P. 1
Zeolitlerin Sentezi Ve Uygulama Alanlari

Zeolitlerin Sentezi Ve Uygulama Alanlari

|Views: 1,293|Likes:

More info:

Published by: Ibrahim Tevfik Sarıyıldız on Dec 20, 2011
Telif Hakkı:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

12/21/2012

pdf

text

original

YILDIZ TEKNİK ÜNİVERSİTESİ KİMYA – METALÜRJİ FAKÜLTESİ KİMYA MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ

ZEOLİTLERİN SENTEZİ ve UYGULAMA ALANLARI
İsmail Utku YONTAR 05051080

KİMYA MÜHENDİSLİĞİ UYGULAMALARI

İSTANBUL, 2011

ZEOLİTLERİN SENTEZİ ve UYGULAMA ALANLARI
İsmail Utku YONTAR 05051080

Proje Yöneticisi: Yrd. Doç. Dr. İnci SALT Proje Dönemi: 2010-2011 Güz

İÇİNDEKİLER

ġEKĠL LĠSTESĠ .......................................................................................................................... i ÇĠZELGE LĠSTESĠ .................................................................................................................... ii ÖNSÖZ...................................................................................................................................... iii ÖZET ......................................................................................................................................... iv ABSTRACT .............................................................................................................................. iv 1. 2. 2.1 2.2 2.3 2.3.1 2.3.2 2.3.3 3. 3.1 3.2 4. 4.1 4.1.1 4.1.2 4.1.3 4.2 4.2.1 4.2.1.1 GĠRĠġ .................................................................................................................. 1 ZEOLĠTLER ....................................................................................................... 2 Tarihçe ................................................................................................................ 2 Kimyasal BileĢimi ve Kristal Yapısı .................................................................. 3 Fiziksel ve Kimyasal Yapısı ............................................................................... 5 Ġyon değiĢimi ...................................................................................................... 8 Adsorplama ......................................................................................................... 8 Dehidratasyon ..................................................................................................... 9 DOĞAL ZEOLĠTLER ...................................................................................... 10 Zeolit Yataklarının OluĢumu ............................................................................ 10 Doğal Zeolitlerin Türkiye’ deki ve Dünya’ daki Durumu ................................ 11 YAPAY ZEOLĠTLER ...................................................................................... 15 Zeolit Sentezi için Kaynak Materyaller ............................................................ 15 Su içeriği ........................................................................................................... 13 Alüminyum kaynakları ..................................................................................... 16 Silika kaynakları ............................................................................................... 17 Yapay Zeolit ÇeĢitleri ve Sınıflandırılması ...................................................... 18 Zeolit A ............................................................................................................. 19 3A ..................................................................................................................... 20

http://www.kimyamuhendisi.com

4.2.1.2 4.2.1.3 4.2.2 4.2.3 4.2.3.1 4.2.3.2 4.2.4 4.2.4.1 4.2.5 4.2.6 4.2.7 4.2.8 5. 5.1 5.2 5.3 5.4 5.4.1 5.4.2 5.4.3 5.4.4 5.4.5 5.4.6 5.5 5.5.1 5.5.2 5.6

4A ..................................................................................................................... 20 5A ..................................................................................................................... 21 Zeolit Y ............................................................................................................. 21 Zeolit X ............................................................................................................. 23 13X ................................................................................................................... 23 Sodyum yapılı zeolit X kristallerinin geliĢtirilmesi yöntemi ............................ 24 Zeolit ZSM-5 (MFI) ......................................................................................... 24 MFI zeolitinin sentezlenmesi ............................................................................ 26 Zeolit ZSM-11 (MEL) ...................................................................................... 26 Zeolit ZSM-12 (MTW) ..................................................................................... 27 Zeolit ZSM-23 (MTT) ...................................................................................... 27 Zeolit ZSM-57 (MFS)....................................................................................... 28 ZEOLĠTLERĠN UYGULAMA ALANLARI ................................................... 29 Moleküler Elek Uygulamaları .......................................................................... 30 Ġyon DeğiĢimi Uygulamaları ............................................................................ 31 Katalitik Uygulamaları ..................................................................................... 32 Kirlilik Kontrolünde Zeolit Kullanımı.............................................................. 35 Radyoaktif atıkların temizlenmesi .................................................................... 35 Atık suların temizlenmesi ................................................................................. 35 Baca gazlarının temizlenmesi ........................................................................... 36 Petrol sızıntılarının temizlenmesi ..................................................................... 36 Oksijen üretimi ................................................................................................. 36 Çöp depolama alanları ...................................................................................... 37 Madencilik ve Metalurji Sektörlerinde Zeolit Kullanımı ................................. 37 Maden yataklarının aranması ............................................................................ 37 Metalurji uygulamaları ..................................................................................... 37 Tarım ve Hayvancılıkta Zeolit Kullanımı ........................................................ 37

http://www.kimyamuhendisi.com

5.6.1 5.6.2 5.6.3 5.6.4 5.6.5 5.6.6 5.6.7 5.7 5.7.1 5.7.2 5.7.3 5.7.4 5.8 5.8.1 5.8.2 5.8.2.1 5.8.2.2 5.8.2.3 5.8.3 5.8.4 5.8.5

Gübreleme ve toprak hazırlanması ................................................................... 38 Tarımsal mücadele ............................................................................................ 38 Toprak kirliliğinin kontrolü .............................................................................. 38 Besicilik ............................................................................................................ 38 Organik atıklarının muamelesi ......................................................................... 39 Su kültürü.......................................................................................................... 39 Peyzaj planlamaları ........................................................................................... 40 Enerji Uygulamalarında Zeolit Kullanımı ........................................................ 40 Kömür yataklarında kullanımı .......................................................................... 40 Doğal gazların saflaĢtırılması ........................................................................... 41 GüneĢ enerjisinden faydalanma ........................................................................ 41 Petrol ürünleri üretimi....................................................................................... 42 Diğer Kullanım Alanları ................................................................................... 42 Kağıt endüstrisinde zeolit kullanımı ................................................................. 42 ĠnĢaat sektöründe zeolit kullanımı .................................................................... 43 Puzzolan çimento ve beton ............................................................................... 43 Hafif agregat ..................................................................................................... 43 BoyutlandırılmıĢ taĢ .......................................................................................... 43 Sağlık sektöründe zeolit kullanımı ................................................................... 43 Deterjan endüstrisinde zeolit kullanımı ............................................................ 44 Atık suların arıtılmasında zeolit kullanımı ....................................................... 45

SONUÇLAR ............................................................................................................................ 46 KAYNAKLAR ......................................................................................................................... 47

http://www.kimyamuhendisi.com

.................................6 Şekil 4..............................http://www........................................4 Şekil 4.......... 25 ZMS-11' in kesiti ......................................................................... 28 i .............. 5 Türkiye’deki zeolit yatakları haritası .................8 Şekil 4...............7 Şekil 4.............................................................................................................. 14 Zeolit A’ nın Genel ve Birim Hücre Yapısı ..................................................1 Şekil 3...5 Şekil 4.................................................................................................................... 22 Zeolit X' in birim hücre yapısı (solda) ve genel yapısı (sağda) .................................................................................................... 26 Zeolit ZMS-12’ nin kesiti ...........2 Şekil 4...............1 Şekil 4...............3 Şekil 4............................... 19 Zeolit 4A ...................... 21 Zeolit Y' nin yapısı ve genel formülü .................... 20 Zeolit Y' nin birim hücre yapısı .....com ŞEKİL LİSTESİ Şekil 2..................kimyamuhendisi.. 27 Zeolit ZSM-57' nin kesiti .................... 27 Zeolit ZMS-23' ün kesiti ...... 23 ZSM-5 görüntüsü ...........................11 Zeolit kristalinin en küçük yapı birimlerinin şematik gösterimleri ........................................2 Şekil 4................10 Şekil 4........................................ 22 Zeolit Y' nin kesiti ...............9 Şekil 4...................

... 14 Zeolitlerin kataliz kullanımları .1 Çizelge 5.......... gözenek çapları ve bozunma sıcaklıkları ........4 Çizelge 5.................................................. 6 Çizelge 2................................................................................................................................................................................4 Çizelge 3........................................... 11 Dünya zeolit oluşumları .....2 Çizelge 3..1 Çizelge 3........2 Doğal zeolitlerin yapay zeolitlerle karşılaştırılması ............... 12 Türkiye'de tespit edilmiş olan zeolit yatakları ve türleri .............3 Bazı zeolitlerin termal analiz sonucunda elde edilmiş yaklaşık ısıl kararlılıklarına göre sınıflandırılmaları ...3 Çizelge 3.... 6 Çizelge 2......................................... 10 Bazı doğal zeolitlerin kimyasal formülleri ve gözenek boyutları ...... 7 Doğal zeolit yataklarının oluşumu ......................com ii ...................... 5 Zeolitlerin ve karakteristik özellikleri diğer minerallere göre sahip olduğu avantajlar ......................2 Bazı zeolitlerin bileşimleri.................1 Çizelge 2.......................................... 33 Seçilmiş bazı katalitik reaksiyonlar için besleme ve ürün değerleri .................kimyamuhendisi...........................ÇİZELGE LİSTESİ Çizelge 2.............. 33 http://www.......

com ÖNSÖZ Öncelikle bu çalışmayı hazırlamamda bana yol gösteren. Proje süresince birikimleriyle bana destek olan arkadaşlarım Duygu GÖNÜLKIRMAZ.kimyamuhendisi. hiçbir zaman beni yalnız bırakmayan çok değerli aileme teşekkürü bir borç bilirim.http://www. Selin TOP’ a. benden desteklerini esirgemeyen. İnci SALT’ a en içten teşekkürlerimi sunarım. Tuğçe TAN ve S. İlerisi için yepyeni ufuklar açan bu çalışmamı hazırlamamda desteğini esirgemeyen herkese ve eğitim hayatım boyunca her konuda destek olan. ayrıca adlarını tek tek sayamayacağım tüm arkadaşlarıma teşekkürlerimi sunarım. Dr. Doç. İsmail Utku YONTAR Ocak 2011 iii . çalışmalarım süresince beni sürekli cesaretlendiren Sayın Hocam Yrd.

Synthesis iv . Ion exchange. kristal yapıda hidrasyona uğramış alüminyum silikatlardır. fiziksel ve kimyasal özellikleri. Industrial Application Areas. the physical and chemical properties.com ÖZET Zeolitler. sentezlenmesi ve endüstrideki kullanım alanları araştırılmıştır. ayrıca çevre dostu yapıları sayesinde endüstride geniş bir kullanım alanına sahiptirler. zeolitlerin tanımı. Anahtar kelimeler: Zeolitler. kataliz ve adsorpsiyon gibi önemli özelliklere sahip olmaları. İyon değişimi. also environmental friendly buildings today. thanks to a wide range of uses has a industrial area. catalysis and adsorption are important features such as. Endüstrideki Kullanım Alanları. Bu çalışmada.http://www. synthesis and industrial application areas investigated. Sentezlenme ABSTRACT Zeolites are crystalline aluminum silicates have suffered hydration. Keywords: Zeolites. molecular sieving. the definition of zeolites. moleküler eleme. In this study.kimyamuhendisi.

A. Genel yapısal formülleri. moleküler elek işlevi yapabilmesi. "Zeolit" genel adıyla tanınan yapay ya da doğal zeolitler mevcuttur.kimyamuhendisi. havanın oksijen ve azotunun ayrılmasında. M++)d y/d [ (Aly Six-y)x O2x]. Ayrıca doğal zeolitler atık suların arıtılmasında. Li. üç boyutlu bir ağ örgüsüne sahip. Yapay zeolitler katalizör. K. asit gazların kurutulması ve arıtılmasında kullanılmaktadır (Yücel ve Çulfaz. Bunlara ilave olarak zeolitlerin düşük yoğunluklu olmaları. M++ ise genellikle Ca.com . 1984). Zeolit kristalinin en küçük yapı birimi SiO4 ya da Al2O3 dörtyüzlüsüdür. yüksek iyon değiştirme kapasitesi. 2001). (Kocakuşak ve arkadaşları. Uygulama yelpazesinin genişliği. adsorban ve iyon değiştirici olarak kimya endüstrisinde yaygın olarak kullanılmaktadır. http://www. aluminosilikat olarak tanımlanmaktadır [1]. (M+. içinde sınırlı da olsa tersinir iyon değişimine ve hidratasyona izin veren alkali ve/veya toprak alkali katyonlarla. Zeolitler son 30 yıldır katalizör. düzenli kristal yapısı. Doğal zeolitlerin endüstriyel kullanım alanları henüz yapay zeolitler kadar gelişmiş olmamakla birlikte çimento katkı maddesi olarak inşaat sanayinde. mikro gözenekli yapısı. Fe. adsorban ve iyon değiştirici olarak kimya endüstrisinde kullanılmaktadır.1 1. bünyesine su alabilmesi ve kurutulduğunda bu suyun örgü yüzey yapısındaki katyonları bırakarak uzaklaştırılabilmesi gibi özelliklerine bağlıdır. Sr‟dir. su moleküllerinin bulunduğu gözenekleri barındıran. silisyum bileşimine sahip olmaları özellikle çevre analitik kimyasında uygulama alanı bulmalarına olanak sağlamıştır (Sand ve Mumpton. X ve Y tipi zeolitler ticari bakımdan en çok önem taşıyan yapay zeolitlerdir. 1988). Mg. Bu dörtyüzlülerin değişik şekilde uzayda birleşmelerinden zeolitin gözenek ve kanalları içeren kristal yapısı meydana gelir (Dyer. Burada M+ genellikle Na. GĠRĠġ Zeolitler. Ba. 1976). katkı maddesi olarak kâğıt sanayinde. nH2O şeklindedir. adsorplayıcı olarak kullanılabilmeleri. toprak düzenleyici ve gübre katkı maddesi olarak tarımda kullanım alanı bulurlar.

kimyamuhendisi. Tarihçe 1756 yılında İsveçli mineralog Friedrich Cronstedt İsveç‟ in Lappmark bölgesinde Svappari bakır ocaklarında iyi şekilde oluşmuş. Bu araştırmaların sonucunda. Kirk ve Othmer 1981). Elde edilen kristallerin gözenekleri küçük ve gözenek pencereleri dardır. Önce ingiltere‟ de Barrer ve daha sonra da A. zeolitlerin ilk kristal yapı analizinin X ışını toz kırınım yöntemiyle L.‟ de Union Carbide firmasının Linde bölümünde zeolitlerin sentezi üzerine deneylere başlanılmıştır. Bu çalışmaların pek başarılı oldukları söylenemez. değişik türde kristal örneklerini toplar. Bu yanılgı. Endüstriyel kullanımı bu kadar önemli olan zeolitlerin doğada. ZEOLĠTLER 2. Çalışmalar sırasında doğada bulunmayan ancak şabazitten daha üstün molekül eleme özelliği olan bir zeolit türü http://www. 1984. H. Mumpton. müzelerde saklanabilecek kadar az miktarlarda bulunduğunun bilinmesi.1. Daha sonra çözünür maddelerle ve düşük sıcaklıklarda yapılan çalışmalar başarılı olmuştur. Zeolitlerin büyüklüklerine göre molekülleri bu ayırma özelliğinden dolayı. Milton ve çalışma arkadaşlarının Union Carbide laboratuarlarında yaptıkları araştırmaların amacı havanın oksijenini azotundan ayırabileceği düşünülen şabazit zeolitini yapmaktır. yunanca.2 2. iyon değişim özelliği gösteren tüm alüminosilikatlar. 1945 yılında doğal zeolitlerin iyon değişim özellikleri araştırılmaya başlanılmıştır. İlk molekül elek olarak da şabazit kullanılmıştır (Yücel ve Çufaz. 1986). Taylor tarafından 1930‟ da yapılmasına kadar sürmüştür (Dyer.D. zeolit olarak anılmaya başlanılmıştır. 1925 yılında suyu uçurulmuş zeolitlerin küçük organik molekülleri adsorbladıklarını ancak büyük molekülleri içerilerine kabul etmediklerini bulmuşlardır. 1988. araştırıcıları yapay zeolit üretme olanaklarını araştırmaya itmiştir.B. volkanik kayaçların boşluklarında. İlk sentez çalışmaları yüksek sıcaklıklarda ve çözünürlükleri fazla olmayan maddelerle yapılmıştır. kaynayan taş anlamına gelen zeolit adını verir (Yücel ve . başka bir değişle gaz moleküllerine karşı bir elek gibi davranan katı kristaller olmalarından dolayı McBain tarafından zeolitler molekül elekleri olarak 1932 yılında adlandırılmıştır.com ısıttığı zaman yapılarında bulunan suyun çıkarken köpürmesinden dolayı. Bu kristal örneklerini açık bir test tüpünde Çulfaz. 1984). Pauling ve V. Wiegel ve Steinhof.

Linde bölümü 1960‟ lı yıllarda Zeolit A‟ nın yanı sıra doğada çok az miktarda bulunan fojasit zeolitinin yapısal benzeri olan Zeolit X ve Zeolit Y‟ yi sentezlemiştir (Break. B. . Bu taramalar sonunda Union Carbide‟ li yer bilimciler 1958 yıında ticari olarak üretim yapabilecek ilk doğal zeolit yataklarını bulurlar. 1982) . su alkali ve toprak alkali metalleri içermekle birlikte bunların oluşturduğu polieder yapıların farklı olması ya da aynı yapıların üç boyutlu bağlanmalarının farklı şekilde olmasına bağlı olarak pek çok farklı zeolit türü oluşmuştur. Bugün yaklaşık 40 tür doğal zeolit bilinmektedir ve yaklaşık 150 zeolit sentezlenmiştir.com .koordinasyon poliederlerinin (çok yüzlü) birleşmesinden oluşan ve toprak alkali metal iyonlarını değiştirebilir biçimde içeren üç boyutlu bir yapıya sahip sulu alümino silikatlardır.-4 yüklü olup. Dörtyüzlü yapıdaki [SiO4]4.3 üretilir. Doğal zeolitlerin en yaygın olanları eriyonit.T. mordenit. doğal zeolitler hakkında çıkan yayınları taramaya başlarlar. Buradan da anlaşıldığı gibi içeriğinde mutlaka silisyum. bu yük Si ile tek bağ yapan her bir -1 yüklü oksijenden kaynaklanmaktadır.B. İtalya. 1988). aynı zamanda yapıda bulunan silisyum.ve [AlO4]5. birbirine benzeyen hücrelerin birleşmesinden oluşan sonsuz örgü yapıları meydana getirir. alüminyum. Japonya başta olmak üzere Bulgaristan. Yücel ve Çulfaz.kimyamuhendisi. su alkali ve toprak alkali metallerin miktarlarına ve bu miktarların birbirleriyle oranına göre de değişir (Dyer ve Wiley. Seyhan 1992. şabazit ve klinoptilolittir (Sheppard. Yeni Zelanda. Bu yük dengesizliği oksijenin tetraeder kristalle birleşirken ki diğer tetraeder kristalle ortak kullanımı sonucu ortadan kalkabilir ve nötrlük http://www. Yapılan araştırmalar sonucunda ender bulunan bir mineral grubu sanılan doğal zeolitlerin bol miktarda bulundukları görüldü. Zeolit A olarak adlandırılan bu yapay zeolit bugün de en yüksek miktarda üretimi yapılan zeolitlerden biridir. Türkiye ve Kanada‟ da zengin ve saf doğal zeolit yataklarının varlığı bilinmektedir. Bu [SiO4]4. 1975. 2. Layman. 1984).ve [AlO4]5.2 Kimyasal BileĢimi ve Kristal Yapısı Tüm zeolitler [SiO4]4. 1978. alüminyum. Zeolitin türü ve kimyasal yapısı sadece polieder yapılarının uzaydaki üç boyutlu bağlanmalarına değil.dört yüzlülerinin köşelerinde yer alan oksijen atomları Si ve Al atomları tarafından paylaşılmakta ve bu şekilde bu dörtyüzlüleri üç boyutlu bir yapı oluşturacak şekilde birbirine bağlamaktadır.D. tüm kristal yapılı maddelerde olduğu gibi. . Bu köşe paylaşımı.D. Union Carbide firmasındaki yerbilimciler. Bugün A.

Zeolitlerin boşluk sistemleri bir. Bu boşluklar ve bu boşluklara girebilen ve yer değiştirebilen sıvı ve gaz molekülleri ile toprak alkali iyonlardan kaynaklanan moleküller elek olma özelliği. Pencereler 4-12 arasındaki oksijen iyonu ve eşit sayıda alüminyum ya da silisyum iyonu içerirler. pencerelerle birbirine bağlanmış gözenekler yerine bir kanallar sistemi olarak daha iyi tanımlanabilir. Bu halkaların oluşturduğu geçit pencere olarak adlandırılır ve pencere boyutu halkalardaki atom sayısıyla orantılıdır. Weitkamp. baryum. Kallo ve Sherry. kalsiyum. Bu kanalların pencere boyutları yine pencereleri oluşturan halkaların eleman sayısına bağlıdır. AlO4‟ ün yükü -5‟ tir ve tetraeder kristallerinin oksijen atomları yine birleşse de. stronsiyum gibi toprak alkali metallerin iyonlarıdır. Eğer zeolitte gerçekten bu nötrlük sağlanabilseydi iyon değiştirme özelliği olmayacaktı. Şöyle ki. artık birleşimde nötrlük sağlanmamakta ve kütlenin kimyasal dengesi -1 değerliğiyle bozulmaktadır. Bu sebepten. Bu katyonlar +1 veya +2 değerlikli sodyum. zeolit minerallerinin bir diğer önemli özelliğidir. 1974. Çoğu zeolitte kristal yapı Si-O-Al atomlarının meydana getirdiği halkalarla bağlanmış gözeneklerden oluşur. 7 angström boyutlarında halkalardan meydana gelir. 1988.com . zeolit yapısında bulunan katyonların sayısı ya da miktarı yapıda bulunan [AlO4]-5 dörtyüzlülerinin sayısına ve miktarına bağlıdır. 1982. 1985). Al+3‟ ün Si+4 ile izomorfoz yer değiştirmesiyle Al+3 ile bağ yapar. Bu negatif yük ise zeolitin sentezi sırasında ortamda bulunan katyonlarca veya zeolitin kristalizasyonu sırasında kararlı bir kristal yapısı sağlamak amacıyla iç yapısında bulunan katyonlar tarafından dengelenir. Boşlukların toplam kristal hacmine oranı %20 ile %50 arasında değişmektedir.kimyamuhendisi. potasyum. http://www. Grek ve Sing. iki ya da üç boyutta uzanabilir (Gottardi. 6. Bazı zeolitlerin boşluk sistemleri. şekli gibi tamamen zeolitin moleküler yapısal özelliklerine bağlıdır ( Breck. fakat çoğu zaman oksijen bir başka Si atomuyla bağlanmak yerine. Zeolitin yapısında bulunan suyun miktarı ve konumu zeolitin yapısında bulunan kanalların ve boşlukların büyüklüğü.4 sağlanabilir. 10 ya da 12 elemanlı yani 5. 1999). İçlerinde su bulunan zeolit kristalleri arasındaki boşluklara girerek çatıyla zayıf bir bağ oluşturan bu metaller ve böylece zeolitin iyon değiştirici karakterini oluşturmaktadırlar. endüstriyel önemi olan zeolitlerde pencereler 8. Zeolitin karışık yapı gösteren kristallerinin arasındaki boşluklar 3-13 angström (10-10 m) olup. lityum gibi alkali ya da magnezyum. Bu duruma örnek olarak mordenit zeoliti gösterilebilir.

Çizelge 2. 2001).1 Bazı zeolitlerin bileşimleri.1 Zeolit kristalinin en küçük yapı birimlerinin şematik gösterimleri[2] 2. 2001) http://www.3 Fiziksel ve Kimyasal Özellikleri Zeolitlerin gözenek boyutu kristal yapısına ve türüne göre belirli bir aralıkta değişim göstermektedir.1‟ de gösterilmiştir (Tümsek.5 Şekil 2.com . Yaygın olan bazı zeolitler için birim hücre bileşimi. gözenek çapı ve ısıl bozunma sıcaklıkları çizelge 2. gözenek çapları ve bozunma sıcaklıkları (Tümsek.kimyamuhendisi.

P.6 Çizelge 2. A. vayrakit. flipsit.3 Bazı zeolitlerin termal analiz sonucunda elde edilmiş yaklaşık ısıl kararlılıklarına göre sınıflandırılmaları [3] Zeolit Türü Bozunma Sıcaklık Aralığı 250 Co üstü 250 . yugavaralit. natrolit. L.kimyamuhendisi. merlionit. polingit. moleküler elek ve katalitik kullanım alanı Tarım ve diğer alanlarında sudan daha fazla yarar sağlama Katalitik amaçlı kullanım Radyoaktif yalıtım ve diğer çevresel radyoaktif arıtma işlemleri Kirlilik arıtım uygulamalarında bulaşan ve diğer maddelerin giderilmesinde Yem ve gıdalarda toksin bağlayıcı olarak Ahırlarda ve evcil hayvan altlıklarında ortamdaki amonyumun giderilmesinde Uygulandığı ortamda uzun sure kalabilir Su arıtımında geri kazanılıp defalarca kullanılabilirler Yüksek sıcaklık şartlarında kullanılabilme Küresel ısınmayı önleyici malzeme olarak kullanım Su kaybıyla zeolit kendi özelliklerini kaybederek ya farklı bir zeolite. 1968). mazzit. flipsitte orta. ZK-4 Analsim.com . şabazit. edingtonit. bikitait. kirlilik arıtımında kullanılması Mikro gözenekli yapı Yüksek su adsorbsiyon kapasitesi Değişken adsorbsiyon özelliği Bazı radyoaktif maddeleri adsorblayabilme Geniş yüzey alanı Bazı mikotoksinleri bağlayabilme özelliği Amonyum adsorbent malzeme oluşu Suda çözünmeme özelliği Geri kazanılabilme özelliği Yüksek ısıl dayanım Her türlü ısı taşınımını doğal olarak dengelemesi Seçimli adsorbsiyon. hölandit. X. stellerit Lomantit. gonnardit.gaz vb. Çizelge 2. mordenit. fujusit.2 Zeolitlerin ve karakteristik özellikleri diğer minerallere göre sahip olduğu avantajlar [3] Özellikler Kullanım Amaçları ve Avantajları Katyon değişim özelliğinin yüksek oluşu Tarımda toprak düzenleyici olarak. skolesit. Bu kritik su kayıpları geniş bir sıcaklık aralığında gerçekleşebilir. dakhiardit. erionit. mesolit. ya amorf bir yapıyla ya da yeniden kristalleşerek zeolit olmayan başka bir maddeye dönüşür. hölandit Gismondin. tamsonit. Y. ofretit.3‟ de bazı zeolitlerin bozunmaya uğradıkları sıcaklık aralıkları verilmiştir ( Barrer ve Coughlan. klinoptilolit. brevsterit. Isıl kararlılık klinoptilolit. omega. stilbit. şabazit ve analsim de yüksek.600 600 Co üstü Harmotom.400 400 . ZSM-5 http://www. Çizelge 2. su. lömanit ve natrolitte düşüktür.

Erionit ve Şabazit. örneğin demir çok yaygındır. Birçok çeşit elde edilebilir. Analsim.4 Doğal zeolitlerin yapay zeolitlerle karşılaştırılması (Industrial Mineral and Rocks. Klinoptilolit. Kısıtlıdır. Başlıcaları. Gözenek Hacmi (Adsorplama Kapasitesi) Katalitik Aktivite http://www.  Moleküler elek olma özelliği. 1996). Mordenit. Küçük gözenek boyutu ve safsızlıklar yüzünden kısıtlıdır. Saflık Gözenek Boyutu Boşluk.kimyamuhendisi. Geniş uygulanabilirlik. bir çok kullanım alanına uygun fiziksel ve kimyasal özelliklerinden dolayı endüstride geniş bir alana yayılmışlardır.  Düşük yoğunluk ve silis bileşimine sahip olmaları. ayrıcaLamontit ve Fernem. sadece şabazit ve erionit iyi gözenek hacmine sahiptir. Saf çeşitler olarak imal edilir. Diğer katyonik şekiller katyon değiştirmeyle elde edilir. Elde Edilebilirlik Filipsit. 3 A°‟ dan 8 A°‟ a kadar elde edilebilir.com .  Dehidratasyon özelliği (Chon.  Katalizör olarak kullanımı. Sınırlıdır.1983) Özellik Doğal Zeolitler Yapay Zeolitler 8-9 çeşitle sınırlıdır. Yüksek saflıktaki zeolit rezervleri sınırlıdır Katyon içeriği karmaşıktır istenmeyen safsızlıklar barındırabilir. Şabazit ve Erionit'te en geniştir. Genellikle saf değildir. Katalizörde ve adsorplamada geniş molekülleri adsorbe eder ya da adsorptif ayırmada küçük molekülleri reddeder. Bu özellikleri şu şekilde sıralayabiliriz:  Yüksek iyon değişim kapasiteleri. Hacmin % 50‟ sine kadar.7 Doğal ve yapay zeolitler. Çizelge 2.

1 Ġyon değiĢimi Zeolitlerde tetraederlerden oluşmuş. Bu özelliği nedeniyle zeolitlere “moleküler elek” denir (Breck.. 1974).  Ortamın sıcaklığına ve  Zeolit minerallerinin türüne bağlıdır (Minato ve Gottardi. zeolitler ısıtıldığında yapıdan uzaklaşır.  Katyon türlerinin cinsine. Bununla birlikte zeolitin iyon değiştirme kapasitesi. Ama zeolitlerin homojen bir mikro pencere ve kanal giriş çapına sahip olmaları nedeniyle. 1993). 2.  Yapıdaki görevlerine. bu pencerelerden geçebilecek büyüklükte moleküller adsorplanır. Bu nedenle zeolitler etkin iyon değiştirici olarak bilinir. iskelete zayıf bağlarla bağlanmış olan katyonlar. mikrogözeneklerin doldurulmasıdır.com . Adsorpsiyon olayını denetleyen mikrogözeneklerin alanı birkaç yüz m2/gr mertebesindedir (Öter vd. bu boşluğa sığabilecek büyüklükteki gaz ve sıvı molekülleri ile doldurulabilir. Bu olay zeolitlerin büyük kısmında kristal yapıda değişikliğe neden olmaz. Mikro pencerelerle birleşerek bir boşluk ve kanal sistemi oluşturan bu mikro gözenekler. bal peteğine benzeyen. mikro gözenekli bir yapıya sahiptirler.2 Adsorplama Zeolitler. bir gaz veya sıvı karışımdan sadece. Genellikle 300-400 °C‟ de ısıtılarak buharlaştırılan suyun kristal yapıda bıraktığı boşluklar.3.3.  Boyutuna.  Yüküne.. zeolitin içinde bulunduğu çözeltideki katyonlarla yer değiştirirler.8 2. http://www. 1985). Zeolitlerde adsorpsiyon olayı bir yüzeye tutunmadan çok. Zeolitler kuru ağırlıklarının %30‟una kadar gaz ve sıvı molekülünü adsorplayabilirler (Yılmaz vd. 2002). Zeolitik su olarak adlandırılan bu su molekülleri. İyon değiştirme kapasitesi daha çok iskelet yapısındaki Al miktarının bir fonksiyonudur ve Al miktarı arttıkça daha fazla yük eksikliği ortaya çıkar.kimyamuhendisi. Daha büyük olanlar zeolit yapısı dışında kalır. normal oda sıcaklığında su molekülleri ile doludur.  Konsantrasyonuna.

 Kristal yapı değişimi ile birlikte sıcaklığa karşı sürekli ağırlık kaybı gösterenler: Natrolit grubu mineraller... mordenit.3 Dehidratasyon Zeolitler ısıtıldıklarında yapılarındaki zeolit suyunu verebilmekte (dehidratasyon) ve soğutulduklarında bu suyu tekrar alabilmektedirler (rehidratasyon) (Bish vd.com . Bu mineraller bu sıcaklığa kadar zeolitik. yani dehidratasyon-rehidratasyon özelliklerini koruyabilirler (Öter vd. 2002). Zeolitler 100°C üzerinde gerçekleşen dehidratasyon sırasındaki davranışlarına göre 2 gruba ayrılırlar:  Kristal yapılarında belirgin değişiklik göstermeyen ama sıcaklığa bağlı olarak sürekli bir ağırlık kaybına sahip olanlar: Örneğin doğal zeolitlerden şabazit. 300 °C‟nin altında dehidrate edildiklerinde tekrar su moleküllerini adsorbe edebilirler. http://www. 2002). erionit ve klinoptilolitin 700-800 °C‟ye kadar kristal yapılarında önemli bir değişiklik gözlenmez.3.. 1998). Daha yüksek sıcaklıklarda yapısal değişiklik nedeniyle bu minerallerin zeolitik karakterleri kaybolur (Öter vd.kimyamuhendisi.9 2.

Fojasit. Mordenit Alkali ve Tuzlu Göller 20-50 Gismondin.kimyamuhendisi. Analsim Bozunma 4-50 Filipsit. 1990.  Hidrotermal ya da sıcak kaynak sularının Al-Si' li malzemeye etkisi sonucu. Bates R. Enonit. Gonaidit. Holandit.1 Doğal zeolit yataklarının oluşumu (Harben P. Mesolit Sığ Gömülme Diyajenizi 25-100 Skolesit.com . W. Goelogy and World Deposits) OluĢum Tipi Isı (Co) Cinsi Denn Deniz Çökeltileri 4-50 Filipsit. Klinoptilolit. Stilbit (Düşük Isılı Hidrotermal) Deniz Gömülme Diyajenizi 100 Lamontit. 3.10 3.. Erionit.  Genellikle 2. Klinoptilolit. Tomsonit. Çizelge 3. Şabazit. Kısaca Klino olarak da bilinen Klinoptilolit doğal zeolitlerden dünyada rezerv olarak en çok bulunan ve teknolojik özellikleri en iyi olanlardan biridir [4].1 Zeolit Yataklarının OluĢumu Doğal zeolit yataklarının oluşumu.  Düşük ısılı gömülme metamorfizması sonucunda.. DOĞAL ZEOLĠTLER Şu ana kadar 40‟ ı aşkın doğal zeolit minerali tespit edilmiştir. Analsim Süzülen Yer altı Suları 20-50 Holandit (Bazik Tefra) Süzülen Yer altı Suları 20-50 Filipsit.  Kıyıda veya derm denizel ortamda volkanik malzemenin birikip deniz suyu ile reaksiyonu sonucu oluşan yataklar. (Asidik Tefra) Mordenit. ortamlarına göre altı grupta toplanmıştır:  Suyu tuzlu (kapalı) göllerde volkanik malzemenin birikip göl suyu ile reaksiyonu sonucu oluşan yataklar. Analsim http://www. bu malzemenin bozulması sonucu oluşan yataklar. zaman tortulları arasında görülen ve orijinlerinin volkanik olup olmadığının belirlenemediği.  Tatlı veya tuzlu açık göllerde volkanik malzemenin birikip göl suyu ile kimyasal reaksiyonu sonucu oluşan yataklar. Şabazit. Notralit. Al-Si' li sedimanter ya da volkanik malzemelerden oluşan zeolit yatakları. denizsel veya gölsel ortamlarda oluşan zeolit yatakları.

4 Aº Şabazit Ca2 / (AlO2)4 (SiO2)8. %10‟unun katalizör ve adsorban üretiminde.kimyamuhendisi. Ferrierit. 1989 yılında 250. http://www.1996. bu tüketimin %70‟inin deterjanlarda.5nm Ferrierit (K.5/(AlO2)9 (SiO2)27 .000 ton olup.K2. Dünya zeolit rezervlerini net rakamlarla vermek mümkün değildir. Na)2 (Ca.20 H2O 0. ABD. Holandit.Na)10 / (AlO2)10 (SiO2)22.41x0.4x0.67x0. Yugovaralit. Bulgaristan ve İtalya'dır. Erionit.Na2)4. doğal zeolitlerin kullanım alanları hızla genişlemiştir.37 x 0. Macaristan.16 H2O 4.com . Mordenit ve Fillipsit'dir. Rezervler 1950‟lerden sonra belirlenmeye başlanmıştır. 2001) Doğal Zeolit Kimyasal Formülü Gözenek Boyutu Türü Analsim Na16 / (AlO2)16 (SiO2)32.44 nm Stilbit Ca4 / (AlO2)8 (SiO2)28.16 H2O 0.18 H2O 4. G.3 Aº Modernit Na8 / (AlO2)16 (SiO2)40..26x0. Klinoptilolit. 27 H2O 0.39 nm 3.1 Devam Isı (Co) 200 200 Cinsi Warakit.0x5. Şabazit.3‟de verilmiştir.24 H2O 0.11 OluĢum Tipi Düşük Metamorfizma Pnmer Magmatik Çizelge 3. Dünyada zeolitlerin dokuz tanesi ticari önem taşımaktadır.Mg. Dünya üretiminin yaklaşık %60'ı Küba tarafından gerçekleştirilmektedir.4 x 0.24 H2O 0.42 nm Lamontit Ca4 Al8 Si16 O48.000 ton olan dünya doğal zeolit üretimi 1991 yılında 1. Dünya zeolit tüketimi yılda 750.2 Bazı doğal zeolitlerin kimyasal formülleri ve gözenek boyutları (Chenvd.18 H2O 0.000. Afrika. Analsim Analsim Çizelge 3.62-0.28 H2O 0. Ancak 1950′li yıllardan sonra deniz ve göl tüflerinin de zeolit içerdiklerinin saptanmasıyla.26x0. Analsim.2.39 nm Filipsit (K. Lamontit. Diğer önemli üreticiler Japonya.72 nm Tompsonit Na4 Ca8 / (AlO2)20 (SiO2)20. Aybal.57 nm Netrolit Na16 / (AlO2)16 (SiO2)40.2x5. Dünya genelinde çıkan zeolit türleri çizelge 3.16 H2O 0.29x0. Bunlar.000 tona ulaşmıştır.42x0.7-0. Doğal Zeolitlerin Türkiye’deki ve Dünya’daki Durumu Zeolitlerin endüstriyel alanlarda kullanılabildiği 1940′lı yıllarda ortaya konulmasına rağmen tali mineral olarak volkanik kayaçların boşluk ve çatlaklarında bulunduğunun bilinmesi kullanımlarını sınırlamıştır.26 nm Erionit (Ca. Mg)2 / Al6 Si30 O72. Bugün için 40 adet doğal zeolit minerali bilinmektedir. %8‟inin desikant (nem çekici) üretiminde ve kalan %8‟ininde diğer alanlarda olduğu belirtilmektedir.

Şabazit (1) Filipsit [11. Mordenit ( 1 ). Analsim (1). Klinoptilolit(1) İngiltere Lamontit (1). Klinoptilolit [ 1 ] Erionit [1]. İtalya Analsim (1) Klinoptilolit [2] Polonya Klinoptilolit [2] Romanya Klinoptilolit [3] (3). Filipsit[3](3). Klinoptilolit (1) Klinoptilolit [1] Klinoptilolit (2) Analsim (1) Klinoptilolit (2) (1) Klinoptilolit [2] Klinoptilolit [3].kimyamuhendisi. Klinoptilolit Macaristan [2]. Mordenit (1) Şabazit [3] (3). Mordenit [3]. Analsim (1). Analsim [1]. Lamontit(3) Klinoptilolit [2] Analsim (2). Klinoptilolit[2] http://www. Şabazit (1). Mordenit (1).com . Analsim (2). Erionit [1](1) Analsim [ 1 ] ( 1 ). Klinoptilolit (1). Mordenit(1) Klinoptilolit (1) Klinoptilolit (1) Analsim [1] Holandit(l) Filipsit [1](1). Natrolit (1) Klinoptilolit [1](1) Çek Cumhuriyeti Klinoptilolit (1) Danimarka Lamontit (1) Finlandiya Klinoptilolit (3) Fransa Şabazit [2] Avrupa Almanya Analsim (1). Afrika Ülkeleri Asya ve Avustralya Tanzanya İran İsrail Pakistan Avustralya Çin Japonya Kore Yeni Zelanda Türü* Lamontit (2). Mordenit Rusya [2].3 Dünya zeolit oluşumları (International Committee on Natural Zeolites. 1984) Kıta Ülke Türü* Belçika Lamontit (1) Bulgaristan Klinoptilolit [2] (3). Kıta Avrupa Afrika Çizelge 3.3 Devamı Ülke İspanya İsviçre Angola Botswana Kongo Mısır Kenya K.12 Çizelge 3.

Diğer zeolit minerallerine daha az rastlanılmıştır [5]. Mordenit [1] Klinopilolit [2] Klinoptilolit [2] (2) . Bugüne kadar yapılmış olan gözlemlere göre ülkemizin mevcut zeolit rezervlerinin 45. Analsim (2) Lamontit (1) Klinoptilolit (1) Klinoptilolit [12]. [ ] İşletilen veya büyüklük ve kalite açısından işletilebilir nitelikte olan maden sayısı Dünya‟da 1756 yılından bu yana bilinen zeolitlerin ilk olarak ülkemizdeki varlığı 1971 yılında Gölpazarı-Göynük civarında Analsim türü olarak saptanmıştır (Öter vd. Mordenit[1] Lamontit (2).Klinoptilolit(1) Klinoptilolit [2].13 Çizelge 3.3 Devamı Kıta Güney Amerika Şili ABD Kuzey Amerika Kanada Küba Guatemala Meksika Orta Amerika Panama Batı Hint Adaları Ülke Arjantin Türü* Klinoptilolit [2]. Erionit ve Analsim minerallerinden oluşmaktadır. Modernit. Mordenit [1].kimyamuhendisi.8 milyar ton gibi büyük hacimlerde olduğu tespit edilmiştir (Çetinel. Analsim (1) Erionit (1). Doğal zeolit kaynakları bakımından Türkiye‟nin zengin bir ülke olduğu belirtilmektedir. 2002). Şekil 3.2 ve çizelge 3. Ülkemizdeki zeolit oluşumları Klinoptilolit. Şabazit.4‟de Türkiye‟deki mevcut zeolit yatakları gösterilmiştir: http://www. Filipsit (1) Klinoptilolit (1) Warakit(l). Daha sonra Ankara‟nın batısında Analsim ve Klinoptilolit yatakları bulunmuştur.Şabazit[4] Erionit [2]. 1993).com . Türkiye‟de detaylı etüdü yapılmış tek zeolit sahası Manisa-Gördes civarındaki MTA (Maden Tektik Araştırma) ruhsatlı sahadır. Klinoptilolit (1) * ( ) Oluşum Sayısı..

Mihalıççık) Kalecik.14 Şekil 3. Erionit http://www. Şabazit. Avaş Analsim Mallıhan.1995) Zeolit Yatakları Türleri Bahçecik. Modernit. (Beypazarı. Oğlakçı.Yukarı Yoncaağaç Klinoptilolit Kütahya-Şaphane Klinoptilolit Geniz. Hasavaz Analsim Balıkesir – Bigadiç Klinoptilolit Emel . Şabanözü. Mülk. Gölpazan.kimyamuhendisi.2 Türkiye‟deki zeolit yatakları haritası [5] Çizelge 3.4 Türkiye'de tespit edilmiş olan zeolit yatakları ve türleri (Köktürk. Hisarcık Klinoptilolit İzmir-Urla Klinoptilolit Gördes Klinoptilolit Kapadokya Yöresi Klinoptilolit. Göynük Analsim Polatlı. Çandır.com .

adsorblama.1. http://www. 4. Çoğu kaynak materyal az ya da çok su bulundurur. yığından yığına ve farklı tedarikçilerde farklılık gösterebilir. silisçe zengin kimyasal bileşim.15 4. endüstride kullanılan yaklaşık 150 tür zeolit yapay yolla elde edilmektedir. daha düşük etkin pencereye ve daha düşük adsorplama kapasitelerine sahip olmaları nedenleriyle yapay zeolitlerle rekabet edememektedirler.com .) civarındadır. YAPAY ZEOLĠTLER Endüstriyel önemi olan doğal zeolit sayısının sınırlı olması sonucu. İyon değişimi. veya çözünmeyen silikat türlerinin çökmesine neden olabilirler. Teknik seviyede alüminyum sülfat yapısında %14 H2O barındırır. başlangıç materyalleri olarak saf kimyasalların kullanılması gereklidir. Bu nedenle. atmosfere maruz bırakılarak su kaybedecek şekilde havalandırılır. Diğer tarafta alüminyum sülfat. kristal yapısı gibi özellikler doğal ve yapay zeolitlerde ortaktır. Sentezlenecek zeolit ve ürünün kullanılacağı uygulamaya bağlı olarak maliyeti düşürmek için sıklıkla daha az saflıkta kaynak mataryeller kullanılmaktadır. safsızlıklar için test ve analiz edilmelidir. Zeolit sentezinde en önemli şey kaynak materyalleri tanımaktır ve teknik malzemeler. Bu gibi kirleticiler kristalizasyon sırasında çözünmeden kalabilir ve istenmeyen türlerin çekirdeklenmesine neden olabilir. H2F2 veya silikat gibi ticari olarak uygun kimyasal çözeltiler kullanıldığında. alüminyum nitrat Al(NO3)3-9H2O‟nun %43 (ağ. 1995). Eğer materyaller saf değilse.6 (ağ. reaksiyon karışımının bileşimi belirlenirken çözeltinin su içeriği dikkate alınmalıdır.) H2O). Doğal zeolitler spesifik özelliklerinin sınırlı olması. silika dumanının su içeriği yalnızca %3 (ağ.) olabilirken.18H2O (%48.1 Zeolit Sentezi için Kaynak Materyaller Zeolit sentez kimyasında en önemli noktalardan biri kaynak materyallerde bulunan safsızlıklardan kaynaklanan kirlenmelerdir.kimyamuhendisi. Alüminyum nitrat nem çekerek sıvılaşır ve su içeriği kimyasal nemli havaya maruz kaldığında değişebilir. Kirleticiler çözülebilir ve çözeltide farklı silikat ve meralosilikat türlerinin oluşumuna neden olabilirler.1 Su içeriği NaOH. molekül eleme. 4. Ancak doğal zeolitler yapaylara göre daha ucuz malzeme olmaları nedeni ile birim malzeme değerinin düşük olduğu alanlarda kullanılmaktadırlar (U. Al2(S04)3. Köktürk. Sıklıkla kullanılan birkaç kimyasala bu bölümde yer verilmiştir.

Benzer olarak bir %85‟ lik H3PO4. Ayrıca küçük bir oranda serbest su bulunabilir.) H2O barındırabilir. kullanılan herhangi bir hidroksit artık su olarak düşünülmelidir.) P2C5 ve %38. Reaksiyon karışımının hazırlanmasında eklenecek su miktarı hesaplandığında bu kimyasalların içerdiği suyun her zaman dikkate alınması tavsiye edilir.16 Bir reaksiyon karışımının bileşimi oksitlerin oranı olarak verilmiş olduğunda.2 Alüminyum kaynakları Tuzların kullanılmasının dezavantajı. AlPO4-2H2O barındıran preparatlar alkali fosfat veya hidroksit çözeltileriyle alternatiflerdir. Sodyum alüminat atmosferik CO2‟ye maruz kalarak veya yalnızca depolama sırasında alüminyum oksit hidratlarının oluşumuyla karşı karşıya kalır. Kaynak materyalin su içeriği toplam su içeriğinin önemli bir bölümünü teşkil edebilir veya etmeyebilir. Eğer çözünmezse.kimyamuhendisi. bu gibi tuzlar zeolit A tipi materyaller yerine sodalitlerin kristalizasyonuna neden olabilir. Geniş ölçüde kullanılan bir kimyasal değildir ve herhangi bir kimyasal tedarikçisinden edinildiği zaman sıklıkla zeolit sentezi için uygun olmamasını sağlayacak kadar yaşlanmış olur.com karıştırılarak hafif ısıtma ile tamamen çözünmeleri mümkün olan .5 H2O (ağ.0‟ dan 1. Küçük miktardaki bir demir içeriği kendisini berrak sodyum alüminat çözeltisinde kahverengimsi solma ile gösterir.)) . sodium hidroksit pelletler %97 veya 98% NaOH bulundurabilir. 4. Örnek olarak. Teknik formda taze sodyum alüminat 50 lb‟ lik poşetler gibi büyük miktarlarda temin edilebilir. Fosfat. %61.4 (ağ.6(ağ. Bu demir hidroksit filtrasyon ile giderilebilir veya bazen ihmal edilir. alüminyum fosfat. NaOH = l/2Na2O + 1/2H2O (%22. örnek olarak . Bu gibi teknik sodyum alüminatın bileşimi 1. örnek olarak.2‟ye veya daha yüksek Na/Al oranlarında farklılık gösterir. çökelme ya da bulanıklık olu. http://www.1. Bu nedenle özellikle düşük SiO2/Al2O3 oranlarında reaksiyon karışımları için alüminyumu soydum alüminat gibi aniyonik forma sokmak avantajlıdır. Sodyum alüminat ortam sıcaklığında su içinde karıştırılarak birkaç dakika içerisinde tamamen çözünmelidir. Genellikle az miktarda alkali hidroksit eklenerek çözülür. Kimyasalın mümkün olduğunca az nem ve CO2‟ye maruz bırakılarak sıkıca kapatılmış küçük kavanozlara aktarılması ve oda sıcaklığında veya daha aşağısında muhafaza edilmesi tavsiye edilir. pH ayarlamasından veya alkali silikat çözeltilerinin eklenmesinden sonra jel oluşumunu üzerinde güçlü elektrolitik etkisi olan alkali tuzlar oluşur.

17 4. Tetrametil ve tetraetilortosilikat yüksek saflıklarda mevcuttur ve en yüksek SiO2/Al2O3 oranlarını sağlarlar. Bu tür malzemeler Cab-O-Sil (Cabot) veya Aerosil (Degussa) olarak piyasadadır.) içerir (SiO2 yüzdesinin tespit edilmesi tavsiye edilir. Pitsburg. USA) SiO2/Al2O3‟nın yaklaşık %90(ağ. Ancak vakum filtrasyonu yavaştır ve filtratın su içeriği azalmıştır ve tekrardan denenmesi gerekir. Düşük alüminyum içerikli zeolitler. Çökeltilmiş silikanın partikül boyutunun göz önünde bulundurulması gerekebilir. kül içeriği eksi %1 NaCl. N-Marka genellikle hafif bulanıktır ve filtre edilmiş ürün alınması tavsiye edilir.) konsantrasyonlarında farklı stabilizörler kullanılarak yapılabilir. DuPont de Nemours. I. yüksek olasılıkla diğer kaynaklardan gelir. Üründe düşük alüminyum içeriği istendiğinde E. Bileşimler genellikle hidrolizedir. PQ N-Marka ürün yaklaşık %8. PA.9 Na2O (ağ. Ultrasil VN3SP. Ultrasi (Degussa) bir şekilde daha saf bir materyaldir. büyük boyutlu çökeltilmiş silikadan kalın bir reaksiyon karışımı hamuru sağlayabilir. Örnek olarak.com . Silika dumanının su içeriği çok düşüktür (%3). çözeltide istenilen alüminyumsilikat öncülerini sağlamada çok yavaş reaksiyon verebilir. Yüksek silika materyallerin http://www. Alüminyumla az bir kirlenme SiO2/Al2O3 oranı ~600 yukarı zeolitlerin genelde kristallenmesini önler. Eklenen alüminyum olmadan SiO2/Al2O3 oranı 3000 ile yaklaşık 3500 aralığında elde edilebilir.kimyamuhendisi. DE. SiO2 içeriğine yaklaşmalıdır).) barındırır. USA‟den Ludox gibi kolloidal silika çözeltisi kullanılabilir.1. Bu materyal %30 ve %40 SiO2 (ağ. ayrıca yaklaşık %1 NaCl (ağ.)‟ ını. Hi-Sil (PPG Industries. silika dumanının silika kaynağı olarak kullanılması ile hazırlanabilir. Alüminyum bulaşması SiO2/Al2O3 oranı 200‟den yüksek zeolitleri engeller. PA.) ve %28. Alüminyum kaynağı eklemeden silika kaynağı olarak silika dumanı kullanıldığında elde edilen ürünlerin SiO2/Al2O3 oranı 20000‟den yüksektir.7 SiO2 (ağ. Çökelti aynı zamanda laboratuvarda da filtre edilebilir. USA „dan su camı gibi sulu sodyum silikattır. Wilmington. Oysa iyi ayrışmış silika dumanı homojenizasyonu zor. alternatif olarak. Filedelfiya. Çökeltilmiş silika farklı kalitelerde mevcuttur.3 Silika kaynakları Yaygın olarak kullanılan bir silika kaynağı PQ Corporation. Herhangi bir fark edilebilir alüminyum bulaşması.

4. Kirlenmeyi önlemek için reaksiyon karışımı ve kristalizasyon için bütün çözeltilerin preparatlarına polipropilen veya teflon gibi plastik kaplar önerilir. z düzlemleri içinde birbirine giderek dikleşen gözenekler ile 3 boyutlu gözenek yapısına sahiptirler ve ikincil yapı http://www. oluşan alkolün ısıtma ile uzaklaştırılması önerilir.2. Sınıflandırma şu şekildedir:  LTA (Linde Type A)  FAU (Fajosit)  MFI (Mobil Five) Bu gruplar aşağıda görüldüğü gibi farklı türde zeolitleri içerebilirler:  LTA.com . x. Zeolit A‟ yı  FAU. alümina ve borun camdan dışarı süzüldüğü bilindiğinden cam kaplardan kaçınılmalıdır. Cam reaksiyona katıldığı için ve silika.18 kristalizasyonu üzerindeki etkisi genellikle az olmasına rağmen.2 Yapay Zeolit ÇeĢitleri ve Sınıflandırılması Her şirket kullandığı zeolitlere farklı isimler vermesi ve dolayısıyla da değişik kısaltmalar koyarak zeolit terminolojisinin oldukça karmaşık olmasına yol açmıştır. Teflonda ayrıca hidroflorik asit ile temizlenebilir (Kühl G. Tohumlanmadan kaçınmak için reaksiyon kapları kullanılmadan önce sulu sodyum hidroksit ile ısıtılarak iyice temizlenmedir. LTA (Linde Type A) yapısı sergiler. y.. 2001). 4.kimyamuhendisi. Örnek olarak. Zeolit Y ve Zeolit X‟ i  MFI ise ZMS serisi zeolitleri kapsamaktadır. borosilikatın veya ferrosilikatın katalitik aktivitesi alüminyum izleriyle kirlenme ile etkilenebilir. Bu sorunun üstesinden gelmek için 3 ayaklı bir sistem geliştirilmiştir.1 Zeolit A En basit sentetik zeolit türüdür. Bu sistemde zeolitlerin kimyasal düzenlerinden bağımsız olarak sadece özel yapıları göz önüne alınarak bir sınıflandırma yapılmıştır [6].

elektriksel yük içeren gözenekler barındıran ve aynı zamanda hidratasyon yapabilen Sodalit mineralinden üretilir. Bu özellikleri Zeolit A‟ nın farklı şekillerde kullanılmasını sağlar. silisyumoksit ve sudan oluşan çözeltiler kullanılır. Sentezlenirken hidroksit. Fm-3c simetri ile kübiktir (a = 24. Birim hücre.61Å). Eğer sodyum iyonları daha büyük olan potasyum iyonları ile değiştirilirse gözenek açıklığı azalarak. Zeolit A. sodyum yapılı bir zeolit A yaklaşık olarak 4Å açıklıktaki gözeneklere sahiptir ve bundan dolayı da 4A olarak adlandırılır. 2 sodyum iyonu ile yer değiştirir. Bu. Kalsiyum katyonuyla yapılan iyon değişiminde bir kalsiyum iyonu. alüminyumoksit. Sanayi bakımından en önemli zeolit çeşitleri jel senteziyle yapıldığı için bu üretimlerden en önemlisi Zeolit A„nın sentezidir.com . 0. Si/Al oranı da 1. minimum 11. Şekil 4. Bu boşluk.47 boşluk kesrine sahip. Gözenek çapı. Örneğin. sekiz parça oksijen atomu tarafından belirlenir ve 4.kimyamuhendisi. 700ºC‟ ye kadar dayanıklı.1 Zeolit A‟ nın Genel ve Birim Hücre Yapısı [43] Zeolit A‟ da kendi içinde gözenek büyüklüğüne göre 3‟ e ayrılmaktadır.4 Å çaplı büyük bir boşluk yaratır.2 Å küçüklüğündedir.1).0 olup yapısında yer değiştirebilir sodyum iyonları. 70º-100ºC arasında jel oluşturan maddelerle kristalizasyona http://www.19 birimlerinden oluşmuşlardır (Şekil 4. kübik bir yapı içerisinde birbirine kare yüzeyler ile bağlı sekiz sodalit kafesi tarafından çevrilmiştir. yaklaşık 3Å olur ve 3A olarak adlandırılır. Bunun sonucunda da gözenek açıklığı artarak yaklaşık 5Å olur ve 5A olarak isimlendirilir.

4K2O 0.5H2O şeklindedir. 4. Bunlar daha sonra sodyum atomları etrafında birleşerek zeoliti oluştururlar [12].OSiO224. Formülü 0. Şekil 4. Kristalizasyon sırasında amorf ve yüksek moleküllü alüminat ve silikat şekillerine dönüşür.1.2‟de zeolit 4A‟nın genel yapısı gösterilmektedir. Bu işlem için sıcaklık 204. propilen.kimyamuhendisi. Sanayi için önemli bir nem çekicidir.4 °C ile 315. Özellikleri itibariyle kimya sanayisi için oldukça önemli ve gerekli bir nem çekicidir [11]. Şekil 4.1 3A Çapı 3Å‟dan daha büyük hiçbir molekülü adsorplamaz.2 Zeolit 4A [7] http://www.5 °C olmalıdır.4 °C daki çiy noktasına ulaşılabilsin. 4 Å‟dan büyük molekülleri adsorplamaz.com .20 bırakılır. bütadienin dehidrasyonu 4.1.6Na2O Al2O3 2. 4A yaygın olarak sıkıştırılmış havanın dehidrasyonunda da kullanılır. Fakat asıl sıcaklık 4A‟nın yapısındaki maddeleri serbest bıraktığı sıcaklıktır.2.2 4A 4A. Uygulamaları:  Bir çok sıvının dehidrasyonu (etanol gibi)  Havanın dehidrasyonu  Soğutkan dehidrasyonu  Doğalgaz veya metanın dehidrasyonu  Etilen.2. 4A genel olarak hava kurutucularda cilalama (ağarma) olarak kullanılır ki -84.

Zeolit A‟ daki gibi x. Birim hücre (Şekil 2.  Boya ve verniklerde nem çekici olarak. tıbbi oksijen üretimi için özel olarak tasarlanmış bir ayırıcı türüdür.3. etilen ve propilen adsorplanmasıdır. Şekil 4.com .kimyamuhendisi. z düzlemleri içinde birbirine giderek dikleşen gözenekler ile 3 boyutlu gözenek yapısına sahiptirler ve ikincil yapı birimlerinden oluşmuşlardır. alkanlar ve soğutucuların kurutulması.  Yüklü elementlerin statik dehidrasyonunda (tıbbi ürünlerde ve kararsız malzemelerde).4Å‟ dır ve içte.2 Zeolit Y Zeolit Y (Şekil 4. 4.2. Aynı iskelet yapısında olduğu Zeolit X‟ e göre %33 daha az katyon barındırır. Açıklık. karbondioksit. doğalgaz.3 Zeolit Y' nin birim hücre yapısı [15] http://www.  Argon üretimi ve saflaştırılması.43‟ tür.4). 4. 12 kısım oksijen atomu tarafından tanımlandığından gözenek çapı büyüklüğü 7. metanol. Zeolit Y. çapı 12Å olan daha geniş boşluklar sağlar.7Å). etanol.21 Uygulamaları:  Hava.2. 4. yapı olarak Fajosit‟ e benzer. 0. Yüksek saflıkta oksijen derişimi sağlar ve uzun süreli kullanılabilir. Bu boşluklar birbirine hekzagonal yüzeylerle bağlı on adet sodalit tarafından çevrilmiştir. Bozunmaya başladığı sıcaklık ise 793ºC‟ dir.  Su.3 5A 5A.47 boşluk kesrine sahip olup Si/Al oranı da 2.11) Fd-3m simetrili kübiktir (a = 24.1. Bu özellikleri itibariyle de sağlık sektöründe geniş bir kullanım alanına sahiptir [11]. y.

22 Şekil 4.com . Daha sonra bu jel kristallenecek şekilde 70300ºC sıcaklıklarına ısıtılır. Jel elde edebilmek için alümina ve silikat kaynakları sulu alkalin çözeltisi içinde karıştırılır. Asit aşındırmasından ötürü yapının zarar görmesini önlemek için asidik yapıya dönüştürülmeden önce NH4+ formuna dönüştürülür. Oluşan zeolit Na+ yapılıdır ama asit formuna dönüştürülmelidir. Zeolit Y.5 Zeolit Y' nin kesiti [17] Zeolit Y‟ nin en önemli uygulama şekli ayırma katalizörü olarak kullanımıdır. Şekil 4. Eğer hidrojenleme gerekli ise tıpkı platinyumda olduğu gibi. doyurma veya iyon değiştirme yoluyla yapılır.kimyamuhendisi.4 Zeolit Y' nin yapısı ve genel formülü [16] Zeolit Y tıpkı Zeolit A gibi jel prosesleri ile üretilir. petrolün içindeki ağır parafinlerin bertaraf edilerek ham petrolden ayrılan benzin ve dizel yakıtlarının verimini arttırmak için rafinelerin katalitik ayırma birimlerinde asidik formda http://www.

Al2O3. Zeolit X‟ in genel formülü Na2O. http://www.kimyamuhendisi. 9Å‟ den daha küçük molekülleri adsorplar ve daha büyüklerini dışarıda bırakır. Şekil 4.23 kullanılırlar.6 Zeolit X' in birim hücre yapısı (solda) ve genel yapısı (sağda) [8.2.3 Zeolit X Zeolit Y ile aynı iskelet yapısına sahiptir ancak özelikleri birebir aynı değildir. Zeolit X‟ in genel ve hücre yapısı şekil 4. 4. 13X. sodyum yapılı X türü bir kristaldir ve geniş gözeneklere sahiptir.1 13X 13X. Bu tür uygulamalarda Zeolit X‟ in yerine Zeolit Y tercih edilir.6‟ da gösterilmektedir.3. Yeniden formüle edilmiş rafineri ürünlerinin aromatik içeriklerini arttırmak için ham petroldeki hidrokarbonların kırıldığı ünitelerde plantinyum/paladyum destekli olarak kullanılırlar [11]. 13X.com . Zeolit Y‟ ye oranla daha fazla katyon içerir ve Si/Al oranı 1. CO2 ve nem tutar.5SiO2 şeklindedir.2. Bünyesinde 13X Zeoliti vardır. 13X. temizleme havası ile hava kurutucuların içinde yenilenir.2.2‟ tür. Çünkü Si/Al oranı Zeolit Y‟ de daha yüksek olduğundan yüksek sıcaklıkta Zeolit X‟ e göre daha aktif ve kararlıdır. Temizleme havası en az 250 °C – 300 °C‟ de olmalıdır ki gözenekler yeniden işlev kazanabilsin. 9] 4. -100°F‟ nin altındaki çiy noktalarında da kullanılabilir [11].

Bu zeolit ilk olarak Mobil Oil firması tarafından sentezi gerçekleştirilmiş olan yüksek alüminyum ve düşük silika içerikli bir türdür. Silikalit ve şekil 4. Zeolitin alüminyum içeren kısımları asidik özellik göstermektedir. Bu zeolitlerden endüstride en yaygın kullanılan ZSM-5‟tir. gözenek büyüklükleri 0. Zeolitlerle kataliz endüstriyel olarak özellikle hidrokarbonların dönüşüm reaksiyonları ve aromatik hidrokarbonların alkillenmesi reaksiyonlarında sıkça kullanılmaktadır.7‟ de görülen ZSM-5 endüstriyel olarak sıkça kullanılmaktadırlar. -12. Hazırlanan bu çözelti 9020 0C ile 100 0C arasında değişen yüksek sıcaklıklara ısıtılır.4-0. -11.2. ZSM-5.com . silikalit-2 verilebilir. Aksi halde bu koşullar sağlanmazsa amorf bir jel meydana gelir.8 nm civarıdır.kimyamuhendisi. hidrofilik zeolitlerin termokimyasal modifikasyonu veya doğrudan sentez ile elde edilebilirler. -21. Isıtma işlemi sürdürülürken sodyum yapılı Zeolit X çekirdekleri eklenir. Ardından yakılarak toz haline getirilmiş alümina ve silika ile sodyumu kapsayan bir besleme ilave edilir ki yüksek sıcaklıktaki çözeltinin yeterli miktarda ve oranda aşırı doygunluğu devam edebilsin. Bu zeolitin yapısı düz ve sinüzoidal kanallardan oluşmaktadır.24 4. Sodyum yapılı Zeolit X çekirdekleri. Doğrudan sentezleme ile elde edilen yüksek silikalı zeolitlere örnek olarak Beta.2. çözeltiye eklenen malzemenin artmasıyla daha büyük bir kristal yapıya erişirler ve çekirdeklerden daha büyük hale gelmiş kristaller çözeltiden alınır [12]. Tetrahedra yapısını oluşturan Al3+ ve Si4+ iyonları çerçevede nötr yapı oluşabilmesi için net bir pozitif http://www. Düşük ve orta Si/Al oranına sahip zeolitler organik maddelerden suyu uzaklaştırmak amacıyla kullanılabilirken. NU-1 zeolitleri verilebilir.3. hidrofobik yapıdaki yüksek Si/Al oranına sahip moleküler elekler sudan organik maddeleri uzaklaştırma amacıyla kullanılabilirler. 4.4 Zeolit ZSM-5 (MFI) Si/Al oranı 10-100 olan yüksek silika içeren zeolitler. Bu malzemeler hidrofobik ve organofilik yapıya sahip olup. 34.2 Sodyum yapılı zeolit X kristallerinin geliĢtirilmesi yöntemi İçinde sulu sodyum çözeltisi ve birbirine oranlanmış bir şekilde alüminyum ve silikon olan aşırı doymuş bir çözelti hazırlanır. Moleküler eleklere tipik örnekler olarak silikalit-1.

Birincisi. bu durumda zeolitin asitliği son derece yüksek olmaktadır.com . ZSM-5‟in reaksiyonlarında kataliz yeteneği bu asitlikten ileri gelmektedir. Dolayısıyla ksilenin ZSM-5 zeoliti ile katalitik reaksiyonu neticesinde p-ksilen‟e dönüşüm daha fazla olmaktadır. hidrokarbon dönüşüm reaksiyonları için kullanılmaktadır. ZSM-5 katalizör olarak petrol endüstrisinde. Asidik özellikteki zeolit izomerizasyonu hızlandırmaktadır. Bu pozitif yük H+ iyonu tarafından sağlandığında. Normalde p-ksilen zeolit gözenekleri içine kolayca difüze olacak şekle sahiptir ve m-ksilen ile kıyaslandığında bu özellik p-ksilen için bir farklılık yaratmaktadır. Şekil 4.İtü. m-ksilen‟in p-ksilene dönüşüm reaksiyonu verilebilir.25 yüke ihtiyaç duyarlar.7 ZSM-5 görüntüsü (Mesut Demir.kimyamuhendisi. Bunun için iki mekanizma söz konusudur. İkinci mekanizma ise.1995) http://www. ZSM-5‟in izomerizasyon reaksiyonlarında kullanımına örnek olarak. ürün molekül şekliyle ilgilidir. p-ksilene dönüşüme sebep olan zeolit kanalları içindeki reaktif komponentlerin davranışlarıdır [10].

8). 4.4. 20oC ile 60oC arasındaki bir sıcaklıkta.8‟den büyük olacak şekilde Al2O3 içeren sodyum alüminat ve Na2O barındıran sodyum silikatın sulu çözeltileri hazırlanır.022 aralığında olabilsin. Gözenek yerleşimleri ZSM-5‟ teki gibi zik-zak şeklinde değil yan yanadır [19].03 aralığında olacak şekilde 5 dakikalık bir periyotla mineral asidi çözeltisi eklenir.02 ile 0. 30300 dakika arasındaki bir zaman boyunca karıştırılarak ön ısıtmadan geçirilir. Daha sonra. Böylece reaktif miktarları düzenlenerek istenen çeşitli oranlar yakalanabilir. iki boyutlu on halkalı gözenek yapısındadır. Şekil 4.1 MFI zeolitinin sentezlenmesi Öncelikle. Bunu takiben tepkime halindeki karışıma yeterli miktarda su konur ki son halde H2O/Al2O3 oranı ile OH-/H2O molar oranı sırasıyla 2000-4000 ve 0. Bütün bu işlemlerin ardından oluşan son karışım. OH-/H2O molar oranı 0. İsteğe bağlı olarak. doğrusal bir aminden dörtlü amonyum ile SiO2/Na2O oranı (ağırlıkça) 1‟ den büyük olan organik bir karışımdan da yapılabilir. sıcaklığın 100oC ile 200oC arasında olacağı bir ortamda 6 ile 72 saat boyunca ısıtılır ( Demirkan K.2. bu iki çözelti 15 ile 30 dakika arasındaki bir zaman süresince birbirlerine temas edecek şekilde karıştırılır.kimyamuhendisi..26 4. Bu ön ısıtma sonrasında karışım. Na2O/Al2O3 oranı (ağırlıkça) 0. 2002 ).com .8 ZMS-11' in kesiti [19] http://www.2.5 Zeolit ZSM-11 (MEL) MEL olarak da bilinen ZSM-11 (Şekil 4.017-0. Çözeltiye. oda sıcaklığında.

kimyamuhendisi. Şekil 4. Aslında dairesel bir gözenek yoktur fakat birçoğu hemen hemen daireseldir [19].com .10 Zeolit ZMS-23' ün kesiti [37] http://www.6 Zeolit ZSM-12 (MTW) ZMS-12 (Şekil 4.7 Zeolit ZSM-23 (MTT) ZMS-23 (Şekil 4.9).10).9 Zeolit ZMS-12‟ nin kesiti [19] 4. dairesel olmayan 10 halkalı gözenek sistemine bir örnektir. bir boyutlu 12 halkalı sisteme bir örnektir [19].27 4.2. Şekil 4.2.

Yapısı 8 ve 10 halkalı gözeneklerin kesişmesiyle meydana gelmektedir. Şekil 4. ZSM-57‟nin kesiti şekil 4. Higgins ve Valyocsik tarafından 1990 yılında „‟Zeolitler 10.2.11‟de verilmiştir [19].8 Zeolit ZSM-57 (MFS) ZMS-57‟ nin yapısı ve hazırlama yöntemi ilk olarak Schlenker.kimyamuhendisi.28 4. 293‟‟ kitabı içinde yayınlamıştır.11 Zeolit ZSM-57' nin kesiti [19] http://www. 10 halkalı gözenekler ZSM-5‟ teki gözeneklerden biraz daha büyüktür.com .

katyon değişimi özellikleri. hidrate oldukları zaman sahip oldukları düşük yoğunluk ve boşluk hacmi. gaz ve su buharı absorpsiyonu. doğal zeolitlerin o dönemlerde yalnızca volkanik kayaçlar içindeki oluşumlarının bilinmesi ve gerek birkaç mineralin bir arada bulunması nedeniyle tek mineral olarak ayrılmalarındaki zorluk. sedimanter yataklar içerisindeki büyük miktarlardaki zeolit kaynaklarının bulunmasından sonra araştırmacıların artan ilgileri ile spesifik özelliklerinin belirlenmesinin ardından artan bir gelişim göstermiştir. moleküler elek özellikleri ve birim maliyetlerindeki ucuzluk (1'e 4 oranında) gibi nedenlerle sentetik zeolitlerin kullanımlarının uygun olmadığı proseslerde başarılı bir şekilde kullanılmaktadırlar. Zeolitler.kimyamuhendisi. 1950'li yıllara kadar yapı sanayindeki kullanımları ile sınırlı kalan doğal zeolitlerin endüstriyel uygulamaları.com . ağır metal iyonlarına (Cu++.29 5. asit ortamlardaki yüksek stabilite. elektriksel iletkenlik. Doğal zeolitler NH4+'a. şeklinde karakteristik yapısal özelliklere sahiptir ve bu özellikler sayesinde pek çok alanda kullanılmaktadır. Pb++. gerekse de teknolojik özellikleri hakkındaki bilgi eksikliği araştırmaların sentetik zeolitler üzerinde yoğunlaşmasına neden olmuştur. Hg++ vb. katalik davranışları. dehidrate olmuş kristaller içerisindeki düzgün moleküler boyutlu kanal sistemlerine sahip olması. Cs+) karşı gösterdikleri özel seçicilik. ZEOLĠTLERĠN UYGULAMA ALANLARI Zeolitlerin endüstriyel uygulamadaki potansiyelleri 1940'lı yıllarda ortaya konulmasına rağmen. Cd++.). radyoaktif iyonlara (Sr++. http://www. geniş uygulama alanları için spesifik kullanımı sağlayan yüksek hidratasyon enerjisi.

Aradaki bu fark her iki türün farklı proseslerde uygulanmasını sağlar. Y ve mordenit ticari adsorbantlar olarak kullanılan en yaygın zeolit türleridir. Ca-5A zeoliti doğal gazolin ve gazyağı gibi değişik hidrokarbonlarda normal http://www. Zeolit A'nın gözenek boyutları içerdiği katyon türüne göre farklılık gösterir. Zeolit A.kimyamuhendisi. Ayırma işlemleri genel olarak moleküler elek özelliklerine dayanırken saflaştırma her iki özelliğin etkisi altındadır. SO4'ün uzaklaştırılması  CO2 uzaklaştırılması  Sülfür bileşiklerinin uzaklaştırılması  Kirlilik önleme  Yığın ayırma  Normal / izoparafin ayırma  Xylene ayırma  Olefin ayırma  Havadan O2 ayırma  Şeker rafinasyonu Zeolitlerin safsızlaştırma ve ayırma işlemlerinde seçimli adsorbant olarak tercih edilmeleri moleküler elek özelliklerinden ve diğer adsorbantlarda bulunmayan sürekli dipol moment ve katyonlarla moleküller arasındaki özel etkileşimden kaynaklanmaktadır. Sodyum (Na) iyonlarının.30 5. kalsiyum (Ca) iyonları ile yer değiştirdiği Ca-Zeolit A'nın gözenek açıklıkları sodyumlu (Na) türüne oranla yaklaşık %30 daha büyüktür. Normal parafin molekülleri 3 Å yarıçapa sahip iken bağlı bulunduğu hidrokarbon zincir veya aromatik karbonlar için bu değer 5 Å civarındadır. X.1 Moleküler Elek Uygulamaları Moleküler elek zeolitlerin ticari absorbant uygulamalarına göre aşağıdaki şekilde özetlenebilir:  Safsızlaştırma  Kurutma         Doğal gaz (LNG içerikli) Parçalanmış gaz (etilen tesisi) Yalıtkan cam Soğutucu Doğal gaz Kroyojenik hava ayırma tesisi Doğal gaz ve sıvılaştırılmış petrol gazının temizlenmesi Hg NO2.com .

Zeolitler su. B.31 parafin ayırımı ve elde edilmesi için oldukça uygundur. Sedimanter zeolit yataklarının bulunması ve doğal zeolit özelliklerinin tamamen belirlenmesinin ardından özel seçicilikleri ve proses maliyetleri açısından genellikle modifiye edilmiş doğal zeolitlerin hakimiyetinin gözlendiği bu alanda sentetik zeolitler yaygın olarak deterjan katkı maddesi şeklinde kullanılırlar. X' in endüstriyel ve evsel atık suların yumuşatılmasında yüksek performansları nedeniyle permütit tipi organik reçineler yerine kullanılmaları bu alandaki ilk uygulamalarıdır. Sentetik zeolitlerin fosfat yerine deterjan üretiminde katkı malzemesi olarak kullanılmasındaki ana avantajlar. Moleküler elemeğe bir diğer örnekte 3 Å' lık gözenek açıklığı ile doymamış hidrokarbonların dehidratasyonunda etilen ve diğer molekülleri gözenekleri dışında tutan KA zeoliti için verilebilir. 5. İzomerik parafin ve cyclic hidrokarbonlar gözenek dışında kalır.com .2 Ġyon DeğiĢimi Uygulamaları Zeolit A. Soğutucuların kurutulmasında da zeolitlerin moleküler elek özelliklerinden yararlanılır. http://www.kimyamuhendisi. Ancak organik reçinelerin rejenerasyon safhasında gösterdikleri teknik performans avantajı 1970'li yıllara kadar sentetik zeolit kullanımının sınırlı kalmasına neden olmuştur. deterjan bünyesindeki zeolitlerin su yumuşatma özelliği göstermesi ve çevre koruma kapsamı içerisinde fosfatlı deterjan imalinin sınırlandırılmasıdır. Oksijen-nitrojen ayırımında ayrımı sağlayan ana parametre nitrojen moleküllerinin selektif olarak adsorbe edilmesidir. Mikro gözenek sistemine iki molekülün girmesinin mümkün olduğu durumlarda ayrım. doğal gazdan su ve CO gibi safsızlıkların uzaklaştırılmasında kullanılır. endüstrinin (atık proseslerinde) iyon değişim uygulamalarına olan ilgisini arttırmıştır. Ayrıca NaA 1 ve 2 karbon atomu içeren (CO2 gibi) maddeleri kolaylıkla adsorbe ederken yavaş bir şekilde adsorbe olan (propylen hariç) propan ve daha yüksek değerli hidrokarbonlar fiziksel olarak dışında kalır. CO2 SO2 gibi polar veya polarize olabilen doymamış molekülleri seçimli olarak adsorbe ederler. Bu nedenle NaA. 1970'lerin sonunda çevre kirlenme standartlarına getirilen yeni düzenlemeler. bir tanesinin tercih edilerek diğerinin bırakılması şeklinde gerçekleşir. Benzer şekilde doğalgazdan sülfür bileşenlerinin ayrılmasında da zeolitlerin hidrojen-sülfür ve merkaptanlar gibi sülfür bileşiklerine karşı gösterdikleri yüksek seçicilik esas alınmıştır. Soğutucu molekül boyutlarının NaA tarafında adsorbe edilemeyecek kadar büyük olması kurutma işlemini gerçekleştirir.

kristalin katalizörlerinin boşlukları içerisinde gerçekleşir. Zeolit X' e oranla daha stabil ve aktif olan zeolit Y' nin zeolit X' in yerine almasıyla başlangıçtaki %5 ile %10 arasındaki zeolit katkı oranı http://www.3 Katalitik Uygulamaları Katalitik reaksiyonlar. Hidrokarbon molekülleri ile zeolit katalizörler arasındaki çok yüksek hidrojen iyonu dağılımı yüksek değerli moleküller arası hidrojen transferi hızı gibi özellikler parçalama reaksiyonlarında zeolitlerin kullanım yaygınlığını arttıran faktörlerdir. Doğal zeolitlerin küçük gözenek boyu dağılımları ile katalitik reaksiyonlar için uygun olmamaları sentetik zeolit kullanımını gündeme getirmiştir. Bu özellik co-builder olarak deterjan imalinde tercihli kullanımını sağlar. Günümüzdeki yaygın kullanıma temel oluşturan ilk araştırmalar 1958 yılında Union Carbite. Mobil Oil Corp.32 Göl veya nehirlere fosfatın artan şarjının eutropehikasyonun oluşumuna neden olması deterjan üreticilerinin STPP (sodyumtripolifosfat) yerine zeolit A' yı kullanmalarına yol açmıştır. Buna ek olarak zeolit A çok az miktarda dahi kirlenmeye neden olabilen demir ve manganez iyonlarını ortamdan uzaklaştırarak deterjan katkılı kirlenmeyi en aza indirmektedir. Bu nedenle katalizör olarak kullanılacak malzemenin gözenek boyutları mutlaka reaksiyona girecek malzemelerin içeri girebileceği boyutlarda olmalıdır. Zeolit A' nın yüksek teorik katyon değiştirme kapasitesi (7meg/g) nedeni ile su içerisinde yapısındaki Na+ iyonları ile Ca+ iyonlarının yer değişim reaksiyonlarında oldukça aktiftir.com . özellikle toprak alkali metallerin varlığı hidroksil grup içindeki hidrojenin aktivitesini arttırır.. Gelişen yıllarda zeolitlerin katalitik parçalama işlemlerindeki kullanımları yeni materyal ve proses uygulamaları şeklinde devam etmiştir. zeolit A' nın yeni şekil-seçimlilik yapısının geliştirilmesi ile başlamıştır. seçimlilik ve diğer amorf silis-alüminyum katalizörlere oranla yaklaşık %20 daha yüksek ürün verimi gibi nedenlerden dolayı zeolitlerin kullanımı katalitik parçalamada yeni bir dönemin açılmasını sağlamıştır. çok değerli metal katyonları. Çok değerli iyon varlığı ile arttırılmış katalitik aktivite. Zeolitlerin hidrokarbon dönüşümleri içerisinde ilk kullanımı parçalama prosesinde ham materyalden sıvı yakıt üretiminde katalizör olarak zeolit X' in kullanımı ile başlar. ESSO şirketlerine ait laboratuvar çalışmalarıyla hidrojen iyonunun asidik özellikleri ve asidik stabilite. Lewis merkezleri ile uygun hidroksil gruplarının karşılıklı etkileşimleri kraking proseslerinde çok değerli metallerin.kimyamuhendisi. zeolit X'in de katyonize yapısı. 5.

Besleme ön zenginleştirmesi Alkiller minimum Yüksek aktivite.2‟de verilmiştir.com . geliştirilmiş seçicilik Geliştirilmiş sülfür direnci Yüksek seçicilik. düşük polimerizasyon Hidroalkilleme Hidrojerasyon Hidrojerasyon (yağ/oil) Seçici hidrojenerasyon Toluen / Benzen Benzen / Siklohekzan Doymamış yağ / Doymuş yağ Düz ve beyazlatılmış olefinlerin / n-alkanlar ve beyazlatılmış olefinlerin Minimum ayırma problemi http://www.2 Seçilmiş bazı katalitik reaksiyonlar için besleme ve ürün değerleri [8] Proses Besleme / Ürün Rakip Özellikler Aktivatör gerekli değil.1‟ de ve seçilmiş bazı reaksiyonların besleme ve ürün değerleri çizelge 5. Besleme için ön zenginleştirme minimum Katalitik reforming Nafta / benzin Düşük moleküler ağırlıklı Olefin/Benzin Polimerizasyon Korozif değil Alkilleme Aromatik ve düşük değerli Olefinik Akımlar / değerli Korozif değil.1 Zeolitlerin kataliz kullanımları [8] Hidrokarbon DönüĢümü Atkilleme Kraking Hidro kraking İzomerleşme Hidrojenasyon ve Dehidrojenasyon Hidroalkilleme Metanlaşma Seçimli ġekillenme Dehidratasyon Metanolden Benzin Eldesi Organik Kataliz İnorganik H2S Oksidasyonu NO2 İndirgenmesi CO Oksidasyonu H2O_O2 + H2 Dönüşümü Çizelge 5.kimyamuhendisi.33 giderek artarak %40'lara kadar yükselmiştir. Zeolitlerin kataliz olarak kullanımları çizelge 5. Çizelge 5.

Seçilmiş yapılandırma prosesinde offretite-erionite tipi katalizörler non-normal parafin moleküllerini adsorpsiyon reaksiyonlarında dışarıda bırakarak (moleküler eleme özelliği) normal parafin moleküllerinin parçalanmasını sağlar.com . Zeolitler:  n-hegzan gibi organik safsızlıkların sudan uzaklaştırılması.34 Çizelge 5. Petrol sanayinde kullanılan diğer zeolitler mordenit ve ZSM-5‟tir. ZSM-5 katalitik uygulamalarda en fazla ilgi çeken katalizördür. Şekil seçimlilik uygulamasına bir diğer örnekte mordenitenin kullanıldığı dewaxing işlemidir.  katalitik mum giderimi. http://www. doğal gazdan sıvı yakıt üretimi gibi proseslerde pilot tesis ölçeğinde 35 yıldır birçok ülkede kullanılmaktadırlar [6]. Zeolit Y izomerizasyon reaksiyonlarında normal parafinin oktan sayınının yükseltilmesinde başarılı bir şekilde kullanılmaktadır.2 Devamı Proses Dehidrojerasyon Dehidratasyon Dehidrohalojerasyon Metanizasyon Besleme / Ürün Etilbenzen / Sitren Alkol+Asit / Ester Alkali halinde / Olefin Sentetik gaz / Metan Rakip Özellikler Geliştirilmiş seçicilik Geliştirilmiş hız ve miktar Molekülerelek Yüksek miktar etkilere karşı direnç Çizelge 5.2' den görülebileceği gibi bir diğer kullanım alanı da sulu parçalama ve parafin izomerasyonudur. Zeolit bünyesindeki kuvvetli adsorbatif kuvvetlerle ilişkili olarak yüksek asit dayanımları ve seçicilikleri bu proseslerde zeolitlerin tercihini sağlayan faktörlerdir. Aktiviteyi sağlayacak yeterlilikte ve hidrofobik yapının korunabileceği miktardaki silisyum içeriği ve 6 A°'luk gözenek ve boyutu reaksiyon esnasındaki yüksek kararlılık ile bir çok katalitik dönüşüm reaksiyonlarında yaygın olarak kullanılmaktadır. sülfür etkisine karşı direnç ve korozif olmama özellikleri zeolit Y‟yi diğer katalizörlerden ayıran faktörlerdir.kimyamuhendisi. Uzun ömür.1 ve 5.  metanol'den benzin üretimi. Yüksek gözenek açıklığı ve hidrotermal modifikasyon ile elde edilen asidik yapı zeolit katalizörlerin kullanımını sağlar.  stiran üretimi içim etil benzen sentezi.  kömür veya sentetik.  izomerik saf ksilen üretimi için C8 aromatiklerinin izomerasyonu.

vb. Kullanılmış nükleer yakıt elemanları. orta düzeyde katı radyoaktif atıkların uzaklaştırılarak depolanması gibi yöntemlere tercih edilmektedir.kimyamuhendisi. zeolitlerle tutulabilmektedirler.) atıldıkları ortamlarda yer altı ve yerüstü sularını kirletmekte ve bu ortamların gerek temiz su gerekse de kullanma suyu olma özelliklerini yok etmektedirler. γve nötron radyasyonlarına karşı direncin arttırılması uygulanmaktadır (Orhun. Cs137. Derin su diplerinde depolama. http://www.4 Kirlilik Kontrolünde Zeolit Kullanımı Zeolit mineralleri iyon değiştirme ve adsorpsiyon özellikleri nedeniyle kirlilik kontrolünde gittikçe artarak kullanılmaktadır. yüksek dozda β. Böylece atık sudan alınan radyoaktif atıklar. nükleer ortamların inşa edilmesinde çimentoya karıştırılarak. Zeolitler. bir nükleer reaktörden uzaklaştırılınca.4. Bu nedenle atık sularda bulunan azot ve istenmeyen bazı ağır metal katyonları (örneğin Pb++) zeolitler tarafından kolaylıkla tutulmaktadır [8].1 Radyoaktif atıkların temizlenmesi Nükleer santral atıklarında bulunan ve çevre sağlığı açısından tehlikeli olan Sr90. orta düzeyde radyoaktif atıkların büyük kaynağıdır ve arıtılması gerekir. Radyoaktif atık arıtılmasında zeolitlerin kullanılması bu gibi nedenlerle. Ca45 gibi izotoplar. Ayrıca bu sularda yaşayan balık ve diğer su faunasına toksik etki yapmakta ve bu faunanın beslenmesi için gerekli alglerin üremesini de engellemektedir. 5. Bu alanda asitlere dayanıklılıkları nedeniyle klinoptilolit ve mordenit kullanılmaktadır.2 Atık suların temizlenmesi Şehir ve endüstri tesislerin atık sularında bulunan azot bileşikleri (özellikle amonyum). suyun dibinde oluşmasına yol açacaktır.4. Cu. Bu ürünleri içeren su. Co60. Cs137 ve Sr90 gibi radyoizotoplar şeklinde fısyon ürünlerinin. uzun zaman periyodu içinde düşünülürse.com . zeolitle birlikte gömülerek zararsız hale getirilmektedir. Uzun yıllardan beri nükleer endüstrinin bu gibi arıtma problemlerinin çözümünde zeolitler kullanılmaktadır.35 5. Fe. metal iyonları (Pb. 1997). havuzlardaki suyun dibinde depolanırlar. 5. Cd. [6].

ülkemizdeki termik santraliann baca gazı emisyonları hava kalitesi standart değerlerinin yaklaşık 2000 katıdır. santrallere desülfirizasyon ünitelerinin monte edilmesi çalışmalarına başlanmıştır. 250 µg/m3 S02. Bu ünitelerde daha çok kireç taşı ve sülfürik asit-kükürt proseslerinin kullanıldığı tespit edilmiştir. genleştirilmiş perlit. yurdumuzda büyük rezervi bulunan doğal zeolitlerden yararlanılabilir (Orhun. Oksijen üretiminde. http://www. bu ortamlarda yaşayan balık ve bitkilerin yok olmasına neden olurken kapalı bir mekandaki oksijen azlığı insan sağlığını tehdit etmektedir. Termik santrallerin bacalarından yayılan baca gazlarından SO2 ve diğer kirleticilerin tutulmasında alternatif bir malzeme olarak. Bu rakamlardan görüleceği üzere.kimyamuhendisi. 200 saat suda yüzebilmekte ve yüzeydeki petrolü adsorplamaktadır [8]. Akarsu ve göllerdeki oksijen eksikliği. baca gazlan. tartarik asit ve %20 metilsiloksan içeren bir bağlayıcıyla peletlenmiş halde kullanmaktadır. kullanılan yatağa bağlı olarak önlem alınmazsa. Bu durumlarda zeolitlerin azotu seçimli adsorblama özelliklerinden yararlanarak bu ortalamalara oksijence zenginleştirilmiş hava sağlanabilmektedir.4 Petrol sızıntılarının temizlenmesi Kirlilik kontrolü uygulamalarında yeni gelişen bu alanda aktifleştirilmiş zeolit. 100 µg/ m3 NO2 ve 200 µg/ m3 toz şeklindedir. 5. önlem alınmazsa doğrudan ve havadaki su buharı ile birleşip asit yağmurlarına yol açarak.com . 1997).4.4.36 5. daha çok sentetik zeolitlerden yararlanılmakla birlikte. Yapılan ölçümler baca gazı emisyonlarının. sodyum karbonat. sıvı ve katı atıklar ile çevreye olumsuz etkileri olan kuruluşlardır.97 gr olan bu malzeme.5 Oksijen üretimi Yaşam için gerekli olan oksijenin azalmasına yüzyılımızın sorunlarından olan su ve hava kirliliği neden olmaktadır. Oysa Hava Kalitesinin Korunması Yönetmeliği'ne göre endüstri bölgesinde uzun vadeli sınır değen.4. Bu nedenle. Özgül ağırlığı 0. Baca gazlarının içindeki SOx. doğal zeolitlerden özellikle mordenit ve bazı klinoptilolitlerle şabazit de kullanılabilir görülmektedir [8]. 5. NOx ve uçucu küller.5 gr/cm3 ve yağ adsorblama kapasitesi 0.3 Baca gazlarının temizlenmesi Termik santraller. ülkemizdeki mevcut termik santrallerde 1000 rng/m3 sınır değerinin üstünde kirletici içerdiğini göstermiştir. çevreye zarar veren unsurlardır.

5. Killerin zamanla şişerek jelleşmeleri ve asit ortamlardan etkilenmeleri nedeniyle problemler yaşanabilmektedir.2 Metalurji uygulamaları Çevre sağlığı açısından tehlike oluşturan bazı ağır metal katyonları içeren madencilik ve metalurjik faaliyetlerinden ortaya çıkan atık sular. 5. doğal zeolitlerin katyon değiştirme özelliklerinden faydalanılarak arıtılabilmektedir. Ayrıca pirometalurji sanayinde CaCO3 ve doğal zeolit karışımı Cu-Pb alaşımlarının eritilmesinde ortaya çıkan zararlı dumanları %90 oranında yok edebilmektedir [7]. Yapılan araştırmalar bentonit türü killerle klinoptilolit türü zeolitlerin birlikte kullanılmalarının hem zemin kararlılığına olumlu etki yaptığı hem de daha ince astar malzemesi ile zemin oluşturulabileceğini göstermiştir.5. http://www. aramalarında da kullanılabilir.37 5. 5. gübrelerin kötü kokusunu gidermek içeriğine kontrol etmek ve asit volkanik toprakların pH'nın yükseltilmesi amacıyla uzun yıllardan beri kullanılmaktadır. Japonya'da tüflü kumtaşlarındaki uranyum cevherleşmesinin klinoptilolit-hölanditli seviyelere bağımlı olduğu belirlenmiştir.4.com .kimyamuhendisi. Bunun için genelde geçirgenliği az olan killer kullanılmaktadır. Zeminde kullanılacak astar malzemenin zemini sağlamlaştırıcı geçirgen olmayan bir yapı göstermesi istenir. 5. Ülkemizde ise zeolitli tüflerin borat oluşumları ile ilişkileri dikkat çekmektedir [7].6 Çöp depolama alanları Düzenli çöp deponi alanlarının en önemli kesimleri zemin ve zemin stabilizasyonudur.5 Madencilik ve Metalurji Sektörlerinde Zeolit Kullanımı 5.6 Tarım ve Hayvancılıkta Zeolit Kullanımı Zeolitli tüfler.1 Maden yataklarının aranması Volkanik malzemenin hidrolizi sonucu oluşan zeolitler cevher yataklarının oluşumlarının açıklanması yanında. Aynı zamanda zeolit sızabilecek sulardaki zararlı iyonları tutarak ayrıca filtre görevi görmektedir [8].

38 5. Bu alanda kullanılan zeolitlerin başlıcaları klinoptilolit ve modernittir. Klinoptilolit nem fazlasını adsorpladığı için gübrelerde depolama sırasında oluşan pişme ve sertleşmeyi de önlenmektedir. 5.3 Toprak kirliliğinin kontrolü Doğal zeolitlerin katyon seçme ve değiştirme özelliklerinden sadece besleyici iyonların bitkiye aktarılmasında faydalanılmayıp aynı zamanda beslenme zincirlerinde Pb-Cd-Zn-Cu gibi istenmeyen bazı ağır metal katyonlarının tutulmasında da yararlanılabilir.1 Gübreleme ve toprak hazırlanması Doğal zeolitler. 5. yüksek iyon değiştirme ve su tutma özellikleri nedeniyle toprağın tarım için hazırlanmasında.6. zeolitle beslenmiş hayvanların etlerinin insan sağılığı açısından zararlı olabileceği de ileri sürülmektedir.kimyamuhendisi. Zeolitler katılarak beslenen hayvanların daha kısa zamanda daha çok kilo aldıkları gözlenmiştir. domuz ve geviş getiren hayvanların normal yemlerle beslenenlere oranla sağlıkları bozulmaksızın ağırlıklarının artığı belirlenmiştir.6. Buna http://www. Fakat bu avantajın yanında. Bazı araştırmacılar.6.4 Besicilik Yemlerine zeolit ilave edilen tavuk. Ayrıca fazla sulama nedeniyle oluşan mantari hastalıklarının da önüne geçtiği belirlenmiştir [8]. hayvanlardaki ağırlık artışını zeolitler tarafından soğurulmuş besleyici moleküllerin sindirim sisteminde daha uzun süre tutulması ile izah etmektedirler. Ayrıca yüksek amonyum seçiciliği nedeniyle gübre hazırlanmasında taşıyıcı olarak klinoptilolit kullanılmasıyla amonyumun bitkiler tarafından daha etkin biçimde kullanılması ve gübre tasarrufu sağlanmaktadır. Bu alanda kullanılan klinoptilolitin radyoaktif kirlenmenin söz konusu olduğu topraklara ilave edilmesi ile bitki tarafından alınan S90 miktarının büyük ölçüde azaltıldığı da saptanmıştır [8].6.2 Tarımsal mücadele Doğal zeolitlerden iyon değiştirme ve absorplama kapasitelerinin yüksekliğinden dolayı tarımsal mücadele ilaç taşıyıcı olarak yararlanılmaktadır [8]. Birçok ülkede yemin nemini almak için katkı olarak % 10 oranında bentonit katılmaktadır. Diğer taraftan yemlerine zeolit katılarak beslenen hayvanların etlerinin ve dışkılarının zeolitin amonyum iyonlarını soğurmasından dolayı daha az koktuğu ve hayvanların daha sağlıklı olduğu da anlaşılmıştır. çoğunlukla kil bakımından fakir topraklarda yaygın biçimde kullanılmaktadır. 5.com .

Bu zararlı etkinin azaltılması için mikrobiyolojik filtreler kullanılabilir. Koku giderimi ve nem içeriğinin kontrolü ile hayvan barınaklarında daha sağlıklı koşul yaratılmaktadır.6 Su kültürü Göl ve göletlerde biyolojik artıkların neden olduğu kirliliğin temizlenmesinde. canlı balık taşımacılığı ve su kültür ortamlarında ihtiyaç duyulan oksijence zengin hava akımını ve su içerisindeki amonyum iyon konsantrasyonunun kontrolü temininde de yararlanılmaktadır [8]. doğal zeolitlerden. balıkların normal biyolojik beslenme aktivitesi olarak veya üre gibi nitrojen içerikli atıklarından dolayı su içerisindeki amonyum konsantrasyonu hızla yükselerek toksin konsantrasyon seviyesine ulaşır. Ancak düşük ısı. Biyolojik filtre operasyonunun yeniden devreye sokulmasına kadar su içerisindeki amonyum konsantrasyonu hızla yükselir. Johnson ve Sieburth çalışmalarında yüksek tuzluluk içeren sularda zeolit iyon değişim sisteminin biyolojik arıtıma ek olarak. doğal zeolitler. özellikle klinoptilolit etkin olarak kullanılmaktadır. hastalık kontrolü için antibiyotik kullanımı. ağır metaller. asbest ve benzeri minerallerin yaptıkları zararlı etkileri göstereceği ifade edilmektedir [8]. nem içeriklerinin kontrolünü ve dışkılarının oksijensiz ortamda çürümesiyle oluşan metan gazının diğer gazlardan ayrılmasını sağlamaktadır. düşük yoğunluklu sularda ise ana temizleyici sistem olarak kullanımının daha etkin olduğunu belirlemiştir [6]. Özellikle klinoptilolit ile muamele edilen gübreler (özellikle tavuk gübresi) çok daha kısa zamanda kullanılabilir ve daha zengin içerikli olmaktadır [8]. Ayrıca. 5.kimyamuhendisi. Akvaryum. havuz gibi kapalı sistemlerde ve yüksek yoğunlukta balık kültürünün bulunduğu suların yeniden kullanılması halinde.6.6.com . şok yükleme.5 Organik atıkların muamelesi Bu alanda kullanılan doğal zeolitler dışkıların kötü kokusunun giderilmesini. metanol ve sülfit gibi değişken etkiler nitrifiye edici bakterileri engelleyebilir veya öldürür. 5. http://www. Belirli bir konsantrasyon değerinin üzerindeki amonyum varlığı su içinde yaşayan organizmalar için toksin etkiye sahiptir.39 sebep olarak da Mordenit ve Eriyonit gibi iğne yapısındaki zeolitlerin. Tüm bu olumsuz sebeplerden dolayı doğal zeolitlerin tek başına veya mevcut sisteme ek olarak amonyum değişim özelliklerine dayalı kullanımı önem kazanmıştır.

com . daha ince tanecikli zeolit yüzeyden uygulanır. Ancak yaygın değildir [8]. Bu tür yataklarda. Bu alanda zeolitler kömürün yer altında yakılabilmesi için gerekli oksijenin üretilmesinde ve yanma sırasında oluşan SO2'nin yanında patlayıcı özellikteki azotoksit ve hidrokarbonların temizlenmesinde kullanılabilmektedir. Çim sahalar oluşturulurken toprağın havalandırılması aşamasında.  Dikim şokuna karşı bitkinin mücadelesinde bitkiye emniyetli bir şekilde besin maddesi sağlar.1 Kömür yataklarında kullanımı Kömür ihtiyacının gün geçtikçe artması kaliteli ve kolay işletilebilir rezervlerin azalması.kimyamuhendisi.7. kömür ve petrol yanında nükleer ve güneş enerjisi gibi kullanılan ve aynı zamanda da geliştirilmekte olan değişik kaynaklardan karşılanmaya çalışılmaktadır. 5. Uygulanan zeolit çimlerin köklerinde biriktikçe toprağa ilave edilen besin maddelerinin daha etkin kullanımı sağlanmaya başlar [9].7 Peyzaj planlamaları Park-bahçe düzenlemesinde dikim yapılacak noktalarda zeolit kullanımıyla. çimin köklerinin bulunacağı derinliğe maksimum miktarda zeolit karıştırılır. 5. Çim sahaları tesis edilirken veya mevcut çim sahalarının ıslahında zeolitlerin başarı ile kullanıldığı belirtilmektedir. kömür yer altında yakılarak gazlaştırılır ve elektrik enerjisine çevrilir. http://www.40 5. Mevcut çim sahalarda ise.7 Enerji Uygulamalarında Zeolit Kullanımı Dünyanın gittikçe büyüyen enerji ihtiyacı.6. infiltrasyon ve toprak sıkışmasına karşı mukavemeti artırır. Bu kaynakların enerjiye dönüştürülmesi esnasında yapay ve doğal zeolitlerden faydalanmaktadır [8].  Porozite.  Çalı veya ağacın kök zonunun fiziksel özelliklerini ıslah eder. çok derinde bulunan veya kükürtçe zengin kömür yataklarının işletilmesini zorunlu kılmaktadır.

5) klorinlerden su.2 Doğal gazların saflaĢtırılması Asidik gazların kurutulması ve saflaştırılması doğal zeolitlerin kullanıldığı uygulamalardan biridir.7. daha sonra Japonya'da hidrokarbon dönüşümleri içerisinde benzen ve ksilen‟ den toluene ayrımı için H-Zeolit (mordenit. Union Carbide benzer şekilde MRG Corp. zeolitlerin güneş enerjisinin transferinde ısı değiştirici olarak kullanılması mümkün görülmektedir. Kent atık depolama alanlarından metan gazı üretiminde de uygulama alanı bulan bu proses de organik maddenin çürümesiyle oluşan % 50 metan.kimyamuhendisi. % 40 CO2 içeren gaz. Uygun bir ısı değiştirici kullanılarak su buharı yoğunlaştırılır ve yoğunlaştırma ısısı dışarıya verilir. içinde tutuldukları kap boyunca güneş kolektöründen sağlanan sıcak hava ile kurutulur. CO2. 1972 yıllarında Mobil Oil Corp. Ters proses ise ısı girişini gerektirir.'ın gerçekleştirdiği klinoptilolit türü zeolitlerin çok düşük pH'larda (pH yaklaşık 2. 5.41 5. peletlenmiş zeolit adsorpsiyon kolonundan geçirilerek CO2den temizlenmektedir. klinoptilolit) kullanımı ve birçok ülkedeki benzeri uygulamalara ek olarak son yıllarda Pratley Perlite Mining Co. başlangıçta iki ön işlemle nem. Su-zeolit sisteminde zeolit malzeme. Doğal malzemenin katalitik proseslerde kullanımına yönelik çalışmalar. stok-gaz emisyonlarından CO2 ve reformer hidrojen akımlarından HCl'ün uzaklaştırılmasına yönelik kullanımlarıdır. ve H2S ayrımını % 25'e varan değerlerle elde etmeyi başarmıştır. hidrojen sülfür ve diğer gazlardan temizlenmekte ve daha sonra kuru gaz. yoğunlaştırma-buharlaştırma prosesine benzer şekilde stok edilir. diğer bir deyişle. [8]. klinoptilolit ve şabazit üzerinde yapılan uygulamalarda. Gaz katı tarafında adsorbe edildiğinde genellikle dışarıya doğru bir ısı çıkışı görülür.. Enerji.3 GüneĢ enerjisinden faydalanma Zeolitlerin sıcaklığa bağlı olarak su verip alma özelliklerinden yararlanarak. Bu tür uygulama için ilk örmekler 1970-1972 yılları arasında Union Carbide Corp. tarafından bu tür dönüşümlerde oldukça etkin kullanıma sahip ZCM-5 ile benzer niteliklere sahip modifiye edilmiş klinoptilolit üretimi ile doğal zeolit kullanımında bir artış gözlenmektedir [6]. Klinoptilolit-mordenitin asit ortamlardaki devamlı operasyonlarda gösterdikleri stabilite doğal gazdan su ve CO2 ayrımında bu tür materyalin ekonomik kullanımı sağlamaktadır. Zeolit ısıtıldığında adsorbe ettiği suyu dışarıya verir. Zeolit dehidrat http://www. küçük yapıların ısıtılması ve klimatize edilmesi.7.'da doğal zeolitleri kullanarak doğal gazdan H2O.com . Bu işlem sonucunda hava su ile dolu konuma dönüşür.

Klinoptilolit katkılı kağıt. http://www.8 Diğer Kullanım Alanları 5.4 Petrol ürünleri üretimi Burada genellikle.8. 5. Klinoptilolitlerin aynı amaçla kullanılan kaolenin yerine tercih edilmelerinin nedeni daha ucuz olmaları. Kurutma işleminde zeolitin su buharını dışarıda bırakarak sürekli enerji stok etmesi. mürekkebi az dağıtan ve daha kolay kesilen özellikte olmasıdır [8]. kağıt endüstrisinde dolgu maddesi olarak gittikçe daha fazla kullanılmaktadır. %28 zeolit tozu katılmış bir karışımdan klasik kağıda göre çok daha hafif kağıt üretimi mümkündür. petrol ve gaz üretimi ile bunların rafinasyonunda bazı özel uygulamalarda kullanılabilmektedir. Ayrıca doğal zeolitlerden petrol rafinasyonunda yararlanılabilecek nitelikte katalizörler üretilmiştir [8].1 Kağıt endüstrisinde zeolit kullanımı Yüksek parlaklığı olan zeolit cevherleri. Japonya'da her yıl 3000 ton Klinoptilolit iyi kalite beyaz kağıt yapımında kullanılmaktadır. [8]. kolay kesilebilmekte ve mürekkebi daha az dağıtmaktadır. şabazit ve klinoptilolit kullanılarak ayrılmaktadır. parlaklığı 80 civarında bir malzeme özelliği kazanır.7. normal kil katkılı kağıtlara göre daha tok olup. Bu işlem sonucunda kuru-ılık hava elde edilir. Klinoptilolit -10 mikrona kadar öğütüldüğünde aşındırma endeksi %3'den az. 5. adsorbsiyon kapasiteleri ve etkin gözenek çapları doğal zeolitlere göre daha yüksek olan sentetik zeolitler kullanılmakla birlikte petrol ve gaz içeren alanların aranması ve paleoortam koşullarının belirlenmesinde önemli bilgiler veren doğal zeolitler.com . Tabii gazlardan su ve CO2 mordenit.42 edildiğinde ısı üretimi için potansiyel hale geçer. Bu proses ısı alımının olmadığı zamanlarda mümkün olan en yüksek sıcaklığın korunması için etkin bir izolasyonun gerektiği sistemlere oranla daha avantajlıdır [6]. oda sıcaklığını düşürür.kimyamuhendisi. kağıdın daha iyi. Havadaki su buharı zeolit tarafından adsorbe edilir ve adsorpsiyon ısısı dışarıya verilir.

8.kimyamuhendisi.8.2.3 Sağlık sektöründe zeolit kullanımı Doğal zeolitler bu alanda çeşitli şekillerde kullanılmakla birlikte. son beton ürününün daima yeraltı su korozyonuna maruz kalacağı hidrolik çimentolarda önemli uygulamalar bulmaktadır. homojen. Genleştirilmiş zeolitlerin sıkışma ve aşınmaya karşı dayanımı daha yüksek olup. Zeolit puzzolanlar. 5.8. Zeolitin Avrupa'da yapı endüstrisinde değişik biçimlerde kullanılma olanakları araştırılmaktadır. genleştirilmiş hafif agregat üretilmektedir.43 5.8. Kolayca kesilip işlenebilmeleri ve hafiflikleri ile yapı taşı olarak kullanılırlar.2 ĠnĢaat sektöründe zeolit kullanımı 5. yüksek gözenekli. Zeolitlerin sulu altyapılarda kullanılacak puzzolan çimento üretiminde kullanılması. Bu sıcaklıktan aniden soğumaya bırakılırsa ses ve ısı izolasyonu için hafif ve poröz bir silikat malzemesi elde edilmektedir [8]. 5.2 Hafif agregat Perlit ve diğer volkanik camlar gibi doğal zeolitler de genleşmeye uygundur. Klinoptilolit eğer 1673 K sıcaklığına çıkarılırsa içerdiği ettiği suyu tamamen kaybettiği bilinmektedir. sıkı –sağlam yapılıdırlar.1 Puzzolan çimento ve beton Zeolitik tüf yatakları.2.com .8. yüksek silis içermeleri nedeniyle betonun katılaşma sürecinde açığa çıkan kirecin nötrleşmesini sağlayabilmektedir [8]. Klinoptilolitler Küba‟da ülser ve ishal tedavisinde ilaç olarak kullanılmaktadır.3 BoyutlandırılmıĢ taĢ Zeolitik tüfler.2. bunlar arasında en önemlisi klinoptilolitin flörürlü diş macunlarında parlatıcı katkı maddesi olarak kullanılmasıdır. Ayrıca kesik türü yaralanmış hayvanların tedavisinde yaranın enfeksiyon kapmaması için toz olarak kullanılmaktadır [8]. 5. düşük ağırlıklı. Birçok ülkede uzun yıllar bu amaçla kullanılan devitrifiye volkanik küller ve değişime uğramış tüflerin zeolit içerikli olduğu son yıllarda anlaşılmıştır [8]. Bu konuda alınmış patentleri bulunmaktadır. http://www. birçok ülkede puzzolanik hammadde olarak kullanılmaktadır.

com . Bu morfolojide.kimyamuhendisi. Deterjanlarda kullanılmak üzere geliştirilen zeolit A kristalleri özel bir kristal morfolojisine sahip parçacık boyutu özelliklen taşıyordu. parçacıklar daha çok kübik yapıda ve kenarları küt görünüm sergilemektedir. Böylece makinede çalkalanan çamaşırın parçacıklarla teması sonucu yıpranmaları engellenmiş olmaktadır.44 5. zeolitler kullanılarak etkin biçimde çözülebilecekti. Böylece doğal ve yapay bütün zeolitler önemli bir bileşen olarak göz önüne alınmalıydı. Bu açıdan zeolit X' in Na+ formu da bir çözüm alternatifiydi.8. normal yıkama sıcaklığında. Kaliteli bir çamaşır yıkama için gereken suyun sertliğini giderme sorunu. Yüzeye tutunan moleküllerin çökelmelerini engellemek için yıkama suyundan Ca2+ ve Mg2+ iyonlarım uzaklaştırarak. fakat Mg2+ seçiciliği bakımından başarılı değildir. Fakat deterjan endüstrisinde en etkili çözüm olarak zeolit A seçildi. Zeolit A' nın bu yararının yanında. deterjanların yıkama verimim arttırmak amacıyla polifosfatlar kullanılmaktaydı. hızlı bir değişim gerçekleştirerek.1997). Deterjan üretiminde zeolitlerin kullanımı 1970'lerde gündeme geldi. çevre ve insan sağlığı açısından yararlı olduğu da kanıtlanmıştır. Doğal zeolitlerin zeolit üretiminde kullanılabilirliğinin incelenmesi konusunda yapılmakta olan araştırmalar. Na+ formunda sentezlenen zeolit A. sodyum tripolifosfattan yararlandılar. doğal zeolitlerin özellikle otomatik çamaşır makinelerinde sertliği giderme hızı açısından yeterli olmayışı ve parçacıklarının köşeli yapıda olmasından dolayı çamaşırların yıpranmasına neden olduğu sonuçlarını vermiştir. deterjan üreticilerini. sertlik gidermede Ca2+ seçiciliğine sahiptir. http://www. Bu elverişsizliklerin ortadan kalkması halinde doğal zeolitler de çözüm alternatifi olarak gündeme gelecektir (Orhun.4 Deterjan endüstrisinde zeolit kullanımı Yaklaşık 20 yıldan bu yana. Bazı deterjan formüllerinde NaA ve NaX karışımları bulunmaktadır. çevreye daha az zarar veren bir bileşenin kullanılabilirliğini araştırmaya yöneltmiştir. Üreticiler bu nedenle Mg2+ 'yı da uzaklaştırmak için. deterjanlarda polifosfatların kullanılmasının çevreye verdiği zararın giderek artmasının farkına varılması.

Klinoptilolit. şabazit ve filipsit gibi doğal zeolitlerin.8. ucuz ve kolayca elde edilebildiği yörelerde.  Evsel atıksulardan amonyum giderimi.  Atıksulardan boyarmadde giderimi [8].45 5. Şehir sularındaki amonyumu.5 Atık suların arıtılmasında zeolit kullanımı Akarsular ve durgun su kütlelerine kentsel atıkların (çöpler ve lağım sulan) deşarj edilmesi sonucu doğal denge bozulduğu için.  Mandıra atıksularından N. birçok göl ve akarsuda. 1997). K giderimi. Ayrıca balıkların yaşadığı kapalı ya da dolaşımlı su tanklarında dışkıların ve yem artıklarının ayrışması ile amonyum azotu ortaya çıkar. Atıksu arıtımında zeolit kullanımına aşağıdaki uygulamalar örnek verilebilir:  Sulu ortamdan NH3-N giderimi. hayvan besiciliğindeki sızıntılardan ve yem fabrikalarının atıklarından kaynaklanan kirlenmeden nasibini almaktadır.  Deri sanayi atıksularından kromun giderilmesi.  Atıksulardan civa giderimi. rnordenit. Bu madde balıklar için zararlıdır ve ölüme yol açmaktadır. tarımsal sulama sonucu taşınan azottan. Japonya'da çiftçiler. Klinoptilolitle temizleyen tesisler A. Klinoptilolitin tarımsal atıkların sıvı kısmında amonyağın oluşmasına yol açan azotu tutmasının yanı sıra. P. http://www.com . yükselmesine olan Klinoptilolitlerin amonyum (NH4+) iyonlarına karşı büyük seçiciliği ve yüksek amonyum değişim kapasitesi nedeniyle atık suların amonyumdan arındırılmasında kullanılmaları önemlidir.B. protein bozunum ürünlerinin sudan uzaklaştırılması gerekir. biriktirdikleri atıkların üzerine yıllarca zeolit kırıklarını serperek pis kokunun ve çevre zararlarının önüne geçmişlerdir.  Sulu çözeltilerden fenol giderimi. bu atıkların doğal gübre olarak değerinin katkısı çeşitli araştırmalarda belirtilmiştir (Orhun. Oysa çok eski yıllarda zeolitik tüflerin adsorplama özelliklen bilinmemekteydi. Evsel atıklardan ileri gelen kirlenmenin yanı sıra.D' de kullanılmaktadır.kimyamuhendisi. sıvı atıklardan NH4 iyonlarının uzaklaştırılmasında kullanılmaktadır. bu yüzden zeolit kullanarak amonyum azotu uzaklaştırılmalıdır.  Sulardan arsenik giderimi.

46 SONUÇLAR İnsanoğlunun 18.com . Yapılan çalışmaların olumlu sonuçlanması ve doğal zeolitlerden çok daha iyi fizikokimyasal özelliklere sahip zeolitlerin sentezlenmesi sonucu doğal zeolitlerin önemi azalmış ve zeolitlerin yapay olarak sentezlenmesi ile ilgili araştırmalar büyük bir ivme kazanmıştır. iyon değiştirme ve sorpsiyon gibi önemli özelliklerinin keşfedilmesiyle ticari ve endüstriyel kullanım potansiyeli bu kadar yüksek olan zeolitlerin sadece doğadan elde edilmesi endüstriyel ihtiyacı karşılayamamıştır. 1950‟li yıllarda zeolitin ilk defa kristal yapısının analizi sonucu moleküler elek. yy.kimyamuhendisi. Teknolojinin ve beraberinde endüstriyel uygulamaların da gelişmesiyle beraber yapay zeolitlere olan ihtiyaç artacak ve bu alanda yapılan çalışmaları ileri bir boyuta taşıyacaktır. http://www. da tanıştığı zeolitlere iki asır boyunca yalnız volkanik kayaçların boşluklarında yer alan aksesuar minerali gözüyle bakılmıştır. Günümüzde yaklaşık 150 kadar yapay zeolit sentezlenmiştir. Bu da bilim adamlarını zeolitleri yapay olarak sentezlemeye itmiştir.

F. Pergamon Press. Anadolu Üniversitesi Yayınları.. Demirkan K.. Ulusal Kil Sempozyumu Bildirileri. H. Zeoloitlerde İyon Değişimi.47 KAYNAKLAR Othmer.. U. Wiley J. Kühl G. 1990. İ. Ankara. Ve Çulfaz. A. 173-184. New York. Volume9. 426-476. 3. Seyhan. Endüstri mineralleri. Eskişehir. 313-3244. 1987.P. Doğal ve yapay zeolitlerin endüstriyel kullanım alanları. S. İzmir. Natural Zeolites Occurence. W. Zeolitler ve uygulama alanları. Harben P.. H. An Introduction to Zeolite Molecular Sieves. A.com . 10. Raporu D. Endüstriyel Hammaddeler Sempozyumu. 1996. 938-949. 1984..S. Volume 22. Properties. and Mumpton. 2002.... Zeolit Madenciliği ve Çevre Sağlığına Etkileri.. Dyer A. 1257-1262. and Woo.kimyamuhendisi. Altıncı Beş Yıllık Kalkınma Planı Ö. Chon. Yücel. Encyclopedia of Chemical Technology. 1978. H.A. 1995.B. Influence of Synthesis Parameters on the Properties of ZSM-5 and on Their Catalytic Activity for 1-Butene Isomerization. Tübitak Doğa Bilim Dergisi. 1988... Orhun Ö. 1976. Volume 4.T. Use. F. Source materials for zeolite synthesis. Industrial Minerals Geology and World Deposits http://www. Volume 17.R. 1997. 1978. and Mark. Bates R. 1-20.İ. Recent advenced and new horizons in zeolite science and technology. Park.E. 420-422. Industrial Minerals and Rocks. Sheppard. Philadelphia. D. H. Zeolites in sedimantary rock. 3. A. A.. 1992. H. ODTÜ Uygulamalı Araştırmalar Dergisi Eki... 2001.. Interscience Publication.İ. 1-20. 3. Yücel. 138-146. Ve Çulfaz. L...A. Elsevier Science. Doğal ve yapay zeolitlerin endüstriyel kullanım alanları. AIME. 391402. Wiley. S. 1984. 9. Sand.K. Yücel..F. Köktürk U. Volume 3.

com .tr/madencil/sanayiha/oik630.com/urunler/DES%C4%B0KANTLAR/Molek%C3%BCler%20Sieve [12] www.htm www.org/sbibs/s0004003/spapers/430114wv.de/kofo/institut/arbeitsbereiche/schmidt/zeolites_ec.zeoder.kimyamuhendisi.personal.php www.com.tr/tr/turkiyede_ve_dunyada.mpi-muelheim.tr/images?q=zeolit&oe=utf8&rls=org.ncsu.pdf w3.edu/ [19] www.mpg.personal.tr/turkce/zeolit_b.iza-structure.doc [10] tr.htm http://www.org.forumfood.com/ukibaroglu/calismalar/zeolit.chemeducator.org.org/databases www.gazi.gov.org/zyr/dosyalar/f1e5a844b7.tr/web/sezginay/yayinlar/zeo-kast.html [17] www.damlakimya.html [14] www.tc [2] www.de/~rhino/tourguide/html/zeolite-a-d.info.htm [16] www.teknomin.mozilla:tr:official&client=firefoxa&um=1&ie=UTF-8&source=og&sa=N&hl=tr&tab=wi&biw=1024&bih=477 [3] [4] [5] [6] [7] [8] [9] www.com.htm [15] www.org/Zeolite_Molecular_Sieve.zeoder.tr/tr/zeolit.crystal.html ekutup.iai.dpt.wikipedia.48 Ġnternet Kaynakları [1] www.uni-bonn.google.oocities.che.edu/~geoffrey-price/zeolite/mel.molecularsieve.edu/~geoffrey-price/zeolite/ [18] www.tr.utulsa.doc [13] www.zeolite.utulsa.org/wiki/ZSM-5 [11] www.php www.edu.

You're Reading a Free Preview

İndirme
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->