SÜPER POZİSYON TEOREMİ

Süper pozisyon yöntemi birden fazla kaynak içeren devrelerde uygulanır. Herhangi bir elemana ilişkin akım değeri bulunmak istendiğinde, devredeki bir kaynak korunup diğer tüm kaynaklar (iç empedansları hariç tutularak) devre dışına çıkarılır (kaynakların devre dışına çıkarılması demek gerilim kaynaklarının kısa devre, akım kaynaklarının ise açık devre yapılması anlamına gelir). Bu şartlar altında istenen akım fazörü bulunur. Daha sonra ise devrede tutulan kaynak devre dışına çıkarılarak (iç empedansı hariç ) bir önceki adımda devre dışında tutulan kaynaklardan birisi devreye konulur ve istenilen elemana ilişkin akım fazörü tekrar hesaplanır.Bu işlem tüm kaynaklar aynı işleme tabii tutuluncaya kadar devam eder. Son adımda ise hesaplanan tüm akım fazörleri toplanır ve elemanın gerçek akım fazörü elde edilir. Süper pozisyon teoremi yalnız eleman akımlarının hesaplanmasında değil, eleman gerilimlerinin hesaplanmasında da benzer şekilde uygulanır. Örnek 1 ;

Şekilde verilen devrede kaynak empedansları ihmal edildiğine göre rezistans üzerinden akan akım değerini süper pozisyon teoremini kullanarak bulunuz. Çözüm :

15∠ -90° Z = 104.58Ω XC2 = 1 / 2π (100) (0.15∠ -90° / 50∠ 0° + 159.13°) IR1 = 0.766∠ 64.32∠ -64.15Ω Z = 79.001)= 159. IK1 = VK1 / Z =80∠ 0° / 104. IR1 = (XC2 ∠ -90° / R – j XC2) * IK1 IR1 = (159.13° A elde edilir.32 ∠ -64.15∠ -90° / 50-j 159.Önce ikinci gerilim kaynağı kısa devre yapılmalıdır. Bu durumda elde edilen devre aşağıdaki şekilde verilmiştir.73 ∠ 46.7° A elde edilir.766∠ 64. İkinci adım olarak VK kısa devre edilerek devrede yalnızca VK2 bırakılır. Kaynaktan bakıldığında görülen empedans değeri . Kaynaktan çekilen akım . .01 * 0.13° Ω bulunur.02 * 0. Ortaya çıkan yeni devre yukarıdaki şekilde gösterilmiştir.13 =0.15) *(0. Z = XC1 + (R //XC2) =XC1 +R*XC2/R+XC2 XC1 = 1 / 2π (100) (0.58∠ -90° + 50∠ 0° * 159.001)= 79. Rezistans üzerinden geçen akım değeri akım bölücü ifadesi kullanılarak .

84° A elde edilir.84°) A IR2 = 0.58)*(0.jXC1) IK2 IR2 = (79. Z = XC2 + R*XC1 / R+XC1 Z= 159. IR = IR1 + IR2 = 0. IR2 = (XC1∠ -90° /R .73° A bulunur.Kaynaktan bakıldığında görülen empedans değeri .17∠ -78. .Rezistans üzerinden gecen akım değeri akım bölücü ifadesi kullanılarak .58 ∠ -90° / 50∠ 0° + 79.84 = 0. Kaynaktan çekilen akım .73∠ 46.7° A elde edilir.j79.958∠ 46.15∠ -90° + 50∠ 0°* 79.7° A IR = 0. Rezistans üzerinden akan akım miktarı her iki adım sonucu bulunan akımların toplamına eşit olacağından .7° + 0.84° Ω bulunur.17∠ -78. IK2 =VK2 / Z =50∠ 0° / 185.27∠ 78.27∠ 78.23 ∠ 46.58 ∠ -90° / 50 .58∠ -90° Z= 185.23 ∠ 46.

IL2 = IK2 = 1∠ 90° elde edilir. Bobin üzerinden akan akım değeri ise . IK2 akım kaynağı açık devre yapıldığında bobin üzerinden geçen akım yalnızca IK1 akımı olacağından . Akım kaynağının devre dışına çıkarılması kaynağın açık devre yapılması anlamına gelir. İkinci adım olarak IK1 akım kaynağı devre dışına çıkarılmalıdır. Yukarıda verilen devrede kaynak empedansları ihmal edildiğine göre bobin üzerinden akan akımı süper pozisyon teoremini kullanarak bulunuz. Çözüm . Akım kaynağına seri olarak bağlanan yükler akım kaynağının değerinin değişmesinde etkili olamadıkları için .5∠ 0° +1∠ 90° IL = 0.43° A bulunur.5∠ 0° A olur.Örnek 2. . Bu durumda L ve C akım kaynağına seri olarak bağlı olacaktır. Önce IK2 kaynağı devre dışına çıkarılmalıdır. IL1 = IK1 = 0. IL = IL1 + IL2 = 0.5 + j1= 1.118∠ 63.

Thevenin eşdeğer gerilimi (Vth): Vth gerilimi. kapasitif veya bunların kombinasyonlarından oluşabilir. Örnek 3 . endüktif. rezistansın yerini ise empedansın almasıdır. yükün bağlandığı uçlar arasından bakıldığında ölçülen gerilim fazörüne eşittir. Şekildeki devrede thevenin eşdeğer devresi gösterilmiştir. doğru akım devrelerindeki kaynağın yerini alternatif gerilim kaynağı. Aşağıda verilen problem Vth değerinin hesabını göstermektedir. diğer bir ifade ile yük uçları açık bırakılır ve hesaplamalara dahil edilmez. Zth değeri omik.Thevenin teoreminin alternatif akım devrelerine uygulanışındaki tek fark. Şekilde verilen devrede A – B uçları arasından görülen Vth değerini bulunuz. Burada yapılması gereken işlem Vth ve Zth fazör değerlerinin. Bu hesaplama yapılırken yük devre dışına çıkarılır. basitleştirilmesi istenen devrenin elemanları yardımıyla bulunmasıdır. .THEVENİN TEOREMİ Alternatif akım devresini basitleştirerek onu eşdeğer bir alternatif gerilim kaynağı ve bu kaynağa seri bağlı eşdeger empedansa dönüştürmek için thevenin teoreminden faydalanılır. Verilen devre ne kadar karışık olursa olsun thevenin teoremi kullanılarak devrede gösterilen forma sokulabilir.

Zth bulunurken yük devre dışına çıkarılır. Ryük devre dışına çıkarıldığında A-B uçları arasından bakıldığında bulunan gerilim (Vth) ile XL uçları arasındaki gerilim değeri aynıdır. VL = (XL ∠ 90° / R + jXL) Vk =(25∠ 90°/50+j25)*150∠ 0° =(25∠ 90° / 55. Bu hesaplama yapılırken devredeki kaynaklar (iç empedansları hariç ) devre dışına çıkarılır.084∠ 63. Örnek 4 .44° V bulunur. Çözüm .Çözüm . diğer bir ifade ile yük uçları açık bırakılır ve empedans hesabına dahil edilmez. Şekilde verilen devrede (Ryük devre dışına çıkarıldığında ) A-B uçları arasından görülen Zth değerini bulunuz. Thevenin eşdeğer empedansı (Zth): Zth empedansı. diğer bir ifade ile gerilim kaynakları kısa devre.9 ∠ 26. Aşağıda verilen problem daha önce verilen ve Vth hesaplamaları yapılan devrenin Zth değerlerinin hesabını göstermektedir. yükün bağlandığı uçlar arasından bakıldığında ölçülen empedans fazörüne eşittir. .56°) *150∠ 0° VL = VAB = Vth =67. akım kaynakları ise açık devre yapılır. Gerilim bölücü ifadesi kullanılarak XL uçları arasındaki gerilim değeri .

44° Ω Thevenin eşdeğer devresi .56° = 22.11 + j20Ω olarak bulunmuştu.44° volt olarak bulunmuştu. Örnek 5 .Ryük devreden uzaklaştırılıp gerilim kaynağı kısa devre yapıldığında . Şekilde verilen devrenin Vth gerilim değeri örnek 3’te Vth = 67.084∠ 63. Çözüm. Aynı devrenin Zth empedans değeri ise örnek 4’te Zth = 22.361∠ 63.901 ∠ 26. Zth = (R∠ 0° ) ( XL ∠ 90°) / R +jXL = ( 50 ∠ 0° ) ( 25∠ 90°) / 50+j25 = 1250 ∠ 90° / 55. Bundan önce verilen problemde devrenin Vth ve Zth değerleri bulunmuştur. . Şekilde verilen devrede AB uçları arasından bakıldığında görülen thevenin eşdeğerini bulunuz. Daha önceden de bahsedildiği gibi karmaşık bir devrenin thevenin eşdeğeri.361 ∠ 63.44°Ω = 10.AB uçları arasından bakıldığında görülen thevenin empedans değeri aşağı hesaplanmıştır. Vth değerinde bir gerilim kaynağı ile buna Zth değerinde bir empedansın seri bağlanması ile bulunur. Aşağıda verilen problemde bulunan sonuçlar toplanacaktır.

thevenin devresinde çözüm yapılması yeterli olmaktadır. Kaynakların devre dışına çıkarılması. akım kaynaklarının kısa devre.  İkinci ve üçüncü adımlardan bulunan Vth ve Zth değerleri seri olarak bağlanarak thevenin eşdeğer devresi oluşturulur.  Devredeki tüm kaynaklar devre dışına çıkarılarak (iç empedansları hariç) iki uç arasındaki Zth empedans değeri hesaplanır. Thevenin devresi gerilim kaynağı ve ona seri bağlı bir empedansı içerdiğinden. bunun çıkışına yeni bir yük bağlandığında. Thevenin eşdeğer devresi başlangıçta açık devre yapılan iki uç arasına bağlanır.Thevenin teoreminin özeti . gerilim kaynaklarının açık devre yapılması anlamına gelir. yük akım ve gerilimini bulmak için yapılacak işlem kısa sürede tamamlanabilir. Thevenin teoremi dört adımda özetlenebilir.  Bu iki uç arasındaki Vth gerilim değeri hesaplanır. Karmaşık devrenin yükü kaldırılıp yerine başka bir yük bağlandığında yeni yükün çektiği akım ve uçları arasındaki gerilim değerini bulmak için karmaşık işlemlerin tekrar yapılması gerekir.  Thevenin eşdeğerini bulmak için devreye hangi iki uç arasından bakılıyor ise bu uçlar açık devre yapılır ve bu uçlara bağlı empedans devreden uzaklaştırılır. Karmaşık bir devrenin terine kullanılabilen thevenin eşdeğer devresinin en önemli avantajı ise. yük kaldırılıp yerine yeni yük bağlandığında thevenin eşdeğer devresi değişmeyeceğinden (yalnızca thevenin devresinin çıkışına bağlanan yük değişeceğinden). .

IN. IN akım kaynağı ve ona paralel ZN empedansından meydana gelir. Aşağıdaki şekilde norton eşdeğer devresi gösterilmiştir. Norton eşdeğer akım kaynağı (IN) . A-B arasından akan akım fazör değeri (şekil (b)) IN bulunur. Norton teoreminde kullanılan eşdeğer devre. . Norton teoremi bu iki eleman değerinin hesaplanmasını açıklar. verilen devrede iki nokta (A-B) arasındaki kısa devre akım değeri olarak tanımlanabilir. Örnek 6 . Norton teoremi de thevenin teoremi gibi karmaşık devrelerin birleştirilmesi için geliştirilmiştir. Aşağıdaki şekil (a)’da verilen (kutu içinde) karmaşık devrenin çıkışına (A-B) arasına bağlanan yük (şekilde Ryük) kaldırılır ve çıkış kısa devre yapılırsa. Aşağıdaki şekilde verilen devrede A-B uçları kısa devre yapıldığında ölçülen IN değerini bulunuz.NORTON TEOREMİ .

Kaynaktan çekilen akım değeri ise . Yukarıdaki verilen devrede A-B uçları kısa devre yapılırsa aşağıda görülen devre bulunur. Norton eşdeğer empedansı (ZN) . Aşağıdaki şekilde kaynaktan bakıldığında görülen eşdeğer empedans .Çözüm . IN=(R/R+XC2)Ik=(5∠ 0°/5-j15)(0. Aşağıdaki şekilde kaynaktan bakıldığında görülen eşdeğer empedans . verilen devrede kaynaklar devre dışında bırakıldığında A-B uçları arasından bakıldığında görülen eşdeğer empedans değerine eşittir. Örnek 6’daki şekilde verilen devrede A-B uçları arasından bakıldığından ölçülen ZN değerini bulunuz. A-B uçları arasından akan akım ise akım bölücü ifadesi kullanılarak .1∠ 74.14°Ω bulunur.7°Ω bulunur. Örnek 7 . . Çözüm .184∠ -3. Z=XC1+R*XC2 / R+XC2 = 15∠ -90°+(5∠ 0°)(15∠ -90°) / 5-j15 = 17.584∠ -74. Norton eşdeğer devresinde kullanılan ZN empedansı.7°)=0. Örnek 6’da verilen devrede A-B uçları arası açık devre ve gerilim kaynağı kısa devre yapılırsa aşağıda verilen devre bulunur.7° =0.584∠ -74.7° A elde edilir. Bu tanıma bakıldığında ZN = Zth olduğu anlaşılır. IK = VK / Z = 10∠ 0° / 17.1∠ 74.

Bazı devrelerde thevenin eşdeğer devresinin kullanılması uygun olurken bazı devrelerde basitleştirme sağlamak için norton teoreminin kullanılması hesaplamaları kolaylaştırır. Norton teoremini dört adımda özetleyebiliriz. Norton teoreminin özeti.  İkinci ve üçüncü adımlardan bulunan IN akım kaynağına ZN değeri paralel olarak bağlanır ve norton eşdeğer devresi bulunur.ZN=XC2+R*XC1/R+XC1=15∠ -90°+(5∠ 0°)(15∠ -90°)/5-j15=17. Norton teoreminin faydası thevenin teoremi ile aynıdır.  Devredeki tüm kaynaklar devre dışına çıkarılarak . akım kaynaklarının kısa devre .gerilim kaynaklarının açık devre yapılması anlamına gelir. . Kaynakların devre dışına çıkarılması . Norton eşdeğer devresi başlangıçta açık devre yapılan iki uç arasına bağlanır.  Norton eşdeğerini bulmak için devreye hangi iki uç arasından bakılıyorsa bu uçlar kısa devre yapılır.  Devrede tüm kaynaklar mevcutken kısa devre yapılan iki uç arasından akan IN akım değeri hesaplanır.5Ω bulunur.1∠ -74. iki uç ise açık devre yapılarak iki uç arasından görülen ZN empedans değeri hesaplanır.7°Ω ZN=4.51-j16.

000001 = 125Ω .66µ F değerinde bir kapasitör bağlanmaktadır. Verilen karmaşık devrenin çıkışına R=20Ω değerinde omik bir yük ve buna seri bağlı C= 63.159 H değerinde bir bobinden oluştuğu görülmüştür. f= 20Hz için XC= 1/ 2π * 20 * 63. Aşağıdaki şekilde verilen devre gösterilmiştir. yük empedansına eşit olmalıdır. Bu ifade maximum güç transfer teoremi olarak adlandırılır. Karmaşık devrenin A-B uçları arasında bakıldığında görülen thevenin kaynak gerilim değeri ise f= 50 Hz için Vth =30∠ 0° V (etkin) olarak hesaplanmaktadır. Karmaşık bir devrenin A-B uçları arasından bakıldığında görülen thevenin eşdeğer empedansının 20Ω değerinde omik bir yük ile buna seri bağlı L= 0. f= 20Hz . Maximum güç transfer teoremi başka bir şekilde de ifade edilebilir . Örnek 8. yük empedansı devre çıkış empedansının kompleks eşlenik değerine eşit olmalıdır. Çözüm. Eğer devre çıkışına bağlanan yük değeri Zyük = a + jb ise bunun kompleks eşleniği Zyük = a – jb olur.MAXİMUM GÜÇ (TRANSFER) TEOREMİ Bir devre çıkışına bağlanan yükün o devreden maximum güç çekebilmesi için.devrenin yükün bağlandığı uçlar arasından bakıldığında görülen thevenin empedansının kompleks eşleneği . Bir devre çıkışına bağlanan yükün o devreden maximum güç çekebilmesi için .66 * 0. 50Hz ve 100Hz için yükün çektiği aktif güç değerlerini bulunuz.

Devrenin toplam empedans genliği. Kaynaktan çekilen akım (etkin ) değeri . Pyük = I*I*Ryük =(1.267)*20 = 1.425 W elde edilir.38Ω Z = elde edilir.159 = 50Ω bulunur. f=100Hz için XC = 1 / 2π *100*63.98-125)(19.5)(1.159 = 100Ω .66*0.267)(0. I = Vk / Z = 30 / 112.159 = 19. Devrenin toplam empedans genliği. f=50Hz için.000001 = 25Ω XL = 2π *100*0. XC = 1/2π *50*63.66*0.  t Z =Z=√(20+20)(20+20)+(50-50)(50-50)=20Ω elde edilir.98-125) =112.98Ω bulunur. Kaynaktan çekilen akım değeri. Pyük =I*I Ryük = (0. Yük üzerinde harcanan aktif güç değeri.5)*20 = 45 W elde edilir.38 = 0.  t Z = √(20+20)*(20+20) + (19. Yük üzerinde harcanan aktif güç değeri .XL = 2π * 20 *0.267 A bulunur.5 A bulunur. I = Vk / Z = 30 / 20 = 1.000001 = 50Ω XL = 2π *50*0.

Pyük = I*I*Ryük = (0. . Şekilde de görüldüğü gibi 50Hz için yükte tüketilen güç maximum olmaktadır. Empedans değeri frekans değeri ile değiştiği için verilen problem için güç ile frekans değişimi şekilde gösterilmiştir. Devrenin toplam empedans genliği.478 W elde edilir.bulunur.  t Z =Z=√(20+20)(20+20)+(100-25)(100-25) = 85Ω elde edilir. Bulunan güç değerlerinden de görüldüğü gibi f=50Hz için kaynak empedansı ile yük empedansı birbirlerini kompleks eşleniği oldukları için yükte harcanan aktif güç değeri maximum olmaktadır.352)*20 = 2. Kaynaktan çekilen akım değeri.352 A bulunur. Yük üzerinde harcanan aktif güç değeri. Örnek 9 . I = Vk / Z = 30 / 85 = 0.352)(0.

f*f = 1 / 4π *4π LC ⇒ f= 1 / 2π √ LC = 1 / 2π √ 0. ayar kapasitörünü de içeren sistem eşdeğeri şekilde gösterilmiştir.238)(0. Devrenin toplam empedansı ise.8 / 16 = 0.1*0. Bu eşitliği sağlayan frekans ise. . XL = XC ⇒ 1 / 2π fC = 2π fL olmalıdır.8 V olduğunda hoparlör tarafından çekilen güç değerini bulunuz. Buna göre. Çözüm . Maximum güç teoreminde anlatıldığı gibi hoparlörün kaynaktan maximum güç çekebilmesi için kaynak empedansı ile yükün empedansının birbirlerinin eşleniği olması gerekir. Zt = Rçıkış + Rhop = 16Ω elde edilir.000001 = 1592Hz bulunur.Yukarıdaki şekilde kuvvetlendirici ve bunun gerisindeki Vgiriş gerilimi. hoparlörü besleyen kaynak olarak kabul edildiğinde. Hoparlörden maximum güç çekilebilmesi için kaynak frekansı ne olmalıdır? Kaynak gerilim etkin değeri 3.1*0.238)*8 = 0. Hoparlörde harcanabilecek maximum güç ise. I = Vk / Zt = 3. Kaynaktan çekilen akım değeri. Pmax = I*I*Rhop = (0.238 A olur.453 W bulunur.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful