AZƏRBAYCAN DÖVLƏT PEDAQOCI UNIVERSITETI

Könül Səmədova

QƏRBI AZƏRBAYCAN ETNOTOPONIMLƏRININ AREALLARI

Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyi Elmi-Metodik Şurası «Azərbaycan dili və ədəbiyyatı» bölməsinin 07.01.2008-ci il tarixli 1№-li iclas protokoluna əsasən dərs vəsaiti kimi çap olunur.

Bakı «Nurlan»-2008

Elmi redaktor:

f.e.doktoru.prof Həsən Mirzəyev F.e.doktoru prof.

Buludxan Xəlilov Rəyçilər: f.e.doktoru prof. Mirvari İsmayılova F.e.doktoru prof. dos.İbrahim Bayramov Könül Ibrahim qızı Səmədova. Qərbi Azərbaycan-indiki Ermənistan etnotoponimlərinin arealları (monoqrafiya). Bakı, «Nurlan», 2008,- səh.
Kitabda ilk dəfə olaraq Qərbi Azərbaycan ərazisindəki etnotoponimlər tədqiqat obyekti olmuş, bu ərazinin areal etnotoponimləri araşdırılmışdır. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlər linqvistik və tarixi, coğrafi aspektdə araşdırılmışdır. Monoqrafiya dilçilər, tarixçilər, coğrafiyaçılar, aspirantlar, tələbələr və vahid Azərbaycan tarixinə, dilinə maraq göstərən geniş oxucu kütləsi üçün nəzərdə tutulmuş, Qərbi Azərbaycan – indiki Ermənistan ərazisinin qədim türk oğuz yurdu olduğunu bir daha təsdiq edən tutarlı mənbədir.

4602000000 N − 098 − 2008

Qrifli nəşr

© «Nurlan», 2008
2

Ön söz
Müasir dövrdə Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlərin tədqiqi daha vacib məsələ olub, təkcə elmi aktuallığı ilə deyil, siyasi əhəmiyyəti baxımından da son dərəcə vacibdir. Onomastik vahidlər, xüsusən də etnotoponimlər dil tarixi ilə bağlı qiymətli mənbədir. Onlar xalqın qədim yaşayış məskənini müəyyənləşdirmək, bu ərazidə baş vermiş ictimai-siyasi hadisələri qiymətləndirmək, həmin hadisələrin səbəb və köklərini aydınlaşdırmaq, həqiqəti üzə çıxarmaq üçün faktlar kimi dəyərlidir. Ermənilər Azərbaycan və türk mənşəli toponimlərə münasibətdə həmişə qərəzli mövqe tutmuşlar. Qərbi Azərbaycanda, – indiki Ermənistanda türk mənşəli toponimlərin uzun illər boyu dəyişdirilib erməniləşdirilməsi türklərin, xüsusən də azərbaycanlıların min illər boyu bu ərazidə yaşamasını sübut edən faktlar saxtalaşdırmaq məqsədi daşımışdır. Müəllifin qeyd etdiyi kimi Qərbi Azərbaycan, indiki Ermənistan ərazisindəki azərbaycanlıların etnogenezində müxtəlif qədim türk tayfaları iştirak etmişdir. Müəllif ölkəmizin, o cümlədən də Qərbi Azərbaycan ərazisinin müasir toponimiyasında 4600-dən çox olan coğrafi adın təxminən 70 faizini tayfa və ya tayfa başçılarının adları ilə bağlı meydana gəldiyi qeyd edilmişdir. Həmin tayfalar təbii ki, Şimali və Cənubi Azərbaycan ərazisindəki etnotoponimlərin sayı az deyildir. Müəllif əsərdə onları tədqiq etməklə müxtəlif türk etnoslarının, xüsusilə oğuzların bu ərazilərin aborigen sakinləri olduğunu sübuta yetirir, Azərbaycan toponimiiyasında az öyrənilmiş sahələrdən biri olan etnotoponimləri çox yüksək səviyyədə tədqiq etmiş, onların areallıq xüsusiyyətlərini araşdırmış, ilk dəfə olaraq Qərbi Azərbaycan ərazisindəki etnotoponimlər tədqiq edilmiş, onların onomostik lüğəti tərtib olunub, etnotoponimlərin linqiristik və tarixi aspektdə araşdırılmışdır. Əsərdə müxtəlif etnotoponimlərlə etnotoponim olmayan toponimlərin struktur leksik-semantik, fonetik, qrammatik xüsusiyyətlərini müqayisəli şəkildə tədqiq etimş və bu qrupplar arasındakı oxşar və fərqli cəhətləri üzə çıxarmışdır. Müəllif etnotoponimləri yalnız linqvistik baxımından deyil, həmçinin tarixi və coğrafi aspektdən də tətbiq etmişdir. Bu da dərslikdən yalnız dilçilərin

3

Müəllif həm filoloq.deyil. Bu kitabda həmçinin Qafqaz hərbi dairəsinin Tiflis 1903-cü il xəritəsindən də istifadə olunmuş və kitabda verilmişdir. hamımızın bütün azərbaycanlıların ağrılı problemi olan Qərbi Azərbaycan-indiki Erəmnistan torpaqlarının tarixini. həm də bir coğrafiyaçı mövqeyində çıxış edib. Düşmənə düşmənnin dilində zərbə endirmək də böyük qələbədir! AMEA-nın Nəsimi adına Dilçilik Institutunun prof. həm tarixçi. «Qərbi Azərbaycan–indiki Ermənistan etnotoponimlərinin arealları» adlı əsəri bir daha sübut edir ki. müəllif gələcəkdə ya kitabı bütövlükdə. linqistikasını həm də hər bir azərbaycanlı üçün şərəf işi olan vətəndaşlıq borcunu yerinə yetirərərk elmi ictimaiyyətə həm də geniş oxucu kütləsinə çox əhəmiyyətli və dəyərli bir kitab təqdim etmişdir. ingilis hətta erməni dilinə belə tərcümə etdirsin. Könül Səmədova belə bir araşdırmanın öhdəsindən layiqincə gəlmiş. o cümlədən də tarixçilərin və coğrafiyaçıların da yararlanmasına kömək edəcək. ya da müəyyən hissələrini rus. Təklif edərdim ki. Qara Məşədiyev 4 . Qərbi Azərbaycan qədim türk-oğuz məskənləridir.

xüsusən də azərbaycanlıların min illər boyu bu ərazidə yaşamasını sübut edən faktları saxtalaşdırmaq. Belə faktlar ermənilərin Azərbaycana məxsus əraziləri.GIRIŞ Onomastik vahid olan etnotoponimlər dil tarixi ilə bağlı qiymətli mənbə olmaqla yanaşı. onlara başqa don geyindirmək məqsədi daşımışdır. obyektiv gerçəkliyi. bu ərazinin relyefinə. sübut və faktlar kimi dəyərlidir. flora və faunasına və i. Çünki belə qədim dövrlərdə bu adları türklər müasir dövrlə müqayisədə yaxşı qoruya bilmişlər. Süni yollarla qədimliyini sübut etmək istəyən. türklərin. Ermənilər Azərbaycan və türk mənşəli toponimlərə münasibətdə də qərəzli mövqe tutmuşlar. insan məskənlərini saxta və qondarma materiallara istinadla öz adlarına çıxarmasına qarşı mübarizədə də vacibdir. ərzaq ehtiyatlarına. prosesləri qiymətləndirmək. bu ərazidə baş vermiş ictimai-siyasi hadisələri. həqiqəti üzə çıxarmaq üçün konkret material. görə adlandırılmışdır. həmin hadisələrin səbəb və köklərini araşdırmaq. tarixi saxtalaşdırmağa çalışan ermənilər türklərə. Yer-yurd adlarımızın dəyişdirilməsi tarixin qədim dövrlərinə gedib çıxmır.Axundov) itirmək. xalqın adlara hopub əsrlərlə yaşamış tarixini pozmaq. Yəni insanın təşəkkül tapıb müxtəlif qruplar şəklində yaşadığı 5 . «tarixin torpağın köksündəki izlərini» (A. Ona görə də yer-yurd adlarımızın tarixin hansı dövrlərində necə dəyişdirilməsinə dair tədqiqatlar aparmağımız olduqca əhəmiyyətlidir. Daha qədim dövrlərdə. xalqın qədim yaşayış məskənini müəyyənləşdirmək. Belə qruplar çox zaman yaşayış ərazisinə. Qərbi Azərbaycanda. adamların ovçuluq və yığıcılıqla məşqul olduğu dövrlərdə onların yaşayış qruplarının bilavasitə etnosun adı ilə adlanması şübhə doğurur. türkdilli xalqlara qarşı həmişə düşmənçilik mövqeyində durmuş və durmaqdadırlar. digər atributlarına.a. indiki Ermənistanda türk mənşəli toponimlərin uzun illər boyu dəyişdirilib erməniləşdirilməsi.

Etnos adlarında müxtəliflik səbəbəlrindən biri də nominatorun fərqlənməsindən irəli gəlir. Çünki kompozitin tərkibindəki komponent ya nominantın. Birinci cəhət bir-biri ilə qarşılıqlı əlaqəli olan etnonimlərin toplu təşkil etməsidir. Çünki yalnız onimin semantikasını araşdırmaqla onun hansı etnosun dilinə aidliyi haqqında müəyyən fikrə gəlmək mümkündür.ilk dövrlərdə etnik mənsubluq məsələsi olmamışdır. Belə tədqiqatın aparılması Qərbi Azərbaycan ərazisindəki etnotoponimlərin hansı etnoslara mənsubluğunu 6 . onları məhv edə biləcək hər cür qüvvələrə qarşı mübarizə aparmaq vərdişlərinə yiyələnmək ön planda idi. yaxud eyni semantikaya malik komponent olan qrupların bir etnosla bağlılığı həqiqətə daha yaxındır. yaxud onunla əlaqədə olan etnoslar tərəfindən verilir. Eyni zamanda bu faktdan çıxış etməklə ya nominantın. ya da nominatorun etnik mənsubluğunu aşkara çıxarmaq mümkündür. lokal qrupun yaşadığı yerin xüsusiyyətlərinə. adlarında ortaq. Bu prosesdə etnonimə həm intralinqvistik. qeyd etmək lazımdır ki. çox yaxın ərazidə paylanmış. ya da nominatorun daşıdığı dilə mənsub olması belə bir müddəanı irəli sürməyə tam əsas verir. Etnonim yaranır və tarixi inkişaf prosesi keçir. həm də ekstralinqvistik amillər təsir göstərir. onun bu və ya digər istinad nöqtəsindən. Belə tədqiqatda leksik vahidin semantik yükünün bilavasitə etnosa deyil. Bu dövrdə insanları əsas maraqlandıran cəhət zəruri olan ərzaqla təmin olunmaq. Etnonimlərlə bağlı problemin iki cəhəti diqqəti xüsusi ilə cəlb edir. Adların müəyyən qismi etnosa qonşu. qorunmaq. yaxud motivləşdirmə əlamətindən fərqinə görə verilməsi yoxlanılmalıdır. Ikinci cəhət etnonimlərin tarixi dinamikası ilə əlaqəlidir. Bununla yanaşı. Bu topluya eyni etnosun müxtəlif adları daxil olur. Daha qədim sayılan etnotoponimlərin linqvistik təhlili zamanı lokal qruplara məxsus adların leksik-semantik xüsusiyyətlərinin müxtəlif aspektləri tədqiqat obyekti kimi nəzərə alınmalıdır.

təxirəsalınmaz və aktual məsələdir. xüsusən etnotoponimlərin tədqiqi son dərəcə vacib. müəyyən izah və şərhlərlə çap edilmişdir (21. türk-Azərbaycan mənşəli onomastik vahidlər toplanmış. qruplaşdırılmış. Bu isə qeyd olunan ərazinin etnotoponimik mənzərəsinin açıqlanmasına mane olur. ermənilər tərəfindən saxtalaşdırılaraq dəyişdirilmiş adların daşıdığı tarixi yük aşkara çıxarılacaqdır. Qərbi Azərbaycan ərazisindəki toponimlər arasında etnotoponimlərin sayı az deyildir. 57. 30). Çünki etnotoponimlər tayfa və qəbilə adları əsasında yaranan onomastik vahidlərdir. Onların hər biri müxtəlif türk etnoslarının. 15. 58. onlar yetərincə deyil və indiki Ermənistan ərazisinin tarixən mövcud olmuş ümumi etnotoponimik mənzərəsinin açılması üçün kifayət etmir. Son illərdə bu sahəyə aid dəyərli elmi axtarışlar aparılmış. Qərbi Azərbaycan – indiki Ermənistan ərazisindəki etnotoponimlərin öyrənilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyan məsələdir. xüsusilə oğuzların bu ərazilərin aborigen sakinləri olduğunu sübuta yetirir. Tarixi faktlar hələ eramızdan əvvəl VIII əsrdə türk etnoslarının Qərbi Azərbaycan ərazisində yaşamasını təsdiq edir. 7 . Şimali və Cənubi Azərbaycan ərazilərindəki toponimlərdə də iz qoymuşlar. Azərbaycan toponimiyasında az öyrənilmiş sahələrdən biri etnotoponimlərdir. Onu da qeyd etmək lazımdır ki. Toponimlərin xalqın daha qədim tarixi ilə bağlı olan bu tipinin hərtərəfli öyrənilməsi sahəsində müəyyən işlər görülsə də. 20. 17. 24.19. Azərbaycan dilçiliyində Qərbi Azərbaycan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlərin tədqiqinə aid ayrıca araşdırma da yoxdur. 44.aydınlaşdırmağa imkan yarada bilər və beləliklə. 16. 53. Buna görə də indi Ermənistan adlanan ərazidəki türk-Azərbaycan mənşəli onomastik vahidlərin. Həmin tayfalar təbii ki. Qərbi Azərbaycan – indiki Ermənistan ərazisində azərbaycanlıların etnogenezində müxtəlif qədim türk tayfaları iştirak etmişdir.

eləcə də bu məskunlaşmanın tarixi. Təbii ki. B. .Qeybullayev.Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnonimlərinin ümumi mənzərəsini şərh etmək.Ə. coğrafi.Budaqov. miqrasiyası barədə müxtəlif səpkili faktları aşkara çıxara bilər. . müasir dövrdə Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlərin tədqiqi daha vacib məsələ olub. . onların kəmiyyət xarakteristikaları həmin ərazidə hansı etnosların daha çox məskunlaşması. Q. eləcə də linqvistik aspektdən tədqiqi son dərəcə aktualdır.Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli areal etnotoponimlərin onomastikonunu tərtib etmək.onimik areal və areal onimlər anlayışlarını dəqiqləşdirmək. fonetik. Tədqiqat işinin əsas məqsədi Qərbi Azərbaycan (qədim oğuz yurdu – indiki Ermənistan) ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimləri linqvistik aspektdən təhlil etmək və onların areal xüsusiyyətlərini öyrənməkdir.Areal etnotoponimlərin tarixi. . Bu məqsədlə aşağıdakı vəzifələrin yerinə yetirilməsi nəzərdə tutulmuşdur: .lokal qrup adları.Ə. siyasi əhəmiyyəti baxımından son dərəcə vacibdir. «Ermənis8 . leksik-semantik.Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlərin. Bu istiqamətdə olan tədqiqat areal etnotoponimlərin konkret coğrafi məkanda yayılması. Tədqiqat işində Qərbi Azərbaycan ərazisindəki etnotoponimlərin qeydə alındığı və toplanıb daxil edildiyi əsərlər təşkil edir. . Kitabda əsas mənbələr kimi «Ermənistan Azərbaycanının tarixi coğrafiyası».Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli areal etnotoponimlərin areallıq xüsusiyyətlərini və yayılma coğrafiyasını müəyyənləşdirmək. regionali və geonimlərlə etnotoponimlər arasındakı oxşar və fərqli cəhətləri müəyyənləşdirmək. təkcə elmi aktuallığı ilə deyil. struktur və qrammatik xüsusiyyətlərini araşdırmaq.

qrammatik xüsusiyyətləri müqayisəli şəkildə öyrənilmiş və bu qruplar arasındakı oxşar və fərqli cəhətlər üzə çıxarılmışdır. Ə. Bünyadov Z. 30. fonetik. 21). dissertasiyanın üçüncü fəslində türk mənşəli etnotoponimlərlə. 24. etnotoponimlər linqvistik və tarixi aspektdə araşdırılmışdır. Ilk dəfə olaraq Qərbi Azərbaycan ərazisindəki etnotopnimlər tədqiqat obyekti olmuş.. Işdə indiki Ermənistan ərazisindəki areal etnotoponimlərin başqa areallarda işlənmə səbəbləri nəzərə alınmışdır. tədqiqatçıların. Tədqiqat işində əldə olunmuş bir sıra nəticələr. etimoloci və tipoloci təhlil üsullarından istifadə olunmuşdur. o cümlədən Azərbaycan tədqiqatçılarının Ermənistan ərazisindəki onomastik vahidlər haqqında elmi monoqrafiya və məqalələrində qeydə alınan etnotoponimlərə də istinad edilmişdir.Baharlının kitablarından» istifadə edilmişdir (20. «Irəvan əyalətinin icmal dəftəri M. deskriptiv.tanda Azərbaycan mənşəli toponimlərin izahlı lüğəti». Məmmədov H. 9 . müqayisəli-tarixi metoddan. leksik-semantik. Ermənistan». Işin elmi yeniliyinin bir cəhəti də ondan ibarətdir ki. M. genetik. bu ərazinin areal etnotoponimləri araşdırılmışdır. etnotoponim olmayan toponimlərin struktur.Radlovun lüğətlərindən. Etnotoponimlərin areal olmasının səbəbləri tarixi-coğrafi aspektdən qiymətləndirilmişdir. Tədqiqat işində müqayisəli.H. Dissertasiyada müxtəlif əsaslı etnotoponimlər ayrı-ayrılıqda təhlil olunmuşdur. Işdə türk dillərinə aid yazılı abidələrdəki materiallardan.Ələkbərli «Qədim türk-oğuz yurdu. o cümlədən etnotoponimlərin areal xüsusiyyətlərinin öyrənilməsi məsələsinə yeni aspektdən baxılmışdır. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlərin onomastikonu tərtib edilmiş.Kaşğarinin və V. struktur. bir sıra başqa lüğətlərdən. areal. kartoqrafik. Bu da müxtəlif əsasdan olan etnotoponimlərin qruplaşdırılma imkanlarını genişləndirmişdir.

onomastikaya aid dərsliklərin və dərs vəsaitlərinin yazılmasında.Tədqiqat işinin praktik əhəmiyyətini göstərən cəhətlərdən biri Ermənistan ərazisindəkt türk mənşəli etnotoponimlərin tam siyahısının tərtibi ilə bağlıdır. toponimlərin izahlı lüğətlərinin hazırlanmasında istifadə edilə bilər. türk mənşəli etnotoponimlərin. 10 . Dissertasiya işinin praktik əhəmiyyəti ondadır ki. ixtisas kurs və seminarlarının aparılmasında. Qədim türk oğuz yurdu – indiki Ermənistan ərazisində türklərin hələ çox-çox qədimdən məskunlaşmasını təsdiq edən faktlar üzə çıxarılmış. tarixi tədqiqatlar üçün böyük əhəmiyyət kəsb edən onomastik vahidləri ermənilərin dəyişdirməklə həqiqəti saxtalaşdırması diqqət mərkəzinə çəkilmişdir.

ictimai-siyasi hadisələr nəticəsi kimi təzahür etmişdir.1. etnotoponim. Minillik tarixə malik olan əyalət. qiymətli sərvət sayılır.toponim. Onomastik vahidlərin tədqiqinin xalqın məskunlaşma coğrafiyasının təyinində rolu Əsasında duran sözün mənasına. tarixi abidələr. Bu adlar müəyyən ərazidə yaşayan əhalinin. bir sözlə etnonimlər əsasında yaranmış toponimlər onamastik sistemdə-etnotoponim adlanır. Azərbaycan toponimləri təbii ki. onun nəyi bildirməsinə görə toponimlərin fərqlənən qruplarından biri etnotoponimlərdir. kitabələr kimi dəyərli. Onomastik leksika insanın inkişaf tarixi haqqında informasiya daşıdığına görə təkcə dil mənşəyinə görə mənsub olduğu dilin daşıyıcısı olan xalqın malı sayılmamalı. antroponim və i. Azərbaycan toponimik sisteminin ən mürəkkəb və az öyrənilmiş sahələrindən biri etnotoponimlərdir. Tayfa. həm də ilk baxışdan nəzərə çarpmayan tədrici dəyişməyə məruz qala bilir. onlar tarixin yadigarı kimi mühafizə edilməlidir. tədqiqinə köklənməli. saxlanmasına.a. kollektivin və ya hakim dairənin təşəbbüsü ilə əmələ gəlmişdir. Bununla belə coğrafi adların meydana gəlməsi şəxs adları kimi bu və ya digər fərdin iradəsindən asılı olmayıb müəyyən tarixi. Belə bir sərvətə münasibət də həmişə düzgün olmalı. mahiyyəti 11 . onun qorunmasına. etnonim. Xalqımızın qədim tarixi ilə bağlı olan bu onomastik vahidlər barədə hələlik çox az söz deyilmişdir. Onomastik vahidlər . şəhər və kəndlərin adı tarixi inkişaf prosesində müxtəlif səbəblər zəminində həm sürətli. qəbilə adları.I FƏSIL QƏRBI AZƏRBAYCANIN TÜRK MƏNŞƏLI ETNOTOPONIM MƏNZƏRƏSI 1. dilimizin leksikasında mövcud olan müxtəlif söz qrupları əsasında yaranmışdır.

107. 134. 137. 6. 266. Əlbəttə. Azərbaycan və türk mənşəli toponimlərə münasibətdə Ermənistanda həmişə belə bir siyasət həyata keçirilmişdir. 124. 128. azərbaycanlıların zorla bu ərazilərdən çıxarılması ardıcıl şəkildə davam etdirilmişdir. 11. 37. R. tarixi saxtalaşdırmağa çalışanlar. 7-17. 29. tarix boyu olmuşdur. sonralar nəşr etdirdiyi kitabda göstərir ki: «son illərdə Zaqafqaziyada baş verən hadisələr Ermənistan və Gürcüstan ərazisində tarixən mövcud olan Azərbaycan dilinə məxsus toponimlərin kütləvi şəkildə dəyişdirilməsinə səbəb olmuşdur» (31. bu məsələ ilə bağlı mübahisələrə aydınlıq gətirmək bizim mövzunun əhatə 12 . 116. 138. 7-11. 38. Bu fakt bir çox elmi mənbələrdə qeyd olunmuşdur. xüsusən ermənilər tərəfindən həmişə pozulur. 5 və s.Əliyeva 1993-cü ildə yazdığı namizədlik disertasiyasında. Əslində ermənilərin türk mənşəli toponimləri dəyişdirməsi son illərə aid hadisə deyildir.və məzmununa görə ümumbəşəri sərvət səviyyəsində qəbul edilməlidir. 11-12. 21-32. Burada müxtəlif elmlərin tədqiqat mənbəsindən danışmaq tələbi ondan irəli gəlir ki. etnoqrafiyaya yoxsa tarixə aidliyinə münasibətdə elmi ədəbiyyatda fərqli fikirlər vardır (Bax: 49. 127. 23-24). Türk mənşəli toponimlərin uzun illər boyu dəyişdirilib erməni mənşəli adlarla əvəz edilməsi azərbaycanlıların min illər boyu bu ərazidə yaşamasını sübut edən faktları saxtalaşdırmaqla yanaşı. müxtəlif elm sahələrində aparılan tədqiqatlar üçün tarixi mənbə olacaq onomastik vahidlərin izini itirmək məqsədini daşımışdır.) Onomastikanın ictimai elmlər sistemində yerinə aid ayrıayrı alimlərin fikirlərini təhlil edən Çingiz Hüseynzadə bu mübahisəli məsələyə münasibətini bildirərək yazır: «Hazırda onomastika dilçiliyin xüsusi adları öyrənən müstəqil və ayrıca sahəsi kimi formalaşmışdır» (97. Ermənistanda türk mənşəli toponimlərin dəyişdirilməsi. 8. Məsələn. 5). 143. xüsusi adları öyrənən onomastikanın hansı elmə aid olması haqqında mübahisələr çoxdan davam edir. bu tələb süni yollarla qədimliyini sübut etmək istəyən. 153. Onun coğrafiyaya və ya dilçiliyə. 158. 155. 97. Təəssüf ki.

onların yaranma qanunauyğunluqlarının və dəyişməsinin tədqiqinə müxtəlif elmlərdə olan diqqəti ön plana çəkmək. həmçinin də arxeologiyanın məlumatlarının müqayisəli şəkildə tədqiqini özündə birləşdirən kompleks metoda istinad edirlər.Reformatskinin onomastik vahidlərin müəyyən qrupunu birləşdirən toponimləri öyrənən toponimikanın elmi mənsubluğuna münasibətlə bildirdiyi bir fikri qeyd etmək vacibdir: «Toponimika yalnız dilçiləri deyil coğrafiyaçıları və tarixçiləri də həqiqətən maraqlandırdığı üçün burada bütün tərəflərin maraqlarını nəzərə almaq və bu oblastda əməyin bölüşdürülməsi konturlarını müəyyənləşdirmək lazımdır» (137. V. zənnimizcə. 12). F. ermənilərin öz məqsədləri naminə elmə saxta münasibətini açıqlamış olur. bununla da cəmiyyətin sinfi quruluşunu gözəl şəkildə əks etdirir» (155. A. Ermənistanda həqiqətə yalan donu geyindirmək məqsədilə bir çox elmlərin tədqiqat marağı dairəsində olan vahidlərə və beləliklə. 13 .Engels coğrafi adları tarixi mənbə kimi qiymətləndirərək onların əsasında alman tayfalarının eramızdan əvvəl I əsrdə yerləşmə sxemini qurmuşdur (127. mədəni-tarixi həyatı əksini tapır. 8).Çiçaqov qeyd edir ki. coğrafiya.A. Cəmiyyətin inkişafının qədim dövrlərinə dair tarixi məlumatların doğruluğunu sübut edərkən çox vaxt alimlər onomastika. tarix. 33-34). vacibdir.K. xüsusən də etnogenez problemlərini ümumi səpkidə səciyyələndirməyə imkan yaradır. Bu da danılmaz faktdır ki. onomastik leksikanın dildə və cəmiyyətdə işlənməsinin. Bu.dairəsindən kənara çıxsa da. Bu tarixi prosesi. dilin onomastik sistemində həmin dili daşıyan xalqın çoxəsrlik ictimai-iqtisadi. Təsadüfi deyil ki. «rus xalqının tarixinin müxtəlif dövrlərinə aid adlar və onların formaları həmin dövrlərdəki cəmiyyətin vəziyyətini. Onomastikanın tarixlə sıx bağlılığı heç bir şübhə doğurmur.

O. Adların müəyyən yerə aidliyi isə həmin ərazidə yayılmış qədim dili bərpa etmək. Epoxa və insan birlikləri haqqında məlumatlar adlarda öz izini saxlayır» (103. onların dinamikasını qoruyub saxlayan xüsusi leksik qat olduğunu unudurlar» (124. bu 14 . fonetika və qrammatikanı.A. xalqın məskunlaşma yerini göstərən. onun təkcə müəyyən xalqın dil tarixini öyrənmək üçün deyil. 152). xüsusən də etnotoponimləri dil tarixi ilə bağlı qiymətli mənbə hesab etməklə yanaşı. prosesləri qiymətləndirmək. xüsusən dil tarixi sahəsində tədqiqatlar üçün xüsusi adlar çox böyük dəyərə malikdir. bu ərazidə baş vermiş ictimai-siyasi hadisələri. dilçilik və başqa elmlərə münasibətini açıqlayarkən xüsusi adlara kompleks şəkildə yanaşırlar. inkişafının müəyyən səviyyəsinə çatmış insan kollektivi üçün əhəmiyyətli xüsusiyyəti əks etdirir. etnoqrafiya. Onomastikanın başqa elmlər arasında yerini aydınlaşdırarkən. onomastikada linqvistik və ekstralinqvistik amillər sıx qarşılıqlı əlaqədədir. tarixi dialektologiyanı öyrənərkən çox vaxt onomastikanın köməyindən bəhrələnir və bu zaman «xüsusi adların dil yaradıcılığı prosesinin arxaik və konservativ cəhətlərini. onomastik vahidlər onları yaradanların dili haqqında böyük məlumat daşıyır. Xüsusi adlarda ekstralinqvistik amillər onların daşıdığı tarixi informasiya. kollektivdə və kollektivin tələbatından yaranıb. «Ad insan mədəniyyətinin «məhsul»larından biridir. xüsusi adların bir sıra sinifləri vardır və bu siniflərin hər biri özünün fərqləndirici cəhətlərinə malikdir.Nikonov qeyd edir ki. bu barədə fikir və elmi müddəaları təsdiqləyib sübut edən amillərdir. həmin xalqın tarixən yaşadığı ərazini müəyyənləşdirmək. 11). Eyni zamanda nəzərə almaq lazımdır ki. yayılma ərazisinin hüdudlarını müəyyənləşdirmək imkanı verir (127. tarixi faktlar. Bu baxımdan linqvistika. V. 5) Aydındır ki. onun tarix. Onomastik leksikanı. coğrafiya.Bütün bu müddəalar sübut edir ki. linqvistlər tarixi leksikanı.

hadisələrin səbəb və köklərini araşdırmaq. sübut və faktlar kimi dəyərləndirmək zəruridir. 6)erməni tələffüzünə uyğunlaşdırma (Həkəri-Akori). ciddi elmi axtarışlar tarixi saxtalaşdırmanın qarşısına sipər çəkə bilər. 3)tərcümə yolu ilə dəyişdirmə.Karaberd). Ermənistanda türk mənşəli toponimlərin dəyişdirilməsi prinsiplərinin dəqiqləşdirilməsi elmi əhəmiyət kəsb edir. 5-6). «yuxarı». Faktların qeydə alınması. 4)fonetik uyğunlaşdırma yolu ilə dəyişdirmə. 3) hərfi tərcümə (Daşqala . xüsusən etnotoponimlərin tarixən mövcud olmuş coğrafi mənzərəsinin bərpasına çalışaq. «Qədim türk-oğuz yurdu – Ermənistan» əsərində müəllif türk mənşəli toponimlərin dəyişdirilməsinin aşağıdakı səkkiz prinsipini qeydə almışdır: 1) sovet ideologiyasının təbliğatı bəhanəsi (Gümrü-AleksandropolLeninakan). «kiçik». 5)qədim adın izini itirmək məqsədilə dəyişdirmə. 5) bəzi adlardakı «kənd» sözünün erməniləşdirilməsi (Lalakənd-Lalıgyuğ). Hər şeydən əvvəl Ermənistanda türk mənşəli toponimlərin dəyişdirilməsi ilə bağlı aparılmış və aparılan siyasətin konturlarını aydınlaşdıraq. «aşağı» sözlərinin erməniləşdirilməsi (Böyük Ayrım-Medz Ayrum). 2)erməni millətindən olan tarixi şəxsiyyətlərin adını əbədiləşdirmək bəhanəsi (Kəvər-Yeni Bəyazid-Abovyan). (30. 8)tarixi adı itirmək üçün onun bir neçə dəfə dəyişdirilməsi (Hacıqara-Makodaşen-Lernapat). Çünki 15 . həqiqəti üzə çıxarmaq üçün konkret tarixi material. 4) bəzi adlardakı «böyük».Ələkbərlinin təklif etdiyi prinsipləri belə qruplaşdırmaq mümkündür: 1)siyasi motivləşdirmə yolu ilə toponimin dəyişdirilməsi. 7)qədim tarixi adın müasir azərbaycanlı adı ilə dəyişdirilməsi (Haqqıxlı-Səməd Vurğun). 2) yeni tarixə və mədəniyyətə istinadla toponimin dəyişdirilməsi. Ə. obyektiv gerçəkliyi. Əziz Ələkbərli Ermənistanda türk mənşəli toponimlərin müxtəlif prinsiplər əsasında dəyişdirilməsini faktlar əsasında şərh etməyə çalışmışdır. Bu baxımdan Ermənistan ərazisindəki türk-Azərbaycan mənşəli onomastikanın.

Əlbəttə. 20. Biz belə hesab edirik ki. 60 və s). Ermənistanın türk mənşəli onomastik vahidlərinin tədqiqinin ilkin vacib məsələsi bu adların toplanıb qruplaşdırılmasıdır. bütövlükdə göstərilən sahədə hələ xeyli iş görülməlidir. onların böyük hissəsi qeydə alınır (Bax: 54. H. prof. Bununla belə qeyd edilməlidir ki. əsasən toponimlərin qeydə alınması istiqamətində xeyli iş görülmüşdür (Bax:19. adların dəyişdirilməsinin vaxtında qeydə alınması. Mirzəyevin tədqiqatları qiymətlidir. gələcəkdə adın təkrar dəyişdirilib əvvəlki vəziyyətə gətirilməsi üçün hüquqi əsas verməsə də. Əlbəttə. bütün onomastik mənzərənin bərpasına istiqamətlənməlidir. 58. Bu tədqiqatlarda kənd və daha kiçik yaşayış məntəqələri daxilindəki onimlər qruplaşdırılır. Son illərdə Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli tam onomastikonun bərpası və yaradılması istiqamətində prof. Kamo toponominin XX əsrə aidliyi. 3-6. Lakin bütövlükdə bunlar müxtəlif onim tipləri üzrə tam onomastikonların hazırlanması üçün yetərincə deyildir. bu adla adlandırılan yaşayış məskəninin qədimliyi faktından çıxış etməklə onun bundan əvvəlki adının olmasını sübuta yetirmək mümkündür. tarixi həqiqətin təsdiqini reallaşdırır. 26-34. Son dövrlərdə nəşr olunmuş elmi-tarixi əsərlərdə Ermənistan ərazisindəki türk onomastik vahidlərinin. tədqiqatlar yalnız toponimlərin öyrənilməsi ilə məhdudlaşmamalı. 30. Məsələn. 16 . 57.bu prinsiplər hazırkı addan əvvəlki ada keçidi gerçəkləşdirməyin yeganə vasitələrindən biridir. 56. Əldə olan materiallar müəyyən toplu yaradır. onların yaşlı nəslin hafizəsindən pozulmamış qeydə alınması üçün son dərəcə vacibdir. 14-18. H. Təbii ki. 38-44 və s).Mirzəyevin bu istiqamətdə apardığı tədqiqat işləri Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli onimlərin toplanması. Göstərilən işlərdə toponomik onamastikonun yaradılması üçün böyük material vardır. istinad etdiyimiz ədəbiyyat siyahısı tam deyil və daha ümumi səciyyəli olanları əhatə edir.

Çabanlı və s. Göründüyü kimi. Ermənistan ərazisində türk etnoslarının tarix boyu məskunlaşmasını aşkarlamaqda həmin ərazidəki türk mənşəli etnotoponimlərin tədqiqi müstəsna əhəmiyyət kəsb edir. Yuxarıda toponimlərin saxtalaşdırma məqsədilə dəyişdirilmə prinsiplərini nəzərdən keçirərkən «böyük» və «kiçik» sözlərinin tərcümə edilməsi göstərilmişdi. Ermənistan ərazisindəki toponimlər arasında doğrudan da etnotoponimlərin sayı az deyildir. Elmi ədəbiyyatda Azərbaycanda. o cümlədən qərbi Azərbaycanda yayılmış toponimlərin 70 faizinin tayfa və tayfa başçısının adı ilə adlanması fikri qeyd olunur. Çünki etnotoponimlər tayfa və qəbilə adları əsasında yaranan onomastik vahidlərdir. Eymur. toponimlərin xalqın daha qədim tarixi ilə bağlı olan bu tipinin hərtərəfli öyrənilməsi sahəsində də dilçiliyimizdə az iş görülmüşdür. Ayrım. Eymur etnotoponiminin Ermənistanda üç kəndin adında əksini tapması həmin torpaqların türklərin qədim yaşayış məskənlərindən olmasını bir daha sübuta yetirir. Müəllif göstərir ki. Eymur sözünün etnonim olması Mahmud Kaşğarinin lüğətində qeyd edilmişdir.Ermənistan ərazisində mövcud olmuş etnotoponimlərin öyrənilməsi problemi qeyd edilmiş tədqiqatlar cərgəsində xüsusi yer tutur. Etnotoponimlərin tədqiqi isə bilavasitə xalqın ictimai-siyasi həyatı ilə bağlı olub onun tarixinin müxtəlif mərhələlərində 17 . Ermənistanda bu etnotoponim Ayrum. Maraqlı cəhət odur ki. Mets -böyük. Çovdar. Verilmiş nümunə Ermənistan ərazisindəki areal etnotoponimlərdən biridir. Kiçik Ayrım toponimlərinin olduğu aydınlaşır. Orand. əslində Ermənistanda Böyük Ayrım. Ermənistan ərazisində areal etnotoponimlər daha geniş yayılmışdır. Eymur etnotoponiminin Ayrum//Ayrım//Imer//Imir variantları vardır. pokr-kiçik mənasında olduğundan. eymurlar oğuz tayfalarının iyirmi iki nəslindən biridir. Məsələn. Ayrum Mets. Ayrum Pokr kənd adlarında qalmışdır. Yeri gəlmişkən qeyd etmək lazımdır ki.

Etnosun yayılma. Tarixi. bölünmə və paylanma dərəcəsi. bir sözlə. Etnonimlərin tədqiqi prosesində xalqın ən qədim və qədim etnoslarının adları haqqında geniş məlumatlar əldə olunur. bu o deməkdir ki. Etnik prosesin komponentləri qəbilələr. həm də onların adlarında dəyişmələr baş verir. xalq.meydana gəlmiş etnonimlərin öyrənilməsi ilə başlanır. xalqımızın mənşəyini araşdırmaq üçün Azərbaycan ərazisində tarix boyu məskun olmuş etnosların adlarını və onların etnik mənsubiyyətini üzə çıxarmaq gərəklidir. Etnonimlər onomastikanın daha mürəkkəb və çoxspektrli elmi tədqiqat tələb edən qrupudur. xalqlar və millətlər. 18 . etnoqrafiyada qəbul edildiyi kimi etnoslardır (32. 3). Hər bir etnosun formalaşması prosesi etnosun adlanmasına da təsirini göstərir. etnoqrafik və linqvistik faktlar zəminində qruplaşdırılıb bir topluya gətirilə bilən etnonimlərin dəqiqləşdirilməsi əlavə bilgilər tələb edir. Ona görə hər bir xalqın mənşəyini aydınlaşdırmaq üçün. coğrafi. Müəyyən tarixi mərhələdə etnoslardan biri digərinə nəzərən hakim mövqeyə malik olur. qəbilə. tarixi inkişaf prosesində bir etnik adla məlum olan etnos müəyyən mərhələ keçdikdən sonra başqa etnik ada malik ola bilər. tayfalar. onun təşəkkülünə gətirib çıxarmış və etnik prosesin bütün mərhələlərində iştirak etmiş komponentləri müəyyən etmək lazımdır. Konsolidasiya (etnik mənsubiyyətcə qohum etnosların qaynayıb qarışması prosesi) və assimilyasiya (etnik mənsubiyyətcə müxtəlif etnosların arasında gedən prosesdə onlardan birinin digərini dilindən məhrum etməsi və özünə qatması) prosesləri nəticəsində etnosların həm bir-birinə nəzərən tutduğu mövqedə. Tayfa. millət adları digər onimlərdən fərqli olaraq eyni denotata müxtəlif aspektlərdən münasibət baxımından çoxvariantlılığa malikdir. Başqa sözlə. Hər bir xalqın təşəkkülü tarix boyu davam etmiş arasıkəsilməz etnik prosesin nəticəsidir. onun miqrasiyaya meylliliyi etnonim çoxluğuna səbəb olur və psevdoetnonimlər yarada bilir.

Unutmaq olmaz ki.a. etnosun adını daşımamışdır. Yəni insanın təşəkkül tapıb müxtəlif qruplar şəklində yaşadığı ilk dövrlərdə etnik mənsubluq məsələsi olmamışdır. Lakin insanların yaşadıqları yer-yurda. o cümlədən etnotoponimlərin tədqiqi zamanı bu qəbildən olan onimlərin dəqiq semantikasına diqqət yetirilməlidir. Qrup halında yaşayan qədim insanlar yəqin ki. yaşayış ərazisinə etnosun öz adını verməsi də bu dövrdən başlamışdır.Çesnov 19 . Mürəkkəblik etnonimləri digər onim və nominatlardan ayırma çətinliyindən irəli gəlir. çox zaman yaşadıqları yerə ərazinin relyefinə. Etnonimlər mürəkkəb tematik söz qrupudur. görə ad vermişlər. Başqa etnosa mənsub ərazinin adını dəyişmək hadisəsi isə yalnız həmin etnosun ərazisni əlindən alandan sonra baş verə bilərdi. Bu dövr daha çox yaşayış uğrunda mübarizə aparmaq. Ola bilsin ki. eləcə də onomastikanın digər bölmələrində etnonimlə bağlı adların. digər atributlarına. heç şübhə yox ki. Ilk yaranan yer adları. sonralar tayfa və qəbilələrin mübarizəsinə çevrilmişdir. Belə hal həm etnoslararası əlaqənin varlığı. məskənə ad vermə prosesi də dəyişkən olmuşdur. insan həyatı üçün təhlükə törədən qüvvələrə qarşı müqavimət göstərmək. Ərazi və yaşayış məskənlərinin adlandırılması öz tarixinə görə çox qədim dövrlərə gedib çıxır. bir etnosun yaşadığı əraziyə onunla qonşuluqda yaşayan etnos da ad verə bilərdi. inkişaf prosesinin elə dövrləri gəlib çatmışdır ki. Etnos öz yaşadığı məskənə başqa etnosun adını qoymadığı kimi. ərzaq ehtiyatlarına. həm də yoxluğu şəraiti üçün mümkündür. qonşu etnos da öz qonşusunun məskəninə öz adını vermir. Əvvəl insan qrupları arasında gedən belə mübarizə. flora və faunasına və i. Bu məsələyə münasibətini bildirən Y. Lakin bütün hallarda bir məsələ aydındır. insan qrupları yaşayış üçün əlverişli olan yerə başqa qrupların girməsinə imkan verməmək uğrunda da mübarizə aparmalı olmuşlar. Doğrudur.Etnonimiyada. bunun üçün lazım gəldikcə birləşmək səciyyəvi xüsusiyyət daşımışdır.

Butinov ibtidai icma quruluşunda yaşamış adamların lokal qruplar təşkil etməsini təsdiqləyir və eyni zamanda belə qrupların təcrid olunmuş şəkildə yaşamasının qeyri-mümkün 20 . bu. Y.etnonimləri fərqləndirmə zamanı adlandırmanın motivləşdirmə semantikasına xüsusi diqqət verilməsini təklif edir (məsələn. utkuxikalinqmiut qrup adı «sabun daşları ərazisində yaşayan adamlar» mənasını verir (154. Çünki bu vahidlər müxtəlif elmlərin tədqiqi obyekti olur. 223). Lakin bu halda yalnız təhriflə üzləşmək mümkündür. Oxşar hal eskimoslarda da müşahidə edilir (154.Çesnov göstərir ki. 6). Belə bölünmə nəticəsində fəaliyyət göstərən qrupların adları onların bir qayda olaraq yaşadıqları yerin adı ilə təyin edilir. Məsələn.A. Məlumdur ki. belə onimlər «coğrafiya ilə linqvistikanın (eləcə də tarix və linqvistikanın) qovşağında yerləşib toponimiyanın son çətin tədqiqat zonasını təşkil edir» (81. avstraliyalılarda aranda kimi iri etnik birliklər bir çox kiçik lokal qruplara bölünür. Əgər leksik vahid başqa dilə mənsub vahidlə əvəzlənirsə. yəni onların tematik səciyyəsi çox zaman motivləşmə semantikası ilə tamamlanır. 8).)(154. N. adı dəyişmədir. Bromley «Etnos və etnoqrafiya» əsərində bu məsələyə toxunaraq qeyd edir ki. Y. yerə görə motivləşmədən istifadə oluna bilər və s. etnonimlərin tematik semantikası. Belə izahlar etnonimikada müəyyən nəzəri müddəaları irəli sürməyə imkan verir. Məhz buna görə də etnotoponimlərin tədqiqində diqqətli olmaq vacibdir.V.V. Eskimoslarda lokal qrupların adları aşağıdakı sxem üzrə formalaşır: qrupun yaşadığı yerlə bağlı ad + miut Miut eskimoslarda «adamlar» mənasını verən sözdür. ad yaşama yerinin xüsusiyyətinə görə qoyula bilər. Təhrif daha çox fonetik səviyyədə getməlidir. Adətən etnonimlər motivləşməyə görə daha asanlıqla izah olunur. Yerli əhali özündən əvvəl mövcud yer adının öz dilinin etimologiyasına görə izahını verərək onu təhrif edir. 7).

əlaqədə olan lokal qrupların sayı artdıqca yuxarıdakı məsələ daha da mürəkkəbləşir. Lakin adlandırılan qrupa məxsus sözdən istifadə halını tamamilə kənara qoymaq düzgün deyildir. lokal qrupun yaşadığı yerin xüsusiyyətlərinə. 214). 2) Komponentlərdən biri A-ya. Genotoponim sadədirsə. Buradan belə nəticə çıxarmaq olur ki. Ona görə də. 2) lokal qrupa ad digər lokal qrup tərəfindən qoyulur. yəni bir kökdən ibarətdirsə. Aparılmış təhlil göstərir ki. etnotoponimdən çıxış etməklə etnosu müəyyənləşdirmək olur. Ikinci hal A lokal qrupu bir etnos. Məntiqi-linqvistik baxımdan onim adlandıran etnosun dilinə aid söz kimi qəbul edilməlidir. lokal qruplar bir-biri ilə əlaqədə olmalıdır. yaxud 21 . Deməli. ya da adlandırılan etnosun dilinə mənsub olacaqdır. Etnotoponim mürəkkəb olduğu zaman kompozitin tərkib elementlərinin aşağıdakı kimi paylanması mümkündür: 1) Komponentlərin hər ikisi A etnosuna aiddir. Beləliklə. lokal qrup özü özünü adlandırırsa. onda həmin söz ya adlandıran. Belə tədqiqatda leksik vahidin semantik yükünün bilavasitə etnosa deyil. hər şeydən əvvəl adlandırma prosesində iştirak edə biləcək etnoslar müəyyənləşdirilməlidir. onda etnotoponim etnosun öz dilinə aid olacaqdır. 1) qrup özü-özünə ad verir. onda adlandırmanın nəticəsi müxtəlif tiplərə aparıb çıxarır. V lokal qrupu isə ikinci etnosdursa. Deməli. Lokal qruplar müəyyən etnosdan qopub ayrıldıqlarına görə onların etnik mənsubluğunun etnotoponim əsasında dəqiqləşdirilməsi zamanı yuxarıda göstərilən fakt xüsusi rol oynayır. onun bu və ya digər istinad nöqtəsindən. lokal qrupların adlanmasının iki yolu olmuşdur. daha qədim sayılan etnotoponimlərin linqvistik təhlili zamanı lokal qruplara məxsus adların leksik-semantik xüsusiyyətlərinin müxtəlif aspektləri tədqiqat obyekti kimi nəzərə alınmalıdır. Aydındır ki.olduğunu qeyd edir(82. Lokal qrupLararası əlaqələr qrupların birbirini adlandırmasına zəmin yaratmışdır. digəri V-yə aiddir. 3) Komponentlərin hər ikisi V-yə aiddir.

Müəllif genotoponimlərin köçəri xalqların məskunlaşdığı ərazilərdə geniş yayıldığını. Təbii ki. Nomenin regionale ilə müəyyən əlaqədə olması məhz lokal qruplararası rabitədən irəli gəlir. genotoponimlərin regional nomen regional səciyyəsi daşıması faktı da bir daha təsdiqlənir. Bir sıra hallarda isə bu. Oxşar məsələlər genonimlərlə bağlı araşdırmalar zamanı da üzə çıxır. 114). Türk genonimlərinin və genotoponimlərinin araşdırılması onomastik tədqiqatlarda. xüsusən də etnonim və etnotoponimlərin öyrənilməsində əhəmiyyət daşıyır.Lezina Krım genotoponimlərini öyrənərkən onların bu ərazidəki toponimlər arasında xüsusi çəkiyə malik olmasını göstərmişdir. 215). Lokal qruplara məxsus onimlərə regional nomenlər (Nomen Regionale) səviyyəsində də baxmaq olar. genonimlər nəsil bildirən xüsusi adlardır. Elmi ədəbiyyatda genonimlərin daha çox türk və monqol areallarında yayılması xüsusi qeyd olunur (144. I. regional nomenlər qrupun öz yaşadığı ərazidən uzaqlaşması zamanı çox vaxt dəyişməz qalır. su içdiyi.motivləşdirmə əlamətindən fərqinə görə verilməsi yoxlanılmalıdır. qışladığı yerləri həmin əraziyə yiyəlik edən qruplarla bağlı adlandırmasını açıqlayır (113. Oğuz genonimləri ümumtürk genonimləri arasında özünəməxsus yer tutur. Çünki bu cür onimlər müəyyən ərazidə məskunlaşmış qrupları bildirir. Lakin onlar. belə ərazilər çox olduğundan yaranan genotoponimlər də sayca çoxluq təşkil etmişdir. köçəri heyvandarların mal-qaranın otladığı. Məlumdur ki. Digər tərəfdən. xüsusən də Qafqazda yayılmış 22 . Genotoponimlərdə əraziyə xas xüsusiyyət əksini tapdığına görə onların müəyyən sözlərə görə ilkin fərqləndirilməsinə imkan yaranır. Onimin leksik-semantik təhlili isə onun mənsubluq dairəsini və ya ətrafını aşkara çıxarmağa kömək göstərir. Bununla yanaşı. yeni regional nomenlərin meydana çıxmasına səbəb olur. Hər bir genonim müəyyən etnos və ya etnoslarla bağlanır.N.

salur və s. Buradan aydın görünür ki. digər tərəfdən. Mısır. salqır.genonimlər bu günədək əsaslı tədqiqat obyekti olmamışdır. L. bir tərəfdən genonimlərin yayıldığı ərazidə etnosun daha qədimdən məskunlaşmasını. Indiki Ermənistan ərazisində mövcud olmuş toponim və etnotoponimlərin tədqiqi zamanı genotoponimlərin üzə çıxarılması. 248). manqıt.N. genonimlərin iştirakı ilə yaranmış genotoponimlər etnoponimlərə yaxındır və bəlkə də onlarla üst-üstə düşür. kur. Deməli. kuçer. aşmaylı qəbilələri ilə yaxınlığa malik olmuşdur (123). kuba. siraklar isə mannqıt. Samat və sirak qaraqalpaq qəbilələri olan müyten. salqur. kok.Tolstova «Xorəzm oazisinin tarixi onomastikası»na aid məqaləsində qara-sirak qaraqalpak qəbiləsindən bəhs edir(149. Samatlar müyten qəbiləsinə. karaqoz. talma və s. salır. genonimləri vardır ki. Lakin bündan sonra müəllif həmin toponimin daha əvvəl yaranma ehtimalının daha çox olması hökmünü irəli sürür (113. salqur. I. etnosun etnogenezini izləmək üçün əhəmiyyətli faktlar toplamağa yardım göstərir. Samat qəbiləsinə aid edilən sirakların bizim eradan əvvəl IV əsrdə Ermənistan ərazisində yaşaması faktına ədəbiyyatda rast gəlinir(105. Salqırların oğuz qəbiləsi olması haqqında mənbələrdə məlumatlar çoxdur. Məsələn. oğuzlarla bağlı salar. kose. aşmaylı qəbilələri ilə bağlıdır. Genetoponimlərin linqvistik təhlili zamanı leksik-semantik xüsusiyyətlərin açıqlanması onların daha qədim dövrə məxsus 23 .) qəbiləsinin türk-səlcuqların tərkibində Krıma gəlməsindən sonra yarandığını qeyd edir. köz. makar. 152-153). Türk xalqlarının qədim yazılı abidələrindən olan «Kitabi Dədə Qorqud» dastanlarındakı Qazan xan da bu qəbiləyə mənsub olmuşdur (Salur Qazan). bunlar da bir etnonimin ətrafında birləşir. eynilik təşkil edir. genonimləri etnonimlərin açılması üçün xeyli material verir. 147).Lezina Krımdakı Salqir toponiminin XI əsrin əvvəlinə aid olduğunu və onun salor (salqır. salır və s.

massaket və s. 105. Suriya mənbələrində qədim Azərbaycanın buntürk. tayfalarının adları çəkilir(133. 114. hun. Bu isə əvvəlcə arealda yayılmış etnonimlərin ümumi mənzərəsini aydınlaşdırmağı zəruriləşdirir. kaspi. 7). icmax. mard. girkan.Hekatey Miletskinin (miki. Dionisinin (hun. 3536. 5-20 və s. 220-232. 88. 1. sirak. genonimlərin və kompozitin digər komponentlərinin leksik-semantik xüsusiyyətlərinin aşkara çıxarılmasına yönəltmək lazımdır. Qədim Azərbaycan etnonimlərinə yunan və Roma mənbələrində . girkan. 37.). 97). Qafqazda. 46. Çünki daha geniş tədqiqat ayrı-ayrı etnotoponimlərə görə deyil. Azərbaycan ərazisində məskunlaşmış qədim qəbilə və tayfalar haqqında müxtəlif mənbələrdə müəyyən məlumatlar vardır. 24 . xaçmatak və s. onların ümumi toplusu əsasında aparılmalıdır. genonim və genotoponimlərlə qarşılıqlı əlaqəli istiqamətini müəyyənləşdirir. Qafqaz ərazisindən bəhs edən antik tarixçilər eramızın ilk əsrlərində burada hunların da yaşadığını təsdiqləyirlər (Bax: 87.Cəfərov qeyd edir ki. sak. kel. 107.) əsərlərində rast gəlinir (76. 15. qarqar. dondar).lokal qrup adları ilə səsləşməsini sübuta yetirir. Heredotun (kaspi. Bu cəhət etnotoponimlərə aid tədqiqatların yeni.M. «etnik mənşəli. oğuz (quz). Beləliklə. xəzər. yuxarıda qeyd olunanlar göstərir ki. qıpçaq.2. 7). Y. o cümlədən qəbilə və tayfa adlarınin iştirak etdiyi yer adlarına görə azərbaycanlıların təşəkkülündə hansı qədim qəbilə və tayfaların iştirak etməsi haqqında danışmaq olar» (140. xüsusən Ermənistan ərazisindəki etnotoponimlərin tədqiqi prosesində ilkin elmi araşdırmalardan birini həmin ərazidəki genotoponimlərin. bulqar. anariak. Azərbaycan və Qərbi Azərbaycan ərazisinin etnonim mənzərəsi Təbii ki.). peçenek. mard və s. 21-30.

zəgan. hunların.Albaniya-Arran dövrünün etnonimlərinin böyük əksəriyyətinə V-VII əsrlər erməni tarixçi və coğrafiyaşünaslarının əsərlərində də rast gəlinir. çakarlı. qıpçaq və s. icemax. şarvan. xantuk. Bu əsərlərdə avarlar. Muğan. qacar. etnosların adları çəkilir. xəzərlərin. tərtər. səlcuq. lbin. kel. Fəzlullah ibn Ruzbixan Xuncinin «Tarix aləm-arayi Amini» əsərində Azərbaycan və onunla həmsərhəd ölkələrdə XV əsrdə mövcud olmuş onlarca etnonim və etnotoponim öz əksini tapmışdır: türk. karluklar. türkmənlər. V əsr erməni tarixçilərindən Favstos Buzənd bu ərazi haqqında məlumat verərkən həmin regionda yaşamış quqar. xeçmatak. düxarlı. Moisey Kaqankatvatsinin “Alban tarixi” əsərində alban. qıpçaq. muğal-tatar. kanı. çilb. Moisey Xorenski özünün “Ermənistan tarixi” əsərində qədim türkdilli xalqlardan olan bulqarların. türkman. rumlu. bakan. qarqar. VII əsr “Erməni coğrafiyası” əsərində Asiya Sarmatiyasında yaşamış kaspi. max və s. tayfaların məskunlaşdıqlarını qeyd etmiş.. peçenek və s. deyləmlilər. maskut. Qoşqar və s. qacar. xəzər. alan. tatar. hun. şamlı. aqvan. uti. Kiş. kimi toponimlərə təsadüf olunmaqdadır. Lazar Parbski isə Albaniyada kəngərlərin yaşadığından danışmışdır. hun. movakan. mexrin. icemax. Azərbaycanın orta əsr etnonimiya və etnotoponimyasının öyrənilməsində fars mənbələrindən X əsr anonim abidəsi Hüdud əl-Aləm. eri. basil. Gəncəli Mxitar Qoşun “Alban xronikası” və gəncəli Kirakos Qanzaketsinin “Tarix” əsərlərində Azərbaycanın bir çox etnonimlərinə rast gəlinir: hun. 25 . sərirlilər türklər. tayfa adlarına və müxtəlif tayfa adlarını mühafizə edən Ereti. dağlılar. alanlar. xeçmatak. cığatay. arranlılar. çilb. kasaklar|kalaklar. osmanlılar. maskut. qat və s. mosullu. Ərəb coğrafiyaşünas və səyyahlarının əsərlərində Azərbaycan tayfa adlarını və tayfa adlarını özündə əks etdirən coğrafi adları öyrənmək üçün xeyli material vardır. xeran. bulqarlar. barsillərin Zaqafqaziyaya hücumlarından bəhs edir. alban. xeçmatak. Şəki və s. Kepçak. çol. maskut. türk. köçər.

karluk|xarluut. Tərtər. Şabran\Şəbəran və s. ağqoyunlular türk. tayfa adlarını çəkir. cəmşidi. Bekdili. Dəniz xan) olan nəvələrinin adları (Qayı. onqonlarını göstərir. Muğan düzü. eyniadlı tayfaların həmin şəxslərin törəmələri olduğunu da qeyd etmişdir. kipçak|kipçaut. Dağ xan. Bükdür. Binva. kinkit|kingiyat. curyat. cəlair. karatut. Görkəmli alim ağaceri. Karaüylü. Qanlı. alan. Muğaniyyə. xüsusilə onun “Cami əttəvarix“ əsəri (136) əvəzedilməz mənbələrdəndir. Karluk. bayaut. Xəzər dənizi. Qandzak\Gəncə. onların sülalələri. Karkın. Göy xan. Dügər. Çipni.xəzərlər. elçigin və s. kalac\xalac. qantuq|tanqxut. itbarak. Azərbaycan etnonimlərini tədqiq etmiş Elmira Əhmədova Əbu Bəkr əl-Qütbi əl-Əhərinin (XIV əsr) və Məhəmməd əlHələbinin (XV əsr).Musəvinin “Orta əsr Azərbaycan tarixinə dair farsdilli sənədlər (XVI-XVIII əsrlər)(61) kitabları da etnonimlərin öyrənilməsi baxımından çox qiymətlidir. qaşqar. türkmən. həmçinin Uyğur. bacanak\peçenek. kimi etnotoponimlər özünə yer tapmışdır. Xunan. Yaraz. quzlar. oquz. Uçqız. Bayarlı. bulqar. Kalaç və Ağaceri adlarının Oğuzun qardaş və əmi oğlanlarının adları.M. oğuz və s. cirkin/çirkin.Qəhrəmanovun “Opisanie arxeoqrafiçeskix dokumentov“ (104) və T. kanlı|kanqlin. Yulduz xan. oğuz. səlciut. cəlairlər. səlcuqlar. Rəşidəddinin əsərində 24 oğuz tayfası sadalanır. çarukluq. Müəllif Oğuzun 6 oğlundan (Gün xan. carukluq. türkmən. C. Bayat. Alkarauli. Durduqa. Bayandur. Qıpçaq. Salor (Salır). Kırık. Həmin 26 . barədə mükəmməl məlumatlar verildiyini qeyd edir(26). Əbd ər-rəşidəl-Bakuvinin əsərlərində çobanilər. Alayuntlu. Culdur. kuçaylar. Aveş (Auş). Kanık) ilə əlaqələndirir. konkotan|xonkxotan. sakait|saxait. cuvaldar kimi etnonimlər.V. türk. xəzər. karkas. XIII əsrin sonu və XIV əsrin əvvəllərinə aid Azərbaycan (türk) etnonimlərinin öyrənilməsində Rəşidəddin Fəzlullah ibn Əbu-əl-xeyr Əli Həmədaninin əsərləri. Rəşidəddin. Yandır. urnat. Imur. karkın. Muğan. Bika. Alan qalası. suldus. kani. Ay xan. kimax.

qapçaqlar. naxçıvanlı. qarasalehli. Muğan və s. Qəley27 . Qaradağlı Padar. Xunan. şirr. kəngərli. hunlar. əfdar. qarqarlar. Avar mahalı. 41) rast gəlinir. sarıclı.A. dəmirçilər. sulfa. ustaclı. qaraxanbəyli. ulaclı. Məsələn. xələc. kaspilər. S. kırklı. karanay. Bərmək mahalı. qaramanlı. kasak (kasoq)\kaşak. çakirli. qaradağlı. qacar. Şaki\Şakki və s. muğanlı. aşkunaz\aşkenaz (skiflər). Otuziki. (V. bacravanlı. kəngərli.Klyaştornı V əsr tarixçisi Lazar Barpetsinin məlumatına istinad edərək göstərir ki. kimmerlər. Şamlı və s. aslanbəyli. çarlar. Sultan Əhmədli. Xəzəriyyə. çağatay.Bakıxanovun “Gülüstani-Irəm“ külli miqdarda etnonimlərimiz həm ayrıca. Alan qapısı. Alxanlı kəndi. xəlilli. Aşıq Musalı. Avaristan. albanlar. sarılı (Sarıəlili). ayrum. Dəşti-Qıpçaq. həm də toponim və antroponimlərin tərkibində qeydə alınmış. zığlar. dəvəli və s. leklər. Sədən\Sədun. xocamusaxlı. təkəli.əsərlərdə kələntərlər. Azərbaycanın V-X əsr hadisələrini təsvir edən XVII əsr abidələri sırasına daxil edilən “Tarixi-Derbend X-XI vekov“. çepni.F. Xəzər\Kaspi dənizi. sabunçu. qarabaldırlar. Xunzax.Minorski). osallı. Xəzər dənizi. 175-176). avarlar. silvi. bacqurd\başqurd. kəbirli. türkmənlər. qarabağlı. şamlı. kəbirlilər. Suvar qalası. çilb. kəncəli. moqanlu. balkar). bicanak\peçenek. zirəli. şahsevən. mansurlu. Dəvəçi. Azərbaycan tarixşünaslığının banisi A. Əlixanlı. bərməkilər. baharlı. bulqar (Burqaz. borbor. (“Tarixi-Dərbəndnamə“). Aslanbəyli. qubalılar. qırxlı. şəkili.Q. Zaqafqaziya xalqlarının birləşmiş ordusu 482-ci ildə Ermənistanın və Gürcüstanın sərhədində yerləşən Kəngər vilayətindəki Kəngər dağının altında toplaşmışdı(108. burqar. quhlar. türk. Bayat qapı. qızılbaşlar. onlardan bir çoxları haqqında tarixi-etnoqrafik məlumatlar verilmişdir: xəzər. kimi etnonim və etnotoponimlər verilmişdir. Bu dövrlərdə işlənmiş etnonimlərimizdən bir çoxuna “Qarabağnamələr“də (40. qay. Qullar Kəngərli. qaraçallı. maskat. Şabran. arşalı.

“Izvestiə kavkazskoqo otdela russkoqo imperatorskoqo obhestva“. burada ilk dəfə olaraq. gtnoqrafiiçeskiy oçerki” və 1925-ci ildə çapdan buraxdığı “Naselenie Azerbaydcana”. ona ilk dəfə verilən adı özü ilə yaşadır. N.Dornun.Dirrin. Əhməd xan Abdali. Kərim xan Əfşar. o cümlədən “Sbornik materialov dlə opisanie mestnostey i plemen Kavkaza“. T. əsərləri də Azərbaycan etnonimiyası və etnotoponimiyası ilə zəngindir.K.Suvar.».( 146.A. Həsən Ağqoyunlu. “Materialı dlə izuçeniə gkonomiçeskoqo bıta qosudarstvennıx krestğən zakavkazskoqo kraə izvleçennıx iz posemeynıx spiskov 1886 q. şabran dərəsi. A. sələflərindən fərqli olaraq bu məsələyə sistemli və elmi-nəzəri cəhətdən yanaşan M. Azərbaycan etnogenezi problemlərinin həlli ilə dərindən məşğul olan. Əşrəf Çoban.A. Cəfər Bərməki. Çiraq qala.M. Azərbaycanın etnik tərkibi. “Sbornik svedeniy o kavkazskix qorüax“.“Muzey gtnoqrafiçeskix sokrovih” kitabları bu baxımdan əvəzedilməz mənbədir. etnosların təşəkkültapma tarixləri. E.Veydenbaumun. “Spiski naselennıx mest Rossiyskoy Imperii“. “Kavkazskiy kalendarğ“. kəndlilərin təsərrüfat və məişətinə dair kitablar. N. qəza və mahallara aid məlumat əsərləri. Əliqulu xan Şahsevənski. Azərbaycan toponimləri də bu torpağın qədim tərcümeyi-halını bizə çatdırır»(36).H.Zeydlitsin. Əmiraslan xan Kırklı və s.Hacıyev yazır: «etnoslar gəlib-gedirlər.I. gedənləri yola salır.Vəliyevin (Baharlının) 1921ci ildə nəşr etdirdiyi “Azerbaydcan: fiziko-qeoqrafiçeskiy. Azərbaycan xalqının formalaşmasında iştirak etmiş əsas türkdilli 28 .Usların və s. müxtəlif quberniya.Şifnerin. eləcə də görkəmli qafqazşünaslardan A. 118).K. toponimlər isə yerində durub müşahidə aparır. Müəllifin ikinci əsəri ancaq bu məsələyə həsr olunmuş. gələnləri qəbul edir. P. “Azerbaydcanskiy nastolğnıy kalendarğ“ və s. Fətəli xan Qacar. XIX əsrin əvvəllərindən başlayaraq rus imperiyasının Azərbaycanı idarə edilməsinə kömək məqsədilə yazılmış rusdilli sənədlər -dövlət.

Azərbaycan xalqının etnogenez məsələləri ilə daha dərindən məşğul olan və bu istiqamətdə öz səylərini ardıcıl davam etdirən Q. eymur. baharlı. Gəncə qəzasının etnotoponimlərinin formalaşmasında leq. qazax. Onlar əvvəllər Cənubi Azərbaycanda yaşamış. təklə. XVI-XVII əsrlərdə Səfəvilər dövründə isə müəyyən hissəsi dağıstanlıların qarşısını almaq məqsədilə Şimali Azərbaycana köçürülmüşdür(84. zıq. bayat. xələc. xəzər. şıxlı. koran və s. qanzak. dəli. kollü. inallı. Məsələn. düyərli.Vəliyevin əsərində padarlar ən məhşur oğuz tayfalarından biri kimi təqdim edilir və göstərilir ki. kazax. çobani. (şəhər və kənd adları). M. Təklə Muğan. 398-399). salahlı. şatı. hun. Araşdırmalar göstərir ki. bucaq. osallı və s. 29 . lək. Xəzər. Quşçu. padar. N. onların adlarını əks etdirən etnotoponimləri sadalamışdır. əhmədli. Qaramanlı. bayan. bəydili. xəlilli. “K gtnoqenezu azerbaydcanüev”. padar. “Qədim türklər və Ermənistan". Kəngərli. ilxıçı. ayrım. bulqar. kəngər.Qeybullayevin “Toponimiə Azerbaydcana”. dügər. quş. kazan. mühüm rolu olmuşdur. Bayat və s. xaput /haput/. kəngərli. Əhmədli. Xələc. kanq.Abelov keçən əsrin 70-ci illərində Şamaxı qəzasında Pir Mərdəkan dağında 194 ailədən ibarət Quşi adlı tayfa yaşadığını qeyd etmişdir. həmin tayfaların əksəriyyəti haqqında tarixi və etnoqrafik məlumatlar vermiş. O bu əsərində Azərbaycanda yaşamış və yaşayan əksər tayfaların adlarını müəyyənləşdirməyə çalışmış.etnoslar.A. Bəydili. imirli. /tele/. Qazax. qaramanlı. quşi. 25). onların məskunlaşdıqları yaşayış məntəqələri geniş və hərtərəfli araşdırılmışdır.T. xunus. Tədqiqatlardan aydın olur ki. Şamlı. Zıq. Dükər. şamlı. eləcədə Ermənistan ərazisində türkdilli tayfa və qəbilələrin məskunlaşması tarixi çox qədimdir (37. Elxanilər dövründə padarlar Orta Asiyadan Azərbaycana göçürülmüş 200 min türkdilli ailə içərisində mühüm yer tutmuşlar. (tayfa adları). Aərbaycanda. cəlair. Ilxıçı.

Azərbaycanın bugünkü ərazilərində etnonimlərdən düzəlmiş külli miqdarda etnotoponimlər vardır.A. onların rast gəldiyi ilkin mənbələr haqqında məlumatları kifayət qədər genişləndirmək mümkündür. Türk mənşəli qəbilə və tayfalar. Q. Onların əksəriyyəti R. Voroşilin. 30 .Mollazadənin.Qeybullayevin.“Azərbaycan türklərinin inkişafı tarixindən“ adlı kitabları və çoxsaylı məqalələri Azərbaycan və Qərbi Azərbaycan etnonimlərinin tədqiqi üçün əvəzsiz material və elmi mənbədir.Hüseynzadənin. mezo və neotoponimləri əksini tapmışdır. Etnonimlər. qədim Oğuz yurdu Ermənistan ərazisindəki etnotoponimlər kifayət qədər tədqiq olunmamış. Ə. nəsil və tirələr haqqında elmi ədəbiyyatda geniş bəhs olunur. Zənnimizcə. tarixçi və dilçi toponimçilər tərəfindən tədqiq edilmişdir. bu istiqamətdə tədqiqatlar davam etdirilir.Yüzbaşovun.M. Bununla yanaşı. onların rast gəldiyi mənbələr haqqında yetərli ümumi məlumat verildi. Q. araşdırmalardan aydın olur ki. onların areal xüsusiyyətləri üzə çıxarılmamışdır. Həmin əsərlərdə Azərbaycan (türk) xalqının demək olar ki.I. paleo. Ə. bütün makro və ya mikro. Azərbaycan və Qərbi Azərbaycan ərazisindəki toponimlərin tərkibinə girən əsas etnonimlər.M.Əliyevin.Ə. eləcə də digər coğrafiyaçı. S.

Əgər müəyyən ərazi daxilində xüsusi adlar. onların modelləri. 13. 57. Ermənistan ərazisinin türk mənşəli etnotoponimləri Toponimlərin müəyyən qrupu xalqın təşəkkülündə hansı qəbilə. bu prosesin özünün nə zaman baş verdiyini müəyənləşdirməyə imkan verir. tipləri. Bir sıra yer adları müxtəlif tayfa və tayfa birləşmələrinin adı ilə əlaqədar (məs. 65. adlanır. 69. Alim və tədqiqatçılar Ermənistan ərazisindəki toponimlərin həm toplanması.1. areal modellər. o cümlədən Qərbi Azərbaycan ərazisinin müasir toponimiyasındakı 4600-dən çox olan coğrafi adın təxminən 70 faizi tayfa və ya tayfa başçıları adları ilə bağlı meydana gəlmişdir. Ərazinin onomastik mənzərəsinin tədqiqi zamanı həm linqvistik.3. 18. 21 və s. ünsürləri təkrarlanırsa onda bu oblast onimik areal adlanır. Bu anlayış və terminlər A. Azərbaycan dilçiliyində Ermənistan ərazisinin türk mənşəli toponimləri sovet dövründə geniş tədqiqat obyekti olmasa da. həm də tədqiqi haqqında maraqlı əsərlər yazmışlar(Bax: 45. Kənkərli. Eymur. 27. 11). Tədqiqatçıların əksəriyyəti Ermənistan ərazisində türk mənşəli etnotoponimlərin geniş yayılmasını qeyd etmişlər. ölkəmizin. areal ünsürlər və s. tipləri. 16. son dövrlərdə bu sahəyə münasibət xeyli dəyişmişdir.(145. Müəyyən ərazidə təkrarlanan etnotoponimlər isə areal etnotoponimlərdir. 158-176.V Superanskaya və bir çox başqa müəlliflər tərəfindən istifadə edilmişdir. 17. ünsürləri uyğun olaraq areal onimlər. Qeyd etməliyik ki. Əhmədli və s. 33. tayfa və tirələrin iştirak etdiyini. 20. 63. Buna baxmayaraq Ermənistan ərazisndəki etnotoponimlərin tam mənzərəsi və bu onimlərin geniş təhlili ilə bağlı monoqrafik 31 . həm də tarixi-coğrafi baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyan məsələlərdən biri də onimik arealın müəyyənləşdirilməsidir.) yaranmışdır. Onimik arealda təkrarlanan onimlər.).. onların modelləri.

ABNIKəyalət hissəsinin adı. AVDAL.kənd adı.kənd adı.mahal adı. onların təhlil və araşdırma obyektinə çevrilmişdir. 89). AYNALI. 20). AFŞAR KƏLƏVAN. AZAKLAR. «Ermənistanda Azərbaycan mənşəli toponimlərin izahlı lüğəti. ayrı-ayrı etnotoponimlər. AVŞAR. Məsələyə bu mövqedən yanaşdıqda qeyd olunan ədəbiyyat Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlərin. Daha doğrusu.kənd adı.kənd adı. 45.kənd adı.. ABDALLAR.kənd adı. Bu sahədə ən çox tədqiqat işi Q. tədqiqatçılar Ermənistan ərazisində türk mənşəli etnotoponimlərin çoxluğunu qeyd edir. AXIS.» Bakı.kənd adı. Qeybullayev Q. Müxtəlif mənbələrdə belə onimik vahidlər müxtəlif sayda verilir. 24. kənddən kiçik məntəqələrin adları və yaşayış ərazisinin daxili toponimik layları etnotoponim areallarının öyrənilməsi prosesindən kənarda qoyula bilər. ABANA . 1998 kitabında Ermənistan ərazisindəki bütün türk mənşəli toponimlərin əsas hissəsi əksini tapmışdır. tam onomastikonunu düzəltməyə imkan verir. AXTA32 . ABARAN .Qeybullayevə aiddir (43. onların müəyyən qismi haqqında məlumatla kifayətlənirlər(30. ALPOUT.kənd adı.kənd adı. 44.kənd adı. AĞVANI-kənd adı. eyni adlı etnotoponimlərdən bir qayda olaraq biri siyahıya daxil edilmişdir. etnotoponim qrupları tədqiqatçıların diqqətini cəlb etmiş.kənd adı. ARAN.kənd adı. Həmin mənbə əsasında tərtib etdiyimiz etnotoponim onomastikonuna aşağıdakı etnotoponimlər daxildir. Qeyd etmək lazımdır ki.kənd adı. Əlbəttə. 19.tədqiqatlar aparılmamışdır. demək olar ki. AVAN. Ermənistan ərazisinin türk mənşəli etnotoponimlərinin tədqiqi. hər şeydən əvvəl həmin ərazinin etnotoponim onamastikonunu qurmağı tələb edir.kənd adı.kənd adı. AYRIM. 116-117. ABBASABAD .kənd adı. Budaqov B. AĞZIQANLI. AFQANLI. AYDINLI. AVARAN.kənd adı. Bu kitabda kənddən kiçik məntəqələrin adları və yaşayış ərazisinini daxili toponimik layları nəzərə alınmamışdır. AĞDAN. Aydındır ki.kənd adı.

göl adı. BAYRAMƏLIKƏND. BURNƏK. BUĞAMLU. BAYATDAĞI. AŞAĞI QARAQOYUNLU.Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında kənd adı.kənd adı.Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı. QARAHƏMZƏLI.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının 33 .kənd adı.dağ adı.kənd adı.kənd adı. BARANA.Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında (indi Spitak r-nunda) kənd adı.kənd adı.kənd adı.kənd adı. QAÇAĞAN. QASIMƏLI.kənd adı.kənd adı. BALIQLI.kənd adı.Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında kənd adı.kənd adı.kənd adı.qışlaq adı. BOSTANÇI. BAYATLARqışlaq adı. BAŞ ABARAN. QARXUN.kənd adı.kənd adı. QANLI.kənd adı.kənd adı.mahal adı. BƏRGÜŞAD. BIRƏLI. QABAQLU. BÖYÜK QARABAĞ. QALTAXÇI. BATAR. QACARAN.kənd adı. QAZANÇI.kənd adı. BECINI.kənd adı.kənd adı. QARQASAR. BAYANDUR.Irəvan xanlığının SərdaRabad mahalında kənd adı. BÖYÜK QUŞÇU. QARAHACILI. BASARKEÇƏRkənd adı.kənd adı. QAFARLI.kənd adı.kənd adı. BAHARLI. BIÇƏNƏK.kənd adı.kənd adı. BIRINCI BAYANDUR. QARABAĞ. QAYQULU DÜZKƏND.kənd adı.kənd adı.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında (indi Ermənistanda r-n mərkəzi) kənd adı. QARĞALI-Irəvan xanlığının Dərəçiçək mahalında kənd adı. BOZCALI.kənd adı.kənd adı.kənd adı. QARĞABAZAR. BAYTAR. BƏYDILI.kənd adı.kənd adı. QAZANGÖL.Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı.kənd adı.kənd adı.kənd adı.kənd adı. QAYALI. QANLICAkənd adı. QAQAUZkənd adı. BAYAN. QAFAN.kənd adı. BAYRAMLI.kənd adı. BƏLQƏR.kənd adı.kənd adı. QARAÇUMAX. BOZDOĞAN. QAVAR. QARAQOYUNLU. BOZÇALI.kənd adı. QARAPAPAX. BABURLU. VARTANLI. AŞAĞI QARXUN. QARADAĞLI.kənd adı. QARQANKTƏPƏIrəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında dağ adı. QARALARkənd adı. QARAISA.kənd adı.dağ adı. QAYA.kənd adı.kənd adı. BALAQARAQOYUNLU. BÖYÜK AYRIM.

QOXT-Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı. QURDQALA-Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında (indi Ermənistanın Sisyan r-nunda) kənd adı. QUYUCAIrəvan xanlığının Sürməli mahalında kənd adı.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında (indi Ermənistanın Sisyan r-nunda) kənd adı.Irəvan xanlığının Sürməli mahalında kənd adı. QORUQIrəvan quberniyasının Eçmiadzin qəzasında kənd adı. QIRQI.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Karbi nahiyəsində kənd adı.Irəvan əyalətinin Şirakel nahiyəsində kənd adı. QUQARÇAY. QIZIL EKRƏK. QIVRAQ.Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında kənd adı. QUQARErmənistanda Pəmbək bölgəsində tarixi mahal idi.Irəvan xanlığının Karbibasar mahalında kənd adı.Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında Ermənistanın şimalında Şirak dağ belindən şimal-şərqdə dağ adı. QOMARAT. QOQORAN. QOXUTTƏPƏIrəvan quberniyasının Eçmiadzin qəzasında dağ adı. QILICLI. QOTUZIrəvan quberniyasının Irəvan qəzasında dağ adı. QIRX BOZAVƏND. QURSALI.Irəvan 34 . QIPÇAQ.Irəvan quberniyasının Dərələyəz qəzasında kənd adı. QUYULUIrəvan xanlığının Qırxbulaq mahalında kənd adı.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında dağ adı. QƏMƏRLI. QUNDAQ.1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Zebil nahiyəsində yaylaq adı.Irəvan quberniyasının Şərur Dərələyəz qəzasında kənd adı.Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı. QULLAR.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. QURTLAR. QUŞI (QUŞÇU). QOMARAN.Zəngəzur qəzasında (indi Ermənistanın Qafan r-nunda) kənd adı.1728ci ildə Irəvan əyalətinin Zarzəmin nahiyəsində kənd adı. QILICAN-Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında (indi Ermənistanın Gorus r-nunda) kənd adı.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Qazax qəzasında (indi Ermənistanın Şəmşədli r-nunda) kənd adı.Pəmbək bölgəsində axan çayın adı. QORS. QURQAN.

Irəvan xanlığının Göyçə mahalında. ƏLIBƏYLI. sonra Irəvan quberniyasının Novobayazid qəzasında kənd adı. ERANOS ULYA.Irəvan xanlığının Qarnibasar mahalında kənd adı. IYDƏLI. ƏLINCƏ-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Aralıq nahiyəsində kənd adı. EVLIIrəvan xanlığının Vedibasar mahalında kənd adı.Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında kənd adı.Irəvan xanlığının Qarnibasar mahalında kənd adı.Irəvan quBerniyasının Srməli qəzasında kənd adı.Irəvan xanlığının Karbibasar mahalında kənd adı. DULUS-Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı.NAIRI r-nunda kənd adı.Irəvan quberniyasının Şərur-Dərələyəz qəzasında kənd adı. ERANIS ULYA. ERANOS. ƏLPINÇAYIrəvan qüberniyasının Şərur-Dərələyəz qəasında çay adı. ƏLIQIRIQ-Irəvan xanlığının Vedibasar mahalında kənd adı. IMIRLI-Irəvan quberniyasının Eçmiadzin qəzasında kənd adı. sonra XIX əsrdə Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı. ZOD.Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında kənd adı. ZƏNKƏNƏ. ƏRƏFSƏ. ETIL. ƏLPIN. ERANOS. IRABAD-Irəvan xanlığının Dərəkənd-Parçenis mahalında kənd 35 . ƏFŞAR YERLI.Irəvan xanlığının Sərdarabad mahalında kənd adı.Irəvan quberniyasının Eçmiadzin qəzasında kənd adı. ZOĞALLIBasarkeçər rayonunda kənd adı. ƏYLƏNLI-Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı.Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında dağ adı. ƏLIKƏMƏRLI.Irəvan quberniyasının Novobayazid qəzasında kənd adı.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Iqdır nahiyəsində kənd adı.xanlığının Sürməli mahalında kənd adı.Irəvan xanlığının Karbibasar mahalında.Irəvan xanlığının Karbibasar mahalında kənd adı.Irəvan quberniyasının Şərur-Dərələyəz qəzasında kənd adı. ƏLƏTLI.XÜŞ əsrin ortalarında Göyçə mahalında kənd adı.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. INCƏIrəvan xanlğının Dərəkənd Parçenis mahalında kənd adı. ƏRQOV. ƏLIKUÇƏK.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Vedi nahiyəsində kənd adı. INALLI. ƏLIQIZIL. ILANLI. ERANOS.

KASAXAbaran r-nunda kənd adı.1728ci ildə Irəvan əyalətinin Qarni nahiyəsində kənd adı. ITQIRAN.Irəvan xanlığının Sürməli mahalında kənd adı. ITLICƏ. KƏNZƏKIrəvan xanlığının Dərəkənd Parçenis mahalında kənd adı.Ermənistanın Gürcüstanla həmsərhəd bölgəsində dağ adı.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. KƏMƏRLIIrəvan xanlığının Qarnibasar mahalında kənd adı.Irəvan quberniyasının Eçmiadzin qəzasında kənd adı.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Dərələyəz nahiyəsində kənd adı. KƏBƏRLI –Irəvan xanlığının Dərəkənd-Parçenis mahalında kənd adı. YAYCI.Irəvan quberniyasının Eçmiadzin qəzasında kənd adı.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Şirakel nahiyəsində kənd adı. KƏRKIIrəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı.Ermənistanda çay adı.Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında kənd adı. YAYCI.adı. KƏSƏMƏN. KEÇƏRIZ-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Dərəçiçək nahiyəsində kənd adı. KAYALI.Irəvan quberniyasının Novobayazid qəzasında Basarkeçər rayonunda kənd adı. KASAK. KƏSƏMƏN. KƏVƏRIrəvan xanlığının Göycə mahalında kənd adı.Axuryan rayonunda kənd adı. YUXARI GÖDƏKLI. YUXARI BƏYDILITalin rayonunda kənd adı. KƏNZƏK. KIOXT-Irəvan xanlığının Qarnibasar mahalında kənd adı. KAYALU-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Dərələyəz nahiyəsində kənd adı. KIÇIK QARAQOYUNLU. YUXARI KÖBƏKLI. KIRIX. YUXARI KOLANI.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Srməli nahiyəsində kənd adı.Irəvan quberniyasının Novobayazid 36 .Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. KƏNKƏR.Irəvan quberniyasının Eçmiadzin qəzasında kənd adı. (Qazax rayonunda da qeydə alınır).Artik rayonunda kənd adı. KƏRKIBAŞYelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Qazax qəzasında kənd adı. KIRANLI.Irəvan quberniyasının Dərələyəz qəzasında kənd adı. KƏPƏNƏK. YUXARI ABDALLAR. YUXARI TURKMƏN. KATAX-Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında dağ adı.Irəvan xanlığının Göyçə mahalında kənd adı.

KOLAGIRƏN. KORKEÇILƏR. KÖTƏKLI. GƏNCƏK-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Qırxbulaq nahiyəsində kənd adı. GƏRGƏR-Əzizbəyov rayonunda Arpaçayın qollarından birinin adı XX əsrin 30-cu illərində çay ermənicə Erer adlandırılmışdır. GƏRGƏR-Əzizbəyov rayonunda kənd adı. KÖRPÜQULAŞ-Irəvan xanlığının Qarnibasar mahalında kənd adı. KUMANYelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. KORANLI-Irəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında kənd 37 . KOTANLI.Noyemberan r-nunda kənd adı.Irəvan xanlığının Vedibasar mahalında kənd adı.1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Qarni nahiyəsində kənd adı.Irəvan quberniyasının Novobayazid qəzasında kənd adı. KOĞES. GƏNCILI. KORAN.Irəvan quberniyasının Eçmiadzin qəzasında dağ adı. KINIQKƏND. KOXT.Irəvan xanlığının Dərələyəz mahalında kənd adı.Irəvan quberniyasının ŞərurDərələyəz qəzasında kənd adı. KOLT.qəzasında kənd adı. KOXB.1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Talin nahiyəsində məzrə adı. KOLANI. GƏNCƏLI-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Vedi nahiyəsində kənd adı. KOLAGIRƏN. KELLAVAN. KOMUŞ.Stepanavan rayonunda kənd adı.Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı.Irəvan xanlığının Göyçə mAhalında kənd adı.Ani rayonunda kənd adı. GƏZƏRBAD.Irəvan quberniyasının Eçmiadzin qəzasında kənd adı.Irəvan xanlığının Sərdarabad mahalında kənd adı.Irəvan quberniyasının ŞərurDərələyəz qəzasında kənd adı.XVIII əsrin ortalarında Irəvan əyalətində kənd adı. KÖPƏKLI. KOTANLI. GƏNCƏK. GƏRGƏR-Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında kənd adı. GƏRGƏR-Stepanavan rayonunda kənd adı. KÜZƏÇIK.Irəvan quberniyasının Eçmiadzin qəzasında kənd adı. KÖÇƏRLI.Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında kənd adı.1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Abnik nahiyəsində kənd adı.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı.1728-ci ildə Iərvan əyalətinin Şirakel nahiyəsində kənd adı.Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı. KURUT. KOĞ.Irəvan xanlığının Göyçə mAhalında kənd adı.

MUĞAN-Eçmiadzin r-nunda kənd adı. GÜMRÜ. GÖYƏRÇIN-Irəvan xanlığının Talin mahalında kənd adı.Gorus rayonunda kənd adı. GÖLKƏNDIrəvan quberniyasının Novobayazid qəzasında kənd adı.Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında kənd adı.1728-ci ildə Irəvan əyaləti Karbi nahiyəsində kənd adı.Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında xaraba kənd adı.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında XVIII-XIX əsrlərdə mahal adı. MANQUT.Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı.Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı. GÖDƏKLI.Irəvan xanlığının Sərdabarad mahalında kənd adı.Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında dağ adı. GÖLÇIQIN.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Şirakel nahiyəsində kənd adı. OĞUZBATIR-Irəvan əyalətinin Qırxbulaq nahiyəsində 38 . GÖDƏKLI. GÖYƏRÇILI. KÖYƏRÇIN.Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında kənd adı.Irəvan quberniiyasının Sürməli qəzasında kənd adı.Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında kənd adı. MAĞANCIQ. MƏLEV-Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında qışlaq adı. GÖYƏRÇINLU. MƏLƏKLU.1621-ci ildə Irəvan əyalətində kənd adı. GÖYƏRÇIN. MUĞANLU-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Dərələyəz nahiyəsində kənd adı. MUĞANLI-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Karbi nahiyəsində kənd adı. GÖYƏRÇINQALA. GÖDƏKLI-ZICQAN -Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı.adı. MANTAŞKƏSƏN. GORUS. GÖDƏKLI. MAQOVUZYelizavetopol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. MUĞANCIQ-Yelizavetopol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. GÖDƏKLIYelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı.Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Şirakel nahiyəsində kənd adı. MUĞANCIQ. MUĞANLI-1728ci ildə Irəvan əyalətinin Xınzirək nahiyəsində kənd adı. MUĞANLU-1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Ərmus nahiyəsində məzrə adı. GÖYƏRÇINIrəvan quberniyasının Şərur-Dərələyəz qəzasında kənd adı.

SABUNÇU. REYHANLI. PEÇENEKLI-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Qırxbulaq nahiyəsinə kənd adı.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Sisyan nahiyəsində kənd adı.Yelizavetopol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. OXÇUOĞLUQars əyalətinin Qars dairəsində.Irəvan xanlığının Zəngibasar mahalında kənd adı. PEHAN. SALUTIrəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında kənd adı.Irəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında kənd adı. SADIQLI. ÖKÜZLÜ-Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında kənd adı. REYHANLI. SAATLI. SAATLI.kənd adı. ÖKÜZDAĞ-Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında dağ adı. SABUNÇU-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Karbi nahiyəsində kənd adı.Yelizavetopol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. sonra Amasiya r-nunda kənd adı. OZANLAR-Irəvan xanlığının Zəngibasar mahalında kənd adı. ÖKÜZLÜ.Irəvan quberniyasının Irəvan qazasında kənd adı. SAQAGIRD-1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Karbi nahiyəsində kənd adı.Irəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında dağ adı. SAMURLU Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında kənd adı.Irəvan quberniyasının Şərur-Dərələyəz qəzasında kənd adı.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Karbi nahiyəsində kənd adı.Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında xaraba kənd adı. SABANÇITalin rayonunda kənd adı. SABUNÇU.Irəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında xaraba kənd adı. SABUNÇU.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Iqdır nahiyəsində kənd adı. SALLI. PUŞANLI. SADIQLI. OĞUZTAŞ-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Qırxbulaq nahiyəsində kənd adı. OXÇU.Irəvan xanlığının mahallarından birinin adı. SADAXLI. SAATLI1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Qarni nahiyəsində Sınıq körpü. SARVANLAR Irəvan quberniyasının Irəvan qə39 . SAAT MƏZRƏSI-1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Karbi nahiyəsində kənd adı.Irəvan xanlığının Vedibasar mahalında kənd adı.Irəvan xanlığının Talin mahalında kənd adı. SAATLI SABUNÇU-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Qarni nahiyəsində kənd adı.

TAVUSKÖKLÜ-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Srməli nahiyəsində kənd adı. TANDURƏK-Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında kənd adı. SÖYÜDLÜ.Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında kənd adı.Irəvan xanlığının Sürməli mahalında 40 . TƏKƏRLI-Irəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında kənd adı.Irəvan xanlığının Irəvan mahalında kənd adı. TATAR OSMAN-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Abaran mahalında kənd adı. SISYAN. TANTUR-TORPAQ-Irəvan quberniiyasının Novobayazid qəzasında Hüseynquluağalı kəndinin maldarlarına məxsus yaylaqda yurd yerinin adı.Irəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında kənd adı. TANDURƏK-Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında dağ adı.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Şirakel nahiyəsində Göyərçinlu kəndinə məxsus məzrənin adı. TOVUZGÖNLÜ.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Qazax qəzasında kənd adı. SIÇANLI-Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında kənd adı.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Dərəçiçək nahiyəsində məzrə adı. SARVANLAR SUFLA. SƏRÇƏLƏR. SARICALAR. SARICALAR. TOVUZQALA. SARVANLAR XARABA.Irəvan xanlığının Zəngibasar mahalında kənd adı.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur kənd adı.1468-ci ildə Sisəcan nahiyəsində kənd adı. TATAR. SÖYÜDLÜ. orta əsrlərdə Sisyan mahalının adı. SARICALAR-Irəvan xanlığının zəngibasar mahalında kənd adı. TATLUQIŞLAQ-Irəvan xanlığının Göyçə mahalında kənd adı. SARICALAR-1728-ci il-də Irəvan əyalətinin Qarni nahiyəsində kənd adı. TƏKƏLI-Irəvan quberniyasının Novobayazid qəzasında kənd adı.Irəvan xanlığının Zəngibasar mahalında kənd adı. TAPANLI-Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında kənd adı.1728ci ildə Irəvan əyalətinin Karbi nahiyəsində kənd adı.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Sürməli nahiyəsində kənd adı.zasında kənd adı. SUVARI. TATARLI-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Maku nahiyəsində kənd adı. TOĞANŞAHLU BOYAT. TƏKƏLI-Irəvan quberniyasının Novobayazid qəzasında dağ adı. TƏHLƏ.Albaniyanın qədim Sisakan əyalətinin.

XANÇALLI-Amasiya rnunda kənd adı.Irəvan quberniyasının Eçmiadzin qəzasında kənd adı. URUDTiflis quberniyasının Borçalı qəzasında kənd adı. URUTMUŞ-Irəvan xanlığının Sürməli mahalında kənd adı.1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Sisyan nahiyəsində kənd adı. XINZIRƏK-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin nahiyələrindən birinin adı.Axuryan r-nunda kənd adı. XARABA KOLANI.Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında kənd adı.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. XARABA KOTANLI. TOXLUCA. XƏZNƏUZ.Irəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında kənd adı. XARABA ÇANDAR.1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Abnik nahiyəsində kənd adı.1727-ci ildə Naxçıvan sancağının Dərələyəz nahiyəsində kənd adı. TÜRKÜT-1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Bazarçay nahiyəsində kənd adı. TÜRK QARAKILSƏSI. URUT. URUZPORXVI əsrə aid ermənicə mənbədə Göycə mahalında bir kənd adı.Irəvan quberniyasının Novobayazid qəzasında kənd adı. TOĞANŞALU QACAR. TUQUT. XUZAR.XVI əsrin ortalarında Irəvan əyalətinin Katak mahalında kənd adı. XƏLƏC.Irəvan quberniyasının Irəvan qazasında kənd adı.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Qırxbulaq nahiyəsində kənd adı. ÜDGÜN-Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. TÜRKMƏNSU-Irəvan quBerniyasının Eçmiadzin qəzasında kənd adı. XALACLAR YURDU-Şərur-Dərələyəz qəzasında Dərələyəz və Göycə arasında Vers dağında yaylaq adı. UZ. TÜRKMƏNLI.Irəvan xanlığının Sürməli mahalında kənd adı. XƏLƏC-Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. XINZIRƏK-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Xınzirək nahiyəsində kənd adı.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı.Irəvan xanlığının Zəngibasar mahalında kənd adı. TULUS1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Sisyan nahiyəsində kənd adı. XINS.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Sisyan nahiyəsində kənd adı.kənd adı. XUNUT41 . XINZIRƏK. XAZARABERT.

ÇIRIŞ-Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı.Irəvan quberniyasının Novobayazid qəzasında kənd adı.1727-ci ildə Irəvan əyalətinin Dərələyəz nahiyəsində kənd adı.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Sürməli nahiyəsində iki kənd adı. HƏRHƏR. ÇAXIRLI. ÇƏRIKLIK-1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Zar nahiyəsində kənd adı. indi Amasiya rayonunda kənd adı. ÇÖRAK-Gümri şəhərinin yaxınlığında Təkəqayadağının ətəyində mineral su mənbəyinin adı. ÇORLU-Qukasyan Rayonunda kənd adı. HRANS-XVI əsrdə Irəvan əyalətinin Göycə mahalında kənd adı.Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı. ÇORLU-Irəvan xanlığının Talin mahalında kənd adı. ÇIVILI-Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında dağ adı. ÇIVINLI-X1X əsrdə Qars əyalətinin Qars dairəsində. ÇƏRƏKLI. HÜNÜT.Irəvan xanlığının Saatlı mahalında kənd adı. ÇƏPNI-Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. HORS.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. ÇIVANDƏRƏ-Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı. 42 . ÇƏPNI. HERANISIrəvan xanlığının Vedibasar mahalında kənd adı. HERHERIrəvan quberniyasının Şərur-Dərələyəz qəzasında kənd adı. CAĞATAYIrəvan quberniyasının Şərur-Dərələyəz qəzasında kənd adı. ÇULLU-Yelizavetpol quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Karbi nahiəsində kənd adı. ÇIVANLI-Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında kənd adı. ÇIVA. ÇEPNI. ÇIRMANIS-Irəvan xanlığının Vedibasar mahalında kənd adı. ÇIRYUXLA.Irəvan xanlığının Vedibasar mahalında kənd adı. ÇUL-Irəvan quberniyasının Şərur-Dərələyəz mahalında kənd adı. ÇƏRƏKDAR1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Zebil nahiyəsində kənd adı.1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Aralıq nahiyəsində kənd adı.Irəvan quberniyasının ŞərurDərələyəz qəzasında kənd adı. ÇIQNI QARAQOYUNLU. ÇƏRƏKLI-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Xınzirək nahiyəsində kənd adı.

1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Abaran nahiyəsində kənd adı. ŞIRVAN. ŞAKABAD-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Xınzırək nahiyəsində kənd adı. ŞƏKIKAN-1590-cı ilə aid mənbədə Irəvan əyalətinin Ağcaqala nahiyəsində kənd adı. ŞIRVANCIQ. CIBIKLI-Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı.1728-cı ildə Irəvan əyalətinin Dərəçiçək nahiyəsində qışlaq adı. ŞABANLI.1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Vedi nahiyəsində kənd adı. CANDARLAR1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Karpi nahiyəsində kənd adı. ŞIRAKQOÇ.Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında kənd adı. CIVƏ . CINCAVAT.CALAIRLI-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Aralıq nahiyəsində kənd adı.Irəvan xanlığının Abaran mahalında kənd adı. CINCAVAT-Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında dağ adı. ŞABAN QIŞLAĞI.1718-ci ildə Irəvan əyalətinin Sisyan nahiyəsində kənd adı.Irəvan quberniyasının Şuraqel qəzasında kənd adı. ŞIVLI-Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. ŞADILI1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Aralıq nahiyəsində kənd adı. ŞƏRKI-Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı.Irəvan quberniyasının Eçmiadzin qəzasında kənd adı. Ələyəz və Şirak dağları arasında vadi-düzənin adı. ŞƏKI. ŞIRAK DÜZÜ.Irəvan quberniyasının ŞərurDərələyəz qəzasında kənd adı. ŞABAN QIŞLAĞI-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Karbi nahiyəsində kənd adı. Ələyəz dağında yaylaq adı. CAMIŞCUR-Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında çay adı.1590-cı ildə Rəvan əyalətində.Boz-Abdal. CAMIŞLI-Irəvan xanlığının Abaran mahalında kənd adı. CIVIXLIYelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Qazax qəzasında kənd adı. ŞAĞANLI. ŞIRAKQALA. CANDAR. ŞADAK. CALALOĞLU-Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında kənd adı. ŞIRVANCIQ-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Şirakel 43 .Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında kənd adı. ŞƏMŞƏDIL-Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Qazax qəzasında mahal adı.

Qara Çomaqlı. QURQAN. Köçəkli. keçili. Siyahının çox yer tutmaması məqsədilə ifadə planına görə oxşar etnotoponimlər verilmiş bura daxil edilməmişdir. Kırık (tirə). Alpan. kulas. QARAQOYUNLU. Zolaqlı.Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında kənd adı. ARAN. KÜZƏÇIK. KƏRKI. QIPÇAQ. QUQAR. ŞORKƏND-Irəvan quberniyasının Eçmiadzin qəzasında kənd adı. QOV. Kaltak. BAYAN . ŞORGÖL. ŞURAKUZ-1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Ağcaqala nahiyəsində kənd adı. Qüyu. Axtaçı (padar). BOYAT. ŞORLU DƏMIRÇI. QARABAĞ. QAÇAĞAN el adı. Kul. verilmiş etnotoponimlər Ermənistan ərazisindəki türkmənşəli etnotoponimlərin tam siyahısı deyildir. QUŞÇU. Et.Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında dağ adı.Bax: Rəncbər. ŞURAQEL. MANQUT. Kəkəli. BOLQAR. ALPOUT. Qasumlu. BƏRGÜŞAD. KƏPƏNƏK. QARADAĞLI. Kuloba.Irəvan xanlığının Zəngibasar mahalında kənd adı. BƏYDILI. kotyan. Ivə. Karık (oğuz). QURTLAR. Basar. KƏSƏMƏN. BAZAR. BOZtuqan. kobyak. ABDAL. ABARAN. QAQAUZ.Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında göl adı. ŞORLU. QARAISA. Kəçər. ABAR. KINIQ. AYDINLI. Qazax.Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı. KƏBƏR. BOZAVƏND. Qarqar. Etnotoponimlərin təhlili göstərir ki. BABURLU . Karqa. 44 . Qeyd etmək lazımdır ki. Kayıq. BOSTON. ŞOR KOLANI. KOLANI. Kobak. apan (peçeneq). Yazık (peçeneq). AYRIM. kəmər (kimmer). Eymur. QARA. Aktan. Zəngənə. KIRAN. BARANI. KURUT. Kiliç. Katak. ŞORƏLI-Irəvan xanlığının Göycə mahalında kənd adı. Kanqlı. Dondar. Kol. Avşar. Kabar.nahiyəsində kənd adı. KƏNGƏR. Qabaq. Kuşi. BAYDAR. BAYANDUR. ŞIRƏÇI. MANTAŞ. BAHARLI. MUĞAN. Qorus. Kuyərçi. Qaraqar. Inallı. Qerus. Balkalı. Bazça. Kazan. koman. Kayı. onların əsasında aşağıdakı etnonimlər durur: ABAN. QAZAN. Alan. BAYAT. BAYRAMLI. QARAPAPAX. Karkın. QIZILlı. YAYCI. Köçər. ABBAS. QACAR . Alban.

şivili. ÇAXIRLI. Söyöt. bu onomastik vahidlər müxtəlif mənbələrdən seçilmişdir və həmin mənbələrdə onlar etnotoponim kimi verilmişdir. 114). ŞABANLI. ÇUL. GÖDƏKLI. bizim halda etnotoponimin təkrarlanması müxtəlif səbəblərlə bağlı ola bilər. Sadak. SARICALI. TATAR.Axundov belə coğrafi adların əksəriyyətini «omonim yer adları» hesab edir(2. areal 45 . Xəzər.Nikonov onimlərin təkrarlanması və ərazidə yayılmasının əsas səbəbini miqrasiyada görür. ŞƏMŞƏDIL. 40-72). OZAN. OĞUZ. Gamış. Olet (Oryat tayfasının qolu). sat. Ermənistanın türk mənşəli areal etnotoponimləri Qeyd olunduğu kimi areal onimlər onimin özünün və ya onun elementlərinin müəyyən ərazidə təkrarlanması ilə müəyyənləşdirilir. Onimin. OXÇU. Təklə. Tabanlı. Çibikli. V. Əfşar. PUŞANLI. Yeni əraziyə köçənlər təzə yerə döğma yurdlarının.A. Peyrəlu. Gün. MƏLƏKLU. Gorus. REYHANLI. Qeyd olunduğu kimi. Belə vahidlərin çoxluğu isə bir dissertasiya daxilində onların hamısını əhatə etməyə imkan vermir. CAMIŞ. Çerikli. Şahdili. TUQUT. TULUS. Purnək. ÇANDAR. UZ. Peçene(q). TOVUZ. ÇIQIN. 1. HƏMZƏLI. Sak. Sal. Əlbəttə. Çaqan. Tuk. Hun. Tele. A.MƏLEV. Təklif olunan siyahıya daxil edilən adların hər birinin etnotoponim olması bizim tərəfimizdən iddia olunmur. Oyrat. GORAN.4. ÇƏPNI. Civə(Yivə). ÇOR. Piykan. O yazır: «Eyniliyin əsas səbəbi əhalinin miqrasiyası və onimin paralel yaranmasıdır. sincan. TÜRK. Samur. Cibikli. XALAC. Lakin bununla yanaşı. SAATLI. uqraq. Cinli. TURKMƏN. SARVAN. Çirik. suvar. areal onimin yaranmasının əsas səbəbini əhalinin miqrasiyası hesab etmək olar. Tədqiqat prosesində aydın olur ki. şirak. köhnə yaşayış yerlərinin adlarını gətirirlər» (127. GƏNCƏ. CAĞATAY. Əncə. bu vahidlərin bu və ya digərinin doğrudan da etnotoponim olması araşdırma tələb edir. Tavuz. SABUNÇU. ŞIRVAN.A. CALAIR. TATLU TƏKƏLI.

ərazinin tayfa üzvləri üçün yetərincə olmaması və s. münbit olmayan torpaq. 46 .Birinci Milli. Məhz bu amillər areal etnotoponimlərin müxtəlif formalarının yaranmasına. Eyni yerdən köçən əhali iki müxtəlif ərazidə məskunlaşa bilər. Yaxa Dəllək və i. Ərəb Şəki və s. könüllü miqrasiyanın əsasında durur. bəzən isə onların tamamilə paralel variantlarının işlənməsinə zəmin yaradır. Kolqırıqlı. müxtəlif formalarda təzahür edir. Axtaçı Səlyan. areal onimlər tam onimə görə deyil. Aşağı Ayıbasanlı. yaxa. ərzaq qıtlığı. 2) yaxındakı paleotoponimlərin yeni adda təkrarı -Axtaçı Şirvan. Belə olan halda etnoponimin tərkib hissələrində dəyişmə aparılması özünü göstərə bilər. Təbii fəlakət. Düzqırıqlı.Ə. miqrasiya ilə bağlı yaranmış eyni mənşəli etnotoponimləri bir-birindən fərqləndirmək üçün onlara əlavə edilmiş müəyyən komponentlərdən istifadə etmək lazımdır. 3) antonim xarakterli sözlərin qoşulması ilə düzələn adlar Yuxarı Ayıbasanlı. Kiçik Pirəli.) artırılması ilə düzələnlər: Dağqarxun qaşı. onimin ünsürlərinə görə də müəyyənləşdirilir. Ərəb Quba. yal və s.onimin yaranmasında başqa amillər də rol oynayır. Belə tipli adları o. Böyk Pirəli. Bütün hallarda ərazinin etnotoponim mənzərəsi müəyyənləşdirilməli. Ikinci Milli və s. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli adların dəyişdirilmə üsullarını şərh edərkən belə nümunələr aşkara çıxarılmışdır. kol. Könüllü miqrasiya daha çox coğrafi və təbii şəraitlə bağlıdır. Q. Əkin yerinin azlığı. məcburi miqrasiya ilə nəticələnir. Dağ quşçu. Miqrasiya prosesinin özündə bölünmənin baş verməsi mümkündür. Qeyd etmək lazımdır ki. Əhalinin miqrasiyası könüllü və məcburi ola bilər. deportasiya və s. Digər tərəfdən miqrasiyanın özü geniş məfhum olub müxtəlif səbəblərdən doğur. müharibə. a.Qeybullayevin fikrincə. 4) sıra sayları ilə düzələnlər . Beləliklə areal etnotoponimlərin tam mənzərəsini açıqlamaq mövcud ərazidəki etnotoponimlərin və dəyişdirilmiş etnotoponimlərin müqayisəli öyrənilməsini tələb edir. müxtəlif qruplara bölür: 1) apellyativlərin (dağ. düz.

Əgər verilmiş etnotoponimlərdən hər hansı biri Ermənistan ərazisində bir dəfə rast gəlinirsə. Ona görə qüsurludur ki. Deməli. şübhəsiz ki. Indi tərtib olunmuş onomastikona girən etnotoponimlərin hansıların areal etnotoponim səciyyəsi daşımasını aydınlaşdırmaq lazımdır. eyni zamanda başqa ərazilərdə qeydə alınmırsa. Buradan belə bir nəticə çıxır ki. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlərin hər birini ilkin yaxınlaşmada areal etnotoponim kimi qəbul etmək olar. Deməli. etnotoponimlərin areallıq xüsusiyyətinin tam mənzərəsini açmaq üçün bir ərazi çərçivəsi ilə məhdudlaşmaq olmaz. Bizim halda tədqiqatın bu iki mərhələsi yerinə yetirilmişdir. Burada daha bir məsələyə diqqət yetirmək vacibdir. bu məsələ digər ərazilər nəzərə alınmaqla həll edilməməlidir. Dissertasiya işinin növbəti 47 . Ermənistan ərazisində bir dəfə rast gəlinən etnotoponim bu ərazidən kənarda da qeydə alına bilər və bu fakt onun areal etnotoponimliyini sübuta yetirəcəkdir. Ermənistan ərazisində bir dəfə rast gəlinən türk mənşəli etnotoponim türklərin yaşadıqları başqa ərazilərdə də aşkara çıxarıla bilər. araşdırmanı yalnız bir ərazi ilə məhdudlaşdırmaq qüsurludur. Mövcud mənbələrdə əksini tapmış etnotoponimlərin onomastikonu qurulmuşdur. Qədim Oğuz yurdu Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlərin tədqiqatı zamanı.etnotoponimlərin onomastikonu tərtib olunmalıdır. Ermənistan ərazisi daxilində etnotoponimin areal etnotoponim olması faktını dəqiqləşdirmək tələb olunursa. Deyək ki. onda yalnız bu ərazi daxilində areallıq şərtinin ödənilməsi yoxlanılır. Bir halda onimin areallığı yalnız müəyyən ərazi ilə məhdudlaşdırıla bilər. tədqiqat üçün etnotoponimlərin ümumi toplusu müəyyənləşdirildikdən sonra biz onların areallıq xüsusiyyətlərini araşdıracağıq. Çünki etnotoponimin areal səciyyə daşımamasının özü müəyyən şübhə doğurur. Digər tərəfdən. onda həmin etnotoponimin özünün dərin təhlili və tədqiqi tələb olunur. türklərin yaşadığı və yaşadıqları ərazilər olduqca geniş olmuşdur və bu gün də öz miqyasına görə həmin ərazi az deyildir.

fəslində bu. 48 . etnotoponimlərin areallıq xüsusiyyətlərinin aydınlaşdırılması prosesində dəqiqləşdiriləcək və etnotoponimin yayılma arealları müəyyənləşdiriləcəkdir.

78).ə. Həmin toponimlər aşağıdakılardır: ABANA.Irəvan xanlığının Qırxbulaq mahalında kənd adı. abant tayfalarının Azərbaycan və Ermənistan ərazisində məskunlaşma tarixi çox qədimdir. QACARAN.ABAN əsaslı areal etnotoponimlər. Moisey Kalankatlı Albaniyada Abant adında iki yaşayış məntəqəsinin olduğunu bildirmişdir. AVAN. Pompey. Aban qədim türk mənşəli tayfanın adıdır.II FƏSIL QƏRBI AZƏRBAYCANIN TÜRK MƏNŞƏLI ETNOTOPONIMLƏRININ AREALLIQ XÜSUSIYYƏTLƏRI VƏ YAYILMA AREALLARI 2. 100. Q. ABNIK. Qarqarların şimal-qərbi Albaniyada hələ qədim dövrdən məskunlaşması barədə e. VII əsrdə sakların tərkibində qarqarlarla yanaşı gəlmiş tayfanın adı olması elmi ədəbiyyatda diqqət mərkəzinə çəkilir (21. Tayfanın dəqiq adı çox güman ki.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında (indi Ermənistanın Qafan r-nunda) kənd adı. Ermənistan ərazisində əsasında aban tayfasının adı duran toponimlər qeydə alınmışdır. 65-ci ildə Pompeyin Albaniyaya yürüşü haqqında məlumat verən antik tarixçilər qeyd etmişlər. Müasir dövrədək qalmış bu etnotoponimlərin Ermənistan 49 . Aban sözünün e. 78).Qeybullayev yuxarıda qeyd olunan məlumatlara və digər faktlara is-tinadla belə bir qənatə gəlir ki. aban olmuşdur.1.ə.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Dərələyəz nahiyəsində kənd adı. Buradan belə nəticə çıxır ki.1590-cı ildə Rəvan əyalətinin nahiyələrindən birinin adı. Sözün sonundakı t səsi cəmlik bildirən –at şəkilçisinin qalığı ola bilər. Abant/Avant adları abant tayfasının adı ilə bağlıdır və onlar qarqarlarla birgə bu əraziyə gəlmişlər (87. 89. Dion Kassiy) göstərilmişdir. Onların əsərlərində Albaniya ərazisindəki Avant çayı və onun yaxınlığında Abant əyalətinin olması (Plutarx.

Burada v > b əvəzlənməsi özünü göstərir. Avnik etnotoponiminə gəlincə isə onun evnik variantına «Kitabi-Dədə Qorqud» dastanlarında rast gəlinir. Şarafxan Bidlisi XVI əsrdə Anadoluda Avnik qalasının olduğunu göstərmişdir. Oxçu çayının sağ sahilində yerləşmiş Qapan kəndinin adı ilə bağlıdır. kuloba.ərazisindəki areal etnotoponimlərdəndir. Abnik. Avan və Qacaran toponimlərinin tərkib hissəsi olan aran eyni bir əsasdan aban etnonimindən olması faktını qismən açıqlamaq lazım gəlir. Yuxarıda hələ qədim dövrdə Albaniya ərazisində bu toponimin qeydə alınması göstərilmişdir. QAFAN.ev. Batum əyalətinin Artvin dairəsində Avana. Abana. 95).Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında (indi Ermənistanda r-n mərkəzi) kənd adı-kapan (peçeneq) Hazırda Qafan Ermənistanda respublika tabeliyində şəhərdir. Məsələn. Şəhərin adı keçmişdə mövcud olan indiki Qafan şəhərindən 10 km şimal –qərbə doğru. Avan və Aban etnonimlərinin eyniliyi isə şübhə doğurmur. kuerçi. karabay adlı tayfaların adlarını sadalayır. Qeyd etmək lazımdır ki. oba sözü ilə səsləşir(23. Türkiyədə Avanos («os» yunan mənşəli şəkilçi). Aban sözünün Urartu dilindəki «ebani» ilə eyniləşdirilməsi şübhə doğurur. X əsrdə Cənubi Asiya çöllərindəki peçeneklərin içərisində yaşamış Konstantin Baqyanorodnı erdim. Astana (Qazaxıstan) və s. kapan. Əvvəla. eb. Abana etnotoponiminin tərkibindəki a sonluğu türk dillərinin toponimlərinə xas olan şəkilçidir. eba. Borçalı qəzasındakı Oban toponimi də bu faktı təsdiqləyir. çur. Borçalı qəzasında Oban (132) etnotoponimləri vardır. 1918-ci ildə indiki Qafan şəhərinin bilavasitə yanında Qatar adlı azərbaycanlı kəndi olmuşdur. Ermənistandakı Qafan toponimində qapan tayfasının adının əksini tapması barədə ədəbiyyatda fikirlər vardır(46. Adana (Türkiyə). 50 . «Ebani» çox güman ki. 40).

Yusifov.B. Belə nəticəyə gəlmək olar ki. onlar eranın əvvəllərindən artıq orada yaşayırdılar.Şimali Qafqazda-Kopan 2.Kazan xanlığında bir neçə Kopan mənşəli toponim qeydə alınmışdır.Qeybullayevin araşdırmalarına görə bu peçenq tayfaların bir hissəsidir(44. 111). s.Türküstanda –Kapançı adlı kənd 4.K. peçeneqlərin yuxarıda qeyd etdiyimiz kapan tayfasının adını əks etdirir. 3.Kərimov «Toponimikanın əsasları» B.. Bu etnonim ermənilərdə şəxs adına da çevrilmişdir. S. 109). Onlarda Kapansyan familiyası məhz Kapan tayfasının adındandır (gürcülərdə Kapanadze familiyası da bu etnonimlə bağlıdır) (45. Azərbaycanda rayonun adı Tərtər Kəndin adı Qapanlı 4 kənd. tayfalardan ibarət idilər. Kopon /Kaban/ Kopan/Kapan/Koypan eyni fonetik tərkibə malik etnonimdirlər (88. Bu kəndlərin əhalisi Ermənistanın keçmiş Qafan (Qapan) mahalından köçüb gəlmişlər. XV1 əsrdə.Başqırdstanda Kaypon – topo- 51 . Bu tayfalardan bəzilərinin adları ilə bağlı toponimlərin Ermənistanda hələ VVII əsrlərdə mahal adları kimi qeyd olunması belə nəticə çıxarmağa imkan verir ki. Peçeneqlərin digər hissəsi isə kopon (əslində quqarçi) və b. Y. 42).1988. Ermənistanın Qafan rayonunun adı (qədim erməni mənbələrində mahal adı kimi 1074-cü ildən məlumdur) şübhəsiz ki. 199 Ermənistanda Qafan Xaricdə 1.

Beləliklə. Azərbaycanın Qusar rayonunda Avarandağ. igid» mənasında olduğunu qeyd edirlər. V əsr erməni müəllifi Yeqişenin Balasakanda aparan adında tayfanın yaşadığını qeyd etmişdir(21. 96). Etnonim av+ar formasında düzəlmişdir. qəhrəman. ər sözünün türk dillərindəki ər «kişi. Ermənistanda türk mənşəli abar(avar) tayfasının adından düzəlmiş Aşağıdakı etnotoponimlər qeydə alınmışdır: ABARAN. BAŞ ABARAN . 1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Karbi nahiyyəsində kənd adı. qədim türk tayfasının adı abar(avar) olmuş və bu tayfa Qafqazın müxtəlif regionlarında. Abar qədim türk mənşəli tayfanın adıdır. o cümlədən də Ermənistan ərazisində yaşamışdır. Əsasında abar(avar) tayfasının adı duran etnotoponimlər yalnız Ermənistan ərazisində yayılmamışdır. Irəvan xanlığının Abaran mahalında çay adı(157). Alagöz (Ələyəz) və Pəmbək dağ silsilələri arasında Kasax (əsli Qazax) çayının yuxarı axınında yaylaq adı. Irəvan qəzasında çöl adı. AVARAN-Irəvan quberniyasının Eçmiadzin qəzasında kənd adı. Tədqiqatçılar ar.nimi. Bu tayfa adının avar variantı da məlumdur. ABARANOĞLU – 1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Abaran nahiyyəsində kənd adı. 97). Etnonimin birinci hissəsi olan av elementinə gəlincə isə onun ab variantının işlənməsi türk dilləri üçün xarakterik olan bv keçidi ilə əlaqədardır.Ukraynada Kopanka hidronimi 2.Irəvan xanlığında mahal adı.Irəvan xanlığında mahal adı.Əliyeva Azərbaycanın Qusar rayonunda Avaranqışlaq kənd adının olduğunu qeyd edir. XIX əsrdə Şimali Qafqazda Kuban əyalətinin Maykop dairəsində Abarançay.2. Eramızın II-III əsrlərində Kür sahilində Obaren adlı tayfanın yaşaması ədəbiyyatda göstərilir (76. R. Xaçmaz rayonunda Avaran kəndi qeydə alınmışdır. Onun kitabının əlavəsində 52 . Bu etnotoponimin başqa ərazilərdə yayılması da aşkara çıxarılmışdır. ABAR əsaslı areal etnotoponimlər. 5.

139).Əliyeva. Onu da qeyd etmək lazımdır ki. Beləliklə. Azərbaycan toponimləri.verilmiş Azərbaycan toponimləri siyahısında Abarançay adı və onun yanında bu adın hazırda Kamiçay olması göstərilir (31. ərəb dilindən olan Abbas antroponimi əsasında yaranmış toponimlər də istisna edilə bilməz. s.ABBAS əsaslı areal etnotoponimlər.Etnotoponim da duran etnonim Abar(avar) Abaran Abarançay Arealı Ermənistan – 5 toponim mahal. Bir çox hallarda bu iki tip toponimin bir-birindən fərqləndirilməsi müəyyən çətinlik törədir. Kuban əyaləti –çay adı R. Göstərilən çətinliyin yaranma səbəblərindən birini belə toponimlərin qeydə alınması və rəsmiləşdirilməsi zamanı orfoqrafik səhv buraxılması ilə əlaqələndirmək mümkündür.108 Ermənistan –kənd adı Ermənistan –kənd adı Azərbaycan Xaçmaz rayonu –kənd adı Ermənistan –kənd adı Azərbaycan Qusar rayonu Azərbaycan Qusar rayonu Baş Abaran Avaran Abaranoğlu Avarandağ Avranqışlaq 2.3. Abas etnoniminin Xəzər tayfalarından birinin adı olması şübhə doğurmur. Q. yaylaq. çay. kənd adı RF. Bakı. Yəni toponim yanlış olaraq Abbas 53 .Qeybullayev Abaslı tipli toponimlərin əsasında abas(abaz) tayfa adının durduğunu qeyd etmişdir(89. 2002. abar(avar) əsaslı etnotoponimlərin yayılma arealları cədvəlini qurmaq olar. çöl. 67. 108). Etnotoponimin əsasın. Abas tayfa adının abaz forması da vardır.

Abbaslar kəndləri olmuşdur. Abas etnonimli etnotoponimlərin geniş yayılmasını nəzərə alaraq biz onların areallıq cədvəlini verməyə ehtiyac duymuruq. Qazaxlarda. türkmənlərdə və Türkiyədə də abdal adlı tayfa qeydə alınmışdır.108). Sözdə bir b və ya geminatın olmasını təyin etmək isə mürəkkəbdir və daha çox tarixi faktlar əsasında müəyyənləşdirilə bilər. Bu tayfa Ağ hun tayfasının adını əks etdirir. Onlara müxtəlif regionlarda rast gəlmək mümkündür. Əsasında abdal tayfasının adı duran etnotoponimlər də geniş yayılmışdır. Abbasgöl məzrəsi. Qeyd etmək lazımdır ki. Akad. Abbaskəndi.V. «Suriyalı tarixçi Zaxari Ritor (VI əsr) Şimali Qafqazda Hun əyalətində yaşayan müxtəlif tayfalar arasında türkdilli abdel tayfasının da adını çəkir.Əliyevanın tədqiqat işinin əlavəsində verilmiş Azərbaycan toponimləri siyahısında Abbasabad adı qeyd olunmuşdur (31. Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğətində Neftçala rayonunda Abasalılı. Tovuz rayonunda Abbasqulular. Şəki rayonunda Abbaskənd. Abas əsaslı toponimlər geniş yayılmışdır. Zənnimizcə. qaraqalpaqlarda.4. Mənbələrdə Heftal.Bartold abadel/abdal tayfasını hun tayfası sayır. Abdal qədim türk tayfasının adıdır. 2. Abdal tayfasının başqırdlarda. 8). V. qaraqalpaqlarda. Ağsu rayonunda Abbasxanlı toponimlərinin olması göstərilmişdir (9. eftal kimi qeyd edilən etnonim abdal adının müxtəlif fonetik for54 . Abbasgölü. tayfa adının ilkin variantı abaz şəklində olmuş və bu da ab+az formasında parçalana bilər. qazaxlarda və türkmənlərdə olması da məlum faktdır(90). Ermənistanda Abbasabad adlı üç kənd. ABDAL əsaslı areal etnotoponimlər. Abbasdərəsi qışlaq və kənd adları.və Abas şəkillərindən birində yazıla bilərdi. Şəmkir rayonunda Abbaslı. Ağdam rayonunda yerləşən Abdal kəndi haqqında Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğətində verilmiş məlumatda göstərilir ki. heptal. Yardımlı rayonunda Abbasabad. R. Qarapapaqlarda da bir tayfanın adı abas olmuşdur. Abasalı. Qazax rayonunda Abbasbəyli.

Avdalağa qala adı qeydə alınmışdır. Avdal. AYRUM əsaslı areal etnotoponimlər. Arum. Mahmud Kaşğarinin «Divanu luqat it-türk» əsərində Oğuz sözünün izahı ilə əlaqədar olaraq Eymurlara dair aşağıdakı məlumat verilir: «Oğuz türklərin bir qəbiləsidir. Onların hər birinin özünəməxsus nişanı. ABDALLAR. 8-9). Avdal Ulya etnotoponimindəki Ulya komponenti ərəb dilindən olub yuxarı mənasındadır. Onun yazdığına görə heptallar (abdallar) Makedoniyalı Isgəndər dövründə (e.Abovyan rayonunda kənd adı. 8). Dağlıq Qarabağın Vərəndə mahalındakı Abdal kəndi.1728ci ildə Irəvan əyalətinin Qarni nahiyəsində kənd adı. Avdallar kənd adları. 108).5. 171-179). Ayrum (variantları Eymur. Göründüyü kimi abdal əsaslı etnotoponimlərin yayılma arealı olduqca genişdir. Türkmənistanda da yayılmışdır (73. mallarına xas 55 . XVXVI əsrlərdə Türkiyənin ictimai-siyasi həyatında abdal tayfası əhəmiyyətli rol oynamışdır (92. Ayrım.ə. Oğuzlar türkməndir. Abdal əsaslı etnotoponimlər Azərbaycan və Ermənistan ərazisindən başqa RFnin Başqırdıstan respublikasında. Abdallar Ulya kənd adı. Hər halda abdal tayfasının Qafqaz Albaniyasında eradan əvvəl yaşaması ehtimal olunur» (9. Imir) qədim türk tayfasının adıdır.mAlarıdır. Tovuz rayonunda isə kənd olması haqqında məlumat verilir. Oğuzda Abdallı kəndləri də vardır (9. Imer. 4 əsr) buraya köçürülmüşlər. Bundan başqa Qubadlıda Abdalanlı. Alban tarixçisi Movses Kalankatlı Albaniyada yaşayan abdal tayfasının adını çəkir. XIX əsrdə Şimali Qafqazın Ter əyalətində Abdal dağı toponimlərindəki abdal sözü qədim türk tayfasının adını əks etdirir. Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğətində Azərbaycanın Ordubad rayonunda Abdal adında dağ. Ordubad rayonundakı Abdal dağ adı.Irəvan xanlığının Karpibasar mahalında kənd adı. 2. Onlar iyirmi iki uruqdur (nəsildir). Ermənistanda AVDAL. YUXARI ABDALLAR.

Zaqafqaziyanın tarixi toponimiyasında da Şinix Ayrum. Bir fikrə görə Teymur Ankara vuruşmasından (1402) sonra Türkiyə ərazisindən köçürdüyü 50 min ailəni Gəncə. 30-31). eymurlərin adı çəkilir. Eyni zamanda bu sözün çox yaxşı və dövlətli adam mənasını ifadə etdiyini bildirir. …Gəncə xanı Cavad xanın general Knorrinqə yazdığı məktubda ayrımlar Gəncə xanlığının qədim elatı adlandırılır. Oğuz etimologiyası baxımından böyük dəyərə malik olan «Tarixi– mübarək şah»da (1206) da. Türkiyənin müasir toponimiyasında da Eymur adını daşıyan 56 . Digər hissəsi isə Azərbaycanın Kiçik Qafqaz zonasında və indiki Ermənistan ərazisində yaşamaqda davam etmişdilər» (9.damğası vardır ki. Türk və monqol tayfaları haqqında geniş məlumat vermiş Rəşidəddin Dağ xanın oğlu Oğuz xanın nəvəsinə aid etdiyi adı Eymur şəklində qeyd edir. Xivəli Əbül Qazi xanın «Şəcəreyi-Tərakimə» adlı əsərində (XVII əsr) bu etnonim ərəb əlifbası ilə yazılmışdır və Iymur (Imir). Imira. Aymur və Aymır kimi üç şəkildə oxuna bilər. Ayrum Pokr. Ayrum tayfasına mənsub olan bu adla bağlı meydana gəlmiş coğrafi adlardan biri də respublikamızın Ağdaş Rayonundakı Eymur kəndidir. təhrif edilmiş şəkildə olsa da. Ayrum Mets. Qarabağ və indiki Ermənistanda yerləşdirmiş. Qazax rayonundakı Quşçu Ayrım. onlar sonralar ayrım adı ilə tanınmışdır. Tovuz rayonundakı Mollaayrım. Imirasani (Imir Həsənli) kimi coğrafi adlar bu toponimin müxtəlif variantlarıdır. Onların məskun olduğu ərazi Ayrım mahalı adlanırdı. Ermənistandakı Ayrum. Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğətində oxuyuruq: «Ayrım… Kiçik Qafqazda yaşamış azərbaycanlıların qədim etnoqrafik adıdır. Gürcüstandakı Imera. uruqları bu damğalara görə ayırırlar. digər oğuz tayfaları ilə yanaşı. Polad Ayrum və Ayrum adlı yaşayış məntəqələri olmuşdur. XVII əsrdə ayrımların bir hissəsi Irana keçərək şahsevənlərə qarışmışdır. Qeyd olunan əsərə əlavə edilmiş türk qəbilələri siyahısında bu tayfa on birinci yerdə özü də Əymur şəklində göstərilmişdir.

BÖYÜK AYRIM. Imir antroponiminin türkdilli arealda yayılması da müşahidə olunur. Avmur) tayfalarının da eyni ayrum tayfasından olması aydın nəzərə çarpır. Emheli. Baqanis Ayrum. «Kiçik Qafqazda və Qazax qəzasında səpələnmiş ayrımlır Ağsaq Ayrum. IMIRLI-Irəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında kənd adı olmuşdur.6.Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında (indi Ermənistanın Tumanyan rayonunda) kənd adıdır.Noyemberyan və Tumanyan rayonlarında kənd adları. Əfşar əsaslı areal etnotoponimlər. 57 .ə. Ermənistanın Vedi rayonu ərazisində avşar əsaslı iki etnotoponim özünü göstərir. məskunlaşmış qədim oğuz-türk mənşəli tayfalardan biri də Afşar (avşar//ovşar/əfşar) tayfası olmuşdur. Polad Ayrum və başqa qollara bölünmüşlər» (21. Bu tayfa səlcuq oğuzlarının Avşar tayfasıdır. Onun adı Mahmud Kaşğarinin və Rəşidəddinin əsərlərində çəkilir. Beş fonemdən ibarət olan bu sözün üçüncü foneminin «m» fonemi ilə beşinci fonemin -«r» bir-birini əvəzləməsi hadisəsi aşkarlanır. Türk dillərinə. Səfəvilər dövlətinin Qızılbaş tayfalarından biri də əfşarlar olmuşdur. 115). 2.yetmiş iki coğrafi adın olması bu tayfanın geniş sahədə ictimaisiyasi fəaliyyət göstərdiyinə dəlalət edir. Ermənistan ərazisində AYRIM. Dadanis Ayrum. Ayrum (Eyrum) etnoniminin Eymurdan əmələ gəldiyi ədəbiyyatda qeyd edilmişdir. Imir şəkilləri də geniş yayılmışdır. Türkmənistanda Ilyalı rayonunda yaşayan Imrəli (variantları: Imr. Eymur coğrafi adının Imer. Afşar (Avşar/Ovşar/əfşar). Ermənistan ərazisində e. Quşçu Ayrum. o cümlədən azərbaycancaya xas olan metateza hadisəsinə görə Eymur sözünün Ayrum (Eyrum) şəklinə düşməsi təbiidir. Mövlüd Süleymanlının «Köç» əsərinin qəhrəmanlarından birinin adı Imirdir və əsər əslində eymur tayfasına həsr olunmuşdur.

Avşar//ovşar etnotoponiminin müxtəlif areallarda paralelləri vardır. Fəzlullah Rəşidəddin.kəndi də olmuşdur. 2. əhalisi qovulmuşdur. bu tayfa qoyunçuluqla məşğul olmuşdur. 218232). Mahmud Kaşqari özünün «Divani-lüğət-it türk» adlı 58 .7. Bu kənd 1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Karni nahiyəsində yerləşmişdir. Bayandur oğuz tayfalarından birinin adıdır. Tədqiqatçılar «Abşeron» toponiminin əfşar etnonimi əsasında yaranmasını qeyd edirlər. Ermənistanda AFŞAR KƏLƏVAN. 1940-cı illərin axırında azərbaycanlıların Ermənistandan zorla köçürülməsi dövründə kəndin azərbaycanlı əhalisi respublikamıza gəlmişdir. Əfşarcik etnotoponimləri qeydə alınır. B.Birinci yaşayış məntəqəsi rayon mərkəzindən 7km cənubşərqdə. Ikinci yaşayış məntəqəsi Ovşar adlanmış /Düzyurd Ovşar. 197). Ovşar və Avşar toponimlərinin əsasında duran appelyativin ov sözü olması və toponimin ov həvəskarı mənasını bildirməsi fikrini irəli sürənlər də vardır. Cənubi Azərbaycan ərazisində də əfşar//ovşar tayfa adından düzəlmiş Əfşar. Yerevan-Naxçıvan avtomobil yolunun üzərində yerləşən Avşar/Kəl Balavan/ kəndidir. Oğuz tayfa birliklərinin adları Mahmud Kaşğari. BAYANDUR əsaslı areal etnotoponimlər. Spandaryan/ rayon mərkəzindən 15 km cənubşərqdə yerləşmişdir. avşar//ovşar-qoyunsağma üsulu deməkdir (27. Bu toponimin Avşar variantı Azərbaycan respublikasının Ağcəbədi rayonunda da mövcuddur. Yazıçı oğlu Əli və Əbülqazi Xan Xivəli tərəfindən qeydə alınmışdır. Surenavan. Müəllif qeyd edir ki. Indi erməni qəsəbəsidir (30. 1918-ci ildə kənd Daşnaklar tərəfindən dağıdılmış. Tədqiqatçılardan Bayram Əhmədovun fikrinə görə bu toponim həmin ərazidə yaşamış tayfanın məşğuliyyəti ilə bağlıdır. O dövrdən sonra bu kənddə azərbaycanlı yaşamamışdır.Əhmədov belə hesab edir ki.

Bayandır adının kökü əski türk sözü olan «bay»-dır. «Oğuznamə»də də Bayandur «çox təminatlı». Türkmənistanın toponimiyasında türk dilli etnotoponimlər sırasında Bayandır adı mövcuddur. Bayandur xan adı Orxon-Yenisey abidələrində yüksək titul. Bundan əlavə dastanda Bayandır çay. Fəzlullah Rəşidəddinin «Cami-ət təvarix» (bütün tarixlər) əsərində Oğuzların 24 boydan ibarət olduğunu göstərir. 48). «OrxonYenisey» abidələrində də bay sözü göstərilən semantik mənada işlənmişdir. Bayandır yaşayış məntəqə adları vardır. Mənası «varlı». «varlı» kimi izah edilmişdir. Bayandurlu. Ağqoyunlu tayfa birləşmələrində bayandurlar tayfasının hakim rol oynaması və ağqoyunlu hökmdarlarının bu tayfadan çıxması faktı ilə səsləşir (32. Bayandır kimi verilmişdir. Mahmud Kaşqaridə Bayandur adı üçüncü. 59 . Qeyd olunan müəlliflər Bayandur tayfa adını qeyd etmişlər. Bu məna indi də qalır. həm də etnonim kimi işlədilməsi məlumdur (16. 47). 48). Bayandır-«nemətli» mənasındadır.əsərində Oğuzun 22 boydan (qəbilə-tayfa birlikləri) ibarət olduğunu göstərir. Bayandur sözünün mənşəyinə gəldikdə isə tədqiqatlarda onu müxtəlif cür izah edirlər. «zəngin»dir. Oğuzların «Boz ox» boyundan olan Göy xanın dörd oğlundan birinin adı «Oğuznamə»də Bayandur kimi verilmişdir. Bayandur antroponimi də Oğuz Xaqanın «Boz ox-boyundan olan Göy xanın dörd oğlundan biridir. 1. Yazıçıoğlu Əlinin «Səlcuqnamə»sində və Əbulqazi xan Xivəlinin əsərində tayfanın adı Bayandur deyil. Tarixi mənbələrdə Bayandur həm antroponim. Rəşidəddində 13-cü çəkilir. Sözün tərkibindəki –an şəkilçisi isə bəzən bitişdirici bəzən də sözdüzəldici şəkilçi kimi işlənmişdir (16. «Kitabi-Dədə Qorqud» dastanlarında Bayandur xan Oğuz elinin xanlar xanıdır. fəxri ad hesab olunurdu.

Bayandur etnotoponiminin müxtəlif areallarını göstərmək olar.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında (indi Ermənistanın Sisyan rayonununda) kənd adı. Kənd sovet hakimiyyəti illərində Xandzorik sovetliyinə daxil olmuşdur. əvvəllər Gəncə quberniyasına Zəngəzur qəzasına daxil olmuşdur. 164). qovulmuş. Gorus rayonunda 2 Bayandur kəndi. Q. 88. 1969-cu ildə isə ermənilər kəndin adını dəyişib Vağadur qoymuşlar.Salman Mümtaz isə bay sözünü -varlı. əvvəllər Gəncə quberniyasının Zəngəzur qəzasına daxil olmuşdur.Qeybullayev Bayandur tayfasını qədim albanlarla əlaqələndirmiş və onun izlərinin Tərtərdə Bayandur oykonimində. 1918-ci ildə Andranikin dəstəsi bu kəndləri dağıtdıqdan sonra orada azərbaycanlılar qalmamışdır (30. Kənd Xanazax sovetliyinə daxil idi. 52). Düzkənd rayonunda isə başqa bir Bayandur toponimi vardır. Digər Bayandur da azərbaycanlı kəndi olub. 1897-ci ildə kənddə ancaq azərbaycanlılar (210 nəfər) yaşamışlar. Azərbaycanın şimal rayonlarının dialektində «bay» sözü – hündür/iri/böyük/ canlı mənalarında qalmaqdadır. bəy mənasında açıqlamışdır (11). Bundan əlavə Bayandır Laçın və Bərdə rayonlarının ərazisində qeydə alınmışdır. böyük. Ermənistan ərazisində BAYANDUR. 1918-ci il milli qırğınından sonra azərbaycanlılar kənddə tamamilə qırılmış. kənd erməni kəndinə çevrilmişdir. 60 . indiki Ermənistan ərazisində Bayandur etnotoponiminin variantlarının müxtəlif areallarda yaşayan izləri də bu yerlərin məhz türk torpaqları olduğunu sübut edir. 1897-ci ildə Bəyəndur kəndində 153 nəfər azərbaycanlı əhali olmuşdur. Ermənistandakı Bayandur Azərbaycanlı kəndi olub. Qərbi Azərbaycan. BIRINCI BAYANDURYelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında (indi Ermənistanın Gorus rayonunda) kənd adıdır. Xanlar rayonunda isə Bayandurçay hidronimində saxlandığını qeyd etmişdir (89. Ermənistan ərazisində. 74-75.

Türkiyədə Bayandır coğrafi adının arealları çox genişdir. Kəndin qədim sakinləri türklər 1918-ci ildə oradan qaçqın düşmüşlər. qopuz çalıb boy boylayan. 2. məhəbbət və qəhrəmanlıq dastanı «Kitabi-Dədə Qorqud» bu sözlərlə başlanır. yurd mənasında işlənib. mahal.ə.8. Azərbaycanın Laçın rayonundakı Zabux çayının qolu və Tərtər rayonundakı kəndin adıdır. BAYAT əsaslı areal etnotoponimlər. Bundan əlavə Qazaxıstan ərazisində Bayan. Xalqımızın qədim və möhtəşəm abidəsi. Daşkəsən və Oğuz rayonlarında Bayan adında kənd vardır (9. Orta əsr tarixçiləri öz əsərlərində bugünkü bəşərin Nuh Əleyhüssəlam övladları olduğu fikrini təsdiqləyirlər. söz söyləyən ozanlar ozanı olub.Sumər Anadoluda Bayandur adlı 52 oykonimin olmasını qeyd etmişdir( 65). F. «boy»-qəbilə. yerlərin. Bayat etnotoponiminin çox geniş arealda yayıldığı da bəllidir. Zaman keçdikcə onun məclislər açıb ozanlıq etməsi ilə dastandakı qəhrəmanların. Bundan başqa. 63). Oğuzun ol kişi bilicisiydi». Orada daha bir Bayandur kəndinin olması və 1926-ci ilədək Gümrü zəlzələsində uçub xaraba qalması söylənilir. E. inamları və adətləri ilə bağlı çoxlu adlar yaranmışdır(36. Bayandur etnotoponimləri vardır. Bayat tayfası haqqında hələ 1300 il bundan əvvəlki «Kitabi-Dədə Qorqud» abidəsində məlumat vardır. Tufanda 61 . Dədə Qorqud Bayatlı-Bayat soylu. orta əsrlərdə isə el. Bayat elli. Mənbələrdə Bayandur kəndində erməni və yunanların 1918-20-ci illərdə Muş və Bitlisdən gəlib məskunlaşması qeyd edilir. 46).Bayandur həmçinin Düzkənd rayonuna daxil olan kənd və dəmiryol qəsəbəsinin adıdır. «Bayat boyundan Qorqud ata derlər bir ər qopdu. tayfa. nəhayət oğuz tayfalarının ünvanları.

Qanıqlıyut-Qanıqlılar və Bayaut-Bayatlar ismini daşıyan qəbilələr əslən türk olub. oğuzlar da ayrı-ayrı türk uruqlarının. Məlum məsələdir ki. Oğuz kübarlarına məxsus «Bəy şülən» deyilən məclislərdə o. Ayxan.V. Gün xan oğlu Bayat oğuz uruqlarının toplantılarında xanın sağ yanında oturar. oğuz ordusunun sağ qoluna başçılıq edərmiş.«Üç ox»-lar isə onlara tabe olmuşdur Əldə olan qaynaqlara görə nəinki Qərbi Azərbaycanın hətta bir çox türk xalqlarının kökü oğuzlarla bağlıdır. Dəniz xan) . Volqa boylarına qədər izləri görünən bayatların tarixi varlığı haqqında çeşidli qaynaqlarda geniş bilgilər vardır. Bayatların çox ölkələrdə dağılmaları və Dış oğuzların aparıcı qolunu təşkil etmələrini göstərən prof. qəbilələrin birləşməsindən yaranmışdır. Yasəf adlı 3 oğlu varmış. Onlardan üçü (Günxan. xan ilə birlikdə qoçun sağ budunu yeyərdi. Dağ xan.Nuh gəmisində Nuhun Ham.» 62 .Toğan yazır: «Şimaldan qalxıb Cənuba yerləşən Uyrat-Uyğurlar. Oğuz xanın da 6 oğlu olmuşdur. QayatQayalar. Cozef Dögün isə bu haqda belə yazır: «Bayatlar Cingiz xana kölə deyil. Bayat bu uruqlar bu qəbilələr içərisində özünəməxsus yer tutan – təpərli ərənləri. onun ətrafında toplaşan bir çox qəbilələrdən biridir. Asiyanın geniş ölkələrindən Azərbaycana. Sam. Iraqa. Bayat uruğu öz adını tanınmış bir şəxsdən«Bayat»-dan götürmüşdür. Anadoluya. Böyük tarixçi və döyüşçü Əbülqazi Bahadur xan Xivəli (1602-1664) özünün məşhur «Şəcəreyi-Tərakemə türk» əsərində yazmışdır ki. Bayat Oğuz xanın oğlu Gün xanın ikinci oğludur. Ulduzxan) -«Boz ox» adı ilə hakimiyyəti idarə etmiş üçü (Məngli xan. ərdəmli igidləri. düşüncəli ağsaqqalları ilə ad çıxarmışdır. bir qismi Cingizin zuhuru zamanına qədər moğollaşmış idilər. Bayat Oğuz xanın nəvəsi Gün xanın oğludur. Yasəfin nəvəsi Alınca xanın nəvəsi Qara xanın oğludur. Z.

Bahadur xan Bayatların ana yurdundan danışarkən qeyd edir: «Bayatların qəbilələri çoxdur. Mühümləri «Cidayin nəhri kənarında yaşayan «Cidayin Bayatlar» və Məkrin nəhri kənarında yaşayanlar isə «Məkrin Bayatlar»dır. Bu haqda geniş məlumat «Türk ensiklopediyası»ndadır. Oradakı məlumata görə, Bayatlar X1 əsrdən öncə SırDərya sahillərində və onun şimalındakı bozqırlarda yaşayırdılar. Onların bir qismi sonradan səlcuq (yaxud türkmən) fəthlərinə qatılaraq Sır-Dəryadan Adalar dənizinə (Egey dənizi) qədər uzanan böyük imperiyaların qurulmAsında mühüm rol oynamışdır. XIX yüzilliyin ortalarında Mərəş bölgəsində Zülqədərin bəyliyini quran və Sivas ətrafında yurd salmağa çalışan Şam və ya Özoğlu türkləri arasında mühüm bir mövqeyə sahib olan və əksəri bugünkü Yozqad məntəqəsində yerləşən bu bayatlar Şam bayatı adı ilə tanınmışdır. XV əsrin başlanğıcında Intab ilə Hələb arasında yaşayan bayatlar XVI əsrdə digər türkmənlərlə birlikdə Hələb türkmənlərini meydana gətirmiş, XVI əsrin əvvəllərində «Bayadi» adı ilə tanınmışlar. Anadolu və Antakyada isə onlar ən məşhur oymaqlar olan Xəfərli, Şərəfli, Qızıldonlu, Ökdənli, Qaracaqoyunlu, Mancanıq, Qanqal və Yeni Eldə yurd salmışlar. XVI əsrdə bunların bir qismi Qaraman, bir qismi də Adana bölgələrinə köçmüşlər. M.Kalankaytlının «Alban tarixi» əsərində Boqayat adlı yaşayış yerindən – qaladan danışılır və onun Bərdə həndəvərində yerləşdiyi göstərilir. «Alban tarixi»ndəki Boqayat qalası Bərdə həndəvərindədir. Boyat//Bayat//Bayatlılar//Sincan Boyat//Qızıltəpə Boyat//Boyatansüxtə//Bayatlı//Keşlakbayat//Əlbayat//Boqayat (Tanrı odu) və s. paralelləri olan bu adın müxtəlif ərazilərdə, o cümlədən Azərbaycanda da arealları vardır. Azərbaycanda məskun yerlərin siyahısı Kitabında isə Bayat adı ilə bağlı aşağıdakı kənd sovetlikləri, kəndlər və onların əhalisinin milli tərkibi göstərilmişdir. 1) Ağcəbədi -Bayat kənd 63

sovetliyi, əhalisi 57,9% türklər; 2)Dəvəçi, Sincan Bayat b) Uzun Bayat kəndləri 27,150 təsərrüfat, əhalisi 99,9% türk 3) Göyçay Bayat – 146 təsərrüfat, əhalisi 98,2% türk, 4) Şamaxı- Bayat 22 təsərrüfat, 88% türk (3, 144). Hələ XIX əsrdə Azərbaycanın topoqraf alimi Ibrahim ağa Vəkilov Azərbaycanda «Bayat» adlı 5 kənd göstərir. Onlardan biri əvvəlki Şuşa, o biri Göyçay, biri Salyan, biri Quba, o biri isə Şamaxı qəzalarında idi. Q.Qeybullayev, Tofiq Əhmədov, Afət Qurbanov da boyat tayfalarının Azərbaycandakı yaşayış ərazilərini göstərib onların Azərbaycana gəlmə tarixini qeyd etmişlər. B.Budaqov bayat tayfası haqqında danışarkən qeyd edir ki, onlar XIV-XV əsrlərdə Səfəvilər dövlətinin yaranmasında fəal iştirak etmişlər (20, 115). A.Axundov isə boyatların Azərbaycana gəlişini IX əsrin ikinci yarısına aid edir. Bu tayfanın adı ilə bağlı Türkmənistandakı yaşayış məskənlərinin (Darqanata, Dənev, Xocambaz və Carcou) adlarını çəkir, onların Boyat toponimi adı ilə adlandığını qeyd edir (2, 41). Məhəmməd Həsən Vəliyev Baharrı Boyat tayfalarının Azərbaycana gəlişindən söz açmış, onların Səfəvilər tərəfindən indiki Quba qəzasında ləzgiləri tabe etmək və yerli hökmdarların qüvvətlənməsi üçün yerləşdirilməsini qeyd etmişdir. O, həmçinin Boyatların öz adlarını verdiyi kəndlərin adını da göstərmişdir. Göyçay qəzasında –Boyat-Məlik Umud, Bayat-Nadir Cavad qəzasında –Sincan Bayat, Uzun Bayat Şamaxı qəzasında –Bayat Şuşa qəzasında –Bayat Beləliklə, Azərbaycan ərazisində Ağcəbədi rayonunda Boyat kənd adı, Ucar, Neftçala və Şamaxı rayonlarında eyni adlı Boyat kəndi, Dəvəçi rayonunda Boyat və Sincan Boyat kəndləri, Dərbənddə Boyatlar məhəlləsi var. Yuxarıda adını çəkdiyimiz Qərbi Azərbaycanın Quqark (Qara kilsə) rayonunda Bayatlar kəndi olmuşdur. 64

Tədqiqatçılarımız Boyat adının mənşəyini və mənasını müxtəlif baxımdan açıqlayırlar. XII əsr dünyanın ən böyük dilçilərindən olan Mahmud Kaşğarlı özünün «Türk dilinin lüğəti» əsərində boyat qəbiləsinin adını çəkir və onu Oğuz tayfasının bir qolu kimi göstərmişdir. O, bu sözün «ulu tanrı» mənası verdiyini qeyd etmişdir(54,718). XV əsr türk –uyğur şairi, alim Yusif Balasaqunlu özünün məşhur «Kutadqu biliq» əsərində Bayat adını qeyd edir. O, Bayat tanrı adını çəkir və «Bayat adlı ilə sözüm başladım»-deyə onu yad edir. Düzdür Boyat azərbaycanlıların keçmişdə tapındığı tanrı adlarından biridir. Lakin bu tanrının hansı inamla bağlı olduğu bilinmir. Bəzi tədqiqatçılar Bayatın su ilə bağlı ərən-tanrı olduğunu göstərməkdədir. Bu barədə L.N.Qumilyov öz əsərində qeyd etmişdir ki, qədim türklər (o sıradan da azərbaycanlılar) təbiətin sahibləri sayılan və Yer-Su adlandırılan ərən-tanrılara inam bəsləmişlər(94, 80). Əbülqazi xan Xivəli isə «Bayat»ın mənasını «dövlətli» kimi izah etmişdir. Əcdər Fərzəli Boyat adının mənasını açırkən yazır: «Boyatla bağlı köhnəlmək mənasında boyat, boyatımaq isə boqu tanrıya qalmaq məzmunundadır. Necə ki, andıra qalmaq da elə tanrıya qalmaqdır. Və «tanrı»dakı səslərin yerdəyişməsindən yaranmış «andır» (antır) sözü dünya dillərinin bir qismində – ən çox hind-Avropa dillərində «tanrı» məzmununda işlənir. Əslində «Bayat» tanrı adı da «Bayat» qəbilə adından asılı olmayaraq mövcud olub. Dindar qocalar tanrını belə səciyyələndirərdilər: «Ey bu dünyanın sahibi.» Bəy-bay da odlu-sulu yerin - dünyanın sahibinə deyilib. Və belə imtiyaz sahibi «ibtidai oğuzun təsəvvüründə» yalnız tanrı ola bilərdi. «Bay»dan törənmiş «Baq» hələ 5 min il əvvəl Şumer mənbələrində tanrı mənasındadır. «Boqoy at» variantında da «boq» komponenti məhz tanrını təmsil edir. Boqoyat-Boq ata-Tanrı ata, Boq-od-Tanrı-od… 65

Boyat-Bəy ata, həm də Bəy odu, Tanrı odu» kimi açıqlanmışdır(36, 51). Bayat soyunun dünyada məşhur həmişə yaşar, ad-san qazanmış nümayəndələri var. Harada doğulmasından asılı olmayaraq Füzuli də boyat boyundandır. Qarabağın-indiki Ağcəbədinin Boyat kəndindən olan Süleyman kişinin oğludur və Iraqa da məhz həmin mahaldan köçüb getmişlər. M.P.Vaqif, XV əsrdə yaşamış məşhur tarixçi, «Cami-cəmayin» əsərinin müəllifi Həsən Bayati, XII əsrdə yaşayıbyaratmış Bayat Abbas, türk şairi Yəhya Kamal Bayatlı, Səməd Vurğun da bu boya mənsubdur. Ermənistanın (Qərbi Azərbaycanın) şimal hissəsində yerləşən, Quqark rayonunun ən qədim kəndlərindən biri də Bayatlar kəndidir. Şimaldan Ley dağına, qərbdən isə Ağbulağa və Tosmoklı ilə əhatə olunmuşdur. Kəndin qədimliyi xarabalıqları və qəbir yerlərində aparılmış təsərrüfat işlərində aşkar edilmişdir. Kəndin məhv olma səbəbi təbii fəlakətlə, dağ və qar uçqunu ilə izah olunur. 1988-ci ildən isə «erməni» hökumətinin qərarı və göstərişi ilə rayondan azərbaycanlar silah gücünə, qanlı qırğınlarla qovulmuşlar. Bayatlar kəndinin uludan da ulu bir tarixi var. Kənd əhalisinin tarixi kökünü araşdıranda görürük ki, onların ulu əcdadları qədim türk tayfalarından-oğuzun bayat boyuna məxsusdur. Bütün bunlar göstərir ki, vaxtı ilə Qərbi Azərbaycan ərazisində formalaşan Boyatlar kəndinin tarixi, həmin nəslin kökü də ora bağlıdır.

Ermənistan

Azərbaycan

Xaricdə

66

Onların paytaxt şəhəri Bulqar şəhəri olmuşdur. çakar. hir (qız). kazan. Mənbələrə əsasən balqarlar orta əsrlərin əvvəllərində bir sıra tayfalardan ibarət olub. iskil və s. ayıx (ay) və s. timirəc (dəmirçi).Boyatlar BAYATDAĞI Quqark r. Tovuzda Qazangöl gölü. Bulqar dili qədim türk dillərindən «z» əvəzinə «r». xel//qış (qış): Bulqar dilinin yazılı abidələri məlum deyil. Kazan türk tayfası bulqarlara mənsubdur.9. Azərbaycan toponimiyasında. 130) . kuriqir. 67 . citi (yeddi). Qəzançi (Məzari-şərifdə) kənd coğrafi adları qeydə alınmışdır. kul. Kazan əsaslı areal etnotoponimlər. «ş» əvəzinə «l» səslərinin işlənməsi ilə fərqlənir. Cəlilabadda Qazan qala dağı. Əfqanıstan ərazisində Qəzan. o cümlədən qərbi Azərbaycan toponimiyasında öz izini saxlamış bulqar tayfalarından biri kazan(qazan) sayılır. Inqilaba qədərki Qafqazda Qazan komponentli 24 toponim qeydə alınmışdır. ker//kuz (payız). Cabrayılda Qazanzəmi kəndi. yalnız ayrı-ayrı sözləri qalmışdır: cal (il) cür (yüz).küdvar. Azərbaycanın Qasım Ismayılov (Goranboy) rayonunda Qazanbulaq qəsəbəsi. cirim (iyirmi). Bulqarlar Volqa-Kama çayı hövzəsində mövcud olmuş Bulqarıstan ərazisində yaşamışlar. 87. Yalnız Azərbaycanda Qazançı adlı 10 kənd olmuşdur (132. Qazangöl düzü.Boyat n Pəmbək Boyat dağ silsiləsində dağ adı Pəmbək Boyat bölgəsində qışlaq adı Ağcəbədi Neftçala Boyat Bayat Türkmənistan Türkiyə BAYATLAR Ucar Boyat Iran 2.

Qazangöl gölü. Ordubadda Qazangöldağ dağı qeydə alınmışdır. 1. sənət. Hazırda Azərbaycanın Culfa. Qazanzəmi kəndi. D. Qazangül ( Zaqatala.D. Qazanbulaq (Goranboy. Qazan etnonimi ilə yaranan toponimlər: . Azərbaycanda Qazanbatan (Saatlı. Q. XII əsrə aid mənbədə Ermənistanda Qazan qalasının olması qeyd olunmuşdur (44. Qazan gölü. Qərbi Sibirdə. qəsəbə). Goranboy rayonlarında Qazançı kənd adları vardır. Türkiyədə qeydə alınıb. məşğuliyyət bildirən şəkilçinin qoşulması ilə yaranmışdır. Qazanlı. Qazanlı 68 .Yevlaxda Qazanlı. Məs: bulqar tayfalarından olan Qazan qəbilə tirələrinin məskunlaşdığı yerlər Qazançı adlandırılmışdır. Qazandağ (Şamaxı. Kazan toponimləri Şimali Qafqazda. kənd). Qazanuçan (Ermənistan) və s. Zəngilan.) . dağ). Qazanqoşa dağı. Qazandağ (Şamaxı rnu) Qazandərə (Ismayıllı r-nu və s.bu və ya digər yerin təbii şəraiti ilə əlaqədar yaranmış oronim və hidronimlər.müəyyən təsadüfi hadisə ilə bağlı olanlar: Qazandurmaz (Xanlar rayonu). XIX əsrin sonu və XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanda 10 Qazançı oykonimi olmuşdur. göl).Qeybullayeva görə Kazançi. Qazanzəmi (Cəbrayıl. «Kitabi-Dədə Qorqud» boylarında «Qazan» komponentli aşağıdakı coğrafi adlar işlədilmişdir: -Qazanbulaq. Ukraynada. Tovuz. Qazangöldağ dağı. Azərbaycanda olan «Qazan» komponentli toponimləri aşağıdakı qruplarda birləşdirmək olar. Başqırdıstanda.Paqirevin «Qafqazın beş verstlik xəritəsi»ndən məlum olur ki. Qazanqoşa (Cəlilabad.-çu. Azərbaycanda etnoqrafik toponimlərin bir qismi ərazimizdə məskun olmuş qədim türk tayfa və tirələrinin adlarına –çı. Məs: Qazanbulaq (Göranboy r-nu). zirvə). Iranda. qəsəbə).-çü peşə. kənd).çi. 135). Qazangöl (Ordubad. Qazangöl (Tovuz rayonu).

Ağdam. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlər arasında Qazançı adlanan altı kənd və iki dağ da vardır. Karkın tayfası. Oğuz atalar sözlərində isə bu söz «qadı» kimi işlənərək sərkərdə. Ermənistanda Qazanlıqdərə kəndi və Qazangöl gölü də qeydə alınmışdır. Buradan belə nəticə çıxır ki. 2. «qazı» Azərbaycan sözünün şəriət hakimi mənasında ərəb mənşəli «Qazi» sözü ilə heç bir əlaqəsi yoxdur. yüksək (şəxs) anlamındadır (34. qəhrəman anlamını verir. Qazan əsaslı bu etnotoponimlərinə Qərbi Azərbaycan ərazisinin müxtəlif yerlərində rast gəlinməsi onun areal etnotoponim olduğunu və yalnız Ermənistan və Azərbaycan ərazisində deyil. K. Dilçilik ədəbiyyatında «Qaz» və ya «Qazı» sözü uca. E.Bəşirova görə «Qazan» sözünün birinci hissəsi köməkçi məzmun daşıyır. Yeri gəlmişkən deyək ki. 176-177). 112-113). qədim oğuz yurdu Ermənistanda bulqar türk tayfaları da geniş məskən salıbmış. «Qazan» sözünün 2-ci hissəsi «an» isə adyaratma baxımından əlamət məzmunlu şəkilçi kimi çıxış edir.Qeybullayev bu toponimin karkın adlı türk tayfası 69 . Karkın əsaslı areal etnotoponimlər. düzənlik. türk tayfalarının yaşadıqları bir çox regionlarda özünü göstərdiyini faktlarla sübuta yetirir.Mirəliyev «Qazan» sözünün semantikasını belə açır: kənarlardan nisbətən hündür olan çökək sahə. «Qarxun» adını ilk dəfə araşdıran tarixçitoponimist Q. Zəngilan. kənd) (9.10. Dialektoloci lüğətdə «Qazı-qazı» sözbirləşməsi «yekəyekə» və ya «böyük-böyük» kimi izah edilir. Qazançı (Goranboy. «Qazan» şəxs adı uca.Q. Ermənistanın Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur (Indiki Sisyan mahalında) qəzasında Qazanşı kəndi olmuşdur.(Yevlax. – şı şəkilçisi isə – çı şəkilçisinin bulqar dilinə uyğun variantıdır. Deməli. Bu etnotoponimin əsasında da kazan (qazan) etnonimi durur. yüksək kimi mənalandırılır. zirvə).

Mənbələrdən məlum olduğu kimi. Əbülqazi xan isə karkınların Oğuz xanın üçüncü oğlu Yulduz xanın nəvələrindən törədiyini göstərmişdir. Vahid birlik təşkil edən bu iki qola ayrı-ayrılıqda boylar. adlarını yaşadıqları yerlərə vermişlər. Yevlax rayonunda isə Yuxarı Qarxun və Aşağı Qarxun kəndləri vardır.ilə bağlılığı fikrini irəli sürmüşdür. Azərbaycanın Iliç (Şərur r. Aşaği-Qarxun. Özbəkistanda. Bu da onu göstərir ki. Rusiyanın Qaraqalpaq vilayətində də vardır (88. Türkiyədə «Karkın» etnotoponiminin arealları çox genişdir. Qarkın tayfası Boz ok qoluna aiddir. doyurucu aş» mənalarındadır. T. Q. Mənbələrdə qaraqalpaqların bir tayfasının qarkın adlanması da göstərilir (110. Karkın ötən əsrdə Qubada qeydə alınmışdır.Əhmədov mənbələrə əsasən qeyd edir ki.) rayonunda Karxan. bölüklər daxildir. 70 . Yazıçıoğluya görə isə «ulu aş. Əbülqazi xan karkınların mənşəyinə toxunmuş. oğuzlar üç ok (iç oğuz) və «Boz ok» (Daş oğuz) olmaqla iki qola ayrılır. F. onların oğuz xanının üçüncü oğlu Yulduz xanın nəvələrindən törəmə olduğunu qeyd etmişdir (110. 513). Karkın kəndi Dağıstanda. F. F. Qarxun oykonimi əski oğuzların Karkın adlı tayfasının adını qoruyub saxlayan yer adlarındandır. burada yurd salmış. 53). 321).Qeybullaevə görə Karkın tayfası Qarxın (Quba rayonu). Türkmənistanda.Rəşidəddinin «Cami-əttəvarix» əsərində Karkın//Qarxun tayfasının adına təsadüf edilir.Rəşidəddin bu tayfanın adını ilkin olaraq Mahmud Kaşğarinin göstərdiyi 22 oğuz tayfasının sırasına əlavə etmişdir. Yuxarı Qarxun (Aqdam r-nu) və Qarxun (Naxçıvan) oykonimlərində izini saxlamışdır. vaxtı ilə qarxınların bir qismi Azərbaycana gəlmiş.Rəşidəddinə görə Qarqın «çox və doyuran aş».

148). Əfqanıstan ərazisində «Qərqin» toponimi vardır. Kür çayına yaxın olduğuna görə isə Qıraqlı Qarxun da adlandırıldığını diqqət mərkəzinə çəkir. M. 19151918-ci illərdə Türkiyədən gəlmə ermənilər həmin azərbaycanlı kəndində yerləşdirilmişdir. 1918-ci ilədək kənddə ancaq azərbaycanlılar yaşamışlar.Aşağı və Yuxarı Qarxun kəndlərinə parçalandığını qeyd edir. Müəllif karkın tayfasının səlcuq oğuzlarından olmasını göstərir (60.Əhmədov haqlı olaraq göstərir ki. 142). Türkiyədə Karkın adlı 63 kənd vardır(20. Aşağı Qarxun. 1926-cı ildə müvafiq sürətdə 240 və 201 nəfər. 71 . Keçən əsrin axırlarında kəndin böyüyərək iki hissəyə . 1922-ci ildən milli tərkibcə qarışıq kənd olmuşdur.-1946) azərbaycanlıların kəndidir. həmçinin Naxçıvan MSSR-dəki Qarxun kəndlərinin adları eyni mənşəli olub. qarxun oykonimi əski oğuzların karkın adlı tayfasının adını qoruyub saxlayan yer adlarındandır(28. 1831-ci ildə kənddə 318 nəfər. salamat qalanlarını isə öz tarixi yurdundan qovmuşlar. bu yaşayış məntəqəsinin Körpükəndin yaxınlığında yerləşdiyinə görə bəzən Qarxun Körpükənd. Bu toponimə Azərbaycan ərazisində də təsadüf olunur(25.Mirzəyev Yevlax rayonundakı Yuxarı Qarxun. 1873-cü ildə 369 nəfər. Ermənistanda Eçmiədzin rayonunda Aşağı Qarxun (Şərifabad. 412-413). 1886-cı ildə 420 nəfər. 169 nəfər azərbaycanlı. karkın tayfasının adı ilə bağlı olduğunu qeyd edir. 1922-ci ildə kənddə 189 nəfər erməni. 1918-ci ildə Daşnak hökumətinin fitvası ilə erməni millətçilərinin silahlı bandit dəstələri kəndi talan edib dağıtmış. 42-43). Araks. O. 131). 1916-cı ildə 631 nəfər azərbaycanlı əhalisi olmuşdur. əhalisinin çox hissəsini işgəncələrlə qırmış. 1897-ci ildə 586 nəfər. Quba ərazisindəki bir çox yer adlarının kökünü araşdırmağa çalışan T.Onu da qeyd edək ki. düzənlikdə yerləşmişdir. Qarxun kəndinin adının türk uluslarından birinin adını yaşatması fikrini başqa tədqiqatçılar da qeyd etmişlər (64. Rayon mərkəzindən 16 km cənubda.

Bu tayfa haqqında ilk məlumatı Konstantin Baqranarodnı vermişdir. 40-illərin axırlarında azərbaycanlıların zorla Ermənistandan köçürülməsi dövründə azərbaycanlılar sıxışdırılıb çıxarılmış və o zamandan erməni kəndi olmuşdur. Kabar. qəhrəman mənasındadır. Ermənistan SərdarQarxun abad Aşağı EçmiQarxun ədzin Azərbaycan Qarxun Qarxun Qarxun Körpüqarxun Qıraqqarxun Aşağı Qarxun Yuxarı Qarxun Quba Iliç Şərur.Qeybullayev bu etnonimin tərkibində ar sözünü ayırır. Q. ar(ər) türk sözü kişi.11. bu tayfanın xəzərlərdən çıxdığını bildirmişdir. O. Naxçıvan Yevlax Karkın Türkiyə . Ermənistanın yeni Bəyazid uyezdində Kalar. Onların yaşadığı əsas areallardan biri də Qarabağ olmuşdur. ər. Kabar əsaslı areal etnotoponimlər. Kabarlar Azerbaycanda kabarli və ya kəbirli adları altında yaşamışlar.1931-ci ildə 221 və 212 nəfər olmuşdur. 72 . Azərbaycanda Balakən və Tərtər rayonlarında Kəbirli adlı iki kənd vardır.63 kənd Cənubi Qafqazda Xaricdə Karkın Karkın Türkmənistanda 2. Ermənistan ərazisində başqa bir QARXUN kəndi Irəvan xanlığının Sərdarabad mahalında olmuşdur. Xəzər tayfalarının tərkibinə daxil olan kabar tayfasının adı əsasında yaranmış etnotoponimlər Azərbaycan və Ermənistan ərazisində kifayət qədər yayılmışdır.

XIX əsrin ortalarına qədər Ermənistanda əhalisi azərbaycanlılardan ibarət Kəvər (XIX əsrin ortalarından NovoBayazit. Demək.Melikişviliyə görə Kuarli Eçmiədzin və Yerevan yaxınlığında Karmir–blur (azərbaycanca Qızıl-təpə toponiminin ermənicə tərcüməsi) arasındakı vadidə lokalizə olunur. Bu etnotoponim Albaniyadakı Tavus (indiki Berd) qalasının ətrafındakı yaşayış məntəqələrinin 1139-cu il siyahısına daxil edilmişdir. Azərbaycanda Macar yeri (Daşarx kəndi. 140). Naxçıvan. onlar başqa tayfalarla mübarizə apararkən macarların tərəfinə keçmiş və VII əsrin ortalarında Albaniyaya köçmüşlər. Hazırda Kabri etnotoponimi Ermənistanın Artaşat rayonunda Kasax çayı əvvəlki Tavus çayının yaxınlığında qalmaqdadır. Kuarli toponimi zaman keçdikcə –«li» şəkilçisi qəbul etmiş Kəvər formasından düzəlmişdir(45. Urartu yazısında Kuarli Q. Məlumdur ki. Macar-Karoğlan (Yevlax) toponimləri olmuşdur. Bundan başqa Kabri toponimi kabarların Şəmkir zonasına. Qarabağ xanlığı dövründə kabarların yaşadıqları yerlər Kabarlı mahalı adlanmışdır(89.A. Mənbələrdə Xəzərlərin bir tayfasının Kabar. Dağlıq Qarabağda X1X əsrdə Kabirli –qışlaq adı. ərazicə Tovuza yaxın yerə köçməsini təsdiqləyir. 56). Buradakı – i şəkilçisi mənsubiyyət şəkilçisi ola bilər. A. Azərbaycan tarixçisi Mirzə Adıgözəl Bəy kabarları Qarabağın qədim sakinlərindən biri saymışdır. Şərur). Kabarların Don çayı sahilində yaşaması qeyd edilir. Həmin tayfanın müəyyən hissəsi 73 . yaxud Kavar adlanması məlumdur.Şərur-Dərələyəzdə Kəbirli (Kəbirlidağ). indi Kamo) adı ilə məlumdur. Bu kabar sözünün qədim erməni dilindəki deyilişidir. Kabarrı yeri toponimləri qeydə alınmışdır.Qurbanov etnohidronimləri araşdırarkən onların müəyyən hissəsinin Azərbaycan ərazisində hələ orta əsrlərdə məskunlaşmış Xəzər tayfalarının adlarını əks etdirməsini göstərir. Zaqafqaziyada kabar etnonimli etnotoponim XII əsrə aid mənbədə Kabri formasında əksini tapmışdır.

Azərbaycanın Qarabağ zonasında yaşamışdır. Maraqlısı odur ki, Kavar formasında bu etnonim Tərtər rayonunun ərazisindən olan Qavartu hidronimində özünün ilkin formasını saxlamışdır. Əslində Qavartu etnohidronimi Kavar etnonimindən və mənsubiyyət bildirən -lu şəkilçisinin fonetik forması olan--tu hissəsindən ibarətdir. Dilaektlərimizdə və başqa türk dillərində l-t fonetik hadisəsinə görə –lı, -lu şəkilçilərinin –tı, -tu formalarında tələffüzü mövcuddur (49, 377). Qədim Oğuz yurdu Ermənistanda kabar etnonimi əsaslı etnotoponimlər az deyildir. Məsələn, QƏMƏRLI- Irəvan xanlığının Karpibasar mahalında kənd adı; ƏLIKƏMƏRLIIrəvan quberniyasının Sürməli qəzasında kənd adı; KƏVƏRIrəvan xanlığının Göycə mahalında kənd adı; KƏMƏRLIIrəvan xanlığının Qarnibasar mAhalında kənd adı; Qabarəli Irəvan xanlığının Dərəçiçək mahalında kənd adı; Qabırbulaq 1728-ci ildə Irəvan əyalətində Abaran nahiyəsində kənd adı; Qavar – Irəvan xanlığının Göyçə mahalında kənd adı və s. kimi etnotoponimlər çoxluq təşkil edir. Bu etnotoponimlərin Ermənistan ərazisində müxtəlif regionlarda yayılması onların areallıq xüsusiyyətini bir daha təsdiqləyir.

74

2.12.Qarqar əsaslı areal etnotoponimlər. Qarqar qədim türk mənşəli tayfalardan biridir. Hələ biz. er. I əsrində Strabon qarqar tayfasının adını çəkmiş və onların Şimali Qafqazda yaşamalarını qeyd etmişdi. K.V.Trever I əsrdə Albaniyada Qarqar düzü adlı yerin mövcud olduğunu göstərmişdir(131, 48). S.T.Yeremyan isə həmin düzün Mil düzü olması fikrini irəli sürmüşdü. Müəyyən mənbələrdə qarqar tayfasının qədimdə Qarabağ düzündə də yaşaması və bununla əlaqədar həmin düzün Qarqar ölkəsi adlanması fikri də qeyd edilmişdir(94). Orta əsrlərdə Qazaxıstanda, keçən əsrdə Gürcüstan və Dağıstanda, Türkmənistanda və s. yerlərdə mövcud olmuş Qarqar adlı toponimlər, şübhəsiz ki, eyniadlı qədim türk tayfa adı ilə bağlı yaranmışdır (111). M.H.Vəliyev də inqilabdan əvvəl Azərbaycanda Qarqar adlı 5 oykonim və 1 hidronimin olduğunu göstərmişdir (68, 20). Hazırda Azərbaycanda bu tayfa adının ilkin variantı yalnız mənbəyini Qarabağ silsiləsinin şimalşərq yamaclarından alan qədim Qarqarçay hidronimində mühafizə etmişdir. M.Ismayılov Qarqarların miladdan qabaq IV-II yüzilliklərdə Qafqaz dağlarının ətəklərində məskunlaşdığını qeyd etmişdir(39,161). Strabonun, Treverin, Yeremyanın albanlar haqqında verdikləri fikirləri təhlil edib onlara münasibətini bildirən Q.Qeybullayev belə bir qənaətə gəlir ki, Qarqar düzənliyi, Qarqar knyazlığı, Qarqar şəhəri (Beyləqan yaxınlığında) kimi adlar, XIX əsrdə Azərbaycanda bu adda olan 5 kənd adı Qarqar etnonimi ilə bağlıdır (88, 29). Gədəbəydə olan bir toponimin - Xarxar toponiminin Azərbaycanın Alban vilayətindəki qədim qarqar tayfa adının qismən təhrif olunmuş variantının özündə əks etdirdiyi ehtimal olunur. Həmin yaşayış məntəqəsinə bu adın vaxtilə qarqar 75

tayfası tərəfindən salınmış və xarabalığının son dövrlərə qədər qalması qeyd olunmuş Qarqar adlı məskənin adıdır(64). H.Mirzəyev göstərir ki, dil və tarixi faktlara əsasən demək olar ki, nəinki, Her-Her, hətta Xar-Xar, Xal-Xal, Kər-Kər, Kəngər toponimləri də mənşə etibarı ilə qarqar etnonimi ilə bu və ya digər cəhətdən, az və ya çox dərəcədə bağlıdır(55, 184). A.Qurbanov qarqarların indiki Mil-Qarabağ düzlərində yaşamasını qeyd edir və göstərir ki, «Mil düzü» qədim dövrlərdən «Qarqar düzü» adlanmışdır(49, 393). F.Cəlilov yazır: Strabonun Qoqar (ena), qədim erməni mənbələrinin isə Quqar(k) şəklində verdiyi Göyər mahalı da azərbaycan tayfalarından olan göyərlərin adı ilə bağlıdır. Erməni tarixçisi Favstos Buzand masaget (mazkut) hökmdarı Senesanın başçılığı ilə Ermənistana hücum edən Alban tayfaları sırasında hunlarla quqarların adını yanaşı çəkir. Göründüyü kimi, həm Quqar (Qoqar) toponimi, həm də quqar etnonimi göy sözünün qədim formasını əks etdirir(23, 151-152). N.Məmmədov göstərir ki, qarqarlar qədim Alban tayfalarından birinin adıdır və Qarqar sıra dağları, Qarqar düzü, Qarqar çayı, hələ bizim eradan əvvəl Azərbaycanda məskən salan türkdilli qarqar tayfasının adını bir abidə kimi qoruyub saxlamaqdadır. Müəllif bu fikri sübut etmək üçün qarqar sözü və onun fonetik variantları olan Xar-xar, Xal-xal, Hər-hər, Her-her, Qer-qer, Gər-gər, etnonimlərin arealının çox geniş olduğunu faktlar əsasında sübut edir. Qarabağda Qarqar, Gədəbəydə Xarxar, Naxçıvanda və Cənubi Azərbaycanda Xalxal, Dərələyəzdə, Eçmiədzində, Dağlıq Qarabağda Hərhər//Herher, Qədim Oğuz yurdu Calaloğluda Gərgər toponimləri areal etnotoponimlər toplusunu təşkil edir(53, 111, 137-138). H.Mirzəyev Qarqar və Kəngər tayfa adları arasında yaxınlıq olduğunu qeyd edir. Alim fikrini sübut etmək üçün gərgər və kəngər sözlərinin eyni yuvadan formalaşdığını, n samiti ilə r samitinin bir-birini əvəz edə bilməsi faktlarını diqqət mərkəzinə çəkir(60, 186). 76

Əvvələn ona görə ki. Əli Hüseynzadə quşçu toponimlərinin mənşəyinə dair məqalə yazmışdır. quşanların əsl adı quiş olmuşdur.Ermənistan ərazisində Qarqar tayfa adı ilə aşağıdakı etnotoponimlər qeydə alınmışdır: Qurqar –Ermənistanın Pəmbək bölgəsində tarixi mahal adı. Məqalədə müəllifin fikrincə. GƏRGƏR-Əzizbəyov rayonunda Arpaçayın qollarından birinin adı XX əsrin 30-cu illərində çay ermənicə Erer adlandırılmışdır. Verilmiş etnotoponimlərinə Ermənistanın müxtəlif bölgələrində rast gəlinməsi onların yayılma arealını və bu türk tayfasının hələ qədimdən həmin ərazidə məskunlaşmasını bir daha təsdiq edir.H.Q. Quqarçay . Azərbaycan toponimiyasında bu tayfanın məskunlaşması nəticəsində yaranmış bir sıra toponimlər vardır. GƏRGƏR. V. Hərhər – Dərələyəz nahiyyəsində kənd adı. Lakin bu fikir səhvdir. N. GƏRGƏRStepanavan rayonunda kənd adı.Vəliyev isə göstərir ki. Eramızdan əvvəl II əsrdə Orta Asiyanın əyalətləri hunların hücumlarına məruz qalır.Pəmbək bölgəsində çay adı.Əzizbəyov rayonunda kənd adı. 77 .Piqulevskaya yazır ki. qara hunlar 227-ci ildə Azərbaycana kuşi adı ilə gəlib məskunlaşmışlar. M. Hunlar tərəfindən məğlub edilmiş və qərbə tərəf sıxışdırılmış xalqlar Çin mənbələrində yosti adı ilə məlumdur. quşçu etnonimi «quş» (ov quşu) sözündəndir və bu adı daşıyanlar monqolların XI əsrdə qıpçaqlar üzərində Şimali Qafqazda qələbəsindən sonra Azərbaycana gəlmişlər.13. Türküstanın şərqindəki indiki Turfan şəhərinin yerləşdiyi vilayət də o zaman Quşi adlanmışdır. Kuşi əsaslı areal etnotoponimlər. 2.Piqulevskaya yazır ki. quşanların tərkibində türklər də vardır. N.V. cəm halda quşan formasını vermişdir.Bartolda görə quşçu tayfasının qısa tarixi belədir. Herher -Şərur-Dərələyəz qəzasında kənd adı. türklərdə quşçu adı ilə məlum tayfa farslarda kuşan şəklində olmuşdur. Məhz yosti sözünün transkripsiyası tək halda quşi. Kuşi qədim türk tayfasıdır. GƏRGƏR-Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında kənd adı.V.

Ilk dəfə N. Abramson və Ə.Vəliyevə görə quşçular III-VI əsrlərdə Azərbaycana gəlmiş hunların qalıqlarıdır. 78 . kuşanların içərisində türk tayfaları da vardı. 50-52). qırğızlarda-quşçu və s. variantlarda Şimali Qafqazda. 65). onların ov quşu ilə heç bir əlaqəsi yoxdur. başkirlərdə -quşçu. Beləliklə həm tarixdə. Q. Əfqanıstan ərazisində olan və tarixən Kuşan adı verilən bu dövlətə çinlilər qədim tayfa adlarını yaddan çıxarmayıb yenə «Böyük yüseci dövləti» adını vermişlər. Orta Asiyada. qaranoqaylarda quşsi. bu da «şahzadə» deməkdir.Aristov kuşçu tayfasının hunlarla əlaqədar olduğunu söyləmişdir. 65). 148). M. N. həm də dilçilikdə «ağ quşu saxlayan» Şahzadə «Xoqan» mənalarını daşıyan bu tayfanın oğuz yurdunda özünəməxsus yeri olmuşdur(20.Beləliklə yuxarıda adları çəkilən quşçu oronimləri hələ ilk orta əsrlərdə Azərbaycana gəlib məskunlaşmış quşçu tayfasının adı ilə bağlıdır (53. türkmənlərdə -qutçi. Lakin geniş areala malik Quşçu toponimləri və Quşçu tayfa adları aydın göstərir ki. Tədqiqatçılardan bəzilərinin fikrincə bu toponim hun qəbilələrindən olan quşanların (qara hunların adı ilə bağlıdır (38. koşsı. Iran və Türkiyədə də yayılmışdır (88.Piqulevskaya yazır ki.Qeybullayev XIX əsrdə Azərbaycanda Quşi/ Quşan/Quşçu variantlarında 38 toponimin olduğunu qeyd etmişdir. Onun fikrincə Azərbaycana 227-ci ildə gəlmiş hunlar «quşan» (qara hunlar) və hun-Sabirlər idilər. Təbəri IX əsr Kuşan çarlarını «Xoqan» adlandırmışdır. 143).Hüseynzadə bu etnonimin kökündə türk və Azərbaycan dillərindəki kuş (quş) sözünün durduğunu və bütünlükdə etnonimin «Ovlayan quşla məşğul olan» mənasını verdiyini söyləmişdir.A. Buna əsaslanaraq yüsecilər kuşanlardan başqa bir kimsə deyildir (25. Bunu Kuşan çarlarının yabqu adlanması da aydın göstərir ki. Quşçu toponiminin müxtəlif variantları qazaxlarda -quşi.H.Ə.

Bütün bu faktlar kuşinin etnonim olmasına sübuta yetirməklə yanaşı. Quşçu.Hüseynzadə isə quşçu tayfasının Azərbaycana gəlişini monqolların Şimali Qafqazı alması ilə əlaqələndirmişdir. Lakin Ə. Quşçu kəndi) Quşçular dağı (Xocəvənd rayonu) Quşçunun yalı Gədəbəy rayonu. Zəngəzurda-Quşçu Bələk. Keçmişdə Kuban əyalətində Quşi xutoru və Quşi adlı bir neçə kənd olmuşdur.Hseynzadənin fikri inandırıcı deyildir. Göyəli kəndi oronimləri və s. Şamaxı. tayfalar ilə yanaşı quşi tayfasının da adı çəkilir. Qazaxda-Quşçu. çünki XII əsrə aid erməni mənbələrində Azərbaycan ərazisində şirvan. onun geniş arealda yayılmasını göstərir(25. Ermənistan ərazisində də kuşi etnonim əsaslı etnotoponimlər çoxdur. Quşçu ayrımı. Daşkəsən. Respublikamızda Quşçu dağı Daşkəsən r-nu ərazisində. 79 . Şuşada-Quşçular. Quşaba(68. ŞamaxıdaQuşçu. Quşçu qalası dağı (Laçın rayonu. Aşağı Quşçu. CəbrayıldaQuşçular. Bundan əlavə Qax rayonunun Ilisu kəndində məhz bu etnonim Quşilər formasındadır. həm də Quşçu formalarında öz əksini tapmışdır(24. Qubada-Köhnə Quşçu. Ağdaşda-Quşlar. Cavanşirdə-Quşlar. Azərbaycanda kuşi etnonim əsaslı etnotoponimlərin yayılma areallarına aşağıdakı bölgələr daxil edilir: Quba. Yengicə. Quşçu Təzəkənd. Cəbrayıl. Ağdam. Yuxarı Quşçu. Zaqafqaziya toponimiyasında bu etnonim həm Quşi. bakan və b.Ə. 358-361). Azərbaycan ərazisində yaşamış quşçu tayfasının adı Şamaxı rayonunda Quşçu dağının (hündürlüyü 1421 metr) adında qalmışdır. qeydə alınmışdır. Qax. Oğuz rayonunun Yaqublu kəndinin cənubunda Quşlar adlı kənd xarabalığı da vardır. Maraqlı odur ki. 38). Hələ Məhəmməd Həsən Vəliyev Baharlının «Azərbaycan» əsərində Azərbaycanda Quşçu tayfa adı ilə bağlı yaranan aşağıdakı kənd adları çəkilir: Göyçayda-Quşçi. 34-35). Şuşa. Qazax.

Irəvan xanlığının Sürməli mahalında kənd adı. Quşçu –1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Məzrə nahiyəsində Ağcaqala tərəfdə yerləşən kənd adı olmuşdur. Quşçu. Ilk dəfə «VII əsr erməni coğrafiyası» adlı mənbədə (VII əsr) xuşi kimi qeyd olunmuşdur. 1878-1832ci illərdə Azərbaycan türklərindən ibarət əhalisi qovulmuş və kənd dağıdılmışdır. Quşioğlu məzrəsi –1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Abaran nahiyəsində kənd adı olmuşdur. Quşcaqaya –Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Qazax qəzasında (indi Ermənistanın Krasnoselsk r-da) mahal adı olmuşdur. Quşi-Irəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında kənd adıdır. 80 . Quşi-Irəvan xanlığının Dərələyəz mahalında kənd adı olmuşdur. Quşilər toponimi vardı. Quşçu –1590-cı ildə Irəvan əyalətinin Karbi nahiyəsində kənd adı. 1946-cı ildə kənd ermənicə Kecit adlandırılmışdır. Yerli əhali içərisində kəndə Bilən də deyilmişdir. XIX əsrdə Qafqazda 38 Kuşi və Quşi. Qutbi qışlağı –1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Şirakel nahiyəsində kənd adı idi. Qədim türk mənşəli Kuşi (Kuşçu) tayfasının adını əks etdirir. Quşçu –Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında (indi Ermənistanın Qafan r-da) kənd adı olmuşdur.Irəvan quberniyasının Novobəyazid qəzasında kənd adıdır. Mənşəcə orta Asiyada Kuşan çarlığını yaratmış (I-III əsrlər) türklərdə Quşçu. Quşidərəsi . 1918-ci ildə azərbaycanlılar kənddən qovulmuşlar. XX əsrin 30-cu illərində kollektivləşmə ilə əlaqədar olaraq kənd ləğv edilmişdir. 1828-1832-ci illərdən kənddə ermənilər də məskunlaşmışdılar. XIX əsrin sonlarından bəri adı çəkilmir. farslarda Kuşan tayfası Orta Asiya Iran və Qafqazda külli miqdarda toponimlərdə iz qoymuşdur. Beyti –Murad (Muradxan kəndi) də adlanır(21). Quşi (Quşçu) tayfası III-IV əsrlərdə Cənubi Qafqaza gəlmişdir. 1988-ci ildə əhalisi Azərbaycana qovulmuşdur. 1950-cı ildə Davidbəy qəsəbəsi ilə birləşdirilmişdir.

şəkilçisindən düzəlir.A. quşi və quşan tayfasının adı əsasında yaranmış və Ermənistan ərazisində qeydə alınmış etnotoponimlərin geniş arealda yayılması faktı sübut olunur. Göyərçin qayası (Quba rayonu. Quqarçi tayfasının adı toponimlərdə Göyərçi (Göyərçin) və Göyərçinli kimi qalmışdır. və bəzi türk tayfalarının adları üçün səciyyəvi –çı. N. Keçən əsrdə Ermənistanda Göyərçin (əslində Quqarçin) kənd xarabalığı. Cavad qəzasında Göyərçin adlı qışlaq. Kuyarçi etnoniminin kuqar etnonimindən düzəlməsini qeyd edirlər. Gürzalılar kəndi) və 81 . Lakin aydındır ki. Cəbrayıl rayonunda Göyərçin adlı kənd vardır. 101).çu. Qazançı.Baskakova görə qədim peçeneqlərin dilində başqa türk dillərindəki «q» səsi «y» kimi tələffüz olunurdu: məsələn. Yerevan qəzasında Göyərçin adlı xarabalıq qeyd olunmuşdur. kuş. Qars əyalətində Göyərçin kəndi və s. Aydındır ki. Kuyərçi əsaslı etnotoponimlər Erkən orta əsrlərdə Cənubi Rusiya çöllərində yaşayan kəngər-peçeneqlərdən danışan X əsr müəllifi onların bir tayfasının kuyarçi adlandığını yazmışdır. onların göyərçin quşunun adı ilə heç bir əlaqəsi yoxdur. Əslində isə bu oronim peçeneqlərin kuyerçi tayfasının adının təhrif olunmuş formasıdır. Quşçu. tana və sapan adlı etnonimlərdən və qeyd edilmiş şəkilçilərdən ibarətdir.. başqa türk dillərindəki «bək» sözünün Azərbaycan dilində «bəy»kimi tələffüzü. Qazax rayonu ərazisində bir dağ Göyərçin adlanır. göyərçin dağlıq yerdə yaşamır və adətən yaşayış yerlərində məskən salır. -çi. Xalq etimologiyasında dağın adı göyərçin quş adı ilə əlaqələndirilir. Keçən əsrə aid məlumata görə Qars əyalətinin Kıqızman dairəsində Göyərçin adlı 2 kənd və bir dağ. Yalnız zahiri oxşarlıq vardır. Sabunçu kənd adları –kazan.14. vardı. 2.Beləliklə. Göyərçin və Göyərçinli adlı kəndlər Azərbaycanda da vardır(29. Danaçı.

KÖYƏRÇIN. GÖYƏRÇIN-Irəvan xanlığının Talin mahalında kənd adı. 1939-cu ildə 237 nəfər. 1914-cü ildə 66 nəfər əhalisi olmuşdur. Icevan şəhərindən 16 km cənub şərqdə yerləşmişdir. 1904-cü ildə 89 nəfər. 1926-cı ildə 221 nəfər. Kəndin əhalisi heyvandarlıq və əkinçiliklə məşğul olmuşdur. Rayonda mövcud olan onlarla azərbaycanlı adı kimi Göyərçin kəndinin də adı itirilmişdir.Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında kənd adı. əhalisinin bir hissəsi Azərbaycana. 1886-cı ildə 34. 1930-cu ilin axırlarına kimi Dilican rayonuna daxil edilmişdi. GÖYƏRÇINIrəvan quberniyasının Şərur-Dərələyəz qəzasında kənd adı. bir hissəsi isə rayonun Salah kəndinə köçürülmüşdür. 1919-cu ilin əvvəllərində Andranikin quldur dəstəsi kəndə hücum edib əhalinin var-yoxunu talan etmiş.Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında xaraba kənd adı. Ermənistan ərazisində yayılmış guyərçi əsaslı etnotoponimlərə aşağıdakılar daxildir: GÖYƏRÇILI. GÖYƏRÇIN. Xarabalıqları Paşalı kəndinin yaxınlığındadır. 1831-ci ildə kənddə 20 nəfər. 1918-ci ildə erməni 82 . 1914-cü ildə 141 nəfər azərbaycanlı olmuşdur. onları qanlı qırğınlarla öz doğma torpaqlarından qovmuşdur. 1950-ci ildə 107 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır. GÖYƏRÇINQALA.1728-ci ildə Irəvan əyaləti Karbi nahiyəsində kənd adı. 1873-cü ildə 48 nəfər. Yalnız 1922-ci ildə kənddə 143 nəfər.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Şirakel nahiyəsində kənd adı. GÖYƏRÇINLU. 1897-ci ildə kənddə 257 nəfər. Göyərçin (Şərur-Dərələyaz qəzası)-Əzizbəyov rayonunda azərbaycanlıların yaşadığı kəndin adı olmuşdur. 1897-ci ildə 84 nəfər.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Şirakel nahiyəsində kənd adı.Göyərçin qayası(Laçın r-nu Mişkənd kəndi) oronimləri də Küyerçi tayfasının adını əks etdirir. 1931-ci ildə 205 nəfər. Göyərçin azərbaycanlı kəndi olmuşdur. Ermənistan hökumətinin göstərişi ilə 1950-ci ildə təsərrüfatın gəlir-çıxarını ödəmədiyini bəhanə gətirib kənd ləğv edilmiş.

özbəklərin və türkmənlərin ərazisində də Muğan tayfası vardır. Əzizbəyov r-nu 3. Bu kənd həmin dövrdən məhv edilmişdir. Muğan düzü coğrafi adı Azərbaycanın qədim poleotoponimlərindən biridir.Yeğenadzor r-nu Azərbaycanda kənd. Qeyd edilməlidir ki. Qeyd etmək lazımdır ki. Başqa belə adlı kənd Yeqenadzor rayonu -Irəvan quberniyasının Şərur-Dərələyəz qəzasında azərbaysanlıların yaşayış məskəni olmuşdur. Kür və Araz çayına yaxın yerlərdə. Arpa çayının sağ qolu. Her-her çayının sahilində bağlı ərazidə yerləşmişdir. əhalisini qırıb. Məhz muğan etnonimi də monqol etnoniminin fonetik forması kimi bu vaxtdan Qax-Mağal toponimində öz əksini tapmışdır.millətçiləri kəndi dağıtmış. Ermənistanda 1. monqolların tərkibində olan tayfaların adları da əsasən bu zonadakı toponimlərdə öz əksini tapmışdır. XI əsrdə Azərbaycan monqollar tərəfindən işğal edilmiş və bununla əlaqədar Azərbaycanda monqolların tərkibində olan bir sıra türk tayfalarını əks etdirən toponimlər yaranmışdır. 363). habelə Iran Azərbaycanında məs83 .Icevan r-nu 2. Indi ölü kənddir (30. 1873-cü ildə erməni daşnakları tərəfindən dağıdılmışdır. Azərbaycanın şimal-qərb zonasında yaşayan saxurların və avarların oradakı azərbaycanlıları «Muğal» adlandırması da bununla əlaqədardır. Muğan və Şirvan zonalarında. qovmuşlar.15. Məlumdur ki. Göyərçin əsaslı etnotoponimlərin areallıq mənzərəsini cədvəldə belə göstərmək olar. Muğan əsaslı etnotoponimlər.Şərur-Dərələyəz qəzası. yandırmış. 1831-ci ildə kənddə 20 azərbaycanlı evi olmuşdur.sov. rayon Şahvəlli Göyərçin Cəbrayıl Qubadlı 2.

bəziləri də bu fikirdədir ki. Gəncə. Muğan şəhərinin ilk sakinləri muğ 84 . Qarabağ.) gürcü mənbələrində «Mukavan» yazılış formalarına rast gəlinir.M) Muğan adlı bir adam bina etmişdir və bəziləri deyirlər ki. Həmin əfsanələrin bəzilərində Muğanı qəhrəman bir oğlan kimi. VI əsrdə yaşamış yunan tarixçisi və coğrafiyaşünası Miletli Hekatay Araz çayı yaxınlığında muk adlı tayfanın yaşamasını qeyd etmişdir. ə. muki. X əsrin coğrafişünası Yaqut Həməvi və başqaları göstərirlər ki. oranı (Muğan vilayətini –N. Bərdə Muğan şəhəridir». Eramızın 1 əsrində yaşamış coğrafiyaşünas Strabon isə Muğan coğrafi adını «Moqan» kimi qeyd edərək onun Kür və Araz çayları ətrafında yerləşməsini göstərir. Bundan əlavə Ibn ƏlKəba.Yüzbaşov Hacı Zeynalabdin Şirvaninin bu fikri ilə qismən razılaşaraq qeyd edir ki.kunlaşan xalqlar sırasında Muğan coğrafi adının mənşəyinə dair çoxlu əfsanə və rəvayətlər mövcuddur. Plinidə «Moxan–kur» erməni mənbələrində «Muxanx» (Moisey Xorenski). ərəb mənbələrində «Muqan». X əsrdə yaşamış ərəb tarixçisi Əl Müqəddəsi və Ibn Heykəl. oranı muğlar və möbüdlər abad eləmişdir. Bizim e. Həmçinin XIVəsr coğrafişünası Həmdulla Qəzvini. XIV-XV əsrin görkəmli alimi Əbdürrəşid Bakuvi və başqa orta əsr tarixçiləri əsərlərində Muğan adı haqqında bəzi mülahizələr söyləmişlər. Muğan vaxtilə həmin ərazidə yaşamış muğanlarla əlaqədar olaraq meydana gəlmişdir.ə. «Muğan» (Balazori. muqa adlı tayfa yaşamışdır. XVIII-XIX əsrin məşhur Azərbaycan səyyahı coğrafişünası Hacı Zeynalabdin Şirvani «Büstanüs səyyahə» (Səyahət bostanı) adlı əsərində Muğan adının mənşəyinə toxunaraq yazır: «Elə deyirlər ki.M. Təbəri. V əsrdən əvvəl yaşamış qədim yunan tarixçisi Herodotun verdiyi məlumata görə Qafqaz dağları arasındakı düzlərdə maqa. Istəhri. Yaqut Həməvi və b. bir qrup rəvayətlərdə isə gözəl bir qız kimi təsvir edirlər. Coğrafiyaşünas alim R. Muğan coğrafi adına antik müəlliflərin əsərlərində «Moxoena (Ammian Marselin). Ibn-əl Kəba. Hələ e.

yurd bildirir. Müşkür düzü (Quba. Muğan adının hansı dilə məxsus olması məsələsi də tədqiqatçıları maraqlandırmışdır. Bizcə. Xaçmaz inzibati rayonları ərazisində) etnonimik oronimlərdən biridir. Muğan düzündə salınmış Muğan şəhəri də təxminən VII əsrdən hunların Azərbaycana gəlməsindən/ sonra yaranmışdır. Muğan şəhərinin VII əsrdən sonra Muğan düzündə salınması da bizim müşahidələrimizi təsdiq edir. Bir sıra tədqiqatçılar Muğan coğrafi adını Midiya tayfalarından biri olan maq tayfasının adı ilə əlaqələndirir. Qafqaz Albaniyasının şimal-şərqində yaşamış maskut xalq adının təhrif formasıdır. XVII əsrin sonlarında isə toponimin adı artıq musskür kimi çəkilir. Ilk orta əsrlərdə hunların Kür və Araz düzənliklərində yaşaması tarixi mənbələrdən məlumdur.ə. Toponimdəki «an» sonluq olub məkan. Oronim 85 . Tarixçi alim Kamal Əliyev Muğan adını muk tayfasının adı ilə bağlı olduğunu yazmışdır. Akademik Ziya Bünyadov göstərir ki. Deməli. təxminən bir əsr müddətində «muskat» sözü «müskür» və «müşkür» formasına çevrilmişdir. Çox qəribədir ki. Yalnız XVII əsrin ortalarında Azərbaycanda olmuş Hollandiya dənizçisi Yan Streys müşkür oronimini muskar kimi yazmışdır. maskut etnonimi özünün ilkin formasında müasir Xaçmaz və Quba inzibati rayonları arasında mövcud olan Maskatar düzü oronimində indiyədək saxlanmışdır. Ziya Bünyadovun əsərində XVII əsrlərdə Azərbaycanda Hun tayfalarından olan Muğan adlı bir xanın adı çəkilir. hazırda tarixçilərin türk adlandırdıqları və böyük türk qəbilə birləşmələrindən olan hunlar V əsrdə Azərbaycanın Muğan ərazisinə köçüb orada məskunlaşmışlar.qəbiləsinə mənsub əhalidən ibarət olmuşdur. həmin dövrdə Azərbaycanda hun tayfalarından olan Muğan xan orada. indiki Muqan ərazisində məskunlaşmış və düz onun şərəfinə Muğan düzü adlandırılmışdır. Bu coğrafi ad e.

oranı Muğan adlı bir adam bina etmişdir. hələ XII əsrdə Azərbaycan şairi Nizami Gəncəvi (1141-1209) özünün «Leyli və Məcnun» poemasında «Mənə Muğandan şərab gətirin» – yazmışdır. üzümçülük. Bəziləri isə deyirlər ki. Qarabayramlı. Muğancıq Mehrab –Muğancıq Müslüm (Şərur)(29. Muğan çölündə Kür çayının sahilində uzaq keçmişdə Muğan adında bir şəhərin olmasını. 153-155). Rus səyyahı I. bir sıra təkrarlanan eyni oykonimlər Adını daşıdığı məntəqənin keçmişdə mənsub olduğu şəxsin adının artırılması ilə bir-birindən fərqləndirilir. Q. XIX əsrin ortalarında muğanlı tayfa birliyi geniş olmuş. Doğurdan da. Zaqatala rayonlarında kənd soveti. Sərxanlar və s. Azərbaycan toponimiyasında bu model əsasında diferensiallaşdırılmış 6 yerdə təkrarlanan üç oykonim qrupa təsadüf edilir. ona Aləhmədli. 130).» Eyni zamanda. Qarabaşlar. əkinçilik. Muğanlı . Muğanlı qəbiləsinə daxil olan tayfaların tam adları məlum deyildir.Z.Qeybullayev Azərbaycanda Muğanlı oykonimlərinin çoxluq təşkil etdiyini və onların orta əsrlərdə Muğan düzündə yaşamış müxtəlif tayfaların toplusunun ümumiləşdirilmiş adını ifadə etməsini qeyd edir. o.maskut (maskat) və ləzgi dilindəki «ar» şəkilçisindən ibarət olub «Maskut düzü» mənasını daşıyır (53. Qubadlı rayonunun Zilanlı.Ə. H.Kotov XVII əsrdə Muğan düzündə muğanların yaşadığını demişdir. Əliyetməzli. 16). Zəngilan rayonunun Gilətağ və Hacallı sovetliyində. Qazax. XX əsrin əvvəllərində Muğanda 40-dan çox yarımköçəri tayfanın varlığı irəli sürülür. Məlumdur ki. Bərdə rayonunun Kələntərli.Şirvani Muğan toponimi haqqında iki fikir olmasını yazır: «Deyirlər ki. nəsillər daxil olmuşdur (88. bağçılıqla məşğul olduğunu qeyd etmişdir. XIII əsrdə monqolların hücumu zamanı şəhər xarabazara çevrilmişdir(73. Mollalar. 72). şəhərin əhalisi. Iliç 86 . oranı müğlar və möbüdlər abad etmişlər.Ağcabədi.

Vəlixanova X əsr tarixçilərindən Əl-Məsudinin «Qızıl yuyulan yer və cəvahirat mədənləri» əsərinə verdiyi 22-ci şərhdə göstərir ki.M. Bundan başqa həmin toponim Muğan və Muğancıq şəklində mürəkkəb toponimlərin tərkibində də işlənir. bu iki ölkə qarışdırılmamalıdır(15. 64). Hazırda Muğan öz ilkin mənasında böyük coğrafi zonanın.Şərur Rayonunun Qarxun kənd sovetliyində kəndlərdir. O biri Muğan isə Xəzər dənizi sahilində olmuşdur. Bunlardan biri Muğaniya -müəllifin dediyi kimi Qəbələ ilə həmsərhəddir. Muğan Gəncəli . yəni Kür çayından şimalda Girdman.Sabirabad rayonunda kənd soveti və kənd adıdır. Həmin yer adı etnotoponim kimi Muğan şəklində Əlibayramlı şəhər sovetliyində şəhər tipli qəsəbə. Göyçay çaylarının aşağı axarı boyuncadır. Təxminən 946-1000-ci illər arasında yaşamış məşhur ərəb coğrafiyaşünas səyyahı ƏlMüqəddəsi özünün «Əhsən-ətsim fi-mərifət əl-əqalim» (Iqlimlərin öyrənilməsi üçün ən yaxşı bölgü) əsərinin «Ər-Qihab iqlimi» bölməsində belə yazmışdır: «Muğan –iki çayla və gözəl 87 . hələ çox-çox qədim zamanlarda omonim yer adı imiş. Muğan şəhəri haqqında danışılır və bu şəhər haqqında deyilənlər indiki Muğan zonasının mərkəzində olmuş məskənə uyğun gəlir. Bu toponimlərin hamısı respublikamızın qədim yer adlarından olan Muğanla əlaqədardır. Biləsuvar rayonunun Arxangelovka kənd sovetliyində qəsəbə kimi mövcuddur. Muğan nəinki bizim dövrümüzdə. düzənliyin adını bildirir. Muğancıq Mehrab və Muğancıq Müslüm . N. Şamaxı rayonunun Mirəkənd sovetliyində kənd adıdır. Ərəb coğrafişünaslarının və səyyahlarının əsərlərində Muğan düzü haqqında yox. Əl-Məsudi xəbərdarlıq edir ki. Göründüyü kimi. Əl-Məsudi iki Muğan ölkəsi adını çəkmişdir. Muğan Azərbaycanın qədim torpaqlarındandır.rayonununda qəsəbə.

Ağdam. Muğan toponimi şəhər adı. Lakin hər iki Muğan poleotoponimi eyni sözlə əlaqədardır. Tamamilə mümkün ki. (Muğan) şəhəri gözəldir. Onlar çox sərvətli və hörmətcildir. Onun kəndləri və çəmənlikləri Azərbaycanda – Ərdəbildən Təbrizə gedən yolun sağındadır. Azərbaycanın başqa yerləri isə bura nisbətən soyuq olur. Bura Ərdəbil və Gilan arasındadır. Zaqatala. 88 . O da Təbriz kimi (başdan-başa) bağdır. Bu şəhər yol üstündədir. otlaqları çoxdur. (adamların) sifəti ləl və mərcan kimidir.» Həmin əsərdə müəllifin digər Muğan haqqında da qeydləri var: «Sərhəd kənarındadır. Indi isə əhalisi azalmışdır. Girdman və Göyçay çaylarının aşağı axarı boyunca yerləşən vilayətin adı olan Muğan isə bir toponim kimi aradan çıxmışdır. (şəhər) meydanında bağlar vardır. Bu (şəhərlər) islam ölkələrində ər-Qihab üçün fəxrdir. Hazırda o. Burada türkmənlərin mənzilləri vardır. yəni Kür çayından şimalda. Buradan Bərdəyə 8 (günlük yol) var. sonralar isə vilayət adı kimi də işlənmişdir. Qazax. bir igid (adam) gördüm və ondan qorxdum» Tarixi mənbələrdən göründüyü kimi. Onun çoxlu dustaqları vardır. Qəbələ ilə həmsərhəd olan. (Əl-Əndəlusi) dedi: Mən oradan (ilanlar olan yerdənmi?) keçdikdə. Hal-hazırda burada tatarlar qışlayırlar və yerli türkmənlər isə buranı tərk etmişlər. Bu (yerlərin) hündürlükləri hədsiz. Martuni rayonlarındakı Muğan kənd adları həmin paleotoponimlə bağlı olaraq yaranmışdır. kənarları (əkilib) becərilmişdir: buradan 2 çay axır. Əhalisi isə ilan və gürzələrin çoxluğundan buradan qaçmışdı. yalnız düzənlik adı kimi işlədilir. Burada (əvvəllər) əhali çox idi. Əbu-Həmid Əl-Əndəlusi deyir: -Mən (həmin yerdə böyük bir qala gördüm. həmçinin.bağlarla əhatə olunmuş şəhərdir. Muğan geniş vilayətdir. Şamaxı. XII əsr ərəb coğrafiyaşünas səyyah alimi Əbu –Həmid ƏlƏndəlusi Əl-Qərnati (1080-1170) də indiki Muğan düzü haqqında məlumat vermişdir. Qubadlı. Bura isti ölkədir.

atəşpərəstlik dini bir zamanlar Azərbaycanda geniş yayıldığından belə izahat tamamilə mümkündür. Bunun yanında gecə-gündüz zanbaq yağı kimi ağ neft axan başqa bir mədən də vardır. alim qeyd edir ki. Özbəkistanın Cizak vilayətinin Qalaaral rayonunda da Muğon adlı kənd vardır. (mahnı) müğənni sözlərinin yaranmasını şərtləndirmişdir. 48-52).A. Bununla belə. Görkəmli toponimist V.Nikonov həmin yer adını atəşpərəst mənalı muq sözü ilə əlaqələndirib göstərir ki. Muğların müəyyən ovsunları musiqi ilə müşaiyət etmələri çox ehtimal ki.A) sahili ilə Şirvan vilayətinə daxil olan Bakuya adlanan yerə çatanacan 80 fərsəx ağacların altı ilə getdim. toyxana) muğam (mahnı). Muğan toponimini indi mənası məlum olmayan başqa sözlə də bağlamaq olar (112). Burada neft mədəni gördüm. onun gündəlik icarə haqqı 1000 dirhəmə çatır. Sonrakı tarixi dövrlərdə bu tayfa Maq və Mağ adı altında tanınmışdır. Məlum olduğuna görə qədim yunan tarixçisi Herodot (er. Məhz Maq və Muğ tayfasının ovsunçuluqla məşğul olması bir sıra xalqlarda qədim ibtidai icma dinlərindən biri olmuş ovsunçuluğun «maqiya» adı ilə adlandırılmasına səbəb olmuşdur. Muğan toponiminin mənşəyini bu şəkildə aydınlaşdırmağa X əsr ərəb coğrafişünası və səyyahı Əbu-Dulafın aşağıdakı qeydləri də imkan verir: Sonra Muğanadək dağlarla Azərbaycana qayıtdım. Qeyd edək ki. Muğanın sinəsində hələ də atəşli çıraqlar yanır (12.Muğan toponiminin mənşəyi barədə müxtəlif mülahizələr söylənmişdir. Mən böyük Təbəristan dənizinin (Xəzər dənizinin –A. Maq etnoniminin etimologiyası indiyədək tam aydınlaşdırılmamışdır. bu etnonim Iran dilləri Vasitəsilə izah olunmuşdur. Midiyalıların ilana 89 . Daha dəqiqi. V əsr) Midiya dövlətinin 6 tayfanın birləşməsi əsasında yarandığını və onlardan birinin maq adlandığını qeyd etmişdir.əv. Son illərdə bu etnonimin qədim türk dilləri əsasında izah olunması təşəbbüsü olmuşdur. dilimizdəki mağar (toy şənliyinin keçirildiyi yer.

Bunu Quba rayonundakı Muğ dağının adı ilə Səngi Muğan (fars dilindəki sənq «daş» və muqan) adasının adı. muq» sözləri ilə başlayan bir sıra toponimlər aydın göstərir. monqol dilində –moqoy «ilan». heç də maq sözünün türk mənşəli olmasını istisna etmir. deməli. K. həmin etnonimdə fars dilindəki mar «ilan» sözü iştirak edə bilməzdi. R. Maraqlıdır ki. Əlbəttə. hələ qədimdə muğ adını daşıyanlar Azərbaycanı ərazisinə də keçmiş və burada məskunlamışlar. «Muğan» oykoniminin «Maş».yakut dilində moqay «ilan». Güman etmək olar ki. 308-311). Lakin tədqiqatçılar bu zaman müəyyən qədər diqqətsizliyə yol verirlər. ərəb coğrafişünasları həmin toponimi də bu Muğan kimi qeyd etmişlər (24. Doğrudur Midiya ərazisində mar adlı qədim tayfanın yaşaması də məlumdur. muqa «ilan» və b. müqaisə edilmişdir. Onlar farsların maqları mar -«ilan» kimi adlandırılmasını irəli sürdükdə unudurlar ki. Hələ qədim gürcü mənbələrində Albaniyanın şimal-qərb hissəsində Movakan adlı dövlətin adı qeyd olunmuşdur. bu. erməni mənbələrində midiyalıların mar adlandırılması ilə fars dilindəki mar «ilan» sözü arasında əlaqə tapmaq çətindir. «Muqi» etnonimi ilə heç bir əlaqəsi yoxdur.Əliyev və A. «Miki». Mük+an// Muğ+an. Lakin həmin mar tayfasının adı farsların Iran yaylasına gəlişindən (e. I. IX-VIII əsrlər) əvvələ aid qədim mənbələrdə çəkilmişdir. Azərbaycanın şimal-qərb zonasında «moq».Fazili həmin yer adının Iran dillərinə məxsus «mük» toponimi ilə bağlayırlar.H. Muğan düzündə mük/mik adlı tayfanın yaşayıb-yaşamadığı dəqiq məlum deyil. 90 .sitaiş etmələri haqqındakı mülahizəyə görə maq sözü qədim türk dillərindəki bükə (m-b əvəzlənməsinə görə) «böyük ilan».Əliyev öz əsərində bu tayfa haqqında ətraflı məlumat vermişdir. ə.Yüzbaşov və N. Çünki qədim erməni dilindəki mar («midiyalı») sözü parfiya dilindəki mad («midiyalı») sözündəki «d» səsinin «r» səsinə çevrilməsi nəticəsidir.Məmmədov onların bir fikrinə zidd çıxaraq yazırlar ki.

«Muq»-dan. MaqanaMon yeri. Muğanlı bir neçə kəndin adıdır. Ikinci ideya daha ağlabatandır. Mənbələrdə Kür-Araz ovalığının həm də Kürmux. Iliç(Şərur). Yor Muğanlı və s. Maq Muğ «qatı od» kimi həm də «yer-torpaq» 91 . Kürmuğanı adlandığı yada salınır. Araşdırmamız göstərir ki. sonra Maq Ana adlanmış və zaman keçdikcə Maq Ana-Maq-Muğ Ana. Ümumiyyətlə tədqiqatçıların fikirlərində iki başlıca ideya hökm sürür: a) həm adonim. «Xəritələr dövrü» başlayanda isə həmin üç oymaq Böyük Midiya Kiçik Midiya və Muğan (Aymağan) kimi tanınmışdır. mat-mannas adları Şimali Azərbaycanda da çox geniş ərazidə müxtəlif fonetik dəyişikliklərlə iştirak etmişdir. Maday-Aymaq. Ağcəbədi. 75). 357-361). Martuni Azərbaycan toponimlərinin Gürcüstan ərazisində geniş yayıldığına da rast gəlmək olur. (24. «Muc»-«muc» – «mucçina»-od insan«Od ana»-dır. b) həmin toponimlər eyni kökdən-muq //müq etnonimindən ibarətdir. Orta əsrlərdə Kür çayının sol sahilində Balakən-Şəki zonasıda mövcud olan Muğan adonimi və daha qədim tarixə malik olan Muğan oykonimi öz tərkibində Kaspi dənizi sahillərində yaşamış Muğ//Müq tayfasının adını yaşadır. Qazax. A. Şamaxı. Muğana–Muğan.S. Məsələn. Muğanlı. Şamaxının qədim Asmaxi variantı diqqəti çəkir. Muğan da Midiya kimi başlanğıcda Maqay. Zəngilan.Qurbanov Azərbaycan dilində areal toponimlər cədvəlində Muğanlı toponiminin Azərbaycanda areallarını göstərmişdir: Ağdam. bu As-Az-Azərbaycan maqlarıdır.Karayev Öbəkistanın Cizk vilayəti ərazisindəki Muğan oykonimini «muğlar» (atəşpərəstlər) kimi izah edir. Zaqatala. Nəhayət. Girəc Muğanlı. həm də oykonim kimi işlənən iki «Muğan» toponimi eyni mənşəli deyildir. Kürdəmir. Qubadlı. nəhayət Muğan şəklini almışdır (35. Bərdə.

IX yüzillik ərəb müəllifi ibn-Xordadbeh Xəzər dənizi sahilində Dərbəndlə Ərdəbil arasında Muğan şəhərinin adını çəkir. muğlar soyunun adı ilə bağlayırlar. Qərbi Sibirdə «muq» etnonimi ilə bağlı toponimlər vardır. Azərbaycanda onların sayı 18-dir(8. moqol) sözü ilə də əlaqələndirirlər. Həmin müəlliflər bu ərazidə myukların-muğların məskun olmalarını göstərirlər. VIII-IX əsrlər xəritəsində Kürün şimalı. 184-185). həm də böyük düz olmuşdur. 86). sonralarsa Kürün aşağı axınınadək davam edib. Muğan ərazi kimi Madayın davamıdır. Hazırda Azərbaycan ərazisində Muğan etnonimi ilə bağlı on üç oykonimin olması onların yayılma ərazisinin böyüklüyünü göstərir(72. Türkmənistanda Muğanla bağlı cəmi iki toponim Muqal və Muqalbala olduğu halda. «Muqoçar» sözünü monqol (türk dillərində monqol. 272). bir qrup alimlər «muqocar» sözünün mənasını «zirvədə yerləşmiş uca uçurum» kimi. 92 . Myuk-Muğ və Iran dillərində cəm göstəricisi «an» sonluğunun birləşməsindən Muğan toponimi və oronimi yaranmışdır. Azərbaycanda Muğan adı altında həm şəhər. Kürmeya-Kür muğanı Xəzər sahillərindən indiki Borçalı çökəkliyinədək uzanırmış. Onun tarixi–coğrafi sərhəddi Arazın. digərləri isə türk nəslindən olan «muğ» tayfasının adı ilə bağlayırlar. Alimlər göstərirlər ki. Muğan tayfası hunların tərkib hissəsi olmuş. IV-V yüzilliklərdə Muğan –Mil düzlərində məskunlaşmışlar. Tarixi ədəbiyyatda Muğan oykonimi oronimini hələ miladdan qabaq IV yüzillikdə yaşamış Heketay Miletli və V yüzillik müəllifi Herodotun qeyd etdiyi myuklar. monqul.mənasında düşünülüb. «An» «yer» (üstündə olmaq) mənasında «ana» Sözünün baş komponentidir. Muq etnonimi əks etdirən coğrafi adlar onlarcadır. Şirvanın aran hissəsi «Muqaniya «-muq ana kimi qeyd olunub (35. Tədqiqatçıların bəzilərinin fikrinə görə. Iranda isə Moq.

Indiki Muğan toponimi qədim fars mənbələrində 293-cü ildən çəkilir. muq yaxud Muğan adlanırdı. Moqestan və s) coğrafi ad vardır. Bemmoqan. Muğamlı (Muğanlı) Ermənistan ərazisindəki Azərbaycanlı kəndi olub Mxçyan (Imanşalı) sovetliyinə daxil idi. mik (mük) etnonimi ilə əlaqələndirmişlər. və Muq-Aran («kənd» sözü əlavə olunmaqla bu toponim indi «Məhərrəmkənd» formasındadır). Çünki. Moqandek. Bu kəndlərin adı Muqan Muğan etnoniminə –lı şəkilçisini artırmaqla əmələ gəlmişdir (53. Siazmoqan. 179) və b.A. Muğan türk toponimidir.61) adı ilə məlumdur. bunların da bir hissəsi ola bilsin ki. Iranda «moq» və «moğan» sözü ilə bağlı 25–dən artıq (Moqanen. Şimali Qafqazda Muğal –qaya.I. 247). hətta Dərbənd bölgəsində yaşaması haqqında fikir söyləmək olar. Mukal çayı (149. bəzi antik müəlliflərin Şimali Qafqazda midiyalılara qohum tayfaların yaşaması haqqındakı məlumatlar məhz maqlara aiddir (44. 1918-ci ildə daşnak hökumətinin fitvası ilə kənd dağıdılmış. Şəki rayonunun Göynük kəndində Mühlər məhəlləsi. Lakin Yaqut Həməvi qeyd edir ki. qaçqın düşmüşdür. Q. Lakin E. 118). yerli əhali bu adı «muğan» kimi tələffüz edir(20.Əliyev Muğan toponiminin muqlara yox. Quba rayonunun Qaley-Muq dağı.Qrantovski və I. toponimlər də vardır. Digər Muğan Kürdən şimalda Albaniyanın şimal qərbində gürcü mənbələrində Movakan.Ümumiyyətlə. 18-ci ildən sonra Türkiyə 93 . IX əsr ərəb coğrafiyaçısı Məsudinin əsərində Muğan (1. Azərbaycan SSR-də 13 kəndin adı Muqanlıdır. 57-61). Dağıstanda Muğam (Ulluçayın ağzında yer adı). Maqların Azərbaycanın iki hissəsində. Mukal dağı. Ehtimal ki. Dərbənd rayonunda Muqartı (qədim türk dillərində art «dağlıq ərazi» deməkdir).H.Məşədiyev qeyd edir ki. Maq dağı. Muğan-Mil zonasında V əsrdən bəri hunlar mövcud olmuşlar ki. əhalisi işgəncə ilə qərət edilmiş. Təbəri (IX əsr) və Yaqut Həməvi (XIII əsr) bu toponimi Mukan kimi yazmışlar. Onlar bunu əsas tuturlar ki. Moqriz.

Indi erməni kəndidir. 94 .və Irandan gəlmə erməni mühacirləri kəndə yiyələnmişdir.

Ermənistan ərazisində 2 rayonda Qəmərli və Yeni Bəyazid rayonlarında 2 məntəqənin adı Muğanlıdır. Ermənistan (Yeni Bəyazid (Kamo) r-da Hacı Muğan Ağdam Ağdam Ağcəbədi Bərdə Qazax Qubadlı Zaqatala Zəngilan Zəngmian Kürdəmir Noroşen Naxçıvan Martuni Bağbanlar Şıxbabalı Muğanlı Kələntərli Muğanlı Zilanlı Muğanlı Hacıalılı Gilətac Karrar Şəhriyar Gürcüstan (Muğan) Türkmənistan Beləliklə. Mühlər məhəlləsi. 6. Azərbaycanda – 18 (məs.Muğanlı toponiminin paralelləri. Muqartı Muğam Ulluçayın ağzında yer adı: Muqartı (qədim türk dillərində «art» «dağlıq ərazi» deməkdir.) 2.) 4. muğ əsaslı etnotoponimlərin yayılma arealını aşağıdakı kimi ümumiləşdirmək olar: 1. Mukal çayı və s.) Dağıstanda (Dərbənd. 95 . Maq dağı. Şəki r. Bu qrupun nümayəndələri moqol və ya muğal adları altında daha çox Pakistanda və şimal-qərbi Hindistanda yaşayır(25. Quba r. Slazmoqan. 57-61). Mukal dağı.. Şimali Qafqazda Muğal-qaya. Bu ərazi Əfqan Bədəxşandan (Kukçi hovuzu başlayıb Fərqanə vadisinin şərqində qurtarır. Bem moqan. Moqestan və s. Iranda (Moqanen. 5. Türkmənistanda – Muqal və Muqalbala 3. Moqandek. Qaley-Muq dağı və s. Moqriz. Tacikistanın dağlıq rayonları. Göynük k.

MUĞANLU-1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Ərmus nahiyəsində məzrə adı. MUĞANCIQ-Yelizavetopol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı.Mirzəyev müxtəlif elmi faktlara istinadla Çul sözünün qədim türk tayfasının adı olduğunu təsdiqləyir(55. Çul əsaslı etnotoponimlər Çul türk tayfası olub müxtəlif ərazilərdə yaşamışdır. 96 . MUĞANLI-1728ci ildə Irəvan əyalətinin Xınzirək nahiyəsində kənd adı. Q.Qeybullayev Çul tayfasının IV əsrin ortalarında Xəzər və Aral sahillərində yaşamasını qeyd etmişdir(89.Irəvan xanlığının Sərdarabad mahalında kənd adı. Prof. MUĞANLU-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Dərələyəz nahiyəsində kənd adı. MUĞANCIQ. Mxçyan Yeni Bəyazid Bağbanlar Şıxbabalı Muğanlı Kələntərli Muğanlı Zilanlı Muğanlı Hacıalılı Gilətac Karrar Şəhriyar Martuni Ağdam Ağdam Ağcəbədi Bərdə Qazax Qubadlı Zaqatala Zəngilan Zəngilan Kürdəmir Naxçıvan Martuni Muğan Muqalbala Muğam Gürcüstan Türkmənistan Özbəkistan Iran Dağıstan Qərbi Sibir 2. Muğan əsaslı etnotoponimlərin yayılma arealının genişliyi yuxarıda muğanla bağlı verilmiş şərhdən aydın görünür. MUĞANCIQ MIRZƏMÜSLÜM – Irəvan xanlığının Sərdarabad mahalında kənd adı və s.16. 57). 190-194).Ermənistan ərazisində Muğan qədim türk tayfasının adından yaranmış etnotoponimlər çoxdur: MUĞANLI-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Karbi nahiyəsində kənd adı. H.

çol/çul tayfasının Azərbaycanda çullular kimi tanınması qənaətinə gəlir (39. IV əsrin 50-ci illərində türkdilli çollər Aralın sahillərindən Xəzərin yaxınlığına və şərqi Xəzər ətrafı rayonlara köçmüş. Samurun mənsəbinin cənubunda V yüzillikdə Çor/Çul 97 . O yazırdı: «Oğuzların bir hissəsi Monqoliyada uyğurların hakimliyi altında qalmış. K. indiki Dərbəndlə Quba arasında Çul şəhərinin olduğunu qeyd etmişlər.V. Qaryagin qəzalarında bir neçə Çullu toponiminin olmasını qanunauyğun hadisə kimi qiymətləndirir. Zəngəzur. Yəqin qərbə köçən çollər əvvəl Aralın yaxınlığında məskunlaşıblar. Çullar həm də Çor adlanmağa başlamışlar.Bartolda görə Çol adlı oğuz soyu olmuşdur.Bartold ərəb mənbələrində rast gələn sul oykoniminin çul kimi oxunmasını düzgün sayır və bunu sad ərəb hərfinin ç səsi ilə əvəzlənməsinin nəticəsi sayır(79. burada yerləşmişlər. Ərəb müəllifi Ət-Təbəri ərazisi indiki Krasnovodsk rayonunda olan Çol dövləti sakinlərinin bir qisminin Azərbaycana. M. V. Albaniyanın şimalına gəlməsi barəsində məlumat verir.Ismayılov çul tayfasının ya maskutlar çarlığının ya da Şakaşenanın qalığı olduğunu güman edir. onlarla qaynayıb qarışmışlar. V.V. Deməli Sul/Çol soylarının bu yerlərə gəlib məskunlaşmasına şübhə yeri qalmır. Hələ orta əsr tədqiqatçıları Albaniyanın şimal-şərqində. 556). bir hissəsi isə cənuba və qərbə köçmüşlər. maskutlar Xəzər dənizinin şimal-şərq sahilində. Albaniyanın şimal qonşuluğunda «Sul» adlanın xalq tərəfindən tutulmuş Xəzər ölkəsinin adını çəkir.Bartold çulların Qırğızıstanın indiki Alamedin kəndinin yerində Çul şəhərinin olduğunu göstərmişdir (79.Trever S. V.V. 37). Lakin ƏtTəbəri Sulların/Çolların bu yerlərə gəlmə tarixini göstərmir.T.Yeremyanın tərtib etdiyi xəritəyə istinad edərək göstərir ki. işlənir. O.Bu etnonim toponimlərin tərkibində müxtəlif variantlarda Çola/Çul/Sul/Tsur/Çulobad/ Çoryurd/Çorman və s. 270).V. Alim eyni zamanda Qarabağ ərazisində Şuşa.

Deməli. Musa Kalanqatlı qeyd edir ki. Çul adı -çul toponimi xəzərlərin dövründə olmuşdur.«yay-ox» digəri isə «ça»-yay. onu mifoloci təfəkkürlə əlaqələndirərək «ça» və «uq» komponentlərinə ayırır. Altay dilində. o sıradan Qazax. türk dili sözüdür. «ailə». Türk dillərində «ç». yay soyu ailəsi. Onda «çauq»-un iki anlamı olur: biri. 125. «y». bu sözün semantikasını erməni dilinin materialı əsasında açmaq istəyir və onun mağara mənası ilə eyniləşdirir(151. dövlət qurluşu ilə bağlı yaranmış Azərbaycan. 98 .Həməviyə görə «Sul» Xəzər ölkəsində şəhər Dərbəndə yaxın olan rayonlardan biridir. qədim erməni dilində IX-X əsrlərə qədər «l» hərfi olmadığından «Çol» «Çoq» şəklində işlənmişdir. «s» səsləri əvəzlənir. erkən orta yüzillikdə erməni qaynaqlarındakı qala adı «Çauq» Azərbaycan mifoloci inamları ilə. M. «ça» bir çox türk dillərində «yay» deməkdir. Çor isə erməni dilində dərə sözü mənasını verir. Y.Radlovun qeyd etdiyi kimi. 168. O.Qeybullayevin fikrincə çul-qədim türk etnonimi Çulım adında qalmışdır və bu Tambov vilayətində XIX əsrdə yaşamış çulım tatarları ilə əlaqədardır. Çox güman ki. Inqilabdan əvvəl Qafqazda beş Çullu toponimi olmuşdur. Onun «ya». 25. Əgər Çul etnoniminə türk dillərinin – lu şəkilçisini əlavə etsək Azərbaycanda rast gəlinən üç toponimin əsasında bu etnonimin durduğunu görərik. bu etnonim bolqar tayfası çelmat adının əsasını da təşkil edir. Çul/Çol/Çullu/Çoq/Tsur/Sul/Corlu və digər variantlarda toponimlərin mənşəyi haqqında müxtəlif mülahizələr söylənilmişdir(86. 192).Seyidov çul etnonimini «çauq» sözü ilə bağlayır. Çulım sözündə Çul etnonimi və mənsubiyyət şəkilçisi -ım vardır. Q.V. 327). «soy» mənaları da vardır.adlanan ərazidə yaşamışlar. Uq-un bir sıra türk dillərində. «sa» variantı da vardır. V.

Çul sözünün arealı çox böyükdür. A. 38-40). 39). Zərdabda Çallı Kəndi.Voroşil Çul barəsində bütün mülahizələr üzərində dayandıqdan sonra belə qənaətə gəlir ki. Apşeronda Çullu təpəsi.Markvart bu toponimi Iran mənşəli hesab edir.Məşədiyev də geniş təhlil vermişdir (53. Xudat. dərə.T. Çol/Çul öz mənşəyi etibarilə türk sözüdür və çuvaş dilində dərə. kəndi. Lak dilində çor sözü dar dərə mənasını verir.Yeremyanın bu mülahizəsi Q. Xaçmaz və Quba rayonlarının ərazisini əhatə edirdi.T. S. Çullu dağı. 99 .P.Novoseltsevə görə çul oykonimi Pamir dillərindən olan yaqnoy dilinə aid olub dar dərə mənasındadır(129. ərəbcədən olan əs-Sul dağ kəndinin adı çul etnonimi ilə ilə bağlıdır. I. 62-64). S. 164). Azərbaycanın Cəbrayıl rayonunda Çullu.Əliyev yazır ki. qaya mənasını verir və Çol toponimi öz adını məhz həmin sözdən – oronimdən götürmüşlər(46. eyni zamanda xaqanlıq da olmasını göstərir. Ərəb mənbələrində də Çol sözünün müxtəlif mənalarına rast gəlinir. Q.I. «Sul darvazaları» «həmsərhəd Sul vilayəti kimi məfhumların işlədilməsi sul –çol soylarının bu yerdə olmalarına.Voroşilin və S. Çul o zaman Qafqaz Albaniyasının tərkibinə daxil olmuşdur.Əliyarovun Albaniya sərhədlərinin şimalında müstəqil Hun knyazlığı olması barəsindəki mülahizələri ilə həmahəng səslənir. Ərəb mənbələrində «Sul xalqı».Yeremyan Çulun təkcə keçid. Qubadlıda Çullu dərəsi adlı yerlər vardır(53. Əl-Kufi qeyd edir ki. Bu xaqanlıq indiki Qusar. Çul etnonimi və bu etnonim əsaslı etnotoponimlər haqqında Q.Q. «Çol» adında Strabonun qeyd etdiyi «il» etnonimi gizlənmişdir. Çola şəhərinin adının onların gəlişi ilə bağlılığına əsaslı sübutdur.I. «Sul keçidi». şəhər deyil.

Irəvan xanlığının Talin mahalında kənd adı. ÇULLUYelizavetpol quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı etnotoponimlərinin əsasında çul etnonimi durur. Cəbrayılda-Çullu. Gürcüstan. Bu etnotoponimlər Ermənistanın müxtəlif yerlərindədir.Eyvazova çul etnonimli etnotoponimin Əfqanıstanın Pərvan adlı mahalında olduğunu qeyd edir(25. Əzizbəyov rayonu) olan Cul kəndi və onun tarixi haqqında ət-raflı məlumat vermişdir(57. Türkmənistan ərazilərində Çol/Sul variantda areallarına rast gəlinir (57. Türkiyə. QutqaşendəCorlu. Yardımlıda–Çoryurd. 73. Laçın rayonlarında Çorman yaşayış məntəqələri. LEKSIK-SEMANTIK VƏ QRAMMATIK XÜSUSIYYƏTLƏRI Qeyd etmək lazımdır ki. R. həm də ondan kənarda geniş arealda yayılan olduğunu göstərir. Ermənistanda ÇORLU-Qukasyan rayonununda kənd adı. Qarabağ ərazisində keçmiş Şuşa Zəngəzur və Qaryagin qəzalarında. ÇUL –Irəvan quberniyasının Şərur-Dərələyəz mahalında kənd adı. Bu da etnotoponimlərin həm Ermənistan ərazisi daxilində. H. 76). FONETIK. etnotoponimlərin struktur. leksik-semantik və qrammatik xüsusiyyətlərinin ayrıca 100 . Kəlbəcər. Ermənistan ərazsisində 2 yerdə: Qafan və Əzizbəyov rayonları ərazisində kənd adlarında bu etnonim qalmışdır. 190-194). Özbəkistan. 190-194. Hər iki kəndin əhalisi XX əsrin əvvəllərində erməni-müsəlman davasında köçürülmüşdür. fonetik.Çola adının hələ təkcə Azərbaycanda 7-dən çox arealı Ağdamda Çulobad.Mirzəyev Ermənistanda Dərələyəzdə (Paşalı. Iran. 175-179). III FƏSIL QƏRBI AZƏRBAYCANIN TÜRK MƏNŞƏLI ETNOTOPONIMLƏRININ STRUKTUR.

Bahar. Bu tipli toponimlər sayca böyük çoxluq təşkil etmir. Çünki hər bir etnotoponimin əsasında etnosun adı durmalıdır. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlərin struktur tiplərə görə ümumi mənzərəsini araşdırmaq üçün onları sadə. Zeyvə. Manes. Əlbəttə qurluşca sadə etnotoponimlərin çox olmaması təbiidir. Quruluşca sadə etnotoponimlər. Qoytur. onların müəyyən Qisminin ilkin formaları başqa şəkildə olmuşdur. Gümüş. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli toponimlər sırasında qurulşuca sadə olanlara aşağıdakı toponimləri aid etmək olar: Avuş. Tərp. Eyni zamanda. Ola bilsin ki. Şəfəq. Vedi. Zorba. Hovit. Urut. Ibiş. Por. qeyd etmək lazımdır ki. Belə etnotoponimlər də sayca çox deyildir. Quruluşca sadə etnotoponim olmayan toponimlər. Yeşil. Güney. qurluşca sadə saydığımız bir çox toponimlərin tərkib ünsürlərini müəyyənləşdirmək çətindir. Göl. Ermənistanın türk mənşəli etnotoponimilərinin struktur xüsusiyyətləri. Etnosların 101 . Yuva. Gyabut. Pipis.1. Daha doğrusu etnotoponimlərlə yanaşı. Zar. Kotyak.araşdırılması onların bu xüsusiyyətlərinin digər toponimlərlə müqaisəli təhlili üçün geniş material verir. Bunu nəzərə alaraq bu fəsildə tədqiqat müqaisəli şəkildə aparılacaqdır. Cələb. Muz. Mos. Bədəl. Eylas. Doqquz (Doxquz). Məzrə. Hasik. Zeytə. Əyar və s. Xot. Mor. Moğes. Elar. Moz. toponimlərin müvafiq xüsusiyyəti öyrəniləcək və nəticələrin müqaisə edilməsi yolu ilə oxşar və fərqli cəhətlər aydınlaşdırılacaqdır. Tolk. Zor. Zaq. Şahab. Dərə. Maqda. Arpa. Zağa. Polad. düzəltmə mürəkkəb və çoxkomponentli toponimlər şəklində qruplaşdırmaq məqsədəuyğundur. Haxs. Sos. Şəhriz. 3. Gomur. Cəngi.

Ehtimal ki. Çünki tayfanın adlandırılması zamanı nəyin əsas götürülməsi haqqında elmi məlumat. Abar. Uz. Qaşqa. Qeyd olunan sadə etnotoponimlərin tərkib hissələrinə parçalanması bir-çox hallarda çətinlik törədir. Məlumdur ki. Çul. burada əsas fərq mənanın aydınlığı ilə bağlıdır. Konkret olaraq etnosun adının hansı mənanı verməsini bir sıra hallarda aydınlaşdırmaq mümkün olmur. etimoloci təhlil verilir. Kəvər. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlər sırasında qurulşuca sadə olanlara aşağıdakıları aid etmək olar: Aban. Etnotoponimin əsasında tayfa adının durması onun başqa söz əsasında şərhinə imkan vermir. Cul. Ozan. Belə ünsürləri müəyyənləşdirmə etnotoponimlərdə daha mürəkkəb səciyyə daşıyır. etnotoponimlərin izahı zamanı bu etnotoponimlərin tərkibinə daxil olan tayfanın adının izahı əsas götürülür və onun mənasına görə şərh. yəni etnotoponim olmayan toponimlərin əsasında isə bir çox hallarda dilin ümumişlək sözləri durur. Ilkin variantdakı sözdən a saiti düşmüşdür.sayı isə dildəki sadə sözlərə nisbətən çox-çox azdır. Avdal etnotoponimi Ağ hün tayfası olan qədim Abdal tayfasının adıdır. Bu cür yozumlar etnotoponimi 102 . Koğ və s. Yaxud Avşar etnotoponiminin adının əsasında əfşar tayfa adı durur. Şəkilçi sözə kiçiltmə mənası da verə bilər. Bununla yanaşı qeyd etmək lazımdır ki. Bu halda həm sait. Lakin bir sıra tayfa adlarının izahı zamanı müəyyən çətinliklər meydana çıxır. belə etnotoponimlərdə fonetik dəyişmələr daha çox nəzərə çarpır. Abnik etnotoponiminin əsasında isə aban tayfa adı durur. Məsələn. Digər. Bu zaman dildəki ümumişlək sözlərə oxşarlığa görə etimoloci təhlil aparmaq da qüsurlu olub səhv nəticəyə gətirib çıxara bilər. Avar. bu söz sonralar –ik şəkilçisi qəbul etmişdir. Hər iki qrupda tərkib ünsürlərinin müəyyənləşdirilməsi ilə bağlı çətinliklərə rast gəlinir. Gümrü. həm də samitlərdə əvəzlənmə aşkardır. Sisyan. yaxud fakt əldə etmək çətindir. Burada b-v əvəzlənməsi özünü göstərir. Zod. Quruluşca sadə etnotoponimlərlə etnotoponim olmayan quruluşca sadə toponimlərin müqaisəsi göstərir ki.

157). Onu da qeyd etmək lazımdır ki. Quruluşca düzəltmə olan etnotoponimlər. Baxçalar. Baş kompenentinin daxil olduğu toponimlərin sırasında etnotoponimlər yoxdur. -lu. Bazmavan Balıxlı/Balıqlı (etn). Acıbac. Bayatlar(etn). Ağazor. -lər cəm şəkilçisinin artırılması ilə toponimlərin və etnotoponimlərin yaranmasında fərq nəzərə çarpmır. Almalı. Quruluşca düzəltmə olan toponimlər sadəyə nisbətən çoxluq təşkil edir. Yuxarıda istisna hal kimi Başnalı/Başnəli etnotoponimi qeyd olunmuşdur. Ümumilikdə götürüldükdə isə quruluşca sadə toponimlər daha çox oxşar səciyyəlidir. Bazarcıq.başqa onomastik vahid kimi izah etməyə aparıb çıxarır. Aşağıdakı misallarda oxşarlıq elementləri özünü aydın göstərir. Istər düzəltmə etnotoponimlərin. Ayrım(etn). bü toponimdə də el formantı vardır. Abdallar(etn). istərsə də etnotoponim olmayan düzəltmə toponimlərin düzəlməsində oxşar ünsürlər iştirak edir. Ayaslı/Ayazlı. Birəli etnotoponimi haqqında da eyni fikirləri irəli sürmək mümkündür. Bu səpkidə aparılan araşdırma əsaslı fərqlər üzə çıxarmır. Altay dillərində birə kiçik çay anlamında işlənir. Çox güman ki. 103 . Aralıx. Bayramlı (etn). Başkənd. Lakin bu etnotoponimin əsasında əslində baş ünsürü durmur. Bu sözdə fonetik dəyişmə baş vermişdir. Barana. Ilkin variant yəqin ki. Başnalı/Başnəli(etn). Tədqiqatçılar haqlı olaraq bu kəndin adını kiçik çay anlamı ilə bağlamırlar. Armudlu. Basineli olmuşdur. Alçalı. Arpavar. Baburlu (etn). mənsubiyyət şəkilçisi qəbul etmiş el sözünün (eli – el+i) –lı. Abdallar(etn). Bu və Boznəli etnotoponimlərinin əslındə Basin tayfasının adı durur. Onlar kəndin adının peyrəlu tayfasının adından yaranması fikrini irəli sürürlər (21. Azaklar(etn). -li. Aynalı(etn). Nümunələrdə etnotoponimlər mötərizədə ixtisarla (etn) qeyd olunmuşdur. -lar. -lü sözdüzəldici şəkilçisi ilə qarışıq salınması bir sıra hallarda quruluşuna görə mürəkkəb toponimlərin düzəltmə toponimlər cərgəsinə daxil edilməsinə səbəb olmuşdur. Başgərin. Avadlar.

Susuz. Ləmbəli. Qeyd olunan nöqteyi-nəzərdən məsələyə yanaşdıqda bu etnotoponimin quruluşca düzəltmə olması istisna edilə bilər. Zöhrablı. Horadiz. Çəmbərək. Qapılı. Quşçu/Quşi (etn). Bağçılıq. Uzunlar. Samurlu (etn). Keçili. Yaycı (etn). Çotur. Bu sözün quş+çu şəklində parçalanması da düzgün deyildir. Kotanlı. Qalacıq. Zəhmət. Şeyx Hacı. Çiftəli. Zolaxaç. Evli (etn). Pənah. Yamanclı. Toparlı. Dəmirçi. Tamamlı. Yekanlar. Sarvanlar (etn). Qovuşuq. Qədirli (etn). Qaranlıq. Şıx104 . Çıraxlı. Şahablı. Dostluq. Qovşut. Erdapin. Qonçalı. Qanlı(etn). Songurlu. Boğutlu. Tülnəbi. Muğumlu. Imirli (etn). Saybalı. Ilanlı (etn). Kalara. Çaxmaq. etnotoponimin izahı və müəyyən komponentlərə ayrılması məsələsi də aşkar deyildir. Şirvancıq(etn). Dəvəli. Ketran. Çizixlər. Kaftarlı. zənnimizcə. Məcidli. Nərziravan. Debetaşen. Muncuxlu. Darabas. Nərimanlı. Kotigex. Kəngərli(etn). Təkərli(etn). Toxluca(etn). Qəmərli (etn). Becazlı/Becazlu/ Becazin. Damcılı. Reyhanlı (etn). Dəlilər. Çloxan. Iydəli (etn). Künən (Getaşen). Murad təpə. Şirazlı. Darğalı. Musluqlu. Bulaqlı. Söyütlü. Qəzənfər. Onun quş sözü ilə heç bir bağlılığı yoxdur. Maqmucuq. Çiqdamlı. Qaçağan türkmənşəli bir elin adıdır. Püşkək. Evcilər (etn). Qaral. Quşçu/Quşi/Quşcu etnotoponimdir. Xalisə. Dirəklər Dornı. Mahmudlu (etn). Xancığaz. Saçlı. Çorlu(etn). Spitaq. Şorlu(etn). Məliklər. Qaçağan (etn).Başqa nümunələri nəzərdən keçirək. Çubuxlu. Etnotoponimin əsasında qədim türkmənşəli Kuşi tayfasının adı durur. Şabadin. Çubuxçu. Eyni zamanda. özünü doğrultmur. Mehriban. Kələli. Körpəli. Mastara. Dədəli. Çanaxçı. Təkiyə. Yasovul. Bitlicə. Yengicə. Kacaran(etn). Daharlı. Revazlı. Kərpiçli. Bu etnotoponimin qaç +ağan şəklində morfemlərə ayrılması. Məsimli. Siçanlı(etn). Inəkli Yaqublu. Paşalı. Şidli(etn). Şenataq. Təngirli. Buğdaşen Qamışqut. Çarxec. Çivinli. Daşlı. Qalaça. Nubaraşen. Zəngilər (etn). Dəlləkli. Oğruca. Mehrablı. Qaltaxçı (etn). Şağalı. Qazançı (etn).

Cır-cır. Yenikənd. qaya. Kilisəkənd. vəng. Günəşli. Tərkibində qışlaq komponenti olanlar. Göykilsə. Comərdli. Gödəkli(etn). Daşkənd.lar. Əfəndi. Balakənd. Allahverdi. Bu toponimlərin tərkibinə daxil olan komponentə görə müəyyən qruplara bölünə bilər. Tərkibində xana komponenti olanlar Astaxana. Quruluşca mürəkkəb olan etnotoponimlər. ağa. Uluxanlı. Güllücə. Kərimkənd. arx. Xaçkənd. Göllü. Aynadzor. Misxana. Ağcaqışlaq. Arazdöyən. Sultanbəy. Tərkibində çay komponenti olanlar Arpaçay (qəsəbə). kənd. xan. Cənnətli. Ördəkli. zor. Həbibkənd. kilsə. Tərkibində antroponim olanlar . Tərkibində kənd komponenti olanlar Ağkənd. Təzəkənd. Öysüz. Zərkənd. Gülablı. Göstərilən tipli mürəkkəb toponimlərə aid nümunələri nəzərdən keçirək. Gülüstan. Tecrabəy. Xeyirbəyli. bulaq. Tərkibində dzor komponenti olanlar. Güldüz. Ərəvus. Köçbəy. Ortakilsə. Gölkənd. Dədəqışlaq. Gözlü. dərə. Güdgüm. Əlili. Qızılkənd. xana. Həsənkəd. Dərəkənd. Həsənbəyli. Qutniqışlaq. Cəbəçəli. Ən çox nəzərə çarpan komponentlər aşağıdakı sözləri əhatə edir: bəy. Məlikkənd. Babakişi. Qarakilsə. boz. Gərgər(etn). Imirxan. Ələyəz. Lələkənd. Əlibəyli. Hamamlı. Avdıbəy. müxtəlif antroponimlər. Paşakənd. Meşəkənd. qala. Düzkənd. tala və s. Oğurbəyli. Ağkilsə. Bəzirxana. Ağkənd. daş. qışlaq. Cinni. Xaçkilsə. sarı. Tərkibində bəy komponenti olanlar. baş. Tərkibində kilsə komponenti olanlar. Alakilsə. Keşişkənd. qara. təpə. Cücəkənd. çay. Xozikənd. 105 . Göran(etn). Ərzəkənd. Çaykənd. Tərkibində xan komponenti olanlar Adamxan. Tərkibində ağa komponenti olanlar Avdalağalı. Qızılkilsə. Ortakənd. Əzizli.

Soyuqbulaq. Kələkarx. Tərkibində oğlu komponenti olanlar Oxçuoğlu. Qurdqulaq. Tərkibində abad komponenti olanlar. Tərkibində arx komponenti olanlar Ağcaarx. Qızılvəng. Tomartaş. Tərkibində daş komponenti olanlar Qızıldaş. Qarahəmzəli. Sarıyaqub. Qaraburun. Qaraisa. Tərkibində qurd komponenti olanlar. Dərəgyuğ. Sarıserçə. Kəsikbaş. Sarıbaş. Tərkibində tala komponenti olanlar. Şirəqala. Qurdqulu. Tərkibində dərə komponenti olanlar: Dərəköy. Abbasabad 106 . Çiçəkbulaq. Tovuzqala. Kərimarx. Qızılqoç. Qaraməmməd. Tərkibində qara komponenti olanlar Qaraboya. Qoturbulaq. Qarabulaq. Bəhdaş. Uzunoba. Torpaqqala. Qaraqala.Tərkibində bulaq komponenti olanlar Ağbulaq. Tərkibində qala komponenti olanlar Ağqala. Talıboğlu. Gözəldərə. Qaradağlı. Qurdbulaq. Tərkibində baş komponenti olanlar. Təpədolaq Tərkibində oba komponenti olanlar . Güllübulaq. Qaradaş. Qaranamaz. Korbulaq. Dəlikdaş. Kərkibaş. Dərəçiçək. Qaraman. Qızılgül. Daşqala. Qaracoran. Tərkibində boz komponenti olanlar Bozdoğan. Gödəkbulaq. Qaraqula. Şişqaya. Cəlaloğlu. Bozigeğ. Qoşabulaq. Qırxdəyirman. Tərkibində gül komponenti olanlar. Qaraçanta. Tərkibində say olanlar : Qırxbulaq. Qaraqaya. Uzuntala. Tərkibində vəng komponenti olanlar Qoşavəng. Tərkibində qaya komponenti olanlar Qayabaşı. Tərkibində qoç komponenti olanlar. Tərkibində təpə komponenti olanlar Təpədibi. Tərkibində sarı komponenti olanlar Sariyer. Ovandərəsi.

Oğuzbatır. Qliçataq. Digər komponentli mürəkkəb toponimlər.Mürəkkəb toponimlərin tərkibində başqa komponentlərə də rast gəlinir. Qaraisa. Bəkyand. Bayraməlikənd. Dərbənd. Qazangöl. Kuylasar. Tayçarıx. Arıxvəli. Səmadərviş. Qarabağ. Tavusköklü. Kərkibaş. Vəligec. Əlikuçak. Şavarut Hacılar. Korkeçilər. Bayatdağı. Çirmanis. Bəydili. Donuzyeyən. Mantaşkəsən. Qurumusulu. Qarqanktəpə. Oğuztaş. Svanverdi. Yelqovan. Xaçdaraq. Oxçuoğlu. . Bozdoğan. Itqıran. Vağarşabad. Şirabad. Qurdqala. Qaraqoyunlu. Danagirməz. Aysəsi. Balaqaraqoyunlu. Gölçiqin. Qulucan. Xazarabert. Qarğabazar. Kolagirən. Şəişədil. Qaradağlı. Dəliqardaş. Imanşalı. Tovuzgönlü. Subatan. Ağhəmzəli. Cəfərabad. Camışcur. Karvansara. Gəzərbad. Irabad. Çivandərə. Əliqızıl. Ocaqqulu. Quləli. Qarahacılı. Əlibəyli. Sərdarabad. Qızılörtən Indi isə Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli mürəkkəb etnotoponimləri araşdıraq və onların tərkib komponentlərin müəyyənləşdirək. Kınıqkənd. Şorəli. Itqıran. Sirkətas. Tovuzqala. Quldərviş. Şirakqala. Qasıməli. Sədibağdı. Körpüqulaş. Ilançalan. Cadqıran. Qaraçamux. Təkcəyurd. Əskinara. Kolagirən. Xaçdur. Əlpinçay. Satanaxaç. Əlikuçək. Boğazkəsən. Qursalı. Haçasu. Şirakqoç. Keşişverən. Xaçaparax. Ağzıqanlı. Dəymədağıl. Aşağıdakı mürəkkəb etnotoponimlər qeydə alınır: Abbasabad. Toxanşalı. Bəyzadə. Yenigöy. Qaradəli. Göyyoxuş. Pirmələk. Şəkikan. Ilxıabi. Yeniyol. Öküzdağ. Gölkənd. Həmin toponimlərə aid nümunələri ayrıca qruplar deyil. Qarahəmzəli. Varmaziyar. Tatluqışlaq. Xınzırək. Ağzıbir. Kosaməmməd. Düzxarab. Əliqırıq. Göyərçinqala. 107 . Basarkeçər. Quqarçay. Göykümbət. Qarapapax. Çiryuxla. Əmirxeyir. Sarıgeğ. Xınzirək. Elləroyuğu. Canəhməd. Bəriyabad. Şakabad. Calaloğlu. Əlikəmərli. ümumi bir qrupda birləşdiririk. Çaybasar. Qazarapat. Gürcüel. Sultanabad.

Tatluqışlaq Tərkibində qala komponenti olanlar. Qaradəli Tərkibində papaq komponenti olanlar. Qaradağlı. Irabad Tərkibində dağ komponenti olanlar. Calaloğlu Tərkibində qışlaq komponenti olanlar. Oğuzbatır Tərkibində daş komponenti olanlar. Çivandərə Tərkibində çay komponenti olanlar. Abbasabad. Bayatdağı. Bayraməlikənd. Qurdqala Tərkibində baş komponenti olanlar. 108 . Tərkibində abad komponenti olanlar. Oxçuoğlu.Şorkənd. Qarğabazar Tərkibində təpə komponenti olanlar. Qeydə alınmış bu mürəkkəb etnotoponimləri komponentlərinə görə quruplaşdıraq. Öküzdağ Tərkibində kənd komponenti olanlar. Qarqanktəpə Tərkibində dərə komponenti olanlar. Qazangöl Tərkibində bağ komponenti olanlar. Şurakuz. Tovuzqala. Kınıqkənd. Quqarçay. Bozdoğan Tərkibində göl komponenti olanlar. Kərkibaş Tərkibində oğlu komponenti olanlar. Qaraqoyunlu. Şakabad. Şorkənd Tərkibində bala komponenti olanlar. Qarabağ Tərkibində qara komponenti olanlar. Gölkənd. Şirakqala. Şirakqoç Digər komponentli mürəkkəb etnotoponimlər. Korkeçilər Tərkibində batır komponenti olanlar. Gəzərbad. Balaqaraqoyunlu Tərkibində bəy komponenti olanlar. Qarahəmzəli. Qaraisa Tərkibində hacı komponenti olanlar. Bəydili. Əlpinçay Tərkibində qurd komponenti olanlar. Göyərçinqala Tərkibində keçi komponenti olanlar. Qarahacılı Tərkibində bazar komponenti olanlar. Qarapapax Tərkibində antroponim olanlar. Oğuztaş Tərkibində dil komponenti olanlar. Şəmşədil Tərkibində qoç komponenti olanlar. Əlibəyli Tərkibində boz komponenti olanlar. Şuraqel.

bu söz etnotopoformant kimi qəbul oluna bilər. Boznəli. tərkib elementlərinə görə əsaslı fərqlər demək olar ki. Xazarabert. 109 . xan. qara. Bu da xüsusi leksika üçün ümumi bir cəhətdir. Qasıməli. Əliqırıq. Məsələn. Şəkikan. Kolagirən. Basarkeçər. Xınzırək. Qursalı Göründüyü kimi mürəkkəb etnotoponimlər tərkibinlərindəki komponentə görə müəyyən qruplara bölünürlər. Şurakuz Çiryuxla. bəy. Tovuzgönlü. terminlərin yaranmasında dilin öz sözdüzəltmə vasitələri ilə yanaşı terminelementlərdən istifadə edilir. sarı. Bu etnotopoformant el sözüdür. toponimlərin yaranmasında və düzəldilməsində ümumi bir proses əsasdır. Camışcur. Əliqızıl. Əlikuçək. hacı. dərə. Şorəli. Gölçiqin. Bu isə belə bir nəticə çıxarmağa imkan verir ki. Əlikəmərli. boz. Quruluşca çoxkomponentli olan etnotoponimlər. Xınzirək. təpə. Qaraçamux. eli komponentinin əsasında el sözü durur. Ağzıqanlı. Manntaşkəsən. Yuxarıda nəzərdən keçirilmiş mürəkkəb etnotoponimlərdə hələlik ayırmaq mümkün olan bir etnotopoformant nəzərə çarpır. daş. yoxdur. Boşneli. toponimlərin düzəlməsində iştirak edən dil vasitələri eynilik təşkil edir. dağ. qurd. Digər dil vahidlərindən fərqli olaraq onomastikada onomastik vahidlərin yaranmasında müəyyən formantlardan istifadə olunması da özünü göstərir.Körpüqulaş. Şorəli. əli. kəmər və sair mürəkkəb etnotoponimlərdə də işlənir. Bu komponentlərin ümumiyyətlə mürəkkəb toponimlərin tərkibində rast gələn komponentlərlə müqaisəsi göstərir ki. Tavusköklü. Qursalı tipli etnotoponimlərin tərkibindəki alı. qıraq. qışlaq. Qasıməli. Linqvistik təhlildən aydın olur ki. Mürəkkəb toponimlərin komponenti kimi çıxış edən kənd. Çirmanis. Şuraqel. Itqıran. Biz belə hesab edirik ki. Bilavaistə etnotoponimlə bağlı olan əsaslı fərqli cəhət mürəkkəb etnotoponimlərdə komponentlərdən birinin etnosun adını bildirməsindən irəli gəlir.

Böyük Şiştəpə. Kiçik Keti. Yuxarı Adyaman. Aşağı Quylasar. Yuxarı Necili. Kiçik Şəhriyar. böyük. Böyük Vedi. Aşağı Necili. Aşağı Pirtikən. Şübhə yoxdur ki. Kiçik Şiştəpə. baş və bu qəbildən olan sözlərin artırılması ilə düzələn toponimlər kəndlərin. Böyük Şöllü-Dəmirçi. Aşağı Ağbaş. yaxın ərazilərə olmuşdur. Kiçik Arıxvəli. Burada miqrasiya məsafəcə uzağa deyil. Böyük Qaragün. 110 . düzəltmə və mürəkkəb toponimə artırılması ilə düzəlmişdir. Aşağı Axta. Böyük Gilanlar kəndi. Böyük məzrə. Aşağı Qarxun. Kiçik Mirzə. aşağı. Əsas səbəb əhalinin miqrasiyası ilə əlaqələndirilə bilər. Yuxarı Quylasar (Kuylasar). Çoxkomponentli toponimlər tarixi inkişafın müəyyən mərhələsində müxtəlif səbəblərdən yaranmışdır. Aşağı Dvin. Yuxarı Kürdkənd. Yuxarı Aylanlı.Ermənistanın türk mənşəli toponimlərinin böyük bir hissəsi çoxkomponentli toponimlərdir. Əvvəlki fəsildə qeyd olunduğu kimi miqrasiyanın özü müxtəlif səbəblərdən irəli gəlir. Yuxarı Pirtikən. Aşağı Zağalı. Aşağı Qaranlıq. Aşağı Adyaman. Böyük Kəpənək. Yeni Bəyazid. Yuxarı Qarxun. Kiçik Şorlu Dəmirçi. aşağı. yuxarı. Yuxarı Qaraqoymaz. Aşağı Qaraqoymaz. Aşağı Alçalı. Yuxarı Ağdan. Məsələn. Böyük Arıxvəli. Aşağı Qarabağlar. Kiçik Kəpənək. qıraq sözlərinin sadə. Aşağı pürülü. Yuxarı Qanlıca. yaxud yaşayış məntəqələrinin böyüyüb iki yerə bölünməsi ilə yaranmışdır. Göstərilən qaydada yaranmış Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli to-ponimlərə aid külli miqdarda nümunələr gətirmək mümkündür. Böyük Keyti. Baş Abran. Aşağı Ağcaqala. Yuxarı Ağbaş. kiçik. Böyük Qarakilsə. Aşağı Türkmənli. baş. Aşağı Gözəldərə. Kolanlı Aralıx. Aşağı Aylanlı. Kiçik Gilanlar. Böyük Camışlı. komponentlərin bir qismi eyni qəbildən olub böyük. Yuxarı Ağcaqala. kiçik. yuxarı. Böyük Şəhriyar. Bununla yanaşı qeyd etmək lazımdır ki. Daha qədim dövrə getdikcə miqrasiyanın əhalinin müəyyən ərazidə artmasının yeni yaşayış məskənlərinin yaranması ilə nəticələndiyi aydın hiss olunur. Kiçik Qarakilsə. Aşağı Qanlıca.

aşağı. tərkibində yuxarıda qeyd olunmuş sözlərin işləndiyi toponimlərin qeydə alınması faktı ilə üzləşmişdik. Ermənistan ərazisində bir komponenti Molla və ya Hacı sözləri olan toponimlər də az deyildir. bu toponimlər ümumi mənzərədən kənara çıxmır. Etnotoponimlər isə fərdə deyil etnosa aiddir və daha ümumi məzmun kəsb edir. etnotoponimlər və etnotoponim olmayan toponimlərdə bir fərq özünü göstərir. Alaçıq qaya. Türk Qarakilsəsi. Məsələn. Hacı Xəlil və s. molla komponentləri konkret fərdlərlə bağlı işlədilir. Mürəkkəb toponimləri təhlil edərkən. Polad Ayrım. Məsələn. Molla Bədəl. kiçik komponentlərinin işlənməsinin şahidi oluruq. fərqləndirilməsi üçün istifadə edilmişdir. Maraqlıdır ki. Tərkibində Hacı komponenti olan toponimlər də müəyyən çəkiyə malikdir. Hacı Qara. Kaha binası. ölçü bildirən sözlər belə yer adlarının bir-birindən ayrılması. Daha doğrusu yuxarıdakı nümunələrdən qurluşca çoxkomponentli olan etnotoponimləri ayırsaq görərik ki. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli toponimlərin bir hissəsi relyefin xüsusiyyətlərini özündə ifadə edir. Şorlu Mehmandar. Heydər bəy. Molla Göyçə və s.Tədqiqat quruluşca çoxkomponentli olan etnotoponimlər əsasında aparıldıqda da oxşar nəticələr alınır. Istiqamət. Kişmiş bulaq və s. Təbii ki. etnotoponimlər belə konkretləşmiş informasiya daşımır. bu komponentlər etnotoponimlərin tərkibində işlənmir. Məsələn. Tərkibində hacı. Beləliklə. Boz yoxuş. Molla Musa. Çünki bütün hallarda söhbət yer adlarından gedir. Nəcəfli binası. Molla Bayazet. Yenə də yuxarı. Hacı Bayram. Hacı Muğan. Qızıl təpə. Axund Bzovan. Qızıl Teymur. Hacı Nəzər. Hacı Qara. Molla Eyyublu. Çünki hacı. molla komponentləri olan toponimlər söz birləşməsi şəklindədir. Vəli Ağalı. böyük. Bu da təbiidir. Keçəl təpə. Etnotoponim olmayan toponimlərin müəyyən qismi konkret fərdlə bağlı informasiya əsasında da yarana bilirsə. 111 . Molla Dursun.

Qəbilə və tayfa adları əsasında yaranan etnotoponimlər. onomastik vahidlərin böyük bir qismi tarixən qədim dövlərdən yarandığı üçün onlar dilin inkişafı nəticəsində müəyyən dəyişmələrə məruz qalırlar. linqvistik arealdan və həmçinin nitq xüsusiyyətlərindən doğan qanunauyğun hadisələr sırasına daxildir. onu da qeyd etmək lazımdır ki. Bununla yanaşı. Ulya Sarvanlar tipli toponimlərin yaranmasını isə müxtəlif səbəblərlə izah etmək mümkündür. Kolanlı aralıx. Illi Qarakilsə. onları asanlıqla bərpa etmək mümkün olmur. Onomastik vahidlərin fonetik dəyişikliklərə uğraması daha çox müşahidə edilir. biri o birini təkzib edir. xüsusən areal etnotoponimlərdə fonetik dəyişmələr aşkar hiss edilir. Bu zaman bəzi adların linqvistik təhlili ilə əlaqədar olan fikirlərin çoxu bir-birini tamamlamaq əvəzinə. məruz qalma dil əlaqələrindən. Bu cəhət müxtəlif səbəblərlə izahlanır. Yer adlarında fonetik dəyişmə ümumi leksik fonda nisbətən ləng baş versə də. 3. Bu tayfanın adı haqqında maraqlı fikirlər vardır. onlar öz izlərini yaxşı saxlayırlar. Hər şeydən əvvəl qeyd etməliyik ki. o cümlədən yer adlarında elə dəyişmələr baş verir ki. Konkret nümunələrə müraciət edək. Ağalı tipli toponimlər daha çox şəxs adları ilə bağlıdır. həmin toponimlərdə yaşayış məntəqəsini salan əsas şəxslərin adları toponimdə əksini tapmışdır. Ermənistanın türk mənşəli etnotoponimilərinin fonetik xüsusiyyətləri. Ikinci fəsildə Abas tayfasının adı əsasında yaranmış etnotoponimləri nəzərdən keçirdik. Dovşan qışlaq. Quru Araz.Hüseynqulu. 112 . Müəyyən fonetik dəyişmələrə uğrama. onomastik vahidlərdə.2. Şamburd dərəsi. Məzrə Şorsu kəndi. Çox güman ki. Bu xüsusiyyət etnonim və etnotoponimlərdə özünü daha çox büruzə verir.

Qayı. Bunula yanaşı. Lakin bu fikrin heç bir elmi əsası yoxdur. Çünki bu komponentin özü qədim sözyaratma vasitəsidir. «Əfşarani» sözünün təhrif edilmiş formasıdır. Abşeron. Bu toponim isə tayfa adı ilə bağlıdır. Gəncə. alışar sözlərində işləndiyi kimi onun 113 . Azərbaycanda aparılan son tədqiqatlar göstərir ki. Fonetik dəyişmələr baxımından türk mənşəli Əfşar. Avşar (Ağcabədi) yer adlarında saxlanmışdır. Kürdovşarı muğam adında da əfşar tayfası-nın izi mühafizə olunur. Peçeneqlərdə Abas şəxs adı da işləkdir (141. 284). Avaş (Şamaxı).Qan Abşeron sözünün «Ab-şoran» sözündən əmələ gəldiyini sübut etməyə səy göstərmişdir. Bizə elə gəlir ki. Şəki. Qeyd etdiyimiz kimi ərəb dilindən keçmiş Abbas antroponimi və onunla bağlı toponimlər də az deyildir. Apastovo rayonu.Petruşevski əfşar tayfa adını etnik cəhətdən təhlil edir.Qeybullayevin məlumatına görə I. Boyat etnik anlayışlı adlar xarakterikdir. Q. Belə fikir irəli sürür ki. Avur (Yardımlı). peçeneqlərdə abas tayfası olmuşdur. Çünki bu komponentin özü qaraşar. Verilmiş nümunələrdə ç-z-s keçidləri aydın hiss olunur. Əfşar tayfasının izi Abşeron. Avuş (Şərur). Apaz kəndi vardır. 40). aqaç-avn-apaç sırasındakı n fonemini izah etmək müəyyən çətinlik yaradır. Apaç kəndi. həmin tayfa Qacarlarla birlikdə Monqol qoşunları ilə Orta Asiyadan Irana gəlmişlər. Onların bir hissəsi isə Teymurləng zamanında Azərbaycana köçürülmüşdür.Zeydlis və coğRafiyaşünas I.Məmmədov Abşeron sözünün izahı ilə əlaqədar yazır: «…rus tarixçisi və etnoqrafı N.P.Tatarıstanda Apas kəndi. A. Tədqiqatçıların diqqətini daha çox əfşar tayfası ilə bağlı Abşeron sözünün quruluşu cəlb edir. Tarixi mənbələrə görə xəzərlərin avaz və ya abas tayfası. Qarxun. əfşar|afşar adında 2-ci heca təşkil edən şar komponentinin özü qədim sözyaratma Vasitəsidir. Kəmər. Kazan xanlığında Aqaç-Aqan-Opaç kəndləri olmuşdur(102.

35). Bu adın arealı Gürcüstan. Qədim erməni mənbələrində işlənən Asiaçpor (asların çökəkliyi). qəbilə adı kimi işlənən as//az (130. Bu mənbələrdə az sözü etnonim və etnotoponim kimi xatırlanır: Azzi ölkəsi (xett). Iranda Bidcenabad. qaraqalpaq və sair türkdilli xalqların tərkibində tayfa. lakin daha qədim mənbələr (xett. Göründüyü kimi p-b. Peçeneq tayfa adı ilə bağlı etnotoponimlər Ermənistan ərazisində az deyildir. Özbək. Rumıniyada Peçenyaqa və Biçeneq variantları vardır. Orta əsr mənbələrində türkdilli az tayfalarının adı Şimali Qafqazdan tutmuş Orta Asiya və Altaya qədər yayılmışdır. Osetiyanın müasir toponomik sistemində də bitsenqa toponimi vardır. Bu mənada Azərbaycan ərazisindəki avaş. avuş və avur yer adlarının mənşəyini də eyni kökdən hesab etməyə tam əsas vardır. altay. ç-c. erməni və s) az etnonimini Kiçik Asiyadan Azərbaycana qədər müşayiət edir. Əfşar /Afşar sözündə v(f) səsi keçidi qanunauyğun olduğu üçün həmin qanunauyğunluq eyni dərəcədə Avaş. q-k keçidləri özünü göstərir. latın.«sar» formasında anlautda işlənməsi Qusar. indiki Aza kəndi (Naxçıvanda). Şahbuz rayonunda Biçenek oykonimi vardır. Avuş. 204-205) etnoniminə hələ qədim türk yazılarında az budun (az xalqı) şəklində rast gəlmək olur. Avur adlarının 1-ci komponentlərinə də şamil edilə bilər. Belorusiyada Peçenecen toponimləri qeydə alınmışdır (96. Bu mənada təsəvvür edilməlidir. Şimali Kafkazı əhatə edir. Türkiyədə dörd Peçeneq adlı toponim. Amsar kimi toponimik vahidlərdə təsadüf edilir. nəsil. Aza etnotoponimi (urartu) və nəhayət. Bu tayfanın adında da fonetik dəyişmələr özünü göstərir. urartu. 34-35). Aza//haza məntəqəsi (latın). Asiaçor (asın dərəsi) toponimlərindəki as tayfalarının 114 . Ukraynayda peçeneq Xarkov vilayətində və Ivanofrankovskda. Bidcenavand toponimləri qeydə alınmışdır (96.

kasaq//kazax.gürcü abidəsində qəbilə başçılarının adı Baqatur şəklində verilən as tayfalarının Azərbaycanda. Lakin tarixi mənbələrdə as//az etnoniminin kas//kaz//xaz tipli paralelləri də qeyd olunmuşdur ki.-it formantları ilə işlənən kaspi. 3. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlərdə fonetik dəyişmələr və fonetik hadisələrlə bağlı külli miqdarda başqa misallar da göstərmək mümkündür. Orta Asiyada xeyli izi qalmışdır. Təbəri (VIII əsr) As-tarxan adını qeyd etmişdir. kasit variantlarını izah etmək çətinlik törətmir. Azar//Azər etnotoponimi sonralar baqan//bacan//becan//bayqan allomorfları ilə işlənən sözlə birlikdə Azərbaycan toponimini yaratmışdır (65. Astarxan// Həştərxan. Artıq həmin yuvadan törəyən az//as və kaz//kas etnonimlərinin –pi. azar//azər. Ona görə də ilkin saiti larinqal a şəklində bərpa etmək lazım gəlir.3. yəni səsartımı (h. 113). Astara. Bu hadisə özünü toponimiyada da geniş şəkildə 115 . leksik yolla söz yaratmanın mahiyyəti tam aydınlaşdırılmamışdır. Aştarak (Ermənistanda) toponimləri də həmin as etnonimini əks etdirir.-ar. Ermənistanın türk mənşəli etnotoponimilərinin leksik-semantik xüsusiyyətləri. Müxtəlif tarixi mənbələrdə xatırlanan bu etnonim as//os//aş//yaz//uz allomorfları ilə nəzəri cəlb edir.y) ilə. Şimali Qafqazda. Dildəki xüsusi adların böyük bir qismi appelyativlərin köməyi ilə yaranır. Həmin allomorfları *as//az* arxetiplərindən törəmə hesab etmək olardı. kazar//xəzər.-aq. bu da həmin arxetipləri bərpa etməyə imkan vermir. Indiyədək dilçiliyimizdə leksik və semantik yolla yeni sözlər yaranmasının sərhəddi dəqiq müəyyənləşdirilməmiş. s-ş dəyişmələri və z*/s paralelliyi ilə göstərilən variantları izah etmək mümkündür. a-o-u.

Bu prosesdə heç bir qrammatik vasitə olmadan sözlər dəyişir.göstərir. Onomastik vahidlərin semantik üsulla əmələ gəlməsində başlıca əlamət bu prosesdə bir nitq hissəsinə məxsus sözlərin başqa nitq hissəsinə keçməsi hadisəsidir. Ona görə də onomastik vahidlərin leksik xüsusiyyətlərini öyrənərkən bu məsələyə fikir verilməlidir. Xüsusi adların bir qismi semantik üsulla konversiya yolu ilə yaranır. Məsələn. ümumilik bildirməklə yanaşı. dildəki bütün appelyativlər onomastik vahidlərin yaranmasında iştirak etmir. Bu mühüm dil hadisəsi onomastik leksikadakı bütün xüsusi adlar qrupunu əhatə edir. 116 . xüsusi obyekt adlarını da ifadə edir. Ümumi söz Xüsusi ad Abad Abad (k) Ağ+bənd Ağbənd (q) Ağ+bulaq Ağbulaq (p) Ağ+qaya Ağqay a Balıq-çı Balıqçı (q) Balıq-çı-lar Balıqçılar (q) Boz+binə Bozbinə (k) Qala+ça Qalaça (k) Qamış-lı Qamışlı (k) Qara+bağ-lar Qarabağlar (k) Başqa dillərdə olduğu kimi. Apelyativlərin müəyyən qismi bu prosesdə fəal və məhsuldardır. Təbii ki. Belə ki. Azərbaycan dilində də leksik yolla söz yaratma prosesi ən qədim derivatoloci hadisədir. Bu cəhətdən onomastik vahidlərin aşağıdakı əmələgəlmə tiplərini göstərmək olar. Dilimizin onamastik leksikasında bu hadisə geniş yayılmışdır. müxtəlif nitq hissələrinə mənsub olan bir sıra ümumi sözlər substantivləşir və sırf xüsusi ad əmələ gətirir.

1) Sifətin ismə keçməsi əsasında: Bu prosesdə sifətlər substantivləşir və ismin suallarına cavab verir. zəifləyir. 2) Felin ismə keçməsi əsasında: Faktlar göstərir ki. Hər bir adın da daşıdığı məna çox qədimlərə gedib çıxır. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli toponimlərin tərkibində heyvan adlarının müəyyən tezliklə işlənməsi müşahidə edilir. qüvvət. Ağ kənd–Ağkənd. Hər biri özünəməxsus məna daşıyır. 117 . «Basat Dəpəgözü öldürdigi boyı»nda Dəpəgöz// Təpəgöz Basatdan kimliyini soruşanda onun Anam adın sorar olsan. məğrurluq. Bu hadisə ümumiyyətlə türk onomastikası. Ümumiyyətlə. Eyni sözləri Orxon-Yenisey abidələri haqqında da demək olar. Məs: Basar+keçər-Basarkeçər. qara qoyun-qaraqoyunlu.Qaqan Aslan cavabı heç də təsadüfü deyildir. felin təsriflənməyən formalarından feli sifət və felin əmr. ağ-xaç-ağxaç. «Aldədə» əfsanəsində Aldədənin oğlunun Qurd qayasında Bozqurddan süd əmməsi də buna işarədir. Qurdqulu və s. Bununla o. Dilimizin onomastik leksikasında sifət +isim modeli aşağıdakı şəkildə mövcuddur. keyfiyyət anlayışı olduğu kimi qalmır. xəbər formalarından olan bəzi sözlər substantivləşərək ismin sualına cavab verir. qurd əksər türkdilli xalqlarda güc. ağac heyvan kultu ilə bağlılığını göstərmişdir.Qaba Ağac Atam adım deyirsən. Hələ «Kitabi-Dədə Qorqud» dastanlarında bir sıra heyvan adlarının antroponimlərin tərkibində işlənməsinə aid çoxlu faktlar üzə çıxır. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli toponimlər sırasında da tərkibində qurd sözü olanlar vardır: Qurdqulaq. Qurd protooğuzların ilkin soykökü sayıldığından bir növ totemlər totemi hesab olunur. Göründüyü kimi sifət əsasında yaranmış toponimlərin mənasında həmin sifətlərin bildirdiyi əlamət. qorxmazlıq rəmzi olmuşdur. o cümlədən də Azərbaycan onomastikası üçün yayılmış hadisələrdəndir.

ozan-aşıq sənətinin geniş yayılması və s. ən uca dağdır. ayağa Qarqar. Var olsun Qarabağ. (Xalq mahnısı) 118 . Qədimdə şamanların. H. qədimdə Vərsaqdağ formasında işlənmiş.Mirzəyev göstərir ki. Belə vahidlərin tapılıb aşkara çıxarılması mənbələrindən biri də aşıq poeziyası və digər yazılı mənbələrdir. Türk qəbilələrindən birinin adını daşıyan Arpa çayının bir qolu ilk mənbəyini Vers dağının ətəyindən alır.Etnonimlər əsasında toponimlərin yaranması geniş yayılmış haldır. Versaq||Varsaq sözləri ilə bağlıdır. Prof. Ilk araşdırmalara əsasən belə bir mülahizə yürütmək olar ki. Vers dağının adı da qədim türk qəbiləsinin adı ilə. sonralar isə Versdağ||Versdağı formasına düşmüşdür. (Aşıq Ələsgər) Arpa çayı aşdı-daşdı Sel Saranı aldı qaçdı. Bəlkə də bu. Burada leksik sistemin xüsusi onimlərinin toponim tərkibində yer alması özünü göstərir. eləcə də vərsaqların (//varsaqların)öz ayinlərini uca dağ başında keçirməsi. bu kimi faktlarda da yuxarıdakı mülahizəni söyləməyə əsas verir ( bu dağ indi Vardenis adlandırılır). «Vers» Dərələyaz və Göyçənin sərhəddində yerləşən. H. Bərkdərə adlanan yerləri arasında türk tayfalarının birinci adını daşıyan «Xalaclar» yurdu adlı yer də vardır. Göyçə və Dərələyəz mahallarında tarix boyu vərsaq (//varsaq). Bu ətrafda Versdən uca dağ yoxdur (3522 m. Müəllif leksik qatın tərkibində məhz etnonimlərlə bağlı olan vahidləri aşıq yaradıcılığı nümunələrindən toplaya bilmişdir (55).) Vers dağının Dərələyəzə baxan üzündə əvvəllər Qovuşq və Güldüz kəndlərinə məxsus Soğanlı yaylağı və burada Göytəpə. Qaçaqqayısı.Mirzəyev Aşıq poeziyasında işlənən etnonimlərə ayrıca yazı həsr etmişdir. əcəb səfadır Başa Xaçın axar..

3. (Aşıq Ələsgər) Qanlıda qonaq qalanda Canıma sataşdı birə. Kələntər. Alpavut. Kəngərli. Qaraman. Ərazi və kənd adlarında: …Göyçə qar əlindən zara gəlibdir. Bərgüşad. içində bazar… (Məlikballı Qurban) Göründüyü kimi–Qarqar. qar.Qozlu. Padar və s. Çələblər. Muğan. Ağdam. Dizax. Muğan həsrət çəkər a yağa qar. (Aşıq Ələsgər) Savab bilməz Təhlə . Ternavod. Hazır mayəhtacı. Qaradolax. Əyricə. Alpavut. Baharlı. Cinli Yarımca. Mərcanlı dəryab… (Məlikballı Qurban) Göftügusi nab. Üçqovat. Muğanlı. Təhlə. Kəngərli. kimi tayfa və qəbilə adları aşıq poeziyasında və xalq şairlərinin əsərlərində çox yaxşı mühafizə olunub saxlanılmışdır. Mulğaduz. Kələntər. 119 . Padar. Qaradolax. Arpa. Qaytax. Kari. Əyricə. Mərcanlı. Qaytax… (Məlikballı Qurban) Ədəb bilməz Sadıqbəyli. Güllücə. Cəbəlli.

Tərəkəmələr. Sarıxanlı. Avdallar. Zəngilər. Qafarlı. Kefli. Çiləxanlı. Zəngəzur qəzasında Armudlu.-li. Abbaslar. Tuqanlar. Kəlincə. Çanaxçı. -luq. Yamallı.-lü. Qarabaşlar. Tərkibində qrammatik əlamətlər olan toponimləri yaranma üsuluna görə iki qrupa ayırmaq mümkündür: morfoloci yolla yarananlar. Qoyunlu. Kürdlər. Almalıq.4. Toponimlər hər şeydən əvvəl. Irəvan qəzasında . Uullu. Reyhanlı. Toxluca. Ozanlar. Ağdamlar. Günəşli. Kürdlər. Çaxırlı. -lar. Muqamlı. Əcili. Məliklər və s. Ermənistan ərazisində olmuş türk mənşəli etnotoponimlərin morfoloci xüsusiyyətləri. Qəmərli. Qaraqoyunlu. Mahmudlu. Alaçıq və s. Marallıca. Əfsərli. Qaliişlı. Əlirzalar. Bu ərazidəki toponimlərin böyük əksəriyyətində Azərbaycan dilinin morfoloci xüsusiyyətləri ifadəsini tapmışdır. lıq. Lazımlar. Qaraqoyunlu.-lik. Məsələn Dilican qəzasında . Əhmədli.-lu. Ələkçi və s.Zoğalı.-lər. Dəlləkli. Yayçı.4. Yaqublu. -lük və bir sıra digər şəkilçilər Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli toponimlərin tərkibində geniş işlənir. Küzəcik. Kosalı. Çənnətli. 120 . Bağçacıq. Bığlı. Mollalı. Məsimli.1.. Gödəkli. Sultanlı. Üenkicə. Təkəli. Yellicə.3. Uğurbəyli. Qabaxlı. Nərimanlı. Aralıq. Şahverdilər. Quşçulu. Alçalı. Oxçu. Gilanlar. Qaraqoyunlu. Yarpızlı. Dəlilər. Yapalaxlı. Baharlı. Çomartlı və s. Həsənli. Sarvanlar. Armudlu. Dəmirçi və s. nominat olduqlarına və müəyyən sözləri əhatə etdiklərinə görə onların tərkibində qrammatik əlamətlər də ifadəsini tapır. Günlük. 3. Həsənli. Ermənistanın türk mənşəli etnotoponimilərinin qrammatik xüsusiyyətləri. Sabunçu. Sarvanlar. Kotanlı. Ağaflı. Azərbaycan dilinin məhsuldar şəkilçiləri olan –lı. Alyanlı.Cıvıxlı. Ağcaqışlar. Qaradağlı.. Hüseynbəyli. Becazlı. Çıqdaşlı. Haqqıxlı. sintaktik yolla yarananlar.Başnalı.. Sarcalar. Güllücə. Yeni Bəyazid qəzasında . Qaralar. Hər iki qrupa mənsub toponimləri ayrı-ayrılıqda nəzərdən keçirək.

Ləmbəli. Qeyd etmək lazımdır ki. Çünki bir sıra şəkilçilər bilavasitə toponim tərkibində başqa məna kəsb edir. -lu. Yaqublu.M. LoruPəmbək qəzasında . Qəmərli. Qaraceyranlı. Ayarlı. tayfa. Baldırqanlı. S. Buna görə də toponimlərin morfoloci xüsusiyyətləri tədqiq edilərkən topoformantların köməyi ilə əmələ gələn toponimlərə xüsusi diqqət verilməlidir. onlara mənsub mənası ifadə edən düzəltmə etnonimlər əmələ gətirir (29. Xocayarlı.Armudlu. Seyidlər.Əliyev –lı. T. S. V. tirə başçılarının adlarına qoşularaq. Haramlı. Kürəkənli. Məsələn.Qubayeva isə bu şəkilçinin etnotoponimlərin tərkibində işlənməsinin qeyrimümkün olduğunu iddia edir (93. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli toponimlərin morfoloci üsulla yaranmasında iştirak edən şəkilçilərin müəyyən hissəsini nəzərdən keçirək. 131). Tədqiqatçılar bu şəkilçinin toponimlərin tərkibində işlənməsinə ikili münasibət bəsləyirlər. Abəyli. Bağçacıq. -lı. -lü şəkilçisinin toponimiyada bir neçə funksiya –1) etnonimlərə qoşulduqda bu və ya digər 121 . Kötəkli. Xanlıq və s. Vartanlı. Şamlıq.. Dəmirçilər. Onları müasir dilin materialları əsasında izah etdikdə toponimin mənası ilə bağlı qüsurlu şərh meydana çıxır. Hacılar. Türkmənli. -lu. Bayatılar. Eçmiədzin qəzası:. -lü şəkiçisi müxtəlif şəxs adlarına. nəsil. -lu. 101).-li. şəkilçilərin müəyyən qismi onların müasir dildə çıxış etdikləri qrammatik mənada deyil. Xırtlıq və s. -li. Mollazadə də bu fikirlə razılaşır (120. Ilməzli.. Armudlu.Molçanova bu şəkilçinin etnonimlərlə işlənərək etnotoponim yaratdığını göstərir (122. başqa mənada işlənir. Bu doğrudan da düzgün mövqedir.Alçalı. Bayqaxlı. Hamalı. Heydərli. O. Günəşli. Güllücə.Əhmədov yazır: -lı. Iydəli. Aynalı. Şorca. Göycə. Yaqublu. Əylənli. Qursalı. Bəzi tədqiqatçılar belə şəkilçiləri topoformantlar adlandırırlar.-li.-lü şəkilçisinin köməyi ilə əmələ gələn toponimlər. 44).T. Güllücə və s. Azərbaycan dilində məhsuldar olan bu şəkilçi toponimlərin tərkibində də geniş işlənir. 162).

Alma-lı. 162). Onu da qeyd etmək lazımdır ki. Dostluq. Abbaslar və s. Baran-a. Söyütlü. Gödək-li.etnosun(xalqın. -lər şəkilçisinin köməyi ilə əmələ gələn toponimlər. antroponimlərə. Hamam-lı. V. -luq. 2) antroponimlərə artırılaraq bu və ya digər şəxsə malik. tayfanın. Göllü və s. Zəngi-lər. bu şəkilçinin fonetik variantının işlənməsi ilə də üzləşmək olur: -ni Cin-ni. Baxça-lar. Revaz-lı. yaxud onun yaşadığı yeri bildirən toponim yaratması və s. Şid-li. -lıq Qaran-lıq və s. etnik qrupun. məkan mənalarında toponimlər yaradır. tirənin…) mənsub olduğu məkanı.Əliyev toponimlərə artırılan –lar. qəbilənin.-lük şəkilçiləri də Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli toponimlərin tərkibində məhsuldar işlənir. Bu şəkilçilər yer. Başna-lı Becaz-lı. -lıq. Şor-lu. Ermənistan ərazisndə tərkibində bu şəkilçi olan çoxsaylı türk mənşəli toponimlər vardır. -vanlar Sar-vanlar. Mus-luq-lu.Əliyev belə on funksiyanı sadalayır (32. müxtəlif mənalı appelyativlərə artırılaraq toponimlər yaradır. Ermənistan ərazisindəki toponimlərin tərkibində aşağıdakı şəkilçi və şəkilçi zəncirləri də müəyyən tezliklə işlənir. T. -var Arpa-var 122 . tirə adlarına. Məsələn. -a Kalar-a. Şıx-lar. Bu şəkilçi tayfa. Dirək-lər. -lik. Balıx-lı. Babar-lu. -lər şəkilçisinin altı funksiyasını göstərmişdir(32. funksiyaları yerinə yetirdiyini göstərir. -luq. Zöhrab-lı. Ayna-lı. V. -lar. Tuqanlar. luqlu. -ac Acıb-ac -van Bazma-van. Göz-lü. Dəli-lər. Günəş-li. Boğut-lu. -lər şəkilçisinin bir sıra şəxs adlarına qoşularaq müəyyən qrupun zümrənin həmin şəxsin törəmələri olduğunu bildirən düzəltmə etnonimlər yaratdığını qeyd edir (29. Bulaq-lı. Məsələn. nəsil. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli toponimlərin tərkibində çox rast gəlinən bu şəkilçi qeyd edilmiş funksiyalarda çıxış edir. yaxud da həmin toponimin hansı etnosa məxsusluğunu bidirməsi. Ayas-lı.Əhmədov –lar. 204-205). 201-203). Məsələn. Armudlu.

-cu Quş-cu. -umlu. -şen Debeta-şen. -ca. Bit-li-cə. -çi Dəmir-çi. -şen Buğda-şen. Topoformantlarla yaranan toponimlər.-qut Qamış-qut. Qaltax-çı. -çə-li Cəbə-çəli. -uq Qovuş-uq. -ci-lər Ev-cilər. -ur Çot-ur. Muğ-umlu. verilən nümunələr Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli toponimlərin morfoloci əlamətlərinin hamısını əhatə etmir. yuxarıda verilmiş şəkilçilərin bir qismi topoformantlara aid edilməli və ayrıca öyrənilməlidir. -ca Toxlu-ca. Əlbəttə. -ı Dorn-ı. -xan Çlo-xan. -cıq Şirvan-cıq. -cığaz Xan-cığaz. -sə Xali-sə. -ut. Oğru-ca. cı Yaycı. Çanax-çı. Qovş-ut. -ğan Qaça-ğan -ək Püşk-ək. -süz. -ıx Aral-ıx. -an-lar Yek-anlar. Qazan-çı. -cuq Maqmu-cuq. -cıq Bazar-cıq. -zor Ağa-zor -i Ağud-i. Gül-üstan. -ək Çəmbər-ək. -üstan. -suz Su-suz. -çı. 123 . Öy-süz. Bununla yanaşı qeyd etmək lazımdır ki. -li-cə. -çilər Dəmir-çilər.

. -han. Alpan. torpaq» mənalarını ifadə etməsini qeyd edir(18. Bu topoformant da çox işləkdir.Bayramov Q. I. Bizim fikrimizcə –avan topoformantının əsasında da van durur.A. Ket-ran. A. Bayan. məskən» mənasında olduğunu göstərir. qan. A. Bu topoformant daha çox etnotoponimlərin yaranmasında iştirak edir. Q. 79-80).M.Bayramov şen formantının oba və kənd mənasını verir (18. Qədim etnotoponim yaradan topoformantdır. 76).M. ev. 15). Alban. onun mənşəyi və mənası haqqında müxtəlif fikirlər mövcuddur.Melikaşviliyə istinadla yazır ki. Müəllif eyni zamanda E.Murzayevə istinadla vani. vana formalarının «yer. ğan. 62). Qafan. –an. Kün-ən. I. -van. T. van qədim Urartu dilində ölkə mənasında işlənən ebani/ubani sözü əsasında formalaşmışdır. 25). I.Voroşil bu topoformantın kənd mənasıda olmasını qeyd edir(85.Belə toponimlər də Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli toponimlərin müəyyən hissəsini təşkil edir. -zan. kan. -avan Nərzir-avan.Axundov –van topoformantını Iran dillərinə aid edir(2. şen topoformantı. -ən topoformantı. -van topoformantı. Hər iki müəllif topoformantın «ev. yaşayış yeri. -an. 160). Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi bir sıra tədqiqatçılar –van topoformantını –an topoformantının fonetik variantı hesab edirlər. -an. -an Gör-an. -ən topoformantının –yan. -xan variantları da az işlək deyildir. Əsgəran.Məmmədov şen sözünün qədim şümer dövründən mövcudluğunu və onun Azərbaycan dilində qaraşın.Mollazadə –van topoformantının yalnız Iran mənşəli toponimlərin yaranmasında deyil. Bu formant daim mübahisələrə səbəb olur. -man. sarışın tipli 124 .Abdullayev həmin fikirlə razılaşır (74). Abaran. S. Kacar-an. həmçinin gürcü coğrafi adlarının yaranmasında da iştirak etməsini qeyd edir (121.Əhmədov bu qrupa –ran formantını da daxil edərək onları fonetik çoxvariantlı şəkilçilər hesab edir(29.

Q.N. Doğrudan da. «Şadi» coğrafi adı ilə əlaqədar olaraq Fəxrəddin Əsədoğlunun «Şidli toponiminin etimologiyası» yazısı da maraqlıdır. H. O yazır: «Bu söz türk dillərinin qədim dövrlərində bengü. bu kimi mənalarda işlənmişdir (57. Qərbi Azərbaycanın Ağrı bölgəsində oğuz ellərinin izini yaşadan yüzlərlə yer-yurd adlarından biri də Şidli toponimidir.Mirzəyev qeyd edir ki. 38). Araz 125 .Qumilyovun fikrinə görə bu tayfa orta asiya hunlarının tərkibinə girmişlər. benigü. Qoduxvəng. menü formalarında olmuş və abidə. mənaca rəngin açıqlığı ilə bağlılığını göstərir (51). 13). Y. Müəllif Ermənistan ərazisindəki Qaravəng.Buşuyevanın lüğətində də bu fikir təsdiqlənir (142). Azərbaycanda Şada (Şahbuz rnu). 208). Qoşavəng və Günyevəng toponimlərinin tərkibinə daxil olan vəng formantının türk dillərinə məxsus söz olduğunu sübut etmişdir. Şadııvəng qədim alban abidəsi olub Dərələyəzdə Həsənkənd və Alxanpəyəsi kəndlərinin qabağındakı Təkədonduran dağının qərb tərəfində dağın başında yerləşir(57. habelə qərbi Azərbaycanda yaşamış qədim türk tayfalarından biri də şadı//şada tayfası olmuşdur.Məşədiyev şərq qrup dialekt və şivələrində şenlik sözünün kənd mənasını bildirməsinə istinadla onun yaşayış yeri və məskənini ifadə etməsi fikrini ön plana çəkir (53. 210). Q. benü. daşdan yazılı abidə və s.Qeybullayev etnotoponimlərin əsasında şato etnoniminin durduğunu qeyd edir (88. Şidli kəndi Ağrı dağının yaxınlığında Vedi rayonunda. göstərilən mənalarda sözlər qədim türk lüğətində əksini tapmışdır (100). Şadılı (Beyləqan r-nu) Şotavar (Qax r-nu) toponimləri vardır. Azərbaycanda. H. Tədqiqatçılar bu toponimlərdə qədim şadı tayfasının adının əksini tapmasını göstərirlər. mengü.sözlərdə qalmasını qeyd edərək. Həmin tayfanın adından yaranmış onomastik vahidlərdən biri də Şadııvəngdir.Mirzəyev bu formantla bağlı geniş elmi-nəzəri təhlil aparmışdır. L. vəng topoformantı.

Şatırovka-kənd (Salyan). onda bu abidənin hər hansı başqa bir millətə. şidli sözünün şidi və li komponentlərindən ibarət olmasını göstərir. XIX yüzillikdə Azərbaycanda şadılı tayfası yaşamışdır.Qumilyova və V. Tarixin dərin qatlarından bugünümüzə boylanan və qədim şato tayfasının adını yaşadan Şidli oykonimi (kənd adı) ulu keçmişimizdən soraq verən coğrafi adlardandır. Şatırlı –kənd (Bərdə.Bartolda istinad edərək yazır ki.çayından çəkilmiş Kaxonov kanalının sahilində yerləşir. Şidli kəndinin adı şato//şadılı etnoniminin adının azacıq fonetik dəyişikliyə uğramış variantıdır. Şidli-kənd (Vedi) kimi coğrafi adlarda rast gəldiyini qeyd edir. Şatır oba-kənd (Masallı).Əsədoğlu «Şato-şadılı-şadlı» tayfasının adı ilə bağlı toponimlərin paralellərinə Şada-kənd (Şahbuz). T. «Şadılı» və «şato» sözlərinin kökü eynidir. Azərbaycanlıların (türklərin) Ermənistandan tam qovulmasına qədər kənddə yalnız azərbaycanlılar yaşayırdı. Şadı tayfası haqqında daha geniş məlumat vermək olar. O. VI-VII əsrlərdə Qərbi Türk xanlığına daxil olan tayfalardan biri də şato olmuşdur. «Şadılı» şato tayfasına mənsub olan deməkdir. Cəlilabad). Eyni zamanda Şadııvəng onomastik vahidinin tərkibindəki vəng komponentinin erməni dilinə mənsubluğu tamamilə özünü doğrultmur. Buradakı «i» səsinin düşməsini tələffüz ağırlığı ilə əlaqələndirir. Bu məlumatın verilməsində əsas məqsəd vəng topoformantının türk dillərinə məxsus söz olmasını bir daha təsdiq etməkdir. Tayfa öz adını yerləşdiyi səhranın adından götürmüşdür. F. tarixi abidənin tərkibində tayfanın adı vardırsa. Deməli. Kənd 1988-ci ilə qədər türk sakinləri ilə bərabər öz adını da qoruyub saxlamışdır.N. Q. Şadılı-kənd (Goranboy). mənsubluq. sahiblik məzmunu verən topoformantıdır.V.Əhmədov. Vəng formantını erməni dilinə aid 126 . Şatıhlı dağı (Cəlilabad). Aydındır ki.Qeybullayev yazır ki. –li şəkilçisi isə aidlik. L. etnosa mənsubluğundan danışmaq olmaz.

Əhmədovu tənqid edən prof. I növ təyini söz birləşməsi:. Bəzli Ağcakənd. Tut Pirqışlağı. Eyni zamanda qeyd etmək lazımdır ki. Balta dərəsi. Aşağıda müxtəlif rayonlar üzrə I. Qaraçimən. Ermənistan ərazisində olmuş türk mənşəli etnotoponimlərin sintaktik xüsusiyyətləri.etdiyinə görə T. Bu söz Azərbaycan toponimik layında da geniş areala malikdir. Molla Uruzbəy binası. Gorus rayonu ərazisində: 1 növ təyini söz birləşməsi. II növ təyini söz birləşməsi . Kavur bəmi. Daş başı. Bunun başlıca səbəbi erməni dilində «ə» saitinin olmaması. Qafan rayonu ərazisində: I növ təyini söz birləşməsi. Ada təpə. Krasneselo rayonu: I növ təyini söz birləşməsi – Ağca qala.2. 208).. Taxta 127 . II növ təyini söz birləşməsi –Qız qalası. Ermənistan ərazisində olmuş türk mənşəli toponimlərin sintaktik xüsusiyyətləri də böyük elmi maraq kəsb edir. Qara torpaq.Ecanın çayı. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli toponimlərdəki topoformantlar və onların işlənmə dairəsi haqqında fikirləri daha da genişləndirmək mümkündür. Bəylərin mis zavodu. vəng sözü Ermənistan ərazisindəki bir çox toponimlərin tərkibində işlənir.4. Kığı Qalası. 3. III növ təyini söz birləşməsi . Boz kaha. Icevan rayonu: II növ təyini söz birləşməsi – Alaçıq Qaya.Mirzəyevin fikirlərini bir daha təsdiq edir. Baba belli. «ə» saitinin əvəzinə «a» saitinin işlənməsidir(57. Feli sifətə aid verilmiş nümunədəki çimən komponenti çəmən leksik vahidinin fonetik variantı da ola bilər. feli sifət: Bozdoğan. Bostan Tala. Qızıl qaya.Baba Yaqublu.Ağ körpü. II. Abbas dərəsi.Mirzəyev haqlı olaraq yazır: «Ermənilər «vəng» sözünü vank formasında yazır və belə də tələffüz edirlər.Abbas dərəsi. Bütün bunlar vəng formantı haqqında H. Ağa tala.Dam Nov. Ballı qaya. III növ təyini söz birləşmələri və feli sifət əsasında formalaşan türk mənşəli toponimlər göstərilmişdir. H.

.Aşağı Kəhriz. Boz kənd. Hacı baba. Baş kənd. Vəli Ağalı. Kəsik baş... Sisyan rayonu: I növ təyini söz birləşməsi . Artaşat rayonu: I növ təyini söz birləşməsi.Əli qoruğu. Quruyurd. Yuxarı Ağkörpü. Hacı Mirzə. Böyük Zeyvə. Donuz damı. Yeni kənd. Çğin göl. Yelqovan. Dədəli körpü. Xaraba Kilsə.. Bğda təpə. Yuxarı Körpülü. feli sifət. Qızıl Şəfəq. II növ təyini söz birləşməsiZeynalBulağı. II növ təyini söz birləşməsi -Mancan yatağı. II növ təyini söz birləşməsi Ovçu Qalası. II növ təyini söz birləşməsi -Ilxı Qoruğu. Seyid Kotanlı.Ağ yol. 128 .Subatan. Noyemberyan rayonu: I növ təyini söz birləşməsi .. III növ təyini söz birləşməsi -Bahar bəyin bağları. Qızıl Xaraba.. Əştərək rayonu: I növ təyini söz birləşməsi . Aşağı Zağalı. Aşağı Şorca. Qarın Burun. Köhnə Şəhablı. Hacı Bayramlı:. Qızıl Qışlaq. Böyük Məzrə. I növ təyini söz birləşməsi Yuxarı Ağcaqala. Molla Əhməd. Martunu: I növ təyini söz birləşməsi. feli sifət. Xəli kənd.Kiçik Şəhriyar.. P.Aşağı Toxt. feli sifət-Aşağı Pirtikən. Zəngibasar rayonu: I növ təyini söz birləşməsi. Yuxarı Ağbaş. Aşağı Qarxun. Kiçik Zeyvə.Çoban görükməz.Böyük Ağa.Bayram Əli. meşə dərəsi.Aşağı Şeypurxan. Cğin Təzəkənd. Aşağı Ağ körpü. Kamo rayonu: I növ təyini söz birləşməsi – Qul Əli. Böyk Ayrım. Kiçik Talin. Tərpiçala pəyələri. Çopur Əli. Kiçik Ayrım. Çatal çınqıl. Taxta qaya. Quqark rayonu: I növ təyini söz birləşməsi. Kürd Əli. Xaraba Kotanlı. Molla Dursun. Hacı Muğan.Kiçik Armudlu.pəyə. Murad təpəsi. Abaran rayonu: I növ təyini söz birləşməsi . Hacı Qara. II növ təyini söz birləşməsi.. Qızıl vəng. Qaraçörən.Qara kilsə. Loru-Pəmbək qəzası: I növ təyini söz birləşməsi – Aşağı Axtala. II növ təyini söz birləşməsi .Yuxarı Gözəldərə. Çik Ayrım. Donuz yatağı. Talin rayonu:. Basarkeçər rayonu: I növ təyini söz birləşməsi . Yeğeqnadzor rayonu: I növ təyini söz birləşməsi.Aşağı Alçalı. Axta rayonu: I növ təyini söz birləşməsi – Aşağı Ərlik. Kiçik kənd. Çadqıran.. Aşağı Gözəldərə. Ağ kənd. Hoktemberyan rayonu: I növ təyini söz birləşməsi . Qızıl Teymur. Böyük Vedi.Aşağı Gülüdüzü.

Hacı Xəlil. Ballı qayaGorus. Boz kaha-Gorus. Böyük Çobankərə. Taya qaya. Zeynal Ağaəli. Qaraqala. feli sifət. Qırxdəyirman. Kavur bəmi-Gorus.Baqan tala . Qızıl qaya. Yuxarı Ağbat-Artamat. Gğin Təzəkənd. Qurbankahası. 2. Böyük Vedi. Daş NovQafan. Sifət+isim. II növ təyini söz birləşməsi . Albas biçənəyi. Aşağı Qarxun. Babakişi. 5. Sifət+feli sifət . Taxta pəyə.Icevan. Amasiya rayonu: I növ təyini söz birləşməsi Böyük Təpəgöy. Küd Əli. Ağ körpü-Gorus. Məsələn.Ağbaba qəzası I növ təyini söz birləşməsi . Yuxarı Çarbaq. Quldərviş. Böyük Zeyvə.Güney Vəng. Molla Musa. Kiçik Şiştəpə. Belə təhlil apardıqda aşağıdakı toponimlər qruplarını ayırmaq mümkündür: 1.Ağsu kəndi. Göy Abbas. Buğda təpə və s. Aşağı KəhrizArtamat. 4. Adamxan. Alxan pəyəsi. Göy Kümbət. Əli dərəsi. Seyid Kotanlı. Qaraqula. Say+isim. Axta. Sultanbəy. Yuxarı Ağcaqala-Talin. Böyük Gilanlar. Aşağı Ərlik-Vedi. 129 . Abaran. Qəsul qışlağı. 3. Qoturbulaq.Ağca qala. Yavər kəndi. Qızıldaş. 4. Kiçik Kənd. Hacı baba. Abaran.Ağa tala. II növ təyini söz birləşməsi . Qarın Brun.Qırxbulaq. Hacı Qara.Ağ gilsə. Kiçik Talin-Talin. Xara Kilsə. Cğin göl. Böyük Məzrə. Çopur Əli-Axta. Qarakilsə. Dəlikdaş və s. Bəzli Ağcakənd-Gorus. Imirxan. Soyuqbulaq. Aşağı QoxtAbovyan. Isim+isim Məsələn. 2. Yeni kənd.. Ərəb xəncəri. 3. Hacı Mirzə. Köhnə Şəhablı.Alaçıq Qaya –Icevan. Mürəkkəb toponimlər onların tərkibindəki elementlərin aid olduğu nitq hissələrinə görə də qruplaşdırılıb təsnif edilə bilər. Naçi Elməz. Aşağı Axta-Axta. Molla Əhməd. Aşağı Zağalı-Basarkeçər. I növ təyini söz birləşmələri: 1. Qara torpaq. Alakilsə. Xaraba Kotanlı.Bozdoğan. Qızıl Teymur. Çatal çınqıl. Yuxarı Qarxun. Ələyəz mahalı. Aşağı Şorca. Bayram Əli. Kiçik Təpəgöy.Ada təpə.Bülbülölən. Ağkilsə. Molla Dursun. Qaradaş və s. Kiçik Zeyvə. Xəli kənd. Xaraba Sarvanlar. Yuxarı Gözəldərə.

Baş Abran.Məsələn. Ağzıbir. 6. Aşağı Gözəldərə. 7. Isim+ feli sifət. Aşağı Ağbaş. Böyük Arıxvəli. Allahverdi. Aşağı Qanlıca. Donuzyeyən. birinci komponenti yer zərfliyi. Təpədibi. Ovandərəsi. ikinci komponenti isim olan çoxkomponentli toponimlər. Aşağı Türkmənli. Qaradağlı. Onların təhlili göstərir ki. Aşağı Necili. Kolanlı Aralıx. Çoxkomponentli toponimlərdə sintaktik üsulla toponim yaranmasının müəyyən xüsusiyyətləri özünü göstərir. birinci komponenti düzəltmə sifət. Bir sıra mürəkkəb toponimlərin tərkib elementləri şəkilçilər qəbul etməklə işlənir. Böyük Qarakilsə. ikinci komponenti mürəkkəb isimlə ifadə olunanlar. Aşağı Alçalı. Yuxarı Ağdan Aşağı Aylanlı. Aşağı Dvin. Aşağı Zağalı. Aşağı Axta.5. çoxkomponentli toponimləri də müəyyən qrammatik tiplərə ayırmaq mümkündür. Aşağı pürülü. Aşağı Qarxun. Ağcaqışlaq. Basarkeçər Elləroyuğu və s. ikinci komponenti isim olan toponimlər. Aşağı Qaranlıq. Aşağı Qarabağlar. Böyük Qaragün. Böyük Vedi. Qarahəmzəli.Arazdöyən. Güllübulaq. Toponimlərin komponentləri müxtəlif nitq hissələri ilə ifadə olunmağa görə müəyyən qruplara ayrımaq mümkündür Bu qruplar əsasən aşağıdakıları əhatə edir: Birinci komponenti isim ikinci komponenti fel olan çoxkomponentli toponimlər. Aşağı Quylasar.Əliqırx. Qonaqgirən. Aşağı Ağcaqala. Qayabaşı. Aşağı Qaraqoymaz. birinci və ya ikinci komponentin sadə. Danagirməz. Aysəsi. mürəkkəb olması baxımından da ayrıca təsnifat aparmaq olar. Böyük 130 . Aşağı Pirtikən.Allahverdi. düzəltmə. Isim+fel. Böyük Keyti. Ermənistanın türk mənşəli çoxkomponentli toponimləri arasında yuxarıda qeyd olunan qruplara aid kifayət qədər nümunələr tapmaq mümkündür: Aşağı Qarxun. Isim+say . birinci komponenti sadə. Qaranlıqdərə. Ağcaarx.

Yuxarı Necili. Alaçıq qaya. leksik-semantik və qrammatik xüsusiyyətləri ilə oxşar olub kəskin fərqlərə malik deyildir. Molla Bayazet. fonetik. Yuxarı Ağcaqala. 131 . Dovşan qışlaq. Yuxarı Qaraqoymaz. Yuxarı Ağbaş. Kiçik Qarakilsə. Kiçik Kəpənək. Bu fəsildə əldə olunmuş nəticələri aşağıdakı kimi ümumiləşdirmək olar. Yuxarı Aylanlı. Kiçik Gilanlar. Qızıl Teymur. Hacı Xəlil. Boz yoxuş. Şorlu Mehmandar. Keçəl təpə. Yuxarı Qanlıca. Kişmiş bulaq və s. fonetik. Məzrə Şorsu kəndi. Yuxarı Kürdkənd. Hacı Bayram. Axund Bzovan. Kiçik Şiştəpə. Kiçik Şəhriyar. leksik-semantik və qrammatik xüsusiyyətləri ümumiyyətlə toponimlərin struktur. Kiçik Arıxvəli. Molla Göyçə. Nəcəfli binası. Yuxarı Pirtikən. Yuxarı Adyaman. Kiçik Keti. Böyük Şəhriyar. Illi Qarakilsə. Etnotoponimlərin struktur. Yuxarı Qarxun. Yuxarı Ağdan. Molla Bədəl. Şamburd dərəsi. Polad Ayrım. Heydər bəy. Böyük Şiştəpə. Böyük məzrə. Hacı Nəzər. Yeni Bəyazid. Qızıl təpə. Kiçik Mirzə. Ulya Sarvanlar və s. Yuxarı Quylasar (Kuylasar).Kəpənək. Quru Araz. Böyük Şöllü-Dəmirçi. Molla Musa. Kiçik Şorlu Dəmirçi. Böyük Camışlı. Molla Eyyublu. Türk Qarakilsəsi. Böyük Gilanlar kəndi. Hüseynqulu ağalı. Kolanlı aralıx. Kaha binası. Hacı Muğan. Vəli Ağalı.

bu hadisələrin səbəb və köklərini araşdırmaq. bu ərazidə baş vermiş ictimai-siyasi hadisələri. onun yayılma areallarını öyrənmək baxımından deyil. onun təkcə müəyyən xalqın dil tarixini öyrənmək üçün deyil. Ermənistanda türk mənşəli toponimlərin dəyişdirilməsi prinsiplərinin dəqiqləşdirilməsi elmi əhəmiyət kəsb edir. dilin leksik sisteminin xüsusi qatını təşkil edən etnotoponimlər təkcə dilin inkişaf tarixini. orada azərbaycanlıların etnogenezində müxtəlif qədim türk tayfaları iştirak etmişdir. Həmin tayfalar Ermənistan ərazisindəki toponimlərdə adlarını qoruyub saxlamışlar. Bu tayfalar Ermənistan ərazisində eramızdan əvvəl məskunlaşmışlar. Azərbaycan və türk mənşəli toponimlərə münasibətdə Ermənistanda həmişə qərəzli mövqe tutulmuş. Türk mənşəli toponimlərin uzun illər boyu dəyişdirilib erməni mənşəli adlarla əvəz edilməsi azərbaycanlıların min illər boyu bu ərazidə yaşamasını sübut edən faktları saxtalaşdırmaq məqsədini daşımışdır. türk mənşəli toponimlər kütləvi şəkildə dəyişdirilmiş. Deməli. xüsusən də etnotoponimləri dil tarixi ilə bağlı qiymətli mənbə hesab etməklə yanaşı. azərbaycanlılar zorla bu ərazilərdən çıxarılmışlar. Çünki bu prinsiplər hazırkı addan əvvəlki ada keçidi gerçəkləşdirməyin yeganə vasitələrindən biridir. həmin xalqın tarixən yaşadığı ərazini müəyyənləşdirmək. sübut və faktlar kimi dəyərləndirmək zəruridir. həm də xalqın etnogenezini öyrənmək cəhətdən son dərəcə böyük əhəmiyyət kəsb edir. obyektiv gerçəkliyi həqiqəti üzə çıxarmaq üçün konkret tarixi material. Ermənistanın türk mənşəli 132 . prosesləri qiymətləndirmək.NƏTICƏ Ermənistan ərazisində türkdilli toponimlərin lüğətindən aydın olur ki. Onomastik leksikanı.

tayfa və tirələrin iştirak etdiyini. Kənkərli. Etnotoponimlərin müəyyən qrupu xalqın təşəkkülündə hansı qəbilə. əsasən toponimlərin qeydə alınması istiqamətində xeyli iş görülmüşdür. 2) lokal qrupa ad digər lokal qrup tərəfindən qoyulur. Bir sıra yer adları müxtəlif tayfa və tayfa birləşmələrinin adı ilə əlaqədar (Eymur. etnogenezinə dair daha dəqiq. Azərbaycan xalqının mənşəyinə. ölkəmizin. obyektiv fikirlərin irəli sürülməsində bu onimlər qrupu çox mühüm rol oynayır. Lakin adlandırılan qrupa məxsus sözdən istifadə halını tamamilə kənara qoymaq düzgün deyildir. Əldə olan materiallar müəyyən toplu yaradır. Əhmədli) yaranmışdır. Son dövrlərdə nəşr olunmuş elmi-tarixi əsərlərdə Ermənistan ərazisindəki türk onomastik vahidlərinin. Ibtidai icma qurluşunda yaşamış adamlar lokal qruplar təşkil etmişlər və eyni zamanda belə qrupların təcrid olunmuş şəkildə yaşaması qeyri-mümkün olmuşdur. Lokal qrupların adlandırılmasının iki yolu olmuşdur. Iki etononimli etnotoponimin tərkibindəki komponentləri şərti olaraq A və B ilə işarə edilmiş etnoslara aidliyə görə ayırmaq olar. Qeyd etməliyik ki. Məntiqi-linqvistik baxımdan onim adlandırılan etnosun dilinə aid söz kimi qəbul edilməlidir. keçmiş tarixinə. Etnonimlər xalqın ictimai-siyasi həyatı ilə bağlıdır və tarixin müxtəlif mərhələsində meydana gəlmişdir. Etnotoponim mürəkkəb olduğu 133 . bu prosesin özünün nə zaman baş verdiyini müəyənləşdirməyə imkan verir. 1) qrup özü-özünə ad verir.onomastik vahidlərinin tədqiqinin ilkin vacib məsələsi bu adların toplanıb qruplaşdırılmasıdır. Lokal qruplararası əlaqələr qrupların bir-birini adlandırmasına zəmin yaratmışdır. o cümlədən Qərbi Azərbaycan ərazisinin müasir toponimiyasındakı 4600-dən çox olan coğrafi adın təxminən 70 faizi tayfa və ya tayfa başçıları adları ilə bağlı meydana gəlmişdir.

/tele/. genotoponimlərin nomen regionale səciyyəsi daşıması faktı da bir daha təsdiqlənir. genonimlər nəsil bildirən xüsusi adlardır. xaput /haput/. Onimin leksik-semantik təhlili isə onun mənsubluq dairəsini və ya ətrafını aşkara çıxarmağa kömək göstərir. Bununla yanaşı. yaxud motivləşdirmə əlamətindən fərqinə görə verilməsi yoxlanılmalıdır. Belə tədqiqatda leksik vahidin semantik yükünün bilavasitə etnosa deyil. dəli. Azərbaycan dilçiliyində Ermənistan ərazisinin türk mənşəli toponimləri sovet dövründə geniş tədqiqat obyekti olmasa da. Elmi ədəbiyyatda genonimlərin daha çox türk və monqol areallarında yayılması xüsusi qeyd olunur. kollü. Alim 134 . ayrım. Lokal qruplara məxsus onimlərə regional nomenlər (Nomen Regionale) səviyyəsində də baxmaq olar. Daha qədim sayılan etnotoponimlərin linqvistik təhlili zamanı lokal qruplara məxsus adların leksik-semantik xüsusiyyətlərinin müxtəlif aspektləri tədqiqat obyekti kimi nəzərə alınmalıdır.zaman kompozitin tərkib elementlərinin aşağıdakı kimi paylanması mümkündür: 1) Komponentlərin hər ikisi A etnosuna aiddir. Gəncə qəzasının etnotoponimlərinin formalaşmasında leq. son dövrlərdə bu sahəyə münasibət xeyli dəyişmişdir. padar. Məlumdur ki. koran və s. Araşdırmalar göstərir ki. mühüm rolu olmuşdur. kanq. onun bu və ya digər istinad nöqtəsindən. eymur. kazax. 2) Komponentlərdən biri A-ya. digəri B-yə aiddir. lokal qrupun yaşadığı yerin xüsusiyyətlərinə. kazan. 3) Komponentlərin hər ikisi B-yə aiddir. şatı. kəngərli. Oxşar məsələlər genonimlərlə bağlı araşdırmalar zamanı da üzə çıxır. düyərli. Çünki bu cür onimlər müəyyən ərazidə məskunlaşmış qrupları bildirir. bayan. hun. Genatoponimlərdə əraziyə xas xüsusiyyət əksini tapdığına görə onların müəyyən sözlərə görə ilkin fərqləndirilməsinə imkan yaranır. quşi. qanzak. xunus. bucaq.

Əsas səbəb əhalinin miqrasiyası ilə əlaqələndirilə bilər. Quruluşca sadə olan toponimlər sayca böyük çoxluq təşkil etmir. Burada miqrasiya məsafəcə uzağa deyil. Çoxkomponetli toponimlər tarixi inkişafın müəyyən mərhələsində müxtəlif səbəblərdən yaranmışdır. düzəltmə mürəkkəb və çoxkomponentli toponimlər şəklində qruplaşdırmaq məqsədəuyğundur. həm də tədqiqi haqqında maraqlı əsərlər yazmışlar. Bununla yanaşı qeyd etmək lazımdır ki. yuxarı. Daha qədim dövrə getdikcə miqrasiyanın əhalinin müəyyən ərazidə artmasının yeni yaşayış məskənlərinin yaranması ilə nəticələndiyi aydın hiss olunur. qıraq sözlərinin sadə. qurluşca sadə saydığımız bir çox toponimlərin tərkib ünsürlərini müəyyənləşdirmək çətindir. yaxın ərazilərə olmuşdur. komponentlərin bir qismi eyni qəbildən olub böyük. düzəltmə və mürəkkəb toponimə artırılması ilə düzəlmişdir. baş və bu qəbildən olan sözlərinin artırılması ilə düzələn toponimlər kəndlərin. aşağı.və tədqiqatçılar Ermənistan ərazisindəki toponimlərin həm toplanması. baş. yaxud yaşayış məntəqələrinin böyüyüb iki yerə bölünməsi ilə yaranmışdır. yuxarı. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli toponimlərin struktur tiplərə görə ümumi mənzərəsini araşdırmaq üçün onları sadə. Bütün fonetik dəyişmələr və fonetik hadisələr türk dillərinə aid fonetik normalarla səsləşir. Şübhə yoxdur ki. aşağı. Tədqiqat prosesində Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlərin onomastikonu qurulmuşdur. qeyd etmək lazımdır ki. Ermənistanın türk mənşəli toponimlərinin böyük bir hissəsi çoxkomponentli toponimlərdir. 135 . kiçik. Eyni zamanda. kiçik. Etnotoponim və etnotoponim olmayan toponimlərin struktur tiplərə görə müqaisəli təhlili quruluşa görə fərqli cəhətlərin olmadığını təsdiq edir. böyük. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlərdə fonetik dəyişmələr və fonetik hadisələr özünü göstərir.

136 . lar. -lük və bir sıra digər şəkilçilər Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlərin tərkibində işlənir. Burada leksik sistemin xüsusi onimlərinin toponim tərkibində yer alması özünü göstərir. demək olar ki.-lü. Azərbaycan dilinin məhsuldar şəkilçiləri olan –lı. Ümumiləşdirmə aparılarsa. Indiki Ermənistan ərazisindəki etnotoponimlərdə Azərbaycan dilinin morfoloci xüsusiyyətləri ifadəsini tapmışdır. lıq. -luq.Onomastik vahidlərin semantik üsulla əmələ gəlməsində başlıca əlamət bu prosesdə bir nitq hissəsinə məxsus sözlərin başqa nitq hissəsinə keçməsi hadisəsidir. fonetik. Həmin cəhət etnotoponimlərdə də özünü göstərir.-lik. leksik-semantik və qrammatik xüsusiyyətləri ilə oxşar olub kəskin fərqlərə malik deyildir.-lu. etnotoponimlərin struktur. Etnonimlər əsasında toponimlərin yaranması geniş yayılmış haldır.-lər. fonetik.-li. Etnotoponimlərin tərkibində topoformantların işlənməsi də özünü göstərir. Belə vahidlərin tapılıb aşkara çıxarılması mənbələrindən biri də aşıq poeziyası və digər yazılı mənbələrdir. leksik-semantik və qrammatik xüsusiyyətləri ümumiyyətlə toponimlərin struktur.

Azərbaycan SSR inzibati ərazi bölgüsü. Bəndəliyev N. «Bayat» kəlməsi haqqında qeydlər. Böyük Qafqazın cənub-qərb hissəsinin toponimiyası. Azərbaycan SSR inzibati ərazi bölgüsü. 12. Ayrım dialekti. Gülüstani-Irəm. Azərbaycanın izahlı coğrafi adlar lüğəti. Azərbaycanda məskən yerlərinin siyahısı. Bakıxanov A. Ensiklopedik lüğət. – Bakı: Gənclik. Azərbaycan toponimləri.. -Bakı. – 195s.S. -288s... 1979 -224s. Abbasova M. 1990 -381s. 1999. IX-XII əsr ərəb coğrafişünas-səyyahları Azərbaycan haqqında. Azərbaycan SSR inzibati ərazi bölgüsü. –Bakı: Azərbaycan ensiklopediyası. 2. Azərbaycan tarixi sənədlər və nəşrlər üzrə. -223s. – Bakı: Azərnəşr. 14. RƏF arx. Axundov A. – Bakı: Elm. 11. 8. 19734 4. -588s. 10. 1960 -267s.I. 1963 -262s. 1968-218s. 1986 6. Babazadə Ə.m. – Bakı: Azərnəşr. – Bakı: Elm. 7. Azərbaycan SSR-in qısa toponimlər lüğəti. Az-f.Ə. – Bakı: Azərnəşr. Bakı: 1987 13. (Tarixi xülasə və fonetika). 1970. 9. – Bakı: Elm. 1993. Torpağın köksündə tarixin izləri.. – Bakı: Azərnəşr. 1974. P. Məmmədov X.ISTIFADƏ EDILMIŞ ƏDƏBIYYAT Azərbaycan dilində 1. 1984 137 . 1983 -136s 3. inv.-38 Q-32/570. RƏF. 5.Bakı: Azərnəşr.

Məmmədov H.. S. 1994. 19. .S. –Bakı: Elm. –Bakı: 1986. 1999. – Bakı: Elm 1996. 25. Qeybullayev Q. Əhmədov T. 1995. – 452s. Əhmədov B. 1998. 1983. Ermənistan azərbaycanlılarının tarixi coğrafiyası. 1995. Qərbi Azərbaycan toponimlərinin tərkibində işlənən söz və coğrafi terminlər. Eyvazova R. Şörəyel. Pəmbək bölgələrinin yer-yurd adları (toponimləri). 1995..285s. . – Bakı: BDU nəşri. Qərbi Azərbaycanın türk mənşəli toponimlərinin qrupları haqqında// Azərbaycan onomastikası problemləri. Qədim Az||As etnonimi//Azərbaycan filologiyası məsələləri.// Dil məsələlərinə dair tematik toplu. 1997. Bakı. Əfqanıstanda türk mənşəli toponimlər. . 28. Cəlilov F.77-82 18. – Bakı: Gənclik. 21. 2000 – 106s. 27. Budaqov B.113-114 24. Qədim Oğuz ellərinin Ağbaba. 1991. -250s. 138 . 1988. NDA.. Indiki Ermənistanın toponimlərində qədim türk tayfalarının izləri. Irəvan əyalətinin icmal dəftəri. Ermənistanda Azərbaycan mənşəli toponimlərin izahlı lüğəti. Bayramov I. 23.S. –Bakı: Elm..A. Bayramov A.Bakı. -272s. –Bakı: Oğuz eli. –Bakı: Maarif. Bünyadov Z. Türk uluslarının yer yaddaşı. – 464s. – Bakı: Elm. Bayramov I. Azərbaycan toponimikasının əsasları. Cəlilov F. Azərbaycan etnonimlərinin leksik-semantik tədqiqi. 16. .63-69 17. Budaqov B.Bakı: Elm. 20. Bayramov I. Əhmədova E. 26.15. 1997 22. Azərbaycan onomastikası problemləri. Azərbaycan dilinin morfonologiyası. -244s. – 317s. 2ci buraxılış Bakı: ADPU nəşri.Bakı: ADPU nəşri.

1983. –Bakı: Yazıçı. 47 34. 32. Ismayılov M. Sənin ulu baban. – Bakı: Elm. 1991. 1994. . -261s. – Bakı: Azərnəşr. 36. . -188s.S.21-30 38. 31. 136s. Hüseynzadə Ə. Dədə Qorqud yolu. 2002. – 248s. № 2. 42. –Bakı: Yazıçı. 1999. – 192s. Əliyeva R. 41. Azərbaycan tarixi. Qeybullayev Q. Oçerklər və materiallar. Əhmədov T. 33. Vəliyev K. 1995. 1989. BDU nəşri. Azərbaycan dili tarixi. Azərbaycan toponimiyası. 126s. Fərzəli Ə. Qasımov A. Qeybullayev Q. Qarabağın etnik və siyasi tarixinə dair. 1992. Söz xəzinəsi. Müasir Azərbaycan toponimiyasında tayfa adlarının izləri. «bayat» sözü. – Bakı: ADPU nəşri. – Bakı: Sabah.478s. II buraxılış. -278s. II cild. Bayat boyu. 1992. – 140s. 139 . Hacıyev T.fəlsəfə. 44. 1973. 30. 35.S. 1989. –Bakı: Maarif. -247s.163-168 43. Ələkbərli Ə. 1984. -208s. 1977. 1990. –Bakı: Maarif. -S. 1995.. –Bakı: Elm. I cild.I. –Bakı: Azərnəşr. –Bakı: Qanun. Azərbaycan türklərinin təşəkkülü tarixindən. Dil və ədəbiyyat seriyası. 1994. Ismayılov M. Əzizov E. hüquq seriyası/. Qədim türk-oğuz yurdu. – Bakı: Azərnəşr. –Bakı: Gənclik. «Kitabi-Dədə Qorqud» dastanları və tarixi dialektologiyanın bəzi məsələləri. -360s. 45. 37. Qeybullaev Q. El-obamızın adları. 39. 1984.Ermənisatan. Əzizov E. Qarabağnamələr.N. – Bakı: Azərnəşr.29. Azərbaycan toponimləri. Qədim türklər və Ermənistan. – Bakı: Elm. 302s 40. bayatlılar//Azərbaycan filologiyası məsələləri. Qarabağnamələr. Əliyev V. . Azərbaycan EA Xəbərləri /tarix. -127s.

1997. 55.. –Bakı: ADPU nəşri. – 640s. 1987. 1988 -536s. . 1993. – Ankara: Aleaddin Kiral Basımevi. 49.L. Mirzəyev H. Ayrımlar haqqında.. 2001. –Bakı: ADPU nəşri. Quliyev Ə. Mirzəyev H. – Bakı: ADPU nəşri. 54. –Bakı: Elm. Qurbanov A. III buraxılış. Qumilyov L. 2001. 26-34. Dərələyəzdə Qoduxvəng kəndində olan onomastik vahidlər// Filologiya məsələlərinə dair tematik toplu. Buraxılış 1-2. 1983. Azərbaycan dilinin erkən tarixinə dair.35-36. – Bakı: ADPU nəşri.. 57. 47. Qabaxlı kəndi və onun onomastik vahidləri// Filologiya məsələlərinə dair tematik toplu. 48. Qukasyan V. Şumer-türk paralelləri//Azərbaycan filologiyası məsələləri.38-44 140 . –Bakı: Azərnəşr. Azərbaycan filologiyası məsələləri.-179s. hidronimləri və yer-yurd adları haqqında// Filologiya məsələlərinə dair tematik toplu (FMDTT).S. 1990. – Bakı: Elm. Buraxılış 1-2. 1941. 4-23. –S. ləqəbləri. Mirzəyev H.S. 1991. Məmmədov A. 53. Azərbaycan dilinin təşəkkül tarixinə dair qeydlər/Azərbaycan filologiyası məsələləri. Azərbaycan yer adları.Bakı: Maarif. Bakı: Elm. -148s.46. Azərbaycan dilinin onomalogiyası. Divani lüğət-it türk. Mirzəyev H. Mahmud Kaşğarlı. Aşıq poeziyasında yaşayan adlarımız və tariximiz. Məşədiyev Q.3-6.S. Qədim türklər. Amağu kəndinin etnonimləri. 56. 52. 1993.S. – 352s. 51. Məmmədov N. Mirzəyev H. –Bakı: Gənclik.I. Aşıq poeziyasında işlənən etnonimlərə dair//Azərbaycan onomastikası problemləri. 2001. – Bakı: ADPU nəşri. 58. . Zaqafqaziyanın Azərbaycan toponimləri. .Bakı: Elm. Buraxılış 1-2. I buraxılış. -533s. 50. 1983.

Voroşil Q. Toponimikanın əsasları. Rəhimoğlu H. Qədim Oğuz yurdu Zəngəzurun türk mənşəli yer-yurd adları. Orta əsr Azərbaycan tarixinə dair farsdilli sənədlər (XVI –XVIII əsrlər).S. 1977. 65. Şirəliyev M. – 421s. «Gəncə» adı türk mənşəli etnonim kimi. Mirzəyev H. Yusifov Y. –Bakı: Azərbaycan. -Bakı. Ələyəz kəndinin bəzi onomastik vahidləri haqqında// Filologiya məsələlərinə dair tematik toplu. –Bakı: Maarif.262-265 71. 1987. Azərbaycan dialektologiyasının əsasları.. 1925. –Bakı: Yazıçı. 1998. Kərimov S. . -240s. – 216s.B. – Bakı: Elm. 61.K.. 1989. Mirzəyev M. Azərbaycan dilinin təşəkkül tarixinə dair qeydlər// Azərbaycan filologiyası məsələləri. sağalmaz yaralar. 1990. 1963. –Istanbul. –Bakı: Elm.Ş. 1992. Azərbaycan SSR-in Şəki-Zaqatala zonasının toponimiyası.Bakı: Elm. 38-40 70. 1967. 1983. Doğma yurdu gəzə-gəzə.M. 69. Sümər Faruq.. 1997.59. 68. -192s. – Bakı: ADPU nəşri.I. 1993. Buraxılış 1-2. Türklerinn soy kütügü (Hazırlayan: Müherrem Ergin/ Ebülqazi Bahadır Han). –Bakı: Elm. 2001. Müsəvi T. -S. Azərbaycan. /Baharlı/. Silinməz adlar. 66.B. №10.14-18 60.S. Yusifov M. Yusifov Y. Nuriyev E. 62. Oğuzlar. Yer adları necə əmələ gəlmişdir//Elm və həyat. –S. Rüstəmli Ə. -257s.13-15 72. Vəliyev M. – Bakı: Maarif. .Azərbaycanın qərb regionunun problemlərinə həsr olunmuş elmi-tədqiqat işlərinin yekunları. 1989. 64. – Bakı: Maarif. -107s. 67. 97s.H. 63. -204s Rus dilində 141 . –Bakı: Azərnəşr. Şecere-i Terakime.

Dannıe gtnotoponimii o rasselenii törkoəzıçnıx plemen v Azerbaydcane X1-XU v. Soçineniə.Q. çastğ I. 1989.D.1 «Problemı pervobıtnoqo obhestva». 1969.posvəhennoy izuçeniö toponimii Azerbaydcanskoy SSR.A.Q.78 75. Aliev K. Razdelenie truda v pervobıtnom obhestve|| Trudı Instituta gtnoqrafii. t.2. Butinov N. Bromley Ö. Voroşil Q.-Materialı dokladov P naüçnoy konferenüii. -777s.: Nauka. –s. 1968. 74. Abbas-Kuli-Aqa Bakixanov.204. kommentarii. 1986. Z.V. Vvedenie v izuçenie törkskix əzıkov. -128s. K gtimoloqii qeoqrafiçeskix nazvaniy sodercahix formant van// Materialı tezisov Vsesoöznoy nauçnoy konferenüii po törkskim əzıkam.Ç. 1980. T. Bartolğd V. primeçaniə i ukazateli akad. 81. – 283s.: Nauka. Aqaev Q. 1. -M. 77.304s. 1973. 1964. -S. – 680s. 1961. Naselenie Azerbaydcana-«Muzey gtnoqrafiçeskix sokrovih»//Azerbaydcanskiy nastolğnıy kalendarğ. 80. 82. – Baku: Glm. Istoriko-filoloqiçeskiy analiz nekotorıx toponimov severo-zapadnoy zonı Kavkazskoy 142 .M. . 84. T. Antiçnıe istoçniki po istorii AzerBaydcana. Aliev K.143-150 76.V. S. 79.//Gtniçeskaə onomastika. 31-33. Veliev M. Toponimika i gtnonimika ob gtnoqeneze na territorii Azerbaydcanskoy SSR. M.73.: Vısşaə şkola. – Baku: Glm.216 83.: Nauka. – S. Turkmenistanın qeoqrafik atlarının düşündirişli sözlüqi. Ataniəzov S. Qölistani-Iram. -M.A. -S. . 1969.: Izd-vo Vostoçnoy literaturı. – 321s. – Aşqabat: Ilım. Redaküiə. –Baku: Glm.Bunətova. 1981. –Baku: 1925. 78. Gtnos i gtnoqrafiə. -M. –Baku: Izd-nie AQU. Sobranie soçineniy . Abdullaev I.II. -M.Alma-Ata: Izd-nie AN.393-394 85. -383s. 1991. Baskakov N. Valixanov Ç.

Albanii//Materialı nauçnoy konferenüii, posvəhennoy izuçeniö toponimii Azerbaydcana.- Baku: Glm, 1973. S.73-82. 86. Voroşil Q., Aslanov V. Issledovanie po istorii azerbaydcanskoqo əzıka dopisğmennoqo perioda. –Baku: Glm, 1986. -168s 87. Qadciev N.Z. Törkoəzıçnıe arealı Kavkaza. -M.: Nauka, 1979. – 226 s. 88. Qeybullaev Q. Toponimiə Azerbaydcana. – Baku: Glm, 1986. – 192s. 89. Qeybullaev Q.A. K gtnoqenezu Azerbaydcanüev. –Baku: Glm, 1991. -549s. 90. Qeybullaev Q.A. O proisxocdenii nekotorıx gtnotoponimov Azerbaydcana. Dokladı AN Azerb SSR. Baku, 1978, №11. –S.69-71 91. Qeybullayev Q.A. O proisxocdenii nekotorıx gtnotoponimov Azerbaydcana//Gtnoqrafiçeskiy sbornik. IV vıp. Baku: Glm, 1981. S. 153-164. 92. Qordlevskiy V.A. Soçineniə .T.3. – M.: Izd-vo AN SSSR, 1962. -588s. 93. Qubaeva S.S. Odna iz osobennostey toponimii//Dialektı i toponimiə Povolcğə. Vıp., I. – Çeboksarı, 1972. - S.101109. 94. Qumilev L.N. Drevnie törki. – M.: Nauka, 1967. -266s. 95. Quseynzade A. Ob gtimoloqii toponima Kuba//Sovetskaə törkoloqiə, 1971, №3. – S.119-123 96. Quseynzade A. Oykonimı Zakavkazğə, vklöçaöhie gtnonim «biçenek»// Sovetskaə törkoloqiə, 1982, №5. -S. 34-38 97. Quseyn-Zade Ç.M. Törkskaə antroponimiə v srednevekovıx araboəzıçnıx pisğmennıx pamətnikax do XŞ veka: Dis. … kand. filol. nauk. -Baku, 1988. 98. Quseynov R.A. Siriyskie istoçniki XP-XŞ vv. ob Azerbaydcane. – Baku: Glm, 1960. 143

99. Dokumentı arxiva xivinskix xanov po istorii i gtnoqrafii karakalpakov. - M.: Nauka, 1967. – 539s. 100. Drevnetörksiy slovarğ. –Leninqrad: Nauka, 1969. -676s. 101. Dron I.V. Nazvaniə qaqauzskix sel Moldavskoy SSR// Sovetskaə törkoloqiə , 1982, №4. -S.41-51 102. Zuev Ö.A. Iz drevnetörkskoy gtnonimiki po kitayskim istoçnikai// Trudı instituta istorii i arxeoloqii pri AN Kazaxskoy SSR. T.15. – Alma-Ata: Nauka, 1962. - S.280287 103. Istoriçeskaə onomastika. - M.: Nauka, 1977. -308s. 104. Kaqramanov Dc.V. Opisanie arxeoqrafiçeskix dokumentov. - Baku: Glm, 1969. -101s. 105. Kapanüən Qr. Xayasa-kolıbelğ armən. –Erevan: AN Arm.SSR, 1947. -291s. 106. K voprosu o plemenax Kavkazskoy Albanii//Issledovaniə po istorii kulğturı narodov Vostoka. -M.-L.: Izd-vo AN, 1960. -S.12-19. 107. Kenesbaev S.K., Dcanuzakov T.D. O leksiçeskix plastax onomastiki kazaxskoqo əıka // Sovetskaə törkoloqiə, 1976, №3. –S. 78-88. 108. Kləştornıy S.Q. Drevnetörkskie runiçeskie pamətniki. -M.: Nauka, 1964. -215s. 109. Koyçubaev E. Kratkiy tolkovıy slovarğ toponimov Kazaxstana. -Alma-Ata: Nauka, 1974. - 274s. 110. Kononov A.N. Rodoslavnaə törkmen. Soçinenie Abu-l Qazi xana Xivinskoqo. – M.-L.: Izd-vo AN SSSR, 1958. – 513s. 111. Kostenko L.Q. Törkistanskiy krai. T.1. – SPB, 1880. S. 112. Kratkiy toponimiçeskiy slovarğ.- M.: Mıslğ, 1966. – 509s. 113. Lezina I.N. K voprosu o stratifikaüii törkskix qenetoponimov Krıma//Onomastika, tipoloqiə, stratiqrafiə. -M.: Nauka, 1988. -S. 144-163 114. Malov S.E. Pamətniki drvnetörkskoy pisğmennosti. -M-L.: Izd-vo AN SSSR, 1951. -452s. 144

115. Mamedov A. Teoretiçeskie problemı vosstanovleniə perviçnıx korney v törkskix əzıkax/Azərbaycan filologiyası məsələləri. II buraxılış. -Bakı: Elm, 1984. S.5-20 116. Marakuev A.V. Kratkiy oçerk toponimii kak qeoqrafiçeskoy disüiplinı//Uç. zapiski Qos. un-ta. t.XŞ, vıp.2. Qeoloqiə i qeoqrafiə. Alma-Ata.1954 117. Meşanninov I.I. Xaldovedenie. Istoriə drevnoqo Vana vklöçaə drevneyşie svedeniə o Zakavkazğe. Sistema pisğma i çteniə klinopisnıx tekstov xaldov-urartov//Trudı ob-va obsledovaniə i izuçeniə Azerbaydcana. – Baku, 1927, №10. –S. 27-52 118. Minorskiy V.F.. Istoriə Şirvana i Derbenda X-X1 vekov. M.: Nauka, 1963. -185s. 119. Mirzazade Ç.X. Toponimı Azerbaydcana v srednevekovıx arabskix qeoqrafiçesix istoçnikax. –Baku: Glm, 1988. 120s. 120. Mollazade S.M., Bayramova N.Q. Otracenie gtnoqrafiçeskix realiy azerbaydcanskoqo naroda v toponimii Azerbaydcana// Sovetskaə törkoloqiə, 1983, №6. - S.29-36 121. Mollazade S.M. Toponimiə severnıx rayonov Azerbaydcana. -Baku: Glm, 1979 -206s 122. Molçanova O.T. Strukturnıe tipı törkskix toponimov Qornoqo Altaə. –Saratov: Izd-nie Sarat. Un-ta, 1982. – 256s. 123. Morozova A.S. Kulğtura domaşneqo bıta karakalpakov naçala XX v (k voprosu gtnoqeneza. -M.: Nauka, 1982 124. Murzaev Z.M. Qeoqrafiə v nazvaniəx. - M.: Nauka, 1979. – 167s. 125. Murzaev Z.M. Slovarğ narodnıx qeoqrafiçeskix terminov. M.: Mıslğ, 1984. -653s. 126. Musabekov N.Ç. Ob obrazovanii gtnoqidronimov Azerbaydcana// Sovetskaə törkoloqiə, 1986, №2. -S.69-73 145

Piqulevskaə N.: Nauka. – 316s.: Izd-vo AN SSSR. 1969. Onomastika Sredney Azii.F.P.V.1. 175s. 239s. Toponimika Vostoka. 134.-VII v. Puti razvitiə feodalizma.M. Novoselğüev A.: Nauka. Gtniçeskiy sostav i proisxocdenie altayüev.9-19 139. Oçerki po istorii i kulğture Kavkazskoy Albanii IVv do n. . 140. Issledovaniə i materialı. 130. 136.32-49 146 . . Imə i obhestvo. – 530s. .: Nauka. Samoyloviç A.M.S.. 1980.S. -M. Çerepin L. 1941. 128.T. №2. -M.P. Savina V.: Izd-vo AN SSSR. Siriyskie istoçniki po istorii narodov SSSR. 1959. -391s. . Prinüipı issledovaniə paleobalkanskoy onomastiki//Istoriçeskaə onomastika.: Nauka.D. 1913. Potapov L. -M.Semenova.. Paqirev D.// Sovetskaə törkoloqiə. Reformatskiy A. -278s.. –M. Vvedenie v toponimiku. Raşid-ad-Din. 1977.Toponimika kak linqvistiçeskiy fakt//Toponimika i transkripüiə. 133. -M-L.M.M. . – 338s.A.A. -Tiflis.-L.-L. 1974. Gtnotoponimı Tatarii. 132. 1926. 131. 1952.Xetaqurova. Sbornik letopisey. 1964. Paşuto V. 129. 1978. Poroznak V. 1962.: Nauka. Obhestva obsledovaniə i izuçeniə Azerbaydcana.. Perspektivı razvitiə slavənskoy onomastiki//Voprosı əzıkoznaniə.M. -196s. Alfavitnıy ukazatelğ k pətiverstnoy karte Kavkazskoqo kraə. 137. .A.: Nauka.A. Sattarov Q. L.Kavkaz i tureükiy mir/Izv. №1. №4. 138. T.P. S.: Nauka.37135.. redaküiə i primeçaniə prof.3-9 141.e. 1969.I.S. Perevod s persidskoqo A. Baku.e.: Nauka. Nikonov V. Nikonov V. -172s. 1972. 1965.127. Rospond S.Tipı törkskix toponimov v Irane. – S.V. -226s. A.: Izd-vo AN SSSR. n.A.

1959. -366s. – Baku: Glm. 1985 145.N.V.30-34 153.V. 1961. Azerbaydcanüı -gtnoqenez i formirovanie naroda. Tarixi-Derbend-name (s 9-ö priloceniəmi). 1971.: Izd-vo AN SSSR.: Izd-vo AN SSSR. . Iz istorii russkix imen. 1971. Linqvistiçeskiy analiz qidronimov Verxovnoqo Podneprovğə. 147 . 1971. 1898. Rannie formı gtnonimov i gtniçeskoe samosoznanie//Gtnoqrafiə imen. -S. 152. -S. Xisamitdinova F.-L.281-287. 1971.M. 1959. 7-11. M.Tiflis. 156. 1976.I. Trubaçev O.S. Oçerki istorii kulğturı Kavkazskoy Albanii. -M. Şarafxan Bidlisi. 1962 -166s. M.N. Superanskaə A.M. -M. 254s.M. . .: Nauka. – 391s. Obhaə teoriə imeni sobstvennoqo. 146. 1984. otçestv i familiy. Trever K. – 128s.246-254 150.: Nauka. 1990.Zagreb.S. Qenotoponimiə Krıma//Melanges Skov. Kazanğ. 143. Sumbatzade A.: Uçpedqiz. Slovarğ qeoqrafiçeskix terminov i druqix slov.142. XVIIXIX vekov// Sovetskaə Törkoloqiə. –S. . 149.: Nauka. -S. Çiçaqov V. Tahiükiy V. -303s. -S.V.: Nauka. Tolstova L. Mesto onomastiki sredi qumanitarnıx nauk//Voprosı əzıkoznaniə.6 -13 155. Gtnonimi v oykonomii Başkirii. 154.M. №6. Toporov V.M. Çernışev E.: Nauka.: Nauka.K. 192s.-350s. . T. Superanskaə A. №2. Nekotorıe voprosı istoriçeskoy onomastiki Xorezmskoqo oazisa || Gtnoqrafiə imen. 151.Q. 147. Seleniə Kazanskoqo xanstva// Voprosı gtnoqeneza törkoəzıçnıx narodov Severnoqo Povolcğə. Teoriə i metodika onomastiçeskix issledovaniy. vstreçaöhixsə v toponimii Aerbaydcanskoy SSR. 144. -M. 148. 1973. Çesnov Ə.II. -M.: Nauka. 1986. Şarafname.

198. Novaə uqroza russkomu delu v Zakavkazğe: predostoəhaə rasprodaca Muqani inorodüam. -M. zap.s.157. O törkax V v.. 1911. 1970. Şarova I. Əmpolğskiy Z.I. .AQU. – 192s. -Spb. 159. do n. 158.I. –Uç. -S. Gtniçeskaə onomastika. Tiflis.g.5-6 148 .: Nauka.

4..... 64 2...... 87 2.2...1.12........ Muğan əsaslı etnotoponimlər ...................... Ermənistanın türk mənşəli areal etnotoponimləri ...............15...............................................11..............................9............................ 47 II FƏSIL............................. Karkın əsaslı areal etnotoponimlər ........ ABDAL əsaslı areal etnotoponimlər ..... 51 2...........................5...................................................14............1........................... 75 2.......... 99 149 ...............10...................Qarqar əsaslı areal etnotoponimlər ...................... Kuyərçi əsaslı etnotoponimlər ............................ Çul əsaslı etnotoponimlər ........ BAYANDUR əsaslı areal etnotoponimlər............13... ABAN əsaslı areal etnotoponimlər ........... Qərbi Azərbaycanın türk mənşəli etnotoponimlərinin areallıq xüsusiyyətləri və yayılma arealları................................................. 51 2.. Kuşi əsaslı areal etnotoponimlər ................................ AYRUM əsaslı areal etnotoponimlər ................................................ 73 2........6............... Kazan əsaslı areal etnotoponimlər ............. 78 2..... 11 1........... 56 2..... 58 2.. ABBAS əsaslı areal etnotoponimlər ....................... 61 2....................... Əfşar əsaslı areal etnotoponimlər .............. 60 2..... Qərbi Azərbaycanın türk mənşəli etnotoponim mənzərəsi .............................................. Ermənistan ərazisinin türk mənşəli etnotoponimləri .................. 84 2............. ABAR əsaslı areal etnotoponimlər .... Kabar əsaslı areal etnotoponimlər ........................... 57 2............. 25 1...... 32 1............... Azərbaycan və Qərbi Azərbaycan ərazisinin etnonim mənzərəsi .........7...................8............... 11 1................ 70 2...........4........ Onomastik vahidlərin tədqiqinin xalqın məskunlaşma coğrafiyasının təyinində rolu ............................... 54 2......3............................2. 80 2....16.......3... 3 GIRIŞ ................. BAYAT əsaslı areal etnotoponimlər ......................... 5 I FƏSIL..MÜNDƏRICAT Ön söz ..............................

.................................. 116 3....... 104 3........... Ermənistanın türk mənşəli etnotoponimilərinin leksik-semantik xüsusiyyətləri........3........................ leksikmantik və qrammatik xüsusiyyətləri .... 119 3............ Ermənistanın türk mənşəli etnotoponimilərinin struktur xüsusiyyətləri ...... 104 3....1................ 137 ISTIFADƏ EDILMIŞ ƏDƏBIYYAT ........................................ Ermənistanın türk mənşəli etnotoponimilərinin fonetik xüsusiyyətləri.......2.............................................................III FƏSIL............................... Qərbi Azərbaycanın türk mənşəli etnotoponimilərinin struktur.........4............... 124 NƏTICƏ ... 142 150 .............................. Ermənistanın türk mənşəli etnotoponimilərinin qrammatik xüsusiyyətləri......................... fonetik.....

050-311-41-89 Ünvan: Bakı. Sifariş № 181 Kağız formatı 60x84 1/16. 151 .02. Çapa imzalanmış 28. E-mail: nurlan1959@yahoo. Tirac 200.B.2008.04.7. 3-cü Maqomayev döngəsi 8/4. Kitab «Nurlan» nəşriyyat-poliqrafiya müəssisəsində hazır diapozitivlərdən çap olunmuşdur.2008. Şərti çap vərəqi 9. Içərişəhər.com Tel: 497-16-32.Məmmədli Kompüter dizayneri: Zahid Məmmədov Səhifələyici: Aygün Əsgərova Texniki redaktor: Rövşanə Nizami qızı Montacçı: Rasim Hacıyev Yığılmağa verilmiş 20.Direktor: professor N.

152 .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful