AZƏRBAYCAN DÖVLƏT PEDAQOCI UNIVERSITETI

Könül Səmədova

QƏRBI AZƏRBAYCAN ETNOTOPONIMLƏRININ AREALLARI

Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyi Elmi-Metodik Şurası «Azərbaycan dili və ədəbiyyatı» bölməsinin 07.01.2008-ci il tarixli 1№-li iclas protokoluna əsasən dərs vəsaiti kimi çap olunur.

Bakı «Nurlan»-2008

Elmi redaktor:

f.e.doktoru.prof Həsən Mirzəyev F.e.doktoru prof.

Buludxan Xəlilov Rəyçilər: f.e.doktoru prof. Mirvari İsmayılova F.e.doktoru prof. dos.İbrahim Bayramov Könül Ibrahim qızı Səmədova. Qərbi Azərbaycan-indiki Ermənistan etnotoponimlərinin arealları (monoqrafiya). Bakı, «Nurlan», 2008,- səh.
Kitabda ilk dəfə olaraq Qərbi Azərbaycan ərazisindəki etnotoponimlər tədqiqat obyekti olmuş, bu ərazinin areal etnotoponimləri araşdırılmışdır. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlər linqvistik və tarixi, coğrafi aspektdə araşdırılmışdır. Monoqrafiya dilçilər, tarixçilər, coğrafiyaçılar, aspirantlar, tələbələr və vahid Azərbaycan tarixinə, dilinə maraq göstərən geniş oxucu kütləsi üçün nəzərdə tutulmuş, Qərbi Azərbaycan – indiki Ermənistan ərazisinin qədim türk oğuz yurdu olduğunu bir daha təsdiq edən tutarlı mənbədir.

4602000000 N − 098 − 2008

Qrifli nəşr

© «Nurlan», 2008
2

Ön söz
Müasir dövrdə Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlərin tədqiqi daha vacib məsələ olub, təkcə elmi aktuallığı ilə deyil, siyasi əhəmiyyəti baxımından da son dərəcə vacibdir. Onomastik vahidlər, xüsusən də etnotoponimlər dil tarixi ilə bağlı qiymətli mənbədir. Onlar xalqın qədim yaşayış məskənini müəyyənləşdirmək, bu ərazidə baş vermiş ictimai-siyasi hadisələri qiymətləndirmək, həmin hadisələrin səbəb və köklərini aydınlaşdırmaq, həqiqəti üzə çıxarmaq üçün faktlar kimi dəyərlidir. Ermənilər Azərbaycan və türk mənşəli toponimlərə münasibətdə həmişə qərəzli mövqe tutmuşlar. Qərbi Azərbaycanda, – indiki Ermənistanda türk mənşəli toponimlərin uzun illər boyu dəyişdirilib erməniləşdirilməsi türklərin, xüsusən də azərbaycanlıların min illər boyu bu ərazidə yaşamasını sübut edən faktlar saxtalaşdırmaq məqsədi daşımışdır. Müəllifin qeyd etdiyi kimi Qərbi Azərbaycan, indiki Ermənistan ərazisindəki azərbaycanlıların etnogenezində müxtəlif qədim türk tayfaları iştirak etmişdir. Müəllif ölkəmizin, o cümlədən də Qərbi Azərbaycan ərazisinin müasir toponimiyasında 4600-dən çox olan coğrafi adın təxminən 70 faizini tayfa və ya tayfa başçılarının adları ilə bağlı meydana gəldiyi qeyd edilmişdir. Həmin tayfalar təbii ki, Şimali və Cənubi Azərbaycan ərazisindəki etnotoponimlərin sayı az deyildir. Müəllif əsərdə onları tədqiq etməklə müxtəlif türk etnoslarının, xüsusilə oğuzların bu ərazilərin aborigen sakinləri olduğunu sübuta yetirir, Azərbaycan toponimiiyasında az öyrənilmiş sahələrdən biri olan etnotoponimləri çox yüksək səviyyədə tədqiq etmiş, onların areallıq xüsusiyyətlərini araşdırmış, ilk dəfə olaraq Qərbi Azərbaycan ərazisindəki etnotoponimlər tədqiq edilmiş, onların onomostik lüğəti tərtib olunub, etnotoponimlərin linqiristik və tarixi aspektdə araşdırılmışdır. Əsərdə müxtəlif etnotoponimlərlə etnotoponim olmayan toponimlərin struktur leksik-semantik, fonetik, qrammatik xüsusiyyətlərini müqayisəli şəkildə tədqiq etimş və bu qrupplar arasındakı oxşar və fərqli cəhətləri üzə çıxarmışdır. Müəllif etnotoponimləri yalnız linqvistik baxımından deyil, həmçinin tarixi və coğrafi aspektdən də tətbiq etmişdir. Bu da dərslikdən yalnız dilçilərin

3

Qərbi Azərbaycan qədim türk-oğuz məskənləridir. o cümlədən də tarixçilərin və coğrafiyaçıların da yararlanmasına kömək edəcək. ya da müəyyən hissələrini rus. Könül Səmədova belə bir araşdırmanın öhdəsindən layiqincə gəlmiş. Qara Məşədiyev 4 . hamımızın bütün azərbaycanlıların ağrılı problemi olan Qərbi Azərbaycan-indiki Erəmnistan torpaqlarının tarixini. «Qərbi Azərbaycan–indiki Ermənistan etnotoponimlərinin arealları» adlı əsəri bir daha sübut edir ki. Müəllif həm filoloq. ingilis hətta erməni dilinə belə tərcümə etdirsin.deyil. müəllif gələcəkdə ya kitabı bütövlükdə. Bu kitabda həmçinin Qafqaz hərbi dairəsinin Tiflis 1903-cü il xəritəsindən də istifadə olunmuş və kitabda verilmişdir. həm tarixçi. Təklif edərdim ki. həm də bir coğrafiyaçı mövqeyində çıxış edib. Düşmənə düşmənnin dilində zərbə endirmək də böyük qələbədir! AMEA-nın Nəsimi adına Dilçilik Institutunun prof. linqistikasını həm də hər bir azərbaycanlı üçün şərəf işi olan vətəndaşlıq borcunu yerinə yetirərərk elmi ictimaiyyətə həm də geniş oxucu kütləsinə çox əhəmiyyətli və dəyərli bir kitab təqdim etmişdir.

bu ərazinin relyefinə. həmin hadisələrin səbəb və köklərini araşdırmaq. bu ərazidə baş vermiş ictimai-siyasi hadisələri. türkdilli xalqlara qarşı həmişə düşmənçilik mövqeyində durmuş və durmaqdadırlar. türklərin. Ermənilər Azərbaycan və türk mənşəli toponimlərə münasibətdə də qərəzli mövqe tutmuşlar. flora və faunasına və i. digər atributlarına. prosesləri qiymətləndirmək.a. Süni yollarla qədimliyini sübut etmək istəyən. sübut və faktlar kimi dəyərlidir. «tarixin torpağın köksündəki izlərini» (A. tarixi saxtalaşdırmağa çalışan ermənilər türklərə. Yəni insanın təşəkkül tapıb müxtəlif qruplar şəklində yaşadığı 5 . Ona görə də yer-yurd adlarımızın tarixin hansı dövrlərində necə dəyişdirilməsinə dair tədqiqatlar aparmağımız olduqca əhəmiyyətlidir. Belə qruplar çox zaman yaşayış ərazisinə. Belə faktlar ermənilərin Azərbaycana məxsus əraziləri. adamların ovçuluq və yığıcılıqla məşqul olduğu dövrlərdə onların yaşayış qruplarının bilavasitə etnosun adı ilə adlanması şübhə doğurur. görə adlandırılmışdır. xalqın adlara hopub əsrlərlə yaşamış tarixini pozmaq. Yer-yurd adlarımızın dəyişdirilməsi tarixin qədim dövrlərinə gedib çıxmır.Axundov) itirmək. ərzaq ehtiyatlarına. Qərbi Azərbaycanda. Çünki belə qədim dövrlərdə bu adları türklər müasir dövrlə müqayisədə yaxşı qoruya bilmişlər. xüsusən də azərbaycanlıların min illər boyu bu ərazidə yaşamasını sübut edən faktları saxtalaşdırmaq. Daha qədim dövrlərdə. indiki Ermənistanda türk mənşəli toponimlərin uzun illər boyu dəyişdirilib erməniləşdirilməsi.GIRIŞ Onomastik vahid olan etnotoponimlər dil tarixi ilə bağlı qiymətli mənbə olmaqla yanaşı. obyektiv gerçəkliyi. insan məskənlərini saxta və qondarma materiallara istinadla öz adlarına çıxarmasına qarşı mübarizədə də vacibdir. xalqın qədim yaşayış məskənini müəyyənləşdirmək. onlara başqa don geyindirmək məqsədi daşımışdır. həqiqəti üzə çıxarmaq üçün konkret material.

qeyd etmək lazımdır ki. lokal qrupun yaşadığı yerin xüsusiyyətlərinə. Daha qədim sayılan etnotoponimlərin linqvistik təhlili zamanı lokal qruplara məxsus adların leksik-semantik xüsusiyyətlərinin müxtəlif aspektləri tədqiqat obyekti kimi nəzərə alınmalıdır. Eyni zamanda bu faktdan çıxış etməklə ya nominantın. Çünki kompozitin tərkibindəki komponent ya nominantın. yaxud motivləşdirmə əlamətindən fərqinə görə verilməsi yoxlanılmalıdır. Bununla yanaşı.ilk dövrlərdə etnik mənsubluq məsələsi olmamışdır. Adların müəyyən qismi etnosa qonşu. Etnonim yaranır və tarixi inkişaf prosesi keçir. Ikinci cəhət etnonimlərin tarixi dinamikası ilə əlaqəlidir. çox yaxın ərazidə paylanmış. Etnos adlarında müxtəliflik səbəbəlrindən biri də nominatorun fərqlənməsindən irəli gəlir. qorunmaq. həm də ekstralinqvistik amillər təsir göstərir. Bu prosesdə etnonimə həm intralinqvistik. onun bu və ya digər istinad nöqtəsindən. ya da nominatorun etnik mənsubluğunu aşkara çıxarmaq mümkündür. ya da nominatorun daşıdığı dilə mənsub olması belə bir müddəanı irəli sürməyə tam əsas verir. Birinci cəhət bir-biri ilə qarşılıqlı əlaqəli olan etnonimlərin toplu təşkil etməsidir. Bu dövrdə insanları əsas maraqlandıran cəhət zəruri olan ərzaqla təmin olunmaq. Bu topluya eyni etnosun müxtəlif adları daxil olur. Belə tədqiqatda leksik vahidin semantik yükünün bilavasitə etnosa deyil. adlarında ortaq. Etnonimlərlə bağlı problemin iki cəhəti diqqəti xüsusi ilə cəlb edir. yaxud eyni semantikaya malik komponent olan qrupların bir etnosla bağlılığı həqiqətə daha yaxındır. yaxud onunla əlaqədə olan etnoslar tərəfindən verilir. Çünki yalnız onimin semantikasını araşdırmaqla onun hansı etnosun dilinə aidliyi haqqında müəyyən fikrə gəlmək mümkündür. onları məhv edə biləcək hər cür qüvvələrə qarşı mübarizə aparmaq vərdişlərinə yiyələnmək ön planda idi. Belə tədqiqatın aparılması Qərbi Azərbaycan ərazisindəki etnotoponimlərin hansı etnoslara mənsubluğunu 6 .

ermənilər tərəfindən saxtalaşdırılaraq dəyişdirilmiş adların daşıdığı tarixi yük aşkara çıxarılacaqdır. türk-Azərbaycan mənşəli onomastik vahidlər toplanmış. 24. 30). Azərbaycan toponimiyasında az öyrənilmiş sahələrdən biri etnotoponimlərdir. müəyyən izah və şərhlərlə çap edilmişdir (21. Onu da qeyd etmək lazımdır ki. Buna görə də indi Ermənistan adlanan ərazidəki türk-Azərbaycan mənşəli onomastik vahidlərin. Bu isə qeyd olunan ərazinin etnotoponimik mənzərəsinin açıqlanmasına mane olur. Çünki etnotoponimlər tayfa və qəbilə adları əsasında yaranan onomastik vahidlərdir. təxirəsalınmaz və aktual məsələdir. 17. Onların hər biri müxtəlif türk etnoslarının. Qərbi Azərbaycan – indiki Ermənistan ərazisindəki etnotoponimlərin öyrənilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyan məsələdir. 16. onlar yetərincə deyil və indiki Ermənistan ərazisinin tarixən mövcud olmuş ümumi etnotoponimik mənzərəsinin açılması üçün kifayət etmir. Tarixi faktlar hələ eramızdan əvvəl VIII əsrdə türk etnoslarının Qərbi Azərbaycan ərazisində yaşamasını təsdiq edir. 58. Azərbaycan dilçiliyində Qərbi Azərbaycan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlərin tədqiqinə aid ayrıca araşdırma da yoxdur.aydınlaşdırmağa imkan yarada bilər və beləliklə. 7 . 57. qruplaşdırılmış. Toponimlərin xalqın daha qədim tarixi ilə bağlı olan bu tipinin hərtərəfli öyrənilməsi sahəsində müəyyən işlər görülsə də. Son illərdə bu sahəyə aid dəyərli elmi axtarışlar aparılmış. Qərbi Azərbaycan – indiki Ermənistan ərazisində azərbaycanlıların etnogenezində müxtəlif qədim türk tayfaları iştirak etmişdir. 44. xüsusilə oğuzların bu ərazilərin aborigen sakinləri olduğunu sübuta yetirir.19. 20. Qərbi Azərbaycan ərazisindəki toponimlər arasında etnotoponimlərin sayı az deyildir. 15. Həmin tayfalar təbii ki. 53. xüsusən etnotoponimlərin tədqiqi son dərəcə vacib. Şimali və Cənubi Azərbaycan ərazilərindəki toponimlərdə də iz qoymuşlar.

eləcə də linqvistik aspektdən tədqiqi son dərəcə aktualdır.Ə.Budaqov. Q. . leksik-semantik. siyasi əhəmiyyəti baxımından son dərəcə vacibdir. Bu istiqamətdə olan tədqiqat areal etnotoponimlərin konkret coğrafi məkanda yayılması.Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli areal etnotoponimlərin onomastikonunu tərtib etmək.Ə. eləcə də bu məskunlaşmanın tarixi. «Ermənis8 .Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlərin. regionali və geonimlərlə etnotoponimlər arasındakı oxşar və fərqli cəhətləri müəyyənləşdirmək. . Kitabda əsas mənbələr kimi «Ermənistan Azərbaycanının tarixi coğrafiyası».Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli areal etnotoponimlərin areallıq xüsusiyyətlərini və yayılma coğrafiyasını müəyyənləşdirmək. coğrafi. Tədqiqat işində Qərbi Azərbaycan ərazisindəki etnotoponimlərin qeydə alındığı və toplanıb daxil edildiyi əsərlər təşkil edir. fonetik. Tədqiqat işinin əsas məqsədi Qərbi Azərbaycan (qədim oğuz yurdu – indiki Ermənistan) ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimləri linqvistik aspektdən təhlil etmək və onların areal xüsusiyyətlərini öyrənməkdir. struktur və qrammatik xüsusiyyətlərini araşdırmaq.onimik areal və areal onimlər anlayışlarını dəqiqləşdirmək. onların kəmiyyət xarakteristikaları həmin ərazidə hansı etnosların daha çox məskunlaşması.lokal qrup adları. miqrasiyası barədə müxtəlif səpkili faktları aşkara çıxara bilər. müasir dövrdə Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlərin tədqiqi daha vacib məsələ olub. . Təbii ki. . təkcə elmi aktuallığı ilə deyil.Qeybullayev.Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnonimlərinin ümumi mənzərəsini şərh etmək. B. Bu məqsədlə aşağıdakı vəzifələrin yerinə yetirilməsi nəzərdə tutulmuşdur: .Areal etnotoponimlərin tarixi. .

Işdə indiki Ermənistan ərazisindəki areal etnotoponimlərin başqa areallarda işlənmə səbəbləri nəzərə alınmışdır. etnotoponimlər linqvistik və tarixi aspektdə araşdırılmışdır. 24. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlərin onomastikonu tərtib edilmiş.Ələkbərli «Qədim türk-oğuz yurdu. Ə. dissertasiyanın üçüncü fəslində türk mənşəli etnotoponimlərlə. struktur. tədqiqatçıların. o cümlədən etnotoponimlərin areal xüsusiyyətlərinin öyrənilməsi məsələsinə yeni aspektdən baxılmışdır. Ilk dəfə olaraq Qərbi Azərbaycan ərazisindəki etnotopnimlər tədqiqat obyekti olmuş. Tədqiqat işində müqayisəli. areal. o cümlədən Azərbaycan tədqiqatçılarının Ermənistan ərazisindəki onomastik vahidlər haqqında elmi monoqrafiya və məqalələrində qeydə alınan etnotoponimlərə də istinad edilmişdir. etnotoponim olmayan toponimlərin struktur. Dissertasiyada müxtəlif əsaslı etnotoponimlər ayrı-ayrılıqda təhlil olunmuşdur. genetik. kartoqrafik. deskriptiv.Radlovun lüğətlərindən. «Irəvan əyalətinin icmal dəftəri M. leksik-semantik. Bünyadov Z. fonetik. bir sıra başqa lüğətlərdən. müqayisəli-tarixi metoddan. M. Ermənistan».H. 21).Kaşğarinin və V.Baharlının kitablarından» istifadə edilmişdir (20. Bu da müxtəlif əsasdan olan etnotoponimlərin qruplaşdırılma imkanlarını genişləndirmişdir. etimoloci və tipoloci təhlil üsullarından istifadə olunmuşdur. 9 .. Işin elmi yeniliyinin bir cəhəti də ondan ibarətdir ki. qrammatik xüsusiyyətləri müqayisəli şəkildə öyrənilmiş və bu qruplar arasındakı oxşar və fərqli cəhətlər üzə çıxarılmışdır.tanda Azərbaycan mənşəli toponimlərin izahlı lüğəti». Məmmədov H. 30. Etnotoponimlərin areal olmasının səbəbləri tarixi-coğrafi aspektdən qiymətləndirilmişdir. Tədqiqat işində əldə olunmuş bir sıra nəticələr. bu ərazinin areal etnotoponimləri araşdırılmışdır. Işdə türk dillərinə aid yazılı abidələrdəki materiallardan.

Qədim türk oğuz yurdu – indiki Ermənistan ərazisində türklərin hələ çox-çox qədimdən məskunlaşmasını təsdiq edən faktlar üzə çıxarılmış. Dissertasiya işinin praktik əhəmiyyəti ondadır ki. 10 . türk mənşəli etnotoponimlərin. tarixi tədqiqatlar üçün böyük əhəmiyyət kəsb edən onomastik vahidləri ermənilərin dəyişdirməklə həqiqəti saxtalaşdırması diqqət mərkəzinə çəkilmişdir. toponimlərin izahlı lüğətlərinin hazırlanmasında istifadə edilə bilər.Tədqiqat işinin praktik əhəmiyyətini göstərən cəhətlərdən biri Ermənistan ərazisindəkt türk mənşəli etnotoponimlərin tam siyahısının tərtibi ilə bağlıdır. onomastikaya aid dərsliklərin və dərs vəsaitlərinin yazılmasında. ixtisas kurs və seminarlarının aparılmasında.

Bununla belə coğrafi adların meydana gəlməsi şəxs adları kimi bu və ya digər fərdin iradəsindən asılı olmayıb müəyyən tarixi. Belə bir sərvətə münasibət də həmişə düzgün olmalı. Bu adlar müəyyən ərazidə yaşayan əhalinin.I FƏSIL QƏRBI AZƏRBAYCANIN TÜRK MƏNŞƏLI ETNOTOPONIM MƏNZƏRƏSI 1. qiymətli sərvət sayılır. Onomastik vahidlərin tədqiqinin xalqın məskunlaşma coğrafiyasının təyinində rolu Əsasında duran sözün mənasına. Xalqımızın qədim tarixi ilə bağlı olan bu onomastik vahidlər barədə hələlik çox az söz deyilmişdir.1. kollektivin və ya hakim dairənin təşəbbüsü ilə əmələ gəlmişdir.toponim. mahiyyəti 11 . antroponim və i. saxlanmasına. şəhər və kəndlərin adı tarixi inkişaf prosesində müxtəlif səbəblər zəminində həm sürətli.a. Azərbaycan toponimləri təbii ki. qəbilə adları. tarixi abidələr. dilimizin leksikasında mövcud olan müxtəlif söz qrupları əsasında yaranmışdır. Tayfa. həm də ilk baxışdan nəzərə çarpmayan tədrici dəyişməyə məruz qala bilir. etnonim. onun qorunmasına. ictimai-siyasi hadisələr nəticəsi kimi təzahür etmişdir. kitabələr kimi dəyərli. etnotoponim. tədqiqinə köklənməli. Azərbaycan toponimik sisteminin ən mürəkkəb və az öyrənilmiş sahələrindən biri etnotoponimlərdir. onun nəyi bildirməsinə görə toponimlərin fərqlənən qruplarından biri etnotoponimlərdir. bir sözlə etnonimlər əsasında yaranmış toponimlər onamastik sistemdə-etnotoponim adlanır. Onomastik leksika insanın inkişaf tarixi haqqında informasiya daşıdığına görə təkcə dil mənşəyinə görə mənsub olduğu dilin daşıyıcısı olan xalqın malı sayılmamalı. Minillik tarixə malik olan əyalət. Onomastik vahidlər . onlar tarixin yadigarı kimi mühafizə edilməlidir.

97. 143. Təəssüf ki. 5 və s. Türk mənşəli toponimlərin uzun illər boyu dəyişdirilib erməni mənşəli adlarla əvəz edilməsi azərbaycanlıların min illər boyu bu ərazidə yaşamasını sübut edən faktları saxtalaşdırmaqla yanaşı. müxtəlif elm sahələrində aparılan tədqiqatlar üçün tarixi mənbə olacaq onomastik vahidlərin izini itirmək məqsədini daşımışdır. 155.) Onomastikanın ictimai elmlər sistemində yerinə aid ayrıayrı alimlərin fikirlərini təhlil edən Çingiz Hüseynzadə bu mübahisəli məsələyə münasibətini bildirərək yazır: «Hazırda onomastika dilçiliyin xüsusi adları öyrənən müstəqil və ayrıca sahəsi kimi formalaşmışdır» (97. tarix boyu olmuşdur. 8. 116. 138. 153. 23-24). 5). bu məsələ ilə bağlı mübahisələrə aydınlıq gətirmək bizim mövzunun əhatə 12 . Azərbaycan və türk mənşəli toponimlərə münasibətdə Ermənistanda həmişə belə bir siyasət həyata keçirilmişdir. etnoqrafiyaya yoxsa tarixə aidliyinə münasibətdə elmi ədəbiyyatda fərqli fikirlər vardır (Bax: 49. azərbaycanlıların zorla bu ərazilərdən çıxarılması ardıcıl şəkildə davam etdirilmişdir. 7-17. tarixi saxtalaşdırmağa çalışanlar. Onun coğrafiyaya və ya dilçiliyə. 158. 21-32. 38. 11-12. Bu fakt bir çox elmi mənbələrdə qeyd olunmuşdur. 29. 37. 7-11. 127. 137. bu tələb süni yollarla qədimliyini sübut etmək istəyən.və məzmununa görə ümumbəşəri sərvət səviyyəsində qəbul edilməlidir. xüsusən ermənilər tərəfindən həmişə pozulur. xüsusi adları öyrənən onomastikanın hansı elmə aid olması haqqında mübahisələr çoxdan davam edir. Ermənistanda türk mənşəli toponimlərin dəyişdirilməsi. 266. Əlbəttə. R. 134. 128. Məsələn. sonralar nəşr etdirdiyi kitabda göstərir ki: «son illərdə Zaqafqaziyada baş verən hadisələr Ermənistan və Gürcüstan ərazisində tarixən mövcud olan Azərbaycan dilinə məxsus toponimlərin kütləvi şəkildə dəyişdirilməsinə səbəb olmuşdur» (31. Əslində ermənilərin türk mənşəli toponimləri dəyişdirməsi son illərə aid hadisə deyildir. 107. 124. 6. 11. Burada müxtəlif elmlərin tədqiqat mənbəsindən danışmaq tələbi ondan irəli gəlir ki.Əliyeva 1993-cü ildə yazdığı namizədlik disertasiyasında.

Reformatskinin onomastik vahidlərin müəyyən qrupunu birləşdirən toponimləri öyrənən toponimikanın elmi mənsubluğuna münasibətlə bildirdiyi bir fikri qeyd etmək vacibdir: «Toponimika yalnız dilçiləri deyil coğrafiyaçıları və tarixçiləri də həqiqətən maraqlandırdığı üçün burada bütün tərəflərin maraqlarını nəzərə almaq və bu oblastda əməyin bölüşdürülməsi konturlarını müəyyənləşdirmək lazımdır» (137.dairəsindən kənara çıxsa da. V. onların yaranma qanunauyğunluqlarının və dəyişməsinin tədqiqinə müxtəlif elmlərdə olan diqqəti ön plana çəkmək. bununla da cəmiyyətin sinfi quruluşunu gözəl şəkildə əks etdirir» (155. Təsadüfi deyil ki. mədəni-tarixi həyatı əksini tapır. Cəmiyyətin inkişafının qədim dövrlərinə dair tarixi məlumatların doğruluğunu sübut edərkən çox vaxt alimlər onomastika. Bu da danılmaz faktdır ki. ermənilərin öz məqsədləri naminə elmə saxta münasibətini açıqlamış olur. Bu tarixi prosesi. Bu. 33-34). vacibdir. F. zənnimizcə. 13 . xüsusən də etnogenez problemlərini ümumi səpkidə səciyyələndirməyə imkan yaradır. coğrafiya.Çiçaqov qeyd edir ki. onomastik leksikanın dildə və cəmiyyətdə işlənməsinin. dilin onomastik sistemində həmin dili daşıyan xalqın çoxəsrlik ictimai-iqtisadi. «rus xalqının tarixinin müxtəlif dövrlərinə aid adlar və onların formaları həmin dövrlərdəki cəmiyyətin vəziyyətini. A.Engels coğrafi adları tarixi mənbə kimi qiymətləndirərək onların əsasında alman tayfalarının eramızdan əvvəl I əsrdə yerləşmə sxemini qurmuşdur (127. 12).A. tarix. Ermənistanda həqiqətə yalan donu geyindirmək məqsədilə bir çox elmlərin tədqiqat marağı dairəsində olan vahidlərə və beləliklə. həmçinin də arxeologiyanın məlumatlarının müqayisəli şəkildə tədqiqini özündə birləşdirən kompleks metoda istinad edirlər.K. 8). Onomastikanın tarixlə sıx bağlılığı heç bir şübhə doğurmur.

Bütün bu müddəalar sübut edir ki. Onomastik leksikanı. V. xüsusən dil tarixi sahəsində tədqiqatlar üçün xüsusi adlar çox böyük dəyərə malikdir. prosesləri qiymətləndirmək. onun təkcə müəyyən xalqın dil tarixini öyrənmək üçün deyil. kollektivdə və kollektivin tələbatından yaranıb. həmin xalqın tarixən yaşadığı ərazini müəyyənləşdirmək. 152). onomastik vahidlər onları yaradanların dili haqqında böyük məlumat daşıyır. bu barədə fikir və elmi müddəaları təsdiqləyib sübut edən amillərdir. onların dinamikasını qoruyub saxlayan xüsusi leksik qat olduğunu unudurlar» (124. fonetika və qrammatikanı. «Ad insan mədəniyyətinin «məhsul»larından biridir. linqvistlər tarixi leksikanı. onomastikada linqvistik və ekstralinqvistik amillər sıx qarşılıqlı əlaqədədir.A. tarixi faktlar. 5) Aydındır ki. Epoxa və insan birlikləri haqqında məlumatlar adlarda öz izini saxlayır» (103. xalqın məskunlaşma yerini göstərən. O. Onomastikanın başqa elmlər arasında yerini aydınlaşdırarkən. dilçilik və başqa elmlərə münasibətini açıqlayarkən xüsusi adlara kompleks şəkildə yanaşırlar. 11). Bu baxımdan linqvistika. Adların müəyyən yerə aidliyi isə həmin ərazidə yayılmış qədim dili bərpa etmək.Nikonov qeyd edir ki. bu ərazidə baş vermiş ictimai-siyasi hadisələri. etnoqrafiya. yayılma ərazisinin hüdudlarını müəyyənləşdirmək imkanı verir (127. onun tarix. inkişafının müəyyən səviyyəsinə çatmış insan kollektivi üçün əhəmiyyətli xüsusiyyəti əks etdirir. tarixi dialektologiyanı öyrənərkən çox vaxt onomastikanın köməyindən bəhrələnir və bu zaman «xüsusi adların dil yaradıcılığı prosesinin arxaik və konservativ cəhətlərini. xüsusən də etnotoponimləri dil tarixi ilə bağlı qiymətli mənbə hesab etməklə yanaşı. Eyni zamanda nəzərə almaq lazımdır ki. bu 14 . coğrafiya. xüsusi adların bir sıra sinifləri vardır və bu siniflərin hər biri özünün fərqləndirici cəhətlərinə malikdir. Xüsusi adlarda ekstralinqvistik amillər onların daşıdığı tarixi informasiya.

3)tərcümə yolu ilə dəyişdirmə. «aşağı» sözlərinin erməniləşdirilməsi (Böyük Ayrım-Medz Ayrum). 6)erməni tələffüzünə uyğunlaşdırma (Həkəri-Akori). xüsusən etnotoponimlərin tarixən mövcud olmuş coğrafi mənzərəsinin bərpasına çalışaq. Hər şeydən əvvəl Ermənistanda türk mənşəli toponimlərin dəyişdirilməsi ilə bağlı aparılmış və aparılan siyasətin konturlarını aydınlaşdıraq. Əziz Ələkbərli Ermənistanda türk mənşəli toponimlərin müxtəlif prinsiplər əsasında dəyişdirilməsini faktlar əsasında şərh etməyə çalışmışdır. 7)qədim tarixi adın müasir azərbaycanlı adı ilə dəyişdirilməsi (Haqqıxlı-Səməd Vurğun). «yuxarı».hadisələrin səbəb və köklərini araşdırmaq. sübut və faktlar kimi dəyərləndirmək zəruridir. obyektiv gerçəkliyi. 3) hərfi tərcümə (Daşqala . Bu baxımdan Ermənistan ərazisindəki türk-Azərbaycan mənşəli onomastikanın. 2) yeni tarixə və mədəniyyətə istinadla toponimin dəyişdirilməsi. 5) bəzi adlardakı «kənd» sözünün erməniləşdirilməsi (Lalakənd-Lalıgyuğ). ciddi elmi axtarışlar tarixi saxtalaşdırmanın qarşısına sipər çəkə bilər. 5)qədim adın izini itirmək məqsədilə dəyişdirmə. həqiqəti üzə çıxarmaq üçün konkret tarixi material. Faktların qeydə alınması. 4) bəzi adlardakı «böyük». Ermənistanda türk mənşəli toponimlərin dəyişdirilməsi prinsiplərinin dəqiqləşdirilməsi elmi əhəmiyət kəsb edir. 5-6).Karaberd). «kiçik». 4)fonetik uyğunlaşdırma yolu ilə dəyişdirmə. Çünki 15 . 2)erməni millətindən olan tarixi şəxsiyyətlərin adını əbədiləşdirmək bəhanəsi (Kəvər-Yeni Bəyazid-Abovyan). «Qədim türk-oğuz yurdu – Ermənistan» əsərində müəllif türk mənşəli toponimlərin dəyişdirilməsinin aşağıdakı səkkiz prinsipini qeydə almışdır: 1) sovet ideologiyasının təbliğatı bəhanəsi (Gümrü-AleksandropolLeninakan). 8)tarixi adı itirmək üçün onun bir neçə dəfə dəyişdirilməsi (Hacıqara-Makodaşen-Lernapat). Ə. (30.Ələkbərlinin təklif etdiyi prinsipləri belə qruplaşdırmaq mümkündür: 1)siyasi motivləşdirmə yolu ilə toponimin dəyişdirilməsi.

20. onların yaşlı nəslin hafizəsindən pozulmamış qeydə alınması üçün son dərəcə vacibdir. onların böyük hissəsi qeydə alınır (Bax: 54. 26-34. Göstərilən işlərdə toponomik onamastikonun yaradılması üçün böyük material vardır. 60 və s). Bu tədqiqatlarda kənd və daha kiçik yaşayış məntəqələri daxilindəki onimlər qruplaşdırılır. adların dəyişdirilməsinin vaxtında qeydə alınması. 3-6. istinad etdiyimiz ədəbiyyat siyahısı tam deyil və daha ümumi səciyyəli olanları əhatə edir. H. əsasən toponimlərin qeydə alınması istiqamətində xeyli iş görülmüşdür (Bax:19. Əlbəttə.bu prinsiplər hazırkı addan əvvəlki ada keçidi gerçəkləşdirməyin yeganə vasitələrindən biridir. bütövlükdə göstərilən sahədə hələ xeyli iş görülməlidir. bütün onomastik mənzərənin bərpasına istiqamətlənməlidir. Mirzəyevin tədqiqatları qiymətlidir. 56. 38-44 və s). 14-18.Mirzəyevin bu istiqamətdə apardığı tədqiqat işləri Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli onimlərin toplanması. Son illərdə Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli tam onomastikonun bərpası və yaradılması istiqamətində prof. 58. Əlbəttə. bu adla adlandırılan yaşayış məskəninin qədimliyi faktından çıxış etməklə onun bundan əvvəlki adının olmasını sübuta yetirmək mümkündür. tarixi həqiqətin təsdiqini reallaşdırır. Ermənistanın türk mənşəli onomastik vahidlərinin tədqiqinin ilkin vacib məsələsi bu adların toplanıb qruplaşdırılmasıdır. Əldə olan materiallar müəyyən toplu yaradır. Məsələn. Lakin bütövlükdə bunlar müxtəlif onim tipləri üzrə tam onomastikonların hazırlanması üçün yetərincə deyildir. Son dövrlərdə nəşr olunmuş elmi-tarixi əsərlərdə Ermənistan ərazisindəki türk onomastik vahidlərinin. tədqiqatlar yalnız toponimlərin öyrənilməsi ilə məhdudlaşmamalı. 30. Təbii ki. Biz belə hesab edirik ki. H. prof. 16 . gələcəkdə adın təkrar dəyişdirilib əvvəlki vəziyyətə gətirilməsi üçün hüquqi əsas verməsə də. Bununla belə qeyd edilməlidir ki. Kamo toponominin XX əsrə aidliyi. 57.

Müəllif göstərir ki. Kiçik Ayrım toponimlərinin olduğu aydınlaşır. pokr-kiçik mənasında olduğundan. Eymur etnotoponiminin Ayrum//Ayrım//Imer//Imir variantları vardır. toponimlərin xalqın daha qədim tarixi ilə bağlı olan bu tipinin hərtərəfli öyrənilməsi sahəsində də dilçiliyimizdə az iş görülmüşdür. Eymur sözünün etnonim olması Mahmud Kaşğarinin lüğətində qeyd edilmişdir. Ermənistan ərazisindəki toponimlər arasında doğrudan da etnotoponimlərin sayı az deyildir. Ayrum Mets. Yuxarıda toponimlərin saxtalaşdırma məqsədilə dəyişdirilmə prinsiplərini nəzərdən keçirərkən «böyük» və «kiçik» sözlərinin tərcümə edilməsi göstərilmişdi. Orand. Ayrum Pokr kənd adlarında qalmışdır. Eymur. Çabanlı və s. Göründüyü kimi. Ermənistan ərazisində türk etnoslarının tarix boyu məskunlaşmasını aşkarlamaqda həmin ərazidəki türk mənşəli etnotoponimlərin tədqiqi müstəsna əhəmiyyət kəsb edir. Məsələn. o cümlədən qərbi Azərbaycanda yayılmış toponimlərin 70 faizinin tayfa və tayfa başçısının adı ilə adlanması fikri qeyd olunur. Ayrım. Ermənistan ərazisində areal etnotoponimlər daha geniş yayılmışdır. Çovdar. Maraqlı cəhət odur ki. əslində Ermənistanda Böyük Ayrım.Ermənistan ərazisində mövcud olmuş etnotoponimlərin öyrənilməsi problemi qeyd edilmiş tədqiqatlar cərgəsində xüsusi yer tutur. Mets -böyük. Çünki etnotoponimlər tayfa və qəbilə adları əsasında yaranan onomastik vahidlərdir. Etnotoponimlərin tədqiqi isə bilavasitə xalqın ictimai-siyasi həyatı ilə bağlı olub onun tarixinin müxtəlif mərhələlərində 17 . eymurlar oğuz tayfalarının iyirmi iki nəslindən biridir. Eymur etnotoponiminin Ermənistanda üç kəndin adında əksini tapması həmin torpaqların türklərin qədim yaşayış məskənlərindən olmasını bir daha sübuta yetirir. Verilmiş nümunə Ermənistan ərazisindəki areal etnotoponimlərdən biridir. Ermənistanda bu etnotoponim Ayrum. Elmi ədəbiyyatda Azərbaycanda. Yeri gəlmişkən qeyd etmək lazımdır ki.

qəbilə. xalqlar və millətlər. Müəyyən tarixi mərhələdə etnoslardan biri digərinə nəzərən hakim mövqeyə malik olur. Etnonimlərin tədqiqi prosesində xalqın ən qədim və qədim etnoslarının adları haqqında geniş məlumatlar əldə olunur. etnoqrafik və linqvistik faktlar zəminində qruplaşdırılıb bir topluya gətirilə bilən etnonimlərin dəqiqləşdirilməsi əlavə bilgilər tələb edir. Tayfa. xalq. bu o deməkdir ki. Tarixi. onun miqrasiyaya meylliliyi etnonim çoxluğuna səbəb olur və psevdoetnonimlər yarada bilir. Başqa sözlə. Konsolidasiya (etnik mənsubiyyətcə qohum etnosların qaynayıb qarışması prosesi) və assimilyasiya (etnik mənsubiyyətcə müxtəlif etnosların arasında gedən prosesdə onlardan birinin digərini dilindən məhrum etməsi və özünə qatması) prosesləri nəticəsində etnosların həm bir-birinə nəzərən tutduğu mövqedə. Etnonimlər onomastikanın daha mürəkkəb və çoxspektrli elmi tədqiqat tələb edən qrupudur. Hər bir etnosun formalaşması prosesi etnosun adlanmasına da təsirini göstərir. 18 . bir sözlə. tarixi inkişaf prosesində bir etnik adla məlum olan etnos müəyyən mərhələ keçdikdən sonra başqa etnik ada malik ola bilər. Etnik prosesin komponentləri qəbilələr. millət adları digər onimlərdən fərqli olaraq eyni denotata müxtəlif aspektlərdən münasibət baxımından çoxvariantlılığa malikdir. Hər bir xalqın təşəkkülü tarix boyu davam etmiş arasıkəsilməz etnik prosesin nəticəsidir. onun təşəkkülünə gətirib çıxarmış və etnik prosesin bütün mərhələlərində iştirak etmiş komponentləri müəyyən etmək lazımdır. tayfalar. etnoqrafiyada qəbul edildiyi kimi etnoslardır (32. xalqımızın mənşəyini araşdırmaq üçün Azərbaycan ərazisində tarix boyu məskun olmuş etnosların adlarını və onların etnik mənsubiyyətini üzə çıxarmaq gərəklidir. 3). Etnosun yayılma. bölünmə və paylanma dərəcəsi. Ona görə hər bir xalqın mənşəyini aydınlaşdırmaq üçün. coğrafi.meydana gəlmiş etnonimlərin öyrənilməsi ilə başlanır. həm də onların adlarında dəyişmələr baş verir.

ərzaq ehtiyatlarına. Ilk yaranan yer adları. heç şübhə yox ki. flora və faunasına və i. o cümlədən etnotoponimlərin tədqiqi zamanı bu qəbildən olan onimlərin dəqiq semantikasına diqqət yetirilməlidir. Başqa etnosa mənsub ərazinin adını dəyişmək hadisəsi isə yalnız həmin etnosun ərazisni əlindən alandan sonra baş verə bilərdi. inkişaf prosesinin elə dövrləri gəlib çatmışdır ki. bir etnosun yaşadığı əraziyə onunla qonşuluqda yaşayan etnos da ad verə bilərdi. Lakin bütün hallarda bir məsələ aydındır. Ola bilsin ki. çox zaman yaşadıqları yerə ərazinin relyefinə. Doğrudur. digər atributlarına. etnosun adını daşımamışdır. Unutmaq olmaz ki. Qrup halında yaşayan qədim insanlar yəqin ki. Mürəkkəblik etnonimləri digər onim və nominatlardan ayırma çətinliyindən irəli gəlir. Etnonimlər mürəkkəb tematik söz qrupudur. Ərazi və yaşayış məskənlərinin adlandırılması öz tarixinə görə çox qədim dövrlərə gedib çıxır. görə ad vermişlər. Əvvəl insan qrupları arasında gedən belə mübarizə.Etnonimiyada. Bu dövr daha çox yaşayış uğrunda mübarizə aparmaq. bunun üçün lazım gəldikcə birləşmək səciyyəvi xüsusiyyət daşımışdır. eləcə də onomastikanın digər bölmələrində etnonimlə bağlı adların. sonralar tayfa və qəbilələrin mübarizəsinə çevrilmişdir. Lakin insanların yaşadıqları yer-yurda.Çesnov 19 . insan həyatı üçün təhlükə törədən qüvvələrə qarşı müqavimət göstərmək. Etnos öz yaşadığı məskənə başqa etnosun adını qoymadığı kimi.a. həm də yoxluğu şəraiti üçün mümkündür. insan qrupları yaşayış üçün əlverişli olan yerə başqa qrupların girməsinə imkan verməmək uğrunda da mübarizə aparmalı olmuşlar. məskənə ad vermə prosesi də dəyişkən olmuşdur. Bu məsələyə münasibətini bildirən Y. qonşu etnos da öz qonşusunun məskəninə öz adını vermir. yaşayış ərazisinə etnosun öz adını verməsi də bu dövrdən başlamışdır. Belə hal həm etnoslararası əlaqənin varlığı. Yəni insanın təşəkkül tapıb müxtəlif qruplar şəklində yaşadığı ilk dövrlərdə etnik mənsubluq məsələsi olmamışdır.

Lakin bu halda yalnız təhriflə üzləşmək mümkündür. Y. Məhz buna görə də etnotoponimlərin tədqiqində diqqətli olmaq vacibdir. Təhrif daha çox fonetik səviyyədə getməlidir. 6). Oxşar hal eskimoslarda da müşahidə edilir (154.V. ad yaşama yerinin xüsusiyyətinə görə qoyula bilər. N.etnonimləri fərqləndirmə zamanı adlandırmanın motivləşdirmə semantikasına xüsusi diqqət verilməsini təklif edir (məsələn. yəni onların tematik səciyyəsi çox zaman motivləşmə semantikası ilə tamamlanır. Adətən etnonimlər motivləşməyə görə daha asanlıqla izah olunur. Əgər leksik vahid başqa dilə mənsub vahidlə əvəzlənirsə. adı dəyişmədir. Bromley «Etnos və etnoqrafiya» əsərində bu məsələyə toxunaraq qeyd edir ki. yerə görə motivləşmədən istifadə oluna bilər və s.Butinov ibtidai icma quruluşunda yaşamış adamların lokal qruplar təşkil etməsini təsdiqləyir və eyni zamanda belə qrupların təcrid olunmuş şəkildə yaşamasının qeyri-mümkün 20 . Belə izahlar etnonimikada müəyyən nəzəri müddəaları irəli sürməyə imkan verir. Məsələn. bu. avstraliyalılarda aranda kimi iri etnik birliklər bir çox kiçik lokal qruplara bölünür. Y.V.A. 7).Çesnov göstərir ki. 8). Yerli əhali özündən əvvəl mövcud yer adının öz dilinin etimologiyasına görə izahını verərək onu təhrif edir. Belə bölünmə nəticəsində fəaliyyət göstərən qrupların adları onların bir qayda olaraq yaşadıqları yerin adı ilə təyin edilir. belə onimlər «coğrafiya ilə linqvistikanın (eləcə də tarix və linqvistikanın) qovşağında yerləşib toponimiyanın son çətin tədqiqat zonasını təşkil edir» (81. Eskimoslarda lokal qrupların adları aşağıdakı sxem üzrə formalaşır: qrupun yaşadığı yerlə bağlı ad + miut Miut eskimoslarda «adamlar» mənasını verən sözdür.)(154. etnonimlərin tematik semantikası. utkuxikalinqmiut qrup adı «sabun daşları ərazisində yaşayan adamlar» mənasını verir (154. Çünki bu vahidlər müxtəlif elmlərin tədqiqi obyekti olur. 223). Məlumdur ki.

lokal qruplar bir-biri ilə əlaqədə olmalıdır. hər şeydən əvvəl adlandırma prosesində iştirak edə biləcək etnoslar müəyyənləşdirilməlidir. onun bu və ya digər istinad nöqtəsindən. ya da adlandırılan etnosun dilinə mənsub olacaqdır. 2) Komponentlərdən biri A-ya. onda etnotoponim etnosun öz dilinə aid olacaqdır. lokal qrup özü özünü adlandırırsa. onda həmin söz ya adlandıran. Genotoponim sadədirsə. etnotoponimdən çıxış etməklə etnosu müəyyənləşdirmək olur. əlaqədə olan lokal qrupların sayı artdıqca yuxarıdakı məsələ daha da mürəkkəbləşir. yəni bir kökdən ibarətdirsə. Aparılmış təhlil göstərir ki. Deməli. daha qədim sayılan etnotoponimlərin linqvistik təhlili zamanı lokal qruplara məxsus adların leksik-semantik xüsusiyyətlərinin müxtəlif aspektləri tədqiqat obyekti kimi nəzərə alınmalıdır. 214). Lakin adlandırılan qrupa məxsus sözdən istifadə halını tamamilə kənara qoymaq düzgün deyildir. Aydındır ki. Buradan belə nəticə çıxarmaq olur ki. Ikinci hal A lokal qrupu bir etnos. Etnotoponim mürəkkəb olduğu zaman kompozitin tərkib elementlərinin aşağıdakı kimi paylanması mümkündür: 1) Komponentlərin hər ikisi A etnosuna aiddir. 3) Komponentlərin hər ikisi V-yə aiddir. yaxud 21 . onda adlandırmanın nəticəsi müxtəlif tiplərə aparıb çıxarır. Məntiqi-linqvistik baxımdan onim adlandıran etnosun dilinə aid söz kimi qəbul edilməlidir. Belə tədqiqatda leksik vahidin semantik yükünün bilavasitə etnosa deyil. 2) lokal qrupa ad digər lokal qrup tərəfindən qoyulur. 1) qrup özü-özünə ad verir. lokal qrupların adlanmasının iki yolu olmuşdur. Ona görə də. digəri V-yə aiddir. lokal qrupun yaşadığı yerin xüsusiyyətlərinə. Lokal qruplar müəyyən etnosdan qopub ayrıldıqlarına görə onların etnik mənsubluğunun etnotoponim əsasında dəqiqləşdirilməsi zamanı yuxarıda göstərilən fakt xüsusi rol oynayır. Beləliklə. Lokal qrupLararası əlaqələr qrupların birbirini adlandırmasına zəmin yaratmışdır.olduğunu qeyd edir(82. Deməli. V lokal qrupu isə ikinci etnosdursa.

215). Elmi ədəbiyyatda genonimlərin daha çox türk və monqol areallarında yayılması xüsusi qeyd olunur (144.Lezina Krım genotoponimlərini öyrənərkən onların bu ərazidəki toponimlər arasında xüsusi çəkiyə malik olmasını göstərmişdir. Onimin leksik-semantik təhlili isə onun mənsubluq dairəsini və ya ətrafını aşkara çıxarmağa kömək göstərir. Məlumdur ki. I.motivləşdirmə əlamətindən fərqinə görə verilməsi yoxlanılmalıdır.N. regional nomenlər qrupun öz yaşadığı ərazidən uzaqlaşması zamanı çox vaxt dəyişməz qalır. Nomenin regionale ilə müəyyən əlaqədə olması məhz lokal qruplararası rabitədən irəli gəlir. Türk genonimlərinin və genotoponimlərinin araşdırılması onomastik tədqiqatlarda. 114). Digər tərəfdən. xüsusən də Qafqazda yayılmış 22 . Hər bir genonim müəyyən etnos və ya etnoslarla bağlanır. genonimlər nəsil bildirən xüsusi adlardır. qışladığı yerləri həmin əraziyə yiyəlik edən qruplarla bağlı adlandırmasını açıqlayır (113. Oğuz genonimləri ümumtürk genonimləri arasında özünəməxsus yer tutur. su içdiyi. Bir sıra hallarda isə bu. Təbii ki. köçəri heyvandarların mal-qaranın otladığı. belə ərazilər çox olduğundan yaranan genotoponimlər də sayca çoxluq təşkil etmişdir. Lakin onlar. xüsusən də etnonim və etnotoponimlərin öyrənilməsində əhəmiyyət daşıyır. yeni regional nomenlərin meydana çıxmasına səbəb olur. Lokal qruplara məxsus onimlərə regional nomenlər (Nomen Regionale) səviyyəsində də baxmaq olar. genotoponimlərin regional nomen regional səciyyəsi daşıması faktı da bir daha təsdiqlənir. Oxşar məsələlər genonimlərlə bağlı araşdırmalar zamanı da üzə çıxır. Genotoponimlərdə əraziyə xas xüsusiyyət əksini tapdığına görə onların müəyyən sözlərə görə ilkin fərqləndirilməsinə imkan yaranır. Çünki bu cür onimlər müəyyən ərazidə məskunlaşmış qrupları bildirir. Müəllif genotoponimlərin köçəri xalqların məskunlaşdığı ərazilərdə geniş yayıldığını. Bununla yanaşı.

) qəbiləsinin türk-səlcuqların tərkibində Krıma gəlməsindən sonra yarandığını qeyd edir. Samat və sirak qaraqalpaq qəbilələri olan müyten. Lakin bündan sonra müəllif həmin toponimin daha əvvəl yaranma ehtimalının daha çox olması hökmünü irəli sürür (113. Salqırların oğuz qəbiləsi olması haqqında mənbələrdə məlumatlar çoxdur. salur və s. Samatlar müyten qəbiləsinə. aşmaylı qəbilələri ilə bağlıdır. karaqoz. Deməli. salqır. kuçer. I. siraklar isə mannqıt. salqur. eynilik təşkil edir.genonimlər bu günədək əsaslı tədqiqat obyekti olmamışdır. L. 147). makar. kok. 152-153).Lezina Krımdakı Salqir toponiminin XI əsrin əvvəlinə aid olduğunu və onun salor (salqır. Türk xalqlarının qədim yazılı abidələrindən olan «Kitabi Dədə Qorqud» dastanlarındakı Qazan xan da bu qəbiləyə mənsub olmuşdur (Salur Qazan). Genetoponimlərin linqvistik təhlili zamanı leksik-semantik xüsusiyyətlərin açıqlanması onların daha qədim dövrə məxsus 23 . Samat qəbiləsinə aid edilən sirakların bizim eradan əvvəl IV əsrdə Ermənistan ərazisində yaşaması faktına ədəbiyyatda rast gəlinir(105. salqur. genonimləri etnonimlərin açılması üçün xeyli material verir. salır və s. genonimlərin iştirakı ilə yaranmış genotoponimlər etnoponimlərə yaxındır və bəlkə də onlarla üst-üstə düşür.Tolstova «Xorəzm oazisinin tarixi onomastikası»na aid məqaləsində qara-sirak qaraqalpak qəbiləsindən bəhs edir(149. köz. kur. kose. salır. Məsələn. talma və s. bunlar da bir etnonimin ətrafında birləşir. Indiki Ermənistan ərazisində mövcud olmuş toponim və etnotoponimlərin tədqiqi zamanı genotoponimlərin üzə çıxarılması. 248). aşmaylı qəbilələri ilə yaxınlığa malik olmuşdur (123). digər tərəfdən. kuba. Mısır. oğuzlarla bağlı salar. manqıt. Buradan aydın görünür ki. genonimləri vardır ki.N. bir tərəfdən genonimlərin yayıldığı ərazidə etnosun daha qədimdən məskunlaşmasını. etnosun etnogenezini izləmək üçün əhəmiyyətli faktlar toplamağa yardım göstərir.

yuxarıda qeyd olunanlar göstərir ki. 220-232. Azərbaycan və Qərbi Azərbaycan ərazisinin etnonim mənzərəsi Təbii ki. «etnik mənşəli. tayfalarının adları çəkilir(133. peçenek. 1.Hekatey Miletskinin (miki.Cəfərov qeyd edir ki. Bu isə əvvəlcə arealda yayılmış etnonimlərin ümumi mənzərəsini aydınlaşdırmağı zəruriləşdirir. dondar). xüsusən Ermənistan ərazisindəki etnotoponimlərin tədqiqi prosesində ilkin elmi araşdırmalardan birini həmin ərazidəki genotoponimlərin. genonimlərin və kompozitin digər komponentlərinin leksik-semantik xüsusiyyətlərinin aşkara çıxarılmasına yönəltmək lazımdır. 37. Beləliklə. kel. Bu cəhət etnotoponimlərə aid tədqiqatların yeni. icmax. Dionisinin (hun. Çünki daha geniş tədqiqat ayrı-ayrı etnotoponimlərə görə deyil. hun.M. girkan. bulqar. qarqar. 46. 7). Qafqazda. 114. 24 . onların ümumi toplusu əsasında aparılmalıdır. mard. mard və s.). genonim və genotoponimlərlə qarşılıqlı əlaqəli istiqamətini müəyyənləşdirir. xaçmatak və s.lokal qrup adları ilə səsləşməsini sübuta yetirir. kaspi. anariak. o cümlədən qəbilə və tayfa adlarınin iştirak etdiyi yer adlarına görə azərbaycanlıların təşəkkülündə hansı qədim qəbilə və tayfaların iştirak etməsi haqqında danışmaq olar» (140. 21-30. qıpçaq. 107.) əsərlərində rast gəlinir (76. Azərbaycan ərazisində məskunlaşmış qədim qəbilə və tayfalar haqqında müxtəlif mənbələrdə müəyyən məlumatlar vardır.).2. Heredotun (kaspi. oğuz (quz). Suriya mənbələrində qədim Azərbaycanın buntürk. Qafqaz ərazisindən bəhs edən antik tarixçilər eramızın ilk əsrlərində burada hunların da yaşadığını təsdiqləyirlər (Bax: 87. sirak. 5-20 və s. 15. 7). Qədim Azərbaycan etnonimlərinə yunan və Roma mənbələrində . sak. 88. 3536. girkan. massaket və s. xəzər. Y. 105. 97).

şarvan. alban. xeran. çilb. aqvan. Moisey Xorenski özünün “Ermənistan tarixi” əsərində qədim türkdilli xalqlardan olan bulqarların. qacar. mosullu. Qoşqar və s. VII əsr “Erməni coğrafiyası” əsərində Asiya Sarmatiyasında yaşamış kaspi. Kiş. zəgan. çilb. cığatay. movakan. xeçmatak. max və s. Azərbaycanın orta əsr etnonimiya və etnotoponimyasının öyrənilməsində fars mənbələrindən X əsr anonim abidəsi Hüdud əl-Aləm. tayfaların məskunlaşdıqlarını qeyd etmiş. eri. qarqar. hun. muğal-tatar. barsillərin Zaqafqaziyaya hücumlarından bəhs edir. dağlılar. sərirlilər türklər. basil. çakarlı. 25 . icemax. türkmənlər. uti. tatar. Gəncəli Mxitar Qoşun “Alban xronikası” və gəncəli Kirakos Qanzaketsinin “Tarix” əsərlərində Azərbaycanın bir çox etnonimlərinə rast gəlinir: hun. qıpçaq.Albaniya-Arran dövrünün etnonimlərinin böyük əksəriyyətinə V-VII əsrlər erməni tarixçi və coğrafiyaşünaslarının əsərlərində də rast gəlinir. etnosların adları çəkilir. köçər. şamlı. alan. qıpçaq və s. rumlu. tayfa adlarına və müxtəlif tayfa adlarını mühafizə edən Ereti. türkman. Moisey Kaqankatvatsinin “Alban tarixi” əsərində alban. hun. kel. Ərəb coğrafiyaşünas və səyyahlarının əsərlərində Azərbaycan tayfa adlarını və tayfa adlarını özündə əks etdirən coğrafi adları öyrənmək üçün xeyli material vardır. lbin. xantuk. Şəki və s. kimi toponimlərə təsadüf olunmaqdadır. alanlar. karluklar. xəzər. düxarlı. Fəzlullah ibn Ruzbixan Xuncinin «Tarix aləm-arayi Amini» əsərində Azərbaycan və onunla həmsərhəd ölkələrdə XV əsrdə mövcud olmuş onlarca etnonim və etnotoponim öz əksini tapmışdır: türk. maskut. arranlılar. Kepçak. xəzərlərin. mexrin. V əsr erməni tarixçilərindən Favstos Buzənd bu ərazi haqqında məlumat verərkən həmin regionda yaşamış quqar. Muğan. qacar. türk. səlcuq. xeçmatak. tərtər. bulqarlar. hunların. osmanlılar. kanı. Bu əsərlərdə avarlar. peçenek və s. qat və s. maskut. kasaklar|kalaklar. xeçmatak. Lazar Parbski isə Albaniyada kəngərlərin yaşadığından danışmışdır. icemax. maskut. deyləmlilər.. bakan. çol.

kimax.M. Muğaniyyə. kimi etnotoponimlər özünə yer tapmışdır. qantuq|tanqxut. Xunan. sakait|saxait. konkotan|xonkxotan. kinkit|kingiyat. Muğan. türk. kanlı|kanqlin. Rəşidəddin. itbarak. Durduqa. XIII əsrin sonu və XIV əsrin əvvəllərinə aid Azərbaycan (türk) etnonimlərinin öyrənilməsində Rəşidəddin Fəzlullah ibn Əbu-əl-xeyr Əli Həmədaninin əsərləri. Xəzər dənizi. Bayarlı. səlcuqlar. Bayandur. kani. xəzər. türkmən. onların sülalələri. quzlar. Culdur. onqonlarını göstərir. kalac\xalac. Bekdili. bayaut. Salor (Salır). tayfa adlarını çəkir. Yandır. Ay xan. karkın. Alayuntlu. curyat. kipçak|kipçaut. Aveş (Auş). cəmşidi. Yulduz xan. Kırık. eyniadlı tayfaların həmin şəxslərin törəmələri olduğunu da qeyd etmişdir. Dağ xan. Binva. bulqar. Bika. Karkın. Müəllif Oğuzun 6 oğlundan (Gün xan. karkas. Dəniz xan) olan nəvələrinin adları (Qayı. urnat. Qıpçaq. elçigin və s. oğuz və s.xəzərlər. bacanak\peçenek. Alkarauli. ağqoyunlular türk. barədə mükəmməl məlumatlar verildiyini qeyd edir(26). Çipni. Kanık) ilə əlaqələndirir. kuçaylar. Əbd ər-rəşidəl-Bakuvinin əsərlərində çobanilər. Görkəmli alim ağaceri. Göy xan. Bayat. türkmən.Musəvinin “Orta əsr Azərbaycan tarixinə dair farsdilli sənədlər (XVI-XVIII əsrlər)(61) kitabları da etnonimlərin öyrənilməsi baxımından çox qiymətlidir. Dügər. cirkin/çirkin. Alan qalası. alan. carukluq. Bükdür. suldus. Muğan düzü. Rəşidəddinin əsərində 24 oğuz tayfası sadalanır. Həmin 26 . Qandzak\Gəncə. cuvaldar kimi etnonimlər. cəlair. oğuz. Qanlı. xüsusilə onun “Cami əttəvarix“ əsəri (136) əvəzedilməz mənbələrdəndir.Qəhrəmanovun “Opisanie arxeoqrafiçeskix dokumentov“ (104) və T. Şabran\Şəbəran və s. çarukluq.V. Imur. Kalaç və Ağaceri adlarının Oğuzun qardaş və əmi oğlanlarının adları. səlciut. oquz. qaşqar. Tərtər. C. Uçqız. karluk|xarluut. cəlairlər. karatut. Azərbaycan etnonimlərini tədqiq etmiş Elmira Əhmədova Əbu Bəkr əl-Qütbi əl-Əhərinin (XIV əsr) və Məhəmməd əlHələbinin (XV əsr). Yaraz. həmçinin Uyğur. Karluk. Karaüylü.

qubalılar. Məsələn. avarlar. arşalı. kəngərli. Qaradağlı Padar. qaraxanbəyli. leklər. Xunzax. qarabağlı. mansurlu. balkar).F. aslanbəyli. Bayat qapı. Alxanlı kəndi. Qəley27 . Bu dövrlərdə işlənmiş etnonimlərimizdən bir çoxuna “Qarabağnamələr“də (40. Qullar Kəngərli. Şaki\Şakki və s. silvi. çarlar. çepni. Otuziki. borbor. Bərmək mahalı. çağatay. qaradağlı. ayrum. qapçaqlar. Aşıq Musalı. Dəvəçi. xələc. qızılbaşlar. Azərbaycan tarixşünaslığının banisi A. həm də toponim və antroponimlərin tərkibində qeydə alınmış. Dəşti-Qıpçaq. kasak (kasoq)\kaşak. türk. ustaclı.Minorski). burqar. xocamusaxlı. qarasalehli. muğanlı. bulqar (Burqaz.Klyaştornı V əsr tarixçisi Lazar Barpetsinin məlumatına istinad edərək göstərir ki. kırklı. S. bacqurd\başqurd. zığlar. kəbirlilər. qırxlı. albanlar. Avaristan. qay. hunlar. kəngərli. Şamlı və s. Xunan. kəncəli. bərməkilər. əfdar. çakirli. 41) rast gəlinir. qaraçallı. Alan qapısı. Əlixanlı. Şabran. (V.əsərlərdə kələntərlər. xəlilli. zirəli. şamlı. moqanlu. osallı. Sədən\Sədun. dəmirçilər. Zaqafqaziya xalqlarının birləşmiş ordusu 482-ci ildə Ermənistanın və Gürcüstanın sərhədində yerləşən Kəngər vilayətindəki Kəngər dağının altında toplaşmışdı(108. şirr.Q. qaramanlı. Xəzər\Kaspi dənizi. Xəzər dənizi.A. baharlı. Avar mahalı. quhlar. Muğan və s. (“Tarixi-Dərbəndnamə“). dəvəli və s. türkmənlər. karanay. kimi etnonim və etnotoponimlər verilmişdir. Aslanbəyli. kəbirli. onlardan bir çoxları haqqında tarixi-etnoqrafik məlumatlar verilmişdir: xəzər. təkəli. şahsevən. kimmerlər. Sultan Əhmədli. kaspilər. bicanak\peçenek. sarıclı. çilb. Suvar qalası. ulaclı. sulfa. naxçıvanlı. şəkili. bacravanlı. maskat. qarabaldırlar. qarqarlar. aşkunaz\aşkenaz (skiflər).Bakıxanovun “Gülüstani-Irəm“ külli miqdarda etnonimlərimiz həm ayrıca. Azərbaycanın V-X əsr hadisələrini təsvir edən XVII əsr abidələri sırasına daxil edilən “Tarixi-Derbend X-XI vekov“. sarılı (Sarıəlili). qacar. 175-176). sabunçu. Xəzəriyyə.

Azərbaycan xalqının formalaşmasında iştirak etmiş əsas türkdilli 28 . Həsən Ağqoyunlu. T. “Izvestiə kavkazskoqo otdela russkoqo imperatorskoqo obhestva“. gedənləri yola salır. E. 118). Azərbaycan etnogenezi problemlərinin həlli ilə dərindən məşğul olan. Müəllifin ikinci əsəri ancaq bu məsələyə həsr olunmuş. kəndlilərin təsərrüfat və məişətinə dair kitablar.A.H.“Muzey gtnoqrafiçeskix sokrovih” kitabları bu baxımdan əvəzedilməz mənbədir. etnosların təşəkkültapma tarixləri.Hacıyev yazır: «etnoslar gəlib-gedirlər. “Azerbaydcanskiy nastolğnıy kalendarğ“ və s.Suvar. N. Çiraq qala. burada ilk dəfə olaraq. “Kavkazskiy kalendarğ“. Kərim xan Əfşar. eləcə də görkəmli qafqazşünaslardan A. gələnləri qəbul edir. şabran dərəsi. Əmiraslan xan Kırklı və s.Dirrin. Əhməd xan Abdali. “Spiski naselennıx mest Rossiyskoy Imperii“. əsərləri də Azərbaycan etnonimiyası və etnotoponimiyası ilə zəngindir.A.». Azərbaycanın etnik tərkibi. qəza və mahallara aid məlumat əsərləri.I. toponimlər isə yerində durub müşahidə aparır.( 146. Əşrəf Çoban.Usların və s. gtnoqrafiiçeskiy oçerki” və 1925-ci ildə çapdan buraxdığı “Naselenie Azerbaydcana”. o cümlədən “Sbornik materialov dlə opisanie mestnostey i plemen Kavkaza“. Fətəli xan Qacar.Zeydlitsin. müxtəlif quberniya.Veydenbaumun. A.Vəliyevin (Baharlının) 1921ci ildə nəşr etdirdiyi “Azerbaydcan: fiziko-qeoqrafiçeskiy.K.M. ona ilk dəfə verilən adı özü ilə yaşadır.Şifnerin. “Sbornik svedeniy o kavkazskix qorüax“. XIX əsrin əvvəllərindən başlayaraq rus imperiyasının Azərbaycanı idarə edilməsinə kömək məqsədilə yazılmış rusdilli sənədlər -dövlət. sələflərindən fərqli olaraq bu məsələyə sistemli və elmi-nəzəri cəhətdən yanaşan M.K. Əliqulu xan Şahsevənski. Cəfər Bərməki. N. P. “Materialı dlə izuçeniə gkonomiçeskoqo bıta qosudarstvennıx krestğən zakavkazskoqo kraə izvleçennıx iz posemeynıx spiskov 1886 q. Azərbaycan toponimləri də bu torpağın qədim tərcümeyi-halını bizə çatdırır»(36).Dornun.

kazan. koran və s. düyərli. kanq. dügər. qazax. onların məskunlaşdıqları yaşayış məntəqələri geniş və hərtərəfli araşdırılmışdır. padar. Elxanilər dövründə padarlar Orta Asiyadan Azərbaycana göçürülmüş 200 min türkdilli ailə içərisində mühüm yer tutmuşlar. kollü.T. Quşçu. kəngər. xələc.A. kazax. şamlı. padar. imirli. Azərbaycan xalqının etnogenez məsələləri ilə daha dərindən məşğul olan və bu istiqamətdə öz səylərini ardıcıl davam etdirən Q. xəzər. Kəngərli. Tədqiqatlardan aydın olur ki. kəngərli.etnoslar. Xəzər. (şəhər və kənd adları). baharlı. həmin tayfaların əksəriyyəti haqqında tarixi və etnoqrafik məlumatlar vermiş. Qaramanlı. zıq. eymur. xəlilli. Gəncə qəzasının etnotoponimlərinin formalaşmasında leq. Onlar əvvəllər Cənubi Azərbaycanda yaşamış. “K gtnoqenezu azerbaydcanüev”. xunus. qaramanlı. əhmədli. 25). qanzak. bucaq. Zıq. Bəydili. Araşdırmalar göstərir ki. /tele/.Qeybullayevin “Toponimiə Azerbaydcana”. şıxlı. Əhmədli. (tayfa adları). N. 398-399). quş. Xələc. bulqar. ilxıçı. Bayat və s. eləcədə Ermənistan ərazisində türkdilli tayfa və qəbilələrin məskunlaşması tarixi çox qədimdir (37. O bu əsərində Azərbaycanda yaşamış və yaşayan əksər tayfaların adlarını müəyyənləşdirməyə çalışmış.Vəliyevin əsərində padarlar ən məhşur oğuz tayfalarından biri kimi təqdim edilir və göstərilir ki. inallı. 29 . hun. Aərbaycanda. quşi. Qazax. ayrım. mühüm rolu olmuşdur. cəlair. lək. salahlı. çobani.Abelov keçən əsrin 70-ci illərində Şamaxı qəzasında Pir Mərdəkan dağında 194 ailədən ibarət Quşi adlı tayfa yaşadığını qeyd etmişdir. bayat. dəli. onların adlarını əks etdirən etnotoponimləri sadalamışdır. XVI-XVII əsrlərdə Səfəvilər dövründə isə müəyyən hissəsi dağıstanlıların qarşısını almaq məqsədilə Şimali Azərbaycana köçürülmüşdür(84. Dükər. təklə. Təklə Muğan. osallı və s. Ilxıçı. Şamlı. Məsələn. xaput /haput/. bayan. “Qədim türklər və Ermənistan". bəydili. şatı. M.

Voroşilin. Azərbaycan və Qərbi Azərbaycan ərazisindəki toponimlərin tərkibinə girən əsas etnonimlər. Q. Türk mənşəli qəbilə və tayfalar.M.A. paleo. Ə.I. onların rast gəldiyi mənbələr haqqında yetərli ümumi məlumat verildi.Yüzbaşovun.Mollazadənin. araşdırmalardan aydın olur ki. Bununla yanaşı. 30 .Qeybullayevin. tarixçi və dilçi toponimçilər tərəfindən tədqiq edilmişdir. Onların əksəriyyəti R. nəsil və tirələr haqqında elmi ədəbiyyatda geniş bəhs olunur.“Azərbaycan türklərinin inkişafı tarixindən“ adlı kitabları və çoxsaylı məqalələri Azərbaycan və Qərbi Azərbaycan etnonimlərinin tədqiqi üçün əvəzsiz material və elmi mənbədir. mezo və neotoponimləri əksini tapmışdır. S. Zənnimizcə.M.Hüseynzadənin. qədim Oğuz yurdu Ermənistan ərazisindəki etnotoponimlər kifayət qədər tədqiq olunmamış. bu istiqamətdə tədqiqatlar davam etdirilir. onların rast gəldiyi ilkin mənbələr haqqında məlumatları kifayət qədər genişləndirmək mümkündür. bütün makro və ya mikro. Etnonimlər. Ə.Ə. eləcə də digər coğrafiyaçı.Əliyevin. Həmin əsərlərdə Azərbaycan (türk) xalqının demək olar ki. Q. onların areal xüsusiyyətləri üzə çıxarılmamışdır. Azərbaycanın bugünkü ərazilərində etnonimlərdən düzəlmiş külli miqdarda etnotoponimlər vardır.

Əgər müəyyən ərazi daxilində xüsusi adlar. həm də tarixi-coğrafi baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyan məsələlərdən biri də onimik arealın müəyyənləşdirilməsidir.). 27. 21 və s. Bu anlayış və terminlər A. 17. 16. həm də tədqiqi haqqında maraqlı əsərlər yazmışlar(Bax: 45. 18. areal ünsürlər və s.1. onların modelləri. areal modellər. ölkəmizin. 158-176. onların modelləri. tayfa və tirələrin iştirak etdiyini. 57. ünsürləri uyğun olaraq areal onimlər.. 13. Ərazinin onomastik mənzərəsinin tədqiqi zamanı həm linqvistik. 33. Azərbaycan dilçiliyində Ermənistan ərazisinin türk mənşəli toponimləri sovet dövründə geniş tədqiqat obyekti olmasa da. 11). 65.V Superanskaya və bir çox başqa müəlliflər tərəfindən istifadə edilmişdir. 69. Ermənistan ərazisinin türk mənşəli etnotoponimləri Toponimlərin müəyyən qrupu xalqın təşəkkülündə hansı qəbilə. o cümlədən Qərbi Azərbaycan ərazisinin müasir toponimiyasındakı 4600-dən çox olan coğrafi adın təxminən 70 faizi tayfa və ya tayfa başçıları adları ilə bağlı meydana gəlmişdir. ünsürləri təkrarlanırsa onda bu oblast onimik areal adlanır. Buna baxmayaraq Ermənistan ərazisndəki etnotoponimlərin tam mənzərəsi və bu onimlərin geniş təhlili ilə bağlı monoqrafik 31 . Kənkərli. Eymur. Bir sıra yer adları müxtəlif tayfa və tayfa birləşmələrinin adı ilə əlaqədar (məs. Onimik arealda təkrarlanan onimlər. 20. Tədqiqatçıların əksəriyyəti Ermənistan ərazisində türk mənşəli etnotoponimlərin geniş yayılmasını qeyd etmişlər. 63.(145.3. son dövrlərdə bu sahəyə münasibət xeyli dəyişmişdir. tipləri. Alim və tədqiqatçılar Ermənistan ərazisindəki toponimlərin həm toplanması. Müəyyən ərazidə təkrarlanan etnotoponimlər isə areal etnotoponimlərdir.) yaranmışdır. tipləri. Qeyd etməliyik ki. Əhmədli və s. bu prosesin özünün nə zaman baş verdiyini müəyənləşdirməyə imkan verir. adlanır.

tədqiqatçılar Ermənistan ərazisində türk mənşəli etnotoponimlərin çoxluğunu qeyd edir.kənd adı. etnotoponim qrupları tədqiqatçıların diqqətini cəlb etmiş. AFŞAR KƏLƏVAN.kənd adı. Qeyd etmək lazımdır ki. 116-117. AVŞAR.. Daha doğrusu. AVARAN.kənd adı.Qeybullayevə aiddir (43. Budaqov B. demək olar ki.kənd adı. kənddən kiçik məntəqələrin adları və yaşayış ərazisinin daxili toponimik layları etnotoponim areallarının öyrənilməsi prosesindən kənarda qoyula bilər.kənd adı. AVDAL. ayrı-ayrı etnotoponimlər.kənd adı. AĞDAN. 89).kənd adı. Aydındır ki. tam onomastikonunu düzəltməyə imkan verir.kənd adı.kənd adı.tədqiqatlar aparılmamışdır. Ermənistan ərazisinin türk mənşəli etnotoponimlərinin tədqiqi.mahal adı.» Bakı.kənd adı. AĞZIQANLI. AXTA32 .kənd adı. ABNIKəyalət hissəsinin adı. 44. onların təhlil və araşdırma obyektinə çevrilmişdir. ALPOUT.kənd adı. AVAN. AFQANLI. AZAKLAR. onların müəyyən qismi haqqında məlumatla kifayətlənirlər(30. «Ermənistanda Azərbaycan mənşəli toponimlərin izahlı lüğəti. ABANA . Bu sahədə ən çox tədqiqat işi Q. ABDALLAR. AYNALI.kənd adı.kənd adı.kənd adı. 24. Bu kitabda kənddən kiçik məntəqələrin adları və yaşayış ərazisinini daxili toponimik layları nəzərə alınmamışdır. Müxtəlif mənbələrdə belə onimik vahidlər müxtəlif sayda verilir.kənd adı. 1998 kitabında Ermənistan ərazisindəki bütün türk mənşəli toponimlərin əsas hissəsi əksini tapmışdır. Həmin mənbə əsasında tərtib etdiyimiz etnotoponim onomastikonuna aşağıdakı etnotoponimlər daxildir. 20). Məsələyə bu mövqedən yanaşdıqda qeyd olunan ədəbiyyat Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlərin. AYRIM. ABARAN . ARAN. Əlbəttə. 19. AĞVANI-kənd adı.kənd adı. ABBASABAD . 45.kənd adı. eyni adlı etnotoponimlərdən bir qayda olaraq biri siyahıya daxil edilmişdir. hər şeydən əvvəl həmin ərazinin etnotoponim onamastikonunu qurmağı tələb edir. AYDINLI. AXIS. Qeybullayev Q.

kənd adı. BASARKEÇƏRkənd adı.kənd adı. BƏRGÜŞAD. QABAQLU.kənd adı.kənd adı. BAYRAMLI. BABURLU. BAYTAR. BƏLQƏR.Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında (indi Spitak r-nunda) kənd adı.kənd adı. QAFAN.kənd adı. BAYANDUR.kənd adı.kənd adı.dağ adı. QACARAN. QANLICAkənd adı.kənd adı. BALAQARAQOYUNLU.kənd adı.kənd adı.Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında kənd adı.kənd adı.kənd adı.Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında kənd adı.kənd adı.Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı. BAYRAMƏLIKƏND. QAZANGÖL. QARĞALI-Irəvan xanlığının Dərəçiçək mahalında kənd adı. QARAQOYUNLU.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının 33 . QAFARLI. AŞAĞI QARAQOYUNLU. QANLI. BURNƏK. QARAISA.mahal adı. QARQANKTƏPƏIrəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında dağ adı. BECINI.kənd adı.kənd adı.kənd adı. BOSTANÇI. BAHARLI. QARAHƏMZƏLI.kənd adı.kənd adı. AŞAĞI QARXUN. QARADAĞLI.kənd adı. BOZCALI. QARAÇUMAX.kənd adı. QALTAXÇI.kənd adı. BƏYDILI. BUĞAMLU.kənd adı.kənd adı.kənd adı. BÖYÜK QARABAĞ. QARQASAR.kənd adı.kənd adı. BIRƏLI. BAYAN.kənd adı. VARTANLI.kənd adı. BAYATLARqışlaq adı. BATAR. BAŞ ABARAN. QASIMƏLI.kənd adı. BALIQLI. QAÇAĞAN. QAZANÇI. QARALARkənd adı.kənd adı. QAVAR.kənd adı.Irəvan xanlığının SərdaRabad mahalında kənd adı. BIÇƏNƏK.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında (indi Ermənistanda r-n mərkəzi) kənd adı.kənd adı. QARAHACILI. QARAPAPAX. QAYQULU DÜZKƏND.kənd adı. BÖYÜK QUŞÇU.göl adı. QAQAUZkənd adı. BÖYÜK AYRIM. QARXUN.kənd adı.kənd adı. BAYATDAĞI.kənd adı. QARABAĞ.kənd adı.dağ adı. BIRINCI BAYANDUR.kənd adı.Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı.kənd adı.kənd adı. BARANA. QAYA.kənd adı.kənd adı. BOZDOĞAN.kənd adı. BOZÇALI. QAYALI.qışlaq adı. QARĞABAZAR.kənd adı.

QOTUZIrəvan quberniyasının Irəvan qəzasında dağ adı. QURTLAR. QOXT-Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı. QURDQALA-Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında (indi Ermənistanın Sisyan r-nunda) kənd adı. QUQARÇAY. QƏMƏRLI. QURSALI.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı.Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında Ermənistanın şimalında Şirak dağ belindən şimal-şərqdə dağ adı.Irəvan quberniyasının Dərələyəz qəzasında kənd adı. QUYULUIrəvan xanlığının Qırxbulaq mahalında kənd adı.Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı.Irəvan quberniyasının Şərur Dərələyəz qəzasında kənd adı. QUNDAQ. QILICAN-Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında (indi Ermənistanın Gorus r-nunda) kənd adı.Irəvan xanlığının Sürməli mahalında kənd adı. QOQORAN.1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Zebil nahiyəsində yaylaq adı. QURQAN.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. QIVRAQ.1728ci ildə Irəvan əyalətinin Zarzəmin nahiyəsində kənd adı.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Karbi nahiyəsində kənd adı. QIRQI. QUQARErmənistanda Pəmbək bölgəsində tarixi mahal idi. QIZIL EKRƏK. QIPÇAQ.Irəvan əyalətinin Şirakel nahiyəsində kənd adı. QOMARAN. QORS. QULLAR. QORUQIrəvan quberniyasının Eçmiadzin qəzasında kənd adı.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Qazax qəzasında (indi Ermənistanın Şəmşədli r-nunda) kənd adı. QILICLI.Irəvan xanlığının Karbibasar mahalında kənd adı. QOXUTTƏPƏIrəvan quberniyasının Eçmiadzin qəzasında dağ adı.Pəmbək bölgəsində axan çayın adı. QOMARAT. QUYUCAIrəvan xanlığının Sürməli mahalında kənd adı.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında (indi Ermənistanın Sisyan r-nunda) kənd adı.Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında kənd adı.Irəvan 34 .Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında dağ adı. QIRX BOZAVƏND. QUŞI (QUŞÇU).Zəngəzur qəzasında (indi Ermənistanın Qafan r-nunda) kənd adı.

NAIRI r-nunda kənd adı. ILANLI. ƏLPIN. ƏLƏTLI. ƏLIBƏYLI. ERANOS. ƏYLƏNLI-Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı. ZOĞALLIBasarkeçər rayonunda kənd adı.xanlığının Sürməli mahalında kənd adı. ƏFŞAR YERLI. ƏRƏFSƏ.Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında kənd adı. ƏLIKƏMƏRLI. IYDƏLI. IMIRLI-Irəvan quberniyasının Eçmiadzin qəzasında kənd adı.Irəvan quberniyasının Novobayazid qəzasında kənd adı.Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında dağ adı. ZƏNKƏNƏ. ERANOS. ERANOS. ƏLPINÇAYIrəvan qüberniyasının Şərur-Dərələyəz qəasında çay adı.Irəvan xanlığının Göyçə mahalında. IRABAD-Irəvan xanlığının Dərəkənd-Parçenis mahalında kənd 35 . ƏLIQIZIL. ƏRQOV.Irəvan quberniyasının Şərur-Dərələyəz qəzasında kənd adı. INALLI.Irəvan quberniyasının Şərur-Dərələyəz qəzasında kənd adı. ERANIS ULYA.Irəvan xanlığının Karbibasar mahalında kənd adı.XÜŞ əsrin ortalarında Göyçə mahalında kənd adı.Irəvan xanlığının Karbibasar mahalında. ETIL. EVLIIrəvan xanlığının Vedibasar mahalında kənd adı. sonra Irəvan quberniyasının Novobayazid qəzasında kənd adı.Irəvan quBerniyasının Srməli qəzasında kənd adı. ƏLIKUÇƏK. ƏLIQIRIQ-Irəvan xanlığının Vedibasar mahalında kənd adı. ZOD.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Vedi nahiyəsində kənd adı.Irəvan xanlığının Qarnibasar mahalında kənd adı.Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında kənd adı.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Iqdır nahiyəsində kənd adı. DULUS-Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı.Irəvan xanlığının Qarnibasar mahalında kənd adı.Irəvan xanlığının Karbibasar mahalında kənd adı. ƏLINCƏ-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Aralıq nahiyəsində kənd adı.Irəvan quberniyasının Eçmiadzin qəzasında kənd adı. INCƏIrəvan xanlğının Dərəkənd Parçenis mahalında kənd adı. ERANOS ULYA. sonra XIX əsrdə Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı.Irəvan xanlığının Sərdarabad mahalında kənd adı.

KƏSƏMƏN. ITLICƏ. YUXARI GÖDƏKLI.Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında kənd adı.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Dərələyəz nahiyəsində kənd adı. KƏSƏMƏN. KAYALU-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Dərələyəz nahiyəsində kənd adı.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. YUXARI BƏYDILITalin rayonunda kənd adı.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Srməli nahiyəsində kənd adı.Irəvan quberniyasının Novobayazid 36 . KIRANLI.Artik rayonunda kənd adı. YUXARI KÖBƏKLI. KƏPƏNƏK. KIÇIK QARAQOYUNLU. KƏNZƏKIrəvan xanlığının Dərəkənd Parçenis mahalında kənd adı.Irəvan quberniyasının Eçmiadzin qəzasında kənd adı. YUXARI KOLANI. (Qazax rayonunda da qeydə alınır). KASAXAbaran r-nunda kənd adı.adı.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı.Irəvan quberniyasının Dərələyəz qəzasında kənd adı. KƏBƏRLI –Irəvan xanlığının Dərəkənd-Parçenis mahalında kənd adı.Irəvan quberniyasının Eçmiadzin qəzasında kənd adı. YUXARI ABDALLAR.Ermənistanın Gürcüstanla həmsərhəd bölgəsində dağ adı. KƏRKIIrəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı. KAYALI.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Şirakel nahiyəsində kənd adı. KATAX-Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında dağ adı. YUXARI TURKMƏN. KƏRKIBAŞYelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Qazax qəzasında kənd adı.Irəvan xanlığının Göyçə mahalında kənd adı. YAYCI. KƏNZƏK. KIRIX. KƏMƏRLIIrəvan xanlığının Qarnibasar mahalında kənd adı. KASAK. ITQIRAN.Irəvan quberniyasının Novobayazid qəzasında Basarkeçər rayonunda kənd adı. KƏVƏRIrəvan xanlığının Göycə mahalında kənd adı. KEÇƏRIZ-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Dərəçiçək nahiyəsində kənd adı. KIOXT-Irəvan xanlığının Qarnibasar mahalında kənd adı.1728ci ildə Irəvan əyalətinin Qarni nahiyəsində kənd adı.Ermənistanda çay adı.Irəvan quberniyasının Eçmiadzin qəzasında kənd adı.Axuryan rayonunda kənd adı.Irəvan xanlığının Sürməli mahalında kənd adı. KƏNKƏR. YAYCI.

Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı.qəzasında kənd adı. KOĞ. GƏRGƏR-Əzizbəyov rayonunda Arpaçayın qollarından birinin adı XX əsrin 30-cu illərində çay ermənicə Erer adlandırılmışdır. KINIQKƏND. GƏRGƏR-Əzizbəyov rayonunda kənd adı. KOLAGIRƏN. KELLAVAN.Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında kənd adı.XVIII əsrin ortalarında Irəvan əyalətində kənd adı. KOLANI.Irəvan xanlığının Vedibasar mahalında kənd adı. KOXB. KOLAGIRƏN.Irəvan quberniyasının Eçmiadzin qəzasında kənd adı.1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Talin nahiyəsində məzrə adı.Irəvan quberniyasının ŞərurDərələyəz qəzasında kənd adı.1728-ci ildə Iərvan əyalətinin Şirakel nahiyəsində kənd adı. KORANLI-Irəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında kənd 37 .Ani rayonunda kənd adı.Irəvan xanlığının Dərələyəz mahalında kənd adı. GƏZƏRBAD.Irəvan quberniyasının ŞərurDərələyəz qəzasında kənd adı. KÜZƏÇIK. GƏNCƏK-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Qırxbulaq nahiyəsində kənd adı.Irəvan xanlığının Göyçə mAhalında kənd adı.Irəvan quberniyasının Eçmiadzin qəzasında dağ adı. KÖTƏKLI. KUMANYelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. GƏNCƏK. KURUT.Irəvan quberniyasının Novobayazid qəzasında kənd adı. KÖÇƏRLI. KOTANLI. KOTANLI.Irəvan quberniyasının Eçmiadzin qəzasında kənd adı. KOXT. KÖRPÜQULAŞ-Irəvan xanlığının Qarnibasar mahalında kənd adı. KOMUŞ.Irəvan xanlığının Göyçə mAhalında kənd adı. KÖPƏKLI.Stepanavan rayonunda kənd adı. KOLT.Irəvan xanlığının Sərdarabad mahalında kənd adı. KORKEÇILƏR. GƏRGƏR-Stepanavan rayonunda kənd adı. GƏNCILI.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı.Noyemberan r-nunda kənd adı. GƏRGƏR-Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında kənd adı.1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Abnik nahiyəsində kənd adı. KORAN. GƏNCƏLI-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Vedi nahiyəsində kənd adı.1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Qarni nahiyəsində kənd adı.Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı. KOĞES.

MUĞANLU-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Dərələyəz nahiyəsində kənd adı. GÖYƏRÇILI. MUĞANLU-1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Ərmus nahiyəsində məzrə adı. GÖYƏRÇINLU.adı. MUĞAN-Eçmiadzin r-nunda kənd adı. GÖYƏRÇINQALA.1621-ci ildə Irəvan əyalətində kənd adı.Gorus rayonunda kənd adı. MANQUT.Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında kənd adı. GÖDƏKLI-ZICQAN -Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. MUĞANLI-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Karbi nahiyəsində kənd adı. MAĞANCIQ.1728-ci ildə Irəvan əyaləti Karbi nahiyəsində kənd adı.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Şirakel nahiyəsində kənd adı. GÖLKƏNDIrəvan quberniyasının Novobayazid qəzasında kənd adı. MUĞANLI-1728ci ildə Irəvan əyalətinin Xınzirək nahiyəsində kənd adı. GÖDƏKLI. GORUS. GÖDƏKLI. GÜMRÜ.Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı. MƏLEV-Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında qışlaq adı.Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında xaraba kənd adı.Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında kənd adı.Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında dağ adı. OĞUZBATIR-Irəvan əyalətinin Qırxbulaq nahiyəsində 38 . GÖYƏRÇINIrəvan quberniyasının Şərur-Dərələyəz qəzasında kənd adı. GÖLÇIQIN.Irəvan xanlığının Sərdabarad mahalında kənd adı. GÖDƏKLIYelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Şirakel nahiyəsində kənd adı. MAQOVUZYelizavetopol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. MANTAŞKƏSƏN. MƏLƏKLU. MUĞANCIQ-Yelizavetopol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. GÖYƏRÇIN-Irəvan xanlığının Talin mahalında kənd adı. GÖYƏRÇIN.Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında kənd adı.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında XVIII-XIX əsrlərdə mahal adı.Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı. GÖDƏKLI. MUĞANCIQ. KÖYƏRÇIN.Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı.Irəvan quberniiyasının Sürməli qəzasında kənd adı.

PUŞANLI. PEÇENEKLI-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Qırxbulaq nahiyəsinə kənd adı. SALUTIrəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında kənd adı. ÖKÜZLÜ. ÖKÜZDAĞ-Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında dağ adı. SABUNÇU. ÖKÜZLÜ-Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında kənd adı.Yelizavetopol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı.Irəvan xanlığının Zəngibasar mahalında kənd adı. SARVANLAR Irəvan quberniyasının Irəvan qə39 .Irəvan xanlığının Vedibasar mahalında kənd adı.kənd adı.Irəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında xaraba kənd adı.Irəvan quberniyasının Şərur-Dərələyəz qəzasında kənd adı. OXÇUOĞLUQars əyalətinin Qars dairəsində. SAATLI SABUNÇU-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Qarni nahiyəsində kənd adı. SAATLI. SAMURLU Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında kənd adı.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Karbi nahiyəsində kənd adı. SABUNÇU.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Sisyan nahiyəsində kənd adı. OĞUZTAŞ-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Qırxbulaq nahiyəsində kənd adı. SABUNÇU. SAAT MƏZRƏSI-1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Karbi nahiyəsində kənd adı.Irəvan xanlığının mahallarından birinin adı. SABUNÇU-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Karbi nahiyəsində kənd adı.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Iqdır nahiyəsində kənd adı.Irəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında dağ adı.Yelizavetopol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. OXÇU. SAATLI. SAATLI1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Qarni nahiyəsində Sınıq körpü. PEHAN. SADIQLI.Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında xaraba kənd adı. OZANLAR-Irəvan xanlığının Zəngibasar mahalında kənd adı. REYHANLI.Irəvan quberniyasının Irəvan qazasında kənd adı.Irəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında kənd adı. SADAXLI. SALLI. REYHANLI. SAQAGIRD-1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Karbi nahiyəsində kənd adı. SADIQLI. sonra Amasiya r-nunda kənd adı. SABANÇITalin rayonunda kənd adı.Irəvan xanlığının Talin mahalında kənd adı.

SƏRÇƏLƏR.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur kənd adı.Irəvan xanlığının Zəngibasar mahalında kənd adı.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Sürməli nahiyəsində kənd adı.Albaniyanın qədim Sisakan əyalətinin. TƏKƏRLI-Irəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında kənd adı. SARVANLAR SUFLA. TANDURƏK-Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında kənd adı. SARICALAR.zasında kənd adı.Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında kənd adı.Irəvan xanlığının Zəngibasar mahalında kənd adı. SARICALAR-Irəvan xanlığının zəngibasar mahalında kənd adı. TƏKƏLI-Irəvan quberniyasının Novobayazid qəzasında dağ adı.Irəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında kənd adı. TATARLI-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Maku nahiyəsində kənd adı. TAPANLI-Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında kənd adı.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Şirakel nahiyəsində Göyərçinlu kəndinə məxsus məzrənin adı.Irəvan xanlığının Sürməli mahalında 40 . SÖYÜDLÜ. orta əsrlərdə Sisyan mahalının adı. TƏKƏLI-Irəvan quberniyasının Novobayazid qəzasında kənd adı.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Dərəçiçək nahiyəsində məzrə adı. TANDURƏK-Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında dağ adı.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Qazax qəzasında kənd adı. TOĞANŞAHLU BOYAT. SARVANLAR XARABA. SARICALAR. SIÇANLI-Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında kənd adı.1728ci ildə Irəvan əyalətinin Karbi nahiyəsində kənd adı. SISYAN. TOVUZGÖNLÜ. TANTUR-TORPAQ-Irəvan quberniiyasının Novobayazid qəzasında Hüseynquluağalı kəndinin maldarlarına məxsus yaylaqda yurd yerinin adı. TATAR OSMAN-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Abaran mahalında kənd adı. TOVUZQALA. SUVARI. SÖYÜDLÜ. TƏHLƏ. TATAR. SARICALAR-1728-ci il-də Irəvan əyalətinin Qarni nahiyəsində kənd adı.1468-ci ildə Sisəcan nahiyəsində kənd adı.Irəvan xanlığının Irəvan mahalında kənd adı. TATLUQIŞLAQ-Irəvan xanlığının Göyçə mahalında kənd adı. TAVUSKÖKLÜ-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Srməli nahiyəsində kənd adı.

UZ. TÜRKMƏNLI. XARABA KOTANLI. XINZIRƏK.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Sisyan nahiyəsində kənd adı.kənd adı. XUZAR.Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında kənd adı.1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Sisyan nahiyəsində kənd adı. TULUS1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Sisyan nahiyəsində kənd adı. ÜDGÜN-Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. XƏZNƏUZ. TOĞANŞALU QACAR. URUT.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı.1727-ci ildə Naxçıvan sancağının Dərələyəz nahiyəsində kənd adı. TÜRKMƏNSU-Irəvan quBerniyasının Eçmiadzin qəzasında kənd adı.Irəvan quberniyasının Novobayazid qəzasında kənd adı. URUZPORXVI əsrə aid ermənicə mənbədə Göycə mahalında bir kənd adı.Irəvan xanlığının Sürməli mahalında kənd adı. XARABA KOLANI.Irəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında kənd adı. XARABA ÇANDAR. XINS. TÜRK QARAKILSƏSI.Irəvan xanlığının Zəngibasar mahalında kənd adı. XƏLƏC-Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı.XVI əsrin ortalarında Irəvan əyalətinin Katak mahalında kənd adı. XANÇALLI-Amasiya rnunda kənd adı. XƏLƏC. XUNUT41 .Irəvan quberniyasının Eçmiadzin qəzasında kənd adı. TOXLUCA. TUQUT. XINZIRƏK-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Xınzirək nahiyəsində kənd adı. XALACLAR YURDU-Şərur-Dərələyəz qəzasında Dərələyəz və Göycə arasında Vers dağında yaylaq adı. URUDTiflis quberniyasının Borçalı qəzasında kənd adı.Axuryan r-nunda kənd adı.1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Abnik nahiyəsində kənd adı.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Qırxbulaq nahiyəsində kənd adı. URUTMUŞ-Irəvan xanlığının Sürməli mahalında kənd adı. XINZIRƏK-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin nahiyələrindən birinin adı.Irəvan quberniyasının Irəvan qazasında kənd adı. TÜRKÜT-1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Bazarçay nahiyəsində kənd adı. XAZARABERT.

Irəvan quberniyasının Novobayazid qəzasında kənd adı. ÇIRYUXLA. ÇIRIŞ-Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. ÇAXIRLI. ÇƏRƏKDAR1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Zebil nahiyəsində kənd adı. ÇEPNI. ÇULLU-Yelizavetpol quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. ÇƏPNI-Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. HERHERIrəvan quberniyasının Şərur-Dərələyəz qəzasında kənd adı.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. ÇIVILI-Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında dağ adı. ÇIVANLI-Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında kənd adı.Irəvan xanlığının Saatlı mahalında kənd adı. ÇÖRAK-Gümri şəhərinin yaxınlığında Təkəqayadağının ətəyində mineral su mənbəyinin adı. indi Amasiya rayonunda kənd adı. HORS. CAĞATAYIrəvan quberniyasının Şərur-Dərələyəz qəzasında kənd adı. ÇIQNI QARAQOYUNLU. ÇUL-Irəvan quberniyasının Şərur-Dərələyəz mahalında kənd adı. ÇƏRƏKLI-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Xınzirək nahiyəsində kənd adı. HERANISIrəvan xanlığının Vedibasar mahalında kənd adı.1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Aralıq nahiyəsində kənd adı. HÜNÜT. 42 . ÇIVINLI-X1X əsrdə Qars əyalətinin Qars dairəsində. HRANS-XVI əsrdə Irəvan əyalətinin Göycə mahalında kənd adı.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. HƏRHƏR. ÇƏRƏKLI. ÇIVA.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Karbi nahiəsində kənd adı.1727-ci ildə Irəvan əyalətinin Dərələyəz nahiyəsində kənd adı.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Sürməli nahiyəsində iki kənd adı. ÇORLU-Irəvan xanlığının Talin mahalında kənd adı.Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı. ÇƏRIKLIK-1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Zar nahiyəsində kənd adı. ÇƏPNI. ÇIRMANIS-Irəvan xanlığının Vedibasar mahalında kənd adı. ÇORLU-Qukasyan Rayonunda kənd adı.Irəvan xanlığının Vedibasar mahalında kənd adı. ÇIVANDƏRƏ-Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı.Irəvan quberniyasının ŞərurDərələyəz qəzasında kənd adı.

ŞƏKIKAN-1590-cı ilə aid mənbədə Irəvan əyalətinin Ağcaqala nahiyəsində kənd adı. ŞADAK.Irəvan quberniyasının Şuraqel qəzasında kənd adı. ŞABANLI. ŞAKABAD-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Xınzırək nahiyəsində kənd adı. ŞƏMŞƏDIL-Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Qazax qəzasında mahal adı.Boz-Abdal. CIVIXLIYelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Qazax qəzasında kənd adı. CINCAVAT-Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında dağ adı. ŞABAN QIŞLAĞI. ŞIRAK DÜZÜ. ŞIRAKQALA. ŞIRVANCIQ.CALAIRLI-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Aralıq nahiyəsində kənd adı. ŞIRAKQOÇ. ŞADILI1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Aralıq nahiyəsində kənd adı.1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Vedi nahiyəsində kənd adı.1590-cı ildə Rəvan əyalətində.Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında kənd adı. CANDARLAR1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Karpi nahiyəsində kənd adı. Ələyəz və Şirak dağları arasında vadi-düzənin adı.Irəvan quberniyasının ŞərurDərələyəz qəzasında kənd adı. Ələyəz dağında yaylaq adı. ŞIVLI-Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. CAMIŞLI-Irəvan xanlığının Abaran mahalında kənd adı.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı.1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Abaran nahiyəsində kənd adı.1728-cı ildə Irəvan əyalətinin Dərəçiçək nahiyəsində qışlaq adı. ŞƏRKI-Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı. ŞIRVANCIQ-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Şirakel 43 . ŞAĞANLI. CIBIKLI-Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. ŞƏKI.1718-ci ildə Irəvan əyalətinin Sisyan nahiyəsində kənd adı. CANDAR. CINCAVAT. CALALOĞLU-Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında kənd adı.Irəvan xanlığının Abaran mahalında kənd adı.Irəvan quberniyasının Eçmiadzin qəzasında kənd adı. CAMIŞCUR-Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında çay adı. ŞABAN QIŞLAĞI-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Karbi nahiyəsində kənd adı.Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında kənd adı. ŞIRVAN. CIVƏ .

Balkalı. Alpan. onların əsasında aşağıdakı etnonimlər durur: ABAN.nahiyəsində kənd adı. kulas. ABARAN. ŞORƏLI-Irəvan xanlığının Göycə mahalında kənd adı. BAYDAR. BAYAN . BARANI. BAYRAMLI. KINIQ. KƏNGƏR. QURQAN. Alban. QAÇAĞAN el adı. Kəkəli. Qorus. QAQAUZ. BAZAR. QUŞÇU. verilmiş etnotoponimlər Ermənistan ərazisindəki türkmənşəli etnotoponimlərin tam siyahısı deyildir. kəmər (kimmer). Kayı. Avşar. ALPOUT. Qerus. QARA. QIPÇAQ. ŞURAQEL. Qaraqar.Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı. keçili. Kabar. BAYAT. QARABAĞ.Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında göl adı. QACAR .Bax: Rəncbər. Bazça. Basar. Kəçər. BOZtuqan. YAYCI. ŞOR KOLANI. Kuşi. BAYANDUR.Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında kənd adı. Axtaçı (padar). Aktan. Yazık (peçeneq). KƏSƏMƏN. Kırık (tirə). Alan. ŞURAKUZ-1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Ağcaqala nahiyəsində kənd adı. ŞIRƏÇI. Qarqar. QIZILlı. QURTLAR. KURUT. kotyan. ABDAL. Qeyd etmək lazımdır ki. Qazax. QAZAN. Kazan. MUĞAN. koman. KÜZƏÇIK. Kuyərçi.Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında dağ adı. Karkın. Karqa. Kol. Katak. QARAISA. QARADAĞLI. ŞORGÖL. Et. AYDINLI. ŞORLU DƏMIRÇI. Qüyu. AYRIM. BOYAT. Ivə. QARAPAPAX. KƏPƏNƏK. Qasumlu. QOV. BƏYDILI. Kanqlı. Qara Çomaqlı. BƏRGÜŞAD. QARAQOYUNLU. BABURLU . Karık (oğuz). ABAR. QUQAR. Siyahının çox yer tutmaması məqsədilə ifadə planına görə oxşar etnotoponimlər verilmiş bura daxil edilməmişdir. ŞORKƏND-Irəvan quberniyasının Eçmiadzin qəzasında kənd adı. Kaltak. Köçəkli. BOSTON. KƏBƏR. Etnotoponimlərin təhlili göstərir ki. KIRAN. BOZAVƏND. apan (peçeneq). Dondar. kobyak.Irəvan xanlığının Zəngibasar mahalında kənd adı. Kul. Qabaq. ŞORLU. Eymur. Kayıq. Kuloba. BOLQAR. Zəngənə. Kobak. 44 . KOLANI. BAHARLI. MANQUT. Inallı. MANTAŞ. Zolaqlı. Kiliç. ABBAS. ARAN. KƏRKI. Köçər.

Xəzər. SAATLI. Tədqiqat prosesində aydın olur ki. Sak. TOVUZ. şirak. 114). Yeni əraziyə köçənlər təzə yerə döğma yurdlarının. XALAC. ŞABANLI.4. Çaqan. sincan. A. OXÇU.MƏLEV. bizim halda etnotoponimin təkrarlanması müxtəlif səbəblərlə bağlı ola bilər. CAĞATAY. TURKMƏN. TÜRK. Tavuz. ÇOR. Peçene(q). uqraq. Ermənistanın türk mənşəli areal etnotoponimləri Qeyd olunduğu kimi areal onimlər onimin özünün və ya onun elementlərinin müəyyən ərazidə təkrarlanması ilə müəyyənləşdirilir. ÇUL. Əfşar. Çirik. ÇƏPNI. ÇAXIRLI. Tuk. Olet (Oryat tayfasının qolu). şivili. TULUS. Piykan. areal onimin yaranmasının əsas səbəbini əhalinin miqrasiyası hesab etmək olar. Əlbəttə. CALAIR. OZAN. GƏNCƏ. Təklə. Oyrat. areal 45 . bu vahidlərin bu və ya digərinin doğrudan da etnotoponim olması araşdırma tələb edir. 1. Peyrəlu. ÇIQIN. Gün. GÖDƏKLI. sat. ŞIRVAN. OĞUZ. bu onomastik vahidlər müxtəlif mənbələrdən seçilmişdir və həmin mənbələrdə onlar etnotoponim kimi verilmişdir. Şahdili. PUŞANLI. HƏMZƏLI. köhnə yaşayış yerlərinin adlarını gətirirlər» (127. 40-72). V. Samur.A. Təklif olunan siyahıya daxil edilən adların hər birinin etnotoponim olması bizim tərəfimizdən iddia olunmur. Söyöt. Sadak. SABUNÇU. Onimin. Cinli. SARVAN. Tele. suvar. Belə vahidlərin çoxluğu isə bir dissertasiya daxilində onların hamısını əhatə etməyə imkan vermir.Nikonov onimlərin təkrarlanması və ərazidə yayılmasının əsas səbəbini miqrasiyada görür.A. CAMIŞ. Purnək. REYHANLI. TATLU TƏKƏLI. Əncə. MƏLƏKLU. Civə(Yivə). UZ. TUQUT. Hun. Çerikli. O yazır: «Eyniliyin əsas səbəbi əhalinin miqrasiyası və onimin paralel yaranmasıdır.Axundov belə coğrafi adların əksəriyyətini «omonim yer adları» hesab edir(2. ŞƏMŞƏDIL. TATAR. Cibikli. Gorus. Gamış. Sal. SARICALI. ÇANDAR. Çibikli. Qeyd olunduğu kimi. Lakin bununla yanaşı. Tabanlı. GORAN.

Digər tərəfdən miqrasiyanın özü geniş məfhum olub müxtəlif səbəblərdən doğur. yaxa. Qeyd etmək lazımdır ki. onimin ünsürlərinə görə də müəyyənləşdirilir. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli adların dəyişdirilmə üsullarını şərh edərkən belə nümunələr aşkara çıxarılmışdır. müxtəlif formalarda təzahür edir. Yaxa Dəllək və i. Əhalinin miqrasiyası könüllü və məcburi ola bilər. deportasiya və s. Q. 46 . Axtaçı Səlyan. Böyk Pirəli. Ikinci Milli və s. Əkin yerinin azlığı. Aşağı Ayıbasanlı. Kolqırıqlı. məcburi miqrasiya ilə nəticələnir. 4) sıra sayları ilə düzələnlər . ərzaq qıtlığı. ərazinin tayfa üzvləri üçün yetərincə olmaması və s. Beləliklə areal etnotoponimlərin tam mənzərəsini açıqlamaq mövcud ərazidəki etnotoponimlərin və dəyişdirilmiş etnotoponimlərin müqayisəli öyrənilməsini tələb edir. yal və s. Belə olan halda etnoponimin tərkib hissələrində dəyişmə aparılması özünü göstərə bilər. Miqrasiya prosesinin özündə bölünmənin baş verməsi mümkündür. müxtəlif qruplara bölür: 1) apellyativlərin (dağ. düz. 2) yaxındakı paleotoponimlərin yeni adda təkrarı -Axtaçı Şirvan. Belə tipli adları o. müharibə.) artırılması ilə düzələnlər: Dağqarxun qaşı. bəzən isə onların tamamilə paralel variantlarının işlənməsinə zəmin yaradır. areal onimlər tam onimə görə deyil. Təbii fəlakət. könüllü miqrasiyanın əsasında durur.Qeybullayevin fikrincə. Eyni yerdən köçən əhali iki müxtəlif ərazidə məskunlaşa bilər. Könüllü miqrasiya daha çox coğrafi və təbii şəraitlə bağlıdır.onimin yaranmasında başqa amillər də rol oynayır. Dağ quşçu. Ərəb Şəki və s. Məhz bu amillər areal etnotoponimlərin müxtəlif formalarının yaranmasına. münbit olmayan torpaq. a. kol. Ərəb Quba. miqrasiya ilə bağlı yaranmış eyni mənşəli etnotoponimləri bir-birindən fərqləndirmək üçün onlara əlavə edilmiş müəyyən komponentlərdən istifadə etmək lazımdır. 3) antonim xarakterli sözlərin qoşulması ilə düzələn adlar Yuxarı Ayıbasanlı.Birinci Milli. Düzqırıqlı. Bütün hallarda ərazinin etnotoponim mənzərəsi müəyyənləşdirilməli.Ə. Kiçik Pirəli.

Mövcud mənbələrdə əksini tapmış etnotoponimlərin onomastikonu qurulmuşdur. Digər tərəfdən. Ermənistan ərazisində bir dəfə rast gəlinən etnotoponim bu ərazidən kənarda da qeydə alına bilər və bu fakt onun areal etnotoponimliyini sübuta yetirəcəkdir. etnotoponimlərin areallıq xüsusiyyətinin tam mənzərəsini açmaq üçün bir ərazi çərçivəsi ilə məhdudlaşmaq olmaz. tədqiqat üçün etnotoponimlərin ümumi toplusu müəyyənləşdirildikdən sonra biz onların areallıq xüsusiyyətlərini araşdıracağıq. Deyək ki. bu məsələ digər ərazilər nəzərə alınmaqla həll edilməməlidir.etnotoponimlərin onomastikonu tərtib olunmalıdır. Bir halda onimin areallığı yalnız müəyyən ərazi ilə məhdudlaşdırıla bilər. Bizim halda tədqiqatın bu iki mərhələsi yerinə yetirilmişdir. Əgər verilmiş etnotoponimlərdən hər hansı biri Ermənistan ərazisində bir dəfə rast gəlinirsə. eyni zamanda başqa ərazilərdə qeydə alınmırsa. türklərin yaşadığı və yaşadıqları ərazilər olduqca geniş olmuşdur və bu gün də öz miqyasına görə həmin ərazi az deyildir. Indi tərtib olunmuş onomastikona girən etnotoponimlərin hansıların areal etnotoponim səciyyəsi daşımasını aydınlaşdırmaq lazımdır. Ona görə qüsurludur ki. araşdırmanı yalnız bir ərazi ilə məhdudlaşdırmaq qüsurludur. Dissertasiya işinin növbəti 47 . Qədim Oğuz yurdu Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlərin tədqiqatı zamanı. Buradan belə bir nəticə çıxır ki. onda yalnız bu ərazi daxilində areallıq şərtinin ödənilməsi yoxlanılır. Ermənistan ərazisi daxilində etnotoponimin areal etnotoponim olması faktını dəqiqləşdirmək tələb olunursa. Deməli. Burada daha bir məsələyə diqqət yetirmək vacibdir. Deməli. onda həmin etnotoponimin özünün dərin təhlili və tədqiqi tələb olunur. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlərin hər birini ilkin yaxınlaşmada areal etnotoponim kimi qəbul etmək olar. Ermənistan ərazisində bir dəfə rast gəlinən türk mənşəli etnotoponim türklərin yaşadıqları başqa ərazilərdə də aşkara çıxarıla bilər. Çünki etnotoponimin areal səciyyə daşımamasının özü müəyyən şübhə doğurur. şübhəsiz ki.

fəslində bu. 48 . etnotoponimlərin areallıq xüsusiyyətlərinin aydınlaşdırılması prosesində dəqiqləşdiriləcək və etnotoponimin yayılma arealları müəyyənləşdiriləcəkdir.

89. Pompey.ə. Moisey Kalankatlı Albaniyada Abant adında iki yaşayış məntəqəsinin olduğunu bildirmişdir. ABNIK. aban olmuşdur.ə.II FƏSIL QƏRBI AZƏRBAYCANIN TÜRK MƏNŞƏLI ETNOTOPONIMLƏRININ AREALLIQ XÜSUSIYYƏTLƏRI VƏ YAYILMA AREALLARI 2.Irəvan xanlığının Qırxbulaq mahalında kənd adı. Onların əsərlərində Albaniya ərazisindəki Avant çayı və onun yaxınlığında Abant əyalətinin olması (Plutarx. 78). abant tayfalarının Azərbaycan və Ermənistan ərazisində məskunlaşma tarixi çox qədimdir. Aban qədim türk mənşəli tayfanın adıdır.Qeybullayev yuxarıda qeyd olunan məlumatlara və digər faktlara is-tinadla belə bir qənatə gəlir ki. Abant/Avant adları abant tayfasının adı ilə bağlıdır və onlar qarqarlarla birgə bu əraziyə gəlmişlər (87. AVAN. Buradan belə nəticə çıxır ki.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında (indi Ermənistanın Qafan r-nunda) kənd adı. Sözün sonundakı t səsi cəmlik bildirən –at şəkilçisinin qalığı ola bilər.78). Q. Dion Kassiy) göstərilmişdir.1. VII əsrdə sakların tərkibində qarqarlarla yanaşı gəlmiş tayfanın adı olması elmi ədəbiyyatda diqqət mərkəzinə çəkilir (21.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Dərələyəz nahiyəsində kənd adı. 100. Ermənistan ərazisində əsasında aban tayfasının adı duran toponimlər qeydə alınmışdır.1590-cı ildə Rəvan əyalətinin nahiyələrindən birinin adı. Müasir dövrədək qalmış bu etnotoponimlərin Ermənistan 49 . 65-ci ildə Pompeyin Albaniyaya yürüşü haqqında məlumat verən antik tarixçilər qeyd etmişlər. Aban sözünün e.ABAN əsaslı areal etnotoponimlər. Həmin toponimlər aşağıdakılardır: ABANA. QACARAN. Qarqarların şimal-qərbi Albaniyada hələ qədim dövrdən məskunlaşması barədə e. Tayfanın dəqiq adı çox güman ki.

Qeyd etmək lazımdır ki. Şəhərin adı keçmişdə mövcud olan indiki Qafan şəhərindən 10 km şimal –qərbə doğru. Burada v > b əvəzlənməsi özünü göstərir. kapan. Adana (Türkiyə). Abnik. Astana (Qazaxıstan) və s. Aban sözünün Urartu dilindəki «ebani» ilə eyniləşdirilməsi şübhə doğurur. Batum əyalətinin Artvin dairəsində Avana. «Ebani» çox güman ki. Ermənistandakı Qafan toponimində qapan tayfasının adının əksini tapması barədə ədəbiyyatda fikirlər vardır(46. eba. Əvvəla.ərazisindəki areal etnotoponimlərdəndir. Avan və Qacaran toponimlərinin tərkib hissəsi olan aran eyni bir əsasdan aban etnonimindən olması faktını qismən açıqlamaq lazım gəlir. Abana. karabay adlı tayfaların adlarını sadalayır. 40). X əsrdə Cənubi Asiya çöllərindəki peçeneklərin içərisində yaşamış Konstantin Baqyanorodnı erdim. Yuxarıda hələ qədim dövrdə Albaniya ərazisində bu toponimin qeydə alınması göstərilmişdir.ev.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında (indi Ermənistanda r-n mərkəzi) kənd adı-kapan (peçeneq) Hazırda Qafan Ermənistanda respublika tabeliyində şəhərdir. Avnik etnotoponiminə gəlincə isə onun evnik variantına «Kitabi-Dədə Qorqud» dastanlarında rast gəlinir. kuerçi. 95). Türkiyədə Avanos («os» yunan mənşəli şəkilçi). oba sözü ilə səsləşir(23. Borçalı qəzasındakı Oban toponimi də bu faktı təsdiqləyir. Oxçu çayının sağ sahilində yerləşmiş Qapan kəndinin adı ilə bağlıdır. çur. Avan və Aban etnonimlərinin eyniliyi isə şübhə doğurmur. Borçalı qəzasında Oban (132) etnotoponimləri vardır. eb. QAFAN. 1918-ci ildə indiki Qafan şəhərinin bilavasitə yanında Qatar adlı azərbaycanlı kəndi olmuşdur. Məsələn. kuloba. Abana etnotoponiminin tərkibindəki a sonluğu türk dillərinin toponimlərinə xas olan şəkilçidir. Şarafxan Bidlisi XVI əsrdə Anadoluda Avnik qalasının olduğunu göstərmişdir. 50 .

3. Belə nəticəyə gəlmək olar ki. tayfalardan ibarət idilər. Bu kəndlərin əhalisi Ermənistanın keçmiş Qafan (Qapan) mahalından köçüb gəlmişlər. Azərbaycanda rayonun adı Tərtər Kəndin adı Qapanlı 4 kənd. Kopon /Kaban/ Kopan/Kapan/Koypan eyni fonetik tərkibə malik etnonimdirlər (88.Yusifov.Kərimov «Toponimikanın əsasları» B. Bu tayfalardan bəzilərinin adları ilə bağlı toponimlərin Ermənistanda hələ VVII əsrlərdə mahal adları kimi qeyd olunması belə nəticə çıxarmağa imkan verir ki. XV1 əsrdə..Türküstanda –Kapançı adlı kənd 4. 42).K. Peçeneqlərin digər hissəsi isə kopon (əslində quqarçi) və b. S. s.Başqırdstanda Kaypon – topo- 51 .Qeybullayevin araşdırmalarına görə bu peçenq tayfaların bir hissəsidir(44.Kazan xanlığında bir neçə Kopan mənşəli toponim qeydə alınmışdır. 109).1988.B. 199 Ermənistanda Qafan Xaricdə 1. Onlarda Kapansyan familiyası məhz Kapan tayfasının adındandır (gürcülərdə Kapanadze familiyası da bu etnonimlə bağlıdır) (45.Şimali Qafqazda-Kopan 2. Ermənistanın Qafan rayonunun adı (qədim erməni mənbələrində mahal adı kimi 1074-cü ildən məlumdur) şübhəsiz ki. peçeneqlərin yuxarıda qeyd etdiyimiz kapan tayfasının adını əks etdirir. Y. onlar eranın əvvəllərindən artıq orada yaşayırdılar. 111). Bu etnonim ermənilərdə şəxs adına da çevrilmişdir.

nimi.Əliyeva Azərbaycanın Qusar rayonunda Avaranqışlaq kənd adının olduğunu qeyd edir. R. BAŞ ABARAN .2. Əsasında abar(avar) tayfasının adı duran etnotoponimlər yalnız Ermənistan ərazisində yayılmamışdır. 97). Eramızın II-III əsrlərində Kür sahilində Obaren adlı tayfanın yaşaması ədəbiyyatda göstərilir (76. Onun kitabının əlavəsində 52 . ər sözünün türk dillərindəki ər «kişi. Tədqiqatçılar ar. 96). o cümlədən də Ermənistan ərazisində yaşamışdır.Irəvan xanlığında mahal adı. Bu tayfa adının avar variantı da məlumdur.Ukraynada Kopanka hidronimi 2. Abar qədim türk mənşəli tayfanın adıdır. Ermənistanda türk mənşəli abar(avar) tayfasının adından düzəlmiş Aşağıdakı etnotoponimlər qeydə alınmışdır: ABARAN. Bu etnotoponimin başqa ərazilərdə yayılması da aşkara çıxarılmışdır. igid» mənasında olduğunu qeyd edirlər. AVARAN-Irəvan quberniyasının Eçmiadzin qəzasında kənd adı. ABAR əsaslı areal etnotoponimlər. Irəvan qəzasında çöl adı. V əsr erməni müəllifi Yeqişenin Balasakanda aparan adında tayfanın yaşadığını qeyd etmişdir(21.Irəvan xanlığında mahal adı. XIX əsrdə Şimali Qafqazda Kuban əyalətinin Maykop dairəsində Abarançay. Etnonim av+ar formasında düzəlmişdir. Azərbaycanın Qusar rayonunda Avarandağ. Alagöz (Ələyəz) və Pəmbək dağ silsilələri arasında Kasax (əsli Qazax) çayının yuxarı axınında yaylaq adı. Etnonimin birinci hissəsi olan av elementinə gəlincə isə onun ab variantının işlənməsi türk dilləri üçün xarakterik olan bv keçidi ilə əlaqədardır. Xaçmaz rayonunda Avaran kəndi qeydə alınmışdır. qəhrəman. 1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Karbi nahiyyəsində kənd adı. qədim türk tayfasının adı abar(avar) olmuş və bu tayfa Qafqazın müxtəlif regionlarında. 5. Irəvan xanlığının Abaran mahalında çay adı(157). Beləliklə. ABARANOĞLU – 1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Abaran nahiyyəsində kənd adı.

Onu da qeyd etmək lazımdır ki. çay. Beləliklə. Etnotoponimin əsasın. Abas etnoniminin Xəzər tayfalarından birinin adı olması şübhə doğurmur. 139). Q. çöl.ABBAS əsaslı areal etnotoponimlər. 2002.3.verilmiş Azərbaycan toponimləri siyahısında Abarançay adı və onun yanında bu adın hazırda Kamiçay olması göstərilir (31. Azərbaycan toponimləri. 67. Abas tayfa adının abaz forması da vardır.Qeybullayev Abaslı tipli toponimlərin əsasında abas(abaz) tayfa adının durduğunu qeyd etmişdir(89. Göstərilən çətinliyin yaranma səbəblərindən birini belə toponimlərin qeydə alınması və rəsmiləşdirilməsi zamanı orfoqrafik səhv buraxılması ilə əlaqələndirmək mümkündür. abar(avar) əsaslı etnotoponimlərin yayılma arealları cədvəlini qurmaq olar. Kuban əyaləti –çay adı R.108 Ermənistan –kənd adı Ermənistan –kənd adı Azərbaycan Xaçmaz rayonu –kənd adı Ermənistan –kənd adı Azərbaycan Qusar rayonu Azərbaycan Qusar rayonu Baş Abaran Avaran Abaranoğlu Avarandağ Avranqışlaq 2.Etnotoponim da duran etnonim Abar(avar) Abaran Abarançay Arealı Ermənistan – 5 toponim mahal. Bakı. s. 108). kənd adı RF. ərəb dilindən olan Abbas antroponimi əsasında yaranmış toponimlər də istisna edilə bilməz. Yəni toponim yanlış olaraq Abbas 53 . Bir çox hallarda bu iki tip toponimin bir-birindən fərqləndirilməsi müəyyən çətinlik törədir.Əliyeva. yaylaq.

Əliyevanın tədqiqat işinin əlavəsində verilmiş Azərbaycan toponimləri siyahısında Abbasabad adı qeyd olunmuşdur (31. tayfa adının ilkin variantı abaz şəklində olmuş və bu da ab+az formasında parçalana bilər. Abas əsaslı toponimlər geniş yayılmışdır. 2. Qarapapaqlarda da bir tayfanın adı abas olmuşdur. Onlara müxtəlif regionlarda rast gəlmək mümkündür. Ağsu rayonunda Abbasxanlı toponimlərinin olması göstərilmişdir (9. Bu tayfa Ağ hun tayfasının adını əks etdirir. Ermənistanda Abbasabad adlı üç kənd.və Abas şəkillərindən birində yazıla bilərdi. Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğətində Neftçala rayonunda Abasalılı. Akad.V. Abdal tayfasının başqırdlarda. qaraqalpaqlarda. Zənnimizcə. R. Şəki rayonunda Abbaskənd. Abbasgölü. Abdal qədim türk tayfasının adıdır.108). ABDAL əsaslı areal etnotoponimlər. qaraqalpaqlarda. heptal.4. V. Ağdam rayonunda yerləşən Abdal kəndi haqqında Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğətində verilmiş məlumatda göstərilir ki. «Suriyalı tarixçi Zaxari Ritor (VI əsr) Şimali Qafqazda Hun əyalətində yaşayan müxtəlif tayfalar arasında türkdilli abdel tayfasının da adını çəkir. Tovuz rayonunda Abbasqulular. Abas etnonimli etnotoponimlərin geniş yayılmasını nəzərə alaraq biz onların areallıq cədvəlini verməyə ehtiyac duymuruq. Abbaslar kəndləri olmuşdur. Qazaxlarda.Bartold abadel/abdal tayfasını hun tayfası sayır. Şəmkir rayonunda Abbaslı. qazaxlarda və türkmənlərdə olması da məlum faktdır(90). Qeyd etmək lazımdır ki. eftal kimi qeyd edilən etnonim abdal adının müxtəlif fonetik for54 . 8). Abasalı. Mənbələrdə Heftal. Abbasdərəsi qışlaq və kənd adları. Qazax rayonunda Abbasbəyli. Abbaskəndi. türkmənlərdə və Türkiyədə də abdal adlı tayfa qeydə alınmışdır. Əsasında abdal tayfasının adı duran etnotoponimlər də geniş yayılmışdır. Sözdə bir b və ya geminatın olmasını təyin etmək isə mürəkkəbdir və daha çox tarixi faktlar əsasında müəyyənləşdirilə bilər. Yardımlı rayonunda Abbasabad. Abbasgöl məzrəsi.

AYRUM əsaslı areal etnotoponimlər. Abdal əsaslı etnotoponimlər Azərbaycan və Ermənistan ərazisindən başqa RFnin Başqırdıstan respublikasında. Bundan başqa Qubadlıda Abdalanlı. 2. Oğuzlar türkməndir. 4 əsr) buraya köçürülmüşlər. Hər halda abdal tayfasının Qafqaz Albaniyasında eradan əvvəl yaşaması ehtimal olunur» (9. Alban tarixçisi Movses Kalankatlı Albaniyada yaşayan abdal tayfasının adını çəkir.Abovyan rayonunda kənd adı. Ordubad rayonundakı Abdal dağ adı. ABDALLAR. Onun yazdığına görə heptallar (abdallar) Makedoniyalı Isgəndər dövründə (e.mAlarıdır.1728ci ildə Irəvan əyalətinin Qarni nahiyəsində kənd adı. Mahmud Kaşğarinin «Divanu luqat it-türk» əsərində Oğuz sözünün izahı ilə əlaqədar olaraq Eymurlara dair aşağıdakı məlumat verilir: «Oğuz türklərin bir qəbiləsidir. Dağlıq Qarabağın Vərəndə mahalındakı Abdal kəndi. mallarına xas 55 . Imir) qədim türk tayfasının adıdır. Ayrum (variantları Eymur. XVXVI əsrlərdə Türkiyənin ictimai-siyasi həyatında abdal tayfası əhəmiyyətli rol oynamışdır (92. Avdallar kənd adları.ə. Avdalağa qala adı qeydə alınmışdır. Onlar iyirmi iki uruqdur (nəsildir). Ayrım. Imer. Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğətində Azərbaycanın Ordubad rayonunda Abdal adında dağ. Avdal. 171-179). Tovuz rayonunda isə kənd olması haqqında məlumat verilir. Oğuzda Abdallı kəndləri də vardır (9. 8-9). YUXARI ABDALLAR. Onların hər birinin özünəməxsus nişanı.5. Abdallar Ulya kənd adı.Irəvan xanlığının Karpibasar mahalında kənd adı. 8). Türkmənistanda da yayılmışdır (73. Arum. Ermənistanda AVDAL. Avdal Ulya etnotoponimindəki Ulya komponenti ərəb dilindən olub yuxarı mənasındadır. 108). Göründüyü kimi abdal əsaslı etnotoponimlərin yayılma arealı olduqca genişdir. XIX əsrdə Şimali Qafqazın Ter əyalətində Abdal dağı toponimlərindəki abdal sözü qədim türk tayfasının adını əks etdirir.

Türkiyənin müasir toponimiyasında da Eymur adını daşıyan 56 . Ayrum tayfasına mənsub olan bu adla bağlı meydana gəlmiş coğrafi adlardan biri də respublikamızın Ağdaş Rayonundakı Eymur kəndidir. digər oğuz tayfaları ilə yanaşı. Türk və monqol tayfaları haqqında geniş məlumat vermiş Rəşidəddin Dağ xanın oğlu Oğuz xanın nəvəsinə aid etdiyi adı Eymur şəklində qeyd edir. …Gəncə xanı Cavad xanın general Knorrinqə yazdığı məktubda ayrımlar Gəncə xanlığının qədim elatı adlandırılır. Ayrum Pokr. Zaqafqaziyanın tarixi toponimiyasında da Şinix Ayrum. Aymur və Aymır kimi üç şəkildə oxuna bilər. Onların məskun olduğu ərazi Ayrım mahalı adlanırdı. Bir fikrə görə Teymur Ankara vuruşmasından (1402) sonra Türkiyə ərazisindən köçürdüyü 50 min ailəni Gəncə. Qeyd olunan əsərə əlavə edilmiş türk qəbilələri siyahısında bu tayfa on birinci yerdə özü də Əymur şəklində göstərilmişdir. Polad Ayrum və Ayrum adlı yaşayış məntəqələri olmuşdur. Tovuz rayonundakı Mollaayrım. Oğuz etimologiyası baxımından böyük dəyərə malik olan «Tarixi– mübarək şah»da (1206) da. XVII əsrdə ayrımların bir hissəsi Irana keçərək şahsevənlərə qarışmışdır. Ermənistandakı Ayrum. 30-31). eymurlərin adı çəkilir. Digər hissəsi isə Azərbaycanın Kiçik Qafqaz zonasında və indiki Ermənistan ərazisində yaşamaqda davam etmişdilər» (9. Imirasani (Imir Həsənli) kimi coğrafi adlar bu toponimin müxtəlif variantlarıdır. Ayrum Mets. Qarabağ və indiki Ermənistanda yerləşdirmiş.damğası vardır ki. Qazax rayonundakı Quşçu Ayrım. onlar sonralar ayrım adı ilə tanınmışdır. təhrif edilmiş şəkildə olsa da. Gürcüstandakı Imera. Eyni zamanda bu sözün çox yaxşı və dövlətli adam mənasını ifadə etdiyini bildirir. Xivəli Əbül Qazi xanın «Şəcəreyi-Tərakimə» adlı əsərində (XVII əsr) bu etnonim ərəb əlifbası ilə yazılmışdır və Iymur (Imir). uruqları bu damğalara görə ayırırlar. Imira. Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğətində oxuyuruq: «Ayrım… Kiçik Qafqazda yaşamış azərbaycanlıların qədim etnoqrafik adıdır.

2. məskunlaşmış qədim oğuz-türk mənşəli tayfalardan biri də Afşar (avşar//ovşar/əfşar) tayfası olmuşdur. Beş fonemdən ibarət olan bu sözün üçüncü foneminin «m» fonemi ilə beşinci fonemin -«r» bir-birini əvəzləməsi hadisəsi aşkarlanır. Afşar (Avşar/Ovşar/əfşar). Ayrum (Eyrum) etnoniminin Eymurdan əmələ gəldiyi ədəbiyyatda qeyd edilmişdir.yetmiş iki coğrafi adın olması bu tayfanın geniş sahədə ictimaisiyasi fəaliyyət göstərdiyinə dəlalət edir. Emheli. BÖYÜK AYRIM. Baqanis Ayrum.ə. Eymur coğrafi adının Imer. Mövlüd Süleymanlının «Köç» əsərinin qəhrəmanlarından birinin adı Imirdir və əsər əslində eymur tayfasına həsr olunmuşdur. Dadanis Ayrum. IMIRLI-Irəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında kənd adı olmuşdur. Bu tayfa səlcuq oğuzlarının Avşar tayfasıdır. Ermənistan ərazisində e. o cümlədən azərbaycancaya xas olan metateza hadisəsinə görə Eymur sözünün Ayrum (Eyrum) şəklinə düşməsi təbiidir. Ermənistan ərazisində AYRIM. «Kiçik Qafqazda və Qazax qəzasında səpələnmiş ayrımlır Ağsaq Ayrum. Imir antroponiminin türkdilli arealda yayılması da müşahidə olunur. Polad Ayrum və başqa qollara bölünmüşlər» (21.6. Avmur) tayfalarının da eyni ayrum tayfasından olması aydın nəzərə çarpır.Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında (indi Ermənistanın Tumanyan rayonunda) kənd adıdır. Türk dillərinə. Quşçu Ayrum. Səfəvilər dövlətinin Qızılbaş tayfalarından biri də əfşarlar olmuşdur. Onun adı Mahmud Kaşğarinin və Rəşidəddinin əsərlərində çəkilir. Ermənistanın Vedi rayonu ərazisində avşar əsaslı iki etnotoponim özünü göstərir. 57 . Imir şəkilləri də geniş yayılmışdır. 115). Əfşar əsaslı areal etnotoponimlər. Türkmənistanda Ilyalı rayonunda yaşayan Imrəli (variantları: Imr.Noyemberyan və Tumanyan rayonlarında kənd adları.

Tədqiqatçılardan Bayram Əhmədovun fikrinə görə bu toponim həmin ərazidə yaşamış tayfanın məşğuliyyəti ilə bağlıdır. Ovşar və Avşar toponimlərinin əsasında duran appelyativin ov sözü olması və toponimin ov həvəskarı mənasını bildirməsi fikrini irəli sürənlər də vardır. Mahmud Kaşqari özünün «Divani-lüğət-it türk» adlı 58 . 218232). Ikinci yaşayış məntəqəsi Ovşar adlanmış /Düzyurd Ovşar. O dövrdən sonra bu kənddə azərbaycanlı yaşamamışdır. Tədqiqatçılar «Abşeron» toponiminin əfşar etnonimi əsasında yaranmasını qeyd edirlər. Oğuz tayfa birliklərinin adları Mahmud Kaşğari. Bu toponimin Avşar variantı Azərbaycan respublikasının Ağcəbədi rayonunda da mövcuddur. Bu kənd 1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Karni nahiyəsində yerləşmişdir. Cənubi Azərbaycan ərazisində də əfşar//ovşar tayfa adından düzəlmiş Əfşar. əhalisi qovulmuşdur. Ermənistanda AFŞAR KƏLƏVAN. Indi erməni qəsəbəsidir (30. 2. 197). Əfşarcik etnotoponimləri qeydə alınır. Bayandur oğuz tayfalarından birinin adıdır. Müəllif qeyd edir ki. Surenavan. Yerevan-Naxçıvan avtomobil yolunun üzərində yerləşən Avşar/Kəl Balavan/ kəndidir. avşar//ovşar-qoyunsağma üsulu deməkdir (27.7.Birinci yaşayış məntəqəsi rayon mərkəzindən 7km cənubşərqdə. bu tayfa qoyunçuluqla məşğul olmuşdur. Fəzlullah Rəşidəddin. 1918-ci ildə kənd Daşnaklar tərəfindən dağıdılmış.kəndi də olmuşdur. Spandaryan/ rayon mərkəzindən 15 km cənubşərqdə yerləşmişdir. Avşar//ovşar etnotoponiminin müxtəlif areallarda paralelləri vardır. BAYANDUR əsaslı areal etnotoponimlər.Əhmədov belə hesab edir ki. B. 1940-cı illərin axırında azərbaycanlıların Ermənistandan zorla köçürülməsi dövründə kəndin azərbaycanlı əhalisi respublikamıza gəlmişdir. Yazıçı oğlu Əli və Əbülqazi Xan Xivəli tərəfindən qeydə alınmışdır.

«Kitabi-Dədə Qorqud» dastanlarında Bayandur xan Oğuz elinin xanlar xanıdır. Bu məna indi də qalır. Oğuzların «Boz ox» boyundan olan Göy xanın dörd oğlundan birinin adı «Oğuznamə»də Bayandur kimi verilmişdir. 1. Bayandır-«nemətli» mənasındadır. «Oğuznamə»də də Bayandur «çox təminatlı». Bayandır adının kökü əski türk sözü olan «bay»-dır. Rəşidəddində 13-cü çəkilir.əsərində Oğuzun 22 boydan (qəbilə-tayfa birlikləri) ibarət olduğunu göstərir. 48). Bayandur sözünün mənşəyinə gəldikdə isə tədqiqatlarda onu müxtəlif cür izah edirlər. Bayandur xan adı Orxon-Yenisey abidələrində yüksək titul. Bundan əlavə dastanda Bayandır çay. Bayandır kimi verilmişdir. Tarixi mənbələrdə Bayandur həm antroponim. Qeyd olunan müəlliflər Bayandur tayfa adını qeyd etmişlər. Fəzlullah Rəşidəddinin «Cami-ət təvarix» (bütün tarixlər) əsərində Oğuzların 24 boydan ibarət olduğunu göstərir. «zəngin»dir. Sözün tərkibindəki –an şəkilçisi isə bəzən bitişdirici bəzən də sözdüzəldici şəkilçi kimi işlənmişdir (16. 47). Türkmənistanın toponimiyasında türk dilli etnotoponimlər sırasında Bayandır adı mövcuddur. Mahmud Kaşqaridə Bayandur adı üçüncü. 59 . Ağqoyunlu tayfa birləşmələrində bayandurlar tayfasının hakim rol oynaması və ağqoyunlu hökmdarlarının bu tayfadan çıxması faktı ilə səsləşir (32. 48). Mənası «varlı». «OrxonYenisey» abidələrində də bay sözü göstərilən semantik mənada işlənmişdir. Bayandurlu. Bayandur antroponimi də Oğuz Xaqanın «Boz ox-boyundan olan Göy xanın dörd oğlundan biridir. Yazıçıoğlu Əlinin «Səlcuqnamə»sində və Əbulqazi xan Xivəlinin əsərində tayfanın adı Bayandur deyil. «varlı» kimi izah edilmişdir. Bayandır yaşayış məntəqə adları vardır. həm də etnonim kimi işlədilməsi məlumdur (16. fəxri ad hesab olunurdu.

1918-ci il milli qırğınından sonra azərbaycanlılar kənddə tamamilə qırılmış. 1897-ci ildə kənddə ancaq azərbaycanlılar (210 nəfər) yaşamışlar. 52). Ermənistan ərazisində. 164). Bundan əlavə Bayandır Laçın və Bərdə rayonlarının ərazisində qeydə alınmışdır.Salman Mümtaz isə bay sözünü -varlı. 1969-cu ildə isə ermənilər kəndin adını dəyişib Vağadur qoymuşlar. 1897-ci ildə Bəyəndur kəndində 153 nəfər azərbaycanlı əhali olmuşdur. qovulmuş. Ermənistandakı Bayandur Azərbaycanlı kəndi olub. Ermənistan ərazisində BAYANDUR. Xanlar rayonunda isə Bayandurçay hidronimində saxlandığını qeyd etmişdir (89. bəy mənasında açıqlamışdır (11).Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında (indi Ermənistanın Sisyan rayonununda) kənd adı. Q. 88. Kənd Xanazax sovetliyinə daxil idi. Bayandur etnotoponiminin müxtəlif areallarını göstərmək olar. 1918-ci ildə Andranikin dəstəsi bu kəndləri dağıtdıqdan sonra orada azərbaycanlılar qalmamışdır (30. Digər Bayandur da azərbaycanlı kəndi olub. Azərbaycanın şimal rayonlarının dialektində «bay» sözü – hündür/iri/böyük/ canlı mənalarında qalmaqdadır. 74-75. 60 . Qərbi Azərbaycan. indiki Ermənistan ərazisində Bayandur etnotoponiminin variantlarının müxtəlif areallarda yaşayan izləri də bu yerlərin məhz türk torpaqları olduğunu sübut edir. BIRINCI BAYANDURYelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında (indi Ermənistanın Gorus rayonunda) kənd adıdır. əvvəllər Gəncə quberniyasına Zəngəzur qəzasına daxil olmuşdur. böyük. Gorus rayonunda 2 Bayandur kəndi. Kənd sovet hakimiyyəti illərində Xandzorik sovetliyinə daxil olmuşdur. Düzkənd rayonunda isə başqa bir Bayandur toponimi vardır. əvvəllər Gəncə quberniyasının Zəngəzur qəzasına daxil olmuşdur. kənd erməni kəndinə çevrilmişdir.Qeybullayev Bayandur tayfasını qədim albanlarla əlaqələndirmiş və onun izlərinin Tərtərdə Bayandur oykonimində.

söz söyləyən ozanlar ozanı olub. Daşkəsən və Oğuz rayonlarında Bayan adında kənd vardır (9. Bayat tayfası haqqında hələ 1300 il bundan əvvəlki «Kitabi-Dədə Qorqud» abidəsində məlumat vardır. Bayandur etnotoponimləri vardır. Dədə Qorqud Bayatlı-Bayat soylu. BAYAT əsaslı areal etnotoponimlər. «boy»-qəbilə. məhəbbət və qəhrəmanlıq dastanı «Kitabi-Dədə Qorqud» bu sözlərlə başlanır. yurd mənasında işlənib. tayfa. nəhayət oğuz tayfalarının ünvanları. 63). Azərbaycanın Laçın rayonundakı Zabux çayının qolu və Tərtər rayonundakı kəndin adıdır. Kəndin qədim sakinləri türklər 1918-ci ildə oradan qaçqın düşmüşlər. Xalqımızın qədim və möhtəşəm abidəsi. inamları və adətləri ilə bağlı çoxlu adlar yaranmışdır(36. F.Sumər Anadoluda Bayandur adlı 52 oykonimin olmasını qeyd etmişdir( 65). yerlərin. «Bayat boyundan Qorqud ata derlər bir ər qopdu. Tufanda 61 . E. Mənbələrdə Bayandur kəndində erməni və yunanların 1918-20-ci illərdə Muş və Bitlisdən gəlib məskunlaşması qeyd edilir. 2. Türkiyədə Bayandır coğrafi adının arealları çox genişdir. Oğuzun ol kişi bilicisiydi».8. Bundan əlavə Qazaxıstan ərazisində Bayan. Bayat etnotoponiminin çox geniş arealda yayıldığı da bəllidir. orta əsrlərdə isə el. 46).ə. Orada daha bir Bayandur kəndinin olması və 1926-ci ilədək Gümrü zəlzələsində uçub xaraba qalması söylənilir. qopuz çalıb boy boylayan. Bayat elli. Orta əsr tarixçiləri öz əsərlərində bugünkü bəşərin Nuh Əleyhüssəlam övladları olduğu fikrini təsdiqləyirlər. Zaman keçdikcə onun məclislər açıb ozanlıq etməsi ilə dastandakı qəhrəmanların. Bundan başqa.Bayandur həmçinin Düzkənd rayonuna daxil olan kənd və dəmiryol qəsəbəsinin adıdır. mahal.

Qanıqlıyut-Qanıqlılar və Bayaut-Bayatlar ismini daşıyan qəbilələr əslən türk olub. Gün xan oğlu Bayat oğuz uruqlarının toplantılarında xanın sağ yanında oturar. Oğuz xanın da 6 oğlu olmuşdur. Volqa boylarına qədər izləri görünən bayatların tarixi varlığı haqqında çeşidli qaynaqlarda geniş bilgilər vardır. Yasəf adlı 3 oğlu varmış. oğuzlar da ayrı-ayrı türk uruqlarının. qəbilələrin birləşməsindən yaranmışdır.V. Bayat bu uruqlar bu qəbilələr içərisində özünəməxsus yer tutan – təpərli ərənləri.Nuh gəmisində Nuhun Ham. bir qismi Cingizin zuhuru zamanına qədər moğollaşmış idilər. Asiyanın geniş ölkələrindən Azərbaycana. Onlardan üçü (Günxan. Dağ xan. xan ilə birlikdə qoçun sağ budunu yeyərdi. Oğuz kübarlarına məxsus «Bəy şülən» deyilən məclislərdə o. Z. Bayat Oğuz xanın nəvəsi Gün xanın oğludur.Toğan yazır: «Şimaldan qalxıb Cənuba yerləşən Uyrat-Uyğurlar. Ayxan.» 62 . Bayat Oğuz xanın oğlu Gün xanın ikinci oğludur. Bayatların çox ölkələrdə dağılmaları və Dış oğuzların aparıcı qolunu təşkil etmələrini göstərən prof. düşüncəli ağsaqqalları ilə ad çıxarmışdır. onun ətrafında toplaşan bir çox qəbilələrdən biridir. Cozef Dögün isə bu haqda belə yazır: «Bayatlar Cingiz xana kölə deyil. ərdəmli igidləri. Iraqa. Sam. Məlum məsələdir ki. Anadoluya. Böyük tarixçi və döyüşçü Əbülqazi Bahadur xan Xivəli (1602-1664) özünün məşhur «Şəcəreyi-Tərakemə türk» əsərində yazmışdır ki. Yasəfin nəvəsi Alınca xanın nəvəsi Qara xanın oğludur.«Üç ox»-lar isə onlara tabe olmuşdur Əldə olan qaynaqlara görə nəinki Qərbi Azərbaycanın hətta bir çox türk xalqlarının kökü oğuzlarla bağlıdır. Ulduzxan) -«Boz ox» adı ilə hakimiyyəti idarə etmiş üçü (Məngli xan. Dəniz xan) . QayatQayalar. oğuz ordusunun sağ qoluna başçılıq edərmiş. Bayat uruğu öz adını tanınmış bir şəxsdən«Bayat»-dan götürmüşdür.

Bahadur xan Bayatların ana yurdundan danışarkən qeyd edir: «Bayatların qəbilələri çoxdur. Mühümləri «Cidayin nəhri kənarında yaşayan «Cidayin Bayatlar» və Məkrin nəhri kənarında yaşayanlar isə «Məkrin Bayatlar»dır. Bu haqda geniş məlumat «Türk ensiklopediyası»ndadır. Oradakı məlumata görə, Bayatlar X1 əsrdən öncə SırDərya sahillərində və onun şimalındakı bozqırlarda yaşayırdılar. Onların bir qismi sonradan səlcuq (yaxud türkmən) fəthlərinə qatılaraq Sır-Dəryadan Adalar dənizinə (Egey dənizi) qədər uzanan böyük imperiyaların qurulmAsında mühüm rol oynamışdır. XIX yüzilliyin ortalarında Mərəş bölgəsində Zülqədərin bəyliyini quran və Sivas ətrafında yurd salmağa çalışan Şam və ya Özoğlu türkləri arasında mühüm bir mövqeyə sahib olan və əksəri bugünkü Yozqad məntəqəsində yerləşən bu bayatlar Şam bayatı adı ilə tanınmışdır. XV əsrin başlanğıcında Intab ilə Hələb arasında yaşayan bayatlar XVI əsrdə digər türkmənlərlə birlikdə Hələb türkmənlərini meydana gətirmiş, XVI əsrin əvvəllərində «Bayadi» adı ilə tanınmışlar. Anadolu və Antakyada isə onlar ən məşhur oymaqlar olan Xəfərli, Şərəfli, Qızıldonlu, Ökdənli, Qaracaqoyunlu, Mancanıq, Qanqal və Yeni Eldə yurd salmışlar. XVI əsrdə bunların bir qismi Qaraman, bir qismi də Adana bölgələrinə köçmüşlər. M.Kalankaytlının «Alban tarixi» əsərində Boqayat adlı yaşayış yerindən – qaladan danışılır və onun Bərdə həndəvərində yerləşdiyi göstərilir. «Alban tarixi»ndəki Boqayat qalası Bərdə həndəvərindədir. Boyat//Bayat//Bayatlılar//Sincan Boyat//Qızıltəpə Boyat//Boyatansüxtə//Bayatlı//Keşlakbayat//Əlbayat//Boqayat (Tanrı odu) və s. paralelləri olan bu adın müxtəlif ərazilərdə, o cümlədən Azərbaycanda da arealları vardır. Azərbaycanda məskun yerlərin siyahısı Kitabında isə Bayat adı ilə bağlı aşağıdakı kənd sovetlikləri, kəndlər və onların əhalisinin milli tərkibi göstərilmişdir. 1) Ağcəbədi -Bayat kənd 63

sovetliyi, əhalisi 57,9% türklər; 2)Dəvəçi, Sincan Bayat b) Uzun Bayat kəndləri 27,150 təsərrüfat, əhalisi 99,9% türk 3) Göyçay Bayat – 146 təsərrüfat, əhalisi 98,2% türk, 4) Şamaxı- Bayat 22 təsərrüfat, 88% türk (3, 144). Hələ XIX əsrdə Azərbaycanın topoqraf alimi Ibrahim ağa Vəkilov Azərbaycanda «Bayat» adlı 5 kənd göstərir. Onlardan biri əvvəlki Şuşa, o biri Göyçay, biri Salyan, biri Quba, o biri isə Şamaxı qəzalarında idi. Q.Qeybullayev, Tofiq Əhmədov, Afət Qurbanov da boyat tayfalarının Azərbaycandakı yaşayış ərazilərini göstərib onların Azərbaycana gəlmə tarixini qeyd etmişlər. B.Budaqov bayat tayfası haqqında danışarkən qeyd edir ki, onlar XIV-XV əsrlərdə Səfəvilər dövlətinin yaranmasında fəal iştirak etmişlər (20, 115). A.Axundov isə boyatların Azərbaycana gəlişini IX əsrin ikinci yarısına aid edir. Bu tayfanın adı ilə bağlı Türkmənistandakı yaşayış məskənlərinin (Darqanata, Dənev, Xocambaz və Carcou) adlarını çəkir, onların Boyat toponimi adı ilə adlandığını qeyd edir (2, 41). Məhəmməd Həsən Vəliyev Baharrı Boyat tayfalarının Azərbaycana gəlişindən söz açmış, onların Səfəvilər tərəfindən indiki Quba qəzasında ləzgiləri tabe etmək və yerli hökmdarların qüvvətlənməsi üçün yerləşdirilməsini qeyd etmişdir. O, həmçinin Boyatların öz adlarını verdiyi kəndlərin adını da göstərmişdir. Göyçay qəzasında –Boyat-Məlik Umud, Bayat-Nadir Cavad qəzasında –Sincan Bayat, Uzun Bayat Şamaxı qəzasında –Bayat Şuşa qəzasında –Bayat Beləliklə, Azərbaycan ərazisində Ağcəbədi rayonunda Boyat kənd adı, Ucar, Neftçala və Şamaxı rayonlarında eyni adlı Boyat kəndi, Dəvəçi rayonunda Boyat və Sincan Boyat kəndləri, Dərbənddə Boyatlar məhəlləsi var. Yuxarıda adını çəkdiyimiz Qərbi Azərbaycanın Quqark (Qara kilsə) rayonunda Bayatlar kəndi olmuşdur. 64

Tədqiqatçılarımız Boyat adının mənşəyini və mənasını müxtəlif baxımdan açıqlayırlar. XII əsr dünyanın ən böyük dilçilərindən olan Mahmud Kaşğarlı özünün «Türk dilinin lüğəti» əsərində boyat qəbiləsinin adını çəkir və onu Oğuz tayfasının bir qolu kimi göstərmişdir. O, bu sözün «ulu tanrı» mənası verdiyini qeyd etmişdir(54,718). XV əsr türk –uyğur şairi, alim Yusif Balasaqunlu özünün məşhur «Kutadqu biliq» əsərində Bayat adını qeyd edir. O, Bayat tanrı adını çəkir və «Bayat adlı ilə sözüm başladım»-deyə onu yad edir. Düzdür Boyat azərbaycanlıların keçmişdə tapındığı tanrı adlarından biridir. Lakin bu tanrının hansı inamla bağlı olduğu bilinmir. Bəzi tədqiqatçılar Bayatın su ilə bağlı ərən-tanrı olduğunu göstərməkdədir. Bu barədə L.N.Qumilyov öz əsərində qeyd etmişdir ki, qədim türklər (o sıradan da azərbaycanlılar) təbiətin sahibləri sayılan və Yer-Su adlandırılan ərən-tanrılara inam bəsləmişlər(94, 80). Əbülqazi xan Xivəli isə «Bayat»ın mənasını «dövlətli» kimi izah etmişdir. Əcdər Fərzəli Boyat adının mənasını açırkən yazır: «Boyatla bağlı köhnəlmək mənasında boyat, boyatımaq isə boqu tanrıya qalmaq məzmunundadır. Necə ki, andıra qalmaq da elə tanrıya qalmaqdır. Və «tanrı»dakı səslərin yerdəyişməsindən yaranmış «andır» (antır) sözü dünya dillərinin bir qismində – ən çox hind-Avropa dillərində «tanrı» məzmununda işlənir. Əslində «Bayat» tanrı adı da «Bayat» qəbilə adından asılı olmayaraq mövcud olub. Dindar qocalar tanrını belə səciyyələndirərdilər: «Ey bu dünyanın sahibi.» Bəy-bay da odlu-sulu yerin - dünyanın sahibinə deyilib. Və belə imtiyaz sahibi «ibtidai oğuzun təsəvvüründə» yalnız tanrı ola bilərdi. «Bay»dan törənmiş «Baq» hələ 5 min il əvvəl Şumer mənbələrində tanrı mənasındadır. «Boqoy at» variantında da «boq» komponenti məhz tanrını təmsil edir. Boqoyat-Boq ata-Tanrı ata, Boq-od-Tanrı-od… 65

Boyat-Bəy ata, həm də Bəy odu, Tanrı odu» kimi açıqlanmışdır(36, 51). Bayat soyunun dünyada məşhur həmişə yaşar, ad-san qazanmış nümayəndələri var. Harada doğulmasından asılı olmayaraq Füzuli də boyat boyundandır. Qarabağın-indiki Ağcəbədinin Boyat kəndindən olan Süleyman kişinin oğludur və Iraqa da məhz həmin mahaldan köçüb getmişlər. M.P.Vaqif, XV əsrdə yaşamış məşhur tarixçi, «Cami-cəmayin» əsərinin müəllifi Həsən Bayati, XII əsrdə yaşayıbyaratmış Bayat Abbas, türk şairi Yəhya Kamal Bayatlı, Səməd Vurğun da bu boya mənsubdur. Ermənistanın (Qərbi Azərbaycanın) şimal hissəsində yerləşən, Quqark rayonunun ən qədim kəndlərindən biri də Bayatlar kəndidir. Şimaldan Ley dağına, qərbdən isə Ağbulağa və Tosmoklı ilə əhatə olunmuşdur. Kəndin qədimliyi xarabalıqları və qəbir yerlərində aparılmış təsərrüfat işlərində aşkar edilmişdir. Kəndin məhv olma səbəbi təbii fəlakətlə, dağ və qar uçqunu ilə izah olunur. 1988-ci ildən isə «erməni» hökumətinin qərarı və göstərişi ilə rayondan azərbaycanlar silah gücünə, qanlı qırğınlarla qovulmuşlar. Bayatlar kəndinin uludan da ulu bir tarixi var. Kənd əhalisinin tarixi kökünü araşdıranda görürük ki, onların ulu əcdadları qədim türk tayfalarından-oğuzun bayat boyuna məxsusdur. Bütün bunlar göstərir ki, vaxtı ilə Qərbi Azərbaycan ərazisində formalaşan Boyatlar kəndinin tarixi, həmin nəslin kökü də ora bağlıdır.

Ermənistan

Azərbaycan

Xaricdə

66

67 . Qazangöl düzü. Azərbaycanın Qasım Ismayılov (Goranboy) rayonunda Qazanbulaq qəsəbəsi. ayıx (ay) və s. kul. Tovuzda Qazangöl gölü. ker//kuz (payız). hir (qız). yalnız ayrı-ayrı sözləri qalmışdır: cal (il) cür (yüz). 130) . «ş» əvəzinə «l» səslərinin işlənməsi ilə fərqlənir. citi (yeddi). cirim (iyirmi). Qəzançi (Məzari-şərifdə) kənd coğrafi adları qeydə alınmışdır. Onların paytaxt şəhəri Bulqar şəhəri olmuşdur.küdvar. Cəlilabadda Qazan qala dağı. timirəc (dəmirçi). çakar. 87.Boyatlar BAYATDAĞI Quqark r. iskil və s. o cümlədən qərbi Azərbaycan toponimiyasında öz izini saxlamış bulqar tayfalarından biri kazan(qazan) sayılır. Bulqarlar Volqa-Kama çayı hövzəsində mövcud olmuş Bulqarıstan ərazisində yaşamışlar.9. Kazan əsaslı areal etnotoponimlər. Yalnız Azərbaycanda Qazançı adlı 10 kənd olmuşdur (132. Kazan türk tayfası bulqarlara mənsubdur. Əfqanıstan ərazisində Qəzan. Mənbələrə əsasən balqarlar orta əsrlərin əvvəllərində bir sıra tayfalardan ibarət olub. kuriqir. xel//qış (qış): Bulqar dilinin yazılı abidələri məlum deyil. Inqilaba qədərki Qafqazda Qazan komponentli 24 toponim qeydə alınmışdır. Cabrayılda Qazanzəmi kəndi. kazan.Boyat n Pəmbək Boyat dağ silsiləsində dağ adı Pəmbək Boyat bölgəsində qışlaq adı Ağcəbədi Neftçala Boyat Bayat Türkmənistan Türkiyə BAYATLAR Ucar Boyat Iran 2. Azərbaycan toponimiyasında. Bulqar dili qədim türk dillərindən «z» əvəzinə «r».

Qazangül ( Zaqatala. Azərbaycanda etnoqrafik toponimlərin bir qismi ərazimizdə məskun olmuş qədim türk tayfa və tirələrinin adlarına –çı. XIX əsrin sonu və XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanda 10 Qazançı oykonimi olmuşdur. dağ).Paqirevin «Qafqazın beş verstlik xəritəsi»ndən məlum olur ki. Qazandağ (Şamaxı rnu) Qazandərə (Ismayıllı r-nu və s. Qazanqoşa (Cəlilabad. Tovuz. Goranboy rayonlarında Qazançı kənd adları vardır.Qeybullayeva görə Kazançi. Q. Başqırdıstanda. Azərbaycanda olan «Qazan» komponentli toponimləri aşağıdakı qruplarda birləşdirmək olar. Qazandağ (Şamaxı. 135). D. Qazangöl gölü.müəyyən təsadüfi hadisə ilə bağlı olanlar: Qazandurmaz (Xanlar rayonu). qəsəbə). göl).Yevlaxda Qazanlı. Qazanzəmi kəndi. «Kitabi-Dədə Qorqud» boylarında «Qazan» komponentli aşağıdakı coğrafi adlar işlədilmişdir: -Qazanbulaq. məşğuliyyət bildirən şəkilçinin qoşulması ilə yaranmışdır. Qazanlı 68 . Ordubadda Qazangöldağ dağı qeydə alınmışdır. Hazırda Azərbaycanın Culfa. zirvə). Türkiyədə qeydə alınıb. 1. XII əsrə aid mənbədə Ermənistanda Qazan qalasının olması qeyd olunmuşdur (44. Qazangöldağ dağı.) . Azərbaycanda Qazanbatan (Saatlı. kənd). Qazangöl (Tovuz rayonu). Qazanbulaq (Goranboy. Zəngilan. Məs: bulqar tayfalarından olan Qazan qəbilə tirələrinin məskunlaşdığı yerlər Qazançı adlandırılmışdır. sənət. kənd). Qazan gölü. Qazan etnonimi ilə yaranan toponimlər: . Məs: Qazanbulaq (Göranboy r-nu). Qazanuçan (Ermənistan) və s.-çu. Kazan toponimləri Şimali Qafqazda. Qazangöl (Ordubad. Qazanqoşa dağı. Qərbi Sibirdə.bu və ya digər yerin təbii şəraiti ilə əlaqədar yaranmış oronim və hidronimlər. qəsəbə). Ukraynada.D. Iranda. Qazanlı.-çü peşə. Qazanzəmi (Cəbrayıl.çi.

«Qazan» şəxs adı uca. yüksək (şəxs) anlamındadır (34.Q.Qeybullayev bu toponimin karkın adlı türk tayfası 69 . 176-177). K. yüksək kimi mənalandırılır. Oğuz atalar sözlərində isə bu söz «qadı» kimi işlənərək sərkərdə. düzənlik.(Yevlax. Yeri gəlmişkən deyək ki. 2. zirvə). «qazı» Azərbaycan sözünün şəriət hakimi mənasında ərəb mənşəli «Qazi» sözü ilə heç bir əlaqəsi yoxdur. Zəngilan. Deməli. Qazançı (Goranboy. Ermənistanda Qazanlıqdərə kəndi və Qazangöl gölü də qeydə alınmışdır. qəhrəman anlamını verir. 112-113). Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlər arasında Qazançı adlanan altı kənd və iki dağ da vardır. türk tayfalarının yaşadıqları bir çox regionlarda özünü göstərdiyini faktlarla sübuta yetirir. Dilçilik ədəbiyyatında «Qaz» və ya «Qazı» sözü uca. – şı şəkilçisi isə – çı şəkilçisinin bulqar dilinə uyğun variantıdır.10. Ağdam. qədim oğuz yurdu Ermənistanda bulqar türk tayfaları da geniş məskən salıbmış. «Qarxun» adını ilk dəfə araşdıran tarixçitoponimist Q. Buradan belə nəticə çıxır ki. Karkın əsaslı areal etnotoponimlər.Mirəliyev «Qazan» sözünün semantikasını belə açır: kənarlardan nisbətən hündür olan çökək sahə.Bəşirova görə «Qazan» sözünün birinci hissəsi köməkçi məzmun daşıyır. kənd) (9. Bu etnotoponimin əsasında da kazan (qazan) etnonimi durur. E. Ermənistanın Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur (Indiki Sisyan mahalında) qəzasında Qazanşı kəndi olmuşdur. Qazan əsaslı bu etnotoponimlərinə Qərbi Azərbaycan ərazisinin müxtəlif yerlərində rast gəlinməsi onun areal etnotoponim olduğunu və yalnız Ermənistan və Azərbaycan ərazisində deyil. «Qazan» sözünün 2-ci hissəsi «an» isə adyaratma baxımından əlamət məzmunlu şəkilçi kimi çıxış edir. Karkın tayfası. Dialektoloci lüğətdə «Qazı-qazı» sözbirləşməsi «yekəyekə» və ya «böyük-böyük» kimi izah edilir.

F. Yevlax rayonunda isə Yuxarı Qarxun və Aşağı Qarxun kəndləri vardır. Bu da onu göstərir ki. Rusiyanın Qaraqalpaq vilayətində də vardır (88. Qarxun oykonimi əski oğuzların Karkın adlı tayfasının adını qoruyub saxlayan yer adlarındandır. Yuxarı Qarxun (Aqdam r-nu) və Qarxun (Naxçıvan) oykonimlərində izini saxlamışdır. T.Rəşidəddinə görə Qarqın «çox və doyuran aş».) rayonunda Karxan.Rəşidəddin bu tayfanın adını ilkin olaraq Mahmud Kaşğarinin göstərdiyi 22 oğuz tayfasının sırasına əlavə etmişdir.Qeybullaevə görə Karkın tayfası Qarxın (Quba rayonu). Karkın ötən əsrdə Qubada qeydə alınmışdır. Yazıçıoğluya görə isə «ulu aş. Özbəkistanda. Mənbələrdən məlum olduğu kimi. Əbülqazi xan isə karkınların Oğuz xanın üçüncü oğlu Yulduz xanın nəvələrindən törədiyini göstərmişdir. doyurucu aş» mənalarındadır. F. Vahid birlik təşkil edən bu iki qola ayrı-ayrılıqda boylar. Karkın kəndi Dağıstanda. Azərbaycanın Iliç (Şərur r. Mənbələrdə qaraqalpaqların bir tayfasının qarkın adlanması da göstərilir (110. Aşaği-Qarxun. 70 . vaxtı ilə qarxınların bir qismi Azərbaycana gəlmiş. oğuzlar üç ok (iç oğuz) və «Boz ok» (Daş oğuz) olmaqla iki qola ayrılır. adlarını yaşadıqları yerlərə vermişlər. Türkmənistanda. F. 53).Rəşidəddinin «Cami-əttəvarix» əsərində Karkın//Qarxun tayfasının adına təsadüf edilir. Qarkın tayfası Boz ok qoluna aiddir. burada yurd salmış. 321).Əhmədov mənbələrə əsasən qeyd edir ki. onların oğuz xanının üçüncü oğlu Yulduz xanın nəvələrindən törəmə olduğunu qeyd etmişdir (110. Türkiyədə «Karkın» etnotoponiminin arealları çox genişdir. 513). Əbülqazi xan karkınların mənşəyinə toxunmuş.ilə bağlılığı fikrini irəli sürmüşdür. Q. bölüklər daxildir.

Ermənistanda Eçmiədzin rayonunda Aşağı Qarxun (Şərifabad. Quba ərazisindəki bir çox yer adlarının kökünü araşdırmağa çalışan T. 1897-ci ildə 586 nəfər. həmçinin Naxçıvan MSSR-dəki Qarxun kəndlərinin adları eyni mənşəli olub. 19151918-ci illərdə Türkiyədən gəlmə ermənilər həmin azərbaycanlı kəndində yerləşdirilmişdir. 142). 1922-ci ildən milli tərkibcə qarışıq kənd olmuşdur. M. O. 1926-cı ildə müvafiq sürətdə 240 və 201 nəfər.Onu da qeyd edək ki. bu yaşayış məntəqəsinin Körpükəndin yaxınlığında yerləşdiyinə görə bəzən Qarxun Körpükənd.Mirzəyev Yevlax rayonundakı Yuxarı Qarxun. Bu toponimə Azərbaycan ərazisində də təsadüf olunur(25. 1918-ci ildə Daşnak hökumətinin fitvası ilə erməni millətçilərinin silahlı bandit dəstələri kəndi talan edib dağıtmış. 131). 71 . 1831-ci ildə kənddə 318 nəfər. salamat qalanlarını isə öz tarixi yurdundan qovmuşlar. əhalisinin çox hissəsini işgəncələrlə qırmış. 1922-ci ildə kənddə 189 nəfər erməni. Rayon mərkəzindən 16 km cənubda. Aşağı Qarxun. 148). 1918-ci ilədək kənddə ancaq azərbaycanlılar yaşamışlar. 169 nəfər azərbaycanlı. 1916-cı ildə 631 nəfər azərbaycanlı əhalisi olmuşdur. 42-43). Əfqanıstan ərazisində «Qərqin» toponimi vardır.-1946) azərbaycanlıların kəndidir.Əhmədov haqlı olaraq göstərir ki. Müəllif karkın tayfasının səlcuq oğuzlarından olmasını göstərir (60. 1886-cı ildə 420 nəfər. Qarxun kəndinin adının türk uluslarından birinin adını yaşatması fikrini başqa tədqiqatçılar da qeyd etmişlər (64. Kür çayına yaxın olduğuna görə isə Qıraqlı Qarxun da adlandırıldığını diqqət mərkəzinə çəkir.Aşağı və Yuxarı Qarxun kəndlərinə parçalandığını qeyd edir. Araks. karkın tayfasının adı ilə bağlı olduğunu qeyd edir. qarxun oykonimi əski oğuzların karkın adlı tayfasının adını qoruyub saxlayan yer adlarındandır(28. 1873-cü ildə 369 nəfər. 412-413). düzənlikdə yerləşmişdir. Türkiyədə Karkın adlı 63 kənd vardır(20. Keçən əsrin axırlarında kəndin böyüyərək iki hissəyə .

Ermənistan ərazisində başqa bir QARXUN kəndi Irəvan xanlığının Sərdarabad mahalında olmuşdur. 40-illərin axırlarında azərbaycanlıların zorla Ermənistandan köçürülməsi dövründə azərbaycanlılar sıxışdırılıb çıxarılmış və o zamandan erməni kəndi olmuşdur. bu tayfanın xəzərlərdən çıxdığını bildirmişdir. Bu tayfa haqqında ilk məlumatı Konstantin Baqranarodnı vermişdir. Kabar əsaslı areal etnotoponimlər. Azərbaycanda Balakən və Tərtər rayonlarında Kəbirli adlı iki kənd vardır.1931-ci ildə 221 və 212 nəfər olmuşdur. ər.63 kənd Cənubi Qafqazda Xaricdə Karkın Karkın Türkmənistanda 2. Kabarlar Azerbaycanda kabarli və ya kəbirli adları altında yaşamışlar. ar(ər) türk sözü kişi. Ermənistan SərdarQarxun abad Aşağı EçmiQarxun ədzin Azərbaycan Qarxun Qarxun Qarxun Körpüqarxun Qıraqqarxun Aşağı Qarxun Yuxarı Qarxun Quba Iliç Şərur. Ermənistanın yeni Bəyazid uyezdində Kalar.11.Qeybullayev bu etnonimin tərkibində ar sözünü ayırır. Q. qəhrəman mənasındadır. 72 . Onların yaşadığı əsas areallardan biri də Qarabağ olmuşdur. Xəzər tayfalarının tərkibinə daxil olan kabar tayfasının adı əsasında yaranmış etnotoponimlər Azərbaycan və Ermənistan ərazisində kifayət qədər yayılmışdır. Kabar. Naxçıvan Yevlax Karkın Türkiyə . O.

Qurbanov etnohidronimləri araşdırarkən onların müəyyən hissəsinin Azərbaycan ərazisində hələ orta əsrlərdə məskunlaşmış Xəzər tayfalarının adlarını əks etdirməsini göstərir. Qarabağ xanlığı dövründə kabarların yaşadıqları yerlər Kabarlı mahalı adlanmışdır(89.A. Məlumdur ki. Kabarrı yeri toponimləri qeydə alınmışdır. ərazicə Tovuza yaxın yerə köçməsini təsdiqləyir. Kuarli toponimi zaman keçdikcə –«li» şəkilçisi qəbul etmiş Kəvər formasından düzəlmişdir(45. Bu etnotoponim Albaniyadakı Tavus (indiki Berd) qalasının ətrafındakı yaşayış məntəqələrinin 1139-cu il siyahısına daxil edilmişdir.Şərur-Dərələyəzdə Kəbirli (Kəbirlidağ). Naxçıvan. Azərbaycanda Macar yeri (Daşarx kəndi. Şərur). Urartu yazısında Kuarli Q. Zaqafqaziyada kabar etnonimli etnotoponim XII əsrə aid mənbədə Kabri formasında əksini tapmışdır. 140). onlar başqa tayfalarla mübarizə apararkən macarların tərəfinə keçmiş və VII əsrin ortalarında Albaniyaya köçmüşlər. Dağlıq Qarabağda X1X əsrdə Kabirli –qışlaq adı.Melikişviliyə görə Kuarli Eçmiədzin və Yerevan yaxınlığında Karmir–blur (azərbaycanca Qızıl-təpə toponiminin ermənicə tərcüməsi) arasındakı vadidə lokalizə olunur. Bundan başqa Kabri toponimi kabarların Şəmkir zonasına. A. XIX əsrin ortalarına qədər Ermənistanda əhalisi azərbaycanlılardan ibarət Kəvər (XIX əsrin ortalarından NovoBayazit. indi Kamo) adı ilə məlumdur. Azərbaycan tarixçisi Mirzə Adıgözəl Bəy kabarları Qarabağın qədim sakinlərindən biri saymışdır. Macar-Karoğlan (Yevlax) toponimləri olmuşdur. Demək. Hazırda Kabri etnotoponimi Ermənistanın Artaşat rayonunda Kasax çayı əvvəlki Tavus çayının yaxınlığında qalmaqdadır. Bu kabar sözünün qədim erməni dilindəki deyilişidir. 56). Buradakı – i şəkilçisi mənsubiyyət şəkilçisi ola bilər. Həmin tayfanın müəyyən hissəsi 73 . Kabarların Don çayı sahilində yaşaması qeyd edilir. yaxud Kavar adlanması məlumdur. Mənbələrdə Xəzərlərin bir tayfasının Kabar.

Azərbaycanın Qarabağ zonasında yaşamışdır. Maraqlısı odur ki, Kavar formasında bu etnonim Tərtər rayonunun ərazisindən olan Qavartu hidronimində özünün ilkin formasını saxlamışdır. Əslində Qavartu etnohidronimi Kavar etnonimindən və mənsubiyyət bildirən -lu şəkilçisinin fonetik forması olan--tu hissəsindən ibarətdir. Dilaektlərimizdə və başqa türk dillərində l-t fonetik hadisəsinə görə –lı, -lu şəkilçilərinin –tı, -tu formalarında tələffüzü mövcuddur (49, 377). Qədim Oğuz yurdu Ermənistanda kabar etnonimi əsaslı etnotoponimlər az deyildir. Məsələn, QƏMƏRLI- Irəvan xanlığının Karpibasar mahalında kənd adı; ƏLIKƏMƏRLIIrəvan quberniyasının Sürməli qəzasında kənd adı; KƏVƏRIrəvan xanlığının Göycə mahalında kənd adı; KƏMƏRLIIrəvan xanlığının Qarnibasar mAhalında kənd adı; Qabarəli Irəvan xanlığının Dərəçiçək mahalında kənd adı; Qabırbulaq 1728-ci ildə Irəvan əyalətində Abaran nahiyəsində kənd adı; Qavar – Irəvan xanlığının Göyçə mahalında kənd adı və s. kimi etnotoponimlər çoxluq təşkil edir. Bu etnotoponimlərin Ermənistan ərazisində müxtəlif regionlarda yayılması onların areallıq xüsusiyyətini bir daha təsdiqləyir.

74

2.12.Qarqar əsaslı areal etnotoponimlər. Qarqar qədim türk mənşəli tayfalardan biridir. Hələ biz. er. I əsrində Strabon qarqar tayfasının adını çəkmiş və onların Şimali Qafqazda yaşamalarını qeyd etmişdi. K.V.Trever I əsrdə Albaniyada Qarqar düzü adlı yerin mövcud olduğunu göstərmişdir(131, 48). S.T.Yeremyan isə həmin düzün Mil düzü olması fikrini irəli sürmüşdü. Müəyyən mənbələrdə qarqar tayfasının qədimdə Qarabağ düzündə də yaşaması və bununla əlaqədar həmin düzün Qarqar ölkəsi adlanması fikri də qeyd edilmişdir(94). Orta əsrlərdə Qazaxıstanda, keçən əsrdə Gürcüstan və Dağıstanda, Türkmənistanda və s. yerlərdə mövcud olmuş Qarqar adlı toponimlər, şübhəsiz ki, eyniadlı qədim türk tayfa adı ilə bağlı yaranmışdır (111). M.H.Vəliyev də inqilabdan əvvəl Azərbaycanda Qarqar adlı 5 oykonim və 1 hidronimin olduğunu göstərmişdir (68, 20). Hazırda Azərbaycanda bu tayfa adının ilkin variantı yalnız mənbəyini Qarabağ silsiləsinin şimalşərq yamaclarından alan qədim Qarqarçay hidronimində mühafizə etmişdir. M.Ismayılov Qarqarların miladdan qabaq IV-II yüzilliklərdə Qafqaz dağlarının ətəklərində məskunlaşdığını qeyd etmişdir(39,161). Strabonun, Treverin, Yeremyanın albanlar haqqında verdikləri fikirləri təhlil edib onlara münasibətini bildirən Q.Qeybullayev belə bir qənaətə gəlir ki, Qarqar düzənliyi, Qarqar knyazlığı, Qarqar şəhəri (Beyləqan yaxınlığında) kimi adlar, XIX əsrdə Azərbaycanda bu adda olan 5 kənd adı Qarqar etnonimi ilə bağlıdır (88, 29). Gədəbəydə olan bir toponimin - Xarxar toponiminin Azərbaycanın Alban vilayətindəki qədim qarqar tayfa adının qismən təhrif olunmuş variantının özündə əks etdirdiyi ehtimal olunur. Həmin yaşayış məntəqəsinə bu adın vaxtilə qarqar 75

tayfası tərəfindən salınmış və xarabalığının son dövrlərə qədər qalması qeyd olunmuş Qarqar adlı məskənin adıdır(64). H.Mirzəyev göstərir ki, dil və tarixi faktlara əsasən demək olar ki, nəinki, Her-Her, hətta Xar-Xar, Xal-Xal, Kər-Kər, Kəngər toponimləri də mənşə etibarı ilə qarqar etnonimi ilə bu və ya digər cəhətdən, az və ya çox dərəcədə bağlıdır(55, 184). A.Qurbanov qarqarların indiki Mil-Qarabağ düzlərində yaşamasını qeyd edir və göstərir ki, «Mil düzü» qədim dövrlərdən «Qarqar düzü» adlanmışdır(49, 393). F.Cəlilov yazır: Strabonun Qoqar (ena), qədim erməni mənbələrinin isə Quqar(k) şəklində verdiyi Göyər mahalı da azərbaycan tayfalarından olan göyərlərin adı ilə bağlıdır. Erməni tarixçisi Favstos Buzand masaget (mazkut) hökmdarı Senesanın başçılığı ilə Ermənistana hücum edən Alban tayfaları sırasında hunlarla quqarların adını yanaşı çəkir. Göründüyü kimi, həm Quqar (Qoqar) toponimi, həm də quqar etnonimi göy sözünün qədim formasını əks etdirir(23, 151-152). N.Məmmədov göstərir ki, qarqarlar qədim Alban tayfalarından birinin adıdır və Qarqar sıra dağları, Qarqar düzü, Qarqar çayı, hələ bizim eradan əvvəl Azərbaycanda məskən salan türkdilli qarqar tayfasının adını bir abidə kimi qoruyub saxlamaqdadır. Müəllif bu fikri sübut etmək üçün qarqar sözü və onun fonetik variantları olan Xar-xar, Xal-xal, Hər-hər, Her-her, Qer-qer, Gər-gər, etnonimlərin arealının çox geniş olduğunu faktlar əsasında sübut edir. Qarabağda Qarqar, Gədəbəydə Xarxar, Naxçıvanda və Cənubi Azərbaycanda Xalxal, Dərələyəzdə, Eçmiədzində, Dağlıq Qarabağda Hərhər//Herher, Qədim Oğuz yurdu Calaloğluda Gərgər toponimləri areal etnotoponimlər toplusunu təşkil edir(53, 111, 137-138). H.Mirzəyev Qarqar və Kəngər tayfa adları arasında yaxınlıq olduğunu qeyd edir. Alim fikrini sübut etmək üçün gərgər və kəngər sözlərinin eyni yuvadan formalaşdığını, n samiti ilə r samitinin bir-birini əvəz edə bilməsi faktlarını diqqət mərkəzinə çəkir(60, 186). 76

Hunlar tərəfindən məğlub edilmiş və qərbə tərəf sıxışdırılmış xalqlar Çin mənbələrində yosti adı ilə məlumdur. türklərdə quşçu adı ilə məlum tayfa farslarda kuşan şəklində olmuşdur. Herher -Şərur-Dərələyəz qəzasında kənd adı. GƏRGƏR.V. 2. cəm halda quşan formasını vermişdir. Hərhər – Dərələyəz nahiyyəsində kənd adı.Piqulevskaya yazır ki. N. Kuşi əsaslı areal etnotoponimlər.H.V. Məhz yosti sözünün transkripsiyası tək halda quşi. M. N. Azərbaycan toponimiyasında bu tayfanın məskunlaşması nəticəsində yaranmış bir sıra toponimlər vardır. Quqarçay . Əvvələn ona görə ki. qara hunlar 227-ci ildə Azərbaycana kuşi adı ilə gəlib məskunlaşmışlar. Kuşi qədim türk tayfasıdır. quşçu etnonimi «quş» (ov quşu) sözündəndir və bu adı daşıyanlar monqolların XI əsrdə qıpçaqlar üzərində Şimali Qafqazda qələbəsindən sonra Azərbaycana gəlmişlər. quşanların əsl adı quiş olmuşdur. GƏRGƏRStepanavan rayonunda kənd adı. V. Lakin bu fikir səhvdir.Ermənistan ərazisində Qarqar tayfa adı ilə aşağıdakı etnotoponimlər qeydə alınmışdır: Qurqar –Ermənistanın Pəmbək bölgəsində tarixi mahal adı.Piqulevskaya yazır ki. Eramızdan əvvəl II əsrdə Orta Asiyanın əyalətləri hunların hücumlarına məruz qalır. GƏRGƏR-Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında kənd adı.Pəmbək bölgəsində çay adı.Vəliyev isə göstərir ki. GƏRGƏR-Əzizbəyov rayonunda Arpaçayın qollarından birinin adı XX əsrin 30-cu illərində çay ermənicə Erer adlandırılmışdır.Q. Verilmiş etnotoponimlərinə Ermənistanın müxtəlif bölgələrində rast gəlinməsi onların yayılma arealını və bu türk tayfasının hələ qədimdən həmin ərazidə məskunlaşmasını bir daha təsdiq edir.Bartolda görə quşçu tayfasının qısa tarixi belədir.13.Əzizbəyov rayonunda kənd adı. 77 . Türküstanın şərqindəki indiki Turfan şəhərinin yerləşdiyi vilayət də o zaman Quşi adlanmışdır. Əli Hüseynzadə quşçu toponimlərinin mənşəyinə dair məqalə yazmışdır. Məqalədə müəllifin fikrincə. quşanların tərkibində türklər də vardır.

Təbəri IX əsr Kuşan çarlarını «Xoqan» adlandırmışdır. Orta Asiyada. Quşçu toponiminin müxtəlif variantları qazaxlarda -quşi.Aristov kuşçu tayfasının hunlarla əlaqədar olduğunu söyləmişdir.A. Əfqanıstan ərazisində olan və tarixən Kuşan adı verilən bu dövlətə çinlilər qədim tayfa adlarını yaddan çıxarmayıb yenə «Böyük yüseci dövləti» adını vermişlər. N. 78 . bu da «şahzadə» deməkdir. Tədqiqatçılardan bəzilərinin fikrincə bu toponim hun qəbilələrindən olan quşanların (qara hunların adı ilə bağlıdır (38. M. başkirlərdə -quşçu. 148). Iran və Türkiyədə də yayılmışdır (88.Qeybullayev XIX əsrdə Azərbaycanda Quşi/ Quşan/Quşçu variantlarında 38 toponimin olduğunu qeyd etmişdir. kuşanların içərisində türk tayfaları da vardı.Beləliklə yuxarıda adları çəkilən quşçu oronimləri hələ ilk orta əsrlərdə Azərbaycana gəlib məskunlaşmış quşçu tayfasının adı ilə bağlıdır (53. qaranoqaylarda quşsi.Piqulevskaya yazır ki. türkmənlərdə -qutçi. Q. Ilk dəfə N. onların ov quşu ilə heç bir əlaqəsi yoxdur. Beləliklə həm tarixdə. Lakin geniş areala malik Quşçu toponimləri və Quşçu tayfa adları aydın göstərir ki. həm də dilçilikdə «ağ quşu saxlayan» Şahzadə «Xoqan» mənalarını daşıyan bu tayfanın oğuz yurdunda özünəməxsus yeri olmuşdur(20.H.Vəliyevə görə quşçular III-VI əsrlərdə Azərbaycana gəlmiş hunların qalıqlarıdır. 143). 65).Hüseynzadə bu etnonimin kökündə türk və Azərbaycan dillərindəki kuş (quş) sözünün durduğunu və bütünlükdə etnonimin «Ovlayan quşla məşğul olan» mənasını verdiyini söyləmişdir.Ə. qırğızlarda-quşçu və s. Bunu Kuşan çarlarının yabqu adlanması da aydın göstərir ki. 50-52). variantlarda Şimali Qafqazda. Abramson və Ə. koşsı. 65). Onun fikrincə Azərbaycana 227-ci ildə gəlmiş hunlar «quşan» (qara hunlar) və hun-Sabirlər idilər. Buna əsaslanaraq yüsecilər kuşanlardan başqa bir kimsə deyildir (25.

CəbrayıldaQuşçular. Cavanşirdə-Quşlar. 34-35). Keçmişdə Kuban əyalətində Quşi xutoru və Quşi adlı bir neçə kənd olmuşdur. Ağdaşda-Quşlar. 38). Yuxarı Quşçu. Oğuz rayonunun Yaqublu kəndinin cənubunda Quşlar adlı kənd xarabalığı da vardır. Ağdam. Quşçu kəndi) Quşçular dağı (Xocəvənd rayonu) Quşçunun yalı Gədəbəy rayonu.Hüseynzadə isə quşçu tayfasının Azərbaycana gəlişini monqolların Şimali Qafqazı alması ilə əlaqələndirmişdir. Quşçu. Aşağı Quşçu. Cəbrayıl. həm də Quşçu formalarında öz əksini tapmışdır(24. Zəngəzurda-Quşçu Bələk. Bundan əlavə Qax rayonunun Ilisu kəndində məhz bu etnonim Quşilər formasındadır. Bütün bu faktlar kuşinin etnonim olmasına sübuta yetirməklə yanaşı. Şuşada-Quşçular. Quşçu qalası dağı (Laçın rayonu. Hələ Məhəmməd Həsən Vəliyev Baharlının «Azərbaycan» əsərində Azərbaycanda Quşçu tayfa adı ilə bağlı yaranan aşağıdakı kənd adları çəkilir: Göyçayda-Quşçi. Qazaxda-Quşçu. Göyəli kəndi oronimləri və s. Ermənistan ərazisində də kuşi etnonim əsaslı etnotoponimlər çoxdur. onun geniş arealda yayılmasını göstərir(25. bakan və b. Quşaba(68. Qax. Qubada-Köhnə Quşçu.Ə. Yengicə. Azərbaycanda kuşi etnonim əsaslı etnotoponimlərin yayılma areallarına aşağıdakı bölgələr daxil edilir: Quba. Zaqafqaziya toponimiyasında bu etnonim həm Quşi. 79 . qeydə alınmışdır. Azərbaycan ərazisində yaşamış quşçu tayfasının adı Şamaxı rayonunda Quşçu dağının (hündürlüyü 1421 metr) adında qalmışdır.Hseynzadənin fikri inandırıcı deyildir. ŞamaxıdaQuşçu. tayfalar ilə yanaşı quşi tayfasının da adı çəkilir. 358-361). Şuşa. Qazax. çünki XII əsrə aid erməni mənbələrində Azərbaycan ərazisində şirvan. Quşçu ayrımı. Lakin Ə. Respublikamızda Quşçu dağı Daşkəsən r-nu ərazisində. Maraqlı odur ki. Şamaxı. Daşkəsən. Quşçu Təzəkənd.

XIX əsrdə Qafqazda 38 Kuşi və Quşi. Quşi (Quşçu) tayfası III-IV əsrlərdə Cənubi Qafqaza gəlmişdir. 1878-1832ci illərdə Azərbaycan türklərindən ibarət əhalisi qovulmuş və kənd dağıdılmışdır. Qədim türk mənşəli Kuşi (Kuşçu) tayfasının adını əks etdirir. Quşçu –Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında (indi Ermənistanın Qafan r-da) kənd adı olmuşdur. Ilk dəfə «VII əsr erməni coğrafiyası» adlı mənbədə (VII əsr) xuşi kimi qeyd olunmuşdur. Mənşəcə orta Asiyada Kuşan çarlığını yaratmış (I-III əsrlər) türklərdə Quşçu. 1918-ci ildə azərbaycanlılar kənddən qovulmuşlar. farslarda Kuşan tayfası Orta Asiya Iran və Qafqazda külli miqdarda toponimlərdə iz qoymuşdur. Quşi-Irəvan xanlığının Dərələyəz mahalında kənd adı olmuşdur. Quşidərəsi . Quşçu –1590-cı ildə Irəvan əyalətinin Karbi nahiyəsində kənd adı. XIX əsrin sonlarından bəri adı çəkilmir. 1828-1832-ci illərdən kənddə ermənilər də məskunlaşmışdılar.Irəvan quberniyasının Novobəyazid qəzasında kənd adıdır. Quşçu –1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Məzrə nahiyəsində Ağcaqala tərəfdə yerləşən kənd adı olmuşdur. 1946-cı ildə kənd ermənicə Kecit adlandırılmışdır.Irəvan xanlığının Sürməli mahalında kənd adı. 1950-cı ildə Davidbəy qəsəbəsi ilə birləşdirilmişdir. 80 . Quşioğlu məzrəsi –1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Abaran nahiyəsində kənd adı olmuşdur. Beyti –Murad (Muradxan kəndi) də adlanır(21). Quşi-Irəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında kənd adıdır. Yerli əhali içərisində kəndə Bilən də deyilmişdir. Quşçu. 1988-ci ildə əhalisi Azərbaycana qovulmuşdur. Qutbi qışlağı –1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Şirakel nahiyəsində kənd adı idi. XX əsrin 30-cu illərində kollektivləşmə ilə əlaqədar olaraq kənd ləğv edilmişdir. Quşilər toponimi vardı. Quşcaqaya –Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Qazax qəzasında (indi Ermənistanın Krasnoselsk r-da) mahal adı olmuşdur.

Cəbrayıl rayonunda Göyərçin adlı kənd vardır. Keçən əsrə aid məlumata görə Qars əyalətinin Kıqızman dairəsində Göyərçin adlı 2 kənd və bir dağ. Əslində isə bu oronim peçeneqlərin kuyerçi tayfasının adının təhrif olunmuş formasıdır. Yalnız zahiri oxşarlıq vardır. göyərçin dağlıq yerdə yaşamır və adətən yaşayış yerlərində məskən salır. Göyərçin və Göyərçinli adlı kəndlər Azərbaycanda da vardır(29. tana və sapan adlı etnonimlərdən və qeyd edilmiş şəkilçilərdən ibarətdir. onların göyərçin quşunun adı ilə heç bir əlaqəsi yoxdur. Kuyərçi əsaslı etnotoponimlər Erkən orta əsrlərdə Cənubi Rusiya çöllərində yaşayan kəngər-peçeneqlərdən danışan X əsr müəllifi onların bir tayfasının kuyarçi adlandığını yazmışdır. Qars əyalətində Göyərçin kəndi və s. Kuyarçi etnoniminin kuqar etnonimindən düzəlməsini qeyd edirlər. Keçən əsrdə Ermənistanda Göyərçin (əslində Quqarçin) kənd xarabalığı. 101). Danaçı.14. Qazax rayonu ərazisində bir dağ Göyərçin adlanır. -çi. Göyərçin qayası (Quba rayonu.çu. Qazançı. və bəzi türk tayfalarının adları üçün səciyyəvi –çı. şəkilçisindən düzəlir. Quqarçi tayfasının adı toponimlərdə Göyərçi (Göyərçin) və Göyərçinli kimi qalmışdır.A. 2. Aydındır ki. Cavad qəzasında Göyərçin adlı qışlaq. başqa türk dillərindəki «bək» sözünün Azərbaycan dilində «bəy»kimi tələffüzü. Quşçu. vardı. Yerevan qəzasında Göyərçin adlı xarabalıq qeyd olunmuşdur.. Lakin aydındır ki. Gürzalılar kəndi) və 81 . quşi və quşan tayfasının adı əsasında yaranmış və Ermənistan ərazisində qeydə alınmış etnotoponimlərin geniş arealda yayılması faktı sübut olunur. kuş. N.Beləliklə.Baskakova görə qədim peçeneqlərin dilində başqa türk dillərindəki «q» səsi «y» kimi tələffüz olunurdu: məsələn. Sabunçu kənd adları –kazan. Xalq etimologiyasında dağın adı göyərçin quş adı ilə əlaqələndirilir.

1926-cı ildə 221 nəfər. 1914-cü ildə 141 nəfər azərbaycanlı olmuşdur. Rayonda mövcud olan onlarla azərbaycanlı adı kimi Göyərçin kəndinin də adı itirilmişdir. bir hissəsi isə rayonun Salah kəndinə köçürülmüşdür. 1914-cü ildə 66 nəfər əhalisi olmuşdur. Xarabalıqları Paşalı kəndinin yaxınlığındadır. Icevan şəhərindən 16 km cənub şərqdə yerləşmişdir. Göyərçin (Şərur-Dərələyaz qəzası)-Əzizbəyov rayonunda azərbaycanlıların yaşadığı kəndin adı olmuşdur. GÖYƏRÇIN-Irəvan xanlığının Talin mahalında kənd adı. əhalisinin bir hissəsi Azərbaycana. 1897-ci ildə 84 nəfər. 1931-ci ildə 205 nəfər. GÖYƏRÇINIrəvan quberniyasının Şərur-Dərələyəz qəzasında kənd adı. 1950-ci ildə 107 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır. 1873-cü ildə 48 nəfər. 1904-cü ildə 89 nəfər. GÖYƏRÇINLU. 1918-ci ildə erməni 82 .Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında kənd adı. Kəndin əhalisi heyvandarlıq və əkinçiliklə məşğul olmuşdur.Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında xaraba kənd adı. GÖYƏRÇIN. 1897-ci ildə kənddə 257 nəfər. 1919-cu ilin əvvəllərində Andranikin quldur dəstəsi kəndə hücum edib əhalinin var-yoxunu talan etmiş. Ermənistan hökumətinin göstərişi ilə 1950-ci ildə təsərrüfatın gəlir-çıxarını ödəmədiyini bəhanə gətirib kənd ləğv edilmiş. 1886-cı ildə 34. GÖYƏRÇINQALA. onları qanlı qırğınlarla öz doğma torpaqlarından qovmuşdur. Ermənistan ərazisində yayılmış guyərçi əsaslı etnotoponimlərə aşağıdakılar daxildir: GÖYƏRÇILI. 1939-cu ildə 237 nəfər.Göyərçin qayası(Laçın r-nu Mişkənd kəndi) oronimləri də Küyerçi tayfasının adını əks etdirir.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Şirakel nahiyəsində kənd adı. Yalnız 1922-ci ildə kənddə 143 nəfər.1728-ci ildə Irəvan əyaləti Karbi nahiyəsində kənd adı.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Şirakel nahiyəsində kənd adı. Göyərçin azərbaycanlı kəndi olmuşdur. KÖYƏRÇIN. 1930-cu ilin axırlarına kimi Dilican rayonuna daxil edilmişdi. 1831-ci ildə kənddə 20 nəfər.

Azərbaycanın şimal-qərb zonasında yaşayan saxurların və avarların oradakı azərbaycanlıları «Muğal» adlandırması da bununla əlaqədardır. habelə Iran Azərbaycanında məs83 . Ermənistanda 1. 363).sov.15. XI əsrdə Azərbaycan monqollar tərəfindən işğal edilmiş və bununla əlaqədar Azərbaycanda monqolların tərkibində olan bir sıra türk tayfalarını əks etdirən toponimlər yaranmışdır. Başqa belə adlı kənd Yeqenadzor rayonu -Irəvan quberniyasının Şərur-Dərələyəz qəzasında azərbaysanlıların yaşayış məskəni olmuşdur. Muğan düzü coğrafi adı Azərbaycanın qədim poleotoponimlərindən biridir. qovmuşlar. Indi ölü kənddir (30.millətçiləri kəndi dağıtmış. rayon Şahvəlli Göyərçin Cəbrayıl Qubadlı 2. monqolların tərkibində olan tayfaların adları da əsasən bu zonadakı toponimlərdə öz əksini tapmışdır. Her-her çayının sahilində bağlı ərazidə yerləşmişdir. 1831-ci ildə kənddə 20 azərbaycanlı evi olmuşdur. Göyərçin əsaslı etnotoponimlərin areallıq mənzərəsini cədvəldə belə göstərmək olar. Qeyd etmək lazımdır ki.Şərur-Dərələyəz qəzası. 1873-cü ildə erməni daşnakları tərəfindən dağıdılmışdır. özbəklərin və türkmənlərin ərazisində də Muğan tayfası vardır. Arpa çayının sağ qolu.Yeğenadzor r-nu Azərbaycanda kənd. Kür və Araz çayına yaxın yerlərdə. Əzizbəyov r-nu 3. əhalisini qırıb.Icevan r-nu 2. Muğan və Şirvan zonalarında. Məlumdur ki. Məhz muğan etnonimi də monqol etnoniminin fonetik forması kimi bu vaxtdan Qax-Mağal toponimində öz əksini tapmışdır. Qeyd edilməlidir ki. Bu kənd həmin dövrdən məhv edilmişdir. Muğan əsaslı etnotoponimlər. yandırmış.

Plinidə «Moxan–kur» erməni mənbələrində «Muxanx» (Moisey Xorenski). Muğan vaxtilə həmin ərazidə yaşamış muğanlarla əlaqədar olaraq meydana gəlmişdir. Təbəri. Qarabağ. Həmin əfsanələrin bəzilərində Muğanı qəhrəman bir oğlan kimi. muki. bir qrup rəvayətlərdə isə gözəl bir qız kimi təsvir edirlər. Bərdə Muğan şəhəridir». XIV-XV əsrin görkəmli alimi Əbdürrəşid Bakuvi və başqa orta əsr tarixçiləri əsərlərində Muğan adı haqqında bəzi mülahizələr söyləmişlər. Eramızın 1 əsrində yaşamış coğrafiyaşünas Strabon isə Muğan coğrafi adını «Moqan» kimi qeyd edərək onun Kür və Araz çayları ətrafında yerləşməsini göstərir. XVIII-XIX əsrin məşhur Azərbaycan səyyahı coğrafişünası Hacı Zeynalabdin Şirvani «Büstanüs səyyahə» (Səyahət bostanı) adlı əsərində Muğan adının mənşəyinə toxunaraq yazır: «Elə deyirlər ki. X əsrdə yaşamış ərəb tarixçisi Əl Müqəddəsi və Ibn Heykəl. «Muğan» (Balazori. bəziləri də bu fikirdədir ki. Istəhri. ərəb mənbələrində «Muqan». Bundan əlavə Ibn ƏlKəba. Ibn-əl Kəba. ə.kunlaşan xalqlar sırasında Muğan coğrafi adının mənşəyinə dair çoxlu əfsanə və rəvayətlər mövcuddur. Coğrafiyaşünas alim R.M. oranı muğlar və möbüdlər abad eləmişdir.M) Muğan adlı bir adam bina etmişdir və bəziləri deyirlər ki. muqa adlı tayfa yaşamışdır. Hələ e. Bizim e. V əsrdən əvvəl yaşamış qədim yunan tarixçisi Herodotun verdiyi məlumata görə Qafqaz dağları arasındakı düzlərdə maqa. VI əsrdə yaşamış yunan tarixçisi və coğrafiyaşünası Miletli Hekatay Araz çayı yaxınlığında muk adlı tayfanın yaşamasını qeyd etmişdir. Muğan coğrafi adına antik müəlliflərin əsərlərində «Moxoena (Ammian Marselin). oranı (Muğan vilayətini –N.Yüzbaşov Hacı Zeynalabdin Şirvaninin bu fikri ilə qismən razılaşaraq qeyd edir ki.) gürcü mənbələrində «Mukavan» yazılış formalarına rast gəlinir. Gəncə. Həmçinin XIVəsr coğrafişünası Həmdulla Qəzvini.ə. X əsrin coğrafişünası Yaqut Həməvi və başqaları göstərirlər ki. Muğan şəhərinin ilk sakinləri muğ 84 . Yaqut Həməvi və b.

Çox qəribədir ki. Muğan adının hansı dilə məxsus olması məsələsi də tədqiqatçıları maraqlandırmışdır. Ilk orta əsrlərdə hunların Kür və Araz düzənliklərində yaşaması tarixi mənbələrdən məlumdur. Ziya Bünyadovun əsərində XVII əsrlərdə Azərbaycanda Hun tayfalarından olan Muğan adlı bir xanın adı çəkilir.ə. Bu coğrafi ad e. Xaçmaz inzibati rayonları ərazisində) etnonimik oronimlərdən biridir. Tarixçi alim Kamal Əliyev Muğan adını muk tayfasının adı ilə bağlı olduğunu yazmışdır. həmin dövrdə Azərbaycanda hun tayfalarından olan Muğan xan orada. XVII əsrin sonlarında isə toponimin adı artıq musskür kimi çəkilir.qəbiləsinə mənsub əhalidən ibarət olmuşdur. maskut etnonimi özünün ilkin formasında müasir Xaçmaz və Quba inzibati rayonları arasında mövcud olan Maskatar düzü oronimində indiyədək saxlanmışdır. Deməli. Muğan şəhərinin VII əsrdən sonra Muğan düzündə salınması da bizim müşahidələrimizi təsdiq edir. indiki Muqan ərazisində məskunlaşmış və düz onun şərəfinə Muğan düzü adlandırılmışdır. hazırda tarixçilərin türk adlandırdıqları və böyük türk qəbilə birləşmələrindən olan hunlar V əsrdə Azərbaycanın Muğan ərazisinə köçüb orada məskunlaşmışlar. təxminən bir əsr müddətində «muskat» sözü «müskür» və «müşkür» formasına çevrilmişdir. Qafqaz Albaniyasının şimal-şərqində yaşamış maskut xalq adının təhrif formasıdır. Oronim 85 . Bir sıra tədqiqatçılar Muğan coğrafi adını Midiya tayfalarından biri olan maq tayfasının adı ilə əlaqələndirir. Müşkür düzü (Quba. Muğan düzündə salınmış Muğan şəhəri də təxminən VII əsrdən hunların Azərbaycana gəlməsindən/ sonra yaranmışdır. yurd bildirir. Yalnız XVII əsrin ortalarında Azərbaycanda olmuş Hollandiya dənizçisi Yan Streys müşkür oronimini muskar kimi yazmışdır. Toponimdəki «an» sonluq olub məkan. Akademik Ziya Bünyadov göstərir ki. Bizcə.

nəsillər daxil olmuşdur (88. Qubadlı rayonunun Zilanlı. Muğanlı qəbiləsinə daxil olan tayfaların tam adları məlum deyildir. Muğanlı . oranı Muğan adlı bir adam bina etmişdir. şəhərin əhalisi. Məlumdur ki. Sərxanlar və s.Ağcabədi. Q. 130). Qarabayramlı. Zaqatala rayonlarında kənd soveti. Muğancıq Mehrab –Muğancıq Müslüm (Şərur)(29. Bəziləri isə deyirlər ki.Kotov XVII əsrdə Muğan düzündə muğanların yaşadığını demişdir.Ə. Qarabaşlar. XIII əsrdə monqolların hücumu zamanı şəhər xarabazara çevrilmişdir(73. Əliyetməzli. H. Qazax. oranı müğlar və möbüdlər abad etmişlər. bir sıra təkrarlanan eyni oykonimlər Adını daşıdığı məntəqənin keçmişdə mənsub olduğu şəxsin adının artırılması ilə bir-birindən fərqləndirilir. 153-155).Qeybullayev Azərbaycanda Muğanlı oykonimlərinin çoxluq təşkil etdiyini və onların orta əsrlərdə Muğan düzündə yaşamış müxtəlif tayfaların toplusunun ümumiləşdirilmiş adını ifadə etməsini qeyd edir. üzümçülük. XIX əsrin ortalarında muğanlı tayfa birliyi geniş olmuş. Doğurdan da. Bərdə rayonunun Kələntərli. ona Aləhmədli. bağçılıqla məşğul olduğunu qeyd etmişdir.Şirvani Muğan toponimi haqqında iki fikir olmasını yazır: «Deyirlər ki. o.Z. 72). Mollalar. hələ XII əsrdə Azərbaycan şairi Nizami Gəncəvi (1141-1209) özünün «Leyli və Məcnun» poemasında «Mənə Muğandan şərab gətirin» – yazmışdır. Muğan çölündə Kür çayının sahilində uzaq keçmişdə Muğan adında bir şəhərin olmasını. Iliç 86 .» Eyni zamanda. əkinçilik. XX əsrin əvvəllərində Muğanda 40-dan çox yarımköçəri tayfanın varlığı irəli sürülür.maskut (maskat) və ləzgi dilindəki «ar» şəkilçisindən ibarət olub «Maskut düzü» mənasını daşıyır (53. 16). Zəngilan rayonunun Gilətağ və Hacallı sovetliyində. Azərbaycan toponimiyasında bu model əsasında diferensiallaşdırılmış 6 yerdə təkrarlanan üç oykonim qrupa təsadüf edilir. Rus səyyahı I.

Sabirabad rayonunda kənd soveti və kənd adıdır. O biri Muğan isə Xəzər dənizi sahilində olmuşdur. Biləsuvar rayonunun Arxangelovka kənd sovetliyində qəsəbə kimi mövcuddur. Təxminən 946-1000-ci illər arasında yaşamış məşhur ərəb coğrafiyaşünas səyyahı ƏlMüqəddəsi özünün «Əhsən-ətsim fi-mərifət əl-əqalim» (Iqlimlərin öyrənilməsi üçün ən yaxşı bölgü) əsərinin «Ər-Qihab iqlimi» bölməsində belə yazmışdır: «Muğan –iki çayla və gözəl 87 .rayonununda qəsəbə. N. Ərəb coğrafişünaslarının və səyyahlarının əsərlərində Muğan düzü haqqında yox. Həmin yer adı etnotoponim kimi Muğan şəklində Əlibayramlı şəhər sovetliyində şəhər tipli qəsəbə. Hazırda Muğan öz ilkin mənasında böyük coğrafi zonanın. 64). yəni Kür çayından şimalda Girdman. Bundan başqa həmin toponim Muğan və Muğancıq şəklində mürəkkəb toponimlərin tərkibində də işlənir. Muğan Gəncəli .Vəlixanova X əsr tarixçilərindən Əl-Məsudinin «Qızıl yuyulan yer və cəvahirat mədənləri» əsərinə verdiyi 22-ci şərhdə göstərir ki. Muğan şəhəri haqqında danışılır və bu şəhər haqqında deyilənlər indiki Muğan zonasının mərkəzində olmuş məskənə uyğun gəlir. hələ çox-çox qədim zamanlarda omonim yer adı imiş. Şamaxı rayonunun Mirəkənd sovetliyində kənd adıdır. Bunlardan biri Muğaniya -müəllifin dediyi kimi Qəbələ ilə həmsərhəddir. Bu toponimlərin hamısı respublikamızın qədim yer adlarından olan Muğanla əlaqədardır. Muğancıq Mehrab və Muğancıq Müslüm .M. Muğan Azərbaycanın qədim torpaqlarındandır. düzənliyin adını bildirir.Şərur Rayonunun Qarxun kənd sovetliyində kəndlərdir. Əl-Məsudi iki Muğan ölkəsi adını çəkmişdir. Göründüyü kimi. Göyçay çaylarının aşağı axarı boyuncadır. bu iki ölkə qarışdırılmamalıdır(15. Muğan nəinki bizim dövrümüzdə. Əl-Məsudi xəbərdarlıq edir ki.

(şəhər) meydanında bağlar vardır. Girdman və Göyçay çaylarının aşağı axarı boyunca yerləşən vilayətin adı olan Muğan isə bir toponim kimi aradan çıxmışdır. Hazırda o. Qazax. (Muğan) şəhəri gözəldir. Onun çoxlu dustaqları vardır. Əhalisi isə ilan və gürzələrin çoxluğundan buradan qaçmışdı. Qubadlı. Hal-hazırda burada tatarlar qışlayırlar və yerli türkmənlər isə buranı tərk etmişlər. bir igid (adam) gördüm və ondan qorxdum» Tarixi mənbələrdən göründüyü kimi. Bu (şəhərlər) islam ölkələrində ər-Qihab üçün fəxrdir.» Həmin əsərdə müəllifin digər Muğan haqqında da qeydləri var: «Sərhəd kənarındadır. Burada türkmənlərin mənzilləri vardır. O da Təbriz kimi (başdan-başa) bağdır. (Əl-Əndəlusi) dedi: Mən oradan (ilanlar olan yerdənmi?) keçdikdə. kənarları (əkilib) becərilmişdir: buradan 2 çay axır. Zaqatala. Muğan geniş vilayətdir. yəni Kür çayından şimalda. Bu (yerlərin) hündürlükləri hədsiz. Bu şəhər yol üstündədir. Azərbaycanın başqa yerləri isə bura nisbətən soyuq olur. Bura Ərdəbil və Gilan arasındadır. həmçinin. sonralar isə vilayət adı kimi də işlənmişdir. XII əsr ərəb coğrafiyaşünas səyyah alimi Əbu –Həmid ƏlƏndəlusi Əl-Qərnati (1080-1170) də indiki Muğan düzü haqqında məlumat vermişdir. Onun kəndləri və çəmənlikləri Azərbaycanda – Ərdəbildən Təbrizə gedən yolun sağındadır. Burada (əvvəllər) əhali çox idi. Buradan Bərdəyə 8 (günlük yol) var. Indi isə əhalisi azalmışdır. (adamların) sifəti ləl və mərcan kimidir. Əbu-Həmid Əl-Əndəlusi deyir: -Mən (həmin yerdə böyük bir qala gördüm. Lakin hər iki Muğan poleotoponimi eyni sözlə əlaqədardır. yalnız düzənlik adı kimi işlədilir. Şamaxı. Qəbələ ilə həmsərhəd olan. 88 . Tamamilə mümkün ki.bağlarla əhatə olunmuş şəhərdir. Ağdam. Martuni rayonlarındakı Muğan kənd adları həmin paleotoponimlə bağlı olaraq yaranmışdır. otlaqları çoxdur. Bura isti ölkədir. Onlar çox sərvətli və hörmətcildir. Muğan toponimi şəhər adı.

Bununla belə. Özbəkistanın Cizak vilayətinin Qalaaral rayonunda da Muğon adlı kənd vardır. onun gündəlik icarə haqqı 1000 dirhəmə çatır. atəşpərəstlik dini bir zamanlar Azərbaycanda geniş yayıldığından belə izahat tamamilə mümkündür. (mahnı) müğənni sözlərinin yaranmasını şərtləndirmişdir. Muğan toponiminin mənşəyini bu şəkildə aydınlaşdırmağa X əsr ərəb coğrafişünası və səyyahı Əbu-Dulafın aşağıdakı qeydləri də imkan verir: Sonra Muğanadək dağlarla Azərbaycana qayıtdım. Məhz Maq və Muğ tayfasının ovsunçuluqla məşğul olması bir sıra xalqlarda qədim ibtidai icma dinlərindən biri olmuş ovsunçuluğun «maqiya» adı ilə adlandırılmasına səbəb olmuşdur. dilimizdəki mağar (toy şənliyinin keçirildiyi yer. Muğan toponimini indi mənası məlum olmayan başqa sözlə də bağlamaq olar (112). bu etnonim Iran dilləri Vasitəsilə izah olunmuşdur. toyxana) muğam (mahnı). Burada neft mədəni gördüm. Muğların müəyyən ovsunları musiqi ilə müşaiyət etmələri çox ehtimal ki. 48-52).Nikonov həmin yer adını atəşpərəst mənalı muq sözü ilə əlaqələndirib göstərir ki.əv.A. Görkəmli toponimist V. V əsr) Midiya dövlətinin 6 tayfanın birləşməsi əsasında yarandığını və onlardan birinin maq adlandığını qeyd etmişdir. Bunun yanında gecə-gündüz zanbaq yağı kimi ağ neft axan başqa bir mədən də vardır. Maq etnoniminin etimologiyası indiyədək tam aydınlaşdırılmamışdır. Sonrakı tarixi dövrlərdə bu tayfa Maq və Mağ adı altında tanınmışdır. alim qeyd edir ki.A) sahili ilə Şirvan vilayətinə daxil olan Bakuya adlanan yerə çatanacan 80 fərsəx ağacların altı ilə getdim. Daha dəqiqi. Son illərdə bu etnonimin qədim türk dilləri əsasında izah olunması təşəbbüsü olmuşdur. Məlum olduğuna görə qədim yunan tarixçisi Herodot (er. Qeyd edək ki.Muğan toponiminin mənşəyi barədə müxtəlif mülahizələr söylənmişdir. Midiyalıların ilana 89 . Muğanın sinəsində hələ də atəşli çıraqlar yanır (12. Mən böyük Təbəristan dənizinin (Xəzər dənizinin –A.

həmin etnonimdə fars dilindəki mar «ilan» sözü iştirak edə bilməzdi. muqa «ilan» və b. 308-311).Əliyev öz əsərində bu tayfa haqqında ətraflı məlumat vermişdir. Çünki qədim erməni dilindəki mar («midiyalı») sözü parfiya dilindəki mad («midiyalı») sözündəki «d» səsinin «r» səsinə çevrilməsi nəticəsidir. müqaisə edilmişdir. Bunu Quba rayonundakı Muğ dağının adı ilə Səngi Muğan (fars dilindəki sənq «daş» və muqan) adasının adı. heç də maq sözünün türk mənşəli olmasını istisna etmir. «Muqi» etnonimi ilə heç bir əlaqəsi yoxdur. erməni mənbələrində midiyalıların mar adlandırılması ilə fars dilindəki mar «ilan» sözü arasında əlaqə tapmaq çətindir. Lakin tədqiqatçılar bu zaman müəyyən qədər diqqətsizliyə yol verirlər. Doğrudur Midiya ərazisində mar adlı qədim tayfanın yaşaması də məlumdur.yakut dilində moqay «ilan». R. monqol dilində –moqoy «ilan». Maraqlıdır ki.H. deməli. 90 . bu. «Muğan» oykoniminin «Maş». K. muq» sözləri ilə başlayan bir sıra toponimlər aydın göstərir. ə. «Miki». Mük+an// Muğ+an. IX-VIII əsrlər) əvvələ aid qədim mənbələrdə çəkilmişdir. Əlbəttə.Əliyev və A. Güman etmək olar ki.Fazili həmin yer adının Iran dillərinə məxsus «mük» toponimi ilə bağlayırlar. hələ qədimdə muğ adını daşıyanlar Azərbaycanı ərazisinə də keçmiş və burada məskunlamışlar. Lakin həmin mar tayfasının adı farsların Iran yaylasına gəlişindən (e. Azərbaycanın şimal-qərb zonasında «moq». I.Yüzbaşov və N. Onlar farsların maqları mar -«ilan» kimi adlandırılmasını irəli sürdükdə unudurlar ki. ərəb coğrafişünasları həmin toponimi də bu Muğan kimi qeyd etmişlər (24.Məmmədov onların bir fikrinə zidd çıxaraq yazırlar ki. Hələ qədim gürcü mənbələrində Albaniyanın şimal-qərb hissəsində Movakan adlı dövlətin adı qeyd olunmuşdur. Muğan düzündə mük/mik adlı tayfanın yaşayıb-yaşamadığı dəqiq məlum deyil.sitaiş etmələri haqqındakı mülahizəyə görə maq sözü qədim türk dillərindəki bükə (m-b əvəzlənməsinə görə) «böyük ilan».

Kürdəmir. sonra Maq Ana adlanmış və zaman keçdikcə Maq Ana-Maq-Muğ Ana. Iliç(Şərur). Muğana–Muğan. b) həmin toponimlər eyni kökdən-muq //müq etnonimindən ibarətdir. Martuni Azərbaycan toponimlərinin Gürcüstan ərazisində geniş yayıldığına da rast gəlmək olur. «Muq»-dan. Muğanlı bir neçə kəndin adıdır. Girəc Muğanlı. Şamaxının qədim Asmaxi variantı diqqəti çəkir. Muğanlı. Zaqatala. Maday-Aymaq. Nəhayət. Ikinci ideya daha ağlabatandır. Yor Muğanlı və s. Mənbələrdə Kür-Araz ovalığının həm də Kürmux. «Muc»-«muc» – «mucçina»-od insan«Od ana»-dır. nəhayət Muğan şəklini almışdır (35. Kürmuğanı adlandığı yada salınır.Qurbanov Azərbaycan dilində areal toponimlər cədvəlində Muğanlı toponiminin Azərbaycanda areallarını göstərmişdir: Ağdam. Qazax. Ümumiyyətlə tədqiqatçıların fikirlərində iki başlıca ideya hökm sürür: a) həm adonim. mat-mannas adları Şimali Azərbaycanda da çox geniş ərazidə müxtəlif fonetik dəyişikliklərlə iştirak etmişdir. bu As-Az-Azərbaycan maqlarıdır.S. 75). Maq Muğ «qatı od» kimi həm də «yer-torpaq» 91 . Məsələn. Ağcəbədi. MaqanaMon yeri. Şamaxı. 357-361).Karayev Öbəkistanın Cizk vilayəti ərazisindəki Muğan oykonimini «muğlar» (atəşpərəstlər) kimi izah edir. Araşdırmamız göstərir ki. Bərdə. «Xəritələr dövrü» başlayanda isə həmin üç oymaq Böyük Midiya Kiçik Midiya və Muğan (Aymağan) kimi tanınmışdır. Muğan da Midiya kimi başlanğıcda Maqay. Orta əsrlərdə Kür çayının sol sahilində Balakən-Şəki zonasıda mövcud olan Muğan adonimi və daha qədim tarixə malik olan Muğan oykonimi öz tərkibində Kaspi dənizi sahillərində yaşamış Muğ//Müq tayfasının adını yaşadır. Zəngilan. A. Qubadlı. (24. həm də oykonim kimi işlənən iki «Muğan» toponimi eyni mənşəli deyildir.

Qərbi Sibirdə «muq» etnonimi ilə bağlı toponimlər vardır. Onun tarixi–coğrafi sərhəddi Arazın.mənasında düşünülüb. IX yüzillik ərəb müəllifi ibn-Xordadbeh Xəzər dənizi sahilində Dərbəndlə Ərdəbil arasında Muğan şəhərinin adını çəkir. 86). «Muqoçar» sözünü monqol (türk dillərində monqol. Şirvanın aran hissəsi «Muqaniya «-muq ana kimi qeyd olunub (35. Azərbaycanda Muğan adı altında həm şəhər. Myuk-Muğ və Iran dillərində cəm göstəricisi «an» sonluğunun birləşməsindən Muğan toponimi və oronimi yaranmışdır. 184-185). Muğan ərazi kimi Madayın davamıdır. Iranda isə Moq. Həmin müəlliflər bu ərazidə myukların-muğların məskun olmalarını göstərirlər. muğlar soyunun adı ilə bağlayırlar. Muq etnonimi əks etdirən coğrafi adlar onlarcadır. sonralarsa Kürün aşağı axınınadək davam edib. Tarixi ədəbiyyatda Muğan oykonimi oronimini hələ miladdan qabaq IV yüzillikdə yaşamış Heketay Miletli və V yüzillik müəllifi Herodotun qeyd etdiyi myuklar. «An» «yer» (üstündə olmaq) mənasında «ana» Sözünün baş komponentidir. 92 . bir qrup alimlər «muqocar» sözünün mənasını «zirvədə yerləşmiş uca uçurum» kimi. 272). Tədqiqatçıların bəzilərinin fikrinə görə. həm də böyük düz olmuşdur. Kürmeya-Kür muğanı Xəzər sahillərindən indiki Borçalı çökəkliyinədək uzanırmış. Muğan tayfası hunların tərkib hissəsi olmuş. Hazırda Azərbaycan ərazisində Muğan etnonimi ilə bağlı on üç oykonimin olması onların yayılma ərazisinin böyüklüyünü göstərir(72. monqul. Azərbaycanda onların sayı 18-dir(8. VIII-IX əsrlər xəritəsində Kürün şimalı. moqol) sözü ilə də əlaqələndirirlər. Türkmənistanda Muğanla bağlı cəmi iki toponim Muqal və Muqalbala olduğu halda. IV-V yüzilliklərdə Muğan –Mil düzlərində məskunlaşmışlar. Alimlər göstərirlər ki. digərləri isə türk nəslindən olan «muğ» tayfasının adı ilə bağlayırlar.

Lakin Yaqut Həməvi qeyd edir ki. Ehtimal ki. Azərbaycan SSR-də 13 kəndin adı Muqanlıdır. Muğan-Mil zonasında V əsrdən bəri hunlar mövcud olmuşlar ki.A. Şəki rayonunun Göynük kəndində Mühlər məhəlləsi.Ümumiyyətlə.Məşədiyev qeyd edir ki. Dərbənd rayonunda Muqartı (qədim türk dillərində art «dağlıq ərazi» deməkdir). Lakin E. əhalisi işgəncə ilə qərət edilmiş. toponimlər də vardır. bəzi antik müəlliflərin Şimali Qafqazda midiyalılara qohum tayfaların yaşaması haqqındakı məlumatlar məhz maqlara aiddir (44.H. Dağıstanda Muğam (Ulluçayın ağzında yer adı).Qrantovski və I. qaçqın düşmüşdür. Moqandek. IX əsr ərəb coğrafiyaçısı Məsudinin əsərində Muğan (1. Indiki Muğan toponimi qədim fars mənbələrində 293-cü ildən çəkilir. Maq dağı. Maqların Azərbaycanın iki hissəsində. Şimali Qafqazda Muğal –qaya. mik (mük) etnonimi ilə əlaqələndirmişlər. 118). Muğamlı (Muğanlı) Ermənistan ərazisindəki Azərbaycanlı kəndi olub Mxçyan (Imanşalı) sovetliyinə daxil idi. Mukal dağı. Çünki.61) adı ilə məlumdur. Bemmoqan. bunların da bir hissəsi ola bilsin ki. hətta Dərbənd bölgəsində yaşaması haqqında fikir söyləmək olar. 179) və b. Moqestan və s) coğrafi ad vardır. Muğan türk toponimidir. Digər Muğan Kürdən şimalda Albaniyanın şimal qərbində gürcü mənbələrində Movakan. 57-61). Mukal çayı (149. muq yaxud Muğan adlanırdı. Təbəri (IX əsr) və Yaqut Həməvi (XIII əsr) bu toponimi Mukan kimi yazmışlar. Bu kəndlərin adı Muqan Muğan etnoniminə –lı şəkilçisini artırmaqla əmələ gəlmişdir (53. Iranda «moq» və «moğan» sözü ilə bağlı 25–dən artıq (Moqanen. Moqriz. və Muq-Aran («kənd» sözü əlavə olunmaqla bu toponim indi «Məhərrəmkənd» formasındadır). 1918-ci ildə daşnak hökumətinin fitvası ilə kənd dağıdılmış. 18-ci ildən sonra Türkiyə 93 . 247). Siazmoqan.I.Əliyev Muğan toponiminin muqlara yox. Quba rayonunun Qaley-Muq dağı. Onlar bunu əsas tuturlar ki. yerli əhali bu adı «muğan» kimi tələffüz edir(20. Q.

Indi erməni kəndidir. 94 .və Irandan gəlmə erməni mühacirləri kəndə yiyələnmişdir.

Quba r.Muğanlı toponiminin paralelləri.) Dağıstanda (Dərbənd. Maq dağı. 6. Mukal dağı. Iranda (Moqanen. 5. Mühlər məhəlləsi. muğ əsaslı etnotoponimlərin yayılma arealını aşağıdakı kimi ümumiləşdirmək olar: 1. Ermənistan (Yeni Bəyazid (Kamo) r-da Hacı Muğan Ağdam Ağdam Ağcəbədi Bərdə Qazax Qubadlı Zaqatala Zəngilan Zəngmian Kürdəmir Noroşen Naxçıvan Martuni Bağbanlar Şıxbabalı Muğanlı Kələntərli Muğanlı Zilanlı Muğanlı Hacıalılı Gilətac Karrar Şəhriyar Gürcüstan (Muğan) Türkmənistan Beləliklə.) 2.. Moqandek. Qaley-Muq dağı və s. Mukal çayı və s. Türkmənistanda – Muqal və Muqalbala 3. Şəki r. Azərbaycanda – 18 (məs.) 4. Ermənistan ərazisində 2 rayonda Qəmərli və Yeni Bəyazid rayonlarında 2 məntəqənin adı Muğanlıdır. Muqartı Muğam Ulluçayın ağzında yer adı: Muqartı (qədim türk dillərində «art» «dağlıq ərazi» deməkdir. Göynük k. Tacikistanın dağlıq rayonları. 57-61). Bu qrupun nümayəndələri moqol və ya muğal adları altında daha çox Pakistanda və şimal-qərbi Hindistanda yaşayır(25. Moqestan və s. Moqriz. Slazmoqan. Bu ərazi Əfqan Bədəxşandan (Kukçi hovuzu başlayıb Fərqanə vadisinin şərqində qurtarır. Bem moqan. Şimali Qafqazda Muğal-qaya. 95 .

Muğan əsaslı etnotoponimlərin yayılma arealının genişliyi yuxarıda muğanla bağlı verilmiş şərhdən aydın görünür. MUĞANCIQ.Ermənistan ərazisində Muğan qədim türk tayfasının adından yaranmış etnotoponimlər çoxdur: MUĞANLI-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Karbi nahiyəsində kənd adı. MUĞANLU-1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Ərmus nahiyəsində məzrə adı. MUĞANCIQ-Yelizavetopol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. H.16. MUĞANLI-1728ci ildə Irəvan əyalətinin Xınzirək nahiyəsində kənd adı. 96 . Mxçyan Yeni Bəyazid Bağbanlar Şıxbabalı Muğanlı Kələntərli Muğanlı Zilanlı Muğanlı Hacıalılı Gilətac Karrar Şəhriyar Martuni Ağdam Ağdam Ağcəbədi Bərdə Qazax Qubadlı Zaqatala Zəngilan Zəngilan Kürdəmir Naxçıvan Martuni Muğan Muqalbala Muğam Gürcüstan Türkmənistan Özbəkistan Iran Dağıstan Qərbi Sibir 2. Q. Prof.Mirzəyev müxtəlif elmi faktlara istinadla Çul sözünün qədim türk tayfasının adı olduğunu təsdiqləyir(55. 190-194).Irəvan xanlığının Sərdarabad mahalında kənd adı. MUĞANCIQ MIRZƏMÜSLÜM – Irəvan xanlığının Sərdarabad mahalında kənd adı və s. 57). Çul əsaslı etnotoponimlər Çul türk tayfası olub müxtəlif ərazilərdə yaşamışdır. MUĞANLU-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Dərələyəz nahiyəsində kənd adı.Qeybullayev Çul tayfasının IV əsrin ortalarında Xəzər və Aral sahillərində yaşamasını qeyd etmişdir(89.

Zəngəzur. O. Yəqin qərbə köçən çollər əvvəl Aralın yaxınlığında məskunlaşıblar. V. Ərəb müəllifi Ət-Təbəri ərazisi indiki Krasnovodsk rayonunda olan Çol dövləti sakinlərinin bir qisminin Azərbaycana. çol/çul tayfasının Azərbaycanda çullular kimi tanınması qənaətinə gəlir (39.Bartolda görə Çol adlı oğuz soyu olmuşdur. K. onlarla qaynayıb qarışmışlar. Çullar həm də Çor adlanmağa başlamışlar.V.Ismayılov çul tayfasının ya maskutlar çarlığının ya da Şakaşenanın qalığı olduğunu güman edir. 556). 270). Alim eyni zamanda Qarabağ ərazisində Şuşa. Albaniyanın şimalına gəlməsi barəsində məlumat verir.V. Albaniyanın şimal qonşuluğunda «Sul» adlanın xalq tərəfindən tutulmuş Xəzər ölkəsinin adını çəkir. maskutlar Xəzər dənizinin şimal-şərq sahilində. burada yerləşmişlər. indiki Dərbəndlə Quba arasında Çul şəhərinin olduğunu qeyd etmişlər. O yazırdı: «Oğuzların bir hissəsi Monqoliyada uyğurların hakimliyi altında qalmış. V. Lakin ƏtTəbəri Sulların/Çolların bu yerlərə gəlmə tarixini göstərmir.V. işlənir. V. bir hissəsi isə cənuba və qərbə köçmüşlər.Bu etnonim toponimlərin tərkibində müxtəlif variantlarda Çola/Çul/Sul/Tsur/Çulobad/ Çoryurd/Çorman və s.Bartold ərəb mənbələrində rast gələn sul oykoniminin çul kimi oxunmasını düzgün sayır və bunu sad ərəb hərfinin ç səsi ilə əvəzlənməsinin nəticəsi sayır(79. Deməli Sul/Çol soylarının bu yerlərə gəlib məskunlaşmasına şübhə yeri qalmır. Qaryagin qəzalarında bir neçə Çullu toponiminin olmasını qanunauyğun hadisə kimi qiymətləndirir. M.Bartold çulların Qırğızıstanın indiki Alamedin kəndinin yerində Çul şəhərinin olduğunu göstərmişdir (79.Yeremyanın tərtib etdiyi xəritəyə istinad edərək göstərir ki.Trever S. IV əsrin 50-ci illərində türkdilli çollər Aralın sahillərindən Xəzərin yaxınlığına və şərqi Xəzər ətrafı rayonlara köçmüş. Samurun mənsəbinin cənubunda V yüzillikdə Çor/Çul 97 . Hələ orta əsr tədqiqatçıları Albaniyanın şimal-şərqində. 37).T.V.

Q. Türk dillərində «ç».Radlovun qeyd etdiyi kimi. 192). Y. «sa» variantı da vardır. bu sözün semantikasını erməni dilinin materialı əsasında açmaq istəyir və onun mağara mənası ilə eyniləşdirir(151. Çor isə erməni dilində dərə sözü mənasını verir. Çox güman ki. Inqilabdan əvvəl Qafqazda beş Çullu toponimi olmuşdur. «ça» bir çox türk dillərində «yay» deməkdir. Çulım sözündə Çul etnonimi və mənsubiyyət şəkilçisi -ım vardır. «soy» mənaları da vardır. 98 . «s» səsləri əvəzlənir. Əgər Çul etnoniminə türk dillərinin – lu şəkilçisini əlavə etsək Azərbaycanda rast gəlinən üç toponimin əsasında bu etnonimin durduğunu görərik. Deməli. 327). erkən orta yüzillikdə erməni qaynaqlarındakı qala adı «Çauq» Azərbaycan mifoloci inamları ilə. Uq-un bir sıra türk dillərində. Musa Kalanqatlı qeyd edir ki. Altay dilində. Çul adı -çul toponimi xəzərlərin dövründə olmuşdur. onu mifoloci təfəkkürlə əlaqələndirərək «ça» və «uq» komponentlərinə ayırır. M.Qeybullayevin fikrincə çul-qədim türk etnonimi Çulım adında qalmışdır və bu Tambov vilayətində XIX əsrdə yaşamış çulım tatarları ilə əlaqədardır. yay soyu ailəsi. O. 25. bu etnonim bolqar tayfası çelmat adının əsasını da təşkil edir. 125.Seyidov çul etnonimini «çauq» sözü ilə bağlayır. V. qədim erməni dilində IX-X əsrlərə qədər «l» hərfi olmadığından «Çol» «Çoq» şəklində işlənmişdir. Onda «çauq»-un iki anlamı olur: biri. Onun «ya».adlanan ərazidə yaşamışlar. türk dili sözüdür. «y».Həməviyə görə «Sul» Xəzər ölkəsində şəhər Dərbəndə yaxın olan rayonlardan biridir. o sıradan Qazax. 168.V. «ailə». Çul/Çol/Çullu/Çoq/Tsur/Sul/Corlu və digər variantlarda toponimlərin mənşəyi haqqında müxtəlif mülahizələr söylənilmişdir(86.«yay-ox» digəri isə «ça»-yay. dövlət qurluşu ilə bağlı yaranmış Azərbaycan.

Novoseltsevə görə çul oykonimi Pamir dillərindən olan yaqnoy dilinə aid olub dar dərə mənasındadır(129. Ərəb mənbələrində də Çol sözünün müxtəlif mənalarına rast gəlinir.T. «Sul keçidi». qaya mənasını verir və Çol toponimi öz adını məhz həmin sözdən – oronimdən götürmüşlər(46. 99 . 38-40). Çul sözünün arealı çox böyükdür. Çola şəhərinin adının onların gəlişi ilə bağlılığına əsaslı sübutdur.Markvart bu toponimi Iran mənşəli hesab edir. «Çol» adında Strabonun qeyd etdiyi «il» etnonimi gizlənmişdir.P. Zərdabda Çallı Kəndi. «Sul darvazaları» «həmsərhəd Sul vilayəti kimi məfhumların işlədilməsi sul –çol soylarının bu yerdə olmalarına. dərə. Xaçmaz və Quba rayonlarının ərazisini əhatə edirdi. S. ərəbcədən olan əs-Sul dağ kəndinin adı çul etnonimi ilə ilə bağlıdır.Məşədiyev də geniş təhlil vermişdir (53. Ərəb mənbələrində «Sul xalqı».Voroşil Çul barəsində bütün mülahizələr üzərində dayandıqdan sonra belə qənaətə gəlir ki. eyni zamanda xaqanlıq da olmasını göstərir. Çul o zaman Qafqaz Albaniyasının tərkibinə daxil olmuşdur.T. Bu xaqanlıq indiki Qusar. I. Çol/Çul öz mənşəyi etibarilə türk sözüdür və çuvaş dilində dərə. Apşeronda Çullu təpəsi. Lak dilində çor sözü dar dərə mənasını verir. 39). şəhər deyil. Çullu dağı.I. 164).Yeremyan Çulun təkcə keçid. kəndi. Xudat. Qubadlıda Çullu dərəsi adlı yerlər vardır(53. Çul etnonimi və bu etnonim əsaslı etnotoponimlər haqqında Q.I.Əliyarovun Albaniya sərhədlərinin şimalında müstəqil Hun knyazlığı olması barəsindəki mülahizələri ilə həmahəng səslənir. Azərbaycanın Cəbrayıl rayonunda Çullu. S. 62-64). Əl-Kufi qeyd edir ki.Yeremyanın bu mülahizəsi Q.Əliyev yazır ki.Q. Q. A.Voroşilin və S.

etnotoponimlərin struktur. Əzizbəyov rayonu) olan Cul kəndi və onun tarixi haqqında ət-raflı məlumat vermişdir(57. Bu etnotoponimlər Ermənistanın müxtəlif yerlərindədir.Eyvazova çul etnonimli etnotoponimin Əfqanıstanın Pərvan adlı mahalında olduğunu qeyd edir(25. Ermənistanda ÇORLU-Qukasyan rayonununda kənd adı. leksik-semantik və qrammatik xüsusiyyətlərinin ayrıca 100 . Laçın rayonlarında Çorman yaşayış məntəqələri. Özbəkistan. Yardımlıda–Çoryurd. Bu da etnotoponimlərin həm Ermənistan ərazisi daxilində. 190-194). FONETIK. 76). Kəlbəcər. Hər iki kəndin əhalisi XX əsrin əvvəllərində erməni-müsəlman davasında köçürülmüşdür. ÇUL –Irəvan quberniyasının Şərur-Dərələyəz mahalında kənd adı. R. LEKSIK-SEMANTIK VƏ QRAMMATIK XÜSUSIYYƏTLƏRI Qeyd etmək lazımdır ki.Çola adının hələ təkcə Azərbaycanda 7-dən çox arealı Ağdamda Çulobad. H. Cəbrayılda-Çullu. fonetik. 175-179). ÇULLUYelizavetpol quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı etnotoponimlərinin əsasında çul etnonimi durur. 73. həm də ondan kənarda geniş arealda yayılan olduğunu göstərir. III FƏSIL QƏRBI AZƏRBAYCANIN TÜRK MƏNŞƏLI ETNOTOPONIMLƏRININ STRUKTUR. 190-194. Irəvan xanlığının Talin mahalında kənd adı. QutqaşendəCorlu. Qarabağ ərazisində keçmiş Şuşa Zəngəzur və Qaryagin qəzalarında. Ermənistan ərazsisində 2 yerdə: Qafan və Əzizbəyov rayonları ərazisində kənd adlarında bu etnonim qalmışdır. Türkiyə.Mirzəyev Ermənistanda Dərələyəzdə (Paşalı. Iran. Gürcüstan. Türkmənistan ərazilərində Çol/Sul variantda areallarına rast gəlinir (57.

Xot. Zeyvə. Moz. Arpa.araşdırılması onların bu xüsusiyyətlərinin digər toponimlərlə müqaisəli təhlili üçün geniş material verir. Cəngi. Zorba. Məzrə. Vedi. Ibiş. düzəltmə mürəkkəb və çoxkomponentli toponimlər şəklində qruplaşdırmaq məqsədəuyğundur. Haxs. toponimlərin müvafiq xüsusiyyəti öyrəniləcək və nəticələrin müqaisə edilməsi yolu ilə oxşar və fərqli cəhətlər aydınlaşdırılacaqdır. Sos. Göl. Bahar. Cələb. Mor. Por. onların müəyyən Qisminin ilkin formaları başqa şəkildə olmuşdur. Hovit. Eylas. Polad. Pipis. 3. Şəhriz. Yeşil. Şəfəq. Ermənistanın türk mənşəli etnotoponimilərinin struktur xüsusiyyətləri. Zar. Yuva. Zor. Maqda. Urut. qurluşca sadə saydığımız bir çox toponimlərin tərkib ünsürlərini müəyyənləşdirmək çətindir. Moğes. Gomur. Şahab. Dərə. Belə etnotoponimlər də sayca çox deyildir. Güney. Əlbəttə qurluşca sadə etnotoponimlərin çox olmaması təbiidir. Muz. qeyd etmək lazımdır ki. Gümüş. Daha doğrusu etnotoponimlərlə yanaşı. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlərin struktur tiplərə görə ümumi mənzərəsini araşdırmaq üçün onları sadə. Zeytə. Manes. Zağa. Etnosların 101 . Qoytur. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli toponimlər sırasında qurulşuca sadə olanlara aşağıdakı toponimləri aid etmək olar: Avuş. Tolk. Mos. Quruluşca sadə etnotoponimlər. Ola bilsin ki. Tərp. Bu tipli toponimlər sayca böyük çoxluq təşkil etmir. Kotyak. Eyni zamanda. Quruluşca sadə etnotoponim olmayan toponimlər. Gyabut. Çünki hər bir etnotoponimin əsasında etnosun adı durmalıdır. Əyar və s.1. Elar. Doqquz (Doxquz). Bədəl. Bunu nəzərə alaraq bu fəsildə tədqiqat müqaisəli şəkildə aparılacaqdır. Zaq. Hasik.

Bu cür yozumlar etnotoponimi 102 . Avar. Abar. həm də samitlərdə əvəzlənmə aşkardır. Ilkin variantdakı sözdən a saiti düşmüşdür. Lakin bir sıra tayfa adlarının izahı zamanı müəyyən çətinliklər meydana çıxır. Qeyd olunan sadə etnotoponimlərin tərkib hissələrinə parçalanması bir-çox hallarda çətinlik törədir. Ozan. bu söz sonralar –ik şəkilçisi qəbul etmişdir.sayı isə dildəki sadə sözlərə nisbətən çox-çox azdır. Koğ və s. Burada b-v əvəzlənməsi özünü göstərir. etnotoponimlərin izahı zamanı bu etnotoponimlərin tərkibinə daxil olan tayfanın adının izahı əsas götürülür və onun mənasına görə şərh. Məsələn. Etnotoponimin əsasında tayfa adının durması onun başqa söz əsasında şərhinə imkan vermir. Bu zaman dildəki ümumişlək sözlərə oxşarlığa görə etimoloci təhlil aparmaq da qüsurlu olub səhv nəticəyə gətirib çıxara bilər. Abnik etnotoponiminin əsasında isə aban tayfa adı durur. Belə ünsürləri müəyyənləşdirmə etnotoponimlərdə daha mürəkkəb səciyyə daşıyır. Kəvər. belə etnotoponimlərdə fonetik dəyişmələr daha çox nəzərə çarpır. Zod. Məlumdur ki. Ehtimal ki. Qaşqa. Cul. Sisyan. Çul. Quruluşca sadə etnotoponimlərlə etnotoponim olmayan quruluşca sadə toponimlərin müqaisəsi göstərir ki. Çünki tayfanın adlandırılması zamanı nəyin əsas götürülməsi haqqında elmi məlumat. yaxud fakt əldə etmək çətindir. etimoloci təhlil verilir. Digər. Gümrü. Konkret olaraq etnosun adının hansı mənanı verməsini bir sıra hallarda aydınlaşdırmaq mümkün olmur. Yaxud Avşar etnotoponiminin adının əsasında əfşar tayfa adı durur. Uz. Şəkilçi sözə kiçiltmə mənası da verə bilər. Bu halda həm sait. Hər iki qrupda tərkib ünsürlərinin müəyyənləşdirilməsi ilə bağlı çətinliklərə rast gəlinir. Bununla yanaşı qeyd etmək lazımdır ki. Avdal etnotoponimi Ağ hün tayfası olan qədim Abdal tayfasının adıdır. burada əsas fərq mənanın aydınlığı ilə bağlıdır. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlər sırasında qurulşuca sadə olanlara aşağıdakıları aid etmək olar: Aban. yəni etnotoponim olmayan toponimlərin əsasında isə bir çox hallarda dilin ümumişlək sözləri durur.

-lar. Arpavar. Onu da qeyd etmək lazımdır ki. Bayatlar(etn). Altay dillərində birə kiçik çay anlamında işlənir. Başnalı/Başnəli(etn). Bazmavan Balıxlı/Balıqlı (etn). Bayramlı (etn). Çox güman ki. Birəli etnotoponimi haqqında da eyni fikirləri irəli sürmək mümkündür. Avadlar. 103 . Baş kompenentinin daxil olduğu toponimlərin sırasında etnotoponimlər yoxdur. Abdallar(etn). Aşağıdakı misallarda oxşarlıq elementləri özünü aydın göstərir. Tədqiqatçılar haqlı olaraq bu kəndin adını kiçik çay anlamı ilə bağlamırlar. Yuxarıda istisna hal kimi Başnalı/Başnəli etnotoponimi qeyd olunmuşdur. Armudlu. Lakin bu etnotoponimin əsasında əslində baş ünsürü durmur. Ayaslı/Ayazlı. Aynalı(etn). -lü sözdüzəldici şəkilçisi ilə qarışıq salınması bir sıra hallarda quruluşuna görə mürəkkəb toponimlərin düzəltmə toponimlər cərgəsinə daxil edilməsinə səbəb olmuşdur. Bu və Boznəli etnotoponimlərinin əslındə Basin tayfasının adı durur. bü toponimdə də el formantı vardır. Bazarcıq. Ağazor. Ilkin variant yəqin ki. 157). Başgərin. Ayrım(etn). istərsə də etnotoponim olmayan düzəltmə toponimlərin düzəlməsində oxşar ünsürlər iştirak edir. Bu sözdə fonetik dəyişmə baş vermişdir. -lu. Ümumilikdə götürüldükdə isə quruluşca sadə toponimlər daha çox oxşar səciyyəlidir. Onlar kəndin adının peyrəlu tayfasının adından yaranması fikrini irəli sürürlər (21. Quruluşca düzəltmə olan toponimlər sadəyə nisbətən çoxluq təşkil edir. Barana. Basineli olmuşdur. Baburlu (etn). Quruluşca düzəltmə olan etnotoponimlər. Almalı. Azaklar(etn). Bu səpkidə aparılan araşdırma əsaslı fərqlər üzə çıxarmır. -li. Alçalı. Acıbac. Nümunələrdə etnotoponimlər mötərizədə ixtisarla (etn) qeyd olunmuşdur. Abdallar(etn).başqa onomastik vahid kimi izah etməyə aparıb çıxarır. Başkənd. mənsubiyyət şəkilçisi qəbul etmiş el sözünün (eli – el+i) –lı. -lər cəm şəkilçisinin artırılması ilə toponimlərin və etnotoponimlərin yaranmasında fərq nəzərə çarpmır. Baxçalar. Aralıx. Istər düzəltmə etnotoponimlərin.

Yekanlar. Oğruca. Nərimanlı. Inəkli Yaqublu. Qaral. Damcılı. Zolaxaç. Becazlı/Becazlu/ Becazin. Şahablı. Spitaq. Çubuxlu. Saçlı. Bu etnotoponimin qaç +ağan şəklində morfemlərə ayrılması. Dəvəli. Qonçalı. Şenataq. Eyni zamanda. Zəhmət. Zöhrablı. Təkiyə. Məcidli. Çaxmaq. Şirazlı. etnotoponimin izahı və müəyyən komponentlərə ayrılması məsələsi də aşkar deyildir. Qaçağan türkmənşəli bir elin adıdır. Maqmucuq. Murad təpə. Şabadin. Mastara. Yengicə. Qazançı (etn). Xancığaz. Qalaça. Xalisə. Qəzənfər. Tülnəbi. Çivinli. Iydəli (etn). Mahmudlu (etn). Qəmərli (etn). Dəlilər. Paşalı. Körpəli. Kotanlı. zənnimizcə.Başqa nümunələri nəzərdən keçirək. Qanlı(etn). Nubaraşen. Yaycı (etn). Uzunlar. Təkərli(etn). Çorlu(etn). Qalacıq. Şidli(etn). Şıx104 . Söyütlü. Yasovul. Çarxec. Dostluq. Bağçılıq. Dədəli. özünü doğrultmur. Şeyx Hacı. Dəmirçi. Keçili. Çanaxçı. Nərziravan. Muğumlu. Evcilər (etn). Çıraxlı. Künən (Getaşen). Çizixlər. Məliklər. Zəngilər (etn). Daharlı. Musluqlu. Qaltaxçı (etn). Yamanclı. Kaftarlı. Sarvanlar (etn). Pənah. Kotigex. Imirli (etn). Şorlu(etn). Ləmbəli. Quşçu/Quşi (etn). Saybalı. Darabas. Boğutlu. Bulaqlı. Kəngərli(etn). Mehrablı. Muncuxlu. Siçanlı(etn). Tamamlı. Kələli. Evli (etn). Çəmbərək. Bitlicə. Qaranlıq. Məsimli. Qovuşuq. Horadiz. Çotur. Şirvancıq(etn). Daşlı. Şağalı. Çiftəli. Çubuxçu. Çloxan. Kərpiçli. Qaçağan (etn). Etnotoponimin əsasında qədim türkmənşəli Kuşi tayfasının adı durur. Qapılı. Mehriban. Debetaşen. Çiqdamlı. Ilanlı (etn). Püşkək. Qədirli (etn). Quşçu/Quşi/Quşcu etnotoponimdir. Toparlı. Onun quş sözü ilə heç bir bağlılığı yoxdur. Erdapin. Reyhanlı (etn). Təngirli. Qeyd olunan nöqteyi-nəzərdən məsələyə yanaşdıqda bu etnotoponimin quruluşca düzəltmə olması istisna edilə bilər. Kacaran(etn). Kalara. Susuz. Ketran. Dəlləkli. Songurlu. Bu sözün quş+çu şəklində parçalanması da düzgün deyildir. Qovşut. Samurlu (etn). Darğalı. Dirəklər Dornı. Toxluca(etn). Revazlı. Buğdaşen Qamışqut.

Ağkilsə. Ağkənd. Misxana. xana. Gülablı. Göran(etn). baş. boz. Kərimkənd. 105 . Tərkibində çay komponenti olanlar Arpaçay (qəsəbə). Paşakənd. Göykilsə. Əzizli. Güllücə. Tərkibində kənd komponenti olanlar Ağkənd. Ərəvus. Dədəqışlaq. ağa. dərə. Lələkənd. Bu toponimlərin tərkibinə daxil olan komponentə görə müəyyən qruplara bölünə bilər. Meşəkənd. Qutniqışlaq. Gərgər(etn). Yenikənd. Qarakilsə. Bəzirxana. Gözlü. Ən çox nəzərə çarpan komponentlər aşağıdakı sözləri əhatə edir: bəy. Öysüz. kilsə. qara. Xaçkilsə. Oğurbəyli. Xozikənd. Balakənd. təpə. Tərkibində xan komponenti olanlar Adamxan. Tərkibində qışlaq komponenti olanlar. vəng. Təzəkənd. Əfəndi. Tərkibində xana komponenti olanlar Astaxana. Tərkibində dzor komponenti olanlar. Tərkibində antroponim olanlar . Günəşli. bulaq. Ördəkli. Qızılkilsə. Ortakilsə. arx. Avdıbəy. Həsənbəyli. Tərkibində bəy komponenti olanlar. Kilisəkənd. Güldüz. Cır-cır. Daşkənd. Arazdöyən. Cənnətli. Ortakənd. Köçbəy. Allahverdi. Quruluşca mürəkkəb olan etnotoponimlər. Cəbəçəli. Imirxan. Göstərilən tipli mürəkkəb toponimlərə aid nümunələri nəzərdən keçirək. Sultanbəy. Babakişi. Cücəkənd. Hamamlı. Xaçkənd. Gülüstan. Ağcaqışlaq.lar. Zərkənd. Qızılkənd. Güdgüm. Məlikkənd. daş. müxtəlif antroponimlər. Tərkibində kilsə komponenti olanlar. sarı. Həsənkəd. Xeyirbəyli. çay. qaya. Ələyəz. Gölkənd. qışlaq. Keşişkənd. zor. Düzkənd. Çaykənd. Gödəkli(etn). Göllü. Alakilsə. Əlili. Tərkibində ağa komponenti olanlar Avdalağalı. Aynadzor. qala. Ərzəkənd. Həbibkənd. kənd. tala və s. xan. Tecrabəy. Uluxanlı. Cinni. Əlibəyli. Comərdli. Dərəkənd.

Qaraburun. Tərkibində boz komponenti olanlar Bozdoğan. Qaraisa. Tərkibində təpə komponenti olanlar Təpədibi. Tərkibində qoç komponenti olanlar. Şişqaya. Tomartaş. Ovandərəsi. Qızılqoç. Qaraçanta. Qaradaş. Qaradağlı. Dərəçiçək. Qurdqulaq. Qurdbulaq. Tərkibində qara komponenti olanlar Qaraboya. Abbasabad 106 . Qoşabulaq. Qızılvəng. Tərkibində dərə komponenti olanlar: Dərəköy. Dərəgyuğ. Sarıserçə. Uzunoba.Tərkibində bulaq komponenti olanlar Ağbulaq. Kərkibaş. Gözəldərə. Sarıbaş. Qırxdəyirman. Tərkibində daş komponenti olanlar Qızıldaş. Qaraman. Dəlikdaş. Qaranamaz. Qaraqala. Tərkibində sarı komponenti olanlar Sariyer. Tərkibində gül komponenti olanlar. Uzuntala. Tovuzqala. Tərkibində qala komponenti olanlar Ağqala. Sarıyaqub. Daşqala. Talıboğlu. Korbulaq. Tərkibində qaya komponenti olanlar Qayabaşı. Qaraqaya. Torpaqqala. Çiçəkbulaq. Gödəkbulaq. Tərkibində baş komponenti olanlar. Tərkibində arx komponenti olanlar Ağcaarx. Tərkibində vəng komponenti olanlar Qoşavəng. Qaracoran. Bəhdaş. Şirəqala. Tərkibində say olanlar : Qırxbulaq. Qoturbulaq. Güllübulaq. Tərkibində tala komponenti olanlar. Qarahəmzəli. Təpədolaq Tərkibində oba komponenti olanlar . Qurdqulu. Qarabulaq. Kəsikbaş. Tərkibində oğlu komponenti olanlar Oxçuoğlu. Tərkibində qurd komponenti olanlar. Kələkarx. Bozigeğ. Cəlaloğlu. Tərkibində abad komponenti olanlar. Qızılgül. Qaraməmməd. Kərimarx. Qaraqula. Soyuqbulaq.

Bəriyabad. Qazangöl. Tayçarıx. Qarapapax. Dərbənd. Tovuzqala. Kuylasar. Qurumusulu. Qızılörtən Indi isə Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli mürəkkəb etnotoponimləri araşdıraq və onların tərkib komponentlərin müəyyənləşdirək. Yelqovan. Dəliqardaş. Qarahəmzəli. Kolagirən. Xazarabert. Ağzıqanlı. Əlikəmərli. Ilançalan. Öküzdağ. Əlpinçay. Pirmələk. Çiryuxla. Quləli. Itqıran. Qliçataq. Oxçuoğlu. Boğazkəsən. Ilxıabi. Kərkibaş. Kınıqkənd. Həmin toponimlərə aid nümunələri ayrıca qruplar deyil. Səmadərviş. . Quqarçay. Sərdarabad. Balaqaraqoyunlu. Qaradağlı. Tovuzgönlü. Xaçdaraq. Dəymədağıl. Mantaşkəsən. Şəişədil. Svanverdi. Təkcəyurd. Kosaməmməd. Xınzirək. Korkeçilər. Qarqanktəpə. Qursalı. Sultanabad. Göykümbət. Oğuztaş. Yeniyol. Göyyoxuş. Vəligec. Əlikuçək. Şəkikan. Şavarut Hacılar. Oğuzbatır. Əlikuçak. Irabad. Bayatdağı. Düzxarab. Itqıran. Digər komponentli mürəkkəb toponimlər. Qurdqala. Danagirməz. Vağarşabad. Bəyzadə. Yenigöy. Əlibəyli. Qazarapat. Qasıməli. Arıxvəli. Şakabad. Sədibağdı. Bəydili. Qaraçamux. Elləroyuğu. Ocaqqulu. Kolagirən. Çaybasar. Çivandərə. Toxanşalı. Göyərçinqala. Əliqırıq. Şirakqoç. Xaçaparax. Subatan. Satanaxaç. Əskinara. Quldərviş. Şirakqala. Bozdoğan. Cəfərabad. Tatluqışlaq. ümumi bir qrupda birləşdiririk. Sarıgeğ. Qarabağ. Qaraisa. Gölçiqin. Körpüqulaş. 107 . Əmirxeyir. Aysəsi. Ağzıbir. Karvansara. Qulucan. Əliqızıl. Bayraməlikənd. Varmaziyar. Gölkənd.Mürəkkəb toponimlərin tərkibində başqa komponentlərə də rast gəlinir. Bəkyand. Gəzərbad. Gürcüel. Qaradəli. Imanşalı. Basarkeçər. Xınzırək. Canəhməd. Qaraqoyunlu. Qarahacılı. Donuzyeyən. Calaloğlu. Xaçdur. Camışcur. Qarğabazar. Çirmanis. Cadqıran. Tavusköklü. Keşişverən. Haçasu. Şirabad. Şorəli. Ağhəmzəli. Aşağıdakı mürəkkəb etnotoponimlər qeydə alınır: Abbasabad. Sirkətas.

Şorkənd. Əlibəyli Tərkibində boz komponenti olanlar. Quqarçay. Qaradəli Tərkibində papaq komponenti olanlar. Oxçuoğlu. Əlpinçay Tərkibində qurd komponenti olanlar. Gölkənd. Oğuzbatır Tərkibində daş komponenti olanlar. Qarahacılı Tərkibində bazar komponenti olanlar. Korkeçilər Tərkibində batır komponenti olanlar. Şakabad. Şirakqoç Digər komponentli mürəkkəb etnotoponimlər. Balaqaraqoyunlu Tərkibində bəy komponenti olanlar. Qarğabazar Tərkibində təpə komponenti olanlar. Kərkibaş Tərkibində oğlu komponenti olanlar. Abbasabad. Qaradağlı. Qarqanktəpə Tərkibində dərə komponenti olanlar. Gəzərbad. Qaraqoyunlu. Bayatdağı. Şurakuz. Şuraqel. Irabad Tərkibində dağ komponenti olanlar. Qeydə alınmış bu mürəkkəb etnotoponimləri komponentlərinə görə quruplaşdıraq. Bayraməlikənd. Qazangöl Tərkibində bağ komponenti olanlar. Qaraisa Tərkibində hacı komponenti olanlar. Calaloğlu Tərkibində qışlaq komponenti olanlar. Qarahəmzəli. Şirakqala. Kınıqkənd. Bəydili. Qurdqala Tərkibində baş komponenti olanlar. Qarapapax Tərkibində antroponim olanlar. Göyərçinqala Tərkibində keçi komponenti olanlar. Oğuztaş Tərkibində dil komponenti olanlar. Öküzdağ Tərkibində kənd komponenti olanlar. Şəmşədil Tərkibində qoç komponenti olanlar. 108 . Bozdoğan Tərkibində göl komponenti olanlar. Tovuzqala. Tərkibində abad komponenti olanlar. Qarabağ Tərkibində qara komponenti olanlar. Tatluqışlaq Tərkibində qala komponenti olanlar. Şorkənd Tərkibində bala komponenti olanlar. Çivandərə Tərkibində çay komponenti olanlar.

qıraq. Bu isə belə bir nəticə çıxarmağa imkan verir ki. Digər dil vahidlərindən fərqli olaraq onomastikada onomastik vahidlərin yaranmasında müəyyən formantlardan istifadə olunması da özünü göstərir. toponimlərin düzəlməsində iştirak edən dil vasitələri eynilik təşkil edir. Bu etnotopoformant el sözüdür.Körpüqulaş. yoxdur. Gölçiqin. Quruluşca çoxkomponentli olan etnotoponimlər. Qursalı Göründüyü kimi mürəkkəb etnotoponimlər tərkibinlərindəki komponentə görə müəyyən qruplara bölünürlər. Şorəli. qışlaq. Əliqızıl. Xazarabert. qurd. hacı. Kolagirən. Ağzıqanlı. eli komponentinin əsasında el sözü durur. Məsələn. Bilavaistə etnotoponimlə bağlı olan əsaslı fərqli cəhət mürəkkəb etnotoponimlərdə komponentlərdən birinin etnosun adını bildirməsindən irəli gəlir. Boşneli. Şorəli. Xınzırək. dağ. 109 . Yuxarıda nəzərdən keçirilmiş mürəkkəb etnotoponimlərdə hələlik ayırmaq mümkün olan bir etnotopoformant nəzərə çarpır. Manntaşkəsən. terminlərin yaranmasında dilin öz sözdüzəltmə vasitələri ilə yanaşı terminelementlərdən istifadə edilir. toponimlərin yaranmasında və düzəldilməsində ümumi bir proses əsasdır. Tovuzgönlü. Xınzirək. əli. Qaraçamux. Tavusköklü. daş. Bu da xüsusi leksika üçün ümumi bir cəhətdir. kəmər və sair mürəkkəb etnotoponimlərdə də işlənir. Mürəkkəb toponimlərin komponenti kimi çıxış edən kənd. Şuraqel. Boznəli. təpə. Əlikəmərli. Bu komponentlərin ümumiyyətlə mürəkkəb toponimlərin tərkibində rast gələn komponentlərlə müqaisəsi göstərir ki. Şurakuz Çiryuxla. Əlikuçək. Qasıməli. Əliqırıq. Itqıran. bu söz etnotopoformant kimi qəbul oluna bilər. Biz belə hesab edirik ki. Qursalı tipli etnotoponimlərin tərkibindəki alı. xan. boz. tərkib elementlərinə görə əsaslı fərqlər demək olar ki. dərə. sarı. Linqvistik təhlildən aydın olur ki. bəy. Camışcur. Şəkikan. Basarkeçər. Qasıməli. qara. Çirmanis.

Aşağı Qarxun. Göstərilən qaydada yaranmış Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli to-ponimlərə aid külli miqdarda nümunələr gətirmək mümkündür. Kiçik Şorlu Dəmirçi. Böyük Şəhriyar. Aşağı Zağalı. Əsas səbəb əhalinin miqrasiyası ilə əlaqələndirilə bilər. Kiçik Mirzə. Aşağı pürülü. Böyük Qarakilsə. Aşağı Gözəldərə. Kolanlı Aralıx. Aşağı Aylanlı. qıraq sözlərinin sadə. Böyük məzrə.Ermənistanın türk mənşəli toponimlərinin böyük bir hissəsi çoxkomponentli toponimlərdir. Kiçik Şiştəpə. düzəltmə və mürəkkəb toponimə artırılması ilə düzəlmişdir. Kiçik Gilanlar. baş və bu qəbildən olan sözlərin artırılması ilə düzələn toponimlər kəndlərin. Yeni Bəyazid. aşağı. Aşağı Ağcaqala. yuxarı. Böyük Camışlı. Aşağı Qarabağlar. böyük. 110 . Böyük Qaragün. Əvvəlki fəsildə qeyd olunduğu kimi miqrasiyanın özü müxtəlif səbəblərdən irəli gəlir. kiçik. Aşağı Qanlıca. Daha qədim dövrə getdikcə miqrasiyanın əhalinin müəyyən ərazidə artmasının yeni yaşayış məskənlərinin yaranması ilə nəticələndiyi aydın hiss olunur. Bununla yanaşı qeyd etmək lazımdır ki. aşağı. Aşağı Dvin. Aşağı Ağbaş. Yuxarı Ağcaqala. Aşağı Axta. Yuxarı Quylasar (Kuylasar). Aşağı Necili. Aşağı Pirtikən. yaxın ərazilərə olmuşdur. Böyük Gilanlar kəndi. Aşağı Adyaman. Böyük Arıxvəli. Burada miqrasiya məsafəcə uzağa deyil. Aşağı Alçalı. Yuxarı Ağbaş. Kiçik Qarakilsə. Baş Abran. Aşağı Türkmənli. baş. Yuxarı Qarxun. Kiçik Kəpənək. Böyük Şiştəpə. Şübhə yoxdur ki. Kiçik Keti. Aşağı Quylasar. Aşağı Qaraqoymaz. Yuxarı Pirtikən. Böyük Kəpənək. Yuxarı Necili. yaxud yaşayış məntəqələrinin böyüyüb iki yerə bölünməsi ilə yaranmışdır. Yuxarı Adyaman. Böyük Vedi. kiçik. Yuxarı Qaraqoymaz. Kiçik Arıxvəli. Məsələn. Böyük Şöllü-Dəmirçi. Aşağı Qaranlıq. Yuxarı Kürdkənd. Yuxarı Aylanlı. yuxarı. Yuxarı Ağdan. komponentlərin bir qismi eyni qəbildən olub böyük. Böyük Keyti. Çoxkomponentli toponimlər tarixi inkişafın müəyyən mərhələsində müxtəlif səbəblərdən yaranmışdır. Kiçik Şəhriyar. Yuxarı Qanlıca.

Ermənistan ərazisində bir komponenti Molla və ya Hacı sözləri olan toponimlər də az deyildir. Daha doğrusu yuxarıdakı nümunələrdən qurluşca çoxkomponentli olan etnotoponimləri ayırsaq görərik ki. Hacı Muğan. Molla Dursun. böyük. etnotoponimlər və etnotoponim olmayan toponimlərdə bir fərq özünü göstərir. fərqləndirilməsi üçün istifadə edilmişdir. Molla Bədəl. Çünki hacı. Etnotoponimlər isə fərdə deyil etnosa aiddir və daha ümumi məzmun kəsb edir. Çünki bütün hallarda söhbət yer adlarından gedir. aşağı. Yenə də yuxarı. Hacı Nəzər. molla komponentləri konkret fərdlərlə bağlı işlədilir. Bu da təbiidir. Polad Ayrım. Məsələn. Istiqamət. Keçəl təpə. Axund Bzovan. Mürəkkəb toponimləri təhlil edərkən. Hacı Bayram. Kaha binası. etnotoponimlər belə konkretləşmiş informasiya daşımır. Qızıl təpə. Məsələn. ölçü bildirən sözlər belə yer adlarının bir-birindən ayrılması. Hacı Xəlil və s. Maraqlıdır ki. Türk Qarakilsəsi. bu toponimlər ümumi mənzərədən kənara çıxmır. Beləliklə. Molla Musa. Molla Göyçə və s. bu komponentlər etnotoponimlərin tərkibində işlənmir. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli toponimlərin bir hissəsi relyefin xüsusiyyətlərini özündə ifadə edir. Molla Bayazet. molla komponentləri olan toponimlər söz birləşməsi şəklindədir. Hacı Qara.Tədqiqat quruluşca çoxkomponentli olan etnotoponimlər əsasında aparıldıqda da oxşar nəticələr alınır. 111 . Təbii ki. Alaçıq qaya. Molla Eyyublu. Heydər bəy. Kişmiş bulaq və s. kiçik komponentlərinin işlənməsinin şahidi oluruq. Nəcəfli binası. Boz yoxuş. Hacı Qara. tərkibində yuxarıda qeyd olunmuş sözlərin işləndiyi toponimlərin qeydə alınması faktı ilə üzləşmişdik. Etnotoponim olmayan toponimlərin müəyyən qismi konkret fərdlə bağlı informasiya əsasında da yarana bilirsə. Tərkibində Hacı komponenti olan toponimlər də müəyyən çəkiyə malikdir. Vəli Ağalı. Tərkibində hacı. Məsələn. Qızıl Teymur. Şorlu Mehmandar.

Bu xüsusiyyət etnonim və etnotoponimlərdə özünü daha çox büruzə verir. Quru Araz. Çox güman ki. Bu cəhət müxtəlif səbəblərlə izahlanır. Kolanlı aralıx. Müəyyən fonetik dəyişmələrə uğrama. onu da qeyd etmək lazımdır ki. linqvistik arealdan və həmçinin nitq xüsusiyyətlərindən doğan qanunauyğun hadisələr sırasına daxildir. Yer adlarında fonetik dəyişmə ümumi leksik fonda nisbətən ləng baş versə də. onlar öz izlərini yaxşı saxlayırlar. Onomastik vahidlərin fonetik dəyişikliklərə uğraması daha çox müşahidə edilir. onları asanlıqla bərpa etmək mümkün olmur. Qəbilə və tayfa adları əsasında yaranan etnotoponimlər. Hər şeydən əvvəl qeyd etməliyik ki. onomastik vahidlərin böyük bir qismi tarixən qədim dövlərdən yarandığı üçün onlar dilin inkişafı nəticəsində müəyyən dəyişmələrə məruz qalırlar. onomastik vahidlərdə.2. Ulya Sarvanlar tipli toponimlərin yaranmasını isə müxtəlif səbəblərlə izah etmək mümkündür. 3. Bu tayfanın adı haqqında maraqlı fikirlər vardır. 112 . Konkret nümunələrə müraciət edək. Bu zaman bəzi adların linqvistik təhlili ilə əlaqədar olan fikirlərin çoxu bir-birini tamamlamaq əvəzinə. Şamburd dərəsi. biri o birini təkzib edir. xüsusən areal etnotoponimlərdə fonetik dəyişmələr aşkar hiss edilir.Hüseynqulu. Illi Qarakilsə. Bununla yanaşı. məruz qalma dil əlaqələrindən. Məzrə Şorsu kəndi. Ikinci fəsildə Abas tayfasının adı əsasında yaranmış etnotoponimləri nəzərdən keçirdik. o cümlədən yer adlarında elə dəyişmələr baş verir ki. Dovşan qışlaq. Ağalı tipli toponimlər daha çox şəxs adları ilə bağlıdır. Ermənistanın türk mənşəli etnotoponimilərinin fonetik xüsusiyyətləri. həmin toponimlərdə yaşayış məntəqəsini salan əsas şəxslərin adları toponimdə əksini tapmışdır.

Bu toponim isə tayfa adı ilə bağlıdır. 284). Q.Qeybullayevin məlumatına görə I. Apaz kəndi vardır. Çünki bu komponentin özü qədim sözyaratma vasitəsidir.Zeydlis və coğRafiyaşünas I. «Əfşarani» sözünün təhrif edilmiş formasıdır. Kəmər. Apaç kəndi. Tədqiqatçıların diqqətini daha çox əfşar tayfası ilə bağlı Abşeron sözünün quruluşu cəlb edir. Avaş (Şamaxı). əfşar|afşar adında 2-ci heca təşkil edən şar komponentinin özü qədim sözyaratma Vasitəsidir. Fonetik dəyişmələr baxımından türk mənşəli Əfşar.Məmmədov Abşeron sözünün izahı ilə əlaqədar yazır: «…rus tarixçisi və etnoqrafı N. Avuş (Şərur). Bunula yanaşı. Qeyd etdiyimiz kimi ərəb dilindən keçmiş Abbas antroponimi və onunla bağlı toponimlər də az deyildir.Petruşevski əfşar tayfa adını etnik cəhətdən təhlil edir. Verilmiş nümunələrdə ç-z-s keçidləri aydın hiss olunur. Gəncə. Qayı. alışar sözlərində işləndiyi kimi onun 113 . Çünki bu komponentin özü qaraşar. Onların bir hissəsi isə Teymurləng zamanında Azərbaycana köçürülmüşdür. Şəki. Əfşar tayfasının izi Abşeron. Tarixi mənbələrə görə xəzərlərin avaz və ya abas tayfası. Avşar (Ağcabədi) yer adlarında saxlanmışdır.Tatarıstanda Apas kəndi.P. Apastovo rayonu. Belə fikir irəli sürür ki. Kürdovşarı muğam adında da əfşar tayfası-nın izi mühafizə olunur. Boyat etnik anlayışlı adlar xarakterikdir. A. Azərbaycanda aparılan son tədqiqatlar göstərir ki. aqaç-avn-apaç sırasındakı n fonemini izah etmək müəyyən çətinlik yaradır.Qan Abşeron sözünün «Ab-şoran» sözündən əmələ gəldiyini sübut etməyə səy göstərmişdir. Qarxun. Peçeneqlərdə Abas şəxs adı da işləkdir (141. Abşeron. Bizə elə gəlir ki. peçeneqlərdə abas tayfası olmuşdur. həmin tayfa Qacarlarla birlikdə Monqol qoşunları ilə Orta Asiyadan Irana gəlmişlər. 40). Lakin bu fikrin heç bir elmi əsası yoxdur. Kazan xanlığında Aqaç-Aqan-Opaç kəndləri olmuşdur(102. Avur (Yardımlı).

Bu mənada təsəvvür edilməlidir. erməni və s) az etnonimini Kiçik Asiyadan Azərbaycana qədər müşayiət edir. urartu. nəsil. ç-c. latın. Asiaçor (asın dərəsi) toponimlərindəki as tayfalarının 114 . Türkiyədə dörd Peçeneq adlı toponim. Ukraynayda peçeneq Xarkov vilayətində və Ivanofrankovskda. 34-35). Amsar kimi toponimik vahidlərdə təsadüf edilir. Qədim erməni mənbələrində işlənən Asiaçpor (asların çökəkliyi). Şahbuz rayonunda Biçenek oykonimi vardır. qəbilə adı kimi işlənən as//az (130. Avuş. Peçeneq tayfa adı ilə bağlı etnotoponimlər Ermənistan ərazisində az deyildir. Belorusiyada Peçenecen toponimləri qeydə alınmışdır (96. Bu mənada Azərbaycan ərazisindəki avaş. Göründüyü kimi p-b. Şimali Kafkazı əhatə edir. Iranda Bidcenabad. indiki Aza kəndi (Naxçıvanda). Bu adın arealı Gürcüstan. Əfşar /Afşar sözündə v(f) səsi keçidi qanunauyğun olduğu üçün həmin qanunauyğunluq eyni dərəcədə Avaş. q-k keçidləri özünü göstərir. 204-205) etnoniminə hələ qədim türk yazılarında az budun (az xalqı) şəklində rast gəlmək olur. Bu mənbələrdə az sözü etnonim və etnotoponim kimi xatırlanır: Azzi ölkəsi (xett). Osetiyanın müasir toponomik sistemində də bitsenqa toponimi vardır. avuş və avur yer adlarının mənşəyini də eyni kökdən hesab etməyə tam əsas vardır. lakin daha qədim mənbələr (xett. qaraqalpaq və sair türkdilli xalqların tərkibində tayfa. 35). Özbək. Bidcenavand toponimləri qeydə alınmışdır (96. Rumıniyada Peçenyaqa və Biçeneq variantları vardır.«sar» formasında anlautda işlənməsi Qusar. altay. Orta əsr mənbələrində türkdilli az tayfalarının adı Şimali Qafqazdan tutmuş Orta Asiya və Altaya qədər yayılmışdır. Bu tayfanın adında da fonetik dəyişmələr özünü göstərir. Avur adlarının 1-ci komponentlərinə də şamil edilə bilər. Aza etnotoponimi (urartu) və nəhayət. Aza//haza məntəqəsi (latın).

-ar.-aq. Bu hadisə özünü toponimiyada da geniş şəkildə 115 . Ermənistanın türk mənşəli etnotoponimilərinin leksik-semantik xüsusiyyətləri. kazar//xəzər. s-ş dəyişmələri və z*/s paralelliyi ilə göstərilən variantları izah etmək mümkündür. Aştarak (Ermənistanda) toponimləri də həmin as etnonimini əks etdirir. 3. Lakin tarixi mənbələrdə as//az etnoniminin kas//kaz//xaz tipli paralelləri də qeyd olunmuşdur ki. a-o-u. Orta Asiyada xeyli izi qalmışdır. Azar//Azər etnotoponimi sonralar baqan//bacan//becan//bayqan allomorfları ilə işlənən sözlə birlikdə Azərbaycan toponimini yaratmışdır (65. Müxtəlif tarixi mənbələrdə xatırlanan bu etnonim as//os//aş//yaz//uz allomorfları ilə nəzəri cəlb edir. Şimali Qafqazda. kasaq//kazax. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlərdə fonetik dəyişmələr və fonetik hadisələrlə bağlı külli miqdarda başqa misallar da göstərmək mümkündür.y) ilə. yəni səsartımı (h. leksik yolla söz yaratmanın mahiyyəti tam aydınlaşdırılmamışdır. Astara. kasit variantlarını izah etmək çətinlik törətmir. azar//azər. Dildəki xüsusi adların böyük bir qismi appelyativlərin köməyi ilə yaranır. Indiyədək dilçiliyimizdə leksik və semantik yolla yeni sözlər yaranmasının sərhəddi dəqiq müəyyənləşdirilməmiş.3. Həmin allomorfları *as//az* arxetiplərindən törəmə hesab etmək olardı. Təbəri (VIII əsr) As-tarxan adını qeyd etmişdir. 113).gürcü abidəsində qəbilə başçılarının adı Baqatur şəklində verilən as tayfalarının Azərbaycanda. Astarxan// Həştərxan. Ona görə də ilkin saiti larinqal a şəklində bərpa etmək lazım gəlir.-it formantları ilə işlənən kaspi. bu da həmin arxetipləri bərpa etməyə imkan vermir. Artıq həmin yuvadan törəyən az//as və kaz//kas etnonimlərinin –pi.

xüsusi obyekt adlarını da ifadə edir. Ümumi söz Xüsusi ad Abad Abad (k) Ağ+bənd Ağbənd (q) Ağ+bulaq Ağbulaq (p) Ağ+qaya Ağqay a Balıq-çı Balıqçı (q) Balıq-çı-lar Balıqçılar (q) Boz+binə Bozbinə (k) Qala+ça Qalaça (k) Qamış-lı Qamışlı (k) Qara+bağ-lar Qarabağlar (k) Başqa dillərdə olduğu kimi. Azərbaycan dilində də leksik yolla söz yaratma prosesi ən qədim derivatoloci hadisədir. müxtəlif nitq hissələrinə mənsub olan bir sıra ümumi sözlər substantivləşir və sırf xüsusi ad əmələ gətirir. Məsələn. Dilimizin onamastik leksikasında bu hadisə geniş yayılmışdır. Xüsusi adların bir qismi semantik üsulla konversiya yolu ilə yaranır. 116 . Ona görə də onomastik vahidlərin leksik xüsusiyyətlərini öyrənərkən bu məsələyə fikir verilməlidir. Apelyativlərin müəyyən qismi bu prosesdə fəal və məhsuldardır. ümumilik bildirməklə yanaşı. Onomastik vahidlərin semantik üsulla əmələ gəlməsində başlıca əlamət bu prosesdə bir nitq hissəsinə məxsus sözlərin başqa nitq hissəsinə keçməsi hadisəsidir. Bu mühüm dil hadisəsi onomastik leksikadakı bütün xüsusi adlar qrupunu əhatə edir. Təbii ki.göstərir. Bu prosesdə heç bir qrammatik vasitə olmadan sözlər dəyişir. Belə ki. dildəki bütün appelyativlər onomastik vahidlərin yaranmasında iştirak etmir. Bu cəhətdən onomastik vahidlərin aşağıdakı əmələgəlmə tiplərini göstərmək olar.

Qaba Ağac Atam adım deyirsən. Məs: Basar+keçər-Basarkeçər. Ümumiyyətlə. məğrurluq. Bu hadisə ümumiyyətlə türk onomastikası. ağ-xaç-ağxaç. felin təsriflənməyən formalarından feli sifət və felin əmr. Hər biri özünəməxsus məna daşıyır. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli toponimlərin tərkibində heyvan adlarının müəyyən tezliklə işlənməsi müşahidə edilir. qorxmazlıq rəmzi olmuşdur. Qurd protooğuzların ilkin soykökü sayıldığından bir növ totemlər totemi hesab olunur.Qaqan Aslan cavabı heç də təsadüfü deyildir. xəbər formalarından olan bəzi sözlər substantivləşərək ismin sualına cavab verir. Ağ kənd–Ağkənd. qurd əksər türkdilli xalqlarda güc. ağac heyvan kultu ilə bağlılığını göstərmişdir. qüvvət. Bununla o. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli toponimlər sırasında da tərkibində qurd sözü olanlar vardır: Qurdqulaq. qara qoyun-qaraqoyunlu. Dilimizin onomastik leksikasında sifət +isim modeli aşağıdakı şəkildə mövcuddur.1) Sifətin ismə keçməsi əsasında: Bu prosesdə sifətlər substantivləşir və ismin suallarına cavab verir. Qurdqulu və s. zəifləyir. 2) Felin ismə keçməsi əsasında: Faktlar göstərir ki. «Basat Dəpəgözü öldürdigi boyı»nda Dəpəgöz// Təpəgöz Basatdan kimliyini soruşanda onun Anam adın sorar olsan. o cümlədən də Azərbaycan onomastikası üçün yayılmış hadisələrdəndir. keyfiyyət anlayışı olduğu kimi qalmır. «Aldədə» əfsanəsində Aldədənin oğlunun Qurd qayasında Bozqurddan süd əmməsi də buna işarədir. Hələ «Kitabi-Dədə Qorqud» dastanlarında bir sıra heyvan adlarının antroponimlərin tərkibində işlənməsinə aid çoxlu faktlar üzə çıxır. 117 . Göründüyü kimi sifət əsasında yaranmış toponimlərin mənasında həmin sifətlərin bildirdiyi əlamət. Hər bir adın da daşıdığı məna çox qədimlərə gedib çıxır. Eyni sözləri Orxon-Yenisey abidələri haqqında da demək olar.

H. Prof. Qədimdə şamanların. Bərkdərə adlanan yerləri arasında türk tayfalarının birinci adını daşıyan «Xalaclar» yurdu adlı yer də vardır. Bəlkə də bu.) Vers dağının Dərələyəzə baxan üzündə əvvəllər Qovuşq və Güldüz kəndlərinə məxsus Soğanlı yaylağı və burada Göytəpə. sonralar isə Versdağ||Versdağı formasına düşmüşdür. Müəllif leksik qatın tərkibində məhz etnonimlərlə bağlı olan vahidləri aşıq yaradıcılığı nümunələrindən toplaya bilmişdir (55). Var olsun Qarabağ. ən uca dağdır.Mirzəyev göstərir ki. Belə vahidlərin tapılıb aşkara çıxarılması mənbələrindən biri də aşıq poeziyası və digər yazılı mənbələrdir.Mirzəyev Aşıq poeziyasında işlənən etnonimlərə ayrıca yazı həsr etmişdir. qədimdə Vərsaqdağ formasında işlənmiş. Qaçaqqayısı.ozan-aşıq sənətinin geniş yayılması və s. əcəb səfadır Başa Xaçın axar. Burada leksik sistemin xüsusi onimlərinin toponim tərkibində yer alması özünü göstərir. Bu ətrafda Versdən uca dağ yoxdur (3522 m. Ilk araşdırmalara əsasən belə bir mülahizə yürütmək olar ki. eləcə də vərsaqların (//varsaqların)öz ayinlərini uca dağ başında keçirməsi. Versaq||Varsaq sözləri ilə bağlıdır. (Aşıq Ələsgər) Arpa çayı aşdı-daşdı Sel Saranı aldı qaçdı. «Vers» Dərələyaz və Göyçənin sərhəddində yerləşən. Göyçə və Dərələyəz mahallarında tarix boyu vərsaq (//varsaq).. Türk qəbilələrindən birinin adını daşıyan Arpa çayının bir qolu ilk mənbəyini Vers dağının ətəyindən alır. Vers dağının adı da qədim türk qəbiləsinin adı ilə. bu kimi faktlarda da yuxarıdakı mülahizəni söyləməyə əsas verir ( bu dağ indi Vardenis adlandırılır).Etnonimlər əsasında toponimlərin yaranması geniş yayılmış haldır. ayağa Qarqar. (Xalq mahnısı) 118 . H.

Cəbəlli. Kəngərli.3. Baharlı. Qaradolax. Bərgüşad. Muğan həsrət çəkər a yağa qar. 119 . Mulğaduz. Dizax. Muğanlı. kimi tayfa və qəbilə adları aşıq poeziyasında və xalq şairlərinin əsərlərində çox yaxşı mühafizə olunub saxlanılmışdır. Kələntər. Kari. Güllücə. Padar. Cinli Yarımca. Ternavod. Kəngərli. Qaraman. Üçqovat. Kələntər. Hazır mayəhtacı. Mərcanlı. (Aşıq Ələsgər) Savab bilməz Təhlə . (Aşıq Ələsgər) Qanlıda qonaq qalanda Canıma sataşdı birə. Əyricə. Qaradolax. Təhlə. Arpa. Ağdam. Muğan. içində bazar… (Məlikballı Qurban) Göründüyü kimi–Qarqar. qar. Alpavut. Çələblər. Mərcanlı dəryab… (Məlikballı Qurban) Göftügusi nab. Padar və s. Ərazi və kənd adlarında: …Göyçə qar əlindən zara gəlibdir. Əyricə. Alpavut.Qozlu. Qaytax… (Məlikballı Qurban) Ədəb bilməz Sadıqbəyli. Qaytax.

Kürdlər. Güllücə. -luq. Qafarlı. Dəmirçi və s. Qaraqoyunlu. Becazlı. Məliklər və s. Dəlilər. Kotanlı. Zəngilər. Mahmudlu. Çaxırlı.Zoğalı. Kəlincə. Ermənistanın türk mənşəli etnotoponimilərinin qrammatik xüsusiyyətləri. Qaraqoyunlu. Gödəkli. Təkəli. Əcili. Qaradağlı. Kürdlər.-lər. Bağçacıq. Üenkicə. Qaliişlı.3. Yellicə. Sabunçu. Həsənli. Sarcalar. Baharlı.4.Cıvıxlı.-lu. Yayçı. Sarıxanlı.4. Alaçıq və s. Ələkçi və s. Dəlləkli. Çənnətli. Küzəcik. Bu ərazidəki toponimlərin böyük əksəriyyətində Azərbaycan dilinin morfoloci xüsusiyyətləri ifadəsini tapmışdır. Almalıq. Əfsərli. Uğurbəyli. Azərbaycan dilinin məhsuldar şəkilçiləri olan –lı. Oxçu. Sultanlı. Quşçulu. Qəmərli. Həsənli. Qaraqoyunlu. 3. Yaqublu. Çomartlı və s.-lü. Qoyunlu. Yarpızlı. Toponimlər hər şeydən əvvəl. Qabaxlı. Ağcaqışlar. Marallıca. Qaralar. Çanaxçı. Kosalı. Uullu. Məsimli. Ermənistan ərazisində olmuş türk mənşəli etnotoponimlərin morfoloci xüsusiyyətləri. Yeni Bəyazid qəzasında . Çiləxanlı. Hüseynbəyli. Gilanlar. Avdallar. lıq. Ozanlar. Abbaslar. Çıqdaşlı. -lük və bir sıra digər şəkilçilər Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli toponimlərin tərkibində geniş işlənir. Ağdamlar.-li. 120 . Əlirzalar. -lar. Məsələn Dilican qəzasında . Reyhanlı. Lazımlar. Yamallı. Alyanlı.. Muqamlı. nominat olduqlarına və müəyyən sözləri əhatə etdiklərinə görə onların tərkibində qrammatik əlamətlər də ifadəsini tapır. Aralıq. Hər iki qrupa mənsub toponimləri ayrı-ayrılıqda nəzərdən keçirək.. Kefli. Irəvan qəzasında .1. Günlük.Başnalı. Tərkibində qrammatik əlamətlər olan toponimləri yaranma üsuluna görə iki qrupa ayırmaq mümkündür: morfoloci yolla yarananlar. Toxluca. Sarvanlar. Mollalı. Yapalaxlı. Zəngəzur qəzasında Armudlu. Şahverdilər. Nərimanlı.-lik. Əhmədli. sintaktik yolla yarananlar.. Tuqanlar. Alçalı. Günəşli. Bığlı. Ağaflı. Tərəkəmələr. Haqqıxlı. Armudlu. Sarvanlar. Qarabaşlar.

Şamlıq. nəsil. 101).Əliyev –lı. Abəyli. Dəmirçilər. Yaqublu.T. 44). Hacılar. Ləmbəli. Əylənli. Aynalı.-li. Qəmərli. O.. -lı. Azərbaycan dilində məhsuldar olan bu şəkilçi toponimlərin tərkibində də geniş işlənir.Alçalı.Armudlu. 131). 162). Eçmiədzin qəzası:. Xanlıq və s. Güllücə və s. T. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli toponimlərin morfoloci üsulla yaranmasında iştirak edən şəkilçilərin müəyyən hissəsini nəzərdən keçirək.-li. onlara mənsub mənası ifadə edən düzəltmə etnonimlər əmələ gətirir (29. Kürəkənli.Əhmədov yazır: -lı. Məsələn. Bağçacıq. S. Onları müasir dilin materialları əsasında izah etdikdə toponimin mənası ilə bağlı qüsurlu şərh meydana çıxır. Göycə. Vartanlı. Günəşli.. Ayarlı. Seyidlər. Bəzi tədqiqatçılar belə şəkilçiləri topoformantlar adlandırırlar. -lü şəkiçisi müxtəlif şəxs adlarına. Qaraceyranlı. Ilməzli. şəkilçilərin müəyyən qismi onların müasir dildə çıxış etdikləri qrammatik mənada deyil. Şorca. Haramlı. Heydərli. tayfa. -lu. Armudlu. -lu. Kötəkli. V. Baldırqanlı. başqa mənada işlənir. LoruPəmbək qəzasında . Tədqiqatçılar bu şəkilçinin toponimlərin tərkibində işlənməsinə ikili münasibət bəsləyirlər. -li.Qubayeva isə bu şəkilçinin etnotoponimlərin tərkibində işlənməsinin qeyrimümkün olduğunu iddia edir (93. tirə başçılarının adlarına qoşularaq. Xocayarlı. Bayqaxlı. Xırtlıq və s. Mollazadə də bu fikirlə razılaşır (120.Molçanova bu şəkilçinin etnonimlərlə işlənərək etnotoponim yaratdığını göstərir (122. Güllücə.-lü şəkilçisinin köməyi ilə əmələ gələn toponimlər. Qeyd etmək lazımdır ki. -lu. Buna görə də toponimlərin morfoloci xüsusiyyətləri tədqiq edilərkən topoformantların köməyi ilə əmələ gələn toponimlərə xüsusi diqqət verilməlidir. Bayatılar. -lü şəkilçisinin toponimiyada bir neçə funksiya –1) etnonimlərə qoşulduqda bu və ya digər 121 . Çünki bir sıra şəkilçilər bilavasitə toponim tərkibində başqa məna kəsb edir. Iydəli. Bu doğrudan da düzgün mövqedir. Qursalı. Hamalı. Türkmənli. Yaqublu.M. S.

-vanlar Sar-vanlar. luqlu. qəbilənin. Göllü və s. Şid-li. -var Arpa-var 122 . Zöhrab-lı. Məsələn. Dirək-lər. Bu şəkilçilər yer. -lıq Qaran-lıq və s. Söyütlü. -lər şəkilçisinin bir sıra şəxs adlarına qoşularaq müəyyən qrupun zümrənin həmin şəxsin törəmələri olduğunu bildirən düzəltmə etnonimlər yaratdığını qeyd edir (29. -lik. Ermənistan ərazisindəki toponimlərin tərkibində aşağıdakı şəkilçi və şəkilçi zəncirləri də müəyyən tezliklə işlənir. tayfanın. Ayas-lı. Baxça-lar. tirənin…) mənsub olduğu məkanı. Revaz-lı. funksiyaları yerinə yetirdiyini göstərir. Gödək-li. Şor-lu. müxtəlif mənalı appelyativlərə artırılaraq toponimlər yaradır. -lıq. Hamam-lı. Onu da qeyd etmək lazımdır ki. Abbaslar və s. Şıx-lar.Əhmədov –lar.etnosun(xalqın. Armudlu. Məsələn. -a Kalar-a. -lər şəkilçisinin köməyi ilə əmələ gələn toponimlər.-lük şəkilçiləri də Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli toponimlərin tərkibində məhsuldar işlənir. yaxud onun yaşadığı yeri bildirən toponim yaratması və s. Günəş-li. Bu şəkilçi tayfa. -luq. V. Alma-lı. Dəli-lər. Balıx-lı. yaxud da həmin toponimin hansı etnosa məxsusluğunu bidirməsi. məkan mənalarında toponimlər yaradır. -ac Acıb-ac -van Bazma-van. T. 204-205).Əliyev toponimlərə artırılan –lar. Dostluq. Tuqanlar. bu şəkilçinin fonetik variantının işlənməsi ilə də üzləşmək olur: -ni Cin-ni. V. Göz-lü. etnik qrupun. Mus-luq-lu. -luq. 201-203). 2) antroponimlərə artırılaraq bu və ya digər şəxsə malik. Ermənistan ərazisndə tərkibində bu şəkilçi olan çoxsaylı türk mənşəli toponimlər vardır. Ayna-lı. -lar. -lər şəkilçisinin altı funksiyasını göstərmişdir(32. Babar-lu. 162). antroponimlərə. Məsələn. Başna-lı Becaz-lı. Zəngi-lər. Baran-a. tirə adlarına. Boğut-lu.Əliyev belə on funksiyanı sadalayır (32. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli toponimlərin tərkibində çox rast gəlinən bu şəkilçi qeyd edilmiş funksiyalarda çıxış edir. Bulaq-lı. nəsil.

cı Yaycı. -çi Dəmir-çi. -umlu. -uq Qovuş-uq. -çə-li Cəbə-çəli. -ğan Qaça-ğan -ək Püşk-ək. -cıq Bazar-cıq. -üstan. -cıq Şirvan-cıq. Öy-süz. Çanax-çı. -ı Dorn-ı. -şen Debeta-şen. -ur Çot-ur. -ut. Qazan-çı. -ca Toxlu-ca. -li-cə. -şen Buğda-şen. verilən nümunələr Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli toponimlərin morfoloci əlamətlərinin hamısını əhatə etmir. -xan Çlo-xan. Topoformantlarla yaranan toponimlər. Əlbəttə. -sə Xali-sə. -çilər Dəmir-çilər. -zor Ağa-zor -i Ağud-i.-qut Qamış-qut. -ək Çəmbər-ək. yuxarıda verilmiş şəkilçilərin bir qismi topoformantlara aid edilməli və ayrıca öyrənilməlidir. -cığaz Xan-cığaz. -ca. Bununla yanaşı qeyd etmək lazımdır ki. Bit-li-cə. -cuq Maqmu-cuq. -ci-lər Ev-cilər. -süz. Muğ-umlu. -an-lar Yek-anlar. -cu Quş-cu. Gül-üstan. Oğru-ca. Qaltax-çı. -suz Su-suz. Qovş-ut. -ıx Aral-ıx. -çı. 123 .

Bayan.Murzayevə istinadla vani. vana formalarının «yer.Belə toponimlər də Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli toponimlərin müəyyən hissəsini təşkil edir. kan.Abdullayev həmin fikirlə razılaşır (74). Müəllif eyni zamanda E. Əsgəran. -man. A. T.Bayramov Q. ğan. –an. -an Gör-an. -van topoformantı. -an.. -zan. S.A.Bayramov şen formantının oba və kənd mənasını verir (18. 79-80).M. Bizim fikrimizcə –avan topoformantının əsasında da van durur. Q. Bu topoformant da çox işləkdir. Alpan. -van. Qafan.Melikaşviliyə istinadla yazır ki.Axundov –van topoformantını Iran dillərinə aid edir(2. torpaq» mənalarını ifadə etməsini qeyd edir(18.M. Bu formant daim mübahisələrə səbəb olur. sarışın tipli 124 . I. 160). Bu topoformant daha çox etnotoponimlərin yaranmasında iştirak edir. 25). -an. -ən topoformantı. şen topoformantı. ev. -ən topoformantının –yan. Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi bir sıra tədqiqatçılar –van topoformantını –an topoformantının fonetik variantı hesab edirlər. məskən» mənasında olduğunu göstərir. van qədim Urartu dilində ölkə mənasında işlənən ebani/ubani sözü əsasında formalaşmışdır. 15). I. 76). -han. Alban.Mollazadə –van topoformantının yalnız Iran mənşəli toponimlərin yaranmasında deyil. -avan Nərzir-avan.Voroşil bu topoformantın kənd mənasıda olmasını qeyd edir(85.Əhmədov bu qrupa –ran formantını da daxil edərək onları fonetik çoxvariantlı şəkilçilər hesab edir(29. Abaran. A. -xan variantları da az işlək deyildir. Ket-ran. Hər iki müəllif topoformantın «ev. Kün-ən. onun mənşəyi və mənası haqqında müxtəlif fikirlər mövcuddur. I. 62).Məmmədov şen sözünün qədim şümer dövründən mövcudluğunu və onun Azərbaycan dilində qaraşın. qan. həmçinin gürcü coğrafi adlarının yaranmasında da iştirak etməsini qeyd edir (121. Kacar-an. Qədim etnotoponim yaradan topoformantdır. yaşayış yeri.

Şadılı (Beyləqan r-nu) Şotavar (Qax r-nu) toponimləri vardır. Araz 125 . Y. Azərbaycanda. Q. Tədqiqatçılar bu toponimlərdə qədim şadı tayfasının adının əksini tapmasını göstərirlər. H. Qoşavəng və Günyevəng toponimlərinin tərkibinə daxil olan vəng formantının türk dillərinə məxsus söz olduğunu sübut etmişdir. 208).Mirzəyev qeyd edir ki. göstərilən mənalarda sözlər qədim türk lüğətində əksini tapmışdır (100). 13).sözlərdə qalmasını qeyd edərək. benü. Qərbi Azərbaycanın Ağrı bölgəsində oğuz ellərinin izini yaşadan yüzlərlə yer-yurd adlarından biri də Şidli toponimidir. O yazır: «Bu söz türk dillərinin qədim dövrlərində bengü. vəng topoformantı. Q. benigü. Qoduxvəng. Müəllif Ermənistan ərazisindəki Qaravəng.Məşədiyev şərq qrup dialekt və şivələrində şenlik sözünün kənd mənasını bildirməsinə istinadla onun yaşayış yeri və məskənini ifadə etməsi fikrini ön plana çəkir (53. Həmin tayfanın adından yaranmış onomastik vahidlərdən biri də Şadııvəngdir. Şidli kəndi Ağrı dağının yaxınlığında Vedi rayonunda. bu kimi mənalarda işlənmişdir (57. 210).Buşuyevanın lüğətində də bu fikir təsdiqlənir (142). Azərbaycanda Şada (Şahbuz rnu). mengü. «Şadi» coğrafi adı ilə əlaqədar olaraq Fəxrəddin Əsədoğlunun «Şidli toponiminin etimologiyası» yazısı da maraqlıdır. 38). daşdan yazılı abidə və s.Qumilyovun fikrinə görə bu tayfa orta asiya hunlarının tərkibinə girmişlər. L. H. Doğrudan da. mənaca rəngin açıqlığı ilə bağlılığını göstərir (51). Şadııvəng qədim alban abidəsi olub Dərələyəzdə Həsənkənd və Alxanpəyəsi kəndlərinin qabağındakı Təkədonduran dağının qərb tərəfində dağın başında yerləşir(57.N. habelə qərbi Azərbaycanda yaşamış qədim türk tayfalarından biri də şadı//şada tayfası olmuşdur. menü formalarında olmuş və abidə.Mirzəyev bu formantla bağlı geniş elmi-nəzəri təhlil aparmışdır.Qeybullayev etnotoponimlərin əsasında şato etnoniminin durduğunu qeyd edir (88.

Q.Əsədoğlu «Şato-şadılı-şadlı» tayfasının adı ilə bağlı toponimlərin paralellərinə Şada-kənd (Şahbuz). Azərbaycanlıların (türklərin) Ermənistandan tam qovulmasına qədər kənddə yalnız azərbaycanlılar yaşayırdı. Cəlilabad).Bartolda istinad edərək yazır ki. XIX yüzillikdə Azərbaycanda şadılı tayfası yaşamışdır. «Şadılı» şato tayfasına mənsub olan deməkdir. L. VI-VII əsrlərdə Qərbi Türk xanlığına daxil olan tayfalardan biri də şato olmuşdur. Şidli-kənd (Vedi) kimi coğrafi adlarda rast gəldiyini qeyd edir. Şatıhlı dağı (Cəlilabad). Bu məlumatın verilməsində əsas məqsəd vəng topoformantının türk dillərinə məxsus söz olmasını bir daha təsdiq etməkdir. Şatırlı –kənd (Bərdə.çayından çəkilmiş Kaxonov kanalının sahilində yerləşir. T. Şadı tayfası haqqında daha geniş məlumat vermək olar. Şadılı-kənd (Goranboy). Kənd 1988-ci ilə qədər türk sakinləri ilə bərabər öz adını da qoruyub saxlamışdır. etnosa mənsubluğundan danışmaq olmaz. şidli sözünün şidi və li komponentlərindən ibarət olmasını göstərir. O. «Şadılı» və «şato» sözlərinin kökü eynidir.Qeybullayev yazır ki. Deməli.V. Şidli kəndinin adı şato//şadılı etnoniminin adının azacıq fonetik dəyişikliyə uğramış variantıdır. mənsubluq.N. Şatırovka-kənd (Salyan). Vəng formantını erməni dilinə aid 126 .Əhmədov. –li şəkilçisi isə aidlik. Eyni zamanda Şadııvəng onomastik vahidinin tərkibindəki vəng komponentinin erməni dilinə mənsubluğu tamamilə özünü doğrultmur. Aydındır ki. onda bu abidənin hər hansı başqa bir millətə. F.Qumilyova və V. Buradakı «i» səsinin düşməsini tələffüz ağırlığı ilə əlaqələndirir. tarixi abidənin tərkibində tayfanın adı vardırsa. sahiblik məzmunu verən topoformantıdır. Şatır oba-kənd (Masallı). Tarixin dərin qatlarından bugünümüzə boylanan və qədim şato tayfasının adını yaşadan Şidli oykonimi (kənd adı) ulu keçmişimizdən soraq verən coğrafi adlardandır. Tayfa öz adını yerləşdiyi səhranın adından götürmüşdür.

etdiyinə görə T. Molla Uruzbəy binası. Feli sifətə aid verilmiş nümunədəki çimən komponenti çəmən leksik vahidinin fonetik variantı da ola bilər. Krasneselo rayonu: I növ təyini söz birləşməsi – Ağca qala..Abbas dərəsi. Baba belli. Bu söz Azərbaycan toponimik layında da geniş areala malikdir. II növ təyini söz birləşməsi –Qız qalası.Baba Yaqublu. 208). Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli toponimlərdəki topoformantlar və onların işlənmə dairəsi haqqında fikirləri daha da genişləndirmək mümkündür. Taxta 127 . Eyni zamanda qeyd etmək lazımdır ki. III növ təyini söz birləşməsi . feli sifət: Bozdoğan. Ermənistan ərazisində olmuş türk mənşəli etnotoponimlərin sintaktik xüsusiyyətləri. Bəylərin mis zavodu. Aşağıda müxtəlif rayonlar üzrə I. Kavur bəmi.Ecanın çayı. Gorus rayonu ərazisində: 1 növ təyini söz birləşməsi. I növ təyini söz birləşməsi:. III növ təyini söz birləşmələri və feli sifət əsasında formalaşan türk mənşəli toponimlər göstərilmişdir. Balta dərəsi. Boz kaha. II. Abbas dərəsi. Qaraçimən.Əhmədovu tənqid edən prof. Ada təpə. Ermənistan ərazisində olmuş türk mənşəli toponimlərin sintaktik xüsusiyyətləri də böyük elmi maraq kəsb edir.Mirzəyevin fikirlərini bir daha təsdiq edir. Bunun başlıca səbəbi erməni dilində «ə» saitinin olmaması. Qızıl qaya. Bütün bunlar vəng formantı haqqında H. Bostan Tala. Ağa tala.2.Mirzəyev haqlı olaraq yazır: «Ermənilər «vəng» sözünü vank formasında yazır və belə də tələffüz edirlər. Kığı Qalası. Bəzli Ağcakənd. II növ təyini söz birləşməsi . 3.Dam Nov. Icevan rayonu: II növ təyini söz birləşməsi – Alaçıq Qaya. Daş başı. vəng sözü Ermənistan ərazisindəki bir çox toponimlərin tərkibində işlənir.Ağ körpü. H. Ballı qaya.4. Qafan rayonu ərazisində: I növ təyini söz birləşməsi. «ə» saitinin əvəzinə «a» saitinin işlənməsidir(57. Qara torpaq. Tut Pirqışlağı.

feli sifət. Kəsik baş. Kiçik kənd.pəyə. Bğda təpə. feli sifət-Aşağı Pirtikən. Yelqovan. Kamo rayonu: I növ təyini söz birləşməsi – Qul Əli. Kiçik Ayrım. II növ təyini söz birləşməsi . Talin rayonu:.. Cğin Təzəkənd. Ağ kənd.Aşağı Şeypurxan. Dədəli körpü. Basarkeçər rayonu: I növ təyini söz birləşməsi . Aşağı Ağ körpü. Yuxarı Körpülü. Tərpiçala pəyələri. Böyük Vedi. Çopur Əli.. Böyük Məzrə. 128 . Çadqıran. Yeğeqnadzor rayonu: I növ təyini söz birləşməsi. Qızıl vəng. Qızıl Xaraba. Artaşat rayonu: I növ təyini söz birləşməsi. Baş kənd. III növ təyini söz birləşməsi -Bahar bəyin bağları.Aşağı Alçalı. Aşağı Qarxun. Quruyurd. Murad təpəsi. I növ təyini söz birləşməsi Yuxarı Ağcaqala. Noyemberyan rayonu: I növ təyini söz birləşməsi .Böyük Ağa. Yuxarı Ağkörpü. Loru-Pəmbək qəzası: I növ təyini söz birləşməsi – Aşağı Axtala. Hacı Qara. Qızıl Şəfəq. Hacı baba. Donuz damı. feli sifət. Kiçik Zeyvə. Çğin göl.Aşağı Gülüdüzü. Çik Ayrım. Aşağı Zağalı. Yeni kənd. Seyid Kotanlı. Xəli kənd. Aşağı Gözəldərə. P. Çatal çınqıl. Hacı Mirzə.... Köhnə Şəhablı.Aşağı Kəhriz. Kürd Əli. Xaraba Kotanlı. Yuxarı Ağbaş.. Qarın Burun. II növ təyini söz birləşməsi Ovçu Qalası. Kiçik Talin. Böyük Zeyvə. Vəli Ağalı.Kiçik Armudlu.Kiçik Şəhriyar. Taxta qaya. Sisyan rayonu: I növ təyini söz birləşməsi . Aşağı Şorca. II növ təyini söz birləşməsi. Zəngibasar rayonu: I növ təyini söz birləşməsi.Subatan.Aşağı Toxt.Çoban görükməz. II növ təyini söz birləşməsi -Mancan yatağı.Qara kilsə.. II növ təyini söz birləşməsi -Ilxı Qoruğu. Axta rayonu: I növ təyini söz birləşməsi – Aşağı Ərlik. Molla Dursun. Qaraçörən. Donuz yatağı. Qızıl Teymur.Bayram Əli. II növ təyini söz birləşməsiZeynalBulağı.Yuxarı Gözəldərə. Qızıl Qışlaq. Hoktemberyan rayonu: I növ təyini söz birləşməsi .. Abaran rayonu: I növ təyini söz birləşməsi .. Hacı Bayramlı:. Hacı Muğan.Ağ yol. Əştərək rayonu: I növ təyini söz birləşməsi . Martunu: I növ təyini söz birləşməsi. Boz kənd. Xaraba Kilsə. meşə dərəsi.Əli qoruğu. Böyk Ayrım. Quqark rayonu: I növ təyini söz birləşməsi. Molla Əhməd.

Qurbankahası. Qarın Brun. II növ təyini söz birləşməsi . Yuxarı Çarbaq. Adamxan.Ada təpə. Hacı Xəlil. Ballı qayaGorus. Küd Əli.Ağca qala. Qarakilsə. Taya qaya. Köhnə Şəhablı. Abaran. Hacı Mirzə. Kiçik Kənd. Qızıl Teymur. Belə təhlil apardıqda aşağıdakı toponimlər qruplarını ayırmaq mümkündür: 1. Ağkilsə. Məsələn. Aşağı Axta-Axta. 4. Yuxarı Gözəldərə. Bayram Əli. Aşağı KəhrizArtamat. Mürəkkəb toponimlər onların tərkibindəki elementlərin aid olduğu nitq hissələrinə görə də qruplaşdırılıb təsnif edilə bilər.Baqan tala . Imirxan. 3. Buğda təpə və s. Qırxdəyirman. Xara Kilsə. Böyük Məzrə. Ələyəz mahalı. Yuxarı Qarxun. Yuxarı Ağcaqala-Talin. Daş NovQafan. Gğin Təzəkənd. Göy Kümbət. Naçi Elməz. Say+isim. 4. Soyuqbulaq. Molla Musa. Sifət+feli sifət . Taxta pəyə. Kiçik Talin-Talin.Alaçıq Qaya –Icevan.Güney Vəng. Quldərviş. Aşağı QoxtAbovyan. Çopur Əli-Axta.Ağa tala. I növ təyini söz birləşmələri: 1. Seyid Kotanlı. Qızıl qaya. Böyük Çobankərə.Bozdoğan. Sifət+isim. Albas biçənəyi. Aşağı Ərlik-Vedi. Qızıldaş. Ərəb xəncəri. Boz kaha-Gorus. Amasiya rayonu: I növ təyini söz birləşməsi Böyük Təpəgöy. Qoturbulaq.Ağbaba qəzası I növ təyini söz birləşməsi . Sultanbəy. Hacı Qara. Böyük Vedi. Qaraqula. 5. Aşağı Zağalı-Basarkeçər. Xaraba Sarvanlar. Yuxarı Ağbat-Artamat. Kiçik Zeyvə. II növ təyini söz birləşməsi . 2.Qırxbulaq. Kiçik Təpəgöy.Bülbülölən. Qaradaş və s. Alxan pəyəsi. Dəlikdaş və s. Kavur bəmi-Gorus.Ağ gilsə. Xəli kənd. Böyük Gilanlar. Cğin göl. Zeynal Ağaəli. Molla Əhməd. feli sifət. Aşağı Şorca. Hacı baba.Ağsu kəndi. Əli dərəsi. Xaraba Kotanlı. Axta.. 129 .Icevan. Kiçik Şiştəpə. Molla Dursun. Çatal çınqıl. Qaraqala. Alakilsə. Qəsul qışlağı. 2. Yeni kənd. Böyük Zeyvə. Aşağı Qarxun. Göy Abbas. Yavər kəndi. Ağ körpü-Gorus. Bəzli Ağcakənd-Gorus. Babakişi. Qara torpaq. Abaran. Isim+isim Məsələn. 3.

Aşağı Pirtikən. Qayabaşı. Böyük Keyti. ikinci komponenti isim olan çoxkomponentli toponimlər. birinci və ya ikinci komponentin sadə. ikinci komponenti isim olan toponimlər. çoxkomponentli toponimləri də müəyyən qrammatik tiplərə ayırmaq mümkündür. Isim+ feli sifət. Basarkeçər Elləroyuğu və s. Böyük Vedi.Əliqırx. Donuzyeyən. Aşağı pürülü. düzəltmə. Aşağı Qaranlıq. Güllübulaq. mürəkkəb olması baxımından da ayrıca təsnifat aparmaq olar. Ermənistanın türk mənşəli çoxkomponentli toponimləri arasında yuxarıda qeyd olunan qruplara aid kifayət qədər nümunələr tapmaq mümkündür: Aşağı Qarxun. Isim+fel. Allahverdi. Qarahəmzəli. Aşağı Qaraqoymaz. Aysəsi. Qaranlıqdərə. Aşağı Gözəldərə. Ağcaqışlaq. Toponimlərin komponentləri müxtəlif nitq hissələri ilə ifadə olunmağa görə müəyyən qruplara ayrımaq mümkündür Bu qruplar əsasən aşağıdakıları əhatə edir: Birinci komponenti isim ikinci komponenti fel olan çoxkomponentli toponimlər. Aşağı Ağcaqala. Aşağı Türkmənli. Ağcaarx. Isim+say . 7. Aşağı Qarxun. Baş Abran. Təpədibi. Qaradağlı. Aşağı Qarabağlar. Bir sıra mürəkkəb toponimlərin tərkib elementləri şəkilçilər qəbul etməklə işlənir. birinci komponenti yer zərfliyi. Aşağı Ağbaş. Ovandərəsi. Böyük Arıxvəli. Ağzıbir. Aşağı Quylasar. Çoxkomponentli toponimlərdə sintaktik üsulla toponim yaranmasının müəyyən xüsusiyyətləri özünü göstərir. Yuxarı Ağdan Aşağı Aylanlı. 6. Aşağı Qanlıca. Böyük Qaragün. Danagirməz. ikinci komponenti mürəkkəb isimlə ifadə olunanlar. Kolanlı Aralıx. Böyük 130 .Məsələn. Aşağı Necili. Onların təhlili göstərir ki. birinci komponenti düzəltmə sifət. Qonaqgirən. Aşağı Dvin. Aşağı Alçalı.Allahverdi. Böyük Qarakilsə.5. Aşağı Zağalı. Aşağı Axta.Arazdöyən. birinci komponenti sadə.

Molla Musa. Kiçik Keti. Yeni Bəyazid. Kiçik Şiştəpə. Etnotoponimlərin struktur. Türk Qarakilsəsi. Quru Araz. Yuxarı Ağcaqala. Yuxarı Adyaman. Hacı Nəzər. Yuxarı Quylasar (Kuylasar). Hüseynqulu ağalı. Yuxarı Qanlıca. Ulya Sarvanlar və s. Yuxarı Pirtikən. Yuxarı Qaraqoymaz. Böyük məzrə. Molla Eyyublu. Kaha binası. Məzrə Şorsu kəndi. Boz yoxuş. Kolanlı aralıx. Yuxarı Aylanlı. Illi Qarakilsə. Yuxarı Ağbaş. Kiçik Arıxvəli. Axund Bzovan. Kiçik Şorlu Dəmirçi. leksik-semantik və qrammatik xüsusiyyətləri ümumiyyətlə toponimlərin struktur. fonetik. Bu fəsildə əldə olunmuş nəticələri aşağıdakı kimi ümumiləşdirmək olar. Şorlu Mehmandar. Molla Bayazet. Qızıl Teymur. Heydər bəy. Böyük Şöllü-Dəmirçi. Dovşan qışlaq. Yuxarı Qarxun. Polad Ayrım. Kiçik Kəpənək. Böyük Camışlı. Yuxarı Necili. Alaçıq qaya. Kiçik Gilanlar. Molla Bədəl. Hacı Bayram. Nəcəfli binası. Böyük Şəhriyar. Hacı Muğan. Yuxarı Ağdan. Kişmiş bulaq və s. Hacı Xəlil. Qızıl təpə. Kiçik Mirzə. leksik-semantik və qrammatik xüsusiyyətləri ilə oxşar olub kəskin fərqlərə malik deyildir. 131 . Vəli Ağalı. Kiçik Qarakilsə. Kiçik Şəhriyar. Böyük Gilanlar kəndi. Molla Göyçə. Yuxarı Kürdkənd. Keçəl təpə. Şamburd dərəsi.Kəpənək. Böyük Şiştəpə. fonetik.

Ermənistanda türk mənşəli toponimlərin dəyişdirilməsi prinsiplərinin dəqiqləşdirilməsi elmi əhəmiyət kəsb edir. orada azərbaycanlıların etnogenezində müxtəlif qədim türk tayfaları iştirak etmişdir. həmin xalqın tarixən yaşadığı ərazini müəyyənləşdirmək. türk mənşəli toponimlər kütləvi şəkildə dəyişdirilmiş. Azərbaycan və türk mənşəli toponimlərə münasibətdə Ermənistanda həmişə qərəzli mövqe tutulmuş. Həmin tayfalar Ermənistan ərazisindəki toponimlərdə adlarını qoruyub saxlamışlar. onun təkcə müəyyən xalqın dil tarixini öyrənmək üçün deyil. Ermənistanın türk mənşəli 132 . Türk mənşəli toponimlərin uzun illər boyu dəyişdirilib erməni mənşəli adlarla əvəz edilməsi azərbaycanlıların min illər boyu bu ərazidə yaşamasını sübut edən faktları saxtalaşdırmaq məqsədini daşımışdır. Bu tayfalar Ermənistan ərazisində eramızdan əvvəl məskunlaşmışlar. Onomastik leksikanı. Deməli. bu ərazidə baş vermiş ictimai-siyasi hadisələri. onun yayılma areallarını öyrənmək baxımından deyil. Çünki bu prinsiplər hazırkı addan əvvəlki ada keçidi gerçəkləşdirməyin yeganə vasitələrindən biridir. həm də xalqın etnogenezini öyrənmək cəhətdən son dərəcə böyük əhəmiyyət kəsb edir. dilin leksik sisteminin xüsusi qatını təşkil edən etnotoponimlər təkcə dilin inkişaf tarixini.NƏTICƏ Ermənistan ərazisində türkdilli toponimlərin lüğətindən aydın olur ki. sübut və faktlar kimi dəyərləndirmək zəruridir. xüsusən də etnotoponimləri dil tarixi ilə bağlı qiymətli mənbə hesab etməklə yanaşı. bu hadisələrin səbəb və köklərini araşdırmaq. prosesləri qiymətləndirmək. azərbaycanlılar zorla bu ərazilərdən çıxarılmışlar. obyektiv gerçəkliyi həqiqəti üzə çıxarmaq üçün konkret tarixi material.

Əhmədli) yaranmışdır. Kənkərli. Etnotoponimlərin müəyyən qrupu xalqın təşəkkülündə hansı qəbilə. Qeyd etməliyik ki.onomastik vahidlərinin tədqiqinin ilkin vacib məsələsi bu adların toplanıb qruplaşdırılmasıdır. əsasən toponimlərin qeydə alınması istiqamətində xeyli iş görülmüşdür. keçmiş tarixinə. ölkəmizin. o cümlədən Qərbi Azərbaycan ərazisinin müasir toponimiyasındakı 4600-dən çox olan coğrafi adın təxminən 70 faizi tayfa və ya tayfa başçıları adları ilə bağlı meydana gəlmişdir. bu prosesin özünün nə zaman baş verdiyini müəyənləşdirməyə imkan verir. Bir sıra yer adları müxtəlif tayfa və tayfa birləşmələrinin adı ilə əlaqədar (Eymur. 2) lokal qrupa ad digər lokal qrup tərəfindən qoyulur. Məntiqi-linqvistik baxımdan onim adlandırılan etnosun dilinə aid söz kimi qəbul edilməlidir. Etnotoponim mürəkkəb olduğu 133 . Ibtidai icma qurluşunda yaşamış adamlar lokal qruplar təşkil etmişlər və eyni zamanda belə qrupların təcrid olunmuş şəkildə yaşaması qeyri-mümkün olmuşdur. Azərbaycan xalqının mənşəyinə. obyektiv fikirlərin irəli sürülməsində bu onimlər qrupu çox mühüm rol oynayır. tayfa və tirələrin iştirak etdiyini. Son dövrlərdə nəşr olunmuş elmi-tarixi əsərlərdə Ermənistan ərazisindəki türk onomastik vahidlərinin. 1) qrup özü-özünə ad verir. Etnonimlər xalqın ictimai-siyasi həyatı ilə bağlıdır və tarixin müxtəlif mərhələsində meydana gəlmişdir. etnogenezinə dair daha dəqiq. Əldə olan materiallar müəyyən toplu yaradır. Lokal qrupların adlandırılmasının iki yolu olmuşdur. Iki etononimli etnotoponimin tərkibindəki komponentləri şərti olaraq A və B ilə işarə edilmiş etnoslara aidliyə görə ayırmaq olar. Lakin adlandırılan qrupa məxsus sözdən istifadə halını tamamilə kənara qoymaq düzgün deyildir. Lokal qruplararası əlaqələr qrupların bir-birini adlandırmasına zəmin yaratmışdır.

Genatoponimlərdə əraziyə xas xüsusiyyət əksini tapdığına görə onların müəyyən sözlərə görə ilkin fərqləndirilməsinə imkan yaranır. düyərli. 2) Komponentlərdən biri A-ya. koran və s. Belə tədqiqatda leksik vahidin semantik yükünün bilavasitə etnosa deyil. kazax. Azərbaycan dilçiliyində Ermənistan ərazisinin türk mənşəli toponimləri sovet dövründə geniş tədqiqat obyekti olmasa da. genonimlər nəsil bildirən xüsusi adlardır. Çünki bu cür onimlər müəyyən ərazidə məskunlaşmış qrupları bildirir. Bununla yanaşı. bucaq. ayrım. quşi. son dövrlərdə bu sahəyə münasibət xeyli dəyişmişdir. Oxşar məsələlər genonimlərlə bağlı araşdırmalar zamanı da üzə çıxır. kanq. mühüm rolu olmuşdur. genotoponimlərin nomen regionale səciyyəsi daşıması faktı da bir daha təsdiqlənir. Onimin leksik-semantik təhlili isə onun mənsubluq dairəsini və ya ətrafını aşkara çıxarmağa kömək göstərir. kollü. Elmi ədəbiyyatda genonimlərin daha çox türk və monqol areallarında yayılması xüsusi qeyd olunur. Araşdırmalar göstərir ki. şatı. yaxud motivləşdirmə əlamətindən fərqinə görə verilməsi yoxlanılmalıdır. xunus. dəli. Gəncə qəzasının etnotoponimlərinin formalaşmasında leq. kəngərli.zaman kompozitin tərkib elementlərinin aşağıdakı kimi paylanması mümkündür: 1) Komponentlərin hər ikisi A etnosuna aiddir. Lokal qruplara məxsus onimlərə regional nomenlər (Nomen Regionale) səviyyəsində də baxmaq olar. 3) Komponentlərin hər ikisi B-yə aiddir. kazan. onun bu və ya digər istinad nöqtəsindən. Məlumdur ki. Daha qədim sayılan etnotoponimlərin linqvistik təhlili zamanı lokal qruplara məxsus adların leksik-semantik xüsusiyyətlərinin müxtəlif aspektləri tədqiqat obyekti kimi nəzərə alınmalıdır. lokal qrupun yaşadığı yerin xüsusiyyətlərinə. /tele/. padar. eymur. hun. qanzak. xaput /haput/. digəri B-yə aiddir. bayan. Alim 134 .

və tədqiqatçılar Ermənistan ərazisindəki toponimlərin həm toplanması. kiçik. Ermənistanın türk mənşəli toponimlərinin böyük bir hissəsi çoxkomponentli toponimlərdir. baş. yuxarı. Bununla yanaşı qeyd etmək lazımdır ki. Şübhə yoxdur ki. qeyd etmək lazımdır ki. Əsas səbəb əhalinin miqrasiyası ilə əlaqələndirilə bilər. aşağı. aşağı. yaxud yaşayış məntəqələrinin böyüyüb iki yerə bölünməsi ilə yaranmışdır. Burada miqrasiya məsafəcə uzağa deyil. Etnotoponim və etnotoponim olmayan toponimlərin struktur tiplərə görə müqaisəli təhlili quruluşa görə fərqli cəhətlərin olmadığını təsdiq edir. həm də tədqiqi haqqında maraqlı əsərlər yazmışlar. qurluşca sadə saydığımız bir çox toponimlərin tərkib ünsürlərini müəyyənləşdirmək çətindir. Tədqiqat prosesində Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlərin onomastikonu qurulmuşdur. kiçik. düzəltmə və mürəkkəb toponimə artırılması ilə düzəlmişdir. böyük. qıraq sözlərinin sadə. yuxarı. Eyni zamanda. düzəltmə mürəkkəb və çoxkomponentli toponimlər şəklində qruplaşdırmaq məqsədəuyğundur. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlərdə fonetik dəyişmələr və fonetik hadisələr özünü göstərir. Daha qədim dövrə getdikcə miqrasiyanın əhalinin müəyyən ərazidə artmasının yeni yaşayış məskənlərinin yaranması ilə nəticələndiyi aydın hiss olunur. yaxın ərazilərə olmuşdur. Çoxkomponetli toponimlər tarixi inkişafın müəyyən mərhələsində müxtəlif səbəblərdən yaranmışdır. komponentlərin bir qismi eyni qəbildən olub böyük. Quruluşca sadə olan toponimlər sayca böyük çoxluq təşkil etmir. 135 . baş və bu qəbildən olan sözlərinin artırılması ilə düzələn toponimlər kəndlərin. Bütün fonetik dəyişmələr və fonetik hadisələr türk dillərinə aid fonetik normalarla səsləşir. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli toponimlərin struktur tiplərə görə ümumi mənzərəsini araşdırmaq üçün onları sadə.

-lük və bir sıra digər şəkilçilər Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlərin tərkibində işlənir. Etnonimlər əsasında toponimlərin yaranması geniş yayılmış haldır. lar. -luq. Həmin cəhət etnotoponimlərdə də özünü göstərir. lıq. Azərbaycan dilinin məhsuldar şəkilçiləri olan –lı. leksik-semantik və qrammatik xüsusiyyətləri ümumiyyətlə toponimlərin struktur. Belə vahidlərin tapılıb aşkara çıxarılması mənbələrindən biri də aşıq poeziyası və digər yazılı mənbələrdir.-lər. Indiki Ermənistan ərazisindəki etnotoponimlərdə Azərbaycan dilinin morfoloci xüsusiyyətləri ifadəsini tapmışdır.-li.-lu.-lü. Etnotoponimlərin tərkibində topoformantların işlənməsi də özünü göstərir. fonetik. leksik-semantik və qrammatik xüsusiyyətləri ilə oxşar olub kəskin fərqlərə malik deyildir.-lik. demək olar ki. 136 . Ümumiləşdirmə aparılarsa. Burada leksik sistemin xüsusi onimlərinin toponim tərkibində yer alması özünü göstərir. etnotoponimlərin struktur.Onomastik vahidlərin semantik üsulla əmələ gəlməsində başlıca əlamət bu prosesdə bir nitq hissəsinə məxsus sözlərin başqa nitq hissəsinə keçməsi hadisəsidir. fonetik.

1986 6. (Tarixi xülasə və fonetika). 1960 -267s. -Bakı. – 195s.-38 Q-32/570. 14. 1974. 2. Gülüstani-Irəm.. – Bakı: Azərnəşr. – Bakı: Azərnəşr. Məmmədov X. «Bayat» kəlməsi haqqında qeydlər.I.ISTIFADƏ EDILMIŞ ƏDƏBIYYAT Azərbaycan dilində 1. inv. 1963 -262s.. – Bakı: Elm. – Bakı: Elm. Azərbaycan SSR inzibati ərazi bölgüsü. Bakıxanov A. RƏF. Abbasova M. RƏF arx. 19734 4. 1990 -381s.Ə. Torpağın köksündə tarixin izləri. Azərbaycan SSR inzibati ərazi bölgüsü. Bakı: 1987 13. Azərbaycan toponimləri. 1970. 8. 1993. – Bakı: Gənclik. P. Azərbaycan tarixi sənədlər və nəşrlər üzrə. 9. Ensiklopedik lüğət.. – Bakı: Elm. 10. 12. –Bakı: Azərbaycan ensiklopediyası. 1979 -224s. Babazadə Ə. Azərbaycan SSR inzibati ərazi bölgüsü. 1999. -288s. Böyük Qafqazın cənub-qərb hissəsinin toponimiyası. IX-XII əsr ərəb coğrafişünas-səyyahları Azərbaycan haqqında.m. 11. – Bakı: Azərnəşr. Azərbaycanın izahlı coğrafi adlar lüğəti. -588s. -223s. Azərbaycanda məskən yerlərinin siyahısı. – Bakı: Azərnəşr. Azərbaycan SSR-in qısa toponimlər lüğəti. Axundov A.S. 5. 7. Ayrım dialekti. 1968-218s.Bakı: Azərnəşr. 1984 137 . Bəndəliyev N. 1983 -136s 3.. Az-f.

Ermənistanda Azərbaycan mənşəli toponimlərin izahlı lüğəti.113-114 24. Cəlilov F. 28. Qədim Oğuz ellərinin Ağbaba. . Bayramov I..Bakı: ADPU nəşri.Bakı: Elm. Ermənistan azərbaycanlılarının tarixi coğrafiyası. Qərbi Azərbaycanın türk mənşəli toponimlərinin qrupları haqqında// Azərbaycan onomastikası problemləri.15. 1991. Bakı. .// Dil məsələlərinə dair tematik toplu. – Bakı: Elm 1996. -244s. 2ci buraxılış Bakı: ADPU nəşri. 1994.S. Bünyadov Z. Azərbaycan onomastikası problemləri. 1995. – 452s. . Məmmədov H. 21. 1998. Bayramov I. 1999. Irəvan əyalətinin icmal dəftəri. 16. 27. Pəmbək bölgələrinin yer-yurd adları (toponimləri). – 317s. 1997. 20. -250s.S. Əhmədov T. 23.A. –Bakı: Maarif. Azərbaycan toponimikasının əsasları. 1988. Bayramov I. Bayramov A. – Bakı: Gənclik.285s. – Bakı: Elm. Budaqov B.. Şörəyel.63-69 17. Azərbaycan etnonimlərinin leksik-semantik tədqiqi. –Bakı: Elm. 2000 – 106s. –Bakı: Oğuz eli. 26. 25. Əhmədova E. Cəlilov F. 1997 22. Qədim Az||As etnonimi//Azərbaycan filologiyası məsələləri.77-82 18. Əhmədov B. NDA. Qərbi Azərbaycan toponimlərinin tərkibində işlənən söz və coğrafi terminlər. 19. 1995. 1983. 138 . S. Qeybullayev Q.Bakı. Azərbaycan dilinin morfonologiyası.. –Bakı: 1986. – Bakı: BDU nəşri. -272s. –Bakı: Elm. Eyvazova R.. . 1995. Türk uluslarının yer yaddaşı. – 464s. Əfqanıstanda türk mənşəli toponimlər. Budaqov B. Indiki Ermənistanın toponimlərində qədim türk tayfalarının izləri.

–Bakı: Elm. Qarabağın etnik və siyasi tarixinə dair. . 2002. . 1991. Hüseynzadə Ə. 41. 31. –Bakı: Yazıçı. -208s. Azərbaycan EA Xəbərləri /tarix. – Bakı: Azərnəşr. –Bakı: Azərnəşr. 1983. 37. – 192s. – Bakı: Elm.163-168 43. 33. Dil və ədəbiyyat seriyası. 44. Azərbaycan toponimləri. Hacıyev T. № 2. Söz xəzinəsi. Azərbaycan toponimiyası. – Bakı: ADPU nəşri. 1989. 302s 40. Bayat boyu. Oçerklər və materiallar. – 140s. 36. –Bakı: Yazıçı. 126s.. 1995. 136s. Sənin ulu baban. 1999. Əliyev V. 1984. 45. Qədim türk-oğuz yurdu. –Bakı: Qanun. Qarabağnamələr. – Bakı: Sabah. Əzizov E. 139 . 39. 35. Vəliyev K. Qeybullayev Q. «Kitabi-Dədə Qorqud» dastanları və tarixi dialektologiyanın bəzi məsələləri. 1995.S. Dədə Qorqud yolu. -261s.I. Fərzəli Ə.29. –Bakı: Maarif. – Bakı: Azərnəşr. Ələkbərli Ə. 1977. 1973. Müasir Azərbaycan toponimiyasında tayfa adlarının izləri. 47 34. Ismayılov M. 1989. II buraxılış. Əliyeva R. «bayat» sözü. Qasımov A. Qeybullayev Q. bayatlılar//Azərbaycan filologiyası məsələləri. Azərbaycan tarixi. 1984.S. 1992. -247s. –Bakı: Gənclik. Ismayılov M. El-obamızın adları. -127s. Əhmədov T. . –Bakı: Maarif.fəlsəfə. 30. Azərbaycan türklərinin təşəkkülü tarixindən. 1990. -S. 1992. Azərbaycan dili tarixi.N. Qarabağnamələr. – 248s. 1994.478s. 1994. hüquq seriyası/. 32. 42. -278s.Ermənisatan. -360s.21-30 38. I cild. Əzizov E. Qədim türklər və Ermənistan. Qeybullaev Q. – Bakı: Elm. II cild. – Bakı: Azərnəşr. -188s. BDU nəşri.

1983. 49. 1993. -533s. – Bakı: Elm. –Bakı: Azərnəşr. Zaqafqaziyanın Azərbaycan toponimləri.L. – 352s.Bakı: Elm. I buraxılış. – Ankara: Aleaddin Kiral Basımevi. 1983. –Bakı: Elm. 26-34. 1991. Buraxılış 1-2. Məmmədov N. Azərbaycan yer adları.S. Məşədiyev Q. 1993. – Bakı: ADPU nəşri. 1987. Azərbaycan dilinin təşəkkül tarixinə dair qeydlər/Azərbaycan filologiyası məsələləri. – Bakı: ADPU nəşri. 55. 4-23.46.-179s. Azərbaycan filologiyası məsələləri. 50. . Qukasyan V. ləqəbləri.3-6. 52.S. Aşıq poeziyasında işlənən etnonimlərə dair//Azərbaycan onomastikası problemləri.. 53. Aşıq poeziyasında yaşayan adlarımız və tariximiz. Ayrımlar haqqında. Mirzəyev H. 48. –Bakı: ADPU nəşri. Dərələyəzdə Qoduxvəng kəndində olan onomastik vahidlər// Filologiya məsələlərinə dair tematik toplu. 1988 -536s. hidronimləri və yer-yurd adları haqqında// Filologiya məsələlərinə dair tematik toplu (FMDTT). Buraxılış 1-2. 57. Şumer-türk paralelləri//Azərbaycan filologiyası məsələləri. 2001. 54. 2001. 56.I. . –S. Mahmud Kaşğarlı. 58. . Qumilyov L. Mirzəyev H. Qabaxlı kəndi və onun onomastik vahidləri// Filologiya məsələlərinə dair tematik toplu.Bakı: Maarif.35-36. Qurbanov A. – Bakı: ADPU nəşri. -148s. 51. – 640s. 47. Quliyev Ə. Divani lüğət-it türk. Qədim türklər. 2001.S.S. Buraxılış 1-2. Bakı: Elm. Mirzəyev H.38-44 140 . 1990.. –Bakı: Gənclik. 1997. Azərbaycan dilinin erkən tarixinə dair. –Bakı: ADPU nəşri. Amağu kəndinin etnonimləri. Azərbaycan dilinin onomalogiyası. Mirzəyev H.. 1941. Məmmədov A. Mirzəyev H. III buraxılış.

1989. – 421s. Müsəvi T. Şecere-i Terakime.S. Rəhimoğlu H.Ş. 2001. –Istanbul.262-265 71. 65.M. – 216s.B. –Bakı: Azərnəşr.Azərbaycanın qərb regionunun problemlərinə həsr olunmuş elmi-tədqiqat işlərinin yekunları.13-15 72. -Bakı. 61. 66. –Bakı: Elm. 63. Mirzəyev H. 97s. Azərbaycan SSR-in Şəki-Zaqatala zonasının toponimiyası. –Bakı: Azərbaycan.S. 1990.59. 64. Azərbaycan dilinin təşəkkül tarixinə dair qeydlər// Azərbaycan filologiyası məsələləri. 1983. . –S. «Gəncə» adı türk mənşəli etnonim kimi. – Bakı: ADPU nəşri. –Bakı: Yazıçı. 69. 1987.K. Ələyəz kəndinin bəzi onomastik vahidləri haqqında// Filologiya məsələlərinə dair tematik toplu. Toponimikanın əsasları. – Bakı: Elm. -192s. 1977. -240s. 62. Silinməz adlar. –Bakı: Elm. Qədim Oğuz yurdu Zəngəzurun türk mənşəli yer-yurd adları. 1998. Şirəliyev M.H. Yusifov Y. 67. Voroşil Q. 1967. Nuriyev E. Türklerinn soy kütügü (Hazırlayan: Müherrem Ergin/ Ebülqazi Bahadır Han).. 1993. /Baharlı/.14-18 60. 1925. -S. -204s Rus dilində 141 . Buraxılış 1-2. 38-40 70. Yer adları necə əmələ gəlmişdir//Elm və həyat. 1997. Kərimov S. . Rüstəmli Ə. Mirzəyev M. №10. Oğuzlar. Yusifov Y. Doğma yurdu gəzə-gəzə. – Bakı: Maarif.B. Orta əsr Azərbaycan tarixinə dair farsdilli sənədlər (XVI –XVIII əsrlər). Sümər Faruq.Bakı: Elm. 68. sağalmaz yaralar.. 1963. –Bakı: Maarif. Yusifov M. -257s. 1992. Azərbaycan.. – Bakı: Maarif. 1989. -107s. Vəliyev M.I. Azərbaycan dialektologiyasının əsasları.

-383s. 1969. . -777s.2. Aliev K. 1989.Bunətova. -S.: Nauka.: Nauka. –Baku: Glm.216 83. 77.Ç. 1981. Aliev K. çastğ I.78 75. -S.A. – 680s. Vvedenie v izuçenie törkskix əzıkov.204. 1969.//Gtniçeskaə onomastika. K gtimoloqii qeoqrafiçeskix nazvaniy sodercahix formant van// Materialı tezisov Vsesoöznoy nauçnoy konferenüii po törkskim əzıkam. Voroşil Q. 79. T. 1986. 82. 1964. Gtnos i gtnoqrafiə. – Baku: Glm.II. . Redaküiə. -M. M. Turkmenistanın qeoqrafik atlarının düşündirişli sözlüqi.posvəhennoy izuçeniö toponimii Azerbaydcanskoy SSR. Ataniəzov S.1 «Problemı pervobıtnoqo obhestva». Baskakov N. -M. 1. Istoriko-filoloqiçeskiy analiz nekotorıx toponimov severo-zapadnoy zonı Kavkazskoy 142 . 31-33. kommentarii. -M. t. Antiçnıe istoçniki po istorii AzerBaydcana. 1961.Q. 84. Z.: Nauka. -M.-Materialı dokladov P naüçnoy konferenüii.304s. – Aşqabat: Ilım. Soçineniə.M. primeçaniə i ukazateli akad.73. –s. Aqaev Q. Dannıe gtnotoponimii o rasselenii törkoəzıçnıx plemen v Azerbaydcane X1-XU v. Sobranie soçineniy . Qölistani-Iram. Naselenie Azerbaydcana-«Muzey gtnoqrafiçeskix sokrovih»//Azerbaydcanskiy nastolğnıy kalendarğ. – 283s. Razdelenie truda v pervobıtnom obhestve|| Trudı Instituta gtnoqrafii. Bartolğd V. – Baku: Glm. Veliev M.143-150 76. 1980.V.: Izd-vo Vostoçnoy literaturı. 1968. -128s. 1973. T. 1991.: Vısşaə şkola. S. Toponimika i gtnonimika ob gtnoqeneze na territorii Azerbaydcanskoy SSR.V.D. 80. – S. Butinov N. –Baku: Izd-nie AQU. Abdullaev I. Bromley Ö.A. – 321s.Alma-Ata: Izd-nie AN. 74.393-394 85.Q. 78. Abbas-Kuli-Aqa Bakixanov. –Baku: 1925. 81. Valixanov Ç.

Albanii//Materialı nauçnoy konferenüii, posvəhennoy izuçeniö toponimii Azerbaydcana.- Baku: Glm, 1973. S.73-82. 86. Voroşil Q., Aslanov V. Issledovanie po istorii azerbaydcanskoqo əzıka dopisğmennoqo perioda. –Baku: Glm, 1986. -168s 87. Qadciev N.Z. Törkoəzıçnıe arealı Kavkaza. -M.: Nauka, 1979. – 226 s. 88. Qeybullaev Q. Toponimiə Azerbaydcana. – Baku: Glm, 1986. – 192s. 89. Qeybullaev Q.A. K gtnoqenezu Azerbaydcanüev. –Baku: Glm, 1991. -549s. 90. Qeybullaev Q.A. O proisxocdenii nekotorıx gtnotoponimov Azerbaydcana. Dokladı AN Azerb SSR. Baku, 1978, №11. –S.69-71 91. Qeybullayev Q.A. O proisxocdenii nekotorıx gtnotoponimov Azerbaydcana//Gtnoqrafiçeskiy sbornik. IV vıp. Baku: Glm, 1981. S. 153-164. 92. Qordlevskiy V.A. Soçineniə .T.3. – M.: Izd-vo AN SSSR, 1962. -588s. 93. Qubaeva S.S. Odna iz osobennostey toponimii//Dialektı i toponimiə Povolcğə. Vıp., I. – Çeboksarı, 1972. - S.101109. 94. Qumilev L.N. Drevnie törki. – M.: Nauka, 1967. -266s. 95. Quseynzade A. Ob gtimoloqii toponima Kuba//Sovetskaə törkoloqiə, 1971, №3. – S.119-123 96. Quseynzade A. Oykonimı Zakavkazğə, vklöçaöhie gtnonim «biçenek»// Sovetskaə törkoloqiə, 1982, №5. -S. 34-38 97. Quseyn-Zade Ç.M. Törkskaə antroponimiə v srednevekovıx araboəzıçnıx pisğmennıx pamətnikax do XŞ veka: Dis. … kand. filol. nauk. -Baku, 1988. 98. Quseynov R.A. Siriyskie istoçniki XP-XŞ vv. ob Azerbaydcane. – Baku: Glm, 1960. 143

99. Dokumentı arxiva xivinskix xanov po istorii i gtnoqrafii karakalpakov. - M.: Nauka, 1967. – 539s. 100. Drevnetörksiy slovarğ. –Leninqrad: Nauka, 1969. -676s. 101. Dron I.V. Nazvaniə qaqauzskix sel Moldavskoy SSR// Sovetskaə törkoloqiə , 1982, №4. -S.41-51 102. Zuev Ö.A. Iz drevnetörkskoy gtnonimiki po kitayskim istoçnikai// Trudı instituta istorii i arxeoloqii pri AN Kazaxskoy SSR. T.15. – Alma-Ata: Nauka, 1962. - S.280287 103. Istoriçeskaə onomastika. - M.: Nauka, 1977. -308s. 104. Kaqramanov Dc.V. Opisanie arxeoqrafiçeskix dokumentov. - Baku: Glm, 1969. -101s. 105. Kapanüən Qr. Xayasa-kolıbelğ armən. –Erevan: AN Arm.SSR, 1947. -291s. 106. K voprosu o plemenax Kavkazskoy Albanii//Issledovaniə po istorii kulğturı narodov Vostoka. -M.-L.: Izd-vo AN, 1960. -S.12-19. 107. Kenesbaev S.K., Dcanuzakov T.D. O leksiçeskix plastax onomastiki kazaxskoqo əıka // Sovetskaə törkoloqiə, 1976, №3. –S. 78-88. 108. Kləştornıy S.Q. Drevnetörkskie runiçeskie pamətniki. -M.: Nauka, 1964. -215s. 109. Koyçubaev E. Kratkiy tolkovıy slovarğ toponimov Kazaxstana. -Alma-Ata: Nauka, 1974. - 274s. 110. Kononov A.N. Rodoslavnaə törkmen. Soçinenie Abu-l Qazi xana Xivinskoqo. – M.-L.: Izd-vo AN SSSR, 1958. – 513s. 111. Kostenko L.Q. Törkistanskiy krai. T.1. – SPB, 1880. S. 112. Kratkiy toponimiçeskiy slovarğ.- M.: Mıslğ, 1966. – 509s. 113. Lezina I.N. K voprosu o stratifikaüii törkskix qenetoponimov Krıma//Onomastika, tipoloqiə, stratiqrafiə. -M.: Nauka, 1988. -S. 144-163 114. Malov S.E. Pamətniki drvnetörkskoy pisğmennosti. -M-L.: Izd-vo AN SSSR, 1951. -452s. 144

115. Mamedov A. Teoretiçeskie problemı vosstanovleniə perviçnıx korney v törkskix əzıkax/Azərbaycan filologiyası məsələləri. II buraxılış. -Bakı: Elm, 1984. S.5-20 116. Marakuev A.V. Kratkiy oçerk toponimii kak qeoqrafiçeskoy disüiplinı//Uç. zapiski Qos. un-ta. t.XŞ, vıp.2. Qeoloqiə i qeoqrafiə. Alma-Ata.1954 117. Meşanninov I.I. Xaldovedenie. Istoriə drevnoqo Vana vklöçaə drevneyşie svedeniə o Zakavkazğe. Sistema pisğma i çteniə klinopisnıx tekstov xaldov-urartov//Trudı ob-va obsledovaniə i izuçeniə Azerbaydcana. – Baku, 1927, №10. –S. 27-52 118. Minorskiy V.F.. Istoriə Şirvana i Derbenda X-X1 vekov. M.: Nauka, 1963. -185s. 119. Mirzazade Ç.X. Toponimı Azerbaydcana v srednevekovıx arabskix qeoqrafiçesix istoçnikax. –Baku: Glm, 1988. 120s. 120. Mollazade S.M., Bayramova N.Q. Otracenie gtnoqrafiçeskix realiy azerbaydcanskoqo naroda v toponimii Azerbaydcana// Sovetskaə törkoloqiə, 1983, №6. - S.29-36 121. Mollazade S.M. Toponimiə severnıx rayonov Azerbaydcana. -Baku: Glm, 1979 -206s 122. Molçanova O.T. Strukturnıe tipı törkskix toponimov Qornoqo Altaə. –Saratov: Izd-nie Sarat. Un-ta, 1982. – 256s. 123. Morozova A.S. Kulğtura domaşneqo bıta karakalpakov naçala XX v (k voprosu gtnoqeneza. -M.: Nauka, 1982 124. Murzaev Z.M. Qeoqrafiə v nazvaniəx. - M.: Nauka, 1979. – 167s. 125. Murzaev Z.M. Slovarğ narodnıx qeoqrafiçeskix terminov. M.: Mıslğ, 1984. -653s. 126. Musabekov N.Ç. Ob obrazovanii gtnoqidronimov Azerbaydcana// Sovetskaə törkoloqiə, 1986, №2. -S.69-73 145

I. Paqirev D. 1913.-L. Gtniçeskiy sostav i proisxocdenie altayüev.M.Xetaqurova.F. 1977.32-49 146 .: Nauka.e.: Nauka. -M.: Izd-vo AN SSSR. 132.9-19 139. Gtnotoponimı Tatarii. Perevod s persidskoqo A.S. . 1965. A. Imə i obhestvo. 1969. Çerepin L. Nikonov V. -M-L.: Nauka. 1964. L. №2. – 338s. .S.A. –M. -226s. -M. – 530s.M.. T. Oçerki po istorii i kulğture Kavkazskoy Albanii IVv do n. 1926. Piqulevskaə N. Obhestva obsledovaniə i izuçeniə Azerbaydcana. 140. 1959.P. Siriyskie istoçniki po istorii narodov SSSR.Semenova.1. n.V. -M. Nikonov V.-L. Alfavitnıy ukazatelğ k pətiverstnoy karte Kavkazskoqo kraə..3-9 141. 138. 239s. 128.A.P.A.S.e.: Nauka.: Nauka. Savina V. -391s.Tipı törkskix toponimov v Irane.Toponimika kak linqvistiçeskiy fakt//Toponimika i transkripüiə. – S.P. 175s.// Sovetskaə törkoloqiə.: Izd-vo AN SSSR. Vvedenie v toponimiku. Sattarov Q. 134.V. . . 1962.. Reformatskiy A. Poroznak V. №1. Rospond S. 129.37135. Onomastika Sredney Azii.D. 1941. 136. Sbornik letopisey. -196s. 133. Prinüipı issledovaniə paleobalkanskoy onomastiki//Istoriçeskaə onomastika.. Samoyloviç A. Potapov L. Baku. . Novoselğüev A. Perspektivı razvitiə slavənskoy onomastiki//Voprosı əzıkoznaniə. 1978. 137. -Tiflis. . Issledovaniə i materialı. 130.. 1972. -172s.Kavkaz i tureükiy mir/Izv. S.: Izd-vo AN SSSR.M. №4.T. 131. Paşuto V. Puti razvitiə feodalizma.: Nauka. Raşid-ad-Din. 1952.: Nauka.127.A. -278s. redaküiə i primeçaniə prof. Toponimika Vostoka.M. 1974.-VII v. – 316s. 1969. 1980.A.M.: Nauka.

154.: Nauka. Rannie formı gtnonimov i gtniçeskoe samosoznanie//Gtnoqrafiə imen. Qenotoponimiə Krıma//Melanges Skov. №2.M.-350s. Gtnonimi v oykonomii Başkirii. – 128s.M. Superanskaə A. -S.N. 143. Sumbatzade A. Tarixi-Derbend-name (s 9-ö priloceniəmi). 147 .: Izd-vo AN SSSR. 144. Tahiükiy V. Toporov V.246-254 150. -303s. Çiçaqov V. .V.: Nauka.: Nauka.281-287. vstreçaöhixsə v toponimii Aerbaydcanskoy SSR. -M. 1959. . Şarafxan Bidlisi.30-34 153.: Uçpedqiz. T. Teoriə i metodika onomastiçeskix issledovaniy. 1976. 1961. 7-11. Kazanğ. 254s. -M. Superanskaə A.: Nauka. otçestv i familiy.V. 1973. –S.142. Slovarğ qeoqrafiçeskix terminov i druqix slov. 149. 1962 -166s. . Tolstova L.Zagreb. Obhaə teoriə imeni sobstvennoqo. №6. Nekotorıe voprosı istoriçeskoy onomastiki Xorezmskoqo oazisa || Gtnoqrafiə imen. 151. 1971. -M. Çesnov Ə. Trubaçev O. 147.I. 192s. 1971. M. 1985 145. Azerbaydcanüı -gtnoqenez i formirovanie naroda. 156.K.V. 146.S. 148. Linqvistiçeskiy analiz qidronimov Verxovnoqo Podneprovğə. -366s. Oçerki istorii kulğturı Kavkazskoy Albanii.M.: Nauka. .Q.: Nauka.-L.N. – 391s. 1959.M. 1971. M. .Tiflis.M. 1971.: Nauka. Şarafname.S. XVIIXIX vekov// Sovetskaə Törkoloqiə. Iz istorii russkix imen. Xisamitdinova F.II.: Izd-vo AN SSSR. 152. Çernışev E. -S. 1990. -S. -M.6 -13 155. Trever K. Mesto onomastiki sredi qumanitarnıx nauk//Voprosı əzıkoznaniə. -S. 1898. 1986. 1984. Seleniə Kazanskoqo xanstva// Voprosı gtnoqeneza törkoəzıçnıx narodov Severnoqo Povolcğə. – Baku: Glm.

159.157. Gtniçeskaə onomastika. .g. 198. Tiflis.I. – 192s.AQU. zap. -M. -Spb.I. do n.. 158.5-6 148 . 1970. -S.s. –Uç.: Nauka. O törkax V v. 1911. Əmpolğskiy Z. Novaə uqroza russkomu delu v Zakavkazğe: predostoəhaə rasprodaca Muqani inorodüam. Şarova I.

.......................................... Karkın əsaslı areal etnotoponimlər ....................6........... 80 2..........Qarqar əsaslı areal etnotoponimlər . 25 1... ABDAL əsaslı areal etnotoponimlər ............. 5 I FƏSIL......................... Onomastik vahidlərin tədqiqinin xalqın məskunlaşma coğrafiyasının təyinində rolu ........................... 75 2........................ 70 2............................. Qərbi Azərbaycanın türk mənşəli etnotoponim mənzərəsi .............................. 99 149 ............. Ermənistan ərazisinin türk mənşəli etnotoponimləri . 61 2...15.............................................4......16.... 3 GIRIŞ ......................................................... 11 1.......................... 51 2........4.......2...... ABAR əsaslı areal etnotoponimlər .......... 64 2......... 51 2.................. 78 2..... Azərbaycan və Qərbi Azərbaycan ərazisinin etnonim mənzərəsi ... 84 2... AYRUM əsaslı areal etnotoponimlər ........... 56 2............. BAYAT əsaslı areal etnotoponimlər ................ ABAN əsaslı areal etnotoponimlər .............................9............................................3.................. Muğan əsaslı etnotoponimlər .............. 32 1..........8......11........7. Kuşi əsaslı areal etnotoponimlər .......10..........................MÜNDƏRICAT Ön söz ........... Kuyərçi əsaslı etnotoponimlər ..... Çul əsaslı etnotoponimlər ........................ 47 II FƏSIL........................................... 60 2..................... BAYANDUR əsaslı areal etnotoponimlər................13.............2...12.......................................... ABBAS əsaslı areal etnotoponimlər .... Ermənistanın türk mənşəli areal etnotoponimləri .... Əfşar əsaslı areal etnotoponimlər ... Qərbi Azərbaycanın türk mənşəli etnotoponimlərinin areallıq xüsusiyyətləri və yayılma arealları................3....5...................14... 54 2.... 87 2........................ 57 2............... Kazan əsaslı areal etnotoponimlər .............. 11 1......... 58 2.....................................1......... 73 2........................................... Kabar əsaslı areal etnotoponimlər ......................1............

........ 124 NƏTICƏ ........................................................................ 116 3....... Ermənistanın türk mənşəli etnotoponimilərinin struktur xüsusiyyətləri ........................ 142 150 .................. 104 3...............4... Ermənistanın türk mənşəli etnotoponimilərinin leksik-semantik xüsusiyyətləri...................2......III FƏSIL...................................................... 119 3..................... 104 3.. fonetik. Ermənistanın türk mənşəli etnotoponimilərinin qrammatik xüsusiyyətləri.................3.... Ermənistanın türk mənşəli etnotoponimilərinin fonetik xüsusiyyətləri..... 137 ISTIFADƏ EDILMIŞ ƏDƏBIYYAT .................... leksikmantik və qrammatik xüsusiyyətləri ............1.................... Qərbi Azərbaycanın türk mənşəli etnotoponimilərinin struktur........................

3-cü Maqomayev döngəsi 8/4. Kitab «Nurlan» nəşriyyat-poliqrafiya müəssisəsində hazır diapozitivlərdən çap olunmuşdur.02. 050-311-41-89 Ünvan: Bakı.B. 151 . E-mail: nurlan1959@yahoo. Şərti çap vərəqi 9. Sifariş № 181 Kağız formatı 60x84 1/16.7.04. Çapa imzalanmış 28.com Tel: 497-16-32.2008.Direktor: professor N. Içərişəhər. Tirac 200.Məmmədli Kompüter dizayneri: Zahid Məmmədov Səhifələyici: Aygün Əsgərova Texniki redaktor: Rövşanə Nizami qızı Montacçı: Rasim Hacıyev Yığılmağa verilmiş 20.2008.

152 .