SÜPER POZİSYON TEOREMİ

Süper pozisyon yöntemi birden fazla kaynak içeren devrelerde uygulanır. Herhangi bir elemana ilişkin akım değeri bulunmak istendiğinde, devredeki bir kaynak korunup diğer tüm kaynaklar (iç empedansları hariç tutularak) devre dışına çıkarılır (kaynakların devre dışına çıkarılması demek gerilim kaynaklarının kısa devre, akım kaynaklarının ise açık devre yapılması anlamına gelir). Bu şartlar altında istenen akım fazörü bulunur. Daha sonra ise devrede tutulan kaynak devre dışına çıkarılarak (iç empedansı hariç ) bir önceki adımda devre dışında tutulan kaynaklardan birisi devreye konulur ve istenilen elemana ilişkin akım fazörü tekrar hesaplanır.Bu işlem tüm kaynaklar aynı işleme tabii tutuluncaya kadar devam eder. Son adımda ise hesaplanan tüm akım fazörleri toplanır ve elemanın gerçek akım fazörü elde edilir. Süper pozisyon teoremi yalnız eleman akımlarının hesaplanmasında değil, eleman gerilimlerinin hesaplanmasında da benzer şekilde uygulanır. Örnek 1 ;

Şekilde verilen devrede kaynak empedansları ihmal edildiğine göre rezistans üzerinden akan akım değerini süper pozisyon teoremini kullanarak bulunuz. Çözüm :

58∠ -90° + 50∠ 0° * 159.15Ω Z = 79.001)= 79. . Ortaya çıkan yeni devre yukarıdaki şekilde gösterilmiştir.13° A elde edilir. Bu durumda elde edilen devre aşağıdaki şekilde verilmiştir. IR1 = (XC2 ∠ -90° / R – j XC2) * IK1 IR1 = (159.02 * 0.15∠ -90° / 50-j 159. İkinci adım olarak VK kısa devre edilerek devrede yalnızca VK2 bırakılır. IK1 = VK1 / Z =80∠ 0° / 104.13°) IR1 = 0.Önce ikinci gerilim kaynağı kısa devre yapılmalıdır.73 ∠ 46. Kaynaktan bakıldığında görülen empedans değeri . Rezistans üzerinden geçen akım değeri akım bölücü ifadesi kullanılarak . Z = XC1 + (R //XC2) =XC1 +R*XC2/R+XC2 XC1 = 1 / 2π (100) (0.32 ∠ -64.766∠ 64.13 =0.01 * 0.001)= 159. Kaynaktan çekilen akım .58Ω XC2 = 1 / 2π (100) (0.15∠ -90° Z = 104.32∠ -64.15) *(0.766∠ 64.15∠ -90° / 50∠ 0° + 159.7° A elde edilir.13° Ω bulunur.

Rezistans üzerinden akan akım miktarı her iki adım sonucu bulunan akımların toplamına eşit olacağından .27∠ 78.17∠ -78.958∠ 46.23 ∠ 46.58 ∠ -90° / 50 .Kaynaktan bakıldığında görülen empedans değeri .23 ∠ 46.jXC1) IK2 IR2 = (79.73∠ 46. Kaynaktan çekilen akım .58 ∠ -90° / 50∠ 0° + 79.58)*(0.15∠ -90° + 50∠ 0°* 79.17∠ -78.Rezistans üzerinden gecen akım değeri akım bölücü ifadesi kullanılarak .7° A elde edilir. IK2 =VK2 / Z =50∠ 0° / 185.84 = 0.7° + 0.84°) A IR2 = 0. Z = XC2 + R*XC1 / R+XC1 Z= 159.84° A elde edilir. IR = IR1 + IR2 = 0.7° A IR = 0. . IR2 = (XC1∠ -90° /R .j79.27∠ 78.58∠ -90° Z= 185.73° A bulunur.84° Ω bulunur.

IL1 = IK1 = 0. IL2 = IK2 = 1∠ 90° elde edilir.Örnek 2. Önce IK2 kaynağı devre dışına çıkarılmalıdır.43° A bulunur.5 + j1= 1.5∠ 0° +1∠ 90° IL = 0. IL = IL1 + IL2 = 0.5∠ 0° A olur. IK2 akım kaynağı açık devre yapıldığında bobin üzerinden geçen akım yalnızca IK1 akımı olacağından . Yukarıda verilen devrede kaynak empedansları ihmal edildiğine göre bobin üzerinden akan akımı süper pozisyon teoremini kullanarak bulunuz. İkinci adım olarak IK1 akım kaynağı devre dışına çıkarılmalıdır.118∠ 63. Akım kaynağının devre dışına çıkarılması kaynağın açık devre yapılması anlamına gelir. Bu durumda L ve C akım kaynağına seri olarak bağlı olacaktır. Bobin üzerinden akan akım değeri ise . . Akım kaynağına seri olarak bağlanan yükler akım kaynağının değerinin değişmesinde etkili olamadıkları için . Çözüm .

yükün bağlandığı uçlar arasından bakıldığında ölçülen gerilim fazörüne eşittir.Thevenin teoreminin alternatif akım devrelerine uygulanışındaki tek fark. Bu hesaplama yapılırken yük devre dışına çıkarılır. Aşağıda verilen problem Vth değerinin hesabını göstermektedir. diğer bir ifade ile yük uçları açık bırakılır ve hesaplamalara dahil edilmez.THEVENİN TEOREMİ Alternatif akım devresini basitleştirerek onu eşdeğer bir alternatif gerilim kaynağı ve bu kaynağa seri bağlı eşdeger empedansa dönüştürmek için thevenin teoreminden faydalanılır. kapasitif veya bunların kombinasyonlarından oluşabilir. Şekildeki devrede thevenin eşdeğer devresi gösterilmiştir. . Burada yapılması gereken işlem Vth ve Zth fazör değerlerinin. doğru akım devrelerindeki kaynağın yerini alternatif gerilim kaynağı. Şekilde verilen devrede A – B uçları arasından görülen Vth değerini bulunuz. Thevenin eşdeğer gerilimi (Vth): Vth gerilimi. Zth değeri omik. basitleştirilmesi istenen devrenin elemanları yardımıyla bulunmasıdır. rezistansın yerini ise empedansın almasıdır. endüktif. Verilen devre ne kadar karışık olursa olsun thevenin teoremi kullanılarak devrede gösterilen forma sokulabilir. Örnek 3 .

Ryük devre dışına çıkarıldığında A-B uçları arasından bakıldığında bulunan gerilim (Vth) ile XL uçları arasındaki gerilim değeri aynıdır. Şekilde verilen devrede (Ryük devre dışına çıkarıldığında ) A-B uçları arasından görülen Zth değerini bulunuz. Bu hesaplama yapılırken devredeki kaynaklar (iç empedansları hariç ) devre dışına çıkarılır. diğer bir ifade ile yük uçları açık bırakılır ve empedans hesabına dahil edilmez. akım kaynakları ise açık devre yapılır. Thevenin eşdeğer empedansı (Zth): Zth empedansı. Aşağıda verilen problem daha önce verilen ve Vth hesaplamaları yapılan devrenin Zth değerlerinin hesabını göstermektedir. VL = (XL ∠ 90° / R + jXL) Vk =(25∠ 90°/50+j25)*150∠ 0° =(25∠ 90° / 55. Örnek 4 . diğer bir ifade ile gerilim kaynakları kısa devre.084∠ 63. Çözüm .9 ∠ 26.44° V bulunur.56°) *150∠ 0° VL = VAB = Vth =67.Çözüm . Zth bulunurken yük devre dışına çıkarılır. yükün bağlandığı uçlar arasından bakıldığında ölçülen empedans fazörüne eşittir. . Gerilim bölücü ifadesi kullanılarak XL uçları arasındaki gerilim değeri .

Bundan önce verilen problemde devrenin Vth ve Zth değerleri bulunmuştur.56° = 22.361 ∠ 63. Çözüm.Ryük devreden uzaklaştırılıp gerilim kaynağı kısa devre yapıldığında . Daha önceden de bahsedildiği gibi karmaşık bir devrenin thevenin eşdeğeri. Aynı devrenin Zth empedans değeri ise örnek 4’te Zth = 22.44°Ω = 10.084∠ 63. Örnek 5 .11 + j20Ω olarak bulunmuştu.901 ∠ 26.361∠ 63. . Zth = (R∠ 0° ) ( XL ∠ 90°) / R +jXL = ( 50 ∠ 0° ) ( 25∠ 90°) / 50+j25 = 1250 ∠ 90° / 55. Aşağıda verilen problemde bulunan sonuçlar toplanacaktır.AB uçları arasından bakıldığında görülen thevenin empedans değeri aşağı hesaplanmıştır. Vth değerinde bir gerilim kaynağı ile buna Zth değerinde bir empedansın seri bağlanması ile bulunur.44° Ω Thevenin eşdeğer devresi . Şekilde verilen devrenin Vth gerilim değeri örnek 3’te Vth = 67. Şekilde verilen devrede AB uçları arasından bakıldığında görülen thevenin eşdeğerini bulunuz.44° volt olarak bulunmuştu.

Thevenin eşdeğer devresi başlangıçta açık devre yapılan iki uç arasına bağlanır. akım kaynaklarının kısa devre.  Bu iki uç arasındaki Vth gerilim değeri hesaplanır. bunun çıkışına yeni bir yük bağlandığında.  Thevenin eşdeğerini bulmak için devreye hangi iki uç arasından bakılıyor ise bu uçlar açık devre yapılır ve bu uçlara bağlı empedans devreden uzaklaştırılır. . gerilim kaynaklarının açık devre yapılması anlamına gelir. yük akım ve gerilimini bulmak için yapılacak işlem kısa sürede tamamlanabilir. Karmaşık bir devrenin terine kullanılabilen thevenin eşdeğer devresinin en önemli avantajı ise. Kaynakların devre dışına çıkarılması. Thevenin devresi gerilim kaynağı ve ona seri bağlı bir empedansı içerdiğinden.  İkinci ve üçüncü adımlardan bulunan Vth ve Zth değerleri seri olarak bağlanarak thevenin eşdeğer devresi oluşturulur. Thevenin teoremi dört adımda özetlenebilir.Thevenin teoreminin özeti . Karmaşık devrenin yükü kaldırılıp yerine başka bir yük bağlandığında yeni yükün çektiği akım ve uçları arasındaki gerilim değerini bulmak için karmaşık işlemlerin tekrar yapılması gerekir. thevenin devresinde çözüm yapılması yeterli olmaktadır. yük kaldırılıp yerine yeni yük bağlandığında thevenin eşdeğer devresi değişmeyeceğinden (yalnızca thevenin devresinin çıkışına bağlanan yük değişeceğinden).  Devredeki tüm kaynaklar devre dışına çıkarılarak (iç empedansları hariç) iki uç arasındaki Zth empedans değeri hesaplanır.

Aşağıdaki şekilde norton eşdeğer devresi gösterilmiştir. Norton teoreminde kullanılan eşdeğer devre. IN akım kaynağı ve ona paralel ZN empedansından meydana gelir. Norton teoremi de thevenin teoremi gibi karmaşık devrelerin birleştirilmesi için geliştirilmiştir. A-B arasından akan akım fazör değeri (şekil (b)) IN bulunur. Norton eşdeğer akım kaynağı (IN) .NORTON TEOREMİ . IN. Aşağıdaki şekil (a)’da verilen (kutu içinde) karmaşık devrenin çıkışına (A-B) arasına bağlanan yük (şekilde Ryük) kaldırılır ve çıkış kısa devre yapılırsa. verilen devrede iki nokta (A-B) arasındaki kısa devre akım değeri olarak tanımlanabilir. . Örnek 6 . Norton teoremi bu iki eleman değerinin hesaplanmasını açıklar. Aşağıdaki şekilde verilen devrede A-B uçları kısa devre yapıldığında ölçülen IN değerini bulunuz.

184∠ -3. verilen devrede kaynaklar devre dışında bırakıldığında A-B uçları arasından bakıldığında görülen eşdeğer empedans değerine eşittir.584∠ -74. Aşağıdaki şekilde kaynaktan bakıldığında görülen eşdeğer empedans . Norton eşdeğer empedansı (ZN) . A-B uçları arasından akan akım ise akım bölücü ifadesi kullanılarak .1∠ 74. IN=(R/R+XC2)Ik=(5∠ 0°/5-j15)(0. Norton eşdeğer devresinde kullanılan ZN empedansı.Çözüm . Örnek 6’daki şekilde verilen devrede A-B uçları arasından bakıldığından ölçülen ZN değerini bulunuz.7°Ω bulunur.7° =0. Aşağıdaki şekilde kaynaktan bakıldığında görülen eşdeğer empedans . Çözüm . Z=XC1+R*XC2 / R+XC2 = 15∠ -90°+(5∠ 0°)(15∠ -90°) / 5-j15 = 17.1∠ 74. Yukarıdaki verilen devrede A-B uçları kısa devre yapılırsa aşağıda görülen devre bulunur. Bu tanıma bakıldığında ZN = Zth olduğu anlaşılır.7° A elde edilir. Örnek 6’da verilen devrede A-B uçları arası açık devre ve gerilim kaynağı kısa devre yapılırsa aşağıda verilen devre bulunur.14°Ω bulunur. Kaynaktan çekilen akım değeri ise . . Örnek 7 .584∠ -74.7°)=0. IK = VK / Z = 10∠ 0° / 17.

Norton teoreminin özeti. . Norton eşdeğer devresi başlangıçta açık devre yapılan iki uç arasına bağlanır. iki uç ise açık devre yapılarak iki uç arasından görülen ZN empedans değeri hesaplanır.  Devredeki tüm kaynaklar devre dışına çıkarılarak .1∠ -74. akım kaynaklarının kısa devre .7°Ω ZN=4. Norton teoreminin faydası thevenin teoremi ile aynıdır.Bazı devrelerde thevenin eşdeğer devresinin kullanılması uygun olurken bazı devrelerde basitleştirme sağlamak için norton teoreminin kullanılması hesaplamaları kolaylaştırır.  İkinci ve üçüncü adımlardan bulunan IN akım kaynağına ZN değeri paralel olarak bağlanır ve norton eşdeğer devresi bulunur. Kaynakların devre dışına çıkarılması .  Norton eşdeğerini bulmak için devreye hangi iki uç arasından bakılıyorsa bu uçlar kısa devre yapılır. Norton teoremini dört adımda özetleyebiliriz.gerilim kaynaklarının açık devre yapılması anlamına gelir.5Ω bulunur.ZN=XC2+R*XC1/R+XC1=15∠ -90°+(5∠ 0°)(15∠ -90°)/5-j15=17.51-j16.  Devrede tüm kaynaklar mevcutken kısa devre yapılan iki uç arasından akan IN akım değeri hesaplanır.

159 H değerinde bir bobinden oluştuğu görülmüştür. Karmaşık bir devrenin A-B uçları arasından bakıldığında görülen thevenin eşdeğer empedansının 20Ω değerinde omik bir yük ile buna seri bağlı L= 0.66µ F değerinde bir kapasitör bağlanmaktadır. Verilen karmaşık devrenin çıkışına R=20Ω değerinde omik bir yük ve buna seri bağlı C= 63. f= 20Hz için XC= 1/ 2π * 20 * 63. yük empedansına eşit olmalıdır.000001 = 125Ω . Maximum güç transfer teoremi başka bir şekilde de ifade edilebilir . f= 20Hz . Karmaşık devrenin A-B uçları arasında bakıldığında görülen thevenin kaynak gerilim değeri ise f= 50 Hz için Vth =30∠ 0° V (etkin) olarak hesaplanmaktadır. Çözüm. Bir devre çıkışına bağlanan yükün o devreden maximum güç çekebilmesi için . 50Hz ve 100Hz için yükün çektiği aktif güç değerlerini bulunuz.devrenin yükün bağlandığı uçlar arasından bakıldığında görülen thevenin empedansının kompleks eşleneği .66 * 0.MAXİMUM GÜÇ (TRANSFER) TEOREMİ Bir devre çıkışına bağlanan yükün o devreden maximum güç çekebilmesi için. Aşağıdaki şekilde verilen devre gösterilmiştir. yük empedansı devre çıkış empedansının kompleks eşlenik değerine eşit olmalıdır. Örnek 8. Bu ifade maximum güç transfer teoremi olarak adlandırılır. Eğer devre çıkışına bağlanan yük değeri Zyük = a + jb ise bunun kompleks eşleniği Zyük = a – jb olur.

XC = 1/2π *50*63. Kaynaktan çekilen akım değeri.000001 = 50Ω XL = 2π *50*0.267)*20 = 1.38Ω Z = elde edilir.98-125) =112.425 W elde edilir.5)(1. Pyük =I*I Ryük = (0.267)(0.98Ω bulunur.XL = 2π * 20 *0.159 = 19.66*0.159 = 50Ω bulunur. Pyük = I*I*Ryük =(1.000001 = 25Ω XL = 2π *100*0. Yük üzerinde harcanan aktif güç değeri . f=50Hz için.5)*20 = 45 W elde edilir. f=100Hz için XC = 1 / 2π *100*63.5 A bulunur.  t Z = √(20+20)*(20+20) + (19.  t Z =Z=√(20+20)(20+20)+(50-50)(50-50)=20Ω elde edilir.66*0.159 = 100Ω . Kaynaktan çekilen akım (etkin ) değeri . Devrenin toplam empedans genliği. Yük üzerinde harcanan aktif güç değeri.38 = 0.98-125)(19. Devrenin toplam empedans genliği. I = Vk / Z = 30 / 112. I = Vk / Z = 30 / 20 = 1.267 A bulunur.

Devrenin toplam empedans genliği.352)(0.  t Z =Z=√(20+20)(20+20)+(100-25)(100-25) = 85Ω elde edilir.478 W elde edilir. Bulunan güç değerlerinden de görüldüğü gibi f=50Hz için kaynak empedansı ile yük empedansı birbirlerini kompleks eşleniği oldukları için yükte harcanan aktif güç değeri maximum olmaktadır.352 A bulunur. Yük üzerinde harcanan aktif güç değeri.352)*20 = 2. I = Vk / Z = 30 / 85 = 0. Empedans değeri frekans değeri ile değiştiği için verilen problem için güç ile frekans değişimi şekilde gösterilmiştir. Pyük = I*I*Ryük = (0.bulunur. Şekilde de görüldüğü gibi 50Hz için yükte tüketilen güç maximum olmaktadır. Kaynaktan çekilen akım değeri. Örnek 9 . .

Devrenin toplam empedansı ise. hoparlörü besleyen kaynak olarak kabul edildiğinde.453 W bulunur.238)*8 = 0. ayar kapasitörünü de içeren sistem eşdeğeri şekilde gösterilmiştir. Kaynaktan çekilen akım değeri. . XL = XC ⇒ 1 / 2π fC = 2π fL olmalıdır. Hoparlörde harcanabilecek maximum güç ise. Maximum güç teoreminde anlatıldığı gibi hoparlörün kaynaktan maximum güç çekebilmesi için kaynak empedansı ile yükün empedansının birbirlerinin eşleniği olması gerekir.238 A olur. Pmax = I*I*Rhop = (0.8 V olduğunda hoparlör tarafından çekilen güç değerini bulunuz. Buna göre.Yukarıdaki şekilde kuvvetlendirici ve bunun gerisindeki Vgiriş gerilimi.000001 = 1592Hz bulunur.1*0. I = Vk / Zt = 3.238)(0.1*0. f*f = 1 / 4π *4π LC ⇒ f= 1 / 2π √ LC = 1 / 2π √ 0. Hoparlörden maximum güç çekilebilmesi için kaynak frekansı ne olmalıdır? Kaynak gerilim etkin değeri 3. Zt = Rçıkış + Rhop = 16Ω elde edilir. Bu eşitliği sağlayan frekans ise.8 / 16 = 0. Çözüm .