SÜPER POZİSYON TEOREMİ

Süper pozisyon yöntemi birden fazla kaynak içeren devrelerde uygulanır. Herhangi bir elemana ilişkin akım değeri bulunmak istendiğinde, devredeki bir kaynak korunup diğer tüm kaynaklar (iç empedansları hariç tutularak) devre dışına çıkarılır (kaynakların devre dışına çıkarılması demek gerilim kaynaklarının kısa devre, akım kaynaklarının ise açık devre yapılması anlamına gelir). Bu şartlar altında istenen akım fazörü bulunur. Daha sonra ise devrede tutulan kaynak devre dışına çıkarılarak (iç empedansı hariç ) bir önceki adımda devre dışında tutulan kaynaklardan birisi devreye konulur ve istenilen elemana ilişkin akım fazörü tekrar hesaplanır.Bu işlem tüm kaynaklar aynı işleme tabii tutuluncaya kadar devam eder. Son adımda ise hesaplanan tüm akım fazörleri toplanır ve elemanın gerçek akım fazörü elde edilir. Süper pozisyon teoremi yalnız eleman akımlarının hesaplanmasında değil, eleman gerilimlerinin hesaplanmasında da benzer şekilde uygulanır. Örnek 1 ;

Şekilde verilen devrede kaynak empedansları ihmal edildiğine göre rezistans üzerinden akan akım değerini süper pozisyon teoremini kullanarak bulunuz. Çözüm :

13 =0. Kaynaktan çekilen akım .01 * 0.73 ∠ 46. Z = XC1 + (R //XC2) =XC1 +R*XC2/R+XC2 XC1 = 1 / 2π (100) (0.58∠ -90° + 50∠ 0° * 159.15) *(0.766∠ 64. IK1 = VK1 / Z =80∠ 0° / 104.001)= 159.15∠ -90° Z = 104. Bu durumda elde edilen devre aşağıdaki şekilde verilmiştir. Ortaya çıkan yeni devre yukarıdaki şekilde gösterilmiştir. . İkinci adım olarak VK kısa devre edilerek devrede yalnızca VK2 bırakılır. IR1 = (XC2 ∠ -90° / R – j XC2) * IK1 IR1 = (159.15∠ -90° / 50∠ 0° + 159.02 * 0. Rezistans üzerinden geçen akım değeri akım bölücü ifadesi kullanılarak .13° A elde edilir.58Ω XC2 = 1 / 2π (100) (0.766∠ 64.32 ∠ -64.13° Ω bulunur.15∠ -90° / 50-j 159.7° A elde edilir.13°) IR1 = 0.32∠ -64.001)= 79.15Ω Z = 79. Kaynaktan bakıldığında görülen empedans değeri .Önce ikinci gerilim kaynağı kısa devre yapılmalıdır.

jXC1) IK2 IR2 = (79. Kaynaktan çekilen akım .17∠ -78.23 ∠ 46.73∠ 46.27∠ 78.958∠ 46.7° + 0. IR2 = (XC1∠ -90° /R .84° Ω bulunur. Z = XC2 + R*XC1 / R+XC1 Z= 159.58 ∠ -90° / 50∠ 0° + 79. .58)*(0.84 = 0.j79. IK2 =VK2 / Z =50∠ 0° / 185.Rezistans üzerinden gecen akım değeri akım bölücü ifadesi kullanılarak .7° A elde edilir.7° A IR = 0.58 ∠ -90° / 50 .15∠ -90° + 50∠ 0°* 79.17∠ -78.23 ∠ 46.73° A bulunur. IR = IR1 + IR2 = 0. Rezistans üzerinden akan akım miktarı her iki adım sonucu bulunan akımların toplamına eşit olacağından .84°) A IR2 = 0.84° A elde edilir.Kaynaktan bakıldığında görülen empedans değeri .58∠ -90° Z= 185.27∠ 78.

5 + j1= 1. Çözüm .5∠ 0° A olur.Örnek 2.5∠ 0° +1∠ 90° IL = 0.118∠ 63. Akım kaynağına seri olarak bağlanan yükler akım kaynağının değerinin değişmesinde etkili olamadıkları için . Akım kaynağının devre dışına çıkarılması kaynağın açık devre yapılması anlamına gelir.43° A bulunur. IL = IL1 + IL2 = 0. IL2 = IK2 = 1∠ 90° elde edilir. Bobin üzerinden akan akım değeri ise . IK2 akım kaynağı açık devre yapıldığında bobin üzerinden geçen akım yalnızca IK1 akımı olacağından . Yukarıda verilen devrede kaynak empedansları ihmal edildiğine göre bobin üzerinden akan akımı süper pozisyon teoremini kullanarak bulunuz. Önce IK2 kaynağı devre dışına çıkarılmalıdır. İkinci adım olarak IK1 akım kaynağı devre dışına çıkarılmalıdır. Bu durumda L ve C akım kaynağına seri olarak bağlı olacaktır. . IL1 = IK1 = 0.

kapasitif veya bunların kombinasyonlarından oluşabilir. Zth değeri omik. Thevenin eşdeğer gerilimi (Vth): Vth gerilimi. Örnek 3 . . Burada yapılması gereken işlem Vth ve Zth fazör değerlerinin. basitleştirilmesi istenen devrenin elemanları yardımıyla bulunmasıdır.Thevenin teoreminin alternatif akım devrelerine uygulanışındaki tek fark. Şekilde verilen devrede A – B uçları arasından görülen Vth değerini bulunuz. doğru akım devrelerindeki kaynağın yerini alternatif gerilim kaynağı. Aşağıda verilen problem Vth değerinin hesabını göstermektedir. yükün bağlandığı uçlar arasından bakıldığında ölçülen gerilim fazörüne eşittir. Şekildeki devrede thevenin eşdeğer devresi gösterilmiştir. Bu hesaplama yapılırken yük devre dışına çıkarılır. Verilen devre ne kadar karışık olursa olsun thevenin teoremi kullanılarak devrede gösterilen forma sokulabilir.THEVENİN TEOREMİ Alternatif akım devresini basitleştirerek onu eşdeğer bir alternatif gerilim kaynağı ve bu kaynağa seri bağlı eşdeger empedansa dönüştürmek için thevenin teoreminden faydalanılır. diğer bir ifade ile yük uçları açık bırakılır ve hesaplamalara dahil edilmez. endüktif. rezistansın yerini ise empedansın almasıdır.

Aşağıda verilen problem daha önce verilen ve Vth hesaplamaları yapılan devrenin Zth değerlerinin hesabını göstermektedir.9 ∠ 26.56°) *150∠ 0° VL = VAB = Vth =67. akım kaynakları ise açık devre yapılır. diğer bir ifade ile gerilim kaynakları kısa devre. . yükün bağlandığı uçlar arasından bakıldığında ölçülen empedans fazörüne eşittir.084∠ 63. Thevenin eşdeğer empedansı (Zth): Zth empedansı. Çözüm . Örnek 4 . VL = (XL ∠ 90° / R + jXL) Vk =(25∠ 90°/50+j25)*150∠ 0° =(25∠ 90° / 55. Ryük devre dışına çıkarıldığında A-B uçları arasından bakıldığında bulunan gerilim (Vth) ile XL uçları arasındaki gerilim değeri aynıdır.44° V bulunur. diğer bir ifade ile yük uçları açık bırakılır ve empedans hesabına dahil edilmez.Çözüm . Şekilde verilen devrede (Ryük devre dışına çıkarıldığında ) A-B uçları arasından görülen Zth değerini bulunuz. Zth bulunurken yük devre dışına çıkarılır. Bu hesaplama yapılırken devredeki kaynaklar (iç empedansları hariç ) devre dışına çıkarılır. Gerilim bölücü ifadesi kullanılarak XL uçları arasındaki gerilim değeri .

Ryük devreden uzaklaştırılıp gerilim kaynağı kısa devre yapıldığında . Zth = (R∠ 0° ) ( XL ∠ 90°) / R +jXL = ( 50 ∠ 0° ) ( 25∠ 90°) / 50+j25 = 1250 ∠ 90° / 55. Vth değerinde bir gerilim kaynağı ile buna Zth değerinde bir empedansın seri bağlanması ile bulunur.44° Ω Thevenin eşdeğer devresi . Daha önceden de bahsedildiği gibi karmaşık bir devrenin thevenin eşdeğeri. Şekilde verilen devrede AB uçları arasından bakıldığında görülen thevenin eşdeğerini bulunuz.11 + j20Ω olarak bulunmuştu. Aynı devrenin Zth empedans değeri ise örnek 4’te Zth = 22. Şekilde verilen devrenin Vth gerilim değeri örnek 3’te Vth = 67.AB uçları arasından bakıldığında görülen thevenin empedans değeri aşağı hesaplanmıştır. Bundan önce verilen problemde devrenin Vth ve Zth değerleri bulunmuştur.901 ∠ 26. Örnek 5 .361 ∠ 63.44° volt olarak bulunmuştu. Aşağıda verilen problemde bulunan sonuçlar toplanacaktır.084∠ 63.361∠ 63. .56° = 22.44°Ω = 10. Çözüm.

 Devredeki tüm kaynaklar devre dışına çıkarılarak (iç empedansları hariç) iki uç arasındaki Zth empedans değeri hesaplanır. .Thevenin teoreminin özeti . gerilim kaynaklarının açık devre yapılması anlamına gelir.  Bu iki uç arasındaki Vth gerilim değeri hesaplanır.  İkinci ve üçüncü adımlardan bulunan Vth ve Zth değerleri seri olarak bağlanarak thevenin eşdeğer devresi oluşturulur. Thevenin teoremi dört adımda özetlenebilir. Karmaşık bir devrenin terine kullanılabilen thevenin eşdeğer devresinin en önemli avantajı ise. Thevenin eşdeğer devresi başlangıçta açık devre yapılan iki uç arasına bağlanır. Thevenin devresi gerilim kaynağı ve ona seri bağlı bir empedansı içerdiğinden. Karmaşık devrenin yükü kaldırılıp yerine başka bir yük bağlandığında yeni yükün çektiği akım ve uçları arasındaki gerilim değerini bulmak için karmaşık işlemlerin tekrar yapılması gerekir. thevenin devresinde çözüm yapılması yeterli olmaktadır. yük akım ve gerilimini bulmak için yapılacak işlem kısa sürede tamamlanabilir.  Thevenin eşdeğerini bulmak için devreye hangi iki uç arasından bakılıyor ise bu uçlar açık devre yapılır ve bu uçlara bağlı empedans devreden uzaklaştırılır. yük kaldırılıp yerine yeni yük bağlandığında thevenin eşdeğer devresi değişmeyeceğinden (yalnızca thevenin devresinin çıkışına bağlanan yük değişeceğinden). akım kaynaklarının kısa devre. Kaynakların devre dışına çıkarılması. bunun çıkışına yeni bir yük bağlandığında.

IN. Norton eşdeğer akım kaynağı (IN) . .NORTON TEOREMİ . A-B arasından akan akım fazör değeri (şekil (b)) IN bulunur. Örnek 6 . Aşağıdaki şekil (a)’da verilen (kutu içinde) karmaşık devrenin çıkışına (A-B) arasına bağlanan yük (şekilde Ryük) kaldırılır ve çıkış kısa devre yapılırsa. Aşağıdaki şekilde verilen devrede A-B uçları kısa devre yapıldığında ölçülen IN değerini bulunuz. IN akım kaynağı ve ona paralel ZN empedansından meydana gelir. Norton teoremi de thevenin teoremi gibi karmaşık devrelerin birleştirilmesi için geliştirilmiştir. Norton teoremi bu iki eleman değerinin hesaplanmasını açıklar. Norton teoreminde kullanılan eşdeğer devre. verilen devrede iki nokta (A-B) arasındaki kısa devre akım değeri olarak tanımlanabilir. Aşağıdaki şekilde norton eşdeğer devresi gösterilmiştir.

7° =0.1∠ 74. A-B uçları arasından akan akım ise akım bölücü ifadesi kullanılarak . Çözüm . IK = VK / Z = 10∠ 0° / 17. Örnek 6’daki şekilde verilen devrede A-B uçları arasından bakıldığından ölçülen ZN değerini bulunuz.7°)=0. Aşağıdaki şekilde kaynaktan bakıldığında görülen eşdeğer empedans .184∠ -3. Kaynaktan çekilen akım değeri ise . Norton eşdeğer empedansı (ZN) .1∠ 74.Çözüm . IN=(R/R+XC2)Ik=(5∠ 0°/5-j15)(0. Aşağıdaki şekilde kaynaktan bakıldığında görülen eşdeğer empedans .7°Ω bulunur.584∠ -74.584∠ -74. . Z=XC1+R*XC2 / R+XC2 = 15∠ -90°+(5∠ 0°)(15∠ -90°) / 5-j15 = 17. verilen devrede kaynaklar devre dışında bırakıldığında A-B uçları arasından bakıldığında görülen eşdeğer empedans değerine eşittir.7° A elde edilir. Örnek 6’da verilen devrede A-B uçları arası açık devre ve gerilim kaynağı kısa devre yapılırsa aşağıda verilen devre bulunur. Bu tanıma bakıldığında ZN = Zth olduğu anlaşılır. Yukarıdaki verilen devrede A-B uçları kısa devre yapılırsa aşağıda görülen devre bulunur.14°Ω bulunur. Norton eşdeğer devresinde kullanılan ZN empedansı. Örnek 7 .

Norton teoremini dört adımda özetleyebiliriz.  Norton eşdeğerini bulmak için devreye hangi iki uç arasından bakılıyorsa bu uçlar kısa devre yapılır.5Ω bulunur. iki uç ise açık devre yapılarak iki uç arasından görülen ZN empedans değeri hesaplanır.  Devrede tüm kaynaklar mevcutken kısa devre yapılan iki uç arasından akan IN akım değeri hesaplanır. Kaynakların devre dışına çıkarılması .  Devredeki tüm kaynaklar devre dışına çıkarılarak . Norton eşdeğer devresi başlangıçta açık devre yapılan iki uç arasına bağlanır. Norton teoreminin özeti. akım kaynaklarının kısa devre .51-j16.1∠ -74.ZN=XC2+R*XC1/R+XC1=15∠ -90°+(5∠ 0°)(15∠ -90°)/5-j15=17.Bazı devrelerde thevenin eşdeğer devresinin kullanılması uygun olurken bazı devrelerde basitleştirme sağlamak için norton teoreminin kullanılması hesaplamaları kolaylaştırır.  İkinci ve üçüncü adımlardan bulunan IN akım kaynağına ZN değeri paralel olarak bağlanır ve norton eşdeğer devresi bulunur.7°Ω ZN=4.gerilim kaynaklarının açık devre yapılması anlamına gelir. Norton teoreminin faydası thevenin teoremi ile aynıdır. .

159 H değerinde bir bobinden oluştuğu görülmüştür.MAXİMUM GÜÇ (TRANSFER) TEOREMİ Bir devre çıkışına bağlanan yükün o devreden maximum güç çekebilmesi için. Örnek 8. 50Hz ve 100Hz için yükün çektiği aktif güç değerlerini bulunuz. f= 20Hz için XC= 1/ 2π * 20 * 63. Maximum güç transfer teoremi başka bir şekilde de ifade edilebilir . yük empedansı devre çıkış empedansının kompleks eşlenik değerine eşit olmalıdır. yük empedansına eşit olmalıdır. Verilen karmaşık devrenin çıkışına R=20Ω değerinde omik bir yük ve buna seri bağlı C= 63.devrenin yükün bağlandığı uçlar arasından bakıldığında görülen thevenin empedansının kompleks eşleneği . Eğer devre çıkışına bağlanan yük değeri Zyük = a + jb ise bunun kompleks eşleniği Zyük = a – jb olur. Karmaşık bir devrenin A-B uçları arasından bakıldığında görülen thevenin eşdeğer empedansının 20Ω değerinde omik bir yük ile buna seri bağlı L= 0. Bu ifade maximum güç transfer teoremi olarak adlandırılır.66 * 0. Çözüm. Bir devre çıkışına bağlanan yükün o devreden maximum güç çekebilmesi için . f= 20Hz .66µ F değerinde bir kapasitör bağlanmaktadır. Aşağıdaki şekilde verilen devre gösterilmiştir.000001 = 125Ω . Karmaşık devrenin A-B uçları arasında bakıldığında görülen thevenin kaynak gerilim değeri ise f= 50 Hz için Vth =30∠ 0° V (etkin) olarak hesaplanmaktadır.

38 = 0. Yük üzerinde harcanan aktif güç değeri . XC = 1/2π *50*63.159 = 100Ω . f=50Hz için.5)(1.98-125)(19.98Ω bulunur.159 = 19. Devrenin toplam empedans genliği.38Ω Z = elde edilir.66*0. f=100Hz için XC = 1 / 2π *100*63. I = Vk / Z = 30 / 20 = 1. Yük üzerinde harcanan aktif güç değeri.  t Z =Z=√(20+20)(20+20)+(50-50)(50-50)=20Ω elde edilir.5 A bulunur.XL = 2π * 20 *0.267)*20 = 1. Pyük =I*I Ryük = (0. Kaynaktan çekilen akım (etkin ) değeri .425 W elde edilir.5)*20 = 45 W elde edilir. Devrenin toplam empedans genliği.98-125) =112. I = Vk / Z = 30 / 112.000001 = 50Ω XL = 2π *50*0.267)(0.  t Z = √(20+20)*(20+20) + (19. Kaynaktan çekilen akım değeri.66*0.000001 = 25Ω XL = 2π *100*0.267 A bulunur.159 = 50Ω bulunur. Pyük = I*I*Ryük =(1.

Şekilde de görüldüğü gibi 50Hz için yükte tüketilen güç maximum olmaktadır.bulunur. I = Vk / Z = 30 / 85 = 0. Pyük = I*I*Ryük = (0. Empedans değeri frekans değeri ile değiştiği için verilen problem için güç ile frekans değişimi şekilde gösterilmiştir.  t Z =Z=√(20+20)(20+20)+(100-25)(100-25) = 85Ω elde edilir. . Örnek 9 .352 A bulunur. Bulunan güç değerlerinden de görüldüğü gibi f=50Hz için kaynak empedansı ile yük empedansı birbirlerini kompleks eşleniği oldukları için yükte harcanan aktif güç değeri maximum olmaktadır. Kaynaktan çekilen akım değeri.352)*20 = 2.352)(0. Yük üzerinde harcanan aktif güç değeri.478 W elde edilir. Devrenin toplam empedans genliği.

ayar kapasitörünü de içeren sistem eşdeğeri şekilde gösterilmiştir. Çözüm . Zt = Rçıkış + Rhop = 16Ω elde edilir.1*0.8 / 16 = 0.000001 = 1592Hz bulunur.453 W bulunur. Hoparlörden maximum güç çekilebilmesi için kaynak frekansı ne olmalıdır? Kaynak gerilim etkin değeri 3. I = Vk / Zt = 3. f*f = 1 / 4π *4π LC ⇒ f= 1 / 2π √ LC = 1 / 2π √ 0. Buna göre. Devrenin toplam empedansı ise. hoparlörü besleyen kaynak olarak kabul edildiğinde.1*0.238)(0.238 A olur. Kaynaktan çekilen akım değeri. Maximum güç teoreminde anlatıldığı gibi hoparlörün kaynaktan maximum güç çekebilmesi için kaynak empedansı ile yükün empedansının birbirlerinin eşleniği olması gerekir.238)*8 = 0. . XL = XC ⇒ 1 / 2π fC = 2π fL olmalıdır. Pmax = I*I*Rhop = (0. Hoparlörde harcanabilecek maximum güç ise.8 V olduğunda hoparlör tarafından çekilen güç değerini bulunuz.Yukarıdaki şekilde kuvvetlendirici ve bunun gerisindeki Vgiriş gerilimi. Bu eşitliği sağlayan frekans ise.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful