P. 1
Stok Kavramı

Stok Kavramı

|Views: 124|Likes:
Yayınlayan: kazzam41

More info:

Published by: kazzam41 on Dec 22, 2011
Telif Hakkı:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as DOC, PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

04/24/2013

pdf

text

original

1. STOK KAVRAMI 1.1.

Stokların Tanımı Bir üretim sisteminde üretilen mamule dolaysız veya dolaylı olarak katılan bütün fiziksel varlıklar ve mamulün kendisi stok kavramı içerisinde düşünülebilir. Stoklar, döner sermayenin bağlı bulunduğu iktisadi kıymeti olan ve bir sermaye yatırımı olarak kabul edilen fiziksel unsurlardır. Genel anlamda stok, üretilen veya satın alınan ve kullanılmak için bekletilen malzemedir. Ekonomik değeri olan, atıl kaynaklar olarak tanımlanan stoklar, birçok işletmede büyük yatırımları temsil ederler. Çoğu zaman stok ve envanter sözcükleri birbirlerine yakın anlamda kullanılmıştır. Ancak bu iki kavram özde farklılık taşır. Stok, somut olup, belli bir sınıra sahip, birikmiş bir düzeydir. Envanter ise, bir birime sahip ölçülmüş stok büyüklüğüdür ve muhasebede genellikle yıl sonlarında yapılan fiziksel sayım yolu ile stok tespiti anlamına gelir. Envanter aynı zamanda işletmenin sahip olduğu malların ve servetin gerekli özellikleri ile birlikte gösterildiği ayrıntılı bir listenin hazırlanmasını ifade etmektedir. Stok’ un, iktisadi yönden bir tarifini vermek gerekirse: “ Ekonomik değeri olan, atıl bir kaynaktır ” diyebiliriz. Bu tarif analiz edildiğinde, şu unsurlar görülecektir: Bu kaynak içinde talep vardır. Talep, stoktan yapılan çıkışlarla karşılanmaktadır. Stoklar ise, yeni girişlerle beslenmektedir. Stokları, bir diğer şekilde şöyle tanımlayabiliriz: Eksiksiz, tahmine dayanan bir ekonomide, zorunlu bir yatırım olup, değişen bir talep veya tam tersi, mevsimlik karakterdeki doğal kaynaklar aracılığıyla karşılanan, devamlı bir talep karşısında, muntazam bir üretimi, süratli ve düzgün satın almayı sağlar. Başka bir deyişle stok, gelecekteki ihtiyaçları karşılamak için, en iktisadi olan stok miktarlarının, işletmenin üretim, satış ve mali durumu da dikkate alınarak belirlenmesini ve stok miktarlarının sürekli kılınmasını kapsar. 1.2. Stok Bulundurma Nedenleri Stok bulundurmanın üç nedeni vardır: 1. Faaliyetin düzenli sürdürülmesi 2. Emniyet 3. Spekülasyon Genel olarak; mamul mallar, yarı mamuller ve hammadde diye üç sınıfa ayrılan stoklar, çeşitli görüş açısından farklılıklar gösterirler. Çeşitli faaliyetler için zamana ihtiyaç olması, talebin değişebilirliği, belirsizlik şartları, işletmenin kapasitesi, stokların oluşmasının ana nedenlerindendir. Üretim sürecinde malzemeler, çeşitli üretim kademelerinde değişik işlemler görmektedir. Bu ise, üretim sistemini dengelemek, daha açık bir deyimle, kademeler arasındaki farklı üretim hızlarının oluşturacağı aksaklıklar veya sistemin bir kısmında meydana gelebilecek arızalardan, sistemin tamamının etkilenmesini önlemek için, yarı mamul stoklarının ortaya çıkmasına neden olmaktadır. Diğer taraftan, son talebin belirlenmesi, yöneticileri tahminler yapmaya yöneltmektedir. Ancak, tahmin edilen talep ile, gerçekleşen talep arasındaki farkların meydana gelmesi, kaçınılmaz bir sonuçtur. Geleceğin belirsizliği nedeniyle, üretimin kesilmesi ve bunun sonucunda, üretim araçlarının atıl bırakılması, fiili ve potansiyel satış olanaklarının kaybedilmesi gibi risklerle karşı karşıya kalınabilir. Bu nedenle, gerçekleşen ve talep edilen arasında farklılık olması normaldir. Bu farklılığı ortadan kaldırmak, stoklarla olur. Bu ifadesi ile stoklar, talep tahminindeki yanılmaların ortaya çıkardığı zararları, minimum kılan unsurlardır. Mevsimlik dalgalanmaların geçerli olduğu piyasalarda, denge unsuru olarak stoklara ihtiyaç vardır. Müşteri talep düzeylerinde değişkenlik, üretimden ziyade, stoklar

aracılığıyla karşılanır. Aynı şekilde, malın üretiminin mevsimlik olduğu durumlarda da, devamlı ve düzenli bir seviyede olan talebin karşılanabilmesi için, üretim devresinde bütün dönemin talebini kapsayacak ölçüde üretim yapmak, bunu stok olarak bulundurmak ve talep edildiğinde, piyasaya sunmak gerekir. Hammaddelerin ve satın alınan diğer malzemelerin stoklanması ise, bütün miktarlarda satın almanın avantajlarını elde etmenin, herhangi bir nedenle aksamasından doğacak riskini, azaltmak gibi nedenlerle gerekli olabilir. 1.3. Stokların Faydaları Stoklar rasyonel esaslara göre faaliyet gösteren ve iktisadi düzende, fonksiyonunu gerektirdiği gibi yerine getirmek isteyen işletmeler için, kaçınılmaz bir unsurdur. Stok bulundurmadan çalışan işletme, stok bulundurarak çalışan işletmeye göre, daha az kârlı ve daha çok masraflıdır. Stok bulundurmadan faaliyet gösteren bir işletme, tahmininin üzerinde bir taleple karşılaştığı zaman, ilave teçhizat ve ilave işgücü bulmak zorunda kalacak, stok tükenmesinden doğan, fiili ve potansiyel talebin kaybı ile karşılaşacaktır. Doğuş nedenleri ne olursa olsun, stoklar fayda sağlayan unsurlardır. Stokların sağladıkları bu faydalar, stokların üretim ve pazarlama faaliyetlerini, birbirinden ayırma fonksiyonuna bağlanmaktadır. Malzeme stoklarının temel fonksiyonu, üretim – dağıtım – tüketim zincirinde, birbirini izleyen kademelerin uyum halinde çalışmasını sağlamaktır. Stoklar, işletmelerde üretim seviyelerinin düzenli olmasını sağlar. Talep miktarı ile, tedarik süresindeki dalgalanmalar, üretimi aksatarak, makine ve teçhizatın atıl kalmasına neden olur. İşletme, stok bulundurarak, üretimin duraklamasından doğacak bu zarardan, kendisini korumuş olur. Ayrıca, teçhizat ve işgücünden de, daha rasyonel olarak yararlanır. Yine stoklar sayesinde, üretim ve tedarik işlemlerinin en az masrafa sebep olacak miktarlar halinde, düzenlenmesi sağlanmış olur. İşletmenin ürettiği mala yönelen talep, önceden tahmin edilen dalgalanmaları gösterdiğinden, ek kapasiteye ihtiyaç duyulmadan, stoklar yardımı ile talepteki artışlar karşılanabilir. Stoklar, talep tahminlerinin hatalı olmasından doğacak sonuçları hafifletir, tüketicilere kısa zamanda ve üstün bir seviyede hizmet temin eder. Stokların sağladığı faydaları, prodüktivite ve rekabet gücünü arttırıcı etkileri bakımından, iki grupta düşünebiliriz. Buna göre stoklar, perakendeciyi, toptancıyı, üretim faaliyetleri içinde çeşitli safhaları ve tedarik kaynaklarını birbirinden ayırır. Dolayısıyla, üretim faaliyetlerinin verimi artar, talebin zamanında karşılanması sağlanır. Talebin zamanında karşılanmasının, işletmeye sağladığı fayda, talebin zamanında karşılanmaması halinde ortaya çıkacak kayıplarla belirlenir. Bu kayıplar, kısa vadede karşılanamayan satışların, dolayısıyla satış kararlarının kaybı, uzun vadede, müşterilerdeki güvenin zayıflaması kaybıdır. Endüstri işletmelerinde, girdi kalemi olarak stoklar, üretim faaliyetlerinin, daha düzenli şekilde devamını sağlar, üretim kapasitesinin, daha verimli kullanılmasını mümkün kılar, üretim faaliyetlerinin minimum maliyete sebep olacak şekilde planlanmasını ve bunun bir sonucu olarak da, toplam maliyetlerin, minimum düzeyde seyrini gerçekleştirir. Stoklar, sağladıkları faydalar nedeniyle, tasarruf unsurlarıdır. Ancak, stokların aynı zamanda maliyet nedeni olmaları, sağlanan bu tasarrufların, stoklardaki artışlarla, doğrusal bir ilişki içinde artmadığını gösterir. Bu durumda, stoklara ilave edilen, her birimin sağladığı marjinal tasarruf, azalarak artar ve belli bir ölçüden sonra, stoklarla ilgili maliyetler, stoklardan sağlanan tasarrufları aşar. Rasyonel davranmak isteyen bir işletme, stokların sağladığı tasarruflarla, sebep oldukları maliyetler arasında, ekonomik bir denge kurmak suretiyle, kendisine minimum maliyete sebep olacak, stok seviyelerini tespit etmek durumundadır. Aslında stok kontrolünün esas gayesi, belirli bir stoku elde bulundurmak veya bulundurmamaktan doğan maliyetleri, minimum kılmak başka bir deyişle, elde stok bulundurmakla doğacak maliyetlerle, bulundurmamaktan doğacak kayıplar arasında, bir

Bu yöntem ayrıca.4. 1. Burada.Yedek Parçalar . stokların sınıflandırılması gerekir. işletmenin stoklara bağlayabileceği para miktarına. bir işletmenin. sipariş için bir ölçü olamaz. çok çeşitli şekillerde olabilir. Mamul Stokları 2.İşletme Malzemeleri 2. stok kontrolü konusunu incelerken öncelikle. Stok Politikasının Önemi Stok politikası kavramı genel olarak. ton. Yarı Mamul Stokları 3. Bundan başka. verilerle.1. Bu oran. STOK POLİTİKASI 2. Bu yüzden. aynı karakterde değildir. ortak temel oluşturur. Yani. günlük tüketim miktarları cinsinden belirlenmesinin bu üstünlüklerine karşılık. stokların. ölçümü yapılan geniş çaptaki değişik malzeme istekleri arasında. Stok politikası. bir malın tüketim hızı ( fiili ve tahmini olarak ) ile. günlük tüketim miktarları yöntemi.Satın Alınan Montaj Parçaları . eldeki ve siparişteki mal miktarları ile birlikte gözönünde tutar. eldeki veya siparişe bağlanmış bulunan. tüketim günü veya fiziki miktarlar cinsinden.dengenin sağlanmasına çalışmaktır.Hammaddeler . belirlemenin uygulanabilir olmasına karşılık. uygun şekilde dengeye getirilmiş bir stok bulundurmak için. stok miktarı arasındaki oran ile ilgilenir. Ancak. stokların üretim sürecindeki yerlerine göre sınıflandırılması gösterilecektir: 1. Böyle bir sınıflandırma. TL gibi çeşitli standartlarla. Daha yaygın olarak kullanılan. malzeme kullanma hızını. İşlem Öncesi Stoklar . işletmenin belli devreler arasındaki stok durumunun karşılaştırılmasında yardımcı olur. litre. yani finansman gücüne . 30 günlük tüketimi karşılayacak kadar sipariş vermeyeceğidir. Stokların Sınıflandırılması Stoklar farklı durumlarda ve farklı amaçlarla elde bulundurulur ve stok terimi ile anlatılan unsurlar. günlük tüketim miktarları. metre. unutulmaması gereken nokta. “ fiziki miktarlarla ” veya “ günlük tüketim miktarları ” ile ifade edilebilir.

idare giderlerinde tasarruf sağlama. Şayet. etkin bir kontrol sistemi yadsınamaz. Stok Politikasında Etkinlik Sağlanması Stok yönetimi politikasında etkinlik sağlanabilmesi için. eldeki stokların fiilen bu miktarların altına düşüp düşmediği.2. işletmeye pahalıya mâlolur. zamanında temini gerekir. yeterli değildir. aşağıdaki bilgilerle donanmaları gerekir: • Tedarik süresi • Elde bulunan miktar • Sipariş edilen miktar • Emniyet stoku İşletmelerde. Bu ana grupların. Kuşkusuz stok bütçeleri. stoklardan kaçınmak gerekir. yöneticileri ayrıntıya boğduğu gibi. ayrıma tabi tutulmalıdır. daha uygun bir politika olacağı açıktır. Bir kısım stok kalemlerinin. kaç günlük stokla çalıştıklarını hesaplamak yerine. stok politikalarının amaçlarını. sağlıklı karar almayı da güçleştirebilir. işletme üretimde kullandığı birçok maddeyi. diğer stok kalemlerine uygun oranlarda bulundurulması. yöneticiler elinde.cevap verebilecek bir stok politikasının. yarı mamul. yöneticilerin stoklarla ilgili olarak. tüm departmanların katkısıyla kurulacak. etkin bir kontrol aracıdır. Stok yönetimi politikasında etkinlik sağlanabilmesi için. yöneticilere bilgi akışının. stok bulundurma masrafları yüksektir. kontrol konusunda yöneticiler için yol gösterici olduğu gibi. “ çok az ” veya “ kötü ” bir şekilde dengelenmiş. Hemen hemen bütün endüstri işletmeleri. stokların sınıflandırılması ve gruplara ayrılması gerekir. 2. başta satış olmak üzere. dönemsel gelirlerle. Bu nedenle stoklar. Buna karşılık. sınıflandırmanın yararlarını ortadan kaldırabilir. stoklara ilişkin karar almayı kolaylaştırma. planladıkları süre ve devir hızı ile karşılaştırmak suretiyle değerlendirebilirler. Stoklara ilişkin bazı oranlar. Asgari stok miktarları tespit edildikten sonra. yönetim açısından yararlı olmakla beraber. aşırı derecede ayrıma gitmek. her bir stok kalemini ihtiyacına göre ayarlamalıdır. stok ve stok hareketleri konusunda. yani stok kalemlerindeki dengenin bozukluğu işletmeyi güç duruma düşürür. stokta bulunduruyorsa. ilgili dönem giderlerinin uyumunu belirler ve yönetimin ileride alacağı kararlara dayanak olur. Bu faktörlerin ışığı altında. Gereğinden fazla. stoklarda istenmeyen gelişmelerin anında saptanması ve gerekli önlemlerin anında alınması gerekir. Ancak. devamlı kontrol ile. “ optimum stok yatırım düzeyini planlamak ” ve “ kontrol kanalıyla planlanan optimum düzeyleri muhafaza etmek ” şeklinde sıralayabiliriz. Yine etkin bir stok yönetimi politikasında. işletme yönetimince alınabilecek önlemlerin başlıcaları aşağıdaki gibidir: . “ Çok fazla ”. Etkin bir stok kontrol düzeninin sağlanması için. ellerinde kaç günlük stok bulunduğu veya stokta kalış süresidir. Stokların iyi hesaplanması. Stoklarla ilgili bilgilerin düzenli ve yararlı olabilmesi için. Yöneticilerin bu amaçla kullanabilecekleri oran. stoklar sınıflandırılırken. yöneticilere gerekli bilgileri sağlayacak şekilde. Yöneticiler. sürekli olarak kontrol edilmelidir. alt gruplara ayrılması gerekir. Bu tip stoklar. gerekli koşulların başında. nedenleriyle sınıflandırmaktadır. stokları az sayıda birkaç başlık altında toplamak. stokları. mamul ). olağanüstü veya beklenmeyen gelişmeler hakkında da yöneticileri uyarır. stok devir hızını da bulabilir ve bu süreyi veya stok devir hızını. Örneğin ( hammadde.

Stok Kontrolü Kavramı. bazı stok kalemlerinde de aşırı birikimlere sebep olabilmektedir. mal veya hizmet üreten sistemde kabul eder. teknolojik faktörlere bağlı olmakla beraber. Üretim işlemlerinin hızlandırılması. Bundan çıkarılacak sonuçlar: a) Stok kalemlerinin stokta tutuldukları sürece bir kullanım değerine sahip olmadıkları b) Daha çok gelecekteki kullanım veya tüketim sonucunda sağladıkları fayda ve sonrası için elde tutuldukları şeklinde özetlenebilir. yarı mamul stokunda birikime yol açmadan. aksamalara yol açtığı gibi. yöneticilerin de alabilecekleri tedbirle bu süre kısaltılabilir. e) Stoklar için en uygun değerlendirme yöntemi uygulanarak. üretim sürecinin tamamlanması için. b) Satın alma ( tedarik ) ve üretim bölümleri arasında. 3. elde tutulan stok miktarının çeşitli şekiller de. gerekli sürenin uzunluğudur. Endüstri işletmelerinde yarı mamul stokunu tayin eden en önemli faktörlerden biri de. gerçek dışı kârlar üzerinden. stok kavramı içinde düşünülebilir. Bazı kalemlerde aşırı birikim. bazı stok kalemlerinde aşırı şişkinliğin önlenmesi. Tedarik ve üretim bölümleri arasında işbirliğinin sağlanamaması. .1. Sipariş üzerine çalışan atölye büyüklüğünde bir sistemde stok bulundurmaya gerek yoktur. Stoklanan maddelerin elde tutulmalarının arkasındaki gerekçe ne olursa olsun. yakın bir işbirliği sağlanması. Stoklar sözkonusu varlıkların miktarı veya parasal değeri ile ölçülür. ya da gelecekte bugünküne oranla daha büyük faydalar sağlamak. Kavramın daha geliştirilmesi halinde. Bir üretim sisteminde üretilen mamule dolaysız veya dolaylı olarak katılan bütün fiziksel varlıklar ve mamulün kendisi. üretimde duraklamalara. Zira. genel olarak stok tutarını yükselterek finansman gereksinimini arttırmaktadır. stokların daha çok gelecekteki bir talebi veya ihtiyacı karşılamak. zaman kayıplarının önlenmesi. bilimsel olarak kontrol edilmesi sanatıdır. Üretim sürecinin uzunluğu. hızlı bir üretim artışına olanak verir. hammaddeler sipariş alındıktan sonra tedarik edilir ve mamul bittiğinde müşteriye derhal teslim edilir. ileride gelinmesi beklenen bir problemin çözümündeki riski azaltmak. ekonomik taleplerle karşı karşıya olan bir işte ( piyasada ). Bu sistemin içinde işlem görmek üzere bekleyen veya görünen ve bu değişim sürecinden çıktıktan sonra sistemin çıktısı halini alan ve başka sistemlere gönderilmek üzere bekletilen her şey stok olarak ele alınabilir. c) Üretim süresinin kısaltılması. üretim faaliyetlerinin kesintisiz devamının sağlanması gibi önlemler. STOK KONTROLÜ 3. üretim akışının iyi organize edilmesi. iadelerin ve firelerin azaltılması sağlanır. başarılı bir yerleşme planı ile. Stok kontrolünün gereği gibi yapılamaması. d) Kalite kontrolüne gereken önem verilerek. Tanımı Stok kontrolü. vergi ödenmesi önlenir. üretim için gerekli hammadde veya yarı işlenmiş stoklarda dengesizlik yaratmaktadır.a) Çeşitli stok kalemleri arasında denge sağlanarak.

artışları endişe ile karşılaşılan ve devamlı kontrol edilmesi gereken bir duruma gelmiştir. bugün. birbiriyle ilişkili olan masrafları. yeterli hammadde stoku bulundurulduğu bilindiği halde. tutarak. malzemelerin ve ürünlerin gerektiği zaman yeterli miktarda sağlanmasını güvence altına almalı ve aşırı stok maliyetlerine engel olmalıdır. mamul çeşidi arttıkça. İşletmeci için stoklar. Bazı kitaplarda stok yerine. Stok kontrolünün başlıca amaçları şunlardır: • Stok yatırımını minimize etmek • Depolama giderlerini minimize etmek • Üretimin hammaddesiz ve yarı mamulsüz kalmasını engelleyecek miktarda stok bulundurmak • Etkin bir stok kayıt sistemi kurmak • Muhasebeye. satın alma bölümü ile işbirliği yapmak 3. imalat bölümleri arasına dağılmış halde. malzeme sayımlarını gerçekleştirmek ve sonuçları kontrol ederek. uygun bir stok politikası belirleyerek. aslı İngilizce’ de “ Inventory ” olan “ envanter ” kelimesinin kullanıldığı görülür. gerek stok bulundurma amaçları farklı olan hemen her türlü işletme için yadırganmayacak büyük önemleri vardır. faaliyetlerini sürdürebilmek için stokları üzerinde daha titiz kontrol kurmuşlardır. gerek faaliyet alanları ve amaçları. İşletmelerin bu stoklara sahip olmamalarının da yarar ve sakıncaları vardır. birkaç önemsiz parça yüzünden tüm imalatın aksaması gibi durumlara rastlanır. ayrıntılı bir şekilde tutmak. Stok kontrolü. Yanlış stok politikaları seçilmesi veya uygulama hataları yüzünden. Üretim sistemi büyüdükçe. Rekabet şartları güçleşen ve kâr marjları azalan işletmeler. Aynı şekilde Türkçe literatür de envanter sözcüğünün her iki anlamıyla da kullanıldığı görülür. sözcük dönem sonundaki veya belirli dönemlerde işletmelerde yapılan mal sayımı anlamında kullanılmaktadır.Bir anlamda gelecekte sağlanacak daha büyük fayda gelir ve uğruna bugünkü tüketim ve kullanımdan vazgeçmek şeklinde yorumlanabilecek olan stokların.2. “ envanter almak ” şeklinde alınırken. İşletmeler. daha titiz bir stok politikasını da zorunlu hale getirmiştir. ucuz satış gibi tedbirlerle fazla . pek çok işletmenin kritik duruma düştüğü bir gerçektir. Yatırımlarındaki verimliliğin artması. işletme bünyesinde. aksaklıkları ortaya çıkarmak.3. Bazı işletmelerde. Stok Kontrolünün Amacı ve Önemi Stok kontrolünün amacı. sipariş verilen malzemelerin kayıtlarını. Bazen büyük nakit sıkıntısı içinde olduğu belirtilen bir işletmede. minimum düzeyde tutmaktır. istenen anda. yöneticileri işletme sermayesini daha dikkatli ve rasyonel kullanmaya yöneltirken. Stokların İşletme Açısından Önemi Modern üretim sistemlerinde stoklar her kademeden yöneticiyi yakından ilgilendirir. Özellikle muhasebe ile ilgili yazılmış eser ve uygulama çalışmalarında “ envanter çıkarmak ”. üretim sürecinde kullanılan hammadde ve malzeme girdi ve çıktılarının kayıtlarını. Halbuki etkin bir stok sisteminde her bölümün rolü vardır. genellikle yıl sonlarında yapılan fiziksel sayım yolu ile stok tespiti anlamına gelir. 3. stok bulundurmayı zorunlu kılar. talep ve imalata ilişkin faktörlerdeki belirsizlik ve aralarındaki ilişkilerin karmaşıklığı. nakit ihtiyacını karşılayabilecek miktarda lüzumsuz yarı mamul stokları bulunduğu görülür. Asırlarca önce servetin göstergesi olan stoklar. kâr zarar hesaplarında yer alan rakamlar sadece finans yöneticilerini ilgilendirir. tedarik. Fakat bu kelime muhasebe de. stok konusunda doğru ve yeterli bilgi vermek • Ekonomik sipariş için.

daha sonra kullanılsalar dahi. Fakat amaç. İhtiyaç olunduğunda. Tedarik ve satış masrafları azalır. miktar olarak. düzeltme için vakit geçmeden müdahale edilebilir. gerekse. maliyetleri minimum kılan bir karar problemi ile karşı karşıya kalınır. Faaliyetin sürdürülmesi için. Stoklarla ilgili bazı maliyet unsurları arttığı ( veya azaldığı ) zaman. bir başkası için isabetsiz bir politika olabileceği gibi. Belli bir zamanda. Böyle bir sistemin işletme ekonomisi açısından sağlayacağı yararlardan başlıcaları şöyle sıralanabilir: 1. herhangi bir endüstri işletmesinde. Dikkatsizlik yüzünden ziyan olan malzeme ve mamullerin miktarı azaltılır. elde “ daha az stok bulundurulması ” sonuçlarını doğuracaktır. toplam maliyetlerin minimum kılınmasıdır. ayrı bir önem taşıyan stoklar. Belirli koşullarda küçük olan stoklar. diğer bazı maliyet unsurları da artmakta ( veya azalmaktadır ). Özellikle. doğrudan maliyetlerle ilgilidir. 3. alınan kararlar maliyetleri değil. Stok Kontrolünün Organizasyondaki Yeri . sağlam olan bir stok politikası. Gerek bilançonun aktif tarafında bir varlık olarak yer alması. bu miktar malzeme. yöneticiler. hangi kalemler üzerinde kontrol kurulacak. gereğinden çok veya az. olumsuz yöne çevrildiğinde. stokları ortadan kaldırmaktır. İşletmenin amacı. Bu nedenler. tamamen şişkin bir stok haline gelebilir. düşük fiyatlar. 3. yeniden biçimlendirmek zorundadır. yüksek fiyata satın alınmış stoklar ve stokta kullanılmadan duran malzemeler. daha da büyük önem kazanmaktadır. stoklarını daha önceden kontrol etmeye başlamışlardır. Bir endüstri işletmesi açısından. Bu ifadesiyle “ stok yönetimi politikası ”. Malzeme ve parça yokluğu yüzünden boş beklemeler minimuma iner. gerekli stok miktarının çerçevesini. çok çabuk fazla stok haline gelebilir. Etkin bir stok kontrolü için. Bu faktörler. işletme gereksinimlerine uygun düzeylerde bulundurulmalıdır. üretim faaliyetlerinin ana unsurunu oluşturması nedeniyle. Ancak.4. daha ucuza satın alınabildiği için. bir düşüşle karşı karşıya kalındığını hissedeceklerdir.5. ne olacak kararlarının. Şu hususu da belirtmek gerekir ki. maliyetleri minimum kılan bir karar probleminde. zamana göre değişiklik gösterebilir. ileride yapılacak “ siparişler hacminin daralması ”. çok az olan stok miktarı. ne ölçüde. hammadde tedarik ve stoklaması. İşletmeler. stoklama politikalarını. Üretim faaliyetlerinin düzgün biçimde yürütülmesine yardımcı olur. İş istasyonları arasındaki yığılmalar azalır. Stoklara bağlanan parça tam ihtiyaca göre saptandığından sağlıklı bir finans yönetimine imkan sağlar. satış hacminde. enflasyon olgusunu değerlendirerek. bir süre sonra. satın alma veya üretim siparişlerinin miktarı. Piyasanın genel gidişi. koşullar değiştiği zaman. bir kayıp ifade ederler. hatta aynı endüstri işletmesi için dahi. 6. 5. “ ne kadar ” ve “ ne zaman ” sipariş verilmeli sorularına cevap gerektirir. aynı zamanda maliyetin de düşmesine neden olacaktır. 4. stoklarla ilgili olarak.stoklarını nakite çevirdiklerinde zarara uğradıklarından. enflasyonist dönemlerde. üretimde ve dolayısıyla önemli derecede malzeme ihtiyacında. Bu nedenle. miktar ve zamanı ifade eder. bir karar verme problemidir. 2. 3. üretim ve satış planlaması belirler. Etkili bir maliyet muhasebesi sisteminin ihtiyacı olan bilgilerin pek çoğu kolay ve duyarlı biçimde toplanabilir. Üretim programlarının kolay ve gerçeğe uygun düzenlenmesi mümkün olur. her kalem için satın alma veya üretim emirleri ne zaman çıkarılacak. optimal çözümü gerekir. stoklarla ilgili olarak. Stok Kontrol Politikası Stok kontrolü.

beklemelere ve yığılmalara neden olacak. dar anlamıyla ele alınıp ikincil derecede bir fonksiyon olarak görülmesi ve üretim bölümüne bağlı bir alt birim olarak örgütlenmesi doğru değildir. 3. Bu nedenle. organizasyonlarda değişik şekillerde göstermek mümkündür.6. diğer bir ifade ile maliyet. üst yönetim tarafından ele alınması örgütlenmenin temel ilkelerindendir. bir denge unsuru olarak yarı mamul stoklarını ortaya çıkarır. tedarik faaliyetlerinin. talebin değişebilirliği. bunu stok halinde muhafaza etmek ve talep geldikçe arz etmek gerekmektedir. devamlı ve istikrarlı bir seviyede olan talebin karşılanabilmesi için. Mevsimlik dalgalanmaların geçerli olduğu mallarda denge unsuru olarak stoklara ihtiyaç vardır.Stok kontrolü kapsamına giren faaliyetleri. Stok kontrolünde belli başlı üç fonksiyon vardır: 1. en üst yönetim basamağına doğrudan bağlı ve üst yönetim yetki ve sorumlulukları ile donatılmış olarak örgütlenmesi. ve sonuçta üretim maliyeti artacaktır. modern işletmecilik anlayışına daha uygundur. gelecek talebin belirlenmesi. üretim tipine veya başka faktörlere bağlı olarak. Elde Stok Bulundurma Nedenleri Taleplerin tam ve iyi olarak bilinebildiği ve mal arzını sağlayanlardan tam zamanında malın . Depolama 3. işletmelerde stokların varlık nedenleridir. diğer ünitelerle olan ilişkileri büyük önem taşır. Diğer taraftan. 3. yarı mamuller ve hammaddeler diye üç sınıfa ayrılan stokların doğuş nedenleri çeşitli açılardan farklılık arzeder. stok kontrolünün etkinliğini arttırır. stoklarla mümkün olacaktır. belirsizlik içinde bulunan yöneticileri tahmin yapmaya yöneltmektedir. üretim devresinde bütün dönemin talebini kapsayan ölçüde üretimde bulunmak. Genel olarak mamul mallar. Bu eşitsizliğin eşitlik haline dönüştürülmesi. Bu nedenle fiili ve tahmin edilen talep arasında bir dengesizlik olacağı açıktır. stok kavramı içinde düşünülebilir. çeşitli finansal durum. işletme kapasitesi. yönetim politikalarına. varlıkların miktarı veya parasal değeri ile ölçülürler. İşletme açısından önemli faaliyetlerin. Çeşitli faaliyetler için zamana ihtiyaç olması. Aslında stok kontrolünün organizasyonda alabileceği yerden çok. Aynı şekilde malın üretiminin mevsimlik olduğu durumda. Bu ilişkilerin verimli bir haberleşme düzeni içinde sağlıklı yürütülmesi. Ancak tahminlerde yanılmalar olabilir. stok kontrolünü onunla ilgili bölüme bağlamak yerinde olur. Stoklar. Stok kontrolü. Üretim kademeleri içinde birbirini izleyen işlemlerin farklı üretim hızları içinde bulunmaları. Aksi halde stoklar tarafından dengelenmeyen üretim hızları. Stok kayıtlarının tutulması Bunlardan ağırlık taşıyan hangisi ise.7. muhasebe veya imalat departmanlarından birinin içinde yer alabilir. belirsizlik şartları vb. talep tahminlerindeki yanılmaların ortaya çıkardığı zararları minimum kılan unsurlardır. kâr ve işletmenin geleceği üzerinde büyük etkisi bulunan eylemlerin. Satın alma ve satış 2. Bu durumda stoklar. Bunun aksine. Stokların Doğuş Nedenleri ve Stokların Faydaları Bir üretim sisteminde üretilen mamule dolaylı veya dolaysız olarak katılan bütün varlıklar ve mamulün kendisi. Üretim faaliyetlerinde malzemeler çeşitli işlemler görmekte ve bu işlemler çeşitli üretim kademelerinde yapılmaktadır. Bazen ayrı bir müdürlük olarak organize edildiği de görülür.

2. Bu durum müşterinin memnuniyetinden dolayı artan talebi karşılamaya yardımcı olur. herhangi bir şekilde elde stok bulundurmaya. Bu durumda parçaların ve grupların montaj noktasında stokta bulundurulması. Çok yüksek depolama maliyetleri ile karşılaşılır. Ortalama mal teslim süresinden daha uzun bir süreye karşı bir sigorta gibi kullanmak. stoklar arz ve talep dalgalanmalarına karşı bir tampon görevi yaparlar. daha yüksek stok seviyesinin mevcut olduğu bir durumdan daha sık mal siparişi vermek gerekecektir. 4. Ortalama talepten daha yüksek taleplere karşı bir sigorta gibi kullanmak. Yaz dönemlerinde kömür satın alan bir aile reisi. Stoklara bağlanmış sermaye nedeni ile para alternatif kaynaklar için kullanılmaz. 3. bu gecikme müşteri kaybına neden olur. Mevsime ve diğer fiyat dalgalanmalarına karşı avantaj elde etmek. kömür fiyatlarındaki tasarrufu gözönüne alır. 3. bir sermayenin bağlanmasıdır. Bir maldan çok miktarda alınması sonucunda birim maliyette azalma. Halbuki pratikte talep bilinemez ve mal arzını üstlenenler çoğunlukla mal tesliminde geç kalırlar veya teslimi erken yaparlar. diğer maliyetleri dengeleyebiliyorsa gerekenden fazla mal almak ( depolama ve elde tutma maliyetlerine nazaran ) avantajlı olabilir. 2. Müşteri talebinin karşılanamaması nedeniyle. 5.teslim edilebildiği bir piyasanın var olduğu ideal bir dünyada. Bu durumda müşteri kaybına sebep olabilir. daha ağır basan artan depolama ve yatırım maliyetlerinden çok. . Bu durum. işçilik. Ayrıca hasar ve bozulma masrafları da gözönüne alınmalıdır. İskonto mallarından yararlanmak için. Bir stok kontrol sisteminin amacı. Stok bulundurmanın başlıca sebepleri şöyle sıralanabilir: 1. 3. piyasanın durgun olduğu bir dönemde talebi teşvik eder. Çok az stok bulundurmanın bariz dezavantajları vardır: 1. stok bulundurma gereği olan bütün işlerde karşılaşılan bütün maliyetleri düşürmek. üretim sisteminde ortaya çıkan bir talebi karşılamak için bir tampon görevi yapar. Böyle olmasına rağmen kömür üreticileri için bu mevsime bağlı fiyat düşümleri. Böylece talep yıl boyunca canlı tutularak üretim maliyetleri azaltılır. Bu durum genellikle stok kontrolünde sevk ( tedarik ) zamanı ( Lead time ) olarak ifade edilir. belirli bir müşteri servisi sağlamak vb. müşteri nezrinde firmanın itibarını korumak için özel imalat usulleri ve program dışına çıkma gibi bazı pahalı yollara başvurulur. işin kârlılığını arttırmak. Ürünlerle ilgili birçok parça ve grupların her birinin aynı zamanda en son montaj noktasına ulaştırılması yönetim açısından hemen hemen imkansızdır. Müşteri talebi çoğunlukla karşılanamaz. Depolanan ürünün modası geçtiğinde. elde tutulan stok miktarını korumaktır. Böylece daha yüksek tedarik maliyeti ortaya çıkar. Özellikle müşteriler bu malı başka bir kaynaktan temin edebiliyorlarsa. imalatta kullanılan tali maddelerden biraz karmaşık. Bu hatalı. 2. peşin satış değeri ancak hurda fiyatına eşit olan satılamayan bir mala. Rasyonel bir servis sağlamak için. Bunlar yalnızca depo. ama gerçek durumda. Parçaların eksikliğinden doğan üretimdeki gecikmeleri en aza indirmek için. Müşterinin mal kontenjanları malları geç kaldığında bir mazeret bulunarak tamamlanamaz. ısıtma gibi maliyetleri kapsamaz. buna rağmen bütün parametreleri tamamen bilinen veya bütünü ile tespit edilebilecek bir liste yapmak olacaktır. bu maldan geniş bir stok bulundurulması istenmeyen bir durumdur. gibi bazı işletme ölçütlerini optimize etmek ve bu amaçlarla. Ayrıca yüksek stok seviyesinin dezavantajları da şöyledir: 1.

stoklarla ilgili daha şuurlu bir politika takibi. prodüktivite artışları. ayrıca mühendislerin işletme içinde önem kazanmaları da meselelere ilmi yaklaşım tarzları getirilmesine yardım etmiş ve bu suretle stok kontrolünün gelişmesine sebep olmuştur. stok politikası olarak bilinir. yığın halinde ( kütle üretimi ) üretim gibi ) mamulün miktar ve çeşit itibari ile artmasına. Bu kurallar serisi. işletmenin yatırımlarının kârlılığını . İşletmelerin Zararları İşletmelerin fazla stoklarını elden çıkartmak için aldıkları tedbirler ( ucuz satış gibi ) neticesinde uğradıkları zararlar. Ayrıca işletmelerin büyümesi stok kontrolü sayesinde küçümsenmeyecek miktarda tasarrufların sağlanmasını mümkün kılmış ve stok kontrolü işletmeler için cazip bir konu haline gelmiştir. 5. mamul bünyelerinin komplike bir hal almasına neden olurken.8. Bir işletmenin stok bulundurma politikası. stok kontrolünü kaçınılmaz bir unsur haline koyarken diğer yandan da işletme iktisadı eğitiminin gelişmesi. bu stokun nasıl ve ne zaman yapılacağını bildiren kesin kararla ilgili bir seri kurallar yürütülür. Stoklara yüksek miktarda para bağlamak ister istemez işle ilgili diğer faaliyetler için elde daha az paranın olmasına neden olur. Buna karşılık piyasadaki malın fiyatı yükseldikçe nakit kâr elde edilir. bu kontrol edilmesi gerekli hususlar olarak ortaya çıkmakta ve artışları endişe ile karşılanmaktadır.4. Yüksek seviyede bir hammadde stoku bulunduğunda piyasada ani fiyat düşmelerinde malın daha önceki yüksek fiyat satın alınmış olması dolayısıyla bir nakit kaybı meydana gelir. Bütün bu sayılan faktörler. kıt bir faktör olan çalışma sermayesini daha ihtiyatlı ve rasyonel bir şekilde kullanmaya. yeniliklere açık bir işletmeci kadrosunun yetişmesini sağlamış. zorunlu hale gelmiştir. diğer yandan işletmeleri bir stok problemi ile karşı karşıya bırakmıştır. Stok kontrolünün bir bütün olarak uzun devredeki gayesi. 3. sevkederken. İşletmelerin Sayıca Artması ve Büyümesi İşletmelerin sayıca artması neticesinde kâr marjları azalmış ve rekabet şartları ağırlaşmıştır. Stok kontrolünün önem kazanmasında ve gelişmesinde rol oynayan faktörler şöyle sıralanabilir: Üretim Tekniğindeki Gelişmeler Üretim tekniğindeki gelişmeler ( otomasyon. Rekabet şartlarına dayanabilmek kâr marjları ile hayatlarını devam ettirebilmek için işletmeler stokları üzerinde daha titiz bir kontrol kurmaya yönelmişlerdir. ilgilileri daha önceden stokları kontrol etmeye zorlamıştır. Döner Sermayenin Daha Rasyonel Olarak Kullanılma Mecburiyeti Sermaye için artan ihtiyaç ve yatırımların çoğalan verimliliği işletmeleri. Stok Kontrolünün Önem Kazanmasında Rol Oynayan Faktörler Bundan önceki asırlarda servetin belirtisi olarak telakki edilen stoklar.

Bunlar şöyle özetlenebilir: • Stok tükenmelerini belli ve kabul edebilecek bir sayıda tutmak sureti ile tüketiciye üstün seviyede hizmet temin etmek ve işletmenin rekabet imkanlarını arttırmak • Sipariş ve stok bulundurma masraflarını asgariye indirecek şekilde tedarik işlemlerini organize ederek. Ünite değeri . İşletme için asgari masrafa neden olan stok seviyesini tayin ederken. işletmenin iktisadi miktarlarda stok bulundurmasını sağlamak. Stok kontrolü. yani siparişin miktar ve zamanının ne olması gerektiği konusunda bir karar verirken. İşletme için minimum masrafa sebep olacak stok seviyenin tayini ise her şeyden önce bir karar alma meselesidir. Bu iki sorunun cevabını verirken stok probleminin bünyesine uygun modeller kurulacak adı geçen sorulara matematik yolla cevap vermeye çalışılacaktır. Stok kontrolünde matematiğin büyük ölçüde uygulanması.artırmaktır. tedarikin zaman ve miktarı ile ilgili olarak sistematik usuller ortaya koyar ve bunlara uyulmasını temin eder. Stoklarla ilgili masraflar 2. yukarıdaki hedeflere ulaşmak için. asgari bir yatırıma neden olacak şekilde bulundurmaktır. Talep durumu 3. bir stok kalemi ile ilgili olarak cevaplanması gereken “ ne kadar sipariş verilecek ” ve “ ne zaman sipariş verilecek ” sorularıdır. gerekli miktar ve kalitede stoku gerekli zamanda. Daha açık bir ifade ile. bu optimum seviyenin tayininden ibarettir. işletmenin isteklerine uygun olarak. sezgi yoluyla verilen kararların yerlerini ilmi karar verme usulüne terk etmesine neden olmuştur. Bunlar. işletmeye minimum masrafa mal olacak stok seviyesinin tespiti. aşağıda belirtilen dört faktörün bilinmesi gerekir: 1. 3. Stok kontrolü ile yapılmak istenen de. stoklarla ilgili değişkenler arasındaki fonksiyonel ilişkiler ifade olunurken geniş ölçüde matematikten yararlanılır. Adı geçen sistematik usullerin tespitinde. Optimum Stok Seviyesinin Tespiti İçin Cevap Verilmesi Gerekli Sorular ve Bilinmesi Gerekli Faktörler Her stok kalemi için o kalemle ilgili toplam masrafları minimize edecek bir stok seviyesi mevcuttur. Kısaca stok kontrolünün gayesi. stok kontrol sistemini belirleyen ve üzerinde karar alınmasını gerektiren iki değişkendir. iki karar değişkenine bağlı olmaktadır. Tedarik müddeti 4. Stok kontrolünün bununla birlikte kısa devrede de bazı hedefleri vardır.9. Ne kadar sipariş verilecek ve ne zaman sipariş verilecek soruları. denilebilir.

Amaç.2. Fonksiyonlarına Göre Stoklar a) İşlem ve hareket stokları ( Process and movement stocks ) b) Organizasyon stokları ( Organization inventoires ) b1) Emniyet stokları ( Safety stocks ) b2) Beklenilen veya mevsimlik dalgalanmalara karşı koruyucu stoklar (Anticipation inventoires ) b3) Devre stokları ( Cyale stocks ) II. Bu nedenle rasyonel bir stok yönetiminde ilk hareket noktası. Stok terimi ile ifade edilen unsurlar. diğer bazı maliyet unsurları da artmakta veya azalmaktadır. stokların bir tasnife tabi tutulması olmalıdır. stoklarla ilgili olarak maliyetleri minimum kılan bir karar problemi doğrudan maliyetlerle ilgilidir. Stoklarla ilgili bazı maliyet unsurları arttığı veya azaldığı zaman. bir karar problemidir. Stok Yönetim Problemleri Stok yönetim problemi. toplam maliyetin minimum kılınmasıdır. bir işlem sonucunda tespit edilen elde mevcut mallar hammadde ve malzeme gibi maddi varlıkları ifade eder. Bu nedenle. Özetle. stok yönetim problemi. Ancak böyle bir tasnif çokluk ve çeşitlilik gösterir: I. miktar ve zamanı ifade eder. Stoklarla ilgili araştırmaların neleri ihtiva etmesi gerektiği hakkında pek çok farklı görüş vardır. STOK ÇEŞİTLERİ VE STOK YÖNETİM PROBLEMLERİ 4.1. Stok Çeşitleri Stoklar.4. Bu soruların cevaplarını vermek üzere pek çok araştırmacı matematik modeller ve teknikler geliştirmişlerdir. Farklı durumlarda ve farklı amaçlarda elde bulundurulurlar. Bunlar: . Üretim Prosesi İçindeki Durumlara Göre Stoklar a) İşlem öncesi stoklar a1) Hammaddeler a2) Yedek parçalar a3) Satın alınan montaj parçaları a4) İşletme malzemeleri a5) Konsinye stoklar b) Yarı mamul mallar ( Process stocks ) c) Mamul mallar c1) Yavaş hareket eden stoklar c2) Modaya tabi stoklar c3) Ölü stoklar 4. aslında aynı karakterde değildirler. Ancak alınan kararlar maliyetleri değil. toplam maliyetleri minimum yapan “ Ne kadar sipariş verilecek ” ve “ Ne zaman sipariş verilecek ” şeklindeki iki kararın alınması şeklinde ifade edilebilir.

eldeki mevcut stokları önceden belirlenen maksimum stok seviyesine tamamlayan miktarlarda siparişler verilmelidir. Stok Yönetim Sistemleri Miktar ve zamanla ilgili stok problemleri genellikle iki şekilde cevaplanır: A1. Burada problem. Siparişler önceden belirlenen zaman aralıkları ile verilmelidir. Burada ise problem. Her iki sorun dört muhtemel cevabı arasından bir kombinezon kurulursa ortaya dört stok yönetim sistemi çıkar: 1. neyin. Uygulamada kullanılabilme niteliklerini de gözönüne alırsak bu sistemler: a) Sabit sipariş miktarı sistemi. Ancak bütün sistemler. Tadil edilmiş yeniden sipariş noktası sistemi 4. Siparişler önceden saptanan miktarlarda verilmelidir. kimin tarafından. Siparişler elde mevcut stoklar önceden saptanan maksimum stok seviyelerine tamamlayan miktarlarda verilmelidir. A2. Eldeki stoklar önceden tayin olunan bir seviyeye eşit veya bu seviyeden az olduğu zaman. nerede ve ne zaman kayıtlara geçirileceğidir. hangi bilgilerin. Önceden tayin olunan zaman aralıkları ile. B1. stok kontrol sistemlerinin tamamı olmadığı hatırlanmalıdır. muhtemel satışların daha az stoklarla karşılanmamasını sağlamak üzere stokların devir hızını arttırmaktır. Sabit sipariş miktarı sistemi 2. önceden belirlenen miktarında siparişler verilemelidir. eldeki stoklar önceden tayin olunan bir seviyeye eşit veya bu seviyeden az olduğu zaman verilmelidir. B2. b) Stoklara yapılan yatırımların kârlılığı ve bu yatırımlara bağlanan fonların finansmanı. 3. Siparişler. iki temel sistemin özelliklerini taşımaktadır. 4. eldeki mevcut stokları. . ne zaman ve ne kadar stoklanacağıdır.a) Stok hareketlerini gösteren kayıtların tutulması. 4. önceden saptanan maksimum stok seviyesine tamamlayan miktarlarda verilmelidir. c) Stokların fiziksel yönetimi ve kontrolü. İhtiyari sipariş sistemi veya ( SS ) sistemi 3. Literatürde bu dört sistem: 1. Sabit sipariş devresi sistemi olarak ifade edilmektedir. 2. önceden saptanan miktarında siparişler verilmelidir. b) Sabit sipariş devresi sistemi’ dir. Eldeki stoklar önceden tayin olunan bir seviyeye eşit veya bu seviyeden az olduğu zaman. Bu sistemlerin. Burada problem.3. Önceden tayin olunan zaman aralıkları ile.

Yeniden sipariş seviyesi politikası 3. Her işletme büyüklüğüne. Bir başka deyişle. Stok kontrolün kapsamına giren değerleme yöntemlerinin belli başlıları şöyle sıralanabilir: 1. basit sayma ve gözle kontrolden. uygulamada oldukça zor ve karmaşıktır. basit sayma ve gözle kontrol yöntemlerinden. istenilen zamanda hazır bulundurmak ve bunu en ekonomik biçimde gerçekleştirmektir. Bu sistemlerde kullanılan yöntemler. aynı temel hammaddeleri kullanan işletmeler arasında da farlılıklar bulunabilir. buna bağlı olarak kontrol edilecek kalemlerin cinslerine göre tayin edilmesi nedeniyle. aynı tip endüstri kolunda. Stok kontrolünün amacı. daima belli bir duruma göre ortaya çıkar. doğru bir uygulama olarak kabul edilmez. çeşitli maliyet unsurları arasında denge unsurlarının araştırılması ve bulunması ile sağlanabilir. Sabit sipariş periyodu politikası 5. yukarıdaki faktörlerin yanında haberleşme. Periyodik denetlemeli yeniden sipariş seviyesi politikası 4. uzun süre dayanabilen ürünlerin stok kontrol metotlarına uygulanmaz. Bunların tümünün izlenmesi. Stokların ekonomik düzeyde bulunması. Özetle. istenilen zamanda kullanıma hazır bulunması nedeniyle. istenilen malı. herhangi bir endüstri işletmesinin. Endüstri işletmelerinin çoğunun önemli derecede çeşitli hammadde. üretim faaliyetlerinde çok miktarda stok kaleminin bulunması nedeniyle. kabul edilemez. şu şekilde sınıflandırılabilir: a) Üretim projesi içindeki durumlarına göre ( hammaddeler. ( SS ) politikası 6. Çünkü metot. üretim faaliyetlerinde kullanılmaktadır. bir değil. birkaç stok kontrolü metodu bulundurması zorunludur. maddelerin. en iyi bir stok kontrol sistemi diye bir şey. üst yönetim politikalarına. bunlar tarafından kullanılmakta olan hammadde. Bir işletme uygulayacağı stok kontrol sistemini seçerken. yardımcı madde vb. üretim tipine. yardımcı madde kullanmaları ve stok kontrol sisteminde. Sabit sipariş miktarı politikası 8. bir başka endüstri işletmesi için geçerli olmamasının başlıca nedeni. yarı mamul .5. elektronik bilgi işlem sistemlerine doğru aşama gösterir. yardımcı malzemeler. Herhangi bir endüstri işletmesine adapte edilen bir stok kontrol sisteminin. gerçekleştirilmesi gerekir. aynı tip stok kontrol metotlarının kullanılması. Bozulabilen ürünlerin. istenilen zamanda kullanıma hazır bulundurulması ve bunun ekonomik bir şekilde. Birleştirilmiş yeniden sipariş düzeyi ve devresi politikası 7. Stok kontrol sistemlerinde kullanılan yöntemler. mali imkanlarına ve daha birçok faktöre göre oluşturduğu bir stok kontrol sistemi uygulanır. Ayrıca. kayıt ve personele ait imkanlarını da değerlendirmelidir. stok kontrol metotları. bilgisayarların desteğinde karmaşık olasılık modellere kadar değişen niteliklerde olabilir. ABC yöntemi Ayrıca stoklar. STOK KONTROL YÖNTEMLERİ Endüstri işletmelerinde. aynı hammadde veya malzeme kullanıldığı zaman endüstrinin niteliği ne olursa olsun. Gözle kontrol yöntemi 2. Şunu da belirtmekte yarar vardır ki. çok değişik sayıda ve değişik tutarlarda stok kalemleri. nitelik ve nispi önemlerinin her birinde farklı olmasıdır. en çok rastlanan kriterlere göre.

hem lüzumsuzdur hem de gerektiğinden fazla masrafa sebep olacağından iktisadi değildir. nispi önemlerini belirten kriterlere göre gruplara ayrılmakta ve kontrol işlemi farklılaştırılmaktadır. Stok yönetiminde en etkili yöntemlerden biri olan ABC analizinde amaç. toplam değerin % 10 – 15’ ini oluşturur. toplam içindeki kümülatif yüzdelerine göre sınıflandırmasından ibarettir.ve mamul maddeler gibi ). i) ABC esasına göre. toplam değerin sadece % 5 – 10’ unu oluşturur. genellikle üç gruba ayrılır: A – En önemli B – Orta önemli C – En az önemli gruplardır. Ford Dickie tarafından ortaya konulan ABC sınıflandırmasında stoklar. yıllık tüketim değerlerine göre sınıflandırarak. Buradaki çeşitli kriterlerin ortak özellikleri. B Grubu Stok Kalemleri: Toplam miktarın % 30 – 40’ ını. Bu nedenle stok kalemleri. bir analiz aracı olarak kullanılan bu yöntem. Stok kontrolü açısından. f) Tedarik edilme ve üretim sürelerine göre. yönetimlerinin kolaylaştırılmasıdır. c) Kalemlerin hacmine göre. çeşitli kriterlere göre sınıflandırılır. e) İktisadi yıpranma derecelerine göre. A Grubu Stok Kalemleri: Toplam miktarın % 15 – 20’ sini. Sınıflandırmada stoklar. belirli bir kritere göre tasnif edilmeyip. stok kalemlerinin. toplam değerin % 75 – 80’ ini oluşturur. h) Fonksiyonlarına göre. Önem dereceleri farklı olan stok kalemlerini aynı titizlilikle kontrol etmek. Özellikle çok sayıda stok bulunduran işletmelerde. stokların önem derecelerine göre sınıflandırılması ve kontrolün stokların önem dereceleri ile orantılı olarak uygulanması gereklidir. d) Sebep oldukları depo ve sigorta masraflarına göre. stok kalemlerinin birbirlerine göre nispi önemlerini belirtmeleridir. stokta bulunan malların. C Grubu Stok Kalemleri: Toplam miktarın % 40 – 50’ sini. g) Harcama temposuna göre. b) Stok kalemlerinin değerlerine göre. ABC YÖNTEMİ Stokların ABC esasına göre sınıflandırılması General Electric’ in üretim yöneticisi H. 6. .

Siparişlerin sık sık verilmesinden amaç. Böylece emniyet stoklarının. C grubu stok kalemlerinin.Böylece belirlenen A. elde bulundurma masraflarının. C grubu stok kalemlerinin birim maliyeti. Sık sık siparişlerle. yüksek seviyeli emniyet stokları tesis edilir. B. raporlama sistemleri çalışmalı. tedarik süresi. A grubu stok kalemleri. C grubu stok kalemlerinin kontrolünde. Stok kalemleri incelenirse. toplam stok değerinin büyük bir kısmını meydana getirdiği görülür. elde bulundurma masrafı. stok kalemlerinin. aynı zamanda birim maliyete de bağlı olduğundan. Bazı firmaların stokları üçten daha fazla sayıda grupta topladığı veya ABC’ nin her biri içinde alt gruplar tanımladığı görülür. stokların işletmede bekleme sürelerinin azalması dolayısıyla. Düşük kalemlerden ( değerce ) bol miktarda bulundurmak . Stok kalemlerinin toplam stoklar içindeki nispi önemini belirten kriterler şunlardır: a) Toplam satış hasılatı içindeki nispi payları. B grubu stok kalemleri için. bu artış çok büyük değildir. çok sıkı bir kontrole tabi tutulmalıdır. Bu grup kalemlerin. sipariş miktarları ve emniyet stokları tayin edilmeli. yüksek emniyet stokları ekonomiktir. A grubu stok kalemlerinin kontrolünde. muhtemel talep değişmelerine göre revize edilmelidir. Buna göre. düşük değerli stok kalemlerini temsil eder. elde stok bulundurma masraflarının azalmasına. daha az kabul yapılmasını mümkün kılacağından. tedarik süreleri izlenmeli ve bu faktörler. genellikle standart mallar olması nedeniyle. miktar ve zaman kararıyla ilgili olarak. yıllık talebin değer olarak toplamında işgal ettikleri nispi öneme göre ABC grupları altında sınıflandırılmasıdır. malzeme tedariki ve üretim planlama sorunlarında da başarı ile uygulama imkanı bulmuştur. düşük unsurlar olması nedeniyle. yine bu stoklarla ilgili. eskime ve yıpranma riski azdır. minimum tutulabilmesi nedeniyle. Ancak. toplam değer içinde. kayıt. fiili stokların. Büyük miktarda ve uzun aralıklarla sipariş verilir. Yani. fiili stoklar gibi sistemin temel faktörlerinin hepsi dikkatle kontrol edilmelidir. Bütün faktörlerin sık sık kontrol edilmesi. bir kontrol sistemi kurulmalıdır. stoklarının özelliklerine uyan bir sınıflandırma yapmak. ABC analizi. C grubu parçalar. ayrı ayrı emniyet stoku seviyesi tayin etmeye lüzum yoktur. yüksek değerli. minimum seviyede tutulması sağlanmış olur. bütün C grubu kalemleri için emniyet stokları tayin edileceğinden. Belirlenen bir politika ile. Stok yönetim sisteminin. her kalem için. kontrol fonksiyonunun hassasiyeti artar. miktar ve değer yüzdelerini de yine bu kritere göre saptamak zorundadır. yukarıda açıklanan iki aşırı durum arasında. C grubu stok kalemleri için. her kalem için. siparişlerin az fakat büyük miktarlarda olması neticesinde. talebin karşılanmama ihtimallerinin azalması nedeniyle. stok kayıtları tutulmalı. satış ve dağıtım. azalmasını mümkün kılar. ABC analizinin uygulanmasında öncelikle şu iki kural gözönüne alınmalıdır: 1. bu kontrol sürecinde. mamul çeşidi. emniyet stoku. nispi önemlerine göre. stok kontrolünün yanı sıra. b) Siparişleri arasında geçen zaman ( sarfiyat tempoları ). ortalama stoklar yükselir. sipariş miktarı. stok tükenme hadisesinin sebep olacağı. Bu ayırım. uyulması gereken yöntem ve politikaların tamamen aksinde bir davranış gösterilebilir. orta değerli. talebe mümkün olduğu kadar yakın bulunmasını temin etmektir. raporlama ve kontrol faaliyetleri azaltılır. Her işletme. maliyetlerin azalmasına ve emniyet stok seviyesinin. kalite kontrolü. bu kalemlerin küçük bir yüzdesinin. stokların kontrol faaliyetlerinin farklılaştırılmasını sağlar. c) Her stok kaleminin. dolayısıyla elde stok bulundurma masrafları artar. En çok uygulama alanı bulan sınıflandırma şekli. birim başına elde bulundurma masrafı düşük olduğundan. bir yılda stoklara bağlanan döner sermaye içindeki payı.

Ayrıca kontrol için stok kalemlerinin değerlerine göre tasnif edilmesi yeterli değildir. 5. bir darboğaz teşkil edilebilir. %50’ sini C Grubu Stoklarının Oluşturulması Halinde ABC Analizi C grubundaki stoklar içinse yukarıdaki hususlara mümkün olan en alt seviyede tutulur.2. Ayrıntılı kayıt sistemleri uygulanır. Kontrol sorumluluğu daha üst düzeydeki personele verilir. Tedarik işlemleri yakından takip edilir. Yüksek değerli kalemlerin miktarlarını düşük tutup. 2. daha az kalifiye personelle yürütülür. Stok miktarı yüksek tutulduğundan. kontrolü sıklaştırmak ABC analizi ile stok kontrolünde A grubundaki kalemlerin kontrolünün daha sık yapılabilmesi için şu yollara başvurulabilir: 1. Tedarik süresi. İşlemler basit olduğundan. sipariş ve kayıt işlemleri basit tutulur. sipariş miktarı değerleri titizlilikle araştırılır ve hesaplanır. 3. B grubundaki stok kalemleri içinse A ve C grubu stok kalemleri arası bir yol izlenir. 4. İşlemlerin gidişi veya sonucu üzerinde büyük tesiri olan parçalar. sipariş noktası. bazıları elimine edilir. Kümülatif 100 % Değer 70 40 ABC 10 10 20 30 40 50 60 70 80 90 100 Kümülatif % miktar Şekil 1. A grubu stok . Gözden geçirme periyotları sıklaştırılır. Baz makinelerde önemli rolü olan parça veya yıpranabilir parçalar. Kontrol. sık gözden geçirme ve sipariş işlemlerine gerek kalmaz. emniyet stoku. % 30’ unu B. Toplam Miktarın % 20’ sini A.

İşletmede Kullanılan Stok Kalemlerinin Değerleri Kod No Yıllık Tüketim ( Adet ) Birim Fiyat ( $ ) Yıllık Tüketim ( $ ) Sıra No 03 / 323 40. yıllık tutarı en yüksek kalemden başlanarak oluşturulmuştur.000 8 128. Tablo 1.000 1 03 / 335 4. C ). en yüksek tüketim değerinden en düşük değere kadar sıralanırlar.000 10 40.000 7 280. Örneğin üretim kapasitesinin azaltılması veya arttırılması • Mamul konstrüksiyonunda yapılan önemli değişiklik • Satın alma veya imal etme politikasındaki değişiklikler Bütün bunlardan sonra ABC analizinin hazırlanış aşamalarını şöyle sıralayabiliriz: 1. Belirlenen stok yüzdelerinin tespiti etkin bir kontrole imkan verir.000 11 2. Stok kalemlerinin değerlerinden başka diğer faktörlere göre sınıflandırılması ( A. Son sütundaki sıra no’ ları. kümülatif yüzdelerine göre sınıflandırılırlar. Sınıflama işlemi. 2. Bundan sonra.000 7 1. daha önceki Şekil 1’ deki grafik elde edilir.000 9 06 / 603 100. Her malın yıllık tüketim miktarı belirlenir ( Bu analiz.000 2 06 / 606 16. Bunların kod numaraları. genellikle gelecek yıl için yapıldığından tahmini miktarlar kullanılır ). Mallar.000 5 03 / 334 195. tecrübeye dayanan bir husustur. talep ve maliyetlerin önemli miktarlarda değişeceği ümit edilen her ana program devresi için tekrarlanmalıdır. Örneğin.000 4 . B.000 6 480. toplam miktarın % 20’ sini A. Tahmin devrelerinin kısa olduğu veya talep miktarı tahminlerinin iyi bir şekilde yapılmadığı hallerde bir önceki devreye ait sarfiyat ve maliyet rakamlarından yararlanılabilir.000 5 500.kalemleri grubuna dahil edilmelidir. % 50’ sini C grubu stoklarının oluşturması öngörülebilir. yıllık tüketim değerleri bulunur. 3. Tüketim miktarları.000 3 06 / 604 2. birim fiyatlarla çarpılarak. 4. stok kalemleri toplam tüketimdeki ağırlıklarına göre yeniden sıralanarak kümülatif tüketim yüzde değerlerine bakılarak ilk iki kalem A.680.000 6 12 / 152 8.000 10 06 / 605 240. Bu durumda. Stokları ABC analizine göre sınıflandırılmasını bir örnekte göstermek istersek: Örnek. değerleri ise C grubu stoklar olarak tanımlanabilir. adet cinsinden yıllık tüketim miktarları ve birim fiyatları aşağıdaki Tablo 1’ de gösterilmiştir. sonraki kalem B. Mallar.000 14 28.145. Ayrıca sınıflama işlemi şu durumlarda yapılmalıdır: • Mamul hattında yapılan önemli bir değişme. %30’ unu B. Bu ayrım için kesin bir formül olmadığından. daha önce verilen oranlar civarında kalmak yeterlidir. Bir işletmenin stokları 10 kalemden oluşmaktadır.

000 100.6 C 06 / 604 28.000 7 12 / 154 5.3 B 03 / 323 280.7 C 12 / 153 70. % 30’ unu B.325. Kümülatif yüzde değerlerine bakılarak ilk iki kalem A. Belirlenen stok yüzdelerinin tespiti etkin bir kontrole imkan sağlar. ABC Analizine Göre Stok Kalemlerinin Dağılması Kod No Yıllık Tüketim ( $ ) Kümülatif Tüketim Kümülatif ( % ) Sınıf 03 / 334 2.825. sonraki üç kalem B değerleri ise C grubu stoklar olarak tanımlanabilir.680.000 8 Son sütundaki sıra no’ ları.4 B 06 / 606 128.12 / 153 10.000 4.000 89. Bundan sonra.368. stok kalemleri toplam tüketimindeki ağırlıklarına göre yeniden sıralanarak kümülatif tüketim miktarları ve yüzdeleri hesaplanır. % 50’ sini C grubu stoklarının oluşturması öngörülebilir.000 80. yıllık tutarı en yüksek kalemden başlanarak oluşturulmuştur.085.000 5.000 98.145.2 B 12 / 152 480.6 C 12 / 154 45.396. Bu durumda.000 3. toplam miktarın % 20’ sini A. Tablo 2 elde edilir.8 A 06 / 605 1. Bu ayrım için kesin bir formül olmadığından daha önce verilen oranlar civarında kalmak yeterlidir.000 99.000 97.000 4.9 C 03 / 335 40.283.328.000 5.000 5.000 96.213.000 94.000 5.000 9 45.000 5. Tablo 2. Örneğin.000 71.000 7 70.000 5.000 2.805.000 39.0 C .145.0 A 06 / 603 500.

Yönetim Aracı Olarak İşletme Bütçeleri.KAYNAKLAR 1. MPM Yayın No: 281. İsmail. Temel İşletmecilik Bilgileri Ders Notları. Ankara. 2000 2. Ankara. Semra. Doğan Basımevi. 1983 4. Yalkın. Envanter Kontrol Yöntem ve Uygulamaları. İşletmelerde Stokların Yönetimi ve Değerlenmesi. 1977 . YTÜ.. Halis. Duymaz. Estaş. Y. 1973 3. Ankara. Erenoğlu.

You're Reading a Free Preview

İndirme
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->