SÜPER POZİSYON TEOREMİ

Süper pozisyon yöntemi birden fazla kaynak içeren devrelerde uygulanır. Herhangi bir elemana ilişkin akım değeri bulunmak istendiğinde, devredeki bir kaynak korunup diğer tüm kaynaklar (iç empedansları hariç tutularak) devre dışına çıkarılır (kaynakların devre dışına çıkarılması demek gerilim kaynaklarının kısa devre, akım kaynaklarının ise açık devre yapılması anlamına gelir). Bu şartlar altında istenen akım fazörü bulunur. Daha sonra ise devrede tutulan kaynak devre dışına çıkarılarak (iç empedansı hariç ) bir önceki adımda devre dışında tutulan kaynaklardan birisi devreye konulur ve istenilen elemana ilişkin akım fazörü tekrar hesaplanır.Bu işlem tüm kaynaklar aynı işleme tabii tutuluncaya kadar devam eder. Son adımda ise hesaplanan tüm akım fazörleri toplanır ve elemanın gerçek akım fazörü elde edilir. Süper pozisyon teoremi yalnız eleman akımlarının hesaplanmasında değil, eleman gerilimlerinin hesaplanmasında da benzer şekilde uygulanır. Örnek 1 ;

Şekilde verilen devrede kaynak empedansları ihmal edildiğine göre rezistans üzerinden akan akım değerini süper pozisyon teoremini kullanarak bulunuz. Çözüm :

001)= 79. Kaynaktan çekilen akım .Önce ikinci gerilim kaynağı kısa devre yapılmalıdır. Z = XC1 + (R //XC2) =XC1 +R*XC2/R+XC2 XC1 = 1 / 2π (100) (0. Kaynaktan bakıldığında görülen empedans değeri . .58Ω XC2 = 1 / 2π (100) (0.15∠ -90° Z = 104.13° Ω bulunur.58∠ -90° + 50∠ 0° * 159.15Ω Z = 79.13° A elde edilir.001)= 159.01 * 0. İkinci adım olarak VK kısa devre edilerek devrede yalnızca VK2 bırakılır. Bu durumda elde edilen devre aşağıdaki şekilde verilmiştir.13 =0.15) *(0. IR1 = (XC2 ∠ -90° / R – j XC2) * IK1 IR1 = (159. IK1 = VK1 / Z =80∠ 0° / 104.32 ∠ -64.766∠ 64. Rezistans üzerinden geçen akım değeri akım bölücü ifadesi kullanılarak .7° A elde edilir.15∠ -90° / 50-j 159.766∠ 64.15∠ -90° / 50∠ 0° + 159.73 ∠ 46.02 * 0.32∠ -64.13°) IR1 = 0. Ortaya çıkan yeni devre yukarıdaki şekilde gösterilmiştir.

58)*(0.58∠ -90° Z= 185.17∠ -78.Rezistans üzerinden gecen akım değeri akım bölücü ifadesi kullanılarak .23 ∠ 46. IR = IR1 + IR2 = 0.7° A IR = 0. IK2 =VK2 / Z =50∠ 0° / 185.73° A bulunur.7° + 0.jXC1) IK2 IR2 = (79.17∠ -78.15∠ -90° + 50∠ 0°* 79.84°) A IR2 = 0. IR2 = (XC1∠ -90° /R .27∠ 78.58 ∠ -90° / 50∠ 0° + 79.23 ∠ 46.7° A elde edilir.Kaynaktan bakıldığında görülen empedans değeri . Rezistans üzerinden akan akım miktarı her iki adım sonucu bulunan akımların toplamına eşit olacağından .27∠ 78.958∠ 46.58 ∠ -90° / 50 . . Z = XC2 + R*XC1 / R+XC1 Z= 159.j79.84° Ω bulunur.84° A elde edilir.73∠ 46.84 = 0. Kaynaktan çekilen akım .

IL1 = IK1 = 0. . Çözüm . IK2 akım kaynağı açık devre yapıldığında bobin üzerinden geçen akım yalnızca IK1 akımı olacağından . Yukarıda verilen devrede kaynak empedansları ihmal edildiğine göre bobin üzerinden akan akımı süper pozisyon teoremini kullanarak bulunuz. Akım kaynağının devre dışına çıkarılması kaynağın açık devre yapılması anlamına gelir.118∠ 63. Akım kaynağına seri olarak bağlanan yükler akım kaynağının değerinin değişmesinde etkili olamadıkları için .5 + j1= 1.5∠ 0° A olur.5∠ 0° +1∠ 90° IL = 0. IL = IL1 + IL2 = 0. Bu durumda L ve C akım kaynağına seri olarak bağlı olacaktır. İkinci adım olarak IK1 akım kaynağı devre dışına çıkarılmalıdır. Önce IK2 kaynağı devre dışına çıkarılmalıdır.43° A bulunur.Örnek 2. IL2 = IK2 = 1∠ 90° elde edilir. Bobin üzerinden akan akım değeri ise .

doğru akım devrelerindeki kaynağın yerini alternatif gerilim kaynağı. Burada yapılması gereken işlem Vth ve Zth fazör değerlerinin. Verilen devre ne kadar karışık olursa olsun thevenin teoremi kullanılarak devrede gösterilen forma sokulabilir. diğer bir ifade ile yük uçları açık bırakılır ve hesaplamalara dahil edilmez. yükün bağlandığı uçlar arasından bakıldığında ölçülen gerilim fazörüne eşittir. Şekildeki devrede thevenin eşdeğer devresi gösterilmiştir. Aşağıda verilen problem Vth değerinin hesabını göstermektedir. kapasitif veya bunların kombinasyonlarından oluşabilir. basitleştirilmesi istenen devrenin elemanları yardımıyla bulunmasıdır. Thevenin eşdeğer gerilimi (Vth): Vth gerilimi. rezistansın yerini ise empedansın almasıdır.THEVENİN TEOREMİ Alternatif akım devresini basitleştirerek onu eşdeğer bir alternatif gerilim kaynağı ve bu kaynağa seri bağlı eşdeger empedansa dönüştürmek için thevenin teoreminden faydalanılır. Şekilde verilen devrede A – B uçları arasından görülen Vth değerini bulunuz.Thevenin teoreminin alternatif akım devrelerine uygulanışındaki tek fark. . Örnek 3 . Bu hesaplama yapılırken yük devre dışına çıkarılır. endüktif. Zth değeri omik.

Ryük devre dışına çıkarıldığında A-B uçları arasından bakıldığında bulunan gerilim (Vth) ile XL uçları arasındaki gerilim değeri aynıdır. diğer bir ifade ile gerilim kaynakları kısa devre. Thevenin eşdeğer empedansı (Zth): Zth empedansı. Gerilim bölücü ifadesi kullanılarak XL uçları arasındaki gerilim değeri .9 ∠ 26. Bu hesaplama yapılırken devredeki kaynaklar (iç empedansları hariç ) devre dışına çıkarılır. diğer bir ifade ile yük uçları açık bırakılır ve empedans hesabına dahil edilmez.44° V bulunur. Örnek 4 .56°) *150∠ 0° VL = VAB = Vth =67.084∠ 63. yükün bağlandığı uçlar arasından bakıldığında ölçülen empedans fazörüne eşittir. VL = (XL ∠ 90° / R + jXL) Vk =(25∠ 90°/50+j25)*150∠ 0° =(25∠ 90° / 55. Zth bulunurken yük devre dışına çıkarılır. Şekilde verilen devrede (Ryük devre dışına çıkarıldığında ) A-B uçları arasından görülen Zth değerini bulunuz. Aşağıda verilen problem daha önce verilen ve Vth hesaplamaları yapılan devrenin Zth değerlerinin hesabını göstermektedir. akım kaynakları ise açık devre yapılır. .Çözüm . Çözüm .

. Örnek 5 . Aşağıda verilen problemde bulunan sonuçlar toplanacaktır.361∠ 63. Vth değerinde bir gerilim kaynağı ile buna Zth değerinde bir empedansın seri bağlanması ile bulunur. Şekilde verilen devrede AB uçları arasından bakıldığında görülen thevenin eşdeğerini bulunuz. Şekilde verilen devrenin Vth gerilim değeri örnek 3’te Vth = 67.901 ∠ 26. Aynı devrenin Zth empedans değeri ise örnek 4’te Zth = 22.084∠ 63. Zth = (R∠ 0° ) ( XL ∠ 90°) / R +jXL = ( 50 ∠ 0° ) ( 25∠ 90°) / 50+j25 = 1250 ∠ 90° / 55.56° = 22.Ryük devreden uzaklaştırılıp gerilim kaynağı kısa devre yapıldığında .361 ∠ 63. Daha önceden de bahsedildiği gibi karmaşık bir devrenin thevenin eşdeğeri.44° volt olarak bulunmuştu. Bundan önce verilen problemde devrenin Vth ve Zth değerleri bulunmuştur.44° Ω Thevenin eşdeğer devresi .AB uçları arasından bakıldığında görülen thevenin empedans değeri aşağı hesaplanmıştır.11 + j20Ω olarak bulunmuştu.44°Ω = 10. Çözüm.

thevenin devresinde çözüm yapılması yeterli olmaktadır.Thevenin teoreminin özeti .  Thevenin eşdeğerini bulmak için devreye hangi iki uç arasından bakılıyor ise bu uçlar açık devre yapılır ve bu uçlara bağlı empedans devreden uzaklaştırılır. Thevenin teoremi dört adımda özetlenebilir.  Devredeki tüm kaynaklar devre dışına çıkarılarak (iç empedansları hariç) iki uç arasındaki Zth empedans değeri hesaplanır. yük kaldırılıp yerine yeni yük bağlandığında thevenin eşdeğer devresi değişmeyeceğinden (yalnızca thevenin devresinin çıkışına bağlanan yük değişeceğinden). akım kaynaklarının kısa devre. yük akım ve gerilimini bulmak için yapılacak işlem kısa sürede tamamlanabilir. . Thevenin devresi gerilim kaynağı ve ona seri bağlı bir empedansı içerdiğinden. Karmaşık devrenin yükü kaldırılıp yerine başka bir yük bağlandığında yeni yükün çektiği akım ve uçları arasındaki gerilim değerini bulmak için karmaşık işlemlerin tekrar yapılması gerekir.  Bu iki uç arasındaki Vth gerilim değeri hesaplanır. bunun çıkışına yeni bir yük bağlandığında. Karmaşık bir devrenin terine kullanılabilen thevenin eşdeğer devresinin en önemli avantajı ise. Kaynakların devre dışına çıkarılması. Thevenin eşdeğer devresi başlangıçta açık devre yapılan iki uç arasına bağlanır.  İkinci ve üçüncü adımlardan bulunan Vth ve Zth değerleri seri olarak bağlanarak thevenin eşdeğer devresi oluşturulur. gerilim kaynaklarının açık devre yapılması anlamına gelir.

Aşağıdaki şekilde verilen devrede A-B uçları kısa devre yapıldığında ölçülen IN değerini bulunuz. Aşağıdaki şekil (a)’da verilen (kutu içinde) karmaşık devrenin çıkışına (A-B) arasına bağlanan yük (şekilde Ryük) kaldırılır ve çıkış kısa devre yapılırsa. verilen devrede iki nokta (A-B) arasındaki kısa devre akım değeri olarak tanımlanabilir. IN. Aşağıdaki şekilde norton eşdeğer devresi gösterilmiştir. Norton teoremi bu iki eleman değerinin hesaplanmasını açıklar. Norton teoremi de thevenin teoremi gibi karmaşık devrelerin birleştirilmesi için geliştirilmiştir. A-B arasından akan akım fazör değeri (şekil (b)) IN bulunur. IN akım kaynağı ve ona paralel ZN empedansından meydana gelir. Örnek 6 . Norton eşdeğer akım kaynağı (IN) .NORTON TEOREMİ . Norton teoreminde kullanılan eşdeğer devre. .

1∠ 74.7°Ω bulunur.7° A elde edilir. Bu tanıma bakıldığında ZN = Zth olduğu anlaşılır.1∠ 74. IK = VK / Z = 10∠ 0° / 17. Örnek 7 . Norton eşdeğer empedansı (ZN) . Kaynaktan çekilen akım değeri ise . Çözüm . Norton eşdeğer devresinde kullanılan ZN empedansı. Örnek 6’daki şekilde verilen devrede A-B uçları arasından bakıldığından ölçülen ZN değerini bulunuz.584∠ -74. Z=XC1+R*XC2 / R+XC2 = 15∠ -90°+(5∠ 0°)(15∠ -90°) / 5-j15 = 17.Çözüm . A-B uçları arasından akan akım ise akım bölücü ifadesi kullanılarak . Yukarıdaki verilen devrede A-B uçları kısa devre yapılırsa aşağıda görülen devre bulunur. . Aşağıdaki şekilde kaynaktan bakıldığında görülen eşdeğer empedans .7° =0.14°Ω bulunur. Aşağıdaki şekilde kaynaktan bakıldığında görülen eşdeğer empedans .584∠ -74. verilen devrede kaynaklar devre dışında bırakıldığında A-B uçları arasından bakıldığında görülen eşdeğer empedans değerine eşittir.7°)=0. Örnek 6’da verilen devrede A-B uçları arası açık devre ve gerilim kaynağı kısa devre yapılırsa aşağıda verilen devre bulunur.184∠ -3. IN=(R/R+XC2)Ik=(5∠ 0°/5-j15)(0.

1∠ -74. iki uç ise açık devre yapılarak iki uç arasından görülen ZN empedans değeri hesaplanır.  Devrede tüm kaynaklar mevcutken kısa devre yapılan iki uç arasından akan IN akım değeri hesaplanır.5Ω bulunur. Norton teoreminin faydası thevenin teoremi ile aynıdır.7°Ω ZN=4. akım kaynaklarının kısa devre .ZN=XC2+R*XC1/R+XC1=15∠ -90°+(5∠ 0°)(15∠ -90°)/5-j15=17. Norton teoremini dört adımda özetleyebiliriz.gerilim kaynaklarının açık devre yapılması anlamına gelir. Norton teoreminin özeti.51-j16.Bazı devrelerde thevenin eşdeğer devresinin kullanılması uygun olurken bazı devrelerde basitleştirme sağlamak için norton teoreminin kullanılması hesaplamaları kolaylaştırır.  Devredeki tüm kaynaklar devre dışına çıkarılarak .  İkinci ve üçüncü adımlardan bulunan IN akım kaynağına ZN değeri paralel olarak bağlanır ve norton eşdeğer devresi bulunur. Kaynakların devre dışına çıkarılması . Norton eşdeğer devresi başlangıçta açık devre yapılan iki uç arasına bağlanır. .  Norton eşdeğerini bulmak için devreye hangi iki uç arasından bakılıyorsa bu uçlar kısa devre yapılır.

f= 20Hz . Örnek 8. yük empedansı devre çıkış empedansının kompleks eşlenik değerine eşit olmalıdır.000001 = 125Ω . Bu ifade maximum güç transfer teoremi olarak adlandırılır. Çözüm. f= 20Hz için XC= 1/ 2π * 20 * 63.66µ F değerinde bir kapasitör bağlanmaktadır. Verilen karmaşık devrenin çıkışına R=20Ω değerinde omik bir yük ve buna seri bağlı C= 63. Maximum güç transfer teoremi başka bir şekilde de ifade edilebilir .devrenin yükün bağlandığı uçlar arasından bakıldığında görülen thevenin empedansının kompleks eşleneği . Karmaşık bir devrenin A-B uçları arasından bakıldığında görülen thevenin eşdeğer empedansının 20Ω değerinde omik bir yük ile buna seri bağlı L= 0. Aşağıdaki şekilde verilen devre gösterilmiştir. Bir devre çıkışına bağlanan yükün o devreden maximum güç çekebilmesi için . yük empedansına eşit olmalıdır. Eğer devre çıkışına bağlanan yük değeri Zyük = a + jb ise bunun kompleks eşleniği Zyük = a – jb olur. 50Hz ve 100Hz için yükün çektiği aktif güç değerlerini bulunuz.66 * 0.159 H değerinde bir bobinden oluştuğu görülmüştür. Karmaşık devrenin A-B uçları arasında bakıldığında görülen thevenin kaynak gerilim değeri ise f= 50 Hz için Vth =30∠ 0° V (etkin) olarak hesaplanmaktadır.MAXİMUM GÜÇ (TRANSFER) TEOREMİ Bir devre çıkışına bağlanan yükün o devreden maximum güç çekebilmesi için.

I = Vk / Z = 30 / 20 = 1. Kaynaktan çekilen akım değeri. XC = 1/2π *50*63.267)(0. Kaynaktan çekilen akım (etkin ) değeri . f=50Hz için.425 W elde edilir.98-125) =112. Devrenin toplam empedans genliği.98-125)(19.267 A bulunur. Yük üzerinde harcanan aktif güç değeri. I = Vk / Z = 30 / 112.5)(1.267)*20 = 1.159 = 19.XL = 2π * 20 *0.5)*20 = 45 W elde edilir.000001 = 50Ω XL = 2π *50*0.000001 = 25Ω XL = 2π *100*0. Pyük = I*I*Ryük =(1. Devrenin toplam empedans genliği.  t Z =Z=√(20+20)(20+20)+(50-50)(50-50)=20Ω elde edilir.159 = 50Ω bulunur. f=100Hz için XC = 1 / 2π *100*63.159 = 100Ω .  t Z = √(20+20)*(20+20) + (19.5 A bulunur.38 = 0.98Ω bulunur. Pyük =I*I Ryük = (0.66*0.66*0. Yük üzerinde harcanan aktif güç değeri .38Ω Z = elde edilir.

352)*20 = 2.352 A bulunur. Empedans değeri frekans değeri ile değiştiği için verilen problem için güç ile frekans değişimi şekilde gösterilmiştir.bulunur. Yük üzerinde harcanan aktif güç değeri. Bulunan güç değerlerinden de görüldüğü gibi f=50Hz için kaynak empedansı ile yük empedansı birbirlerini kompleks eşleniği oldukları için yükte harcanan aktif güç değeri maximum olmaktadır. Kaynaktan çekilen akım değeri. Pyük = I*I*Ryük = (0.478 W elde edilir. . Örnek 9 . Devrenin toplam empedans genliği. I = Vk / Z = 30 / 85 = 0.  t Z =Z=√(20+20)(20+20)+(100-25)(100-25) = 85Ω elde edilir. Şekilde de görüldüğü gibi 50Hz için yükte tüketilen güç maximum olmaktadır.352)(0.

ayar kapasitörünü de içeren sistem eşdeğeri şekilde gösterilmiştir.238 A olur.238)*8 = 0.1*0. hoparlörü besleyen kaynak olarak kabul edildiğinde.Yukarıdaki şekilde kuvvetlendirici ve bunun gerisindeki Vgiriş gerilimi. Pmax = I*I*Rhop = (0.453 W bulunur. I = Vk / Zt = 3.8 / 16 = 0. . Kaynaktan çekilen akım değeri.8 V olduğunda hoparlör tarafından çekilen güç değerini bulunuz. f*f = 1 / 4π *4π LC ⇒ f= 1 / 2π √ LC = 1 / 2π √ 0. Çözüm . Hoparlörden maximum güç çekilebilmesi için kaynak frekansı ne olmalıdır? Kaynak gerilim etkin değeri 3. Zt = Rçıkış + Rhop = 16Ω elde edilir.1*0.238)(0. Maximum güç teoreminde anlatıldığı gibi hoparlörün kaynaktan maximum güç çekebilmesi için kaynak empedansı ile yükün empedansının birbirlerinin eşleniği olması gerekir. Bu eşitliği sağlayan frekans ise.000001 = 1592Hz bulunur. Devrenin toplam empedansı ise. XL = XC ⇒ 1 / 2π fC = 2π fL olmalıdır. Buna göre. Hoparlörde harcanabilecek maximum güç ise.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful