P. 1
SÜPER POZİSYON TEOREMİ

SÜPER POZİSYON TEOREMİ

|Views: 665|Likes:
Yayınlayan: Abdullah Baran

More info:

Published by: Abdullah Baran on Dec 25, 2011
Telif Hakkı:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as DOC, PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

03/04/2013

pdf

text

original

SÜPER POZİSYON TEOREMİ

Süper pozisyon yöntemi birden fazla kaynak içeren devrelerde uygulanır. Herhangi bir elemana ilişkin akım değeri bulunmak istendiğinde, devredeki bir kaynak korunup diğer tüm kaynaklar (iç empedansları hariç tutularak) devre dışına çıkarılır (kaynakların devre dışına çıkarılması demek gerilim kaynaklarının kısa devre, akım kaynaklarının ise açık devre yapılması anlamına gelir). Bu şartlar altında istenen akım fazörü bulunur. Daha sonra ise devrede tutulan kaynak devre dışına çıkarılarak (iç empedansı hariç ) bir önceki adımda devre dışında tutulan kaynaklardan birisi devreye konulur ve istenilen elemana ilişkin akım fazörü tekrar hesaplanır.Bu işlem tüm kaynaklar aynı işleme tabii tutuluncaya kadar devam eder. Son adımda ise hesaplanan tüm akım fazörleri toplanır ve elemanın gerçek akım fazörü elde edilir. Süper pozisyon teoremi yalnız eleman akımlarının hesaplanmasında değil, eleman gerilimlerinin hesaplanmasında da benzer şekilde uygulanır. Örnek 1 ;

Şekilde verilen devrede kaynak empedansları ihmal edildiğine göre rezistans üzerinden akan akım değerini süper pozisyon teoremini kullanarak bulunuz. Çözüm :

73 ∠ 46.58Ω XC2 = 1 / 2π (100) (0.02 * 0.58∠ -90° + 50∠ 0° * 159.15∠ -90° / 50∠ 0° + 159.32 ∠ -64.32∠ -64. . IK1 = VK1 / Z =80∠ 0° / 104.13° Ω bulunur.Önce ikinci gerilim kaynağı kısa devre yapılmalıdır.766∠ 64.15Ω Z = 79.13°) IR1 = 0. Bu durumda elde edilen devre aşağıdaki şekilde verilmiştir.15∠ -90° Z = 104.15) *(0.001)= 79.01 * 0. Kaynaktan çekilen akım .001)= 159. Ortaya çıkan yeni devre yukarıdaki şekilde gösterilmiştir. Z = XC1 + (R //XC2) =XC1 +R*XC2/R+XC2 XC1 = 1 / 2π (100) (0. Kaynaktan bakıldığında görülen empedans değeri . İkinci adım olarak VK kısa devre edilerek devrede yalnızca VK2 bırakılır.15∠ -90° / 50-j 159.7° A elde edilir.13 =0.766∠ 64.13° A elde edilir. Rezistans üzerinden geçen akım değeri akım bölücü ifadesi kullanılarak . IR1 = (XC2 ∠ -90° / R – j XC2) * IK1 IR1 = (159.

84° Ω bulunur.7° A elde edilir. Rezistans üzerinden akan akım miktarı her iki adım sonucu bulunan akımların toplamına eşit olacağından .7° A IR = 0.j79.17∠ -78.Kaynaktan bakıldığında görülen empedans değeri . IR = IR1 + IR2 = 0. .27∠ 78. Z = XC2 + R*XC1 / R+XC1 Z= 159.23 ∠ 46.Rezistans üzerinden gecen akım değeri akım bölücü ifadesi kullanılarak .23 ∠ 46.84° A elde edilir. IK2 =VK2 / Z =50∠ 0° / 185.73∠ 46.58)*(0.58∠ -90° Z= 185.27∠ 78. Kaynaktan çekilen akım .15∠ -90° + 50∠ 0°* 79. IR2 = (XC1∠ -90° /R .84 = 0.84°) A IR2 = 0.58 ∠ -90° / 50∠ 0° + 79.958∠ 46.7° + 0.17∠ -78.58 ∠ -90° / 50 .jXC1) IK2 IR2 = (79.73° A bulunur.

IL = IL1 + IL2 = 0.118∠ 63. IL2 = IK2 = 1∠ 90° elde edilir. Yukarıda verilen devrede kaynak empedansları ihmal edildiğine göre bobin üzerinden akan akımı süper pozisyon teoremini kullanarak bulunuz. İkinci adım olarak IK1 akım kaynağı devre dışına çıkarılmalıdır. IK2 akım kaynağı açık devre yapıldığında bobin üzerinden geçen akım yalnızca IK1 akımı olacağından . Önce IK2 kaynağı devre dışına çıkarılmalıdır.5 + j1= 1. Akım kaynağına seri olarak bağlanan yükler akım kaynağının değerinin değişmesinde etkili olamadıkları için . Akım kaynağının devre dışına çıkarılması kaynağın açık devre yapılması anlamına gelir.5∠ 0° A olur. Çözüm .Örnek 2. IL1 = IK1 = 0. .5∠ 0° +1∠ 90° IL = 0. Bobin üzerinden akan akım değeri ise .43° A bulunur. Bu durumda L ve C akım kaynağına seri olarak bağlı olacaktır.

kapasitif veya bunların kombinasyonlarından oluşabilir. Şekildeki devrede thevenin eşdeğer devresi gösterilmiştir. Şekilde verilen devrede A – B uçları arasından görülen Vth değerini bulunuz. Örnek 3 .THEVENİN TEOREMİ Alternatif akım devresini basitleştirerek onu eşdeğer bir alternatif gerilim kaynağı ve bu kaynağa seri bağlı eşdeger empedansa dönüştürmek için thevenin teoreminden faydalanılır. Bu hesaplama yapılırken yük devre dışına çıkarılır. Zth değeri omik. Verilen devre ne kadar karışık olursa olsun thevenin teoremi kullanılarak devrede gösterilen forma sokulabilir.Thevenin teoreminin alternatif akım devrelerine uygulanışındaki tek fark. Aşağıda verilen problem Vth değerinin hesabını göstermektedir. . diğer bir ifade ile yük uçları açık bırakılır ve hesaplamalara dahil edilmez. Burada yapılması gereken işlem Vth ve Zth fazör değerlerinin. yükün bağlandığı uçlar arasından bakıldığında ölçülen gerilim fazörüne eşittir. doğru akım devrelerindeki kaynağın yerini alternatif gerilim kaynağı. Thevenin eşdeğer gerilimi (Vth): Vth gerilimi. rezistansın yerini ise empedansın almasıdır. endüktif. basitleştirilmesi istenen devrenin elemanları yardımıyla bulunmasıdır.

084∠ 63. diğer bir ifade ile yük uçları açık bırakılır ve empedans hesabına dahil edilmez. Aşağıda verilen problem daha önce verilen ve Vth hesaplamaları yapılan devrenin Zth değerlerinin hesabını göstermektedir. diğer bir ifade ile gerilim kaynakları kısa devre. akım kaynakları ise açık devre yapılır.9 ∠ 26. Çözüm .56°) *150∠ 0° VL = VAB = Vth =67. Gerilim bölücü ifadesi kullanılarak XL uçları arasındaki gerilim değeri . Zth bulunurken yük devre dışına çıkarılır. Ryük devre dışına çıkarıldığında A-B uçları arasından bakıldığında bulunan gerilim (Vth) ile XL uçları arasındaki gerilim değeri aynıdır.Çözüm . Örnek 4 . Şekilde verilen devrede (Ryük devre dışına çıkarıldığında ) A-B uçları arasından görülen Zth değerini bulunuz. yükün bağlandığı uçlar arasından bakıldığında ölçülen empedans fazörüne eşittir. .44° V bulunur. VL = (XL ∠ 90° / R + jXL) Vk =(25∠ 90°/50+j25)*150∠ 0° =(25∠ 90° / 55. Bu hesaplama yapılırken devredeki kaynaklar (iç empedansları hariç ) devre dışına çıkarılır. Thevenin eşdeğer empedansı (Zth): Zth empedansı.

Zth = (R∠ 0° ) ( XL ∠ 90°) / R +jXL = ( 50 ∠ 0° ) ( 25∠ 90°) / 50+j25 = 1250 ∠ 90° / 55. .56° = 22.Ryük devreden uzaklaştırılıp gerilim kaynağı kısa devre yapıldığında . Daha önceden de bahsedildiği gibi karmaşık bir devrenin thevenin eşdeğeri. Şekilde verilen devrenin Vth gerilim değeri örnek 3’te Vth = 67. Örnek 5 .361 ∠ 63.44° Ω Thevenin eşdeğer devresi .AB uçları arasından bakıldığında görülen thevenin empedans değeri aşağı hesaplanmıştır.361∠ 63.44°Ω = 10. Bundan önce verilen problemde devrenin Vth ve Zth değerleri bulunmuştur. Aşağıda verilen problemde bulunan sonuçlar toplanacaktır. Çözüm.11 + j20Ω olarak bulunmuştu. Vth değerinde bir gerilim kaynağı ile buna Zth değerinde bir empedansın seri bağlanması ile bulunur. Aynı devrenin Zth empedans değeri ise örnek 4’te Zth = 22.084∠ 63.901 ∠ 26.44° volt olarak bulunmuştu. Şekilde verilen devrede AB uçları arasından bakıldığında görülen thevenin eşdeğerini bulunuz.

thevenin devresinde çözüm yapılması yeterli olmaktadır.Thevenin teoreminin özeti .  İkinci ve üçüncü adımlardan bulunan Vth ve Zth değerleri seri olarak bağlanarak thevenin eşdeğer devresi oluşturulur. Thevenin teoremi dört adımda özetlenebilir.  Bu iki uç arasındaki Vth gerilim değeri hesaplanır. gerilim kaynaklarının açık devre yapılması anlamına gelir. Kaynakların devre dışına çıkarılması. yük kaldırılıp yerine yeni yük bağlandığında thevenin eşdeğer devresi değişmeyeceğinden (yalnızca thevenin devresinin çıkışına bağlanan yük değişeceğinden).  Thevenin eşdeğerini bulmak için devreye hangi iki uç arasından bakılıyor ise bu uçlar açık devre yapılır ve bu uçlara bağlı empedans devreden uzaklaştırılır. Karmaşık devrenin yükü kaldırılıp yerine başka bir yük bağlandığında yeni yükün çektiği akım ve uçları arasındaki gerilim değerini bulmak için karmaşık işlemlerin tekrar yapılması gerekir. yük akım ve gerilimini bulmak için yapılacak işlem kısa sürede tamamlanabilir. . akım kaynaklarının kısa devre. Thevenin devresi gerilim kaynağı ve ona seri bağlı bir empedansı içerdiğinden. Karmaşık bir devrenin terine kullanılabilen thevenin eşdeğer devresinin en önemli avantajı ise.  Devredeki tüm kaynaklar devre dışına çıkarılarak (iç empedansları hariç) iki uç arasındaki Zth empedans değeri hesaplanır. bunun çıkışına yeni bir yük bağlandığında. Thevenin eşdeğer devresi başlangıçta açık devre yapılan iki uç arasına bağlanır.

Norton teoreminde kullanılan eşdeğer devre. Örnek 6 . . Aşağıdaki şekil (a)’da verilen (kutu içinde) karmaşık devrenin çıkışına (A-B) arasına bağlanan yük (şekilde Ryük) kaldırılır ve çıkış kısa devre yapılırsa. A-B arasından akan akım fazör değeri (şekil (b)) IN bulunur. Norton eşdeğer akım kaynağı (IN) . IN akım kaynağı ve ona paralel ZN empedansından meydana gelir. verilen devrede iki nokta (A-B) arasındaki kısa devre akım değeri olarak tanımlanabilir. Norton teoremi bu iki eleman değerinin hesaplanmasını açıklar. Aşağıdaki şekilde verilen devrede A-B uçları kısa devre yapıldığında ölçülen IN değerini bulunuz.NORTON TEOREMİ . IN. Aşağıdaki şekilde norton eşdeğer devresi gösterilmiştir. Norton teoremi de thevenin teoremi gibi karmaşık devrelerin birleştirilmesi için geliştirilmiştir.

Örnek 6’daki şekilde verilen devrede A-B uçları arasından bakıldığından ölçülen ZN değerini bulunuz. A-B uçları arasından akan akım ise akım bölücü ifadesi kullanılarak . Aşağıdaki şekilde kaynaktan bakıldığında görülen eşdeğer empedans .14°Ω bulunur. Norton eşdeğer devresinde kullanılan ZN empedansı.184∠ -3. Kaynaktan çekilen akım değeri ise . IN=(R/R+XC2)Ik=(5∠ 0°/5-j15)(0. Çözüm .584∠ -74.7°Ω bulunur.7°)=0. Norton eşdeğer empedansı (ZN) . verilen devrede kaynaklar devre dışında bırakıldığında A-B uçları arasından bakıldığında görülen eşdeğer empedans değerine eşittir.584∠ -74.7° A elde edilir. Örnek 6’da verilen devrede A-B uçları arası açık devre ve gerilim kaynağı kısa devre yapılırsa aşağıda verilen devre bulunur. IK = VK / Z = 10∠ 0° / 17.1∠ 74. Z=XC1+R*XC2 / R+XC2 = 15∠ -90°+(5∠ 0°)(15∠ -90°) / 5-j15 = 17.Çözüm .1∠ 74. Örnek 7 .7° =0. Bu tanıma bakıldığında ZN = Zth olduğu anlaşılır. Yukarıdaki verilen devrede A-B uçları kısa devre yapılırsa aşağıda görülen devre bulunur. Aşağıdaki şekilde kaynaktan bakıldığında görülen eşdeğer empedans . .

Bazı devrelerde thevenin eşdeğer devresinin kullanılması uygun olurken bazı devrelerde basitleştirme sağlamak için norton teoreminin kullanılması hesaplamaları kolaylaştırır.  Devrede tüm kaynaklar mevcutken kısa devre yapılan iki uç arasından akan IN akım değeri hesaplanır.7°Ω ZN=4.51-j16. iki uç ise açık devre yapılarak iki uç arasından görülen ZN empedans değeri hesaplanır.5Ω bulunur. Kaynakların devre dışına çıkarılması .  Devredeki tüm kaynaklar devre dışına çıkarılarak . Norton teoreminin faydası thevenin teoremi ile aynıdır.  Norton eşdeğerini bulmak için devreye hangi iki uç arasından bakılıyorsa bu uçlar kısa devre yapılır. Norton eşdeğer devresi başlangıçta açık devre yapılan iki uç arasına bağlanır. Norton teoreminin özeti.gerilim kaynaklarının açık devre yapılması anlamına gelir. Norton teoremini dört adımda özetleyebiliriz.  İkinci ve üçüncü adımlardan bulunan IN akım kaynağına ZN değeri paralel olarak bağlanır ve norton eşdeğer devresi bulunur.ZN=XC2+R*XC1/R+XC1=15∠ -90°+(5∠ 0°)(15∠ -90°)/5-j15=17. akım kaynaklarının kısa devre . .1∠ -74.

Verilen karmaşık devrenin çıkışına R=20Ω değerinde omik bir yük ve buna seri bağlı C= 63. Bu ifade maximum güç transfer teoremi olarak adlandırılır. Maximum güç transfer teoremi başka bir şekilde de ifade edilebilir . yük empedansı devre çıkış empedansının kompleks eşlenik değerine eşit olmalıdır. Örnek 8. Karmaşık bir devrenin A-B uçları arasından bakıldığında görülen thevenin eşdeğer empedansının 20Ω değerinde omik bir yük ile buna seri bağlı L= 0. Karmaşık devrenin A-B uçları arasında bakıldığında görülen thevenin kaynak gerilim değeri ise f= 50 Hz için Vth =30∠ 0° V (etkin) olarak hesaplanmaktadır.159 H değerinde bir bobinden oluştuğu görülmüştür.MAXİMUM GÜÇ (TRANSFER) TEOREMİ Bir devre çıkışına bağlanan yükün o devreden maximum güç çekebilmesi için.66 * 0. 50Hz ve 100Hz için yükün çektiği aktif güç değerlerini bulunuz. yük empedansına eşit olmalıdır.66µ F değerinde bir kapasitör bağlanmaktadır.devrenin yükün bağlandığı uçlar arasından bakıldığında görülen thevenin empedansının kompleks eşleneği . f= 20Hz için XC= 1/ 2π * 20 * 63.000001 = 125Ω . Çözüm. f= 20Hz . Eğer devre çıkışına bağlanan yük değeri Zyük = a + jb ise bunun kompleks eşleniği Zyük = a – jb olur. Bir devre çıkışına bağlanan yükün o devreden maximum güç çekebilmesi için . Aşağıdaki şekilde verilen devre gösterilmiştir.

159 = 19. XC = 1/2π *50*63.38 = 0. Kaynaktan çekilen akım (etkin ) değeri .38Ω Z = elde edilir. Yük üzerinde harcanan aktif güç değeri. f=50Hz için.267)(0.425 W elde edilir. Pyük = I*I*Ryük =(1.98-125)(19.5 A bulunur.66*0. Yük üzerinde harcanan aktif güç değeri . I = Vk / Z = 30 / 112.66*0. I = Vk / Z = 30 / 20 = 1.5)(1.267)*20 = 1. f=100Hz için XC = 1 / 2π *100*63.000001 = 50Ω XL = 2π *50*0.000001 = 25Ω XL = 2π *100*0.159 = 50Ω bulunur. Kaynaktan çekilen akım değeri.98Ω bulunur.159 = 100Ω . Devrenin toplam empedans genliği. Devrenin toplam empedans genliği.  t Z =Z=√(20+20)(20+20)+(50-50)(50-50)=20Ω elde edilir.98-125) =112. Pyük =I*I Ryük = (0.267 A bulunur.XL = 2π * 20 *0.  t Z = √(20+20)*(20+20) + (19.5)*20 = 45 W elde edilir.

352 A bulunur. Kaynaktan çekilen akım değeri. Şekilde de görüldüğü gibi 50Hz için yükte tüketilen güç maximum olmaktadır. Pyük = I*I*Ryük = (0.352)(0. Örnek 9 .  t Z =Z=√(20+20)(20+20)+(100-25)(100-25) = 85Ω elde edilir. Bulunan güç değerlerinden de görüldüğü gibi f=50Hz için kaynak empedansı ile yük empedansı birbirlerini kompleks eşleniği oldukları için yükte harcanan aktif güç değeri maximum olmaktadır. Empedans değeri frekans değeri ile değiştiği için verilen problem için güç ile frekans değişimi şekilde gösterilmiştir. Devrenin toplam empedans genliği.352)*20 = 2.bulunur.478 W elde edilir. I = Vk / Z = 30 / 85 = 0. Yük üzerinde harcanan aktif güç değeri. .

Zt = Rçıkış + Rhop = 16Ω elde edilir. Çözüm . I = Vk / Zt = 3.000001 = 1592Hz bulunur. Buna göre.1*0.8 V olduğunda hoparlör tarafından çekilen güç değerini bulunuz. Hoparlörden maximum güç çekilebilmesi için kaynak frekansı ne olmalıdır? Kaynak gerilim etkin değeri 3. hoparlörü besleyen kaynak olarak kabul edildiğinde.1*0.Yukarıdaki şekilde kuvvetlendirici ve bunun gerisindeki Vgiriş gerilimi.238)(0. f*f = 1 / 4π *4π LC ⇒ f= 1 / 2π √ LC = 1 / 2π √ 0. Kaynaktan çekilen akım değeri. ayar kapasitörünü de içeren sistem eşdeğeri şekilde gösterilmiştir. .453 W bulunur. XL = XC ⇒ 1 / 2π fC = 2π fL olmalıdır.8 / 16 = 0. Hoparlörde harcanabilecek maximum güç ise. Maximum güç teoreminde anlatıldığı gibi hoparlörün kaynaktan maximum güç çekebilmesi için kaynak empedansı ile yükün empedansının birbirlerinin eşleniği olması gerekir.238)*8 = 0.238 A olur. Bu eşitliği sağlayan frekans ise. Devrenin toplam empedansı ise. Pmax = I*I*Rhop = (0.

You're Reading a Free Preview

İndirme
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->