SÜPER POZİSYON TEOREMİ

Süper pozisyon yöntemi birden fazla kaynak içeren devrelerde uygulanır. Herhangi bir elemana ilişkin akım değeri bulunmak istendiğinde, devredeki bir kaynak korunup diğer tüm kaynaklar (iç empedansları hariç tutularak) devre dışına çıkarılır (kaynakların devre dışına çıkarılması demek gerilim kaynaklarının kısa devre, akım kaynaklarının ise açık devre yapılması anlamına gelir). Bu şartlar altında istenen akım fazörü bulunur. Daha sonra ise devrede tutulan kaynak devre dışına çıkarılarak (iç empedansı hariç ) bir önceki adımda devre dışında tutulan kaynaklardan birisi devreye konulur ve istenilen elemana ilişkin akım fazörü tekrar hesaplanır.Bu işlem tüm kaynaklar aynı işleme tabii tutuluncaya kadar devam eder. Son adımda ise hesaplanan tüm akım fazörleri toplanır ve elemanın gerçek akım fazörü elde edilir. Süper pozisyon teoremi yalnız eleman akımlarının hesaplanmasında değil, eleman gerilimlerinin hesaplanmasında da benzer şekilde uygulanır. Örnek 1 ;

Şekilde verilen devrede kaynak empedansları ihmal edildiğine göre rezistans üzerinden akan akım değerini süper pozisyon teoremini kullanarak bulunuz. Çözüm :

Bu durumda elde edilen devre aşağıdaki şekilde verilmiştir. . Kaynaktan çekilen akım .32∠ -64.001)= 79.13° Ω bulunur. IK1 = VK1 / Z =80∠ 0° / 104.73 ∠ 46.15∠ -90° / 50∠ 0° + 159. İkinci adım olarak VK kısa devre edilerek devrede yalnızca VK2 bırakılır. Kaynaktan bakıldığında görülen empedans değeri .15∠ -90° / 50-j 159.58Ω XC2 = 1 / 2π (100) (0.13 =0.15∠ -90° Z = 104.02 * 0.001)= 159.15Ω Z = 79.7° A elde edilir.15) *(0.32 ∠ -64.766∠ 64.766∠ 64. Ortaya çıkan yeni devre yukarıdaki şekilde gösterilmiştir. Z = XC1 + (R //XC2) =XC1 +R*XC2/R+XC2 XC1 = 1 / 2π (100) (0. Rezistans üzerinden geçen akım değeri akım bölücü ifadesi kullanılarak .Önce ikinci gerilim kaynağı kısa devre yapılmalıdır.58∠ -90° + 50∠ 0° * 159.13°) IR1 = 0.13° A elde edilir. IR1 = (XC2 ∠ -90° / R – j XC2) * IK1 IR1 = (159.01 * 0.

IR2 = (XC1∠ -90° /R . IR = IR1 + IR2 = 0.15∠ -90° + 50∠ 0°* 79.27∠ 78.7° A elde edilir.27∠ 78.84°) A IR2 = 0. Rezistans üzerinden akan akım miktarı her iki adım sonucu bulunan akımların toplamına eşit olacağından . Z = XC2 + R*XC1 / R+XC1 Z= 159.Rezistans üzerinden gecen akım değeri akım bölücü ifadesi kullanılarak .58 ∠ -90° / 50 .23 ∠ 46.73∠ 46.73° A bulunur.Kaynaktan bakıldığında görülen empedans değeri .58∠ -90° Z= 185.84 = 0.jXC1) IK2 IR2 = (79.58)*(0.17∠ -78.17∠ -78. .7° A IR = 0.7° + 0. Kaynaktan çekilen akım .84° A elde edilir.j79.958∠ 46.58 ∠ -90° / 50∠ 0° + 79.84° Ω bulunur. IK2 =VK2 / Z =50∠ 0° / 185.23 ∠ 46.

Akım kaynağına seri olarak bağlanan yükler akım kaynağının değerinin değişmesinde etkili olamadıkları için . Akım kaynağının devre dışına çıkarılması kaynağın açık devre yapılması anlamına gelir. IK2 akım kaynağı açık devre yapıldığında bobin üzerinden geçen akım yalnızca IK1 akımı olacağından . Çözüm .5∠ 0° A olur. IL1 = IK1 = 0. İkinci adım olarak IK1 akım kaynağı devre dışına çıkarılmalıdır. Bu durumda L ve C akım kaynağına seri olarak bağlı olacaktır.118∠ 63. .5 + j1= 1. Önce IK2 kaynağı devre dışına çıkarılmalıdır. IL = IL1 + IL2 = 0.43° A bulunur.5∠ 0° +1∠ 90° IL = 0. IL2 = IK2 = 1∠ 90° elde edilir.Örnek 2. Bobin üzerinden akan akım değeri ise . Yukarıda verilen devrede kaynak empedansları ihmal edildiğine göre bobin üzerinden akan akımı süper pozisyon teoremini kullanarak bulunuz.

doğru akım devrelerindeki kaynağın yerini alternatif gerilim kaynağı. diğer bir ifade ile yük uçları açık bırakılır ve hesaplamalara dahil edilmez. Thevenin eşdeğer gerilimi (Vth): Vth gerilimi. rezistansın yerini ise empedansın almasıdır. Verilen devre ne kadar karışık olursa olsun thevenin teoremi kullanılarak devrede gösterilen forma sokulabilir. endüktif. . Örnek 3 .THEVENİN TEOREMİ Alternatif akım devresini basitleştirerek onu eşdeğer bir alternatif gerilim kaynağı ve bu kaynağa seri bağlı eşdeger empedansa dönüştürmek için thevenin teoreminden faydalanılır. kapasitif veya bunların kombinasyonlarından oluşabilir. Bu hesaplama yapılırken yük devre dışına çıkarılır. yükün bağlandığı uçlar arasından bakıldığında ölçülen gerilim fazörüne eşittir. Zth değeri omik. Şekildeki devrede thevenin eşdeğer devresi gösterilmiştir. Şekilde verilen devrede A – B uçları arasından görülen Vth değerini bulunuz. Aşağıda verilen problem Vth değerinin hesabını göstermektedir. basitleştirilmesi istenen devrenin elemanları yardımıyla bulunmasıdır. Burada yapılması gereken işlem Vth ve Zth fazör değerlerinin.Thevenin teoreminin alternatif akım devrelerine uygulanışındaki tek fark.

diğer bir ifade ile gerilim kaynakları kısa devre.44° V bulunur. yükün bağlandığı uçlar arasından bakıldığında ölçülen empedans fazörüne eşittir. Bu hesaplama yapılırken devredeki kaynaklar (iç empedansları hariç ) devre dışına çıkarılır. . Zth bulunurken yük devre dışına çıkarılır.Çözüm . Thevenin eşdeğer empedansı (Zth): Zth empedansı. VL = (XL ∠ 90° / R + jXL) Vk =(25∠ 90°/50+j25)*150∠ 0° =(25∠ 90° / 55. Çözüm . diğer bir ifade ile yük uçları açık bırakılır ve empedans hesabına dahil edilmez. Ryük devre dışına çıkarıldığında A-B uçları arasından bakıldığında bulunan gerilim (Vth) ile XL uçları arasındaki gerilim değeri aynıdır.56°) *150∠ 0° VL = VAB = Vth =67.9 ∠ 26.084∠ 63. Gerilim bölücü ifadesi kullanılarak XL uçları arasındaki gerilim değeri . akım kaynakları ise açık devre yapılır. Örnek 4 . Şekilde verilen devrede (Ryük devre dışına çıkarıldığında ) A-B uçları arasından görülen Zth değerini bulunuz. Aşağıda verilen problem daha önce verilen ve Vth hesaplamaları yapılan devrenin Zth değerlerinin hesabını göstermektedir.

361∠ 63. Örnek 5 .Ryük devreden uzaklaştırılıp gerilim kaynağı kısa devre yapıldığında .44° volt olarak bulunmuştu. Şekilde verilen devrenin Vth gerilim değeri örnek 3’te Vth = 67. Bundan önce verilen problemde devrenin Vth ve Zth değerleri bulunmuştur.361 ∠ 63. Şekilde verilen devrede AB uçları arasından bakıldığında görülen thevenin eşdeğerini bulunuz.901 ∠ 26.56° = 22. Daha önceden de bahsedildiği gibi karmaşık bir devrenin thevenin eşdeğeri. Zth = (R∠ 0° ) ( XL ∠ 90°) / R +jXL = ( 50 ∠ 0° ) ( 25∠ 90°) / 50+j25 = 1250 ∠ 90° / 55. Çözüm. .44°Ω = 10.11 + j20Ω olarak bulunmuştu.AB uçları arasından bakıldığında görülen thevenin empedans değeri aşağı hesaplanmıştır. Aşağıda verilen problemde bulunan sonuçlar toplanacaktır.084∠ 63.44° Ω Thevenin eşdeğer devresi . Vth değerinde bir gerilim kaynağı ile buna Zth değerinde bir empedansın seri bağlanması ile bulunur. Aynı devrenin Zth empedans değeri ise örnek 4’te Zth = 22.

 Devredeki tüm kaynaklar devre dışına çıkarılarak (iç empedansları hariç) iki uç arasındaki Zth empedans değeri hesaplanır. gerilim kaynaklarının açık devre yapılması anlamına gelir. Karmaşık devrenin yükü kaldırılıp yerine başka bir yük bağlandığında yeni yükün çektiği akım ve uçları arasındaki gerilim değerini bulmak için karmaşık işlemlerin tekrar yapılması gerekir. .  Thevenin eşdeğerini bulmak için devreye hangi iki uç arasından bakılıyor ise bu uçlar açık devre yapılır ve bu uçlara bağlı empedans devreden uzaklaştırılır. Thevenin devresi gerilim kaynağı ve ona seri bağlı bir empedansı içerdiğinden. akım kaynaklarının kısa devre.Thevenin teoreminin özeti . Thevenin eşdeğer devresi başlangıçta açık devre yapılan iki uç arasına bağlanır. Karmaşık bir devrenin terine kullanılabilen thevenin eşdeğer devresinin en önemli avantajı ise. thevenin devresinde çözüm yapılması yeterli olmaktadır. yük akım ve gerilimini bulmak için yapılacak işlem kısa sürede tamamlanabilir. Kaynakların devre dışına çıkarılması. yük kaldırılıp yerine yeni yük bağlandığında thevenin eşdeğer devresi değişmeyeceğinden (yalnızca thevenin devresinin çıkışına bağlanan yük değişeceğinden).  İkinci ve üçüncü adımlardan bulunan Vth ve Zth değerleri seri olarak bağlanarak thevenin eşdeğer devresi oluşturulur.  Bu iki uç arasındaki Vth gerilim değeri hesaplanır. Thevenin teoremi dört adımda özetlenebilir. bunun çıkışına yeni bir yük bağlandığında.

Norton teoremi de thevenin teoremi gibi karmaşık devrelerin birleştirilmesi için geliştirilmiştir. Örnek 6 . Aşağıdaki şekilde norton eşdeğer devresi gösterilmiştir. A-B arasından akan akım fazör değeri (şekil (b)) IN bulunur. verilen devrede iki nokta (A-B) arasındaki kısa devre akım değeri olarak tanımlanabilir. IN. Norton teoreminde kullanılan eşdeğer devre. IN akım kaynağı ve ona paralel ZN empedansından meydana gelir.NORTON TEOREMİ . . Norton eşdeğer akım kaynağı (IN) . Norton teoremi bu iki eleman değerinin hesaplanmasını açıklar. Aşağıdaki şekilde verilen devrede A-B uçları kısa devre yapıldığında ölçülen IN değerini bulunuz. Aşağıdaki şekil (a)’da verilen (kutu içinde) karmaşık devrenin çıkışına (A-B) arasına bağlanan yük (şekilde Ryük) kaldırılır ve çıkış kısa devre yapılırsa.

Örnek 7 . Norton eşdeğer devresinde kullanılan ZN empedansı.7°)=0. .7°Ω bulunur.7° A elde edilir. Norton eşdeğer empedansı (ZN) . A-B uçları arasından akan akım ise akım bölücü ifadesi kullanılarak . Yukarıdaki verilen devrede A-B uçları kısa devre yapılırsa aşağıda görülen devre bulunur.1∠ 74. Aşağıdaki şekilde kaynaktan bakıldığında görülen eşdeğer empedans . IN=(R/R+XC2)Ik=(5∠ 0°/5-j15)(0.1∠ 74.584∠ -74. Aşağıdaki şekilde kaynaktan bakıldığında görülen eşdeğer empedans . Z=XC1+R*XC2 / R+XC2 = 15∠ -90°+(5∠ 0°)(15∠ -90°) / 5-j15 = 17.7° =0. IK = VK / Z = 10∠ 0° / 17. Kaynaktan çekilen akım değeri ise .14°Ω bulunur. Örnek 6’da verilen devrede A-B uçları arası açık devre ve gerilim kaynağı kısa devre yapılırsa aşağıda verilen devre bulunur. Çözüm .584∠ -74. Bu tanıma bakıldığında ZN = Zth olduğu anlaşılır.Çözüm . verilen devrede kaynaklar devre dışında bırakıldığında A-B uçları arasından bakıldığında görülen eşdeğer empedans değerine eşittir.184∠ -3. Örnek 6’daki şekilde verilen devrede A-B uçları arasından bakıldığından ölçülen ZN değerini bulunuz.

Norton teoreminin özeti. Kaynakların devre dışına çıkarılması .5Ω bulunur.7°Ω ZN=4.  Devrede tüm kaynaklar mevcutken kısa devre yapılan iki uç arasından akan IN akım değeri hesaplanır. Norton teoremini dört adımda özetleyebiliriz. akım kaynaklarının kısa devre . Norton eşdeğer devresi başlangıçta açık devre yapılan iki uç arasına bağlanır.ZN=XC2+R*XC1/R+XC1=15∠ -90°+(5∠ 0°)(15∠ -90°)/5-j15=17.  Norton eşdeğerini bulmak için devreye hangi iki uç arasından bakılıyorsa bu uçlar kısa devre yapılır. .1∠ -74.Bazı devrelerde thevenin eşdeğer devresinin kullanılması uygun olurken bazı devrelerde basitleştirme sağlamak için norton teoreminin kullanılması hesaplamaları kolaylaştırır.51-j16.  Devredeki tüm kaynaklar devre dışına çıkarılarak .  İkinci ve üçüncü adımlardan bulunan IN akım kaynağına ZN değeri paralel olarak bağlanır ve norton eşdeğer devresi bulunur.gerilim kaynaklarının açık devre yapılması anlamına gelir. iki uç ise açık devre yapılarak iki uç arasından görülen ZN empedans değeri hesaplanır. Norton teoreminin faydası thevenin teoremi ile aynıdır.

Karmaşık devrenin A-B uçları arasında bakıldığında görülen thevenin kaynak gerilim değeri ise f= 50 Hz için Vth =30∠ 0° V (etkin) olarak hesaplanmaktadır. Çözüm. yük empedansı devre çıkış empedansının kompleks eşlenik değerine eşit olmalıdır. f= 20Hz . f= 20Hz için XC= 1/ 2π * 20 * 63. Maximum güç transfer teoremi başka bir şekilde de ifade edilebilir .159 H değerinde bir bobinden oluştuğu görülmüştür.000001 = 125Ω . 50Hz ve 100Hz için yükün çektiği aktif güç değerlerini bulunuz. Eğer devre çıkışına bağlanan yük değeri Zyük = a + jb ise bunun kompleks eşleniği Zyük = a – jb olur. Bir devre çıkışına bağlanan yükün o devreden maximum güç çekebilmesi için .devrenin yükün bağlandığı uçlar arasından bakıldığında görülen thevenin empedansının kompleks eşleneği .66µ F değerinde bir kapasitör bağlanmaktadır.66 * 0. Bu ifade maximum güç transfer teoremi olarak adlandırılır. yük empedansına eşit olmalıdır.MAXİMUM GÜÇ (TRANSFER) TEOREMİ Bir devre çıkışına bağlanan yükün o devreden maximum güç çekebilmesi için. Aşağıdaki şekilde verilen devre gösterilmiştir. Verilen karmaşık devrenin çıkışına R=20Ω değerinde omik bir yük ve buna seri bağlı C= 63. Örnek 8. Karmaşık bir devrenin A-B uçları arasından bakıldığında görülen thevenin eşdeğer empedansının 20Ω değerinde omik bir yük ile buna seri bağlı L= 0.

Kaynaktan çekilen akım değeri. Pyük = I*I*Ryük =(1. XC = 1/2π *50*63. Pyük =I*I Ryük = (0.159 = 50Ω bulunur. I = Vk / Z = 30 / 20 = 1.267 A bulunur. f=100Hz için XC = 1 / 2π *100*63.159 = 100Ω .66*0. Yük üzerinde harcanan aktif güç değeri.267)(0.XL = 2π * 20 *0.000001 = 25Ω XL = 2π *100*0.98-125) =112. Devrenin toplam empedans genliği.425 W elde edilir.  t Z = √(20+20)*(20+20) + (19.98Ω bulunur.000001 = 50Ω XL = 2π *50*0. f=50Hz için.5 A bulunur.159 = 19.38 = 0.267)*20 = 1.98-125)(19.5)(1.38Ω Z = elde edilir.66*0. Kaynaktan çekilen akım (etkin ) değeri .  t Z =Z=√(20+20)(20+20)+(50-50)(50-50)=20Ω elde edilir. I = Vk / Z = 30 / 112. Yük üzerinde harcanan aktif güç değeri . Devrenin toplam empedans genliği.5)*20 = 45 W elde edilir.

. I = Vk / Z = 30 / 85 = 0. Devrenin toplam empedans genliği. Kaynaktan çekilen akım değeri. Şekilde de görüldüğü gibi 50Hz için yükte tüketilen güç maximum olmaktadır. Örnek 9 . Pyük = I*I*Ryük = (0. Yük üzerinde harcanan aktif güç değeri.  t Z =Z=√(20+20)(20+20)+(100-25)(100-25) = 85Ω elde edilir.352)*20 = 2.352 A bulunur. Bulunan güç değerlerinden de görüldüğü gibi f=50Hz için kaynak empedansı ile yük empedansı birbirlerini kompleks eşleniği oldukları için yükte harcanan aktif güç değeri maximum olmaktadır. Empedans değeri frekans değeri ile değiştiği için verilen problem için güç ile frekans değişimi şekilde gösterilmiştir.352)(0.478 W elde edilir.bulunur.

Buna göre. Bu eşitliği sağlayan frekans ise.000001 = 1592Hz bulunur. .8 / 16 = 0. XL = XC ⇒ 1 / 2π fC = 2π fL olmalıdır. Maximum güç teoreminde anlatıldığı gibi hoparlörün kaynaktan maximum güç çekebilmesi için kaynak empedansı ile yükün empedansının birbirlerinin eşleniği olması gerekir. Kaynaktan çekilen akım değeri. Devrenin toplam empedansı ise.Yukarıdaki şekilde kuvvetlendirici ve bunun gerisindeki Vgiriş gerilimi. Hoparlörden maximum güç çekilebilmesi için kaynak frekansı ne olmalıdır? Kaynak gerilim etkin değeri 3.238)*8 = 0.453 W bulunur. I = Vk / Zt = 3. ayar kapasitörünü de içeren sistem eşdeğeri şekilde gösterilmiştir. hoparlörü besleyen kaynak olarak kabul edildiğinde. Zt = Rçıkış + Rhop = 16Ω elde edilir. f*f = 1 / 4π *4π LC ⇒ f= 1 / 2π √ LC = 1 / 2π √ 0.238)(0.238 A olur. Hoparlörde harcanabilecek maximum güç ise.8 V olduğunda hoparlör tarafından çekilen güç değerini bulunuz. Pmax = I*I*Rhop = (0.1*0.1*0. Çözüm .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful