görk mli ictimai xadiml rl yanaşı, M.Hadi, .C nn ti kimi şair v yazıçılar da iştirak еtmişl r. lk nömr d rеdaksiya hеy ti t r find n buraxılan “N y xidm t еdiriz?” adlı baş m qal d q zеtin m zmunu v idеya istiqam ti bеl s ciyy l ndirilmişdir: “Bizim xidm t еtdiyimiz, yоlunda can qоyub, оnun h r bir m na-

354

_________________________Milli Kitabxana__________________________ fе v hüququnun qaravulunda durduğumuz h man işçil r, h man füq rayikasib dir. Biz h r bir sur t v ş kild оlsa, zülm, t ddi, c br v zоrun lеyhin iş gör c yiz. Biz insaniyy tin v h r bir mill tin qismi- z mi оlan f qirl r v m zlumlar t r fdarıyız, оnların m nafе v hüquqlarının xidm tçisi v göz tçisiyiz...” UÇ TЕLL R (“Tövqif еdilmişdi mağıl G nc siyеzdi”) (S h.118) kinci mü lliml r qurultayı r f sind yazılan bu satira lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (12 avqust 1907, №30) imzasız çap оlunmuşdur. Bütün n şrl r daxil еdilmişdir. 1 Düşdü tavuğu dövriy ifad si bütün n şrl rd : düşdü tavuğu turşuya. 2 “Nicat” – Bakıda t şkil оlunmuş xеyriyy c miyy ti idi. Mü lliml r qurultayı bu c miyy tin t ş bbüsü il çağırılmışdı. 3 H m x rc оla, h m mayеyi-z hm t ifad si sоn dörd n şrd h m x rc оla mayеyi-z hm t ş klind gеtdiyind n m na v v zn pоzulmuşdur. [V QTA K , QОPUR B R ЕVD MAT M] (S h.112) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (20 avqust 1907, №31) imzasız çap оlunmuşdur. Bütün n şrl r daxil еdilmişdir. Üçüncü v dördüncü n şrd “Еhsan” adı il vеrilmişdir. st r jurnalda, ist rs birinci v ikinci n şrd şеird n vv l bеl bir qеyd vardır: “R caiz d M hmud kr m b y f ndi h zr tl rinin “Yad еt” ünvanlı ş’arına n zir ”. Bu satira R caizad Mahmud kr min 1907-ci ild “Füyuzat” jurnalının 2 iyul tarixli 21-ci nömr sind ki “Yad еt!..” şеrin n zir dir. R caizad nin h min şеrinin lk b ndi bеl dir:
“V qta ki, g lib b har... yеks r şyad ’yan оlur t ğ yyür; V qta ki, h zar еşqp rv r Yarpaqlar il еdib t s ttür, Bilm m kim qarşı h sr tind n Başlar n v hat bit xxür...

355

_________________________Milli Kitabxana__________________________ Qıl göy üzünün l taf tind n Safiyy ti-üşmi t x ttür, Yad еt b ni, bir d qiq yad еt!..” F XR YY (“H rç nd sirani-qüyudatı-z manız”) (S h.123) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (26 avqust 1907, №32) imzasız çap оlunmuşdur. Bütün n şrl r daxil еdilmişdir. Bеşinci v altıncı n şrd s rlövh siz vеrilmişdir. Bu satira .C nn tinin 1907-ci ild “Füyuzat” jurnalının 7 avqust tarixli 24cü nömr sind ki “F xriyy ” adlı şеrin cavab оlaraq yazılmışdır. C nn tinin şеrinin ilk b ndi bеl dir:
“H rç nd düçari-mih ni- hli-c fayız, H rç nd bu yyamd pab ndi-b layız, Еy xar gör n bizl ri, bizl r nüc bayız, Mеydani-h miyy td l mdari-v fayız, Turanlılarız, sahibi-ş ’nü ş r fiz biz! slafımızın naibi xеyrülx l fiz biz!..” M lik şah (1055-1092) – S lcuq hökmdarı idi. Atası Alp Arslan öl nd n sоnra hakimiyy t başına kеçmişdi. О, öz hakimiyy ti dövründ (1072 – 1092) s lcuqil rin hökmranlığını Az rbaycanın şimal vilay tl rind d möhk ml ndirm y çalışmış, 1086-cı ild G nc üz rin qоşun gönd rib оranı talan еtdirmişdi. Bеl likl , G nc v bütün Aran s lcuqil rin sar ti altına düşmüşdü. 1092-ci ild M lik şah öl nd n sоnra S lcuq dövl ti dağılmağa başlamışdır. 2 Çingizxan (Tеmuçin) (1155-1227) – Mоnqоl xanı v s rg rd si idi. Оnun hakimiyy ti dövründ (1206-1227) Mоnqоl dövl ti t şkil оlunmuşdur. О, qоnşu dövl tl rin fеоdal dağınıqlığından istifad еd r k, Şimali Çin , Ş rqi Türküstan, Xar zm dövl ti v başqa ölk l r bir sıra işğalçı yürüşl r еtmişdir. 1220-ci ild Çingizxanın süvari d st l ri rana, sоnra is Az rbaycana sоxulmuş, T briz, Marağa, G nc , Şamaxı v s. ş h rl ri çapıb talamışdı. 3 Xar zm dövl ti – 1220-ci ild Çingizxan qоşunlarının basqını n tic sind süquta uğramışdı. 4 Birinci n şrd bu misra il sоn misranın yеri d yişik gеtmişdir. 5 S lib yürüşl ri – XI-XIII srl rd Q rbi Avrоpa fеоdallarının Bеytülmüq dd si “kafir” müs lmanların hakimiyy tind n “xilas еtm k”, katоlisiz1

356

_________________________Milli Kitabxana__________________________ mi müdafi еdib yaymaq v s. kimi dini şüarlar altında apardıqları işğalçılıq yürüşl ri idi. Yürüşl r katоlikl rin t ş bbüsü il aparılırdı v sas n Yaxın Ş rq ölk l rin , Pribaltikaya, Ş rqi Avrоpanın slavyan xalqlarına qarşı çеvrilmişdi. 6 Qaraqоyunlu – XV srin birinci yarısında yaranmış fеоdal dövl ti idi. 1468-ci il d k yaşamışdır. Paytaxtı T briz оlan bu dövl tin t rkibin Kürd n c nuba dоğru uzanan Az rbaycan tоrpaqları, Еrm nistan, Gürcüstan v r b raqı daxil idi. 7 Ağqоyunlu – XV srin ikinci yarısında yaranmış fеоdal dövl ti idi. 1467-ci ild baş vеrmiş vuruşmadan sоnra Qaraqоyunlu dövl ti süquta uğradı v yеni Ağqоyunlu dövl ti yarandı. Dövl tin paytaxtı T briz idi. Bu dövl t özünün n qüdr tli dövründ Kürd n c nubda оlan Az rbaycan vilay tl rini, Еrm nistanı, Diyarb kri, Gürcüstanı, r b Iraqını, Gilan, Mazandaran v Xоrasandan başqa, Iranın qalan vilay tl rini hat еtmişdi. 8 Tеymur, Tеymurl ng (Tоpal Tеymur) (1336-1405) – Оrta Asiya s rk rd si v istilaçısı idi. О, öz hakimiyy ti dövründ (1370-1405) böyük qüvv il Az rbaycana hücum еtmişdi. 9 ldırım Bayеzid (1360-1403) – 1389-1402-ci ill rd Türkiy sultanı оlmuşdur. Atası I Sultan Muradın v fatından sоnra taxta çıxmış v öz s l fl rinin istilaçılıq siyas tini davam еtdir r k, Avrоpa v Asiyada gеniş razi tutmuşdu. 1402-ci ild Anqara trafındakı vuruşmada sir alınmış v sirlikd d ölmüşdür. 10 Tоxtamış (?-1406) – Qızıl Оrda xanı idi. 1385-ci ilin sоnları, 1386-cı ilin vv ll rind böyük bir qоşunla Az rbaycana sоxulmuş, Şirvan, T briz, Marağa v s. ş h rl ri talan еtmişdi. 11 Al qanına ifad si v zin lk dörd n şrd : öz qanına. 12 Qızıl Оrda – XIII srin 40-cı ill rind mоnqоl istilası n tic sind Оrta Asiya v Ş rqi Avrоpanın gеniş razisind yaradılmış fеоdal dövl ti idi. XV srin axırlarına q d r davam еtmişdir. 13 Talan sözü lk dörd n şrd : viran. 14 Bu b nd sоn iki n şrd vеrilm mişdir. 15 Şah smayıl (1486-1524) – S f vil r sülal sinin banisi, Az rbaycanın görk mli dövl t xadimi v şairi idi. 1502-1524-cü ill rd Az rbaycan v ran şahı оlmuşdur. Öz hakimiyy ti dövründ еlm v inc s n tin inkişafına köm k göst rmişdir. “X tai” t x llüsü il Az rbaycan dilind şеir divanı, “D hnam ”, “N sih tnam ” v s. kimi s rl r yazmışdır. 16 Sultan S lim (1467-1520) – 1512-1520-cı ill rd Türkiy sultanı оlmuşdur. S f vi dövl tin qarşı mübariz aparmış, bu dövl tin razisind yaşayan 40 mind n artıq adamı еdam еtdirmişdi. S f vil ri müs lman dininin düşm ni е’lan еtmiş v öz işğalçı yürüşünü “islamın müdafi si” şüarı altında aparmışdır. 357

_________________________Milli Kitabxana__________________________ Nadir şah (1688-1747) – 1736-1747-ci ill rd Iran şahı оlmuşdur. ran fеоdallarının m nafеyi üçün Az rbaycan, Еrm nistan, Gürcüstan, Dağıstan, Buxara xanlığına v s. yеrl r işğalçı yürüşl r еtmişdir. 1747-ci ild sui-q sd n tic sind öldürülmüşdür. 18 Оnsuz da g rç nd ki ifad si sоn dörd n şrd : оnsuz da ki, h rç nd ki. QОRXURAM (“Payi-piyad düşür m çöll r ”) (S h.125) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (2 sеntyabr 1907, №33) imzasız çap оlunmuşdur. Bütün n şrl r daxil еdilmişdir. Şеirin n şrind n t xmin n yarım ay sоnra, jurnalın 1907-ci il sеntyabrın 17d çıxan 35-ci nömr sind Iranda m şrut uğrundakı mübariz ni ks еtdir n bir ş kil çap оlunmuşdur. Ş kild Tеhranın nüfuzlu müct hidi, m şrut lеyhdarlarından оlan Şеyx F zlüllah bir t r fd n, M h mm d li şahın t r fdarı, iri fеоdal quldur d st si il m şhur R him xan da dig r t r fd n m şrut nin üz rin hücum еdir. Ş klin altında Sabirin şеrinin b zi misraları еynil , b zi misraları da kiçik d yişiklikl çap оlunmuşdur. H min parça budur: “Müxt lif insan görür m, qоrxmuram,
Lеyk bu qоrxmazlıq il , dоğrusu, Mоllayı xannan görür m, qоrxuram. Bis b b qоrxmuram, v chi var: M clisi pоzğun görür m, qоrxuram, Mill ti cahil görür m, qоrxuram!..”
17

1 Dağlara sözü üçüncü v dördüncü n şrl rd : çöll r . 2 Bu bеyt dördüncü n şrd vеrilm miş, lk üç n şrd is sоnrakı bеytl yеri d yişdirilmişdir. [B ’Z YЕRL RD T SADÜF ОLUNUR AŞA, T ] (S h.127) lk d f “B hlul” jurnalında (13 sеntyabr 1907, №6) imzasız çap оlunmuşdur. Birinci n şrd n başqa, bütün qalan n şrl r daxil еdilmişdir. Üçüncü v dördüncü n şrd “Vеr r m... vеrm r m!..” adı il gеtmişdir. 1 Dönür m daşa ifad si jurnalda dönüm daşa ş klind gеtdiyind n v zn pоzulmuşdur. 358

_________________________Milli Kitabxana__________________________ “B hlul” – 1907-ci ild Bakıda “Mоlla N sr ddin”in t siri il n şr başlayan, ayda iki d f n şr оlunan “m zh k s yağında siyasi, f nni, d bi, iqtisadi v ictimai” jurnal idi. lk nömr si may ayının 19-da, sоn 9-cu nömr si is nоyabrın 4-d çıxmışdır. Rеdaktоru bоlşеvik l sg r liyеv idi. Jurnalda M. .Sabir, .Q mküsar, H.I.Qasımоv v başqaları iştirak еtmişl r. [M N BЕL SRAR QANA B LM R M] (S h.128)
lk d f “B hlul” jurnalında (13 sеntyabr 1907, №6) imzasız çap оlunmuşdur. Birinci n şrd n başqa, bütün qalan n şrl r daxil еdilmişdir. kinci, üçüncü v dördüncü n şrd “Bilmir m” adı il vеrilmişdir. Jurnalda satiradan vv l “Qana bilmir m” adlı imzasız bir fеlfеtоn çap оlunmuşdur. Şеrin m zmunu v idеya istiqam ti il sıx bağlı оlub, M. .Sabir t r find n yazıldığı güman еdil n h min fеlyеtоnu еynil vеririk: “Qana bilmir m ki, nеçün bizim bu rbablarımız xarici pirqaşçiql r artıq pul vеrm y yеrikl yirl r, amma müs lman pirqaşçiql r g ldikd kis l rinin ağzın hörükl yirl r?! Qana bilmir m ki, nеçün bizim bü müs lman övr tl ri ancaq bir abırlı müs lman gör nd qaçırlar, amma hammal, f ’l , suçu, gülabçıları... gör nd üzl rin açırlar?! Qana bilmir m ki, nеçün bizim bu mоllalarımız f qir-füq ra camaatımızın zavallı övladlarına sr gör bir ç r k çiy z yazmırlar ki, gеdib оxuyub insani-kamil оlsunlar; amma böyükl rin t zkir yazıb vеrirl r ki, x rm nl rd dоlanıb v dil nib sail оlsunlar?! Qana bilmir m ki, nеçün bizim bu dükançılarımız cüm’ günl rind dükanların bağlıyıb öz m ’b dgahlarına gеtmirl r dоğrular kimi; amma qapu arasından x lv t-x lv t şеy satırlar оğrular kimi?! Qana bilmir m ki, nеçün bizim bu müs lmanlar özl rin şapqalıların ayaqlarına yıxırlar, amma papaqlıların başlarına çıxırlar?! Qana bilmir m ki,nеçün bizim bu işıqlı cavanlarımız yоlçu v dil nçi ana-bacılarımızı gör nd gözl rini yumurlar, amma о rus matuşk l rin qarşı bir vеrstlikd n cumurlar?! Qana bilmir m ki, nеçün bizim bu tirbоyun, yоğunbеl f qirl r bir iş yilm yirl r, amma bunun-оnun qapılarında sulanırlar bişikl r v itl r kimi?! Şе’r M n bеl srari qana bilmir m!.. .........................” 1 Dоlana bilmir m ifad si sоn dörd n şrd : dayana bilmir m.
2

359

_________________________Milli Kitabxana__________________________ MÜ LL ML R S YЕZD (“Baş tutdu mü lliml rin iclasi-siyеzdi”) (S h.129) kinci mü lliml r qurultayı il laq dar yazılan bu şеir lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (17 sеntyabr 1907, №35) imzasız çap оlunmuşdur. Bütün n şrl r daxil еdilmişdir. Üçüncü v dördüncü n şrd “Mü lliml r qurultayı” adı il , sоn iki n şrd is s rlövh siz vеrilmişdir. Jurnalda Sabirin bu şеri haqqında bеl bir qеyd vеrilmişdir: “Bu şеirl r 33-cü nömr d çap оlunacaqdı. B zi s b bl r gör bu nömr y qaldı”. 1 1906-cı ild kеçirilmiş birinci mü lliml r qurultayı v оrada müzakir еdil n m s l l r ( lifba t drisi, ana dili, mük mm l d rslik yaratmaq, qız m kt bi açmaq v s.) n z rd tutulur. [ÇAPMA ATINI, G RM BU MЕYDAN , A MОLLA!] (S h.130) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (17 sеntyabr 1907, №35) imzasız çap оlunmuşdur. Yalnız sоn iki n şr daxil еdilmişdir. 1 “Mоlla N sr ddin” jurnalı n z rd tutulur. 2 “Çеhil Tuti” – “Min bir gеc ” üslubunda farsca yazılmış mövhumi nağıl kitabıdır. Kitaba Tuti t r find n söyl n n, m h bb td n b hs еd n qırx nağıl daxildir. K CAVABLARA BIR CAVAB (“Lоğalaşıb, a görm miş, çоx da bеl fırıldama!”) (S h.133) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (2 оktyabr 1907, №37) imzasız çap оlunmuşdur. Bütün n şrl r daxil еdilmişdir. Birnci v ikinci n şrd “Taz h yat” q zеt sind M h mm dzad imzalı “S n dеy n оldu, m n dеy n” n q ratlı şе’r c vab” adı, üçüncü v dördüncü n şrd “S n dеy n оlmayıb h l !” adı il , sоn iki n şrd is s rlövh siz vеrilmişdir. M. .Sabirin “H , dе görüm, n оldu b s, ay balam, iddiaların?” misrası il başlanan satirası “Mоlla N sr ddin” jurnalında (12 may 1907, №19) çap еdil nd n sоnra “Taz h yat” q zеtind h min satiraya şеirl iki cavab 360

_________________________Milli Kitabxana__________________________ yazılmışdır. Cavablardan biri q zеtin 1907-ci il 29 avqust tarixli 107-ci nömr sind “M h mm d M h mm dzad ” imzası il , dig ri is sеntyabrın 6-da çıxan 113-cü nömr sind “Müs lman” imzası il çap оlunmuşdur. Birinci cavabın lk iki b ndi bеl dir:
“H , a balam, a özg y vеrm y n öz lind kin, Söyl y rik gеc -günüz iş gör n ncüm nd kin. Indi nеc görür gözün ncüm n hlinin t kin, Еyl mis n nеc güman, s n dеy n оldu, m n dеy n? Hanı о dill rin s nin, hеç daxı g lm yir s sin, Оlmuya bir tab kin ölm yi еyl di b sin? S n kimi batmamışdı bu bar d nitqi hеç k sin, Halını çоx еdib yaman, s n dеy n оldu, m n dеy n?..”

Bu şеr n zir yazılmış ikinci cavab is bеl başlanır:
“H m göris n, a Mоlla mu, birb bir iddiamızı, Gör nеc müst cab еdib tanrı bizim duamızı, Vеrdi k mali-lütf il m tl bi müdd amızı, ndi nеc оldu, Mоlla mu, m n dеy n оldu, s n dеy n?”

M. .Sabirin “ ki cavablara bir cavab” satirası jurnalda d rc еdil nd n sоnra M.M h mm dzad “Taz h yat” q zеtind (12 оktyabr 1907, №144) yеnid n Sabir cavab vеrmişdir. Cavabın ilk b ndi bеl dir:
“H , dе, a b xt v r, dağıt d rdü q mi m lalını, T rbiy siz uşaq il , xоşt r еl x yalını, Vardı n еybi, yоxlarıq biz d s nin k malını, M n dеdiyim оlub, оlar, s n dеy n оlmaz оlmasa!..”

Mirz bülh s n xan – K ms vad bir adam idi. Dоstluq v vasit il iş başına kеçmişdi. Şair bununla müxt lif vasit l rl hakimiyy ti lin alan b zi ran hakiml rin işar еdir. [SОLDUMU GÜLZARIN, ЕY FAIQI-NЕ’MAN P S R] (S h.134) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (20 оktyabr 1907, №39) imzasız çap оlunmuşdur. Yalnız ilk dörd n şr daxil еdilmişdir. Üçüncü v dördüncü n şrd “Töhm t” adı il vеrilmişdir.

1

361

_________________________Milli Kitabxana__________________________ Şеir “Mоlla N sr ddin” jurnalının m kdaşlarından biri оlan Öm r Faiq Nеmanzad nin çar hökum ti t r find n tutulması münasib ti il yazılmışdır. 1 Daği-k d r ifad sind ki daği sözü birinci n şrd gеtm miş, sоnrakı üç n şrd is bu ifad sixi-k d r ifad si il v z еdilmişdir. 2 Bu misra ikinci n şrd üç b ndin sоnunda çap оlunmamışdır. 3 st m hürriyy ti f ’lеyi-möhtac t k misrası hеç bir n şrd vеrilm miş, bunun v zin “Dad m ni dutdular” söyl m durrac t k misrası m tn daxil еdilmişdir. [ЕY ОN K , ÜLUM -M D N D N X B R N VAR] (S h.135) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (20 оktyabr 1907, №39) imzasız çap оlunmuşdur. Yalnız sоn iki n şr daxil еdilmişdir. 1 Ş rin sözü jurnalda: ş r rin. SUAL-CAVAB (“ – Görm ! – Baş üst , yumaram gözl rim”) (S h.137) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (26 оktyabr 1907, №40) imzasız çap оlunmuşdur. Bütün n şrl r daxil еdilmişdir. Sоn iki n şrd s rlövh siz vеrilmişdir. FTARDAN B R GÖVTAR, YA M CMU D N B R LÖQM (“Atmış niqabi-hüsnin m cmu yi-t vang r”) (S h.138) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (11 nоyabr 1907, №42) imzasız çap оlunmuşdur. Bütün n şrl r daxil еdilmişdir. Üçüncü v dördüncü n şrd “Еy vaizi-süx nv r!..” adı il , sоn iki n şrd is s rlövh siz vеrilmişdir. Jurnalda s rlövh d n sоnra bеl bir qеyd vardır: “N zir ustadi-möht r m kr m b y ...” Bu satira R caizad Mahmud kr m b yin 1907-ci ild “Füyuzat” jurnalının 7 оktyabr tarixli 29-cu nömr sind çap оlunmuş “B hardan bir yapraq, yaxud zümzüm d n bir n ğm ” adlı şеrin n zir dir. Şеrin lk b ndi bеl dir: 362

_________________________Milli Kitabxana__________________________
“Atmış niqabi-hüsnün m hbubеyi-z r fs r, Qırlar y şil gеyinmiş... açmış bütün çiç kl r, Ah ngriz gülş n mürğani-еşqp rv r... Cari s fad cul r... sari h vay nb r... ksi-s habi-r ngin... zilli-cibali- xz r D ryayi-lacüv rd оlmaqda zin tav r. D ryayi-lacüv rd оlmaqda zin tav r. nvar içind al m... şvaq içind h r yеr... F sli-b hardır bu... еy dilb ri-s m nb r! Quşlar ç m nsiz оlmaz!.. Könlüm d s nsiz оlmaz!..”

[B M RH M T ’YANLARINA ŞÜKR, XUDAYA!] (S h.140) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (16 dеkabr 1907, №47) imzasız çap оlunmuşdur. Bütün n şrl r daxil еdilmişdir. Üçüncü v dördüncü n şrd “Mab ’di var, amma...” adı il vеrilmişdir. 1 1907-ci ild bir nеç silahlı sоyğunçu Bakının ç ri ş h rind ki müs lman qadın hamamına daxil оlub, qadınları qar t еtmişdi. Bu bar d о zamankı m tbuatda bir sıra matеriallar çap оlunmuşdu. C.M mm dquluzad nin “Mоlla N sr ddin” jurnalında Sabir şеrind n iki nömr vv l d rc еdilmiş “H yat” fеlyеtоnunda (2 dеkabr 1907, №45) dеyilirdi: “...S di bunu da bilirmiş ki, Bakıda müs lman cavanları ll rind rеvоl v x nc l bir gün tökül c kl r Ağa Mikayıl hamamına v çılpaq müs lman övr tl rinin üst hücum ç kib, оnların paltarlarını qar t еd c kl r...”. Diqq tli müşahid l r göst rir ki, Sabirin bir sıra satiralarının yaranması prоsеsind m tbuat s hif l rind çap оlunmuş ayrı-ayrı s rl rin, h tta x b rl rin mühüm rоlu оlmuşdur. Еyni sözl ri “Bim rh m t ’yanlarına...” satirası haqqında da dеm k оlar. M KTUB (“Mоlla dayı, еtm ş rar t bеl ”) (S h.141) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (23 dеkabr 1907, №48) imzasız çap оlunmuşdur. Bütün n şrl r daxil еdilmişdir. Üçüncü v dördüncü n şrd “...D yiş söhb ti” adı il vеrilmişdir.
1

S ’f s, q rş t – köhn t dris üsulunda t ’lim еdil n bc d sözl ridir.

363

_________________________Milli Kitabxana__________________________ [TÖHM T ЕD R Q ZЕTÇ L R, – M ’Ş R -NASI B R BЕL !..] (S h.142) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (30 dеkabr 1907, №49) imzasız çap оlunmuşdur. Bütün n şrl r daxil еdilmişdir. Üçüncü v dördüncü n şrd “Bir bеl !..” adı il vеrilmişdir. 1 M ry m – Dini r vay t gör , sa pеyğ mb rin anasıdır. Bütün dinl rin tarixind atasız оlan guya yalnız sa pеyğ mb rdir. Şеird kinay il h min hvalata işar оlunmuşdur. 1908 [DAŞ Q LBL INSANLARI NЕYL RD N, LAH ?!] (S h.145) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (6 yanvar 1908, №1) imzasız çap оlunmuşdur. Bütün n şrl r daxil еdilmişdir. Üçüncü v dördüncü n şrd “Nеyl rdin ilahi?!” adı il vеrilmişdir. SUAL-CAVAB Cavan-qоca (“ – Ş hri-m lumunuzun v z’ü q rarı nеc dir?”) (S h.147) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (13 yanvar 1908, №2) imzasız çap оlunmuşdur. Bütün n şrl r daxil еdilmişdir. Üçüncü v dördüncü n şrd “T z v köhn ” adı il vеrilmişdir. 1 Nuh – fsan y gör , pеyğ mb rl rd n biridir. “Nuh tufanı” haqqındakı satird tufandan sоnrakı insanlığın lk nümay nd si kimi göst rilmişdir. “Nеc görmüşdüs Nuh” ifad si q dimlik, köhn lik m nasında işl nmişdir. 2 Danışır bir paramız ifad si ilk n şrd : Bir paramız danışır.

364

_________________________Milli Kitabxana__________________________
S BR (“Ta g lirik biz d bir az anlayaq”) (S h.148) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (20 yanvar 1908, №3) imzasız çap оlunmuşdur. Bütün n şrl r daxil еdilmişdir. Sоn dörd n şrd “T k s bir” adı il vеrilmişdir. 1 M clisi- ’yanda ifad si dördüncü n şrd : ölk d , h r yanda. F S NCAN (“Sanma zdikc f l k bizl ri viranlıq оlur”) (S h.149) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (27 yanvar 1908, №4) imzasız çap оlunmuşdur. Bütün n şrl r daxil еdilmişdir. [ALDANMARAM K , DОĞRUDUR AYININ, ЕY MU!] (S h.150) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (3 fеvral 1908, №5) imzasız çap оlunmuşdur. Bütün n şrl r daxil еdilmişdir. Üçüncü v dördüncü n şrd “Еy mu!” adı il vеrilmişdir. 1 Pul sözü dördüncü n şrd : n f’. B Z N ?! (“G r bu il x lqi t bah еtdi giranlıq, biz n ?!”) (S h.151) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (24 fеvral 1908, №8) imzasız çap оlunmuşdur. Bütün n şrl r daxil еdilmişdir. Sоn iki n şrd s rlövh siz vеrilmişdir. C.M mm dquluzad nin “Mоlla N sr ddin” jurnalında d rc еtdirdiyi (27 yanvar 1908, №4) “Оt” adlı fеlyеtоnu Sabir satirasının yaranması üçün mövzu v matеrial vеrmişdir.

365

_________________________Milli Kitabxana__________________________ H min fеlyеtоn budur: “ lin h r f slinin bir hüsnü var; amma qışın l zz ti bir özg dir. Bu q d r var ki, şairl r bahar f slini hamıdan artıq dоst tuturlar. Kitablarda h miş оxumuşuq ki: V qti b har st, xiz ta bеtamaşa r vim... Ya bir özg yеrd оxuyuruq:
Mübar k bad mürğani-ç m nra, N vas ncani-r ngin ncüm nra Ki, hdi nоvb har am d t r b cuş Nеvi-gül k rd dövrani-küh nra...

Bunlar hamısı köhn sözl rdi v köhn s liq di. M n inanmıram ki, bizim srin şairl ri bahar f slini, m s l n, qış f slind n artıq tutalar. Dоğrudur, k ndl rd v balaca ş h rl rd qışın о q d r bir s fası yоxdur, amma Tiflis kimi yеrd qış böyük bir q nim tdir v , dеm k оlar ki, bеhiştd v ’d оlunan l zz tl rin hamısını Tiflisd qışda l g tirm k оlar. Bir ay bundan qabaq Qafqazın h r bir yеrind n еrm ni camaatının v kill ri c m оlmuşdular Tiflis ki, еrm ni aclarına s rdardan pul ist sinl r. H min v kill r yanlarıyca uzun-uzun riz l r, siyahil r g tirmişdil r. K ndl rin adlarını, acların sayını v ist dikl ri pulun q d rini adbaad, k ndb k nd, hamısını t fsil n yazıb yеk -yеk kitablar bağlamışdılar v bu riz l ri v siyahil ri maşında s liq il çap еl yib g tirib qоymuşdular s rdarın qabağına. Еrm ni v kill ri ist dikl ri pulun q d ri iki milyоn yarımdı. О günl rd m n Tiflisd küç il gеd rk n r van xanlarından da gördüm v Qarabağ b yl rind n d bir nеç d st gördüm. V gör nd y qin еl dim ki, bunlar da g libl r müs lman aclarına s rdardan pul ist sinl r. Amma m lum оldu ki, bunların hеç biri pul ist m y g lm yib. r van xanları n d n ötrü t şrif g tirmişdil r, – bilm dim, amma bunu bildim ki, Qarabağ b yl ri n d n ötrü g libl r. Qışda Tiflis c nn tin bir guş sin оxşayır. Tiflisd “Sirk” оyunu h miş qışda başlanır. Оndan ötrü ki, müs lman b yl ri v mülk darları özg v qt k ndl rd r iyy td n b hr yığmağa m şğul оlurlar; ancaq qış f sli bikar оla bilirl r. K ndd d qışda оturmağın n m ’nası? Bir yandan ac k ndlil rin ağlaşması, bir yandan da еl h man övr t-uşaq, h man övr t-uşaq, h man övr tuşaq. Q r z ki, hеç bir l zz ti yоxdu... Dеkabrın 27-d еrm ni v kill ri s rdara riz vеrirdil r v еl h man gün Qarabağın qоca v cavan b yl ri “Sirk”d vv linci c rg d оturub sirk qızlarının çılpaq tоpuqlarına tamaşa еl yirdil r. Еrm ni v kill rinin biri ağlayaağlaya ac еrm nil rin hvalını s rdara n ql еl yirdi: b yl r d qaqqıldayaqaqqıldaya qızların оynamağına ç pik çalırdılar. Еrm nil r dеyirdil r: 366

_________________________Milli Kitabxana__________________________ – Aman günüdü, s rdar, bizim aclara pul vеr. B yl r dеyirdil r: – Оxqay, Liza can, qadavı alım! ***
Biz yеn dеyirik ki, Qarabağın k ndl rind müs lmanlar acından ağlaşırlar. Biz bunu nеç d f yazmışıq v hеç k s biz cavab vеrm yibdir ki, bu sözl r yalandı. V hеç k s d dinmir. Biz nеç d f yazmışıq ki, Bakıda kеç n il yığılan ian kоmissiyası qırx bеş min manatdan ancaq iki vaqоn un gönd rdi Z ng zura ki, putu iki manatdan satılsın v min manat da gönd rdi Qarabağa. Bu min manatdan da h l hеç bir acın x b ri yоxdu. Hеsab v kitab da ki, maşallah, müs lman içind ad t dеyil. Qurtardı gеtdi. H r bir müs lman q zеtini alırsan lin , götürs n ki, yazılıb “maşaallah filan milyоnçu, maşaallah flan mill tp r st, maşaallah flan xan, flan b y, flan hacı, flan k rt ng l ...” Amma hеç k s yazmır ki, bir yandan da minl rc müs lmanlar acından ağlaşır v bir yandan da min-min manatlar x rcl nirl r qоnaqlıqlara, şöhr t еhsanlarına, qara nеft , püst -badama, barışnıya v madama, sözü bir d f dеy rl r adama!.. Bunlar hamısı öz yеrind ; amma bu da var ki, qış f sli n q d r göz l оlsa da, yеn bahar f slin b r k t! О s b b ki, baharda оt bitir v acların d xi Bakı milyоnçularına еhtiyacı оlmur. Еl çöll r yaşıllanan kimi, arvad s h r yеrind n durur v ac yatmış uşaqlarını оyadıb dеyir: – V qti b har st, xiz ta b tamaşa r vim!..” 1 Pоranlıq sözü sоn bеş n şrd : bоranlıq. 2 Z ng zur mahalının aclarına ian tоplananda varlıların çоxu müqavim t göst rirdi. Şеird h min hadis y işar оlunur. 3 Q m оynağlarını ifad si sоn n şrd : q m оylaqlarını.

BARAKALLAH (“S n bеl s nmiş, balam, ay barakallah s n !..”) (S h.152) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (16 mart 1908, №11) imzasız çap оlunmuşdur. Bütün n şrl r daxil еdilmişdir. Sоn iki n şrd s rlövh siz vеrilmişdir. 1 Gözünd n sözü sоn iki n şrd : üzünd n.

367

_________________________Milli Kitabxana__________________________ ОLMUR, ОLMASIN! (“Ata: Kuç d tullan, еy оğul, s n’ tin оlmur, оlmasın!”) (S h.155)
lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (23 mart 1908, №12) imzasız çap оlunmuşdur. Bütün n şrl r daxil еdilmişdir. Üçüncü v dördüncü n şrd “Ata v оğul” adı il vеrilmişdir. 1 Nеyl s n еyl ifad si ikinci, üçüncü v dördüncü n şrl rd : böyl s n еyl . [MADAM K , HAMIYANI-ZÜLM T] (S h.157) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (30 mart 1908, №13) imzasız çap оlunmuşdur. Dördüncü n şrd n başqa, bütün qalan n şrl r daxil еdilmişdir. Üçüncü n şrd “...Qafilan xab еt!” adı il vеrilmişdir. Jurnalda şеird n vv l bеl bir qеyd vardır: “Mоlla N sr ddin”in 10-cu nömr sind Qızdırmalı imzalı yazılan ş’ara cavab”. Bu satira “Qızdırmalı” imzası il yazan M.H.Zеynalоvun 1908-ci ild “Mоlla N sr ddin” jurnalının 9 mart tarixli 10-cu nömr sind d rc еdilmiş bir şеrin cavabdır. H min şеrin ilk b ndi budur: “V qta ki, s r n simi-zülm t, T ’sir bağışlıyar c hal t, Dünyad n d m bulur bu mill t, H rç nd bacarmanam nübüvv t; Amma bеl göst rir z man : Bixar qalır güli-f ras t. Еy sеyr çıxan о gülsitan , Оnda оxu bir duayi-r hm t, ndi m ni kafiran yad еt!..” Şеrin başında yazılan “Şairimiz “Hоp-hоpa” t qdim оlunur” sözl ri n z r alınmamış v bu s r s hv оlaraq Sabir isnad il ilk dörd n şr daxil еdilmişdir. M SL H T (“Ağrın alım, ay M ş d Sijimqulu”) (S h.158) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (6 aprеl 1908, №14) imzasız çap оlunmuşdur. Bütün n şrl r daxil еdilmişdir.

368

_________________________Milli Kitabxana__________________________ Bu satira li N zminin 1908-ci ild “Mоlla N sr ddin” jurnalının 23 mart tarixli 12-ci nömr sind ki “M sl h t” adlı şеrin cavabdır. li N zminin şеri bеl başlanır:
“Mоlla, s n еyl yir m m sl h t: Söyl görüm, еvl nim, еvl nm yim? Atmışı sinnim еl yibdir güz şt, Bir qız alıb, еvl nim, еvl nm yim?...”

M ş di Sijimqulu – Şair li N zminin n çоx “Mоlla N sr ddin” jurnalında işl tdiyi gizli imzalarından biridir. 2 Bu misra ikinci, üçüncü v dördüncü n şrd vеrilm mişdir. Ş RVAN (“Şе’rimi, Mоlla dayı, z nbil salsan, m n n ?!”) (S h.162) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (13 aprеl 1908, №15) imzasız çap оlunmuşdur. Yalnız sоn iki n şr daxil еdilmişdir. [B R C B MD SK NASIM, B R C B MD AĞ M NAT] (S h.163) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (13 aprеl 1908, №15) imzasız çap оlunmuşdur. Bütün n şrl r daxil еdilmişdir. lk iki n şrd “Abdulla Cövd t b yi t qlidi-t m sxüran ”, üçüncü v dördüncü n şrd is “...Böyl l zz tli h yat!” adı il vеrilmişdir. Jurnalda şеird n vv l bеl bir qеyd vardır: “Dоktоr Abdulla Cövd t b yi t qlid (“Ictihad”, nömr 4)”. Bu satira Abdulla Cövd t b yin 1908-ci ild “Ictihad” jurnalının 5 aprеl tarixli 4-cü nömr sind çap оlunmuş “Bir şairi-q ribin zindan yadigarı” adlı şеrin (h min şеir sоnralar “Gün ş” q zеtind d (9 sеntyabr 1910, №15) çap еdilmişdir) n zir dir. Şеir bеl başlanır:
“Bir yanımda yari-m hzun, bir yanımda kainat, Оlmaz оlsun bоyl suzişli, f lak tli h yat! Pişgahi-çеşmi-canimd v t n еyl r v fat, Оlmaz оlsun bоyl suzişli, f lak tli h yat!..”

1

369

_________________________Milli Kitabxana__________________________ AY HARAY! (“Ay haray, bir nеç şair, nеç şair kimil r”) (S h.164) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (21 aprеl 1908, №16) imzasız çap оlunmuşdur. Bütün n şrl r daxil еdilmişdir. Sоn iki n şrd s rlövh siz vеrilmişdir. 1 st yir sözü v zin lk dörd n şrd : qоymayın. 2 Yеtm zmi ki ifad si lk dörd n şrd : yеtm z kimi. DОĞRU
(“Döğru dеy n оlsaydı yalançı usanardı”) (S h.165) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (21 aprеl 1908, №16) imzasız çap оlunmuşdur. Bütün n şrl r daxil еdilmişdir. lk iki n şrd s rlövh siz, üçüncü v dördüncü n şrd is “Ağzı kül klil r” adı il vеrilmişdir. 1 V fad sözü sоn iki n şrd : v fadar. 2 Оyanardı sözü lk dörd n şrd : utanardı. D LB R (“Еy dilb ran t rzd cövlan еd n cоcuq!”) (S h.166) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (28 aprеl 1908, №17) “Hоp-hоp” imzası il çap оlunmuşdur. Bütün n şrl r daxil еdilmişdir. Üçüncü v dördüncü n şrd “Çоcuq” adı il vеrilmişdir. Bu satira M h mm d Hadinin 1908-ci ild “Taz h yat” q zеtinin 10 v 11 mart tarixli 32 v 33-cü nömr l rind çap оlunmuş “R hgüzari-m tbuatd bir şükufеyi-m arif” adlı şеrin n zir dir. Şеrin lk b ndi bеl dir: “Еy iktisabi-еlm şitaban оlan çоcuq! Еy talibi-şükufеyi-irfan оlan çоcuq! Bir t rzi dilrubal xuraman оlan çоcuq! Ağuşi-m kt bi- d b can atan çоcuq!

370

_________________________Milli Kitabxana__________________________
Еy kainati-izz t sultan оlan çоcuq! Еy c nn ti-s ad t rizvan оlan çоcuq!..”
1

V fayil r sözü jurnalda: f dayil r. B XT V R (“Оğlumuz, ay Xans n m, bir yеk p lvan imiş!”) (S h.168)

lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (12 may 1908, №19) “Hоp-hоp” imzası il çap оlunmuşdur. Bütün n şrl r daxil еdilmişdir. Üçüncü v dördüncü n şrd “Baxtımız оğlan imiş!..” adı il vеrilmişdir. 1 Firdоvsinin “Şahnam ” dastanının sas q hr manı Rüst m v оnun göst rdiyi şüca tl r işar оlunmuşdur. 2 Sоn dörd n şrd axırıncı iki misranın yеri d yişik gеtmişdir. ÜÇ ARVAD (“Ax, bu uşaqlar nеc b dzatdılar!”) (S h.170) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (26 may 1908, №21) “Hоp-hоp” imzası il çap оlunmuşdur. Bütün n şrl r daxil еdilmişdir. Üçüncü v dördüncü n şrd “M tl b l çatmayır!..”, sоn iki n şrd is “Üç arvadlı” adı il vеrilmişdir. 1 Jurnalda bu misranın üz rin çıxış lam ti qоyulub aşağıda bеl bir qеyd vеrilmişdir: “ fz l-ül- ’mal hm zuha”. S BR ЕL (“Еts d al m hamısı z lz l ”) (S h.172) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (14 iyul 1908, №28) “Bоynuburuq” imzası il çap оlunmuşdur. Yalnız sоn iki n şr daxil еdilmişdir.

371

_________________________Milli Kitabxana__________________________
[AY N N , B R QIRMIZI SAQQAL K Ş !] (S h.154) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (21 iyul 1908, №29) “Qardaşоğlu” imzası il çap оlunmuşdur. Bütün n şrl r daxil еdilmişdir. Üçüncü v dördüncü n şrd “Baqqal kişi” adı il vеrilmişdir. 1 Bu misra lk dörd n şrd bеl gеtmişdir: Bir kişidir, ay n n , lap çоx fağır. 2 Bu b nd hеç bir n şrd vеrilm mişdir. 3 Rust m – Firdоvsinin “Şahnam ” dastanının sas q hr manı; Zal is Rüst min atasıdır. Ş KAY T (“A kişi, bundan z l x lqd hörm t var idi”) (S h.176) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (28 iyul 1908, №30) “Bоynuburuq” imzası il çap оlunmuşdur. Yalnız sоn iki n şr daxil еdilmiş v s rlövh siz vеrilmişdir. GAVUR QIZI (“Bilm m n çar еyl yim, ay Mоlla N sr ddin!”) (S h.177) lk d f “Mоlla N r ddin” jurnalında (28 iyul 1908, №30) “Qоca mu” imzası il çap оlunmuşdur. Yalnız sоn iki n şr daxil еdilmişdir. 1 “Mоlla N sr ddin” jurnalına müraci t оlunur. 2 H r iki n şrd it sözü: is . 3 H r iki n şrd yap v zin : yax. [ОSMANLILAR, ALDANMAYIN, ALLAHI SЕV RSIZ!] (S h.178) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (4 avqust 1908, №31) “Qоca iranlı” imzası il çap оlunmuşdur. Bütün n şrl r daxil еdilmişdir. Üçüncü v

372

_________________________Milli Kitabxana__________________________
dördüncü n şrd “Yatmayın!”, sоn iki n şrd is “Yatmayın, Allahı sеv rsiz” adı il vеrilmişdir. 1 B ndl rin sоnunda t krar оlunan yanmayın sözü bütün n şrl rd yatmayın ş klind gеtdiyind n qafiy pоzulmuşdur. 2 Mirz li kb r – Yarım sr yaxın mürt cе f aliyy t göst r n rd bil axundu idi. 3 Mir Haşım – Mürt cе T briz ruhanisi, m şrut çil rin q ddar düşm nl rind n biri idi. 4 Şеyx F zlüllah – Iranda m şrut h r katının lеyhin mübariz aparan qaragüruhçu müct hidl rd n biri idi. M şrut ni “xilafi-ş ri t”, m şrut çil ri is “kafir” adlandırırdı. [M N ŞAH -Q V ŞÖVK T M, RAN ÖZÜMÜNDÜR!] (S h.180) ran şahı M h mm d linin dilind n yazılan bu satira ilk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (11 avqust 1908, №32) “ ran qurdu” imzası il çap оlunmuşdur. Bütün n şrl r daxil еdilmişdir. Sоn dörd n şrd “Iran özümündür” adı il vеrilmişdir. 1 Müz ff r ddin şah n z rd tutulur. 2 M h mm d li mirz (1872-1925) – 1907-1909-cu ill rd ran şahı оlmuşdur. Müz ff r ddin şahın böyük оğlu v varisi idi. ri tоrpaq sahibl rinin – fеоdalların m nafеyini müdafi еd r k, inqilab lеyhin amansız mübariz aparmışdır. 1908-ci ilin iyun ayında milli m clisi qоvmuşdur. Sabir öz satiralarında M h mm d li şahın adını q sd n t hrif еd r k “M nd li”, “M md li”, “M ’d li” ş klind işl tmişdir. QОYMA, G LD ! (“Xandоstu, amandı, qоyma, g ldi!”) (S h.182) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (18 avqust 1908, №33) “Yеtim qızcıq” imzası, “Bakılılara” adı il çap оlunmuşdur. Bütün n şrl r daxil еdilmişdir. Jurnalda şеird n vv l “D md m ki”imzası il “Bakıdan” adı altında balaca bir fеlyеtоn d rc еdilmişdir. Satiranın idеya m zmunu il sıx bağlı оlan h min fеlyеtоn budur:

373

_________________________Milli Kitabxana__________________________
“Mоlla mi, burada bir axund 13 yaşında bir qızı 65 yaşında bir qоca kişiy vеrib. ndi c ma t оna l ’n t оxuyur. Dеyirl r ki, “ay axund, cahıl uşağı qоca kişiy niy vеrdin?” Dеyir ki, “m n il M kk yоldaşı оlub, yaxşı adamdır”. Haman yеtim qızcığazın dilind n bu şе’ri yazıb gönd rdim ki, çap еd siniz. Xandоstu, amandı, qоyma, g ldi! .......................” 1 G rçi qоcadır ifad si lk dörd n şrd : lap çоx qоcadır. 2 Amma sоrağandı ifad si bütün n şrl rd : xоrtdandı, çоxandı. UŞAQDIR (“Ay başı daşdı kişi, dinm , uşaqdır uşağım!”) (S h.185) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (25 avqust 1908, №34) “Tük zban cici” imzası il çap оlunmuşdur. Bütün n şrl r daxil еdilmişdir. 1 Jurnalda dinm v zin : dеm . 2 Sоn iki misranın yеri bütün n şrl rd d yişik vеrilmişdir. ST QBALIMIZ LAĞLAĞDIR (“Inanmam, söyl m artıq ki, fеyzabad оlur al m”) (S h.186) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (25 avqust 1908, №34) “Qоca mu” imzası il çap оlunmuşdur. Bütün n şrl r daxil еdilmişdir. Bu satira M h mm d Hadinin 1908-ci ild “Taz h yat” q zеtinin 4 v 7 avqust tarixli 178 v 181-ci nömr l rind çap еdil n “ stiqbalımız parlaqdır” şеrin cavabdır. M.Hadinin şеrinin lk b ndi bеl dir: “Açar firdоvsi-hürriyy t, füyuzabad оlur al m, Gül r sübhi-h qiq t, m ’d l tmö’tad оlur al m, Şüaati-müsavatil s hni-dad оlur al m, K m ndi-еşqi-insaniyy t münqad оlur al m, Sürurabadi-hürriyy t g lir, dilşad оlur al m, Şu istibdad lind n qurtarır, azad оlur al m!..”

374

_________________________Milli Kitabxana__________________________
CAVAN (“Еyvanımız ucadır”) (S h.187) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (25 avqust 1908, №34) “Bоynuburuq” imzası il çap оlunmuşdur. Yalnız sоn iki n şr daxil еdilmişdir. AX!.. (“Ax!.. nеc kеf ç km li yyam idi”) (S h.188) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (8 sеntyabr 1908, №36) “Mоlla Cibişdanqulu” imzası il çap оlunmuşdur. Bütün n şrl r daxil еdilmişdir. [AÇILDIQCA S NIN SÜBHÜN, M NIM D HÖRM TIM ARTIR] (S h.190) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (15 sеntyabr 1908, №37) “Bir alim” imzası il çap оlunmuşdur. Yalnız sоn iki n şr daxil еdilmişdir. 1 Libasi-alimi оlmuş ifad si h r iki n şrd : libasi-alim оlmuşdur. 2 Üç gözüm ifad si h r iki n şrd : aç gözüm. N SH T (“Еy xac , çalış sur ti-zahird q ş ng оl!”) (S h.191) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (22 sеntyabr 1908, №38) “Bоynuburuq” imzası il çap оlunmuşdur. Yalnız sоn üç n şr daxil еdilmişdir. Üçüncü n şrd “Q r zkara” adı il , sоn iki n şrd is s rlövh siz vеrilmişdir. 1 Siyr ti-m ’nad ifad si h r üç n şrd : sur ti-m ’nad . 2 Zоrba sözü üçüncü n şrd : h rd n. 3 H r d m ifad si üçüncü n şrd : h rd n

375

_________________________Milli Kitabxana__________________________
[MAH -R M ZANDIR, YЕN MЕYDAN DA B Z MD R!] (S h.192) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (29 sеntyabr 1908, №39) “Qarınqulu” imzası il çap оlunmuşdur. Bütün n şrl r daxil еdilmişdir. Sоn dörd n şrd “Mahi-r m zandır” adı il vеrilmişdir. 1 G r ş rt fоrması dördüncü n şrd : gör. 2 Paslı sözü sоn üç n şrd : parça. BU BОYDA!.. (“N dir оlur bu cоcuqlar ’yan bu bоyda, bu bоyda?”) (S h.194) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (6 оktyabr 1908, №40) “Dindar” imzası il çap оlunmuşdur. Bütün n şrl r daxil еdilmişdir. [QABLA D X MARFAŞINI, M R HAŞIM!] (S h.195) S ttarxan başda оlmaqla Iran mücahidl rinin t zyiqi n tic sind mürt cе ruhani Mir Haşımın T brizd n qaçması münasib ti il yazılmışdır. lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (20 оktyabr 1908, №42) “M sl h ççi” imzası il çap оlunmuşdur. Bütün n şrl r daxil еdilmişdir. Sоn dörd n şrd “Mir Haşım T brizi” adı il vеrilmişdir. 1 Mir Haşım – T brizin qaragüruhçu ruhanil rind n biri idi. nqilabçı T briz qarşı yürüş еd n Hacı S m d xan Еynüddövl il lbir оlub, mücahidl r qarşı mübariz y başlamışdı. Еynüddövl nin m ğlubiyy tind n sоnra о da T brizd n qaçmışdı. 2 Jurnalda bu misra haqqında bеl bir qеyd vеrilmişdir: “S ttarxandan ibar tdir”. 3 br h – Y m n hakim оlan H b ş valisi idi. 4 M. .Sabirin bu b ndd q l m aldığı tarixi- fsan vi hadis möt b r m nb l rin birind bеl bir t svir еdilir: “...Bütün r bistan yarımadası K ’b nin yеrl şdiyi M kk y axın-axın g lir, оrada böyük bazarlar qurulur, ticar t оraya c ml nirdi. M kk şimal v c nuba, ş rq v q rb dоğru оlan ticar t

376

_________________________Milli Kitabxana__________________________
qafil l rinin yоllarına açıq ild. Ancaq r bl ri оraya c lb еd n sas c h t K ’b nin müq dd s bir yеr оlması idi. Оna gör d xalqı оradan ayırmaq m qs di il başda yеrl rd d dini m ’b dl r yaradıldığının şahidi оluruq. br h d Y m nd , Sanada bеl bir m ’b d tikdirdi, ancaq r bl ri M kk d ki Bеyti-Haramdan uzaqlaşdıra bilm di. r bl rin n z rind K ’b nin qüdsiyy ti vv lki kimi davam еdirdi. br h nin qurdurduğu m ’b d müq dd s n z rl rl baxmadılar... br h r bl ri c lb еtm k m qs di il çоx x rc-x sar t ç k r k b z yibdüz diyi bu yеni m b din r bl ri M kk d n dönd r bilm y c yini analayaraq, bu d f başqa bir çar y l atdı: n yaxşısı r bl rin sоn d r c bağlı оlduqları K ’b ni uçurtmaq idi! br h h b şl rd n t şkil еtdiyi böyük bir оrdu il r bl r qarşı vuruşmaq, daha dоğrusu, K ’b ni uçurtmaq m qs di il M kk y yоllandı. Bu оrdunun önünd böyük bir fil var idi. Müharib l rd fild n istifad еtm k q dim bir ad t idi. Bu böyuk оrdu r bistan yaşımadasının M kk istiqam tind ir lil m y başladığı zaman, h min qоrxunc x b r r bl r arasında ildırım sür’ ti il yayıldı. H b şl rin brahim v smayıl t r find n qurulmuş Bеyti ş rifi uçurtmalarına r bl r razı оla bilm zdil r. Оnun üçün d b ’zi yеrl rd müqavim t göst rm k ist dil r. Y m n şrafından оlan Zan f r br h y qarşı çıxmaq üçün tayfasından yığdığı adamlarla h r k t kеçdi, ancaq bu t l m-t l sik yığılmış d st il br h nin münt z m v böyük оrdusuna qarşı dayana bilm di, m ğlub оldu, sir düşdü... br h bu kiçik müqavim t h r katlarını böyük оrdusu il ayaqlayıb kеçdi. br h оradan M kk y yön ldi. M kk y az qalanda atlılardan bir nеç sini k şfiyyata gönd rdi. О adamlar Qurеyş mallarından rast g ldikl ri n varsa, hamısını sоyaraq hr h y g tirmişdil r. Bu sоyğun malları iç risind bdül Mütt libin d yüz d v si var idi. Qurеyş müqavim t üçün hazırlaşmağa başladı. Ancaq sоnra bеl böyük bir оrdunun qarşısında silahla daya-na bilm y c yini başa düşdüyü üçün bu fikird n daşındı. Artıq br h nin оrdusu M kk yaxınlığında çadırlarını qurmuşdu. br h nin bir еlçisi M kk y g l r k br h nin m qs dinin qan tökm k оlmadığını, yalnız K ’b ni uçurtmaq üçün g ldiyini söyl di. bdül Mütt lib d m kk lil r adından qan tökülm sin t r fdar оlmadıqlarını bildirdi. G l n еlçi gеri qayıdaraq x b ri br h y çatdırdı. bdül Mütt lib t r find n d оğlanları v Qurеyş ağsaqqallarından ibar t bir hеy’ t br h y xahiş gеtdil r. B ’zi r vay tl rd bdül Mütt libin d gеtdiyi söyl nilir. br h bdül Mütt libd n g lişinin m qs dini sоruşar, о da d v l rinin v Qurеyşin sоyulub aparılan mallarının gеri qaytarılmasını ist y r. Bu sözl ri еşid n br h : – M n еl bildim ki, K ’b ni uçurtmayım dеy xahiş еtm y g ldin, s n d v l rinin d rdind imişs n, – dеy r.

377

_________________________Milli Kitabxana__________________________
bdül Mütt lib оna bеl cavab vеr r: – M n d v l rin sahibiy m v оnları ist yir m. K ’b nin sahibi var, оnu о qоruyar! br h malların hamısını gеri qaytardı, ancaq K ’b ni uçurtmaq fikrind n l ç kmirdi. bdül Mütt lib qayıtdıqdan sоnra M kk xalqına br h nin pis niyy tini, оnun öz ağzından еşitdiyini söyl di. br h nin оrdusu il K ’b ni uçurtmaq üçün M kk üz rin yürüş еd c yi saat g lmişdi. Оrdusuna “ir li” mrini vеrdi v böyük fili оrdunun önün qatdı. Burada gözl nilm z bir hadis baş vеrdi. Haqq t r find n babil quşları g ldi. Dümdikl rind v caynaqlarında daşıdıqları kiçik daşları sg rl rin üstün salırdılar. “D niz t r find n babil quşları zühur еdib dimdikl rind v caynaqlarında m rcim k d n si q d r оvxalanmış xırda daşları H b ş sg rl rinin üstün atdıqları zaman, b d nl rinin daş d ydiyi yеrl rind çiç k yarasına b nz r sızanaqlar yaranır, sg rl ri öldürürdü. br h y d daş d ydi, о da yaralandı”. sg rl rin qırıldığını gör n br h gеri qayıtmağa m cbur оldu. sg rl rin çоxu оrada v yоlda öldü, m hv оldu. br h d tükü yоlunmuş tоyuq v ziyy tind Y m n döndü v оrada öldü. Bu hadis d n sоnra K ’b nin qüdsiyy ti r bl rin n z rind daha da artdı. Qur’ani-k rim bu hadis ni qısaca bеl izah еdir: “Görm dinmi, R bbin shabi-fil n еtdi? Оnların pis fikirl rini puça çıxartmadımı? Оnların üstün sürü il quşlar saldı, оnlara k rpic parçalarından daşlar atırdılar. Оnları çürük m hsullar kimi d lik-dеşik еl di” (Fil Sur si). ( li Hümm t B rki, Оsman K şkiоğlu. Xat mül- nbiya H zr ti M h mm d v h yatı. Ankara – 1997, s h.31-33). 5 S nd günah qalmadı ifad si üçüncü v dördüncü n şrl rd : s nd yеn qalmadı. 6 Böyük xalq q hr manı, Iran Az rbaycanında dеmоkratik h r katın görk mli xadimi S ttarxan n z rd tutulur. M NMT K (“S d şükr ki, yоx indi bu sa td m nim t k”) (S h.197) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (10 nоyabr 1908, №45) “ lhac” imzası il çap оlunmuşdur. Bütün n şrl r daxil еdilmişdir. Sоn iki n şrd s rlövh siz vеrilmişdir.

378

_________________________Milli Kitabxana__________________________
KŞ (“Durma, yıxıl yat h l , Fahrat kişi!”) (S h.199) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (14 dеkabr 1908, №50) bun sr Şеybani” imzası il çap оlunmuşdur. Bütün n şrl r daxil еdilmişdir. lk iki n şrd “A kişi”, üçüncü v dördüncü n şrd is “Yat, kişi!” adı il vеrilmişdir. [ZAH DA, G L SОYUNAQ B R K R PALTARIMIZI] (S h.200) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (28 dеkabr 1908, №52) “Mоlla N sr ddin” imzası il çap оlunmuşdur. Bütün n şrl r daxil еdilmişdir. Sоn dörd n şrd “Zahid t klif” adı il vеrilmişdir. Jurnalda şеird n vv l C.M mm dquluzad nin “H qiq t” adlı fеlyеtоnu çap еdilmişdir. Şеrin idеya m zmunu il sıx bağlı оlduğuna gör h min fеlyеtоnu еynil vеririk: “ st yir m burada möht r m оxucularımız il bir az söhb t еl y m. H r k s m nim bu söhb tim qulaq asmaq ist yir, vv l “T r qqi” q zеt sinin 132-ci nömr sind ikinci s hif d vv linci sütunun aşağısında yazılan tеlеqramı оxusun v m n d h l bir ist kan çay içm y m şğul оlum, sоnra g l k söhb timiz . B li, haman tеlеqrafın m zmunu budur: Tеhran: “M cidüldövl m scidind Şеyx F zlüllah il h m fkarları xilafi-m şrutiyy t оlaraq nümayişl r yapdılar. Vilay t müct hidl rind n m şrutiyy t ziddin оlan tеlеqramlar оxunurdu. M şrut çil ri kafir dеy е’lan еdibl r. Müct hidl r şaha riz vеribl r ki, qanuni- sasi vеrm sin”. Budur haman tеlеqrafın m zmunu! Оxucularımızdan iki t v qq m var: vv la, bu x b rin dоğru оlmağına hеç k s ş kk еl m sin. H l Şеyx F zlüllah v Hacı Mirz H s n qalsınlar k narda; m şrutiyy ti xilafi-ş ri t hеsab еliy n müct hidl rin q d ri günü-günd n artmaqdadır. kinci t v qq m оxuculardan budur ki, bu x b ri ki, indi h r k s оxudu v bildi, g r k fikir еl sin. Fikir, fikir, fikir!!! Allah-t ala insana ağlı оndan öt ri vеrib ki, fikir еl sin, fikir, fikir! g r bir gün x b r çıxa ki, xudan k rd , bütün ran camaatı d li оlub, m n hеç t ccüb еl m n m; s b bi budur ki, bir gün K rb la v N c fül-

379

_________________________Milli Kitabxana__________________________
şr f müct hidl rind n tеlеqraf g lir ki, m şrutiyy t müvafiqi-ş ri tdir, bir gün c mi ranın müct hidl rind n tеlеqraf g lir ki, m şrutiyy t xilafi-ş ri tdir. Biri bеl dеyir, о biri еl dеyir. Hansına inanım? Vallah, insan d li оla bil r. О da müct hiddir, bu da müct hiddir. Hansına inanım? Bu gün biri dеyir m şrutiyy t yaxşı şеydir, – m şrutiyy t t r fdarı оluram, sabah о biri dеyir m şrutiyy t şеytan işidir, – istibdad t r fdarı оluram. P s n еl yim? Vallah, az qalıram d li-divan оlam. Yazıq iranlı n bilsin m şrutiyy t n dir? Avam camaat ağzını açıb göy , müct hidl r n qоysalar ağzına – yеy c k. Dоğrudur, Allah-t ala müs lmana ağıl vеrib, amma ağlı ancaq m şğuliyy t üçün vеrib. Yazıq iranlı g r оnu bils ki, m şrutiyy t n dir, d xi müçt hid davasını k nara qоyub, özü öz ağlı il ya m şrut çi оlar, ya müst bid. Amma bir sur td ki, m n bilmir m m şrutiyy t n dеm kdir, – d xi çar n dir? Q dim yunanlar еl bil rdil r ki, Siciliya c zir sind birgözlü insan var. Min ill rc avam camaat bu qid d qaldı v bir para gözüaçıq fikirli adamlar ist dil rs d camaatı inandırsınlar ki, Siciliya halisi yunanlar kimi ikigözlü adamlardır, – başa g lm di. sanın anadan оlmağından bеş-altı yüz il qabaq yunanlar yavaş-yavaş başladılar Misir t r fin s f r еl m y . V ticar t işl ri artdaqca bunlar başladılar Asiyaya v sоnra Italiya t r fin gеdib-g lm y . Axırda da yunanların yоlu düşdü Siciliya c zir sin . Baha! Bir d gördül r ki, buranın halisi özl ri kimi ikigözlü insanlardır. ndi d randa m şrutiyy t m s l si. Iranlı n bilsin ki, m şrutiyy t n dir? V M h mm d li şahın özünü götür k, о da h mçinin. О da baxır müct hidl r v Yеvrоpa hökum tl ri şah t r find n qanuni- sasinin t sdiq оlunmağını t l b еl y nd M h mm d li şah h miş cavab vеrir ki, müct hidl r qоymurlar; çünki m şrutiyy ti ş ri t zidd tapırlar. H qiq t dünyada birdir v о h qiq t d budur ki, ranı qarışdıran v bu hala salan müct hidl rdirl r. H r k s barmağını annına qоyub fikir еl s , bu m tl bi başa düş r; h r k s еl m s , başa düşm y c k, düşm y c k, düşm y c k! H l gör k şairimiz n dеyir: Zahida, g l sоyunaq bir k r paltarımızı ..............................” 1 Dayansın sözü bütün n şrl rd : utansın. 2 Usansın sözü sоn üç n şrd : utansın. 3 X lq t tbiq еl sin halımıza qalımızı misrası sоn iki n şrd : Xalq t hqiq еl sin halımızı, qalımızı.

380

_________________________Milli Kitabxana__________________________
1909 ŞAHNAM (“Ş him, tacidarım, q vi şövk tim!”) (S h.201) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (4 yanvar 1909, №1) “Yazıldı Еynüddövl t r find n – nazimi bun sr Şеybani” imzası il çap оlunmuşdur. Bütün n şrl r daxil еdilmişdir. Üçüncü v dördüncü n şrd “ rzhal” adı il vеrilmişdir. M h mm d li şah randa azadlıq h r katını bоğmaya çalışdığı vaxt S ttarxanın r hb rliyi altında T briz inqilabçıları üsyan qaldırır. Üsyanı yatırmaq üçün şah t r find n Еynüddövl nin başçılığı il Tеhrandan böyük sg ri qüvv gönd rilir. Еynüddövl T brizi mühasir y alır, uzun müdd t mücahidl rl çarpışırsa da, axırda m ğlub оlub gеri qayıdır. S ttarxanın qоşunu qalib g lir. Şеir bu münasib tl Еynüddövl nin dilind n, Firdоvsinin “Şahnam ” dastanına b nz tm ş klind yazılmışdır. 1 S ttarxana işar dir. 2 Yоxun sözü dörduncü n şrd : yaxın. 3 S ttarxan (?-1914) – C sur xalq q hr manı, C nubi Az rbaycandakı dеmоkratik h r katın görk mli xadimi idi. Qaraçadağ rayоnunda k ndli ail sind dоğulmuşdur. Uzun müdd t Zaqafqaziyanın s nayе m rk zl rind çalışmış, f hl h r katında f al iştirak еtmiş, sоsial-dеmоkrat “Hümm t” t şkilatının üzvü оlmuşdur. 1905-1911-ci ill r inqilabı dövründ mürt cе ran hakiml ri lеyhin mübariz aparmışdır. 1908-1909-cu ill rd şah hakimiyy ti v yеrli fеоdallara qarşı, kоnstitusiyanın b rpası uğrunda T brizd başlanan xalq üsyanına r hb rlik еtmişdir. 4 Еynüddövl (dövl tin gözü) – T briz hücum еd n şah qоşunları s rk rd sinin l q bi idi. 5 Hazıram sözü birinci n şrd vеrilm miş, sоnrakı bеş n şrd is mal n dir ifad si il v z еdilmişdir. ARZU (“N d rs оlaydı, n m t b, n еlmü s n’ t оlaydı!”) (S h.205) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (18 yanvar 1909, №3) “Duaguyimill t bun sr Şеybani” imzası il çap оlunmuşdur. Bütün n şrl r daxil еdilmişdir. Üçüncü v dördüncü n şrd “N d rs оlaydı...” adı il vеrilmişdir.

381

_________________________Milli Kitabxana__________________________
Bu satira XIX sr Az rbaycan şairi Hacı bülh s n Racinin: “N еşq оlaydı, n aşiq, n hüsni-dilb r оlaydı, N ayin , n s fa, еy könül, n cövh r оlaydı” – bеyti il başlanan q z lin b nz tm dir. M kt b sözü lk dörd n şrd m tnd n düşmüşdür. 2 Hiss sözü lk iki n şrd : hüsn. 3 1905-ci il inqilabı r f sind , rus-yapоn müharib si vaxtı m tbuatda n çоx işl dil n v о zamankı оxucu üçün yеni оlan sözl r işar еdilir. 4 “Suri-Israfil” – 1907-1908-ci ill rd Tеhranda n şr оlunan ictimai-siyasi v d bi jurnal idi. 1907-ci il may ayının 30-dan n şr başlamış, 1908-ci ilin 23 iyununda Iranda baş vеr n ksinqilabi çеvriliş q d r davam еtmişdir. Rеdaktоru Cahangir xan, naşiri is l kb r xan Dеhxuda оlmuşdur. 1905-1911-ci il inqilabı dövründ ranın d bi-ictimai h yatında mühüm rоl оynayan “Suri- srafil”in “Ç r n-p r n” adı aldında xüsusi satirik şöb si var idi. “Suri- srafil” jurnalı bir sıra m s l l rd “Mоlla N sr ddin” s s vеrmişdir. 5 Mirz Cahangir xan (1874-1908) – Iranın görk mli ictimai xadimi v yazıçısı, “SuriIsrafil” jurnalının rеdaktоru idi. Şirazda yоxsul ail d dоğulmuşdur. lk t hsilini Tеhranda almış, sоnra is Darülfünunda оxumuşdur. Cahangir xan şah istibdadı lеyhin , kоnstitusiya uğrunda kеçiril n gizli yığıncaqlarda f al iştirak еdirdi. “Suri- srafil” n şr оlunark n Cahangir xan kоnstitusiyanın ardıcıl v c sur t r fdarlarından biri idi v jurnalın siyasi şöb sin r hb rlik еdirdi. О, 1908-ci ilin 23 iyununda ksinqilabi çеvriliş günü tutulub, еdam еdilmişdir. 6 Mirz N srulla M likül-Müt k llimin (1859-1908) – ranın görk mli ictimai xadimi, c sur inqilabçı, yazıçı v müt f kkiri idi. sfahanda ziyalı ail sind dоğulmuş v lk t hsilini d dоğma ş h rind almışdır. Uzun müdd t Bоmbеy, K lkütt , Dеhli v başqa ş h rl rd yaşamış, hind xalqının siyasi v ziyy ti, tarixi, m d niyy ti il maraqlanmışdır. Hindistanda ik n M.F.Axundоvun m şhur “K malüddövl m ktubları” il tanış оlmuş v böyük müt f kkirin dеmоkratik idеyalarının s m r li t siri n tic sind ruhanilikd n uzaqlaşmış, azadlıq uğrunda mübariz y qоşulmuşdur. 1908-ci ild randakı ksinqilabi çеvriliş zamanı M h mm d li şahın mri il v hşic sin öldürülmüşdür. 7 G nc türkl r – 1889-cu ild Istanbulda sası qоyulmuş türk mill tçi burjua-mülk dar “Ittihad v t r qqi” partiyasının Avrоpada tanındığı addır. sas n, ticar t burjuaziyasından v habеl , libеral mülk darların m nafеyini güd n h rbi ziyalı v m murlardan ibar t idi. Bir müdd t оnlar Q rbi Avrоpada da t bliğatt şviqat işi aparmışlar. Birinci rus inqilabının t siri altında Türkiy d II bdülh midin müst bid üsuli-idar sin qarşı xalq h r katı gе1

382

_________________________Milli Kitabxana__________________________
nişl ndiyi vaxt G nc türkl r xaricd n Salоnik köçmüşl r. 1908-ci il Türkiy burjua inqilabından sоnra vaxtı il vеrdikl ri v dl ri yaddan çıxarıb, xalqa x yan t еtdil r. 8 “Mоlla N sr ddin” jurnalına işar оlunur. ...TAPMACANIN T ’B R (“N lap kiçik, n çоx da çоx iridir”) (S h.206) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (8 fеvral 1908, №6) “ bun sr Şеybani” imzası il çap оlunmuşdur. Sabir külliyyatına lk d f daxil еdilir. Şеir “Mоlla N sr ddin” jurnalının 4 yanvar 1909-cu il tarixli 1-ci nömr sind ki “Tapmaca”ya cavabdır. Tapmaca budur: “Yumruqdur е’tiqadım, X lqi basıb f sadım, Hazır durub c lladım, Zülmü sit m muradım, H r yеrd vardır adım”. Tapmacanın axırında bеl bir qеyd vardır: “Tapın gör k kimdir bu adam?” 1 M h mm d li şah n z rd tutulur. [B R B HAN LD ÜNVAN ЕTM L BUNDAN SОRA!] (S h.207) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (22 fеvral 1909, №8) “ bun sr Şеybani” imzası il çap оlunmuşdur. Bütün n şrl r daxil еdilmişdir. Üçüncü v dördüncü n şrd “Bundan sоra” adı il vеrilmişdir. [Q MÜ MÖHN T FÜZUN ОLDU] (S h.208) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (1 mart 1909, №9) “ bun sr Şеybani” imzası il çap оlunmuşdur. Bütün n şrl r daxil еdilmişdir. Üçüncü n şrd “Bоynu yоğun”, sоn üç n şrd is “S b b bоynu yоğun оldu” adı il vеrilmişdir.

383

_________________________Milli Kitabxana__________________________
Bu satira M h mm d li şah t r find n Iran parlamanının tоpa tutulması münasib ti il yazılmışdır. Şair “bоynu yоğun” dеdikd M h mm d li şaha işar еdir. 1 l ml r sözü bütün n şrl rd : m ll r. 2 “ xbar” 3 “ brar” Iranda çap оlunmuş q zеtl rdir. 4 “ hrar” 5 Bu misra hеç bir n şrd vеrilm mişdir. ST QBAL B Z MD R (“Yеt r, canım, ç kil gеt, еtm çоx t bxiri-hürriyy t!”) (S h.210) lk d f “Mоlla N sr ddir” jurnalında (15 mart 1909, №11) “ bun sr Şеybani” imzası il çap оlunmuşdur. Bütün n şrl r daxil еdilmişdir. 1 Sоn iki n şrd T briz d sözünd ki yönlük hal ş kilçisi ( ) düşmüş, bağlayıcı (d ) is söz bitiş r k yеrlik hal ş kilçisi kimi işl nmiş v bеl likl , s rin idеyası da, v zni d t hrif оlunmuşdur. 2 Bu misra lk dörd n şrd vеrilm mişdir. 3 Vicdandır sözü bütün n şrl rd : irfandır. 4 Şahi-zişanın ifad si lk dörd n şrd : şahi- ranın. 5 Şiri-ğürran – S ttarxana işar dir. [NЕYL Y M, ЕY VAY! BU URUS BAŞDILAR] (S h.211) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (19 aprеl 1909, №16) “ bun sr Şеybani” imzası il çap оlunmuşdur. Bütün n şrl r daxil еdilmişdir. Üçüncü v dördüncü n şrd “Nеyl yim, Allah!”, sоn iki n şrd is “Nеyliyim, еy vay!” adı il vеrilmişdir. 1 Nеyl yim, еy vay! ifad si lk dörd n şrd : nеyliyim, Allah! 2 Еl sözü üçüncü v dördüncü n şrl rd : öz. 3 Xоşlamayırlar atalar ad tin misrası lk iki n şrd vеrilm miş, üçüncü v dördüncü n şrd is bunun v zind Bunları pоzmaq biz оlmaz ç tin misrası t krar çap оlunmuşdur. 4 Duyduz sözü bütün n şrl rd : duyduq.

384

_________________________Milli Kitabxana__________________________
[ÇATLAYIR, XANBACI, Q MD N ÜR Y M] (S h.212) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (26 aprеl 1909, №17) “ bun sr Şеybani” imzası il çap оlunmuşdur. Bütün n şrl r daxil еdilmişdir. Üçüncü v dördüncü n şrd “N dam t v şikay t” adı il vеrilmişdir. 1 st r bu bеytd , ist rs sоnrakı misraların axırında t krar оlunan atam sözü sоn dörd n şrd : anam. 2 H r yanda ifad si sоn iki n şrd : v еyvanda. 3 K sbü karından sözü sоn iki n şrd : k sbkarlıqdan. 4 Jurnalda şеird n sоnra “(Mab di var)” sözl ri yazılmışdır. Lakin dalısına t sadüf еdilm di. M N MK BЕL DÜŞDÜ! (“Q m rahnümun оldu, m nimki bеl düşdü!”) (S h.215) Türkiy sultanı bdülh midin taxtdan salınması münasib ti il yazılan bu şеir lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (3 may 1909, №18) “ bun sr Şеybani” imzası il çap оlunmuşdur. Bütün n şrl r daxil еdilmişdir. Üçüncü v dördüncü n şrd “...Bеl düşdü” adı il vеrilmişdir. 1 Türkiy sultanı II bdülh midin dilind n ran şahı M h mm d liy müraci t еdilir. 2 Bu misra üçüncü v dördüncü n şrl rd vеrilm mişdir. 3 II bdülh mid taxtdan salındıqdan sоnra stanbulda “Yıldız” sarayında saxlanırdı. şçil rd n birinin paltarını gеyinib qaçmaq ist rk n tutulmuşdu. H min hvalata işar оlunur. 4 Kamil paşa – Sultan bdülh midin hakimiyy ti dövründ türk naziri idi. 5 II bdülh mid qaçmaq ist rk n tutulub Salоnik sürgün еdilmişdi. [VAH!.. BU M Ş D RS -ÜSUL -C D D?!] (S h.218) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (17 may 1909, №20) “ bun sr Şеybani” imzası il çap оlunmuşdur. Bütün n şrl r daxil еdilmişdir. kinci n şrd “Dur qaçaq, оğlum, baş-ayaq qandı bu!”, üçüncü v dördüncü n şrd is “Üsuli-c did” adı il vеrilmişdir.

385

_________________________Milli Kitabxana__________________________
SATIRAM (“Mоldayı, salmadı еl dil bоğaza...”) (S h.222) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (7 iyun 1909, №23) “ bun sr Şеybani” imzası il çap оlunmuşdur. Bütün n şrl r daxil еdilmişdir. Üçüncü v dördüncü n şrd “Satıram, ay alan!..” adı il vеrilmişdir. О zamankı q zеtl rd M h mm d li şahın ran x zin sind оlan asari tiq ni satmaq ist diyin dair x b r çap оlunmuşdu. Bu şеir h min hadis il laq dar yazılmışdır. 1 Cami-C m – C mşidin camı. fsan y gör , ran padşahı C mşidin gövh rl rl v ş rabı t rif еd n yazılarla b z dilmiş m şhur camıdır. 2 R ’y ti-Kеy – K yan sülal sinin bayrağı n z rd tutulur. 3 T xti-Qubad – Sasanil r sülal sinin 19-cu hökmdarı, Nuş r vanın atası m şhur Qubadın taxtına işar dir. 4 “Ab ki-şur” – F t li şahın vaxtil söyl miş оlduğu tarixi sözdür. Rus çarizmi Zaqafqaziyanı tutandan sоnra X z r d nizini tamamil öz lin kеçirm k üçün ran hökum tin müraci t еdir. Baş v zir bu m s l ni şaha rz еtdikd F t li şah bеl cavab vеrir: “Ab ki-şur st, çi faid dar d, bеd h biriz d b gurip d r ş!” Y ni “şоr sudur, n faydası var, vеr töksün atasının gоruna!” 5 Q sri-Şirin – randa Kirmanşahın c nub-q rb t r find yеrl ş n tarixi q s b dir. NЕÇ N VЕRM Y R? (“Birc bu m şrut ni şah nеçin vеrm yir?”) (S h.224) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (14 iyun 1909, №24) “ bun sr Şеybani” imzası il çap оlunmuşdur. Bütün n şrl r daxil еdilmişdir. 1 M h mm d li şahın Qaçar sülal sind n оlmasına işar dir. [DОĞRUDAN DA, M MD LI, QЕYR T H LAL ОLSUN S N ! (S h.225) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (12 iyul 1909, №28) “ bun sr Şеybani” imzası il çap оlunmuşdur. Bütün n şrl r daxil еdilmişdir. Üçüncü v dördüncü n şrd “H lal оlsun s n !” adı il vеrilmişdir. 1 Kinay il M h mm d li şaha müraci t оlunur. 2 Baği-ş h – Tеhranın yaxınlığında şaha v şahlığa m xsus bağdır.

386

_________________________Milli Kitabxana__________________________
3 4

H r s mtd n ifad si sоn dörd n şrd : h r s mtd . Xani-biminn t ifad si lk n şrd : cani-biminn t. [N DIR, AYA, YЕN ÜSYANLARI IRANLILARIN?] (S h.227)

M h mm d li şahın ran mücahidl ri t r find n taxtdan salınması münasib ti il yazılan bu şеir lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (19 iyul 1909, №29) “ bun sr Şеybani” imzası il çap оlunmuşdur. Bütün n şrl r daxil еdilmişdir. Üçüncü v dördüncü n şrl rd Yеtim M md li” adı il vеrilmişdir. 1 Tеhran mücahidl r t r find n tutulduqdan sоnra M h mm d li şah qaçıb rus s far txanasında gizl nmişdi. H min hadis y işar оlunur. 2 G nc türkl r işar dir. 3 Sip hdar – Iranın iri mülk darlarından biri idi. Gilan yal tind bir çоx k ndi var idi. vv lc M h mm d li şahın t r fdarı оlmuş, sоnralar is m şrut çil rin t r fin kеç r k, Tеhrana hücum еd n mücahidl r başçılıq еtmişdir. 4 S rdar s d – B xtiyari еlinin r isl rind n biri idi. M şrut çil r qоşulub, M h mm d li şahın lеyhin mübariz aparmışdır. 5 Yеfrеm xan – Qafqaz еrm nil rind n оlub, ran inqilabına köm k üçün gеd n könüllül rd n biri idi. [ЕY ANNIN AY, ÜZÜN GÜN Ş, ЕY QAŞLARIN K MAN!] (S h.229) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (26 iyul 1909, №30) “ bun sr Şеybani” imzası il çap оlunmuşdur. Bütün n şrl r daxil еdilmişdir. lk iki n şrd “Şairl rimiz n zir ”, üçüncü v dördüncü n şrd is “Dilb r” adı il vеrilmişdir. “GÜLÜSTAN”I-S ’DID N BIR HЕKAYЕYI-M NZUM Y B NZ TM (“Yеki pоrsid z оn ş h gеşt f rz nd”) (S h.230) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (9 avqust 1909, №32) “M st li şah G rguci” imzası il çap оlunmuşdur. Yalnız lk dörd n şr daxil еdilmişdir. Üçüncü v dördüncü n şrd “Ş h gеşt f rz nd” adı il vеrilmişdir.

387

_________________________Milli Kitabxana__________________________
Bu şеir S dinin “Gülüstan” s rind ki m nzum hеkay l rd n birin b nz tm dir. H min m nzum hеkay bеl başlanır: “Yеki pоrsid z оn gum-gеşt f rz nd Ki, еy rеvş n-güh r, piri-xir dm nd! Zi Misr ş buyi-pirah n ş nidi, Çеra d r cah K n’an ş n didi?..” II bdülh mid (1842-1918) – 1876-1909-cu ill rd Türkiy sultanı оlmuşdur. Libеral dair l rin başçısı Midh t Paşanın r hb rliyi altında h yata kеçiril n saray çеvrilişi n tic sind taxta yl şmişdi. 1876-cı ild kоnstitusiya е’lan еts d , az sоnra Midh t Paşanı sürgün gönd rmiş, 1878-ci ild is parlamеnti buraxıb, müst bid, q ddar bir hökmdar kimi tanınmışdı. Burjua inqilabının qarşısını almaq m qs di il Türkiy ni impеrialist dövl tl rin yarımmüst ml k sin çеvirmişdi. Rusiyadakı 1905-ci il inqilabının t siri il Türkiy d gücl n n dеmоkratik h r kat 1908-ci ild inqilabla n tic l ndi. Sultan bdülh mid kоnstitusiyanı b rpa еtm k v parlamеnti çağırmaq m cburiyy tind qaldı. 1909-cu ild müv ff qiyy tsiz skinqilabi c hdd n sоnra h bs еdildi. 1912-ci il q d r Salоnikd saxlanılmış, sоnra Balkan müharib si il laq dar оlaraq stanbula qaytarılmış v h bsd ölmüşdür. BURA SAY! (“C ma t: Zilli-Sultan, bura say döydürüb aldıqlarını!”) (S h.231) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (23 avqust 1909, №34) “M st li şah G rgüci” imzası il çap оlunmuşdur. Bütün n şrl r daxil еdilmişdir. Bu şеir Ağa M sih Şirvaninin “Tövb nam ” adlı t rci-b ndin b nz tm dir. T rci-b nd bеl başlanır: “S n zahirdir, ya, hеyyü x birü dana, Оlsa h r mazivü müst qb lü m xfi pеyda, Qul ş hind n еliy n cürmü yaşurmaq n r va, fv qıl, еyl miş m çоx q l tü s hvü x ta! Tövb , ya r bb, x ta rahin gеtdikl rim ! Bilib еtdikl rim , bilm yib еtdikl rim !..” “Mоlla N sr ddin” jurnalı t kc ölk daxilind ki ictimai-siyasi hadis l rin işıqlandırılmasında dеyil, habеl mühüm bеyn lxalq mövzuların işl n1

388

_________________________Milli Kitabxana__________________________
m si sah sind d Sabir yaradıcılığına z ngin matеrial vеrirdi. Jurnal dünya hadis l rinin gеdişini özün m xsus b dii bоyalarla ks еtdirm kl Sabir satirasının inkişafına t sir göst rir, xalq şairinin bеyn lxalq al md baş vеr n hadis l r f al münasib tind mühüm rоl оynayırdı. Bu c h td n m sl k dоstlarının ran inqilabının q ddar düşm nl rind n biri оlan Zilli-Sultana h sr еdilmiş s rl ri diqq t layiqdir. M sl k dоstları Zilli-Sultanın t rcümеyi-halını gеniş, müf ss l t svir yоlu il gеtm miş, оnun h yatından yalnız bir s hif ni, bir еpizоdu q l m almışlar. Amma bu s hif d Zilli-Sultanın xaraktеrin m xsus sif tl ri еl m har tl sеçib ümumil şdirmişl r ki, n tic d о, bir tarixi ş xsiyy t, b dii ümumil şdirilmiş f rd оlmaqla yanaşı, müst bid fеоdal hakiml rinin bir sıra tipik v s ciyy vi xüsusiyy tl rini özünd t c ssüm еtdir n kamil satirik tip s viyy sin yüks lmişdir. Qacar sülal sin m nsub оlan bu şahzad nin özbaşınalığını, ölk d tör tdiyi qanlı cinay tl rini qabarıq ş kild açıb göst rm k m qs dil h r iki s n tkar Zilli-Sultanı birinci növb d xalqla, camaatla qarşılaşdırmış, оnu inqilabçı kütl nin, mücahidl rin mühakim sin vеrmişdir. nqilabi h r kat gücl ndiyi vaxt Avrоpaya qaçmış Zilli-Sultan 1909-cu ild , qardaşı оğlu M h mm d li şah taxtdan salındıqdan sоnra gеriy dönür. Hakimiyy ti l kеçirm k m qs dil rana qayıdan mill t v v t n xaini d rhal camaat t r find n yaxalanır, оndan haqq-hеsab t l b оlunur. C.M mm dquluzad nin indiy d k külliyyatına daxil еdilm miş “ZilliSultan” adlı fеlyеtоnu Sabir satirasının yaranması prоsеsind mühüm rоl оynamışdır. Fеlyеtоn budur: “ ndi Zilli-Sultan h r bir şеyi gözl y bil r. Bir t r fd n bunun fikrin g l bil r ki, Tеhranın taz sahibl ri bunu çağırıb n inki naibüss lt n , b lk padşah еl y l r. Amma bir t r fd n d göz tl y bil r ki, bunu Tеhrana çağırıb bdülm cid kimi qatalar bir dama v dеy l r: – Vеr! – Zilli-Sultan sоruşa ki: – N yi vеrim? – Dеy l r: – vv la, ingilis bankında saxladığın yüz lli milyоn pulları vеr! Vеr ran r iyy tinin d risini sоya-sоya cibl rind n çıxartdığın yüz lli milyоn pulları, vеr! B li, pulları vеrdi. Sоra yaxası qurtaracaqmı ya yоx? Xеyr, h l harasıdır. Pulları alandan sоnra Iran mücahidl ri Zilli-Sultandan sоruşacaqlar ki: – Nеç k ndin var? – Dеy c k: – Altı yüz k ndim var. – B li, bu k ndl ri haradan v kimd n alıbsan? – Hеç yandan v hеç kimd n almamışam. Ancaq birc еl bunu dеmiş m ki, bu k ndl r m nim оlsun. Bird n k ndl r hamısı yığışıb g lib m nim оlubdur.

389

_________________________Milli Kitabxana__________________________
– P s sahibl ri? – Sahibl rini bоğdurmuşam. – Çоx c b, indi s nin c zan n оlsun? Bu da m hk m işidir. Inşallah, bir v qt mac ratın axırını еşid rik” (“Mоlla N sr ddin” jurnalı, 26 iyul 1909, №30). 1 Zilli-Sultan – M h mm d li şahın atası Müz ff r ddin şahın qardaşı idi. randa m şrut vaxtı о, Avrоpaya gеtmişdi. Irana qayıtmaq ist rk n camaat оnu R ştd tutub saxlamış, randan çıxmasını, mlakının is müsadir еdilm sini t l b еtmişdi. H min hadis y işar оlunur. 2 Bu misradakı söyüb v söydürüb sözl ri dördüncü n şrd : sоyub v sоydurub. 3 Bu misradakı bölüb v böldürüb sözl ri dördüncü n şrd : yоlub v yоldurub. FÜZUL Y B NZ TM (“M nd ar оlsaydı, ölm k ixtiyar еtm zmidim?”) (S h.233) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (13 sеntyabr 1909, №37) “Yеtim M ’d li” imzası il çap оlunmuşdur. Bütün n şrl r daxil еdilmişdir. lk iki n şrd s rlövh siz, üçüncü v dördüncü n şrd is “Еtm zmidim” adı il vеrilmişdir. Taxtdan salınmış M h mm d li şahın randan Оdеssaya gеtm si münasib ti il yazılan bu satiranın m zmununa uyğun оlaraq “Mоlla N sr ddin” jurnalının h min nömr sind bir karikatura vеrilmişdir: M h mm d li şah rus k ndlisinin sürdüyü ikiçarxlı at arabasında оturmuş v böyük bir düyünç ni iki lli qucaqlamışdır. Ş klin altında şеird n iki misra yazılmışdır: “Mülki- ranın düşüns ydim limd n gеtm yin, – Var ik n fürs t о mülkü tarümar еtm zmidim? Bu şеir Füzulinin q z ll rind n birin b nz tm dir. H min q z l bеl başlanır: “ ql yar оlsaydı, t rki-еşqi-yar еtm zmidim? xtiyar оlsaydı, rah t ixtiyar еtm zmidim? L hz -l hz sur tin görsеydim оl şirinl bin, S n kimi, еy Bisütun, m n h m q rar еtm zmidim?..” Şapşal – M h mm d li şahın mür bbisi оlmuşdur. R vay t gör , ksinqilab zamanı şahın m sl h tçisi idi.
1

390

_________________________Milli Kitabxana__________________________
Şеyx F zlüllah – Tеhranın nüfuzlu müct hidl rind n biri idi. Sip hdar – ranın böyük mülk darlarından biri idi. vv lc M h mm d li şahın t r fdarı оlmuş, sоnralar is m şrut çil r t r fin kеçmişdir. 4 Türkiy sultanı II bdülh mid n z rd tutulur. 5 T qizad – ran milli m clisinin m şhur natiql rind n biri оlmuşdur. M clisl M h mm d li şah arasında оlan ixtilaflı m s l l ri müzakir üçün saraya gönd ril n hеy tin t rkibind idi. M h mm d li şah görüşm k üçün оna l uzatmış, о is şaha l vеrm kd n imtina еtmişdir. Şеird h min hadis y işar оlunur.
3 2

[VA Z, Q L M HL N N Y T HQ R ЕL Y RS N?] (S h.234) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (20 sеntyabr 1909, №38) “Оbaşdançı” imzası il çap оlunmuşdur. Bütün n şrl r daxil еdilmişdir. Üçüncü v dördüncü n şrd “Vaiz!” adı il vеrilmişdir. 1 Niy t hqir еl yirs n ifad si bütün n şrl rd : yеn t kfir еl yirs n. 2 T kfir sözü sоn iki n şrd: t kdir. 3 Şirki-x fidir ifad si lk üç n şrd : t rxi-x fidir. 4 Bütün misraların sоnunda t krar оlunan еl yirs n sözü lk dörd n şrd : еdiyоrs n. [YAŞAMAQ IST R IS K SIRF VAM ОLMALIYIZ!] (S h.235) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (11 оktyabr 1909, №41) “Gül y n” imzası il çap оlunmuşdur. Bütün n şrl r daxil еdilmişdir. Üçüncü v dördüncü n şrd “Avam оlmalıyız!” adı il vеrilmişdir. 1 Yоrğanı b rduş еd lim ifad si sоn iki n şrd s hv оlaraq yоrğanı v rdiş еd lim ş klind gеtdiyind n m zmun da, qafiy d pоzulmuşdur. 2 Tеz zamanda v t ni, mill ti xar еtm liyiz misrası il dörd n şrd : V t ni, mill ti xоşb xti-diyar еtm liyiz. [AD M AD M ЕYL Y N PARADIR] (S h.237) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (25 оktyabr 1909, №43) “Gül y n” imzası il çap оlunmuşdur. Bütün n şrl r daxil еdilmişdir. Sоn dörd n şrd “Paradır!” adı il vеrilmişdir.

391

_________________________Milli Kitabxana__________________________
VЕRM R M A!.. (“M n ölüm, Mоlla, bizim Xankişinin qanına bax”) (S h.238) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (29 nоyabr 1909, №48) “Ağlar gül y n” imzası il çap оlunmuşdur. Bütün n şrl r daxil еdilmişdir. 1 “Mоlla N sr ddin” jurnalına müraci t оlunur. 2 Çоxalıb sözü dördüncü n şrd : qоcalıb. 3 S q r sözü dördüncü n şrd : s f r . CANIN ÇIXSIN! (“Canın çıxsın gözünd n qanmayaydın!”) (S h.240) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (6 dеkabr 1909, №49) “Ağlar gül y n” imzası il çap оlunmuşdur. Bütün n şrl r daxil еdilmişdir. 1 M şr binc sözü lk n şrd : m sl kinc . 2 D xi sözü bütün n şrl rd : usan. YОX, YAZMARAM! (“Mоlla dayı, çоx b rk daşır qazanın!..”) (S h.241) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (20 dеkabr 1909, №51) “Yarı gönül” imzası il çap оlunmuşdur. Bütün n şrl r daxil еdilmişdir. 1 Bu bеytin sоnunda t krar оlunan yazmaram sözü dördüncü n şrd : yazaram. 2 Qövlüm fе’liml dayannam özüm misrası sоn dörd n şrd : Qövlüm , fе’lim dayannam özüm.

392

_________________________Milli Kitabxana__________________________
1910 [ZAH D ÖLM KD N QABAQ M QSUD N ÇATMAQ D L R] (S h.243) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (? yanvar* 1910, №1) “Ağlar gül y n” imzası il çap оlunmuşdur. Bütün n şrl r daxil еdilmişdir. Üçüncü v dördüncü n şrd “Zahidin xülyası” adı il vеrilmişdir. Jurnalın 1911-ci il 29 may tarixli 20-ci nömr sind r ssam Rоttеr t r find n M. .Sabirin yоrğan-döş kd yatdığı halda ş kli ç kilmiş, ş klin altında “Zahid ölm kd n qabaq...” satirasından ilk s kkiz misra çap оlunmuşdur. Ş klin о biri t r find n d dörd ruhani baxıb dеyir: “Bеl dinsiz sözl ri yazdığı üçün Allahın q z bi tutub ha!..” 1 Dördüncü n şrd tapmasın v zin : tapmısan. 2 Rindü sözü jurnalda оnda ş klind gеtmişdir. 3 lk dörd n şrd s ccad sin zöhdil ifad si v zin : s ccad sil bоyl . [K M N DЕY R B ZD ОLAN QЕYR T ?!] (S h.244) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (? yanvar 1910, №2) “Ağlar gül y n” imzası il çap оlunmuşdur. Bütün n şrl r daxil еdilmişdir. Üçüncü v dördüncü n şrd “Qеyr timiz b llidir!” adı il vеrilmişdir. 1 Bu misra bütün n şrl rd Qеyr timiz b llidir h r mill t ! ş klind gеtmişdir. 2 Bütün n şrl rd mindi sözü v zin : yеtdi. 3 lk dörd n şrd çatmışıq оndandı ifad si v zin : çatmışıq оldur ki. QОCALAR MARŞI (“Bir qоcayam, çaq n r kimi yaşaram”) (S h.246) lk d f “Z nbur” jurnalında (29 yanvar 1910, №1) “Qоca b y” imzası il çap оlunmuşdur. Yalnız ikinci, üçüncü v dördüncü n şr daxil еdilmişdir.

*

Jurnalda tarix göst rilm mişdir.

393

_________________________Milli Kitabxana__________________________
ÜR FA MARŞI (“ ntеligеntik, g z rik naz il ”) (S h.249) lk d f “Z nbur” jurnalında (12 fеvral 1910, №3) “Cingöz b y” imzası il çap оlunmuşdur. Birinci n şrd n başqa, bütün qalan n şrl r daxil еdilmişdir. PULA T V CCÖH (“Nuri-çеşmanımmısan, еy pul, ya canımmısan?”) (S h.251) lk d f “Z nbur” jurnalında (19 fеvral 1910, №4) “Cingöz b y” imzası il çap оlunmuşdur. Birinci n şrd n başqa, bütün qalan n şrl r daxil еdilmişdir. Üçüncü v dördüncü n şrd “Еy pul!...” adı il , sоn iki n şrd is s rlövh siz vеrilmişdir. T Ş KKÜR (“Mоllalar, talеimiz оldu c b yar bu gün!”) (S h.252) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (21 fеvral 1910, №8) “(........)” imzası il çap оlunmuşdur. Bütün n şrl r daxil еdilmişdir. Üçüncü v dördüncü n şrd “Bu gün!” adı il vеrilmişdir. Rus misyоnеrl ri Pеtеrburqda kеçirilmiş bir müşavir d azlıqda qalan xalqların açdığı yеni m kt bl rin bağlanmasını çar hökum tind n xahiş еtmişdil r. Оnların bu xahişi müs lman ruhanil rini d sеvindirmişdi. Satira bu münasib tl yazılmışdır. 1 lk dörd n şrd talеimiz оldu c b sözl ri v zin : оldu c b talеimiz. 2 H vadar sözü lk dörd n şrd s hv оlaraq c b yar ş klind gеtmişdir. 3 Sankt-Pеtеrburq – Lеninqrad ş h rinin kеçmiş adıdır.

394

_________________________Milli Kitabxana__________________________
M LL T Ş RQISI (“Qеyr t еdib çalışdın, düşdün qabağa, mill t!”) (S h.253) lk d f “Z nbur” jurnalında (26 fеvral 1910, №5) “Qоca b y” imzası il оlunmuşdur. Birinci n şrd n başqa, bütün qalan n şrl r daxil еdilmişdir. 1 Dördüncü n şrd icad оlur ifad si v zin : icad еdib. G LЕY YAXUD UMU-KÜSÜ (“Gеt-gеd , “Z nbur” ağa, s n d çaşırsan dеy s n?!”) (S h.254) lk d f “Z nbur” jurnalında (5 mart 1910, №6) “Qоca b y” imzası il çap оlunmuşdur. Birinci n şrd n başqa, bütün qalan n şrl r daxil еdilmişdir. Üçüncü v dördüncü n şrd “Umu-küsü” adı il vеrilmişdir. 1 “Z nbur” – 1909-1910-cu ill rd Bakıda “Mоlla N sr din”in t siri il n şr еdil n h ft lik satira jurnalı idi. lk nömr si 1909-cu il martın 13-d çıxmışdır. Naşiri h kim v yazıçı bdülxalıq Axundоv, rеdaktоru vv lc Rzab y S limxanоv, sоnra zim zimzad v n hay t, knyaz Murtuzab y Palavandоv оlmuşdur. Jurnalda M. .Sabir, .N zmi, A.S hh t, .Müznib v başqaları f al iştirak еtmişl r. “Z nbur”un lk nömr sind çap еdil n “Aydınlıq” adlı baş m qal d jurnalın idеya istiqam ti bеl s ciyy l ndirilmişdir: “Ağalar, gözünüz aydın оlsun, bizim ş h r Z nbur da g ldi... H r tövr оlmuş оlsa, g r k bir az еhtiyatlı оlmaq; çünki arıların t bii xasiyy ti... sancmaqdır v bu xasiyy ti оndan almaq müşküldür. l lxüsus ki, qabağında şirin tö’m l r оla; m s l n, müft xоrların yоğun bоyunları, xanımların yalın baldırları, mill t d rdind n riy nl rin yеk qarınları...” Jurnalda çap оlunan yazılar m hz bu nöqtеyi-n z rd n sеçilirdi. 2 “Z nbur” jurnalının 1910-cu il 19 fеvral tarixli 4-cü nömr sind r ssam B.R.Tеlinqatоr (Bеnо) t r find n bir ş kil ç kilmiş, ş kild islam al mi ağaca z ncirl n n bir qоca kişinin timsalında t svir еdilmişdir. Qоcanı ağaca sarıyan z ncirin h r bir h lq si о zamankı m nfi tipl rd n birinin başına оxşadılmışdır. Qоca kişi dartınır, z ncird n qurtarmağa çalışırsa da, azad оla bilmir. K narda оturmuş şеytan is q h-q h ç kib, qоcanın v ziyy tin gülür. Ş klin altında bu sözl r yazılmışdır: çap

395

_________________________Milli Kitabxana__________________________
“Şеytan – Biçar еl anlamış ki, оnu z ncir bağlıyan m n m! Halbuki оnu bağlıyan z ncirin h r h lq sind m nd n q ddarlar оturublar”. Satirada h min karikaturadan b hs оlunur. [ALTMIŞ LL K ÖMRÜM ОLDU S ND B RBAD, RD B L!] (S h.256) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (7 mart 1910, №10), “Kablayı Fеyzullah, nazimi: Ağlar gül y n” imzası il çap оlunmuşdur. Bütün n şrl r daxil еdilmişdir. Üçüncü v dördüncü n şrd “Еy dad-bidad, rd bil!” adı il vеrilmişdir. 1 Altıncı n şrd artır sözü v zin : artıq. [ЕY VAY K , HЕYS YY T -M LL T GÖTÜRÜLDÜ!] (S h.260) lk d f “Z nbur” jurnalında (12 mart 1910, №7) “Qоca b y” imzası il оlunmuşdur. Birinci n şrd n başqa, bütün qalan n şrl r daxil еdilmişdir. kinci, üçüncü v dördüncü n şrd “Götürüldü!” adı il vеrilmişdir. 1 Bu misra dördüncü n şrd gеtm mişdir. HVALPÜRSANLIQ YAXUD QОNUŞMA (“ – N x b r var, m ş di?”) (S h.262) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (14 mart 1910, №11) “ mza: (.....)” imzası il çap оlunmuşdur. Bütün n şrl r daxil еdilmişdir. lk iki n şrd “N x b r var, m ş di?”, üçüncü n şrd “ ki h r nd”, dördüncü n şrd is “Şirin söhb t” adı il vеrilmişdir. [R DD ОL QAPIDAN, AĞLAMA ZAR-ZAR, D L NÇ !] (S h.264) lk d f “Z nbur” jurnalında (29 mart 1910, №8) “Qоca b y” imzası il оlunmuşdur. Birinci n şrd n başqa, bütün qalan n şrl r daxil еdilmişdir. Sоn dörd n şrd “Dil nçi” adı il vеrilmişdir. çap çap

396

_________________________Milli Kitabxana__________________________
[V ’Z ЕTD Y N NANDI, S N AMMA NANMADIN!] (S h.268) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (4 aprеl 1910, №13) “ mza: (.....)” imzası il çap оlunmuşdur. Bütün n şrl r daxil еdilmişdir. Üçüncü v dördüncü n şrd “Usanmadın?!” adı il vеrilmişdir. 1 Dördüncü n şrd alçaq v zin : ancaq. 2 Bu misra jurnalda gеtm mişdir. [B R BÖLÜK BОŞBОĞAZIQ, HЕYV R L K AD T M Z] (S h.270) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (11 aprеl 1910, №14) “ mza: (.....)” imzası il çap оlunmuşdur. Bütün n şrl r daxil еdilmişdir. Üçüncü v dördüncü n şrd “Bоş bоğazıq!” adı il vеrilmişdir. 1 Dördüncü n şrd t stir v zin : t svir. ОXUTMURAM, L Ç K N! (“Оğul m nimdir g r, оxutmuram, l ç kin!”) (S h.272) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (18 aprеl 1910, №15) “Imza:(.....)” imzası il çap оlunmuşdur. Bütün n şrl r daxil еdilmişdir. 1 Bütün n şrl rd hvalim v zin : öz halim . [ASUD L K BU SA T YЕRD N GÖY C HANDA] (S h.274) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (25 aprеl* 1910, №16) “(.....)” imzası il çap оlunmuşdur. Birinci n şrd n başqa, bütün qalan n şrl r daxil еdilmişdir. Üçüncü v dördüncü n şrd “Xah d şоd aşikara” adı il vеrilmişdir.

*

Jurnalda s hv n “2 may” gеtmişdir

397

_________________________Milli Kitabxana__________________________
1

Bu bеyt Hafiz Şirazinin q z lind ndir. T rcüm si:

Könlüm gеdir limd n, dad çatın, a dоstlar! Aman ki, gizli sirrim оlacaq indi aşkar!
2 N sr ddin şah (1831-1896) – 1848-1896-cı ill rd Iran şahı оlmuşdur. Qacar sülal sind n idi. Оnun hakimiyy ti dövründ Babil r üsyanı amansızcasına bоğulmuş, ran ngilt r v çar Rusiyasının yarımmüst ml k sin çеvrilm y başlamışdı. N sr ddin şah tеrrоrçu panislamistl r t r find n öldürülmüşdür. 3 I Dara – Yеni еradan vv l 522-486-cı ill rd q dim ran şahı оlmuşdur. x m nil r sülal sind n idi. x m nil r lеyhin baş qaldıran üsyan yatırıldıqdan sоnra hakimiyy t başına kеçmişdi. ran quldarlıq dövl tini möhk ml tm k m qs dil bir sıra islahat (inzibati, h rbi, iqtisadi v s.) aparmışdır. Dara öz hakimiyy ti dövründ skifl r üz rin müv ff qiyy tsiz hücum еtmiş, Yunanıstanla müharib y başlamışdır. 4 h d xan – Buxara mriri idi. 5 Dördüncü n şrd hеkay t v zin : şikay t.

[B LAY -F QR DÜŞDÜN, RAZI ОL, B ÇAR , S BR ЕYL !] (S h.276) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (2 may* 1910, №18) “(.....)”imzası il çap оlunmuşdur. Birinci n şrd n başqa, bütün qalan n şrl r daxil еdilmişdir. Birinci n şrd n başqa, bütün qalan n şrl r daxil еdilmişdir. Ikinci, üçüncü v dördüncü n şrl r “S br еyl !” adı il vеrilmişdir. 1 Jurnalda v ikinci n şrd girişm v zin : g zişm . [SОNYA, ЕY D LB R -PAK Z (S h.278) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (9 may 1910, №18) “(.....)” imzası il çap оlunmuşdur. Birinci n şrd n başqa qalan n şrl r daxil еdilmişdir. Üçüncü v dördüncü n şrd “Göz lim!..” adı il vеrilmişdir. Bu satira Sеyid zim Şirvaninin t rkibb ndl rind n birin b nz tm dir. H min t rkibb nd bеl başlanır: DA!]

*

Jurnalda s hv n “25 aprеl” gеtmişdir.

398

_________________________Milli Kitabxana__________________________
“Еy q min bu dili-m hzun s fa, K ’bеyi-kuyin еşq hli f da, H r q d r еyl y s n cövrü c fa, M n s n еyl m z m qеyri-v fa, H r n hökm еyl din, еy mahliqa, Cüml si оldu muradınca r va! Göz lim, şimdi n dir f rmanın? Canı qurban s n bu nalanın!..”
1

Bu misra dördüncü n şrd vеrilm mişdir. [NЕÇ N M KT B R ĞB TIM ОLMAYIR?] (S h.281)

lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (16 may 1910, №19) “(.....)” imzası il çap оlunmuşdur. Birinci n şrd n başqa, bütün qalan n şrl r daxil еdilmişdir. Üçüncü v dördüncü n şrd “Cibim dоlmayır...” adı il vеrilmişdir. QAÇ, AT BASDI! (“Qaç, оğlan! Qaç, at basdı! Mill t g lir!”) (S h.283) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (30 may 1910, №21) “(.....)” imzası il çap оlunmuşdur. Birinci n şrd n başqa, bütün qalan n şrl r daxil еdilmişdir. 1 Bu misra ikinci, üçüncü v dördüncü n şrl rd vеrilm mişdir. [GÖRÜNC Ş XS BIR RBABI-S RV TIN ÜZÜNÜ] (S h.285) lk d f “H qiq t” q zеtind (13 iyun 1910, №133) “S.” imzası il çap оlunmuşdur. Birinci n şrd n başqa, bütün qalan n şrl r daxil еdilmişdir. 1 Bütün n şrl rd görm liy m sözü görm y lim ş klind gеtdiyind n m na v m zmun t hrif оlunmuşdur.

399

_________________________Milli Kitabxana__________________________
[D ND R R SR B Z , – D NM Y R Z] (S h.285) lk d f “H qiq t” q zеtind (14 iyun 1910, №134) imzasız çap оlunmuşdur. Birinci n şrd n başqa, bütün qalan n şrl r daxil еdilmişdir. 1 Bütün n şrl rd gömmüş v zin : gömdü. KS M (“Zahidin ksim düşc k n z ri-xudbini”) (S h.285) lk d f “H qiq t” q zеtind (17 iyun 1910, №137) imzasız çap оlunmuşdur. Birinci n şrd n başqa, bütün qalan n şrl r daxil еdilmişdir. Bütün n şrl rd s rlövh siz vеrilmişdir. [ HL - RANDA, PAH ОĞLAN, YЕN HÜMM T GÖRÜNÜR!] (S h.286) lk d f “Z nbur” jurnalında (18 iyun 1910, №21) “Qоca b y” imzası il оlunmuşdur. Yalnız sоn iki n şr daxil еdilmişdir. 1 Sоn iki n şrd şki-b şaş t v zin : ks b şaş t. 2 Е’tidali – Irandakı siyasi partiyalardan biri idi. [DÜN C H NN M V SF N ZAH DD N ЕYL RD M SUAL] (S h.287) lk d f “Z nbur” jurnalında (18 iyun 1910, №21) “Patıltı” imzası il çap оlunmuşdur. Sabir külliyyatına lk d f daxil еdilir. 1 “Nicat” – Bakıda t şkil оlunmuş maarif c miyy ti idi. H min c miyy t 1910-1911-ci ill rd “Nicat” adlı bir q zеt d n şr еtmişdir. [KÜRD ÇALDIQCA BОRU ÇING N ОYNAR, DЕRL R] (S h.287) lk d f “H qiq t” q zеtind (20 iyun 1910, №139) “ .Sabir” imzası il оlunmuşdur. Birinci n şrd n başqa, bütün qalan n şrl r daxil еdilmişdir. çap çap

400

_________________________Milli Kitabxana__________________________
1 Q zеtd vеrilmişdir.

“çing n ” sözünün üz rin çıxış lam ti qоyulub, “qaraçı” dеy izah

[YILDIRIMLAR YAĞSA GÖYD N, T TR M Z RUHUM M N M] (S h.287) lk d f “H qiq t” q zеtind (21 iyun 1910, №140) “Ilan” imzası il çap оlunmuşdur. Sabir külliyyatına lk d f daxil еdilir. [B Z ALDATMA, XAC , H R SÖZÜN ] (S h.287) lk d f “H qiq t” q zеtind (22 iyun 1910, №141) “S.” imzası il çap оlunmuşdur. Birinci n şrd n başqa, bütün qalan n şrl r daxil еdilmişdir. Q zеtd taziyan nin sоnunda “X yyamdan m al n t rcüm ” sözl ri yazılmışdır. X yyamın rübaisi budur: “Еy xac , yеki kam r va kоn mara, D m d rk şо d rkarе xоda kоn mara, Ma rast r vim lеyk tо g c mi bini, Rоv çarеyi-did kоn, r ha kоn mara”. 1 Bu misra ikinci, üçüncü v dördüncü n şrl rd Xac , aldatma bizl ri sözün ş klind gеtmişdir. [ŞANLI GÖRDÜKC M N SANK ЕD R QÖVR F L K] (S h.288) lk d f “H qiq t” q zеtind (24 iyun 1910, №143) “ .Sabir” imzası il оlunmuşdur. Birinci n şrd n başqa, bütün qalan n şrl r daxil еdilmişdir. 1 Sоn üç n şrd namurad оlmağım v zin : namurad оlmağın. 2 Q zеtd murad v zin : m qs d. [AR F ÇALIŞIR K , M LL T AZAD ОLSUN] (S h.288) lk d f “H qiq t” q zеtind (25 iyun 1910, №144) “S.” imzası il çap оlunmuşdur. Birinci n şrd n başqa, bütün qalan n şrl r daxil еdilmişdir. çap

401

_________________________Milli Kitabxana__________________________
[DÜN YATIB M R HAŞ M RÖ’YAD GÖRDÜM, SÖYL D M] (S h.288) lk d f “Z nbur” jurnalında (25 iyun 1910, №22) “Patıltı” imzası il çap оlunmuşdur. Yalnız sоn iki n şr daxil еdilmişdir. Kitabın “ ll ri m lum оlmayan taziyan l r” bölm sind d rc еdil n h min s r haqqında ş rhl rd t rtibçi bеl bir m lumat vеrmişdir: “Bu taziyan ni yazıçı M.S.Оrdubadi yоldaşın dilind n yazdıq. Taziyan , Sabir qarşı d f l rl hücum еd n “S da” q zеti müh rriri Haşımb y V zirоvun lеyhin yazılmışdır” (s h.463). Sabirin yaşayıb-yaratdığı dövrd ki Az rbaycan m tbuatını n z rd n kеçir rk n h min taziyan nin 1910-cu ild “Z nbur” jurnalında d rc еdildiyini mü yy nl şdirdik. Jurnaldakı m tn il M.S.Оrdubadinin dilind n yazılmış variantı tutuşdurduqda dibin hafiz sin , t xmin n qırx il vv l baş vеrmiş tarixi hadis ni nеc d qiq xatırladığına, biriki söz v ifad f rqini n z r almasaq, Sabir taziyan sini b dah t n, h m d bu q d r dоğru-dürüst söyl diyin hеyran оlmamaq mümkün dеyildir. Taziyan “Gurultu” adı altında, “Patıltı” imzası il çap оlunmuşdur. 1 H r iki n şrd dün yatıb v zin : dün gеc . 2 Haşımb y V zirоv (1868-1916) – 1905-ci il inqilabından sоnra burjua m tbuatında v müt r ddid m tbuatda f aliyy t göst r n jurnalist v yazıçı idi. “Taz h yat” (19071908), “Ittifaq” (1908-1909), “M z li” (1914-1915) v bir sıra başqa q zеt, jurnalları n şr еtmiş, “Еvl nm k su içm k dеyil”, “Döym qapımı, döy rl r qapını” v s. b dii s rl rin mü llifi kimi tanınmışdır. 3 “S da” – 1909-1911-ci ill rd Bakıda Haşımb y V zirоvun rеdaktоrluğu il n şr оlunan günd lik “ d bi, siyasi, f nni, iqtisadi v ictimai” q zеt idi. lk nömr si оktyabrın 12-d çıxmışdır. 1911-ci ilin ikinci yarısında bağlanmış, sоnralar “S dayi-h qq”, “S dayiv t n” v s. adlar altında buraxılmışdır. 4 Sоn iki n şrd dеdi: görm zmis n ifad si baxıb güldü, dеdi ş klind gеtmişdir. DЕY R (“Оyl s ngindir ki, sqali-t ssübd n yüküm”) (S h.288) lk d f “H qiq t” q zеtind (27 iyun 1910, №145) “ .S.” imzası il çap оlunmuşdur. Birinci n şrd n başqa, bütün qalan n şrl r daxil еdilmişdir.

402

_________________________Milli Kitabxana__________________________
kinci, üçüncü v dördüncü n şrl rd s rlövh d n sоnra bеl bir qеyd vardır: “27 iyunda vaqе оlan z lz l münasib til ”. 1 Bütün n şrl rd sqali-t ssübd n v zin : sqali-t qqübd n. [YATMISAN, MОLLA MU, GÜRCÜL R ÇR H L S N!] (S h.289) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (27 iyun 1910, №25) “(.....)”imzası il çap оlunmuşdur. Birinci n şrd n başqa, bütün qalan n şrl r daxil еdilmişdir. Üçüncü v dördüncü n şrd “Bulvar mö’minl ri” adı il vеrilmişdir. 1 “Mоlla N sr ddin” jurnalına müraci t оlunur. 2 Sоn n şrd kişil r v zin : kimil r. TAPDIM!.. (“Qоy sağ оlsun başımız, düşm sin sla ayağa”) (S h.290) lk d f “H qiq t” q zеtind (28 iyun 1910, №146) “ .S.” imzası il çap оlunmuşdur. Birinci n şrd n başqa, bütün qalan n şrl r daxil еdilmişdir. Q zеtd s rlövh nin üz rin çıxış lam ti qоyulub, aşağıda bеl bir qеyd vеrilmişdir: “144-cü* nömr nin taziyan sind ki tapmacanı”. Bu taziyan hm d Kamalın “H qiq t” q zеtind (24 iyun 1910, №143) çap еtdirdiyi “Tapmaca”sına cavabdır. Tapmaca budur: “Baş il ayaq arasında. – Satdım! Satdım! – S n Allah?.. – S n öl s n!.. – Vallah, inanmaram... – Bu ölsün, inan!.. – M n ölüm, nеç y ? – Biri 225-d n... – Pay, atоnnan!.. Bu tapmacanı h ll еd n şоllar suyundan bir ist kan mükafatımız vardır”. 1 Sоn iki n şrd q d h v zin : q d r. 2 Şоllar sözünün lk hеcasıdır. 3 Bu misra dördüncü n şrd m tnd n düşmüşdür.

*

143-cü оlmalıdır (t rtibçinin qеydi).

403

_________________________Milli Kitabxana__________________________
[HANK ALÇAQ B R L N QЕYD ЕTD Y X TD R О K ...] (S h.290) lk d f “H qiq t” q zеtind (29 iyun 1910, №147) “ .Sabir” imzası il çap оlunmuşdur. Birinci n şrd n başqa, bütün qalan n şrl r daxil еdilmişdir. 1 II bdülh mid (1842-1918) – 1876-1909-cu ill rd Türkiy sultanı оlmuşdur. Libеral dair l rin başçısı Midh t paşanın r hb rliyi altında h yata kеçiril n saray çеvrilişi n tic sind taxta yl şmişdir. 1876-cı ild kоnstitusiya еlan еts d , az sоnra Midh t paşanı sürgün gönd rmiş, 1878-ci ild is parlamеnti buraxıb, müst bid üsuli-idar yaratmış, q ddar hökmdar kimi tanınmışdır. Burjua inqilabının qarşısını almaq m qs di il Türkiy ni impеrialist dövl tl rin yarımmüst ml k sin çеvirmişdi. Rusiyadakı 1905-ci il inqilabının t siri il Türkiy d gücl n n dеmоkratik h r kat 1908-ci ild inqilabla n tic l ndi. Sultan bdülh mid kоnstitusiyanı b rpa еtm k v parlamеnti çağırmaq m cburiyy tind qaldı. 1909-cu ild müv ff qiyy tsiz ksinqilabi c hdd n sоnra h bs еdildi. 1912-ci il q d r Salоnikd saxlanmış, sоnra is Balkan müharib sinin başlanması il laq dar оlaraq stanbula qaytarılmış v h bsd d ölmüşdür. [– YОLDAŞIM, YATMIŞMISAN?] (S h.290) lk d f “H qiq t” q zеtind (30 iyun 1910, №148) “ .Sabir” imzası il оlunmuşdur. Birinci n şrd n başqa, bütün qalan n şrl r daxil еdilmişdir. [BAŞQA M LL TD N HÜQUQUN ALMAQ ÜÇÜN H R ZAMAN] (S h.290) lk d f “Z nbur” jurnalında (2 iyul 1910, №23) “Patıltı” imzası il çap оlunmuşdur. Sabir külliyyatına lk d f daxil еdilir. [DÜN ОXURK N B R MÜD R -M KT B N M KTUBUNU] (S h.290) lk d f “H qiq t” q zеtind (4 iyul 1910, №151) “ .Sabir” imzası il çap оlunmuşdur. Birinci n şrd n başqa, bütün qalan n şrl r daxil еdilmişdir. Taziyan Bakıdakı “Ittihad” m kt binin müdiri, burjua ziyalısı Hüsеyn Kamalın m tbuatda çıxan bir m qal si il laq dar yazılmışdır. çap

404

_________________________Milli Kitabxana__________________________
[MÜRT CЕ XAD ML R M, HA ND X DM T V QT D R!] (S h.291) M h mm d li şahın dilind n yazılan bu satira ilk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (4 iyul 1910, №26) “(.....)” imzası il çap оlunmuşdur. Birinci n şrd n başqa, bütün qalan n şrl r daxil еdilmişdir. kinci, üçüncü v dördüncü n şrl rd “Qеyr t v qtidir!” adı il vеrilmişdir. B R D ST GÜL (“ ranlı dеyir ki, dl il dad оlsun”) (S h.293) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (4 iyul 1910, №26) “(.....)” imzası il çap оlunmuşdur. Birinci n şrd n başqa, bütün qalan n şrl r daxil еdilmişdir. [ LH Z R, QОYMA BAXA KSIM ZAH D K , ОNUN...] (S h.294) lk d f “H qiq t” q zеtind (6 iyul 1910, №153) “S.” imzası il çap оlunmuşdur. Birinci n şrd n başqa, bütün qalan n şrl r daxil еdilmişdir. [Q ZT L R TÖVQ F N YALNIZ S P HDAR KM Y R] (S h.294) lk d f “H qiq t” q zеtind (8 iyul 1910, №155) “ .Sabir” imzası il оlunmuşdur. Birinci n şrd n başqa, bütün qalan n şrl r daxil еdilmişdir. 1 ranın böyük tоrpaq sahibi оlan fеоdallarından Sip hdar n z rd tutulur. [SANMA B R M SL K T ’Q BL MÖHK M QALARAM] (S h.294) Burjua müh rriri Haşımb y V zirоvun dilind n yazılan bu taziyan lk d f “H qiq t” q zеtind (9 iyul 1910, №156) “ .Sabir” imzası il çap оlunmuşdur. Birinci n şrd n başqa, bütün qalan n şrl r daxil еdilmişdir. çap

405

_________________________Milli Kitabxana__________________________
1 Haşımb y V zirоv n şr еtdiyi “S da” q zеtind “Kеyfim g l nd ” s rlövh si il q r zli m qal v fеlyеtоnlar yazardı. Оna işar оlunur.

[DÜN B R ЕŞŞ KX SAL NSAN ] (S h.294) Haşımb y V zirоv haqqında dеyil n bu taziyan ilk d f “Z nbur” jurnalında (9 iyul 1910, №24) “Patıltı” imzası il çap оlunmuşdur. Sabir külliyyatına ilk d f daxil еdilir. Bu taziyan çap еdildikd n sоnra h ft lik “Z nbur” jurnalının yalnız bir nömr si buraxılmış v H.V zirоvun pоlis şikay tin gör , jurnalın n şri iki aydan artıq dayandırılmışdır. Bu bar d jurnalın növb ti 26-cı nömr sind (24 sеntyabr) çap оlunmuş “M tbuatın t ’tilin s b b kim оldu?” adlı rеdaksiya m qal sind dеyilir: “M tbuatın t ’tilin ümd s b b iyirminci srd kütübi-s maviy оlan q zеt nin başında icrayi-istibdad, kеyf ma y şa еd n h rif, bu v qt kimi nеç m sl kd оlduğu il m şhuri-al m оlan bir canidir. Qarеl rimiz sual еts n d lil il ? – biz d ...n başqalara isnad vеrdiyi iftira v ittihamatdan qоrxmuyub cavab vеr c yik: bu d lil il ki, n müh rririn, n müs hhihin, n müv zzinin, n müt rcimin, n е’lan c m’ еd nin, daha dоğrusu, mür ttibin pullarını t rtib il vеrm diyi s b b оldu. Budur, m hk m l r (sud) şahiddir... Şay d bizd n sоruşalar ki, о, h qq vеr n dеyil idi, q zеt sini t ’til еtdil r, siz n g ldi? Bizi d m rqum h rifin adına buraxılan gurultu* t ’til m cbur еtdi...” 1 “Z nbur” – 1909-1910-cu ill rd Bakıda “Mоlla N sr ddin”in t siri il n şr оlunan satira jurnallarından biri idi. BAKIDA B R K NDD MÜHAV R (“K ndçi: Dеnilir “еlm оxuyun” sözl ri h r anda biz ”) (S h.295) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (11 iyul 1910, №27) “M clisd оlan” imzası il çap оlunmuşdur. Birinci n şrd n başqa, bütün qalan n şrl r daxil еdilmişdir. Üçüncü v dördüncü n şrl rd “K ndçi v axund” adı il vеrilmişdir.

*

Taziyan bu ad il çap оlunmuşdur (t rtibçinin qеydi).

406

_________________________Milli Kitabxana__________________________
[C NN TD K HUR L RI, QILMANLARI ALLAH] (S h.296) lk d f “H qiq t” q zеtind (11 iyul 1910, №157) “ .Sabir” imzası il оlunmuşdur. Birinci n şrd n başqa, bütün qalan n şrl r daxil еdilmişdir. [K MD R AR F? – DЕY SОRDUM, DЕD L R SR GÖR ] (S h.296) lk d f “H qiq t” q zеtind (12 iyul 1910, №158) “ .Sabir” imzası il оlunmuşdur. Birinci n şrd n başqa, bütün qalan n şrl r daxil еdilmişdir. [ОĞLUNUN VAS TЕY -X LQ T ОLMAQLA F Q T] (S h.296) lk d f “H qiq t” q zеtind (13 iyul 1910, №159) “ .Sabir” imzası il оlunmuşdur. Birinci n şrd n başqa, bütün qalan n şrl r daxil еdilmişdir. [DЕY RD K B R Z MANLAR BIZ K MAL -F XRÜ HÜMM TL ] (S h.296) lk d f “H qiq t” q zеtind (14 iyul 1910, №160) “ .Sabir” imzası il оlunmuşdur. Birinci n şrd n başqa, bütün qalan n şrl r daxil еdilmişdir. 1 T r qqip rv r türk şairi Namiq Kamalın m şhur q sid sind n bir misradır. [MÜTL Q YY TD BD Ş KL ND ] çap çap çap çap

(S h.297) lk d f “H qiq t” q zеtind (15 iyul 1910, №161) “ .Sabir” imzası il çap оlunmuşdur. Birinci n şrd n başqa, bütün qalan n şrl r daxil еdilmişdir. 1 Bu misra üçüncü n şrd m tnd n düşmüş, оnun v zin sоnrakı misra iki d f çap оlunmuşdur.

407

_________________________Milli Kitabxana__________________________
[B R MÜD R N K , KЕÇM Y QОLUNA] (S h.297) lk d f “H qiq t” q zеtind (16 iyul 1910, №162) “ .Sabir” imzası il оlunmuşdur. Yalnız ikinci, bеşinci v altıncı n şrl r daxil еdilmişdir. B R GÜL (“Vaiz ki, çıxar minb r , hеy püfl r оdu”) (S h.297) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (18 iyul 1910, №28) “Bağban” imzası il çap оlunmuşdur. Birinci v dördüncü n şrl rd n başqa, bütün qalan n şrl r daxil еdilmişdir. 1 Ikinci v üçüncü n şrl rd hеy v zin : tеz. AY CAN! AY CAN!.. (“Düşdü bütün q zеtl r hörm td n, ay can! ay can!..”) (S h.298) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (1 avqust 1910, №30) “(.....)” imzası il çap оlunmuşdur. Birinci n şrd n başqa, bütün qalan n şrl r daxil еdilmişdir. Bu satira çar hökum tinin bir çоx q zеtl ri bağlaması v оnların rеdaktоrlarını h bs v sürgün еtm si münasib ti il yazılmışdır. 1 Bu misrada işl n n v sоnrakı b ndl rd t krar оlunan hörm td n sözü bütün n şrl rd qiym td n sözü il v z еdilmişdir. 2 Şеird adı ç kil n Mоlla Q vam, Mоlla S lam v Mоlla Hacıbaba mürt cе ruhanil rd n idi. Оnlar h miş yеni m kt bin, maarifin, m tbuatın q ddar düşm ni оlmuşlar. 3 Qafqay – ndiki Оrcоnikidzе (Vladiqafqaz) ş h ridir. 4 Bütün n şrl rd yazı v zin : q zеt. AMMA, M LL T A!.. (“Mоldayı, gördün n iqdam еtdi?! Amma, mill t a!..”) (S h.301) lk d f “Mоlla N sr ddin” jurnalında (8 avqust 1910, №31) “(.....)”imzası il çap оlunmuşdur. Birinci n şrd n başqa, bütün qalan n şrl r daxil еdilmişdir. çap

408

_________________________Milli Kitabxana__________________________
Bu b nd ikinci, üçüncü v dördüncü n şrl rd gеtm mişdir. Sip hdar – ranın iri fеоdallarından biri idi. Gilan vilay tind bir çоx k ndi vardı. vv lc M h mm d li şaha t r fdar оlmuş, sоnra is m şrut çil rl birl ş r k Tеhrana hücum еd n mücahidl r başçılıq еtmişdir. M h mm d li şah taxtdan salındıqdan sоnra hakimiyy t başına kеçmişdi. Ş xsi m nf ti üçün inqilabi h r kata qоşulan Sip hdar hakimiyy ti l alan kimi irtica c bh sin kеçmişdi. 3 Yеfrеm – Qafqaz еrm nil rind n оlub, Iran inqilabına köm k üçün gеd n könüllül rd n biri idi. 4 Bağırxan – T briz inqilabında r şad t göst r n, “Salari-mill t” adlandırılan bir mücahid idi. 5 S ttarxan (?-1914) – C sur xalq q hr manı, C nubi Az rbaycandakı dеmоkratik h r katın görk mli xadimi idi. Qaracadağ rayоnunda k ndli ail sind dоğulmuş S ttarxan sоnralar uzun müdd t Zaqafqaziyanın s nayе m rk zl rind çalışıb, f hl h r katında f al iştirak еtmiş, sоsial-dеmоkrat “Hümm t” t şkilatının üzvü оlmuşdur. ran inqidabı dövründ mürt cе hakiml r lеyhin qızğın mübariz aparmış, 1908-1909-cu ill rd şah hakimiyy ti v yеrli fеоdallara qarşı, kоnstitusiyanın b rpası uğrunda T brizd başlanan xalq üsyanına r hb rlik еtmişdir. 6 Bahadır – randakı m şrut h r katının iştirakçılarından biri idi. 7 S msam haqqında jurnalın bеl bir qеydi vardır: “S msamüss lt n s rdar Bahadırın p d ridir”.
2 1

S P HDAR DЕY R K (“Arşimеd: “Bir nöqt bulsaydım оna bil’istinad”) (S h.302) lk d f “Gün ş” q zеtind (19 avqust 1910, №3) “ .Sabir” imzası il çap оlunmuşdur. Birinci n şrd n başqa, bütün qalan n şrl r daxil еdilmişdir. 1 Arşimеd (y.е. .287-212) – Q dim yunan alimi idi. Manivеlla qanununu mü yy n еtdikd n sоnra: – M n istinad nöqt si vеrin, kürеyi- rzi yеrind n оynadım! – dеmişdir. 2 Q zеtd kis m girs ydi ifad si v zin : p nc m kеçs ydi. HÜSЕYN K MAL DЕY R K (“T ’nü t hqir t h mmül еd r m m n, lakin”) (S h.302) lk d f “Gün ş” q zеtind (9 sеntyabr 1910, №15) imzasız çap оlunmuşdur. Yalnız dördüncü n şr daxil еdilmişdir. 1 Hüsеyn K mal – Bakıdakı “ ttihad” m dr s sinin müdiri idi.

409

_________________________Milli Kitabxana__________________________
R M ZAN SÖHB TI Bizim hacı dеyir ki (“ l’ man artıq оrucdan, l’ man!”) (S h.302) lk d f “Gün ş” q zеtind (13 sеntyabr 1910, №17) imzasız çap оlunmuşdur. Yalnız sоn üç n şr daxil еdilmişdir. Оruc dеyir ki (“Еy hacı, m nd n şikay t еyl m ”) (S h.302) lk d f “Gün ş” q zеtind (15 sеntyabr 1910, №18) imzasız çap оlunmuşdur. Yalnız sоn üç n şr daxil еdilmişdir. “S DA”nın 162-ci NÖMR SIN (“Şair m, srimin ayin siy m”) (S h.303) lk d f “Gün ş” q zеtind (17 sеntyabr 1910, №19) “ .Sabir” imzası il çap оlunmuşdur. Birinci n şrd n başqa, bütün qalan n şrl r daxil еdilmişdir. M. .Sabir bir nеç s rind “S da” q zеtinin müdiri Haşımb y V zirоvun m sl ksizliyini k skin t nqid at şin tutur. H.V zirоv bunlara cavab оlaraq “S da” q zеtinin 1910-cu il 25 avqust tarixli 162-ci nömr sind Sabirin lеyhin t hqiramiz taziyan çap еdir. Sabirin taziyan si buna cavab оlaraq yazılmışdır. 1 Birisi – H.V zirоvun “S da” q zеtind işl tdiyi gizli imzadır. 2 Ikinci, üçüncü v dördüncü n şrl rd m n v zin : biz . [Е’T LA ЕTD KC , DЕRL R, YÜKS Y T YYAR L R] (S h.303) lk d f “Gün ş” q zеtind (28 sеntyabr 1910, №27) “ .Sabir” imzası il оlunmuşdur. Birinci n şrd n başqa, bütün qalan n şrl r daxil еdilmişdir. çap

410

_________________________Milli Kitabxana__________________________
K NDL DЕY R K (“Bakıda nafiz ik n llid n artıq ül ma”) (S h.303) lk d f “Gün ş” q zеtind (6 оktyabr 1910, №34) “ .S.” imzası il çap оlunmuşdur. Birinci n şrd n başqa, bütün qalan n şrl r daxil еdilmişdir. BAKILI DЕY R K (“R m zan еydinin icrasını h rç nd biz ”) (S h.303) lk d f “Gün ş” q zеtind (7 оktyabr 1910, №35) “ .S.” imzası il çap оlunmuşdur. Birinci n şrd n başqa, bütün qalan n şrl r daxil еdilmişdir. [ŞAH DЕD : – AĞLAYIRAM, B S K , ÜZÜM Ç RK ND R] (S h.304) lk d f “Gün ş” q zеtind (8 оktyabr 1910, №36) “ .S.” imzası il çap оlunmuşdur. Birinci n şrd n başqa, bütün qalan n şrl r daxil еdilmişdir. 1 kinci, üçüncü v dördüncü n şrl rd şah v zin : r. 2 Bu misra ikinci, üçüncü v dördüncü n şrl rd bеl dir: Övr t rz еyl di: – Yahu, s ni h r gün görür m. NTЕLIGЕNTL R DЕY R K (“Dеyirik hal ti-t hsild : mill t! mill t!”) (S h.304) lk d f “Gün ş” q zеtind (8 оktyabr 1910, №36) “Palanduz” s hif sinin 1-ci nömr sind “Niz dar” imzası il çap оlunmuşdur. Yalnız sоn iki n şr daxil еdilmişdir. “Gün ş” q zеti 1910-cu il 8 оktyabr tarixli 36-cı nömr sind n еtibar n “Palanduz” adı altında “H ft lik m zh k s hif si” açmışdı. Sabirin h min s hif üçün yazdığı satiraları “Niz dar” imzası il , çоx vaxt “Çuvalduz” adı altında çap оlunardı.

411

_________________________Milli Kitabxana__________________________
Şairin vv l “Gün ş”, sоnra da “Yеni h qiq t” q zеtin lav kimi çıxan “Palanduz” adlı satirik s hif d iştirakı v bu s hif nin m kdaşları il qarşılıqlı yaradıcılıq laq l ri maraqlıdır. “Palanduz”un müdiri Tоxmaq, naşiri Hеyv r , mü llifl ri is Qıyıq, Sancaq, Biz, Balta, Mısmar, yn , Niz v başqalarından ibar t idi. Q zеtd vaxtaşırı çap оlunan satirik s rl rd n lav , “Palanduz”dakı bütün yazılar satirik mahiyy td idi. Оnun nömr l ri d q zеtd n f rqli оlaraq, ayrıca sıralanırdı. S hif l rin ilk nömr sind n başlayaraq s rl rini “Çuvalduz” ümumi başlığı v “Niz dar” imzası il d rc еtdir n xalq şairi bu s hif nin adi, siravi üzvl rind n dеyil, оnun sas bayraqdarı v idеya-b dii istiqam tvеricisi idi. T sadüfi dеyil ki, s hif nin adı il Sabirin оrada d rc еtdirdiyi s rl r üçün işl tdiyi ümumi başlıq qulaqqafiy sidir: Palanduz – Çuvalduz. “Palanduz” s hif nin, “Çuvalduz” is Sabirin s hif iç risind ki xüsusi guş sinin başlığıdır. “Palanduz”da çıxış еd n mü llifl r sanki vahid bir satira d bi m clisind birl şmişdil r. Xalq şairi m clisin bütün işl rind iştirak еd r k оnun s hif sind fasil siz çap оlunurdu. Şairin “Intеligеntl r dеyir ki,” “Mill t dеyir ki”, “Axşam оlacaq...”, “Mürt cеl r, sеvinin, kişv ri-Iran yеn ”, “Şur g lib şad оlun, iranlılar!”, “Bakıda Şamaxı yоlundakı h bsxan nin qabağında оxunan növh dir”, “Yuxu” v s. kimi k skin ictimai-siyasi ruhlu s rl ri m hz “Palanduz”da d rc еdilmişdir. T RCÜMAN DЕY R K (“Bе t ’minе lеsanе mad r z h r ku bе Pеtrеsburğ”) (S h.304) lk d f “Gün ş” q zеtind (10 оktyabr 1910, №37) “ .S.” imzası il çap оlunmuşdur. Yalnız ikinci, üçüncü v dördüncü n şrl r daxil еdilmişdir. 1 Qarun – Guya Musa pеyğ mb rin dövründ yaşamış v оnun düşm ni hеsab еdil n fsan vi bir ş xsdir. H dsiz mal-dövl ti, böyük x zin l ri v x sisliyi il m şhurdur. RANLILAR DЕY R K (“Bunca qеyr t ki, biz еtdik v t n uğrunda bu gün”) (S h.304) lk d f “Gün ş” q zеtind (11 оktyabr 1910, №38) “ .S.” imzası il çap

412

_________________________Milli Kitabxana__________________________
[SÖYL , T QSIRI N DIR, TAPDALAYIRSAN YAZIĞI?] (S h.305) lk d f “Gün ş” q zеtind (15 оktyabr 1910, №42) “ .S.” imzası il оlunmuşdur. Birinci n şrd n başqa, bütün qalan n şrl r daxil еdilmişdir. M LL T DЕY R K (“ ntеligеnt ağalar, biz sizi çоxdan tanırıq”) (S h.305) lk d f “Gün ş” q zеtind (15 оktyabr 1910, №42) “Palanduz” s hif sinin 2-ci nömr sind “Niz dar” imzası il çap оlunmuşdur. Yalnız sоn üç n şr daxil еdilmişdir. 1 Dördüncü n şrd biz sözü düşmüşdür. 2 Q zеtd niy v zin : yеn . [QLASNI SЕÇK S N QОYDU DUM MÜZAK R Y ] (S h.305) lk d f “Gün ş” q zеtind (17 оktyabr 1910, №43) “ .S.” imzası il оlunmuşdur. Birinci n şrd n başqa, bütün qalan n şrl r daxil еdilmişdir. BAKILILAR DЕY RL R K (“Şamaxlılar kimi işsiz, kifay siz dеyiliz”) (S h.305) lk d f “Gün ş” q zеtind (18 оktyabr 1910, №44) “ .S.” imzası il çap оlunmuşdur. Birinci n şrd n başqa, bütün qalan n şrl r daxil еdilmişdir. 1910-cu ilin yanvarında iş dalınca Şamaxıdan Bakıya g l n v Balaxanı k nd m kt bin mü llim düz l n Sabirin milli m tbuatla laq si daha da sıxlaşdı. vv lc “Z nbur” jurnalında, sоnra is “H qiq t” v “Gün ş” q zеtl rind m kdaşlığı оnun mövzu dair sinin durmadan gеnişl nm si il n tic l ndi. Şairin işl diyi mövzulardan bir çоxunun m tbuatdan g lm si d bununla bağlıdır. 1910-cu ilin оktyabr-nоyabr aylarında q l m alınmış bir sıra taziyan l r bu baxımdan diqq ti c lb еdir. B lli оlur ki, n inki m tbuatda d rc еdilmiş müxt lif s pkili s rl r, m qal v fеlyеtоnlar, h tta kiçik x çap çap

413

_________________________Milli Kitabxana__________________________
b rl r, rеdaksiya qеydl ri bеl şairin diqq tind n yayınmamış, q zеtin h r nömr sin yazacağı taziyan l r üçün mövzu v matеrial vеrmişdir. ”Bakılılar dеyirl r ki” adlı taziyan d bu q bild ndir*. 1906-1907-ci ill rd Az rbaycan mü lliml rinin Bakıda kеçiril n I v II qurultaylarında milli m kt bl rd t drisin ana dilind aparılması m s l si bütün k skinliyi il qоyulmuşdu. Bu prоblеm öz aktuallığını 1910-cu ild d saxlayırdı. Оdur ki, Duma üzvl rin m kt bl rd t drisin ana dilind aparılması m s l sini dövl t s viyy sind qaldırmağı da tapşırmışdılar. H l 1906-cı ild Duma üzvü kimi Şamaxıdan Pеtеrburqa yоla salınan M h mm ddağı lizad Şirvani öz h mv t nl rind n xahiş еtmişdi ki, m n sizin ist diyiniz t r qqi m s l l rini оrada qaldıranda siz d yеrl rd n müxt lif yazılar, tеlеqramlar v dig r vasit v üsullarla s sim s s vеrin ki, ist diyimiz nail оlaq (“H yat” q zеti, 11,14 iyun 1906). Dövl t Dumasında ana dili m s l si yеnid n qaldırılanda Şamaxıdan Ali m clisin ünvanına tеlеqram vurulmuşdu. Bu bar d “Gün ş”in xüsusi müxbiri “T ’limi-ümumi xüsusunda” başlıqlı yazısında bеl x b r vеrirdi: “Şamaxı camaatı t r find n Pеtеrburq Dövl t Duması s drin v müs lman fraksiyasına bеl bir tеlеqram gönd rilmişdir: Pеtеrburq – Dövl t Duması s dri hüzuri-alil rin ! Kоpiyası müs lman fransiyasına: Biz, Şamaxı ş h rinin müs lman camaatı n s mimi q lbimizd n Dövl t Duması müzakir sin qоyulacaq t ’limi-ümumi layih si xüsusunda sizd n razılıq еdib alqışlayırıq. Bununla, k mali-icz il xahiş еdirik, ibtidai t ’limiümumi milli lisanla оlmaqla, dövl ti dil d lazımi q d r еtina оlunsun. Şamaxı camaatı t r find n vük lata: F t lib yоv, Ismayılоv, Salamоv, S m dоv, Abdullayеv” (17 оktyabr 1910, №43). “Gün ş” q zеti bu x b r bеl bir qеyd vеrib: “ c ba! Bakı müs lmanları bu hay-küyü еşitmirl rmi?” Еyni nömr d ki “Mühüm m s l ” başlıqlı yazıda da Dövl t Dumasında müzakir оlunan ümumt hsil m s l si bar sind Dumaya v оnun müs lman fraksiyasına tеlеqram vurmağın vacibliyi göst ril r k, bu bar d “srağa gün şamaxılıların vurduqları tеlеqrama” bakılıların “xabi-q fl t üzünd n” s s vеrm m l rin t ssüf оlunurdu. Sоnra mü llif fikrin bеl davam еdirdi: “Ibtidai еlmi-t dris m s l si m cburi m ccani оlduqda lazımdır ki, öz ana dilimizd оlsun. Tainki bizim müs lmanlıq ruhumuz f naya gеtm yib, mill timiz m hv оlmasın”.

st r “Bakılılar dеyirl r ki”, ist rs d “Tumanоv izn alır ki”, “D ryada q rq оlan iranlıların...”, “B s dеyilmiş, bunca Mеhdil r xürucu”, “Bildir еhyayi – S m rq nd еtdi ran taciri”, “Avrоpada M md linin еşqbazlığı” v “Yuxu” satiralarının izah v ş rhl rind g nc v istеdadlı t dqiqatçı Alxan Bayramоğlunun araşdırmalarının n tic l ri n z r alınmışdır.

*

414

_________________________Milli Kitabxana__________________________
Mill tin bu mühüm talеyüklü m s l sin şamaxılıların vaxtında göst rdikl ri f al münasib t rеdaksiya m kdaşlarının milli t ssüb hissl rini h r k t g tir r k, оnların Dumaya vurduqları tеlеqramın çap оlunduğu nömr d h min yazıların mеydana çıxmasına s b b оlmuşdu. Оdur ki, bеl bir v t np rv rlik t ş bbüsünün h myеrlil ri t r find n göst rilm si Sabirin sin sini qürurla dоldururdu. Şair h min gün q l m alıb q zеtin növb ti nömr sind çap еtdirdiyi taziyan sind h m özünün sеvinc v qürur hissini, h m d Dumaya tеlеqram gönd rm y nl rin q fl tini bеl ifad еdirdi: Şamaxlılar kimi işsiz, kifay siz dеyiliz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .” D L NÇ DЕY R K (“ l açıb sail оlmağın xоşdur”) (S h.306) lk d f “Gün ş” q zеtind (20 оktyabr 1910, №46) “ .S.” imzası il оlunmuşdur. Birinci n şrd n başqa, bütün qalan n şrl r daxil еdilmişdir. [ÇОX T CCÜB ЕD R M T RZ -C D D KI, ОNU] (S h.306) lk d f “Gün ş” q zеtind (21 оktyabr 1910, №47) “ .S.” imzası il оlunmuşdur. Yalnız ikinci, üçüncü v dördüncü n şrl r daxil еdilmişdir. [G RÇ P RVAZ ЕTD AYRОPLAN DÜN N B R QUŞ K M ] (S h.306) lk d f “Gün ş” q zеtind (22 оktyabr 1910, №48) imzasız çap оlunmuşdur. Birinci n şrd n başqa, bütün qalan n şrl r daxil еdilmişdir. [AXŞAM ОLCAQ UÇЕN KL R H R B R MADMAZЕL N] (S h.306) lk d f “Gün ş” q zеtind (22 оktyabr 1910, №48) “Palanduz” s hif sinin 3-cü nömr sind “Niz dar” imzası il çap оlunmuşdur. Yalnız sоn üç n şr daxil еdilmişdir. çap çap

415

_________________________Milli Kitabxana__________________________
[CÜM L RD DÜKAN AÇMAZ BAKILI] (S h.306) lk d f “Gün ş” q zеtind (24 оktyabr 1910, №49) “ .S.” imzası il оlunmuşdur. Birinci n şrd n başqa, bütün qalan n şrl r daxil еdilmişdir. [ÖYM N S BI, ÖYM Y ŞAYIST H S BDIR] (S h.307) lk d f “Gün ş” q zеtind (26 оktyabr 1910, №51) “ .S.” imzası il оlunmuşdur. Birinci n şrd n başqa, bütün qalan n şrl r daxil еdilmişdir. [C VANK N F QRD N ЕTM ŞIKAY T] (S h.307) lk d f “Yеni füyuzat” jurnalında (26 оktyabr 1910, №2) “ .Sabir” imzası il çap оlunmuşdur. “Еşid n n sih t” adı il sоn dörd n şr daxil еdilmişdir. [ОĞRULARDAN DA B D XLAQ QUMARBAZLARDIR] (S h.307) lk d f “Gün ş” q zеtind (27 оktyabr 1910, №52) “ .S.” imzası il оlunmuşdur. Birinci n şrd n başqa, bütün qalan n şrl r daxil еdilmişdir. TAP GÖRÜM!.. (“H p kiçikl r kiçik ik n böyüyür”) (S h.307) lk d f “Gün ş” q zеtind (28 оktyabr 1910, №53) “ .S.” imzası il оlunmuşdur. Birinci n şrd n başqa, bütün qalan n şrl r daxil еdilmişdir. kinci, üçüncü v dördüncü n şrl rd s rlövh siz vеrilmişdir. 1 Bütün n şrl rd bоyuna v zin : bоynuna. çap çap çap çap

416

_________________________Milli Kitabxana__________________________
[MÜLK -Ş RAZ Z L -SULTANIN] (S h.307) lk d f “Gün ş” q zеtind (29 оktyabr 1910, №54) “ .S.” imzası il çap оlunmuşdur. Birinci n şrd n başqa, bütün qalan n şrl r daxil еdilmişdir. 1 Zilli-Sultan – M h mm d li şahın misi idi. Iranda m şrut vaxtı Avrоpaya gеtmişdi. M h mm d li şah taxtdan salındıqdan sоnra Zili-Sultan rana qayıdıb, Şiraza hakim оlmaq ist mişdi. Bu v bundan sоnrakı iki taziyan h min m s l il laq dar yazılmışdır. [MÜRT CЕL R, SЕV N N, K ŞV R - RAN YЕN ] (S h.308) lk d f “Gün ş” q zеtind (29 оktyabr 1910, №54) “Palanduz” s hif sinin 4-cü nömr sind “Niz dar” imzası il çap оlunmuşdur. Yalnız sоn üç n şr daxil еdilmişdir. 1 Dördüncü n şrd indi sözü v zin : mülki. [Z LL -SULTANA, AMANDIR, VЕRM Y N IRANA YОL] (S h.308) lk d f “Gün ş” q zеtind (31 оktyabr 1910, №55) “ .S.” imzası il оlunmuşdur. Birinci n şrd n başqa, bütün qalan n şrl r daxil еdilmişdir. [ОNLAR K , ЕD R HÖRM TÜ NAMUSUNU T QD S] (S h.308) lk d f “Gün ş” q zеtind (1 nоyabr 1910, №56) “ .S.” imzası il çap оlunmuşdur. Yalnız sоn üç n şr daxil еdilmişdir. [SAXT B R X TT -XAM L M N KAĞIZ YAZIB] (S h.308) lk d f “Gün ş” q zеtind (3 nоyabr 1910, №58) “ .S.” imzası il çap оlunmuşdur. Birinci n şrd n başqa, bütün qalan n şrl r daxil еdilmişdir. 1910-cu ilin yanvarında iş dalınca Şamaxıdan Bakıya g l n şair yanvarın sоn, yaxud fеvralın ilk günl rind n еtibar n yaxın dоstlarının, о cüml d n çap

417

_________________________Milli Kitabxana__________________________ Sultan M cid Q nizad v başqalarının köm yi il “N şri-maarif” c miyy tinin Balaxanı k ndind açdığı m kt bd mü llim v zif sin nail оlur. Bu xüsusda lk m tbu x b r 1910-cu ilin mart ayında d rc еdilmişdir. Balaxanı m kt bind t ’lim-t rbiy işl rinin v ziyy ti mövzusunda yazdığı m qal l rinin birind m kt bin n zar tçisi Baxış hm dоv bilavasit h min m s l d n danışark n dеyirdi: “M kt bimizin ş ri t mü llimi bundan qd m Mоlla Abdulla idi. Bakı qazısı Ağa Mir M h mm d K rim C f rzad c nablarının buyurmalarına bina n оnu m kt bd n xaric еdib, v zin müşarilеyh c nablarının v Bakı m katib inspеktоru Mirz M cid Q nizad v N şri-m arif ’zayi-kiramından sk nd r b y M likоv c nablarının t hrir n v şifah n müdir v bilzat m n buyurmalarına bina n Şamaxı hli Sabir l q bli M ş di l kb ri ş ri t mü llimi q bul еtdik. Övladlarımızın v zaifi-ş rifеyidiniyy l ri bu zatın öhd sind dir. Bu zatın övqati-m xsusеyi-s latın birini d xi ifaq еtm y n müt d yyin bir zat оlduğu qazı c nablarının ş had ti v bizim öz m şhudatımızla sabitdir” (“H qiq t” q zеti, 22 mart 1910, №62). M. .Sabirin parlaq d bi nailiyy tl ri, müt r qqi ictimai-pеdaqоji f aliyy ti оnun lеyhdarlarının, о cüml d n Mоlla Abdullanın kin v q z bini artırmışdı. Оnlar böyük şair qarşı açıq mübariz apardıqları kimi, gizli h d m ktubları yazmaqdan da ç kinmirdil r. Sabir is öz lеyhdarlarına k skin taziyan l rl cavab vеrirdi. Bu taziyan nin n münasib tl yazıldığını bilm k üçün h min s rin n şrind n iki gün sоnra Balaxanı m kt binin v kili Baxış hm dоvun “Gün ş” q zеtind (5 nоyabr 1910, №60) çap еdilmiş “Adsız m ktublara cavab” m ktubuna diqq t yеtirm k kifay tdir. H m bu taziyan nin yazılması tarixini, h m d ümum n Sabirin h yat v f aliyy tinin b zi c h tl rini aydınlaşdırmaq üçün mühüm оlan h min m ktubu aşağıda еyni il vеririk: “Müdiri-möht r m! Şu ziyld ki m ktubun d rcin minn tdar m. C nab! Saxta bir x tt il m n v m kt bimizin ş ri t mü llimi Sabir Tahirzad c nablarına pоçta vasit si il gönd rmiş оlduğun bir r m ktubun оktyabr ayının 27-ci gününd vüsulumuz оlmuşdur. M n yazmış оlduğun m ktubda mü llimi-müşarilеyhin cоğrafiya, hеsab, h tta türk dili t drisind d iqtidarsız оlduğunu yazıyоrsan. Оnun m kt bd n çıxarılmasını t l b еdib, v zind müqt dir bir mü llimin n sb оlunmasını biz m sl h t görüyоrsan (?). ks sur td m kt b x yan t еtmiş оlacağımı da anladıyоrsan. C nabın d xi guya balaxanalı imişs n. Ş h r gеdib m ktubları da biz оrdan yazmış оlduğunu ixtar еdiyоrsan (?). H tta özünüz d üç n f r imişsiniz (?). fv еt, f ndim, fv еt! S n n q d r yazsan da ki, “özümüz d balaxanalıyıq, bu kağızı da g lib ş h rd n s n yazırıq”, lakin s nin balaxanalı

418

_________________________Milli Kitabxana__________________________ оlmayıb, üç n f r d оlmayıb, n r li, n kar v kim оlduğunu, min d f görüb tanımış оlduğumuz x ttin biz anlatdı, h m d dоğru оlaraq anlatdı. S nin x ttini tanıyanlar m ktubları gör r-görm z bеduni-t h mmül ...nin x ttidir dеy , h r yеrd buna ş had t vеr c kl rin müq rr r оldular. Lakin m n s ni bоyl r zil iqdamatda bulunanlardan dd еtm z idim. M tt ssüf bulunmuşsan. Оnda da Sabirin h qqind ! Hеyf, hеyf!.. f ndim, bildiyin kimi, Sabiri biz ülumi-riyaziyy mü llimi dеy m kt bimiz almamışız; m kt bimizin türk dilind ki hеsab v cоğrafiya t ’limi limişanın v zif sidir. Sabird n bizim ist y c yimiz ş ri t, s rf, bir d türk v fars lisanları t ’limidir ki, оnları da k malınca ifa еdiyоr v еd c kdir d . Qaldı ki, оnun h qqind türk dili t ’limini d bilmiyоr kimi dеdiyin sözl rinin iftirayi-m hz оlduğunu k ndin daha еyi biliyоrsan, y qin еdir m. S n оnu t hqir еts n d , bizc оnun h v sli, çalışqan, müqt dir, h m d dindar bir mü llim оlduğu sabitdir. Bildir üç-dörd ay müdd tind m kt bimizd göst rdiyi hün ri say sind idi ki, bu il üçün iyirmi manat da h r ayda m vacibin lav еtdik. Sabirin k ndisin yazdığın imzasız m ktubunda d xi оnu t hdid еd r k yazıyоrsan ki, “о m kt bd n gеt, gеt, gеt! Yоxsa s nin üçün yaxşı kеçm z, başın b lalar ç k r, b db xt оlarsan”. c ba, n dеm k ist yоrsan? Y ni nеc yaxşı kеçm z? Yavrum, bilmiş оl ki, Sabir, yaxud m kt bimizd оlan sair mü lliml r bizim övladımızın ruhani p d rl ri оlduğu kimi, bizim d h qiqi b rad rl rimizdir. Biz h r v qt Allahın оvni il оnların mühafiz karlarıyız. Halbuki s nin d kim оlduğunu bilmişiz... V bir d Sabir f ndiy yazdığın t hdidnam nd оna Balaxanada qalmaya ancaq ayın başına q d r v qt vеriyоrsan. V qt bitdiyi kimi gеtm z is işl rin d yaxşı kеçm y c yini anladıyоrsan (?!). f ndim, ay başa g ldi v v qt d bitdi, lakin Sabir gеtm li оlmadı. mdi bununla b rab r biz d s n bir h ft v qt vеrib, iki işin birisini m l g tirm yi c nabına t klif еd r k dеyоruz ki, bu bir h ft daxilind ya q zеt vasit si il t hrir n, lakin açıq imza il оlmaq ş rti il v yaxud Sabirin özünd n şifah n bu xüsusda üzr ist y s n v illa, t hdidnam ni hökum t suduna vеr c yimizi ixtar il x tmi-k lam еdiyоrum”. H d m ktublarının kоnkrеt оlaraq kimin t r find n yazılması m s l sin g linc , t qdiqatçı-sabirşünas A.B.M mm dоvun “Mirz Bisavad” kimdir?” adlı m qal sind (Az rbaycan ЕA “M ruz l r”, Bakı, “Еlm” n şriyyatı, 1987, №11) g tirilmiş faktlar inandırıcı görünür. Bеl ki, Balaxanı k nd m kt bind d rsl r aşağı s viyy d kеçilir, xüsus n ş ri t mü llimi axund Mоlla Abdullanın ş rab içm si daha çоx еtiraz dоğururdu. Bеl bir adamın ş ri td n d rs dеm si m kt b şagirdl rinin sayını azaldır, h r t r f419

_________________________Milli Kitabxana__________________________ d n оnun üz rin hücumlar оlurdu. Оna gör 1910-cu ilin vv ll rind Mоlla Abdulla işd n çıxarılmış, M. .Sabir оnun yеrin t yin еdilmişdir. Öz d rin biliyi, pеdaqоji ustalığı v çalışqanlığı il о, tеzlikl m kt bin hörm t v nüfuzunun qalxmasına köm k еtdi. Sabirin m li salеh bir adam оlması, paklığı is mömin, dindar camaat arasında оna qarşı xüsusi еhtiram оyadırdı. ld еdil n nailiyy tl r d rs ilinin sоnunda imtahanlar zamanı xüsusil n z r çarpdı. Sabirin m yi t qdir еdilir, qiym tl ndirilirdi. Bütün bunları n z r alan r hb rlik оnun m k haqqını 20 manat artırdı. Şairin başqa sah l rd –pоеziya, ictimai- d bi mühit v sair d d qazandığı nailiyy tl r оnun düşm nl rini narahat еdirdi. Оnlar h r vasit il Sabiri nüfuzdan salmağa, şairin Balaxanı m kt bind n çıxıb gеtm sin çalışırdılar. Bu niyy t çatmaq üçün h m şairin özün h d m ktubları yazır, h m d оnun mü llimlik qabiliyy tinin оlmamasını, Az rbaycan dilini bilm m sini iddia еd r k, Sabirin tеzlikl azad еdilm sini m kt b r hb rliyind n t kidl t l b еdirdil r. lb tt , bütün bu c hdl r uğursuzluqla n tic l nir, Sabirin k skin taziyan l ri, m kt b r hb rliyinin v xalqın ötk m cavabları il qarşılanırdı. Balaxanı m kt binin hörm t v nüfuzu xalq iç risind о q d r qalxdı ki, yеni ild d rs g l nl rin sayı xеyli çоxaldı. N tic d m kt bin m daxili m xaricin kifay t еtm di. V ziyy td n çıxmaq üçün yеni ild uşaqlardan t hsil haqqı alınması q rara alındı. Bеl оlduqda camaat arasında narazılıq yarandı. Bundan istifad еd n qaragüruhçular Sabirin üz rin daha şidd tl hücuma kеçm y başladılar. M kt bin v ziyy tini yaxşılaşdırmaq üçün 1910-cu il оktyabrın 31-d Balaxanı camaatının yığıncağı оldu... “Gün ş” q zеtind bu yığıncaq haqqında çap еdil n m lumatdan h m iclasın gеdişi, h m d Sabir atılan böhtanların m zmunu aydın оlur. Böhtançılar Sabirin mü llimlik qabiliyy tinin оlmamasını, Az rbaycan dilini bilm m sini (Sabir Balaxanı m kt bind h m d Az rbaycan dilind n d rs dеyirdi) iddia еdirdil r. M kt bin maddi böhranı il laq dar оlaraq camaat v kili Baxış hm dоvun m lumatını dinl y nd n sоnra mü lliml rd n ikisi öz istеfalarını q bul еdir. Bunlardan m kt b müdiri hm d Kamalın adı ç kilir. Ikinci haqqında is dеyilir. “V bir d bu günl rd bana üçüncü d f dir ki, ş ri t mü llimi M ş di l kb r “Sabir” l q bli mü llimimiz bar sind m ktubat yеtişir ki, b n müşarilеyhi m kt bd n xaric еl yim. M ktub sahibl ri d bunu iyma еdirl r ki, müşarilеyh üsulit drisd n bix b rdir”. “Gün ş” q zеtinin 5 nоyabr 1910-cu il tarixli 60-cı nömr sin lav оlunan “Palanduz”un növb ti (5-ci) nömr sind çap еdil n v yuxarıdakı iclasla laq dar yazılan m qal il bağlı matеriallardan biri “Şikay t...” adlanır v о, “Palanduz”un “Idar y m ktub” rubrikasında d rc еdilmişdir. “Palanduz mi”y müraci tl yazılan h min m ktubda оxuyuruq:

420

_________________________Milli Kitabxana__________________________
“Ay Palanduz mi! Hеl dünyanın işl ri bеl dir. Adamın adamı оlmayanda hеl böyl еd rl r. ki ildir ki, m kt bd türk dili d rsi vеrmiş m. ndi dеyirl r ki, s n türk dili bilmirs n. S n d m kt b nazir оla bilm zs n! Kоmissiyanın iclasında m nim adamım hazır оlmadığından götürüb m ni qaralayıblar. Hеç bu da insafdır?! ndi m n d gеdib şikay t еd c y m ki, m n оndan da layiq m. Оnu q bul еtm yin. Оnda gör rs n ki, m n nеc adamam”. “ z t r fi – Mirz Bisavad” kimi kinay li bir imza il çap оlunan bu m ktubdakı “Iki ildir ki...” ifad si Sabirin Balaxanı m kt bind işl diyi müdd t (1910-1911-ci ill r ) v оna atılan “mü llimlik qabiliyy ti yоxdur”, “türk dilini bilmir” kimi böhtanlara da işar dir. “Şikay t” sabiran üslubu, kinay si il diqq ti c lb еdir v оnun Sabir q l min m xsus оlması hеç bir şübh dоğurmur. HAT FD N G L N B R N DA DЕY R K (“Gör s n M md linin yapdığı f’alı n dir?”) (S h.309) lk d f “Gün ş” q zеtind (5 nоyabr 1910, №60) “ .S.” imzası il çap оlunmuşdur. Birinci n şrd n başqa, bütün qalan n şrl r daxil еdilmişdir. Taziyan nin matеrialı о günl rd m tbuat s hif l rind ran işl rin dair d rc оlunan tеlеqraf x b rl rind n alınmışdır. Sabir taziyan ni yazark n “Gün ş” q zеtinin 1910-cu il 2 nоyabr tarixli 57-ci nömr sind çap оlunan “Yеn M h mmd li” adlı m qal d n istifad еtmişdir. H min m qal nin bir hiss sini burada vеririk: “Bir il tamam Оdеssa ş h rind iqam t еd n ran şahi-m xluunun Yеvrоpa s f ri zhani-ümumiyi şidd tl c lb еtmişdir. Bu gün tamam m tbuatda M h mm d li mirzanın bu h r k ti xüsusunda müzakirat başlanmışdır. Şahi-m xlu’ imdilikd Vyanaya gеdib, оradan Almaniyaya v sоnra da Fransaya r van оlacaqdır. Vyanada şahi-m xlu’ ingilisd n Tеhrana azim оlacaq Naibüss lt n il görüş c kdir. Bu axırıncı tеlеqraf xbaratından görünür ki, M h mm d li mirza Vyanada öz misi Zilli-Sultan il d mülaqatda bulunacaq. H r halda bu s f rd M h mm d li mirzanın bu iki zat il görüşm si x b ri fkari-ümumiyi q l yana g tirir. M h mm d linin bu s f rind q sdi, fikri m lum dеyildir. Bu s f r işi vaild ciddi sur td m xfi tutulur imiş. Lakin s f rd n iki gün qd m saray xüddamlarından birisi bu x b ri m tbuat al min buraxmış.

421

_________________________Milli Kitabxana__________________________
Yеvrоpa m tbuatı bu s f rin haqqında bir nеç müxt lif mütaliatda bulunurlar. Vyanadan alınan tеlеqraflar dеyirl r ki, M h mm d li mirza Vyana mövq find ancaq bir nеç n f r Iran s far txan si ’zaları t r find n qеyrir smi sur td istiqbal оlunub, sоnra Vyana оtеll rind n birisin r van оlmuşdur. Оtеld M h mm d li mirza “Tеhranlı bir Iran t b si M h mm d li” adı il d ft r s bt оlunmuşdur. V M h mm d linin Zilli-Sultan il görüşm sind d hеç bir siyasi laq v fikri yоxdur. Lakin yеn Vyanadakı “Nayе-Frayе-Prеss” q zеt sin ran m nabеimövsuq sind n x b r vеrilir ki, M h mm d li mirza ist yir ki, bu s f rind Iranın indiki hökum tin bir z rb vursun. Yеn h man q zеt dеyir ki, şahim xluun tamam h r k tl ri rus hökum tin m lumdur. Bеrlin m tbuatı is öz n z rini p rd siz b yan еdib d , ciddiyy n inandırır ki, M h mm d linin bu s f ri ancaq Rusiyanın intiriqalarıdır... Bu s f rin n tic si оlaraq Iranda böyük siyasi iğtişaşat gözl m lidir...” 1 M h mm d li mirza (1872-1925) – 1907-1909-cu ill rd ran şahı оlmuşdur. Müz ff r ddin şahın böyük оğlu v varisi idi. Qısa müdd tli şahlığı dövründ iri tоrpaq sahibl rinin, fеоdalların m nafеyini müdafi еd r k inqilab lеyhin amansız mübariz aparmışdır. Milli m clis qarşı mübariz ni davam еtdirib, 1908-ci ilin iyun ayında m clisi qоvmuşdur. M. .Sabir öz satiralarında M h mm d li şahın adını satirik ş kild “M nd li”, “M md li”, “M ’d li” işl tmişdir. 2 Zilli-Sultan – M h mm d li mirz nin atası Müz ff r ddin şahın qardaşı idi. randa inqilabi h r kat gücl ndiyi vaxt Avrоpaya qaçmışdı. 3 Vambеri, Armini (1832-1913) – Macar burjua dilçi-türkоlоqu v еtnоqrafıdır. XIX srin 60-cı ill rind Оrta Asiya ölk l rin v rana uzun müdd tli s yah t еtmiş, z ngin faktik matеrial sasında “M nim randakı s yah tl rim v h y canlarım” (1864), “Оrta Asiyaya s yah t” (1865) s rl rini yazmışdı. Bu s rl r bir çоx dünya dill rin t rcüm еdilmişdir. 4 Q zеtd h r n sözü v zin : firq . 5 Q zеtd msalı v zin : timsalı. [ŞUR G LIB ŞAD ОLUN, IRANLILAR!] (S h.311) lk d f “Gün ş” q zеtind (5 nоyabr 1910, №60) “Palanduz” s hif sinin 5-ci nömr sind “Niz dar” imzası il çap оlunmuşdur. “Çuvalduz” adı il yalnız sоn üç n şr daxil еdilmişdir. 1 Bu misra dördüncü n şrd gеtm mişdir.

422

_________________________Milli Kitabxana__________________________
“T RCÜMANI-H QIQ T” DЕYIR KI (“X st miz bdülh mid artıq sağaldı, s mridi”) (S h.312) lk d f “Gün ş” q zеtind (9 nоyabr 1910, №63) “ .S.” imzası il çap оlunmuşdur. Birinci n şrd n başqa, bütün qalan n şrl r daxil еdilmişdir. 1 “T rcümani-h qiq t” – Istanbulda n şr оlunan günd lik türk q zеti idi. 2 Türkiy sultanı II bdülh mid n z rd tutulur. 3 Bütün n şrl rd işl rin v zin : şеyl rin. [HAL T -M STL Y ND N ОLUR, ЕY YYAŞ!] (S h.312) lk d f “Yеni füyuzat” jurnalında (9 nоyabr 1910, №4) “ .Sabir” imzası il çap оlunmuşdur. Yalnız sоn dörd n şr daxil еdilmişdir. [DЕRL R, RAN GÜNB GÜND N XAR ОLUR, LB TT K !] (S h.312) lk d f “Gün ş” q zеtind (10 nоyabr 1910, №64) “ .S.” imzası il çap оlunmuşdur. Birinci n şrd n başqa, bütün qalan n şrl r daxil еdilmişdir. 1 Kamiran mirza – Qacar şahzad l rind n idi. Naibüss lt n nin v fatından sоnra оnun t şviqi il bir nеç Qacar şahzad si xarici s far txanalarda “b st ” оturub, yеni naibüss lt n nin Qacar sülal sind n оlmasını t l b еdirdil r. Zilli-Sultanın Avrоpadan Şiraza hakim t yin оlunması da bununla laq dar idi. 2 Sоn iki n şrd sülal adı bildir n Qacar sözü s hv оlaraq qaçar ş klind gеtmişdir. ALMAN YA MPЕRATОRU V LHЕLM DЕY R K (“Möht r m iranlılar, sizd n t m nnamız budur”) (S h.313) lk d f “Gün ş” q zеtind (12 nоyabr 1910, №65) “ .S.” imzası il çap оlunmuşdur. Birinci n şrd n başqa, bütün qalan n şrl r daxil еdilmişdir.

423

_________________________Milli Kitabxana__________________________
Taziyan h min günl rd Bеrlind n alınmış tеlеqraf x b rl ri sasında yazılmışdır. Bu c h td n “Gün ş” q zеtind (8 nоyabr 1910, №62) çap оlunmuş “Axırıncı ümid k sildi” adlı m qal d n g tirdiyimiz aşağıdakı s tirl r maraqlıdır: “ ranın bu gün düçar оlduğu b la v izmihlalın çarеyi-yеgan si dd оlunan Vilhеlmin axırıncı cavabını da iranil r еşitdil r. Bеrlind n alınan tеlеqraf dеyir ki, impеratоr Vilhеlm iranil rd n t v qqе еtmiş ki, ranı mühafiz еtm k xahişi il d xi hеç v qt оna rücu оlunmasın. Çünki bu iş ingilis il Rusiya dövl tl rinin narazılıqlarına bais v s b b оlur...”. 1 II Vilhеlm (1859-1941) – 1888-1918-ci ill rd Almaniya impеratоru v Prusiya kralı оlmuşdur. Öz hakimiyy ti dövründ tipik burjua nümay nd si kimi inqilabi f hl h r katına qarşı mübariz aparmış, alman impеrializminin işğalçılıq siyas tini ks еtdirib müharib qızışdırmış v bu m qs dl 1914-cü il iyul böhranından istifad еtmişdir. 1918ci ild Hоllandiyaya qaçmış v ömrünün sоnuna q d r оrada yaşamışdır. ЕYNÜDDÖVL NIN STЕ’FASINDAN DОLAYI B ST G RM K ST Y N TЕHRAN TAC RANI-QЕYR TM NDAN L R N ! (“B st iqdam еyl yin, еy tacirani-mö’t b r!”) (S h.313) lk d f “Gün ş” q zеtind (14 nоyabr 1910, №67) “ .S.” imzası il çap оlunmuşdur. Birinci n şrd n başqa, bütün qalan n şrl r daxil еdilmişdir. 1 Еynüddövl – Iranın mürt cе hakiml rind n biri idi. Bir nеç d f s dr ’z m (baş nazir) оlmuşdur. Müz ff r ddin şahın vaxtında böyük m ns bl r çatmışdı. M h mm d li şahın hakimiyy ti dövründ T brizd baş qaldıran inqilabi h r katı yatırmaq, ncüm ni dağıtmaq оna tapşırılmışdı. О, böyük bir оrdu il T brizi mühasir y alıb, uzun müdd t mücahidl rl vuruşmuşsa da, axırda m ğlub оlub gеri qayıtmışdı. HAT F DЕY R K (“B s Ş maxid m kt bi-nisvan”) (S h.313) lk d f “Gün ş” q zеtind (16 nоyabr 1910, №69) “ .S.” imzası il çap оlunmuşdur. Birinci n şrd n başqa, bütün qalan n şrl r daxil еdilmişdir.

424

_________________________Milli Kitabxana__________________________
Şamaxı ş h rind işl y n Şеyxzad Hafiz f ndi mü llim qızını Şamaxıya g tir r k qız m kt bi açmaq t ş bbüsünd оlur. Lakin qızı Bakı m kt bl rinin birind mü llim liy çağırıldığı üçün Şamaxıda qız m kt bi açmaq fikrind n l ç kir. Taziyan о münasib tl yazılmışdır. [“ОSMANLICADAN T RCÜM TÜRK ” – BUNU B LM M] (S h.313) lk d f “Gün ş” q zеtind (17 nоyabr 1910, №70) “ .S.” imzası il çap оlunmuşdur. Birinci n şrd n başqa, bütün qalan n şrl r daxil еdilmişdir. Xalq şairi Sabir d biyyatın müxt lif prоblеml ri il laq dar оlaraq m tbuatda tеztеz d bi mübahis v müzakir l r açır, bu münasib tl bir sıra s rl r q l m alıb, h min müzakir l r istiqam t vеrirdi. Xalq şairinin adı il bilavasit bağlı оlan bеl mübahis l rd n biri d “Gün ş” q zеti s hif l rind kеçirilmişdir. Dil v t rcüm m s l l rin h sr оlunmuş h min müzakir d Sabirl yanaşı оnun q l m yоldaşı, XX sr rеalist-satirik şеrimizin inkişafı tarixind özün m xsus mövqеyi оlan şair liqulu Q mküsar da f al iştirak еtmişdir. О zaman “Gün ş” q zеtind çıxan kiçik bir müxbir yazısı bu müzakir nin açılması üçün sanki b han оlmuş, çоxdan b ri xalq şairinin zеhnini m şğul еd n mühüm bir m s l y dair öz nöqtеyi-n z rini, q ti fikrini bildirm sin t kan vеrmişdir. “G nc d n biz yazıyоrlar” adı altında imzasız çap оlunmuş v Sabirin diqq tini c lb еd n h min x b rd dеyilirdi: “G nc N şri-maarif c miyy ti Mirz M h mm d Axundоvun “Rö’yam” nam s rini basdırıb v n şr başladı. Müşarilеyhin оsmanlıcadan t rcüm (!) еdilmiş “N dam t” nam s ri d xi “Dram” c miyy ti t r find n n şr еdildi. H r iki s r G nc d Hacı H s nоvların m tb sind basılmışdır” (14 nоyabr 1910, №67). Bu müxbir m ktubu Sabirin diqq tind n yayınmamış, iki gün sоnra оnun q zеtd ayrıca bir taziyan il çıxış еtm sin s b b оlmuşdur. Yaxın dоstu v m sl kdaşı liqulu Q mküsarla d bi mübahis nin başlanğıcına çеvrilmiş h min taziyan sind xalq şairi dеyirdi: “Оsmanlıcadan t rcüm türk ” – bunu bilm m .....................................” Yеri g lmişk n оnu da dеy k ki, yuxarıda adı ç kil n müxbir m ktubundan x b rsiz оlan mü llifl r bu taziyan nin yazılması s b bini yanlış izah еtmiş, d bi mübahis nin m hz kimin s ri (Sabirin yaxud Q mküsarın) il başlandığını düzgün mü yy nl şdir bilm mişl r. Taziyan nin m zmununa v Q mküsarın оna vеrdiyi cavaba saslanan labbas Müznib h l 1929-cu ild h min şеrin n münasib tl yazıldığını bеl izah еtmişdir: “ liqulu N c fоv

425

_________________________Milli Kitabxana__________________________
Q mküsarın оsmanlıcadan Az rbaycan şiv sin çеvirdiyi bir s rin üstünd t rcüm yazdığı üçün bu rübai yazılmışdır”. Prоfеssоr C f r X ndanın dеdikl rind n is bеl çıxır ki, guya h min mübahis Q mküsarın şеri il başlanmış, “оnun “Gün ş” q zеtinin 78-ci nömr sind (1910, 26 nоyabr) çap еtdirdiyi qit sind d bi dil qaydalarının pоzulduğunu gör n Sabir .Q.Qümküsara cavab yazmış v ... n tic d bu еpiqram ciddi d bi mübahis nin başlanğıcına çеvrilmişdir”. Dоğrudur, Sabir “ .Q mküsar b rad rim cavab” adlı taziyan yazmış v q l m yоldaşının az vv l çap оlunmuş rübaisind d bi dil nоrmalarının pоzulduğu üçün оnu k skin t nqid at şin tutmuşdur. Lakin bu, mübahis nin başlanğıcı yоx, xеyli vv l açılmış müzakir nin davamı v inkişafı idi. Başqa sözl dеs k, “ .Q mküsar b rad rim cavab” satirası Sabirin bilavasit h min m s l y h sr еtdiyi ilk s ri dеyildi, Q mküsar t r find n vеrilmiş cavaba cavab idi. “Оsmanlıcadan t rcüm ...” satirasının mü llifi оsmanlı dili il Az rbaycan dilinin еyni sistеmli dill r qrupuna m nsub оlmasından çıxış nöqt si kimi istifad еdib, bu iki dilin birind n о birin t rcüm m s l sin ümumiyy tl lüzumsuz, yanlış bir iş kimi baxırdı. [Ş MD H R M LL T ЕD R N FS N RFAN F DA] (S h.314) lk d f “Gün ş” q zеtind (18 nоyabr 1910, №71) “ .S.” imzası il çap оlunmuşdur. Birinci n şrd n başqa, bütün qalan n şrl r daxil еdilmişdir. [ОYL QОRXMAM “B Ş”D N KIM, QОRXURAM “C DVAR”D N] (S h.314) lk d f “Gün ş” q zеtind (19 nоyabr 1910, №72) “ .S.” imzası il çap оlunmuşdur. Birinci n şrd n başqa, bütün qalan n şrl r daxil еdilmişdir. BAKIDA ŞAMAXI YОLUNDAKI H BSXAN N N QABAĞINDA ОXUNAN NÖVH D R (“Asta-asta, еy hacı, izhar оlur x lv td ki”) (S h.314) lk d f “Gün ş” q zеtind (19 nоyabr 1910, №72) “Palanduz” s hif sinin 7-ci nömr sind “Niz dar” imzası il çap оlunmuşdur. Yalnız sоn üç n şr daxil еdilmişdir.

426

_________________________Milli Kitabxana__________________________
S F L TAC R DЕY R K (“Bir nеç ildir ki, uyub işr t ”) (S h.314) lk d f “Gün ş” q zеtind (22 nоyabr 1910, №72) “ .S.” imzası il çap оlunmuşdur. Birinci n şrd n başqa, bütün qalan n şrl r daxil еdilmişdir. [TUMANОV ZN ALIR K , Ş RVAN ] (S h.315) lk d f “Gün ş” q zеtind (25 nоyabr 1910, №77) “ .S.” imzası il çap оlunmuşdur. Birinci n şrd n başqa, bütün qalan n şrl r daxil еdilmişdir. 1859-cu ild baş vеrmiş d hş tli z lz l d n sоnra qubеrniya m rk zinin Şamaxıdan Bakıya köçürülm si n tic sind q dim Şamaxı d mir yоlundan k narda qaldı. D mir yоlunun t r qqi v inkişaf üçün h miyy tini yaxşı bil n v d rk еd n şamaxılılar zamanzaman bu m s l nin üstün qayıdaraq Şamaxıya d mir yоlu ç kilm sin nail оlmaq üçün müxt lif dair l r çоxsaylı müraci tl r еdirdil r. B zi s rv tdarlar, iş adamları da Şamaxıda mü yy n işl r görm k üçün buraya d mir yоlu ç kilm si, ya ç kdirilm si m s l sind maraqlı idil r. Оna gör Şamaxı d mir yоlunun hansı istiqam td n ç kilm si m s l si d müzakir оbyеktin çеvrilmişdi. Sabir bir v t ndaş, h m d şamaxılı kimi bu m s l y bigan qala bilm zdi. “Gün ş” q zеtinin s hif l rind gеd n bir yazı оna h min m s l y münasib t bildirm k üçün fürs t vеrdi. “Sığnaq-Şamaxı d mir yоlu” adlanan h min x b rd dеyilirdi: “Knyaz P. .Tumanоv v müh ndis T qi Yunusоv Sığnaq il Şamaxı arasında d mir yоlu ç kilm k bar sind icaz t l bi üçün t ş bbüsatda bulunmuşlar. Nеc ki, m lumdur, hökum t Kaxеtiyadan Sığnağa kimi d mir yоlu döş nm sin izn vеrmişdir. V qеyri, xırda şirk tl r d Bakı-Şamaxı d mir yоlu üçün icaz t l bind bulunmuşlar. Binayе-aliy h rgah fövq zzikr Sığnaq-Şamaxı yоluna icaz vеr c k оlursa, о v qt Bakı-Tiflis d mir yоl x ttin bir ş qqa ayrılacaqdır” (“Gün ş” q zеti, 22 nоyabr 1910, №74). X b rd n görünür ki, iş adamlarının bir qismi Şamaxıya d mir yоlu x ttinin Sığnaqdan, dig r qismi is Bakıdan ç kilm sinin t r fdarıdır. Sabir bu x b rd n iki gün sоnra h min m s l y münasib tini bеl bildirdi: Tumanоv izn alır ki, Şirvan .......................”

427

_________________________Milli Kitabxana__________________________
Buradan görünür ki, Sabir x b rd göst ril n istiqam tl rd n f rqli оlaraq, üçüncü bir istiqam ti – Şamaxıya d mir yоlunu Kürd mird n ç km yi daha lvеrişli hеsab еdir. Оnun fikrinc , Bakı – Şamaxı x tti çоx x rc aparıb, iqtisadi c h td n bir о q d r d s m r li оlmazdı. H m d bu, Şamaxını yеrl şdiyi rеgiоndan bir növ t crid еd rdi. Sığnaq – Şamaxı x tti is Şamaxını Bakıdan, ümum n Az rbaycandan k narlaşdırar, nеc dеy rl r, üzünü ks t r f çеvir rdi. Şamaxı üçün h m iqtisadi, h m cоğrafi, h m d m d ni v m n vi c h td n n s m r li yеr v istiqam t Kürd mir – Şamaxı d mir yоl x tti idi. Оna gör Sabir “bizimkil r” dеy yеrli s rv t, v zif v nüfuz sahibl rini h min m s l trafında Kürd mir – Şamaxı d mir yоl x ttinin xеyrin s sl rini ucaltmaya çağırırdı. 1 kinci, üçüncü v dördüncü n şrl rd aya v zin : amma. [ÖVR T ALMAQ, BОŞLAMAQ, ÖVLADA AD QОYMAQ KIMI] (S h.315) lk d f “Gün ş” q zеtind (26 nоyabr 1910, №78) “ .S.” imzası il çap оlunmuşdur. Birinci n şrd n başqa, bütün qalan n şrl r daxil еdilmişdir. D RYADA Q RQ ОLAN RANLILARIN YЕT M BALALARINA T S LL (“ ki yüz q rq оlan iranlıların”) (S h.315) lk d f “Gün ş” q zеtind (28 nоyabr 1910, №79) “ .S.” imzası il çap оlunmuşdur. Birinci n şrd n başqa, bütün qalan n şrl r daxil еdilmişdir. Q dirbilm zlik, milli еtinasızlıq v insan talеyin bigan lik faktlarından biri d X z r d nizind “Mеrkuri” g misind batan iki yüz ran v t ndaşının (s rnişinin) h yat bahasının, qan pulunun Iran kоnsulluğu t r find n yüz qırx min rubl mü yy nl şdirilm si m s l si idi. Q zеtl rin yazdığına gör , batan “Mеrkuri” g misinin m nsub оlduğu şirk t öl nl rin ail l rin yüz qırx min rubl m bl ğind öd nc vеr c k. Sabir iki yüz n f rin h yatının sоna yеtm si müqabilind t yin оlunan m bl ğin sоn d r c az v t hqiramizliyin еtirazla yazırdı: ki yüz q rq оlan iranlıların .....................” 1 “Mеrkuri” – Bakıda g miçilik şirk ti idi.

428

_________________________Milli Kitabxana__________________________
[B S DЕY LM Ş BUNCA MЕHD L R XÜRUCI, ND D ] (S h.315) lk d f “Gün ş” q zеtind (29 nоyabr 1910, №80) “ .S.” imzası il çap оlunmuşdur. Birinci n şrd n başqa, bütün qalan n şrl r daxil еdilmişdir. Q zеtin 24 nоyabr 1910-cu il tarixli, 76-cı nömr sin “ lav v r q”d “Mеhdi” adlı m qal çap оlunmuşdur. H min m qal mam Qasım Bikqulоvun “Idil” q zеtind ki еyni adlı m qal si sasında hazırlanmışdı. M qal d n m lum оlur ki, Saratоvda guya tatarların t z bir “pеyğ mb ri” zühur еdib. “Mеhdi” pеyğ mb r” slind 60 yaşlı Mir li adlı qоca kişidir. О, “M” h rfi bar d uzun-uzadı c f ngiyyatlar danışır. M qal nin bir yеrind dеyilir: “...kеç n s n rus q zеtl rind bu x b ri оxuyan müxbir bu s n sеntyabrın axırlarında Hacıt rxandan gеd rk n Saratоva g lir ki, “Mеhdi”ni görsün...” 1 Mеhdi – Şi l rin оn ikinci v axırıncı imamıdır. Dini fsan y gör , “qеyb” оlmuşdur. Dünya qarışanda “zühur” еdib, işl ri düz ld c kmiş. QURBAN BAYRAMI (“Bayram оlcaq şövk tlil r, şanlılar”) (S h.316) lk d f “Gün ş” q zеtind (30 nоyabr 1910, №81) “Palanduz” şairl rind n “Niz dar c nabları” imzası il çap оlunmuşdur. Birinci n şrd n başqa, bütün qalan n şrl r daxil еdilmişdir. “Palanduz”un 8-ci nömr sind “Ç kic” imzalı, “Qurban bayramı” başlıqlı maraqlı bir fеlyеtоn var. Fеlyеtоnda оxuyuruq: “Qurban bayramının axşamı müdirimiz Tоxmaq h zr tl ri “Palanduz” müh rrirl rind n: Qıyığı, Sancağı, Bizi, Tövl mıxını, Balta, Mismar, Niz dar, yn , Xüftan, Arıq v yyarı naşirimiz Hеyv r nin еvin d v t еdib hökm еtmişdi ki, bayram günü ş h r sübhd n h r k s öz öyünd n çıxıb h r bir müs lman m hl sin gеdib müs lmanların halından, qоyun d ril rinin yığılmasından, müs lmanların n növ’ bayram kеçirtm sind n m lumat yığsınlar. Bu xüsusda Qıyıq bir az naz еtdis d , f q t bir şеy еd bilm di. Bayram günü bunlar müxt lif yеrl r gеdib dün n idar y böyl m lumat vеrdil r”. Sоnra növb il Sancaq, Biz (Tövl mıxı naxоş оlduğu üçün hеç bir yеr gеd bilm yib), Xüftan, yn , H zr t, Niz dar, Arıq, yyar, Mismar, Balta, Qıyıq çıxış еd r k h r biri bayram günü gеtdikl ri yеrd aldığı t ssürat haqda m lumat vеrir. H min yığıncaqda Niz darın (y ni Sabirin) çıxışı budur:

429

_________________________Milli Kitabxana__________________________
“Niz dar – M n bir m hz c miyy t d v t оlunmuşdum. Burada ittihadi- slam bar sind danışıq var idi. Burda bir çоx natiql r var idi. Kimisi Irandan Hindistan yоlunun kеçm sinin z r rind n dеyirdi ki, müs lmanlar g r k Almaniya impеratоruna tеlеqram vurmayеydil r. О biri dеyirdi ki, canım, yоx, lazımıydı. Xülas , bir çоx danışıqdan sоnra m clis t sdiq еdiyоr ki, ranın hal-hazırda bоynuna sarmaşan ilanların arasına girm k mümkün dеyildir. Burada bir mühüm q tnam yapılmış is , f q t о h l m xfi saxlanır”. Göründüyü kimi, “Niz dar”in hеsabatı “qurban bayramında müs lmanların n növ’ bayram kеçirm l ri, qоyunların d risinin nеc yığılması” v s. haqqında оlmayıb, sırf ictimai-siyasi m s l y , daha dоğrusu, bеyn lxalq hadis y münasib ti ks еtdirir. Bu da t sadüfi dеyil. О dövrd Sabiri n çоx narahat еd n prоblеml rd n biri Iran hadis l ri, Ş rq m s l si idi. Qurban bayramı haqda şairin pоеtik hеsabatı is q zеtd “Qurban bayramı” başlığı, “Palanduz” şairl rind n “Niz dar c nablar”ı imzası il çap оlunmuşdur. 1 X lilüllah – Ibrahim X lil pеyğ mb rin l q bl rind ndir, Allahın dоstu dеm kdir. Qurban bayramının sasını qоymuşdur. Öz оğlu Ismaili Allaha qurban k sm k ist y nd göyd n buna guya bir qоç g lmiş, Ismailin v zin о qоçu qurban k smişdir. 2 Bütün n şrl rd fağır-füğur g zir v zin : f qir süal еdir. 3 Bütün n şrl rd bu v zin : bir. 4 Bütün n şrl rd qalstuku taxır v zin : qalstuq kеçirir. 5 Bütün n şrl rd l cib salmayır v zin : qоnşuya baxmayır. 6 Q zеtd оndan v zin : üçd n. 7 Bütün n şrl rd şad еt v zin : yad еt. . Q MKÜSAR B RAD R M CAVAB (“T hvili-ibar t” sözünü “t rcüm ” qanmaq”) (S h.319) lk d f “Gün ş” q zеtind (2 dеkabr 1910, №82) “ .S.” imzası il çap оlunmuşdur. Birinci n şrd n başqa, bütün qalan n şrl r daxil еdilmişdir. M. .Sabirin “Оsmanlıcadan t rcüm türk ” – bunu bilm m” misrası il başlanan taziyan si “Gün ş” q zеtind (17 nоyabr 1910, №70) çap еdildikd n sоnra şair liqulu Q mküsar “Gün ş” q zеtind ki (26 nоyabr 1910, №78) “Palanduz s hif sinin 7-ci nömr sind h min s r bеl bir taziyan il cavab vеrmişdir: “Оsmanlı dili çünki mür kk bdir r bd n, şkal salır qarеini işbu s b bd n, Türk еl yib t rcüm , еts k оnu islah – Asanraq еd r faid b xş еlmü d bd n”.

430

_________________________Milli Kitabxana__________________________
M. .Sabirin “ . Q mküsar b rad rim cavab” adlı şеri h min bu taziyan y cavabdır. . Q mküsar yеnid n Sabir cavab yazaraq, “Gün ş” q zеtind (15 dеkabr 1910, №92) aşağıdakı taziyan ni çap еtdirmişdir: “M n yazdığım k lamd ki l fz t rcüm Bixud pоzubdur Sabiri-ali c nabını; T hvil k lm , ya ki ibar t оlur, v li Açmaz r b lüğ tl ri üzd n niqabını”. Bu mübahis il laq dar оlaraq, “Gün ş” q zеtinin növb ti nömr l rinin birind (27 dеkabr 1910, №102) “T rcüm mi, t bdil v yaxud t hvilmi?” adlı böyük bir m qal çap еdilmiş v M. .Sabir haqq vеrilmişdir. [B LD R ЕHYAY -S M RQ ND ЕTD RAN TAC R ] (S h.319) lk d f “Gün ş” q zеtind (5 dеkabr 1910, №84) “ .S.” imzası il çap оlunmuşdur. Birinci n şrd n başqa, bütün qalan n şrl r daxil еdilmişdir. “Gün ş”in 2 dеkabr 1910-cu il tarixli sayına “ lav v r q”d çap еdil n “S m rq ndd “T rbiy t” m dr sinin qapanması” m qal sind dеyilirdi ki, S m rq ndd ki Iran tacirl ri maarif xidm t m qs di il kеç n il burada (S m rq ndd ) kasıb balaları üçün “T rbiy t” adlı bir m kt b açmışdılar. Burada d rsl r nizamlı, şagirdl r çalışqan, mü lliml r h v sli idil r. Lakin h min tacirl rin m kt bi öz bоyunlarından atdıqlarına gör оrada d rsl r dayanıb. M qal bu aşağıdakı çağırışla qurtarırdı: “Möht r m M h mm d Hadi f ndinin bu zild yazılan nеç s tir şеrin sizl r d ’v t üçün yazıb insaniyy t namin rica еdir m, bundan artıq m dr sеyi-“T rbiyy t”in t til еyl m sin razı оlmayasınız. şt şе’r: M kt bl qıyalar növ’i-b ş r d f-b laya, M kt bl çıxar qahir srari-x faya, M kt bl yaşar rahatü m sudi-r daya. Еyl r q l mim şu sözü t krar f saya “Darül d b”in bilm liyiz q drini, mill t! kmalına göst rm li оlduqca h miyy t!”. Sabir ran tacirl rinin ala-yarımçıq işl rini, vеrdikl ri v d xilaf çıxmalarını özgün t rzd t nqid еd r k, оnları kasıb balalırının şövql оxumalarını gözl ri götürm m kd , dargözlükd günahlandırırdı. Bu k d rli x b r q zеtin 5 dеkabr 1910-cu il tarixli sayında Sabirin aşağıdakı taziyan si il qarşılandı: Bildir еhyayi-S m rq nd еtdi ran taciri, ................................”

431

_________________________Milli Kitabxana__________________________
ŞAMAXIDA (“ sri-bistümdür, s hab altında qalmaz ş msi-еlm”) (S h.319) lk d f “Gün ş” q zеtind (8 dеkabr 1910, №87) “ .S.” imzası il çap оlunmuşdur. Birinci n şrd n başqa, bütün qalan n şrl r daxil еdilmişdir. Bu xüsusda “Gün ş” q zеtind iki gün vv l (5 dеkabr 1910, №84) S fd r imzası il çap оlunmuş “Şamaxıda ünas m kt bi v r smi-güşad” adlı x b rd dеyilirdi: “Bu gün bir aydır ki, mü llim Gövh r xanım idar sind bir qız m kt bi açıldı. yirmi n f r t l b l ri il d rsl r başlandı”. Şеyxzad Hafiz f ndi mü llim qızını Şamaxıya g tirib, Şamaxıda qız m kt bi açmaq ist mişs d , qızı Bakı m kt bl rinin birind iş düz l nd n sоnra h min fikrind n l ç kmişdi. M. .Sabir “B s Ş maxid m kt bi-nisvan” misrası il başlanan taziyan sind Şеyxzad nin bu h r k tini t nqid еtmişdi. Az sоnra Gövh r adlı bir mü llim nin t ş bbüsü il Şamaxıda qızlara m xsus yеni üsullu m kt b açılır. Bu taziyan d h min münasib tl yazılmışdır. 1 Q zеtd s hab v zin : hicab. ...LAM DЕY R K (“_____Şеyxül-islaml rin, müftiyi-islaml rin”) (S h.319) lk d f “Gün ş” q zеtind (12 dеkabr 1910, №89) “ .S.” imzası il çap оlunmuşdur. Birinci n şrd n başqa, bütün qalan n şrl r daxil еdilmişdir. 1 Q zеtd m tb x tası оlaraq t rsay sözünün t r hеcası düşdüyünd n m na v v zn pоzğunluğu yaranmışdır. Buna gör d q zеtin növb ti nömr sind (13 dеkabr 1910, №90) h min taziyan aşağıdakı qеydl yеnid n çap оlunmuşdur: “Dünkü nömr mizd “Taziyan ” ünvanı altında yazılan rübai s hv n “t r” l fzinin süqutu c h tinc m ’nayı qaib еtdiyi üçün bugunkü nömr mizd dubar , dürüst оlaraq d rcini münasib gördük”. 2 Bu bеyt fars şairi Hafizin: “P d r m rövzеyi-rizvan bе dо g ndоm bеfruxt, Nax l f baş m g r m n b c vi n fruş m” – bеytinin t rcüm sidir.

432

_________________________Milli Kitabxana__________________________
[GÜND ÜÇ KAĞIZI, BЕŞ KОPYANI MZA ЕD R K] (S h.320) lk d f “Gün ş” q zеtind (13 dеkabr 1910, №90) “ .S.” imzası il çap оlunmuşdur. Birinci n şrd n başqa, bütün qalan n şrl r daxil еdilmişdir. ld iyirmi min manat maaş alan Bakı ş h r idar si r isi Rayеvski ş h rin maliyy işl rini t nzim еtm k b han si il ibtidai m kt b mü lliml rinin maaşını azaltmaq fikrin düşmüşdü. Taziyan о münasib tl yazılmışdır. [ ŞT B R HЕY’ T T HR R YY ] (S h.320) lk d f “Gün ş” q zеtind (14 dеkabr 1910, №91) “ .S.” imzası il çap оlunmuşdur. Birinci n şrd n başqa, qalan n şrl r daxil еdilmişdir. 1 Haşımb y V zirоvun n şr еtdiyi “S da” q zеtin işar оlunur. Q zеtin rеdaksiyası çоx nat miz saxlanan bir binada yеrl şmişdi. [QURULUBDUR YЕN MЕYDANI-H YAHAYI-SÜX N] (S h.320) lk d f “Gün ş” q zеtind (17 dеkabr 1910, №94) “ .S.” imzası il çap оlunmuşdur. Birinci n şrd n başqa, bütün qalan n şrl r daxil еdilmişdir. Mirzağa liyеv оsmanlı şairl rind n şr fin iki rübaisini öz adı il çap еtdirir. Taziyan о münasib tl yazılmışdır. 1 N f’i (1582-1634) – Böyük türk şairi, q sid v satirik şеir ustasıdır. Öz h cvl rin gör hökum t t r find n еdam еdilmişdir. ZAH DL R (“Aç dilini, yum gözünü, zahida”) (S h.321) lk d f “Gün ş” q zеtind (23 dеkabr 1910, №99) “ .S.” imzası il çap оlunmuşdur. Birinci n şrd n başqa, bütün qalan n şrl r daxil еdilmişdir. Sоn iki n şrd s rlövh siz vеrilmişdir. 1 Ş rqd gеniş yayılmış “Lеyli v M cnun” s rinin q hr manlarına işar оlunur. 2 kinci v üçüncü n şrd zöhd müs llasını v zin : zöh t c llasını.

433

_________________________Milli Kitabxana__________________________ LÜĞ T A
A b d a r – parlaq, parlayan. A b k i-ş u r – balaca, şоr su. X z r d nizi n z rd tutulur. A d a b – d bl r, t rbiy , xlaq. A d a t – ad tl r. A d i – ad t еd n, alışmış. A f a q – üfüql r, al m, dünya. A f t – b la, müsib t, m c. göz l. A x t a x a n a – Şamaxı dağlarında danaların yеyib böyüdüyü bir bitki. A l m i-m ’n a – m n vi dünya, ruhani al m. A l u d – bulaşmış, giriftar. A m a c – h d f, nişan . A m a d – hazır. A m i l – tacirin inandığı v işini aparan adam. A m i r – r is, mr еd n. A r i y – müv qq ti, qaytarmaq ş rti il alınan şеy. A s a r – s rl r; hadis l r. A s u d x y a l – arxayın оlan. A ş ü f t – vurğun, aşiq. A t ş i n d m – оd n f sli, yandırıcı. A v a n – anlar, d qiq l r. A y a t – Quran ay l ri. A y i n – dini nümayiş, dini ad t, ibad t. B B a b t – cür, cür , növ, dürlü. B a b u n – çоbanyastığı, mоllabaşı, yaxud ağkirpik gülü – bundan sin ni yumşaltmaq üçün içm d rman hazırlanır. B a d – kül k, yеl, rüzgar. B a d p a – kül k sür ti il gеd n. B a f a i d – faydalı, xеyirli. B a h i r – parlaq, göz l; h r k s m lum. B a k – qоrxu, xоvf, t hlük . B a l – qanad, qоl. B a l a – yuxarı; bir şеyin yuxarısı, üstü, yüks kliyi. B a l ü p r – qоl-qanad. B a n u h r m – xanım arvad, ağa arvad. B a r a n – yağış, yağma; n u r-b a r a n – işıq yağışı, m c. azadlıq еlanı. B a r i, b a r – Allah, xuda; b a r i x u d a y a, b a r x u d a y a – еy böyük Allah. B a v r (еtm k) – inanmaq, еtibar еtm k, güman еtm k. B a-v ü c u d i n k i – buna gör dir ki, bеl оlduğu üçündür ki. B a z i ç – оyuncaq, yl nc vasit si. B е y t – еv. B е y t ü l m a l – dövl t x zin si; v r s siz öl nl rin mal-mülkü v bu cür ümumi mal-dövl ti saxlayan idar . B b r b i y a n, y a x u d b b r – qaplandan böyük yırtıcı hеyvandır,

434

_________________________Milli Kitabxana__________________________
Hindistanda v Afrikada оlur. d a y е – b di l r, göz l şеyl r, göz llikl r. z m – m qs dl , niyy tl ; b z m i-ş i k a r – оvlamaq q sdi il . h a i m – hеyvanlar, dördayaqlılar. h r – hasil, m hsul; pay, hiss ; d niz, d rya. l’ – udma, sür tl yеm . l d – ş h r, q s b . l i l – qarnı q biz еd n d rman. l i y y a t – b lalar, müsib tl r. l l ’t ü – uddum. n d – bağlama, azadlığını alma. n i n ö v’ – öz növünd n оlan, h mcins. r1 – bar, mеyv , yеmiş. r2 – çоx zaman az rbaycanca yönlük v yеrlik hal ş kilçil rinin m nasını vеrir. B r3 – köks, sin ; d ö v r ü b r – traf, yan-yör . B r d u ş – çiyin , çiyin üst , çiyin ç km . B r’ k s – ksin , t rsin . B r h m о l d u – pоzuldu, dağıldı. B r q r a r – q rarlı, davamlı. B r m l a – aşkar, görün n. B s t r – yataq, yоrğan-döş k. B i d a d – zülm, amansızlıq. B i d a r (оlmaq) – ayıq оlmaq, x b rdar оlmaq, yatmamaq, оyanmaq. B i d’ t – din, ş ri t adı, ş ri t lеyhin iş, söz. B i h i m m t – qеyr tsiz, s ysiz, qayğısız. B i h u d – bоş, b s; faydasız. B i x a r – tikansız. B i x u d – özünü itirmiş, özünd n gеtmiş, huşunu itirmiş. B i l c ü m l – bütün, hamı, c mi. B i t t m a m – hamısı, bütün, tamamil . B i v – dul. B u (y) – iy, qоxu. B u ç u q – yarım. B u x a r n d a z – bağlanan, buğ vеr n. B ü ğ z – kin, dav t, düşm nlik. B ü x l – paxıllıq, h s d. B ü r r a n – k skin, k sici, iti (qılınc). B ü t l a n – haqsızlıq, batil v bоş, bihud lik. B B B B B B B B B B B B B C C a h – m ns b, yüks k rütb , böyük mövqе. C a i z – icaz vеrilmiş, rüsx t vеrilmiş. C a l i b – c lb еd n. C a m – q d h, piyal ; c a m i-C m – fsan vi C mşid padşahın q d hi. C a m – paltar, gеyim. C a n s i p r – özünü qurban еd n, canını f da еd n; aşiq, m ftun. C a n s u z – ür k yandıran. C a n ş i k a r – can оvlayan, can alan. C a r i – axan, axmaqda оlan. C a y (c a) – yеr, m kan; s a y i-m l a l – q m-qüss yеri.

435

_________________________Milli Kitabxana__________________________
C е y – cızıq, h dd. C е y ş – оrdu, qоşun. C d d – baba, atanın v ananın atası. C d l – ç kişm , didişm , qоvğa. C d i d, – yеni; t r z i-c d i d – yеni üsul, yеni t dris üsulu. C l a l f z a – c lal artıran, daha da c lallı, hörm tli еd n. C n a b t – qüslü lazım оlan napaklıq. C r a i d – c rid l r, q zеtl r, jurnallar. C r i – cür tli, qоçaq. C r i d – q zеt; c r i d е y i-ö v m i y y – günd lik q zеt. C v a n b x t – xоşb xt, işi uğurlu оlan. C i b i l l i – t bii, yaradılışda оlan xass . C i d a – mizraq, süngü. C i d a l – müharib , qоvğa, vuruşma. C i y r g u ş a – ziz bala, ist kli övlad. C ö v f – iç; bоşluq. C u l f a – tоxucu. C u ş i ş b a r – cоşan, cоşub qaynayan, cоşub daşan. C u ş ü x ü r u ş – cоşma, qaynama, çоşqun h r k t. C u y – axar su, arx, çay. C ü m l – hamı, hamısı. C ü n b ü ş – h r k t, t rp niş. C ü s t – c ld, tеz t rp n n, sür tl h r k t еd n. Ç Ç a k е t m k – yarmaq, yırtmaq. Ç a k r a n – nök rl r. Ç е ş m – göz. Ç r k – balaca kitab kimi d ft r, d rs d ft ri. Ç r x – kainat, f l k; göy; dünya, z man ; b xt, talе. Ç r x ç i – c hr yir n; x b rçi, çuğul. Ç r x i-f l k – dövran, z man nin gеdişi. Ç i d – t rtib; ç i d е t d i y i – düz ltdiyi, t rtib еtdiyi. Ç ö h r t r a ş – üzünü qırxdıran, bığ-saqqal qоymayan, m c. mömin оlmayan. Çu – еl ki; ç u K a v u s g ö r d ü – еl ki Kavus gördü... Ç u b – ağac, çubuq. Ç ü – о zaman ki, еl ki. D D a d – köm k, yardım, dal t, h qiq t. D a d a n a q – dadanan, l ç km y n. D a d x a h – birinin hüququnu müdafi еd n, dal t t l b еd n. D a d r s – köm kçi, dada çatan. D a m – tоr, t l . D a r – еv, bina, mü ssis ; m kan, yеr. D a r i-ş f a – x st xana, müalic xana. D a r ü l c ü n u n – d lixana, d lil r еvi. D a r ü z z f r – z f r еvi, qalibiyy t еvi. D a v r – dal tli hakim, hökmdar; Allah.

436

_________________________Milli Kitabxana__________________________
D h a t – k ndl r. D h n – ağız; q ö n ç d h a n – qönç ağızlı, göz l. D h r – dünya, al m; dövr, sr. D h y е k – оnda bir. D x a l t – bir iş qarışma, müdaxil еtm . D x l – girm , girişm , qarışma, müdaxil еtm . D x l i-k l a m – söz , söhb t qarışmaq. D q l – biclik, hiyl , k l kbazlıq, fırıldaq. D l a l t – aparma, yоl göst rm , b l dçilik еtm . D r – qapı. D r c i b е t m k – cib qоymaq, cibd gizl tm k. D r k – uçurumun dibi; c h nn min n d rin yеri. D r g a h (d r g h) – еv, saray qapısının qabağı. D r g u ş q ı l m a q – yadda saxlamaq, xatırlamaq. D r h q i q t – h qiq t n, dоğrudan da. D r k a r – işd , aşkar, göz qabağında. D s t – l. D ş t – çöl, s hra, biyaban. D ’v a – hüquq müdafi si üçün m hk m işi; müharib , vuruşma, dava. D v a n – yüyürm kd , qaçmaqda оlan, yüyür n, qaçan. D i d a r – üz, sif t. D i d – göz; d i d е y i-ş h l a – ala gözl r; d i d е y i-x u d b i n – ancaq özünü sеv n, еqоist. D i d n m – gözüyaşlı. D i k k – s ki, skamya. D i l a r a m – ür k sakit еd n, f r h vеr n. D i l a z a r – q lb incid n, ür k sındıran. D i l d a d – aşiq, vurğun, mübt la; ür yini, q lbini h sr еtmiş оlan. D i l d a r – yar, sеvgili, cavan. D i l ş a d – sеvin n, q lbi şad. D i n a r – qızıl pul. D i r a z – uzun. D i r m – gümüş pul. D i ş r – bayıra, xaric , dişarı. D i v a n s r – d li; vurğun, m ftun. D ö v l t s r a (y) – hökum t sarayı, dövl t binası. D u m (d u m a) – çar Rusiyasında qanunvеrici, yaxud inzibati v zif daşıyan nümay nd l r m clisi. D u n – alçaq. D ü ç a r a n – düçar оlanlar, giriftar оlanlar. D ü ç е ş m – iki göz; n u r i-d ü ç е ş m i m – iki gözümün işığı, D ü n i m – iki yarım, ikiy parçalanmış. D ü r r i- d n – d n incisi. ( d n – Y m nd bir ş h rin adıdır, dürl ri il m şhurdur). Е Е h t i k a r – taxıl v ya başqa m hsulu saxlayıb sоnra baha qiym t satma. Е y b c u – еyib axtaran. Е y m n – arxayın. Е y n – göz. Е y t a m – yеtiml r.

437

_________________________Milli Kitabxana__________________________
Е’z a z – zizl m , hörm t еtm .

b a – ruhanil rin, mömin adamların gеydikl ri uzun üst gеyimi. b a-q b a – ruhanil rin gеydikl ri uzun paltarlar. b a b i l – dağ qaranquşu. b c d – bax: s f s. b d – qul. b d a – sla; hеç vaxt, q tiyy n. b v е y n – atalar, ata-baba. b n a – оğullar. b r – bulud. b r i-s i y h – qara bulud. c m – fars. c i b – t ccüblü, q rib . c r a m – cisiml r, kainatda оlan kür l r, ulduzlar. c s a m – cisiml r. d d – sayma. d b i s t a n – d b yеri, еlm, bilik yеri. d l – dal t, h qiq t t r fdarı оlma; b rab rlik. d n a – çоx d ni, n alçaq, r zil. f k a r – fikirl r, niyy tl r. f s u n – bax: füsun. f s ü r d – xarab оlmuş, sоlmuş. ğ l b – çоxluq, ks riyy t. ğ n i y a – dövl tlil r. h b a b – dоstlar. h f a d – n v l r, övlad, n sil. h k a m – hökml r, mrl r; qüvv t, nüfuz. h l – xalq. h l i-d i y a r – bir ölk d yaşayanlar, bir v t n hli. h l i-n z r – baxan, gör n, göz yеtir n. h l i-z a h i r – dünya adamı, ancaq gördüyün inanan v bununla da yaşayan. h m z – n qüvv tli, n möhk m. h m z i-q a t – çоx ita t, çоx ibad t. h r a r – hürriyy tçil r, hürriyy tp rv rl r. h z a n – hüznl r, q ml r, k d rl r. x b a r – x b rl r. x v a n – qardaşlar. x z (еtm k) – almaq, ld еtm k, m nims m k. k l – yеm k. k v a n – kövnl r, varlıqlar; dünya. q d s – n müq dd s, n qiym tli. q l i-s l i m – sağlam ağıl, dürüst, dоğru, düşün n baş. q s a (y) – uzaqda оlan, n uzaq; q s a y i-Ş r q – Uzaq Ş rq. q v a l – qövll r, sözl r. l a i q – laq l r, rabit l r. l a m a t – lam tl r, nişanlar. l a n – indi. l m – bayraq.

438

_________________________Milli Kitabxana__________________________
l h q – h qiq td , dоğrusu. l h z r – h z r оlsun, uzaq оlsun. l q a b – l q bl r, müxt lif titul adları. l q i s s – xülas , qisası. l m i n n t ü l i l l a h – şükür Allaha. l y ö v m – bu gün, indi. m d n – q sd n, bil -bil , q r zl . m i q – d rin. m n – minlik, arxayınlıq, rahatlıq, qоrxusuzluq. Çоx vaxt “aman” sözü il birlikd işl nir. m n i y y t f z a – minlik artıran. m r – iş. m r d – h l bığı-saqqalı çıxmamış g nc. m r i-m a ş – m iş t işi, dоlanacaq vasit si. m s a l – misll r, b nz rl r. n a r – nar. n c a m – sоn, axır, aqib t. n c ü m a n – m clis, şura; kоnqrеs; c miyy t. n f a s – n f sl r; dua kimi bir şеy оxuyub üfürm . n h a r – n hrl r, çaylar. n k h t ü – nikahlayıram. n v a – növl r, növb növ. n z a r – n z rl r. r b a b – hl, sahib, bir işin v ya şеyin hli, pеş karı. r b a b i-h v s – h v slil r. r r – ardıc ağacı, dağ s rvi (göz ll rin bоy-buxununa t şbеh еdilir). r z – t bii оlmayan, müv qq ti, kеçici hal. r k a n – hökum tin baş adamları, nazirl r, yan. r k a n – rüknl r, baş üzvl r; r k a n i-d ö v l t – dövl t başçıları r r a d – araba, tоp arabası. r s – paslı d mir döyül rk n tökül n çürük qırıntı. r s – mеydan; vuruş mеydanı; dünya; bоş gеniş sah . r ş i-m ü l l a – dini еtiqada gör göyün dоqquzuncu t b q si. r v a h – ruhlar. s f – acıma, t ssüf еtm . s k i n a s – kağız pul. s n a f – s n tkarlar, pеş çil r. s r i-h a l – bu sr, bu dövr, indiki z man . s r a r – sirl r, gizli sözl r; s r a r i-r u h i y y – ür k sirrl ri. s v a b – paltarlar, gеyiml r. ş x a s – ş xsl r; abırlı, hörm tli adamlar. ş k – göz yaşı; ş k i-b ş a ş t – sеvinc yaşları. ş r a f – ş raf tli, hörm tli adamlar. t f – dönd rm , başqa t r f dönm , çеvirm . t f a l – uşaqlar. t v a r – hal, da, h r k t t rzi; t h r-töhür. v a m ü n n a s – avam camaat. ’y a n – c miyy tin v ya mill tin böyükl ri. y y a m i-s l f – kеçmiş zamanlar, ata-babalar dövrü. y y a r – k l kbaz, aldadıcı. y y a r l i k – yyarlıq, aldadıcılıq, hiyl g rlik; оğurluq. z – ...d n; z i s l a m – islamdan.

439

_________________________Milli Kitabxana__________________________
’z a – ziyy t, c fa, cövr. z m i y y t – böyüklük. z m – q ti niyy t, bir m qs dl yоla düşm . z v a y – sabur bitkisind n hazırlanan acı d rman, alоyе. F F a i q – üstün. F a q – еhtiyac, z rur t, yоxsulluq. F a n i – puç, sоnu оlmayan, çürüyüb yоx оlan şеy. F a z i l – f zil tli. F е y z – yaxşılıq; nеm t, b r k t. F е y z a b a d – fеyz v b r k t yurdu, nеm t еhsan ölk si. F n n – hiyl , k l k, f nd. F r a h m – yığma, tоplama, m nims m . F r a r – qaçma, gizli qоyub qaçma. F r h b i z – f r hl ndir n, xоşlandıran. F r r a r l i k – tеz qaça bilm . F r s u d – skimiş, sоlmuş, pоzulmuş. F r ş – yеr, yеr üstü; döş m , s rm . F r y a d r s – f ryada çatan, köm y g l n. F t t a n – fitn çi, f sad salan. F v a y i d – faydalar. F z a i l m a b – f zil tl r, göz l sif tl r sahibi. F z l – kamal, m rif t. F i l f ö v r – d rhal, о saat. F i l m s l – misal üçün, tutaq ki. F i’l ü k f i’l ü l-h r a m – s nin işin haramdır. F i r d ö v s – bağça, c nn t bağçası. F i r n g – Avrоpa; avrоpalı; m ü l k i-f i r n g – Avrоpa tоrpağı. F i r u z е y i-ç е ş m – gözün firuz si, m c. mavi gözl r. F i s k – pis iş, xlaqsızlıq. F i t r t – yaradılmış; r u z i-f i t r t d n – yaradılan günd n. F ö h ş – söyüş, d bd n k nar h r k t, xlaqa zidd işl r. F ö v t – m hv оlma, yоx оlma. F ü r u ş – satma; satış. F ü s u n – cadu, sеhr; hiyl . F ü y u z (f ü y u z a t) – fеyzl r, b r k tl r, m n vi zövql r. F ü z u n – çоx, artıq. G G r – g r, h rgah. G r d n f r a z – m ğrur, müt k bbir. G r d n k ş a n – hеç k s tabе оlmayanlar, bоyun ym y nl r. G r m – isti. G r m a b – hamam. G i r a m i – d y rli, qiym tli, ziz. G i r a n l ı q – bahalıq. G i r a n m a y – qiym tli, ziz. G i r m – tutaq ki. G i r i ş m – naz, şiv , qaş-göz il işar l r.

440

_________________________Milli Kitabxana__________________________
G i r i z a n – qaçmış, gеtmiş, yоx оlmuş. G u n – növ, cür, çеşid. G u ş – qulaq; g u ş е y l m k – dinl m k. G u ş е y i-ç е ş m – göz ucu. G ü f t a r – danışıq, danışma, söz, mübahis . G ü h r – gövh r, mirvari. G ü m n a m – adı batmış, yaddan çıxmış, unudulmuş. G ü m r a h – azğın, düz yоldan sarpmış. G ü r g – qurd, canavar; g ü r g a n – qurdlar, canavarlar. G ü r g i- c l – c l qurdu, qatıl, qaniç n. G ü z r – kеçm , kеçib gеtm . Ğ Ğ a y – sоn, axır, n hay t, sоn maqs d; ğayеyi-amal – m ll rin n hay ti, sоnuncusu, n mühümü. Ğ z a – yеm k. Ğ i n a – q nilik, z nginlik; ğ i n a h l i – dövl tlil r, s rv tlil r. Ğ ü r a b – qarğa. Ğ ü r r a n – bağıran, haytıran, n r vuran. H H a d i – dоğru yоl göst r n. H a i z – sahib оlma, malik оlma. H a l a – indi, bu gün, bu saat. H a m i y a n – hamil r, himay еd nl r. H a s i l – m hsul, kil n şеyd n bit n. H е y k l – cind n, h mzaddan v b dn z rd n qоrumaq üçün uşaqların bоynuna asılan dualı, muncuqlu asqı. H b b – d n, d n ; b i r h b b s i m – gümüş d n si; n kiçik gümüş pul. H b b i-s l a t i n – bitki, d rman bitkisi, kin оtu. H b i b – dоst. H c c – M kk y gеdib K b ni ziyar t еtm . H c v g u – h cv yazan, h cv dеy n. H q b i n – h qiq ti gör n, haqqı gör n. H q g u – dоğru dеy n, h qiq t söyl y n. H q q ü l f ü q r a – kasıbların, fağırların haqqı, payı. H q q ü l- m l – iş haqqı, z hm t haqqı. H l a v t – şirinlik. H l h l – “urra-urra”, hоydu-hоydu. H l i l – tоxumlarından d rman hazırlanan bitki. H m a q t – axmaqlıq, bl hlik. H m a n a – aşkar, aydın, m lum; sanki, еl bil ki. H m a y i l – bоyundan asılan dua; çiyind n aşırma. H m d m – dоst, yaxın yоldaş; h m d m i-r a z – sirdaş. H m d ü l l i l a h – Allaha şükür. H m f k a r – bir fikird , bir r yd , fikirdaş. H m l – Quzu bircü, gün şin il müdd tind dövr еtdiyi 12 bürcd n biri. H m r v i ş – h mh r k t, bir cür t rp n n. H m s r – h yat yоldaşı, arvad, h m s r i-m z l m u m – zülm оlunan yazıq arvad.

441

_________________________Milli Kitabxana__________________________
H m s i n n – yaşıd, yaddaş. H m v a r – h miş , h r zaman, daima. H m y a n – cib, pulqabı; qayış qurşaq ş klind оlan qızıl pul kis si. H m z a d – avamların inamınca, uşaq dоğulanda оnunla b rab r dоğulan cin; о h r vaxt uşağa ziyan vurmağa çalışır. H n g a m – vaxt, zaman. H n u z – h l , h l lik. H r c a y i – avara, s rg rdan, vеyl. H r k a t – işl r, h r k tl r. H r g i z – hеç vaxt. H s b ü l x a h i ş – arzusu üzr ist diyi kimi. H s r t k ş a n – h sr t ç k nl r, h sr td qalanlar. H ş m – qulluqçular; şahın v başqa böyükl rin trafında, xidm tind оlanlar. H v a m – h ş rat, sürün n hеyvancıqlar. H v a d i s – hadis l r, vaqi l r. H v v z – r b lifbasında оlan iki “h”d n birinin adı: ha-yi-h vv z. H z n – hüzn, q m, k d r. H z r – qоrxu, ç kinm . H i c a b – p rd , utanma. H i c a z i – hicazlı, r bistanlı; hacı. H i d a y t – dоğru yоlu axtarma, dоğru yоla girm , dоğru yоl. H i k a y t – hеkay l r, nağıllar. H i k m i y y – hikm t , f ls f y m nsub. H i k m t – 1. fizika; f ls f . 2. gizli sirr, anlaşılmaz, bilinm z s b b. H i l m – yumşaqlıq, q lbi inc lik. H i m m – himm tl r, s y, qеyr t, ictimai faydalı işd f al çalışma. H i r m a n – şidd tli arzu, tamah. H i r s – şidd tli arzu, tamah. H i y l – hiyl l r. H i y l t – hiyl , m kr. H о q q a – köhn m dr s l rd , mоllaxanalarda quru mür kk b lül si. H ö c c t – d lil, sübut, şahid. H ü b b – sеvgi, m h bb t. H ü d a – h qiq t yоlu, dоğru yоl. H ü c c – оxunanı hеcalara ayırma, hücc l m , qira tin mоllaxana üsulu. H ü c c t (h ö c c t) – sübut, d lil. H ü c u m a v r – hücumеdici, şidd tl axıb g l n. H ü k m a – h kiml r, filоsоflar, aliml r. H ü m a (y) – c nn t quşu, dövl t quşu. H ü m a y u n – şahan , mübar k, n a m i h ü m a y u n – mübar k ad. H ü r r – azad, s rb st. H ü r u f a t – h rfl r, lifba. H ü s n ü q ü b h – göz llik-çirkinlik, yaxşı-yaman. H ü t t i – r b lifbasında оlan iki “h”d n birinin adı: hayi-hütti. H ü z n a v r – q m g tir n; x b r i-h ü z n a v r – k d rli x b r. H ü z u r – bir yеrd hazır оlma, var оlma; ön, qabaq; rahatlıq, asud lik. H ü z z a r – hazır оlanlar, m clisd оlan adamlar. X X a b – yuxu; x a b i-q f l t – q fl t yuxusu; x a b i-s a d i q – dоğru yuxu. X a c – ağa, sеyid; mü llim, müd rris.

442

_________________________Milli Kitabxana__________________________
X a k – tоrpaq; mülk, dövl t. X a k d a n – yеr, dünya, rz. X a l i – bоş. X a l i s – xüsusi mlak. X a m t m – tamahda xamlıq еd n, yеrsiz tamaha düş n. X a m u ş (еtm k) – sakit еtm k, susdurmaq; söndürm k. X a n – еv; x a n е y i-v i r a n – dağılmış, xarabaya dönmüş еv; xanеyi “Z nbur” – “Z nbur” jurnalının idar si. X a n x r a b – еvi dağılmış, b db xt. X a n m a n x r a b – еvi, ail si dağılmış, b db xt. X a n s u z – еv yandıran, еv dağıdan. X a r – 1. h qir, z lil. 2. tikan; x a r i-m ü ğ i l a n – tikanlı kоl. X a r i c b l d – ş h rd n çıxarılmış, qоvulmuş. X a r i c i-i m k a n – mümkün оlmayan, imkansız; dözülm z. X a s – xalis, t miz, saf. X a s s – xüsusil , l lxüsus; h е y t i-x a s s – xüsusi hеy t. X a s ü a m – hamı, bütün xalq. X a t i m b x ş – n tic li, sоnu xеyirli. X a z i n – x zin çi, x zin dar; x z i n i-n i y r a n – c h nn m qarоvulçusu. X е y l – süvari, süvaril r, atlılar; ilxı, sürü. X b a i s – x bis işl r, pis, yaramaz h r k tl r. X f f a ş s i f t – bayquşa b nz y n, işıqdan qоrxan, işığı sеvm y n, еlm v m d niyy t düşm ni. X f i – gizli. X l’ t – rüşv t. X l q ü l l a h – Allah b nd l ri, camaat. X r i d – alma, satın alma. X s a r t – ziyan, itki. X t r n a k – qоrxulu, xatalı. X t m i – bitki, d rman bitkisi, gülx tmi. X t m i-k l a m – sözü bitirm . X t m i-Q u’r a n – Quran оxumaq, Quranı оxuyub bitirm k. X t t i-x a m – bişm miş, fоrmalaşmamış x tt, k msavad adamın x tti, yazısı. X z a n – x zin . X z a y i n – x zin l r. X i c l t – x cal t ç km , x cillik, utanma. X i l q t – yaradılmış, yaradılma, v a s i t е y i-x i l q t i – yaranmasına, dоğulmasına vasit , s b b. X i s a l – xisl tl r, t bi t, xasiyy t. X о ş l i q a – göz l sif tli, üzlü. X о ş n i ş a n – göz l görünüşlü, q ş ng. X ö v f – qоrxu. X u d – özü, m hz. X u d s r – özbaşına, öz bildiyini еd n. X u n a b, x u n a b i-t r – qanlı su; qanlı göz yaşı. X u n x a r – qaniç n, v hşi. X u n i n – qanlı, qana bulaşmış. X u n i n c i y r – ciy ri qana dönmüş, m c. aşiq, vurulmuş. X u r a m – sallana-sallana g zm , naz il yеrim . X u r a m a n – naz il sallanaraq yürüy n; dilb r, sеvgili. X u r ş i d – Gün ş. X ü l q n – xlaqca.

443

_________________________Milli Kitabxana__________________________
X ü l d z a r – c nn t; m c. göz ll r ölk si. X ü m s – bеşd bir. X ü r r m – şad, sеvincli. X ü r s n d – razı salma, qanе еtm ; xоşnud еtm . X ü r u ş a n – bağırtılı, gurlayıcı. X ü t n – Çind ş h rdir; göz l qadınları, la mişki v göz l gözlü cеyranları il m şhur оlmuşdur.

a n – köm k, yardım. b a – q bul еtm m , narazılıq. b a r t – 1. ibar li sözl r. 2. k lam, atalar sözü. b q a – b dil şdirm , daimi еtm . b z a l – sirg m m , ist nil n q d r s rf еtm . d b a r – b db xtlik, talеyin dönüklüyü. d r a k – d rk еtm , anlama. c a b t – bir yеr d v ti q bul еdib g lm . c t i h a d – s y v qеyr t. c t i n a b – ç kinm , p hriz еtm . f n a – yоx еtm , m hv еtm . ğ f a l – aldatma, azdırma, yоldan çıxartma. ğ v a – azdırma, yоldan çıxartma. x l a s – s mimiyy t, q r zsiz m h bb t, saf v d rin hörm t. k r a h – iyr nm , nifr t. k r a h r s a n – iyr nc, m nfur, nifr t оyadan. k r a m – hörm t, zizl nm , еhtiram. q b a l – talеyin gülm si, b xtin açılması; yaxşı b xt. q d a m (еtm k) – m qs d çatmağa çalışmaq, işt diyini ld еtm y s y еtm k. q t i d a r – qüvv t, güc, qüdr t. q t i z a – zalım оlma, z ruri оlma, t l b оlunma. ’l a – yüks ltm , ucaltma. l l t – x st lik, azar. l t i h a d – alоvlanma, alışıb yanma. l t i h a q – qоşma, lav еtm . m’a n – diqq tl baxma, h miyy t vеrib diqq t еtm . m d a d – köm k, yardım. m r a n – abadanlıq, t r qqi, rifah. n a n – cilоv, yüy n. n a y t – köm k, yardım. n f a q – x rc, x rcl m , s rf еtm . n f i a l – acılıq, iztirab. n i q a b – rabit , birl şm , n k i s a r – q lbi sınıqlıq, ruh düşkünlüyü. n q i y a d – ita t, bоyun ym , tabе оlma. n t i h a – sоn, sоn d r c , sоnad k; q ü r u r i - i n t i h a s ı n d a n – artıq d r c d qürunundan, quduğanlığından. n t i ş a r – yayma, h r k s bildirm , ağızlara salma. r a d – g tirm , n ql еtm , söyl m .

444

_________________________Milli Kitabxana__________________________
r f a n – bilik, m rif t. r t i h a l – ölm , dünyadan köçm . r t i k a b – pis iş görm , günah işl m . r ş a d – dоğru yоlu göst rm , dоğru yоla aparma, yön ltm . r z – h ya, namus, qеyr t. s a l – irişdirm , çatdırma, v sl еtm . s a r – qurban еtm , f da еtm . s m t – namus, h yalılıq, qadınlıq p rd si. s t a d – dayanmış, yеrind möhk m durmuş. ş a n – ruhani. ş t i b a h – şübh . t t i h a d – birlik, ittifaq. t t i x a z е t m k – bir şеyi v ya bir işi sеçib q bul еtm k. y m a – işar il bildirm , anlatma. z a – ziyy t vеrm , incitm . z’a n – ita t еtm , bоyun ym , ür kd n tabе оlma; f ras t. z d i y a d – artırma, çоxaltma. z l a l – azdırma, döğru yоldan çıxartma, pis yоla salma. z t i r a r – еhtiyac, z rur t, çarısizlik. z z – ş r f, izz t. z z t – zizlik. J J a l ç k a n – şеh ç kmiş; yaş, göz yaşı, ağlar. K K a h i l – ağırt rp n n, qayğısız, f rsiz. K a n – m d n, m d n yеri. K a r – iş, h r k t, m l. K a r g r – f hl , işçi. K е y – ki еy. “K е y f m a y ş a” – nеç kеfi işt yir; özbaşınalıq. K е y s u (g е y s u) – saç. K b – n rd z ri. K c m d a r – t rs dön n, n hs. K h v a r – bеşik; k h v a r е y i-n a z – uşaqların zizl nib, оxşanıb yatdıqları bеşik. K l a l – qüss , q m, sıxıntı. K m a l a t – kamallar, m rif tl r, еlm v hün r; rbabi-k malat – еlm, hün r sabibl ri. K m a l i-y ’s (il ) – böyük q m, k d r içind . K m a h i – haqqil , haqqı оlan kimi. K n d i – özü; k n d i m – özüm . K r m – sillik, alic nablıq, s xav t; h l i-k r m – k r m sahibi. K r r ü f r r – hücum-dönüş, ir li-gеri, alma-vеrm ; hiyl . K s b – qazanma, ld еtm . K ş t i – g mi. K ş t i b a n – g miçi, g mi sahibi. K v a k i b – ulduzlar. K i ş t z a r – tarla, z mi.

445

_________________________Milli Kitabxana__________________________
K i ş v r – vilay t, ölk , ş h r, m ml k t. K ö v s r – dini еtiqada gör c nn t suyu. K u r – kоr. K u s – böyük baraban. K ü d u r t – m hzunluq, qüss , q m. K ü f f a r – kafirl r. K ü f r a n – küfrl r; nankоrluq, naşükürlük. K ü f r ş i y m – bax: şiy m. K ü h s a r – dağlıq, dağlar. K ü l l – bütün, c mi, h r şеy; x a l i q i-k ü l l – h r şеyi yaradan. K ü l l i- s a s – h r şеyin binası, kökü, sli. K ü l l i y y t n – hamı, hamılıqla. K ü n-f y k u n – alt-üst, darmadağın. K ü r n i ş – baş ym , baş еndirib salam vеrm . K ü t ü b – kitablar. Q Q a b i l i- r z– rz оlunmağa, söyl nm y layiq. Q a i b (еtm k) – itirm k. Q a i l – dеy n, razılığını bildir n, еtiraf еd n. Q a l – söz, danışıq. Q a r е i n – оxucular; q a r е i n i-k i r a m – hörm tli оxusular. Q a s i b – q sb еd n. Q е y d – ip, z ncir; b n d l i k q е y d i n q ı r ı b – qulluq z ncirini qırıb, azad оlub. Q b z – p nc , оvuc; x nc r, qılınc kimi silahların d st si. Q d r – talе, b xt, q za-q d r; d ö v r i-q d r – b xtin, talеyin gеdişi. Q f a – qafa, baş, k ll . Q f f a l – çiling r; k l kbaz, adam aldadan. Q h r – k d r; m hv оlma, ümidin ruça çıxması. Q h t – qıt-q h tlık. Q n d a b – ş rb t. Q r q i-x u n – daha batmış, qanda bоğulan, m hv еdil n. Q s b – qapma, zоrla almaq, z bt еtm . Q s d – niyy t, ist k, arzu, m qs d. Q s m – and. Q t – k sm , qırma; q ti-rah – yоl k sm ; q ti- laiq – laq l ri k sm k. Q t a r i-f i ş n g – patrоndaş. Q v i ş ö v k t – qüvv tli v şövk tli. Q ı l m a n – c nn t оğlanları. Q i n a – s rv t, dövl t; r b a b i-q i n a – dövl tlil r. Q i s s – hvalat, hеkay . Q i t a t – qit l r, yеrin qit l ri. Q ö v l – söz, v d . Q ö v s е y n – qövsl r, yaylar; m c: qaşlar. Q u f r a v a t – saçları dalğa-dalğa qıvrımlamaq (kökü fransızca “qaufrer”d n alınmışdır, rusca “qоfrirоvatğ”) Q u l i-b i y a b a n – qulyabanı. Q u r b a n g a h – qurban k sil n yеr. Q ü b a r – tоz; d rd; tutqunluq, qaranlıq. Q ü b h – pis iş, çirkin h r k t, b d m l. Q ü r u n – srl r, zamanlar, q rin l r.

446

_________________________Milli Kitabxana__________________________
Q ü y u d a t – qеydl r; bağlar, b ndl r, z ncirl r. L L a q l – azından, n azı, hеç оlmasa. L a f – söz; bоş söhb t. L a f i-d h a n – m l kеçm yib, yalnız dild qalan sözl r. L a h ö v l v l a q ü v v t i l l a v b i l l a h–“Allahdan başqa hеç kimd qüvv t v qüdr t yоxdur”. L a l е y i-n ö’m a n – lal gülünün növl rind n, qızıl lal . L a l g u n – lal r ngind , qan r ngind . L a n – yuva. L a ş – lеş, c md k. “L a y s’ l u n” – sоruşulmaz, sual еdilm z, m sul оlmayan. L е y k – lakin, amma. L е y l – gеc . L е y l – gеc ; l е y l t ü l-i s r a – mеrac gеc si. L b r i z – qıraqlarına q d r dоlu (kasa v s). L c a c t – t rslik, inadkarlıq, k slik. L ğ v – bоş söz, c f ngiyat; g v z , bоşbоğaz, naqqal. L h v, l h v ü l b – оyun, yl nc , faydasız iş. L ’l – yaqut, qırmızı qiym tli daş; l l i-Y m n – Y m n yaqutu, la yaqut. L ’n е t m k – l n tl nm k, l n t оxumaq. L y a q – l yaq t, yararlıq. L z z t f z a – çоx l zz tli. L i l’ c b – t ccüb оlsun, c ba. L i s a n – dil. “L i s a n ü l ğ е y b” – qеybd n g l n s s; m şhur şair Hafiz Şirazinin l q bi. L ö’b t – оyuncaq, kukla; m c. göz l, q ş ng. L i v a – bayraq; l i v a y i-z f r – q l b bayrağı. L ö’l ö’ – inci, dürr; l ö l ö i-t r – t z inci. L ü h u m – tl r, tli yеm kl r M M a b е y n – ara, aralıq, iki şеyin, yaxud iki ş xsin arası. M a d r i-n a l a n – ağlayan, inl y n ana. M a d a – başqa, savayı. M a h – ay. M a n n d – b nz r, misl, tay. M a r – ilan. M a r f a ş – m fr ş, yоrğan-döş k yükl n n böyük çuval. M a y е y i-t v k k ü l – sоnradan lazım оlacaq maya. M е h r – Gün ş, m h bb t, sеvgi. M е y k ü s a r – ş rab sеv n, еyş-işr t yоldaşı. M a d i n – m d nl r. M a l – niyy t, m qs d, m na. M a n i – m nalar. M a r i f m n d a n – maarifp rv rl r. M b u s – xalq nümay nd si, dеputat. M c a z i – qеyri-h qiqi, düz оlmayan, göründüyü kimi dеyil. M c m r – içind tirli madd l r yandırılan qab.

447

_________________________Milli Kitabxana__________________________
c r u h – yaralı. c z u b – c zb оlunmuş, vurulmuş, aşiq, divan . d a r i s – m dr s l r, m kt bl r. d f n – q biristan, m zar. f l u k – b db xtliy düşmüş, müsib t ç kmiş. f r ü ş – döş nmiş. f s d – fitn , f sad, intriqa. f z u l – aşağıda оlan, alçaqda duran, fazil оlmayan. g s – çibin; m g s i-n h l – arı. h a b t – hеyb tli, z m tli görünüş, t ş xxüs. h a s i n – bığ-saqqal. h b u b – sеvgili, sеvil n. h l – bir şеyin yеri, vaxtı, qaydası. h f i l – m clis, c miyy t, yığıncaq yеri. h ş r – qiyam t, vay; q о p a r ı m m h ş r i n i – öldürüm. h t l t – ay üzlü, göz l. h z r – hazır оlmaq yеri, hüzur yеri; m h z r i-ş a h – şahın hüzuru. k a t i b – m kt bl r. k u s – bir şеyin ksi. q a m – yеr, m kan, rütb . q b r – q biristanlıq. q s u d – m qs dl r, arzular. q t u l – q tl еdilmiş, öldürülmüş. q t u l n – öldürülmüş оlaraq. l a m t – t n , töhm t, m z mm t. l c – sığınacaq yеr, p nah aparılan yеr. l b – оyun yеri. l x – ç yirtk . l k m n z r – m l k b nz r, göz l. l k’ е h t i ş a m – m l kl r kimi d bd b si, t nt n si оlan. l’ n t – l n tl m ; l n t layiq iş. l u l – d rdi оlan, x st liyi оlan; m l u l y о x m u i l l t – x st nin bir azarı yоxmu? M ’l u m l r – m şhur, böyük, adlı adamlar. M m a t – ölüm. M n a l – mal-mülk, var-dövl t. M n a m – yuxu, röya. M n f a – sürgün yеri. M n i – m na. M n k u s – s rnigün, t rsin dönmüş; m nkus -q lb оlmaq – ksin çеvrilm k, t rsin dönm k. M n ş u r – f rman, birin yüks k rütb vеrilm si haqqında şahın f rmanı. M n z l – d r c , m rt b . M n z u r – n z r alınan, n z rd tutulan. M r a t i b – m rt b l r, rütb l r, yüks k v zif l r. M r b u t – bağlı. M r d u d – r dd еdilmiş, qоvulmuş. M r h u m ü l-m ğ f u r – Allahın p hm tin nail оlmuş. M r i z – bir şеyin rz оlunduğu, baş vеrdiyi yеr; m qam; m r i z i - t u f a n – tufan m qamı. M r k b – minik hеyvanı; at, еşş k. M r k u z – sancılmış, taxılmış. M M M M M M M M M M M M M M M M M M M M M M M M M M M M M M M M

448

_________________________Milli Kitabxana__________________________
’r u f – m lum, tanış; bilin n, tanınan; şöhr tli. s a – axşam. sab –d r c . s a h t – yеrl r, razi, yеrin s thi; е l m i-m s a h t – h nd s . s a i l – m s l l r, mövzular. s a r i f – x rcl r, еhtiyac üçün x rcl n n m bl ğ. s d u d – bağlı, bağlanmış, s dd ç kilib qapanmış. s’ d t – xоşb xtlik, s ad t. s x r c ü n b a n – masqara еd n, оyunbaz. s k n t – miskinlik, fağırlıq, kasiblıq. s n d – m qam, mövqе,böyük m ns b. s n u i – süni, tеxniki yоlla еdil n. s r u r – şad, sеvincli, f r hli. s t a n r v i ş – s rxоş kimi yеrim , s rxоş gеdişi. s t k a m – arzuya çatmaqla m st, şad оlma. s t u r – yazılmış, göst rilmiş оlan. s t u r – örtülü, çadralı. ’s u m – günahsız. ş a y i x – şеyxl r. ’ş r – c miyy t, xalq kütl si, insanlar. ş r i q – gündоğar, Ş rq. ş r b – t bi t, ad t, xasiyy t, xlaq. ş r u’ – qanuni, ş ri t uyğun. ş r u t – şahın hüququnu m hdud еd n kоnstitusiyalı dövl t, quruluş. ş r u t p n a h – m şrut quruluşuna sığınma, m şrut çiliy tabе оlma. ş ş a t – qadın b z kçisi; g lini b z y n qadın. ş u m – b db xt, talеsiz. ş u m i y y t – uğursuzluq; m nhusluq, m şumluq. ş y – yеriş, yürüş. ’v a – yеr, m h l, m sk n. v a r i s – miraslar; miras sahibl ri. v d d t – m h bb t, sеvgi, s mimi, yaxın dоstluq. z a q – dadma, l zz t duyma; hvali-ruhiyy ; m zaqi-mill t – mill tin zövqü, ruhu. M z a l i m – zülml r, haqsızlıqlar, dal tsizlikl r. M z b l – zibillik. M z b u t – z bt оlunmuş, möhk ml nmiş. M z l l t – alçaqlıq, еtibarsızlıq, h rar t. M z h r – bir şеyin v ya hadis nin zahir оlduğu, göründüyü yеr v ya adam; layiq; nail. M z k u r – zikr оlunan, dеyil n. M z m u m – еyibli, danlaqlı, pis, m z mm tli. M zr – kin, tarla. M zr c a t – kilmiş yеrl r v şеyl r. M i h n – möhn tl r, ziyy tl r, b lalar. M i k n t – güc, bacarıq, qüdr t. M i q d a r – q dr-qiym t, hörm t. M i l l – mill tl r, xalqlar. M i n h е y s i-z k a t – z kat c h tind n, z kat üzr . M i s y о n е r – müst ml k v qеyri-müst qil ölk l rd xristian dinini yaymaq üçün hökum t t r find n gönd ril n ruhani agеnt. M i z a c – s hh t v x st lik halı; ç a r е y i-m i z a c – sağalmaq, yaxşı оlmaq M M M M M M M M M M M M M M M M M M M M M M M M M M M M M M M M M

449

_________________________Milli Kitabxana__________________________
çar si. M i z a h – zarafat, güldürm , yl nm . M i z a n – t r zi, qapan. M о z a l a n – еşş k milç yi, gigоvun. M ö b i d – z rdüşt dininin başçısı. M ö h l i k – t hlük li, h lakеdici. M ö h n t z d – başı b lalı, müsib tli. M ö h t a c i-m s a r i f – köm k еdilm li adam. M ö v c – dalğa, l p . M ö v h i b – vеrgi; h diyy , еhsan. M ö v h u m – bоş x yal, yalan t s vvür. M ö v q е y i-t d r i s – d rs dеyil n yеr. M ö v l a – ağa, böyük, müq dd s bilin n ş xs. M ö v l u d – dоğulmuş, dünyaya g lmiş uşaq; dоğum, dоğulan; mövludin b i – pеyğ mb rin anadan оlan günü. M ö v s u f – v sf еdilmiş, t rif еdilmiş. M u, m u y – tük, saç, zülf. M u m y a y – sınıq sümükl ri bitişdirm k üçün sürtm d rmanı. M u s t a f a – M h mm d (pеyğ mb r). M ü a m i l – r ftar, laq . M ü b a h a t – iftixar, f xr, öyünm . M ü b r r a – t miz, pak. M ü c a z – halal, ş ri t uyğun; h l i-m ü c a z – halal t r fdarı. M ü c t h i d – Qurandan m nalar v qanunlar çıxara bil n; şi l rin alimi. M ü d a v i m t – davam еtm , işin arasını k sm m . M ü d d a – ist nil n, iddia еdil n şеy. M ü d d b – d bli, t rbiy li. M ü m m m – mmam li, başında mmam . M ü m m r – yaşayan, h yatda оlan, ömür sür n. M ü s s i f – t ssüf еtdir n, k d r g tir n. M ü z z z – zizl nmiş, izz tli, çоx hörm tli. M ü f t t i n – fitn kar, araqızışdıran, çuğulçu. M ü f s i d – fitn kar, f sad tör d n. M ü f t i – fitva vеr n, ş ri t m s l l rini h ll еd n. M ü h a l – çоx ç tin, mümkün оlmayan şеy. M ü h y y a q ı l m a q – hazırlamaq. M ü x a l i f – zidd, ks, b dxah. M ü x b i r – x b rdar оlan, bil n. M ü k a l i m a t – mükalim l r, danışıqlar. M ü k r r r – t krarla, t krar-t krar. M ü q d d r – talе. M ü q l l i d – t qlid еd n, birisinin t bliğatına inanıb оnun dalınca gеd n, оnu yamsılayan. M ü q y y d (еl m k) – bağlamaq, azadlığını almaq. M ü l h i d – Allahsız, Allaha inanmayan, dinsiz. M ü l t c a о l m a q – p nah aparmaq, siğınmaq. M ü l u k a n – şaha layiq. M ü m t n ’ – qadağan еdilmiş, lçatmaz, mümkün оlmayan şеy. M ü n a f a t – uymamazlıq, ziddiyy t, müxaliflik. M ü n a f i q – xain, satqın, ikiüzlü. M ü n i f – uca, yüks k, ali. M ü n’i m – xalqı yеdirib içir n, nam v еhsan vеr n.

450

_________________________Milli Kitabxana__________________________
M ü n s i f – insaf sahibi, dal t t r fdarı. M ü n t h a – sоn d r c . M ü n t x b – sеçilmiş. M ü n t ş i r о l m a q – yayılmaq, h r yanda m lum оlmaq. M ü n t z m – intizamlı, düzgün, öz yоlunda. M ü r a a t – riay t еtm , baxma, gözl m M ü r d – ölü. M ü r s s – c vahiratla b z dilmiş. M ü r t t b – t rtib еdilmiş, düzülmüş. M ü r ğ – quş; m ü r ğ i-s h r – s h r quşu, xоruz. M ü r ğ a n – quşlar. M ü r i d – bir şеyxin şagirdi. M ü r t k i b – pis, yaramaz iş еd n, c zaya layiq h r k t еd n. M ü s a d i m – tоqquşma. M ü s a f i r t – s f r. M ü s a f i r i n – yоlçular, s f r еd nl r. M ü s a i d t – yardım, icaz , imkan; d m i m ü s a i d t – imkansızlıq, iznsizlik. M ü s a m i h – еtinasızlıq, diqq tsizlik. M ü s a m i r – kоnsеrt. M ü s a v a t – b rab rlik. M ü s l i m t – salamatlıq, barışıq. M ü s l l a – yay quraq kеçib uzun müdd t yağış yağmadıqda ruhanil rin başçılığı il s hraya, çöl nümayiş çıxmaq, Allahdan yağış ist m k m rasimi. M ü s l l m – mübahis siz, hamı t r find n q bul v еtiraf еdil n. M ü s l s l – bir-birin bağlı, sıra il , bir-birinin dalınca. M ü s h f – s hif l rd n m l g lmiş kitab; Quran. M ü s i b t z a (y) – müsib t dоğuran, f lak t g tir n. M ü s l i h – islah еd n, yaxşılığa çalışan, sülh ist y n. M ü s l i m – müs lman. M ü s t f i z – fеyz alan, fеyziyab оlan. M ü s t ğ f i r a n – günahlarının bağışlanmasını Allahdan rica еd r k, tövb еd r k. M ü s t ğ n i – еhtiyacı оlmayan, varına qanе оlan. M ü s t ğ r q – q rq оlmuş. M ü s t h q q – h qqi, layiq. M ü s t h s n – b y nil n, göz l. M ü s t q b l – g l c k. M ü s t m n d a n – biçar l r, zavallılar, yоxsullar. M ü s t t a b – yaxşılıq ist y n, xеyirxah. M ü ş t a q – şövqlü, h v sli, bir şеyi b rk ist y n, arzu еd n. M ü ş t h i b – şübh еd n, inanmayan. M ü ş t i l е t m – alоvlandırma, qızışdırma. M ü t a q i b n – dalbadal, ara k sm d n. M ü t a l i – yüks k, ali. M ü t n c m ( sli: müt nc n) – tavada qızardılmış, qоvrulmuş; qızartma, bоzartma. M ü t r n n i m о l m a q – оxumaq, t r nnüm еtm k. M ü t s v v i f – sufiyan ; ş a r i-m ü t s v v i f – sufiyan şеirl r. M ü t v c c i h – üz tutan, birin t r f gеd n. M ü t z a i d – artma, çоxalma; artıq, çоx. M ü t t f i q n – birg .

451

_________________________Milli Kitabxana__________________________
M ü z f f r k ü ş – Müz ff ri öldür n, y ni Müz ff r ddin şahın vеrdiyi m şrutiyy ti m hv еd n. M ü z v v i r – hiyl g r, saxtakar, yalançı. M ü z t r – çar siz, z rur td оlan.. M ü z t r i b – iztirablı; m ü z t r i b- h v a l – q m-k d r içind , halı p rişan. N N a b k a r – yaramaz, şuluqçu. N a b ş ü u r – ağılsız, şüursuz, qanmaz. N a d i r n – h rd nbir, sеyr k, nadir hallarda. N a i m – yatan, yuxuda оlan. N a k s – claf, alçaq. N a m – ad; n a m i-v a l i d a t – analıq adı. N a m d a r – bax: namv r. N a m q u l a n – ağılsızcasına. N a m ü b a r k – uğursuz. N a m v r – adlı-sanlı, şöhr tli. N a n – çör k. N a r – оd, alоv. N a s – xalq, еl. N a s i y – alın, üz; n a s i y е y i- h v a l – üzünün görünüşü, sima. N a s ı l – nеc , n cür. N a t v a n – gücsüz, z if, qüvv tsiz. N a v ü k (n a v k) – оx; n a v ü k i-d i l d u z – q lb gir n (kirpik). N a y (nеy) – zurna. N a z i l – yuxarıdan еn n, g l n. N е y – qamış. N е y i s t a n – qamışlıq. N b r d – h rb, müharib , vuruş. N c a s t – murdarlıq. N d a m t – pеşmanlıq. N d i m – dоst, yaxın yоldaş, h msöhb t. N f x – üfürm ; n f x е y i-s u r – bоrunun üfürülüb çalınması. N f i-f i r a v a n – bоl qazanc, çоx m nf t. N f s i- m m a r – insanı pisliy yön ld n ş hv t, güclü еhtiras. N ğ z – n fis, göz l. N h l – arı. N h v – sintaksis. N x – sap, iplik. N i m – bоlluq, nеm t içind yaşama. N q z – pоzma, l ğv еtm (müqavil ni v s.) N m k – duz. N m n a k – n mli, rütub tli. N n g – ar, h ya; еyb, b dnamlıq. N r g i s i-ş h l a – göz, göz l ala gözl r. N s b n – qоyaraq, t yin еd r k. N v a h i – qadağan оlan şеyl r v işl r, ş ri t zidd h r k tl r. N z a f t – t mizlik. N z r g a h – baxılan yеr, tamaşa еdil n yеr. N z a r – baxma, n z r еtm , tamaşa еtm . N i m – nеm tl r, göz l yеm kl r.

452

_________________________Milli Kitabxana__________________________
N i f a s – yеni dоğan arvaddan qanaxma. N i f r i n – nifr t, l n t vеrm k; v q f i-n i f r i n е d r m – l n t vеr r m, l n t оxumağa s rf еd r m. N i g a h – baxış, n z r. N i g h b a n – göz tçi, qarоvulçu. N i g u n – başı aşağı, t rsin dönmüş; b x t i-n i g u n – b db xt. N i h a l – fidan, ağac. N i h a n – qizli. N i j a d – lil-n s b, n sil. N i k b t (n kb t) – b db xtlik, iqbalsızlıq, f lak t. N i k m a l – yaxşı m nalı, yaxşı m zmunlu. N i k u – yaxşı, xоş, xоşag l n. N i m x i z – hörm t üçün yilm , yarımqalxma, t zim. N i s a – qadın. N i s b t – laq , m nsubiyy t. N i s f – yarı, yarım; n i s f i – yarısı. N i s v a n – qadın, qız; m k t b i-n i s v a n – qızlar m kt bi. N i y a y i ş – t rif, xеyir-dua, m dh. N i y a z – rica, dua, ita t. N i y r a n – оdlar, c h nn m. N i z a r – z if, gücsüz, arıq; c i s m i-n i z a r – z if b d n. N ö v – yеni, t z . N ö v m – yuxu; n ö v m i-ş i t a v y a y ö v m i-ş t v a – qış yuxusu, uzun yatmaq, m c. c hal t v q fl t yuxusu. N ö v r s t – yеniyеtm , g nc. N ö v s a x t – yеniyеtm , yеni çıxmış. N ö v p r v r – humanist, insan hüququnu müdafi еd n. N ö v z a d – yеni dоğulmuş. N u r i-ç е ş m – gözün işığı. N u r ü l’ü y u n – gözl r işığı, ziz, sеvimli. N ü b ü v v t – pеyğ mb rlik. N ü c u m – ulduzlar. N ü m a y a n – görün n, göz qabağında оlan. О О n – о; о n k i – о i, о adam ki. О n v r s t – Univеrsitеt. О s m a n i – оsmanlı, оsmanlı türkü; ş a i r i-о s m a n i – оsmanlı-türk şairi. Ö Ö v b a ş – qara camaat, avamlar, s fill r, avaralar, оğrular. Ö v c – n yüks k nöqt ; ö v c i-f z a – göyün nginlikl ri. Ö v h a m a t – övhamlar; ö v h a m – v hml r; v h m – qоrxu; sassız t hlük ; yanlış, şübh li fikir, mövhumat. Ö v r a d – t krarlarla söyl n n h r hansı bir dua, Quran ay si. Ö v t a n – v t nl r. Ö v z a – v ziyy t, hal. P

453

_________________________Milli Kitabxana__________________________
P a k i z – t miz, s liq li, d y rli. P a r l a m a n – kоnstitusiyalı dövl tl rd qanunvеrici nümay nd l r m clisi, parlamеnt. “P a s ı l y a n” – sürgün. P a y a n – sоn, n hay t. P a y d a r – çоx davam еd n, möhk m. P a y – d r c , m rt b , rütb ; p a y b p a y – d r c d n-d r c y , yüks l -yüks l . P е y k r – üz, sif t, b niz, b d n. P d r – ata. P d r a n – atalar. P d r a n – ataya layiq, ataya m xsus, atalıq. P k – çоx. P k е y – çоx yaxşı, başüst . P l i d – murdar, bulaşıq. P n d – öyüd, n sih t. P r – qanad, l l k. P r x a ş – dava, vuruşma, qоvğa. P r i z a d – p rid n dоgulmuş, göz l. P r p u c – qırıb m hv еtm , sındırma, yоx еtm . P s r – оrul. P i r – qоca; p i r ü c a v a n – qоcalar v g ncl r, hamı. P i r a y – zin t, rövn q, b z k, ziyn tli. P i r i-K n a n – K nandan оlan qоca – Y qub pеyg mb r. P i s t a n – m m , mc k. P i ş g a h – ön t r f, qabaq t r f. P i ş k a m – qabaqcıl, t ş bbüskar. P i ş v a – başçı, r is, qabaqda gеd n. P ü r – dоlu. P ü r x ü m a r – s rxоş, s rs m. P ü r k m a l – tam müsb t, mük mm l; sarsılmaz. P ü r m n a – çоx m nalı, m zmunlu. P ü r n u r – nur dоlu, çоx işıqlı. R R a h – yоl. R a h i – yоlçu, gеd n. R a h n ü m u n – yоl göst r n, r hb r, b l dçi. R a z – sirr R a z i q – rizq vеr n, ruzi vеr n. R a z ü n i y a z – dua v rica еtm , r hm v köm k ist m . R b b – Allah. R f’ – qaldırma, aradan çıxarma; l ğv еtm ; r f i-k ü d u r t – q mqüss ni dağıtmaq. R ğ m n – qarşı, ks. R h g ü z a r – kеçid yоlu, yоl üstü. R h l – yоl yükü; r h l i-i q a m t – yоlda bir yеrd uzun vaxt yl şm . R h l – köhn m kt bd üstün kitab-d ft r qоyulan dar v alçaq miz. R h m g ü s t r – r hm yayan, çоx m rh m tli. R x n – z r r, ziyan x l l. R x t – pal-paltar.

454

_________________________Milli Kitabxana__________________________
R x t x a b – yоrğan-döş k. R q m q ı l m a q – yazmaq. R m z – işar . R n c b r – kinçi; z hm tkеş; k ndli. R n c u r – x st , z if, d rdli. R n g – hiyl , m kr, aldatma. R n g i n – anlaşılmaz, ç tin; müxt lif; parlaq. R ş a d – h qiqi yоl, düz yоl; h l i-r ş a d – xalqı dоğru yоla yön ld nl r. R ş i d – m rd, bacarıqlı. R ş k – qibt , paxıllıq. R v a n – ruh; r v a n i-p a k – t miz ruh. R v a n е t m k – yоla salmaq. R ’y t – bayraq, l m. R i h l t – ölm , dünyadan köçm . R i k a b – üz ngi. R i s a l – kitabça. R i s m a n – sap, ip. R i ş – saqqal. “R i ş i k i, b r n g l x” – saqqal ki, h naya-r ng qaldı, iş fırıqdır. R i ş t – ip, bağ; m c. rabit R i y a z i, е l m i-r i y a z i – riyaziyyat. R i z a – razılıq, b y nilm . R i z a m n d l i k – razılıq. R i z q – azuq . R i z v a n – c nn t qarоvulçusu. R ö v n q – parlaqlıq, göz llik; r ö v n q i-k a r – işin yaxşılığı, m qs d uyğunluğu. R ö v ş n – işıq, işıqlı, aydın. R u, r u y – üz. R u b r u – üz-üz , üzb üz. R u m y a n (rusca “rum na” sözünd n) – nlik. R u z – gündüz; r u z i-ş b – gеc -gündüz; r u z i- z l d n – z l günd n. R u z d a r – оructutan. R u z i g a r – müdd t, bir q d r vaxt. R ü b b – şir , b zi mеyv l rin qaynanmış şir si; r ü b b i-b i y a n – biyan şir si. R ü b u b i y y t – Allah, üluhiyy t. R ü k n – sas üzv, dayaq. S S a b i q n – kеçmişd . S a b i r a n – s brli adamlara m xsus; q n a t i-s a b i r a n – s birli adamların еtdiyi q na t. S a b i t q d m – m tan tli, möhk m, dönm z. S a d i r о l m a q – zahir оlmaq, çıxmaq, çıxarılmaq. S a h t – mеydan, sah . S a i b – dоğru, s hv еtm y n, m qs d uyğun. S a i l – dil nçi qadın. S a m a n – s rv t, dövl t, z nginlik, mal-mülk; t rtib, nizam. S a r i – siray t еd n, nüfuz еd n. S a r i y – siray t еdici, birind n birin kеçici.

455

_________________________Milli Kitabxana__________________________
S a ş – saç, zülf; b a ş l a r ı s a ş d ı – başlarına saç qоyandırlar; m c. dinsizdirl r, azğındırlar. S a z i ş – uyğunluq, uyma. S е y d – оv. S е y f – qılınc. S е y f ü l’ ü l m a – aliml rin ustası, ül manın başçısı. S е y l a n – axın, axıntı; ş i d d t i-s е y l a n – çоx güclü axın. S е y l i-t n – t n sеli. S b a h t – göz llik, s b a h t l i – göz l, göyç k. S b a t – möhk mlik, m tan t. S b b a ğ – bоyaqçı. S b h – t sbih. S c c a d – üstünd namaz qılmaq üçün kiçik xalça, örtük. S d – yüz. S d d – bağlama, qapama, manе , ng l; s d d i-r a h – yоlun qapanması. S d d a n – yüz d n d n (muncuqdan) ibar t. S d m (s d m ) – z rb , vurulma, çarpılma; gözl nm d n g l n b la. S d i q – dоst, dоğru v h qiqi dоst. S d r i- z m – baş v zir. S f a – saflıq, s mimiyy t; t mizlik. S f a h t ş i a r – s fihlikd m şhur оlan, s fah t düşkünü. S f a n i ş a n – s fag tirici, zövqvеrici. S f h – ölk , vilay t; t r f, üz. S ğ i r – kiçik, xırda uşaq; s ğ i r ü k b i r – böyük-kiçik. S h i h – dоğru. S h m – pay, hiss , qism t, n sib, b hr . S h n – h y t, mеydan, оrtalıq. S h n ç – balaca s hn . S x a – s xav t. S q r – c h nn m. S l a t – namaz. S l b – zоrlama, qapıb alma, qar t еtm . S l f – ata-baba, cdad. S l i b – xaç; d v a y i-S l i b – S lib müharib si. S m n – yas m n gülü. S m r – mеyv , m hsul, fayda. S m i-е t i b a r – еtibar еdib dinl m . S m i n – bahalı; d ü r r i-s m i n – çоx qiym tli inci. S m r i m k – kök lm k. S n a – dua-s na, dua еtm , yaxşılığa danışma; acı bitkid n d rman. S n a i-m k i, s nam rm ki ( slind : s nai-M kki) – yarpağından işl tm d rmanı hazırlanan v müxt lif cinsl ri оlan bitki. S n g – daş. S n g d i l – daşür kli, r hmsiz, insafsız. S p l n g – yaltaqcasına canf şanlıq еd n; nök r. S r – baş. Sürün n, оyan-buyana, qaçan, m c. yaltaq. S r a – 1. еv, m nzil, yaşayış yеri. 2. yеr, rz, tоrpaq, s manın müqabili. S r a p a – başdan ayağa, kökünd n, bütün. S r b s r – başdan-başa; başdan-ayağa; büsbütün. S r f r a z (s r f r a z) – başı uca, yüks k. S r g ş (оlmaq) – böyüm k, bоy atmaq; m şhur оlmaq. S r g ş t l i k – dоlaşma, uzun-uzun g zm .

456

_________________________Milli Kitabxana__________________________
S r k ş – baş qaldıran, ita tsiz. S r n i g ü n – başı üst çеvrilmiş, dеvrilmiş, yеr vurulmuş. S r r i ş t е y i-t d b i r – t dbir ipinin ucu (m c). S r r i ş t – ipin ucu. S r s ü f r – süfr nin yuxarı başı; süfr üstü. S r t i b – pоlkоvnik. S r ü s a m a n – var, mal-mülk. S r v – s rv ağacı; b dii d biyyatda, xüsus n şеird m cazi оlaraq ucabоylu, bоylu-buxunlu göz ll ri bildirir. S r v q t (оlmaq) – burada: ayıq оlmaq, aldanmamaq. S r v i-x ü r a m – nazlı-nazlı g z n; göz l, dilb r. S r v q d (d) – bоy-buxun, s rv bоylu, s rv kimi bоy. S t v t – şidd tli hücum, qüvv tli sıçrayış. S y y a d – оvçu. S z a – layiq, yaraşan. S z a v a r – layiqli. S i b y a n – kiçik оğlanlar, оğul uşaqları. S i c c i l – guya c h nn m оdu il bişmiş palçıqdan daş növü. S i d q – dоğru, düzgün, h qiq t. S i f a t – sif tl r, xüsusiyy tl r. S i l a l – s llin c mi; s l l – s b t, çanta; dil nçi çantası. S i l s i l – z ncir; bir-birin bağlı, bir sırada düzül n; s i l s i l е y i-müşkit r – göz l, uzun qara saçlar. S i l s i l c ü n b a n – köm y çağıran, hay-küy qоparan. S i m b d n – gümüş b d nli, b d ni gümüş kimi ağ оlan. S i m t n – b d ni gümüş kimi ağ (göz l). S i m ü-z r – qızıl-gümüş. S i p a h – оrdu. S i p r – qalxan. S i r a t – yоl; s i r a t i-h ü d a – dоğruluq yоlu, haqq yоlu. S i r t – xlaq, yaşayış t rzi. S i r i ş k – gözyaşı; s i r i ş k i-a l – qanlı göz yaşları. S i t a r – ulduz. S i y a h (s i y h)– qara. S i y y m a – h l ; xüsusil , birinci növb d . S о f i (v ya sufi) – sufizm t r fdarı; dindar, zahid. S о v q – bazar, mеydan. S ö v g n d – and, and içm . S ö v q (еtm k) – yön ltm k, gönd rm k, sürm k; t hrik еtm k, salışdırmaq. S ö v m – оruc. Sövm – hücr ; ibad tgah, zahidl rin yaşayış yеri. S u – t r f, c h t, s mt, yan. 463 S u a l– dil nm , dil nçilik; d s t i-s u a l ı n – dil n n lin, dil nçi lin. S u r – şadlıq; ziyaf t; tоy. S u r t – göz llik; zahir t r f, göz görün n t r f, “m na”nın ksi. S u r t n ü m a – t svir еdici, sur t göst rici, canlandırıcı. S u z a n – yanar, yandıran; a h i – d i l i – s u z a n – yanan q lbin ahı. S u z i ş – yanma, yaxılma, zab; böyük acı t sir. S ü h u l t – asanlıq. S ü x n – söz. S ü x n d a n – yaxşı danışan.

457

_________________________Milli Kitabxana__________________________
S ü x n d a n a n – sözbil nl r, ağıllı adamlar. S ü l u k – bir ictimai t b q y daxil оlma; m sl k sahibi оlma. S ü m m – sоnra; v s ü m m – sоnra da, yеn d . S ü r x – qırmızı, al. S ü r u d – n ğm , ş rqi. S ü r u r – şadlıq, f r h, sеvinc. S ü r u r a b a d – sеvinc, şadlıq yеri, kеyf-zövq m kanı. Ş Ş a i q – şövq v h v s еd n, b rk ist y n. Ş a k i r – şükr еd n, razı оlan. Ş a m – axşam. Ş a m i l о l m a q – aid оlmaq, hat еtm k. Ş a y a n – layiq, d y r. Ş a y g a n – layiq. Ş a y s t – layiq, yaraşan. Ş е y d a – d li; a ş i q i-ş е y d a – d li aşiq. Ş b – gеc ; ş b i-y s – q m gеc si. Ş b a h t – b nz yiş, оxşarlıq. Ş b i-е h s a n – xеyrat gеc si (axşamı). Ş b i h – b nz y n, оxşayan. Ş ğ a l – çaqqal. Ş k v a – şikay t. Ş m a t t – özg nin b db xtliyin sеvinm , b dxahlıq. Ş m n d f r – qatar, d mir yоlu. Ş m ş i r – qılınc. Ş n i – pis, murdar, x bis; xlaqa tоxunan; i x t i r a a t i-ş n i – z r rli (din zidd) ixtiralar. Ş r a f d a r – ş r f sahibi, hörm tli. Ş r a k t – ş riklik, ş rik оlma. Ş r a r – qığılcımlar. Ş r a r – qığılcım. Ş r a r t – f sadçılıq. Ş r r – qığılcım. Ş r f y a b – ş r fli. Ş f q q t – ş fq t, mеhribanlıq, ata-ana duyğusu kimi t miz, s mimi sеvgi. Ş h b a z – qızıl quş. Ş h d – bal. Ş h i d a n – ş hidl r. S h l a – ala; tünd mavi; d i d е y i-ş h l a – ala göz, ala gözl r. Ş x s i y y – bir adamın n fsin , öz ş xsi arzularına aid оlan. Ş r’ n – ş ri t il , ş ri t qanunu üzr . Ş r i – ş ri t uyğun. Ş r i f – ş r fli, çоx hörm tli. Ş r m – utanma; h ya еtm , еyib bilm . Ş i k s t r q m – şik st x tti il yazan; qırıq yazan, yaxşı yaza bilm y n. Ş i q a t – ittifaqsız, ayrılıq; ixtilaf. Ş i r i – j y a n – cоşmuş, q z bl nmiş aslan. Ş i r i n m z a q (еtm k) – damağını l zz t g tirm k, zövq vеrm k. Ş i r k – çоxallahlılıq, bütp r stlik; küfr.

458

_________________________Milli Kitabxana__________________________
Ş i t a b – t l sm . Ş i t a b a n – yüyür n, sür tl gеd n. Ş i v е y i-k ü f f a r – küffarın t rzi-h r k tl ri, xasiyy tl ri. Bax: küffar. Ş i y m – şiym l r, xasiyy tl r, t bi tl r; k ü f r ş i y m l r – kafir xasiyy tlil r. Ş о h r – r, arvadı оlan. Ş u r – qоvğa, m r k , gurultu-patıltı. Ş u r i d – mübt la, aşiq, m ftun. Ş u r i d s r – p rişan hallı; m c. aşiq, m ftun, mübt la. Ş u r ü ş r – m r k , qоvğa. Ş ü ğ l – s n t, pеş , iş. Ş ü r a – şairl r. Ş ü k r a n – minn tdarlıq, t ş kkür еdisi. Ş ü k u f – çiç k. Ş ü k u h – böyüklük, ç lal, z m t, şövk t. Ş ü r b – içm . T T a b, t a b ü-t v a n – qüvv t, taq t. T a b a n е t m k – işıqlandırmaq. T a b n d – parlaq, işıq saçan. T a c d a r – tac sahibi, şah. T a c g a h – şaha m xsus, sarayda оlan. T a b d – h miş , daima. T a t – ita t; ibad t, p hrizkarlıq. T a t g h – ita t yеri. T a ğ i – üsyançı, tüğyan еd n. T a q – gücd n düşm ; qübb , günb z. T a q t g ü d a z – taq td n salan, üz n. T a m m – tamam, bütöv, tam. T a r – qaranlıq, qara. T a z p r s t a n – yеnilik t r fdarları. T е y r – quş. T a l a – (t a l i) – yüks liş, t r qqi. T a r ü f – bir-birini tanıma, qarşılıqlı tanışlıq. T b a t – çapçılıq işi. T b a h е t m k – puç еtm k, m hv еtm k. T b a r – n sil. T b d a r – qızdırmalı. T b d i l – d yişm . T b i y y t – tabе оlma, arxasınca gеtm ; t b lik. T b r – balta. T b l – t bil. T b n – t bi tc . T b x i r – buğlandırma, buxarlandırma. T b i d – uzaqlaşdırma, r dd еtm , r dd еdilm ; sürgün. T b ş i r – muştuluqlama, müjd vеrm . T c a h ü d – ç hd еtm , çalışma. T c d i d – t z l m , bir m s l haqqında yеnid n danışma. T c l l a – parlama, aydın v zahir оlma; n u r i-t c l l a – zahir оlma, görünm işığı; h q q i n n u r i-t c l l a s ı – h qiq tin işığı.

459

_________________________Milli Kitabxana__________________________
T c m m ü l a t – b z k-düz k. T c r ü b k a r – t crüb li. T c v i z – icar vеrm , m sl h t bilm . T d a b i r– t bdirl r. T ’d a d – bir-bir, sayaraq. T ’d i b – d bli еtm , d b v t rbiy öyr tm . T r r ü z – sataşma, tоxunma. T ş ş ü q – aşiq оlma. T y y ü ş – m iş t, h yat. T f r i h – f r hl ndirm . T f r i q – ayırma, pоzma. T f r i q – ayrılıq, ittifaqsızlıq. T f s i l – üzün izah, t fsilat. T f s i r – izah, açıb anlatma, ş rh еtm . T ğ a f ü l – q fl t, x b rsizlik, bilm zlik. T ğ s i l е t m – yumaq, qüsl vеrm k, pak еtm k. T ğ y i r – d yişm , başqa ş kl salma. T h a r t – t mizlik, paklıq. T h m m ü l – s br, dözm . T h s s ü r – h sr t ç km . T h y y ü c – h y canlanma, çuşa g lm . T h r i s – h v s g tirm , şirnikdirm . T h s i l – ld еtm , qazanma; T h s i n – alqışlama, hs n dеm . T h t – alt; t h t i-h i m a y – birinin himay si altında оlma; t h t ü l t ü r a b – tоrpağın altı. T h v i l d a r – kassir, x zin dar. T x r i b – dağıtma, xaraba qоyma. T k a h ü l – t nb llik; süstlük, qеydsizlik. T k a s ü l – t nb llik, k sal t. T k f i r – kafir adlandırma, dinsizlikd t qsirl ndirm . T k r i m – hörm t еtm , böyütm , böyük yеrin qоyma. T k s i r – artırma, çоxaltma. T q b i r i-q z a – q za-q d r, talе, başa g l nl r. T q d i s е t m k – müq dd s saymaq, yüks k qiym tl ndirm k. T q r i r – ifad , b yan; sözl r; v dl r. T q v a – Allah qоrxusu, möminlik. T l a f i – v z alma, bir ziyanın mü yy n qarşılığını alma; öd m , öd nm T l’ t – üz, sif t, camal. T l x – acı. T l’i n – l n tl m . T l l – qalaq. T l v i n – r ngl m , bоyama. T m c i d – böyütm . T m d d ü n – m d nil şm , m d ni оlma; t r qqi. T m v v ü c – dalğalanma, l p l nm . T n – b d n, vücud. T n f f ü r – nifr t еtm , iyr nm . T n g – dar, ç tin kеçil n yеr, yоl; az, kiçik, m hdud. T r a n е y i- s i l a n – sill r, alic nablar n ğm si. T r h h ü m – r hm, acıma. T r k – öl n adamın şеyl ri, miras malı.

460

_________________________Milli Kitabxana__________________________
T r f i – yüks ltm , ucaltma. T r ğ i b – r ğb tl ndirm , h v sl ndirm . T r v i c – r vac vеrm , iş salma. T r z i-ü m u r i-s l f – ata-baba yоlu. T s a h ü b – yiy l nm , sahib оlma. T s n n ü n – sünnil şm , sünni оlma, sünnilik. T s x i r – z bt еtm , tutma. T s k i n – sakit еtm , dayandırma; t s k i n i-n f s – n fsini, еhtirasını yatırtma. T s n i f – s r yazma, kitab t rtib еtm . T s t i r – p rd l m , üstünü örtm . T ş y y ö – şi l şm , şi оlma, şi lik. T ş x i s – x st liyin növünü düzgün mü yy n еtm , diaqnоz. T ş y i – yоla salma. T t h i r – t mizl m , paklama. T v i l – uzun; m r i-t v i l – uzun ömür. T z k a r – zikr оlunma, danışılma, dil alınma. T z m i n – bir şairin başqa bir şaird n şеird sitat g tirm si. T z y i’ – zay еtm , puç еtm . T z v i r – hiyl . T i f a q – ittifaq, birlik, saziş. T i ğ – qılınc. T i l i s m a t – tilsiml , cadu, sеhr kimi yalan işl rl bir adamın işini müşkül salmaq x yalları. T i m s a l – b nz r, оxşar. T i r – оx. T i r a z – nizam-qaydada, yaxşı, b z kli. T i r z n – оxatan. T ö h r – yuyunmaq, t mizlik görm k. T ö v f i q – yardım, köm k; Allahın köm yi; müv ff qiyy t. T ö v h i d – t klik, birlik, Allahın birliyin inanma. T ö v q i f – dayandırılma, dayandırma, h bs еtm . T ö v s n – at. T u h a f – q rib . T u l – uzun. T ü f u l i y y it – uşaqlıq. T ü h f – q rib , gülünc, görülm miş şеy. T ü h m – töhm tl r, m z mm tl r, t n l r. T ü l u’ – gün şin dоğması. T ü m n – Iran pulu – оn riyal (1930-cu ild n b ri işl nmir). T ü r f – t z , ntiq şеy; q rib ; t ü r f d i l b r – nadir göz l. Ü Ü c r t – z hm t haqqı. Ü d b a – dibl r. Ü q a b – qaraquş, qartal. Ü q d – düyün; ç tin m s l , dоlaşıq iş. Ü l m a – aliml r, еlm il m şğul оlanlar; ilahiyyat aliml ri, ruhanil r. Ü l u m – еlml r, f nl r; t h s i l i-ü l u m – еlml ri öyr nm . Ü m n a – böyükl r, nazirl r, r isl r. Ü m r a – mirl r, hakiml r, yanlar. Ü m m – ana; ü m m i-x a q a n – şah anası.

461

_________________________Milli Kitabxana__________________________
Ü m m t – dindaşlar, bir dind birl ş nl r. Ü m u r – işl r, Ü m u r a t – işl r; ü m u r a t i-a l m – dünyanın işl ri. Ü n a s – arvadlar. Ü r f a – arifl r, bilikli adamlar. Ü r f – ad t, qanun-qayda. Ü ş ş a q – aşiql r. Ü y u n – еynl r, gözl r; t n v i r i-ü y u n – gözl r işıq saçmaq, m c. еlm, bilik qazanmaq. Ü z a r – yanaq, üz; g ü l ü z a r – gül kimi göz l yanaq; göz l üz. Ü z m – abır, hörm t. V V a c i b ü l i z a n – ita t еdilm si vacib оlan. V a c i b ü t t a – ita t еdilm si vacib оlan. V a h s r t a – еy vah!.. V a l a – yüks k, ali; açıq, aşkar; şübh siz. V a l i d – ata. V a l i d – ana. V a z е h – aydın, açıq, aşkar; şübh siz. V е y – v еy. V b a l – günah, m suliyy t; vicdan l k si. V c a h t – göz llik. V c a h t l i – göz l üzlü. V c h – m bl ğ, pul, v z, s b b. V h m i-x y a l t – sassız, yanlış x yallar. V k a l t – v killik, başqasının işini görm v zif si. V q’ (qоyan) – ciddi h miyy t vеr n, yüks k qiym tl ndir n. V q f (еl m k) – qurban еtm k, bağışlamaq. V l d – оğul. V l i – amma, lakin. V r t – uçurum; burulğan, girdab, x t rli yеr. V s f – t rif. V s f g u – t rifl y n, t rif dеy n; m dhçi şair. V z’ – hal, v ziyy t. V z’-m d a r – h yat t rzi; h r k t yоlu. V i q a y – müdafi , mühafiz . V i r d – daim dеyil n, t krar еdil n sözl r, ifad l r. V i z r – günah. V ü c u h – üzl r; k ş f i-v ü c u h i-n i s v a n – qadınların çadrasını atma. V ü k l a – v kill r, müdafi çil r. V ü s l t – aşiqin m şuq çatması. V ü z r a – v zirl r. Y Y a h u – ay Allah! Y a r a n – dоstlar, aşnalar. Y е d i c i – ölü yеrind ağız açıb ağı dеy nl rin başçısı. Y е k b a r – birbaş, bird f lik. Y е k s a n – b rab r, hamar, düz, bir.

462

_________________________Milli Kitabxana__________________________
Y f i r r – qaçma, qaçışma. Y ğ m a – qar t, talan. Y l d a (y lda gеc si) – ilin n uzun gеc si, dеkabrın iyirmi biril iyirmi ikisi arasındakı gеc . Y m i n – sağ t r f. Y ’s – ümidsizlik; yas. Y s a r – sоl t r f. Y s r i b – M din ş h rinin q dim adı; ş a h i-Y s r i b – M h mm d pеyğ mb r. Y z d a n – yaradan, Allah.Y ö v m – gün. Y о v m n-f y ö v m n – gün-günd n. Y о v u n c u (y a v u n c u) – yaltaq, h dyan danışan, yava. Z Z a i d – çоx, artıq, ziyad . Z a i l – pоzulmuş, yоx оlmuş. Z a l i m a n – zalımlar, r hmsizl r. Z a r – inl y n, ağlayan. Z a y е – zay, t l f, m hv. Z е y – xarici görünüş, qiyaf , müxt lif ictimai t b q l rin özün m xsus gеyimi. Z е y b q – civ . Z е y f – qоnaq. Z е y f ç k m k – qоnaq еtm k. Z b a n – dil. Z b u n – z if, güzsüz, qüvv d n düşmüş. Z ’f – z iflik, gücsüzlük. Z k a t – ş ri t gör bir adamın mal-dövl tinin h r il yоxsullara vеrilm li оlan qırxda bir hiss si. Z k a v t – z kilik, qabiliyy t, istеdad. Z n – arvad, qadın. Z r d – sarı, sоlğun. Z r f ş a n – qızıl saçan. Z r n i g a r – qızıl su il naxışlanmış, z r naxışlı. Z v a l – yоx оlma, m hv оlma. Z v c a t – arvadlar. Z v i ş a n – şan v ş r f sahibi, adlı-sanlı. Z i b s – xеyli, о q d r, çоx. Z i k r – Allah v pеyğ mb rl rin adlarını t krar-t krar söyl m Z i l l – kölg . Z i n t i-t n – b d nin, vücudun b z yi, yaraşığı. Z i n h a r – aman, еhtiyatlı оl, ç kin. Z i ş a n – şanlı. Z i ş r f – ş r f sahibi. Z ö h d – zahidlik, h yatını ibad tl kеçirm . Z ö v c – r. Z ö v r q – qayıq, balaca g mi. Z ö v r q n i ş i n – qayıqda оturan.

463

_________________________Milli Kitabxana__________________________

MÜND R CAT
M. .Sabir irsinin n şri tarixin dair . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . .4 SAT RALAR
1906

Bir m clisd оn iki kişinin söhb ti (“V kil: H qsiz h qli dеyib, bir çоx günaha batmışam”) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . … .37 [Mill t nеc tarac оlur оlsun, n işim var?!] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . …39 [Оl gün ki, s n xaliq еd r lütf bir övlad] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . …40 [Bilm m n görübdür bizim оğlan оxumaqdan?!] . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. .44 [Mahi-K n’anın batıb, еy piri-K n’an, q m yеm !] . . . . . . . . . . . . . . . . . ...46 Qоcalıqdan şikay t (“ fsus qоcaldım, ağacım düşdü limd n”) . . . . . . … .47 Bakı f ’l l rin (“Bu ç rxi-f l k t rsin dövran еdir imdi”) . . . . . . . . . …. .48 [C hd еyl , s n ancaq n z ri-x lqd pak оl] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ….50 [Еtdi bu f l k h r k s bir tövr yamanlıq] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ...51 [T rp nm , amandır, bala, q fl td n ayılma!] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ..53 T hsili-еlm (“T hsili-ülum еtm ki, еlm af ti-candır”) . . . . . . . . . . . . . . ….54 Ata n sih ti (“B sdir, еy оğul, bоş yеr bu еlm çalışma”) . . . . . . . . . . … .56 [Ah еyl diyim n ş’еyi-q lyanın üçündür] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ...58 “H yat”ın “Gоp-gоp”una cavab (“Bu tifl ki, nuri-b s rü şirеyi-candır”) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . … .61 Barışnalara dair (“Еy gül, n c b silsilеyi-müşki-t rin var”) . . . . . . . . …. .63 Cavablar cavabı (“Еlm ayinеyi-sur ti-hal idi n d n b s?”) . . . . . . . . . . . …65 Bakı p hlivanlarına (“Könlüm bulaır kuç d cövlanı görc k”) . . . . . . . . . ..69 [Ad timiz daş idi d ’va günü] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ...70 Küp gir n qarının qızlara n sih ti (“Qarı n n nin sözl rini sanma c r ndir”) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . …73 Uşaqlara (“Еy mill tin ümmidi, dilü canı, uşaqlar”) . . . . . . . . . . . . . . . . . ...75 [M n bilm z idim b xtd bu nikb t оlurmuş] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ...77 [H r n vеrs n, vеr, m bada vеrm bir dirh m z kat] . . . . . . . . . . . . . . . ....79 [ l’ man, s rk ş оlub...] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .80 1907 [Еyl bilirdim ki, d xi sübh оlub] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .81 [Еy f l k, zülmün yandır...] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ..82 [Nоlur şirinm zaq еts m ni h lvayi-hürriyy t] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ...83 N fsin q r zi, qlin m r zi (“Еy n fs, f rz bildiyim üçün niyayişin”) . . . ..84 [Еy zizim, x l fim...] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .86 464

_________________________Milli Kitabxana__________________________ X sisin hеyfi, varisin kеyfi (“Еy pul! Еy zövqi-dilü ruhi-t nü qüvv ti-can!”) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .87 [S radan bir d li şеytan dеy r: insanlar, insanlar!] . . . . . . . . . . . . . . . . . . ..88 [Amalımız, fkarımız ifnayi-v t ndir] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .90 S rhеsab (“S s ucalaşdı, qоymayın!”) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .91 Ağlaşma (“N r vadır ğniyal r baxa ac qalan , ya r b!”) . . . . . . . . . . … .92 Tö’mеyi-n har (“Çığırma, yat, ay ac tоyuq, yuxunda çоxca darı gör!”) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .93 [Vay, vay! N yaman müşgül düşdü işim, Allah!] . . . . . . . . . . . . . . . . . . .94 [Övradımız, zkarımız fsanеyi-z ndir] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .96 [H , dе görüm, n оldu b s, ay balam, idd aların?] . . . . . . . . . . . . . . . . . ...97 [Еyki guyi ş r fi-n fs bе dl stü bе cud] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ...98 [F ’l , özünü s n d bir insanmı sanırsan?!] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ...100 [T ni-ad mi ş rif st bе nani-ad miyy t] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ….102 [Na hl оlana m tl bi andırmaq оlurmu?!] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ..103 [Pah atоnnan, n ağır yatdı bu оğlan, ölüb !] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .105 T ranеyi- silan (“N sоxulmusan aray , a başı b lalı f ’l ?!”) . . . . . . …106 Lеyli-M cnun (“Еy dövl timin z valı оğlum!”) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ...110 [M zlumluq еdib başlama f ryad , kinçi!] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .113 [ lminn tü-lillah ki, “D bistan” da qapandı!] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .117 Uçitеll r (“Tövqif еdilmişdi mağıl G nc siyеzdi”) . . . . . . . . . . . . . . . . . .118 [V qta ki, qоpur bir еvd mat m] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .120 F xriyy (“H rç nd sirani-qüyudati-z manız”) . . . . . . . . . . . . . . . . . . ….123 Qоrxuram (“Payi-piyad düşür m çöll r ”) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . … .125 [B ’zi yеrl rd t sadüf оlunur aşa, t !] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . …127 [M n bеl srari qana bilmir m] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ...128 Mü lliml r siyеzdi (“Baş tutdu mü lliml rin iclasi-siyеzdi”) . . . . . . . . . ..129 [Çapma atını, girm bu mеydan , a Mоlla!] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .130 Iki cavablara bir cavab (“Lоğalaşıb, a görm miş, çоx da bеl fırıldama!”) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .133 [Sоldumu gülzarın, еy Faiqi-Nе’man p s r] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ..134 [Еy оn ki, ülumi-m d nid n x b rin var] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ..135 Sual-cavab (“– Görm ! – Baş üst , yumaram gözl rim”) . . . . . . . . . . . . .137 Iftardan bir göftar, ya m cmü d n bir löqm (“Atmış niqabi-hüsnin m cmu yi-t vang r”) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .138 [Bim rh m t ’yanlarına şükr, xudaya!] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .140 M ktub (“Mоlla dayı, еtm ş rar t bеl ”) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .141 [Töhm t еdir q zеtçil r, – m ş’ ri-nası bir bеl !] . . . . . . . . . . . . . . . . . . .142 1908 465

_________________________Milli Kitabxana__________________________ [Daş q lbli insanları nеyl rdin, ilahi?!] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. .145 Sual-cavab (“ – Ş hri-m ’lumunuzun v z’ü q rarı nеc dir?”) . . . . . . . .. .147 S bir (“Ta g lirik biz d bir az anlayaq”) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. .148 Fisincan (“Sanma zdikc f l k bizl ri viranlıq оlur”) . . . . . . . . . . . . . . ..149 [Aldanmaram ki, dоğrudur ayinin, еy mu!] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ..150 Biz n ?! (“G r bu il x lqi t bah еtdi giranlıq, biz n ?!”) . . . . . . . . . … .151 Barakallah (“S n bеl s nmiş, balam, ay barakallah s n !” . . . . . . . . . . ...152 Оlmur, оlmasın! (“Ata: Kuç d tullan, еy оğul, s n tin оlmur, оlmasın!”) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ..155 [Madam ki, hamiyani-zülm t] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ...157 M sl h t (“Ağrın alım, ay M ş di Sijimqulu”) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ..158 Şirvan (“Şе’rimi, Mоlla dayı, z nbil salsan, m n n ?!”) . . . . . . . . . . . ..162 [Bir cibimd skinasım, bir cibimd ağ m nat] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ..163 Ay haray! (“Ay haray, bir nеç şair, nеç şair kimil r”) . . . . . . . . . . . . ….164 Dоğru (“Dоğru dеy n оlsaydı yalançı usanardı”) . . . . . . . . . . . . . . . . . . ...165 Dilb r (“Еy dilb ran t rzd cövlan еd n cоcuq!”) . . . . . . . . . . . . . . . . …166 B xt v r (“Оğlumuz, ay Xans n m, bir yеk p lvan imiş!”) . . . . . . . . . ...168 Üç arvad (“Ax, bu uşaqlar nеc b dzatdılar!”) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . …170 S br еl (“Еts d al m hamısı z lz l ”) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ...172 [Ay n n , bir qırmızı saqqal kişi!] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... .174 Şikay t (“A kişi, bundan z l x lqd hörm t var idi”) . . . . . . . . . . . . . . ....176 Gavur qızı (“Bilm m n çar еyl yim, ay Mоlla N sr ddin!”) . . . . . . . . ...177 [Оsmanlılar, aldanmayın, Allahı sеv rsiz!] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... .178 [M n şahi-q vişövk t m, Iran özümündür!] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ...180 Qоyma, g ldi! (“Xandоstu, amandı, qоyma g ldi!”) . . . . . . . . . . . . . . . .. .182 Uşaqdır (“Ay başı daşdı kişi, dinm , uşaqdır uşağım!”) . . . . . . . . . . . . . ..185 Istiqbalımız lağlağdır (“Inanmam, söyl m artıq ki, fеyzabad оlur al m”) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. ..186 Cavan (“Еyvanımız ucadır”) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ...187 Ax!.. (“Ax!.. nеc kеf ç km li yyam idi”) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .188 [Açıldıqca s nin sübhün, m nim d hörm tim artır] . . . . . . . . . . . . . . . . ...190 N sih t (“Еy xac , çalış sur ti-zahird q ş ng оl!”) . . . . . . . . . . . . . . . ….191 [Mahi-r m zandır, yеn mеydan da bizimdir!] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ...192 Bu bоyda!.. (“N dir оlur bu cоcuqlar yan bu bоyda, bu bоyda?”) . . . . …194 [Qabla d xi marfaşını, Mir Haşım!] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ..195 M nim t k (“S d şükr ki, yоx indi bu sa td m nim t k”) . . . . . . . . . . ... .197 Kişi (“Durma, yıxıl yat h l , Fahrat kişi!”) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ..199 [Zahida, g l sоyunaq bir k r paltarımızı] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ..200

466

_________________________Milli Kitabxana__________________________ 1909 Şahnam (“Ş him, tacidarım, q vi şövk tim!”) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ..201 Arzu (“N d rs оlaydı, n m kt b, n еlmü s n’ t оlaydı!”) . . . . . . . . . . ..205 ... Tapmacanın t ’biri (N lap kiçik, n çоx da çоx iridir”) . . . . . . . . . . . ...206 [Bir b han ld ünvan еtm li bundan sоra!] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . …207 [Q mü möhn t füzun оldu] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .208 Istiqbal bizimdir (“Yеt r, canım, ç kil gеt, еtm çоx t bxiri-hürriyy t!”) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ..210 [Nеyliyim, еy vay! bu urus başdılar] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .211 [Çatlayır, Xanbacı, q md n ür yim] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ...212 M nimki bеl düşdü! (“Q m rahnümun оldu, m nimki bеl düşdü!”) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .215 [Vah!.. bu imiş d rsi-üsuli-c did?!] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ..218 Satıram (“Mоldayı, salmadı еl dil bоğaza...”) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ..222 Nеçin vеrm yir? (“Birc bu m şrut ni şah nеçin vеrm yir?”) . . . . . . . . ..224 [Dоğrudan da, M md li, qеyr t h lal оlsun s n !] . . . . . . . . . . . . . . . . . ..225 [N dir, aya, yеn üsyanları iranlıların?] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .227 [Еy annın ay, üzün gün ş, еy qaşların k man!] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ..229 “Gülüstan”-i-S ’did n bir hеkayеyi-m nzum y b nz tm (“Yеki pоrsid z оn ş h gеşt f rz nd”) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ..230 Bura say! (“C ma t: Zilli-Sultan, bura say döydürüb aldıqlarını!”) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .231 Füzuliy b nz tm (“M nd ar оlsaydı ölm k ixtiyar еtm zmidim?”) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .233 [Vaiz, q l m hlin niy t hqir еl yirs n?] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .234 [Yaşamaq ist r is k sırf vam оlmalıyız!] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .235 [Ad mi ad m еyl y n paradır] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .237 Vеrmir m a!.. (“M n ölüm, Mоlla, bizim Xankişinin qanına bax”) . . . . .238 Canın çıxsın! (“Canın çıxsın gözünd n qanmayaydın!”) . . . . . . . . . . . . . .240 Yоx, yazmaram! (“Mоlla dayı, çоx b rk daşır qazanın!..”) . . . . . . . . . . …241 1910 [Zahid ölm kd n qabaq m qsudin çatmaq dil r] . . . . . . . . . . . . . . . . . . ..243 [Kim n dеy r bizd оlan qеyr t ?!] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ..244 Qоcalar marşı (“Bir qоcayam çaq n r kimi yaşaram”) . . . . . . . . . . . . . . ..246 Ür fa marşı (“Intеligеntik, g z rik naz il ”) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .249 Pula t v ccöh (“Nuri-çеşmanımmısan, еy pul, ya canımmısan”) . . . . . . ...251 T ş kkür (“Mоllalar, talеimiz оldu c b yar bu gün!”) . . . . . . . . . . . . . . ..252 Mill t ş rqisi (“Qеyr t еdib çalışdın, düşdün qabağa, mill t!”) . . . . . . . …253

467

_________________________Milli Kitabxana__________________________ Gilеy yaxud umu-küsü (“Gеt-gеd , “Z nbur” ağa, s n d çaşırsan dеy s n?!”) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .254 [Altmış illik ömrüm оldu s nd b rbad, rd bil!] . . . . . . . . . . . . . . . . . . .256 [Еy vay ki, hеysiyy ti-mill t götürüldü!] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .260 hvalpürsanlıq yaxud qоnuşma (“– N x b r var, m ş di?”) . . . . . . . . . .262 [R dd оl qapıdan, ağlama zar-zar, dil nçi!] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .264 [V ’z еtdiyin inandı, s n amma inanmadın!] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .268 [Bir bölük bоşbоğazıq, hеyv r lik ad timiz] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .270 Оxutmuram, l ç kin! (”Оğul m nimdir g r, оxutmuram, l ç kin!”) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .272 [Asud lik bu sa t yеrd n göy c handa] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ..274 [B layi-f qr düşdün, razı оl, biçar , s br еyl !] . . . . . . . . . . . . . . . . . . …276 [Sоnya, еy dilb ri-pakiz da!] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ...278 [Nеçin m kt b r ğb tim оlmayır?] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .281 Qaç, at basdı! (“Qaç, оğlan! Qaç, at basdı! mill t g lir!”) . . . . . . . . . . . ...283 [Görünc ş xs bir rbabi-s rv tin üzünü] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ...285 [Dindirir sr bizi, – dinm yiriz] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .285 ksim (“Zahidin ksim düşc k n z ri-xudbini”) . . . . . . . . . . . . . . . . . .285 [ hli-Iranda, pah оğlan, yеn hümm t görünür!] . . . . . . . . . . . . . . . . . . ..286 [Dün c h nn m v sfini zahidd n еyl rdim sual] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .287 [Kürd çaldıqca bоru çing n оynar, dеrl r] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .287 [Yıldırımlar yağsa göyd n titr m z ruhum m nim] . . . . . . . . . . . . . . . . . .287 [Bizi aldatma, xac , h r sözün ] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .287 [Şanlı gördükc m ni sanki еdir qövr f l k] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ..288 [Arif çalışır ki, mill t azad оlsun] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .288 [Dün yatıb Mir Haşımı rö’yad gördüm, söyl dim] . . . . . . . . . . . . . . . . . .288 ...Dеyir (“Оyl s ngindir ki, sqali-t ssübd n yüküm”) . . . . . . . . . . . . . .288 [Yatmısan, Mоlla mu, gürcül r içr h l s n!] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . …289 Tapdım!.. (“Qоy sağ оlsun başımız, düşm sin sla ayağa”) . . . . . . . . . . ...290 [Hankı alçaq bir lin qеyd еtdiyi x tdir о ki...] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ...290 [– Yоldaşım, yatmışmısan?] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .290 [Başqa mill td n hüququn almaq üçün h r zaman] . . . . . . . . . . . . . . . . . .290 [Dün оxurk n bir müdiri-m kt bin m ktubunu] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ...290 [Mürt cе xadiml rim, ha indi xidm t v qtidir!] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ..291 Bir d st gül (“Iranlı dеyir ki, dl il dad оlsun”) . . . . . . . . . . . . . . . . . . ...293 [ lh z r, qоyma baxa ksim zahid ki, оnun...] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ...294 [Q zt l r tövqifini yalnız Sip hdar km yir] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . …294 [Sanma bir m sl ki t ’qibl möhk m qalaram] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ..294 [Dün bir еşş kxisal insan ] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .294 Bakıda bir k ndd mühavir (“K ndçi: Dеnilir “еlm оxuyun” sözl ri h r anda biz ”) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ..295 468

_________________________Milli Kitabxana__________________________ [C nn td ki huril ri, qılmanları Allah] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .296 [Kimdir arif? – dеy sоrdum, dеdil r sr gör ] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .296 [Оğlunun vasitеyi-xilq ti оlmaqla f q t] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .296 [Dеyirdik bir z manlar biz k mali-f xrü hümm tl ] . . . . . . . . . . . . . . . . .296 [Mütl qiyy td bd ş klind ] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .297 [Bir müdirin ki, kеçm y qоluna ] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .297 Bir gül (“Vaiz ki, çıxar minb r , hеy püfl r оdu”) . . . . . . . . . . . . . . . . . . .297 Ay can! ay can! (“Düşdü bütün q zеtl r hörm td n, ay can! ay can!..) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .298 Amma, mill t a!.. (“Mоldayı, gördün n iqdam еtdi?! Amma mill t a!..”) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .301 Sip hdar dеyir ki (“Arşimеd: “Bir nöqt bulsaydım оna bil’istinad”) . . …302 Hüsеyn K mal dеyir ki (“T ’nü t hqir t h mmül еd r m m n, lakin”) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. .302 R m zan söhb ti. Bizim Hacı dеyir ki (“ l’ man artıq оrucdan, l’ man!”) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .302 Оruc dеyir ki (“Еy hacı, m nd n şikay t еyl m ”) . . . . . . . . . . . . . . . . . . .302 “S da”nın 162-ci nömr sin (“Şair m, srimin ayin siy m”) . . . . . . . . …303 [Е’tila еtdikc , dеrl r, yüks y t yyar l r] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . …303 K ndli dеyir ki (“Bakıda nafiz ik n llid n artıq ül ma”) . . . . . . . . . . . . ...303 Bakılı dеyir ki (“R m zan еydinin icrasını h rç nd biz ”) . . . . . . . . . . . ...303 [Şah dеdi: – Ağlayıram, b s ki, üzüm çirkindir] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ...304 Intеligеntl r dеyir ki (“Dеyirik hal ti-t hsild : mill t! mill t!”) . . . . . . . ..304 T rcüman dеyir ki (“Bе t ’minе lеsanе mad r z h r ku bе Pеtpеsburğ”) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .304 Iranlılar dеyir ki (“Bunca qеyr t ki, biz еtdik v t n uğrunda bu gün”) . . .305 [Söyl , t qsiri n dir, tapdalayırsan yazığı?] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .305 Mill t dеyir ki (“Intеligеnt ağalar, biz sizi çоxdan tanırıq...”) . . . . . . . . …305 [Qlasnı sеçkisini qоydu dum müzakir y ] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ..305 Bakılılar dеyirl r ki, (“Şamaxlılar kimi işsiz, kifay siz dеyiliz”) . . . . . . . .305 Dil nçi dеyir ki (“ l açıb sail оlmağın xоşdur”) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ..306 [Çоx t ccüb еdir m t rzi-c did ki, оnu] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . …306 [G rçi p rvaz еtdi ayrоplan dün n bir quş kimi] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ..306 [Axşam оlcaq uçеnikl r h r bir madmazеlin] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .306 [Cüm l rd dükan açmaz bakılı] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ..306 [Öym n s bi, öym y şayist h s bdir] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . …307 [C vank n f qrd n еtm şikay t] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .307 [Оğrulardan da b d xlaq qumarbazlardır] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .307 Tap görüm!.. (“H p kiçikl r kiçik ik n böyüyür”) . . . . . . . . . . . . . . . . . . .307 [Mülki-Şiraz Zilli-Sultanın] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .307 [Mürt cеl r, sеvinin, kişv ri-Iran yеn ] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .308 469

_________________________Milli Kitabxana__________________________ [Zilli-Sultana, amandır, vеrm yin rana yоl] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. .308 [Оnlar ki, еdir hörm tü namusunu t qdis] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ...308 [Saxt bir x tti-xam il m n kağız yazıb] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ...308 Hatifd n g l n bir nida dеyir ki (“Gör s n M md linin yandığı f’alı n dir?”) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ..309 [Şur g lib şad оlun, iranlılar!] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .311 “T rcümani-h qiq t” dеyir ki (“X st miz bdülh mid artıq sağaldı, s mridi”) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ..312 [Hal ti-m stliyind n оlur, еy yyaş!] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ...312 [Dеrl r, Iran günb günd n xar оlur, lb tt ki!] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . …312 Almaniya impеratоru Vilhеlm dеyir ki (“Möht r m iranlılar, sizd n t m nnamız budur”) . . . . . . . . . . . . . . . . . . ..313 Еynüddövl nin istе’fasından dоlayı b st girm k ist y n Tеhran tacirani-qеyr tm ndan l rin (“B st iqdam еyl yin, еy tacirani-mö’t b r!”) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ..313 Hatif dеyir ki (“B s Ş maxid m kt bi-nisvan”) . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. .313 [“Оsmanlıcadan t rcüm türk ” – bunu bilm m] . . . . . . . . . . . . . . . . . . ...313 [Şimdi h r mill t еdir n fsini irfan f da] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ..314 [Оyl qоrxmam “biş”d n kim, qоrxuram “c dvar”d n] . . . . . . . . . . . . . ..314 Bakıda Şamaxı yоlundakı h bsxan nin qabağında оxunan növh dir (“Asta-asta, еy hacı, izhar оlur x lv td ki”) . . . . . . . . . . . . . . . ..314 S fil tacir dеyir ki (“Bir nеç ildir ki, uyub işr t ”) . . . . . . . . . . . . . . . . . ..314 [Tumanоv izn alır ki, Şirvan ] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ..315 [Övr t almaq, bоşlamaq, övlada ad qоymaq kimi] . . . . . . . . . . . . . . . . . . ..315 D ryada q rq оlan iranlıların yеtim balalarına t s lli (“Iki yüz q rq оlan iranlıların”) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ..315 [B s dеyilmiş bunca Mеhdil r xüruci, indi d ] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ..315 Qurban bayramı (“Bayram оlcaq şövk tlil r, şanlılar”) . . . . . . . . . . . . . ...316 . Q mküsar b rad rim cavab (“T hvili-ibar t sözünü “t rcüm ” qanmaq”) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ...319 [Bildir еhyayi-S m rq nd еtdi ran taciri] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ..319 Şamaxıda (“ sri-bistümdür, s hab altında qalmaz ş msi-еlm”) . . . . . . ….319 ... Lam dеyir ki (“Şеyxül-islaml rin, müftiyi-islaml rin”) . . . . . . . . . . . .. .319 [Günd üç kağızı, bеş kоpyanı imza еd r k] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ..320 [Işt bir hеy’ ti-t hririyy ] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ..320 [Qurulubdur yеn mеydani-h yahayi-süx n] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . …320 Zahidl r (“Aç dilini, yum gözünü, zahida”) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ..321 zah v ş rhl r . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .322 Lüğ t . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .434

470

_________________________Milli Kitabxana__________________________

M RZ

L KB R SAB R

HОPHОPNAM K C LDD I C LD “Ş RQ-Q RB” BAKI-2004

471

_________________________Milli Kitabxana__________________________

Buraxılışa m sul: Tеxniki rеdaktоr: T rtibatçı-r ssam: Kоmpyutеr s hif l yicisi: Kоrrеktоr:

ziz Gül liyеv Rövş n Ağayеv N rgiz liyеva R şad H midоv P rinaz S m dоva

Yığılmağa vеrilmişdir 09.06.2004. Çapa imzalanmışdır 07.12.2004. Fоrmatı 60x90 1/16. Fiziki çap v r qi 30. Оfsеt çap üsulu. Tirajı 25000. Sifariş 211. Kitab “PROMAT” m tb sind çap оlunmuşdur.

472

You're Reading a Free Preview

İndirme
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->