P. 1
etnotponimler

etnotponimler

|Views: 543|Likes:

More info:

Published by: Турал Мансумов on Dec 12, 2011
Telif Hakkı:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

12/12/2013

pdf

text

original

AZƏRBAYCAN DÖVLƏT PEDAQOCI UNIVERSITETI

Könül Səmədova

QƏRBI AZƏRBAYCAN ETNOTOPONIMLƏRININ AREALLARI

Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyi Elmi-Metodik Şurası «Azərbaycan dili və ədəbiyyatı» bölməsinin 07.01.2008-ci il tarixli 1№-li iclas protokoluna əsasən dərs vəsaiti kimi çap olunur.

Bakı «Nurlan»-2008

Elmi redaktor:

f.e.doktoru.prof Həsən Mirzəyev F.e.doktoru prof.

Buludxan Xəlilov Rəyçilər: f.e.doktoru prof. Mirvari İsmayılova F.e.doktoru prof. dos.İbrahim Bayramov Könül Ibrahim qızı Səmədova. Qərbi Azərbaycan-indiki Ermənistan etnotoponimlərinin arealları (monoqrafiya). Bakı, «Nurlan», 2008,- səh.
Kitabda ilk dəfə olaraq Qərbi Azərbaycan ərazisindəki etnotoponimlər tədqiqat obyekti olmuş, bu ərazinin areal etnotoponimləri araşdırılmışdır. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlər linqvistik və tarixi, coğrafi aspektdə araşdırılmışdır. Monoqrafiya dilçilər, tarixçilər, coğrafiyaçılar, aspirantlar, tələbələr və vahid Azərbaycan tarixinə, dilinə maraq göstərən geniş oxucu kütləsi üçün nəzərdə tutulmuş, Qərbi Azərbaycan – indiki Ermənistan ərazisinin qədim türk oğuz yurdu olduğunu bir daha təsdiq edən tutarlı mənbədir.

4602000000 N − 098 − 2008

Qrifli nəşr

© «Nurlan», 2008
2

Ön söz
Müasir dövrdə Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlərin tədqiqi daha vacib məsələ olub, təkcə elmi aktuallığı ilə deyil, siyasi əhəmiyyəti baxımından da son dərəcə vacibdir. Onomastik vahidlər, xüsusən də etnotoponimlər dil tarixi ilə bağlı qiymətli mənbədir. Onlar xalqın qədim yaşayış məskənini müəyyənləşdirmək, bu ərazidə baş vermiş ictimai-siyasi hadisələri qiymətləndirmək, həmin hadisələrin səbəb və köklərini aydınlaşdırmaq, həqiqəti üzə çıxarmaq üçün faktlar kimi dəyərlidir. Ermənilər Azərbaycan və türk mənşəli toponimlərə münasibətdə həmişə qərəzli mövqe tutmuşlar. Qərbi Azərbaycanda, – indiki Ermənistanda türk mənşəli toponimlərin uzun illər boyu dəyişdirilib erməniləşdirilməsi türklərin, xüsusən də azərbaycanlıların min illər boyu bu ərazidə yaşamasını sübut edən faktlar saxtalaşdırmaq məqsədi daşımışdır. Müəllifin qeyd etdiyi kimi Qərbi Azərbaycan, indiki Ermənistan ərazisindəki azərbaycanlıların etnogenezində müxtəlif qədim türk tayfaları iştirak etmişdir. Müəllif ölkəmizin, o cümlədən də Qərbi Azərbaycan ərazisinin müasir toponimiyasında 4600-dən çox olan coğrafi adın təxminən 70 faizini tayfa və ya tayfa başçılarının adları ilə bağlı meydana gəldiyi qeyd edilmişdir. Həmin tayfalar təbii ki, Şimali və Cənubi Azərbaycan ərazisindəki etnotoponimlərin sayı az deyildir. Müəllif əsərdə onları tədqiq etməklə müxtəlif türk etnoslarının, xüsusilə oğuzların bu ərazilərin aborigen sakinləri olduğunu sübuta yetirir, Azərbaycan toponimiiyasında az öyrənilmiş sahələrdən biri olan etnotoponimləri çox yüksək səviyyədə tədqiq etmiş, onların areallıq xüsusiyyətlərini araşdırmış, ilk dəfə olaraq Qərbi Azərbaycan ərazisindəki etnotoponimlər tədqiq edilmiş, onların onomostik lüğəti tərtib olunub, etnotoponimlərin linqiristik və tarixi aspektdə araşdırılmışdır. Əsərdə müxtəlif etnotoponimlərlə etnotoponim olmayan toponimlərin struktur leksik-semantik, fonetik, qrammatik xüsusiyyətlərini müqayisəli şəkildə tədqiq etimş və bu qrupplar arasındakı oxşar və fərqli cəhətləri üzə çıxarmışdır. Müəllif etnotoponimləri yalnız linqvistik baxımından deyil, həmçinin tarixi və coğrafi aspektdən də tətbiq etmişdir. Bu da dərslikdən yalnız dilçilərin

3

ya da müəyyən hissələrini rus. ingilis hətta erməni dilinə belə tərcümə etdirsin. «Qərbi Azərbaycan–indiki Ermənistan etnotoponimlərinin arealları» adlı əsəri bir daha sübut edir ki. Təklif edərdim ki. müəllif gələcəkdə ya kitabı bütövlükdə. həm də bir coğrafiyaçı mövqeyində çıxış edib. Qara Məşədiyev 4 . Müəllif həm filoloq. Könül Səmədova belə bir araşdırmanın öhdəsindən layiqincə gəlmiş. Düşmənə düşmənnin dilində zərbə endirmək də böyük qələbədir! AMEA-nın Nəsimi adına Dilçilik Institutunun prof. Qərbi Azərbaycan qədim türk-oğuz məskənləridir.deyil. linqistikasını həm də hər bir azərbaycanlı üçün şərəf işi olan vətəndaşlıq borcunu yerinə yetirərərk elmi ictimaiyyətə həm də geniş oxucu kütləsinə çox əhəmiyyətli və dəyərli bir kitab təqdim etmişdir. Bu kitabda həmçinin Qafqaz hərbi dairəsinin Tiflis 1903-cü il xəritəsindən də istifadə olunmuş və kitabda verilmişdir. hamımızın bütün azərbaycanlıların ağrılı problemi olan Qərbi Azərbaycan-indiki Erəmnistan torpaqlarının tarixini. həm tarixçi. o cümlədən də tarixçilərin və coğrafiyaçıların da yararlanmasına kömək edəcək.

türkdilli xalqlara qarşı həmişə düşmənçilik mövqeyində durmuş və durmaqdadırlar. xalqın qədim yaşayış məskənini müəyyənləşdirmək.GIRIŞ Onomastik vahid olan etnotoponimlər dil tarixi ilə bağlı qiymətli mənbə olmaqla yanaşı. Yer-yurd adlarımızın dəyişdirilməsi tarixin qədim dövrlərinə gedib çıxmır. Ermənilər Azərbaycan və türk mənşəli toponimlərə münasibətdə də qərəzli mövqe tutmuşlar. Belə qruplar çox zaman yaşayış ərazisinə. Qərbi Azərbaycanda. Ona görə də yer-yurd adlarımızın tarixin hansı dövrlərində necə dəyişdirilməsinə dair tədqiqatlar aparmağımız olduqca əhəmiyyətlidir. xalqın adlara hopub əsrlərlə yaşamış tarixini pozmaq.a. Süni yollarla qədimliyini sübut etmək istəyən. həmin hadisələrin səbəb və köklərini araşdırmaq. xüsusən də azərbaycanlıların min illər boyu bu ərazidə yaşamasını sübut edən faktları saxtalaşdırmaq. Çünki belə qədim dövrlərdə bu adları türklər müasir dövrlə müqayisədə yaxşı qoruya bilmişlər. bu ərazinin relyefinə.Axundov) itirmək. onlara başqa don geyindirmək məqsədi daşımışdır. obyektiv gerçəkliyi. Belə faktlar ermənilərin Azərbaycana məxsus əraziləri. sübut və faktlar kimi dəyərlidir. prosesləri qiymətləndirmək. ərzaq ehtiyatlarına. Daha qədim dövrlərdə. tarixi saxtalaşdırmağa çalışan ermənilər türklərə. adamların ovçuluq və yığıcılıqla məşqul olduğu dövrlərdə onların yaşayış qruplarının bilavasitə etnosun adı ilə adlanması şübhə doğurur. insan məskənlərini saxta və qondarma materiallara istinadla öz adlarına çıxarmasına qarşı mübarizədə də vacibdir. bu ərazidə baş vermiş ictimai-siyasi hadisələri. görə adlandırılmışdır. flora və faunasına və i. digər atributlarına. indiki Ermənistanda türk mənşəli toponimlərin uzun illər boyu dəyişdirilib erməniləşdirilməsi. türklərin. həqiqəti üzə çıxarmaq üçün konkret material. «tarixin torpağın köksündəki izlərini» (A. Yəni insanın təşəkkül tapıb müxtəlif qruplar şəklində yaşadığı 5 .

Bununla yanaşı. Etnos adlarında müxtəliflik səbəbəlrindən biri də nominatorun fərqlənməsindən irəli gəlir. həm də ekstralinqvistik amillər təsir göstərir. ya da nominatorun etnik mənsubluğunu aşkara çıxarmaq mümkündür. yaxud eyni semantikaya malik komponent olan qrupların bir etnosla bağlılığı həqiqətə daha yaxındır. Daha qədim sayılan etnotoponimlərin linqvistik təhlili zamanı lokal qruplara məxsus adların leksik-semantik xüsusiyyətlərinin müxtəlif aspektləri tədqiqat obyekti kimi nəzərə alınmalıdır. Etnonimlərlə bağlı problemin iki cəhəti diqqəti xüsusi ilə cəlb edir. onun bu və ya digər istinad nöqtəsindən. Belə tədqiqatda leksik vahidin semantik yükünün bilavasitə etnosa deyil. Çünki yalnız onimin semantikasını araşdırmaqla onun hansı etnosun dilinə aidliyi haqqında müəyyən fikrə gəlmək mümkündür. Bu topluya eyni etnosun müxtəlif adları daxil olur. yaxud motivləşdirmə əlamətindən fərqinə görə verilməsi yoxlanılmalıdır. adlarında ortaq.ilk dövrlərdə etnik mənsubluq məsələsi olmamışdır. Bu dövrdə insanları əsas maraqlandıran cəhət zəruri olan ərzaqla təmin olunmaq. Çünki kompozitin tərkibindəki komponent ya nominantın. Belə tədqiqatın aparılması Qərbi Azərbaycan ərazisindəki etnotoponimlərin hansı etnoslara mənsubluğunu 6 . onları məhv edə biləcək hər cür qüvvələrə qarşı mübarizə aparmaq vərdişlərinə yiyələnmək ön planda idi. qeyd etmək lazımdır ki. Eyni zamanda bu faktdan çıxış etməklə ya nominantın. Bu prosesdə etnonimə həm intralinqvistik. ya da nominatorun daşıdığı dilə mənsub olması belə bir müddəanı irəli sürməyə tam əsas verir. Ikinci cəhət etnonimlərin tarixi dinamikası ilə əlaqəlidir. Adların müəyyən qismi etnosa qonşu. çox yaxın ərazidə paylanmış. qorunmaq. lokal qrupun yaşadığı yerin xüsusiyyətlərinə. yaxud onunla əlaqədə olan etnoslar tərəfindən verilir. Birinci cəhət bir-biri ilə qarşılıqlı əlaqəli olan etnonimlərin toplu təşkil etməsidir. Etnonim yaranır və tarixi inkişaf prosesi keçir.

qruplaşdırılmış. 15. Həmin tayfalar təbii ki. Qərbi Azərbaycan – indiki Ermənistan ərazisində azərbaycanlıların etnogenezində müxtəlif qədim türk tayfaları iştirak etmişdir. Azərbaycan dilçiliyində Qərbi Azərbaycan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlərin tədqiqinə aid ayrıca araşdırma da yoxdur. Buna görə də indi Ermənistan adlanan ərazidəki türk-Azərbaycan mənşəli onomastik vahidlərin. Tarixi faktlar hələ eramızdan əvvəl VIII əsrdə türk etnoslarının Qərbi Azərbaycan ərazisində yaşamasını təsdiq edir. 58. Çünki etnotoponimlər tayfa və qəbilə adları əsasında yaranan onomastik vahidlərdir. 44. Qərbi Azərbaycan ərazisindəki toponimlər arasında etnotoponimlərin sayı az deyildir. 20. türk-Azərbaycan mənşəli onomastik vahidlər toplanmış.19. Onu da qeyd etmək lazımdır ki. ermənilər tərəfindən saxtalaşdırılaraq dəyişdirilmiş adların daşıdığı tarixi yük aşkara çıxarılacaqdır. 16.aydınlaşdırmağa imkan yarada bilər və beləliklə. Onların hər biri müxtəlif türk etnoslarının. Son illərdə bu sahəyə aid dəyərli elmi axtarışlar aparılmış. təxirəsalınmaz və aktual məsələdir. 30). 7 . müəyyən izah və şərhlərlə çap edilmişdir (21. 24. 17. 53. Qərbi Azərbaycan – indiki Ermənistan ərazisindəki etnotoponimlərin öyrənilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyan məsələdir. Bu isə qeyd olunan ərazinin etnotoponimik mənzərəsinin açıqlanmasına mane olur. Toponimlərin xalqın daha qədim tarixi ilə bağlı olan bu tipinin hərtərəfli öyrənilməsi sahəsində müəyyən işlər görülsə də. xüsusilə oğuzların bu ərazilərin aborigen sakinləri olduğunu sübuta yetirir. onlar yetərincə deyil və indiki Ermənistan ərazisinin tarixən mövcud olmuş ümumi etnotoponimik mənzərəsinin açılması üçün kifayət etmir. Azərbaycan toponimiyasında az öyrənilmiş sahələrdən biri etnotoponimlərdir. Şimali və Cənubi Azərbaycan ərazilərindəki toponimlərdə də iz qoymuşlar. xüsusən etnotoponimlərin tədqiqi son dərəcə vacib. 57.

Budaqov. «Ermənis8 . leksik-semantik. regionali və geonimlərlə etnotoponimlər arasındakı oxşar və fərqli cəhətləri müəyyənləşdirmək. Kitabda əsas mənbələr kimi «Ermənistan Azərbaycanının tarixi coğrafiyası». . eləcə də bu məskunlaşmanın tarixi.Ə. təkcə elmi aktuallığı ilə deyil. Q. Bu məqsədlə aşağıdakı vəzifələrin yerinə yetirilməsi nəzərdə tutulmuşdur: .Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli areal etnotoponimlərin onomastikonunu tərtib etmək. müasir dövrdə Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlərin tədqiqi daha vacib məsələ olub. . .Areal etnotoponimlərin tarixi. coğrafi.onimik areal və areal onimlər anlayışlarını dəqiqləşdirmək.Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnonimlərinin ümumi mənzərəsini şərh etmək. Tədqiqat işinin əsas məqsədi Qərbi Azərbaycan (qədim oğuz yurdu – indiki Ermənistan) ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimləri linqvistik aspektdən təhlil etmək və onların areal xüsusiyyətlərini öyrənməkdir. . struktur və qrammatik xüsusiyyətlərini araşdırmaq. Təbii ki. fonetik.Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli areal etnotoponimlərin areallıq xüsusiyyətlərini və yayılma coğrafiyasını müəyyənləşdirmək. onların kəmiyyət xarakteristikaları həmin ərazidə hansı etnosların daha çox məskunlaşması.Ə. Tədqiqat işində Qərbi Azərbaycan ərazisindəki etnotoponimlərin qeydə alındığı və toplanıb daxil edildiyi əsərlər təşkil edir. B.Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlərin.Qeybullayev. miqrasiyası barədə müxtəlif səpkili faktları aşkara çıxara bilər.lokal qrup adları. Bu istiqamətdə olan tədqiqat areal etnotoponimlərin konkret coğrafi məkanda yayılması. siyasi əhəmiyyəti baxımından son dərəcə vacibdir. . eləcə də linqvistik aspektdən tədqiqi son dərəcə aktualdır.

Bünyadov Z. Etnotoponimlərin areal olmasının səbəbləri tarixi-coğrafi aspektdən qiymətləndirilmişdir.tanda Azərbaycan mənşəli toponimlərin izahlı lüğəti». o cümlədən Azərbaycan tədqiqatçılarının Ermənistan ərazisindəki onomastik vahidlər haqqında elmi monoqrafiya və məqalələrində qeydə alınan etnotoponimlərə də istinad edilmişdir. Ilk dəfə olaraq Qərbi Azərbaycan ərazisindəki etnotopnimlər tədqiqat obyekti olmuş. kartoqrafik.. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlərin onomastikonu tərtib edilmiş. areal. Bu da müxtəlif əsasdan olan etnotoponimlərin qruplaşdırılma imkanlarını genişləndirmişdir. bu ərazinin areal etnotoponimləri araşdırılmışdır.Ələkbərli «Qədim türk-oğuz yurdu. etnotoponimlər linqvistik və tarixi aspektdə araşdırılmışdır. Məmmədov H. 24.Radlovun lüğətlərindən.Baharlının kitablarından» istifadə edilmişdir (20. bir sıra başqa lüğətlərdən. tədqiqatçıların. Işin elmi yeniliyinin bir cəhəti də ondan ibarətdir ki. leksik-semantik. 9 . etnotoponim olmayan toponimlərin struktur. «Irəvan əyalətinin icmal dəftəri M. 21). Ermənistan».Kaşğarinin və V. dissertasiyanın üçüncü fəslində türk mənşəli etnotoponimlərlə.H. o cümlədən etnotoponimlərin areal xüsusiyyətlərinin öyrənilməsi məsələsinə yeni aspektdən baxılmışdır. 30. genetik. Işdə türk dillərinə aid yazılı abidələrdəki materiallardan. etimoloci və tipoloci təhlil üsullarından istifadə olunmuşdur. M. deskriptiv. Dissertasiyada müxtəlif əsaslı etnotoponimlər ayrı-ayrılıqda təhlil olunmuşdur. fonetik. struktur. Ə. müqayisəli-tarixi metoddan. Tədqiqat işində əldə olunmuş bir sıra nəticələr. qrammatik xüsusiyyətləri müqayisəli şəkildə öyrənilmiş və bu qruplar arasındakı oxşar və fərqli cəhətlər üzə çıxarılmışdır. Tədqiqat işində müqayisəli. Işdə indiki Ermənistan ərazisindəki areal etnotoponimlərin başqa areallarda işlənmə səbəbləri nəzərə alınmışdır.

Dissertasiya işinin praktik əhəmiyyəti ondadır ki. 10 . toponimlərin izahlı lüğətlərinin hazırlanmasında istifadə edilə bilər. tarixi tədqiqatlar üçün böyük əhəmiyyət kəsb edən onomastik vahidləri ermənilərin dəyişdirməklə həqiqəti saxtalaşdırması diqqət mərkəzinə çəkilmişdir. onomastikaya aid dərsliklərin və dərs vəsaitlərinin yazılmasında. Qədim türk oğuz yurdu – indiki Ermənistan ərazisində türklərin hələ çox-çox qədimdən məskunlaşmasını təsdiq edən faktlar üzə çıxarılmış.Tədqiqat işinin praktik əhəmiyyətini göstərən cəhətlərdən biri Ermənistan ərazisindəkt türk mənşəli etnotoponimlərin tam siyahısının tərtibi ilə bağlıdır. ixtisas kurs və seminarlarının aparılmasında. türk mənşəli etnotoponimlərin.

Belə bir sərvətə münasibət də həmişə düzgün olmalı. Tayfa. şəhər və kəndlərin adı tarixi inkişaf prosesində müxtəlif səbəblər zəminində həm sürətli. dilimizin leksikasında mövcud olan müxtəlif söz qrupları əsasında yaranmışdır. saxlanmasına. mahiyyəti 11 . Onomastik vahidlər . Onomastik leksika insanın inkişaf tarixi haqqında informasiya daşıdığına görə təkcə dil mənşəyinə görə mənsub olduğu dilin daşıyıcısı olan xalqın malı sayılmamalı. qiymətli sərvət sayılır. bir sözlə etnonimlər əsasında yaranmış toponimlər onamastik sistemdə-etnotoponim adlanır. etnonim. qəbilə adları. Minillik tarixə malik olan əyalət. kollektivin və ya hakim dairənin təşəbbüsü ilə əmələ gəlmişdir.a.toponim.1. onun qorunmasına. tədqiqinə köklənməli. Bununla belə coğrafi adların meydana gəlməsi şəxs adları kimi bu və ya digər fərdin iradəsindən asılı olmayıb müəyyən tarixi. kitabələr kimi dəyərli. ictimai-siyasi hadisələr nəticəsi kimi təzahür etmişdir. antroponim və i. onun nəyi bildirməsinə görə toponimlərin fərqlənən qruplarından biri etnotoponimlərdir.I FƏSIL QƏRBI AZƏRBAYCANIN TÜRK MƏNŞƏLI ETNOTOPONIM MƏNZƏRƏSI 1. Bu adlar müəyyən ərazidə yaşayan əhalinin. Azərbaycan toponimləri təbii ki. Xalqımızın qədim tarixi ilə bağlı olan bu onomastik vahidlər barədə hələlik çox az söz deyilmişdir. etnotoponim. tarixi abidələr. Azərbaycan toponimik sisteminin ən mürəkkəb və az öyrənilmiş sahələrindən biri etnotoponimlərdir. Onomastik vahidlərin tədqiqinin xalqın məskunlaşma coğrafiyasının təyinində rolu Əsasında duran sözün mənasına. onlar tarixin yadigarı kimi mühafizə edilməlidir. həm də ilk baxışdan nəzərə çarpmayan tədrici dəyişməyə məruz qala bilir.

Onun coğrafiyaya və ya dilçiliyə. sonralar nəşr etdirdiyi kitabda göstərir ki: «son illərdə Zaqafqaziyada baş verən hadisələr Ermənistan və Gürcüstan ərazisində tarixən mövcud olan Azərbaycan dilinə məxsus toponimlərin kütləvi şəkildə dəyişdirilməsinə səbəb olmuşdur» (31. 137. Məsələn.Əliyeva 1993-cü ildə yazdığı namizədlik disertasiyasında. 7-11. 38. 37. tarixi saxtalaşdırmağa çalışanlar.) Onomastikanın ictimai elmlər sistemində yerinə aid ayrıayrı alimlərin fikirlərini təhlil edən Çingiz Hüseynzadə bu mübahisəli məsələyə münasibətini bildirərək yazır: «Hazırda onomastika dilçiliyin xüsusi adları öyrənən müstəqil və ayrıca sahəsi kimi formalaşmışdır» (97. 11. etnoqrafiyaya yoxsa tarixə aidliyinə münasibətdə elmi ədəbiyyatda fərqli fikirlər vardır (Bax: 49. Ermənistanda türk mənşəli toponimlərin dəyişdirilməsi. 5). R. 116. 107. müxtəlif elm sahələrində aparılan tədqiqatlar üçün tarixi mənbə olacaq onomastik vahidlərin izini itirmək məqsədini daşımışdır. 23-24). Türk mənşəli toponimlərin uzun illər boyu dəyişdirilib erməni mənşəli adlarla əvəz edilməsi azərbaycanlıların min illər boyu bu ərazidə yaşamasını sübut edən faktları saxtalaşdırmaqla yanaşı. xüsusi adları öyrənən onomastikanın hansı elmə aid olması haqqında mübahisələr çoxdan davam edir. tarix boyu olmuşdur. bu məsələ ilə bağlı mübahisələrə aydınlıq gətirmək bizim mövzunun əhatə 12 . 127. 97. 29. 21-32. azərbaycanlıların zorla bu ərazilərdən çıxarılması ardıcıl şəkildə davam etdirilmişdir. 134. Burada müxtəlif elmlərin tədqiqat mənbəsindən danışmaq tələbi ondan irəli gəlir ki. bu tələb süni yollarla qədimliyini sübut etmək istəyən. 11-12.və məzmununa görə ümumbəşəri sərvət səviyyəsində qəbul edilməlidir. Əlbəttə. Azərbaycan və türk mənşəli toponimlərə münasibətdə Ermənistanda həmişə belə bir siyasət həyata keçirilmişdir. 153. 138. Əslində ermənilərin türk mənşəli toponimləri dəyişdirməsi son illərə aid hadisə deyildir. 124. Bu fakt bir çox elmi mənbələrdə qeyd olunmuşdur. Təəssüf ki. xüsusən ermənilər tərəfindən həmişə pozulur. 6. 155. 5 və s. 266. 143. 8. 128. 7-17. 158.

Cəmiyyətin inkişafının qədim dövrlərinə dair tarixi məlumatların doğruluğunu sübut edərkən çox vaxt alimlər onomastika. Ermənistanda həqiqətə yalan donu geyindirmək məqsədilə bir çox elmlərin tədqiqat marağı dairəsində olan vahidlərə və beləliklə.dairəsindən kənara çıxsa da. dilin onomastik sistemində həmin dili daşıyan xalqın çoxəsrlik ictimai-iqtisadi. Bu da danılmaz faktdır ki. 8). həmçinin də arxeologiyanın məlumatlarının müqayisəli şəkildə tədqiqini özündə birləşdirən kompleks metoda istinad edirlər.Engels coğrafi adları tarixi mənbə kimi qiymətləndirərək onların əsasında alman tayfalarının eramızdan əvvəl I əsrdə yerləşmə sxemini qurmuşdur (127. xüsusən də etnogenez problemlərini ümumi səpkidə səciyyələndirməyə imkan yaradır. ermənilərin öz məqsədləri naminə elmə saxta münasibətini açıqlamış olur. bununla da cəmiyyətin sinfi quruluşunu gözəl şəkildə əks etdirir» (155. zənnimizcə. mədəni-tarixi həyatı əksini tapır.K.Çiçaqov qeyd edir ki. Bu. Onomastikanın tarixlə sıx bağlılığı heç bir şübhə doğurmur. Təsadüfi deyil ki. Bu tarixi prosesi. V. onların yaranma qanunauyğunluqlarının və dəyişməsinin tədqiqinə müxtəlif elmlərdə olan diqqəti ön plana çəkmək. F. 12). onomastik leksikanın dildə və cəmiyyətdə işlənməsinin. «rus xalqının tarixinin müxtəlif dövrlərinə aid adlar və onların formaları həmin dövrlərdəki cəmiyyətin vəziyyətini. 33-34).A. vacibdir. coğrafiya. tarix.Reformatskinin onomastik vahidlərin müəyyən qrupunu birləşdirən toponimləri öyrənən toponimikanın elmi mənsubluğuna münasibətlə bildirdiyi bir fikri qeyd etmək vacibdir: «Toponimika yalnız dilçiləri deyil coğrafiyaçıları və tarixçiləri də həqiqətən maraqlandırdığı üçün burada bütün tərəflərin maraqlarını nəzərə almaq və bu oblastda əməyin bölüşdürülməsi konturlarını müəyyənləşdirmək lazımdır» (137. A. 13 .

coğrafiya. 11). dilçilik və başqa elmlərə münasibətini açıqlayarkən xüsusi adlara kompleks şəkildə yanaşırlar. həmin xalqın tarixən yaşadığı ərazini müəyyənləşdirmək. Onomastikanın başqa elmlər arasında yerini aydınlaşdırarkən. tarixi dialektologiyanı öyrənərkən çox vaxt onomastikanın köməyindən bəhrələnir və bu zaman «xüsusi adların dil yaradıcılığı prosesinin arxaik və konservativ cəhətlərini. Adların müəyyən yerə aidliyi isə həmin ərazidə yayılmış qədim dili bərpa etmək. V. fonetika və qrammatikanı. inkişafının müəyyən səviyyəsinə çatmış insan kollektivi üçün əhəmiyyətli xüsusiyyəti əks etdirir. 152). kollektivdə və kollektivin tələbatından yaranıb. Onomastik leksikanı. onomastik vahidlər onları yaradanların dili haqqında böyük məlumat daşıyır. tarixi faktlar. xalqın məskunlaşma yerini göstərən. onomastikada linqvistik və ekstralinqvistik amillər sıx qarşılıqlı əlaqədədir. yayılma ərazisinin hüdudlarını müəyyənləşdirmək imkanı verir (127. xüsusən də etnotoponimləri dil tarixi ilə bağlı qiymətli mənbə hesab etməklə yanaşı. onların dinamikasını qoruyub saxlayan xüsusi leksik qat olduğunu unudurlar» (124. O. bu 14 . xüsusi adların bir sıra sinifləri vardır və bu siniflərin hər biri özünün fərqləndirici cəhətlərinə malikdir. etnoqrafiya. onun tarix. 5) Aydındır ki. linqvistlər tarixi leksikanı.Bütün bu müddəalar sübut edir ki. Xüsusi adlarda ekstralinqvistik amillər onların daşıdığı tarixi informasiya. prosesləri qiymətləndirmək. onun təkcə müəyyən xalqın dil tarixini öyrənmək üçün deyil. xüsusən dil tarixi sahəsində tədqiqatlar üçün xüsusi adlar çox böyük dəyərə malikdir. Epoxa və insan birlikləri haqqında məlumatlar adlarda öz izini saxlayır» (103. «Ad insan mədəniyyətinin «məhsul»larından biridir. Bu baxımdan linqvistika.A. bu ərazidə baş vermiş ictimai-siyasi hadisələri. Eyni zamanda nəzərə almaq lazımdır ki.Nikonov qeyd edir ki. bu barədə fikir və elmi müddəaları təsdiqləyib sübut edən amillərdir.

5)qədim adın izini itirmək məqsədilə dəyişdirmə. Əziz Ələkbərli Ermənistanda türk mənşəli toponimlərin müxtəlif prinsiplər əsasında dəyişdirilməsini faktlar əsasında şərh etməyə çalışmışdır. həqiqəti üzə çıxarmaq üçün konkret tarixi material. 5) bəzi adlardakı «kənd» sözünün erməniləşdirilməsi (Lalakənd-Lalıgyuğ). Ermənistanda türk mənşəli toponimlərin dəyişdirilməsi prinsiplərinin dəqiqləşdirilməsi elmi əhəmiyət kəsb edir. 6)erməni tələffüzünə uyğunlaşdırma (Həkəri-Akori). (30. Çünki 15 . sübut və faktlar kimi dəyərləndirmək zəruridir. 4)fonetik uyğunlaşdırma yolu ilə dəyişdirmə. 4) bəzi adlardakı «böyük».Ələkbərlinin təklif etdiyi prinsipləri belə qruplaşdırmaq mümkündür: 1)siyasi motivləşdirmə yolu ilə toponimin dəyişdirilməsi.hadisələrin səbəb və köklərini araşdırmaq. «kiçik». obyektiv gerçəkliyi. 7)qədim tarixi adın müasir azərbaycanlı adı ilə dəyişdirilməsi (Haqqıxlı-Səməd Vurğun). Faktların qeydə alınması. «yuxarı». Hər şeydən əvvəl Ermənistanda türk mənşəli toponimlərin dəyişdirilməsi ilə bağlı aparılmış və aparılan siyasətin konturlarını aydınlaşdıraq. ciddi elmi axtarışlar tarixi saxtalaşdırmanın qarşısına sipər çəkə bilər. «aşağı» sözlərinin erməniləşdirilməsi (Böyük Ayrım-Medz Ayrum). 3) hərfi tərcümə (Daşqala . 2) yeni tarixə və mədəniyyətə istinadla toponimin dəyişdirilməsi. xüsusən etnotoponimlərin tarixən mövcud olmuş coğrafi mənzərəsinin bərpasına çalışaq. 8)tarixi adı itirmək üçün onun bir neçə dəfə dəyişdirilməsi (Hacıqara-Makodaşen-Lernapat).Karaberd). «Qədim türk-oğuz yurdu – Ermənistan» əsərində müəllif türk mənşəli toponimlərin dəyişdirilməsinin aşağıdakı səkkiz prinsipini qeydə almışdır: 1) sovet ideologiyasının təbliğatı bəhanəsi (Gümrü-AleksandropolLeninakan). 5-6). 2)erməni millətindən olan tarixi şəxsiyyətlərin adını əbədiləşdirmək bəhanəsi (Kəvər-Yeni Bəyazid-Abovyan). Ə. 3)tərcümə yolu ilə dəyişdirmə. Bu baxımdan Ermənistan ərazisindəki türk-Azərbaycan mənşəli onomastikanın.

bütün onomastik mənzərənin bərpasına istiqamətlənməlidir. Biz belə hesab edirik ki. Əlbəttə. 38-44 və s). H. 16 . H. 30. Son illərdə Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli tam onomastikonun bərpası və yaradılması istiqamətində prof. istinad etdiyimiz ədəbiyyat siyahısı tam deyil və daha ümumi səciyyəli olanları əhatə edir. Göstərilən işlərdə toponomik onamastikonun yaradılması üçün böyük material vardır. Bu tədqiqatlarda kənd və daha kiçik yaşayış məntəqələri daxilindəki onimlər qruplaşdırılır. Ermənistanın türk mənşəli onomastik vahidlərinin tədqiqinin ilkin vacib məsələsi bu adların toplanıb qruplaşdırılmasıdır. Mirzəyevin tədqiqatları qiymətlidir. bütövlükdə göstərilən sahədə hələ xeyli iş görülməlidir. prof. onların böyük hissəsi qeydə alınır (Bax: 54. Əldə olan materiallar müəyyən toplu yaradır. 56. 60 və s). 58. Bununla belə qeyd edilməlidir ki. Təbii ki. Kamo toponominin XX əsrə aidliyi. gələcəkdə adın təkrar dəyişdirilib əvvəlki vəziyyətə gətirilməsi üçün hüquqi əsas verməsə də.Mirzəyevin bu istiqamətdə apardığı tədqiqat işləri Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli onimlərin toplanması. adların dəyişdirilməsinin vaxtında qeydə alınması. əsasən toponimlərin qeydə alınması istiqamətində xeyli iş görülmüşdür (Bax:19.bu prinsiplər hazırkı addan əvvəlki ada keçidi gerçəkləşdirməyin yeganə vasitələrindən biridir. 26-34. tarixi həqiqətin təsdiqini reallaşdırır. Lakin bütövlükdə bunlar müxtəlif onim tipləri üzrə tam onomastikonların hazırlanması üçün yetərincə deyildir. bu adla adlandırılan yaşayış məskəninin qədimliyi faktından çıxış etməklə onun bundan əvvəlki adının olmasını sübuta yetirmək mümkündür. Son dövrlərdə nəşr olunmuş elmi-tarixi əsərlərdə Ermənistan ərazisindəki türk onomastik vahidlərinin. 57. onların yaşlı nəslin hafizəsindən pozulmamış qeydə alınması üçün son dərəcə vacibdir. 14-18. Əlbəttə. Məsələn. 20. 3-6. tədqiqatlar yalnız toponimlərin öyrənilməsi ilə məhdudlaşmamalı.

Çovdar. Ayrum Mets. Eymur sözünün etnonim olması Mahmud Kaşğarinin lüğətində qeyd edilmişdir. Kiçik Ayrım toponimlərinin olduğu aydınlaşır. Ermənistan ərazisində areal etnotoponimlər daha geniş yayılmışdır. Mets -böyük. Orand. Ayrum Pokr kənd adlarında qalmışdır. Ayrım. pokr-kiçik mənasında olduğundan. Göründüyü kimi. Yuxarıda toponimlərin saxtalaşdırma məqsədilə dəyişdirilmə prinsiplərini nəzərdən keçirərkən «böyük» və «kiçik» sözlərinin tərcümə edilməsi göstərilmişdi.Ermənistan ərazisində mövcud olmuş etnotoponimlərin öyrənilməsi problemi qeyd edilmiş tədqiqatlar cərgəsində xüsusi yer tutur. Etnotoponimlərin tədqiqi isə bilavasitə xalqın ictimai-siyasi həyatı ilə bağlı olub onun tarixinin müxtəlif mərhələlərində 17 . Məsələn. əslində Ermənistanda Böyük Ayrım. toponimlərin xalqın daha qədim tarixi ilə bağlı olan bu tipinin hərtərəfli öyrənilməsi sahəsində də dilçiliyimizdə az iş görülmüşdür. Elmi ədəbiyyatda Azərbaycanda. Verilmiş nümunə Ermənistan ərazisindəki areal etnotoponimlərdən biridir. Ermənistan ərazisində türk etnoslarının tarix boyu məskunlaşmasını aşkarlamaqda həmin ərazidəki türk mənşəli etnotoponimlərin tədqiqi müstəsna əhəmiyyət kəsb edir. Eymur. Eymur etnotoponiminin Ayrum//Ayrım//Imer//Imir variantları vardır. Müəllif göstərir ki. Ermənistanda bu etnotoponim Ayrum. Maraqlı cəhət odur ki. Çabanlı və s. eymurlar oğuz tayfalarının iyirmi iki nəslindən biridir. Çünki etnotoponimlər tayfa və qəbilə adları əsasında yaranan onomastik vahidlərdir. o cümlədən qərbi Azərbaycanda yayılmış toponimlərin 70 faizinin tayfa və tayfa başçısının adı ilə adlanması fikri qeyd olunur. Eymur etnotoponiminin Ermənistanda üç kəndin adında əksini tapması həmin torpaqların türklərin qədim yaşayış məskənlərindən olmasını bir daha sübuta yetirir. Ermənistan ərazisindəki toponimlər arasında doğrudan da etnotoponimlərin sayı az deyildir. Yeri gəlmişkən qeyd etmək lazımdır ki.

18 . Hər bir etnosun formalaşması prosesi etnosun adlanmasına da təsirini göstərir. xalqlar və millətlər. coğrafi. millət adları digər onimlərdən fərqli olaraq eyni denotata müxtəlif aspektlərdən münasibət baxımından çoxvariantlılığa malikdir. tarixi inkişaf prosesində bir etnik adla məlum olan etnos müəyyən mərhələ keçdikdən sonra başqa etnik ada malik ola bilər. Tayfa. onun miqrasiyaya meylliliyi etnonim çoxluğuna səbəb olur və psevdoetnonimlər yarada bilir. Tarixi. Başqa sözlə. həm də onların adlarında dəyişmələr baş verir. Müəyyən tarixi mərhələdə etnoslardan biri digərinə nəzərən hakim mövqeyə malik olur. tayfalar. Etnik prosesin komponentləri qəbilələr. bir sözlə. qəbilə. Etnonimlərin tədqiqi prosesində xalqın ən qədim və qədim etnoslarının adları haqqında geniş məlumatlar əldə olunur. xalqımızın mənşəyini araşdırmaq üçün Azərbaycan ərazisində tarix boyu məskun olmuş etnosların adlarını və onların etnik mənsubiyyətini üzə çıxarmaq gərəklidir. xalq. bu o deməkdir ki. etnoqrafik və linqvistik faktlar zəminində qruplaşdırılıb bir topluya gətirilə bilən etnonimlərin dəqiqləşdirilməsi əlavə bilgilər tələb edir. Etnonimlər onomastikanın daha mürəkkəb və çoxspektrli elmi tədqiqat tələb edən qrupudur. onun təşəkkülünə gətirib çıxarmış və etnik prosesin bütün mərhələlərində iştirak etmiş komponentləri müəyyən etmək lazımdır. 3). Etnosun yayılma.meydana gəlmiş etnonimlərin öyrənilməsi ilə başlanır. bölünmə və paylanma dərəcəsi. Hər bir xalqın təşəkkülü tarix boyu davam etmiş arasıkəsilməz etnik prosesin nəticəsidir. etnoqrafiyada qəbul edildiyi kimi etnoslardır (32. Konsolidasiya (etnik mənsubiyyətcə qohum etnosların qaynayıb qarışması prosesi) və assimilyasiya (etnik mənsubiyyətcə müxtəlif etnosların arasında gedən prosesdə onlardan birinin digərini dilindən məhrum etməsi və özünə qatması) prosesləri nəticəsində etnosların həm bir-birinə nəzərən tutduğu mövqedə. Ona görə hər bir xalqın mənşəyini aydınlaşdırmaq üçün.

Etnonimlər mürəkkəb tematik söz qrupudur. ərzaq ehtiyatlarına. Doğrudur. Lakin insanların yaşadıqları yer-yurda.a. o cümlədən etnotoponimlərin tədqiqi zamanı bu qəbildən olan onimlərin dəqiq semantikasına diqqət yetirilməlidir. Yəni insanın təşəkkül tapıb müxtəlif qruplar şəklində yaşadığı ilk dövrlərdə etnik mənsubluq məsələsi olmamışdır. Ərazi və yaşayış məskənlərinin adlandırılması öz tarixinə görə çox qədim dövrlərə gedib çıxır. Ola bilsin ki. məskənə ad vermə prosesi də dəyişkən olmuşdur. bunun üçün lazım gəldikcə birləşmək səciyyəvi xüsusiyyət daşımışdır. etnosun adını daşımamışdır. Bu məsələyə münasibətini bildirən Y. Başqa etnosa mənsub ərazinin adını dəyişmək hadisəsi isə yalnız həmin etnosun ərazisni əlindən alandan sonra baş verə bilərdi. Belə hal həm etnoslararası əlaqənin varlığı. Əvvəl insan qrupları arasında gedən belə mübarizə. görə ad vermişlər. Bu dövr daha çox yaşayış uğrunda mübarizə aparmaq. flora və faunasına və i.Etnonimiyada. Lakin bütün hallarda bir məsələ aydındır. digər atributlarına. Qrup halında yaşayan qədim insanlar yəqin ki. bir etnosun yaşadığı əraziyə onunla qonşuluqda yaşayan etnos da ad verə bilərdi. sonralar tayfa və qəbilələrin mübarizəsinə çevrilmişdir. Unutmaq olmaz ki. həm də yoxluğu şəraiti üçün mümkündür. Mürəkkəblik etnonimləri digər onim və nominatlardan ayırma çətinliyindən irəli gəlir. qonşu etnos da öz qonşusunun məskəninə öz adını vermir. yaşayış ərazisinə etnosun öz adını verməsi də bu dövrdən başlamışdır. insan qrupları yaşayış üçün əlverişli olan yerə başqa qrupların girməsinə imkan verməmək uğrunda da mübarizə aparmalı olmuşlar. Ilk yaranan yer adları. çox zaman yaşadıqları yerə ərazinin relyefinə. inkişaf prosesinin elə dövrləri gəlib çatmışdır ki.Çesnov 19 . eləcə də onomastikanın digər bölmələrində etnonimlə bağlı adların. heç şübhə yox ki. insan həyatı üçün təhlükə törədən qüvvələrə qarşı müqavimət göstərmək. Etnos öz yaşadığı məskənə başqa etnosun adını qoymadığı kimi.

Çesnov göstərir ki. Eskimoslarda lokal qrupların adları aşağıdakı sxem üzrə formalaşır: qrupun yaşadığı yerlə bağlı ad + miut Miut eskimoslarda «adamlar» mənasını verən sözdür. Məhz buna görə də etnotoponimlərin tədqiqində diqqətli olmaq vacibdir. Əgər leksik vahid başqa dilə mənsub vahidlə əvəzlənirsə. yerə görə motivləşmədən istifadə oluna bilər və s. Y. 7). bu.Butinov ibtidai icma quruluşunda yaşamış adamların lokal qruplar təşkil etməsini təsdiqləyir və eyni zamanda belə qrupların təcrid olunmuş şəkildə yaşamasının qeyri-mümkün 20 .V. Bromley «Etnos və etnoqrafiya» əsərində bu məsələyə toxunaraq qeyd edir ki. Belə bölünmə nəticəsində fəaliyyət göstərən qrupların adları onların bir qayda olaraq yaşadıqları yerin adı ilə təyin edilir. adı dəyişmədir.)(154. etnonimlərin tematik semantikası. Adətən etnonimlər motivləşməyə görə daha asanlıqla izah olunur. 223).etnonimləri fərqləndirmə zamanı adlandırmanın motivləşdirmə semantikasına xüsusi diqqət verilməsini təklif edir (məsələn. belə onimlər «coğrafiya ilə linqvistikanın (eləcə də tarix və linqvistikanın) qovşağında yerləşib toponimiyanın son çətin tədqiqat zonasını təşkil edir» (81. Yerli əhali özündən əvvəl mövcud yer adının öz dilinin etimologiyasına görə izahını verərək onu təhrif edir.V. ad yaşama yerinin xüsusiyyətinə görə qoyula bilər. avstraliyalılarda aranda kimi iri etnik birliklər bir çox kiçik lokal qruplara bölünür. Y. N. 8). Məsələn. Belə izahlar etnonimikada müəyyən nəzəri müddəaları irəli sürməyə imkan verir. Çünki bu vahidlər müxtəlif elmlərin tədqiqi obyekti olur. 6). Təhrif daha çox fonetik səviyyədə getməlidir. utkuxikalinqmiut qrup adı «sabun daşları ərazisində yaşayan adamlar» mənasını verir (154.A. Oxşar hal eskimoslarda da müşahidə edilir (154. Məlumdur ki. Lakin bu halda yalnız təhriflə üzləşmək mümkündür. yəni onların tematik səciyyəsi çox zaman motivləşmə semantikası ilə tamamlanır.

daha qədim sayılan etnotoponimlərin linqvistik təhlili zamanı lokal qruplara məxsus adların leksik-semantik xüsusiyyətlərinin müxtəlif aspektləri tədqiqat obyekti kimi nəzərə alınmalıdır. yəni bir kökdən ibarətdirsə. lokal qruplar bir-biri ilə əlaqədə olmalıdır. digəri V-yə aiddir. onda həmin söz ya adlandıran. Belə tədqiqatda leksik vahidin semantik yükünün bilavasitə etnosa deyil. etnotoponimdən çıxış etməklə etnosu müəyyənləşdirmək olur. onun bu və ya digər istinad nöqtəsindən. Deməli.olduğunu qeyd edir(82. Lakin adlandırılan qrupa məxsus sözdən istifadə halını tamamilə kənara qoymaq düzgün deyildir. Lokal qrupLararası əlaqələr qrupların birbirini adlandırmasına zəmin yaratmışdır. lokal qrupların adlanmasının iki yolu olmuşdur. Ona görə də. Məntiqi-linqvistik baxımdan onim adlandıran etnosun dilinə aid söz kimi qəbul edilməlidir. Lokal qruplar müəyyən etnosdan qopub ayrıldıqlarına görə onların etnik mənsubluğunun etnotoponim əsasında dəqiqləşdirilməsi zamanı yuxarıda göstərilən fakt xüsusi rol oynayır. Buradan belə nəticə çıxarmaq olur ki. Etnotoponim mürəkkəb olduğu zaman kompozitin tərkib elementlərinin aşağıdakı kimi paylanması mümkündür: 1) Komponentlərin hər ikisi A etnosuna aiddir. ya da adlandırılan etnosun dilinə mənsub olacaqdır. hər şeydən əvvəl adlandırma prosesində iştirak edə biləcək etnoslar müəyyənləşdirilməlidir. yaxud 21 . əlaqədə olan lokal qrupların sayı artdıqca yuxarıdakı məsələ daha da mürəkkəbləşir. 3) Komponentlərin hər ikisi V-yə aiddir. lokal qrupun yaşadığı yerin xüsusiyyətlərinə. 214). Deməli. Aydındır ki. Aparılmış təhlil göstərir ki. Genotoponim sadədirsə. 1) qrup özü-özünə ad verir. onda etnotoponim etnosun öz dilinə aid olacaqdır. 2) lokal qrupa ad digər lokal qrup tərəfindən qoyulur. 2) Komponentlərdən biri A-ya. Beləliklə. V lokal qrupu isə ikinci etnosdursa. lokal qrup özü özünü adlandırırsa. onda adlandırmanın nəticəsi müxtəlif tiplərə aparıb çıxarır. Ikinci hal A lokal qrupu bir etnos.

Oxşar məsələlər genonimlərlə bağlı araşdırmalar zamanı da üzə çıxır. su içdiyi. Oğuz genonimləri ümumtürk genonimləri arasında özünəməxsus yer tutur. Digər tərəfdən.Lezina Krım genotoponimlərini öyrənərkən onların bu ərazidəki toponimlər arasında xüsusi çəkiyə malik olmasını göstərmişdir. Çünki bu cür onimlər müəyyən ərazidə məskunlaşmış qrupları bildirir. Məlumdur ki. Təbii ki. Bununla yanaşı. regional nomenlər qrupun öz yaşadığı ərazidən uzaqlaşması zamanı çox vaxt dəyişməz qalır. yeni regional nomenlərin meydana çıxmasına səbəb olur. xüsusən də etnonim və etnotoponimlərin öyrənilməsində əhəmiyyət daşıyır. Bir sıra hallarda isə bu. Genotoponimlərdə əraziyə xas xüsusiyyət əksini tapdığına görə onların müəyyən sözlərə görə ilkin fərqləndirilməsinə imkan yaranır. Nomenin regionale ilə müəyyən əlaqədə olması məhz lokal qruplararası rabitədən irəli gəlir.motivləşdirmə əlamətindən fərqinə görə verilməsi yoxlanılmalıdır. qışladığı yerləri həmin əraziyə yiyəlik edən qruplarla bağlı adlandırmasını açıqlayır (113. Lokal qruplara məxsus onimlərə regional nomenlər (Nomen Regionale) səviyyəsində də baxmaq olar. 114). Lakin onlar. Türk genonimlərinin və genotoponimlərinin araşdırılması onomastik tədqiqatlarda. Hər bir genonim müəyyən etnos və ya etnoslarla bağlanır. Onimin leksik-semantik təhlili isə onun mənsubluq dairəsini və ya ətrafını aşkara çıxarmağa kömək göstərir. genotoponimlərin regional nomen regional səciyyəsi daşıması faktı da bir daha təsdiqlənir. belə ərazilər çox olduğundan yaranan genotoponimlər də sayca çoxluq təşkil etmişdir. Müəllif genotoponimlərin köçəri xalqların məskunlaşdığı ərazilərdə geniş yayıldığını. 215). köçəri heyvandarların mal-qaranın otladığı. Elmi ədəbiyyatda genonimlərin daha çox türk və monqol areallarında yayılması xüsusi qeyd olunur (144. I. xüsusən də Qafqazda yayılmış 22 .N. genonimlər nəsil bildirən xüsusi adlardır.

kok. Lakin bündan sonra müəllif həmin toponimin daha əvvəl yaranma ehtimalının daha çox olması hökmünü irəli sürür (113. genonimlərin iştirakı ilə yaranmış genotoponimlər etnoponimlərə yaxındır və bəlkə də onlarla üst-üstə düşür. etnosun etnogenezini izləmək üçün əhəmiyyətli faktlar toplamağa yardım göstərir. Salqırların oğuz qəbiləsi olması haqqında mənbələrdə məlumatlar çoxdur. oğuzlarla bağlı salar. bir tərəfdən genonimlərin yayıldığı ərazidə etnosun daha qədimdən məskunlaşmasını. aşmaylı qəbilələri ilə yaxınlığa malik olmuşdur (123). Türk xalqlarının qədim yazılı abidələrindən olan «Kitabi Dədə Qorqud» dastanlarındakı Qazan xan da bu qəbiləyə mənsub olmuşdur (Salur Qazan). Samatlar müyten qəbiləsinə. siraklar isə mannqıt. aşmaylı qəbilələri ilə bağlıdır. Samat qəbiləsinə aid edilən sirakların bizim eradan əvvəl IV əsrdə Ermənistan ərazisində yaşaması faktına ədəbiyyatda rast gəlinir(105. kur. Samat və sirak qaraqalpaq qəbilələri olan müyten. kose. karaqoz. genonimləri etnonimlərin açılması üçün xeyli material verir. salır və s. kuçer.genonimlər bu günədək əsaslı tədqiqat obyekti olmamışdır. L. Deməli. Genetoponimlərin linqvistik təhlili zamanı leksik-semantik xüsusiyyətlərin açıqlanması onların daha qədim dövrə məxsus 23 . salqur. köz. makar. salqur. bunlar da bir etnonimin ətrafında birləşir. Mısır. salur və s. manqıt. 147).Lezina Krımdakı Salqir toponiminin XI əsrin əvvəlinə aid olduğunu və onun salor (salqır.Tolstova «Xorəzm oazisinin tarixi onomastikası»na aid məqaləsində qara-sirak qaraqalpak qəbiləsindən bəhs edir(149. 152-153). salır. eynilik təşkil edir. 248). salqır. Buradan aydın görünür ki. kuba. Indiki Ermənistan ərazisində mövcud olmuş toponim və etnotoponimlərin tədqiqi zamanı genotoponimlərin üzə çıxarılması. talma və s.) qəbiləsinin türk-səlcuqların tərkibində Krıma gəlməsindən sonra yarandığını qeyd edir. digər tərəfdən.N. Məsələn. I. genonimləri vardır ki.

Qafqaz ərazisindən bəhs edən antik tarixçilər eramızın ilk əsrlərində burada hunların da yaşadığını təsdiqləyirlər (Bax: 87. 15. Azərbaycan ərazisində məskunlaşmış qədim qəbilə və tayfalar haqqında müxtəlif mənbələrdə müəyyən məlumatlar vardır.M. peçenek. qıpçaq. 24 . massaket və s.Cəfərov qeyd edir ki. genonimlərin və kompozitin digər komponentlərinin leksik-semantik xüsusiyyətlərinin aşkara çıxarılmasına yönəltmək lazımdır. Qafqazda. onların ümumi toplusu əsasında aparılmalıdır.lokal qrup adları ilə səsləşməsini sübuta yetirir. girkan.) əsərlərində rast gəlinir (76. «etnik mənşəli. sak. Beləliklə. 21-30. tayfalarının adları çəkilir(133. Suriya mənbələrində qədim Azərbaycanın buntürk. Heredotun (kaspi. 105. Bu isə əvvəlcə arealda yayılmış etnonimlərin ümumi mənzərəsini aydınlaşdırmağı zəruriləşdirir. Y. 97). 114. mard və s. hun.). 220-232.2. 46. 3536. anariak. Bu cəhət etnotoponimlərə aid tədqiqatların yeni. yuxarıda qeyd olunanlar göstərir ki. 37. kaspi. qarqar. 107. 5-20 və s. xüsusən Ermənistan ərazisindəki etnotoponimlərin tədqiqi prosesində ilkin elmi araşdırmalardan birini həmin ərazidəki genotoponimlərin. o cümlədən qəbilə və tayfa adlarınin iştirak etdiyi yer adlarına görə azərbaycanlıların təşəkkülündə hansı qədim qəbilə və tayfaların iştirak etməsi haqqında danışmaq olar» (140. dondar). xaçmatak və s. 7). sirak. Çünki daha geniş tədqiqat ayrı-ayrı etnotoponimlərə görə deyil. bulqar. Azərbaycan və Qərbi Azərbaycan ərazisinin etnonim mənzərəsi Təbii ki. xəzər. Qədim Azərbaycan etnonimlərinə yunan və Roma mənbələrində . 1. girkan.). 7). icmax. kel.Hekatey Miletskinin (miki. 88. Dionisinin (hun. genonim və genotoponimlərlə qarşılıqlı əlaqəli istiqamətini müəyyənləşdirir. mard. oğuz (quz).

Ərəb coğrafiyaşünas və səyyahlarının əsərlərində Azərbaycan tayfa adlarını və tayfa adlarını özündə əks etdirən coğrafi adları öyrənmək üçün xeyli material vardır. eri. alban. xeçmatak. köçər. arranlılar. hun. türkmənlər. basil. qıpçaq və s. peçenek və s. xəzərlərin. muğal-tatar. çol. kel. dağlılar. mexrin. Gəncəli Mxitar Qoşun “Alban xronikası” və gəncəli Kirakos Qanzaketsinin “Tarix” əsərlərində Azərbaycanın bir çox etnonimlərinə rast gəlinir: hun. mosullu. xeran. Lazar Parbski isə Albaniyada kəngərlərin yaşadığından danışmışdır. qacar. Kiş. Moisey Xorenski özünün “Ermənistan tarixi” əsərində qədim türkdilli xalqlardan olan bulqarların. Bu əsərlərdə avarlar. zəgan. V əsr erməni tarixçilərindən Favstos Buzənd bu ərazi haqqında məlumat verərkən həmin regionda yaşamış quqar. xantuk. qacar. bakan. karluklar. 25 . kimi toponimlərə təsadüf olunmaqdadır. tatar.. uti. Qoşqar və s. max və s. bulqarlar. icemax. maskut.Albaniya-Arran dövrünün etnonimlərinin böyük əksəriyyətinə V-VII əsrlər erməni tarixçi və coğrafiyaşünaslarının əsərlərində də rast gəlinir. movakan. kanı. Azərbaycanın orta əsr etnonimiya və etnotoponimyasının öyrənilməsində fars mənbələrindən X əsr anonim abidəsi Hüdud əl-Aləm. barsillərin Zaqafqaziyaya hücumlarından bəhs edir. aqvan. səlcuq. qarqar. maskut. Muğan. şarvan. etnosların adları çəkilir. tayfaların məskunlaşdıqlarını qeyd etmiş. Moisey Kaqankatvatsinin “Alban tarixi” əsərində alban. türk. Şəki və s. deyləmlilər. xeçmatak. xəzər. hun. icemax. osmanlılar. rumlu. alanlar. düxarlı. xeçmatak. tərtər. çilb. qıpçaq. maskut. çilb. şamlı. tayfa adlarına və müxtəlif tayfa adlarını mühafizə edən Ereti. lbin. Fəzlullah ibn Ruzbixan Xuncinin «Tarix aləm-arayi Amini» əsərində Azərbaycan və onunla həmsərhəd ölkələrdə XV əsrdə mövcud olmuş onlarca etnonim və etnotoponim öz əksini tapmışdır: türk. VII əsr “Erməni coğrafiyası” əsərində Asiya Sarmatiyasında yaşamış kaspi. alan. sərirlilər türklər. türkman. Kepçak. kasaklar|kalaklar. cığatay. qat və s. hunların. çakarlı.

tayfa adlarını çəkir. Xunan. Uçqız. Bayat. Salor (Salır). türkmən. Bükdür. XIII əsrin sonu və XIV əsrin əvvəllərinə aid Azərbaycan (türk) etnonimlərinin öyrənilməsində Rəşidəddin Fəzlullah ibn Əbu-əl-xeyr Əli Həmədaninin əsərləri. Dəniz xan) olan nəvələrinin adları (Qayı. suldus. Yandır. Kanık) ilə əlaqələndirir. Azərbaycan etnonimlərini tədqiq etmiş Elmira Əhmədova Əbu Bəkr əl-Qütbi əl-Əhərinin (XIV əsr) və Məhəmməd əlHələbinin (XV əsr). Culdur. kalac\xalac. xəzər. cəlairlər. C. Tərtər. carukluq. türkmən. curyat. barədə mükəmməl məlumatlar verildiyini qeyd edir(26). Həmin 26 . Əbd ər-rəşidəl-Bakuvinin əsərlərində çobanilər. Bekdili. cəmşidi. Qanlı. Muğan düzü. Göy xan. karluk|xarluut. Dağ xan. bacanak\peçenek. səlcuqlar. Muğaniyyə. Alkarauli. kipçak|kipçaut. Karkın. Durduqa. urnat. Qıpçaq. Alayuntlu. sakait|saxait. karkın. türk. kani. ağqoyunlular türk. Görkəmli alim ağaceri. karatut. Yaraz. quzlar. konkotan|xonkxotan. Bayandur. elçigin və s. Karaüylü. oğuz və s. səlciut.M. cirkin/çirkin.Qəhrəmanovun “Opisanie arxeoqrafiçeskix dokumentov“ (104) və T. karkas. qantuq|tanqxut. Bayarlı. bayaut. Aveş (Auş).xəzərlər. Çipni. Yulduz xan. kimax. Müəllif Oğuzun 6 oğlundan (Gün xan. bulqar. Alan qalası. eyniadlı tayfaların həmin şəxslərin törəmələri olduğunu da qeyd etmişdir. Kırık. kimi etnotoponimlər özünə yer tapmışdır. Muğan. Rəşidəddin. Kalaç və Ağaceri adlarının Oğuzun qardaş və əmi oğlanlarının adları. alan. Binva. Şabran\Şəbəran və s. cəlair. Ay xan. həmçinin Uyğur. çarukluq. oğuz. kinkit|kingiyat. itbarak. onların sülalələri. oquz. xüsusilə onun “Cami əttəvarix“ əsəri (136) əvəzedilməz mənbələrdəndir.V. kuçaylar. Dügər. Karluk. cuvaldar kimi etnonimlər. onqonlarını göstərir. Rəşidəddinin əsərində 24 oğuz tayfası sadalanır. Qandzak\Gəncə. kanlı|kanqlin.Musəvinin “Orta əsr Azərbaycan tarixinə dair farsdilli sənədlər (XVI-XVIII əsrlər)(61) kitabları da etnonimlərin öyrənilməsi baxımından çox qiymətlidir. Bika. Imur. Xəzər dənizi. qaşqar.

onlardan bir çoxları haqqında tarixi-etnoqrafik məlumatlar verilmişdir: xəzər. kimi etnonim və etnotoponimlər verilmişdir. (V. kırklı. çakirli. Alxanlı kəndi. Avar mahalı.əsərlərdə kələntərlər. çilb. Bayat qapı. ustaclı. Zaqafqaziya xalqlarının birləşmiş ordusu 482-ci ildə Ermənistanın və Gürcüstanın sərhədində yerləşən Kəngər vilayətindəki Kəngər dağının altında toplaşmışdı(108. həm də toponim və antroponimlərin tərkibində qeydə alınmış. Alan qapısı. kəncəli. 41) rast gəlinir. aslanbəyli. bicanak\peçenek. kaspilər. Qaradağlı Padar. ayrum. Xunan. osallı. xəlilli. Bu dövrlərdə işlənmiş etnonimlərimizdən bir çoxuna “Qarabağnamələr“də (40. Suvar qalası. Qəley27 . Bərmək mahalı. Şabran. sabunçu. Sədən\Sədun.Q. moqanlu. bacravanlı. qarasalehli. balkar). kasak (kasoq)\kaşak. kəngərli. hunlar. Qullar Kəngərli. zığlar. (“Tarixi-Dərbəndnamə“).Minorski). naxçıvanlı. Məsələn. bacqurd\başqurd. əfdar. 175-176). çarlar. təkəli. qarqarlar. qarabağlı. burqar. dəmirçilər.A. aşkunaz\aşkenaz (skiflər). şamlı. xələc. Aşıq Musalı. Xunzax. türk. şirr. Azərbaycanın V-X əsr hadisələrini təsvir edən XVII əsr abidələri sırasına daxil edilən “Tarixi-Derbend X-XI vekov“. qarabaldırlar. Muğan və s. Sultan Əhmədli. Aslanbəyli. borbor. kəngərli. qacar. qırxlı. S. Xəzər\Kaspi dənizi. karanay. silvi. çepni.Klyaştornı V əsr tarixçisi Lazar Barpetsinin məlumatına istinad edərək göstərir ki. qızılbaşlar. qay. Xəzəriyyə. zirəli. Şaki\Şakki və s. ulaclı. qaramanlı. çağatay. şahsevən. bərməkilər. leklər.F. Şamlı və s. quhlar. sulfa. kəbirli.Bakıxanovun “Gülüstani-Irəm“ külli miqdarda etnonimlərimiz həm ayrıca. qapçaqlar. Azərbaycan tarixşünaslığının banisi A. kəbirlilər. kimmerlər. türkmənlər. baharlı. Xəzər dənizi. mansurlu. qubalılar. maskat. Əlixanlı. xocamusaxlı. arşalı. qaraçallı. qaradağlı. Dəşti-Qıpçaq. Avaristan. qaraxanbəyli. şəkili. sarıclı. muğanlı. bulqar (Burqaz. Dəvəçi. Otuziki. sarılı (Sarıəlili). albanlar. dəvəli və s. avarlar.

burada ilk dəfə olaraq. N.Suvar. müxtəlif quberniya. Əmiraslan xan Kırklı və s. “Materialı dlə izuçeniə gkonomiçeskoqo bıta qosudarstvennıx krestğən zakavkazskoqo kraə izvleçennıx iz posemeynıx spiskov 1886 q. Əhməd xan Abdali.Dirrin.“Muzey gtnoqrafiçeskix sokrovih” kitabları bu baxımdan əvəzedilməz mənbədir. “Sbornik svedeniy o kavkazskix qorüax“. Müəllifin ikinci əsəri ancaq bu məsələyə həsr olunmuş. gələnləri qəbul edir. şabran dərəsi.( 146. “Spiski naselennıx mest Rossiyskoy Imperii“. Kərim xan Əfşar.». Azərbaycan etnogenezi problemlərinin həlli ilə dərindən məşğul olan. Azərbaycan xalqının formalaşmasında iştirak etmiş əsas türkdilli 28 . etnosların təşəkkültapma tarixləri.H.Şifnerin. Fətəli xan Qacar. qəza və mahallara aid məlumat əsərləri. 118).Veydenbaumun.A. Azərbaycan toponimləri də bu torpağın qədim tərcümeyi-halını bizə çatdırır»(36). “Kavkazskiy kalendarğ“. T. sələflərindən fərqli olaraq bu məsələyə sistemli və elmi-nəzəri cəhətdən yanaşan M. N.A. kəndlilərin təsərrüfat və məişətinə dair kitablar. Əliqulu xan Şahsevənski.K.K. “Izvestiə kavkazskoqo otdela russkoqo imperatorskoqo obhestva“. gedənləri yola salır.Hacıyev yazır: «etnoslar gəlib-gedirlər.Vəliyevin (Baharlının) 1921ci ildə nəşr etdirdiyi “Azerbaydcan: fiziko-qeoqrafiçeskiy. gtnoqrafiiçeskiy oçerki” və 1925-ci ildə çapdan buraxdığı “Naselenie Azerbaydcana”. Çiraq qala. P. XIX əsrin əvvəllərindən başlayaraq rus imperiyasının Azərbaycanı idarə edilməsinə kömək məqsədilə yazılmış rusdilli sənədlər -dövlət. Azərbaycanın etnik tərkibi. A. toponimlər isə yerində durub müşahidə aparır. ona ilk dəfə verilən adı özü ilə yaşadır.Usların və s. E.Dornun. “Azerbaydcanskiy nastolğnıy kalendarğ“ və s.I. eləcə də görkəmli qafqazşünaslardan A. Həsən Ağqoyunlu.Zeydlitsin. Əşrəf Çoban. o cümlədən “Sbornik materialov dlə opisanie mestnostey i plemen Kavkaza“.M. Cəfər Bərməki. əsərləri də Azərbaycan etnonimiyası və etnotoponimiyası ilə zəngindir.

Şamlı. bulqar. eləcədə Ermənistan ərazisində türkdilli tayfa və qəbilələrin məskunlaşması tarixi çox qədimdir (37. dügər. kazax. çobani. dəli. qaramanlı. Gəncə qəzasının etnotoponimlərinin formalaşmasında leq. quşi. koran və s. Kəngərli. quş. padar. ilxıçı. qanzak. 29 . /tele/. onların məskunlaşdıqları yaşayış məntəqələri geniş və hərtərəfli araşdırılmışdır. osallı və s. əhmədli. kollü. xələc. 25). Elxanilər dövründə padarlar Orta Asiyadan Azərbaycana göçürülmüş 200 min türkdilli ailə içərisində mühüm yer tutmuşlar. baharlı. bayat.A. zıq. Məsələn. kanq. onların adlarını əks etdirən etnotoponimləri sadalamışdır. bəydili. Dükər. XVI-XVII əsrlərdə Səfəvilər dövründə isə müəyyən hissəsi dağıstanlıların qarşısını almaq məqsədilə Şimali Azərbaycana köçürülmüşdür(84. hun.etnoslar. Bəydili. Araşdırmalar göstərir ki. şatı. cəlair. həmin tayfaların əksəriyyəti haqqında tarixi və etnoqrafik məlumatlar vermiş. “K gtnoqenezu azerbaydcanüev”. (tayfa adları). Azərbaycan xalqının etnogenez məsələləri ilə daha dərindən məşğul olan və bu istiqamətdə öz səylərini ardıcıl davam etdirən Q. inallı. Qaramanlı. xaput /haput/. Qazax. Əhmədli. Xələc. Quşçu. 398-399). imirli. O bu əsərində Azərbaycanda yaşamış və yaşayan əksər tayfaların adlarını müəyyənləşdirməyə çalışmış. xunus. Tədqiqatlardan aydın olur ki. M. eymur.T. lək. Aərbaycanda. təklə. kazan. şıxlı. Təklə Muğan. şamlı. salahlı. kəngərli. bayan. Xəzər. Onlar əvvəllər Cənubi Azərbaycanda yaşamış.Qeybullayevin “Toponimiə Azerbaydcana”. bucaq. qazax. N. xəlilli.Vəliyevin əsərində padarlar ən məhşur oğuz tayfalarından biri kimi təqdim edilir və göstərilir ki. düyərli. Bayat və s. “Qədim türklər və Ermənistan". xəzər. padar. Ilxıçı. kəngər. mühüm rolu olmuşdur.Abelov keçən əsrin 70-ci illərində Şamaxı qəzasında Pir Mərdəkan dağında 194 ailədən ibarət Quşi adlı tayfa yaşadığını qeyd etmişdir. Zıq. ayrım. (şəhər və kənd adları).

qədim Oğuz yurdu Ermənistan ərazisindəki etnotoponimlər kifayət qədər tədqiq olunmamış.Mollazadənin.Qeybullayevin.A.Hüseynzadənin.M. Türk mənşəli qəbilə və tayfalar. Etnonimlər. 30 . Q.“Azərbaycan türklərinin inkişafı tarixindən“ adlı kitabları və çoxsaylı məqalələri Azərbaycan və Qərbi Azərbaycan etnonimlərinin tədqiqi üçün əvəzsiz material və elmi mənbədir. nəsil və tirələr haqqında elmi ədəbiyyatda geniş bəhs olunur. araşdırmalardan aydın olur ki. Bununla yanaşı.M. onların rast gəldiyi mənbələr haqqında yetərli ümumi məlumat verildi. onların areal xüsusiyyətləri üzə çıxarılmamışdır.Ə. paleo. onların rast gəldiyi ilkin mənbələr haqqında məlumatları kifayət qədər genişləndirmək mümkündür. bu istiqamətdə tədqiqatlar davam etdirilir. Onların əksəriyyəti R. S. bütün makro və ya mikro. tarixçi və dilçi toponimçilər tərəfindən tədqiq edilmişdir. mezo və neotoponimləri əksini tapmışdır.Əliyevin. Ə. Ə. eləcə də digər coğrafiyaçı. Həmin əsərlərdə Azərbaycan (türk) xalqının demək olar ki. Voroşilin. Azərbaycan və Qərbi Azərbaycan ərazisindəki toponimlərin tərkibinə girən əsas etnonimlər.Yüzbaşovun.I. Q. Zənnimizcə. Azərbaycanın bugünkü ərazilərində etnonimlərdən düzəlmiş külli miqdarda etnotoponimlər vardır.

Müəyyən ərazidə təkrarlanan etnotoponimlər isə areal etnotoponimlərdir.1. ünsürləri təkrarlanırsa onda bu oblast onimik areal adlanır. Bu anlayış və terminlər A. Əgər müəyyən ərazi daxilində xüsusi adlar.V Superanskaya və bir çox başqa müəlliflər tərəfindən istifadə edilmişdir. o cümlədən Qərbi Azərbaycan ərazisinin müasir toponimiyasındakı 4600-dən çox olan coğrafi adın təxminən 70 faizi tayfa və ya tayfa başçıları adları ilə bağlı meydana gəlmişdir. 158-176. həm də tədqiqi haqqında maraqlı əsərlər yazmışlar(Bax: 45. Kənkərli. Qeyd etməliyik ki. Tədqiqatçıların əksəriyyəti Ermənistan ərazisində türk mənşəli etnotoponimlərin geniş yayılmasını qeyd etmişlər.). 18. onların modelləri. Eymur. 21 və s. Əhmədli və s. 65. Onimik arealda təkrarlanan onimlər. 69. 33. 11). həm də tarixi-coğrafi baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyan məsələlərdən biri də onimik arealın müəyyənləşdirilməsidir. son dövrlərdə bu sahəyə münasibət xeyli dəyişmişdir. ünsürləri uyğun olaraq areal onimlər.(145. onların modelləri. areal ünsürlər və s. 57. areal modellər. Ərazinin onomastik mənzərəsinin tədqiqi zamanı həm linqvistik. Ermənistan ərazisinin türk mənşəli etnotoponimləri Toponimlərin müəyyən qrupu xalqın təşəkkülündə hansı qəbilə. Alim və tədqiqatçılar Ermənistan ərazisindəki toponimlərin həm toplanması. tayfa və tirələrin iştirak etdiyini.3. 27.) yaranmışdır. Buna baxmayaraq Ermənistan ərazisndəki etnotoponimlərin tam mənzərəsi və bu onimlərin geniş təhlili ilə bağlı monoqrafik 31 . 63. adlanır. Bir sıra yer adları müxtəlif tayfa və tayfa birləşmələrinin adı ilə əlaqədar (məs. tipləri. tipləri. ölkəmizin.. Azərbaycan dilçiliyində Ermənistan ərazisinin türk mənşəli toponimləri sovet dövründə geniş tədqiqat obyekti olmasa da. 17. bu prosesin özünün nə zaman baş verdiyini müəyənləşdirməyə imkan verir. 20. 16. 13.

kənddən kiçik məntəqələrin adları və yaşayış ərazisinin daxili toponimik layları etnotoponim areallarının öyrənilməsi prosesindən kənarda qoyula bilər. AFQANLI. Bu kitabda kənddən kiçik məntəqələrin adları və yaşayış ərazisinini daxili toponimik layları nəzərə alınmamışdır.kənd adı. 116-117. 24. Aydındır ki.kənd adı. tədqiqatçılar Ermənistan ərazisində türk mənşəli etnotoponimlərin çoxluğunu qeyd edir. Ermənistan ərazisinin türk mənşəli etnotoponimlərinin tədqiqi. Əlbəttə.kənd adı.kənd adı. eyni adlı etnotoponimlərdən bir qayda olaraq biri siyahıya daxil edilmişdir.kənd adı.kənd adı. ABANA . ABNIKəyalət hissəsinin adı. AFŞAR KƏLƏVAN.kənd adı. 20). 19.» Bakı.kənd adı.kənd adı. 45.kənd adı.kənd adı. ABDALLAR.kənd adı. ALPOUT. Müxtəlif mənbələrdə belə onimik vahidlər müxtəlif sayda verilir. Bu sahədə ən çox tədqiqat işi Q. AĞDAN. ABARAN . hər şeydən əvvəl həmin ərazinin etnotoponim onamastikonunu qurmağı tələb edir.kənd adı.Qeybullayevə aiddir (43. «Ermənistanda Azərbaycan mənşəli toponimlərin izahlı lüğəti.kənd adı. Qeybullayev Q. demək olar ki.tədqiqatlar aparılmamışdır.kənd adı.kənd adı. onların müəyyən qismi haqqında məlumatla kifayətlənirlər(30. AXIS.kənd adı. Daha doğrusu. Məsələyə bu mövqedən yanaşdıqda qeyd olunan ədəbiyyat Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlərin. tam onomastikonunu düzəltməyə imkan verir.kənd adı. Qeyd etmək lazımdır ki. AĞVANI-kənd adı. Həmin mənbə əsasında tərtib etdiyimiz etnotoponim onomastikonuna aşağıdakı etnotoponimlər daxildir.mahal adı. AYDINLI. etnotoponim qrupları tədqiqatçıların diqqətini cəlb etmiş. ABBASABAD . AĞZIQANLI. Budaqov B. 89). AYNALI. 1998 kitabında Ermənistan ərazisindəki bütün türk mənşəli toponimlərin əsas hissəsi əksini tapmışdır. ARAN. AVDAL. onların təhlil və araşdırma obyektinə çevrilmişdir. 44. AVAN.. AVARAN. AYRIM. AZAKLAR. AXTA32 . ayrı-ayrı etnotoponimlər. AVŞAR.

kənd adı. QARQASAR. BƏRGÜŞAD. QARAÇUMAX.göl adı.kənd adı.mahal adı.kənd adı.dağ adı. QACARAN.qışlaq adı. BAYAN. AŞAĞI QARXUN.kənd adı.kənd adı.kənd adı. QAZANGÖL. BIÇƏNƏK. QAFARLI. QARAQOYUNLU. QARAHƏMZƏLI.kənd adı. BALAQARAQOYUNLU. BÖYÜK AYRIM.kənd adı.Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı.Irəvan xanlığının SərdaRabad mahalında kənd adı.kənd adı. BURNƏK. QAYALI. BECINI. BÖYÜK QARABAĞ. QALTAXÇI. BAYANDUR. BASARKEÇƏRkənd adı.kənd adı. BƏLQƏR.kənd adı. QARQANKTƏPƏIrəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında dağ adı. QARAHACILI.kənd adı. BABURLU. QAVAR.kənd adı.kənd adı.Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı.kənd adı. BAYATDAĞI.kənd adı. QANLI.kənd adı.kənd adı. BATAR. QAYQULU DÜZKƏND. QARABAĞ.kənd adı. QASIMƏLI.kənd adı.kənd adı.Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında kənd adı. BALIQLI.kənd adı. QAFAN.kənd adı. VARTANLI. QANLICAkənd adı.kənd adı.kənd adı.Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında kənd adı. QARADAĞLI.kənd adı. BOZÇALI. BARANA.kənd adı.kənd adı. BOSTANÇI. BAYRAMLI.kənd adı.dağ adı. BUĞAMLU.kənd adı.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının 33 .kənd adı.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında (indi Ermənistanda r-n mərkəzi) kənd adı. QARXUN. QAYA. QARAISA. QAZANÇI. QAQAUZkənd adı. BAYATLARqışlaq adı.kənd adı.kənd adı.kənd adı.kənd adı. BÖYÜK QUŞÇU. BIRINCI BAYANDUR. BAŞ ABARAN. AŞAĞI QARAQOYUNLU. QABAQLU. BAYTAR.kənd adı. QARĞABAZAR.Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında (indi Spitak r-nunda) kənd adı. BOZCALI. BAYRAMƏLIKƏND.kənd adı. QAÇAĞAN.kənd adı.kənd adı. QARAPAPAX.kənd adı. QARĞALI-Irəvan xanlığının Dərəçiçək mahalında kənd adı. BOZDOĞAN. BAHARLI.kənd adı. QARALARkənd adı. BƏYDILI.kənd adı. BIRƏLI.kənd adı.kənd adı.kənd adı.

Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında Ermənistanın şimalında Şirak dağ belindən şimal-şərqdə dağ adı. QUYULUIrəvan xanlığının Qırxbulaq mahalında kənd adı. QUQARErmənistanda Pəmbək bölgəsində tarixi mahal idi. QURDQALA-Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında (indi Ermənistanın Sisyan r-nunda) kənd adı.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. QURQAN.1728ci ildə Irəvan əyalətinin Zarzəmin nahiyəsində kənd adı. QUYUCAIrəvan xanlığının Sürməli mahalında kənd adı. QURSALI.Irəvan əyalətinin Şirakel nahiyəsində kənd adı.Irəvan quberniyasının Dərələyəz qəzasında kənd adı. QIVRAQ.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında (indi Ermənistanın Sisyan r-nunda) kənd adı.Irəvan xanlığının Sürməli mahalında kənd adı. QIRQI. QUQARÇAY.Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında kənd adı. QILICLI.Pəmbək bölgəsində axan çayın adı.Irəvan xanlığının Karbibasar mahalında kənd adı. QILICAN-Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında (indi Ermənistanın Gorus r-nunda) kənd adı.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Qazax qəzasında (indi Ermənistanın Şəmşədli r-nunda) kənd adı.Zəngəzur qəzasında (indi Ermənistanın Qafan r-nunda) kənd adı. QOQORAN. QOMARAT. QULLAR.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Karbi nahiyəsində kənd adı. QUNDAQ. QIRX BOZAVƏND. QOXT-Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı. QURTLAR. QORUQIrəvan quberniyasının Eçmiadzin qəzasında kənd adı.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında dağ adı.Irəvan 34 . QUŞI (QUŞÇU). QƏMƏRLI. QOMARAN.1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Zebil nahiyəsində yaylaq adı.Irəvan quberniyasının Şərur Dərələyəz qəzasında kənd adı. QOTUZIrəvan quberniyasının Irəvan qəzasında dağ adı. QOXUTTƏPƏIrəvan quberniyasının Eçmiadzin qəzasında dağ adı. QIPÇAQ. QORS.Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı. QIZIL EKRƏK.

Irəvan quberniyasının Şərur-Dərələyəz qəzasında kənd adı. sonra XIX əsrdə Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı.xanlığının Sürməli mahalında kənd adı.Irəvan xanlığının Göyçə mahalında. INCƏIrəvan xanlğının Dərəkənd Parçenis mahalında kənd adı.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Vedi nahiyəsində kənd adı. EVLIIrəvan xanlığının Vedibasar mahalında kənd adı. sonra Irəvan quberniyasının Novobayazid qəzasında kənd adı. ƏLIQIZIL.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı.Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında kənd adı. ƏLPIN. DULUS-Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. ZƏNKƏNƏ.Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında kənd adı.Irəvan xanlığının Qarnibasar mahalında kənd adı.Irəvan quberniyasının Novobayazid qəzasında kənd adı. ƏFŞAR YERLI. ƏRƏFSƏ.Irəvan quBerniyasının Srməli qəzasında kənd adı. ƏLINCƏ-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Aralıq nahiyəsində kənd adı.Irəvan quberniyasının Eçmiadzin qəzasında kənd adı. IMIRLI-Irəvan quberniyasının Eçmiadzin qəzasında kənd adı.NAIRI r-nunda kənd adı. ƏLIKƏMƏRLI.Irəvan xanlığının Karbibasar mahalında kənd adı.XÜŞ əsrin ortalarında Göyçə mahalında kənd adı.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Iqdır nahiyəsində kənd adı.Irəvan xanlığının Sərdarabad mahalında kənd adı. IRABAD-Irəvan xanlığının Dərəkənd-Parçenis mahalında kənd 35 .Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında dağ adı. INALLI. ERANOS. ƏLIBƏYLI. ETIL. ERANIS ULYA. ƏLIKUÇƏK.Irəvan xanlığının Karbibasar mahalında. ƏRQOV. ƏLƏTLI. IYDƏLI. ERANOS. ZOĞALLIBasarkeçər rayonunda kənd adı. ZOD. ERANOS.Irəvan xanlığının Karbibasar mahalında kənd adı.Irəvan xanlığının Qarnibasar mahalında kənd adı. ƏLIQIRIQ-Irəvan xanlığının Vedibasar mahalında kənd adı. ƏLPINÇAYIrəvan qüberniyasının Şərur-Dərələyəz qəasında çay adı.Irəvan quberniyasının Şərur-Dərələyəz qəzasında kənd adı. ERANOS ULYA. ILANLI. ƏYLƏNLI-Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı.

KƏPƏNƏK.Irəvan quberniyasının Eçmiadzin qəzasında kənd adı. KƏRKIIrəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı.adı. YUXARI BƏYDILITalin rayonunda kənd adı. KƏNZƏK.Irəvan quberniyasının Novobayazid qəzasında Basarkeçər rayonunda kənd adı.Artik rayonunda kənd adı. KƏVƏRIrəvan xanlığının Göycə mahalında kənd adı. KAYALI.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Dərələyəz nahiyəsində kənd adı.Ermənistanda çay adı. KƏNKƏR. KƏMƏRLIIrəvan xanlığının Qarnibasar mahalında kənd adı.Irəvan quberniyasının Novobayazid 36 . KASAXAbaran r-nunda kənd adı.1728ci ildə Irəvan əyalətinin Qarni nahiyəsində kənd adı. KƏRKIBAŞYelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Qazax qəzasında kənd adı.Ermənistanın Gürcüstanla həmsərhəd bölgəsində dağ adı. YAYCI.Axuryan rayonunda kənd adı.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. ITQIRAN. KƏSƏMƏN.Irəvan quberniyasının Eçmiadzin qəzasında kənd adı.Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında kənd adı. KATAX-Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında dağ adı.Irəvan xanlığının Göyçə mahalında kənd adı. (Qazax rayonunda da qeydə alınır). YUXARI TURKMƏN.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. KIÇIK QARAQOYUNLU. KIRANLI. KIRIX. KƏBƏRLI –Irəvan xanlığının Dərəkənd-Parçenis mahalında kənd adı.Irəvan xanlığının Sürməli mahalında kənd adı. KASAK. YUXARI ABDALLAR.Irəvan quberniyasının Dərələyəz qəzasında kənd adı. KIOXT-Irəvan xanlığının Qarnibasar mahalında kənd adı. KAYALU-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Dərələyəz nahiyəsində kənd adı. YAYCI.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Şirakel nahiyəsində kənd adı. ITLICƏ. KƏSƏMƏN. YUXARI KOLANI. YUXARI GÖDƏKLI. KEÇƏRIZ-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Dərəçiçək nahiyəsində kənd adı. KƏNZƏKIrəvan xanlığının Dərəkənd Parçenis mahalında kənd adı. YUXARI KÖBƏKLI.Irəvan quberniyasının Eçmiadzin qəzasında kənd adı.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Srməli nahiyəsində kənd adı.

KÖPƏKLI. KINIQKƏND. KOĞES.Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı. GƏRGƏR-Stepanavan rayonunda kənd adı.Stepanavan rayonunda kənd adı. KOLT. KOXB. KOTANLI.Irəvan xanlığının Vedibasar mahalında kənd adı. KURUT.1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Talin nahiyəsində məzrə adı. KOLAGIRƏN. KÖTƏKLI.1728-ci ildə Iərvan əyalətinin Şirakel nahiyəsində kənd adı. KORKEÇILƏR.Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı. KOTANLI. GƏNCƏK-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Qırxbulaq nahiyəsində kənd adı. GƏRGƏR-Əzizbəyov rayonunda Arpaçayın qollarından birinin adı XX əsrin 30-cu illərində çay ermənicə Erer adlandırılmışdır.Irəvan quberniyasının ŞərurDərələyəz qəzasında kənd adı.Irəvan xanlığının Göyçə mAhalında kənd adı. KOLANI.Irəvan xanlığının Dərələyəz mahalında kənd adı.Irəvan xanlığının Sərdarabad mahalında kənd adı.Ani rayonunda kənd adı.1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Qarni nahiyəsində kənd adı. KELLAVAN. KOMUŞ. GƏZƏRBAD. KUMANYelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. GƏNCILI. GƏNCƏLI-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Vedi nahiyəsində kənd adı.Irəvan quberniyasının ŞərurDərələyəz qəzasında kənd adı.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. KOXT.Irəvan quberniyasının Novobayazid qəzasında kənd adı.Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında kənd adı.Irəvan quberniyasının Eçmiadzin qəzasında kənd adı.Irəvan quberniyasının Eçmiadzin qəzasında dağ adı. GƏRGƏR-Əzizbəyov rayonunda kənd adı.XVIII əsrin ortalarında Irəvan əyalətində kənd adı. KOLAGIRƏN.Irəvan xanlığının Göyçə mAhalında kənd adı. KOĞ. KÖRPÜQULAŞ-Irəvan xanlığının Qarnibasar mahalında kənd adı. GƏRGƏR-Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında kənd adı. KORAN.1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Abnik nahiyəsində kənd adı.Irəvan quberniyasının Eçmiadzin qəzasında kənd adı.qəzasında kənd adı. GƏNCƏK. KÖÇƏRLI. KÜZƏÇIK.Noyemberan r-nunda kənd adı. KORANLI-Irəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında kənd 37 .

GÖYƏRÇILI. MUĞANLU-1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Ərmus nahiyəsində məzrə adı. MUĞANLU-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Dərələyəz nahiyəsində kənd adı. GÜMRÜ. GÖYƏRÇIN-Irəvan xanlığının Talin mahalında kənd adı.Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında kənd adı. OĞUZBATIR-Irəvan əyalətinin Qırxbulaq nahiyəsində 38 . MUĞAN-Eçmiadzin r-nunda kənd adı. MUĞANLI-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Karbi nahiyəsində kənd adı. MƏLEV-Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında qışlaq adı. GÖDƏKLI. GÖYƏRÇINLU.Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı.1621-ci ildə Irəvan əyalətində kənd adı. GÖDƏKLIYelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı.Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında kənd adı. GÖYƏRÇIN. GÖYƏRÇINIrəvan quberniyasının Şərur-Dərələyəz qəzasında kənd adı.Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında xaraba kənd adı. MANQUT.Gorus rayonunda kənd adı.Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında kənd adı.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında XVIII-XIX əsrlərdə mahal adı. MƏLƏKLU.adı. MAQOVUZYelizavetopol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. GÖLKƏNDIrəvan quberniyasının Novobayazid qəzasında kənd adı. GORUS. KÖYƏRÇIN. GÖYƏRÇINQALA.Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı. GÖDƏKLI. MANTAŞKƏSƏN.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Şirakel nahiyəsində kənd adı.Irəvan quberniiyasının Sürməli qəzasında kənd adı.Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında dağ adı.Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Şirakel nahiyəsində kənd adı. GÖDƏKLI-ZICQAN -Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. GÖDƏKLI.1728-ci ildə Irəvan əyaləti Karbi nahiyəsində kənd adı.Irəvan xanlığının Sərdabarad mahalında kənd adı. MUĞANLI-1728ci ildə Irəvan əyalətinin Xınzirək nahiyəsində kənd adı. GÖLÇIQIN. MUĞANCIQ. MAĞANCIQ. MUĞANCIQ-Yelizavetopol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı.

OZANLAR-Irəvan xanlığının Zəngibasar mahalında kənd adı. SAATLI1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Qarni nahiyəsində Sınıq körpü.Yelizavetopol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. SADIQLI. SAAT MƏZRƏSI-1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Karbi nahiyəsində kənd adı.Irəvan quberniyasının Irəvan qazasında kənd adı. SAATLI. SAMURLU Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında kənd adı.Irəvan xanlığının mahallarından birinin adı. ÖKÜZLÜ.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Karbi nahiyəsində kənd adı. SABUNÇU.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Sisyan nahiyəsində kənd adı.Irəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında dağ adı. SABANÇITalin rayonunda kənd adı. SALUTIrəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında kənd adı. SARVANLAR Irəvan quberniyasının Irəvan qə39 . REYHANLI.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Iqdır nahiyəsində kənd adı.Yelizavetopol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı.Irəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında xaraba kənd adı. PEÇENEKLI-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Qırxbulaq nahiyəsinə kənd adı. SAATLI SABUNÇU-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Qarni nahiyəsində kənd adı. SALLI.Irəvan quberniyasının Şərur-Dərələyəz qəzasında kənd adı. SABUNÇU-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Karbi nahiyəsində kənd adı. REYHANLI. SABUNÇU. OXÇU. OXÇUOĞLUQars əyalətinin Qars dairəsində.Irəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında kənd adı. SADIQLI.Irəvan xanlığının Vedibasar mahalında kənd adı. ÖKÜZLÜ-Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında kənd adı. sonra Amasiya r-nunda kənd adı. PEHAN.Irəvan xanlığının Zəngibasar mahalında kənd adı.kənd adı. ÖKÜZDAĞ-Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında dağ adı. SABUNÇU.Irəvan xanlığının Talin mahalında kənd adı. SAQAGIRD-1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Karbi nahiyəsində kənd adı. SAATLI. PUŞANLI. OĞUZTAŞ-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Qırxbulaq nahiyəsində kənd adı. SADAXLI.Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında xaraba kənd adı.

TOVUZGÖNLÜ. TƏHLƏ.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur kənd adı. orta əsrlərdə Sisyan mahalının adı. SƏRÇƏLƏR.Irəvan xanlığının Zəngibasar mahalında kənd adı. TATAR. TAPANLI-Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında kənd adı. SARICALAR-1728-ci il-də Irəvan əyalətinin Qarni nahiyəsində kənd adı.Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında kənd adı.Irəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında kənd adı.Albaniyanın qədim Sisakan əyalətinin.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Dərəçiçək nahiyəsində məzrə adı. TƏKƏLI-Irəvan quberniyasının Novobayazid qəzasında kənd adı.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Şirakel nahiyəsində Göyərçinlu kəndinə məxsus məzrənin adı. SARICALAR. SARVANLAR SUFLA. TANDURƏK-Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında dağ adı. TANDURƏK-Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında kənd adı. SÖYÜDLÜ.1468-ci ildə Sisəcan nahiyəsində kənd adı.Irəvan xanlığının Zəngibasar mahalında kənd adı. SISYAN.Irəvan xanlığının Irəvan mahalında kənd adı. SARICALAR-Irəvan xanlığının zəngibasar mahalında kənd adı. SARICALAR. TATLUQIŞLAQ-Irəvan xanlığının Göyçə mahalında kənd adı. TOĞANŞAHLU BOYAT. TOVUZQALA. TƏKƏRLI-Irəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında kənd adı. SIÇANLI-Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında kənd adı.zasında kənd adı. TATAR OSMAN-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Abaran mahalında kənd adı.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Qazax qəzasında kənd adı. SUVARI. TANTUR-TORPAQ-Irəvan quberniiyasının Novobayazid qəzasında Hüseynquluağalı kəndinin maldarlarına məxsus yaylaqda yurd yerinin adı. TƏKƏLI-Irəvan quberniyasının Novobayazid qəzasında dağ adı.Irəvan xanlığının Sürməli mahalında 40 . SARVANLAR XARABA. SÖYÜDLÜ.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Sürməli nahiyəsində kənd adı.1728ci ildə Irəvan əyalətinin Karbi nahiyəsində kənd adı. TAVUSKÖKLÜ-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Srməli nahiyəsində kənd adı. TATARLI-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Maku nahiyəsində kənd adı.

1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Qırxbulaq nahiyəsində kənd adı. ÜDGÜN-Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. XƏLƏC. XANÇALLI-Amasiya rnunda kənd adı. TUQUT.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. URUDTiflis quberniyasının Borçalı qəzasında kənd adı. URUTMUŞ-Irəvan xanlığının Sürməli mahalında kənd adı.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. XINZIRƏK. XUNUT41 .XVI əsrin ortalarında Irəvan əyalətinin Katak mahalında kənd adı. TOXLUCA. TÜRK QARAKILSƏSI. XINZIRƏK-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin nahiyələrindən birinin adı.Axuryan r-nunda kənd adı. XINZIRƏK-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Xınzirək nahiyəsində kənd adı. XƏZNƏUZ.Irəvan quberniyasının Novobayazid qəzasında kənd adı. TÜRKÜT-1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Bazarçay nahiyəsində kənd adı. URUZPORXVI əsrə aid ermənicə mənbədə Göycə mahalında bir kənd adı. XARABA ÇANDAR. UZ. XUZAR. TULUS1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Sisyan nahiyəsində kənd adı.Irəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında kənd adı.Irəvan xanlığının Zəngibasar mahalında kənd adı. XARABA KOTANLI. TOĞANŞALU QACAR. TÜRKMƏNLI.1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Abnik nahiyəsində kənd adı.Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında kənd adı.Irəvan quberniyasının Irəvan qazasında kənd adı.1727-ci ildə Naxçıvan sancağının Dərələyəz nahiyəsində kənd adı.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Sisyan nahiyəsində kənd adı. XƏLƏC-Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı.Irəvan xanlığının Sürməli mahalında kənd adı.kənd adı. XARABA KOLANI. XINS. URUT.1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Sisyan nahiyəsində kənd adı.Irəvan quberniyasının Eçmiadzin qəzasında kənd adı. XALACLAR YURDU-Şərur-Dərələyəz qəzasında Dərələyəz və Göycə arasında Vers dağında yaylaq adı. XAZARABERT. TÜRKMƏNSU-Irəvan quBerniyasının Eçmiadzin qəzasında kənd adı.

ÇIRMANIS-Irəvan xanlığının Vedibasar mahalında kənd adı. HERHERIrəvan quberniyasının Şərur-Dərələyəz qəzasında kənd adı.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Sürməli nahiyəsində iki kənd adı. ÇƏRƏKLI-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Xınzirək nahiyəsində kənd adı.1727-ci ildə Irəvan əyalətinin Dərələyəz nahiyəsində kənd adı.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Karbi nahiəsində kənd adı. ÇIVANDƏRƏ-Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı.1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Aralıq nahiyəsində kənd adı. HÜNÜT.Irəvan xanlığının Saatlı mahalında kənd adı.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. ÇEPNI. ÇAXIRLI. ÇULLU-Yelizavetpol quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. ÇƏPNI-Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. indi Amasiya rayonunda kənd adı.Irəvan xanlığının Vedibasar mahalında kənd adı. HORS. ÇIVILI-Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında dağ adı. ÇIRYUXLA. ÇORLU-Qukasyan Rayonunda kənd adı. ÇƏRIKLIK-1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Zar nahiyəsində kənd adı.Irəvan quberniyasının ŞərurDərələyəz qəzasında kənd adı. ÇÖRAK-Gümri şəhərinin yaxınlığında Təkəqayadağının ətəyində mineral su mənbəyinin adı. CAĞATAYIrəvan quberniyasının Şərur-Dərələyəz qəzasında kənd adı. ÇƏRƏKLI. HERANISIrəvan xanlığının Vedibasar mahalında kənd adı. ÇIRIŞ-Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. HRANS-XVI əsrdə Irəvan əyalətinin Göycə mahalında kənd adı.Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı. HƏRHƏR. 42 . ÇIVANLI-Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında kənd adı. ÇƏPNI. ÇIQNI QARAQOYUNLU. ÇORLU-Irəvan xanlığının Talin mahalında kənd adı. ÇIVA. ÇUL-Irəvan quberniyasının Şərur-Dərələyəz mahalında kənd adı. ÇIVINLI-X1X əsrdə Qars əyalətinin Qars dairəsində.Irəvan quberniyasının Novobayazid qəzasında kənd adı. ÇƏRƏKDAR1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Zebil nahiyəsində kənd adı.

ŞAKABAD-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Xınzırək nahiyəsində kənd adı. CINCAVAT-Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında dağ adı. ŞIRVAN. ŞADILI1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Aralıq nahiyəsində kənd adı. CIBIKLI-Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. ŞIRVANCIQ.Irəvan quberniyasının Eçmiadzin qəzasında kənd adı.1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Abaran nahiyəsində kənd adı. ŞIVLI-Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı.1590-cı ildə Rəvan əyalətində. ŞIRAKQOÇ. CANDARLAR1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Karpi nahiyəsində kənd adı. ŞAĞANLI.Boz-Abdal. CANDAR. Ələyəz dağında yaylaq adı. CAMIŞLI-Irəvan xanlığının Abaran mahalında kənd adı. CIVƏ .Irəvan xanlığının Abaran mahalında kənd adı. ŞABAN QIŞLAĞI. ŞADAK.Irəvan quberniyasının ŞərurDərələyəz qəzasında kənd adı. ŞIRAK DÜZÜ. CAMIŞCUR-Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında çay adı.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. ŞƏMŞƏDIL-Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Qazax qəzasında mahal adı. CINCAVAT. CIVIXLIYelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Qazax qəzasında kənd adı. ŞƏKIKAN-1590-cı ilə aid mənbədə Irəvan əyalətinin Ağcaqala nahiyəsində kənd adı.1728-cı ildə Irəvan əyalətinin Dərəçiçək nahiyəsində qışlaq adı. ŞIRVANCIQ-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Şirakel 43 . CALALOĞLU-Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında kənd adı. ŞIRAKQALA.Irəvan quberniyasının Şuraqel qəzasında kənd adı. ŞƏRKI-Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı.Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında kənd adı.CALAIRLI-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Aralıq nahiyəsində kənd adı.1718-ci ildə Irəvan əyalətinin Sisyan nahiyəsində kənd adı.Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında kənd adı. ŞƏKI. Ələyəz və Şirak dağları arasında vadi-düzənin adı.1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Vedi nahiyəsində kənd adı. ŞABAN QIŞLAĞI-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Karbi nahiyəsində kənd adı. ŞABANLI.

BARANI. MANQUT. kobyak. ABBAS. kəmər (kimmer). BOZtuqan. Qeyd etmək lazımdır ki. ŞURAQEL. Bazça. Avşar.Bax: Rəncbər. Siyahının çox yer tutmaması məqsədilə ifadə planına görə oxşar etnotoponimlər verilmiş bura daxil edilməmişdir. ŞORLU DƏMIRÇI. KƏBƏR. Yazık (peçeneq). BAYRAMLI. Qabaq. Et. Kol. BABURLU . kulas. ŞURAKUZ-1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Ağcaqala nahiyəsində kənd adı. BOLQAR. 44 . apan (peçeneq). Qarqar. Kazan. Qasumlu. Kul. Kanqlı. Karqa. QARAPAPAX.Irəvan xanlığının Zəngibasar mahalında kənd adı. KÜZƏÇIK. ARAN. YAYCI. Axtaçı (padar).Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında göl adı. ABARAN. QURQAN. koman. Alpan. Alan. Qara Çomaqlı. QARABAĞ. Inallı. KIRAN. Zəngənə. KINIQ. KƏPƏNƏK. BƏRGÜŞAD. ABDAL. Köçər. Alban. Köçəkli. QAQAUZ. Aktan. QARAISA. Kəkəli. MUĞAN. Qüyu. BAYANDUR. Kəçər. Kuşi. ABAR. BAYAN . Qorus. ŞIRƏÇI. BAYAT. Zolaqlı. QIZILlı. Karkın. verilmiş etnotoponimlər Ermənistan ərazisindəki türkmənşəli etnotoponimlərin tam siyahısı deyildir. QOV. ŞOR KOLANI. MANTAŞ. BƏYDILI. AYRIM. Kabar. QARADAĞLI. Qazax. KURUT. kotyan.nahiyəsində kənd adı. BAZAR. QAÇAĞAN el adı. Ivə. QAZAN. Kaltak. KƏNGƏR. ŞORGÖL. KƏRKI. onların əsasında aşağıdakı etnonimlər durur: ABAN. ŞORLU. AYDINLI. Kuloba. QARAQOYUNLU. BOSTON. QURTLAR. Dondar. keçili. BOZAVƏND. Kırık (tirə). QUŞÇU. Katak. ŞORKƏND-Irəvan quberniyasının Eçmiadzin qəzasında kənd adı. Balkalı. Karık (oğuz). Kayıq. QARA. QUQAR. Kobak. Kuyərçi. Etnotoponimlərin təhlili göstərir ki. Basar.Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında dağ adı.Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı. Qaraqar. BAHARLI. BOYAT. Eymur. Kiliç. Qerus. QIPÇAQ. KƏSƏMƏN.Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında kənd adı. Kayı. ALPOUT. ŞORƏLI-Irəvan xanlığının Göycə mahalında kənd adı. KOLANI. QACAR . BAYDAR.

XALAC. Yeni əraziyə köçənlər təzə yerə döğma yurdlarının. Gamış. PUŞANLI. Tabanlı.A. Xəzər. Cibikli. OZAN. REYHANLI. ŞIRVAN. Peyrəlu. Oyrat. ŞƏMŞƏDIL. Təklə. ÇIQIN. sincan. Gorus. Çaqan. Sal. Çirik. Tədqiqat prosesində aydın olur ki. Söyöt. Əfşar.MƏLEV. köhnə yaşayış yerlərinin adlarını gətirirlər» (127. TOVUZ. CALAIR. O yazır: «Eyniliyin əsas səbəbi əhalinin miqrasiyası və onimin paralel yaranmasıdır. uqraq. Purnək. MƏLƏKLU. ŞABANLI. SAATLI. CAMIŞ. areal 45 . Tele. Sadak. 40-72). V. bizim halda etnotoponimin təkrarlanması müxtəlif səbəblərlə bağlı ola bilər.Axundov belə coğrafi adların əksəriyyətini «omonim yer adları» hesab edir(2. GƏNCƏ. Ermənistanın türk mənşəli areal etnotoponimləri Qeyd olunduğu kimi areal onimlər onimin özünün və ya onun elementlərinin müəyyən ərazidə təkrarlanması ilə müəyyənləşdirilir. SARICALI. Tavuz. Peçene(q). Gün. TATLU TƏKƏLI. GÖDƏKLI. sat. ÇƏPNI. 1. Əlbəttə. Sak. Piykan. TULUS. suvar. Tuk. OĞUZ. Olet (Oryat tayfasının qolu). TATAR. CAĞATAY. bu vahidlərin bu və ya digərinin doğrudan da etnotoponim olması araşdırma tələb edir.A. Samur. Hun.Nikonov onimlərin təkrarlanması və ərazidə yayılmasının əsas səbəbini miqrasiyada görür. areal onimin yaranmasının əsas səbəbini əhalinin miqrasiyası hesab etmək olar. bu onomastik vahidlər müxtəlif mənbələrdən seçilmişdir və həmin mənbələrdə onlar etnotoponim kimi verilmişdir. 114). A. SARVAN. Şahdili. SABUNÇU. Əncə.4. Qeyd olunduğu kimi. ÇOR. ÇUL. Cinli. Civə(Yivə). şivili. Belə vahidlərin çoxluğu isə bir dissertasiya daxilində onların hamısını əhatə etməyə imkan vermir. şirak. Çibikli. TÜRK. OXÇU. TURKMƏN. HƏMZƏLI. UZ. Təklif olunan siyahıya daxil edilən adların hər birinin etnotoponim olması bizim tərəfimizdən iddia olunmur. ÇAXIRLI. Çerikli. Lakin bununla yanaşı. Onimin. ÇANDAR. TUQUT. GORAN.

Kiçik Pirəli. 4) sıra sayları ilə düzələnlər . ərzaq qıtlığı. müxtəlif qruplara bölür: 1) apellyativlərin (dağ. Q. bəzən isə onların tamamilə paralel variantlarının işlənməsinə zəmin yaradır. Düzqırıqlı. Axtaçı Səlyan.) artırılması ilə düzələnlər: Dağqarxun qaşı. münbit olmayan torpaq. Bütün hallarda ərazinin etnotoponim mənzərəsi müəyyənləşdirilməli. Aşağı Ayıbasanlı. ərazinin tayfa üzvləri üçün yetərincə olmaması və s. könüllü miqrasiyanın əsasında durur. müxtəlif formalarda təzahür edir. yal və s. 2) yaxındakı paleotoponimlərin yeni adda təkrarı -Axtaçı Şirvan. Əkin yerinin azlığı. Böyk Pirəli. 3) antonim xarakterli sözlərin qoşulması ilə düzələn adlar Yuxarı Ayıbasanlı. Əhalinin miqrasiyası könüllü və məcburi ola bilər.Birinci Milli. Təbii fəlakət. Ikinci Milli və s. Könüllü miqrasiya daha çox coğrafi və təbii şəraitlə bağlıdır. Qeyd etmək lazımdır ki. a. Kolqırıqlı. məcburi miqrasiya ilə nəticələnir. 46 . Ərəb Quba.Ə. yaxa. deportasiya və s. miqrasiya ilə bağlı yaranmış eyni mənşəli etnotoponimləri bir-birindən fərqləndirmək üçün onlara əlavə edilmiş müəyyən komponentlərdən istifadə etmək lazımdır.onimin yaranmasında başqa amillər də rol oynayır. Məhz bu amillər areal etnotoponimlərin müxtəlif formalarının yaranmasına. Miqrasiya prosesinin özündə bölünmənin baş verməsi mümkündür. Beləliklə areal etnotoponimlərin tam mənzərəsini açıqlamaq mövcud ərazidəki etnotoponimlərin və dəyişdirilmiş etnotoponimlərin müqayisəli öyrənilməsini tələb edir.Qeybullayevin fikrincə. areal onimlər tam onimə görə deyil. onimin ünsürlərinə görə də müəyyənləşdirilir. müharibə. Dağ quşçu. Digər tərəfdən miqrasiyanın özü geniş məfhum olub müxtəlif səbəblərdən doğur. Ərəb Şəki və s. Belə tipli adları o. kol. Belə olan halda etnoponimin tərkib hissələrində dəyişmə aparılması özünü göstərə bilər. düz. Yaxa Dəllək və i. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli adların dəyişdirilmə üsullarını şərh edərkən belə nümunələr aşkara çıxarılmışdır. Eyni yerdən köçən əhali iki müxtəlif ərazidə məskunlaşa bilər.

Deyək ki. Digər tərəfdən. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlərin hər birini ilkin yaxınlaşmada areal etnotoponim kimi qəbul etmək olar. Deməli. Əgər verilmiş etnotoponimlərdən hər hansı biri Ermənistan ərazisində bir dəfə rast gəlinirsə. Bizim halda tədqiqatın bu iki mərhələsi yerinə yetirilmişdir. Mövcud mənbələrdə əksini tapmış etnotoponimlərin onomastikonu qurulmuşdur. Ona görə qüsurludur ki. onda yalnız bu ərazi daxilində areallıq şərtinin ödənilməsi yoxlanılır. Ermənistan ərazisində bir dəfə rast gəlinən türk mənşəli etnotoponim türklərin yaşadıqları başqa ərazilərdə də aşkara çıxarıla bilər. Çünki etnotoponimin areal səciyyə daşımamasının özü müəyyən şübhə doğurur. Deməli. araşdırmanı yalnız bir ərazi ilə məhdudlaşdırmaq qüsurludur. bu məsələ digər ərazilər nəzərə alınmaqla həll edilməməlidir. tədqiqat üçün etnotoponimlərin ümumi toplusu müəyyənləşdirildikdən sonra biz onların areallıq xüsusiyyətlərini araşdıracağıq. türklərin yaşadığı və yaşadıqları ərazilər olduqca geniş olmuşdur və bu gün də öz miqyasına görə həmin ərazi az deyildir. eyni zamanda başqa ərazilərdə qeydə alınmırsa. şübhəsiz ki. Ermənistan ərazisində bir dəfə rast gəlinən etnotoponim bu ərazidən kənarda da qeydə alına bilər və bu fakt onun areal etnotoponimliyini sübuta yetirəcəkdir. Indi tərtib olunmuş onomastikona girən etnotoponimlərin hansıların areal etnotoponim səciyyəsi daşımasını aydınlaşdırmaq lazımdır. Buradan belə bir nəticə çıxır ki. Dissertasiya işinin növbəti 47 . Qədim Oğuz yurdu Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlərin tədqiqatı zamanı. etnotoponimlərin areallıq xüsusiyyətinin tam mənzərəsini açmaq üçün bir ərazi çərçivəsi ilə məhdudlaşmaq olmaz. Burada daha bir məsələyə diqqət yetirmək vacibdir.etnotoponimlərin onomastikonu tərtib olunmalıdır. Ermənistan ərazisi daxilində etnotoponimin areal etnotoponim olması faktını dəqiqləşdirmək tələb olunursa. Bir halda onimin areallığı yalnız müəyyən ərazi ilə məhdudlaşdırıla bilər. onda həmin etnotoponimin özünün dərin təhlili və tədqiqi tələb olunur.

fəslində bu. 48 . etnotoponimlərin areallıq xüsusiyyətlərinin aydınlaşdırılması prosesində dəqiqləşdiriləcək və etnotoponimin yayılma arealları müəyyənləşdiriləcəkdir.

78). QACARAN.II FƏSIL QƏRBI AZƏRBAYCANIN TÜRK MƏNŞƏLI ETNOTOPONIMLƏRININ AREALLIQ XÜSUSIYYƏTLƏRI VƏ YAYILMA AREALLARI 2.Qeybullayev yuxarıda qeyd olunan məlumatlara və digər faktlara is-tinadla belə bir qənatə gəlir ki. Aban sözünün e. Aban qədim türk mənşəli tayfanın adıdır.ə.ə. aban olmuşdur. Buradan belə nəticə çıxır ki. Q.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında (indi Ermənistanın Qafan r-nunda) kənd adı. Həmin toponimlər aşağıdakılardır: ABANA. 89. AVAN. Onların əsərlərində Albaniya ərazisindəki Avant çayı və onun yaxınlığında Abant əyalətinin olması (Plutarx. Sözün sonundakı t səsi cəmlik bildirən –at şəkilçisinin qalığı ola bilər. Pompey. Abant/Avant adları abant tayfasının adı ilə bağlıdır və onlar qarqarlarla birgə bu əraziyə gəlmişlər (87. abant tayfalarının Azərbaycan və Ermənistan ərazisində məskunlaşma tarixi çox qədimdir. Qarqarların şimal-qərbi Albaniyada hələ qədim dövrdən məskunlaşması barədə e. 65-ci ildə Pompeyin Albaniyaya yürüşü haqqında məlumat verən antik tarixçilər qeyd etmişlər.Irəvan xanlığının Qırxbulaq mahalında kənd adı.ABAN əsaslı areal etnotoponimlər. Tayfanın dəqiq adı çox güman ki. 100. Ermənistan ərazisində əsasında aban tayfasının adı duran toponimlər qeydə alınmışdır. VII əsrdə sakların tərkibində qarqarlarla yanaşı gəlmiş tayfanın adı olması elmi ədəbiyyatda diqqət mərkəzinə çəkilir (21. Dion Kassiy) göstərilmişdir.1.1590-cı ildə Rəvan əyalətinin nahiyələrindən birinin adı. Moisey Kalankatlı Albaniyada Abant adında iki yaşayış məntəqəsinin olduğunu bildirmişdir.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Dərələyəz nahiyəsində kənd adı. 78). ABNIK. Müasir dövrədək qalmış bu etnotoponimlərin Ermənistan 49 .

çur. Məsələn. Borçalı qəzasında Oban (132) etnotoponimləri vardır. Ermənistandakı Qafan toponimində qapan tayfasının adının əksini tapması barədə ədəbiyyatda fikirlər vardır(46. kapan. Abana etnotoponiminin tərkibindəki a sonluğu türk dillərinin toponimlərinə xas olan şəkilçidir. Türkiyədə Avanos («os» yunan mənşəli şəkilçi).ərazisindəki areal etnotoponimlərdəndir. 1918-ci ildə indiki Qafan şəhərinin bilavasitə yanında Qatar adlı azərbaycanlı kəndi olmuşdur. karabay adlı tayfaların adlarını sadalayır. Şarafxan Bidlisi XVI əsrdə Anadoluda Avnik qalasının olduğunu göstərmişdir. eba. Şəhərin adı keçmişdə mövcud olan indiki Qafan şəhərindən 10 km şimal –qərbə doğru. Abana. Astana (Qazaxıstan) və s. X əsrdə Cənubi Asiya çöllərindəki peçeneklərin içərisində yaşamış Konstantin Baqyanorodnı erdim.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında (indi Ermənistanda r-n mərkəzi) kənd adı-kapan (peçeneq) Hazırda Qafan Ermənistanda respublika tabeliyində şəhərdir. 40). Oxçu çayının sağ sahilində yerləşmiş Qapan kəndinin adı ilə bağlıdır.ev. Adana (Türkiyə). 95). Avan və Qacaran toponimlərinin tərkib hissəsi olan aran eyni bir əsasdan aban etnonimindən olması faktını qismən açıqlamaq lazım gəlir. kuloba. 50 . Batum əyalətinin Artvin dairəsində Avana. Yuxarıda hələ qədim dövrdə Albaniya ərazisində bu toponimin qeydə alınması göstərilmişdir. Borçalı qəzasındakı Oban toponimi də bu faktı təsdiqləyir. Qeyd etmək lazımdır ki. kuerçi. QAFAN. «Ebani» çox güman ki. Abnik. Burada v > b əvəzlənməsi özünü göstərir. Aban sözünün Urartu dilindəki «ebani» ilə eyniləşdirilməsi şübhə doğurur. oba sözü ilə səsləşir(23. Əvvəla. Avan və Aban etnonimlərinin eyniliyi isə şübhə doğurmur. eb. Avnik etnotoponiminə gəlincə isə onun evnik variantına «Kitabi-Dədə Qorqud» dastanlarında rast gəlinir.

Onlarda Kapansyan familiyası məhz Kapan tayfasının adındandır (gürcülərdə Kapanadze familiyası da bu etnonimlə bağlıdır) (45. 109).Yusifov. Y. peçeneqlərin yuxarıda qeyd etdiyimiz kapan tayfasının adını əks etdirir.Türküstanda –Kapançı adlı kənd 4. Azərbaycanda rayonun adı Tərtər Kəndin adı Qapanlı 4 kənd.Şimali Qafqazda-Kopan 2. 199 Ermənistanda Qafan Xaricdə 1.Qeybullayevin araşdırmalarına görə bu peçenq tayfaların bir hissəsidir(44. s. Belə nəticəyə gəlmək olar ki. tayfalardan ibarət idilər.1988. Ermənistanın Qafan rayonunun adı (qədim erməni mənbələrində mahal adı kimi 1074-cü ildən məlumdur) şübhəsiz ki.Kərimov «Toponimikanın əsasları» B. 111).Kazan xanlığında bir neçə Kopan mənşəli toponim qeydə alınmışdır. Bu etnonim ermənilərdə şəxs adına da çevrilmişdir. onlar eranın əvvəllərindən artıq orada yaşayırdılar. Bu kəndlərin əhalisi Ermənistanın keçmiş Qafan (Qapan) mahalından köçüb gəlmişlər. 42).Başqırdstanda Kaypon – topo- 51 . S. 3. Bu tayfalardan bəzilərinin adları ilə bağlı toponimlərin Ermənistanda hələ VVII əsrlərdə mahal adları kimi qeyd olunması belə nəticə çıxarmağa imkan verir ki.K. XV1 əsrdə..B. Peçeneqlərin digər hissəsi isə kopon (əslində quqarçi) və b. Kopon /Kaban/ Kopan/Kapan/Koypan eyni fonetik tərkibə malik etnonimdirlər (88.

Eramızın II-III əsrlərində Kür sahilində Obaren adlı tayfanın yaşaması ədəbiyyatda göstərilir (76. Etnonimin birinci hissəsi olan av elementinə gəlincə isə onun ab variantının işlənməsi türk dilləri üçün xarakterik olan bv keçidi ilə əlaqədardır. Abar qədim türk mənşəli tayfanın adıdır.Ukraynada Kopanka hidronimi 2. Irəvan xanlığının Abaran mahalında çay adı(157). Tədqiqatçılar ar. XIX əsrdə Şimali Qafqazda Kuban əyalətinin Maykop dairəsində Abarançay. Bu tayfa adının avar variantı da məlumdur. AVARAN-Irəvan quberniyasının Eçmiadzin qəzasında kənd adı.Irəvan xanlığında mahal adı. Əsasında abar(avar) tayfasının adı duran etnotoponimlər yalnız Ermənistan ərazisində yayılmamışdır. o cümlədən də Ermənistan ərazisində yaşamışdır. V əsr erməni müəllifi Yeqişenin Balasakanda aparan adında tayfanın yaşadığını qeyd etmişdir(21. qədim türk tayfasının adı abar(avar) olmuş və bu tayfa Qafqazın müxtəlif regionlarında. ABAR əsaslı areal etnotoponimlər.2. Ermənistanda türk mənşəli abar(avar) tayfasının adından düzəlmiş Aşağıdakı etnotoponimlər qeydə alınmışdır: ABARAN. ər sözünün türk dillərindəki ər «kişi.nimi. R. BAŞ ABARAN . 5. Irəvan qəzasında çöl adı. 97). Etnonim av+ar formasında düzəlmişdir. 96).Əliyeva Azərbaycanın Qusar rayonunda Avaranqışlaq kənd adının olduğunu qeyd edir. 1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Karbi nahiyyəsində kənd adı. Xaçmaz rayonunda Avaran kəndi qeydə alınmışdır. igid» mənasında olduğunu qeyd edirlər. Beləliklə. qəhrəman. Azərbaycanın Qusar rayonunda Avarandağ. Bu etnotoponimin başqa ərazilərdə yayılması da aşkara çıxarılmışdır.Irəvan xanlığında mahal adı. ABARANOĞLU – 1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Abaran nahiyyəsində kənd adı. Alagöz (Ələyəz) və Pəmbək dağ silsilələri arasında Kasax (əsli Qazax) çayının yuxarı axınında yaylaq adı. Onun kitabının əlavəsində 52 .

kənd adı RF.108 Ermənistan –kənd adı Ermənistan –kənd adı Azərbaycan Xaçmaz rayonu –kənd adı Ermənistan –kənd adı Azərbaycan Qusar rayonu Azərbaycan Qusar rayonu Baş Abaran Avaran Abaranoğlu Avarandağ Avranqışlaq 2.3.Etnotoponim da duran etnonim Abar(avar) Abaran Abarançay Arealı Ermənistan – 5 toponim mahal. Onu da qeyd etmək lazımdır ki. 139). Abas tayfa adının abaz forması da vardır. Kuban əyaləti –çay adı R.Əliyeva. Bakı. Yəni toponim yanlış olaraq Abbas 53 . Beləliklə. Abas etnoniminin Xəzər tayfalarından birinin adı olması şübhə doğurmur.Qeybullayev Abaslı tipli toponimlərin əsasında abas(abaz) tayfa adının durduğunu qeyd etmişdir(89. Etnotoponimin əsasın. 2002. Azərbaycan toponimləri. çöl. 67. ərəb dilindən olan Abbas antroponimi əsasında yaranmış toponimlər də istisna edilə bilməz. abar(avar) əsaslı etnotoponimlərin yayılma arealları cədvəlini qurmaq olar. Göstərilən çətinliyin yaranma səbəblərindən birini belə toponimlərin qeydə alınması və rəsmiləşdirilməsi zamanı orfoqrafik səhv buraxılması ilə əlaqələndirmək mümkündür. Bir çox hallarda bu iki tip toponimin bir-birindən fərqləndirilməsi müəyyən çətinlik törədir. Q.ABBAS əsaslı areal etnotoponimlər.verilmiş Azərbaycan toponimləri siyahısında Abarançay adı və onun yanında bu adın hazırda Kamiçay olması göstərilir (31. 108). çay. yaylaq. s.

Şəki rayonunda Abbaskənd. Ağsu rayonunda Abbasxanlı toponimlərinin olması göstərilmişdir (9. 2. qaraqalpaqlarda.Bartold abadel/abdal tayfasını hun tayfası sayır. Onlara müxtəlif regionlarda rast gəlmək mümkündür. Qazax rayonunda Abbasbəyli. Abas əsaslı toponimlər geniş yayılmışdır. Abasalı. Əsasında abdal tayfasının adı duran etnotoponimlər də geniş yayılmışdır. Şəmkir rayonunda Abbaslı. Qarapapaqlarda da bir tayfanın adı abas olmuşdur. eftal kimi qeyd edilən etnonim abdal adının müxtəlif fonetik for54 . Bu tayfa Ağ hun tayfasının adını əks etdirir. tayfa adının ilkin variantı abaz şəklində olmuş və bu da ab+az formasında parçalana bilər. 8). Abas etnonimli etnotoponimlərin geniş yayılmasını nəzərə alaraq biz onların areallıq cədvəlini verməyə ehtiyac duymuruq. Abdal tayfasının başqırdlarda. Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğətində Neftçala rayonunda Abasalılı. «Suriyalı tarixçi Zaxari Ritor (VI əsr) Şimali Qafqazda Hun əyalətində yaşayan müxtəlif tayfalar arasında türkdilli abdel tayfasının da adını çəkir. Abbaslar kəndləri olmuşdur.V. Qeyd etmək lazımdır ki. Abbasdərəsi qışlaq və kənd adları. Ermənistanda Abbasabad adlı üç kənd.108). qaraqalpaqlarda. Sözdə bir b və ya geminatın olmasını təyin etmək isə mürəkkəbdir və daha çox tarixi faktlar əsasında müəyyənləşdirilə bilər. qazaxlarda və türkmənlərdə olması da məlum faktdır(90). ABDAL əsaslı areal etnotoponimlər. Abbasgölü. Qazaxlarda. Zənnimizcə. Tovuz rayonunda Abbasqulular. Abbasgöl məzrəsi. Abbaskəndi. V. türkmənlərdə və Türkiyədə də abdal adlı tayfa qeydə alınmışdır. Abdal qədim türk tayfasının adıdır. Ağdam rayonunda yerləşən Abdal kəndi haqqında Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğətində verilmiş məlumatda göstərilir ki. heptal. R.4. Mənbələrdə Heftal.və Abas şəkillərindən birində yazıla bilərdi. Akad. Yardımlı rayonunda Abbasabad.Əliyevanın tədqiqat işinin əlavəsində verilmiş Azərbaycan toponimləri siyahısında Abbasabad adı qeyd olunmuşdur (31.

Arum. Onların hər birinin özünəməxsus nişanı.1728ci ildə Irəvan əyalətinin Qarni nahiyəsində kənd adı. Abdallar Ulya kənd adı. Oğuzlar türkməndir. YUXARI ABDALLAR. XVXVI əsrlərdə Türkiyənin ictimai-siyasi həyatında abdal tayfası əhəmiyyətli rol oynamışdır (92. Ordubad rayonundakı Abdal dağ adı. Dağlıq Qarabağın Vərəndə mahalındakı Abdal kəndi. Avdalağa qala adı qeydə alınmışdır. Imir) qədim türk tayfasının adıdır. Imer. Onlar iyirmi iki uruqdur (nəsildir). XIX əsrdə Şimali Qafqazın Ter əyalətində Abdal dağı toponimlərindəki abdal sözü qədim türk tayfasının adını əks etdirir. Avdal. Mahmud Kaşğarinin «Divanu luqat it-türk» əsərində Oğuz sözünün izahı ilə əlaqədar olaraq Eymurlara dair aşağıdakı məlumat verilir: «Oğuz türklərin bir qəbiləsidir. Onun yazdığına görə heptallar (abdallar) Makedoniyalı Isgəndər dövründə (e. Hər halda abdal tayfasının Qafqaz Albaniyasında eradan əvvəl yaşaması ehtimal olunur» (9. Avdallar kənd adları. Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğətində Azərbaycanın Ordubad rayonunda Abdal adında dağ. Ayrum (variantları Eymur. Abdal əsaslı etnotoponimlər Azərbaycan və Ermənistan ərazisindən başqa RFnin Başqırdıstan respublikasında. Alban tarixçisi Movses Kalankatlı Albaniyada yaşayan abdal tayfasının adını çəkir. mallarına xas 55 .mAlarıdır. ABDALLAR. Ayrım. 171-179).ə. Oğuzda Abdallı kəndləri də vardır (9. 2. Tovuz rayonunda isə kənd olması haqqında məlumat verilir. 4 əsr) buraya köçürülmüşlər. 108). Bundan başqa Qubadlıda Abdalanlı.5.Irəvan xanlığının Karpibasar mahalında kənd adı. Göründüyü kimi abdal əsaslı etnotoponimlərin yayılma arealı olduqca genişdir. 8). 8-9). Türkmənistanda da yayılmışdır (73.Abovyan rayonunda kənd adı. Ermənistanda AVDAL. AYRUM əsaslı areal etnotoponimlər. Avdal Ulya etnotoponimindəki Ulya komponenti ərəb dilindən olub yuxarı mənasındadır.

Onların məskun olduğu ərazi Ayrım mahalı adlanırdı. XVII əsrdə ayrımların bir hissəsi Irana keçərək şahsevənlərə qarışmışdır. Türk və monqol tayfaları haqqında geniş məlumat vermiş Rəşidəddin Dağ xanın oğlu Oğuz xanın nəvəsinə aid etdiyi adı Eymur şəklində qeyd edir. 30-31). Tovuz rayonundakı Mollaayrım. Eyni zamanda bu sözün çox yaxşı və dövlətli adam mənasını ifadə etdiyini bildirir. Oğuz etimologiyası baxımından böyük dəyərə malik olan «Tarixi– mübarək şah»da (1206) da. …Gəncə xanı Cavad xanın general Knorrinqə yazdığı məktubda ayrımlar Gəncə xanlığının qədim elatı adlandırılır. onlar sonralar ayrım adı ilə tanınmışdır. Ayrum tayfasına mənsub olan bu adla bağlı meydana gəlmiş coğrafi adlardan biri də respublikamızın Ağdaş Rayonundakı Eymur kəndidir. Xivəli Əbül Qazi xanın «Şəcəreyi-Tərakimə» adlı əsərində (XVII əsr) bu etnonim ərəb əlifbası ilə yazılmışdır və Iymur (Imir). Qazax rayonundakı Quşçu Ayrım.damğası vardır ki. Zaqafqaziyanın tarixi toponimiyasında da Şinix Ayrum. Digər hissəsi isə Azərbaycanın Kiçik Qafqaz zonasında və indiki Ermənistan ərazisində yaşamaqda davam etmişdilər» (9. Bir fikrə görə Teymur Ankara vuruşmasından (1402) sonra Türkiyə ərazisindən köçürdüyü 50 min ailəni Gəncə. Ayrum Mets. Ayrum Pokr. Qarabağ və indiki Ermənistanda yerləşdirmiş. Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğətində oxuyuruq: «Ayrım… Kiçik Qafqazda yaşamış azərbaycanlıların qədim etnoqrafik adıdır. Türkiyənin müasir toponimiyasında da Eymur adını daşıyan 56 . Imira. eymurlərin adı çəkilir. təhrif edilmiş şəkildə olsa da. digər oğuz tayfaları ilə yanaşı. Imirasani (Imir Həsənli) kimi coğrafi adlar bu toponimin müxtəlif variantlarıdır. Polad Ayrum və Ayrum adlı yaşayış məntəqələri olmuşdur. Gürcüstandakı Imera. Aymur və Aymır kimi üç şəkildə oxuna bilər. Ermənistandakı Ayrum. uruqları bu damğalara görə ayırırlar. Qeyd olunan əsərə əlavə edilmiş türk qəbilələri siyahısında bu tayfa on birinci yerdə özü də Əymur şəklində göstərilmişdir.

«Kiçik Qafqazda və Qazax qəzasında səpələnmiş ayrımlır Ağsaq Ayrum.yetmiş iki coğrafi adın olması bu tayfanın geniş sahədə ictimaisiyasi fəaliyyət göstərdiyinə dəlalət edir. Ermənistan ərazisində e. Səfəvilər dövlətinin Qızılbaş tayfalarından biri də əfşarlar olmuşdur. 115). BÖYÜK AYRIM. 57 . məskunlaşmış qədim oğuz-türk mənşəli tayfalardan biri də Afşar (avşar//ovşar/əfşar) tayfası olmuşdur.ə. Avmur) tayfalarının da eyni ayrum tayfasından olması aydın nəzərə çarpır. Afşar (Avşar/Ovşar/əfşar). Ermənistan ərazisində AYRIM. IMIRLI-Irəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında kənd adı olmuşdur. Mövlüd Süleymanlının «Köç» əsərinin qəhrəmanlarından birinin adı Imirdir və əsər əslində eymur tayfasına həsr olunmuşdur. Emheli. 2.6.Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında (indi Ermənistanın Tumanyan rayonunda) kənd adıdır. Ayrum (Eyrum) etnoniminin Eymurdan əmələ gəldiyi ədəbiyyatda qeyd edilmişdir. Baqanis Ayrum. Onun adı Mahmud Kaşğarinin və Rəşidəddinin əsərlərində çəkilir.Noyemberyan və Tumanyan rayonlarında kənd adları. Polad Ayrum və başqa qollara bölünmüşlər» (21. Quşçu Ayrum. Eymur coğrafi adının Imer. Imir antroponiminin türkdilli arealda yayılması da müşahidə olunur. o cümlədən azərbaycancaya xas olan metateza hadisəsinə görə Eymur sözünün Ayrum (Eyrum) şəklinə düşməsi təbiidir. Ermənistanın Vedi rayonu ərazisində avşar əsaslı iki etnotoponim özünü göstərir. Türkmənistanda Ilyalı rayonunda yaşayan Imrəli (variantları: Imr. Imir şəkilləri də geniş yayılmışdır. Əfşar əsaslı areal etnotoponimlər. Bu tayfa səlcuq oğuzlarının Avşar tayfasıdır. Türk dillərinə. Beş fonemdən ibarət olan bu sözün üçüncü foneminin «m» fonemi ilə beşinci fonemin -«r» bir-birini əvəzləməsi hadisəsi aşkarlanır. Dadanis Ayrum.

Bu kənd 1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Karni nahiyəsində yerləşmişdir. Bu toponimin Avşar variantı Azərbaycan respublikasının Ağcəbədi rayonunda da mövcuddur. 197). 218232). 1940-cı illərin axırında azərbaycanlıların Ermənistandan zorla köçürülməsi dövründə kəndin azərbaycanlı əhalisi respublikamıza gəlmişdir. Yerevan-Naxçıvan avtomobil yolunun üzərində yerləşən Avşar/Kəl Balavan/ kəndidir. Avşar//ovşar etnotoponiminin müxtəlif areallarda paralelləri vardır. Müəllif qeyd edir ki.Əhmədov belə hesab edir ki. avşar//ovşar-qoyunsağma üsulu deməkdir (27. Cənubi Azərbaycan ərazisində də əfşar//ovşar tayfa adından düzəlmiş Əfşar. 2. 1918-ci ildə kənd Daşnaklar tərəfindən dağıdılmış. Mahmud Kaşqari özünün «Divani-lüğət-it türk» adlı 58 . Tədqiqatçılardan Bayram Əhmədovun fikrinə görə bu toponim həmin ərazidə yaşamış tayfanın məşğuliyyəti ilə bağlıdır. Bayandur oğuz tayfalarından birinin adıdır. bu tayfa qoyunçuluqla məşğul olmuşdur. Ovşar və Avşar toponimlərinin əsasında duran appelyativin ov sözü olması və toponimin ov həvəskarı mənasını bildirməsi fikrini irəli sürənlər də vardır.kəndi də olmuşdur. Spandaryan/ rayon mərkəzindən 15 km cənubşərqdə yerləşmişdir. Surenavan. Tədqiqatçılar «Abşeron» toponiminin əfşar etnonimi əsasında yaranmasını qeyd edirlər. əhalisi qovulmuşdur. Oğuz tayfa birliklərinin adları Mahmud Kaşğari. B. BAYANDUR əsaslı areal etnotoponimlər. Yazıçı oğlu Əli və Əbülqazi Xan Xivəli tərəfindən qeydə alınmışdır.7. Ikinci yaşayış məntəqəsi Ovşar adlanmış /Düzyurd Ovşar. Fəzlullah Rəşidəddin.Birinci yaşayış məntəqəsi rayon mərkəzindən 7km cənubşərqdə. O dövrdən sonra bu kənddə azərbaycanlı yaşamamışdır. Indi erməni qəsəbəsidir (30. Əfşarcik etnotoponimləri qeydə alınır. Ermənistanda AFŞAR KƏLƏVAN.

Bayandır kimi verilmişdir. «Oğuznamə»də də Bayandur «çox təminatlı». Bayandur sözünün mənşəyinə gəldikdə isə tədqiqatlarda onu müxtəlif cür izah edirlər. Fəzlullah Rəşidəddinin «Cami-ət təvarix» (bütün tarixlər) əsərində Oğuzların 24 boydan ibarət olduğunu göstərir. 59 . Bayandur antroponimi də Oğuz Xaqanın «Boz ox-boyundan olan Göy xanın dörd oğlundan biridir. Sözün tərkibindəki –an şəkilçisi isə bəzən bitişdirici bəzən də sözdüzəldici şəkilçi kimi işlənmişdir (16. Türkmənistanın toponimiyasında türk dilli etnotoponimlər sırasında Bayandır adı mövcuddur. 47). «varlı» kimi izah edilmişdir. «zəngin»dir. Bayandur xan adı Orxon-Yenisey abidələrində yüksək titul. fəxri ad hesab olunurdu. Bu məna indi də qalır. «Kitabi-Dədə Qorqud» dastanlarında Bayandur xan Oğuz elinin xanlar xanıdır. həm də etnonim kimi işlədilməsi məlumdur (16. Bayandurlu. Bayandır adının kökü əski türk sözü olan «bay»-dır. Ağqoyunlu tayfa birləşmələrində bayandurlar tayfasının hakim rol oynaması və ağqoyunlu hökmdarlarının bu tayfadan çıxması faktı ilə səsləşir (32. 1. «OrxonYenisey» abidələrində də bay sözü göstərilən semantik mənada işlənmişdir. Bayandır yaşayış məntəqə adları vardır. Tarixi mənbələrdə Bayandur həm antroponim. Oğuzların «Boz ox» boyundan olan Göy xanın dörd oğlundan birinin adı «Oğuznamə»də Bayandur kimi verilmişdir.əsərində Oğuzun 22 boydan (qəbilə-tayfa birlikləri) ibarət olduğunu göstərir. Bayandır-«nemətli» mənasındadır. Mənası «varlı». Mahmud Kaşqaridə Bayandur adı üçüncü. Qeyd olunan müəlliflər Bayandur tayfa adını qeyd etmişlər. 48). Yazıçıoğlu Əlinin «Səlcuqnamə»sində və Əbulqazi xan Xivəlinin əsərində tayfanın adı Bayandur deyil. 48). Bundan əlavə dastanda Bayandır çay. Rəşidəddində 13-cü çəkilir.

Ermənistandakı Bayandur Azərbaycanlı kəndi olub. Gorus rayonunda 2 Bayandur kəndi. 164). böyük. 1918-ci ildə Andranikin dəstəsi bu kəndləri dağıtdıqdan sonra orada azərbaycanlılar qalmamışdır (30.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında (indi Ermənistanın Sisyan rayonununda) kənd adı. 1897-ci ildə Bəyəndur kəndində 153 nəfər azərbaycanlı əhali olmuşdur. Q. qovulmuş. Kənd Xanazax sovetliyinə daxil idi. 1969-cu ildə isə ermənilər kəndin adını dəyişib Vağadur qoymuşlar. 1897-ci ildə kənddə ancaq azərbaycanlılar (210 nəfər) yaşamışlar. Azərbaycanın şimal rayonlarının dialektində «bay» sözü – hündür/iri/böyük/ canlı mənalarında qalmaqdadır. Kənd sovet hakimiyyəti illərində Xandzorik sovetliyinə daxil olmuşdur. Düzkənd rayonunda isə başqa bir Bayandur toponimi vardır.Salman Mümtaz isə bay sözünü -varlı. 88. əvvəllər Gəncə quberniyasının Zəngəzur qəzasına daxil olmuşdur. indiki Ermənistan ərazisində Bayandur etnotoponiminin variantlarının müxtəlif areallarda yaşayan izləri də bu yerlərin məhz türk torpaqları olduğunu sübut edir. Digər Bayandur da azərbaycanlı kəndi olub. Bayandur etnotoponiminin müxtəlif areallarını göstərmək olar. kənd erməni kəndinə çevrilmişdir. əvvəllər Gəncə quberniyasına Zəngəzur qəzasına daxil olmuşdur. Ermənistan ərazisində BAYANDUR. 60 . Bundan əlavə Bayandır Laçın və Bərdə rayonlarının ərazisində qeydə alınmışdır. Xanlar rayonunda isə Bayandurçay hidronimində saxlandığını qeyd etmişdir (89.Qeybullayev Bayandur tayfasını qədim albanlarla əlaqələndirmiş və onun izlərinin Tərtərdə Bayandur oykonimində. 74-75. Qərbi Azərbaycan. bəy mənasında açıqlamışdır (11). 1918-ci il milli qırğınından sonra azərbaycanlılar kənddə tamamilə qırılmış. BIRINCI BAYANDURYelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında (indi Ermənistanın Gorus rayonunda) kənd adıdır. 52). Ermənistan ərazisində.

ə. mahal. «boy»-qəbilə. 2. tayfa. Orta əsr tarixçiləri öz əsərlərində bugünkü bəşərin Nuh Əleyhüssəlam övladları olduğu fikrini təsdiqləyirlər. nəhayət oğuz tayfalarının ünvanları. Bayat etnotoponiminin çox geniş arealda yayıldığı da bəllidir. F. Bundan əlavə Qazaxıstan ərazisində Bayan. Tufanda 61 . Bundan başqa. Bayandur etnotoponimləri vardır. yurd mənasında işlənib.Sumər Anadoluda Bayandur adlı 52 oykonimin olmasını qeyd etmişdir( 65). 63). orta əsrlərdə isə el. Daşkəsən və Oğuz rayonlarında Bayan adında kənd vardır (9. yerlərin.Bayandur həmçinin Düzkənd rayonuna daxil olan kənd və dəmiryol qəsəbəsinin adıdır. Kəndin qədim sakinləri türklər 1918-ci ildə oradan qaçqın düşmüşlər. «Bayat boyundan Qorqud ata derlər bir ər qopdu. E. Xalqımızın qədim və möhtəşəm abidəsi. BAYAT əsaslı areal etnotoponimlər. Bayat elli. Orada daha bir Bayandur kəndinin olması və 1926-ci ilədək Gümrü zəlzələsində uçub xaraba qalması söylənilir. Dədə Qorqud Bayatlı-Bayat soylu. Zaman keçdikcə onun məclislər açıb ozanlıq etməsi ilə dastandakı qəhrəmanların. Oğuzun ol kişi bilicisiydi». Mənbələrdə Bayandur kəndində erməni və yunanların 1918-20-ci illərdə Muş və Bitlisdən gəlib məskunlaşması qeyd edilir. qopuz çalıb boy boylayan. Bayat tayfası haqqında hələ 1300 il bundan əvvəlki «Kitabi-Dədə Qorqud» abidəsində məlumat vardır. inamları və adətləri ilə bağlı çoxlu adlar yaranmışdır(36.8. Azərbaycanın Laçın rayonundakı Zabux çayının qolu və Tərtər rayonundakı kəndin adıdır. söz söyləyən ozanlar ozanı olub. 46). Türkiyədə Bayandır coğrafi adının arealları çox genişdir. məhəbbət və qəhrəmanlıq dastanı «Kitabi-Dədə Qorqud» bu sözlərlə başlanır.

Bayat Oğuz xanın oğlu Gün xanın ikinci oğludur.Nuh gəmisində Nuhun Ham. Məlum məsələdir ki. Iraqa. Anadoluya.V. Sam. Oğuz xanın da 6 oğlu olmuşdur. Bayat Oğuz xanın nəvəsi Gün xanın oğludur. Böyük tarixçi və döyüşçü Əbülqazi Bahadur xan Xivəli (1602-1664) özünün məşhur «Şəcəreyi-Tərakemə türk» əsərində yazmışdır ki. Ulduzxan) -«Boz ox» adı ilə hakimiyyəti idarə etmiş üçü (Məngli xan. Onlardan üçü (Günxan. ərdəmli igidləri. oğuzlar da ayrı-ayrı türk uruqlarının. Oğuz kübarlarına məxsus «Bəy şülən» deyilən məclislərdə o. Bayatların çox ölkələrdə dağılmaları və Dış oğuzların aparıcı qolunu təşkil etmələrini göstərən prof. Dəniz xan) . onun ətrafında toplaşan bir çox qəbilələrdən biridir. Ayxan. Yasəfin nəvəsi Alınca xanın nəvəsi Qara xanın oğludur. Asiyanın geniş ölkələrindən Azərbaycana. Bayat bu uruqlar bu qəbilələr içərisində özünəməxsus yer tutan – təpərli ərənləri.Toğan yazır: «Şimaldan qalxıb Cənuba yerləşən Uyrat-Uyğurlar. Dağ xan. Cozef Dögün isə bu haqda belə yazır: «Bayatlar Cingiz xana kölə deyil. QayatQayalar. oğuz ordusunun sağ qoluna başçılıq edərmiş. Qanıqlıyut-Qanıqlılar və Bayaut-Bayatlar ismini daşıyan qəbilələr əslən türk olub. bir qismi Cingizin zuhuru zamanına qədər moğollaşmış idilər. düşüncəli ağsaqqalları ilə ad çıxarmışdır. qəbilələrin birləşməsindən yaranmışdır. xan ilə birlikdə qoçun sağ budunu yeyərdi. Yasəf adlı 3 oğlu varmış. Bayat uruğu öz adını tanınmış bir şəxsdən«Bayat»-dan götürmüşdür.» 62 . Z. Volqa boylarına qədər izləri görünən bayatların tarixi varlığı haqqında çeşidli qaynaqlarda geniş bilgilər vardır.«Üç ox»-lar isə onlara tabe olmuşdur Əldə olan qaynaqlara görə nəinki Qərbi Azərbaycanın hətta bir çox türk xalqlarının kökü oğuzlarla bağlıdır. Gün xan oğlu Bayat oğuz uruqlarının toplantılarında xanın sağ yanında oturar.

Bahadur xan Bayatların ana yurdundan danışarkən qeyd edir: «Bayatların qəbilələri çoxdur. Mühümləri «Cidayin nəhri kənarında yaşayan «Cidayin Bayatlar» və Məkrin nəhri kənarında yaşayanlar isə «Məkrin Bayatlar»dır. Bu haqda geniş məlumat «Türk ensiklopediyası»ndadır. Oradakı məlumata görə, Bayatlar X1 əsrdən öncə SırDərya sahillərində və onun şimalındakı bozqırlarda yaşayırdılar. Onların bir qismi sonradan səlcuq (yaxud türkmən) fəthlərinə qatılaraq Sır-Dəryadan Adalar dənizinə (Egey dənizi) qədər uzanan böyük imperiyaların qurulmAsında mühüm rol oynamışdır. XIX yüzilliyin ortalarında Mərəş bölgəsində Zülqədərin bəyliyini quran və Sivas ətrafında yurd salmağa çalışan Şam və ya Özoğlu türkləri arasında mühüm bir mövqeyə sahib olan və əksəri bugünkü Yozqad məntəqəsində yerləşən bu bayatlar Şam bayatı adı ilə tanınmışdır. XV əsrin başlanğıcında Intab ilə Hələb arasında yaşayan bayatlar XVI əsrdə digər türkmənlərlə birlikdə Hələb türkmənlərini meydana gətirmiş, XVI əsrin əvvəllərində «Bayadi» adı ilə tanınmışlar. Anadolu və Antakyada isə onlar ən məşhur oymaqlar olan Xəfərli, Şərəfli, Qızıldonlu, Ökdənli, Qaracaqoyunlu, Mancanıq, Qanqal və Yeni Eldə yurd salmışlar. XVI əsrdə bunların bir qismi Qaraman, bir qismi də Adana bölgələrinə köçmüşlər. M.Kalankaytlının «Alban tarixi» əsərində Boqayat adlı yaşayış yerindən – qaladan danışılır və onun Bərdə həndəvərində yerləşdiyi göstərilir. «Alban tarixi»ndəki Boqayat qalası Bərdə həndəvərindədir. Boyat//Bayat//Bayatlılar//Sincan Boyat//Qızıltəpə Boyat//Boyatansüxtə//Bayatlı//Keşlakbayat//Əlbayat//Boqayat (Tanrı odu) və s. paralelləri olan bu adın müxtəlif ərazilərdə, o cümlədən Azərbaycanda da arealları vardır. Azərbaycanda məskun yerlərin siyahısı Kitabında isə Bayat adı ilə bağlı aşağıdakı kənd sovetlikləri, kəndlər və onların əhalisinin milli tərkibi göstərilmişdir. 1) Ağcəbədi -Bayat kənd 63

sovetliyi, əhalisi 57,9% türklər; 2)Dəvəçi, Sincan Bayat b) Uzun Bayat kəndləri 27,150 təsərrüfat, əhalisi 99,9% türk 3) Göyçay Bayat – 146 təsərrüfat, əhalisi 98,2% türk, 4) Şamaxı- Bayat 22 təsərrüfat, 88% türk (3, 144). Hələ XIX əsrdə Azərbaycanın topoqraf alimi Ibrahim ağa Vəkilov Azərbaycanda «Bayat» adlı 5 kənd göstərir. Onlardan biri əvvəlki Şuşa, o biri Göyçay, biri Salyan, biri Quba, o biri isə Şamaxı qəzalarında idi. Q.Qeybullayev, Tofiq Əhmədov, Afət Qurbanov da boyat tayfalarının Azərbaycandakı yaşayış ərazilərini göstərib onların Azərbaycana gəlmə tarixini qeyd etmişlər. B.Budaqov bayat tayfası haqqında danışarkən qeyd edir ki, onlar XIV-XV əsrlərdə Səfəvilər dövlətinin yaranmasında fəal iştirak etmişlər (20, 115). A.Axundov isə boyatların Azərbaycana gəlişini IX əsrin ikinci yarısına aid edir. Bu tayfanın adı ilə bağlı Türkmənistandakı yaşayış məskənlərinin (Darqanata, Dənev, Xocambaz və Carcou) adlarını çəkir, onların Boyat toponimi adı ilə adlandığını qeyd edir (2, 41). Məhəmməd Həsən Vəliyev Baharrı Boyat tayfalarının Azərbaycana gəlişindən söz açmış, onların Səfəvilər tərəfindən indiki Quba qəzasında ləzgiləri tabe etmək və yerli hökmdarların qüvvətlənməsi üçün yerləşdirilməsini qeyd etmişdir. O, həmçinin Boyatların öz adlarını verdiyi kəndlərin adını da göstərmişdir. Göyçay qəzasında –Boyat-Məlik Umud, Bayat-Nadir Cavad qəzasında –Sincan Bayat, Uzun Bayat Şamaxı qəzasında –Bayat Şuşa qəzasında –Bayat Beləliklə, Azərbaycan ərazisində Ağcəbədi rayonunda Boyat kənd adı, Ucar, Neftçala və Şamaxı rayonlarında eyni adlı Boyat kəndi, Dəvəçi rayonunda Boyat və Sincan Boyat kəndləri, Dərbənddə Boyatlar məhəlləsi var. Yuxarıda adını çəkdiyimiz Qərbi Azərbaycanın Quqark (Qara kilsə) rayonunda Bayatlar kəndi olmuşdur. 64

Tədqiqatçılarımız Boyat adının mənşəyini və mənasını müxtəlif baxımdan açıqlayırlar. XII əsr dünyanın ən böyük dilçilərindən olan Mahmud Kaşğarlı özünün «Türk dilinin lüğəti» əsərində boyat qəbiləsinin adını çəkir və onu Oğuz tayfasının bir qolu kimi göstərmişdir. O, bu sözün «ulu tanrı» mənası verdiyini qeyd etmişdir(54,718). XV əsr türk –uyğur şairi, alim Yusif Balasaqunlu özünün məşhur «Kutadqu biliq» əsərində Bayat adını qeyd edir. O, Bayat tanrı adını çəkir və «Bayat adlı ilə sözüm başladım»-deyə onu yad edir. Düzdür Boyat azərbaycanlıların keçmişdə tapındığı tanrı adlarından biridir. Lakin bu tanrının hansı inamla bağlı olduğu bilinmir. Bəzi tədqiqatçılar Bayatın su ilə bağlı ərən-tanrı olduğunu göstərməkdədir. Bu barədə L.N.Qumilyov öz əsərində qeyd etmişdir ki, qədim türklər (o sıradan da azərbaycanlılar) təbiətin sahibləri sayılan və Yer-Su adlandırılan ərən-tanrılara inam bəsləmişlər(94, 80). Əbülqazi xan Xivəli isə «Bayat»ın mənasını «dövlətli» kimi izah etmişdir. Əcdər Fərzəli Boyat adının mənasını açırkən yazır: «Boyatla bağlı köhnəlmək mənasında boyat, boyatımaq isə boqu tanrıya qalmaq məzmunundadır. Necə ki, andıra qalmaq da elə tanrıya qalmaqdır. Və «tanrı»dakı səslərin yerdəyişməsindən yaranmış «andır» (antır) sözü dünya dillərinin bir qismində – ən çox hind-Avropa dillərində «tanrı» məzmununda işlənir. Əslində «Bayat» tanrı adı da «Bayat» qəbilə adından asılı olmayaraq mövcud olub. Dindar qocalar tanrını belə səciyyələndirərdilər: «Ey bu dünyanın sahibi.» Bəy-bay da odlu-sulu yerin - dünyanın sahibinə deyilib. Və belə imtiyaz sahibi «ibtidai oğuzun təsəvvüründə» yalnız tanrı ola bilərdi. «Bay»dan törənmiş «Baq» hələ 5 min il əvvəl Şumer mənbələrində tanrı mənasındadır. «Boqoy at» variantında da «boq» komponenti məhz tanrını təmsil edir. Boqoyat-Boq ata-Tanrı ata, Boq-od-Tanrı-od… 65

Boyat-Bəy ata, həm də Bəy odu, Tanrı odu» kimi açıqlanmışdır(36, 51). Bayat soyunun dünyada məşhur həmişə yaşar, ad-san qazanmış nümayəndələri var. Harada doğulmasından asılı olmayaraq Füzuli də boyat boyundandır. Qarabağın-indiki Ağcəbədinin Boyat kəndindən olan Süleyman kişinin oğludur və Iraqa da məhz həmin mahaldan köçüb getmişlər. M.P.Vaqif, XV əsrdə yaşamış məşhur tarixçi, «Cami-cəmayin» əsərinin müəllifi Həsən Bayati, XII əsrdə yaşayıbyaratmış Bayat Abbas, türk şairi Yəhya Kamal Bayatlı, Səməd Vurğun da bu boya mənsubdur. Ermənistanın (Qərbi Azərbaycanın) şimal hissəsində yerləşən, Quqark rayonunun ən qədim kəndlərindən biri də Bayatlar kəndidir. Şimaldan Ley dağına, qərbdən isə Ağbulağa və Tosmoklı ilə əhatə olunmuşdur. Kəndin qədimliyi xarabalıqları və qəbir yerlərində aparılmış təsərrüfat işlərində aşkar edilmişdir. Kəndin məhv olma səbəbi təbii fəlakətlə, dağ və qar uçqunu ilə izah olunur. 1988-ci ildən isə «erməni» hökumətinin qərarı və göstərişi ilə rayondan azərbaycanlar silah gücünə, qanlı qırğınlarla qovulmuşlar. Bayatlar kəndinin uludan da ulu bir tarixi var. Kənd əhalisinin tarixi kökünü araşdıranda görürük ki, onların ulu əcdadları qədim türk tayfalarından-oğuzun bayat boyuna məxsusdur. Bütün bunlar göstərir ki, vaxtı ilə Qərbi Azərbaycan ərazisində formalaşan Boyatlar kəndinin tarixi, həmin nəslin kökü də ora bağlıdır.

Ermənistan

Azərbaycan

Xaricdə

66

Boyat n Pəmbək Boyat dağ silsiləsində dağ adı Pəmbək Boyat bölgəsində qışlaq adı Ağcəbədi Neftçala Boyat Bayat Türkmənistan Türkiyə BAYATLAR Ucar Boyat Iran 2. çakar. Bulqar dili qədim türk dillərindən «z» əvəzinə «r». Qəzançi (Məzari-şərifdə) kənd coğrafi adları qeydə alınmışdır. Qazangöl düzü. «ş» əvəzinə «l» səslərinin işlənməsi ilə fərqlənir. kazan. Kazan əsaslı areal etnotoponimlər. Cəlilabadda Qazan qala dağı. Cabrayılda Qazanzəmi kəndi. Əfqanıstan ərazisində Qəzan. yalnız ayrı-ayrı sözləri qalmışdır: cal (il) cür (yüz). o cümlədən qərbi Azərbaycan toponimiyasında öz izini saxlamış bulqar tayfalarından biri kazan(qazan) sayılır. kul. Inqilaba qədərki Qafqazda Qazan komponentli 24 toponim qeydə alınmışdır. 67 . 87. Azərbaycan toponimiyasında. ayıx (ay) və s. kuriqir. 130) . Azərbaycanın Qasım Ismayılov (Goranboy) rayonunda Qazanbulaq qəsəbəsi. iskil və s.9.Boyatlar BAYATDAĞI Quqark r. Kazan türk tayfası bulqarlara mənsubdur. Mənbələrə əsasən balqarlar orta əsrlərin əvvəllərində bir sıra tayfalardan ibarət olub. cirim (iyirmi). Onların paytaxt şəhəri Bulqar şəhəri olmuşdur. Tovuzda Qazangöl gölü. Bulqarlar Volqa-Kama çayı hövzəsində mövcud olmuş Bulqarıstan ərazisində yaşamışlar. timirəc (dəmirçi). hir (qız). citi (yeddi). Yalnız Azərbaycanda Qazançı adlı 10 kənd olmuşdur (132.küdvar. xel//qış (qış): Bulqar dilinin yazılı abidələri məlum deyil. ker//kuz (payız).

Qazangöl (Tovuz rayonu).D.Yevlaxda Qazanlı.) . məşğuliyyət bildirən şəkilçinin qoşulması ilə yaranmışdır. zirvə). 1. Qazan etnonimi ilə yaranan toponimlər: . «Kitabi-Dədə Qorqud» boylarında «Qazan» komponentli aşağıdakı coğrafi adlar işlədilmişdir: -Qazanbulaq. Ukraynada.Paqirevin «Qafqazın beş verstlik xəritəsi»ndən məlum olur ki. Tovuz.-çü peşə. Qazangül ( Zaqatala. Qazandağ (Şamaxı. XII əsrə aid mənbədə Ermənistanda Qazan qalasının olması qeyd olunmuşdur (44. sənət.bu və ya digər yerin təbii şəraiti ilə əlaqədar yaranmış oronim və hidronimlər. Qazanzəmi (Cəbrayıl. Qazanzəmi kəndi. Qazangöl (Ordubad. Kazan toponimləri Şimali Qafqazda. kənd). qəsəbə). Türkiyədə qeydə alınıb. Qazanlı. Qazanuçan (Ermənistan) və s. Qazangöldağ dağı. Məs: Qazanbulaq (Göranboy r-nu). Ordubadda Qazangöldağ dağı qeydə alınmışdır. Hazırda Azərbaycanın Culfa. Goranboy rayonlarında Qazançı kənd adları vardır. Qazan gölü. Qazanqoşa (Cəlilabad. Qazanbulaq (Goranboy.Qeybullayeva görə Kazançi. D. Q. Başqırdıstanda.çi. Qazanlı 68 . Qazandağ (Şamaxı rnu) Qazandərə (Ismayıllı r-nu və s. XIX əsrin sonu və XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanda 10 Qazançı oykonimi olmuşdur. Zəngilan. Azərbaycanda etnoqrafik toponimlərin bir qismi ərazimizdə məskun olmuş qədim türk tayfa və tirələrinin adlarına –çı. Azərbaycanda olan «Qazan» komponentli toponimləri aşağıdakı qruplarda birləşdirmək olar. Qazangöl gölü. Məs: bulqar tayfalarından olan Qazan qəbilə tirələrinin məskunlaşdığı yerlər Qazançı adlandırılmışdır. Iranda. qəsəbə). Qərbi Sibirdə. Azərbaycanda Qazanbatan (Saatlı. 135). Qazanqoşa dağı. dağ).-çu. göl). kənd).müəyyən təsadüfi hadisə ilə bağlı olanlar: Qazandurmaz (Xanlar rayonu).

Ermənistanın Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur (Indiki Sisyan mahalında) qəzasında Qazanşı kəndi olmuşdur. Karkın tayfası. qədim oğuz yurdu Ermənistanda bulqar türk tayfaları da geniş məskən salıbmış. Bu etnotoponimin əsasında da kazan (qazan) etnonimi durur. yüksək kimi mənalandırılır. Buradan belə nəticə çıxır ki. türk tayfalarının yaşadıqları bir çox regionlarda özünü göstərdiyini faktlarla sübuta yetirir. Yeri gəlmişkən deyək ki. Ermənistanda Qazanlıqdərə kəndi və Qazangöl gölü də qeydə alınmışdır.Qeybullayev bu toponimin karkın adlı türk tayfası 69 . Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlər arasında Qazançı adlanan altı kənd və iki dağ da vardır.Q. Deməli. kənd) (9. 2.Bəşirova görə «Qazan» sözünün birinci hissəsi köməkçi məzmun daşıyır. «Qazan» sözünün 2-ci hissəsi «an» isə adyaratma baxımından əlamət məzmunlu şəkilçi kimi çıxış edir. – şı şəkilçisi isə – çı şəkilçisinin bulqar dilinə uyğun variantıdır. E. Zəngilan. Qazan əsaslı bu etnotoponimlərinə Qərbi Azərbaycan ərazisinin müxtəlif yerlərində rast gəlinməsi onun areal etnotoponim olduğunu və yalnız Ermənistan və Azərbaycan ərazisində deyil.10. Oğuz atalar sözlərində isə bu söz «qadı» kimi işlənərək sərkərdə. Qazançı (Goranboy. düzənlik. Ağdam. zirvə).Mirəliyev «Qazan» sözünün semantikasını belə açır: kənarlardan nisbətən hündür olan çökək sahə. 112-113). yüksək (şəxs) anlamındadır (34. 176-177). Karkın əsaslı areal etnotoponimlər. Dialektoloci lüğətdə «Qazı-qazı» sözbirləşməsi «yekəyekə» və ya «böyük-böyük» kimi izah edilir. K. «qazı» Azərbaycan sözünün şəriət hakimi mənasında ərəb mənşəli «Qazi» sözü ilə heç bir əlaqəsi yoxdur.(Yevlax. qəhrəman anlamını verir. Dilçilik ədəbiyyatında «Qaz» və ya «Qazı» sözü uca. «Qarxun» adını ilk dəfə araşdıran tarixçitoponimist Q. «Qazan» şəxs adı uca.

Qeybullaevə görə Karkın tayfası Qarxın (Quba rayonu). Azərbaycanın Iliç (Şərur r. Karkın ötən əsrdə Qubada qeydə alınmışdır. F. Vahid birlik təşkil edən bu iki qola ayrı-ayrılıqda boylar. F. 53). Yevlax rayonunda isə Yuxarı Qarxun və Aşağı Qarxun kəndləri vardır. Rusiyanın Qaraqalpaq vilayətində də vardır (88. Bu da onu göstərir ki. onların oğuz xanının üçüncü oğlu Yulduz xanın nəvələrindən törəmə olduğunu qeyd etmişdir (110. Qarkın tayfası Boz ok qoluna aiddir. burada yurd salmış. oğuzlar üç ok (iç oğuz) və «Boz ok» (Daş oğuz) olmaqla iki qola ayrılır.Əhmədov mənbələrə əsasən qeyd edir ki.ilə bağlılığı fikrini irəli sürmüşdür. T.Rəşidəddin bu tayfanın adını ilkin olaraq Mahmud Kaşğarinin göstərdiyi 22 oğuz tayfasının sırasına əlavə etmişdir. Özbəkistanda. Karkın kəndi Dağıstanda.Rəşidəddinə görə Qarqın «çox və doyuran aş». Q. Mənbələrdən məlum olduğu kimi. Əbülqazi xan isə karkınların Oğuz xanın üçüncü oğlu Yulduz xanın nəvələrindən törədiyini göstərmişdir. 321).) rayonunda Karxan. doyurucu aş» mənalarındadır.Rəşidəddinin «Cami-əttəvarix» əsərində Karkın//Qarxun tayfasının adına təsadüf edilir. Türkmənistanda. Əbülqazi xan karkınların mənşəyinə toxunmuş. Yuxarı Qarxun (Aqdam r-nu) və Qarxun (Naxçıvan) oykonimlərində izini saxlamışdır. adlarını yaşadıqları yerlərə vermişlər. Qarxun oykonimi əski oğuzların Karkın adlı tayfasının adını qoruyub saxlayan yer adlarındandır. vaxtı ilə qarxınların bir qismi Azərbaycana gəlmiş. 70 . bölüklər daxildir. Yazıçıoğluya görə isə «ulu aş. F. Aşaği-Qarxun. Türkiyədə «Karkın» etnotoponiminin arealları çox genişdir. Mənbələrdə qaraqalpaqların bir tayfasının qarkın adlanması da göstərilir (110. 513).

düzənlikdə yerləşmişdir. 412-413). Bu toponimə Azərbaycan ərazisində də təsadüf olunur(25. qarxun oykonimi əski oğuzların karkın adlı tayfasının adını qoruyub saxlayan yer adlarındandır(28. 1918-ci ildə Daşnak hökumətinin fitvası ilə erməni millətçilərinin silahlı bandit dəstələri kəndi talan edib dağıtmış. 142). Araks. Qarxun kəndinin adının türk uluslarından birinin adını yaşatması fikrini başqa tədqiqatçılar da qeyd etmişlər (64. Müəllif karkın tayfasının səlcuq oğuzlarından olmasını göstərir (60. 71 . salamat qalanlarını isə öz tarixi yurdundan qovmuşlar. O. bu yaşayış məntəqəsinin Körpükəndin yaxınlığında yerləşdiyinə görə bəzən Qarxun Körpükənd.Mirzəyev Yevlax rayonundakı Yuxarı Qarxun. Rayon mərkəzindən 16 km cənubda. Quba ərazisindəki bir çox yer adlarının kökünü araşdırmağa çalışan T. həmçinin Naxçıvan MSSR-dəki Qarxun kəndlərinin adları eyni mənşəli olub.Aşağı və Yuxarı Qarxun kəndlərinə parçalandığını qeyd edir.Əhmədov haqlı olaraq göstərir ki. 169 nəfər azərbaycanlı. 148). Ermənistanda Eçmiədzin rayonunda Aşağı Qarxun (Şərifabad. karkın tayfasının adı ilə bağlı olduğunu qeyd edir. 1918-ci ilədək kənddə ancaq azərbaycanlılar yaşamışlar. Aşağı Qarxun. 1897-ci ildə 586 nəfər. Əfqanıstan ərazisində «Qərqin» toponimi vardır. Keçən əsrin axırlarında kəndin böyüyərək iki hissəyə . 1922-ci ildən milli tərkibcə qarışıq kənd olmuşdur. əhalisinin çox hissəsini işgəncələrlə qırmış.-1946) azərbaycanlıların kəndidir. 1926-cı ildə müvafiq sürətdə 240 və 201 nəfər. 1873-cü ildə 369 nəfər. 1922-ci ildə kənddə 189 nəfər erməni. 1886-cı ildə 420 nəfər. 1916-cı ildə 631 nəfər azərbaycanlı əhalisi olmuşdur. 42-43). 131). M. Türkiyədə Karkın adlı 63 kənd vardır(20.Onu da qeyd edək ki. 19151918-ci illərdə Türkiyədən gəlmə ermənilər həmin azərbaycanlı kəndində yerləşdirilmişdir. Kür çayına yaxın olduğuna görə isə Qıraqlı Qarxun da adlandırıldığını diqqət mərkəzinə çəkir. 1831-ci ildə kənddə 318 nəfər.

Onların yaşadığı əsas areallardan biri də Qarabağ olmuşdur. ər. Kabar əsaslı areal etnotoponimlər. Ermənistan SərdarQarxun abad Aşağı EçmiQarxun ədzin Azərbaycan Qarxun Qarxun Qarxun Körpüqarxun Qıraqqarxun Aşağı Qarxun Yuxarı Qarxun Quba Iliç Şərur. bu tayfanın xəzərlərdən çıxdığını bildirmişdir. qəhrəman mənasındadır.Qeybullayev bu etnonimin tərkibində ar sözünü ayırır. Azərbaycanda Balakən və Tərtər rayonlarında Kəbirli adlı iki kənd vardır.63 kənd Cənubi Qafqazda Xaricdə Karkın Karkın Türkmənistanda 2. Xəzər tayfalarının tərkibinə daxil olan kabar tayfasının adı əsasında yaranmış etnotoponimlər Azərbaycan və Ermənistan ərazisində kifayət qədər yayılmışdır. Ermənistan ərazisində başqa bir QARXUN kəndi Irəvan xanlığının Sərdarabad mahalında olmuşdur. 72 . Q. 40-illərin axırlarında azərbaycanlıların zorla Ermənistandan köçürülməsi dövründə azərbaycanlılar sıxışdırılıb çıxarılmış və o zamandan erməni kəndi olmuşdur. ar(ər) türk sözü kişi.11. Bu tayfa haqqında ilk məlumatı Konstantin Baqranarodnı vermişdir.1931-ci ildə 221 və 212 nəfər olmuşdur. Naxçıvan Yevlax Karkın Türkiyə . O. Ermənistanın yeni Bəyazid uyezdində Kalar. Kabar. Kabarlar Azerbaycanda kabarli və ya kəbirli adları altında yaşamışlar.

Şərur-Dərələyəzdə Kəbirli (Kəbirlidağ). 140).Qurbanov etnohidronimləri araşdırarkən onların müəyyən hissəsinin Azərbaycan ərazisində hələ orta əsrlərdə məskunlaşmış Xəzər tayfalarının adlarını əks etdirməsini göstərir. Qarabağ xanlığı dövründə kabarların yaşadıqları yerlər Kabarlı mahalı adlanmışdır(89. Azərbaycanda Macar yeri (Daşarx kəndi.Melikişviliyə görə Kuarli Eçmiədzin və Yerevan yaxınlığında Karmir–blur (azərbaycanca Qızıl-təpə toponiminin ermənicə tərcüməsi) arasındakı vadidə lokalizə olunur. Kuarli toponimi zaman keçdikcə –«li» şəkilçisi qəbul etmiş Kəvər formasından düzəlmişdir(45. Bundan başqa Kabri toponimi kabarların Şəmkir zonasına. Kabarların Don çayı sahilində yaşaması qeyd edilir. XIX əsrin ortalarına qədər Ermənistanda əhalisi azərbaycanlılardan ibarət Kəvər (XIX əsrin ortalarından NovoBayazit. Kabarrı yeri toponimləri qeydə alınmışdır. Məlumdur ki. Hazırda Kabri etnotoponimi Ermənistanın Artaşat rayonunda Kasax çayı əvvəlki Tavus çayının yaxınlığında qalmaqdadır. Azərbaycan tarixçisi Mirzə Adıgözəl Bəy kabarları Qarabağın qədim sakinlərindən biri saymışdır. A. Şərur). 56). ərazicə Tovuza yaxın yerə köçməsini təsdiqləyir. Urartu yazısında Kuarli Q. Bu etnotoponim Albaniyadakı Tavus (indiki Berd) qalasının ətrafındakı yaşayış məntəqələrinin 1139-cu il siyahısına daxil edilmişdir. indi Kamo) adı ilə məlumdur. Buradakı – i şəkilçisi mənsubiyyət şəkilçisi ola bilər. Naxçıvan. onlar başqa tayfalarla mübarizə apararkən macarların tərəfinə keçmiş və VII əsrin ortalarında Albaniyaya köçmüşlər. Demək. yaxud Kavar adlanması məlumdur.A. Zaqafqaziyada kabar etnonimli etnotoponim XII əsrə aid mənbədə Kabri formasında əksini tapmışdır. Dağlıq Qarabağda X1X əsrdə Kabirli –qışlaq adı. Mənbələrdə Xəzərlərin bir tayfasının Kabar. Bu kabar sözünün qədim erməni dilindəki deyilişidir. Həmin tayfanın müəyyən hissəsi 73 . Macar-Karoğlan (Yevlax) toponimləri olmuşdur.

Azərbaycanın Qarabağ zonasında yaşamışdır. Maraqlısı odur ki, Kavar formasında bu etnonim Tərtər rayonunun ərazisindən olan Qavartu hidronimində özünün ilkin formasını saxlamışdır. Əslində Qavartu etnohidronimi Kavar etnonimindən və mənsubiyyət bildirən -lu şəkilçisinin fonetik forması olan--tu hissəsindən ibarətdir. Dilaektlərimizdə və başqa türk dillərində l-t fonetik hadisəsinə görə –lı, -lu şəkilçilərinin –tı, -tu formalarında tələffüzü mövcuddur (49, 377). Qədim Oğuz yurdu Ermənistanda kabar etnonimi əsaslı etnotoponimlər az deyildir. Məsələn, QƏMƏRLI- Irəvan xanlığının Karpibasar mahalında kənd adı; ƏLIKƏMƏRLIIrəvan quberniyasının Sürməli qəzasında kənd adı; KƏVƏRIrəvan xanlığının Göycə mahalında kənd adı; KƏMƏRLIIrəvan xanlığının Qarnibasar mAhalında kənd adı; Qabarəli Irəvan xanlığının Dərəçiçək mahalında kənd adı; Qabırbulaq 1728-ci ildə Irəvan əyalətində Abaran nahiyəsində kənd adı; Qavar – Irəvan xanlığının Göyçə mahalında kənd adı və s. kimi etnotoponimlər çoxluq təşkil edir. Bu etnotoponimlərin Ermənistan ərazisində müxtəlif regionlarda yayılması onların areallıq xüsusiyyətini bir daha təsdiqləyir.

74

2.12.Qarqar əsaslı areal etnotoponimlər. Qarqar qədim türk mənşəli tayfalardan biridir. Hələ biz. er. I əsrində Strabon qarqar tayfasının adını çəkmiş və onların Şimali Qafqazda yaşamalarını qeyd etmişdi. K.V.Trever I əsrdə Albaniyada Qarqar düzü adlı yerin mövcud olduğunu göstərmişdir(131, 48). S.T.Yeremyan isə həmin düzün Mil düzü olması fikrini irəli sürmüşdü. Müəyyən mənbələrdə qarqar tayfasının qədimdə Qarabağ düzündə də yaşaması və bununla əlaqədar həmin düzün Qarqar ölkəsi adlanması fikri də qeyd edilmişdir(94). Orta əsrlərdə Qazaxıstanda, keçən əsrdə Gürcüstan və Dağıstanda, Türkmənistanda və s. yerlərdə mövcud olmuş Qarqar adlı toponimlər, şübhəsiz ki, eyniadlı qədim türk tayfa adı ilə bağlı yaranmışdır (111). M.H.Vəliyev də inqilabdan əvvəl Azərbaycanda Qarqar adlı 5 oykonim və 1 hidronimin olduğunu göstərmişdir (68, 20). Hazırda Azərbaycanda bu tayfa adının ilkin variantı yalnız mənbəyini Qarabağ silsiləsinin şimalşərq yamaclarından alan qədim Qarqarçay hidronimində mühafizə etmişdir. M.Ismayılov Qarqarların miladdan qabaq IV-II yüzilliklərdə Qafqaz dağlarının ətəklərində məskunlaşdığını qeyd etmişdir(39,161). Strabonun, Treverin, Yeremyanın albanlar haqqında verdikləri fikirləri təhlil edib onlara münasibətini bildirən Q.Qeybullayev belə bir qənaətə gəlir ki, Qarqar düzənliyi, Qarqar knyazlığı, Qarqar şəhəri (Beyləqan yaxınlığında) kimi adlar, XIX əsrdə Azərbaycanda bu adda olan 5 kənd adı Qarqar etnonimi ilə bağlıdır (88, 29). Gədəbəydə olan bir toponimin - Xarxar toponiminin Azərbaycanın Alban vilayətindəki qədim qarqar tayfa adının qismən təhrif olunmuş variantının özündə əks etdirdiyi ehtimal olunur. Həmin yaşayış məntəqəsinə bu adın vaxtilə qarqar 75

tayfası tərəfindən salınmış və xarabalığının son dövrlərə qədər qalması qeyd olunmuş Qarqar adlı məskənin adıdır(64). H.Mirzəyev göstərir ki, dil və tarixi faktlara əsasən demək olar ki, nəinki, Her-Her, hətta Xar-Xar, Xal-Xal, Kər-Kər, Kəngər toponimləri də mənşə etibarı ilə qarqar etnonimi ilə bu və ya digər cəhətdən, az və ya çox dərəcədə bağlıdır(55, 184). A.Qurbanov qarqarların indiki Mil-Qarabağ düzlərində yaşamasını qeyd edir və göstərir ki, «Mil düzü» qədim dövrlərdən «Qarqar düzü» adlanmışdır(49, 393). F.Cəlilov yazır: Strabonun Qoqar (ena), qədim erməni mənbələrinin isə Quqar(k) şəklində verdiyi Göyər mahalı da azərbaycan tayfalarından olan göyərlərin adı ilə bağlıdır. Erməni tarixçisi Favstos Buzand masaget (mazkut) hökmdarı Senesanın başçılığı ilə Ermənistana hücum edən Alban tayfaları sırasında hunlarla quqarların adını yanaşı çəkir. Göründüyü kimi, həm Quqar (Qoqar) toponimi, həm də quqar etnonimi göy sözünün qədim formasını əks etdirir(23, 151-152). N.Məmmədov göstərir ki, qarqarlar qədim Alban tayfalarından birinin adıdır və Qarqar sıra dağları, Qarqar düzü, Qarqar çayı, hələ bizim eradan əvvəl Azərbaycanda məskən salan türkdilli qarqar tayfasının adını bir abidə kimi qoruyub saxlamaqdadır. Müəllif bu fikri sübut etmək üçün qarqar sözü və onun fonetik variantları olan Xar-xar, Xal-xal, Hər-hər, Her-her, Qer-qer, Gər-gər, etnonimlərin arealının çox geniş olduğunu faktlar əsasında sübut edir. Qarabağda Qarqar, Gədəbəydə Xarxar, Naxçıvanda və Cənubi Azərbaycanda Xalxal, Dərələyəzdə, Eçmiədzində, Dağlıq Qarabağda Hərhər//Herher, Qədim Oğuz yurdu Calaloğluda Gərgər toponimləri areal etnotoponimlər toplusunu təşkil edir(53, 111, 137-138). H.Mirzəyev Qarqar və Kəngər tayfa adları arasında yaxınlıq olduğunu qeyd edir. Alim fikrini sübut etmək üçün gərgər və kəngər sözlərinin eyni yuvadan formalaşdığını, n samiti ilə r samitinin bir-birini əvəz edə bilməsi faktlarını diqqət mərkəzinə çəkir(60, 186). 76

Əvvələn ona görə ki. cəm halda quşan formasını vermişdir. Hərhər – Dərələyəz nahiyyəsində kənd adı. N. Kuşi əsaslı areal etnotoponimlər. Məqalədə müəllifin fikrincə. Verilmiş etnotoponimlərinə Ermənistanın müxtəlif bölgələrində rast gəlinməsi onların yayılma arealını və bu türk tayfasının hələ qədimdən həmin ərazidə məskunlaşmasını bir daha təsdiq edir. Quqarçay .13. türklərdə quşçu adı ilə məlum tayfa farslarda kuşan şəklində olmuşdur. GƏRGƏR.Ermənistan ərazisində Qarqar tayfa adı ilə aşağıdakı etnotoponimlər qeydə alınmışdır: Qurqar –Ermənistanın Pəmbək bölgəsində tarixi mahal adı.Piqulevskaya yazır ki. Eramızdan əvvəl II əsrdə Orta Asiyanın əyalətləri hunların hücumlarına məruz qalır.H. quşçu etnonimi «quş» (ov quşu) sözündəndir və bu adı daşıyanlar monqolların XI əsrdə qıpçaqlar üzərində Şimali Qafqazda qələbəsindən sonra Azərbaycana gəlmişlər.Piqulevskaya yazır ki.V.Q. GƏRGƏR-Əzizbəyov rayonunda Arpaçayın qollarından birinin adı XX əsrin 30-cu illərində çay ermənicə Erer adlandırılmışdır. 2.Əzizbəyov rayonunda kənd adı. quşanların əsl adı quiş olmuşdur. Azərbaycan toponimiyasında bu tayfanın məskunlaşması nəticəsində yaranmış bir sıra toponimlər vardır. Herher -Şərur-Dərələyəz qəzasında kənd adı.V.Vəliyev isə göstərir ki. Kuşi qədim türk tayfasıdır. qara hunlar 227-ci ildə Azərbaycana kuşi adı ilə gəlib məskunlaşmışlar. N. 77 . Türküstanın şərqindəki indiki Turfan şəhərinin yerləşdiyi vilayət də o zaman Quşi adlanmışdır. GƏRGƏR-Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında kənd adı. Lakin bu fikir səhvdir. Hunlar tərəfindən məğlub edilmiş və qərbə tərəf sıxışdırılmış xalqlar Çin mənbələrində yosti adı ilə məlumdur. GƏRGƏRStepanavan rayonunda kənd adı. quşanların tərkibində türklər də vardır.Bartolda görə quşçu tayfasının qısa tarixi belədir. Əli Hüseynzadə quşçu toponimlərinin mənşəyinə dair məqalə yazmışdır.Pəmbək bölgəsində çay adı. Məhz yosti sözünün transkripsiyası tək halda quşi. M. V.

Beləliklə yuxarıda adları çəkilən quşçu oronimləri hələ ilk orta əsrlərdə Azərbaycana gəlib məskunlaşmış quşçu tayfasının adı ilə bağlıdır (53. Beləliklə həm tarixdə. 65). Əfqanıstan ərazisində olan və tarixən Kuşan adı verilən bu dövlətə çinlilər qədim tayfa adlarını yaddan çıxarmayıb yenə «Böyük yüseci dövləti» adını vermişlər. 143). 148). koşsı. 65). 50-52).Vəliyevə görə quşçular III-VI əsrlərdə Azərbaycana gəlmiş hunların qalıqlarıdır. Onun fikrincə Azərbaycana 227-ci ildə gəlmiş hunlar «quşan» (qara hunlar) və hun-Sabirlər idilər. N.Ə. kuşanların içərisində türk tayfaları da vardı. onların ov quşu ilə heç bir əlaqəsi yoxdur. həm də dilçilikdə «ağ quşu saxlayan» Şahzadə «Xoqan» mənalarını daşıyan bu tayfanın oğuz yurdunda özünəməxsus yeri olmuşdur(20.Qeybullayev XIX əsrdə Azərbaycanda Quşi/ Quşan/Quşçu variantlarında 38 toponimin olduğunu qeyd etmişdir. türkmənlərdə -qutçi. bu da «şahzadə» deməkdir. Təbəri IX əsr Kuşan çarlarını «Xoqan» adlandırmışdır.A. Buna əsaslanaraq yüsecilər kuşanlardan başqa bir kimsə deyildir (25. Ilk dəfə N. M. 78 . Q. qırğızlarda-quşçu və s. Iran və Türkiyədə də yayılmışdır (88. qaranoqaylarda quşsi. variantlarda Şimali Qafqazda. Quşçu toponiminin müxtəlif variantları qazaxlarda -quşi. Orta Asiyada. Abramson və Ə. Tədqiqatçılardan bəzilərinin fikrincə bu toponim hun qəbilələrindən olan quşanların (qara hunların adı ilə bağlıdır (38. başkirlərdə -quşçu.H. Lakin geniş areala malik Quşçu toponimləri və Quşçu tayfa adları aydın göstərir ki.Hüseynzadə bu etnonimin kökündə türk və Azərbaycan dillərindəki kuş (quş) sözünün durduğunu və bütünlükdə etnonimin «Ovlayan quşla məşğul olan» mənasını verdiyini söyləmişdir.Aristov kuşçu tayfasının hunlarla əlaqədar olduğunu söyləmişdir. Bunu Kuşan çarlarının yabqu adlanması da aydın göstərir ki.Piqulevskaya yazır ki.

Şuşa. Zaqafqaziya toponimiyasında bu etnonim həm Quşi. Quşçu. 79 . Quşçu kəndi) Quşçular dağı (Xocəvənd rayonu) Quşçunun yalı Gədəbəy rayonu. Qubada-Köhnə Quşçu. tayfalar ilə yanaşı quşi tayfasının da adı çəkilir. Quşçu Təzəkənd. 358-361). Şamaxı. Qazax. ŞamaxıdaQuşçu. Ermənistan ərazisində də kuşi etnonim əsaslı etnotoponimlər çoxdur. Yengicə. Qax. bakan və b. CəbrayıldaQuşçular. Yuxarı Quşçu. Şuşada-Quşçular. Quşçu qalası dağı (Laçın rayonu. çünki XII əsrə aid erməni mənbələrində Azərbaycan ərazisində şirvan. onun geniş arealda yayılmasını göstərir(25. Maraqlı odur ki. Qazaxda-Quşçu. Hələ Məhəmməd Həsən Vəliyev Baharlının «Azərbaycan» əsərində Azərbaycanda Quşçu tayfa adı ilə bağlı yaranan aşağıdakı kənd adları çəkilir: Göyçayda-Quşçi.Ə. Cəbrayıl. 38). Respublikamızda Quşçu dağı Daşkəsən r-nu ərazisində.Hüseynzadə isə quşçu tayfasının Azərbaycana gəlişini monqolların Şimali Qafqazı alması ilə əlaqələndirmişdir. Cavanşirdə-Quşlar. Lakin Ə. qeydə alınmışdır. Ağdaşda-Quşlar. Quşaba(68. Zəngəzurda-Quşçu Bələk. Aşağı Quşçu. Ağdam. Quşçu ayrımı. Oğuz rayonunun Yaqublu kəndinin cənubunda Quşlar adlı kənd xarabalığı da vardır. Daşkəsən. həm də Quşçu formalarında öz əksini tapmışdır(24. Keçmişdə Kuban əyalətində Quşi xutoru və Quşi adlı bir neçə kənd olmuşdur. Göyəli kəndi oronimləri və s. Bundan əlavə Qax rayonunun Ilisu kəndində məhz bu etnonim Quşilər formasındadır.Hseynzadənin fikri inandırıcı deyildir. Azərbaycanda kuşi etnonim əsaslı etnotoponimlərin yayılma areallarına aşağıdakı bölgələr daxil edilir: Quba. 34-35). Bütün bu faktlar kuşinin etnonim olmasına sübuta yetirməklə yanaşı. Azərbaycan ərazisində yaşamış quşçu tayfasının adı Şamaxı rayonunda Quşçu dağının (hündürlüyü 1421 metr) adında qalmışdır.

1918-ci ildə azərbaycanlılar kənddən qovulmuşlar. Quşi (Quşçu) tayfası III-IV əsrlərdə Cənubi Qafqaza gəlmişdir. Quşcaqaya –Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Qazax qəzasında (indi Ermənistanın Krasnoselsk r-da) mahal adı olmuşdur. 1946-cı ildə kənd ermənicə Kecit adlandırılmışdır. XIX əsrdə Qafqazda 38 Kuşi və Quşi. Quşi-Irəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında kənd adıdır. XX əsrin 30-cu illərində kollektivləşmə ilə əlaqədar olaraq kənd ləğv edilmişdir. Quşçu –Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında (indi Ermənistanın Qafan r-da) kənd adı olmuşdur. Quşçu. Quşilər toponimi vardı. Ilk dəfə «VII əsr erməni coğrafiyası» adlı mənbədə (VII əsr) xuşi kimi qeyd olunmuşdur. 80 . 1950-cı ildə Davidbəy qəsəbəsi ilə birləşdirilmişdir. XIX əsrin sonlarından bəri adı çəkilmir. farslarda Kuşan tayfası Orta Asiya Iran və Qafqazda külli miqdarda toponimlərdə iz qoymuşdur. 1878-1832ci illərdə Azərbaycan türklərindən ibarət əhalisi qovulmuş və kənd dağıdılmışdır. 1828-1832-ci illərdən kənddə ermənilər də məskunlaşmışdılar. Quşidərəsi .Irəvan xanlığının Sürməli mahalında kənd adı. Quşi-Irəvan xanlığının Dərələyəz mahalında kənd adı olmuşdur. Qutbi qışlağı –1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Şirakel nahiyəsində kənd adı idi. Quşçu –1590-cı ildə Irəvan əyalətinin Karbi nahiyəsində kənd adı. 1988-ci ildə əhalisi Azərbaycana qovulmuşdur. Beyti –Murad (Muradxan kəndi) də adlanır(21).Irəvan quberniyasının Novobəyazid qəzasında kənd adıdır. Quşioğlu məzrəsi –1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Abaran nahiyəsində kənd adı olmuşdur. Qədim türk mənşəli Kuşi (Kuşçu) tayfasının adını əks etdirir. Quşçu –1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Məzrə nahiyəsində Ağcaqala tərəfdə yerləşən kənd adı olmuşdur. Mənşəcə orta Asiyada Kuşan çarlığını yaratmış (I-III əsrlər) türklərdə Quşçu. Yerli əhali içərisində kəndə Bilən də deyilmişdir.

Qazax rayonu ərazisində bir dağ Göyərçin adlanır. Kuyərçi əsaslı etnotoponimlər Erkən orta əsrlərdə Cənubi Rusiya çöllərində yaşayan kəngər-peçeneqlərdən danışan X əsr müəllifi onların bir tayfasının kuyarçi adlandığını yazmışdır. tana və sapan adlı etnonimlərdən və qeyd edilmiş şəkilçilərdən ibarətdir. Danaçı. Sabunçu kənd adları –kazan. Lakin aydındır ki. Cəbrayıl rayonunda Göyərçin adlı kənd vardır. Cavad qəzasında Göyərçin adlı qışlaq. Xalq etimologiyasında dağın adı göyərçin quş adı ilə əlaqələndirilir.çu. Aydındır ki. kuş. Qars əyalətində Göyərçin kəndi və s. quşi və quşan tayfasının adı əsasında yaranmış və Ermənistan ərazisində qeydə alınmış etnotoponimlərin geniş arealda yayılması faktı sübut olunur. Gürzalılar kəndi) və 81 . 2. Keçən əsrdə Ermənistanda Göyərçin (əslində Quqarçin) kənd xarabalığı. başqa türk dillərindəki «bək» sözünün Azərbaycan dilində «bəy»kimi tələffüzü..14. və bəzi türk tayfalarının adları üçün səciyyəvi –çı. Göyərçin və Göyərçinli adlı kəndlər Azərbaycanda da vardır(29. vardı. Yerevan qəzasında Göyərçin adlı xarabalıq qeyd olunmuşdur. göyərçin dağlıq yerdə yaşamır və adətən yaşayış yerlərində məskən salır. Quşçu. Quqarçi tayfasının adı toponimlərdə Göyərçi (Göyərçin) və Göyərçinli kimi qalmışdır.A. 101). -çi. onların göyərçin quşunun adı ilə heç bir əlaqəsi yoxdur. Qazançı.Baskakova görə qədim peçeneqlərin dilində başqa türk dillərindəki «q» səsi «y» kimi tələffüz olunurdu: məsələn. N. Kuyarçi etnoniminin kuqar etnonimindən düzəlməsini qeyd edirlər. Yalnız zahiri oxşarlıq vardır.Beləliklə. Keçən əsrə aid məlumata görə Qars əyalətinin Kıqızman dairəsində Göyərçin adlı 2 kənd və bir dağ. Əslində isə bu oronim peçeneqlərin kuyerçi tayfasının adının təhrif olunmuş formasıdır. şəkilçisindən düzəlir. Göyərçin qayası (Quba rayonu.

1873-cü ildə 48 nəfər. Xarabalıqları Paşalı kəndinin yaxınlığındadır. Yalnız 1922-ci ildə kənddə 143 nəfər. GÖYƏRÇIN.Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında xaraba kənd adı. 1926-cı ildə 221 nəfər. GÖYƏRÇINQALA. bir hissəsi isə rayonun Salah kəndinə köçürülmüşdür. GÖYƏRÇIN-Irəvan xanlığının Talin mahalında kənd adı. 1919-cu ilin əvvəllərində Andranikin quldur dəstəsi kəndə hücum edib əhalinin var-yoxunu talan etmiş.Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında kənd adı. 1939-cu ildə 237 nəfər. KÖYƏRÇIN. Kəndin əhalisi heyvandarlıq və əkinçiliklə məşğul olmuşdur. 1950-ci ildə 107 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır. 1904-cü ildə 89 nəfər. 1914-cü ildə 141 nəfər azərbaycanlı olmuşdur. Ermənistan ərazisində yayılmış guyərçi əsaslı etnotoponimlərə aşağıdakılar daxildir: GÖYƏRÇILI.1728-ci ildə Irəvan əyaləti Karbi nahiyəsində kənd adı. 1914-cü ildə 66 nəfər əhalisi olmuşdur. GÖYƏRÇINLU.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Şirakel nahiyəsində kənd adı. Göyərçin (Şərur-Dərələyaz qəzası)-Əzizbəyov rayonunda azərbaycanlıların yaşadığı kəndin adı olmuşdur. Göyərçin azərbaycanlı kəndi olmuşdur. 1931-ci ildə 205 nəfər. 1831-ci ildə kənddə 20 nəfər.Göyərçin qayası(Laçın r-nu Mişkənd kəndi) oronimləri də Küyerçi tayfasının adını əks etdirir. 1886-cı ildə 34. 1918-ci ildə erməni 82 . əhalisinin bir hissəsi Azərbaycana. 1930-cu ilin axırlarına kimi Dilican rayonuna daxil edilmişdi. Rayonda mövcud olan onlarla azərbaycanlı adı kimi Göyərçin kəndinin də adı itirilmişdir.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Şirakel nahiyəsində kənd adı. GÖYƏRÇINIrəvan quberniyasının Şərur-Dərələyəz qəzasında kənd adı. Ermənistan hökumətinin göstərişi ilə 1950-ci ildə təsərrüfatın gəlir-çıxarını ödəmədiyini bəhanə gətirib kənd ləğv edilmiş. 1897-ci ildə 84 nəfər. 1897-ci ildə kənddə 257 nəfər. onları qanlı qırğınlarla öz doğma torpaqlarından qovmuşdur. Icevan şəhərindən 16 km cənub şərqdə yerləşmişdir.

Arpa çayının sağ qolu. Qeyd edilməlidir ki.Icevan r-nu 2. Indi ölü kənddir (30. Məhz muğan etnonimi də monqol etnoniminin fonetik forması kimi bu vaxtdan Qax-Mağal toponimində öz əksini tapmışdır.millətçiləri kəndi dağıtmış. Muğan düzü coğrafi adı Azərbaycanın qədim poleotoponimlərindən biridir.sov. Azərbaycanın şimal-qərb zonasında yaşayan saxurların və avarların oradakı azərbaycanlıları «Muğal» adlandırması da bununla əlaqədardır. Qeyd etmək lazımdır ki.Şərur-Dərələyəz qəzası. Her-her çayının sahilində bağlı ərazidə yerləşmişdir. Muğan və Şirvan zonalarında. 1873-cü ildə erməni daşnakları tərəfindən dağıdılmışdır. Məlumdur ki. Başqa belə adlı kənd Yeqenadzor rayonu -Irəvan quberniyasının Şərur-Dərələyəz qəzasında azərbaysanlıların yaşayış məskəni olmuşdur. Ermənistanda 1. Muğan əsaslı etnotoponimlər. rayon Şahvəlli Göyərçin Cəbrayıl Qubadlı 2. özbəklərin və türkmənlərin ərazisində də Muğan tayfası vardır. yandırmış. Kür və Araz çayına yaxın yerlərdə. 363).Yeğenadzor r-nu Azərbaycanda kənd. əhalisini qırıb.15. monqolların tərkibində olan tayfaların adları da əsasən bu zonadakı toponimlərdə öz əksini tapmışdır. qovmuşlar. Bu kənd həmin dövrdən məhv edilmişdir. Göyərçin əsaslı etnotoponimlərin areallıq mənzərəsini cədvəldə belə göstərmək olar. XI əsrdə Azərbaycan monqollar tərəfindən işğal edilmiş və bununla əlaqədar Azərbaycanda monqolların tərkibində olan bir sıra türk tayfalarını əks etdirən toponimlər yaranmışdır. habelə Iran Azərbaycanında məs83 . 1831-ci ildə kənddə 20 azərbaycanlı evi olmuşdur. Əzizbəyov r-nu 3.

X əsrdə yaşamış ərəb tarixçisi Əl Müqəddəsi və Ibn Heykəl. Coğrafiyaşünas alim R. Gəncə.kunlaşan xalqlar sırasında Muğan coğrafi adının mənşəyinə dair çoxlu əfsanə və rəvayətlər mövcuddur. VI əsrdə yaşamış yunan tarixçisi və coğrafiyaşünası Miletli Hekatay Araz çayı yaxınlığında muk adlı tayfanın yaşamasını qeyd etmişdir. Bizim e. Muğan vaxtilə həmin ərazidə yaşamış muğanlarla əlaqədar olaraq meydana gəlmişdir. oranı (Muğan vilayətini –N. Muğan coğrafi adına antik müəlliflərin əsərlərində «Moxoena (Ammian Marselin). Təbəri. X əsrin coğrafişünası Yaqut Həməvi və başqaları göstərirlər ki.M) Muğan adlı bir adam bina etmişdir və bəziləri deyirlər ki. Istəhri. ərəb mənbələrində «Muqan». «Muğan» (Balazori. Ibn-əl Kəba. Bərdə Muğan şəhəridir». Həmin əfsanələrin bəzilərində Muğanı qəhrəman bir oğlan kimi.Yüzbaşov Hacı Zeynalabdin Şirvaninin bu fikri ilə qismən razılaşaraq qeyd edir ki. oranı muğlar və möbüdlər abad eləmişdir. Bundan əlavə Ibn ƏlKəba. Qarabağ. muki. XIV-XV əsrin görkəmli alimi Əbdürrəşid Bakuvi və başqa orta əsr tarixçiləri əsərlərində Muğan adı haqqında bəzi mülahizələr söyləmişlər. Hələ e. Yaqut Həməvi və b.M.ə. Həmçinin XIVəsr coğrafişünası Həmdulla Qəzvini. Plinidə «Moxan–kur» erməni mənbələrində «Muxanx» (Moisey Xorenski). V əsrdən əvvəl yaşamış qədim yunan tarixçisi Herodotun verdiyi məlumata görə Qafqaz dağları arasındakı düzlərdə maqa. Eramızın 1 əsrində yaşamış coğrafiyaşünas Strabon isə Muğan coğrafi adını «Moqan» kimi qeyd edərək onun Kür və Araz çayları ətrafında yerləşməsini göstərir. Muğan şəhərinin ilk sakinləri muğ 84 .) gürcü mənbələrində «Mukavan» yazılış formalarına rast gəlinir. muqa adlı tayfa yaşamışdır. XVIII-XIX əsrin məşhur Azərbaycan səyyahı coğrafişünası Hacı Zeynalabdin Şirvani «Büstanüs səyyahə» (Səyahət bostanı) adlı əsərində Muğan adının mənşəyinə toxunaraq yazır: «Elə deyirlər ki. bəziləri də bu fikirdədir ki. ə. bir qrup rəvayətlərdə isə gözəl bir qız kimi təsvir edirlər.

təxminən bir əsr müddətində «muskat» sözü «müskür» və «müşkür» formasına çevrilmişdir. indiki Muqan ərazisində məskunlaşmış və düz onun şərəfinə Muğan düzü adlandırılmışdır. Muğan adının hansı dilə məxsus olması məsələsi də tədqiqatçıları maraqlandırmışdır.ə. Tarixçi alim Kamal Əliyev Muğan adını muk tayfasının adı ilə bağlı olduğunu yazmışdır. Qafqaz Albaniyasının şimal-şərqində yaşamış maskut xalq adının təhrif formasıdır. Bu coğrafi ad e. Müşkür düzü (Quba. hazırda tarixçilərin türk adlandırdıqları və böyük türk qəbilə birləşmələrindən olan hunlar V əsrdə Azərbaycanın Muğan ərazisinə köçüb orada məskunlaşmışlar. Ilk orta əsrlərdə hunların Kür və Araz düzənliklərində yaşaması tarixi mənbələrdən məlumdur. Xaçmaz inzibati rayonları ərazisində) etnonimik oronimlərdən biridir. Bir sıra tədqiqatçılar Muğan coğrafi adını Midiya tayfalarından biri olan maq tayfasının adı ilə əlaqələndirir. Muğan düzündə salınmış Muğan şəhəri də təxminən VII əsrdən hunların Azərbaycana gəlməsindən/ sonra yaranmışdır. Toponimdəki «an» sonluq olub məkan. Muğan şəhərinin VII əsrdən sonra Muğan düzündə salınması da bizim müşahidələrimizi təsdiq edir. Akademik Ziya Bünyadov göstərir ki. XVII əsrin sonlarında isə toponimin adı artıq musskür kimi çəkilir. həmin dövrdə Azərbaycanda hun tayfalarından olan Muğan xan orada. Bizcə. yurd bildirir. Yalnız XVII əsrin ortalarında Azərbaycanda olmuş Hollandiya dənizçisi Yan Streys müşkür oronimini muskar kimi yazmışdır. Oronim 85 . maskut etnonimi özünün ilkin formasında müasir Xaçmaz və Quba inzibati rayonları arasında mövcud olan Maskatar düzü oronimində indiyədək saxlanmışdır. Deməli.qəbiləsinə mənsub əhalidən ibarət olmuşdur. Çox qəribədir ki. Ziya Bünyadovun əsərində XVII əsrlərdə Azərbaycanda Hun tayfalarından olan Muğan adlı bir xanın adı çəkilir.

Bəziləri isə deyirlər ki. Qarabaşlar. H.maskut (maskat) və ləzgi dilindəki «ar» şəkilçisindən ibarət olub «Maskut düzü» mənasını daşıyır (53. üzümçülük. Muğanlı qəbiləsinə daxil olan tayfaların tam adları məlum deyildir.Kotov XVII əsrdə Muğan düzündə muğanların yaşadığını demişdir. ona Aləhmədli. Q. şəhərin əhalisi.Ağcabədi. 130). 153-155). hələ XII əsrdə Azərbaycan şairi Nizami Gəncəvi (1141-1209) özünün «Leyli və Məcnun» poemasında «Mənə Muğandan şərab gətirin» – yazmışdır. Sərxanlar və s.Qeybullayev Azərbaycanda Muğanlı oykonimlərinin çoxluq təşkil etdiyini və onların orta əsrlərdə Muğan düzündə yaşamış müxtəlif tayfaların toplusunun ümumiləşdirilmiş adını ifadə etməsini qeyd edir. nəsillər daxil olmuşdur (88. Məlumdur ki. Muğan çölündə Kür çayının sahilində uzaq keçmişdə Muğan adında bir şəhərin olmasını. bir sıra təkrarlanan eyni oykonimlər Adını daşıdığı məntəqənin keçmişdə mənsub olduğu şəxsin adının artırılması ilə bir-birindən fərqləndirilir.» Eyni zamanda. Qarabayramlı. Qubadlı rayonunun Zilanlı. 16). XIII əsrdə monqolların hücumu zamanı şəhər xarabazara çevrilmişdir(73. əkinçilik.Ə.Z. oranı müğlar və möbüdlər abad etmişlər. Iliç 86 . Muğancıq Mehrab –Muğancıq Müslüm (Şərur)(29.Şirvani Muğan toponimi haqqında iki fikir olmasını yazır: «Deyirlər ki. XIX əsrin ortalarında muğanlı tayfa birliyi geniş olmuş. bağçılıqla məşğul olduğunu qeyd etmişdir. Mollalar. Azərbaycan toponimiyasında bu model əsasında diferensiallaşdırılmış 6 yerdə təkrarlanan üç oykonim qrupa təsadüf edilir. Zəngilan rayonunun Gilətağ və Hacallı sovetliyində. Muğanlı . Qazax. 72). Əliyetməzli. Rus səyyahı I. oranı Muğan adlı bir adam bina etmişdir. o. Bərdə rayonunun Kələntərli. Zaqatala rayonlarında kənd soveti. Doğurdan da. XX əsrin əvvəllərində Muğanda 40-dan çox yarımköçəri tayfanın varlığı irəli sürülür.

rayonununda qəsəbə. 64). bu iki ölkə qarışdırılmamalıdır(15. Muğan şəhəri haqqında danışılır və bu şəhər haqqında deyilənlər indiki Muğan zonasının mərkəzində olmuş məskənə uyğun gəlir. Şamaxı rayonunun Mirəkənd sovetliyində kənd adıdır. Muğan Azərbaycanın qədim torpaqlarındandır. Əl-Məsudi xəbərdarlıq edir ki. N. O biri Muğan isə Xəzər dənizi sahilində olmuşdur. Göyçay çaylarının aşağı axarı boyuncadır.Sabirabad rayonunda kənd soveti və kənd adıdır. Hazırda Muğan öz ilkin mənasında böyük coğrafi zonanın. düzənliyin adını bildirir.M. Əl-Məsudi iki Muğan ölkəsi adını çəkmişdir. hələ çox-çox qədim zamanlarda omonim yer adı imiş. Biləsuvar rayonunun Arxangelovka kənd sovetliyində qəsəbə kimi mövcuddur. Göründüyü kimi. yəni Kür çayından şimalda Girdman. Muğan nəinki bizim dövrümüzdə. Təxminən 946-1000-ci illər arasında yaşamış məşhur ərəb coğrafiyaşünas səyyahı ƏlMüqəddəsi özünün «Əhsən-ətsim fi-mərifət əl-əqalim» (Iqlimlərin öyrənilməsi üçün ən yaxşı bölgü) əsərinin «Ər-Qihab iqlimi» bölməsində belə yazmışdır: «Muğan –iki çayla və gözəl 87 .Vəlixanova X əsr tarixçilərindən Əl-Məsudinin «Qızıl yuyulan yer və cəvahirat mədənləri» əsərinə verdiyi 22-ci şərhdə göstərir ki. Bu toponimlərin hamısı respublikamızın qədim yer adlarından olan Muğanla əlaqədardır.Şərur Rayonunun Qarxun kənd sovetliyində kəndlərdir. Muğancıq Mehrab və Muğancıq Müslüm . Bundan başqa həmin toponim Muğan və Muğancıq şəklində mürəkkəb toponimlərin tərkibində də işlənir. Muğan Gəncəli . Ərəb coğrafişünaslarının və səyyahlarının əsərlərində Muğan düzü haqqında yox. Bunlardan biri Muğaniya -müəllifin dediyi kimi Qəbələ ilə həmsərhəddir. Həmin yer adı etnotoponim kimi Muğan şəklində Əlibayramlı şəhər sovetliyində şəhər tipli qəsəbə.

XII əsr ərəb coğrafiyaşünas səyyah alimi Əbu –Həmid ƏlƏndəlusi Əl-Qərnati (1080-1170) də indiki Muğan düzü haqqında məlumat vermişdir. Onlar çox sərvətli və hörmətcildir. Burada türkmənlərin mənzilləri vardır. Bu (şəhərlər) islam ölkələrində ər-Qihab üçün fəxrdir. Əhalisi isə ilan və gürzələrin çoxluğundan buradan qaçmışdı.» Həmin əsərdə müəllifin digər Muğan haqqında da qeydləri var: «Sərhəd kənarındadır. Indi isə əhalisi azalmışdır. Bura isti ölkədir. Muğan toponimi şəhər adı. Tamamilə mümkün ki. Qazax. sonralar isə vilayət adı kimi də işlənmişdir. otlaqları çoxdur. Azərbaycanın başqa yerləri isə bura nisbətən soyuq olur.bağlarla əhatə olunmuş şəhərdir. kənarları (əkilib) becərilmişdir: buradan 2 çay axır. Əbu-Həmid Əl-Əndəlusi deyir: -Mən (həmin yerdə böyük bir qala gördüm. Ağdam. Burada (əvvəllər) əhali çox idi. Hazırda o. 88 . (Əl-Əndəlusi) dedi: Mən oradan (ilanlar olan yerdənmi?) keçdikdə. Hal-hazırda burada tatarlar qışlayırlar və yerli türkmənlər isə buranı tərk etmişlər. Qəbələ ilə həmsərhəd olan. Lakin hər iki Muğan poleotoponimi eyni sözlə əlaqədardır. Bu şəhər yol üstündədir. (Muğan) şəhəri gözəldir. Şamaxı. (adamların) sifəti ləl və mərcan kimidir. (şəhər) meydanında bağlar vardır. həmçinin. Bura Ərdəbil və Gilan arasındadır. yalnız düzənlik adı kimi işlədilir. O da Təbriz kimi (başdan-başa) bağdır. Onun çoxlu dustaqları vardır. yəni Kür çayından şimalda. Buradan Bərdəyə 8 (günlük yol) var. Zaqatala. Martuni rayonlarındakı Muğan kənd adları həmin paleotoponimlə bağlı olaraq yaranmışdır. Muğan geniş vilayətdir. Girdman və Göyçay çaylarının aşağı axarı boyunca yerləşən vilayətin adı olan Muğan isə bir toponim kimi aradan çıxmışdır. Qubadlı. Onun kəndləri və çəmənlikləri Azərbaycanda – Ərdəbildən Təbrizə gedən yolun sağındadır. Bu (yerlərin) hündürlükləri hədsiz. bir igid (adam) gördüm və ondan qorxdum» Tarixi mənbələrdən göründüyü kimi.

Sonrakı tarixi dövrlərdə bu tayfa Maq və Mağ adı altında tanınmışdır.A. V əsr) Midiya dövlətinin 6 tayfanın birləşməsi əsasında yarandığını və onlardan birinin maq adlandığını qeyd etmişdir. Muğların müəyyən ovsunları musiqi ilə müşaiyət etmələri çox ehtimal ki. onun gündəlik icarə haqqı 1000 dirhəmə çatır. Son illərdə bu etnonimin qədim türk dilləri əsasında izah olunması təşəbbüsü olmuşdur. Qeyd edək ki. Muğan toponiminin mənşəyini bu şəkildə aydınlaşdırmağa X əsr ərəb coğrafişünası və səyyahı Əbu-Dulafın aşağıdakı qeydləri də imkan verir: Sonra Muğanadək dağlarla Azərbaycana qayıtdım. Muğan toponimini indi mənası məlum olmayan başqa sözlə də bağlamaq olar (112). Maq etnoniminin etimologiyası indiyədək tam aydınlaşdırılmamışdır. Mən böyük Təbəristan dənizinin (Xəzər dənizinin –A. Məhz Maq və Muğ tayfasının ovsunçuluqla məşğul olması bir sıra xalqlarda qədim ibtidai icma dinlərindən biri olmuş ovsunçuluğun «maqiya» adı ilə adlandırılmasına səbəb olmuşdur.əv. alim qeyd edir ki. toyxana) muğam (mahnı).Nikonov həmin yer adını atəşpərəst mənalı muq sözü ilə əlaqələndirib göstərir ki.Muğan toponiminin mənşəyi barədə müxtəlif mülahizələr söylənmişdir. bu etnonim Iran dilləri Vasitəsilə izah olunmuşdur.A) sahili ilə Şirvan vilayətinə daxil olan Bakuya adlanan yerə çatanacan 80 fərsəx ağacların altı ilə getdim. (mahnı) müğənni sözlərinin yaranmasını şərtləndirmişdir. Burada neft mədəni gördüm. Görkəmli toponimist V. atəşpərəstlik dini bir zamanlar Azərbaycanda geniş yayıldığından belə izahat tamamilə mümkündür. dilimizdəki mağar (toy şənliyinin keçirildiyi yer. Daha dəqiqi. Muğanın sinəsində hələ də atəşli çıraqlar yanır (12. Özbəkistanın Cizak vilayətinin Qalaaral rayonunda da Muğon adlı kənd vardır. Midiyalıların ilana 89 . 48-52). Bununla belə. Məlum olduğuna görə qədim yunan tarixçisi Herodot (er. Bunun yanında gecə-gündüz zanbaq yağı kimi ağ neft axan başqa bir mədən də vardır.

muqa «ilan» və b. Lakin həmin mar tayfasının adı farsların Iran yaylasına gəlişindən (e.Əliyev öz əsərində bu tayfa haqqında ətraflı məlumat vermişdir. heç də maq sözünün türk mənşəli olmasını istisna etmir. Azərbaycanın şimal-qərb zonasında «moq». Bunu Quba rayonundakı Muğ dağının adı ilə Səngi Muğan (fars dilindəki sənq «daş» və muqan) adasının adı. muq» sözləri ilə başlayan bir sıra toponimlər aydın göstərir. Mük+an// Muğ+an. Maraqlıdır ki.H. «Muqi» etnonimi ilə heç bir əlaqəsi yoxdur. «Muğan» oykoniminin «Maş».sitaiş etmələri haqqındakı mülahizəyə görə maq sözü qədim türk dillərindəki bükə (m-b əvəzlənməsinə görə) «böyük ilan». Əlbəttə. Güman etmək olar ki. ə. 90 . bu. həmin etnonimdə fars dilindəki mar «ilan» sözü iştirak edə bilməzdi. Muğan düzündə mük/mik adlı tayfanın yaşayıb-yaşamadığı dəqiq məlum deyil. hələ qədimdə muğ adını daşıyanlar Azərbaycanı ərazisinə də keçmiş və burada məskunlamışlar. «Miki». Onlar farsların maqları mar -«ilan» kimi adlandırılmasını irəli sürdükdə unudurlar ki. Doğrudur Midiya ərazisində mar adlı qədim tayfanın yaşaması də məlumdur.Fazili həmin yer adının Iran dillərinə məxsus «mük» toponimi ilə bağlayırlar. deməli.Məmmədov onların bir fikrinə zidd çıxaraq yazırlar ki. IX-VIII əsrlər) əvvələ aid qədim mənbələrdə çəkilmişdir. I. K. Lakin tədqiqatçılar bu zaman müəyyən qədər diqqətsizliyə yol verirlər. Hələ qədim gürcü mənbələrində Albaniyanın şimal-qərb hissəsində Movakan adlı dövlətin adı qeyd olunmuşdur. Çünki qədim erməni dilindəki mar («midiyalı») sözü parfiya dilindəki mad («midiyalı») sözündəki «d» səsinin «r» səsinə çevrilməsi nəticəsidir. monqol dilində –moqoy «ilan».Əliyev və A.yakut dilində moqay «ilan». erməni mənbələrində midiyalıların mar adlandırılması ilə fars dilindəki mar «ilan» sözü arasında əlaqə tapmaq çətindir. R. ərəb coğrafişünasları həmin toponimi də bu Muğan kimi qeyd etmişlər (24. müqaisə edilmişdir.Yüzbaşov və N. 308-311).

75). Bərdə. Şamaxı. sonra Maq Ana adlanmış və zaman keçdikcə Maq Ana-Maq-Muğ Ana. Ağcəbədi. Ümumiyyətlə tədqiqatçıların fikirlərində iki başlıca ideya hökm sürür: a) həm adonim. Martuni Azərbaycan toponimlərinin Gürcüstan ərazisində geniş yayıldığına da rast gəlmək olur. Maq Muğ «qatı od» kimi həm də «yer-torpaq» 91 . Qazax. Məsələn.S. Ikinci ideya daha ağlabatandır. Muğan da Midiya kimi başlanğıcda Maqay. «Xəritələr dövrü» başlayanda isə həmin üç oymaq Böyük Midiya Kiçik Midiya və Muğan (Aymağan) kimi tanınmışdır. Muğanlı. bu As-Az-Azərbaycan maqlarıdır. Yor Muğanlı və s. nəhayət Muğan şəklini almışdır (35. Orta əsrlərdə Kür çayının sol sahilində Balakən-Şəki zonasıda mövcud olan Muğan adonimi və daha qədim tarixə malik olan Muğan oykonimi öz tərkibində Kaspi dənizi sahillərində yaşamış Muğ//Müq tayfasının adını yaşadır. həm də oykonim kimi işlənən iki «Muğan» toponimi eyni mənşəli deyildir. Zaqatala. «Muc»-«muc» – «mucçina»-od insan«Od ana»-dır. Kürdəmir. (24. A. «Muq»-dan. MaqanaMon yeri. Qubadlı. mat-mannas adları Şimali Azərbaycanda da çox geniş ərazidə müxtəlif fonetik dəyişikliklərlə iştirak etmişdir. Maday-Aymaq. Muğanlı bir neçə kəndin adıdır. b) həmin toponimlər eyni kökdən-muq //müq etnonimindən ibarətdir. Zəngilan. Muğana–Muğan. 357-361).Karayev Öbəkistanın Cizk vilayəti ərazisindəki Muğan oykonimini «muğlar» (atəşpərəstlər) kimi izah edir. Girəc Muğanlı. Nəhayət. Iliç(Şərur). Şamaxının qədim Asmaxi variantı diqqəti çəkir. Araşdırmamız göstərir ki.Qurbanov Azərbaycan dilində areal toponimlər cədvəlində Muğanlı toponiminin Azərbaycanda areallarını göstərmişdir: Ağdam. Kürmuğanı adlandığı yada salınır. Mənbələrdə Kür-Araz ovalığının həm də Kürmux.

Iranda isə Moq. Tədqiqatçıların bəzilərinin fikrinə görə. Türkmənistanda Muğanla bağlı cəmi iki toponim Muqal və Muqalbala olduğu halda. muğlar soyunun adı ilə bağlayırlar. Hazırda Azərbaycan ərazisində Muğan etnonimi ilə bağlı on üç oykonimin olması onların yayılma ərazisinin böyüklüyünü göstərir(72. Onun tarixi–coğrafi sərhəddi Arazın. 184-185). Azərbaycanda onların sayı 18-dir(8. Azərbaycanda Muğan adı altında həm şəhər. Tarixi ədəbiyyatda Muğan oykonimi oronimini hələ miladdan qabaq IV yüzillikdə yaşamış Heketay Miletli və V yüzillik müəllifi Herodotun qeyd etdiyi myuklar. Muğan tayfası hunların tərkib hissəsi olmuş. 92 .mənasında düşünülüb. Myuk-Muğ və Iran dillərində cəm göstəricisi «an» sonluğunun birləşməsindən Muğan toponimi və oronimi yaranmışdır. sonralarsa Kürün aşağı axınınadək davam edib. VIII-IX əsrlər xəritəsində Kürün şimalı. Alimlər göstərirlər ki. 272). Kürmeya-Kür muğanı Xəzər sahillərindən indiki Borçalı çökəkliyinədək uzanırmış. IV-V yüzilliklərdə Muğan –Mil düzlərində məskunlaşmışlar. monqul. Şirvanın aran hissəsi «Muqaniya «-muq ana kimi qeyd olunub (35. 86). bir qrup alimlər «muqocar» sözünün mənasını «zirvədə yerləşmiş uca uçurum» kimi. digərləri isə türk nəslindən olan «muğ» tayfasının adı ilə bağlayırlar. Həmin müəlliflər bu ərazidə myukların-muğların məskun olmalarını göstərirlər. moqol) sözü ilə də əlaqələndirirlər. Qərbi Sibirdə «muq» etnonimi ilə bağlı toponimlər vardır. Muğan ərazi kimi Madayın davamıdır. həm də böyük düz olmuşdur. «An» «yer» (üstündə olmaq) mənasında «ana» Sözünün baş komponentidir. Muq etnonimi əks etdirən coğrafi adlar onlarcadır. IX yüzillik ərəb müəllifi ibn-Xordadbeh Xəzər dənizi sahilində Dərbəndlə Ərdəbil arasında Muğan şəhərinin adını çəkir. «Muqoçar» sözünü monqol (türk dillərində monqol.

Dərbənd rayonunda Muqartı (qədim türk dillərində art «dağlıq ərazi» deməkdir). Indiki Muğan toponimi qədim fars mənbələrində 293-cü ildən çəkilir. Maqların Azərbaycanın iki hissəsində.61) adı ilə məlumdur. 57-61). 18-ci ildən sonra Türkiyə 93 . Onlar bunu əsas tuturlar ki. bunların da bir hissəsi ola bilsin ki. bəzi antik müəlliflərin Şimali Qafqazda midiyalılara qohum tayfaların yaşaması haqqındakı məlumatlar məhz maqlara aiddir (44. Quba rayonunun Qaley-Muq dağı. qaçqın düşmüşdür. Mukal çayı (149. Q. əhalisi işgəncə ilə qərət edilmiş. Çünki. Ehtimal ki. Maq dağı.Məşədiyev qeyd edir ki. Muğan-Mil zonasında V əsrdən bəri hunlar mövcud olmuşlar ki. muq yaxud Muğan adlanırdı. Moqestan və s) coğrafi ad vardır. Şəki rayonunun Göynük kəndində Mühlər məhəlləsi. toponimlər də vardır. IX əsr ərəb coğrafiyaçısı Məsudinin əsərində Muğan (1. Muğamlı (Muğanlı) Ermənistan ərazisindəki Azərbaycanlı kəndi olub Mxçyan (Imanşalı) sovetliyinə daxil idi. Muğan türk toponimidir. 118).Qrantovski və I. Azərbaycan SSR-də 13 kəndin adı Muqanlıdır.Əliyev Muğan toponiminin muqlara yox. 1918-ci ildə daşnak hökumətinin fitvası ilə kənd dağıdılmış. Moqandek. Iranda «moq» və «moğan» sözü ilə bağlı 25–dən artıq (Moqanen. Dağıstanda Muğam (Ulluçayın ağzında yer adı). 247). yerli əhali bu adı «muğan» kimi tələffüz edir(20. mik (mük) etnonimi ilə əlaqələndirmişlər. hətta Dərbənd bölgəsində yaşaması haqqında fikir söyləmək olar. Təbəri (IX əsr) və Yaqut Həməvi (XIII əsr) bu toponimi Mukan kimi yazmışlar. Bu kəndlərin adı Muqan Muğan etnoniminə –lı şəkilçisini artırmaqla əmələ gəlmişdir (53.H.Ümumiyyətlə. Moqriz. və Muq-Aran («kənd» sözü əlavə olunmaqla bu toponim indi «Məhərrəmkənd» formasındadır). Şimali Qafqazda Muğal –qaya.A. 179) və b. Mukal dağı.I. Lakin Yaqut Həməvi qeyd edir ki. Digər Muğan Kürdən şimalda Albaniyanın şimal qərbində gürcü mənbələrində Movakan. Bemmoqan. Siazmoqan. Lakin E.

Indi erməni kəndidir.və Irandan gəlmə erməni mühacirləri kəndə yiyələnmişdir. 94 .

muğ əsaslı etnotoponimlərin yayılma arealını aşağıdakı kimi ümumiləşdirmək olar: 1. 95 . 5. Ermənistan ərazisində 2 rayonda Qəmərli və Yeni Bəyazid rayonlarında 2 məntəqənin adı Muğanlıdır. Ermənistan (Yeni Bəyazid (Kamo) r-da Hacı Muğan Ağdam Ağdam Ağcəbədi Bərdə Qazax Qubadlı Zaqatala Zəngilan Zəngmian Kürdəmir Noroşen Naxçıvan Martuni Bağbanlar Şıxbabalı Muğanlı Kələntərli Muğanlı Zilanlı Muğanlı Hacıalılı Gilətac Karrar Şəhriyar Gürcüstan (Muğan) Türkmənistan Beləliklə. Şəki r.. Göynük k. Bem moqan. Slazmoqan. Azərbaycanda – 18 (məs. Mühlər məhəlləsi. Şimali Qafqazda Muğal-qaya.) Dağıstanda (Dərbənd.) 2. Moqandek. 6. Quba r. Mukal çayı və s. Mukal dağı. Bu qrupun nümayəndələri moqol və ya muğal adları altında daha çox Pakistanda və şimal-qərbi Hindistanda yaşayır(25. 57-61). Moqriz.Muğanlı toponiminin paralelləri. Qaley-Muq dağı və s. Türkmənistanda – Muqal və Muqalbala 3. Muqartı Muğam Ulluçayın ağzında yer adı: Muqartı (qədim türk dillərində «art» «dağlıq ərazi» deməkdir. Iranda (Moqanen. Moqestan və s.) 4. Bu ərazi Əfqan Bədəxşandan (Kukçi hovuzu başlayıb Fərqanə vadisinin şərqində qurtarır. Maq dağı. Tacikistanın dağlıq rayonları.

MUĞANLI-1728ci ildə Irəvan əyalətinin Xınzirək nahiyəsində kənd adı. Muğan əsaslı etnotoponimlərin yayılma arealının genişliyi yuxarıda muğanla bağlı verilmiş şərhdən aydın görünür.Mirzəyev müxtəlif elmi faktlara istinadla Çul sözünün qədim türk tayfasının adı olduğunu təsdiqləyir(55. 190-194).16. 57). MUĞANCIQ-Yelizavetopol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. MUĞANLU-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Dərələyəz nahiyəsində kənd adı. H. Çul əsaslı etnotoponimlər Çul türk tayfası olub müxtəlif ərazilərdə yaşamışdır. MUĞANCIQ. Q. MUĞANCIQ MIRZƏMÜSLÜM – Irəvan xanlığının Sərdarabad mahalında kənd adı və s.Ermənistan ərazisində Muğan qədim türk tayfasının adından yaranmış etnotoponimlər çoxdur: MUĞANLI-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Karbi nahiyəsində kənd adı. Prof. 96 . Mxçyan Yeni Bəyazid Bağbanlar Şıxbabalı Muğanlı Kələntərli Muğanlı Zilanlı Muğanlı Hacıalılı Gilətac Karrar Şəhriyar Martuni Ağdam Ağdam Ağcəbədi Bərdə Qazax Qubadlı Zaqatala Zəngilan Zəngilan Kürdəmir Naxçıvan Martuni Muğan Muqalbala Muğam Gürcüstan Türkmənistan Özbəkistan Iran Dağıstan Qərbi Sibir 2.Irəvan xanlığının Sərdarabad mahalında kənd adı. MUĞANLU-1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Ərmus nahiyəsində məzrə adı.Qeybullayev Çul tayfasının IV əsrin ortalarında Xəzər və Aral sahillərində yaşamasını qeyd etmişdir(89.

V.Bartolda görə Çol adlı oğuz soyu olmuşdur. bir hissəsi isə cənuba və qərbə köçmüşlər. V. Yəqin qərbə köçən çollər əvvəl Aralın yaxınlığında məskunlaşıblar. 37). K. O.T. indiki Dərbəndlə Quba arasında Çul şəhərinin olduğunu qeyd etmişlər. onlarla qaynayıb qarışmışlar. Çullar həm də Çor adlanmağa başlamışlar. V. M. Zəngəzur.V. Alim eyni zamanda Qarabağ ərazisində Şuşa.Trever S. Albaniyanın şimal qonşuluğunda «Sul» adlanın xalq tərəfindən tutulmuş Xəzər ölkəsinin adını çəkir. Lakin ƏtTəbəri Sulların/Çolların bu yerlərə gəlmə tarixini göstərmir. Samurun mənsəbinin cənubunda V yüzillikdə Çor/Çul 97 . maskutlar Xəzər dənizinin şimal-şərq sahilində. işlənir.Bartold ərəb mənbələrində rast gələn sul oykoniminin çul kimi oxunmasını düzgün sayır və bunu sad ərəb hərfinin ç səsi ilə əvəzlənməsinin nəticəsi sayır(79. V. burada yerləşmişlər. Qaryagin qəzalarında bir neçə Çullu toponiminin olmasını qanunauyğun hadisə kimi qiymətləndirir. Albaniyanın şimalına gəlməsi barəsində məlumat verir. 270). O yazırdı: «Oğuzların bir hissəsi Monqoliyada uyğurların hakimliyi altında qalmış. çol/çul tayfasının Azərbaycanda çullular kimi tanınması qənaətinə gəlir (39. Hələ orta əsr tədqiqatçıları Albaniyanın şimal-şərqində.Bartold çulların Qırğızıstanın indiki Alamedin kəndinin yerində Çul şəhərinin olduğunu göstərmişdir (79. Deməli Sul/Çol soylarının bu yerlərə gəlib məskunlaşmasına şübhə yeri qalmır.V.V. IV əsrin 50-ci illərində türkdilli çollər Aralın sahillərindən Xəzərin yaxınlığına və şərqi Xəzər ətrafı rayonlara köçmüş. 556). Ərəb müəllifi Ət-Təbəri ərazisi indiki Krasnovodsk rayonunda olan Çol dövləti sakinlərinin bir qisminin Azərbaycana.Ismayılov çul tayfasının ya maskutlar çarlığının ya da Şakaşenanın qalığı olduğunu güman edir.Bu etnonim toponimlərin tərkibində müxtəlif variantlarda Çola/Çul/Sul/Tsur/Çulobad/ Çoryurd/Çorman və s.Yeremyanın tərtib etdiyi xəritəyə istinad edərək göstərir ki.

Uq-un bir sıra türk dillərində. Çox güman ki. yay soyu ailəsi. 25. bu sözün semantikasını erməni dilinin materialı əsasında açmaq istəyir və onun mağara mənası ilə eyniləşdirir(151. qədim erməni dilində IX-X əsrlərə qədər «l» hərfi olmadığından «Çol» «Çoq» şəklində işlənmişdir. Musa Kalanqatlı qeyd edir ki. Çor isə erməni dilində dərə sözü mənasını verir.Radlovun qeyd etdiyi kimi. Əgər Çul etnoniminə türk dillərinin – lu şəkilçisini əlavə etsək Azərbaycanda rast gəlinən üç toponimin əsasında bu etnonimin durduğunu görərik. 125. Çulım sözündə Çul etnonimi və mənsubiyyət şəkilçisi -ım vardır.Seyidov çul etnonimini «çauq» sözü ilə bağlayır.V. 98 . «ailə». 327).Qeybullayevin fikrincə çul-qədim türk etnonimi Çulım adında qalmışdır və bu Tambov vilayətində XIX əsrdə yaşamış çulım tatarları ilə əlaqədardır. Inqilabdan əvvəl Qafqazda beş Çullu toponimi olmuşdur. «ça» bir çox türk dillərində «yay» deməkdir. V. bu etnonim bolqar tayfası çelmat adının əsasını da təşkil edir. Y.adlanan ərazidə yaşamışlar. Çul adı -çul toponimi xəzərlərin dövründə olmuşdur. 168. dövlət qurluşu ilə bağlı yaranmış Azərbaycan. Türk dillərində «ç». onu mifoloci təfəkkürlə əlaqələndirərək «ça» və «uq» komponentlərinə ayırır. erkən orta yüzillikdə erməni qaynaqlarındakı qala adı «Çauq» Azərbaycan mifoloci inamları ilə. o sıradan Qazax. Q. Altay dilində. O. 192). «y». Onun «ya». türk dili sözüdür. «s» səsləri əvəzlənir.Həməviyə görə «Sul» Xəzər ölkəsində şəhər Dərbəndə yaxın olan rayonlardan biridir.«yay-ox» digəri isə «ça»-yay. Deməli. Onda «çauq»-un iki anlamı olur: biri. Çul/Çol/Çullu/Çoq/Tsur/Sul/Corlu və digər variantlarda toponimlərin mənşəyi haqqında müxtəlif mülahizələr söylənilmişdir(86. M. «soy» mənaları da vardır. «sa» variantı da vardır.

Çul etnonimi və bu etnonim əsaslı etnotoponimlər haqqında Q. ərəbcədən olan əs-Sul dağ kəndinin adı çul etnonimi ilə ilə bağlıdır. «Sul darvazaları» «həmsərhəd Sul vilayəti kimi məfhumların işlədilməsi sul –çol soylarının bu yerdə olmalarına. Xaçmaz və Quba rayonlarının ərazisini əhatə edirdi.Əliyev yazır ki.Novoseltsevə görə çul oykonimi Pamir dillərindən olan yaqnoy dilinə aid olub dar dərə mənasındadır(129. Apşeronda Çullu təpəsi. Zərdabda Çallı Kəndi. Ərəb mənbələrində «Sul xalqı». I. 99 . A. Xudat. Bu xaqanlıq indiki Qusar. Çul sözünün arealı çox böyükdür. Çol/Çul öz mənşəyi etibarilə türk sözüdür və çuvaş dilində dərə. S.Q. 164).Yeremyanın bu mülahizəsi Q.T.Markvart bu toponimi Iran mənşəli hesab edir. «Çol» adında Strabonun qeyd etdiyi «il» etnonimi gizlənmişdir.I.P.Voroşil Çul barəsində bütün mülahizələr üzərində dayandıqdan sonra belə qənaətə gəlir ki.T.Yeremyan Çulun təkcə keçid. şəhər deyil. eyni zamanda xaqanlıq da olmasını göstərir. 62-64).Məşədiyev də geniş təhlil vermişdir (53. Çul o zaman Qafqaz Albaniyasının tərkibinə daxil olmuşdur. Çola şəhərinin adının onların gəlişi ilə bağlılığına əsaslı sübutdur. Ərəb mənbələrində də Çol sözünün müxtəlif mənalarına rast gəlinir. kəndi. Əl-Kufi qeyd edir ki. Çullu dağı. S.Voroşilin və S. 38-40). dərə. 39). Qubadlıda Çullu dərəsi adlı yerlər vardır(53. qaya mənasını verir və Çol toponimi öz adını məhz həmin sözdən – oronimdən götürmüşlər(46. «Sul keçidi».I.Əliyarovun Albaniya sərhədlərinin şimalında müstəqil Hun knyazlığı olması barəsindəki mülahizələri ilə həmahəng səslənir. Azərbaycanın Cəbrayıl rayonunda Çullu. Lak dilində çor sözü dar dərə mənasını verir. Q.

Laçın rayonlarında Çorman yaşayış məntəqələri. Əzizbəyov rayonu) olan Cul kəndi və onun tarixi haqqında ət-raflı məlumat vermişdir(57. fonetik. ÇULLUYelizavetpol quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı etnotoponimlərinin əsasında çul etnonimi durur. Özbəkistan. Bu da etnotoponimlərin həm Ermənistan ərazisi daxilində. Türkiyə. R. 73. Kəlbəcər. Yardımlıda–Çoryurd. Ermənistanda ÇORLU-Qukasyan rayonununda kənd adı. Ermənistan ərazsisində 2 yerdə: Qafan və Əzizbəyov rayonları ərazisində kənd adlarında bu etnonim qalmışdır. Türkmənistan ərazilərində Çol/Sul variantda areallarına rast gəlinir (57. ÇUL –Irəvan quberniyasının Şərur-Dərələyəz mahalında kənd adı. Iran. QutqaşendəCorlu. leksik-semantik və qrammatik xüsusiyyətlərinin ayrıca 100 .Eyvazova çul etnonimli etnotoponimin Əfqanıstanın Pərvan adlı mahalında olduğunu qeyd edir(25. H. 190-194. 175-179). III FƏSIL QƏRBI AZƏRBAYCANIN TÜRK MƏNŞƏLI ETNOTOPONIMLƏRININ STRUKTUR. Hər iki kəndin əhalisi XX əsrin əvvəllərində erməni-müsəlman davasında köçürülmüşdür. 190-194). Bu etnotoponimlər Ermənistanın müxtəlif yerlərindədir. LEKSIK-SEMANTIK VƏ QRAMMATIK XÜSUSIYYƏTLƏRI Qeyd etmək lazımdır ki. Qarabağ ərazisində keçmiş Şuşa Zəngəzur və Qaryagin qəzalarında.Mirzəyev Ermənistanda Dərələyəzdə (Paşalı. Irəvan xanlığının Talin mahalında kənd adı. 76). həm də ondan kənarda geniş arealda yayılan olduğunu göstərir. Gürcüstan. etnotoponimlərin struktur. FONETIK. Cəbrayılda-Çullu.Çola adının hələ təkcə Azərbaycanda 7-dən çox arealı Ağdamda Çulobad.

Etnosların 101 . Cələb. Dərə. 3. Arpa. Maqda.1. Yeşil. Gyabut. Mos. Çünki hər bir etnotoponimin əsasında etnosun adı durmalıdır. Hovit. Gomur.araşdırılması onların bu xüsusiyyətlərinin digər toponimlərlə müqaisəli təhlili üçün geniş material verir. Bahar. Hasik. Eyni zamanda. Məzrə. Zaq. Bunu nəzərə alaraq bu fəsildə tədqiqat müqaisəli şəkildə aparılacaqdır. Şəfəq. Moz. Mor. Quruluşca sadə etnotoponim olmayan toponimlər. Zeytə. Ibiş. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli toponimlər sırasında qurulşuca sadə olanlara aşağıdakı toponimləri aid etmək olar: Avuş. Quruluşca sadə etnotoponimlər. Ola bilsin ki. Manes. toponimlərin müvafiq xüsusiyyəti öyrəniləcək və nəticələrin müqaisə edilməsi yolu ilə oxşar və fərqli cəhətlər aydınlaşdırılacaqdır. Şahab. Polad. Tərp. Daha doğrusu etnotoponimlərlə yanaşı. Zeyvə. qeyd etmək lazımdır ki. Kotyak. Şəhriz. Urut. Pipis. Tolk. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlərin struktur tiplərə görə ümumi mənzərəsini araşdırmaq üçün onları sadə. Elar. Por. Zağa. Ermənistanın türk mənşəli etnotoponimilərinin struktur xüsusiyyətləri. Yuva. Eylas. Zar. Belə etnotoponimlər də sayca çox deyildir. Bu tipli toponimlər sayca böyük çoxluq təşkil etmir. Sos. Güney. onların müəyyən Qisminin ilkin formaları başqa şəkildə olmuşdur. Haxs. Cəngi. Bədəl. qurluşca sadə saydığımız bir çox toponimlərin tərkib ünsürlərini müəyyənləşdirmək çətindir. Əlbəttə qurluşca sadə etnotoponimlərin çox olmaması təbiidir. Gümüş. Doqquz (Doxquz). Göl. Moğes. Vedi. düzəltmə mürəkkəb və çoxkomponentli toponimlər şəklində qruplaşdırmaq məqsədəuyğundur. Muz. Zor. Qoytur. Zorba. Xot. Əyar və s.

Zod. etimoloci təhlil verilir.sayı isə dildəki sadə sözlərə nisbətən çox-çox azdır. Avdal etnotoponimi Ağ hün tayfası olan qədim Abdal tayfasının adıdır. Konkret olaraq etnosun adının hansı mənanı verməsini bir sıra hallarda aydınlaşdırmaq mümkün olmur. yaxud fakt əldə etmək çətindir. yəni etnotoponim olmayan toponimlərin əsasında isə bir çox hallarda dilin ümumişlək sözləri durur. Hər iki qrupda tərkib ünsürlərinin müəyyənləşdirilməsi ilə bağlı çətinliklərə rast gəlinir. Abnik etnotoponiminin əsasında isə aban tayfa adı durur. Burada b-v əvəzlənməsi özünü göstərir. Məlumdur ki. Çul. Belə ünsürləri müəyyənləşdirmə etnotoponimlərdə daha mürəkkəb səciyyə daşıyır. Ozan. Avar. Məsələn. Abar. Qaşqa. Çünki tayfanın adlandırılması zamanı nəyin əsas götürülməsi haqqında elmi məlumat. Ehtimal ki. etnotoponimlərin izahı zamanı bu etnotoponimlərin tərkibinə daxil olan tayfanın adının izahı əsas götürülür və onun mənasına görə şərh. Digər. Cul. Bu halda həm sait. Kəvər. Gümrü. Sisyan. Ilkin variantdakı sözdən a saiti düşmüşdür. Şəkilçi sözə kiçiltmə mənası da verə bilər. həm də samitlərdə əvəzlənmə aşkardır. belə etnotoponimlərdə fonetik dəyişmələr daha çox nəzərə çarpır. Koğ və s. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlər sırasında qurulşuca sadə olanlara aşağıdakıları aid etmək olar: Aban. Lakin bir sıra tayfa adlarının izahı zamanı müəyyən çətinliklər meydana çıxır. Yaxud Avşar etnotoponiminin adının əsasında əfşar tayfa adı durur. Bu zaman dildəki ümumişlək sözlərə oxşarlığa görə etimoloci təhlil aparmaq da qüsurlu olub səhv nəticəyə gətirib çıxara bilər. Uz. Etnotoponimin əsasında tayfa adının durması onun başqa söz əsasında şərhinə imkan vermir. Qeyd olunan sadə etnotoponimlərin tərkib hissələrinə parçalanması bir-çox hallarda çətinlik törədir. Bu cür yozumlar etnotoponimi 102 . burada əsas fərq mənanın aydınlığı ilə bağlıdır. Bununla yanaşı qeyd etmək lazımdır ki. Quruluşca sadə etnotoponimlərlə etnotoponim olmayan quruluşca sadə toponimlərin müqaisəsi göstərir ki. bu söz sonralar –ik şəkilçisi qəbul etmişdir.

istərsə də etnotoponim olmayan düzəltmə toponimlərin düzəlməsində oxşar ünsürlər iştirak edir. -lü sözdüzəldici şəkilçisi ilə qarışıq salınması bir sıra hallarda quruluşuna görə mürəkkəb toponimlərin düzəltmə toponimlər cərgəsinə daxil edilməsinə səbəb olmuşdur. Bu səpkidə aparılan araşdırma əsaslı fərqlər üzə çıxarmır. Bayramlı (etn). Bazmavan Balıxlı/Balıqlı (etn). Alçalı. mənsubiyyət şəkilçisi qəbul etmiş el sözünün (eli – el+i) –lı. Ağazor. Ilkin variant yəqin ki. Başnalı/Başnəli(etn). Abdallar(etn). Onu da qeyd etmək lazımdır ki. 157). Almalı. Çox güman ki. Azaklar(etn). Aynalı(etn). Bayatlar(etn). Baş kompenentinin daxil olduğu toponimlərin sırasında etnotoponimlər yoxdur. Barana. Basineli olmuşdur. Avadlar. Aşağıdakı misallarda oxşarlıq elementləri özünü aydın göstərir. Ümumilikdə götürüldükdə isə quruluşca sadə toponimlər daha çox oxşar səciyyəlidir. Istər düzəltmə etnotoponimlərin. Abdallar(etn). Lakin bu etnotoponimin əsasında əslində baş ünsürü durmur. Bazarcıq. Ayaslı/Ayazlı. Onlar kəndin adının peyrəlu tayfasının adından yaranması fikrini irəli sürürlər (21.başqa onomastik vahid kimi izah etməyə aparıb çıxarır. Aralıx. Altay dillərində birə kiçik çay anlamında işlənir. Quruluşca düzəltmə olan etnotoponimlər. Bu və Boznəli etnotoponimlərinin əslındə Basin tayfasının adı durur. Arpavar. Tədqiqatçılar haqlı olaraq bu kəndin adını kiçik çay anlamı ilə bağlamırlar. Quruluşca düzəltmə olan toponimlər sadəyə nisbətən çoxluq təşkil edir. Armudlu. Yuxarıda istisna hal kimi Başnalı/Başnəli etnotoponimi qeyd olunmuşdur. Baxçalar. -lər cəm şəkilçisinin artırılması ilə toponimlərin və etnotoponimlərin yaranmasında fərq nəzərə çarpmır. Ayrım(etn). Bu sözdə fonetik dəyişmə baş vermişdir. Başgərin. -li. Birəli etnotoponimi haqqında da eyni fikirləri irəli sürmək mümkündür. Acıbac. Baburlu (etn). bü toponimdə də el formantı vardır. 103 . Başkənd. Nümunələrdə etnotoponimlər mötərizədə ixtisarla (etn) qeyd olunmuşdur. -lu. -lar.

Imirli (etn). Məliklər. Zəhmət. Tülnəbi. Spitaq. Darğalı. Quşçu/Quşi/Quşcu etnotoponimdir. Musluqlu. Mehrablı. Şabadin. özünü doğrultmur. Şidli(etn). Çubuxlu. Çorlu(etn). Damcılı. Darabas. Kacaran(etn). Toxluca(etn). Muncuxlu. Şirvancıq(etn). Tamamlı. Təkərli(etn). Söyütlü. Qədirli (etn). Çarxec. Çubuxçu. Məcidli. Şorlu(etn). Murad təpə. Püşkək. Şahablı. Qazançı (etn). Bulaqlı. Daharlı. Qəzənfər. Qaranlıq. Uzunlar. Bitlicə. Kotigex. Şenataq. Kələli. Qovşut. Evli (etn). Daşlı. Məsimli. Şirazlı. Qəmərli (etn). Qalacıq. Debetaşen. Qapılı. Siçanlı(etn). zənnimizcə. Xalisə. Ləmbəli. Ketran. Boğutlu. Nubaraşen. Zolaxaç. Çiftəli. Paşalı. Onun quş sözü ilə heç bir bağlılığı yoxdur. Çıraxlı. Çiqdamlı. Erdapin. Çloxan. Şeyx Hacı. Mahmudlu (etn). Qaral. Dəmirçi. Evcilər (etn). Çanaxçı. Qaçağan türkmənşəli bir elin adıdır. Oğruca. Çotur. Kəngərli(etn). Toparlı. Qaçağan (etn). Şağalı. Dəvəli. Təkiyə. Təngirli. Muğumlu. Susuz. Yaycı (etn). Keçili. etnotoponimin izahı və müəyyən komponentlərə ayrılması məsələsi də aşkar deyildir. Maqmucuq. Çivinli. Yamanclı. Eyni zamanda. Qeyd olunan nöqteyi-nəzərdən məsələyə yanaşdıqda bu etnotoponimin quruluşca düzəltmə olması istisna edilə bilər. Buğdaşen Qamışqut. Çaxmaq. Kalara. Nərimanlı. Dəlləkli. Bu etnotoponimin qaç +ağan şəklində morfemlərə ayrılması. Qaltaxçı (etn). Çəmbərək. Sarvanlar (etn). Çizixlər. Yengicə. Inəkli Yaqublu. Mehriban. Iydəli (etn). Zəngilər (etn). Reyhanlı (etn). Kərpiçli. Pənah. Zöhrablı. Songurlu. Qalaça. Saçlı. Bağçılıq. Horadiz. Şıx104 . Dirəklər Dornı. Qanlı(etn). Etnotoponimin əsasında qədim türkmənşəli Kuşi tayfasının adı durur. Kaftarlı. Revazlı. Künən (Getaşen). Quşçu/Quşi (etn). Saybalı. Yekanlar. Mastara. Kotanlı. Yasovul. Dədəli. Nərziravan. Dostluq. Qovuşuq. Ilanlı (etn). Bu sözün quş+çu şəklində parçalanması da düzgün deyildir.Başqa nümunələri nəzərdən keçirək. Becazlı/Becazlu/ Becazin. Xancığaz. Samurlu (etn). Körpəli. Qonçalı. Dəlilər.

Qızılkilsə. Dərəkənd. dərə. Tərkibində ağa komponenti olanlar Avdalağalı. Kilisəkənd. çay. Misxana. Cinni. Ərzəkənd. Arazdöyən. Lələkənd. Ağkilsə. Həsənbəyli. Ortakilsə. Hamamlı. Bu toponimlərin tərkibinə daxil olan komponentə görə müəyyən qruplara bölünə bilər. daş. Xaçkilsə. Alakilsə. Təzəkənd. ağa. zor. Aynadzor. Güllücə. Əlibəyli. Gərgər(etn). Köçbəy. Dədəqışlaq. Gölkənd. kilsə. Sultanbəy. Tərkibində çay komponenti olanlar Arpaçay (qəsəbə). sarı. kənd. Balakənd. Tərkibində bəy komponenti olanlar. Yenikənd. Ağcaqışlaq. qaya. Öysüz. Gülüstan. Göykilsə. boz. Əlili. qara. Daşkənd. bulaq. Çaykənd. Avdıbəy. Tərkibində kilsə komponenti olanlar. Tecrabəy. baş. Qutniqışlaq. Göllü. Əfəndi. Qızılkənd. Quruluşca mürəkkəb olan etnotoponimlər. Tərkibində xan komponenti olanlar Adamxan. 105 . Cənnətli. Qarakilsə. Ən çox nəzərə çarpan komponentlər aşağıdakı sözləri əhatə edir: bəy. Həbibkənd. Əzizli. Günəşli. Tərkibində antroponim olanlar . Tərkibində dzor komponenti olanlar. Göran(etn). Zərkənd. Bəzirxana. Paşakənd. Cəbəçəli. vəng. Gülablı. Gözlü. Kərimkənd. qala. Babakişi. Allahverdi. Xozikənd. Ərəvus. Ördəkli. müxtəlif antroponimlər. tala və s. arx. Comərdli. Ələyəz. Ortakənd. təpə. Güdgüm. xana. Xaçkənd. Meşəkənd. Xeyirbəyli. Uluxanlı.lar. Güldüz. Həsənkəd. Gödəkli(etn). Tərkibində qışlaq komponenti olanlar. Məlikkənd. Imirxan. Göstərilən tipli mürəkkəb toponimlərə aid nümunələri nəzərdən keçirək. Cücəkənd. qışlaq. Keşişkənd. Tərkibində kənd komponenti olanlar Ağkənd. Tərkibində xana komponenti olanlar Astaxana. Ağkənd. xan. Düzkənd. Cır-cır. Oğurbəyli.

Kərkibaş. Cəlaloğlu. Qırxdəyirman. Abbasabad 106 . Tomartaş. Qarahəmzəli. Qurdqulaq. Gödəkbulaq. Tərkibində gül komponenti olanlar. Dəlikdaş. Daşqala. Qaranamaz.Tərkibində bulaq komponenti olanlar Ağbulaq. Çiçəkbulaq. Tərkibində qaya komponenti olanlar Qayabaşı. Qoşabulaq. Qurdqulu. Qaraburun. Dərəçiçək. Tərkibində qara komponenti olanlar Qaraboya. Qaraisa. Qaraqala. Tərkibində vəng komponenti olanlar Qoşavəng. Dərəgyuğ. Şirəqala. Qaraman. Kələkarx. Tərkibində baş komponenti olanlar. Şişqaya. Qaraməmməd. Qaradaş. Ovandərəsi. Tərkibində boz komponenti olanlar Bozdoğan. Tərkibində təpə komponenti olanlar Təpədibi. Qaraçanta. Tovuzqala. Qızılqoç. Korbulaq. Qurdbulaq. Sarıyaqub. Qarabulaq. Qızılvəng. Tərkibində daş komponenti olanlar Qızıldaş. Qaradağlı. Tərkibində dərə komponenti olanlar: Dərəköy. Tərkibində qurd komponenti olanlar. Güllübulaq. Sarıbaş. Gözəldərə. Tərkibində qala komponenti olanlar Ağqala. Qızılgül. Tərkibində tala komponenti olanlar. Bəhdaş. Soyuqbulaq. Tərkibində qoç komponenti olanlar. Təpədolaq Tərkibində oba komponenti olanlar . Qoturbulaq. Bozigeğ. Kəsikbaş. Sarıserçə. Qaraqula. Tərkibində abad komponenti olanlar. Kərimarx. Tərkibində arx komponenti olanlar Ağcaarx. Tərkibində oğlu komponenti olanlar Oxçuoğlu. Qaracoran. Torpaqqala. Tərkibində say olanlar : Qırxbulaq. Uzunoba. Qaraqaya. Uzuntala. Talıboğlu. Tərkibində sarı komponenti olanlar Sariyer.

Aşağıdakı mürəkkəb etnotoponimlər qeydə alınır: Abbasabad. Oğuztaş. Varmaziyar. Qarahacılı. Əlpinçay. Ağzıbir. Göykümbət. Yeniyol. Qazarapat. Qarahəmzəli. Quldərviş. Vəligec. 107 . Qarqanktəpə. Mantaşkəsən. Aysəsi. Əliqızıl. Qarapapax. Əliqırıq. Tovuzqala. Xaçaparax. Canəhməd. Dəliqardaş. Qaraçamux. Toxanşalı. Ocaqqulu. Tatluqışlaq. Bəriyabad. Digər komponentli mürəkkəb toponimlər. Qaraqoyunlu. Xınzirək. . Balaqaraqoyunlu. Bozdoğan. Şakabad. Dərbənd. Sultanabad. Satanaxaç. Qliçataq. Şorəli. Oxçuoğlu. Xınzırək. Əskinara. Sarıgeğ. Qurdqala. Gəzərbad. Çirmanis. Gürcüel. Korkeçilər. Dəymədağıl. Qaradəli.Mürəkkəb toponimlərin tərkibində başqa komponentlərə də rast gəlinir. Itqıran. Bayatdağı. Şirabad. Tovuzgönlü. Itqıran. Ilxıabi. Sirkətas. Quləli. Təkcəyurd. Tavusköklü. Gölçiqin. Camışcur. Xaçdur. Boğazkəsən. Qarğabazar. Əlikuçak. Həmin toponimlərə aid nümunələri ayrıca qruplar deyil. Kosaməmməd. Əlikuçək. Bəyzadə. Tayçarıx. Şəkikan. Qurumusulu. Körpüqulaş. Qazangöl. Arıxvəli. Basarkeçər. Yenigöy. Ağhəmzəli. Kolagirən. Göyərçinqala. Qarabağ. Xazarabert. Çiryuxla. Cəfərabad. Şavarut Hacılar. Ilançalan. Qızılörtən Indi isə Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli mürəkkəb etnotoponimləri araşdıraq və onların tərkib komponentlərin müəyyənləşdirək. Qasıməli. Cadqıran. Çivandərə. Qaraisa. Əmirxeyir. Xaçdaraq. ümumi bir qrupda birləşdiririk. Bəydili. Quqarçay. Ağzıqanlı. Donuzyeyən. Gölkənd. Səmadərviş. Svanverdi. Qulucan. Əlikəmərli. Kınıqkənd. Imanşalı. Danagirməz. Əlibəyli. Şirakqoç. Elləroyuğu. Sədibağdı. Irabad. Şirakqala. Qaradağlı. Subatan. Keşişverən. Kolagirən. Öküzdağ. Bəkyand. Kuylasar. Düzxarab. Pirmələk. Göyyoxuş. Çaybasar. Sərdarabad. Oğuzbatır. Şəişədil. Qursalı. Calaloğlu. Haçasu. Karvansara. Kərkibaş. Bayraməlikənd. Yelqovan. Vağarşabad.

Bayraməlikənd. Oğuzbatır Tərkibində daş komponenti olanlar. Şirakqala. Gölkənd. Bəydili. Tovuzqala. Quqarçay. Qarabağ Tərkibində qara komponenti olanlar. Şuraqel. Şirakqoç Digər komponentli mürəkkəb etnotoponimlər. Qarğabazar Tərkibində təpə komponenti olanlar. Qaraisa Tərkibində hacı komponenti olanlar. Oxçuoğlu. Kınıqkənd. Abbasabad. Qarqanktəpə Tərkibində dərə komponenti olanlar. Korkeçilər Tərkibində batır komponenti olanlar. Qeydə alınmış bu mürəkkəb etnotoponimləri komponentlərinə görə quruplaşdıraq. Əlpinçay Tərkibində qurd komponenti olanlar. Əlibəyli Tərkibində boz komponenti olanlar. Şorkənd Tərkibində bala komponenti olanlar. Qaradəli Tərkibində papaq komponenti olanlar. Şurakuz. 108 . Qaradağlı. Öküzdağ Tərkibində kənd komponenti olanlar. Şakabad. Oğuztaş Tərkibində dil komponenti olanlar. Kərkibaş Tərkibində oğlu komponenti olanlar. Qarahəmzəli. Bozdoğan Tərkibində göl komponenti olanlar. Irabad Tərkibində dağ komponenti olanlar. Tatluqışlaq Tərkibində qala komponenti olanlar. Balaqaraqoyunlu Tərkibində bəy komponenti olanlar. Qarahacılı Tərkibində bazar komponenti olanlar. Qarapapax Tərkibində antroponim olanlar. Şəmşədil Tərkibində qoç komponenti olanlar. Gəzərbad.Şorkənd. Bayatdağı. Qaraqoyunlu. Tərkibində abad komponenti olanlar. Qazangöl Tərkibində bağ komponenti olanlar. Qurdqala Tərkibində baş komponenti olanlar. Göyərçinqala Tərkibində keçi komponenti olanlar. Çivandərə Tərkibində çay komponenti olanlar. Calaloğlu Tərkibində qışlaq komponenti olanlar.

eli komponentinin əsasında el sözü durur. terminlərin yaranmasında dilin öz sözdüzəltmə vasitələri ilə yanaşı terminelementlərdən istifadə edilir. Mürəkkəb toponimlərin komponenti kimi çıxış edən kənd. qışlaq. Şorəli. Basarkeçər. Qasıməli. yoxdur. Digər dil vahidlərindən fərqli olaraq onomastikada onomastik vahidlərin yaranmasında müəyyən formantlardan istifadə olunması da özünü göstərir. Şorəli. qıraq. təpə. toponimlərin yaranmasında və düzəldilməsində ümumi bir proses əsasdır. Tovuzgönlü. Şurakuz Çiryuxla. xan. tərkib elementlərinə görə əsaslı fərqlər demək olar ki. Manntaşkəsən. əli. Itqıran. toponimlərin düzəlməsində iştirak edən dil vasitələri eynilik təşkil edir. Şəkikan. Əliqızıl. Əliqırıq. Şuraqel. Qursalı tipli etnotoponimlərin tərkibindəki alı. qurd. hacı. Çirmanis. bəy. Xazarabert. Xınzırək. Quruluşca çoxkomponentli olan etnotoponimlər. Əlikəmərli. Kolagirən. Boşneli. Əlikuçək. 109 . Qursalı Göründüyü kimi mürəkkəb etnotoponimlər tərkibinlərindəki komponentə görə müəyyən qruplara bölünürlər. Bu isə belə bir nəticə çıxarmağa imkan verir ki. Qasıməli. Linqvistik təhlildən aydın olur ki. kəmər və sair mürəkkəb etnotoponimlərdə də işlənir. Boznəli. dərə. Biz belə hesab edirik ki. Ağzıqanlı.Körpüqulaş. dağ. Bu da xüsusi leksika üçün ümumi bir cəhətdir. Məsələn. Bilavaistə etnotoponimlə bağlı olan əsaslı fərqli cəhət mürəkkəb etnotoponimlərdə komponentlərdən birinin etnosun adını bildirməsindən irəli gəlir. Gölçiqin. bu söz etnotopoformant kimi qəbul oluna bilər. Camışcur. Yuxarıda nəzərdən keçirilmiş mürəkkəb etnotoponimlərdə hələlik ayırmaq mümkün olan bir etnotopoformant nəzərə çarpır. qara. boz. sarı. Bu komponentlərin ümumiyyətlə mürəkkəb toponimlərin tərkibində rast gələn komponentlərlə müqaisəsi göstərir ki. Tavusköklü. Bu etnotopoformant el sözüdür. Qaraçamux. daş. Xınzirək.

Aşağı Ağcaqala. Böyük Gilanlar kəndi. 110 . Baş Abran. Aşağı Alçalı. Aşağı pürülü. Aşağı Ağbaş. kiçik. Yuxarı Kürdkənd. Kiçik Şəhriyar.Ermənistanın türk mənşəli toponimlərinin böyük bir hissəsi çoxkomponentli toponimlərdir. Aşağı Gözəldərə. Şübhə yoxdur ki. Böyük Keyti. Böyük Şəhriyar. Aşağı Qaranlıq. Kiçik Gilanlar. Aşağı Dvin. düzəltmə və mürəkkəb toponimə artırılması ilə düzəlmişdir. Kiçik Şiştəpə. Aşağı Quylasar. Aşağı Qarabağlar. Böyük məzrə. Böyük Şiştəpə. Böyük Kəpənək. Böyük Camışlı. yaxud yaşayış məntəqələrinin böyüyüb iki yerə bölünməsi ilə yaranmışdır. baş. böyük. Aşağı Pirtikən. Böyük Qaragün. Aşağı Axta. Yuxarı Necili. Əvvəlki fəsildə qeyd olunduğu kimi miqrasiyanın özü müxtəlif səbəblərdən irəli gəlir. aşağı. Göstərilən qaydada yaranmış Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli to-ponimlərə aid külli miqdarda nümunələr gətirmək mümkündür. Məsələn. Yuxarı Ağdan. Əsas səbəb əhalinin miqrasiyası ilə əlaqələndirilə bilər. Burada miqrasiya məsafəcə uzağa deyil. Yuxarı Ağcaqala. kiçik. Yuxarı Adyaman. yuxarı. Kiçik Şorlu Dəmirçi. Böyük Şöllü-Dəmirçi. Aşağı Türkmənli. Yuxarı Qanlıca. Daha qədim dövrə getdikcə miqrasiyanın əhalinin müəyyən ərazidə artmasının yeni yaşayış məskənlərinin yaranması ilə nəticələndiyi aydın hiss olunur. baş və bu qəbildən olan sözlərin artırılması ilə düzələn toponimlər kəndlərin. Aşağı Qarxun. Çoxkomponentli toponimlər tarixi inkişafın müəyyən mərhələsində müxtəlif səbəblərdən yaranmışdır. Aşağı Zağalı. Aşağı Aylanlı. yuxarı. Aşağı Qanlıca. Yuxarı Qaraqoymaz. Yuxarı Pirtikən. yaxın ərazilərə olmuşdur. Yuxarı Quylasar (Kuylasar). Böyük Arıxvəli. Aşağı Qaraqoymaz. Aşağı Necili. Yuxarı Ağbaş. Yuxarı Aylanlı. Kiçik Mirzə. Kiçik Kəpənək. Kolanlı Aralıx. Aşağı Adyaman. Kiçik Keti. komponentlərin bir qismi eyni qəbildən olub böyük. aşağı. Yeni Bəyazid. Bununla yanaşı qeyd etmək lazımdır ki. Kiçik Qarakilsə. Yuxarı Qarxun. Böyük Qarakilsə. qıraq sözlərinin sadə. Böyük Vedi. Kiçik Arıxvəli.

Molla Eyyublu. Hacı Xəlil və s. Hacı Nəzər.Tədqiqat quruluşca çoxkomponentli olan etnotoponimlər əsasında aparıldıqda da oxşar nəticələr alınır. Heydər bəy. 111 . molla komponentləri konkret fərdlərlə bağlı işlədilir. Etnotoponimlər isə fərdə deyil etnosa aiddir və daha ümumi məzmun kəsb edir. Bu da təbiidir. Molla Dursun. Hacı Muğan. Ermənistan ərazisində bir komponenti Molla və ya Hacı sözləri olan toponimlər də az deyildir. tərkibində yuxarıda qeyd olunmuş sözlərin işləndiyi toponimlərin qeydə alınması faktı ilə üzləşmişdik. fərqləndirilməsi üçün istifadə edilmişdir. Vəli Ağalı. Beləliklə. Təbii ki. Axund Bzovan. Daha doğrusu yuxarıdakı nümunələrdən qurluşca çoxkomponentli olan etnotoponimləri ayırsaq görərik ki. Nəcəfli binası. Kaha binası. Maraqlıdır ki. Hacı Qara. Molla Musa. etnotoponimlər və etnotoponim olmayan toponimlərdə bir fərq özünü göstərir. etnotoponimlər belə konkretləşmiş informasiya daşımır. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli toponimlərin bir hissəsi relyefin xüsusiyyətlərini özündə ifadə edir. Hacı Bayram. Çünki bütün hallarda söhbət yer adlarından gedir. Istiqamət. Məsələn. Hacı Qara. Alaçıq qaya. bu toponimlər ümumi mənzərədən kənara çıxmır. bu komponentlər etnotoponimlərin tərkibində işlənmir. Şorlu Mehmandar. kiçik komponentlərinin işlənməsinin şahidi oluruq. Boz yoxuş. Məsələn. Məsələn. Qızıl təpə. ölçü bildirən sözlər belə yer adlarının bir-birindən ayrılması. molla komponentləri olan toponimlər söz birləşməsi şəklindədir. Kişmiş bulaq və s. Etnotoponim olmayan toponimlərin müəyyən qismi konkret fərdlə bağlı informasiya əsasında da yarana bilirsə. Molla Bədəl. Türk Qarakilsəsi. Çünki hacı. Tərkibində Hacı komponenti olan toponimlər də müəyyən çəkiyə malikdir. Polad Ayrım. Mürəkkəb toponimləri təhlil edərkən. Molla Göyçə və s. Molla Bayazet. aşağı. Keçəl təpə. Qızıl Teymur. Tərkibində hacı. böyük. Yenə də yuxarı.

həmin toponimlərdə yaşayış məntəqəsini salan əsas şəxslərin adları toponimdə əksini tapmışdır. Bu tayfanın adı haqqında maraqlı fikirlər vardır. məruz qalma dil əlaqələrindən. Onomastik vahidlərin fonetik dəyişikliklərə uğraması daha çox müşahidə edilir. Dovşan qışlaq. Müəyyən fonetik dəyişmələrə uğrama. onu da qeyd etmək lazımdır ki. o cümlədən yer adlarında elə dəyişmələr baş verir ki. Qəbilə və tayfa adları əsasında yaranan etnotoponimlər. Konkret nümunələrə müraciət edək.2. Məzrə Şorsu kəndi. biri o birini təkzib edir. Hər şeydən əvvəl qeyd etməliyik ki. onları asanlıqla bərpa etmək mümkün olmur. Ulya Sarvanlar tipli toponimlərin yaranmasını isə müxtəlif səbəblərlə izah etmək mümkündür. Ikinci fəsildə Abas tayfasının adı əsasında yaranmış etnotoponimləri nəzərdən keçirdik. 112 . Quru Araz. Çox güman ki. Ermənistanın türk mənşəli etnotoponimilərinin fonetik xüsusiyyətləri. 3. Bununla yanaşı. Şamburd dərəsi. Bu cəhət müxtəlif səbəblərlə izahlanır. Illi Qarakilsə. onomastik vahidlərin böyük bir qismi tarixən qədim dövlərdən yarandığı üçün onlar dilin inkişafı nəticəsində müəyyən dəyişmələrə məruz qalırlar. xüsusən areal etnotoponimlərdə fonetik dəyişmələr aşkar hiss edilir. linqvistik arealdan və həmçinin nitq xüsusiyyətlərindən doğan qanunauyğun hadisələr sırasına daxildir. Ağalı tipli toponimlər daha çox şəxs adları ilə bağlıdır. Kolanlı aralıx. Bu zaman bəzi adların linqvistik təhlili ilə əlaqədar olan fikirlərin çoxu bir-birini tamamlamaq əvəzinə. onlar öz izlərini yaxşı saxlayırlar.Hüseynqulu. Yer adlarında fonetik dəyişmə ümumi leksik fonda nisbətən ləng baş versə də. onomastik vahidlərdə. Bu xüsusiyyət etnonim və etnotoponimlərdə özünü daha çox büruzə verir.

Zeydlis və coğRafiyaşünas I.Tatarıstanda Apas kəndi. Bu toponim isə tayfa adı ilə bağlıdır. peçeneqlərdə abas tayfası olmuşdur. Avaş (Şamaxı). Qarxun. Kazan xanlığında Aqaç-Aqan-Opaç kəndləri olmuşdur(102. Peçeneqlərdə Abas şəxs adı da işləkdir (141. Azərbaycanda aparılan son tədqiqatlar göstərir ki. Qeyd etdiyimiz kimi ərəb dilindən keçmiş Abbas antroponimi və onunla bağlı toponimlər də az deyildir.Qeybullayevin məlumatına görə I. aqaç-avn-apaç sırasındakı n fonemini izah etmək müəyyən çətinlik yaradır.P. həmin tayfa Qacarlarla birlikdə Monqol qoşunları ilə Orta Asiyadan Irana gəlmişlər. Q. Apaz kəndi vardır. Apaç kəndi. Boyat etnik anlayışlı adlar xarakterikdir. Belə fikir irəli sürür ki.Qan Abşeron sözünün «Ab-şoran» sözündən əmələ gəldiyini sübut etməyə səy göstərmişdir. Apastovo rayonu. Kəmər. Bizə elə gəlir ki. Avuş (Şərur). Onların bir hissəsi isə Teymurləng zamanında Azərbaycana köçürülmüşdür. Bunula yanaşı. Çünki bu komponentin özü qaraşar.Məmmədov Abşeron sözünün izahı ilə əlaqədar yazır: «…rus tarixçisi və etnoqrafı N. Qayı. Çünki bu komponentin özü qədim sözyaratma vasitəsidir. A. Avur (Yardımlı). Tədqiqatçıların diqqətini daha çox əfşar tayfası ilə bağlı Abşeron sözünün quruluşu cəlb edir. «Əfşarani» sözünün təhrif edilmiş formasıdır. Tarixi mənbələrə görə xəzərlərin avaz və ya abas tayfası. Avşar (Ağcabədi) yer adlarında saxlanmışdır.Petruşevski əfşar tayfa adını etnik cəhətdən təhlil edir. alışar sözlərində işləndiyi kimi onun 113 . 40). əfşar|afşar adında 2-ci heca təşkil edən şar komponentinin özü qədim sözyaratma Vasitəsidir. 284). Abşeron. Lakin bu fikrin heç bir elmi əsası yoxdur. Verilmiş nümunələrdə ç-z-s keçidləri aydın hiss olunur. Fonetik dəyişmələr baxımından türk mənşəli Əfşar. Kürdovşarı muğam adında da əfşar tayfası-nın izi mühafizə olunur. Əfşar tayfasının izi Abşeron. Şəki. Gəncə.

Peçeneq tayfa adı ilə bağlı etnotoponimlər Ermənistan ərazisində az deyildir. Iranda Bidcenabad. Əfşar /Afşar sözündə v(f) səsi keçidi qanunauyğun olduğu üçün həmin qanunauyğunluq eyni dərəcədə Avaş. Şimali Kafkazı əhatə edir. 35). ç-c. Şahbuz rayonunda Biçenek oykonimi vardır. Göründüyü kimi p-b. Asiaçor (asın dərəsi) toponimlərindəki as tayfalarının 114 . Rumıniyada Peçenyaqa və Biçeneq variantları vardır. Aza etnotoponimi (urartu) və nəhayət. Ukraynayda peçeneq Xarkov vilayətində və Ivanofrankovskda. Avur adlarının 1-ci komponentlərinə də şamil edilə bilər. 204-205) etnoniminə hələ qədim türk yazılarında az budun (az xalqı) şəklində rast gəlmək olur. altay. Bidcenavand toponimləri qeydə alınmışdır (96. q-k keçidləri özünü göstərir. urartu. Avuş. indiki Aza kəndi (Naxçıvanda). qaraqalpaq və sair türkdilli xalqların tərkibində tayfa. Aza//haza məntəqəsi (latın). Bu mənada Azərbaycan ərazisindəki avaş. Qədim erməni mənbələrində işlənən Asiaçpor (asların çökəkliyi). lakin daha qədim mənbələr (xett. latın. Osetiyanın müasir toponomik sistemində də bitsenqa toponimi vardır. 34-35). Belorusiyada Peçenecen toponimləri qeydə alınmışdır (96. qəbilə adı kimi işlənən as//az (130. Orta əsr mənbələrində türkdilli az tayfalarının adı Şimali Qafqazdan tutmuş Orta Asiya və Altaya qədər yayılmışdır.«sar» formasında anlautda işlənməsi Qusar. Bu adın arealı Gürcüstan. Bu mənada təsəvvür edilməlidir. Türkiyədə dörd Peçeneq adlı toponim. Bu tayfanın adında da fonetik dəyişmələr özünü göstərir. Amsar kimi toponimik vahidlərdə təsadüf edilir. avuş və avur yer adlarının mənşəyini də eyni kökdən hesab etməyə tam əsas vardır. Özbək. nəsil. erməni və s) az etnonimini Kiçik Asiyadan Azərbaycana qədər müşayiət edir. Bu mənbələrdə az sözü etnonim və etnotoponim kimi xatırlanır: Azzi ölkəsi (xett).

Indiyədək dilçiliyimizdə leksik və semantik yolla yeni sözlər yaranmasının sərhəddi dəqiq müəyyənləşdirilməmiş.y) ilə. 3. bu da həmin arxetipləri bərpa etməyə imkan vermir.-it formantları ilə işlənən kaspi.-aq. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlərdə fonetik dəyişmələr və fonetik hadisələrlə bağlı külli miqdarda başqa misallar da göstərmək mümkündür. leksik yolla söz yaratmanın mahiyyəti tam aydınlaşdırılmamışdır.gürcü abidəsində qəbilə başçılarının adı Baqatur şəklində verilən as tayfalarının Azərbaycanda. yəni səsartımı (h. Müxtəlif tarixi mənbələrdə xatırlanan bu etnonim as//os//aş//yaz//uz allomorfları ilə nəzəri cəlb edir. Orta Asiyada xeyli izi qalmışdır. Həmin allomorfları *as//az* arxetiplərindən törəmə hesab etmək olardı. Aştarak (Ermənistanda) toponimləri də həmin as etnonimini əks etdirir. Astara. Dildəki xüsusi adların böyük bir qismi appelyativlərin köməyi ilə yaranır. azar//azər. s-ş dəyişmələri və z*/s paralelliyi ilə göstərilən variantları izah etmək mümkündür.-ar. Bu hadisə özünü toponimiyada da geniş şəkildə 115 . Təbəri (VIII əsr) As-tarxan adını qeyd etmişdir. kazar//xəzər. kasit variantlarını izah etmək çətinlik törətmir. Ona görə də ilkin saiti larinqal a şəklində bərpa etmək lazım gəlir.3. Lakin tarixi mənbələrdə as//az etnoniminin kas//kaz//xaz tipli paralelləri də qeyd olunmuşdur ki. Şimali Qafqazda. Azar//Azər etnotoponimi sonralar baqan//bacan//becan//bayqan allomorfları ilə işlənən sözlə birlikdə Azərbaycan toponimini yaratmışdır (65. Ermənistanın türk mənşəli etnotoponimilərinin leksik-semantik xüsusiyyətləri. kasaq//kazax. a-o-u. Astarxan// Həştərxan. Artıq həmin yuvadan törəyən az//as və kaz//kas etnonimlərinin –pi. 113).

Təbii ki. Ümumi söz Xüsusi ad Abad Abad (k) Ağ+bənd Ağbənd (q) Ağ+bulaq Ağbulaq (p) Ağ+qaya Ağqay a Balıq-çı Balıqçı (q) Balıq-çı-lar Balıqçılar (q) Boz+binə Bozbinə (k) Qala+ça Qalaça (k) Qamış-lı Qamışlı (k) Qara+bağ-lar Qarabağlar (k) Başqa dillərdə olduğu kimi. Dilimizin onamastik leksikasında bu hadisə geniş yayılmışdır. Bu mühüm dil hadisəsi onomastik leksikadakı bütün xüsusi adlar qrupunu əhatə edir.göstərir. Bu cəhətdən onomastik vahidlərin aşağıdakı əmələgəlmə tiplərini göstərmək olar. Azərbaycan dilində də leksik yolla söz yaratma prosesi ən qədim derivatoloci hadisədir. müxtəlif nitq hissələrinə mənsub olan bir sıra ümumi sözlər substantivləşir və sırf xüsusi ad əmələ gətirir. xüsusi obyekt adlarını da ifadə edir. Bu prosesdə heç bir qrammatik vasitə olmadan sözlər dəyişir. Xüsusi adların bir qismi semantik üsulla konversiya yolu ilə yaranır. Apelyativlərin müəyyən qismi bu prosesdə fəal və məhsuldardır. dildəki bütün appelyativlər onomastik vahidlərin yaranmasında iştirak etmir. 116 . Məsələn. Ona görə də onomastik vahidlərin leksik xüsusiyyətlərini öyrənərkən bu məsələyə fikir verilməlidir. Belə ki. Onomastik vahidlərin semantik üsulla əmələ gəlməsində başlıca əlamət bu prosesdə bir nitq hissəsinə məxsus sözlərin başqa nitq hissəsinə keçməsi hadisəsidir. ümumilik bildirməklə yanaşı.

məğrurluq. xəbər formalarından olan bəzi sözlər substantivləşərək ismin sualına cavab verir. qorxmazlıq rəmzi olmuşdur. ağ-xaç-ağxaç.Qaba Ağac Atam adım deyirsən. Eyni sözləri Orxon-Yenisey abidələri haqqında da demək olar. Bununla o. zəifləyir. Hər biri özünəməxsus məna daşıyır. qurd əksər türkdilli xalqlarda güc. ağac heyvan kultu ilə bağlılığını göstərmişdir. «Basat Dəpəgözü öldürdigi boyı»nda Dəpəgöz// Təpəgöz Basatdan kimliyini soruşanda onun Anam adın sorar olsan. Hələ «Kitabi-Dədə Qorqud» dastanlarında bir sıra heyvan adlarının antroponimlərin tərkibində işlənməsinə aid çoxlu faktlar üzə çıxır.1) Sifətin ismə keçməsi əsasında: Bu prosesdə sifətlər substantivləşir və ismin suallarına cavab verir. Qurd protooğuzların ilkin soykökü sayıldığından bir növ totemlər totemi hesab olunur. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli toponimlər sırasında da tərkibində qurd sözü olanlar vardır: Qurdqulaq. keyfiyyət anlayışı olduğu kimi qalmır. 2) Felin ismə keçməsi əsasında: Faktlar göstərir ki. qara qoyun-qaraqoyunlu. Məs: Basar+keçər-Basarkeçər. Ümumiyyətlə. Dilimizin onomastik leksikasında sifət +isim modeli aşağıdakı şəkildə mövcuddur. «Aldədə» əfsanəsində Aldədənin oğlunun Qurd qayasında Bozqurddan süd əmməsi də buna işarədir. qüvvət. 117 . Qurdqulu və s.Qaqan Aslan cavabı heç də təsadüfü deyildir. o cümlədən də Azərbaycan onomastikası üçün yayılmış hadisələrdəndir. Göründüyü kimi sifət əsasında yaranmış toponimlərin mənasında həmin sifətlərin bildirdiyi əlamət. Bu hadisə ümumiyyətlə türk onomastikası. felin təsriflənməyən formalarından feli sifət və felin əmr. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli toponimlərin tərkibində heyvan adlarının müəyyən tezliklə işlənməsi müşahidə edilir. Hər bir adın da daşıdığı məna çox qədimlərə gedib çıxır. Ağ kənd–Ağkənd.

Prof. Burada leksik sistemin xüsusi onimlərinin toponim tərkibində yer alması özünü göstərir. qədimdə Vərsaqdağ formasında işlənmiş.ozan-aşıq sənətinin geniş yayılması və s. Vers dağının adı da qədim türk qəbiləsinin adı ilə. Bəlkə də bu. Var olsun Qarabağ. H. «Vers» Dərələyaz və Göyçənin sərhəddində yerləşən. Belə vahidlərin tapılıb aşkara çıxarılması mənbələrindən biri də aşıq poeziyası və digər yazılı mənbələrdir. bu kimi faktlarda da yuxarıdakı mülahizəni söyləməyə əsas verir ( bu dağ indi Vardenis adlandırılır). Versaq||Varsaq sözləri ilə bağlıdır. (Aşıq Ələsgər) Arpa çayı aşdı-daşdı Sel Saranı aldı qaçdı.Etnonimlər əsasında toponimlərin yaranması geniş yayılmış haldır. Qədimdə şamanların. eləcə də vərsaqların (//varsaqların)öz ayinlərini uca dağ başında keçirməsi.. Göyçə və Dərələyəz mahallarında tarix boyu vərsaq (//varsaq). Türk qəbilələrindən birinin adını daşıyan Arpa çayının bir qolu ilk mənbəyini Vers dağının ətəyindən alır. ayağa Qarqar. Bu ətrafda Versdən uca dağ yoxdur (3522 m.) Vers dağının Dərələyəzə baxan üzündə əvvəllər Qovuşq və Güldüz kəndlərinə məxsus Soğanlı yaylağı və burada Göytəpə.Mirzəyev Aşıq poeziyasında işlənən etnonimlərə ayrıca yazı həsr etmişdir. Müəllif leksik qatın tərkibində məhz etnonimlərlə bağlı olan vahidləri aşıq yaradıcılığı nümunələrindən toplaya bilmişdir (55). sonralar isə Versdağ||Versdağı formasına düşmüşdür. Ilk araşdırmalara əsasən belə bir mülahizə yürütmək olar ki.Mirzəyev göstərir ki. (Xalq mahnısı) 118 . ən uca dağdır. Qaçaqqayısı. Bərkdərə adlanan yerləri arasında türk tayfalarının birinci adını daşıyan «Xalaclar» yurdu adlı yer də vardır. əcəb səfadır Başa Xaçın axar. H.

Mulğaduz. Qaradolax. içində bazar… (Məlikballı Qurban) Göründüyü kimi–Qarqar. Cinli Yarımca. Alpavut. Padar və s. Mərcanlı. Alpavut. 119 . Çələblər. (Aşıq Ələsgər) Savab bilməz Təhlə . kimi tayfa və qəbilə adları aşıq poeziyasında və xalq şairlərinin əsərlərində çox yaxşı mühafizə olunub saxlanılmışdır. Muğanlı. Kəngərli. Kələntər. Qaradolax. Bərgüşad. Ağdam. Kari.3. Cəbəlli. Ərazi və kənd adlarında: …Göyçə qar əlindən zara gəlibdir. Ternavod. Padar. Hazır mayəhtacı. Baharlı. Muğan. Kələntər. Muğan həsrət çəkər a yağa qar. Əyricə. (Aşıq Ələsgər) Qanlıda qonaq qalanda Canıma sataşdı birə. Üçqovat. Əyricə. qar. Qaytax… (Məlikballı Qurban) Ədəb bilməz Sadıqbəyli. Güllücə. Kəngərli. Qaytax. Təhlə. Qaraman. Mərcanlı dəryab… (Məlikballı Qurban) Göftügusi nab.Qozlu. Dizax. Arpa.

Sultanlı. -lar. Üenkicə. 120 . Toponimlər hər şeydən əvvəl. Sarcalar. Ağcaqışlar. Bu ərazidəki toponimlərin böyük əksəriyyətində Azərbaycan dilinin morfoloci xüsusiyyətləri ifadəsini tapmışdır. Quşçulu. Yellicə. Yarpızlı.Cıvıxlı. Qafarlı. Dəlilər. Ağdamlar. Mollalı. Yaqublu. Irəvan qəzasında . Yamallı. Baharlı. Qaraqoyunlu. Toxluca. Marallıca. Oxçu. Güllücə. Qaraqoyunlu.-lik. -lük və bir sıra digər şəkilçilər Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli toponimlərin tərkibində geniş işlənir. Tərəkəmələr. Dəlləkli. Sarvanlar. Zəngəzur qəzasında Armudlu. Qəmərli. Ermənistanın türk mənşəli etnotoponimilərinin qrammatik xüsusiyyətləri. Zəngilər. Sarvanlar. Həsənli. Qaraqoyunlu. Məsələn Dilican qəzasında . Əhmədli. Şahverdilər. Çiləxanlı. Gilanlar. Məliklər və s. Sabunçu. Bağçacıq. Uğurbəyli. Uullu. Ermənistan ərazisində olmuş türk mənşəli etnotoponimlərin morfoloci xüsusiyyətləri. Gödəkli. Lazımlar. Haqqıxlı. Günlük. Azərbaycan dilinin məhsuldar şəkilçiləri olan –lı. Alaçıq və s. Küzəcik. Qoyunlu.Zoğalı. Əlirzalar. Qaliişlı. Hüseynbəyli. Qaralar. Məsimli..4.-lü. Qabaxlı. Becazlı. Kürdlər. Yapalaxlı.-lər. Yayçı. Hər iki qrupa mənsub toponimləri ayrı-ayrılıqda nəzərdən keçirək. Günəşli. Alçalı. nominat olduqlarına və müəyyən sözləri əhatə etdiklərinə görə onların tərkibində qrammatik əlamətlər də ifadəsini tapır.4. Bığlı. Kosalı. Əcili. Mahmudlu. Yeni Bəyazid qəzasında . Tərkibində qrammatik əlamətlər olan toponimləri yaranma üsuluna görə iki qrupa ayırmaq mümkündür: morfoloci yolla yarananlar.Başnalı. Tuqanlar. Reyhanlı. Muqamlı. Çənnətli. Almalıq. Həsənli. Sarıxanlı. Qaradağlı.3. Kotanlı. Alyanlı.. Nərimanlı. Kefli. lıq. 3. Kəlincə.-li. Aralıq. Çaxırlı. Çıqdaşlı. Çomartlı və s. Avdallar. Təkəli. Ələkçi və s. Ağaflı.-lu.. sintaktik yolla yarananlar. Abbaslar. Çanaxçı. -luq. Qarabaşlar.1. Armudlu. Əfsərli. Ozanlar. Dəmirçi və s. Kürdlər.

Bağçacıq. -lu. başqa mənada işlənir. -li. Heydərli.-li. Ilməzli. Vartanlı. Yaqublu.Molçanova bu şəkilçinin etnonimlərlə işlənərək etnotoponim yaratdığını göstərir (122. Əylənli. Günəşli. 131). S. Abəyli. V. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli toponimlərin morfoloci üsulla yaranmasında iştirak edən şəkilçilərin müəyyən hissəsini nəzərdən keçirək. Onları müasir dilin materialları əsasında izah etdikdə toponimin mənası ilə bağlı qüsurlu şərh meydana çıxır. tayfa. Haramlı. Aynalı. onlara mənsub mənası ifadə edən düzəltmə etnonimlər əmələ gətirir (29. Yaqublu. Seyidlər. Buna görə də toponimlərin morfoloci xüsusiyyətləri tədqiq edilərkən topoformantların köməyi ilə əmələ gələn toponimlərə xüsusi diqqət verilməlidir. Hacılar. Bayqaxlı.T. S. Bu doğrudan da düzgün mövqedir. Xırtlıq və s. 44). -lu. O. Dəmirçilər.Alçalı. Hamalı.Armudlu.. Türkmənli. Tədqiqatçılar bu şəkilçinin toponimlərin tərkibində işlənməsinə ikili münasibət bəsləyirlər. Güllücə. Azərbaycan dilində məhsuldar olan bu şəkilçi toponimlərin tərkibində də geniş işlənir. Bəzi tədqiqatçılar belə şəkilçiləri topoformantlar adlandırırlar. 101). -lu. Ayarlı. Xanlıq və s. Xocayarlı.Qubayeva isə bu şəkilçinin etnotoponimlərin tərkibində işlənməsinin qeyrimümkün olduğunu iddia edir (93. Qeyd etmək lazımdır ki.. Şorca. Iydəli. T. Ləmbəli. Mollazadə də bu fikirlə razılaşır (120. nəsil. Baldırqanlı. Qaraceyranlı. Çünki bir sıra şəkilçilər bilavasitə toponim tərkibində başqa məna kəsb edir. Qəmərli. Göycə. tirə başçılarının adlarına qoşularaq. -lı.Əhmədov yazır: -lı.M. şəkilçilərin müəyyən qismi onların müasir dildə çıxış etdikləri qrammatik mənada deyil. Bayatılar.Əliyev –lı. -lü şəkiçisi müxtəlif şəxs adlarına. Armudlu. Məsələn. LoruPəmbək qəzasında . Kötəkli. Eçmiədzin qəzası:. Şamlıq. 162). Qursalı.-lü şəkilçisinin köməyi ilə əmələ gələn toponimlər. -lü şəkilçisinin toponimiyada bir neçə funksiya –1) etnonimlərə qoşulduqda bu və ya digər 121 .-li. Güllücə və s. Kürəkənli.

Armudlu. Zəngi-lər.etnosun(xalqın. etnik qrupun. 204-205). Bu şəkilçilər yer. Revaz-lı. -lıq. Baxça-lar. Alma-lı. 201-203). Dəli-lər. V. Baran-a. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli toponimlərin tərkibində çox rast gəlinən bu şəkilçi qeyd edilmiş funksiyalarda çıxış edir. Hamam-lı. Ermənistan ərazisndə tərkibində bu şəkilçi olan çoxsaylı türk mənşəli toponimlər vardır. Onu da qeyd etmək lazımdır ki. Başna-lı Becaz-lı. Dirək-lər. yaxud onun yaşadığı yeri bildirən toponim yaratması və s. Boğut-lu. Şor-lu. Dostluq. Ayas-lı. tayfanın.Əliyev belə on funksiyanı sadalayır (32. -luq. Bu şəkilçi tayfa. -lər şəkilçisinin köməyi ilə əmələ gələn toponimlər. 2) antroponimlərə artırılaraq bu və ya digər şəxsə malik. Şid-li. Göz-lü. tirə adlarına. Balıx-lı. V. Şıx-lar. Abbaslar və s. bu şəkilçinin fonetik variantının işlənməsi ilə də üzləşmək olur: -ni Cin-ni. Babar-lu.-lük şəkilçiləri də Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli toponimlərin tərkibində məhsuldar işlənir. Ayna-lı. məkan mənalarında toponimlər yaradır. -luq. -lər şəkilçisinin altı funksiyasını göstərmişdir(32. nəsil. Mus-luq-lu. qəbilənin. -vanlar Sar-vanlar. Günəş-li. -var Arpa-var 122 . Ermənistan ərazisindəki toponimlərin tərkibində aşağıdakı şəkilçi və şəkilçi zəncirləri də müəyyən tezliklə işlənir. tirənin…) mənsub olduğu məkanı. -lər şəkilçisinin bir sıra şəxs adlarına qoşularaq müəyyən qrupun zümrənin həmin şəxsin törəmələri olduğunu bildirən düzəltmə etnonimlər yaratdığını qeyd edir (29. -lar. Zöhrab-lı. Göllü və s. T. Tuqanlar. antroponimlərə.Əhmədov –lar. 162). Söyütlü.Əliyev toponimlərə artırılan –lar. Məsələn. Məsələn. Məsələn. -ac Acıb-ac -van Bazma-van. luqlu. Bulaq-lı. -a Kalar-a. müxtəlif mənalı appelyativlərə artırılaraq toponimlər yaradır. funksiyaları yerinə yetirdiyini göstərir. -lik. Gödək-li. yaxud da həmin toponimin hansı etnosa məxsusluğunu bidirməsi. -lıq Qaran-lıq və s.

Qazan-çı. verilən nümunələr Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli toponimlərin morfoloci əlamətlərinin hamısını əhatə etmir. Oğru-ca. Çanax-çı. -zor Ağa-zor -i Ağud-i. -ək Çəmbər-ək. -çilər Dəmir-çilər. -cığaz Xan-cığaz. -ci-lər Ev-cilər.-qut Qamış-qut. -ı Dorn-ı. Qaltax-çı. Əlbəttə. -cu Quş-cu. -ut. -ğan Qaça-ğan -ək Püşk-ək. -şen Buğda-şen. -süz. -suz Su-suz. yuxarıda verilmiş şəkilçilərin bir qismi topoformantlara aid edilməli və ayrıca öyrənilməlidir. Gül-üstan. -umlu. -ca Toxlu-ca. -ıx Aral-ıx. Qovş-ut. 123 . -cıq Şirvan-cıq. -xan Çlo-xan. -şen Debeta-şen. Muğ-umlu. cı Yaycı. -cuq Maqmu-cuq. Bit-li-cə. -üstan. -li-cə. -uq Qovuş-uq. -çı. -an-lar Yek-anlar. -sə Xali-sə. -ur Çot-ur. Topoformantlarla yaranan toponimlər. Öy-süz. Bununla yanaşı qeyd etmək lazımdır ki. -çə-li Cəbə-çəli. -çi Dəmir-çi. -ca. -cıq Bazar-cıq.

sarışın tipli 124 . –an.Belə toponimlər də Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli toponimlərin müəyyən hissəsini təşkil edir.Bayramov şen formantının oba və kənd mənasını verir (18.Məmmədov şen sözünün qədim şümer dövründən mövcudluğunu və onun Azərbaycan dilində qaraşın. 79-80). 76).M.Axundov –van topoformantını Iran dillərinə aid edir(2..Melikaşviliyə istinadla yazır ki. -ən topoformantının –yan.Abdullayev həmin fikirlə razılaşır (74). -man.Voroşil bu topoformantın kənd mənasıda olmasını qeyd edir(85. Alban. yaşayış yeri. vana formalarının «yer. -ən topoformantı. 15). A. -van. Bu topoformant da çox işləkdir.Bayramov Q. kan. -han. -avan Nərzir-avan. Bayan. qan. I. Bizim fikrimizcə –avan topoformantının əsasında da van durur. Qafan. Abaran. S. I.Murzayevə istinadla vani. -xan variantları da az işlək deyildir. Bu topoformant daha çox etnotoponimlərin yaranmasında iştirak edir. 62). Qədim etnotoponim yaradan topoformantdır. ev. -an. Q. torpaq» mənalarını ifadə etməsini qeyd edir(18. məskən» mənasında olduğunu göstərir. A. şen topoformantı. -an.Əhmədov bu qrupa –ran formantını da daxil edərək onları fonetik çoxvariantlı şəkilçilər hesab edir(29. I. 25). -van topoformantı. Kacar-an. Bu formant daim mübahisələrə səbəb olur. T. Müəllif eyni zamanda E. Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi bir sıra tədqiqatçılar –van topoformantını –an topoformantının fonetik variantı hesab edirlər. Ket-ran. Kün-ən. Alpan. van qədim Urartu dilində ölkə mənasında işlənən ebani/ubani sözü əsasında formalaşmışdır. -zan. onun mənşəyi və mənası haqqında müxtəlif fikirlər mövcuddur. -an Gör-an. Əsgəran.A.M.Mollazadə –van topoformantının yalnız Iran mənşəli toponimlərin yaranmasında deyil. ğan. Hər iki müəllif topoformantın «ev. həmçinin gürcü coğrafi adlarının yaranmasında da iştirak etməsini qeyd edir (121. 160).

sözlərdə qalmasını qeyd edərək. mənaca rəngin açıqlığı ilə bağlılığını göstərir (51).Qumilyovun fikrinə görə bu tayfa orta asiya hunlarının tərkibinə girmişlər. bu kimi mənalarda işlənmişdir (57.Mirzəyev qeyd edir ki. H.Məşədiyev şərq qrup dialekt və şivələrində şenlik sözünün kənd mənasını bildirməsinə istinadla onun yaşayış yeri və məskənini ifadə etməsi fikrini ön plana çəkir (53. menü formalarında olmuş və abidə. L. Azərbaycanda Şada (Şahbuz rnu). göstərilən mənalarda sözlər qədim türk lüğətində əksini tapmışdır (100). O yazır: «Bu söz türk dillərinin qədim dövrlərində bengü. Y. Şidli kəndi Ağrı dağının yaxınlığında Vedi rayonunda. Qoduxvəng.Mirzəyev bu formantla bağlı geniş elmi-nəzəri təhlil aparmışdır.N. Q. Müəllif Ermənistan ərazisindəki Qaravəng. 208). Araz 125 . mengü. benigü. Azərbaycanda. 13). habelə qərbi Azərbaycanda yaşamış qədim türk tayfalarından biri də şadı//şada tayfası olmuşdur. Tədqiqatçılar bu toponimlərdə qədim şadı tayfasının adının əksini tapmasını göstərirlər.Buşuyevanın lüğətində də bu fikir təsdiqlənir (142). «Şadi» coğrafi adı ilə əlaqədar olaraq Fəxrəddin Əsədoğlunun «Şidli toponiminin etimologiyası» yazısı da maraqlıdır. daşdan yazılı abidə və s. Q.Qeybullayev etnotoponimlərin əsasında şato etnoniminin durduğunu qeyd edir (88. Həmin tayfanın adından yaranmış onomastik vahidlərdən biri də Şadııvəngdir. 38). vəng topoformantı. 210). Şadııvəng qədim alban abidəsi olub Dərələyəzdə Həsənkənd və Alxanpəyəsi kəndlərinin qabağındakı Təkədonduran dağının qərb tərəfində dağın başında yerləşir(57. Qərbi Azərbaycanın Ağrı bölgəsində oğuz ellərinin izini yaşadan yüzlərlə yer-yurd adlarından biri də Şidli toponimidir. H. benü. Doğrudan da. Şadılı (Beyləqan r-nu) Şotavar (Qax r-nu) toponimləri vardır. Qoşavəng və Günyevəng toponimlərinin tərkibinə daxil olan vəng formantının türk dillərinə məxsus söz olduğunu sübut etmişdir.

V. Azərbaycanlıların (türklərin) Ermənistandan tam qovulmasına qədər kənddə yalnız azərbaycanlılar yaşayırdı. mənsubluq.Bartolda istinad edərək yazır ki. Kənd 1988-ci ilə qədər türk sakinləri ilə bərabər öz adını da qoruyub saxlamışdır. O. F. Buradakı «i» səsinin düşməsini tələffüz ağırlığı ilə əlaqələndirir. Şidli kəndinin adı şato//şadılı etnoniminin adının azacıq fonetik dəyişikliyə uğramış variantıdır. «Şadılı» və «şato» sözlərinin kökü eynidir. sahiblik məzmunu verən topoformantıdır. VI-VII əsrlərdə Qərbi Türk xanlığına daxil olan tayfalardan biri də şato olmuşdur. Şadı tayfası haqqında daha geniş məlumat vermək olar. T. L. Vəng formantını erməni dilinə aid 126 . Şatırlı –kənd (Bərdə. şidli sözünün şidi və li komponentlərindən ibarət olmasını göstərir. Cəlilabad). Q.Əhmədov. Deməli. Şatır oba-kənd (Masallı). –li şəkilçisi isə aidlik. etnosa mənsubluğundan danışmaq olmaz.N. Bu məlumatın verilməsində əsas məqsəd vəng topoformantının türk dillərinə məxsus söz olmasını bir daha təsdiq etməkdir. Şatıhlı dağı (Cəlilabad). «Şadılı» şato tayfasına mənsub olan deməkdir.Qumilyova və V. Aydındır ki. XIX yüzillikdə Azərbaycanda şadılı tayfası yaşamışdır. tarixi abidənin tərkibində tayfanın adı vardırsa. onda bu abidənin hər hansı başqa bir millətə. Şatırovka-kənd (Salyan).Qeybullayev yazır ki. Tayfa öz adını yerləşdiyi səhranın adından götürmüşdür. Eyni zamanda Şadııvəng onomastik vahidinin tərkibindəki vəng komponentinin erməni dilinə mənsubluğu tamamilə özünü doğrultmur.Əsədoğlu «Şato-şadılı-şadlı» tayfasının adı ilə bağlı toponimlərin paralellərinə Şada-kənd (Şahbuz).çayından çəkilmiş Kaxonov kanalının sahilində yerləşir. Şadılı-kənd (Goranboy). Tarixin dərin qatlarından bugünümüzə boylanan və qədim şato tayfasının adını yaşadan Şidli oykonimi (kənd adı) ulu keçmişimizdən soraq verən coğrafi adlardandır. Şidli-kənd (Vedi) kimi coğrafi adlarda rast gəldiyini qeyd edir.

Ballı qaya. Ermənistan ərazisində olmuş türk mənşəli etnotoponimlərin sintaktik xüsusiyyətləri. Tut Pirqışlağı. H. Baba belli. Balta dərəsi. Bütün bunlar vəng formantı haqqında H. Qafan rayonu ərazisində: I növ təyini söz birləşməsi.4. II növ təyini söz birləşməsi . Bostan Tala.Ecanın çayı. Bu söz Azərbaycan toponimik layında da geniş areala malikdir.Dam Nov. Eyni zamanda qeyd etmək lazımdır ki. Icevan rayonu: II növ təyini söz birləşməsi – Alaçıq Qaya. Ada təpə. III növ təyini söz birləşməsi . 208). «ə» saitinin əvəzinə «a» saitinin işlənməsidir(57. Molla Uruzbəy binası.Ağ körpü. III növ təyini söz birləşmələri və feli sifət əsasında formalaşan türk mənşəli toponimlər göstərilmişdir. II. Kığı Qalası. I növ təyini söz birləşməsi:. Kavur bəmi. Taxta 127 . Gorus rayonu ərazisində: 1 növ təyini söz birləşməsi. vəng sözü Ermənistan ərazisindəki bir çox toponimlərin tərkibində işlənir.2.Mirzəyevin fikirlərini bir daha təsdiq edir. Qaraçimən.Baba Yaqublu. Ermənistan ərazisində olmuş türk mənşəli toponimlərin sintaktik xüsusiyyətləri də böyük elmi maraq kəsb edir.Əhmədovu tənqid edən prof. feli sifət: Bozdoğan. 3. Abbas dərəsi. Aşağıda müxtəlif rayonlar üzrə I. Qızıl qaya. Feli sifətə aid verilmiş nümunədəki çimən komponenti çəmən leksik vahidinin fonetik variantı da ola bilər. Qara torpaq.Mirzəyev haqlı olaraq yazır: «Ermənilər «vəng» sözünü vank formasında yazır və belə də tələffüz edirlər. Bunun başlıca səbəbi erməni dilində «ə» saitinin olmaması. Bəylərin mis zavodu. Bəzli Ağcakənd. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli toponimlərdəki topoformantlar və onların işlənmə dairəsi haqqında fikirləri daha da genişləndirmək mümkündür.etdiyinə görə T. Daş başı. II növ təyini söz birləşməsi –Qız qalası.Abbas dərəsi. Ağa tala.. Boz kaha. Krasneselo rayonu: I növ təyini söz birləşməsi – Ağca qala.

128 .. Qarın Burun. Molla Əhməd. Seyid Kotanlı. Aşağı Zağalı. Çopur Əli. III növ təyini söz birləşməsi -Bahar bəyin bağları.Əli qoruğu.Qara kilsə. Hacı baba.Yuxarı Gözəldərə. Quruyurd. Xəli kənd. Böyük Zeyvə. II növ təyini söz birləşməsi -Mancan yatağı. Loru-Pəmbək qəzası: I növ təyini söz birləşməsi – Aşağı Axtala. Yuxarı Körpülü. Çatal çınqıl.. Kiçik Talin. Donuz yatağı. Böyk Ayrım. Yelqovan. feli sifət-Aşağı Pirtikən. II növ təyini söz birləşməsi Ovçu Qalası.. Ağ kənd. Basarkeçər rayonu: I növ təyini söz birləşməsi .Aşağı Şeypurxan. Boz kənd. Xaraba Kotanlı.. Aşağı Qarxun. Kiçik Zeyvə. Cğin Təzəkənd. Əştərək rayonu: I növ təyini söz birləşməsi . Aşağı Şorca. Kəsik baş.Aşağı Kəhriz. Bğda təpə.Çoban görükməz. Quqark rayonu: I növ təyini söz birləşməsi. II növ təyini söz birləşməsi.Aşağı Toxt. Vəli Ağalı.Kiçik Armudlu. Kürd Əli. Qızıl Qışlaq. Yeğeqnadzor rayonu: I növ təyini söz birləşməsi. II növ təyini söz birləşməsi -Ilxı Qoruğu. Xaraba Kilsə. Qızıl Teymur. meşə dərəsi. Çadqıran... Axta rayonu: I növ təyini söz birləşməsi – Aşağı Ərlik. Çğin göl. Qızıl Şəfəq. Kiçik kənd. Noyemberyan rayonu: I növ təyini söz birləşməsi . Çik Ayrım. Köhnə Şəhablı. Böyük Məzrə. II növ təyini söz birləşməsiZeynalBulağı.Subatan. feli sifət. Sisyan rayonu: I növ təyini söz birləşməsi .Aşağı Alçalı. Yuxarı Ağkörpü. Dədəli körpü. Abaran rayonu: I növ təyini söz birləşməsi ..Ağ yol. Molla Dursun. Donuz damı. Qaraçörən. Hacı Qara. Taxta qaya. Qızıl vəng. Kamo rayonu: I növ təyini söz birləşməsi – Qul Əli. Yeni kənd. Artaşat rayonu: I növ təyini söz birləşməsi. Aşağı Gözəldərə. Zəngibasar rayonu: I növ təyini söz birləşməsi. feli sifət. II növ təyini söz birləşməsi .Böyük Ağa. Hacı Bayramlı:.Aşağı Gülüdüzü.pəyə.. Hoktemberyan rayonu: I növ təyini söz birləşməsi . Qızıl Xaraba.. I növ təyini söz birləşməsi Yuxarı Ağcaqala. Talin rayonu:. Hacı Muğan. Martunu: I növ təyini söz birləşməsi. Aşağı Ağ körpü. P. Hacı Mirzə.Kiçik Şəhriyar. Murad təpəsi. Yuxarı Ağbaş. Baş kənd. Kiçik Ayrım.Bayram Əli. Tərpiçala pəyələri. Böyük Vedi.

Qırxdəyirman. Kiçik Təpəgöy. 3. Böyük Gilanlar. Abaran. Kiçik Şiştəpə. Taya qaya. Xəli kənd.Ağ gilsə. Daş NovQafan. Qaraqala. Hacı Qara. Albas biçənəyi. Qızıldaş.Alaçıq Qaya –Icevan. Gğin Təzəkənd. Sifət+isim. Qarakilsə. Qəsul qışlağı. Kiçik Zeyvə. Say+isim. II növ təyini söz birləşməsi . Belə təhlil apardıqda aşağıdakı toponimlər qruplarını ayırmaq mümkündür: 1. I növ təyini söz birləşmələri: 1. Böyük Çobankərə. Aşağı Şorca. Qızıl qaya. Adamxan.Qırxbulaq. Məsələn. Qoturbulaq. Hacı Xəlil.Ağca qala. Abaran. Alakilsə. Hacı baba. Zeynal Ağaəli. Imirxan. Molla Əhməd. II növ təyini söz birləşməsi .Ada təpə. Çopur Əli-Axta.Icevan. Böyük Zeyvə. 129 . Xara Kilsə. Quldərviş. Mürəkkəb toponimlər onların tərkibindəki elementlərin aid olduğu nitq hissələrinə görə də qruplaşdırılıb təsnif edilə bilər. 4.. Köhnə Şəhablı. 2. Hacı Mirzə.Bülbülölən. Kavur bəmi-Gorus. Naçi Elməz. Əli dərəsi.Baqan tala . Yuxarı Ağbat-Artamat. Aşağı Zağalı-Basarkeçər. Qara torpaq. Molla Dursun.Bozdoğan. Buğda təpə və s. Sifət+feli sifət . Ağ körpü-Gorus. Yuxarı Ağcaqala-Talin. Ballı qayaGorus. 3. Aşağı Axta-Axta. Kiçik Kənd. Aşağı KəhrizArtamat. Yuxarı Gözəldərə. Göy Abbas. Ərəb xəncəri. Babakişi. Aşağı Ərlik-Vedi. Boz kaha-Gorus. Böyük Vedi. Xaraba Sarvanlar. Küd Əli. Böyük Məzrə. Göy Kümbət. Molla Musa. Qızıl Teymur. Amasiya rayonu: I növ təyini söz birləşməsi Böyük Təpəgöy. Yuxarı Çarbaq. Bayram Əli. Yavər kəndi. Aşağı QoxtAbovyan. 5. Aşağı Qarxun. Sultanbəy. Kiçik Talin-Talin. feli sifət. Alxan pəyəsi. Isim+isim Məsələn.Ağa tala. Yuxarı Qarxun. Çatal çınqıl. Taxta pəyə. Bəzli Ağcakənd-Gorus. Soyuqbulaq.Ağbaba qəzası I növ təyini söz birləşməsi . Qarın Brun. Qaradaş və s. Ağkilsə. 4. 2. Ələyəz mahalı. Seyid Kotanlı. Yeni kənd. Axta. Xaraba Kotanlı. Dəlikdaş və s. Qurbankahası. Cğin göl.Ağsu kəndi.Güney Vəng. Qaraqula.

Onların təhlili göstərir ki. Böyük Qarakilsə. Aşağı Necili.Məsələn. Allahverdi. Aşağı Qarxun. çoxkomponentli toponimləri də müəyyən qrammatik tiplərə ayırmaq mümkündür. Aşağı Ağcaqala. ikinci komponenti mürəkkəb isimlə ifadə olunanlar.Arazdöyən. Aşağı Pirtikən. Böyük Vedi. Aysəsi. Böyük Qaragün. birinci və ya ikinci komponentin sadə. ikinci komponenti isim olan toponimlər. Danagirməz. Qaranlıqdərə. Isim+fel. ikinci komponenti isim olan çoxkomponentli toponimlər. düzəltmə. Aşağı Qarabağlar. Basarkeçər Elləroyuğu və s. Ermənistanın türk mənşəli çoxkomponentli toponimləri arasında yuxarıda qeyd olunan qruplara aid kifayət qədər nümunələr tapmaq mümkündür: Aşağı Qarxun. Ovandərəsi. Ağcaarx. Aşağı Zağalı. Ağzıbir.5. Böyük Arıxvəli. birinci komponenti düzəltmə sifət. Kolanlı Aralıx. Aşağı Gözəldərə. Aşağı Qaranlıq. Toponimlərin komponentləri müxtəlif nitq hissələri ilə ifadə olunmağa görə müəyyən qruplara ayrımaq mümkündür Bu qruplar əsasən aşağıdakıları əhatə edir: Birinci komponenti isim ikinci komponenti fel olan çoxkomponentli toponimlər. Aşağı Qanlıca. Böyük 130 . Güllübulaq. Aşağı Türkmənli. Təpədibi. Aşağı Alçalı. Ağcaqışlaq. Isim+ feli sifət. Böyük Keyti. Aşağı Ağbaş. Qarahəmzəli. Aşağı pürülü. Qonaqgirən. Aşağı Dvin. birinci komponenti sadə. Baş Abran. Aşağı Axta. Qayabaşı. Qaradağlı. Yuxarı Ağdan Aşağı Aylanlı. Aşağı Quylasar. Aşağı Qaraqoymaz. 6. Bir sıra mürəkkəb toponimlərin tərkib elementləri şəkilçilər qəbul etməklə işlənir. Donuzyeyən.Əliqırx. 7. mürəkkəb olması baxımından da ayrıca təsnifat aparmaq olar. Çoxkomponentli toponimlərdə sintaktik üsulla toponim yaranmasının müəyyən xüsusiyyətləri özünü göstərir. birinci komponenti yer zərfliyi. Isim+say .Allahverdi.

Ulya Sarvanlar və s. Yuxarı Necili. Kiçik Arıxvəli. Yuxarı Adyaman. Hacı Muğan. Kolanlı aralıx. Kiçik Gilanlar. Yuxarı Qarxun. Böyük məzrə. Yuxarı Qanlıca. Yuxarı Ağbaş. Kaha binası. Molla Bayazet. Yuxarı Ağdan.Kəpənək. Kiçik Qarakilsə. Məzrə Şorsu kəndi. Hüseynqulu ağalı. Dovşan qışlaq. Böyük Şəhriyar. Şorlu Mehmandar. Bu fəsildə əldə olunmuş nəticələri aşağıdakı kimi ümumiləşdirmək olar. Kiçik Mirzə. Quru Araz. Molla Bədəl. Yuxarı Quylasar (Kuylasar). Hacı Xəlil. Yuxarı Ağcaqala. Böyük Şöllü-Dəmirçi. Molla Eyyublu. Kiçik Keti. Nəcəfli binası. Şamburd dərəsi. Kişmiş bulaq və s. Kiçik Şiştəpə. Yeni Bəyazid. Hacı Nəzər. Axund Bzovan. Qızıl Teymur. Boz yoxuş. Türk Qarakilsəsi. Qızıl təpə. Keçəl təpə. fonetik. Hacı Bayram. Illi Qarakilsə. Yuxarı Aylanlı. Yuxarı Pirtikən. Etnotoponimlərin struktur. Kiçik Şorlu Dəmirçi. Böyük Camışlı. Böyük Şiştəpə. Vəli Ağalı. leksik-semantik və qrammatik xüsusiyyətləri ümumiyyətlə toponimlərin struktur. Heydər bəy. leksik-semantik və qrammatik xüsusiyyətləri ilə oxşar olub kəskin fərqlərə malik deyildir. Molla Musa. Böyük Gilanlar kəndi. Yuxarı Qaraqoymaz. Alaçıq qaya. Polad Ayrım. Kiçik Şəhriyar. fonetik. Molla Göyçə. 131 . Kiçik Kəpənək. Yuxarı Kürdkənd.

onun təkcə müəyyən xalqın dil tarixini öyrənmək üçün deyil. Türk mənşəli toponimlərin uzun illər boyu dəyişdirilib erməni mənşəli adlarla əvəz edilməsi azərbaycanlıların min illər boyu bu ərazidə yaşamasını sübut edən faktları saxtalaşdırmaq məqsədini daşımışdır. Onomastik leksikanı.NƏTICƏ Ermənistan ərazisində türkdilli toponimlərin lüğətindən aydın olur ki. Azərbaycan və türk mənşəli toponimlərə münasibətdə Ermənistanda həmişə qərəzli mövqe tutulmuş. onun yayılma areallarını öyrənmək baxımından deyil. bu hadisələrin səbəb və köklərini araşdırmaq. Çünki bu prinsiplər hazırkı addan əvvəlki ada keçidi gerçəkləşdirməyin yeganə vasitələrindən biridir. həm də xalqın etnogenezini öyrənmək cəhətdən son dərəcə böyük əhəmiyyət kəsb edir. Həmin tayfalar Ermənistan ərazisindəki toponimlərdə adlarını qoruyub saxlamışlar. sübut və faktlar kimi dəyərləndirmək zəruridir. Deməli. Ermənistanda türk mənşəli toponimlərin dəyişdirilməsi prinsiplərinin dəqiqləşdirilməsi elmi əhəmiyət kəsb edir. həmin xalqın tarixən yaşadığı ərazini müəyyənləşdirmək. bu ərazidə baş vermiş ictimai-siyasi hadisələri. obyektiv gerçəkliyi həqiqəti üzə çıxarmaq üçün konkret tarixi material. türk mənşəli toponimlər kütləvi şəkildə dəyişdirilmiş. Bu tayfalar Ermənistan ərazisində eramızdan əvvəl məskunlaşmışlar. prosesləri qiymətləndirmək. dilin leksik sisteminin xüsusi qatını təşkil edən etnotoponimlər təkcə dilin inkişaf tarixini. xüsusən də etnotoponimləri dil tarixi ilə bağlı qiymətli mənbə hesab etməklə yanaşı. orada azərbaycanlıların etnogenezində müxtəlif qədim türk tayfaları iştirak etmişdir. azərbaycanlılar zorla bu ərazilərdən çıxarılmışlar. Ermənistanın türk mənşəli 132 .

Son dövrlərdə nəşr olunmuş elmi-tarixi əsərlərdə Ermənistan ərazisindəki türk onomastik vahidlərinin. Əhmədli) yaranmışdır. Məntiqi-linqvistik baxımdan onim adlandırılan etnosun dilinə aid söz kimi qəbul edilməlidir. Kənkərli. ölkəmizin. Ibtidai icma qurluşunda yaşamış adamlar lokal qruplar təşkil etmişlər və eyni zamanda belə qrupların təcrid olunmuş şəkildə yaşaması qeyri-mümkün olmuşdur. Etnotoponimlərin müəyyən qrupu xalqın təşəkkülündə hansı qəbilə. Azərbaycan xalqının mənşəyinə. Iki etononimli etnotoponimin tərkibindəki komponentləri şərti olaraq A və B ilə işarə edilmiş etnoslara aidliyə görə ayırmaq olar. tayfa və tirələrin iştirak etdiyini. Lokal qrupların adlandırılmasının iki yolu olmuşdur. Qeyd etməliyik ki. etnogenezinə dair daha dəqiq. bu prosesin özünün nə zaman baş verdiyini müəyənləşdirməyə imkan verir. o cümlədən Qərbi Azərbaycan ərazisinin müasir toponimiyasındakı 4600-dən çox olan coğrafi adın təxminən 70 faizi tayfa və ya tayfa başçıları adları ilə bağlı meydana gəlmişdir. Etnotoponim mürəkkəb olduğu 133 .onomastik vahidlərinin tədqiqinin ilkin vacib məsələsi bu adların toplanıb qruplaşdırılmasıdır. Lakin adlandırılan qrupa məxsus sözdən istifadə halını tamamilə kənara qoymaq düzgün deyildir. Bir sıra yer adları müxtəlif tayfa və tayfa birləşmələrinin adı ilə əlaqədar (Eymur. keçmiş tarixinə. əsasən toponimlərin qeydə alınması istiqamətində xeyli iş görülmüşdür. obyektiv fikirlərin irəli sürülməsində bu onimlər qrupu çox mühüm rol oynayır. Lokal qruplararası əlaqələr qrupların bir-birini adlandırmasına zəmin yaratmışdır. 2) lokal qrupa ad digər lokal qrup tərəfindən qoyulur. Etnonimlər xalqın ictimai-siyasi həyatı ilə bağlıdır və tarixin müxtəlif mərhələsində meydana gəlmişdir. 1) qrup özü-özünə ad verir. Əldə olan materiallar müəyyən toplu yaradır.

qanzak. Gəncə qəzasının etnotoponimlərinin formalaşmasında leq. Çünki bu cür onimlər müəyyən ərazidə məskunlaşmış qrupları bildirir. Belə tədqiqatda leksik vahidin semantik yükünün bilavasitə etnosa deyil. /tele/. Elmi ədəbiyyatda genonimlərin daha çox türk və monqol areallarında yayılması xüsusi qeyd olunur. son dövrlərdə bu sahəyə münasibət xeyli dəyişmişdir. onun bu və ya digər istinad nöqtəsindən. Oxşar məsələlər genonimlərlə bağlı araşdırmalar zamanı da üzə çıxır. kazan. bayan. ayrım. kazax. genotoponimlərin nomen regionale səciyyəsi daşıması faktı da bir daha təsdiqlənir. 3) Komponentlərin hər ikisi B-yə aiddir. şatı. koran və s. Azərbaycan dilçiliyində Ermənistan ərazisinin türk mənşəli toponimləri sovet dövründə geniş tədqiqat obyekti olmasa da. xaput /haput/. Araşdırmalar göstərir ki. yaxud motivləşdirmə əlamətindən fərqinə görə verilməsi yoxlanılmalıdır. 2) Komponentlərdən biri A-ya. eymur. genonimlər nəsil bildirən xüsusi adlardır. digəri B-yə aiddir. Bununla yanaşı. Məlumdur ki. Genatoponimlərdə əraziyə xas xüsusiyyət əksini tapdığına görə onların müəyyən sözlərə görə ilkin fərqləndirilməsinə imkan yaranır. düyərli. bucaq. mühüm rolu olmuşdur. kollü. xunus. Onimin leksik-semantik təhlili isə onun mənsubluq dairəsini və ya ətrafını aşkara çıxarmağa kömək göstərir. quşi. kanq. kəngərli. Alim 134 . Daha qədim sayılan etnotoponimlərin linqvistik təhlili zamanı lokal qruplara məxsus adların leksik-semantik xüsusiyyətlərinin müxtəlif aspektləri tədqiqat obyekti kimi nəzərə alınmalıdır. padar.zaman kompozitin tərkib elementlərinin aşağıdakı kimi paylanması mümkündür: 1) Komponentlərin hər ikisi A etnosuna aiddir. hun. lokal qrupun yaşadığı yerin xüsusiyyətlərinə. dəli. Lokal qruplara məxsus onimlərə regional nomenlər (Nomen Regionale) səviyyəsində də baxmaq olar.

yuxarı. Bununla yanaşı qeyd etmək lazımdır ki. kiçik. düzəltmə mürəkkəb və çoxkomponentli toponimlər şəklində qruplaşdırmaq məqsədəuyğundur. Etnotoponim və etnotoponim olmayan toponimlərin struktur tiplərə görə müqaisəli təhlili quruluşa görə fərqli cəhətlərin olmadığını təsdiq edir. Bütün fonetik dəyişmələr və fonetik hadisələr türk dillərinə aid fonetik normalarla səsləşir. aşağı. aşağı. Daha qədim dövrə getdikcə miqrasiyanın əhalinin müəyyən ərazidə artmasının yeni yaşayış məskənlərinin yaranması ilə nəticələndiyi aydın hiss olunur. böyük. Tədqiqat prosesində Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlərin onomastikonu qurulmuşdur. Quruluşca sadə olan toponimlər sayca böyük çoxluq təşkil etmir. yaxud yaşayış məntəqələrinin böyüyüb iki yerə bölünməsi ilə yaranmışdır. qeyd etmək lazımdır ki. baş və bu qəbildən olan sözlərinin artırılması ilə düzələn toponimlər kəndlərin. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlərdə fonetik dəyişmələr və fonetik hadisələr özünü göstərir. komponentlərin bir qismi eyni qəbildən olub böyük. Əsas səbəb əhalinin miqrasiyası ilə əlaqələndirilə bilər. həm də tədqiqi haqqında maraqlı əsərlər yazmışlar. kiçik. qıraq sözlərinin sadə. Şübhə yoxdur ki. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli toponimlərin struktur tiplərə görə ümumi mənzərəsini araşdırmaq üçün onları sadə. yuxarı.və tədqiqatçılar Ermənistan ərazisindəki toponimlərin həm toplanması. 135 . düzəltmə və mürəkkəb toponimə artırılması ilə düzəlmişdir. Eyni zamanda. qurluşca sadə saydığımız bir çox toponimlərin tərkib ünsürlərini müəyyənləşdirmək çətindir. baş. Burada miqrasiya məsafəcə uzağa deyil. Çoxkomponetli toponimlər tarixi inkişafın müəyyən mərhələsində müxtəlif səbəblərdən yaranmışdır. yaxın ərazilərə olmuşdur. Ermənistanın türk mənşəli toponimlərinin böyük bir hissəsi çoxkomponentli toponimlərdir.

-lu. leksik-semantik və qrammatik xüsusiyyətləri ilə oxşar olub kəskin fərqlərə malik deyildir.-li. fonetik. Həmin cəhət etnotoponimlərdə də özünü göstərir. 136 .-lik. Belə vahidlərin tapılıb aşkara çıxarılması mənbələrindən biri də aşıq poeziyası və digər yazılı mənbələrdir. leksik-semantik və qrammatik xüsusiyyətləri ümumiyyətlə toponimlərin struktur. fonetik. lar. Etnonimlər əsasında toponimlərin yaranması geniş yayılmış haldır. Burada leksik sistemin xüsusi onimlərinin toponim tərkibində yer alması özünü göstərir. Azərbaycan dilinin məhsuldar şəkilçiləri olan –lı. Ümumiləşdirmə aparılarsa. Indiki Ermənistan ərazisindəki etnotoponimlərdə Azərbaycan dilinin morfoloci xüsusiyyətləri ifadəsini tapmışdır. etnotoponimlərin struktur. demək olar ki.-lər.Onomastik vahidlərin semantik üsulla əmələ gəlməsində başlıca əlamət bu prosesdə bir nitq hissəsinə məxsus sözlərin başqa nitq hissəsinə keçməsi hadisəsidir. -lük və bir sıra digər şəkilçilər Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlərin tərkibində işlənir. lıq.-lü. -luq. Etnotoponimlərin tərkibində topoformantların işlənməsi də özünü göstərir.

Azərbaycan SSR inzibati ərazi bölgüsü. –Bakı: Azərbaycan ensiklopediyası. IX-XII əsr ərəb coğrafişünas-səyyahları Azərbaycan haqqında. Azərbaycan toponimləri. – Bakı: Elm.. (Tarixi xülasə və fonetika). Gülüstani-Irəm. 1974. – Bakı: Elm. Azərbaycan SSR-in qısa toponimlər lüğəti. 12.I.m. 1993. Ensiklopedik lüğət.. 1960 -267s. Torpağın köksündə tarixin izləri. 1984 137 .Bakı: Azərnəşr. – Bakı: Azərnəşr. Bakı: 1987 13. Azərbaycanın izahlı coğrafi adlar lüğəti. 5. 1970.Ə. Axundov A. – 195s. – Bakı: Elm. – Bakı: Azərnəşr.. -223s. 1983 -136s 3. Babazadə Ə. -288s. Ayrım dialekti.ISTIFADƏ EDILMIŞ ƏDƏBIYYAT Azərbaycan dilində 1. 1999. – Bakı: Azərnəşr.S. – Bakı: Gənclik. 11. 10. Abbasova M. Bəndəliyev N. Azərbaycan SSR inzibati ərazi bölgüsü. 1963 -262s. «Bayat» kəlməsi haqqında qeydlər. 19734 4. Azərbaycan tarixi sənədlər və nəşrlər üzrə. 1990 -381s. inv. – Bakı: Azərnəşr. RƏF arx. Az-f. Azərbaycan SSR inzibati ərazi bölgüsü. Məmmədov X. 2. -588s. 1979 -224s. Bakıxanov A.-38 Q-32/570. 9. 1968-218s. Böyük Qafqazın cənub-qərb hissəsinin toponimiyası. -Bakı.. P. Azərbaycanda məskən yerlərinin siyahısı. 1986 6. 8. 14. 7. RƏF.

– Bakı: BDU nəşri. Bayramov I. – 464s.. Eyvazova R.Bakı: ADPU nəşri. 1995. Ermənistanda Azərbaycan mənşəli toponimlərin izahlı lüğəti.. –Bakı: Maarif. 1998. . Azərbaycan onomastikası problemləri. – Bakı: Gənclik. Bünyadov Z. 1988. – 452s. Bayramov A. 1995. 20. 1983.113-114 24. -272s. . Əhmədova E.// Dil məsələlərinə dair tematik toplu. 19. Qədim Az||As etnonimi//Azərbaycan filologiyası məsələləri.A.S. – Bakı: Elm.S. – Bakı: Elm 1996. Ermənistan azərbaycanlılarının tarixi coğrafiyası.77-82 18. -244s. Bayramov I.Bakı. Türk uluslarının yer yaddaşı. 1994. Qeybullayev Q. –Bakı: 1986. – 317s. 1995. Cəlilov F. 1999. Pəmbək bölgələrinin yer-yurd adları (toponimləri).. Azərbaycan toponimikasının əsasları. Qərbi Azərbaycanın türk mənşəli toponimlərinin qrupları haqqında// Azərbaycan onomastikası problemləri. -250s. –Bakı: Oğuz eli. 138 .15. Azərbaycan etnonimlərinin leksik-semantik tədqiqi. Azərbaycan dilinin morfonologiyası. 2ci buraxılış Bakı: ADPU nəşri. Cəlilov F. 23.285s.. –Bakı: Elm. 25. 1997 22. NDA. .63-69 17.Bakı: Elm. –Bakı: Elm. Qərbi Azərbaycan toponimlərinin tərkibində işlənən söz və coğrafi terminlər. Əhmədov T. 21. Əhmədov B. . Budaqov B. 26. Şörəyel. 2000 – 106s. Budaqov B. Məmmədov H. 1997. Qədim Oğuz ellərinin Ağbaba. Indiki Ermənistanın toponimlərində qədim türk tayfalarının izləri. Irəvan əyalətinin icmal dəftəri. 28. Bayramov I. 27. S. 1991. Əfqanıstanda türk mənşəli toponimlər. Bakı. 16.

Qeybullayev Q. 1984. 30. Ismayılov M. . 126s. -S. -360s. 1983. Qarabağın etnik və siyasi tarixinə dair. – Bakı: Azərnəşr. – 248s. Sənin ulu baban. II buraxılış. Müasir Azərbaycan toponimiyasında tayfa adlarının izləri. Qarabağnamələr. -127s. Əzizov E. -261s. 41. –Bakı: Elm.I. – Bakı: Elm. 35. 33. –Bakı: Maarif. Qeybullaev Q. Əhmədov T. 32. 139 .S. BDU nəşri. Qasımov A. 2002. I cild. Azərbaycan toponimiyası. – Bakı: Elm. Bayat boyu. Azərbaycan tarixi. –Bakı: Gənclik. Hacıyev T.21-30 38. 1994. 39. 1992. «Kitabi-Dədə Qorqud» dastanları və tarixi dialektologiyanın bəzi məsələləri. . 1991. 1984. –Bakı: Azərnəşr. «bayat» sözü. Azərbaycan dili tarixi. -278s.478s. – 192s. Fərzəli Ə. El-obamızın adları. Əzizov E. – 140s. – Bakı: Azərnəşr.fəlsəfə. 1994.. Söz xəzinəsi. –Bakı: Qanun. 45. -208s. 1995. № 2. Azərbaycan toponimləri. 37. Əliyev V. 1992. 42. Dədə Qorqud yolu. – Bakı: ADPU nəşri. Dil və ədəbiyyat seriyası. – Bakı: Azərnəşr. 1999. Qeybullayev Q. -247s. Əliyeva R. 1990. -188s. Qədim türk-oğuz yurdu. Azərbaycan EA Xəbərləri /tarix. Qarabağnamələr. Hüseynzadə Ə. 47 34. 44. 302s 40. 1989. 1977. Ələkbərli Ə. 31. 1973. –Bakı: Yazıçı. Oçerklər və materiallar. II cild. hüquq seriyası/. –Bakı: Maarif. Qədim türklər və Ermənistan. bayatlılar//Azərbaycan filologiyası məsələləri. Ismayılov M. 36. 1995.S. –Bakı: Yazıçı.29. 1989.Ermənisatan. – Bakı: Sabah. Vəliyev K. .163-168 43. 136s.N. Azərbaycan türklərinin təşəkkülü tarixindən.

Mirzəyev H. Məmmədov A. Qumilyov L. 57. III buraxılış. 53. – Bakı: ADPU nəşri. .38-44 140 . 1987. – Bakı: Elm. Qədim türklər. –Bakı: ADPU nəşri. Azərbaycan dilinin onomalogiyası. Məmmədov N.-179s. 2001. 1941.Bakı: Maarif.3-6. Buraxılış 1-2. 2001. 1983.I. Azərbaycan yer adları. -148s. 55.S. Buraxılış 1-2. I buraxılış. – 640s. Şumer-türk paralelləri//Azərbaycan filologiyası məsələləri..S. Aşıq poeziyasında yaşayan adlarımız və tariximiz. –S. – Bakı: ADPU nəşri. Qukasyan V. Quliyev Ə. 56. 1993. Azərbaycan dilinin erkən tarixinə dair. Qabaxlı kəndi və onun onomastik vahidləri// Filologiya məsələlərinə dair tematik toplu. Zaqafqaziyanın Azərbaycan toponimləri. 1993. –Bakı: Gənclik..L. 1988 -536s..S. –Bakı: Elm. Dərələyəzdə Qoduxvəng kəndində olan onomastik vahidlər// Filologiya məsələlərinə dair tematik toplu. Mirzəyev H. 49. –Bakı: ADPU nəşri. Mahmud Kaşğarlı. 51. 54. Divani lüğət-it türk. Amağu kəndinin etnonimləri. Aşıq poeziyasında işlənən etnonimlərə dair//Azərbaycan onomastikası problemləri. 48. 1990. –Bakı: Azərnəşr. . Mirzəyev H. Bakı: Elm. 47. 4-23. Azərbaycan dilinin təşəkkül tarixinə dair qeydlər/Azərbaycan filologiyası məsələləri. Ayrımlar haqqında. 26-34. Mirzəyev H. – Bakı: ADPU nəşri.S. 2001. Azərbaycan filologiyası məsələləri. Mirzəyev H. – 352s. Buraxılış 1-2. Məşədiyev Q.35-36.Bakı: Elm.46. Qurbanov A. 58. -533s. 1983. 50. 1997. 52. ləqəbləri. – Ankara: Aleaddin Kiral Basımevi. hidronimləri və yer-yurd adları haqqında// Filologiya məsələlərinə dair tematik toplu (FMDTT). . 1991.

Bakı: Elm. Rüstəmli Ə. 1993. -Bakı. Azərbaycan SSR-in Şəki-Zaqatala zonasının toponimiyası. –Bakı: Elm..B. –S. Şecere-i Terakime.14-18 60. 61. -S. 1967. Orta əsr Azərbaycan tarixinə dair farsdilli sənədlər (XVI –XVIII əsrlər). 65. Qədim Oğuz yurdu Zəngəzurun türk mənşəli yer-yurd adları. – 216s. – 421s. 1987.13-15 72. Silinməz adlar.I. Mirzəyev M. -192s.S. Ələyəz kəndinin bəzi onomastik vahidləri haqqında// Filologiya məsələlərinə dair tematik toplu. . – Bakı: Maarif. –Bakı: Azərnəşr.B. Vəliyev M. Yusifov Y. Yusifov M. Müsəvi T. – Bakı: ADPU nəşri. 68. Yusifov Y.59. №10. 97s.. Azərbaycan dialektologiyasının əsasları. sağalmaz yaralar. «Gəncə» adı türk mənşəli etnonim kimi. 69. Nuriyev E. Mirzəyev H.Azərbaycanın qərb regionunun problemlərinə həsr olunmuş elmi-tədqiqat işlərinin yekunları. 1992. – Bakı: Maarif. Yer adları necə əmələ gəlmişdir//Elm və həyat. -257s.S. Kərimov S. 1983. 67. 1963. Toponimikanın əsasları.M. Oğuzlar. Rəhimoğlu H. Azərbaycan dilinin təşəkkül tarixinə dair qeydlər// Azərbaycan filologiyası məsələləri. –Bakı: Azərbaycan.Ş. /Baharlı/. -204s Rus dilində 141 . Azərbaycan. Voroşil Q. 1989. 66. -240s. Buraxılış 1-2. 1997. 1977. –Bakı: Elm. 1925. 63.. Şirəliyev M. 38-40 70. –Bakı: Maarif.K. Türklerinn soy kütügü (Hazırlayan: Müherrem Ergin/ Ebülqazi Bahadır Han). Doğma yurdu gəzə-gəzə. 1989. – Bakı: Elm. 64.262-265 71. –Bakı: Yazıçı. . 62. 1990. Sümər Faruq. 1998. -107s.H. –Istanbul. 2001.

Aliev K.V. Dannıe gtnotoponimii o rasselenii törkoəzıçnıx plemen v Azerbaydcane X1-XU v. 80. Istoriko-filoloqiçeskiy analiz nekotorıx toponimov severo-zapadnoy zonı Kavkazskoy 142 .//Gtniçeskaə onomastika. Redaküiə. 81.V.Bunətova.-Materialı dokladov P naüçnoy konferenüii. Bromley Ö. Toponimika i gtnonimika ob gtnoqeneze na territorii Azerbaydcanskoy SSR. K gtimoloqii qeoqrafiçeskix nazvaniy sodercahix formant van// Materialı tezisov Vsesoöznoy nauçnoy konferenüii po törkskim əzıkam. 1961. –s. S. 79. Veliev M. Razdelenie truda v pervobıtnom obhestve|| Trudı Instituta gtnoqrafii. 1969. Voroşil Q. -M.: Nauka.143-150 76. Naselenie Azerbaydcana-«Muzey gtnoqrafiçeskix sokrovih»//Azerbaydcanskiy nastolğnıy kalendarğ. Ataniəzov S. -128s.1 «Problemı pervobıtnoqo obhestva». 1981.2. Valixanov Ç. -M.216 83. -777s. -383s. Sobranie soçineniy . 1969.: Nauka. 1989.D. 78. Abbas-Kuli-Aqa Bakixanov.A. primeçaniə i ukazateli akad. 74. t. 1973.A. Baskakov N. – 283s. M.73. 31-33. – S. 1964.: Izd-vo Vostoçnoy literaturı. Abdullaev I.304s. 77. 1980. 1991. –Baku: Glm. –Baku: Izd-nie AQU. – Baku: Glm. Gtnos i gtnoqrafiə. çastğ I. -S. 1. Butinov N. Antiçnıe istoçniki po istorii AzerBaydcana.Q. Aqaev Q.Alma-Ata: Izd-nie AN. – Baku: Glm. T. – Aşqabat: Ilım.: Nauka. Aliev K.393-394 85. Z. kommentarii. Turkmenistanın qeoqrafik atlarının düşündirişli sözlüqi. – 321s. 82. –Baku: 1925. Qölistani-Iram.Ç. -M. Soçineniə. 84.204.M. Vvedenie v izuçenie törkskix əzıkov. 1986. -M. .: Vısşaə şkola.Q. -S. . – 680s.78 75. 1968. T.posvəhennoy izuçeniö toponimii Azerbaydcanskoy SSR. Bartolğd V.II.

Albanii//Materialı nauçnoy konferenüii, posvəhennoy izuçeniö toponimii Azerbaydcana.- Baku: Glm, 1973. S.73-82. 86. Voroşil Q., Aslanov V. Issledovanie po istorii azerbaydcanskoqo əzıka dopisğmennoqo perioda. –Baku: Glm, 1986. -168s 87. Qadciev N.Z. Törkoəzıçnıe arealı Kavkaza. -M.: Nauka, 1979. – 226 s. 88. Qeybullaev Q. Toponimiə Azerbaydcana. – Baku: Glm, 1986. – 192s. 89. Qeybullaev Q.A. K gtnoqenezu Azerbaydcanüev. –Baku: Glm, 1991. -549s. 90. Qeybullaev Q.A. O proisxocdenii nekotorıx gtnotoponimov Azerbaydcana. Dokladı AN Azerb SSR. Baku, 1978, №11. –S.69-71 91. Qeybullayev Q.A. O proisxocdenii nekotorıx gtnotoponimov Azerbaydcana//Gtnoqrafiçeskiy sbornik. IV vıp. Baku: Glm, 1981. S. 153-164. 92. Qordlevskiy V.A. Soçineniə .T.3. – M.: Izd-vo AN SSSR, 1962. -588s. 93. Qubaeva S.S. Odna iz osobennostey toponimii//Dialektı i toponimiə Povolcğə. Vıp., I. – Çeboksarı, 1972. - S.101109. 94. Qumilev L.N. Drevnie törki. – M.: Nauka, 1967. -266s. 95. Quseynzade A. Ob gtimoloqii toponima Kuba//Sovetskaə törkoloqiə, 1971, №3. – S.119-123 96. Quseynzade A. Oykonimı Zakavkazğə, vklöçaöhie gtnonim «biçenek»// Sovetskaə törkoloqiə, 1982, №5. -S. 34-38 97. Quseyn-Zade Ç.M. Törkskaə antroponimiə v srednevekovıx araboəzıçnıx pisğmennıx pamətnikax do XŞ veka: Dis. … kand. filol. nauk. -Baku, 1988. 98. Quseynov R.A. Siriyskie istoçniki XP-XŞ vv. ob Azerbaydcane. – Baku: Glm, 1960. 143

99. Dokumentı arxiva xivinskix xanov po istorii i gtnoqrafii karakalpakov. - M.: Nauka, 1967. – 539s. 100. Drevnetörksiy slovarğ. –Leninqrad: Nauka, 1969. -676s. 101. Dron I.V. Nazvaniə qaqauzskix sel Moldavskoy SSR// Sovetskaə törkoloqiə , 1982, №4. -S.41-51 102. Zuev Ö.A. Iz drevnetörkskoy gtnonimiki po kitayskim istoçnikai// Trudı instituta istorii i arxeoloqii pri AN Kazaxskoy SSR. T.15. – Alma-Ata: Nauka, 1962. - S.280287 103. Istoriçeskaə onomastika. - M.: Nauka, 1977. -308s. 104. Kaqramanov Dc.V. Opisanie arxeoqrafiçeskix dokumentov. - Baku: Glm, 1969. -101s. 105. Kapanüən Qr. Xayasa-kolıbelğ armən. –Erevan: AN Arm.SSR, 1947. -291s. 106. K voprosu o plemenax Kavkazskoy Albanii//Issledovaniə po istorii kulğturı narodov Vostoka. -M.-L.: Izd-vo AN, 1960. -S.12-19. 107. Kenesbaev S.K., Dcanuzakov T.D. O leksiçeskix plastax onomastiki kazaxskoqo əıka // Sovetskaə törkoloqiə, 1976, №3. –S. 78-88. 108. Kləştornıy S.Q. Drevnetörkskie runiçeskie pamətniki. -M.: Nauka, 1964. -215s. 109. Koyçubaev E. Kratkiy tolkovıy slovarğ toponimov Kazaxstana. -Alma-Ata: Nauka, 1974. - 274s. 110. Kononov A.N. Rodoslavnaə törkmen. Soçinenie Abu-l Qazi xana Xivinskoqo. – M.-L.: Izd-vo AN SSSR, 1958. – 513s. 111. Kostenko L.Q. Törkistanskiy krai. T.1. – SPB, 1880. S. 112. Kratkiy toponimiçeskiy slovarğ.- M.: Mıslğ, 1966. – 509s. 113. Lezina I.N. K voprosu o stratifikaüii törkskix qenetoponimov Krıma//Onomastika, tipoloqiə, stratiqrafiə. -M.: Nauka, 1988. -S. 144-163 114. Malov S.E. Pamətniki drvnetörkskoy pisğmennosti. -M-L.: Izd-vo AN SSSR, 1951. -452s. 144

115. Mamedov A. Teoretiçeskie problemı vosstanovleniə perviçnıx korney v törkskix əzıkax/Azərbaycan filologiyası məsələləri. II buraxılış. -Bakı: Elm, 1984. S.5-20 116. Marakuev A.V. Kratkiy oçerk toponimii kak qeoqrafiçeskoy disüiplinı//Uç. zapiski Qos. un-ta. t.XŞ, vıp.2. Qeoloqiə i qeoqrafiə. Alma-Ata.1954 117. Meşanninov I.I. Xaldovedenie. Istoriə drevnoqo Vana vklöçaə drevneyşie svedeniə o Zakavkazğe. Sistema pisğma i çteniə klinopisnıx tekstov xaldov-urartov//Trudı ob-va obsledovaniə i izuçeniə Azerbaydcana. – Baku, 1927, №10. –S. 27-52 118. Minorskiy V.F.. Istoriə Şirvana i Derbenda X-X1 vekov. M.: Nauka, 1963. -185s. 119. Mirzazade Ç.X. Toponimı Azerbaydcana v srednevekovıx arabskix qeoqrafiçesix istoçnikax. –Baku: Glm, 1988. 120s. 120. Mollazade S.M., Bayramova N.Q. Otracenie gtnoqrafiçeskix realiy azerbaydcanskoqo naroda v toponimii Azerbaydcana// Sovetskaə törkoloqiə, 1983, №6. - S.29-36 121. Mollazade S.M. Toponimiə severnıx rayonov Azerbaydcana. -Baku: Glm, 1979 -206s 122. Molçanova O.T. Strukturnıe tipı törkskix toponimov Qornoqo Altaə. –Saratov: Izd-nie Sarat. Un-ta, 1982. – 256s. 123. Morozova A.S. Kulğtura domaşneqo bıta karakalpakov naçala XX v (k voprosu gtnoqeneza. -M.: Nauka, 1982 124. Murzaev Z.M. Qeoqrafiə v nazvaniəx. - M.: Nauka, 1979. – 167s. 125. Murzaev Z.M. Slovarğ narodnıx qeoqrafiçeskix terminov. M.: Mıslğ, 1984. -653s. 126. Musabekov N.Ç. Ob obrazovanii gtnoqidronimov Azerbaydcana// Sovetskaə törkoloqiə, 1986, №2. -S.69-73 145

138. 1962. Prinüipı issledovaniə paleobalkanskoy onomastiki//Istoriçeskaə onomastika.e.A. Alfavitnıy ukazatelğ k pətiverstnoy karte Kavkazskoqo kraə. №1.. 1980.: Nauka. -196s.. -M-L.A. Onomastika Sredney Azii. Vvedenie v toponimiku.-L. 136.: Nauka. S. 175s. 1965. 1964. . Raşid-ad-Din.P. Perevod s persidskoqo A.V. -278s. 1926. 239s.T. -M. . Toponimika Vostoka. L. Nikonov V. Siriyskie istoçniki po istorii narodov SSSR.M. 137.: Nauka.S.P.A. 128. -Tiflis.S. 132.: Izd-vo AN SSSR.32-49 146 . -391s. . Paqirev D. 1978. Rospond S. Imə i obhestvo. Gtnotoponimı Tatarii.Xetaqurova.P. –M. Baku.Tipı törkskix toponimov v Irane.-VII v. A.: Nauka.: Izd-vo AN SSSR. -226s.: Nauka. -172s. 134. 1969. 1972. Sbornik letopisey.M. №2. .D.e.V.M.-L.. Piqulevskaə N. -M. – 338s.1. redaküiə i primeçaniə prof.S.F. Paşuto V.: Izd-vo AN SSSR. 129. 1941. 1969.M.127.I.Toponimika kak linqvistiçeskiy fakt//Toponimika i transkripüiə. №4. Çerepin L. Reformatskiy A.// Sovetskaə törkoloqiə. Novoselğüev A. Gtniçeskiy sostav i proisxocdenie altayüev. Obhestva obsledovaniə i izuçeniə Azerbaydcana. – S. 133.A. . Perspektivı razvitiə slavənskoy onomastiki//Voprosı əzıkoznaniə.: Nauka. -M. 131. Issledovaniə i materialı. Puti razvitiə feodalizma. Savina V. Poroznak V.. 1977.Kavkaz i tureükiy mir/Izv. Oçerki po istorii i kulğture Kavkazskoy Albanii IVv do n. 140. Potapov L.: Nauka. Samoyloviç A.A. Sattarov Q.Semenova. 1974. n. 1913. 130.37135.9-19 139. – 316s. .M. 1959.3-9 141. Nikonov V. T..: Nauka. – 530s. 1952.

1990.: Nauka.Tiflis.S. . 1971.K.: Izd-vo AN SSSR. Tolstova L.: Nauka. -M.-350s. Xisamitdinova F. 143. 147 . Toporov V. -366s. Şarafxan Bidlisi. – Baku: Glm.Zagreb.281-287. 147. – 128s. . Iz istorii russkix imen. 144. vstreçaöhixsə v toponimii Aerbaydcanskoy SSR.S.II. Tarixi-Derbend-name (s 9-ö priloceniəmi).: Nauka. 148. 154. 1959. -S.142. 1971. Superanskaə A.N.: Uçpedqiz. 1971. №2. 1985 145. Rannie formı gtnonimov i gtniçeskoe samosoznanie//Gtnoqrafiə imen.M. 7-11.: Izd-vo AN SSSR. №6. – 391s. Qenotoponimiə Krıma//Melanges Skov. 1959. Tahiükiy V. 156. 151. 1984. 1976. 149.: Nauka. -M.N.Q.M. M. -S.V.: Nauka. Trubaçev O. 1973. Seleniə Kazanskoqo xanstva// Voprosı gtnoqeneza törkoəzıçnıx narodov Severnoqo Povolcğə. Superanskaə A. -303s. -S. Oçerki istorii kulğturı Kavkazskoy Albanii. Teoriə i metodika onomastiçeskix issledovaniy. Çernışev E. . Obhaə teoriə imeni sobstvennoqo. 152. 146.M.I. 1962 -166s.30-34 153. -S.: Nauka. Sumbatzade A. . 1971.M.M.6 -13 155. .246-254 150. –S. Trever K. Mesto onomastiki sredi qumanitarnıx nauk//Voprosı əzıkoznaniə. Linqvistiçeskiy analiz qidronimov Verxovnoqo Podneprovğə.V. Kazanğ. 1961. Şarafname. M.V. Slovarğ qeoqrafiçeskix terminov i druqix slov. XVIIXIX vekov// Sovetskaə Törkoloqiə. 254s. Çiçaqov V. -M.-L. Gtnonimi v oykonomii Başkirii. T.: Nauka. otçestv i familiy. 1986. 192s. -M. Azerbaydcanüı -gtnoqenez i formirovanie naroda. Çesnov Ə. Nekotorıe voprosı istoriçeskoy onomastiki Xorezmskoqo oazisa || Gtnoqrafiə imen. 1898.

.5-6 148 . 198.I. Gtniçeskaə onomastika.157. O törkax V v. -M. –Uç. 159. Novaə uqroza russkomu delu v Zakavkazğe: predostoəhaə rasprodaca Muqani inorodüam. 158. Şarova I.: Nauka. Əmpolğskiy Z. Tiflis.s. 1970.I. – 192s. .g.AQU. -S. do n. 1911. zap. -Spb.

.13...... 47 II FƏSIL...................... 75 2.... Karkın əsaslı areal etnotoponimlər ................. AYRUM əsaslı areal etnotoponimlər ................................. 32 1.................... 51 2.................. 25 1................ 73 2....1......... Qərbi Azərbaycanın türk mənşəli etnotoponimlərinin areallıq xüsusiyyətləri və yayılma arealları........................ 51 2...... Ermənistan ərazisinin türk mənşəli etnotoponimləri ............ Qərbi Azərbaycanın türk mənşəli etnotoponim mənzərəsi ...........................16. 70 2..................15........................ Onomastik vahidlərin tədqiqinin xalqın məskunlaşma coğrafiyasının təyinində rolu ..................6...................................... Kuyərçi əsaslı etnotoponimlər .11............................ 61 2................. 3 GIRIŞ .......................2..................................... BAYANDUR əsaslı areal etnotoponimlər............... 80 2......Qarqar əsaslı areal etnotoponimlər .5...........9..... Əfşar əsaslı areal etnotoponimlər ......... 11 1................................................. 57 2....................... ABBAS əsaslı areal etnotoponimlər .... Çul əsaslı etnotoponimlər ......3............................... Azərbaycan və Qərbi Azərbaycan ərazisinin etnonim mənzərəsi .............4................8.....10.... 78 2............................ 58 2.........................................................................1.................. 87 2....... Ermənistanın türk mənşəli areal etnotoponimləri ..................... 56 2............. Kabar əsaslı areal etnotoponimlər ......... 64 2......... Muğan əsaslı etnotoponimlər . 84 2........4........... 5 I FƏSIL............................ ABAR əsaslı areal etnotoponimlər .................. 54 2....12... BAYAT əsaslı areal etnotoponimlər ........... 99 149 ....................................... ABDAL əsaslı areal etnotoponimlər ..... ABAN əsaslı areal etnotoponimlər ....................14..MÜNDƏRICAT Ön söz .....2...................................... Kuşi əsaslı areal etnotoponimlər ..............7...................... 11 1......... Kazan əsaslı areal etnotoponimlər ...............3... 60 2..........................

.... Ermənistanın türk mənşəli etnotoponimilərinin leksik-semantik xüsusiyyətləri..........................................................III FƏSIL........... 104 3.......4.... 137 ISTIFADƏ EDILMIŞ ƏDƏBIYYAT . Ermənistanın türk mənşəli etnotoponimilərinin qrammatik xüsusiyyətləri......................... fonetik............3. leksikmantik və qrammatik xüsusiyyətləri ............................ Ermənistanın türk mənşəli etnotoponimilərinin struktur xüsusiyyətləri .................................. Ermənistanın türk mənşəli etnotoponimilərinin fonetik xüsusiyyətləri..................2............................................... 142 150 ............. Qərbi Azərbaycanın türk mənşəli etnotoponimilərinin struktur............ 124 NƏTICƏ ................1........................... 119 3..... 116 3............... 104 3..............

2008. Sifariş № 181 Kağız formatı 60x84 1/16.2008. Tirac 200. Şərti çap vərəqi 9.7. Içərişəhər.04.B. Çapa imzalanmış 28. E-mail: nurlan1959@yahoo. 3-cü Maqomayev döngəsi 8/4.Məmmədli Kompüter dizayneri: Zahid Məmmədov Səhifələyici: Aygün Əsgərova Texniki redaktor: Rövşanə Nizami qızı Montacçı: Rasim Hacıyev Yığılmağa verilmiş 20. Kitab «Nurlan» nəşriyyat-poliqrafiya müəssisəsində hazır diapozitivlərdən çap olunmuşdur.com Tel: 497-16-32.02.Direktor: professor N. 151 . 050-311-41-89 Ünvan: Bakı.

152 .

You're Reading a Free Preview

İndirme
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->