AZƏRBAYCAN DÖVLƏT PEDAQOCI UNIVERSITETI

Könül Səmədova

QƏRBI AZƏRBAYCAN ETNOTOPONIMLƏRININ AREALLARI

Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyi Elmi-Metodik Şurası «Azərbaycan dili və ədəbiyyatı» bölməsinin 07.01.2008-ci il tarixli 1№-li iclas protokoluna əsasən dərs vəsaiti kimi çap olunur.

Bakı «Nurlan»-2008

Elmi redaktor:

f.e.doktoru.prof Həsən Mirzəyev F.e.doktoru prof.

Buludxan Xəlilov Rəyçilər: f.e.doktoru prof. Mirvari İsmayılova F.e.doktoru prof. dos.İbrahim Bayramov Könül Ibrahim qızı Səmədova. Qərbi Azərbaycan-indiki Ermənistan etnotoponimlərinin arealları (monoqrafiya). Bakı, «Nurlan», 2008,- səh.
Kitabda ilk dəfə olaraq Qərbi Azərbaycan ərazisindəki etnotoponimlər tədqiqat obyekti olmuş, bu ərazinin areal etnotoponimləri araşdırılmışdır. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlər linqvistik və tarixi, coğrafi aspektdə araşdırılmışdır. Monoqrafiya dilçilər, tarixçilər, coğrafiyaçılar, aspirantlar, tələbələr və vahid Azərbaycan tarixinə, dilinə maraq göstərən geniş oxucu kütləsi üçün nəzərdə tutulmuş, Qərbi Azərbaycan – indiki Ermənistan ərazisinin qədim türk oğuz yurdu olduğunu bir daha təsdiq edən tutarlı mənbədir.

4602000000 N − 098 − 2008

Qrifli nəşr

© «Nurlan», 2008
2

Ön söz
Müasir dövrdə Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlərin tədqiqi daha vacib məsələ olub, təkcə elmi aktuallığı ilə deyil, siyasi əhəmiyyəti baxımından da son dərəcə vacibdir. Onomastik vahidlər, xüsusən də etnotoponimlər dil tarixi ilə bağlı qiymətli mənbədir. Onlar xalqın qədim yaşayış məskənini müəyyənləşdirmək, bu ərazidə baş vermiş ictimai-siyasi hadisələri qiymətləndirmək, həmin hadisələrin səbəb və köklərini aydınlaşdırmaq, həqiqəti üzə çıxarmaq üçün faktlar kimi dəyərlidir. Ermənilər Azərbaycan və türk mənşəli toponimlərə münasibətdə həmişə qərəzli mövqe tutmuşlar. Qərbi Azərbaycanda, – indiki Ermənistanda türk mənşəli toponimlərin uzun illər boyu dəyişdirilib erməniləşdirilməsi türklərin, xüsusən də azərbaycanlıların min illər boyu bu ərazidə yaşamasını sübut edən faktlar saxtalaşdırmaq məqsədi daşımışdır. Müəllifin qeyd etdiyi kimi Qərbi Azərbaycan, indiki Ermənistan ərazisindəki azərbaycanlıların etnogenezində müxtəlif qədim türk tayfaları iştirak etmişdir. Müəllif ölkəmizin, o cümlədən də Qərbi Azərbaycan ərazisinin müasir toponimiyasında 4600-dən çox olan coğrafi adın təxminən 70 faizini tayfa və ya tayfa başçılarının adları ilə bağlı meydana gəldiyi qeyd edilmişdir. Həmin tayfalar təbii ki, Şimali və Cənubi Azərbaycan ərazisindəki etnotoponimlərin sayı az deyildir. Müəllif əsərdə onları tədqiq etməklə müxtəlif türk etnoslarının, xüsusilə oğuzların bu ərazilərin aborigen sakinləri olduğunu sübuta yetirir, Azərbaycan toponimiiyasında az öyrənilmiş sahələrdən biri olan etnotoponimləri çox yüksək səviyyədə tədqiq etmiş, onların areallıq xüsusiyyətlərini araşdırmış, ilk dəfə olaraq Qərbi Azərbaycan ərazisindəki etnotoponimlər tədqiq edilmiş, onların onomostik lüğəti tərtib olunub, etnotoponimlərin linqiristik və tarixi aspektdə araşdırılmışdır. Əsərdə müxtəlif etnotoponimlərlə etnotoponim olmayan toponimlərin struktur leksik-semantik, fonetik, qrammatik xüsusiyyətlərini müqayisəli şəkildə tədqiq etimş və bu qrupplar arasındakı oxşar və fərqli cəhətləri üzə çıxarmışdır. Müəllif etnotoponimləri yalnız linqvistik baxımından deyil, həmçinin tarixi və coğrafi aspektdən də tətbiq etmişdir. Bu da dərslikdən yalnız dilçilərin

3

Müəllif həm filoloq. hamımızın bütün azərbaycanlıların ağrılı problemi olan Qərbi Azərbaycan-indiki Erəmnistan torpaqlarının tarixini. həm də bir coğrafiyaçı mövqeyində çıxış edib. ingilis hətta erməni dilinə belə tərcümə etdirsin. Bu kitabda həmçinin Qafqaz hərbi dairəsinin Tiflis 1903-cü il xəritəsindən də istifadə olunmuş və kitabda verilmişdir. müəllif gələcəkdə ya kitabı bütövlükdə. həm tarixçi. Düşmənə düşmənnin dilində zərbə endirmək də böyük qələbədir! AMEA-nın Nəsimi adına Dilçilik Institutunun prof. linqistikasını həm də hər bir azərbaycanlı üçün şərəf işi olan vətəndaşlıq borcunu yerinə yetirərərk elmi ictimaiyyətə həm də geniş oxucu kütləsinə çox əhəmiyyətli və dəyərli bir kitab təqdim etmişdir. ya da müəyyən hissələrini rus. «Qərbi Azərbaycan–indiki Ermənistan etnotoponimlərinin arealları» adlı əsəri bir daha sübut edir ki.deyil. Qərbi Azərbaycan qədim türk-oğuz məskənləridir. Qara Məşədiyev 4 . o cümlədən də tarixçilərin və coğrafiyaçıların da yararlanmasına kömək edəcək. Könül Səmədova belə bir araşdırmanın öhdəsindən layiqincə gəlmiş. Təklif edərdim ki.

görə adlandırılmışdır. «tarixin torpağın köksündəki izlərini» (A. türkdilli xalqlara qarşı həmişə düşmənçilik mövqeyində durmuş və durmaqdadırlar. insan məskənlərini saxta və qondarma materiallara istinadla öz adlarına çıxarmasına qarşı mübarizədə də vacibdir. Yer-yurd adlarımızın dəyişdirilməsi tarixin qədim dövrlərinə gedib çıxmır. indiki Ermənistanda türk mənşəli toponimlərin uzun illər boyu dəyişdirilib erməniləşdirilməsi. həmin hadisələrin səbəb və köklərini araşdırmaq. bu ərazidə baş vermiş ictimai-siyasi hadisələri. xalqın adlara hopub əsrlərlə yaşamış tarixini pozmaq. xalqın qədim yaşayış məskənini müəyyənləşdirmək. Qərbi Azərbaycanda. tarixi saxtalaşdırmağa çalışan ermənilər türklərə. adamların ovçuluq və yığıcılıqla məşqul olduğu dövrlərdə onların yaşayış qruplarının bilavasitə etnosun adı ilə adlanması şübhə doğurur. Süni yollarla qədimliyini sübut etmək istəyən. digər atributlarına. Daha qədim dövrlərdə.a. Belə qruplar çox zaman yaşayış ərazisinə. Ona görə də yer-yurd adlarımızın tarixin hansı dövrlərində necə dəyişdirilməsinə dair tədqiqatlar aparmağımız olduqca əhəmiyyətlidir. Çünki belə qədim dövrlərdə bu adları türklər müasir dövrlə müqayisədə yaxşı qoruya bilmişlər.Axundov) itirmək. Yəni insanın təşəkkül tapıb müxtəlif qruplar şəklində yaşadığı 5 . ərzaq ehtiyatlarına. flora və faunasına və i. bu ərazinin relyefinə. onlara başqa don geyindirmək məqsədi daşımışdır. sübut və faktlar kimi dəyərlidir. Ermənilər Azərbaycan və türk mənşəli toponimlərə münasibətdə də qərəzli mövqe tutmuşlar.GIRIŞ Onomastik vahid olan etnotoponimlər dil tarixi ilə bağlı qiymətli mənbə olmaqla yanaşı. həqiqəti üzə çıxarmaq üçün konkret material. prosesləri qiymətləndirmək. türklərin. obyektiv gerçəkliyi. Belə faktlar ermənilərin Azərbaycana məxsus əraziləri. xüsusən də azərbaycanlıların min illər boyu bu ərazidə yaşamasını sübut edən faktları saxtalaşdırmaq.

qeyd etmək lazımdır ki. ya da nominatorun daşıdığı dilə mənsub olması belə bir müddəanı irəli sürməyə tam əsas verir. həm də ekstralinqvistik amillər təsir göstərir. Bu dövrdə insanları əsas maraqlandıran cəhət zəruri olan ərzaqla təmin olunmaq. Etnos adlarında müxtəliflik səbəbəlrindən biri də nominatorun fərqlənməsindən irəli gəlir. onun bu və ya digər istinad nöqtəsindən.ilk dövrlərdə etnik mənsubluq məsələsi olmamışdır. Bu topluya eyni etnosun müxtəlif adları daxil olur. yaxud onunla əlaqədə olan etnoslar tərəfindən verilir. yaxud eyni semantikaya malik komponent olan qrupların bir etnosla bağlılığı həqiqətə daha yaxındır. Eyni zamanda bu faktdan çıxış etməklə ya nominantın. Etnonim yaranır və tarixi inkişaf prosesi keçir. Ikinci cəhət etnonimlərin tarixi dinamikası ilə əlaqəlidir. Daha qədim sayılan etnotoponimlərin linqvistik təhlili zamanı lokal qruplara məxsus adların leksik-semantik xüsusiyyətlərinin müxtəlif aspektləri tədqiqat obyekti kimi nəzərə alınmalıdır. çox yaxın ərazidə paylanmış. Belə tədqiqatın aparılması Qərbi Azərbaycan ərazisindəki etnotoponimlərin hansı etnoslara mənsubluğunu 6 . Etnonimlərlə bağlı problemin iki cəhəti diqqəti xüsusi ilə cəlb edir. Çünki yalnız onimin semantikasını araşdırmaqla onun hansı etnosun dilinə aidliyi haqqında müəyyən fikrə gəlmək mümkündür. adlarında ortaq. qorunmaq. ya da nominatorun etnik mənsubluğunu aşkara çıxarmaq mümkündür. onları məhv edə biləcək hər cür qüvvələrə qarşı mübarizə aparmaq vərdişlərinə yiyələnmək ön planda idi. Belə tədqiqatda leksik vahidin semantik yükünün bilavasitə etnosa deyil. yaxud motivləşdirmə əlamətindən fərqinə görə verilməsi yoxlanılmalıdır. Birinci cəhət bir-biri ilə qarşılıqlı əlaqəli olan etnonimlərin toplu təşkil etməsidir. Bu prosesdə etnonimə həm intralinqvistik. Bununla yanaşı. Adların müəyyən qismi etnosa qonşu. lokal qrupun yaşadığı yerin xüsusiyyətlərinə. Çünki kompozitin tərkibindəki komponent ya nominantın.

19. 17. Qərbi Azərbaycan – indiki Ermənistan ərazisində azərbaycanlıların etnogenezində müxtəlif qədim türk tayfaları iştirak etmişdir. 30). Bu isə qeyd olunan ərazinin etnotoponimik mənzərəsinin açıqlanmasına mane olur. Buna görə də indi Ermənistan adlanan ərazidəki türk-Azərbaycan mənşəli onomastik vahidlərin. 44. qruplaşdırılmış. Qərbi Azərbaycan – indiki Ermənistan ərazisindəki etnotoponimlərin öyrənilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyan məsələdir. müəyyən izah və şərhlərlə çap edilmişdir (21. 20. 24. xüsusilə oğuzların bu ərazilərin aborigen sakinləri olduğunu sübuta yetirir. 15. Azərbaycan toponimiyasında az öyrənilmiş sahələrdən biri etnotoponimlərdir. Tarixi faktlar hələ eramızdan əvvəl VIII əsrdə türk etnoslarının Qərbi Azərbaycan ərazisində yaşamasını təsdiq edir. onlar yetərincə deyil və indiki Ermənistan ərazisinin tarixən mövcud olmuş ümumi etnotoponimik mənzərəsinin açılması üçün kifayət etmir. ermənilər tərəfindən saxtalaşdırılaraq dəyişdirilmiş adların daşıdığı tarixi yük aşkara çıxarılacaqdır. 58. 16. Çünki etnotoponimlər tayfa və qəbilə adları əsasında yaranan onomastik vahidlərdir.aydınlaşdırmağa imkan yarada bilər və beləliklə. Qərbi Azərbaycan ərazisindəki toponimlər arasında etnotoponimlərin sayı az deyildir. 7 . Toponimlərin xalqın daha qədim tarixi ilə bağlı olan bu tipinin hərtərəfli öyrənilməsi sahəsində müəyyən işlər görülsə də. Həmin tayfalar təbii ki. Azərbaycan dilçiliyində Qərbi Azərbaycan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlərin tədqiqinə aid ayrıca araşdırma da yoxdur. Şimali və Cənubi Azərbaycan ərazilərindəki toponimlərdə də iz qoymuşlar. Son illərdə bu sahəyə aid dəyərli elmi axtarışlar aparılmış. Onu da qeyd etmək lazımdır ki. Onların hər biri müxtəlif türk etnoslarının. 57. təxirəsalınmaz və aktual məsələdir. 53. xüsusən etnotoponimlərin tədqiqi son dərəcə vacib. türk-Azərbaycan mənşəli onomastik vahidlər toplanmış.

Tədqiqat işinin əsas məqsədi Qərbi Azərbaycan (qədim oğuz yurdu – indiki Ermənistan) ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimləri linqvistik aspektdən təhlil etmək və onların areal xüsusiyyətlərini öyrənməkdir.onimik areal və areal onimlər anlayışlarını dəqiqləşdirmək. təkcə elmi aktuallığı ilə deyil.Ə. Bu məqsədlə aşağıdakı vəzifələrin yerinə yetirilməsi nəzərdə tutulmuşdur: . müasir dövrdə Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlərin tədqiqi daha vacib məsələ olub. . miqrasiyası barədə müxtəlif səpkili faktları aşkara çıxara bilər. Bu istiqamətdə olan tədqiqat areal etnotoponimlərin konkret coğrafi məkanda yayılması. regionali və geonimlərlə etnotoponimlər arasındakı oxşar və fərqli cəhətləri müəyyənləşdirmək. struktur və qrammatik xüsusiyyətlərini araşdırmaq. Təbii ki. coğrafi. eləcə də bu məskunlaşmanın tarixi. Q. . fonetik. .lokal qrup adları. Tədqiqat işində Qərbi Azərbaycan ərazisindəki etnotoponimlərin qeydə alındığı və toplanıb daxil edildiyi əsərlər təşkil edir. «Ermənis8 .Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlərin. Kitabda əsas mənbələr kimi «Ermənistan Azərbaycanının tarixi coğrafiyası». eləcə də linqvistik aspektdən tədqiqi son dərəcə aktualdır.Qeybullayev. .Areal etnotoponimlərin tarixi.Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli areal etnotoponimlərin onomastikonunu tərtib etmək.Ə. onların kəmiyyət xarakteristikaları həmin ərazidə hansı etnosların daha çox məskunlaşması. .Budaqov.Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnonimlərinin ümumi mənzərəsini şərh etmək.Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli areal etnotoponimlərin areallıq xüsusiyyətlərini və yayılma coğrafiyasını müəyyənləşdirmək. B. siyasi əhəmiyyəti baxımından son dərəcə vacibdir. leksik-semantik.

Baharlının kitablarından» istifadə edilmişdir (20. Bünyadov Z. Bu da müxtəlif əsasdan olan etnotoponimlərin qruplaşdırılma imkanlarını genişləndirmişdir. müqayisəli-tarixi metoddan. bu ərazinin areal etnotoponimləri araşdırılmışdır. 24. o cümlədən Azərbaycan tədqiqatçılarının Ermənistan ərazisindəki onomastik vahidlər haqqında elmi monoqrafiya və məqalələrində qeydə alınan etnotoponimlərə də istinad edilmişdir. etnotoponimlər linqvistik və tarixi aspektdə araşdırılmışdır.H. Məmmədov H. Tədqiqat işində əldə olunmuş bir sıra nəticələr. M. Ermənistan».Ələkbərli «Qədim türk-oğuz yurdu. Tədqiqat işində müqayisəli.Radlovun lüğətlərindən. Dissertasiyada müxtəlif əsaslı etnotoponimlər ayrı-ayrılıqda təhlil olunmuşdur. leksik-semantik. Işdə indiki Ermənistan ərazisindəki areal etnotoponimlərin başqa areallarda işlənmə səbəbləri nəzərə alınmışdır. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlərin onomastikonu tərtib edilmiş. 30. struktur. genetik. bir sıra başqa lüğətlərdən. kartoqrafik. etnotoponim olmayan toponimlərin struktur. tədqiqatçıların. 9 .tanda Azərbaycan mənşəli toponimlərin izahlı lüğəti».. etimoloci və tipoloci təhlil üsullarından istifadə olunmuşdur. Ilk dəfə olaraq Qərbi Azərbaycan ərazisindəki etnotopnimlər tədqiqat obyekti olmuş.Kaşğarinin və V. 21). o cümlədən etnotoponimlərin areal xüsusiyyətlərinin öyrənilməsi məsələsinə yeni aspektdən baxılmışdır. areal. qrammatik xüsusiyyətləri müqayisəli şəkildə öyrənilmiş və bu qruplar arasındakı oxşar və fərqli cəhətlər üzə çıxarılmışdır. Etnotoponimlərin areal olmasının səbəbləri tarixi-coğrafi aspektdən qiymətləndirilmişdir. fonetik. dissertasiyanın üçüncü fəslində türk mənşəli etnotoponimlərlə. «Irəvan əyalətinin icmal dəftəri M. Ə. Işin elmi yeniliyinin bir cəhəti də ondan ibarətdir ki. deskriptiv. Işdə türk dillərinə aid yazılı abidələrdəki materiallardan.

türk mənşəli etnotoponimlərin.Tədqiqat işinin praktik əhəmiyyətini göstərən cəhətlərdən biri Ermənistan ərazisindəkt türk mənşəli etnotoponimlərin tam siyahısının tərtibi ilə bağlıdır. ixtisas kurs və seminarlarının aparılmasında. Dissertasiya işinin praktik əhəmiyyəti ondadır ki. tarixi tədqiqatlar üçün böyük əhəmiyyət kəsb edən onomastik vahidləri ermənilərin dəyişdirməklə həqiqəti saxtalaşdırması diqqət mərkəzinə çəkilmişdir. 10 . Qədim türk oğuz yurdu – indiki Ermənistan ərazisində türklərin hələ çox-çox qədimdən məskunlaşmasını təsdiq edən faktlar üzə çıxarılmış. toponimlərin izahlı lüğətlərinin hazırlanmasında istifadə edilə bilər. onomastikaya aid dərsliklərin və dərs vəsaitlərinin yazılmasında.

Onomastik vahidlərin tədqiqinin xalqın məskunlaşma coğrafiyasının təyinində rolu Əsasında duran sözün mənasına. mahiyyəti 11 .1. Tayfa. Azərbaycan toponimləri təbii ki. ictimai-siyasi hadisələr nəticəsi kimi təzahür etmişdir. kitabələr kimi dəyərli. Bununla belə coğrafi adların meydana gəlməsi şəxs adları kimi bu və ya digər fərdin iradəsindən asılı olmayıb müəyyən tarixi. Bu adlar müəyyən ərazidə yaşayan əhalinin. etnotoponim. Xalqımızın qədim tarixi ilə bağlı olan bu onomastik vahidlər barədə hələlik çox az söz deyilmişdir. Azərbaycan toponimik sisteminin ən mürəkkəb və az öyrənilmiş sahələrindən biri etnotoponimlərdir.a. Onomastik vahidlər . tarixi abidələr. bir sözlə etnonimlər əsasında yaranmış toponimlər onamastik sistemdə-etnotoponim adlanır. Minillik tarixə malik olan əyalət. onlar tarixin yadigarı kimi mühafizə edilməlidir. tədqiqinə köklənməli. onun nəyi bildirməsinə görə toponimlərin fərqlənən qruplarından biri etnotoponimlərdir.I FƏSIL QƏRBI AZƏRBAYCANIN TÜRK MƏNŞƏLI ETNOTOPONIM MƏNZƏRƏSI 1. onun qorunmasına. dilimizin leksikasında mövcud olan müxtəlif söz qrupları əsasında yaranmışdır. həm də ilk baxışdan nəzərə çarpmayan tədrici dəyişməyə məruz qala bilir. antroponim və i. Onomastik leksika insanın inkişaf tarixi haqqında informasiya daşıdığına görə təkcə dil mənşəyinə görə mənsub olduğu dilin daşıyıcısı olan xalqın malı sayılmamalı. kollektivin və ya hakim dairənin təşəbbüsü ilə əmələ gəlmişdir. saxlanmasına. etnonim. qiymətli sərvət sayılır. qəbilə adları. Belə bir sərvətə münasibət də həmişə düzgün olmalı. şəhər və kəndlərin adı tarixi inkişaf prosesində müxtəlif səbəblər zəminində həm sürətli.toponim.

23-24). 153. 29. Onun coğrafiyaya və ya dilçiliyə. tarixi saxtalaşdırmağa çalışanlar. 7-17. 6. 11-12. 107. Əslində ermənilərin türk mənşəli toponimləri dəyişdirməsi son illərə aid hadisə deyildir. 138. 5). bu tələb süni yollarla qədimliyini sübut etmək istəyən. bu məsələ ilə bağlı mübahisələrə aydınlıq gətirmək bizim mövzunun əhatə 12 . 5 və s.Əliyeva 1993-cü ildə yazdığı namizədlik disertasiyasında. 8. Burada müxtəlif elmlərin tədqiqat mənbəsindən danışmaq tələbi ondan irəli gəlir ki.) Onomastikanın ictimai elmlər sistemində yerinə aid ayrıayrı alimlərin fikirlərini təhlil edən Çingiz Hüseynzadə bu mübahisəli məsələyə münasibətini bildirərək yazır: «Hazırda onomastika dilçiliyin xüsusi adları öyrənən müstəqil və ayrıca sahəsi kimi formalaşmışdır» (97. Əlbəttə. 137. Məsələn. 143. xüsusən ermənilər tərəfindən həmişə pozulur. müxtəlif elm sahələrində aparılan tədqiqatlar üçün tarixi mənbə olacaq onomastik vahidlərin izini itirmək məqsədini daşımışdır. 124. azərbaycanlıların zorla bu ərazilərdən çıxarılması ardıcıl şəkildə davam etdirilmişdir.və məzmununa görə ümumbəşəri sərvət səviyyəsində qəbul edilməlidir. 21-32. R. 127. 266. etnoqrafiyaya yoxsa tarixə aidliyinə münasibətdə elmi ədəbiyyatda fərqli fikirlər vardır (Bax: 49. tarix boyu olmuşdur. 37. Türk mənşəli toponimlərin uzun illər boyu dəyişdirilib erməni mənşəli adlarla əvəz edilməsi azərbaycanlıların min illər boyu bu ərazidə yaşamasını sübut edən faktları saxtalaşdırmaqla yanaşı. 128. 155. 116. Bu fakt bir çox elmi mənbələrdə qeyd olunmuşdur. Azərbaycan və türk mənşəli toponimlərə münasibətdə Ermənistanda həmişə belə bir siyasət həyata keçirilmişdir. xüsusi adları öyrənən onomastikanın hansı elmə aid olması haqqında mübahisələr çoxdan davam edir. 158. 7-11. sonralar nəşr etdirdiyi kitabda göstərir ki: «son illərdə Zaqafqaziyada baş verən hadisələr Ermənistan və Gürcüstan ərazisində tarixən mövcud olan Azərbaycan dilinə məxsus toponimlərin kütləvi şəkildə dəyişdirilməsinə səbəb olmuşdur» (31. Ermənistanda türk mənşəli toponimlərin dəyişdirilməsi. 97. 38. 134. Təəssüf ki. 11.

13 . «rus xalqının tarixinin müxtəlif dövrlərinə aid adlar və onların formaları həmin dövrlərdəki cəmiyyətin vəziyyətini. xüsusən də etnogenez problemlərini ümumi səpkidə səciyyələndirməyə imkan yaradır. coğrafiya. vacibdir. mədəni-tarixi həyatı əksini tapır. dilin onomastik sistemində həmin dili daşıyan xalqın çoxəsrlik ictimai-iqtisadi. Təsadüfi deyil ki. zənnimizcə. bununla da cəmiyyətin sinfi quruluşunu gözəl şəkildə əks etdirir» (155. Bu. Bu da danılmaz faktdır ki. 12). Bu tarixi prosesi. A.dairəsindən kənara çıxsa da.K. onomastik leksikanın dildə və cəmiyyətdə işlənməsinin.A. Onomastikanın tarixlə sıx bağlılığı heç bir şübhə doğurmur.Reformatskinin onomastik vahidlərin müəyyən qrupunu birləşdirən toponimləri öyrənən toponimikanın elmi mənsubluğuna münasibətlə bildirdiyi bir fikri qeyd etmək vacibdir: «Toponimika yalnız dilçiləri deyil coğrafiyaçıları və tarixçiləri də həqiqətən maraqlandırdığı üçün burada bütün tərəflərin maraqlarını nəzərə almaq və bu oblastda əməyin bölüşdürülməsi konturlarını müəyyənləşdirmək lazımdır» (137. V. onların yaranma qanunauyğunluqlarının və dəyişməsinin tədqiqinə müxtəlif elmlərdə olan diqqəti ön plana çəkmək. Ermənistanda həqiqətə yalan donu geyindirmək məqsədilə bir çox elmlərin tədqiqat marağı dairəsində olan vahidlərə və beləliklə. tarix. 8). həmçinin də arxeologiyanın məlumatlarının müqayisəli şəkildə tədqiqini özündə birləşdirən kompleks metoda istinad edirlər. Cəmiyyətin inkişafının qədim dövrlərinə dair tarixi məlumatların doğruluğunu sübut edərkən çox vaxt alimlər onomastika.Engels coğrafi adları tarixi mənbə kimi qiymətləndirərək onların əsasında alman tayfalarının eramızdan əvvəl I əsrdə yerləşmə sxemini qurmuşdur (127. 33-34). ermənilərin öz məqsədləri naminə elmə saxta münasibətini açıqlamış olur.Çiçaqov qeyd edir ki. F.

Eyni zamanda nəzərə almaq lazımdır ki. «Ad insan mədəniyyətinin «məhsul»larından biridir. onların dinamikasını qoruyub saxlayan xüsusi leksik qat olduğunu unudurlar» (124. V. Onomastik leksikanı. tarixi faktlar. bu ərazidə baş vermiş ictimai-siyasi hadisələri. yayılma ərazisinin hüdudlarını müəyyənləşdirmək imkanı verir (127. O. 5) Aydındır ki. xüsusi adların bir sıra sinifləri vardır və bu siniflərin hər biri özünün fərqləndirici cəhətlərinə malikdir. həmin xalqın tarixən yaşadığı ərazini müəyyənləşdirmək. prosesləri qiymətləndirmək. Xüsusi adlarda ekstralinqvistik amillər onların daşıdığı tarixi informasiya. Adların müəyyən yerə aidliyi isə həmin ərazidə yayılmış qədim dili bərpa etmək. dilçilik və başqa elmlərə münasibətini açıqlayarkən xüsusi adlara kompleks şəkildə yanaşırlar. Onomastikanın başqa elmlər arasında yerini aydınlaşdırarkən. linqvistlər tarixi leksikanı. xüsusən dil tarixi sahəsində tədqiqatlar üçün xüsusi adlar çox böyük dəyərə malikdir. 11). kollektivdə və kollektivin tələbatından yaranıb. xalqın məskunlaşma yerini göstərən. etnoqrafiya.A. inkişafının müəyyən səviyyəsinə çatmış insan kollektivi üçün əhəmiyyətli xüsusiyyəti əks etdirir. tarixi dialektologiyanı öyrənərkən çox vaxt onomastikanın köməyindən bəhrələnir və bu zaman «xüsusi adların dil yaradıcılığı prosesinin arxaik və konservativ cəhətlərini.Bütün bu müddəalar sübut edir ki. onun tarix. onun təkcə müəyyən xalqın dil tarixini öyrənmək üçün deyil. Epoxa və insan birlikləri haqqında məlumatlar adlarda öz izini saxlayır» (103. bu 14 .Nikonov qeyd edir ki. coğrafiya. bu barədə fikir və elmi müddəaları təsdiqləyib sübut edən amillərdir. fonetika və qrammatikanı. onomastik vahidlər onları yaradanların dili haqqında böyük məlumat daşıyır. Bu baxımdan linqvistika. xüsusən də etnotoponimləri dil tarixi ilə bağlı qiymətli mənbə hesab etməklə yanaşı. 152). onomastikada linqvistik və ekstralinqvistik amillər sıx qarşılıqlı əlaqədədir.

3)tərcümə yolu ilə dəyişdirmə.Karaberd). (30. Əziz Ələkbərli Ermənistanda türk mənşəli toponimlərin müxtəlif prinsiplər əsasında dəyişdirilməsini faktlar əsasında şərh etməyə çalışmışdır. Ermənistanda türk mənşəli toponimlərin dəyişdirilməsi prinsiplərinin dəqiqləşdirilməsi elmi əhəmiyət kəsb edir. 5-6). 3) hərfi tərcümə (Daşqala .Ələkbərlinin təklif etdiyi prinsipləri belə qruplaşdırmaq mümkündür: 1)siyasi motivləşdirmə yolu ilə toponimin dəyişdirilməsi. obyektiv gerçəkliyi. 5) bəzi adlardakı «kənd» sözünün erməniləşdirilməsi (Lalakənd-Lalıgyuğ). 4)fonetik uyğunlaşdırma yolu ilə dəyişdirmə. «yuxarı». Faktların qeydə alınması. həqiqəti üzə çıxarmaq üçün konkret tarixi material. 5)qədim adın izini itirmək məqsədilə dəyişdirmə. Bu baxımdan Ermənistan ərazisindəki türk-Azərbaycan mənşəli onomastikanın. 2) yeni tarixə və mədəniyyətə istinadla toponimin dəyişdirilməsi. Çünki 15 . «kiçik». 2)erməni millətindən olan tarixi şəxsiyyətlərin adını əbədiləşdirmək bəhanəsi (Kəvər-Yeni Bəyazid-Abovyan). «Qədim türk-oğuz yurdu – Ermənistan» əsərində müəllif türk mənşəli toponimlərin dəyişdirilməsinin aşağıdakı səkkiz prinsipini qeydə almışdır: 1) sovet ideologiyasının təbliğatı bəhanəsi (Gümrü-AleksandropolLeninakan). 6)erməni tələffüzünə uyğunlaşdırma (Həkəri-Akori). Ə. ciddi elmi axtarışlar tarixi saxtalaşdırmanın qarşısına sipər çəkə bilər. 4) bəzi adlardakı «böyük». xüsusən etnotoponimlərin tarixən mövcud olmuş coğrafi mənzərəsinin bərpasına çalışaq. «aşağı» sözlərinin erməniləşdirilməsi (Böyük Ayrım-Medz Ayrum).hadisələrin səbəb və köklərini araşdırmaq. Hər şeydən əvvəl Ermənistanda türk mənşəli toponimlərin dəyişdirilməsi ilə bağlı aparılmış və aparılan siyasətin konturlarını aydınlaşdıraq. 7)qədim tarixi adın müasir azərbaycanlı adı ilə dəyişdirilməsi (Haqqıxlı-Səməd Vurğun). 8)tarixi adı itirmək üçün onun bir neçə dəfə dəyişdirilməsi (Hacıqara-Makodaşen-Lernapat). sübut və faktlar kimi dəyərləndirmək zəruridir.

Əldə olan materiallar müəyyən toplu yaradır. prof. Təbii ki.bu prinsiplər hazırkı addan əvvəlki ada keçidi gerçəkləşdirməyin yeganə vasitələrindən biridir. 20. 57. tarixi həqiqətin təsdiqini reallaşdırır. Biz belə hesab edirik ki. 56. bütövlükdə göstərilən sahədə hələ xeyli iş görülməlidir. Bu tədqiqatlarda kənd və daha kiçik yaşayış məntəqələri daxilindəki onimlər qruplaşdırılır. Məsələn. 3-6. Kamo toponominin XX əsrə aidliyi. 60 və s). Göstərilən işlərdə toponomik onamastikonun yaradılması üçün böyük material vardır. bu adla adlandırılan yaşayış məskəninin qədimliyi faktından çıxış etməklə onun bundan əvvəlki adının olmasını sübuta yetirmək mümkündür. Ermənistanın türk mənşəli onomastik vahidlərinin tədqiqinin ilkin vacib məsələsi bu adların toplanıb qruplaşdırılmasıdır. əsasən toponimlərin qeydə alınması istiqamətində xeyli iş görülmüşdür (Bax:19. gələcəkdə adın təkrar dəyişdirilib əvvəlki vəziyyətə gətirilməsi üçün hüquqi əsas verməsə də. bütün onomastik mənzərənin bərpasına istiqamətlənməlidir. Mirzəyevin tədqiqatları qiymətlidir. onların böyük hissəsi qeydə alınır (Bax: 54. 26-34. Əlbəttə. 30. Son illərdə Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli tam onomastikonun bərpası və yaradılması istiqamətində prof.Mirzəyevin bu istiqamətdə apardığı tədqiqat işləri Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli onimlərin toplanması. Son dövrlərdə nəşr olunmuş elmi-tarixi əsərlərdə Ermənistan ərazisindəki türk onomastik vahidlərinin. istinad etdiyimiz ədəbiyyat siyahısı tam deyil və daha ümumi səciyyəli olanları əhatə edir. onların yaşlı nəslin hafizəsindən pozulmamış qeydə alınması üçün son dərəcə vacibdir. Lakin bütövlükdə bunlar müxtəlif onim tipləri üzrə tam onomastikonların hazırlanması üçün yetərincə deyildir. tədqiqatlar yalnız toponimlərin öyrənilməsi ilə məhdudlaşmamalı. 16 . 58. Bununla belə qeyd edilməlidir ki. 38-44 və s). 14-18. H. Əlbəttə. H. adların dəyişdirilməsinin vaxtında qeydə alınması.

Çovdar. əslində Ermənistanda Böyük Ayrım. Eymur sözünün etnonim olması Mahmud Kaşğarinin lüğətində qeyd edilmişdir. Verilmiş nümunə Ermənistan ərazisindəki areal etnotoponimlərdən biridir. Çünki etnotoponimlər tayfa və qəbilə adları əsasında yaranan onomastik vahidlərdir. Müəllif göstərir ki. Eymur etnotoponiminin Ermənistanda üç kəndin adında əksini tapması həmin torpaqların türklərin qədim yaşayış məskənlərindən olmasını bir daha sübuta yetirir. Maraqlı cəhət odur ki. Çabanlı və s. Ayrım. Orand. Ermənistan ərazisindəki toponimlər arasında doğrudan da etnotoponimlərin sayı az deyildir. Göründüyü kimi. pokr-kiçik mənasında olduğundan. Kiçik Ayrım toponimlərinin olduğu aydınlaşır. Yuxarıda toponimlərin saxtalaşdırma məqsədilə dəyişdirilmə prinsiplərini nəzərdən keçirərkən «böyük» və «kiçik» sözlərinin tərcümə edilməsi göstərilmişdi. Eymur etnotoponiminin Ayrum//Ayrım//Imer//Imir variantları vardır. Ermənistanda bu etnotoponim Ayrum. Ermənistan ərazisində areal etnotoponimlər daha geniş yayılmışdır. Mets -böyük. Eymur. eymurlar oğuz tayfalarının iyirmi iki nəslindən biridir. toponimlərin xalqın daha qədim tarixi ilə bağlı olan bu tipinin hərtərəfli öyrənilməsi sahəsində də dilçiliyimizdə az iş görülmüşdür. Yeri gəlmişkən qeyd etmək lazımdır ki.Ermənistan ərazisində mövcud olmuş etnotoponimlərin öyrənilməsi problemi qeyd edilmiş tədqiqatlar cərgəsində xüsusi yer tutur. Ermənistan ərazisində türk etnoslarının tarix boyu məskunlaşmasını aşkarlamaqda həmin ərazidəki türk mənşəli etnotoponimlərin tədqiqi müstəsna əhəmiyyət kəsb edir. Etnotoponimlərin tədqiqi isə bilavasitə xalqın ictimai-siyasi həyatı ilə bağlı olub onun tarixinin müxtəlif mərhələlərində 17 . o cümlədən qərbi Azərbaycanda yayılmış toponimlərin 70 faizinin tayfa və tayfa başçısının adı ilə adlanması fikri qeyd olunur. Elmi ədəbiyyatda Azərbaycanda. Ayrum Pokr kənd adlarında qalmışdır. Məsələn. Ayrum Mets.

tarixi inkişaf prosesində bir etnik adla məlum olan etnos müəyyən mərhələ keçdikdən sonra başqa etnik ada malik ola bilər. tayfalar. Etnonimlər onomastikanın daha mürəkkəb və çoxspektrli elmi tədqiqat tələb edən qrupudur. Hər bir etnosun formalaşması prosesi etnosun adlanmasına da təsirini göstərir. Hər bir xalqın təşəkkülü tarix boyu davam etmiş arasıkəsilməz etnik prosesin nəticəsidir. Müəyyən tarixi mərhələdə etnoslardan biri digərinə nəzərən hakim mövqeyə malik olur. xalq. Etnonimlərin tədqiqi prosesində xalqın ən qədim və qədim etnoslarının adları haqqında geniş məlumatlar əldə olunur. onun miqrasiyaya meylliliyi etnonim çoxluğuna səbəb olur və psevdoetnonimlər yarada bilir. xalqlar və millətlər. qəbilə. Konsolidasiya (etnik mənsubiyyətcə qohum etnosların qaynayıb qarışması prosesi) və assimilyasiya (etnik mənsubiyyətcə müxtəlif etnosların arasında gedən prosesdə onlardan birinin digərini dilindən məhrum etməsi və özünə qatması) prosesləri nəticəsində etnosların həm bir-birinə nəzərən tutduğu mövqedə. etnoqrafik və linqvistik faktlar zəminində qruplaşdırılıb bir topluya gətirilə bilən etnonimlərin dəqiqləşdirilməsi əlavə bilgilər tələb edir. bir sözlə. 3). Etnik prosesin komponentləri qəbilələr. Tarixi. bu o deməkdir ki. millət adları digər onimlərdən fərqli olaraq eyni denotata müxtəlif aspektlərdən münasibət baxımından çoxvariantlılığa malikdir.meydana gəlmiş etnonimlərin öyrənilməsi ilə başlanır. Etnosun yayılma. Ona görə hər bir xalqın mənşəyini aydınlaşdırmaq üçün. etnoqrafiyada qəbul edildiyi kimi etnoslardır (32. onun təşəkkülünə gətirib çıxarmış və etnik prosesin bütün mərhələlərində iştirak etmiş komponentləri müəyyən etmək lazımdır. xalqımızın mənşəyini araşdırmaq üçün Azərbaycan ərazisində tarix boyu məskun olmuş etnosların adlarını və onların etnik mənsubiyyətini üzə çıxarmaq gərəklidir. həm də onların adlarında dəyişmələr baş verir. Başqa sözlə. 18 . coğrafi. Tayfa. bölünmə və paylanma dərəcəsi.

inkişaf prosesinin elə dövrləri gəlib çatmışdır ki. Qrup halında yaşayan qədim insanlar yəqin ki. qonşu etnos da öz qonşusunun məskəninə öz adını vermir. insan həyatı üçün təhlükə törədən qüvvələrə qarşı müqavimət göstərmək. Ola bilsin ki. o cümlədən etnotoponimlərin tədqiqi zamanı bu qəbildən olan onimlərin dəqiq semantikasına diqqət yetirilməlidir. Ilk yaranan yer adları. həm də yoxluğu şəraiti üçün mümkündür. bunun üçün lazım gəldikcə birləşmək səciyyəvi xüsusiyyət daşımışdır. Başqa etnosa mənsub ərazinin adını dəyişmək hadisəsi isə yalnız həmin etnosun ərazisni əlindən alandan sonra baş verə bilərdi. Mürəkkəblik etnonimləri digər onim və nominatlardan ayırma çətinliyindən irəli gəlir. Bu məsələyə münasibətini bildirən Y. Bu dövr daha çox yaşayış uğrunda mübarizə aparmaq. ərzaq ehtiyatlarına. görə ad vermişlər. flora və faunasına və i.Etnonimiyada. Doğrudur. Lakin bütün hallarda bir məsələ aydındır. eləcə də onomastikanın digər bölmələrində etnonimlə bağlı adların. Unutmaq olmaz ki. Belə hal həm etnoslararası əlaqənin varlığı. məskənə ad vermə prosesi də dəyişkən olmuşdur. Əvvəl insan qrupları arasında gedən belə mübarizə. Etnos öz yaşadığı məskənə başqa etnosun adını qoymadığı kimi. etnosun adını daşımamışdır. çox zaman yaşadıqları yerə ərazinin relyefinə. insan qrupları yaşayış üçün əlverişli olan yerə başqa qrupların girməsinə imkan verməmək uğrunda da mübarizə aparmalı olmuşlar. sonralar tayfa və qəbilələrin mübarizəsinə çevrilmişdir. bir etnosun yaşadığı əraziyə onunla qonşuluqda yaşayan etnos da ad verə bilərdi. yaşayış ərazisinə etnosun öz adını verməsi də bu dövrdən başlamışdır. heç şübhə yox ki. Lakin insanların yaşadıqları yer-yurda. Etnonimlər mürəkkəb tematik söz qrupudur. Ərazi və yaşayış məskənlərinin adlandırılması öz tarixinə görə çox qədim dövrlərə gedib çıxır. digər atributlarına.Çesnov 19 .a. Yəni insanın təşəkkül tapıb müxtəlif qruplar şəklində yaşadığı ilk dövrlərdə etnik mənsubluq məsələsi olmamışdır.

Bromley «Etnos və etnoqrafiya» əsərində bu məsələyə toxunaraq qeyd edir ki. Təhrif daha çox fonetik səviyyədə getməlidir. utkuxikalinqmiut qrup adı «sabun daşları ərazisində yaşayan adamlar» mənasını verir (154. 7).V. ad yaşama yerinin xüsusiyyətinə görə qoyula bilər. Eskimoslarda lokal qrupların adları aşağıdakı sxem üzrə formalaşır: qrupun yaşadığı yerlə bağlı ad + miut Miut eskimoslarda «adamlar» mənasını verən sözdür.A.V. Çünki bu vahidlər müxtəlif elmlərin tədqiqi obyekti olur. yəni onların tematik səciyyəsi çox zaman motivləşmə semantikası ilə tamamlanır. Belə bölünmə nəticəsində fəaliyyət göstərən qrupların adları onların bir qayda olaraq yaşadıqları yerin adı ilə təyin edilir. N. 6). etnonimlərin tematik semantikası. bu. 8). Y. avstraliyalılarda aranda kimi iri etnik birliklər bir çox kiçik lokal qruplara bölünür. Adətən etnonimlər motivləşməyə görə daha asanlıqla izah olunur.)(154. Məhz buna görə də etnotoponimlərin tədqiqində diqqətli olmaq vacibdir. Belə izahlar etnonimikada müəyyən nəzəri müddəaları irəli sürməyə imkan verir. adı dəyişmədir. Məsələn.etnonimləri fərqləndirmə zamanı adlandırmanın motivləşdirmə semantikasına xüsusi diqqət verilməsini təklif edir (məsələn. yerə görə motivləşmədən istifadə oluna bilər və s. belə onimlər «coğrafiya ilə linqvistikanın (eləcə də tarix və linqvistikanın) qovşağında yerləşib toponimiyanın son çətin tədqiqat zonasını təşkil edir» (81.Çesnov göstərir ki. Oxşar hal eskimoslarda da müşahidə edilir (154. Yerli əhali özündən əvvəl mövcud yer adının öz dilinin etimologiyasına görə izahını verərək onu təhrif edir. Lakin bu halda yalnız təhriflə üzləşmək mümkündür. Əgər leksik vahid başqa dilə mənsub vahidlə əvəzlənirsə. 223). Məlumdur ki.Butinov ibtidai icma quruluşunda yaşamış adamların lokal qruplar təşkil etməsini təsdiqləyir və eyni zamanda belə qrupların təcrid olunmuş şəkildə yaşamasının qeyri-mümkün 20 . Y.

2) Komponentlərdən biri A-ya. Aydındır ki. lokal qruplar bir-biri ilə əlaqədə olmalıdır.olduğunu qeyd edir(82. digəri V-yə aiddir. etnotoponimdən çıxış etməklə etnosu müəyyənləşdirmək olur. hər şeydən əvvəl adlandırma prosesində iştirak edə biləcək etnoslar müəyyənləşdirilməlidir. lokal qrupun yaşadığı yerin xüsusiyyətlərinə. Etnotoponim mürəkkəb olduğu zaman kompozitin tərkib elementlərinin aşağıdakı kimi paylanması mümkündür: 1) Komponentlərin hər ikisi A etnosuna aiddir. əlaqədə olan lokal qrupların sayı artdıqca yuxarıdakı məsələ daha da mürəkkəbləşir. Lokal qrupLararası əlaqələr qrupların birbirini adlandırmasına zəmin yaratmışdır. yaxud 21 . onda həmin söz ya adlandıran. Ona görə də. Aparılmış təhlil göstərir ki. ya da adlandırılan etnosun dilinə mənsub olacaqdır. onda adlandırmanın nəticəsi müxtəlif tiplərə aparıb çıxarır. Belə tədqiqatda leksik vahidin semantik yükünün bilavasitə etnosa deyil. Lokal qruplar müəyyən etnosdan qopub ayrıldıqlarına görə onların etnik mənsubluğunun etnotoponim əsasında dəqiqləşdirilməsi zamanı yuxarıda göstərilən fakt xüsusi rol oynayır. daha qədim sayılan etnotoponimlərin linqvistik təhlili zamanı lokal qruplara məxsus adların leksik-semantik xüsusiyyətlərinin müxtəlif aspektləri tədqiqat obyekti kimi nəzərə alınmalıdır. onda etnotoponim etnosun öz dilinə aid olacaqdır. Lakin adlandırılan qrupa məxsus sözdən istifadə halını tamamilə kənara qoymaq düzgün deyildir. onun bu və ya digər istinad nöqtəsindən. Genotoponim sadədirsə. 214). lokal qrup özü özünü adlandırırsa. 3) Komponentlərin hər ikisi V-yə aiddir. Deməli. lokal qrupların adlanmasının iki yolu olmuşdur. Deməli. Məntiqi-linqvistik baxımdan onim adlandıran etnosun dilinə aid söz kimi qəbul edilməlidir. yəni bir kökdən ibarətdirsə. 1) qrup özü-özünə ad verir. 2) lokal qrupa ad digər lokal qrup tərəfindən qoyulur. V lokal qrupu isə ikinci etnosdursa. Ikinci hal A lokal qrupu bir etnos. Buradan belə nəticə çıxarmaq olur ki. Beləliklə.

Müəllif genotoponimlərin köçəri xalqların məskunlaşdığı ərazilərdə geniş yayıldığını. Çünki bu cür onimlər müəyyən ərazidə məskunlaşmış qrupları bildirir. Türk genonimlərinin və genotoponimlərinin araşdırılması onomastik tədqiqatlarda. Təbii ki. xüsusən də Qafqazda yayılmış 22 . Oxşar məsələlər genonimlərlə bağlı araşdırmalar zamanı da üzə çıxır.motivləşdirmə əlamətindən fərqinə görə verilməsi yoxlanılmalıdır. regional nomenlər qrupun öz yaşadığı ərazidən uzaqlaşması zamanı çox vaxt dəyişməz qalır. Oğuz genonimləri ümumtürk genonimləri arasında özünəməxsus yer tutur. su içdiyi. belə ərazilər çox olduğundan yaranan genotoponimlər də sayca çoxluq təşkil etmişdir. Lokal qruplara məxsus onimlərə regional nomenlər (Nomen Regionale) səviyyəsində də baxmaq olar. yeni regional nomenlərin meydana çıxmasına səbəb olur. Digər tərəfdən. Bununla yanaşı. köçəri heyvandarların mal-qaranın otladığı. Genotoponimlərdə əraziyə xas xüsusiyyət əksini tapdığına görə onların müəyyən sözlərə görə ilkin fərqləndirilməsinə imkan yaranır. I. 215).N. Məlumdur ki. Nomenin regionale ilə müəyyən əlaqədə olması məhz lokal qruplararası rabitədən irəli gəlir. Elmi ədəbiyyatda genonimlərin daha çox türk və monqol areallarında yayılması xüsusi qeyd olunur (144. Lakin onlar. genonimlər nəsil bildirən xüsusi adlardır. 114).Lezina Krım genotoponimlərini öyrənərkən onların bu ərazidəki toponimlər arasında xüsusi çəkiyə malik olmasını göstərmişdir. xüsusən də etnonim və etnotoponimlərin öyrənilməsində əhəmiyyət daşıyır. Bir sıra hallarda isə bu. Onimin leksik-semantik təhlili isə onun mənsubluq dairəsini və ya ətrafını aşkara çıxarmağa kömək göstərir. Hər bir genonim müəyyən etnos və ya etnoslarla bağlanır. genotoponimlərin regional nomen regional səciyyəsi daşıması faktı da bir daha təsdiqlənir. qışladığı yerləri həmin əraziyə yiyəlik edən qruplarla bağlı adlandırmasını açıqlayır (113.

kuba. karaqoz. salqur. manqıt. kose. Salqırların oğuz qəbiləsi olması haqqında mənbələrdə məlumatlar çoxdur. Samat və sirak qaraqalpaq qəbilələri olan müyten. Genetoponimlərin linqvistik təhlili zamanı leksik-semantik xüsusiyyətlərin açıqlanması onların daha qədim dövrə məxsus 23 . L. genonimləri vardır ki. Buradan aydın görünür ki.genonimlər bu günədək əsaslı tədqiqat obyekti olmamışdır.N. eynilik təşkil edir. Samat qəbiləsinə aid edilən sirakların bizim eradan əvvəl IV əsrdə Ermənistan ərazisində yaşaması faktına ədəbiyyatda rast gəlinir(105. salqır. köz. salır. Məsələn. aşmaylı qəbilələri ilə bağlıdır. salur və s. 147). aşmaylı qəbilələri ilə yaxınlığa malik olmuşdur (123). 152-153). Indiki Ermənistan ərazisində mövcud olmuş toponim və etnotoponimlərin tədqiqi zamanı genotoponimlərin üzə çıxarılması. Türk xalqlarının qədim yazılı abidələrindən olan «Kitabi Dədə Qorqud» dastanlarındakı Qazan xan da bu qəbiləyə mənsub olmuşdur (Salur Qazan). etnosun etnogenezini izləmək üçün əhəmiyyətli faktlar toplamağa yardım göstərir. digər tərəfdən. Deməli. makar. genonimləri etnonimlərin açılması üçün xeyli material verir. Samatlar müyten qəbiləsinə.Tolstova «Xorəzm oazisinin tarixi onomastikası»na aid məqaləsində qara-sirak qaraqalpak qəbiləsindən bəhs edir(149.Lezina Krımdakı Salqir toponiminin XI əsrin əvvəlinə aid olduğunu və onun salor (salqır. Lakin bündan sonra müəllif həmin toponimin daha əvvəl yaranma ehtimalının daha çox olması hökmünü irəli sürür (113. kuçer. siraklar isə mannqıt. I. 248). kur. bunlar da bir etnonimin ətrafında birləşir. salır və s. oğuzlarla bağlı salar.) qəbiləsinin türk-səlcuqların tərkibində Krıma gəlməsindən sonra yarandığını qeyd edir. kok. talma və s. bir tərəfdən genonimlərin yayıldığı ərazidə etnosun daha qədimdən məskunlaşmasını. Mısır. salqur. genonimlərin iştirakı ilə yaranmış genotoponimlər etnoponimlərə yaxındır və bəlkə də onlarla üst-üstə düşür.

genonim və genotoponimlərlə qarşılıqlı əlaqəli istiqamətini müəyyənləşdirir.). Dionisinin (hun. sirak. oğuz (quz). Bu isə əvvəlcə arealda yayılmış etnonimlərin ümumi mənzərəsini aydınlaşdırmağı zəruriləşdirir. 1. 114. tayfalarının adları çəkilir(133. dondar). onların ümumi toplusu əsasında aparılmalıdır. Qafqaz ərazisindən bəhs edən antik tarixçilər eramızın ilk əsrlərində burada hunların da yaşadığını təsdiqləyirlər (Bax: 87. Qədim Azərbaycan etnonimlərinə yunan və Roma mənbələrində . mard. Bu cəhət etnotoponimlərə aid tədqiqatların yeni. kaspi. hun. Azərbaycan ərazisində məskunlaşmış qədim qəbilə və tayfalar haqqında müxtəlif mənbələrdə müəyyən məlumatlar vardır. 7). 46. 220-232. genonimlərin və kompozitin digər komponentlərinin leksik-semantik xüsusiyyətlərinin aşkara çıxarılmasına yönəltmək lazımdır.).) əsərlərində rast gəlinir (76. xüsusən Ermənistan ərazisindəki etnotoponimlərin tədqiqi prosesində ilkin elmi araşdırmalardan birini həmin ərazidəki genotoponimlərin. o cümlədən qəbilə və tayfa adlarınin iştirak etdiyi yer adlarına görə azərbaycanlıların təşəkkülündə hansı qədim qəbilə və tayfaların iştirak etməsi haqqında danışmaq olar» (140. 15. sak. qarqar. Y. Suriya mənbələrində qədim Azərbaycanın buntürk. 37. 107. icmax. Qafqazda. girkan. bulqar. mard və s. massaket və s. Çünki daha geniş tədqiqat ayrı-ayrı etnotoponimlərə görə deyil. 21-30.lokal qrup adları ilə səsləşməsini sübuta yetirir. yuxarıda qeyd olunanlar göstərir ki. 97). kel. xəzər. qıpçaq. peçenek. xaçmatak və s. 7). 105. Beləliklə. 24 .Hekatey Miletskinin (miki. 88.M.Cəfərov qeyd edir ki.2. «etnik mənşəli. anariak. 5-20 və s. Heredotun (kaspi. girkan. 3536. Azərbaycan və Qərbi Azərbaycan ərazisinin etnonim mənzərəsi Təbii ki.

çilb. lbin. kasaklar|kalaklar. xantuk. osmanlılar. maskut. basil. Azərbaycanın orta əsr etnonimiya və etnotoponimyasının öyrənilməsində fars mənbələrindən X əsr anonim abidəsi Hüdud əl-Aləm. hun. Lazar Parbski isə Albaniyada kəngərlərin yaşadığından danışmışdır. icemax. qat və s. xeçmatak. tayfaların məskunlaşdıqlarını qeyd etmiş. çakarlı. VII əsr “Erməni coğrafiyası” əsərində Asiya Sarmatiyasında yaşamış kaspi. Gəncəli Mxitar Qoşun “Alban xronikası” və gəncəli Kirakos Qanzaketsinin “Tarix” əsərlərində Azərbaycanın bir çox etnonimlərinə rast gəlinir: hun. hun. mexrin. səlcuq. alban. sərirlilər türklər. hunların. Kiş.Albaniya-Arran dövrünün etnonimlərinin böyük əksəriyyətinə V-VII əsrlər erməni tarixçi və coğrafiyaşünaslarının əsərlərində də rast gəlinir. Muğan. qacar.. aqvan. zəgan. köçər. eri. kel. barsillərin Zaqafqaziyaya hücumlarından bəhs edir. türk. peçenek və s. xəzər. çol. 25 . Qoşqar və s. karluklar. Moisey Xorenski özünün “Ermənistan tarixi” əsərində qədim türkdilli xalqlardan olan bulqarların. uti. kanı. icemax. xeran. bulqarlar. xeçmatak. max və s. V əsr erməni tarixçilərindən Favstos Buzənd bu ərazi haqqında məlumat verərkən həmin regionda yaşamış quqar. maskut. dağlılar. Bu əsərlərdə avarlar. şarvan. maskut. alan. movakan. xəzərlərin. qacar. Şəki və s. düxarlı. muğal-tatar. qarqar. Moisey Kaqankatvatsinin “Alban tarixi” əsərində alban. etnosların adları çəkilir. bakan. arranlılar. Kepçak. Ərəb coğrafiyaşünas və səyyahlarının əsərlərində Azərbaycan tayfa adlarını və tayfa adlarını özündə əks etdirən coğrafi adları öyrənmək üçün xeyli material vardır. tərtər. türkman. mosullu. deyləmlilər. tayfa adlarına və müxtəlif tayfa adlarını mühafizə edən Ereti. xeçmatak. türkmənlər. şamlı. çilb. qıpçaq. tatar. cığatay. rumlu. qıpçaq və s. Fəzlullah ibn Ruzbixan Xuncinin «Tarix aləm-arayi Amini» əsərində Azərbaycan və onunla həmsərhəd ölkələrdə XV əsrdə mövcud olmuş onlarca etnonim və etnotoponim öz əksini tapmışdır: türk. kimi toponimlərə təsadüf olunmaqdadır. alanlar.

konkotan|xonkxotan. barədə mükəmməl məlumatlar verildiyini qeyd edir(26). Bayarlı. Çipni. Bükdür. Durduqa.V. bacanak\peçenek. səlcuqlar. kani. türk. Tərtər. elçigin və s. Bika. kinkit|kingiyat. Alan qalası. carukluq. cirkin/çirkin. Rəşidəddinin əsərində 24 oğuz tayfası sadalanır. kalac\xalac. Rəşidəddin. Bekdili. qaşqar. bulqar.xəzərlər. karluk|xarluut. Imur. Göy xan. qantuq|tanqxut. çarukluq. kimax. Karkın. karkas. Qıpçaq. Qandzak\Gəncə. Salor (Salır). kanlı|kanqlin.Qəhrəmanovun “Opisanie arxeoqrafiçeskix dokumentov“ (104) və T. türkmən. Binva. Yulduz xan. cəmşidi. Alkarauli. Bayandur.M. Müəllif Oğuzun 6 oğlundan (Gün xan. cəlairlər. Yandır. xəzər. Muğan düzü. Dağ xan. Kanık) ilə əlaqələndirir. urnat. Kalaç və Ağaceri adlarının Oğuzun qardaş və əmi oğlanlarının adları. ağqoyunlular türk. oğuz. səlciut. oğuz və s. Xunan. Şabran\Şəbəran və s. Aveş (Auş). Əbd ər-rəşidəl-Bakuvinin əsərlərində çobanilər. alan. Qanlı. cuvaldar kimi etnonimlər. karatut. quzlar. Alayuntlu. cəlair. Kırık. Culdur. sakait|saxait. tayfa adlarını çəkir. türkmən. kipçak|kipçaut. Karluk. oquz. kuçaylar.Musəvinin “Orta əsr Azərbaycan tarixinə dair farsdilli sənədlər (XVI-XVIII əsrlər)(61) kitabları da etnonimlərin öyrənilməsi baxımından çox qiymətlidir. eyniadlı tayfaların həmin şəxslərin törəmələri olduğunu da qeyd etmişdir. Görkəmli alim ağaceri. Muğaniyyə. Uçqız. Yaraz. C. Bayat. karkın. Ay xan. bayaut. kimi etnotoponimlər özünə yer tapmışdır. Həmin 26 . Muğan. Azərbaycan etnonimlərini tədqiq etmiş Elmira Əhmədova Əbu Bəkr əl-Qütbi əl-Əhərinin (XIV əsr) və Məhəmməd əlHələbinin (XV əsr). Xəzər dənizi. xüsusilə onun “Cami əttəvarix“ əsəri (136) əvəzedilməz mənbələrdəndir. onqonlarını göstərir. curyat. onların sülalələri. itbarak. həmçinin Uyğur. Karaüylü. suldus. Dəniz xan) olan nəvələrinin adları (Qayı. XIII əsrin sonu və XIV əsrin əvvəllərinə aid Azərbaycan (türk) etnonimlərinin öyrənilməsində Rəşidəddin Fəzlullah ibn Əbu-əl-xeyr Əli Həmədaninin əsərləri. Dügər.

naxçıvanlı. Bərmək mahalı. bicanak\peçenek. əfdar. muğanlı. kırklı. xocamusaxlı. leklər. 41) rast gəlinir. Şabran. Alan qapısı. S. mansurlu. həm də toponim və antroponimlərin tərkibində qeydə alınmış. təkəli. (V. Dəvəçi. aslanbəyli. türk. Xəzər dənizi. Şamlı və s. moqanlu. maskat. Şaki\Şakki və s. Otuziki. 175-176). onlardan bir çoxları haqqında tarixi-etnoqrafik məlumatlar verilmişdir: xəzər. sabunçu. qubalılar. bacqurd\başqurd. (“Tarixi-Dərbəndnamə“). qızılbaşlar. baharlı.əsərlərdə kələntərlər. kəncəli. qırxlı. hunlar. silvi. Xunzax. qarasalehli. Qullar Kəngərli. çarlar. burqar. Avar mahalı. kəbirli. bulqar (Burqaz. Sədən\Sədun. osallı. ayrum. Zaqafqaziya xalqlarının birləşmiş ordusu 482-ci ildə Ermənistanın və Gürcüstanın sərhədində yerləşən Kəngər vilayətindəki Kəngər dağının altında toplaşmışdı(108. qaraxanbəyli. arşalı. Aşıq Musalı. Alxanlı kəndi.F. qapçaqlar. çağatay. şəkili. qay. Avaristan. avarlar. kəngərli. Xəzəriyyə. Dəşti-Qıpçaq. albanlar. zirəli.Minorski). Sultan Əhmədli. sulfa. Xunan. çakirli. kəngərli. Azərbaycanın V-X əsr hadisələrini təsvir edən XVII əsr abidələri sırasına daxil edilən “Tarixi-Derbend X-XI vekov“. bacravanlı. bərməkilər. qaradağlı. şirr. Əlixanlı. kəbirlilər. ustaclı. şahsevən. qaramanlı. balkar). çepni. kaspilər. şamlı.Bakıxanovun “Gülüstani-Irəm“ külli miqdarda etnonimlərimiz həm ayrıca. kimmerlər. qaraçallı. dəvəli və s. çilb. qarabaldırlar. karanay. kimi etnonim və etnotoponimlər verilmişdir. Suvar qalası. qacar.A. qarqarlar.Q. ulaclı. qarabağlı. Bayat qapı. Qəley27 . Xəzər\Kaspi dənizi. borbor. kasak (kasoq)\kaşak.Klyaştornı V əsr tarixçisi Lazar Barpetsinin məlumatına istinad edərək göstərir ki. Bu dövrlərdə işlənmiş etnonimlərimizdən bir çoxuna “Qarabağnamələr“də (40. Aslanbəyli. aşkunaz\aşkenaz (skiflər). xəlilli. türkmənlər. sarılı (Sarıəlili). Azərbaycan tarixşünaslığının banisi A. dəmirçilər. Qaradağlı Padar. quhlar. zığlar. sarıclı. Məsələn. Muğan və s. xələc.

Dirrin. Azərbaycanın etnik tərkibi. Azərbaycan xalqının formalaşmasında iştirak etmiş əsas türkdilli 28 .A. Cəfər Bərməki.K. etnosların təşəkkültapma tarixləri.Veydenbaumun. eləcə də görkəmli qafqazşünaslardan A. “Materialı dlə izuçeniə gkonomiçeskoqo bıta qosudarstvennıx krestğən zakavkazskoqo kraə izvleçennıx iz posemeynıx spiskov 1886 q.A. 118).Zeydlitsin.H. sələflərindən fərqli olaraq bu məsələyə sistemli və elmi-nəzəri cəhətdən yanaşan M. burada ilk dəfə olaraq.M.». Müəllifin ikinci əsəri ancaq bu məsələyə həsr olunmuş.Usların və s. E. “Spiski naselennıx mest Rossiyskoy Imperii“.( 146. N. toponimlər isə yerində durub müşahidə aparır. qəza və mahallara aid məlumat əsərləri. Azərbaycan toponimləri də bu torpağın qədim tərcümeyi-halını bizə çatdırır»(36). gələnləri qəbul edir.Hacıyev yazır: «etnoslar gəlib-gedirlər. Əmiraslan xan Kırklı və s. kəndlilərin təsərrüfat və məişətinə dair kitablar. o cümlədən “Sbornik materialov dlə opisanie mestnostey i plemen Kavkaza“. “Kavkazskiy kalendarğ“. P. “Sbornik svedeniy o kavkazskix qorüax“. gtnoqrafiiçeskiy oçerki” və 1925-ci ildə çapdan buraxdığı “Naselenie Azerbaydcana”. ona ilk dəfə verilən adı özü ilə yaşadır. “Azerbaydcanskiy nastolğnıy kalendarğ“ və s. N. Əhməd xan Abdali.“Muzey gtnoqrafiçeskix sokrovih” kitabları bu baxımdan əvəzedilməz mənbədir. əsərləri də Azərbaycan etnonimiyası və etnotoponimiyası ilə zəngindir.I. “Izvestiə kavkazskoqo otdela russkoqo imperatorskoqo obhestva“.Dornun. gedənləri yola salır. Həsən Ağqoyunlu. şabran dərəsi.Şifnerin. Fətəli xan Qacar. Əşrəf Çoban. Əliqulu xan Şahsevənski. Çiraq qala.Vəliyevin (Baharlının) 1921ci ildə nəşr etdirdiyi “Azerbaydcan: fiziko-qeoqrafiçeskiy.Suvar. müxtəlif quberniya. Azərbaycan etnogenezi problemlərinin həlli ilə dərindən məşğul olan. XIX əsrin əvvəllərindən başlayaraq rus imperiyasının Azərbaycanı idarə edilməsinə kömək məqsədilə yazılmış rusdilli sənədlər -dövlət.K. A. Kərim xan Əfşar. T.

Məsələn. salahlı. düyərli. 398-399). onların adlarını əks etdirən etnotoponimləri sadalamışdır. Qaramanlı. 25). padar.Abelov keçən əsrin 70-ci illərində Şamaxı qəzasında Pir Mərdəkan dağında 194 ailədən ibarət Quşi adlı tayfa yaşadığını qeyd etmişdir. (şəhər və kənd adları). Elxanilər dövründə padarlar Orta Asiyadan Azərbaycana göçürülmüş 200 min türkdilli ailə içərisində mühüm yer tutmuşlar. hun. Azərbaycan xalqının etnogenez məsələləri ilə daha dərindən məşğul olan və bu istiqamətdə öz səylərini ardıcıl davam etdirən Q.T. osallı və s. mühüm rolu olmuşdur. koran və s. “Qədim türklər və Ermənistan". kəngər. bayat. kəngərli.etnoslar. quşi. inallı. xunus. Araşdırmalar göstərir ki. çobani. qaramanlı. Quşçu. xaput /haput/. imirli. Gəncə qəzasının etnotoponimlərinin formalaşmasında leq. “K gtnoqenezu azerbaydcanüev”. /tele/. Təklə Muğan. bayan. ayrım. dügər.Qeybullayevin “Toponimiə Azerbaydcana”. cəlair. baharlı. şatı. bulqar. xəzər. Kəngərli. N. əhmədli. onların məskunlaşdıqları yaşayış məntəqələri geniş və hərtərəfli araşdırılmışdır. Dükər. ilxıçı. eymur. Onlar əvvəllər Cənubi Azərbaycanda yaşamış. XVI-XVII əsrlərdə Səfəvilər dövründə isə müəyyən hissəsi dağıstanlıların qarşısını almaq məqsədilə Şimali Azərbaycana köçürülmüşdür(84. qanzak. padar. O bu əsərində Azərbaycanda yaşamış və yaşayan əksər tayfaların adlarını müəyyənləşdirməyə çalışmış. Şamlı. xələc. Xəzər. təklə. eləcədə Ermənistan ərazisində türkdilli tayfa və qəbilələrin məskunlaşması tarixi çox qədimdir (37. Ilxıçı. (tayfa adları). bucaq. M. şamlı. kazan. Xələc. kazax. quş. Qazax. zıq. qazax. bəydili. kollü. şıxlı. 29 . həmin tayfaların əksəriyyəti haqqında tarixi və etnoqrafik məlumatlar vermiş. lək. Aərbaycanda. xəlilli. kanq. Bəydili.Vəliyevin əsərində padarlar ən məhşur oğuz tayfalarından biri kimi təqdim edilir və göstərilir ki. Zıq. Tədqiqatlardan aydın olur ki. Bayat və s. Əhmədli. dəli.A.

onların rast gəldiyi ilkin mənbələr haqqında məlumatları kifayət qədər genişləndirmək mümkündür.A. Ə. paleo. Q. araşdırmalardan aydın olur ki.Əliyevin.I. tarixçi və dilçi toponimçilər tərəfindən tədqiq edilmişdir. S.M.Qeybullayevin.Mollazadənin. Türk mənşəli qəbilə və tayfalar. 30 . Onların əksəriyyəti R.Hüseynzadənin.Yüzbaşovun. Həmin əsərlərdə Azərbaycan (türk) xalqının demək olar ki. Voroşilin. onların rast gəldiyi mənbələr haqqında yetərli ümumi məlumat verildi. mezo və neotoponimləri əksini tapmışdır. Azərbaycanın bugünkü ərazilərində etnonimlərdən düzəlmiş külli miqdarda etnotoponimlər vardır.Ə. eləcə də digər coğrafiyaçı.M. Bununla yanaşı. Etnonimlər. Q. bütün makro və ya mikro. qədim Oğuz yurdu Ermənistan ərazisindəki etnotoponimlər kifayət qədər tədqiq olunmamış. onların areal xüsusiyyətləri üzə çıxarılmamışdır.“Azərbaycan türklərinin inkişafı tarixindən“ adlı kitabları və çoxsaylı məqalələri Azərbaycan və Qərbi Azərbaycan etnonimlərinin tədqiqi üçün əvəzsiz material və elmi mənbədir. Zənnimizcə. Ə. Azərbaycan və Qərbi Azərbaycan ərazisindəki toponimlərin tərkibinə girən əsas etnonimlər. bu istiqamətdə tədqiqatlar davam etdirilir. nəsil və tirələr haqqında elmi ədəbiyyatda geniş bəhs olunur.

Buna baxmayaraq Ermənistan ərazisndəki etnotoponimlərin tam mənzərəsi və bu onimlərin geniş təhlili ilə bağlı monoqrafik 31 . Ərazinin onomastik mənzərəsinin tədqiqi zamanı həm linqvistik. bu prosesin özünün nə zaman baş verdiyini müəyənləşdirməyə imkan verir. Bu anlayış və terminlər A. son dövrlərdə bu sahəyə münasibət xeyli dəyişmişdir. Eymur. 16. 17. 13. tipləri. Alim və tədqiqatçılar Ermənistan ərazisindəki toponimlərin həm toplanması.). 57. 11).) yaranmışdır. Kənkərli. həm də tədqiqi haqqında maraqlı əsərlər yazmışlar(Bax: 45. Müəyyən ərazidə təkrarlanan etnotoponimlər isə areal etnotoponimlərdir. 69. Əhmədli və s. ünsürləri təkrarlanırsa onda bu oblast onimik areal adlanır.(145.3. ölkəmizin. tayfa və tirələrin iştirak etdiyini. Tədqiqatçıların əksəriyyəti Ermənistan ərazisində türk mənşəli etnotoponimlərin geniş yayılmasını qeyd etmişlər. Ermənistan ərazisinin türk mənşəli etnotoponimləri Toponimlərin müəyyən qrupu xalqın təşəkkülündə hansı qəbilə. adlanır. 158-176. onların modelləri. ünsürləri uyğun olaraq areal onimlər. 33. Əgər müəyyən ərazi daxilində xüsusi adlar. Qeyd etməliyik ki.. 20. Onimik arealda təkrarlanan onimlər.1. Azərbaycan dilçiliyində Ermənistan ərazisinin türk mənşəli toponimləri sovet dövründə geniş tədqiqat obyekti olmasa da. Bir sıra yer adları müxtəlif tayfa və tayfa birləşmələrinin adı ilə əlaqədar (məs. 65. onların modelləri. 21 və s. tipləri.V Superanskaya və bir çox başqa müəlliflər tərəfindən istifadə edilmişdir. 63. areal modellər. areal ünsürlər və s. 18. həm də tarixi-coğrafi baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyan məsələlərdən biri də onimik arealın müəyyənləşdirilməsidir. 27. o cümlədən Qərbi Azərbaycan ərazisinin müasir toponimiyasındakı 4600-dən çox olan coğrafi adın təxminən 70 faizi tayfa və ya tayfa başçıları adları ilə bağlı meydana gəlmişdir.

onların təhlil və araşdırma obyektinə çevrilmişdir. ABDALLAR.Qeybullayevə aiddir (43. Daha doğrusu. onların müəyyən qismi haqqında məlumatla kifayətlənirlər(30. AXIS. AYRIM.kənd adı.» Bakı. AYDINLI. «Ermənistanda Azərbaycan mənşəli toponimlərin izahlı lüğəti. AZAKLAR. AFQANLI. Bu kitabda kənddən kiçik məntəqələrin adları və yaşayış ərazisinini daxili toponimik layları nəzərə alınmamışdır. AVARAN.kənd adı. AVDAL. Qeyd etmək lazımdır ki. Məsələyə bu mövqedən yanaşdıqda qeyd olunan ədəbiyyat Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlərin. 24. ARAN. AĞZIQANLI. Bu sahədə ən çox tədqiqat işi Q.kənd adı.kənd adı.kənd adı.. eyni adlı etnotoponimlərdən bir qayda olaraq biri siyahıya daxil edilmişdir. ABBASABAD .kənd adı.kənd adı. Həmin mənbə əsasında tərtib etdiyimiz etnotoponim onomastikonuna aşağıdakı etnotoponimlər daxildir. Müxtəlif mənbələrdə belə onimik vahidlər müxtəlif sayda verilir. 19. Ermənistan ərazisinin türk mənşəli etnotoponimlərinin tədqiqi. 20). ABNIKəyalət hissəsinin adı. hər şeydən əvvəl həmin ərazinin etnotoponim onamastikonunu qurmağı tələb edir. ABANA . Əlbəttə. Budaqov B. ALPOUT. AVŞAR. kənddən kiçik məntəqələrin adları və yaşayış ərazisinin daxili toponimik layları etnotoponim areallarının öyrənilməsi prosesindən kənarda qoyula bilər. ayrı-ayrı etnotoponimlər. AĞDAN.kənd adı. 44.kənd adı. 116-117. etnotoponim qrupları tədqiqatçıların diqqətini cəlb etmiş.kənd adı.tədqiqatlar aparılmamışdır. AĞVANI-kənd adı. AYNALI.kənd adı. tam onomastikonunu düzəltməyə imkan verir.mahal adı. tədqiqatçılar Ermənistan ərazisində türk mənşəli etnotoponimlərin çoxluğunu qeyd edir.kənd adı. demək olar ki. Qeybullayev Q.kənd adı. 1998 kitabında Ermənistan ərazisindəki bütün türk mənşəli toponimlərin əsas hissəsi əksini tapmışdır. AFŞAR KƏLƏVAN. AVAN.kənd adı. 89).kənd adı.kənd adı. 45.kənd adı. AXTA32 . ABARAN . Aydındır ki.kənd adı.

kənd adı. BOZÇALI. QARQANKTƏPƏIrəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında dağ adı. BAYAN.kənd adı.göl adı.Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında (indi Spitak r-nunda) kənd adı.kənd adı.dağ adı. QAVAR. AŞAĞI QARXUN. BABURLU.kənd adı. QAZANÇI.kənd adı.kənd adı. BAHARLI.kənd adı. QAÇAĞAN.kənd adı.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında (indi Ermənistanda r-n mərkəzi) kənd adı.kənd adı.kənd adı.kənd adı. QARADAĞLI.kənd adı. BALIQLI. QARALARkənd adı.kənd adı.Irəvan xanlığının SərdaRabad mahalında kənd adı. BURNƏK. BOZCALI. BƏYDILI. BÖYÜK QUŞÇU.kənd adı.kənd adı.kənd adı. QARĞABAZAR. QARAÇUMAX. AŞAĞI QARAQOYUNLU.kənd adı. QAFARLI. BƏLQƏR.kənd adı.kənd adı. QACARAN. BARANA. QAFAN. QAYQULU DÜZKƏND.kənd adı. BASARKEÇƏRkənd adı.kənd adı. BALAQARAQOYUNLU.kənd adı. BAYRAMLI.kənd adı. BIRINCI BAYANDUR.Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı.kənd adı. BÖYÜK AYRIM. VARTANLI. QARAPAPAX. QAYA.kənd adı.kənd adı.kənd adı. BECINI. BIRƏLI. BƏRGÜŞAD. BAYATDAĞI. BATAR. QARXUN. BIÇƏNƏK. QAZANGÖL.kənd adı. QARAISA. BOZDOĞAN. BAYRAMƏLIKƏND.kənd adı.kənd adı.kənd adı.kənd adı.Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı. BAYATLARqışlaq adı.kənd adı.mahal adı. BUĞAMLU.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının 33 . BOSTANÇI.kənd adı. QARĞALI-Irəvan xanlığının Dərəçiçək mahalında kənd adı. QANLICAkənd adı.Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında kənd adı.kənd adı.kənd adı.dağ adı. QASIMƏLI. QARAHƏMZƏLI.kənd adı. QAYALI.kənd adı. QARABAĞ. BÖYÜK QARABAĞ. BAYANDUR.kənd adı.kənd adı. QALTAXÇI. QANLI.kənd adı.kənd adı.Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında kənd adı. QABAQLU.kənd adı. QARQASAR.kənd adı.kənd adı. QARAQOYUNLU. BAYTAR. BAŞ ABARAN. QAQAUZkənd adı.qışlaq adı. QARAHACILI.

Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Qazax qəzasında (indi Ermənistanın Şəmşədli r-nunda) kənd adı.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Karbi nahiyəsində kənd adı. QURQAN. QIPÇAQ.Irəvan quberniyasının Dərələyəz qəzasında kənd adı.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında (indi Ermənistanın Sisyan r-nunda) kənd adı. QOMARAN. QUNDAQ.Irəvan xanlığının Sürməli mahalında kənd adı. QILICLI. QOQORAN. QOTUZIrəvan quberniyasının Irəvan qəzasında dağ adı.Irəvan quberniyasının Şərur Dərələyəz qəzasında kənd adı. QOMARAT.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. QUYULUIrəvan xanlığının Qırxbulaq mahalında kənd adı. QUŞI (QUŞÇU).Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında kənd adı. QUYUCAIrəvan xanlığının Sürməli mahalında kənd adı. QƏMƏRLI.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. QULLAR. QIRQI.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında dağ adı. QORUQIrəvan quberniyasının Eçmiadzin qəzasında kənd adı.Zəngəzur qəzasında (indi Ermənistanın Qafan r-nunda) kənd adı. QUQARErmənistanda Pəmbək bölgəsində tarixi mahal idi. QILICAN-Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında (indi Ermənistanın Gorus r-nunda) kənd adı. QIVRAQ. QOXUTTƏPƏIrəvan quberniyasının Eçmiadzin qəzasında dağ adı.Irəvan əyalətinin Şirakel nahiyəsində kənd adı. QOXT-Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı.1728ci ildə Irəvan əyalətinin Zarzəmin nahiyəsində kənd adı. QIZIL EKRƏK. QORS.Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı. QIRX BOZAVƏND.Pəmbək bölgəsində axan çayın adı. QURTLAR. QUQARÇAY.1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Zebil nahiyəsində yaylaq adı.Irəvan 34 .Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında Ermənistanın şimalında Şirak dağ belindən şimal-şərqdə dağ adı.Irəvan xanlığının Karbibasar mahalında kənd adı. QURSALI. QURDQALA-Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında (indi Ermənistanın Sisyan r-nunda) kənd adı.

sonra Irəvan quberniyasının Novobayazid qəzasında kənd adı. ZƏNKƏNƏ. ƏYLƏNLI-Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı.Irəvan xanlığının Göyçə mahalında. IRABAD-Irəvan xanlığının Dərəkənd-Parçenis mahalında kənd 35 . ƏLIBƏYLI.Irəvan xanlığının Karbibasar mahalında kənd adı. ERANOS ULYA. ERANOS. ƏLPINÇAYIrəvan qüberniyasının Şərur-Dərələyəz qəasında çay adı.Irəvan xanlığının Sərdarabad mahalında kənd adı. ƏFŞAR YERLI.Irəvan quberniyasının Eçmiadzin qəzasında kənd adı. DULUS-Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. IMIRLI-Irəvan quberniyasının Eçmiadzin qəzasında kənd adı. ILANLI.Irəvan xanlığının Qarnibasar mahalında kənd adı. ƏLIKƏMƏRLI. ERANOS. ƏLINCƏ-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Aralıq nahiyəsində kənd adı.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı.Irəvan quberniyasının Novobayazid qəzasında kənd adı.Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında dağ adı.Irəvan xanlığının Qarnibasar mahalında kənd adı.Irəvan xanlığının Karbibasar mahalında. ƏLPIN.NAIRI r-nunda kənd adı. ZOĞALLIBasarkeçər rayonunda kənd adı.xanlığının Sürməli mahalında kənd adı. INCƏIrəvan xanlğının Dərəkənd Parçenis mahalında kənd adı. IYDƏLI. EVLIIrəvan xanlığının Vedibasar mahalında kənd adı. ƏLIQIZIL. INALLI.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Vedi nahiyəsində kənd adı. sonra XIX əsrdə Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı.Irəvan xanlığının Karbibasar mahalında kənd adı.Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında kənd adı. ƏRƏFSƏ. ƏLIQIRIQ-Irəvan xanlığının Vedibasar mahalında kənd adı. ƏLIKUÇƏK. ZOD. ERANIS ULYA. ERANOS.XÜŞ əsrin ortalarında Göyçə mahalında kənd adı.Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında kənd adı. ƏRQOV.Irəvan quberniyasının Şərur-Dərələyəz qəzasında kənd adı. ƏLƏTLI.Irəvan quBerniyasının Srməli qəzasında kənd adı. ETIL.Irəvan quberniyasının Şərur-Dərələyəz qəzasında kənd adı.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Iqdır nahiyəsində kənd adı.

KIRIX.Irəvan quberniyasının Dərələyəz qəzasında kənd adı. KƏSƏMƏN.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. YAYCI.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Srməli nahiyəsində kənd adı. KASAK. KƏVƏRIrəvan xanlığının Göycə mahalında kənd adı.Irəvan quberniyasının Novobayazid 36 . (Qazax rayonunda da qeydə alınır).Ermənistanın Gürcüstanla həmsərhəd bölgəsində dağ adı. KƏRKIIrəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı. KIOXT-Irəvan xanlığının Qarnibasar mahalında kənd adı. YUXARI BƏYDILITalin rayonunda kənd adı.Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında kənd adı.Irəvan quberniyasının Eçmiadzin qəzasında kənd adı. YUXARI ABDALLAR. YUXARI TURKMƏN. KEÇƏRIZ-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Dərəçiçək nahiyəsində kənd adı. KIRANLI. KASAXAbaran r-nunda kənd adı. KƏMƏRLIIrəvan xanlığının Qarnibasar mahalında kənd adı. YAYCI.Irəvan quberniyasının Eçmiadzin qəzasında kənd adı. KƏNZƏK.Irəvan quberniyasının Eçmiadzin qəzasında kənd adı.Axuryan rayonunda kənd adı. KƏSƏMƏN. KATAX-Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında dağ adı. ITQIRAN. KƏRKIBAŞYelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Qazax qəzasında kənd adı.Artik rayonunda kənd adı. KƏBƏRLI –Irəvan xanlığının Dərəkənd-Parçenis mahalında kənd adı.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Şirakel nahiyəsində kənd adı.adı.Irəvan quberniyasının Novobayazid qəzasında Basarkeçər rayonunda kənd adı.Irəvan xanlığının Göyçə mahalında kənd adı.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Dərələyəz nahiyəsində kənd adı. KƏPƏNƏK. KAYALI.1728ci ildə Irəvan əyalətinin Qarni nahiyəsində kənd adı.Ermənistanda çay adı. YUXARI KOLANI. ITLICƏ. KAYALU-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Dərələyəz nahiyəsində kənd adı. YUXARI GÖDƏKLI. YUXARI KÖBƏKLI. KƏNZƏKIrəvan xanlığının Dərəkənd Parçenis mahalında kənd adı. KƏNKƏR. KIÇIK QARAQOYUNLU.Irəvan xanlığının Sürməli mahalında kənd adı.

GƏRGƏR-Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında kənd adı.Ani rayonunda kənd adı. GƏNCƏK.XVIII əsrin ortalarında Irəvan əyalətində kənd adı.1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Qarni nahiyəsində kənd adı.Noyemberan r-nunda kənd adı.Irəvan xanlığının Göyçə mAhalında kənd adı. KÜZƏÇIK.Irəvan xanlığının Vedibasar mahalında kənd adı.Irəvan quberniyasının Eçmiadzin qəzasında kənd adı.Stepanavan rayonunda kənd adı.qəzasında kənd adı. GƏNCƏK-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Qırxbulaq nahiyəsində kənd adı.1728-ci ildə Iərvan əyalətinin Şirakel nahiyəsində kənd adı. GƏNCƏLI-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Vedi nahiyəsində kənd adı. KÖPƏKLI. KOXT. KÖRPÜQULAŞ-Irəvan xanlığının Qarnibasar mahalında kənd adı.Irəvan quberniyasının Eçmiadzin qəzasında kənd adı. KOLANI.Irəvan quberniyasının Eçmiadzin qəzasında dağ adı.Irəvan xanlığının Sərdarabad mahalında kənd adı. GƏRGƏR-Əzizbəyov rayonunda kənd adı. KUMANYelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. KOTANLI. KORAN. KINIQKƏND. KÖTƏKLI. KÖÇƏRLI. KOLAGIRƏN. KORANLI-Irəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında kənd 37 .Irəvan quberniyasının ŞərurDərələyəz qəzasında kənd adı. KOĞES.Irəvan quberniyasının Novobayazid qəzasında kənd adı. GƏZƏRBAD.1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Abnik nahiyəsində kənd adı. KOLAGIRƏN.Irəvan quberniyasının ŞərurDərələyəz qəzasında kənd adı. KORKEÇILƏR.Irəvan xanlığının Dərələyəz mahalında kənd adı. KOLT.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı.1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Talin nahiyəsində məzrə adı. KOĞ. KOTANLI. GƏNCILI. KURUT.Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı.Irəvan xanlığının Göyçə mAhalında kənd adı. GƏRGƏR-Stepanavan rayonunda kənd adı.Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında kənd adı.Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı. GƏRGƏR-Əzizbəyov rayonunda Arpaçayın qollarından birinin adı XX əsrin 30-cu illərində çay ermənicə Erer adlandırılmışdır. KOXB. KOMUŞ. KELLAVAN.

GÖYƏRÇINIrəvan quberniyasının Şərur-Dərələyəz qəzasında kənd adı. MƏLEV-Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında qışlaq adı.Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı.1728-ci ildə Irəvan əyaləti Karbi nahiyəsində kənd adı. MUĞAN-Eçmiadzin r-nunda kənd adı.Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında xaraba kənd adı. MUĞANLU-1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Ərmus nahiyəsində məzrə adı. GÖLKƏNDIrəvan quberniyasının Novobayazid qəzasında kənd adı. GÖYƏRÇILI. GÖDƏKLI-ZICQAN -Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. MUĞANLI-1728ci ildə Irəvan əyalətinin Xınzirək nahiyəsində kənd adı.1621-ci ildə Irəvan əyalətində kənd adı.Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı. MUĞANCIQ.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında XVIII-XIX əsrlərdə mahal adı. GÖYƏRÇIN. GÜMRÜ.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Şirakel nahiyəsində kənd adı.Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında dağ adı. MUĞANLI-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Karbi nahiyəsində kənd adı. GÖDƏKLI. MUĞANCIQ-Yelizavetopol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. MANQUT. KÖYƏRÇIN.Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında kənd adı.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Şirakel nahiyəsində kənd adı. MAĞANCIQ.Irəvan xanlığının Sərdabarad mahalında kənd adı. MƏLƏKLU. GÖDƏKLI. GORUS. GÖYƏRÇINLU. MANTAŞKƏSƏN. GÖLÇIQIN.Gorus rayonunda kənd adı.Irəvan quberniiyasının Sürməli qəzasında kənd adı.Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı. MAQOVUZYelizavetopol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. OĞUZBATIR-Irəvan əyalətinin Qırxbulaq nahiyəsində 38 . GÖYƏRÇINQALA.Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında kənd adı.adı. GÖDƏKLI. GÖDƏKLIYelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. MUĞANLU-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Dərələyəz nahiyəsində kənd adı.Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında kənd adı. GÖYƏRÇIN-Irəvan xanlığının Talin mahalında kənd adı.

SADIQLI. ÖKÜZLÜ-Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında kənd adı.Irəvan xanlığının Vedibasar mahalında kənd adı. SALLI. REYHANLI. SABUNÇU. ÖKÜZLÜ. OXÇUOĞLUQars əyalətinin Qars dairəsində.Yelizavetopol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. SALUTIrəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında kənd adı. SABUNÇU-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Karbi nahiyəsində kənd adı. PEÇENEKLI-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Qırxbulaq nahiyəsinə kənd adı. SADAXLI.Irəvan xanlığının Talin mahalında kənd adı. SAATLI1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Qarni nahiyəsində Sınıq körpü. OZANLAR-Irəvan xanlığının Zəngibasar mahalında kənd adı. SAQAGIRD-1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Karbi nahiyəsində kənd adı.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Sisyan nahiyəsində kənd adı.Irəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında kənd adı.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Iqdır nahiyəsində kənd adı.Irəvan quberniyasının Şərur-Dərələyəz qəzasında kənd adı.Irəvan xanlığının mahallarından birinin adı. SAATLI.kənd adı. REYHANLI.Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında xaraba kənd adı. SAMURLU Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında kənd adı. SABUNÇU. SAATLI SABUNÇU-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Qarni nahiyəsində kənd adı.Yelizavetopol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. SADIQLI. SARVANLAR Irəvan quberniyasının Irəvan qə39 . SAAT MƏZRƏSI-1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Karbi nahiyəsində kənd adı.Irəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında dağ adı.Irəvan quberniyasının Irəvan qazasında kənd adı. PEHAN. sonra Amasiya r-nunda kənd adı.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Karbi nahiyəsində kənd adı. SAATLI.Irəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında xaraba kənd adı. SABUNÇU.Irəvan xanlığının Zəngibasar mahalında kənd adı. OĞUZTAŞ-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Qırxbulaq nahiyəsində kənd adı. SABANÇITalin rayonunda kənd adı. PUŞANLI. OXÇU. ÖKÜZDAĞ-Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında dağ adı.

SARVANLAR XARABA.Irəvan xanlığının Irəvan mahalında kənd adı. SƏRÇƏLƏR. TƏKƏRLI-Irəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında kənd adı. TAPANLI-Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında kənd adı.Irəvan xanlığının Zəngibasar mahalında kənd adı. SARICALAR-Irəvan xanlığının zəngibasar mahalında kənd adı. TOĞANŞAHLU BOYAT. SARVANLAR SUFLA.Albaniyanın qədim Sisakan əyalətinin. TATARLI-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Maku nahiyəsində kənd adı. TAVUSKÖKLÜ-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Srməli nahiyəsində kənd adı. TANDURƏK-Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında kənd adı. SARICALAR. TOVUZQALA. TATLUQIŞLAQ-Irəvan xanlığının Göyçə mahalında kənd adı.Irəvan xanlığının Sürməli mahalında 40 .Irəvan xanlığının Zəngibasar mahalında kənd adı.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Şirakel nahiyəsində Göyərçinlu kəndinə məxsus məzrənin adı. SISYAN. TATAR OSMAN-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Abaran mahalında kənd adı. SARICALAR-1728-ci il-də Irəvan əyalətinin Qarni nahiyəsində kənd adı.1468-ci ildə Sisəcan nahiyəsində kənd adı.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur kənd adı. SÖYÜDLÜ. SÖYÜDLÜ.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Dərəçiçək nahiyəsində məzrə adı. SIÇANLI-Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında kənd adı. TANDURƏK-Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında dağ adı. TANTUR-TORPAQ-Irəvan quberniiyasının Novobayazid qəzasında Hüseynquluağalı kəndinin maldarlarına məxsus yaylaqda yurd yerinin adı.1728ci ildə Irəvan əyalətinin Karbi nahiyəsində kənd adı.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Sürməli nahiyəsində kənd adı. SUVARI. TOVUZGÖNLÜ.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Qazax qəzasında kənd adı. TƏKƏLI-Irəvan quberniyasının Novobayazid qəzasında kənd adı. orta əsrlərdə Sisyan mahalının adı. TƏHLƏ. TƏKƏLI-Irəvan quberniyasının Novobayazid qəzasında dağ adı.Irəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında kənd adı.Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında kənd adı. TATAR. SARICALAR.zasında kənd adı.

XUNUT41 . TÜRK QARAKILSƏSI. TÜRKÜT-1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Bazarçay nahiyəsində kənd adı.Axuryan r-nunda kənd adı.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı.Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında kənd adı.1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Abnik nahiyəsində kənd adı. XƏLƏC-Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. XARABA ÇANDAR. URUZPORXVI əsrə aid ermənicə mənbədə Göycə mahalında bir kənd adı. XAZARABERT. XINS. ÜDGÜN-Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. UZ.Irəvan xanlığının Zəngibasar mahalında kənd adı. TÜRKMƏNSU-Irəvan quBerniyasının Eçmiadzin qəzasında kənd adı. XARABA KOLANI. XINZIRƏK-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Xınzirək nahiyəsində kənd adı.1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Sisyan nahiyəsində kənd adı.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Qırxbulaq nahiyəsində kənd adı. TULUS1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Sisyan nahiyəsində kənd adı. URUTMUŞ-Irəvan xanlığının Sürməli mahalında kənd adı. XINZIRƏK. XINZIRƏK-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin nahiyələrindən birinin adı. URUT.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. TÜRKMƏNLI.Irəvan quberniyasının Irəvan qazasında kənd adı.Irəvan quberniyasının Eçmiadzin qəzasında kənd adı. URUDTiflis quberniyasının Borçalı qəzasında kənd adı. XƏLƏC. TOXLUCA.XVI əsrin ortalarında Irəvan əyalətinin Katak mahalında kənd adı.1727-ci ildə Naxçıvan sancağının Dərələyəz nahiyəsində kənd adı. XUZAR. TUQUT. XARABA KOTANLI. TOĞANŞALU QACAR. XƏZNƏUZ. XALACLAR YURDU-Şərur-Dərələyəz qəzasında Dərələyəz və Göycə arasında Vers dağında yaylaq adı.kənd adı. XANÇALLI-Amasiya rnunda kənd adı.Irəvan quberniyasının Novobayazid qəzasında kənd adı.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Sisyan nahiyəsində kənd adı.Irəvan xanlığının Sürməli mahalında kənd adı.Irəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında kənd adı.

ÇƏRIKLIK-1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Zar nahiyəsində kənd adı.Irəvan quberniyasının Novobayazid qəzasında kənd adı. 42 . ÇAXIRLI.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı.1727-ci ildə Irəvan əyalətinin Dərələyəz nahiyəsində kənd adı. HERANISIrəvan xanlığının Vedibasar mahalında kənd adı.Irəvan quberniyasının ŞərurDərələyəz qəzasında kənd adı. HERHERIrəvan quberniyasının Şərur-Dərələyəz qəzasında kənd adı. ÇƏRƏKDAR1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Zebil nahiyəsində kənd adı. ÇIVA. ÇIQNI QARAQOYUNLU. ÇIRYUXLA.Irəvan xanlığının Vedibasar mahalında kənd adı. ÇIVANLI-Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında kənd adı.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Karbi nahiəsində kənd adı. ÇIVANDƏRƏ-Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı. HÜNÜT.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. ÇUL-Irəvan quberniyasının Şərur-Dərələyəz mahalında kənd adı.1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Aralıq nahiyəsində kənd adı. ÇƏPNI-Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. ÇIRMANIS-Irəvan xanlığının Vedibasar mahalında kənd adı. ÇEPNI. ÇIRIŞ-Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. ÇIVILI-Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında dağ adı. HORS. ÇÖRAK-Gümri şəhərinin yaxınlığında Təkəqayadağının ətəyində mineral su mənbəyinin adı. ÇORLU-Qukasyan Rayonunda kənd adı. HRANS-XVI əsrdə Irəvan əyalətinin Göycə mahalında kənd adı.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Sürməli nahiyəsində iki kənd adı. ÇIVINLI-X1X əsrdə Qars əyalətinin Qars dairəsində.Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı. ÇƏRƏKLI. ÇƏRƏKLI-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Xınzirək nahiyəsində kənd adı. ÇORLU-Irəvan xanlığının Talin mahalında kənd adı. ÇULLU-Yelizavetpol quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. CAĞATAYIrəvan quberniyasının Şərur-Dərələyəz qəzasında kənd adı.Irəvan xanlığının Saatlı mahalında kənd adı. ÇƏPNI. HƏRHƏR. indi Amasiya rayonunda kənd adı.

ŞIRVAN. CIVƏ .Irəvan xanlığının Abaran mahalında kənd adı. ŞAKABAD-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Xınzırək nahiyəsində kənd adı.1728-cı ildə Irəvan əyalətinin Dərəçiçək nahiyəsində qışlaq adı. ŞIVLI-Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. ŞƏKIKAN-1590-cı ilə aid mənbədə Irəvan əyalətinin Ağcaqala nahiyəsində kənd adı. ŞADILI1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Aralıq nahiyəsində kənd adı.Irəvan quberniyasının Eçmiadzin qəzasında kənd adı.Boz-Abdal. ŞIRAKQOÇ. ŞABAN QIŞLAĞI. CIBIKLI-Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. CAMIŞLI-Irəvan xanlığının Abaran mahalında kənd adı.Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında kənd adı. CINCAVAT-Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında dağ adı.1718-ci ildə Irəvan əyalətinin Sisyan nahiyəsində kənd adı. ŞAĞANLI. ŞIRVANCIQ. CANDAR.1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Abaran nahiyəsində kənd adı. ŞIRVANCIQ-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Şirakel 43 .Irəvan quberniyasının Şuraqel qəzasında kənd adı. CINCAVAT. CAMIŞCUR-Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında çay adı.Irəvan quberniyasının ŞərurDərələyəz qəzasında kənd adı. ŞƏMŞƏDIL-Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Qazax qəzasında mahal adı. Ələyəz və Şirak dağları arasında vadi-düzənin adı. CANDARLAR1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Karpi nahiyəsində kənd adı. ŞIRAK DÜZÜ. ŞABAN QIŞLAĞI-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Karbi nahiyəsində kənd adı. CALALOĞLU-Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında kənd adı.Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında kənd adı. ŞƏRKI-Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı. ŞABANLI. ŞADAK.CALAIRLI-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Aralıq nahiyəsində kənd adı.1590-cı ildə Rəvan əyalətində.1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Vedi nahiyəsində kənd adı. ŞIRAKQALA. ŞƏKI. Ələyəz dağında yaylaq adı. CIVIXLIYelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Qazax qəzasında kənd adı.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı.

Bazça. Katak. BAYAN . QARABAĞ. kotyan. MANQUT. ŞURAQEL. Qeyd etmək lazımdır ki. QIPÇAQ. Karkın. Karık (oğuz). BAYAT. Köçər.Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı. Zəngənə. BOYAT. Et. ABARAN. Kabar.Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında kənd adı.Irəvan xanlığının Zəngibasar mahalında kənd adı. kulas. KƏSƏMƏN. Kuşi. KƏRKI. Dondar. Qarqar. BOZAVƏND. ŞORLU. Karqa.Bax: Rəncbər.Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında dağ adı. BƏYDILI. BOLQAR. YAYCI. BƏRGÜŞAD. Avşar. Aktan. koman. Kayı. Kuyərçi. QIZILlı. BOSTON. KƏBƏR.Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında göl adı. BAHARLI. kobyak. keçili. ALPOUT. Axtaçı (padar). Qabaq. ŞORKƏND-Irəvan quberniyasının Eçmiadzin qəzasında kənd adı. Kiliç. Kobak. MUĞAN. QAQAUZ. ARAN. apan (peçeneq). ŞORƏLI-Irəvan xanlığının Göycə mahalında kənd adı. QAZAN. BAYRAMLI. QARAISA. BOZtuqan. ŞOR KOLANI. KIRAN. Kanqlı. Qüyu. kəmər (kimmer). BAYANDUR. QURQAN. Qerus. Kayıq. KINIQ. ŞURAKUZ-1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Ağcaqala nahiyəsində kənd adı. Alpan. QARADAĞLI. AYDINLI. 44 . Kazan. onların əsasında aşağıdakı etnonimlər durur: ABAN. Köçəkli. Kol. BAZAR. Kəçər. KURUT. Alban. MANTAŞ. ŞORLU DƏMIRÇI. Basar. KƏPƏNƏK. ABAR. Alan. KOLANI. Qara Çomaqlı. Kul. KÜZƏÇIK. AYRIM. QACAR . ABBAS. Yazık (peçeneq). Ivə. Kırık (tirə). QUQAR. QUŞÇU. QURTLAR. Qazax. Etnotoponimlərin təhlili göstərir ki. QAÇAĞAN el adı. BARANI.nahiyəsində kənd adı. Qorus. Kuloba. BABURLU . Kəkəli. ABDAL. QOV. Balkalı. QARAQOYUNLU. BAYDAR. Inallı. Zolaqlı. Eymur. Siyahının çox yer tutmaması məqsədilə ifadə planına görə oxşar etnotoponimlər verilmiş bura daxil edilməmişdir. ŞIRƏÇI. verilmiş etnotoponimlər Ermənistan ərazisindəki türkmənşəli etnotoponimlərin tam siyahısı deyildir. QARAPAPAX. ŞORGÖL. Qasumlu. Kaltak. QARA. KƏNGƏR. Qaraqar.

şivili. areal onimin yaranmasının əsas səbəbini əhalinin miqrasiyası hesab etmək olar. OZAN. Qeyd olunduğu kimi. OXÇU. SARICALI. GƏNCƏ. sincan. O yazır: «Eyniliyin əsas səbəbi əhalinin miqrasiyası və onimin paralel yaranmasıdır. Sadak. Tuk.4. Əlbəttə. Sal. Tədqiqat prosesində aydın olur ki. ÇUL. Təklə. Oyrat. Gorus. TATLU TƏKƏLI. suvar. ÇANDAR. bizim halda etnotoponimin təkrarlanması müxtəlif səbəblərlə bağlı ola bilər. XALAC. Əncə. Cinli. 40-72). V. OĞUZ. Civə(Yivə). CAMIŞ. SABUNÇU. şirak. Peyrəlu. TULUS. Sak. Lakin bununla yanaşı. ŞIRVAN. REYHANLI. 114). TURKMƏN. TUQUT. Söyöt. Çirik. Təklif olunan siyahıya daxil edilən adların hər birinin etnotoponim olması bizim tərəfimizdən iddia olunmur. areal 45 . ÇOR. köhnə yaşayış yerlərinin adlarını gətirirlər» (127. TATAR. Gün.A. SARVAN. Çerikli. Cibikli. Purnək. Olet (Oryat tayfasının qolu).A. Tabanlı. ÇAXIRLI. Əfşar. sat. Piykan. ŞABANLI. Şahdili.Axundov belə coğrafi adların əksəriyyətini «omonim yer adları» hesab edir(2. Peçene(q). Tavuz. SAATLI. TÜRK.MƏLEV. Xəzər. Hun. GORAN. ÇƏPNI. Çibikli. MƏLƏKLU. ŞƏMŞƏDIL. Çaqan. HƏMZƏLI. Gamış. Belə vahidlərin çoxluğu isə bir dissertasiya daxilində onların hamısını əhatə etməyə imkan vermir. uqraq. Ermənistanın türk mənşəli areal etnotoponimləri Qeyd olunduğu kimi areal onimlər onimin özünün və ya onun elementlərinin müəyyən ərazidə təkrarlanması ilə müəyyənləşdirilir. TOVUZ. GÖDƏKLI. UZ. Yeni əraziyə köçənlər təzə yerə döğma yurdlarının. Tele. Samur.Nikonov onimlərin təkrarlanması və ərazidə yayılmasının əsas səbəbini miqrasiyada görür. bu vahidlərin bu və ya digərinin doğrudan da etnotoponim olması araşdırma tələb edir. 1. ÇIQIN. bu onomastik vahidlər müxtəlif mənbələrdən seçilmişdir və həmin mənbələrdə onlar etnotoponim kimi verilmişdir. CALAIR. A. PUŞANLI. CAĞATAY. Onimin.

Təbii fəlakət. onimin ünsürlərinə görə də müəyyənləşdirilir. ərazinin tayfa üzvləri üçün yetərincə olmaması və s. Dağ quşçu. miqrasiya ilə bağlı yaranmış eyni mənşəli etnotoponimləri bir-birindən fərqləndirmək üçün onlara əlavə edilmiş müəyyən komponentlərdən istifadə etmək lazımdır. Beləliklə areal etnotoponimlərin tam mənzərəsini açıqlamaq mövcud ərazidəki etnotoponimlərin və dəyişdirilmiş etnotoponimlərin müqayisəli öyrənilməsini tələb edir.Ə. məcburi miqrasiya ilə nəticələnir. Belə olan halda etnoponimin tərkib hissələrində dəyişmə aparılması özünü göstərə bilər. Əhalinin miqrasiyası könüllü və məcburi ola bilər. Bütün hallarda ərazinin etnotoponim mənzərəsi müəyyənləşdirilməli. 3) antonim xarakterli sözlərin qoşulması ilə düzələn adlar Yuxarı Ayıbasanlı. yaxa. Kiçik Pirəli. 46 . Axtaçı Səlyan. ərzaq qıtlığı.Qeybullayevin fikrincə. Eyni yerdən köçən əhali iki müxtəlif ərazidə məskunlaşa bilər. areal onimlər tam onimə görə deyil. 2) yaxındakı paleotoponimlərin yeni adda təkrarı -Axtaçı Şirvan. Ərəb Şəki və s. Miqrasiya prosesinin özündə bölünmənin baş verməsi mümkündür. müharibə. Ərəb Quba. deportasiya və s. Digər tərəfdən miqrasiyanın özü geniş məfhum olub müxtəlif səbəblərdən doğur. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli adların dəyişdirilmə üsullarını şərh edərkən belə nümunələr aşkara çıxarılmışdır. a. kol. Q.) artırılması ilə düzələnlər: Dağqarxun qaşı. yal və s. münbit olmayan torpaq. Ikinci Milli və s. Qeyd etmək lazımdır ki. Böyk Pirəli. müxtəlif qruplara bölür: 1) apellyativlərin (dağ. Düzqırıqlı. Məhz bu amillər areal etnotoponimlərin müxtəlif formalarının yaranmasına. Belə tipli adları o.Birinci Milli. Könüllü miqrasiya daha çox coğrafi və təbii şəraitlə bağlıdır. müxtəlif formalarda təzahür edir. Əkin yerinin azlığı. Yaxa Dəllək və i. bəzən isə onların tamamilə paralel variantlarının işlənməsinə zəmin yaradır. könüllü miqrasiyanın əsasında durur. Aşağı Ayıbasanlı.onimin yaranmasında başqa amillər də rol oynayır. 4) sıra sayları ilə düzələnlər . düz. Kolqırıqlı.

Bizim halda tədqiqatın bu iki mərhələsi yerinə yetirilmişdir. şübhəsiz ki. Ermənistan ərazisində bir dəfə rast gəlinən türk mənşəli etnotoponim türklərin yaşadıqları başqa ərazilərdə də aşkara çıxarıla bilər. bu məsələ digər ərazilər nəzərə alınmaqla həll edilməməlidir. Dissertasiya işinin növbəti 47 . Deməli. Mövcud mənbələrdə əksini tapmış etnotoponimlərin onomastikonu qurulmuşdur. Ona görə qüsurludur ki. etnotoponimlərin areallıq xüsusiyyətinin tam mənzərəsini açmaq üçün bir ərazi çərçivəsi ilə məhdudlaşmaq olmaz. Ermənistan ərazisi daxilində etnotoponimin areal etnotoponim olması faktını dəqiqləşdirmək tələb olunursa. onda həmin etnotoponimin özünün dərin təhlili və tədqiqi tələb olunur. onda yalnız bu ərazi daxilində areallıq şərtinin ödənilməsi yoxlanılır. araşdırmanı yalnız bir ərazi ilə məhdudlaşdırmaq qüsurludur. Deməli. tədqiqat üçün etnotoponimlərin ümumi toplusu müəyyənləşdirildikdən sonra biz onların areallıq xüsusiyyətlərini araşdıracağıq. türklərin yaşadığı və yaşadıqları ərazilər olduqca geniş olmuşdur və bu gün də öz miqyasına görə həmin ərazi az deyildir. Çünki etnotoponimin areal səciyyə daşımamasının özü müəyyən şübhə doğurur. Buradan belə bir nəticə çıxır ki. Deyək ki. Digər tərəfdən.etnotoponimlərin onomastikonu tərtib olunmalıdır. eyni zamanda başqa ərazilərdə qeydə alınmırsa. Burada daha bir məsələyə diqqət yetirmək vacibdir. Bir halda onimin areallığı yalnız müəyyən ərazi ilə məhdudlaşdırıla bilər. Indi tərtib olunmuş onomastikona girən etnotoponimlərin hansıların areal etnotoponim səciyyəsi daşımasını aydınlaşdırmaq lazımdır. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlərin hər birini ilkin yaxınlaşmada areal etnotoponim kimi qəbul etmək olar. Qədim Oğuz yurdu Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlərin tədqiqatı zamanı. Ermənistan ərazisində bir dəfə rast gəlinən etnotoponim bu ərazidən kənarda da qeydə alına bilər və bu fakt onun areal etnotoponimliyini sübuta yetirəcəkdir. Əgər verilmiş etnotoponimlərdən hər hansı biri Ermənistan ərazisində bir dəfə rast gəlinirsə.

fəslində bu. etnotoponimlərin areallıq xüsusiyyətlərinin aydınlaşdırılması prosesində dəqiqləşdiriləcək və etnotoponimin yayılma arealları müəyyənləşdiriləcəkdir. 48 .

Irəvan xanlığının Qırxbulaq mahalında kənd adı.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında (indi Ermənistanın Qafan r-nunda) kənd adı.ə. Abant/Avant adları abant tayfasının adı ilə bağlıdır və onlar qarqarlarla birgə bu əraziyə gəlmişlər (87.ə.II FƏSIL QƏRBI AZƏRBAYCANIN TÜRK MƏNŞƏLI ETNOTOPONIMLƏRININ AREALLIQ XÜSUSIYYƏTLƏRI VƏ YAYILMA AREALLARI 2. Onların əsərlərində Albaniya ərazisindəki Avant çayı və onun yaxınlığında Abant əyalətinin olması (Plutarx. Sözün sonundakı t səsi cəmlik bildirən –at şəkilçisinin qalığı ola bilər. ABNIK.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Dərələyəz nahiyəsində kənd adı. aban olmuşdur. 78). 89. abant tayfalarının Azərbaycan və Ermənistan ərazisində məskunlaşma tarixi çox qədimdir. Dion Kassiy) göstərilmişdir. QACARAN.1.Qeybullayev yuxarıda qeyd olunan məlumatlara və digər faktlara is-tinadla belə bir qənatə gəlir ki. 65-ci ildə Pompeyin Albaniyaya yürüşü haqqında məlumat verən antik tarixçilər qeyd etmişlər. Buradan belə nəticə çıxır ki. Müasir dövrədək qalmış bu etnotoponimlərin Ermənistan 49 . Moisey Kalankatlı Albaniyada Abant adında iki yaşayış məntəqəsinin olduğunu bildirmişdir.ABAN əsaslı areal etnotoponimlər. Q.78). Həmin toponimlər aşağıdakılardır: ABANA. Qarqarların şimal-qərbi Albaniyada hələ qədim dövrdən məskunlaşması barədə e.1590-cı ildə Rəvan əyalətinin nahiyələrindən birinin adı. Ermənistan ərazisində əsasında aban tayfasının adı duran toponimlər qeydə alınmışdır. VII əsrdə sakların tərkibində qarqarlarla yanaşı gəlmiş tayfanın adı olması elmi ədəbiyyatda diqqət mərkəzinə çəkilir (21. Aban qədim türk mənşəli tayfanın adıdır. AVAN. 100. Aban sözünün e. Pompey. Tayfanın dəqiq adı çox güman ki.

Məsələn. 50 . çur. Qeyd etmək lazımdır ki. X əsrdə Cənubi Asiya çöllərindəki peçeneklərin içərisində yaşamış Konstantin Baqyanorodnı erdim. Avan və Qacaran toponimlərinin tərkib hissəsi olan aran eyni bir əsasdan aban etnonimindən olması faktını qismən açıqlamaq lazım gəlir. 95).ev.ərazisindəki areal etnotoponimlərdəndir. Avan və Aban etnonimlərinin eyniliyi isə şübhə doğurmur. kapan. Türkiyədə Avanos («os» yunan mənşəli şəkilçi). 40). Şarafxan Bidlisi XVI əsrdə Anadoluda Avnik qalasının olduğunu göstərmişdir. eba. Abnik. karabay adlı tayfaların adlarını sadalayır. Burada v > b əvəzlənməsi özünü göstərir. Avnik etnotoponiminə gəlincə isə onun evnik variantına «Kitabi-Dədə Qorqud» dastanlarında rast gəlinir. Ermənistandakı Qafan toponimində qapan tayfasının adının əksini tapması barədə ədəbiyyatda fikirlər vardır(46. Batum əyalətinin Artvin dairəsində Avana. 1918-ci ildə indiki Qafan şəhərinin bilavasitə yanında Qatar adlı azərbaycanlı kəndi olmuşdur. Borçalı qəzasındakı Oban toponimi də bu faktı təsdiqləyir. Borçalı qəzasında Oban (132) etnotoponimləri vardır.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında (indi Ermənistanda r-n mərkəzi) kənd adı-kapan (peçeneq) Hazırda Qafan Ermənistanda respublika tabeliyində şəhərdir. «Ebani» çox güman ki. Adana (Türkiyə). eb. oba sözü ilə səsləşir(23. Aban sözünün Urartu dilindəki «ebani» ilə eyniləşdirilməsi şübhə doğurur. kuloba. Abana. Şəhərin adı keçmişdə mövcud olan indiki Qafan şəhərindən 10 km şimal –qərbə doğru. Yuxarıda hələ qədim dövrdə Albaniya ərazisində bu toponimin qeydə alınması göstərilmişdir. kuerçi. Abana etnotoponiminin tərkibindəki a sonluğu türk dillərinin toponimlərinə xas olan şəkilçidir. Astana (Qazaxıstan) və s. QAFAN. Əvvəla. Oxçu çayının sağ sahilində yerləşmiş Qapan kəndinin adı ilə bağlıdır.

Türküstanda –Kapançı adlı kənd 4. Belə nəticəyə gəlmək olar ki. Bu tayfalardan bəzilərinin adları ilə bağlı toponimlərin Ermənistanda hələ VVII əsrlərdə mahal adları kimi qeyd olunması belə nəticə çıxarmağa imkan verir ki.Başqırdstanda Kaypon – topo- 51 . Azərbaycanda rayonun adı Tərtər Kəndin adı Qapanlı 4 kənd. Onlarda Kapansyan familiyası məhz Kapan tayfasının adındandır (gürcülərdə Kapanadze familiyası da bu etnonimlə bağlıdır) (45. S. Ermənistanın Qafan rayonunun adı (qədim erməni mənbələrində mahal adı kimi 1074-cü ildən məlumdur) şübhəsiz ki.Yusifov. Peçeneqlərin digər hissəsi isə kopon (əslində quqarçi) və b. 109).Kazan xanlığında bir neçə Kopan mənşəli toponim qeydə alınmışdır.Kərimov «Toponimikanın əsasları» B. 199 Ermənistanda Qafan Xaricdə 1.. 3. peçeneqlərin yuxarıda qeyd etdiyimiz kapan tayfasının adını əks etdirir. tayfalardan ibarət idilər. Y. onlar eranın əvvəllərindən artıq orada yaşayırdılar. 42).Qeybullayevin araşdırmalarına görə bu peçenq tayfaların bir hissəsidir(44. Kopon /Kaban/ Kopan/Kapan/Koypan eyni fonetik tərkibə malik etnonimdirlər (88. 111).K.1988.Şimali Qafqazda-Kopan 2. s.B. Bu etnonim ermənilərdə şəxs adına da çevrilmişdir. Bu kəndlərin əhalisi Ermənistanın keçmiş Qafan (Qapan) mahalından köçüb gəlmişlər. XV1 əsrdə.

1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Karbi nahiyyəsində kənd adı. 97). igid» mənasında olduğunu qeyd edirlər.Irəvan xanlığında mahal adı. 5. qədim türk tayfasının adı abar(avar) olmuş və bu tayfa Qafqazın müxtəlif regionlarında. Ermənistanda türk mənşəli abar(avar) tayfasının adından düzəlmiş Aşağıdakı etnotoponimlər qeydə alınmışdır: ABARAN. Beləliklə. Onun kitabının əlavəsində 52 . Etnonimin birinci hissəsi olan av elementinə gəlincə isə onun ab variantının işlənməsi türk dilləri üçün xarakterik olan bv keçidi ilə əlaqədardır. Azərbaycanın Qusar rayonunda Avarandağ. Irəvan qəzasında çöl adı. Etnonim av+ar formasında düzəlmişdir. XIX əsrdə Şimali Qafqazda Kuban əyalətinin Maykop dairəsində Abarançay. BAŞ ABARAN .nimi.2. ABAR əsaslı areal etnotoponimlər. o cümlədən də Ermənistan ərazisində yaşamışdır. qəhrəman. 96). ər sözünün türk dillərindəki ər «kişi.Irəvan xanlığında mahal adı. V əsr erməni müəllifi Yeqişenin Balasakanda aparan adında tayfanın yaşadığını qeyd etmişdir(21. Tədqiqatçılar ar. Irəvan xanlığının Abaran mahalında çay adı(157).Əliyeva Azərbaycanın Qusar rayonunda Avaranqışlaq kənd adının olduğunu qeyd edir. Alagöz (Ələyəz) və Pəmbək dağ silsilələri arasında Kasax (əsli Qazax) çayının yuxarı axınında yaylaq adı. Abar qədim türk mənşəli tayfanın adıdır. ABARANOĞLU – 1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Abaran nahiyyəsində kənd adı. Bu etnotoponimin başqa ərazilərdə yayılması da aşkara çıxarılmışdır. Bu tayfa adının avar variantı da məlumdur. Xaçmaz rayonunda Avaran kəndi qeydə alınmışdır. Əsasında abar(avar) tayfasının adı duran etnotoponimlər yalnız Ermənistan ərazisində yayılmamışdır. Eramızın II-III əsrlərində Kür sahilində Obaren adlı tayfanın yaşaması ədəbiyyatda göstərilir (76. R.Ukraynada Kopanka hidronimi 2. AVARAN-Irəvan quberniyasının Eçmiadzin qəzasında kənd adı.

3. 2002.Etnotoponim da duran etnonim Abar(avar) Abaran Abarançay Arealı Ermənistan – 5 toponim mahal. Etnotoponimin əsasın. Bakı.Qeybullayev Abaslı tipli toponimlərin əsasında abas(abaz) tayfa adının durduğunu qeyd etmişdir(89. 67.ABBAS əsaslı areal etnotoponimlər. Bir çox hallarda bu iki tip toponimin bir-birindən fərqləndirilməsi müəyyən çətinlik törədir. çay. Onu da qeyd etmək lazımdır ki. çöl. Azərbaycan toponimləri. kənd adı RF. Göstərilən çətinliyin yaranma səbəblərindən birini belə toponimlərin qeydə alınması və rəsmiləşdirilməsi zamanı orfoqrafik səhv buraxılması ilə əlaqələndirmək mümkündür.108 Ermənistan –kənd adı Ermənistan –kənd adı Azərbaycan Xaçmaz rayonu –kənd adı Ermənistan –kənd adı Azərbaycan Qusar rayonu Azərbaycan Qusar rayonu Baş Abaran Avaran Abaranoğlu Avarandağ Avranqışlaq 2.Əliyeva. yaylaq. Abas etnoniminin Xəzər tayfalarından birinin adı olması şübhə doğurmur. Q. Beləliklə. s. Yəni toponim yanlış olaraq Abbas 53 . ərəb dilindən olan Abbas antroponimi əsasında yaranmış toponimlər də istisna edilə bilməz. Abas tayfa adının abaz forması da vardır. 139). Kuban əyaləti –çay adı R. abar(avar) əsaslı etnotoponimlərin yayılma arealları cədvəlini qurmaq olar.verilmiş Azərbaycan toponimləri siyahısında Abarançay adı və onun yanında bu adın hazırda Kamiçay olması göstərilir (31. 108).

Ağsu rayonunda Abbasxanlı toponimlərinin olması göstərilmişdir (9. 8). tayfa adının ilkin variantı abaz şəklində olmuş və bu da ab+az formasında parçalana bilər. R.108). Abbaslar kəndləri olmuşdur. Abbasgöl məzrəsi. Əsasında abdal tayfasının adı duran etnotoponimlər də geniş yayılmışdır. Abbasdərəsi qışlaq və kənd adları. Zənnimizcə. V.Bartold abadel/abdal tayfasını hun tayfası sayır. Ağdam rayonunda yerləşən Abdal kəndi haqqında Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğətində verilmiş məlumatda göstərilir ki. heptal. Tovuz rayonunda Abbasqulular.Əliyevanın tədqiqat işinin əlavəsində verilmiş Azərbaycan toponimləri siyahısında Abbasabad adı qeyd olunmuşdur (31. Qarapapaqlarda da bir tayfanın adı abas olmuşdur. eftal kimi qeyd edilən etnonim abdal adının müxtəlif fonetik for54 . 2. Qazaxlarda. Yardımlı rayonunda Abbasabad. Sözdə bir b və ya geminatın olmasını təyin etmək isə mürəkkəbdir və daha çox tarixi faktlar əsasında müəyyənləşdirilə bilər. Akad. «Suriyalı tarixçi Zaxari Ritor (VI əsr) Şimali Qafqazda Hun əyalətində yaşayan müxtəlif tayfalar arasında türkdilli abdel tayfasının da adını çəkir. Onlara müxtəlif regionlarda rast gəlmək mümkündür. qaraqalpaqlarda.4. Abas etnonimli etnotoponimlərin geniş yayılmasını nəzərə alaraq biz onların areallıq cədvəlini verməyə ehtiyac duymuruq. Abbasgölü. ABDAL əsaslı areal etnotoponimlər. Bu tayfa Ağ hun tayfasının adını əks etdirir. Abdal qədim türk tayfasının adıdır. Ermənistanda Abbasabad adlı üç kənd. qazaxlarda və türkmənlərdə olması da məlum faktdır(90). Qeyd etmək lazımdır ki. Şəmkir rayonunda Abbaslı. türkmənlərdə və Türkiyədə də abdal adlı tayfa qeydə alınmışdır. Abas əsaslı toponimlər geniş yayılmışdır. Abbaskəndi. Mənbələrdə Heftal. qaraqalpaqlarda.və Abas şəkillərindən birində yazıla bilərdi. Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğətində Neftçala rayonunda Abasalılı. Şəki rayonunda Abbaskənd. Abdal tayfasının başqırdlarda.V. Qazax rayonunda Abbasbəyli. Abasalı.

2. 171-179).ə. Dağlıq Qarabağın Vərəndə mahalındakı Abdal kəndi. Tovuz rayonunda isə kənd olması haqqında məlumat verilir. Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğətində Azərbaycanın Ordubad rayonunda Abdal adında dağ. Imer.1728ci ildə Irəvan əyalətinin Qarni nahiyəsində kənd adı. Imir) qədim türk tayfasının adıdır. Avdal. Onlar iyirmi iki uruqdur (nəsildir). YUXARI ABDALLAR. Ermənistanda AVDAL. Mahmud Kaşğarinin «Divanu luqat it-türk» əsərində Oğuz sözünün izahı ilə əlaqədar olaraq Eymurlara dair aşağıdakı məlumat verilir: «Oğuz türklərin bir qəbiləsidir.5. Abdal əsaslı etnotoponimlər Azərbaycan və Ermənistan ərazisindən başqa RFnin Başqırdıstan respublikasında. XIX əsrdə Şimali Qafqazın Ter əyalətində Abdal dağı toponimlərindəki abdal sözü qədim türk tayfasının adını əks etdirir. Avdallar kənd adları. Avdal Ulya etnotoponimindəki Ulya komponenti ərəb dilindən olub yuxarı mənasındadır. 4 əsr) buraya köçürülmüşlər. Arum. Oğuzda Abdallı kəndləri də vardır (9. Hər halda abdal tayfasının Qafqaz Albaniyasında eradan əvvəl yaşaması ehtimal olunur» (9. Göründüyü kimi abdal əsaslı etnotoponimlərin yayılma arealı olduqca genişdir. Oğuzlar türkməndir.Irəvan xanlığının Karpibasar mahalında kənd adı. 8). Ordubad rayonundakı Abdal dağ adı. Türkmənistanda da yayılmışdır (73. AYRUM əsaslı areal etnotoponimlər. Alban tarixçisi Movses Kalankatlı Albaniyada yaşayan abdal tayfasının adını çəkir. Bundan başqa Qubadlıda Abdalanlı. Abdallar Ulya kənd adı. mallarına xas 55 . Onların hər birinin özünəməxsus nişanı. XVXVI əsrlərdə Türkiyənin ictimai-siyasi həyatında abdal tayfası əhəmiyyətli rol oynamışdır (92.Abovyan rayonunda kənd adı. Onun yazdığına görə heptallar (abdallar) Makedoniyalı Isgəndər dövründə (e. Ayrum (variantları Eymur. 108). 8-9). ABDALLAR.mAlarıdır. Avdalağa qala adı qeydə alınmışdır. Ayrım.

Ayrum tayfasına mənsub olan bu adla bağlı meydana gəlmiş coğrafi adlardan biri də respublikamızın Ağdaş Rayonundakı Eymur kəndidir. …Gəncə xanı Cavad xanın general Knorrinqə yazdığı məktubda ayrımlar Gəncə xanlığının qədim elatı adlandırılır. Türkiyənin müasir toponimiyasında da Eymur adını daşıyan 56 . Xivəli Əbül Qazi xanın «Şəcəreyi-Tərakimə» adlı əsərində (XVII əsr) bu etnonim ərəb əlifbası ilə yazılmışdır və Iymur (Imir). digər oğuz tayfaları ilə yanaşı.damğası vardır ki. onlar sonralar ayrım adı ilə tanınmışdır. Bir fikrə görə Teymur Ankara vuruşmasından (1402) sonra Türkiyə ərazisindən köçürdüyü 50 min ailəni Gəncə. Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğətində oxuyuruq: «Ayrım… Kiçik Qafqazda yaşamış azərbaycanlıların qədim etnoqrafik adıdır. Gürcüstandakı Imera. Qarabağ və indiki Ermənistanda yerləşdirmiş. Polad Ayrum və Ayrum adlı yaşayış məntəqələri olmuşdur. Türk və monqol tayfaları haqqında geniş məlumat vermiş Rəşidəddin Dağ xanın oğlu Oğuz xanın nəvəsinə aid etdiyi adı Eymur şəklində qeyd edir. Qeyd olunan əsərə əlavə edilmiş türk qəbilələri siyahısında bu tayfa on birinci yerdə özü də Əymur şəklində göstərilmişdir. Qazax rayonundakı Quşçu Ayrım. Oğuz etimologiyası baxımından böyük dəyərə malik olan «Tarixi– mübarək şah»da (1206) da. Digər hissəsi isə Azərbaycanın Kiçik Qafqaz zonasında və indiki Ermənistan ərazisində yaşamaqda davam etmişdilər» (9. Ermənistandakı Ayrum. Imirasani (Imir Həsənli) kimi coğrafi adlar bu toponimin müxtəlif variantlarıdır. təhrif edilmiş şəkildə olsa da. Ayrum Pokr. Eyni zamanda bu sözün çox yaxşı və dövlətli adam mənasını ifadə etdiyini bildirir. Ayrum Mets. 30-31). Tovuz rayonundakı Mollaayrım. XVII əsrdə ayrımların bir hissəsi Irana keçərək şahsevənlərə qarışmışdır. Aymur və Aymır kimi üç şəkildə oxuna bilər. Imira. Onların məskun olduğu ərazi Ayrım mahalı adlanırdı. Zaqafqaziyanın tarixi toponimiyasında da Şinix Ayrum. eymurlərin adı çəkilir. uruqları bu damğalara görə ayırırlar.

Baqanis Ayrum. 115). Polad Ayrum və başqa qollara bölünmüşlər» (21.yetmiş iki coğrafi adın olması bu tayfanın geniş sahədə ictimaisiyasi fəaliyyət göstərdiyinə dəlalət edir. «Kiçik Qafqazda və Qazax qəzasında səpələnmiş ayrımlır Ağsaq Ayrum. Mövlüd Süleymanlının «Köç» əsərinin qəhrəmanlarından birinin adı Imirdir və əsər əslində eymur tayfasına həsr olunmuşdur. Quşçu Ayrum. Avmur) tayfalarının da eyni ayrum tayfasından olması aydın nəzərə çarpır. 2. IMIRLI-Irəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında kənd adı olmuşdur.ə. o cümlədən azərbaycancaya xas olan metateza hadisəsinə görə Eymur sözünün Ayrum (Eyrum) şəklinə düşməsi təbiidir. Əfşar əsaslı areal etnotoponimlər. Onun adı Mahmud Kaşğarinin və Rəşidəddinin əsərlərində çəkilir. Eymur coğrafi adının Imer. Afşar (Avşar/Ovşar/əfşar). Imir şəkilləri də geniş yayılmışdır.6. Ermənistanın Vedi rayonu ərazisində avşar əsaslı iki etnotoponim özünü göstərir. BÖYÜK AYRIM. Ermənistan ərazisində e. Imir antroponiminin türkdilli arealda yayılması da müşahidə olunur.Noyemberyan və Tumanyan rayonlarında kənd adları. məskunlaşmış qədim oğuz-türk mənşəli tayfalardan biri də Afşar (avşar//ovşar/əfşar) tayfası olmuşdur.Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında (indi Ermənistanın Tumanyan rayonunda) kənd adıdır. 57 . Səfəvilər dövlətinin Qızılbaş tayfalarından biri də əfşarlar olmuşdur. Türkmənistanda Ilyalı rayonunda yaşayan Imrəli (variantları: Imr. Emheli. Bu tayfa səlcuq oğuzlarının Avşar tayfasıdır. Dadanis Ayrum. Türk dillərinə. Ayrum (Eyrum) etnoniminin Eymurdan əmələ gəldiyi ədəbiyyatda qeyd edilmişdir. Beş fonemdən ibarət olan bu sözün üçüncü foneminin «m» fonemi ilə beşinci fonemin -«r» bir-birini əvəzləməsi hadisəsi aşkarlanır. Ermənistan ərazisində AYRIM.

Bu toponimin Avşar variantı Azərbaycan respublikasının Ağcəbədi rayonunda da mövcuddur.kəndi də olmuşdur. Əfşarcik etnotoponimləri qeydə alınır. Spandaryan/ rayon mərkəzindən 15 km cənubşərqdə yerləşmişdir. Yazıçı oğlu Əli və Əbülqazi Xan Xivəli tərəfindən qeydə alınmışdır.7. əhalisi qovulmuşdur. 197). avşar//ovşar-qoyunsağma üsulu deməkdir (27. bu tayfa qoyunçuluqla məşğul olmuşdur. Bu kənd 1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Karni nahiyəsində yerləşmişdir. 1918-ci ildə kənd Daşnaklar tərəfindən dağıdılmış. Indi erməni qəsəbəsidir (30. Fəzlullah Rəşidəddin. Avşar//ovşar etnotoponiminin müxtəlif areallarda paralelləri vardır. Surenavan. Müəllif qeyd edir ki.Əhmədov belə hesab edir ki. B. Tədqiqatçılardan Bayram Əhmədovun fikrinə görə bu toponim həmin ərazidə yaşamış tayfanın məşğuliyyəti ilə bağlıdır. Yerevan-Naxçıvan avtomobil yolunun üzərində yerləşən Avşar/Kəl Balavan/ kəndidir. 1940-cı illərin axırında azərbaycanlıların Ermənistandan zorla köçürülməsi dövründə kəndin azərbaycanlı əhalisi respublikamıza gəlmişdir. Cənubi Azərbaycan ərazisində də əfşar//ovşar tayfa adından düzəlmiş Əfşar. 2. Ikinci yaşayış məntəqəsi Ovşar adlanmış /Düzyurd Ovşar.Birinci yaşayış məntəqəsi rayon mərkəzindən 7km cənubşərqdə. Oğuz tayfa birliklərinin adları Mahmud Kaşğari. Bayandur oğuz tayfalarından birinin adıdır. Tədqiqatçılar «Abşeron» toponiminin əfşar etnonimi əsasında yaranmasını qeyd edirlər. Ermənistanda AFŞAR KƏLƏVAN. 218232). Mahmud Kaşqari özünün «Divani-lüğət-it türk» adlı 58 . O dövrdən sonra bu kənddə azərbaycanlı yaşamamışdır. Ovşar və Avşar toponimlərinin əsasında duran appelyativin ov sözü olması və toponimin ov həvəskarı mənasını bildirməsi fikrini irəli sürənlər də vardır. BAYANDUR əsaslı areal etnotoponimlər.

Mahmud Kaşqaridə Bayandur adı üçüncü. Bayandır-«nemətli» mənasındadır.əsərində Oğuzun 22 boydan (qəbilə-tayfa birlikləri) ibarət olduğunu göstərir. Bayandır kimi verilmişdir. «varlı» kimi izah edilmişdir. 1. Fəzlullah Rəşidəddinin «Cami-ət təvarix» (bütün tarixlər) əsərində Oğuzların 24 boydan ibarət olduğunu göstərir. Türkmənistanın toponimiyasında türk dilli etnotoponimlər sırasında Bayandır adı mövcuddur. Tarixi mənbələrdə Bayandur həm antroponim. Bayandur sözünün mənşəyinə gəldikdə isə tədqiqatlarda onu müxtəlif cür izah edirlər. 47). Bayandır adının kökü əski türk sözü olan «bay»-dır. Yazıçıoğlu Əlinin «Səlcuqnamə»sində və Əbulqazi xan Xivəlinin əsərində tayfanın adı Bayandur deyil. Bu məna indi də qalır. Ağqoyunlu tayfa birləşmələrində bayandurlar tayfasının hakim rol oynaması və ağqoyunlu hökmdarlarının bu tayfadan çıxması faktı ilə səsləşir (32. Bayandur xan adı Orxon-Yenisey abidələrində yüksək titul. «OrxonYenisey» abidələrində də bay sözü göstərilən semantik mənada işlənmişdir. «Oğuznamə»də də Bayandur «çox təminatlı». «Kitabi-Dədə Qorqud» dastanlarında Bayandur xan Oğuz elinin xanlar xanıdır. Bundan əlavə dastanda Bayandır çay. «zəngin»dir. fəxri ad hesab olunurdu. Oğuzların «Boz ox» boyundan olan Göy xanın dörd oğlundan birinin adı «Oğuznamə»də Bayandur kimi verilmişdir. Bayandır yaşayış məntəqə adları vardır. 48). Rəşidəddində 13-cü çəkilir. Mənası «varlı». həm də etnonim kimi işlədilməsi məlumdur (16. Bayandur antroponimi də Oğuz Xaqanın «Boz ox-boyundan olan Göy xanın dörd oğlundan biridir. 48). Bayandurlu. 59 . Sözün tərkibindəki –an şəkilçisi isə bəzən bitişdirici bəzən də sözdüzəldici şəkilçi kimi işlənmişdir (16. Qeyd olunan müəlliflər Bayandur tayfa adını qeyd etmişlər.

1918-ci il milli qırğınından sonra azərbaycanlılar kənddə tamamilə qırılmış. böyük. Digər Bayandur da azərbaycanlı kəndi olub. 164). 1897-ci ildə Bəyəndur kəndində 153 nəfər azərbaycanlı əhali olmuşdur. Gorus rayonunda 2 Bayandur kəndi. 1969-cu ildə isə ermənilər kəndin adını dəyişib Vağadur qoymuşlar. BIRINCI BAYANDURYelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında (indi Ermənistanın Gorus rayonunda) kənd adıdır. Ermənistandakı Bayandur Azərbaycanlı kəndi olub. əvvəllər Gəncə quberniyasına Zəngəzur qəzasına daxil olmuşdur. Ermənistan ərazisində BAYANDUR. Kənd sovet hakimiyyəti illərində Xandzorik sovetliyinə daxil olmuşdur. kənd erməni kəndinə çevrilmişdir. qovulmuş. 60 . Kənd Xanazax sovetliyinə daxil idi. 74-75. 1918-ci ildə Andranikin dəstəsi bu kəndləri dağıtdıqdan sonra orada azərbaycanlılar qalmamışdır (30. 88. Q.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında (indi Ermənistanın Sisyan rayonununda) kənd adı. Xanlar rayonunda isə Bayandurçay hidronimində saxlandığını qeyd etmişdir (89. Düzkənd rayonunda isə başqa bir Bayandur toponimi vardır. Bayandur etnotoponiminin müxtəlif areallarını göstərmək olar. əvvəllər Gəncə quberniyasının Zəngəzur qəzasına daxil olmuşdur.Qeybullayev Bayandur tayfasını qədim albanlarla əlaqələndirmiş və onun izlərinin Tərtərdə Bayandur oykonimində. indiki Ermənistan ərazisində Bayandur etnotoponiminin variantlarının müxtəlif areallarda yaşayan izləri də bu yerlərin məhz türk torpaqları olduğunu sübut edir.Salman Mümtaz isə bay sözünü -varlı. 1897-ci ildə kənddə ancaq azərbaycanlılar (210 nəfər) yaşamışlar. 52). Ermənistan ərazisində. bəy mənasında açıqlamışdır (11). Azərbaycanın şimal rayonlarının dialektində «bay» sözü – hündür/iri/böyük/ canlı mənalarında qalmaqdadır. Qərbi Azərbaycan. Bundan əlavə Bayandır Laçın və Bərdə rayonlarının ərazisində qeydə alınmışdır.

Bayat etnotoponiminin çox geniş arealda yayıldığı da bəllidir. Bayat elli. Dədə Qorqud Bayatlı-Bayat soylu. Mənbələrdə Bayandur kəndində erməni və yunanların 1918-20-ci illərdə Muş və Bitlisdən gəlib məskunlaşması qeyd edilir.ə. Kəndin qədim sakinləri türklər 1918-ci ildə oradan qaçqın düşmüşlər. Daşkəsən və Oğuz rayonlarında Bayan adında kənd vardır (9. Tufanda 61 . «Bayat boyundan Qorqud ata derlər bir ər qopdu. Bayandur etnotoponimləri vardır. Zaman keçdikcə onun məclislər açıb ozanlıq etməsi ilə dastandakı qəhrəmanların. mahal. nəhayət oğuz tayfalarının ünvanları. orta əsrlərdə isə el. məhəbbət və qəhrəmanlıq dastanı «Kitabi-Dədə Qorqud» bu sözlərlə başlanır. Orta əsr tarixçiləri öz əsərlərində bugünkü bəşərin Nuh Əleyhüssəlam övladları olduğu fikrini təsdiqləyirlər. 46).Bayandur həmçinin Düzkənd rayonuna daxil olan kənd və dəmiryol qəsəbəsinin adıdır.8. E. Bayat tayfası haqqında hələ 1300 il bundan əvvəlki «Kitabi-Dədə Qorqud» abidəsində məlumat vardır. söz söyləyən ozanlar ozanı olub. yerlərin. F. «boy»-qəbilə. Oğuzun ol kişi bilicisiydi». BAYAT əsaslı areal etnotoponimlər. 2. Xalqımızın qədim və möhtəşəm abidəsi. yurd mənasında işlənib. Bundan başqa. inamları və adətləri ilə bağlı çoxlu adlar yaranmışdır(36. 63). qopuz çalıb boy boylayan. Bundan əlavə Qazaxıstan ərazisində Bayan.Sumər Anadoluda Bayandur adlı 52 oykonimin olmasını qeyd etmişdir( 65). Orada daha bir Bayandur kəndinin olması və 1926-ci ilədək Gümrü zəlzələsində uçub xaraba qalması söylənilir. Türkiyədə Bayandır coğrafi adının arealları çox genişdir. Azərbaycanın Laçın rayonundakı Zabux çayının qolu və Tərtər rayonundakı kəndin adıdır. tayfa.

Z. Bayat bu uruqlar bu qəbilələr içərisində özünəməxsus yer tutan – təpərli ərənləri. Dağ xan. Cozef Dögün isə bu haqda belə yazır: «Bayatlar Cingiz xana kölə deyil. Yasəf adlı 3 oğlu varmış. Sam. oğuz ordusunun sağ qoluna başçılıq edərmiş. Yasəfin nəvəsi Alınca xanın nəvəsi Qara xanın oğludur. Bayat uruğu öz adını tanınmış bir şəxsdən«Bayat»-dan götürmüşdür. bir qismi Cingizin zuhuru zamanına qədər moğollaşmış idilər. Iraqa. Böyük tarixçi və döyüşçü Əbülqazi Bahadur xan Xivəli (1602-1664) özünün məşhur «Şəcəreyi-Tərakemə türk» əsərində yazmışdır ki. Ulduzxan) -«Boz ox» adı ilə hakimiyyəti idarə etmiş üçü (Məngli xan. Ayxan. Asiyanın geniş ölkələrindən Azərbaycana. xan ilə birlikdə qoçun sağ budunu yeyərdi.» 62 . Oğuz kübarlarına məxsus «Bəy şülən» deyilən məclislərdə o. oğuzlar da ayrı-ayrı türk uruqlarının. Dəniz xan) . onun ətrafında toplaşan bir çox qəbilələrdən biridir.Nuh gəmisində Nuhun Ham.Toğan yazır: «Şimaldan qalxıb Cənuba yerləşən Uyrat-Uyğurlar.«Üç ox»-lar isə onlara tabe olmuşdur Əldə olan qaynaqlara görə nəinki Qərbi Azərbaycanın hətta bir çox türk xalqlarının kökü oğuzlarla bağlıdır. QayatQayalar. Məlum məsələdir ki. Gün xan oğlu Bayat oğuz uruqlarının toplantılarında xanın sağ yanında oturar. qəbilələrin birləşməsindən yaranmışdır. düşüncəli ağsaqqalları ilə ad çıxarmışdır. Anadoluya. Oğuz xanın da 6 oğlu olmuşdur. ərdəmli igidləri. Bayat Oğuz xanın nəvəsi Gün xanın oğludur. Onlardan üçü (Günxan. Volqa boylarına qədər izləri görünən bayatların tarixi varlığı haqqında çeşidli qaynaqlarda geniş bilgilər vardır. Bayatların çox ölkələrdə dağılmaları və Dış oğuzların aparıcı qolunu təşkil etmələrini göstərən prof. Qanıqlıyut-Qanıqlılar və Bayaut-Bayatlar ismini daşıyan qəbilələr əslən türk olub. Bayat Oğuz xanın oğlu Gün xanın ikinci oğludur.V.

Bahadur xan Bayatların ana yurdundan danışarkən qeyd edir: «Bayatların qəbilələri çoxdur. Mühümləri «Cidayin nəhri kənarında yaşayan «Cidayin Bayatlar» və Məkrin nəhri kənarında yaşayanlar isə «Məkrin Bayatlar»dır. Bu haqda geniş məlumat «Türk ensiklopediyası»ndadır. Oradakı məlumata görə, Bayatlar X1 əsrdən öncə SırDərya sahillərində və onun şimalındakı bozqırlarda yaşayırdılar. Onların bir qismi sonradan səlcuq (yaxud türkmən) fəthlərinə qatılaraq Sır-Dəryadan Adalar dənizinə (Egey dənizi) qədər uzanan böyük imperiyaların qurulmAsında mühüm rol oynamışdır. XIX yüzilliyin ortalarında Mərəş bölgəsində Zülqədərin bəyliyini quran və Sivas ətrafında yurd salmağa çalışan Şam və ya Özoğlu türkləri arasında mühüm bir mövqeyə sahib olan və əksəri bugünkü Yozqad məntəqəsində yerləşən bu bayatlar Şam bayatı adı ilə tanınmışdır. XV əsrin başlanğıcında Intab ilə Hələb arasında yaşayan bayatlar XVI əsrdə digər türkmənlərlə birlikdə Hələb türkmənlərini meydana gətirmiş, XVI əsrin əvvəllərində «Bayadi» adı ilə tanınmışlar. Anadolu və Antakyada isə onlar ən məşhur oymaqlar olan Xəfərli, Şərəfli, Qızıldonlu, Ökdənli, Qaracaqoyunlu, Mancanıq, Qanqal və Yeni Eldə yurd salmışlar. XVI əsrdə bunların bir qismi Qaraman, bir qismi də Adana bölgələrinə köçmüşlər. M.Kalankaytlının «Alban tarixi» əsərində Boqayat adlı yaşayış yerindən – qaladan danışılır və onun Bərdə həndəvərində yerləşdiyi göstərilir. «Alban tarixi»ndəki Boqayat qalası Bərdə həndəvərindədir. Boyat//Bayat//Bayatlılar//Sincan Boyat//Qızıltəpə Boyat//Boyatansüxtə//Bayatlı//Keşlakbayat//Əlbayat//Boqayat (Tanrı odu) və s. paralelləri olan bu adın müxtəlif ərazilərdə, o cümlədən Azərbaycanda da arealları vardır. Azərbaycanda məskun yerlərin siyahısı Kitabında isə Bayat adı ilə bağlı aşağıdakı kənd sovetlikləri, kəndlər və onların əhalisinin milli tərkibi göstərilmişdir. 1) Ağcəbədi -Bayat kənd 63

sovetliyi, əhalisi 57,9% türklər; 2)Dəvəçi, Sincan Bayat b) Uzun Bayat kəndləri 27,150 təsərrüfat, əhalisi 99,9% türk 3) Göyçay Bayat – 146 təsərrüfat, əhalisi 98,2% türk, 4) Şamaxı- Bayat 22 təsərrüfat, 88% türk (3, 144). Hələ XIX əsrdə Azərbaycanın topoqraf alimi Ibrahim ağa Vəkilov Azərbaycanda «Bayat» adlı 5 kənd göstərir. Onlardan biri əvvəlki Şuşa, o biri Göyçay, biri Salyan, biri Quba, o biri isə Şamaxı qəzalarında idi. Q.Qeybullayev, Tofiq Əhmədov, Afət Qurbanov da boyat tayfalarının Azərbaycandakı yaşayış ərazilərini göstərib onların Azərbaycana gəlmə tarixini qeyd etmişlər. B.Budaqov bayat tayfası haqqında danışarkən qeyd edir ki, onlar XIV-XV əsrlərdə Səfəvilər dövlətinin yaranmasında fəal iştirak etmişlər (20, 115). A.Axundov isə boyatların Azərbaycana gəlişini IX əsrin ikinci yarısına aid edir. Bu tayfanın adı ilə bağlı Türkmənistandakı yaşayış məskənlərinin (Darqanata, Dənev, Xocambaz və Carcou) adlarını çəkir, onların Boyat toponimi adı ilə adlandığını qeyd edir (2, 41). Məhəmməd Həsən Vəliyev Baharrı Boyat tayfalarının Azərbaycana gəlişindən söz açmış, onların Səfəvilər tərəfindən indiki Quba qəzasında ləzgiləri tabe etmək və yerli hökmdarların qüvvətlənməsi üçün yerləşdirilməsini qeyd etmişdir. O, həmçinin Boyatların öz adlarını verdiyi kəndlərin adını da göstərmişdir. Göyçay qəzasında –Boyat-Məlik Umud, Bayat-Nadir Cavad qəzasında –Sincan Bayat, Uzun Bayat Şamaxı qəzasında –Bayat Şuşa qəzasında –Bayat Beləliklə, Azərbaycan ərazisində Ağcəbədi rayonunda Boyat kənd adı, Ucar, Neftçala və Şamaxı rayonlarında eyni adlı Boyat kəndi, Dəvəçi rayonunda Boyat və Sincan Boyat kəndləri, Dərbənddə Boyatlar məhəlləsi var. Yuxarıda adını çəkdiyimiz Qərbi Azərbaycanın Quqark (Qara kilsə) rayonunda Bayatlar kəndi olmuşdur. 64

Tədqiqatçılarımız Boyat adının mənşəyini və mənasını müxtəlif baxımdan açıqlayırlar. XII əsr dünyanın ən böyük dilçilərindən olan Mahmud Kaşğarlı özünün «Türk dilinin lüğəti» əsərində boyat qəbiləsinin adını çəkir və onu Oğuz tayfasının bir qolu kimi göstərmişdir. O, bu sözün «ulu tanrı» mənası verdiyini qeyd etmişdir(54,718). XV əsr türk –uyğur şairi, alim Yusif Balasaqunlu özünün məşhur «Kutadqu biliq» əsərində Bayat adını qeyd edir. O, Bayat tanrı adını çəkir və «Bayat adlı ilə sözüm başladım»-deyə onu yad edir. Düzdür Boyat azərbaycanlıların keçmişdə tapındığı tanrı adlarından biridir. Lakin bu tanrının hansı inamla bağlı olduğu bilinmir. Bəzi tədqiqatçılar Bayatın su ilə bağlı ərən-tanrı olduğunu göstərməkdədir. Bu barədə L.N.Qumilyov öz əsərində qeyd etmişdir ki, qədim türklər (o sıradan da azərbaycanlılar) təbiətin sahibləri sayılan və Yer-Su adlandırılan ərən-tanrılara inam bəsləmişlər(94, 80). Əbülqazi xan Xivəli isə «Bayat»ın mənasını «dövlətli» kimi izah etmişdir. Əcdər Fərzəli Boyat adının mənasını açırkən yazır: «Boyatla bağlı köhnəlmək mənasında boyat, boyatımaq isə boqu tanrıya qalmaq məzmunundadır. Necə ki, andıra qalmaq da elə tanrıya qalmaqdır. Və «tanrı»dakı səslərin yerdəyişməsindən yaranmış «andır» (antır) sözü dünya dillərinin bir qismində – ən çox hind-Avropa dillərində «tanrı» məzmununda işlənir. Əslində «Bayat» tanrı adı da «Bayat» qəbilə adından asılı olmayaraq mövcud olub. Dindar qocalar tanrını belə səciyyələndirərdilər: «Ey bu dünyanın sahibi.» Bəy-bay da odlu-sulu yerin - dünyanın sahibinə deyilib. Və belə imtiyaz sahibi «ibtidai oğuzun təsəvvüründə» yalnız tanrı ola bilərdi. «Bay»dan törənmiş «Baq» hələ 5 min il əvvəl Şumer mənbələrində tanrı mənasındadır. «Boqoy at» variantında da «boq» komponenti məhz tanrını təmsil edir. Boqoyat-Boq ata-Tanrı ata, Boq-od-Tanrı-od… 65

Boyat-Bəy ata, həm də Bəy odu, Tanrı odu» kimi açıqlanmışdır(36, 51). Bayat soyunun dünyada məşhur həmişə yaşar, ad-san qazanmış nümayəndələri var. Harada doğulmasından asılı olmayaraq Füzuli də boyat boyundandır. Qarabağın-indiki Ağcəbədinin Boyat kəndindən olan Süleyman kişinin oğludur və Iraqa da məhz həmin mahaldan köçüb getmişlər. M.P.Vaqif, XV əsrdə yaşamış məşhur tarixçi, «Cami-cəmayin» əsərinin müəllifi Həsən Bayati, XII əsrdə yaşayıbyaratmış Bayat Abbas, türk şairi Yəhya Kamal Bayatlı, Səməd Vurğun da bu boya mənsubdur. Ermənistanın (Qərbi Azərbaycanın) şimal hissəsində yerləşən, Quqark rayonunun ən qədim kəndlərindən biri də Bayatlar kəndidir. Şimaldan Ley dağına, qərbdən isə Ağbulağa və Tosmoklı ilə əhatə olunmuşdur. Kəndin qədimliyi xarabalıqları və qəbir yerlərində aparılmış təsərrüfat işlərində aşkar edilmişdir. Kəndin məhv olma səbəbi təbii fəlakətlə, dağ və qar uçqunu ilə izah olunur. 1988-ci ildən isə «erməni» hökumətinin qərarı və göstərişi ilə rayondan azərbaycanlar silah gücünə, qanlı qırğınlarla qovulmuşlar. Bayatlar kəndinin uludan da ulu bir tarixi var. Kənd əhalisinin tarixi kökünü araşdıranda görürük ki, onların ulu əcdadları qədim türk tayfalarından-oğuzun bayat boyuna məxsusdur. Bütün bunlar göstərir ki, vaxtı ilə Qərbi Azərbaycan ərazisində formalaşan Boyatlar kəndinin tarixi, həmin nəslin kökü də ora bağlıdır.

Ermənistan

Azərbaycan

Xaricdə

66

küdvar. Qazangöl düzü. 130) . Cəlilabadda Qazan qala dağı. çakar. xel//qış (qış): Bulqar dilinin yazılı abidələri məlum deyil. Bulqar dili qədim türk dillərindən «z» əvəzinə «r». Qəzançi (Məzari-şərifdə) kənd coğrafi adları qeydə alınmışdır.Boyat n Pəmbək Boyat dağ silsiləsində dağ adı Pəmbək Boyat bölgəsində qışlaq adı Ağcəbədi Neftçala Boyat Bayat Türkmənistan Türkiyə BAYATLAR Ucar Boyat Iran 2. iskil və s. ker//kuz (payız). Inqilaba qədərki Qafqazda Qazan komponentli 24 toponim qeydə alınmışdır. Azərbaycan toponimiyasında. kazan. cirim (iyirmi). Azərbaycanın Qasım Ismayılov (Goranboy) rayonunda Qazanbulaq qəsəbəsi. citi (yeddi). Onların paytaxt şəhəri Bulqar şəhəri olmuşdur. kuriqir. Cabrayılda Qazanzəmi kəndi. Kazan əsaslı areal etnotoponimlər. «ş» əvəzinə «l» səslərinin işlənməsi ilə fərqlənir. Əfqanıstan ərazisində Qəzan.Boyatlar BAYATDAĞI Quqark r. kul. Kazan türk tayfası bulqarlara mənsubdur. o cümlədən qərbi Azərbaycan toponimiyasında öz izini saxlamış bulqar tayfalarından biri kazan(qazan) sayılır. Mənbələrə əsasən balqarlar orta əsrlərin əvvəllərində bir sıra tayfalardan ibarət olub. 67 .9. timirəc (dəmirçi). yalnız ayrı-ayrı sözləri qalmışdır: cal (il) cür (yüz). Bulqarlar Volqa-Kama çayı hövzəsində mövcud olmuş Bulqarıstan ərazisində yaşamışlar. hir (qız). Tovuzda Qazangöl gölü. 87. Yalnız Azərbaycanda Qazançı adlı 10 kənd olmuşdur (132. ayıx (ay) və s.

Qazanlı. məşğuliyyət bildirən şəkilçinin qoşulması ilə yaranmışdır. göl).D. Qazanqoşa (Cəlilabad.Qeybullayeva görə Kazançi.Yevlaxda Qazanlı. Qazangöl (Tovuz rayonu). Iranda. «Kitabi-Dədə Qorqud» boylarında «Qazan» komponentli aşağıdakı coğrafi adlar işlədilmişdir: -Qazanbulaq. Ukraynada. D. Azərbaycanda etnoqrafik toponimlərin bir qismi ərazimizdə məskun olmuş qədim türk tayfa və tirələrinin adlarına –çı. Qazan gölü. Qərbi Sibirdə. Q. qəsəbə). Kazan toponimləri Şimali Qafqazda. qəsəbə). Məs: bulqar tayfalarından olan Qazan qəbilə tirələrinin məskunlaşdığı yerlər Qazançı adlandırılmışdır. Qazanuçan (Ermənistan) və s. Tovuz. Qazanbulaq (Goranboy. Türkiyədə qeydə alınıb. sənət. kənd). 1. Azərbaycanda olan «Qazan» komponentli toponimləri aşağıdakı qruplarda birləşdirmək olar. Hazırda Azərbaycanın Culfa. Başqırdıstanda. Goranboy rayonlarında Qazançı kənd adları vardır.-çü peşə. Qazanlı 68 .Paqirevin «Qafqazın beş verstlik xəritəsi»ndən məlum olur ki. Qazangöl (Ordubad. XII əsrə aid mənbədə Ermənistanda Qazan qalasının olması qeyd olunmuşdur (44.) . Məs: Qazanbulaq (Göranboy r-nu). Qazanqoşa dağı.müəyyən təsadüfi hadisə ilə bağlı olanlar: Qazandurmaz (Xanlar rayonu). 135). Qazandağ (Şamaxı. XIX əsrin sonu və XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanda 10 Qazançı oykonimi olmuşdur. Qazangöldağ dağı. Qazandağ (Şamaxı rnu) Qazandərə (Ismayıllı r-nu və s. Ordubadda Qazangöldağ dağı qeydə alınmışdır. Qazangül ( Zaqatala. Azərbaycanda Qazanbatan (Saatlı.-çu.çi. kənd). Qazangöl gölü. Zəngilan. zirvə). dağ).bu və ya digər yerin təbii şəraiti ilə əlaqədar yaranmış oronim və hidronimlər. Qazanzəmi kəndi. Qazanzəmi (Cəbrayıl. Qazan etnonimi ilə yaranan toponimlər: .

Karkın əsaslı areal etnotoponimlər.Qeybullayev bu toponimin karkın adlı türk tayfası 69 . E. Deməli. qədim oğuz yurdu Ermənistanda bulqar türk tayfaları da geniş məskən salıbmış. yüksək kimi mənalandırılır. Qazan əsaslı bu etnotoponimlərinə Qərbi Azərbaycan ərazisinin müxtəlif yerlərində rast gəlinməsi onun areal etnotoponim olduğunu və yalnız Ermənistan və Azərbaycan ərazisində deyil.(Yevlax. qəhrəman anlamını verir. kənd) (9. Yeri gəlmişkən deyək ki. düzənlik. «Qarxun» adını ilk dəfə araşdıran tarixçitoponimist Q.Bəşirova görə «Qazan» sözünün birinci hissəsi köməkçi məzmun daşıyır. Qazançı (Goranboy. 2. «Qazan» sözünün 2-ci hissəsi «an» isə adyaratma baxımından əlamət məzmunlu şəkilçi kimi çıxış edir. Buradan belə nəticə çıxır ki. Ermənistanın Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur (Indiki Sisyan mahalında) qəzasında Qazanşı kəndi olmuşdur. zirvə). Bu etnotoponimin əsasında da kazan (qazan) etnonimi durur. Dilçilik ədəbiyyatında «Qaz» və ya «Qazı» sözü uca. Karkın tayfası. 112-113). Zəngilan.Mirəliyev «Qazan» sözünün semantikasını belə açır: kənarlardan nisbətən hündür olan çökək sahə. Oğuz atalar sözlərində isə bu söz «qadı» kimi işlənərək sərkərdə. – şı şəkilçisi isə – çı şəkilçisinin bulqar dilinə uyğun variantıdır. «qazı» Azərbaycan sözünün şəriət hakimi mənasında ərəb mənşəli «Qazi» sözü ilə heç bir əlaqəsi yoxdur. Ağdam. «Qazan» şəxs adı uca. türk tayfalarının yaşadıqları bir çox regionlarda özünü göstərdiyini faktlarla sübuta yetirir.Q. 176-177).10. K. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlər arasında Qazançı adlanan altı kənd və iki dağ da vardır. yüksək (şəxs) anlamındadır (34. Ermənistanda Qazanlıqdərə kəndi və Qazangöl gölü də qeydə alınmışdır. Dialektoloci lüğətdə «Qazı-qazı» sözbirləşməsi «yekəyekə» və ya «böyük-böyük» kimi izah edilir.

adlarını yaşadıqları yerlərə vermişlər. Qarkın tayfası Boz ok qoluna aiddir. Mənbələrdən məlum olduğu kimi. Azərbaycanın Iliç (Şərur r.Rəşidəddin bu tayfanın adını ilkin olaraq Mahmud Kaşğarinin göstərdiyi 22 oğuz tayfasının sırasına əlavə etmişdir.Rəşidəddinə görə Qarqın «çox və doyuran aş».Rəşidəddinin «Cami-əttəvarix» əsərində Karkın//Qarxun tayfasının adına təsadüf edilir. Özbəkistanda. Yuxarı Qarxun (Aqdam r-nu) və Qarxun (Naxçıvan) oykonimlərində izini saxlamışdır. 513).Qeybullaevə görə Karkın tayfası Qarxın (Quba rayonu). 321). Qarxun oykonimi əski oğuzların Karkın adlı tayfasının adını qoruyub saxlayan yer adlarındandır. Aşaği-Qarxun. Bu da onu göstərir ki. doyurucu aş» mənalarındadır. 53).ilə bağlılığı fikrini irəli sürmüşdür. Əbülqazi xan isə karkınların Oğuz xanın üçüncü oğlu Yulduz xanın nəvələrindən törədiyini göstərmişdir. F. Türkiyədə «Karkın» etnotoponiminin arealları çox genişdir.) rayonunda Karxan.Əhmədov mənbələrə əsasən qeyd edir ki. Əbülqazi xan karkınların mənşəyinə toxunmuş. burada yurd salmış. Yazıçıoğluya görə isə «ulu aş. Yevlax rayonunda isə Yuxarı Qarxun və Aşağı Qarxun kəndləri vardır. T. Karkın kəndi Dağıstanda. Karkın ötən əsrdə Qubada qeydə alınmışdır. Türkmənistanda. F. bölüklər daxildir. Vahid birlik təşkil edən bu iki qola ayrı-ayrılıqda boylar. vaxtı ilə qarxınların bir qismi Azərbaycana gəlmiş. 70 . Q. Rusiyanın Qaraqalpaq vilayətində də vardır (88. Mənbələrdə qaraqalpaqların bir tayfasının qarkın adlanması da göstərilir (110. F. oğuzlar üç ok (iç oğuz) və «Boz ok» (Daş oğuz) olmaqla iki qola ayrılır. onların oğuz xanının üçüncü oğlu Yulduz xanın nəvələrindən törəmə olduğunu qeyd etmişdir (110.

qarxun oykonimi əski oğuzların karkın adlı tayfasının adını qoruyub saxlayan yer adlarındandır(28. 1873-cü ildə 369 nəfər.Onu da qeyd edək ki.Mirzəyev Yevlax rayonundakı Yuxarı Qarxun. 1918-ci ilədək kənddə ancaq azərbaycanlılar yaşamışlar. 148). 1831-ci ildə kənddə 318 nəfər. 412-413). Keçən əsrin axırlarında kəndin böyüyərək iki hissəyə . 1922-ci ildə kənddə 189 nəfər erməni. Aşağı Qarxun. O. əhalisinin çox hissəsini işgəncələrlə qırmış. M. karkın tayfasının adı ilə bağlı olduğunu qeyd edir. Kür çayına yaxın olduğuna görə isə Qıraqlı Qarxun da adlandırıldığını diqqət mərkəzinə çəkir. salamat qalanlarını isə öz tarixi yurdundan qovmuşlar. 1922-ci ildən milli tərkibcə qarışıq kənd olmuşdur. 1918-ci ildə Daşnak hökumətinin fitvası ilə erməni millətçilərinin silahlı bandit dəstələri kəndi talan edib dağıtmış. Rayon mərkəzindən 16 km cənubda. həmçinin Naxçıvan MSSR-dəki Qarxun kəndlərinin adları eyni mənşəli olub. Araks. 42-43). 1916-cı ildə 631 nəfər azərbaycanlı əhalisi olmuşdur. Ermənistanda Eçmiədzin rayonunda Aşağı Qarxun (Şərifabad. bu yaşayış məntəqəsinin Körpükəndin yaxınlığında yerləşdiyinə görə bəzən Qarxun Körpükənd. 142). 71 . 1926-cı ildə müvafiq sürətdə 240 və 201 nəfər.Aşağı və Yuxarı Qarxun kəndlərinə parçalandığını qeyd edir. 19151918-ci illərdə Türkiyədən gəlmə ermənilər həmin azərbaycanlı kəndində yerləşdirilmişdir. düzənlikdə yerləşmişdir.-1946) azərbaycanlıların kəndidir. 1897-ci ildə 586 nəfər. 1886-cı ildə 420 nəfər. Türkiyədə Karkın adlı 63 kənd vardır(20.Əhmədov haqlı olaraq göstərir ki. Qarxun kəndinin adının türk uluslarından birinin adını yaşatması fikrini başqa tədqiqatçılar da qeyd etmişlər (64. Bu toponimə Azərbaycan ərazisində də təsadüf olunur(25. Müəllif karkın tayfasının səlcuq oğuzlarından olmasını göstərir (60. 131). 169 nəfər azərbaycanlı. Əfqanıstan ərazisində «Qərqin» toponimi vardır. Quba ərazisindəki bir çox yer adlarının kökünü araşdırmağa çalışan T.

Azərbaycanda Balakən və Tərtər rayonlarında Kəbirli adlı iki kənd vardır. O. ar(ər) türk sözü kişi.Qeybullayev bu etnonimin tərkibində ar sözünü ayırır.11. Q. Kabar. Kabar əsaslı areal etnotoponimlər. Xəzər tayfalarının tərkibinə daxil olan kabar tayfasının adı əsasında yaranmış etnotoponimlər Azərbaycan və Ermənistan ərazisində kifayət qədər yayılmışdır.1931-ci ildə 221 və 212 nəfər olmuşdur. Ermənistanın yeni Bəyazid uyezdində Kalar. Naxçıvan Yevlax Karkın Türkiyə . 72 . ər. Kabarlar Azerbaycanda kabarli və ya kəbirli adları altında yaşamışlar. bu tayfanın xəzərlərdən çıxdığını bildirmişdir.63 kənd Cənubi Qafqazda Xaricdə Karkın Karkın Türkmənistanda 2. Ermənistan ərazisində başqa bir QARXUN kəndi Irəvan xanlığının Sərdarabad mahalında olmuşdur. Onların yaşadığı əsas areallardan biri də Qarabağ olmuşdur. Bu tayfa haqqında ilk məlumatı Konstantin Baqranarodnı vermişdir. Ermənistan SərdarQarxun abad Aşağı EçmiQarxun ədzin Azərbaycan Qarxun Qarxun Qarxun Körpüqarxun Qıraqqarxun Aşağı Qarxun Yuxarı Qarxun Quba Iliç Şərur. 40-illərin axırlarında azərbaycanlıların zorla Ermənistandan köçürülməsi dövründə azərbaycanlılar sıxışdırılıb çıxarılmış və o zamandan erməni kəndi olmuşdur. qəhrəman mənasındadır.

Bu kabar sözünün qədim erməni dilindəki deyilişidir. Demək. Kabarların Don çayı sahilində yaşaması qeyd edilir. XIX əsrin ortalarına qədər Ermənistanda əhalisi azərbaycanlılardan ibarət Kəvər (XIX əsrin ortalarından NovoBayazit. yaxud Kavar adlanması məlumdur. Həmin tayfanın müəyyən hissəsi 73 .Şərur-Dərələyəzdə Kəbirli (Kəbirlidağ).Melikişviliyə görə Kuarli Eçmiədzin və Yerevan yaxınlığında Karmir–blur (azərbaycanca Qızıl-təpə toponiminin ermənicə tərcüməsi) arasındakı vadidə lokalizə olunur. Hazırda Kabri etnotoponimi Ermənistanın Artaşat rayonunda Kasax çayı əvvəlki Tavus çayının yaxınlığında qalmaqdadır. onlar başqa tayfalarla mübarizə apararkən macarların tərəfinə keçmiş və VII əsrin ortalarında Albaniyaya köçmüşlər.A. 56). Urartu yazısında Kuarli Q. Şərur). Zaqafqaziyada kabar etnonimli etnotoponim XII əsrə aid mənbədə Kabri formasında əksini tapmışdır. Məlumdur ki. indi Kamo) adı ilə məlumdur. Kuarli toponimi zaman keçdikcə –«li» şəkilçisi qəbul etmiş Kəvər formasından düzəlmişdir(45. Bu etnotoponim Albaniyadakı Tavus (indiki Berd) qalasının ətrafındakı yaşayış məntəqələrinin 1139-cu il siyahısına daxil edilmişdir. Mənbələrdə Xəzərlərin bir tayfasının Kabar. Qarabağ xanlığı dövründə kabarların yaşadıqları yerlər Kabarlı mahalı adlanmışdır(89. Azərbaycanda Macar yeri (Daşarx kəndi. A. Kabarrı yeri toponimləri qeydə alınmışdır. Bundan başqa Kabri toponimi kabarların Şəmkir zonasına. Azərbaycan tarixçisi Mirzə Adıgözəl Bəy kabarları Qarabağın qədim sakinlərindən biri saymışdır.Qurbanov etnohidronimləri araşdırarkən onların müəyyən hissəsinin Azərbaycan ərazisində hələ orta əsrlərdə məskunlaşmış Xəzər tayfalarının adlarını əks etdirməsini göstərir. ərazicə Tovuza yaxın yerə köçməsini təsdiqləyir. 140). Buradakı – i şəkilçisi mənsubiyyət şəkilçisi ola bilər. Macar-Karoğlan (Yevlax) toponimləri olmuşdur. Dağlıq Qarabağda X1X əsrdə Kabirli –qışlaq adı. Naxçıvan.

Azərbaycanın Qarabağ zonasında yaşamışdır. Maraqlısı odur ki, Kavar formasında bu etnonim Tərtər rayonunun ərazisindən olan Qavartu hidronimində özünün ilkin formasını saxlamışdır. Əslində Qavartu etnohidronimi Kavar etnonimindən və mənsubiyyət bildirən -lu şəkilçisinin fonetik forması olan--tu hissəsindən ibarətdir. Dilaektlərimizdə və başqa türk dillərində l-t fonetik hadisəsinə görə –lı, -lu şəkilçilərinin –tı, -tu formalarında tələffüzü mövcuddur (49, 377). Qədim Oğuz yurdu Ermənistanda kabar etnonimi əsaslı etnotoponimlər az deyildir. Məsələn, QƏMƏRLI- Irəvan xanlığının Karpibasar mahalında kənd adı; ƏLIKƏMƏRLIIrəvan quberniyasının Sürməli qəzasında kənd adı; KƏVƏRIrəvan xanlığının Göycə mahalında kənd adı; KƏMƏRLIIrəvan xanlığının Qarnibasar mAhalında kənd adı; Qabarəli Irəvan xanlığının Dərəçiçək mahalında kənd adı; Qabırbulaq 1728-ci ildə Irəvan əyalətində Abaran nahiyəsində kənd adı; Qavar – Irəvan xanlığının Göyçə mahalında kənd adı və s. kimi etnotoponimlər çoxluq təşkil edir. Bu etnotoponimlərin Ermənistan ərazisində müxtəlif regionlarda yayılması onların areallıq xüsusiyyətini bir daha təsdiqləyir.

74

2.12.Qarqar əsaslı areal etnotoponimlər. Qarqar qədim türk mənşəli tayfalardan biridir. Hələ biz. er. I əsrində Strabon qarqar tayfasının adını çəkmiş və onların Şimali Qafqazda yaşamalarını qeyd etmişdi. K.V.Trever I əsrdə Albaniyada Qarqar düzü adlı yerin mövcud olduğunu göstərmişdir(131, 48). S.T.Yeremyan isə həmin düzün Mil düzü olması fikrini irəli sürmüşdü. Müəyyən mənbələrdə qarqar tayfasının qədimdə Qarabağ düzündə də yaşaması və bununla əlaqədar həmin düzün Qarqar ölkəsi adlanması fikri də qeyd edilmişdir(94). Orta əsrlərdə Qazaxıstanda, keçən əsrdə Gürcüstan və Dağıstanda, Türkmənistanda və s. yerlərdə mövcud olmuş Qarqar adlı toponimlər, şübhəsiz ki, eyniadlı qədim türk tayfa adı ilə bağlı yaranmışdır (111). M.H.Vəliyev də inqilabdan əvvəl Azərbaycanda Qarqar adlı 5 oykonim və 1 hidronimin olduğunu göstərmişdir (68, 20). Hazırda Azərbaycanda bu tayfa adının ilkin variantı yalnız mənbəyini Qarabağ silsiləsinin şimalşərq yamaclarından alan qədim Qarqarçay hidronimində mühafizə etmişdir. M.Ismayılov Qarqarların miladdan qabaq IV-II yüzilliklərdə Qafqaz dağlarının ətəklərində məskunlaşdığını qeyd etmişdir(39,161). Strabonun, Treverin, Yeremyanın albanlar haqqında verdikləri fikirləri təhlil edib onlara münasibətini bildirən Q.Qeybullayev belə bir qənaətə gəlir ki, Qarqar düzənliyi, Qarqar knyazlığı, Qarqar şəhəri (Beyləqan yaxınlığında) kimi adlar, XIX əsrdə Azərbaycanda bu adda olan 5 kənd adı Qarqar etnonimi ilə bağlıdır (88, 29). Gədəbəydə olan bir toponimin - Xarxar toponiminin Azərbaycanın Alban vilayətindəki qədim qarqar tayfa adının qismən təhrif olunmuş variantının özündə əks etdirdiyi ehtimal olunur. Həmin yaşayış məntəqəsinə bu adın vaxtilə qarqar 75

tayfası tərəfindən salınmış və xarabalığının son dövrlərə qədər qalması qeyd olunmuş Qarqar adlı məskənin adıdır(64). H.Mirzəyev göstərir ki, dil və tarixi faktlara əsasən demək olar ki, nəinki, Her-Her, hətta Xar-Xar, Xal-Xal, Kər-Kər, Kəngər toponimləri də mənşə etibarı ilə qarqar etnonimi ilə bu və ya digər cəhətdən, az və ya çox dərəcədə bağlıdır(55, 184). A.Qurbanov qarqarların indiki Mil-Qarabağ düzlərində yaşamasını qeyd edir və göstərir ki, «Mil düzü» qədim dövrlərdən «Qarqar düzü» adlanmışdır(49, 393). F.Cəlilov yazır: Strabonun Qoqar (ena), qədim erməni mənbələrinin isə Quqar(k) şəklində verdiyi Göyər mahalı da azərbaycan tayfalarından olan göyərlərin adı ilə bağlıdır. Erməni tarixçisi Favstos Buzand masaget (mazkut) hökmdarı Senesanın başçılığı ilə Ermənistana hücum edən Alban tayfaları sırasında hunlarla quqarların adını yanaşı çəkir. Göründüyü kimi, həm Quqar (Qoqar) toponimi, həm də quqar etnonimi göy sözünün qədim formasını əks etdirir(23, 151-152). N.Məmmədov göstərir ki, qarqarlar qədim Alban tayfalarından birinin adıdır və Qarqar sıra dağları, Qarqar düzü, Qarqar çayı, hələ bizim eradan əvvəl Azərbaycanda məskən salan türkdilli qarqar tayfasının adını bir abidə kimi qoruyub saxlamaqdadır. Müəllif bu fikri sübut etmək üçün qarqar sözü və onun fonetik variantları olan Xar-xar, Xal-xal, Hər-hər, Her-her, Qer-qer, Gər-gər, etnonimlərin arealının çox geniş olduğunu faktlar əsasında sübut edir. Qarabağda Qarqar, Gədəbəydə Xarxar, Naxçıvanda və Cənubi Azərbaycanda Xalxal, Dərələyəzdə, Eçmiədzində, Dağlıq Qarabağda Hərhər//Herher, Qədim Oğuz yurdu Calaloğluda Gərgər toponimləri areal etnotoponimlər toplusunu təşkil edir(53, 111, 137-138). H.Mirzəyev Qarqar və Kəngər tayfa adları arasında yaxınlıq olduğunu qeyd edir. Alim fikrini sübut etmək üçün gərgər və kəngər sözlərinin eyni yuvadan formalaşdığını, n samiti ilə r samitinin bir-birini əvəz edə bilməsi faktlarını diqqət mərkəzinə çəkir(60, 186). 76

77 .Q. Quqarçay . Kuşi qədim türk tayfasıdır. quşanların əsl adı quiş olmuşdur. GƏRGƏR-Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında kənd adı. N. M.Pəmbək bölgəsində çay adı.Bartolda görə quşçu tayfasının qısa tarixi belədir.Piqulevskaya yazır ki. quşçu etnonimi «quş» (ov quşu) sözündəndir və bu adı daşıyanlar monqolların XI əsrdə qıpçaqlar üzərində Şimali Qafqazda qələbəsindən sonra Azərbaycana gəlmişlər. V. GƏRGƏR. Eramızdan əvvəl II əsrdə Orta Asiyanın əyalətləri hunların hücumlarına məruz qalır.13.Vəliyev isə göstərir ki.V. Əli Hüseynzadə quşçu toponimlərinin mənşəyinə dair məqalə yazmışdır.V. 2.Piqulevskaya yazır ki. Herher -Şərur-Dərələyəz qəzasında kənd adı. quşanların tərkibində türklər də vardır. Hərhər – Dərələyəz nahiyyəsində kənd adı.Ermənistan ərazisində Qarqar tayfa adı ilə aşağıdakı etnotoponimlər qeydə alınmışdır: Qurqar –Ermənistanın Pəmbək bölgəsində tarixi mahal adı. GƏRGƏRStepanavan rayonunda kənd adı. Azərbaycan toponimiyasında bu tayfanın məskunlaşması nəticəsində yaranmış bir sıra toponimlər vardır. Lakin bu fikir səhvdir. GƏRGƏR-Əzizbəyov rayonunda Arpaçayın qollarından birinin adı XX əsrin 30-cu illərində çay ermənicə Erer adlandırılmışdır. Məqalədə müəllifin fikrincə. Kuşi əsaslı areal etnotoponimlər. Verilmiş etnotoponimlərinə Ermənistanın müxtəlif bölgələrində rast gəlinməsi onların yayılma arealını və bu türk tayfasının hələ qədimdən həmin ərazidə məskunlaşmasını bir daha təsdiq edir.H. Hunlar tərəfindən məğlub edilmiş və qərbə tərəf sıxışdırılmış xalqlar Çin mənbələrində yosti adı ilə məlumdur. Əvvələn ona görə ki. N. Məhz yosti sözünün transkripsiyası tək halda quşi.Əzizbəyov rayonunda kənd adı. cəm halda quşan formasını vermişdir. Türküstanın şərqindəki indiki Turfan şəhərinin yerləşdiyi vilayət də o zaman Quşi adlanmışdır. türklərdə quşçu adı ilə məlum tayfa farslarda kuşan şəklində olmuşdur. qara hunlar 227-ci ildə Azərbaycana kuşi adı ilə gəlib məskunlaşmışlar.

qırğızlarda-quşçu və s. N. Iran və Türkiyədə də yayılmışdır (88. Beləliklə həm tarixdə. Lakin geniş areala malik Quşçu toponimləri və Quşçu tayfa adları aydın göstərir ki.Aristov kuşçu tayfasının hunlarla əlaqədar olduğunu söyləmişdir. Quşçu toponiminin müxtəlif variantları qazaxlarda -quşi. Əfqanıstan ərazisində olan və tarixən Kuşan adı verilən bu dövlətə çinlilər qədim tayfa adlarını yaddan çıxarmayıb yenə «Böyük yüseci dövləti» adını vermişlər. bu da «şahzadə» deməkdir. 148).Beləliklə yuxarıda adları çəkilən quşçu oronimləri hələ ilk orta əsrlərdə Azərbaycana gəlib məskunlaşmış quşçu tayfasının adı ilə bağlıdır (53.Hüseynzadə bu etnonimin kökündə türk və Azərbaycan dillərindəki kuş (quş) sözünün durduğunu və bütünlükdə etnonimin «Ovlayan quşla məşğul olan» mənasını verdiyini söyləmişdir. 143). Onun fikrincə Azərbaycana 227-ci ildə gəlmiş hunlar «quşan» (qara hunlar) və hun-Sabirlər idilər. 65). variantlarda Şimali Qafqazda. onların ov quşu ilə heç bir əlaqəsi yoxdur. Buna əsaslanaraq yüsecilər kuşanlardan başqa bir kimsə deyildir (25. Bunu Kuşan çarlarının yabqu adlanması da aydın göstərir ki. 78 .Vəliyevə görə quşçular III-VI əsrlərdə Azərbaycana gəlmiş hunların qalıqlarıdır. türkmənlərdə -qutçi. Abramson və Ə. qaranoqaylarda quşsi. 50-52). kuşanların içərisində türk tayfaları da vardı.Ə.A. başkirlərdə -quşçu.Qeybullayev XIX əsrdə Azərbaycanda Quşi/ Quşan/Quşçu variantlarında 38 toponimin olduğunu qeyd etmişdir. 65). Təbəri IX əsr Kuşan çarlarını «Xoqan» adlandırmışdır. M. Orta Asiyada.Piqulevskaya yazır ki. Tədqiqatçılardan bəzilərinin fikrincə bu toponim hun qəbilələrindən olan quşanların (qara hunların adı ilə bağlıdır (38. Q. Ilk dəfə N. koşsı. həm də dilçilikdə «ağ quşu saxlayan» Şahzadə «Xoqan» mənalarını daşıyan bu tayfanın oğuz yurdunda özünəməxsus yeri olmuşdur(20.H.

onun geniş arealda yayılmasını göstərir(25. Azərbaycanda kuşi etnonim əsaslı etnotoponimlərin yayılma areallarına aşağıdakı bölgələr daxil edilir: Quba. Lakin Ə. Göyəli kəndi oronimləri və s. Şuşada-Quşçular. 79 . Ermənistan ərazisində də kuşi etnonim əsaslı etnotoponimlər çoxdur. bakan və b. Quşçu Təzəkənd. Quşçu kəndi) Quşçular dağı (Xocəvənd rayonu) Quşçunun yalı Gədəbəy rayonu. CəbrayıldaQuşçular. 358-361). Quşçu. Oğuz rayonunun Yaqublu kəndinin cənubunda Quşlar adlı kənd xarabalığı da vardır. Bütün bu faktlar kuşinin etnonim olmasına sübuta yetirməklə yanaşı. Hələ Məhəmməd Həsən Vəliyev Baharlının «Azərbaycan» əsərində Azərbaycanda Quşçu tayfa adı ilə bağlı yaranan aşağıdakı kənd adları çəkilir: Göyçayda-Quşçi. Azərbaycan ərazisində yaşamış quşçu tayfasının adı Şamaxı rayonunda Quşçu dağının (hündürlüyü 1421 metr) adında qalmışdır. Quşçu ayrımı. tayfalar ilə yanaşı quşi tayfasının da adı çəkilir. Bundan əlavə Qax rayonunun Ilisu kəndində məhz bu etnonim Quşilər formasındadır. Keçmişdə Kuban əyalətində Quşi xutoru və Quşi adlı bir neçə kənd olmuşdur. ŞamaxıdaQuşçu. Qax. Ağdaşda-Quşlar. Cəbrayıl. çünki XII əsrə aid erməni mənbələrində Azərbaycan ərazisində şirvan.Hüseynzadə isə quşçu tayfasının Azərbaycana gəlişini monqolların Şimali Qafqazı alması ilə əlaqələndirmişdir. Yuxarı Quşçu. Ağdam. qeydə alınmışdır. Qazax. Daşkəsən. Zaqafqaziya toponimiyasında bu etnonim həm Quşi. Qubada-Köhnə Quşçu. həm də Quşçu formalarında öz əksini tapmışdır(24. Yengicə. Şuşa. Quşaba(68. Şamaxı. Respublikamızda Quşçu dağı Daşkəsən r-nu ərazisində. Zəngəzurda-Quşçu Bələk. 34-35). 38). Qazaxda-Quşçu.Hseynzadənin fikri inandırıcı deyildir. Quşçu qalası dağı (Laçın rayonu. Aşağı Quşçu. Maraqlı odur ki.Ə. Cavanşirdə-Quşlar.

1946-cı ildə kənd ermənicə Kecit adlandırılmışdır. Mənşəcə orta Asiyada Kuşan çarlığını yaratmış (I-III əsrlər) türklərdə Quşçu. 1878-1832ci illərdə Azərbaycan türklərindən ibarət əhalisi qovulmuş və kənd dağıdılmışdır. Quşi-Irəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında kənd adıdır.Irəvan xanlığının Sürməli mahalında kənd adı. farslarda Kuşan tayfası Orta Asiya Iran və Qafqazda külli miqdarda toponimlərdə iz qoymuşdur. Quşçu –Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında (indi Ermənistanın Qafan r-da) kənd adı olmuşdur. Quşioğlu məzrəsi –1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Abaran nahiyəsində kənd adı olmuşdur. Quşcaqaya –Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Qazax qəzasında (indi Ermənistanın Krasnoselsk r-da) mahal adı olmuşdur. 1988-ci ildə əhalisi Azərbaycana qovulmuşdur. XIX əsrdə Qafqazda 38 Kuşi və Quşi. Quşi-Irəvan xanlığının Dərələyəz mahalında kənd adı olmuşdur. Quşçu –1590-cı ildə Irəvan əyalətinin Karbi nahiyəsində kənd adı. Yerli əhali içərisində kəndə Bilən də deyilmişdir. Qədim türk mənşəli Kuşi (Kuşçu) tayfasının adını əks etdirir. 1918-ci ildə azərbaycanlılar kənddən qovulmuşlar. Quşçu. Ilk dəfə «VII əsr erməni coğrafiyası» adlı mənbədə (VII əsr) xuşi kimi qeyd olunmuşdur. 1950-cı ildə Davidbəy qəsəbəsi ilə birləşdirilmişdir. Beyti –Murad (Muradxan kəndi) də adlanır(21). Qutbi qışlağı –1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Şirakel nahiyəsində kənd adı idi.Irəvan quberniyasının Novobəyazid qəzasında kənd adıdır. Quşilər toponimi vardı. Quşidərəsi . Quşi (Quşçu) tayfası III-IV əsrlərdə Cənubi Qafqaza gəlmişdir. 80 . 1828-1832-ci illərdən kənddə ermənilər də məskunlaşmışdılar. Quşçu –1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Məzrə nahiyəsində Ağcaqala tərəfdə yerləşən kənd adı olmuşdur. XX əsrin 30-cu illərində kollektivləşmə ilə əlaqədar olaraq kənd ləğv edilmişdir. XIX əsrin sonlarından bəri adı çəkilmir.

Əslində isə bu oronim peçeneqlərin kuyerçi tayfasının adının təhrif olunmuş formasıdır. vardı. Yalnız zahiri oxşarlıq vardır. onların göyərçin quşunun adı ilə heç bir əlaqəsi yoxdur. göyərçin dağlıq yerdə yaşamır və adətən yaşayış yerlərində məskən salır. Lakin aydındır ki. quşi və quşan tayfasının adı əsasında yaranmış və Ermənistan ərazisində qeydə alınmış etnotoponimlərin geniş arealda yayılması faktı sübut olunur. Qazax rayonu ərazisində bir dağ Göyərçin adlanır. Danaçı. Gürzalılar kəndi) və 81 . Quşçu. Quqarçi tayfasının adı toponimlərdə Göyərçi (Göyərçin) və Göyərçinli kimi qalmışdır. tana və sapan adlı etnonimlərdən və qeyd edilmiş şəkilçilərdən ibarətdir. Qazançı. Keçən əsrdə Ermənistanda Göyərçin (əslində Quqarçin) kənd xarabalığı. və bəzi türk tayfalarının adları üçün səciyyəvi –çı. Cəbrayıl rayonunda Göyərçin adlı kənd vardır. 2. 101). Xalq etimologiyasında dağın adı göyərçin quş adı ilə əlaqələndirilir. Cavad qəzasında Göyərçin adlı qışlaq. Sabunçu kənd adları –kazan. -çi. Yerevan qəzasında Göyərçin adlı xarabalıq qeyd olunmuşdur. Göyərçin və Göyərçinli adlı kəndlər Azərbaycanda da vardır(29. Qars əyalətində Göyərçin kəndi və s. kuş. şəkilçisindən düzəlir. Göyərçin qayası (Quba rayonu. başqa türk dillərindəki «bək» sözünün Azərbaycan dilində «bəy»kimi tələffüzü..çu. N.A.Beləliklə.14. Kuyərçi əsaslı etnotoponimlər Erkən orta əsrlərdə Cənubi Rusiya çöllərində yaşayan kəngər-peçeneqlərdən danışan X əsr müəllifi onların bir tayfasının kuyarçi adlandığını yazmışdır. Kuyarçi etnoniminin kuqar etnonimindən düzəlməsini qeyd edirlər. Keçən əsrə aid məlumata görə Qars əyalətinin Kıqızman dairəsində Göyərçin adlı 2 kənd və bir dağ.Baskakova görə qədim peçeneqlərin dilində başqa türk dillərindəki «q» səsi «y» kimi tələffüz olunurdu: məsələn. Aydındır ki.

1931-ci ildə 205 nəfər. 1831-ci ildə kənddə 20 nəfər. 1919-cu ilin əvvəllərində Andranikin quldur dəstəsi kəndə hücum edib əhalinin var-yoxunu talan etmiş. 1914-cü ildə 66 nəfər əhalisi olmuşdur. 1939-cu ildə 237 nəfər. bir hissəsi isə rayonun Salah kəndinə köçürülmüşdür. 1873-cü ildə 48 nəfər. əhalisinin bir hissəsi Azərbaycana. GÖYƏRÇIN-Irəvan xanlığının Talin mahalında kənd adı.Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında kənd adı.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Şirakel nahiyəsində kənd adı. GÖYƏRÇINIrəvan quberniyasının Şərur-Dərələyəz qəzasında kənd adı.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Şirakel nahiyəsində kənd adı. Kəndin əhalisi heyvandarlıq və əkinçiliklə məşğul olmuşdur. 1886-cı ildə 34.Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında xaraba kənd adı. Rayonda mövcud olan onlarla azərbaycanlı adı kimi Göyərçin kəndinin də adı itirilmişdir. 1914-cü ildə 141 nəfər azərbaycanlı olmuşdur. Ermənistan ərazisində yayılmış guyərçi əsaslı etnotoponimlərə aşağıdakılar daxildir: GÖYƏRÇILI. Yalnız 1922-ci ildə kənddə 143 nəfər. 1926-cı ildə 221 nəfər. Ermənistan hökumətinin göstərişi ilə 1950-ci ildə təsərrüfatın gəlir-çıxarını ödəmədiyini bəhanə gətirib kənd ləğv edilmiş.1728-ci ildə Irəvan əyaləti Karbi nahiyəsində kənd adı. GÖYƏRÇIN. Xarabalıqları Paşalı kəndinin yaxınlığındadır. 1918-ci ildə erməni 82 . onları qanlı qırğınlarla öz doğma torpaqlarından qovmuşdur. 1930-cu ilin axırlarına kimi Dilican rayonuna daxil edilmişdi. 1897-ci ildə 84 nəfər. GÖYƏRÇINQALA. GÖYƏRÇINLU. 1897-ci ildə kənddə 257 nəfər.Göyərçin qayası(Laçın r-nu Mişkənd kəndi) oronimləri də Küyerçi tayfasının adını əks etdirir. 1950-ci ildə 107 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır. 1904-cü ildə 89 nəfər. Icevan şəhərindən 16 km cənub şərqdə yerləşmişdir. KÖYƏRÇIN. Göyərçin azərbaycanlı kəndi olmuşdur. Göyərçin (Şərur-Dərələyaz qəzası)-Əzizbəyov rayonunda azərbaycanlıların yaşadığı kəndin adı olmuşdur.

Yeğenadzor r-nu Azərbaycanda kənd. 363). Her-her çayının sahilində bağlı ərazidə yerləşmişdir. Muğan və Şirvan zonalarında. Bu kənd həmin dövrdən məhv edilmişdir. Əzizbəyov r-nu 3. XI əsrdə Azərbaycan monqollar tərəfindən işğal edilmiş və bununla əlaqədar Azərbaycanda monqolların tərkibində olan bir sıra türk tayfalarını əks etdirən toponimlər yaranmışdır. Indi ölü kənddir (30. yandırmış. Qeyd edilməlidir ki. rayon Şahvəlli Göyərçin Cəbrayıl Qubadlı 2.millətçiləri kəndi dağıtmış. habelə Iran Azərbaycanında məs83 . Məhz muğan etnonimi də monqol etnoniminin fonetik forması kimi bu vaxtdan Qax-Mağal toponimində öz əksini tapmışdır. əhalisini qırıb. qovmuşlar. Göyərçin əsaslı etnotoponimlərin areallıq mənzərəsini cədvəldə belə göstərmək olar. Məlumdur ki. Ermənistanda 1. Başqa belə adlı kənd Yeqenadzor rayonu -Irəvan quberniyasının Şərur-Dərələyəz qəzasında azərbaysanlıların yaşayış məskəni olmuşdur. Muğan düzü coğrafi adı Azərbaycanın qədim poleotoponimlərindən biridir. özbəklərin və türkmənlərin ərazisində də Muğan tayfası vardır. 1831-ci ildə kənddə 20 azərbaycanlı evi olmuşdur.Icevan r-nu 2. Azərbaycanın şimal-qərb zonasında yaşayan saxurların və avarların oradakı azərbaycanlıları «Muğal» adlandırması da bununla əlaqədardır.sov. Kür və Araz çayına yaxın yerlərdə. Muğan əsaslı etnotoponimlər.15. Qeyd etmək lazımdır ki. monqolların tərkibində olan tayfaların adları da əsasən bu zonadakı toponimlərdə öz əksini tapmışdır. Arpa çayının sağ qolu.Şərur-Dərələyəz qəzası. 1873-cü ildə erməni daşnakları tərəfindən dağıdılmışdır.

«Muğan» (Balazori. Həmçinin XIVəsr coğrafişünası Həmdulla Qəzvini.ə. Coğrafiyaşünas alim R. Həmin əfsanələrin bəzilərində Muğanı qəhrəman bir oğlan kimi. Plinidə «Moxan–kur» erməni mənbələrində «Muxanx» (Moisey Xorenski). V əsrdən əvvəl yaşamış qədim yunan tarixçisi Herodotun verdiyi məlumata görə Qafqaz dağları arasındakı düzlərdə maqa. X əsrin coğrafişünası Yaqut Həməvi və başqaları göstərirlər ki. Muğan vaxtilə həmin ərazidə yaşamış muğanlarla əlaqədar olaraq meydana gəlmişdir.kunlaşan xalqlar sırasında Muğan coğrafi adının mənşəyinə dair çoxlu əfsanə və rəvayətlər mövcuddur. Təbəri. Qarabağ. X əsrdə yaşamış ərəb tarixçisi Əl Müqəddəsi və Ibn Heykəl. XVIII-XIX əsrin məşhur Azərbaycan səyyahı coğrafişünası Hacı Zeynalabdin Şirvani «Büstanüs səyyahə» (Səyahət bostanı) adlı əsərində Muğan adının mənşəyinə toxunaraq yazır: «Elə deyirlər ki.M.) gürcü mənbələrində «Mukavan» yazılış formalarına rast gəlinir. Istəhri. Gəncə. ə. muqa adlı tayfa yaşamışdır.Yüzbaşov Hacı Zeynalabdin Şirvaninin bu fikri ilə qismən razılaşaraq qeyd edir ki. Muğan şəhərinin ilk sakinləri muğ 84 . VI əsrdə yaşamış yunan tarixçisi və coğrafiyaşünası Miletli Hekatay Araz çayı yaxınlığında muk adlı tayfanın yaşamasını qeyd etmişdir. Eramızın 1 əsrində yaşamış coğrafiyaşünas Strabon isə Muğan coğrafi adını «Moqan» kimi qeyd edərək onun Kür və Araz çayları ətrafında yerləşməsini göstərir. Ibn-əl Kəba. bəziləri də bu fikirdədir ki.M) Muğan adlı bir adam bina etmişdir və bəziləri deyirlər ki. Bərdə Muğan şəhəridir». oranı muğlar və möbüdlər abad eləmişdir. Hələ e. Yaqut Həməvi və b. Bundan əlavə Ibn ƏlKəba. Bizim e. ərəb mənbələrində «Muqan». oranı (Muğan vilayətini –N. bir qrup rəvayətlərdə isə gözəl bir qız kimi təsvir edirlər. XIV-XV əsrin görkəmli alimi Əbdürrəşid Bakuvi və başqa orta əsr tarixçiləri əsərlərində Muğan adı haqqında bəzi mülahizələr söyləmişlər. Muğan coğrafi adına antik müəlliflərin əsərlərində «Moxoena (Ammian Marselin). muki.

Ilk orta əsrlərdə hunların Kür və Araz düzənliklərində yaşaması tarixi mənbələrdən məlumdur. XVII əsrin sonlarında isə toponimin adı artıq musskür kimi çəkilir. Tarixçi alim Kamal Əliyev Muğan adını muk tayfasının adı ilə bağlı olduğunu yazmışdır. yurd bildirir. Muğan şəhərinin VII əsrdən sonra Muğan düzündə salınması da bizim müşahidələrimizi təsdiq edir. Muğan düzündə salınmış Muğan şəhəri də təxminən VII əsrdən hunların Azərbaycana gəlməsindən/ sonra yaranmışdır. Müşkür düzü (Quba. Yalnız XVII əsrin ortalarında Azərbaycanda olmuş Hollandiya dənizçisi Yan Streys müşkür oronimini muskar kimi yazmışdır. təxminən bir əsr müddətində «muskat» sözü «müskür» və «müşkür» formasına çevrilmişdir. maskut etnonimi özünün ilkin formasında müasir Xaçmaz və Quba inzibati rayonları arasında mövcud olan Maskatar düzü oronimində indiyədək saxlanmışdır. Bizcə. indiki Muqan ərazisində məskunlaşmış və düz onun şərəfinə Muğan düzü adlandırılmışdır. Bu coğrafi ad e. Qafqaz Albaniyasının şimal-şərqində yaşamış maskut xalq adının təhrif formasıdır. Toponimdəki «an» sonluq olub məkan. həmin dövrdə Azərbaycanda hun tayfalarından olan Muğan xan orada. hazırda tarixçilərin türk adlandırdıqları və böyük türk qəbilə birləşmələrindən olan hunlar V əsrdə Azərbaycanın Muğan ərazisinə köçüb orada məskunlaşmışlar. Bir sıra tədqiqatçılar Muğan coğrafi adını Midiya tayfalarından biri olan maq tayfasının adı ilə əlaqələndirir.qəbiləsinə mənsub əhalidən ibarət olmuşdur. Muğan adının hansı dilə məxsus olması məsələsi də tədqiqatçıları maraqlandırmışdır. Akademik Ziya Bünyadov göstərir ki. Xaçmaz inzibati rayonları ərazisində) etnonimik oronimlərdən biridir. Çox qəribədir ki. Deməli. Ziya Bünyadovun əsərində XVII əsrlərdə Azərbaycanda Hun tayfalarından olan Muğan adlı bir xanın adı çəkilir.ə. Oronim 85 .

XX əsrin əvvəllərində Muğanda 40-dan çox yarımköçəri tayfanın varlığı irəli sürülür. Qubadlı rayonunun Zilanlı. o. bağçılıqla məşğul olduğunu qeyd etmişdir. XIX əsrin ortalarında muğanlı tayfa birliyi geniş olmuş. Bəziləri isə deyirlər ki. Məlumdur ki. Qarabaşlar. Muğan çölündə Kür çayının sahilində uzaq keçmişdə Muğan adında bir şəhərin olmasını. Əliyetməzli. Iliç 86 . bir sıra təkrarlanan eyni oykonimlər Adını daşıdığı məntəqənin keçmişdə mənsub olduğu şəxsin adının artırılması ilə bir-birindən fərqləndirilir. Rus səyyahı I. əkinçilik. Bərdə rayonunun Kələntərli. oranı müğlar və möbüdlər abad etmişlər.Qeybullayev Azərbaycanda Muğanlı oykonimlərinin çoxluq təşkil etdiyini və onların orta əsrlərdə Muğan düzündə yaşamış müxtəlif tayfaların toplusunun ümumiləşdirilmiş adını ifadə etməsini qeyd edir. hələ XII əsrdə Azərbaycan şairi Nizami Gəncəvi (1141-1209) özünün «Leyli və Məcnun» poemasında «Mənə Muğandan şərab gətirin» – yazmışdır. oranı Muğan adlı bir adam bina etmişdir. şəhərin əhalisi. Doğurdan da. Muğanlı qəbiləsinə daxil olan tayfaların tam adları məlum deyildir.Ə.Şirvani Muğan toponimi haqqında iki fikir olmasını yazır: «Deyirlər ki. üzümçülük. Muğancıq Mehrab –Muğancıq Müslüm (Şərur)(29. Azərbaycan toponimiyasında bu model əsasında diferensiallaşdırılmış 6 yerdə təkrarlanan üç oykonim qrupa təsadüf edilir. 72).Kotov XVII əsrdə Muğan düzündə muğanların yaşadığını demişdir. 130). Q.Ağcabədi. Muğanlı . 16). Mollalar. Qazax. Zəngilan rayonunun Gilətağ və Hacallı sovetliyində. H.» Eyni zamanda. Zaqatala rayonlarında kənd soveti.maskut (maskat) və ləzgi dilindəki «ar» şəkilçisindən ibarət olub «Maskut düzü» mənasını daşıyır (53. Sərxanlar və s. Qarabayramlı. 153-155). XIII əsrdə monqolların hücumu zamanı şəhər xarabazara çevrilmişdir(73.Z. ona Aləhmədli. nəsillər daxil olmuşdur (88.

Muğan Gəncəli . yəni Kür çayından şimalda Girdman. Muğan şəhəri haqqında danışılır və bu şəhər haqqında deyilənlər indiki Muğan zonasının mərkəzində olmuş məskənə uyğun gəlir. bu iki ölkə qarışdırılmamalıdır(15. Təxminən 946-1000-ci illər arasında yaşamış məşhur ərəb coğrafiyaşünas səyyahı ƏlMüqəddəsi özünün «Əhsən-ətsim fi-mərifət əl-əqalim» (Iqlimlərin öyrənilməsi üçün ən yaxşı bölgü) əsərinin «Ər-Qihab iqlimi» bölməsində belə yazmışdır: «Muğan –iki çayla və gözəl 87 .Sabirabad rayonunda kənd soveti və kənd adıdır. Göyçay çaylarının aşağı axarı boyuncadır.Şərur Rayonunun Qarxun kənd sovetliyində kəndlərdir. Muğan Azərbaycanın qədim torpaqlarındandır. Bunlardan biri Muğaniya -müəllifin dediyi kimi Qəbələ ilə həmsərhəddir. Ərəb coğrafişünaslarının və səyyahlarının əsərlərində Muğan düzü haqqında yox. Əl-Məsudi xəbərdarlıq edir ki. Muğancıq Mehrab və Muğancıq Müslüm . 64). Hazırda Muğan öz ilkin mənasında böyük coğrafi zonanın. hələ çox-çox qədim zamanlarda omonim yer adı imiş. Biləsuvar rayonunun Arxangelovka kənd sovetliyində qəsəbə kimi mövcuddur. Əl-Məsudi iki Muğan ölkəsi adını çəkmişdir. O biri Muğan isə Xəzər dənizi sahilində olmuşdur. Şamaxı rayonunun Mirəkənd sovetliyində kənd adıdır.M. Muğan nəinki bizim dövrümüzdə. N. Həmin yer adı etnotoponim kimi Muğan şəklində Əlibayramlı şəhər sovetliyində şəhər tipli qəsəbə. düzənliyin adını bildirir. Bu toponimlərin hamısı respublikamızın qədim yer adlarından olan Muğanla əlaqədardır.Vəlixanova X əsr tarixçilərindən Əl-Məsudinin «Qızıl yuyulan yer və cəvahirat mədənləri» əsərinə verdiyi 22-ci şərhdə göstərir ki. Göründüyü kimi.rayonununda qəsəbə. Bundan başqa həmin toponim Muğan və Muğancıq şəklində mürəkkəb toponimlərin tərkibində də işlənir.

Lakin hər iki Muğan poleotoponimi eyni sözlə əlaqədardır. sonralar isə vilayət adı kimi də işlənmişdir. otlaqları çoxdur. Əbu-Həmid Əl-Əndəlusi deyir: -Mən (həmin yerdə böyük bir qala gördüm. Azərbaycanın başqa yerləri isə bura nisbətən soyuq olur. Indi isə əhalisi azalmışdır. XII əsr ərəb coğrafiyaşünas səyyah alimi Əbu –Həmid ƏlƏndəlusi Əl-Qərnati (1080-1170) də indiki Muğan düzü haqqında məlumat vermişdir. Əhalisi isə ilan və gürzələrin çoxluğundan buradan qaçmışdı. Girdman və Göyçay çaylarının aşağı axarı boyunca yerləşən vilayətin adı olan Muğan isə bir toponim kimi aradan çıxmışdır. 88 . Qazax. O da Təbriz kimi (başdan-başa) bağdır. Zaqatala. Muğan toponimi şəhər adı. Muğan geniş vilayətdir. bir igid (adam) gördüm və ondan qorxdum» Tarixi mənbələrdən göründüyü kimi. həmçinin. Bura Ərdəbil və Gilan arasındadır. yalnız düzənlik adı kimi işlədilir. Şamaxı. Buradan Bərdəyə 8 (günlük yol) var. Martuni rayonlarındakı Muğan kənd adları həmin paleotoponimlə bağlı olaraq yaranmışdır. Onlar çox sərvətli və hörmətcildir. Onun kəndləri və çəmənlikləri Azərbaycanda – Ərdəbildən Təbrizə gedən yolun sağındadır. kənarları (əkilib) becərilmişdir: buradan 2 çay axır. Tamamilə mümkün ki. Bu (şəhərlər) islam ölkələrində ər-Qihab üçün fəxrdir. Bura isti ölkədir. Onun çoxlu dustaqları vardır. (adamların) sifəti ləl və mərcan kimidir. Qəbələ ilə həmsərhəd olan. Bu şəhər yol üstündədir.bağlarla əhatə olunmuş şəhərdir. Burada türkmənlərin mənzilləri vardır. (Muğan) şəhəri gözəldir. Ağdam. Burada (əvvəllər) əhali çox idi. Hazırda o. Hal-hazırda burada tatarlar qışlayırlar və yerli türkmənlər isə buranı tərk etmişlər. Qubadlı. (şəhər) meydanında bağlar vardır.» Həmin əsərdə müəllifin digər Muğan haqqında da qeydləri var: «Sərhəd kənarındadır. yəni Kür çayından şimalda. (Əl-Əndəlusi) dedi: Mən oradan (ilanlar olan yerdənmi?) keçdikdə. Bu (yerlərin) hündürlükləri hədsiz.

Sonrakı tarixi dövrlərdə bu tayfa Maq və Mağ adı altında tanınmışdır. Qeyd edək ki. onun gündəlik icarə haqqı 1000 dirhəmə çatır.Muğan toponiminin mənşəyi barədə müxtəlif mülahizələr söylənmişdir. Bununla belə. (mahnı) müğənni sözlərinin yaranmasını şərtləndirmişdir. Muğların müəyyən ovsunları musiqi ilə müşaiyət etmələri çox ehtimal ki. V əsr) Midiya dövlətinin 6 tayfanın birləşməsi əsasında yarandığını və onlardan birinin maq adlandığını qeyd etmişdir. Məlum olduğuna görə qədim yunan tarixçisi Herodot (er. 48-52). bu etnonim Iran dilləri Vasitəsilə izah olunmuşdur. atəşpərəstlik dini bir zamanlar Azərbaycanda geniş yayıldığından belə izahat tamamilə mümkündür. Özbəkistanın Cizak vilayətinin Qalaaral rayonunda da Muğon adlı kənd vardır. Muğan toponimini indi mənası məlum olmayan başqa sözlə də bağlamaq olar (112).Nikonov həmin yer adını atəşpərəst mənalı muq sözü ilə əlaqələndirib göstərir ki. Maq etnoniminin etimologiyası indiyədək tam aydınlaşdırılmamışdır. Midiyalıların ilana 89 . alim qeyd edir ki.əv.A. Daha dəqiqi. Bunun yanında gecə-gündüz zanbaq yağı kimi ağ neft axan başqa bir mədən də vardır. Son illərdə bu etnonimin qədim türk dilləri əsasında izah olunması təşəbbüsü olmuşdur. Görkəmli toponimist V. Burada neft mədəni gördüm. dilimizdəki mağar (toy şənliyinin keçirildiyi yer. Mən böyük Təbəristan dənizinin (Xəzər dənizinin –A. Muğan toponiminin mənşəyini bu şəkildə aydınlaşdırmağa X əsr ərəb coğrafişünası və səyyahı Əbu-Dulafın aşağıdakı qeydləri də imkan verir: Sonra Muğanadək dağlarla Azərbaycana qayıtdım. Məhz Maq və Muğ tayfasının ovsunçuluqla məşğul olması bir sıra xalqlarda qədim ibtidai icma dinlərindən biri olmuş ovsunçuluğun «maqiya» adı ilə adlandırılmasına səbəb olmuşdur. Muğanın sinəsində hələ də atəşli çıraqlar yanır (12. toyxana) muğam (mahnı).A) sahili ilə Şirvan vilayətinə daxil olan Bakuya adlanan yerə çatanacan 80 fərsəx ağacların altı ilə getdim.

H. Onlar farsların maqları mar -«ilan» kimi adlandırılmasını irəli sürdükdə unudurlar ki. deməli. 308-311). muq» sözləri ilə başlayan bir sıra toponimlər aydın göstərir. «Muqi» etnonimi ilə heç bir əlaqəsi yoxdur. hələ qədimdə muğ adını daşıyanlar Azərbaycanı ərazisinə də keçmiş və burada məskunlamışlar. Hələ qədim gürcü mənbələrində Albaniyanın şimal-qərb hissəsində Movakan adlı dövlətin adı qeyd olunmuşdur. Lakin tədqiqatçılar bu zaman müəyyən qədər diqqətsizliyə yol verirlər.Əliyev öz əsərində bu tayfa haqqında ətraflı məlumat vermişdir. Doğrudur Midiya ərazisində mar adlı qədim tayfanın yaşaması də məlumdur. müqaisə edilmişdir. heç də maq sözünün türk mənşəli olmasını istisna etmir. IX-VIII əsrlər) əvvələ aid qədim mənbələrdə çəkilmişdir.Yüzbaşov və N. R. həmin etnonimdə fars dilindəki mar «ilan» sözü iştirak edə bilməzdi. ərəb coğrafişünasları həmin toponimi də bu Muğan kimi qeyd etmişlər (24. Maraqlıdır ki. Mük+an// Muğ+an. erməni mənbələrində midiyalıların mar adlandırılması ilə fars dilindəki mar «ilan» sözü arasında əlaqə tapmaq çətindir. «Miki».Məmmədov onların bir fikrinə zidd çıxaraq yazırlar ki. K.yakut dilində moqay «ilan». Azərbaycanın şimal-qərb zonasında «moq».Fazili həmin yer adının Iran dillərinə məxsus «mük» toponimi ilə bağlayırlar.Əliyev və A.sitaiş etmələri haqqındakı mülahizəyə görə maq sözü qədim türk dillərindəki bükə (m-b əvəzlənməsinə görə) «böyük ilan». I. ə. Güman etmək olar ki. muqa «ilan» və b. «Muğan» oykoniminin «Maş». Muğan düzündə mük/mik adlı tayfanın yaşayıb-yaşamadığı dəqiq məlum deyil. Əlbəttə. Lakin həmin mar tayfasının adı farsların Iran yaylasına gəlişindən (e. monqol dilində –moqoy «ilan». 90 . Bunu Quba rayonundakı Muğ dağının adı ilə Səngi Muğan (fars dilindəki sənq «daş» və muqan) adasının adı. bu. Çünki qədim erməni dilindəki mar («midiyalı») sözü parfiya dilindəki mad («midiyalı») sözündəki «d» səsinin «r» səsinə çevrilməsi nəticəsidir.

Muğan da Midiya kimi başlanğıcda Maqay. bu As-Az-Azərbaycan maqlarıdır. Kürmuğanı adlandığı yada salınır.Karayev Öbəkistanın Cizk vilayəti ərazisindəki Muğan oykonimini «muğlar» (atəşpərəstlər) kimi izah edir. Ikinci ideya daha ağlabatandır. Maday-Aymaq. MaqanaMon yeri. Muğanlı bir neçə kəndin adıdır. Ümumiyyətlə tədqiqatçıların fikirlərində iki başlıca ideya hökm sürür: a) həm adonim. Kürdəmir. Qubadlı. Bərdə.S. A. nəhayət Muğan şəklini almışdır (35. Mənbələrdə Kür-Araz ovalığının həm də Kürmux. Muğanlı. Iliç(Şərur). həm də oykonim kimi işlənən iki «Muğan» toponimi eyni mənşəli deyildir. Zəngilan. 357-361). Araşdırmamız göstərir ki. Martuni Azərbaycan toponimlərinin Gürcüstan ərazisində geniş yayıldığına da rast gəlmək olur. «Muc»-«muc» – «mucçina»-od insan«Od ana»-dır. mat-mannas adları Şimali Azərbaycanda da çox geniş ərazidə müxtəlif fonetik dəyişikliklərlə iştirak etmişdir. (24. Zaqatala. 75). Qazax. «Muq»-dan. «Xəritələr dövrü» başlayanda isə həmin üç oymaq Böyük Midiya Kiçik Midiya və Muğan (Aymağan) kimi tanınmışdır. Ağcəbədi. sonra Maq Ana adlanmış və zaman keçdikcə Maq Ana-Maq-Muğ Ana. Nəhayət. Girəc Muğanlı. Maq Muğ «qatı od» kimi həm də «yer-torpaq» 91 . Şamaxı. Orta əsrlərdə Kür çayının sol sahilində Balakən-Şəki zonasıda mövcud olan Muğan adonimi və daha qədim tarixə malik olan Muğan oykonimi öz tərkibində Kaspi dənizi sahillərində yaşamış Muğ//Müq tayfasının adını yaşadır.Qurbanov Azərbaycan dilində areal toponimlər cədvəlində Muğanlı toponiminin Azərbaycanda areallarını göstərmişdir: Ağdam. b) həmin toponimlər eyni kökdən-muq //müq etnonimindən ibarətdir. Məsələn. Şamaxının qədim Asmaxi variantı diqqəti çəkir. Muğana–Muğan. Yor Muğanlı və s.

moqol) sözü ilə də əlaqələndirirlər. muğlar soyunun adı ilə bağlayırlar. Şirvanın aran hissəsi «Muqaniya «-muq ana kimi qeyd olunub (35. Tədqiqatçıların bəzilərinin fikrinə görə. 184-185). 272). Muğan tayfası hunların tərkib hissəsi olmuş. Həmin müəlliflər bu ərazidə myukların-muğların məskun olmalarını göstərirlər. Iranda isə Moq. monqul. IX yüzillik ərəb müəllifi ibn-Xordadbeh Xəzər dənizi sahilində Dərbəndlə Ərdəbil arasında Muğan şəhərinin adını çəkir. Muq etnonimi əks etdirən coğrafi adlar onlarcadır. Azərbaycanda onların sayı 18-dir(8. Myuk-Muğ və Iran dillərində cəm göstəricisi «an» sonluğunun birləşməsindən Muğan toponimi və oronimi yaranmışdır. Alimlər göstərirlər ki. həm də böyük düz olmuşdur. «Muqoçar» sözünü monqol (türk dillərində monqol.mənasında düşünülüb. Qərbi Sibirdə «muq» etnonimi ilə bağlı toponimlər vardır. Hazırda Azərbaycan ərazisində Muğan etnonimi ilə bağlı on üç oykonimin olması onların yayılma ərazisinin böyüklüyünü göstərir(72. sonralarsa Kürün aşağı axınınadək davam edib. IV-V yüzilliklərdə Muğan –Mil düzlərində məskunlaşmışlar. 92 . VIII-IX əsrlər xəritəsində Kürün şimalı. 86). Kürmeya-Kür muğanı Xəzər sahillərindən indiki Borçalı çökəkliyinədək uzanırmış. Azərbaycanda Muğan adı altında həm şəhər. digərləri isə türk nəslindən olan «muğ» tayfasının adı ilə bağlayırlar. Türkmənistanda Muğanla bağlı cəmi iki toponim Muqal və Muqalbala olduğu halda. «An» «yer» (üstündə olmaq) mənasında «ana» Sözünün baş komponentidir. Tarixi ədəbiyyatda Muğan oykonimi oronimini hələ miladdan qabaq IV yüzillikdə yaşamış Heketay Miletli və V yüzillik müəllifi Herodotun qeyd etdiyi myuklar. Onun tarixi–coğrafi sərhəddi Arazın. Muğan ərazi kimi Madayın davamıdır. bir qrup alimlər «muqocar» sözünün mənasını «zirvədə yerləşmiş uca uçurum» kimi.

Dağıstanda Muğam (Ulluçayın ağzında yer adı). Lakin Yaqut Həməvi qeyd edir ki. IX əsr ərəb coğrafiyaçısı Məsudinin əsərində Muğan (1. toponimlər də vardır. Digər Muğan Kürdən şimalda Albaniyanın şimal qərbində gürcü mənbələrində Movakan. 1918-ci ildə daşnak hökumətinin fitvası ilə kənd dağıdılmış. Quba rayonunun Qaley-Muq dağı. Moqandek. 118). Moqriz. Muğan-Mil zonasında V əsrdən bəri hunlar mövcud olmuşlar ki. Q.Əliyev Muğan toponiminin muqlara yox. Siazmoqan. Muğan türk toponimidir. bəzi antik müəlliflərin Şimali Qafqazda midiyalılara qohum tayfaların yaşaması haqqındakı məlumatlar məhz maqlara aiddir (44. hətta Dərbənd bölgəsində yaşaması haqqında fikir söyləmək olar. və Muq-Aran («kənd» sözü əlavə olunmaqla bu toponim indi «Məhərrəmkənd» formasındadır). Moqestan və s) coğrafi ad vardır. Iranda «moq» və «moğan» sözü ilə bağlı 25–dən artıq (Moqanen. Lakin E. 247).A. Təbəri (IX əsr) və Yaqut Həməvi (XIII əsr) bu toponimi Mukan kimi yazmışlar.I. Bu kəndlərin adı Muqan Muğan etnoniminə –lı şəkilçisini artırmaqla əmələ gəlmişdir (53.61) adı ilə məlumdur. Azərbaycan SSR-də 13 kəndin adı Muqanlıdır. Mukal dağı. əhalisi işgəncə ilə qərət edilmiş. Mukal çayı (149. yerli əhali bu adı «muğan» kimi tələffüz edir(20. bunların da bir hissəsi ola bilsin ki. Çünki. Ehtimal ki. 18-ci ildən sonra Türkiyə 93 . Onlar bunu əsas tuturlar ki.H. Maq dağı. Bemmoqan. 57-61). Muğamlı (Muğanlı) Ermənistan ərazisindəki Azərbaycanlı kəndi olub Mxçyan (Imanşalı) sovetliyinə daxil idi. Maqların Azərbaycanın iki hissəsində. Indiki Muğan toponimi qədim fars mənbələrində 293-cü ildən çəkilir. qaçqın düşmüşdür. muq yaxud Muğan adlanırdı.Məşədiyev qeyd edir ki.Qrantovski və I. 179) və b. mik (mük) etnonimi ilə əlaqələndirmişlər.Ümumiyyətlə. Şimali Qafqazda Muğal –qaya. Dərbənd rayonunda Muqartı (qədim türk dillərində art «dağlıq ərazi» deməkdir). Şəki rayonunun Göynük kəndində Mühlər məhəlləsi.

Indi erməni kəndidir.və Irandan gəlmə erməni mühacirləri kəndə yiyələnmişdir. 94 .

Quba r. Bu ərazi Əfqan Bədəxşandan (Kukçi hovuzu başlayıb Fərqanə vadisinin şərqində qurtarır. Bu qrupun nümayəndələri moqol və ya muğal adları altında daha çox Pakistanda və şimal-qərbi Hindistanda yaşayır(25. 6.Muğanlı toponiminin paralelləri. 5. Maq dağı. Mühlər məhəlləsi. Moqandek. Moqestan və s. Ermənistan ərazisində 2 rayonda Qəmərli və Yeni Bəyazid rayonlarında 2 məntəqənin adı Muğanlıdır. Mukal dağı. Tacikistanın dağlıq rayonları.) 4. Muqartı Muğam Ulluçayın ağzında yer adı: Muqartı (qədim türk dillərində «art» «dağlıq ərazi» deməkdir.) 2. Göynük k. Slazmoqan. 95 .) Dağıstanda (Dərbənd. 57-61). Qaley-Muq dağı və s. Moqriz. Bem moqan.. Azərbaycanda – 18 (məs. Şəki r. muğ əsaslı etnotoponimlərin yayılma arealını aşağıdakı kimi ümumiləşdirmək olar: 1. Mukal çayı və s. Iranda (Moqanen. Türkmənistanda – Muqal və Muqalbala 3. Ermənistan (Yeni Bəyazid (Kamo) r-da Hacı Muğan Ağdam Ağdam Ağcəbədi Bərdə Qazax Qubadlı Zaqatala Zəngilan Zəngmian Kürdəmir Noroşen Naxçıvan Martuni Bağbanlar Şıxbabalı Muğanlı Kələntərli Muğanlı Zilanlı Muğanlı Hacıalılı Gilətac Karrar Şəhriyar Gürcüstan (Muğan) Türkmənistan Beləliklə. Şimali Qafqazda Muğal-qaya.

MUĞANCIQ MIRZƏMÜSLÜM – Irəvan xanlığının Sərdarabad mahalında kənd adı və s. Muğan əsaslı etnotoponimlərin yayılma arealının genişliyi yuxarıda muğanla bağlı verilmiş şərhdən aydın görünür. MUĞANLU-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Dərələyəz nahiyəsində kənd adı. MUĞANCIQ. 57). 190-194).Irəvan xanlığının Sərdarabad mahalında kənd adı. MUĞANLI-1728ci ildə Irəvan əyalətinin Xınzirək nahiyəsində kənd adı. MUĞANLU-1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Ərmus nahiyəsində məzrə adı. Q.Qeybullayev Çul tayfasının IV əsrin ortalarında Xəzər və Aral sahillərində yaşamasını qeyd etmişdir(89.Ermənistan ərazisində Muğan qədim türk tayfasının adından yaranmış etnotoponimlər çoxdur: MUĞANLI-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Karbi nahiyəsində kənd adı.Mirzəyev müxtəlif elmi faktlara istinadla Çul sözünün qədim türk tayfasının adı olduğunu təsdiqləyir(55.16. 96 . H. MUĞANCIQ-Yelizavetopol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. Çul əsaslı etnotoponimlər Çul türk tayfası olub müxtəlif ərazilərdə yaşamışdır. Mxçyan Yeni Bəyazid Bağbanlar Şıxbabalı Muğanlı Kələntərli Muğanlı Zilanlı Muğanlı Hacıalılı Gilətac Karrar Şəhriyar Martuni Ağdam Ağdam Ağcəbədi Bərdə Qazax Qubadlı Zaqatala Zəngilan Zəngilan Kürdəmir Naxçıvan Martuni Muğan Muqalbala Muğam Gürcüstan Türkmənistan Özbəkistan Iran Dağıstan Qərbi Sibir 2. Prof.

Hələ orta əsr tədqiqatçıları Albaniyanın şimal-şərqində. Çullar həm də Çor adlanmağa başlamışlar. Ərəb müəllifi Ət-Təbəri ərazisi indiki Krasnovodsk rayonunda olan Çol dövləti sakinlərinin bir qisminin Azərbaycana. V. maskutlar Xəzər dənizinin şimal-şərq sahilində.Trever S. Alim eyni zamanda Qarabağ ərazisində Şuşa. Samurun mənsəbinin cənubunda V yüzillikdə Çor/Çul 97 . Yəqin qərbə köçən çollər əvvəl Aralın yaxınlığında məskunlaşıblar. Albaniyanın şimalına gəlməsi barəsində məlumat verir.Yeremyanın tərtib etdiyi xəritəyə istinad edərək göstərir ki. O yazırdı: «Oğuzların bir hissəsi Monqoliyada uyğurların hakimliyi altında qalmış.T.V.V. işlənir. O. M. Deməli Sul/Çol soylarının bu yerlərə gəlib məskunlaşmasına şübhə yeri qalmır. 270).Bartold ərəb mənbələrində rast gələn sul oykoniminin çul kimi oxunmasını düzgün sayır və bunu sad ərəb hərfinin ç səsi ilə əvəzlənməsinin nəticəsi sayır(79.Bartold çulların Qırğızıstanın indiki Alamedin kəndinin yerində Çul şəhərinin olduğunu göstərmişdir (79. IV əsrin 50-ci illərində türkdilli çollər Aralın sahillərindən Xəzərin yaxınlığına və şərqi Xəzər ətrafı rayonlara köçmüş. çol/çul tayfasının Azərbaycanda çullular kimi tanınması qənaətinə gəlir (39. V. K. bir hissəsi isə cənuba və qərbə köçmüşlər. 556). burada yerləşmişlər. indiki Dərbəndlə Quba arasında Çul şəhərinin olduğunu qeyd etmişlər.V. 37).V. Zəngəzur.Bartolda görə Çol adlı oğuz soyu olmuşdur.Bu etnonim toponimlərin tərkibində müxtəlif variantlarda Çola/Çul/Sul/Tsur/Çulobad/ Çoryurd/Çorman və s. V. Lakin ƏtTəbəri Sulların/Çolların bu yerlərə gəlmə tarixini göstərmir. onlarla qaynayıb qarışmışlar.Ismayılov çul tayfasının ya maskutlar çarlığının ya da Şakaşenanın qalığı olduğunu güman edir. Qaryagin qəzalarında bir neçə Çullu toponiminin olmasını qanunauyğun hadisə kimi qiymətləndirir. Albaniyanın şimal qonşuluğunda «Sul» adlanın xalq tərəfindən tutulmuş Xəzər ölkəsinin adını çəkir.

«sa» variantı da vardır.V. yay soyu ailəsi. Onda «çauq»-un iki anlamı olur: biri. Inqilabdan əvvəl Qafqazda beş Çullu toponimi olmuşdur.Seyidov çul etnonimini «çauq» sözü ilə bağlayır. dövlət qurluşu ilə bağlı yaranmış Azərbaycan. Əgər Çul etnoniminə türk dillərinin – lu şəkilçisini əlavə etsək Azərbaycanda rast gəlinən üç toponimin əsasında bu etnonimin durduğunu görərik. «s» səsləri əvəzlənir. «soy» mənaları da vardır.Qeybullayevin fikrincə çul-qədim türk etnonimi Çulım adında qalmışdır və bu Tambov vilayətində XIX əsrdə yaşamış çulım tatarları ilə əlaqədardır. V. 125. Altay dilində. Uq-un bir sıra türk dillərində.«yay-ox» digəri isə «ça»-yay. 98 . 327).adlanan ərazidə yaşamışlar. Çor isə erməni dilində dərə sözü mənasını verir. 168. türk dili sözüdür. qədim erməni dilində IX-X əsrlərə qədər «l» hərfi olmadığından «Çol» «Çoq» şəklində işlənmişdir. Türk dillərində «ç».Həməviyə görə «Sul» Xəzər ölkəsində şəhər Dərbəndə yaxın olan rayonlardan biridir.Radlovun qeyd etdiyi kimi. erkən orta yüzillikdə erməni qaynaqlarındakı qala adı «Çauq» Azərbaycan mifoloci inamları ilə. bu sözün semantikasını erməni dilinin materialı əsasında açmaq istəyir və onun mağara mənası ilə eyniləşdirir(151. «y». «ça» bir çox türk dillərində «yay» deməkdir. 192). M. Y. Çox güman ki. «ailə». Çulım sözündə Çul etnonimi və mənsubiyyət şəkilçisi -ım vardır. 25. onu mifoloci təfəkkürlə əlaqələndirərək «ça» və «uq» komponentlərinə ayırır. bu etnonim bolqar tayfası çelmat adının əsasını da təşkil edir. Q. Çul/Çol/Çullu/Çoq/Tsur/Sul/Corlu və digər variantlarda toponimlərin mənşəyi haqqında müxtəlif mülahizələr söylənilmişdir(86. Onun «ya». o sıradan Qazax. O. Çul adı -çul toponimi xəzərlərin dövründə olmuşdur. Musa Kalanqatlı qeyd edir ki. Deməli.

Yeremyanın bu mülahizəsi Q.Əliyev yazır ki. S. «Sul darvazaları» «həmsərhəd Sul vilayəti kimi məfhumların işlədilməsi sul –çol soylarının bu yerdə olmalarına. 164). dərə. I. Xudat. 99 . S. Çola şəhərinin adının onların gəlişi ilə bağlılığına əsaslı sübutdur.Əliyarovun Albaniya sərhədlərinin şimalında müstəqil Hun knyazlığı olması barəsindəki mülahizələri ilə həmahəng səslənir.Novoseltsevə görə çul oykonimi Pamir dillərindən olan yaqnoy dilinə aid olub dar dərə mənasındadır(129.Markvart bu toponimi Iran mənşəli hesab edir. eyni zamanda xaqanlıq da olmasını göstərir. Çul sözünün arealı çox böyükdür. A.I. Azərbaycanın Cəbrayıl rayonunda Çullu. Lak dilində çor sözü dar dərə mənasını verir. 62-64). «Çol» adında Strabonun qeyd etdiyi «il» etnonimi gizlənmişdir. Q. Zərdabda Çallı Kəndi. Xaçmaz və Quba rayonlarının ərazisini əhatə edirdi.Voroşilin və S.T. Apşeronda Çullu təpəsi.Voroşil Çul barəsində bütün mülahizələr üzərində dayandıqdan sonra belə qənaətə gəlir ki.P. 39). qaya mənasını verir və Çol toponimi öz adını məhz həmin sözdən – oronimdən götürmüşlər(46.Məşədiyev də geniş təhlil vermişdir (53. «Sul keçidi».Yeremyan Çulun təkcə keçid.T.Q. Çullu dağı. Bu xaqanlıq indiki Qusar.I. Çul o zaman Qafqaz Albaniyasının tərkibinə daxil olmuşdur. Çol/Çul öz mənşəyi etibarilə türk sözüdür və çuvaş dilində dərə. şəhər deyil. Əl-Kufi qeyd edir ki. 38-40). Qubadlıda Çullu dərəsi adlı yerlər vardır(53. Ərəb mənbələrində «Sul xalqı». Ərəb mənbələrində də Çol sözünün müxtəlif mənalarına rast gəlinir. ərəbcədən olan əs-Sul dağ kəndinin adı çul etnonimi ilə ilə bağlıdır. kəndi. Çul etnonimi və bu etnonim əsaslı etnotoponimlər haqqında Q.

III FƏSIL QƏRBI AZƏRBAYCANIN TÜRK MƏNŞƏLI ETNOTOPONIMLƏRININ STRUKTUR. ÇULLUYelizavetpol quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı etnotoponimlərinin əsasında çul etnonimi durur. Türkmənistan ərazilərində Çol/Sul variantda areallarına rast gəlinir (57. Ermənistanda ÇORLU-Qukasyan rayonununda kənd adı. R. Ermənistan ərazsisində 2 yerdə: Qafan və Əzizbəyov rayonları ərazisində kənd adlarında bu etnonim qalmışdır. QutqaşendəCorlu. Qarabağ ərazisində keçmiş Şuşa Zəngəzur və Qaryagin qəzalarında. Laçın rayonlarında Çorman yaşayış məntəqələri. 190-194). 73. Kəlbəcər.Eyvazova çul etnonimli etnotoponimin Əfqanıstanın Pərvan adlı mahalında olduğunu qeyd edir(25. LEKSIK-SEMANTIK VƏ QRAMMATIK XÜSUSIYYƏTLƏRI Qeyd etmək lazımdır ki. Bu da etnotoponimlərin həm Ermənistan ərazisi daxilində. Yardımlıda–Çoryurd. Hər iki kəndin əhalisi XX əsrin əvvəllərində erməni-müsəlman davasında köçürülmüşdür. Özbəkistan. FONETIK.Mirzəyev Ermənistanda Dərələyəzdə (Paşalı. həm də ondan kənarda geniş arealda yayılan olduğunu göstərir. Iran. Cəbrayılda-Çullu. Irəvan xanlığının Talin mahalında kənd adı. Əzizbəyov rayonu) olan Cul kəndi və onun tarixi haqqında ət-raflı məlumat vermişdir(57. Gürcüstan. ÇUL –Irəvan quberniyasının Şərur-Dərələyəz mahalında kənd adı. 190-194.Çola adının hələ təkcə Azərbaycanda 7-dən çox arealı Ağdamda Çulobad. 175-179). fonetik. Bu etnotoponimlər Ermənistanın müxtəlif yerlərindədir. Türkiyə. leksik-semantik və qrammatik xüsusiyyətlərinin ayrıca 100 . etnotoponimlərin struktur. 76). H.

Məzrə. Güney. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlərin struktur tiplərə görə ümumi mənzərəsini araşdırmaq üçün onları sadə. Cəngi. Gyabut. Sos. Polad. Bu tipli toponimlər sayca böyük çoxluq təşkil etmir. Ola bilsin ki. Doqquz (Doxquz). Göl. Elar. Ermənistanın türk mənşəli etnotoponimilərinin struktur xüsusiyyətləri. Urut. Moz. Xot. Eyni zamanda. Tərp. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli toponimlər sırasında qurulşuca sadə olanlara aşağıdakı toponimləri aid etmək olar: Avuş. Hovit. Şəhriz. Zeyvə. Manes. Eylas. Şahab.araşdırılması onların bu xüsusiyyətlərinin digər toponimlərlə müqaisəli təhlili üçün geniş material verir. Etnosların 101 . Maqda. Zaq. Kotyak. Zorba. Əyar və s. Tolk. Vedi. Belə etnotoponimlər də sayca çox deyildir. Gomur. Zar. Bahar. toponimlərin müvafiq xüsusiyyəti öyrəniləcək və nəticələrin müqaisə edilməsi yolu ilə oxşar və fərqli cəhətlər aydınlaşdırılacaqdır. Quruluşca sadə etnotoponimlər. onların müəyyən Qisminin ilkin formaları başqa şəkildə olmuşdur. düzəltmə mürəkkəb və çoxkomponentli toponimlər şəklində qruplaşdırmaq məqsədəuyğundur. Zor. Bunu nəzərə alaraq bu fəsildə tədqiqat müqaisəli şəkildə aparılacaqdır. Çünki hər bir etnotoponimin əsasında etnosun adı durmalıdır. qurluşca sadə saydığımız bir çox toponimlərin tərkib ünsürlərini müəyyənləşdirmək çətindir. Arpa. Hasik. Şəfəq. Zağa. Muz. Daha doğrusu etnotoponimlərlə yanaşı. Qoytur. Por. Pipis. Bədəl. Mos. Yuva. Moğes. Ibiş. Quruluşca sadə etnotoponim olmayan toponimlər.1. Yeşil. Zeytə. Dərə. Cələb. 3. Mor. qeyd etmək lazımdır ki. Əlbəttə qurluşca sadə etnotoponimlərin çox olmaması təbiidir. Gümüş. Haxs.

belə etnotoponimlərdə fonetik dəyişmələr daha çox nəzərə çarpır. Çul. Məsələn. Ozan. Cul. həm də samitlərdə əvəzlənmə aşkardır. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlər sırasında qurulşuca sadə olanlara aşağıdakıları aid etmək olar: Aban. Bu zaman dildəki ümumişlək sözlərə oxşarlığa görə etimoloci təhlil aparmaq da qüsurlu olub səhv nəticəyə gətirib çıxara bilər. Hər iki qrupda tərkib ünsürlərinin müəyyənləşdirilməsi ilə bağlı çətinliklərə rast gəlinir. Etnotoponimin əsasında tayfa adının durması onun başqa söz əsasında şərhinə imkan vermir. Yaxud Avşar etnotoponiminin adının əsasında əfşar tayfa adı durur. Konkret olaraq etnosun adının hansı mənanı verməsini bir sıra hallarda aydınlaşdırmaq mümkün olmur. Qaşqa. burada əsas fərq mənanın aydınlığı ilə bağlıdır. Məlumdur ki. etimoloci təhlil verilir. Zod. Çünki tayfanın adlandırılması zamanı nəyin əsas götürülməsi haqqında elmi məlumat. etnotoponimlərin izahı zamanı bu etnotoponimlərin tərkibinə daxil olan tayfanın adının izahı əsas götürülür və onun mənasına görə şərh. Avar. Ilkin variantdakı sözdən a saiti düşmüşdür. Şəkilçi sözə kiçiltmə mənası da verə bilər. Kəvər. Lakin bir sıra tayfa adlarının izahı zamanı müəyyən çətinliklər meydana çıxır. Quruluşca sadə etnotoponimlərlə etnotoponim olmayan quruluşca sadə toponimlərin müqaisəsi göstərir ki. Burada b-v əvəzlənməsi özünü göstərir. yəni etnotoponim olmayan toponimlərin əsasında isə bir çox hallarda dilin ümumişlək sözləri durur. Qeyd olunan sadə etnotoponimlərin tərkib hissələrinə parçalanması bir-çox hallarda çətinlik törədir. Abar. Bununla yanaşı qeyd etmək lazımdır ki. Avdal etnotoponimi Ağ hün tayfası olan qədim Abdal tayfasının adıdır. bu söz sonralar –ik şəkilçisi qəbul etmişdir. Koğ və s.sayı isə dildəki sadə sözlərə nisbətən çox-çox azdır. Abnik etnotoponiminin əsasında isə aban tayfa adı durur. Ehtimal ki. Digər. yaxud fakt əldə etmək çətindir. Belə ünsürləri müəyyənləşdirmə etnotoponimlərdə daha mürəkkəb səciyyə daşıyır. Sisyan. Gümrü. Bu halda həm sait. Bu cür yozumlar etnotoponimi 102 . Uz.

Lakin bu etnotoponimin əsasında əslində baş ünsürü durmur. Onlar kəndin adının peyrəlu tayfasının adından yaranması fikrini irəli sürürlər (21. bü toponimdə də el formantı vardır. Avadlar. Quruluşca düzəltmə olan toponimlər sadəyə nisbətən çoxluq təşkil edir.başqa onomastik vahid kimi izah etməyə aparıb çıxarır. Ayrım(etn). Bayramlı (etn). Başgərin. Altay dillərində birə kiçik çay anlamında işlənir. Aralıx. 157). Nümunələrdə etnotoponimlər mötərizədə ixtisarla (etn) qeyd olunmuşdur. Birəli etnotoponimi haqqında da eyni fikirləri irəli sürmək mümkündür. Arpavar. Tədqiqatçılar haqlı olaraq bu kəndin adını kiçik çay anlamı ilə bağlamırlar. Acıbac. Baburlu (etn). mənsubiyyət şəkilçisi qəbul etmiş el sözünün (eli – el+i) –lı. -lər cəm şəkilçisinin artırılması ilə toponimlərin və etnotoponimlərin yaranmasında fərq nəzərə çarpmır. Alçalı. Azaklar(etn). -lu. Basineli olmuşdur. Istər düzəltmə etnotoponimlərin. Aynalı(etn). Ağazor. -lü sözdüzəldici şəkilçisi ilə qarışıq salınması bir sıra hallarda quruluşuna görə mürəkkəb toponimlərin düzəltmə toponimlər cərgəsinə daxil edilməsinə səbəb olmuşdur. Aşağıdakı misallarda oxşarlıq elementləri özünü aydın göstərir. Ümumilikdə götürüldükdə isə quruluşca sadə toponimlər daha çox oxşar səciyyəlidir. Bu və Boznəli etnotoponimlərinin əslındə Basin tayfasının adı durur. Ayaslı/Ayazlı. -li. Almalı. Quruluşca düzəltmə olan etnotoponimlər. Bu səpkidə aparılan araşdırma əsaslı fərqlər üzə çıxarmır. Baş kompenentinin daxil olduğu toponimlərin sırasında etnotoponimlər yoxdur. Başkənd. Baxçalar. Armudlu. 103 . Bazarcıq. Bayatlar(etn). -lar. Abdallar(etn). Onu da qeyd etmək lazımdır ki. Bazmavan Balıxlı/Balıqlı (etn). Abdallar(etn). Çox güman ki. istərsə də etnotoponim olmayan düzəltmə toponimlərin düzəlməsində oxşar ünsürlər iştirak edir. Bu sözdə fonetik dəyişmə baş vermişdir. Barana. Ilkin variant yəqin ki. Yuxarıda istisna hal kimi Başnalı/Başnəli etnotoponimi qeyd olunmuşdur. Başnalı/Başnəli(etn).

Damcılı. Songurlu. Çiftəli. Çubuxlu. Darabas. Yamanclı. Ilanlı (etn). Qovuşuq. etnotoponimin izahı və müəyyən komponentlərə ayrılması məsələsi də aşkar deyildir. Məcidli. Kələli. Mahmudlu (etn). Kacaran(etn). Uzunlar. Muğumlu. Bağçılıq. Ketran. Daşlı. Keçili. Qapılı. Imirli (etn). Zəhmət. Erdapin. Çloxan.Başqa nümunələri nəzərdən keçirək. Şahablı. Qaçağan (etn). Pənah. Çiqdamlı. Murad təpə. Yaycı (etn). Qalacıq. Toparlı. Çaxmaq. Mastara. Siçanlı(etn). Xalisə. Paşalı. Bulaqlı. Çivinli. Bu sözün quş+çu şəklində parçalanması da düzgün deyildir. Iydəli (etn). Dəmirçi. Dəlləkli. Spitaq. Kotanlı. Şorlu(etn). Boğutlu. Horadiz. Xancığaz. Mehrablı. Yekanlar. Evli (etn). Püşkək. Qeyd olunan nöqteyi-nəzərdən məsələyə yanaşdıqda bu etnotoponimin quruluşca düzəltmə olması istisna edilə bilər. Onun quş sözü ilə heç bir bağlılığı yoxdur. Qəmərli (etn). Bitlicə. Debetaşen. Məliklər. Dirəklər Dornı. Ləmbəli. Qazançı (etn). Künən (Getaşen). Dəvəli. Şidli(etn). Çotur. Şağalı. Şabadin. Bu etnotoponimin qaç +ağan şəklində morfemlərə ayrılması. Qədirli (etn). Reyhanlı (etn). Çarxec. Şıx104 . Kalara. Nərimanlı. Samurlu (etn). Çanaxçı. Qovşut. Quşçu/Quşi/Quşcu etnotoponimdir. Tamamlı. Şirvancıq(etn). Şirazlı. Şenataq. Evcilər (etn). Çubuxçu. Toxluca(etn). Qonçalı. Buğdaşen Qamışqut. Söyütlü. Kaftarlı. Susuz. Qaral. Inəkli Yaqublu. Daharlı. Təngirli. Təkiyə. Qaçağan türkmənşəli bir elin adıdır. Darğalı. Məsimli. Musluqlu. özünü doğrultmur. Nərziravan. Qaranlıq. Qaltaxçı (etn). Etnotoponimin əsasında qədim türkmənşəli Kuşi tayfasının adı durur. Yasovul. Zolaxaç. Revazlı. Muncuxlu. Kəngərli(etn). Zəngilər (etn). Təkərli(etn). Saybalı. Quşçu/Quşi (etn). Maqmucuq. Qalaça. Dostluq. Kotigex. Kərpiçli. Tülnəbi. zənnimizcə. Mehriban. Çıraxlı. Oğruca. Yengicə. Zöhrablı. Şeyx Hacı. Dədəli. Körpəli. Saçlı. Sarvanlar (etn). Çorlu(etn). Qəzənfər. Nubaraşen. Eyni zamanda. Becazlı/Becazlu/ Becazin. Qanlı(etn). Dəlilər. Çizixlər. Çəmbərək.

baş. Tərkibində xan komponenti olanlar Adamxan. Bəzirxana. Kilisəkənd. Kərimkənd. Əlili. Günəşli. Gölkənd. Tərkibində antroponim olanlar . Göstərilən tipli mürəkkəb toponimlərə aid nümunələri nəzərdən keçirək. Alakilsə. Güldüz. kənd. Xeyirbəyli. Əlibəyli. Hamamlı. Xaçkilsə. Paşakənd. Əfəndi. qaya. daş. Tərkibində kənd komponenti olanlar Ağkənd. Misxana. Çaykənd. Sultanbəy. qara. Uluxanlı. Düzkənd. Gərgər(etn). vəng. zor. Bu toponimlərin tərkibinə daxil olan komponentə görə müəyyən qruplara bölünə bilər. Allahverdi. Comərdli. Cır-cır. Tərkibində dzor komponenti olanlar. Balakənd. Təzəkənd. Həsənkəd. sarı. Tərkibində çay komponenti olanlar Arpaçay (qəsəbə). müxtəlif antroponimlər. Ortakilsə. dərə. Güdgüm. Cücəkənd. Göllü. Gülablı.lar. Ağkənd. xana. Cinni. 105 . Imirxan. Xaçkənd. ağa. Həbibkənd. qışlaq. Zərkənd. Ələyəz. Gözlü. Ərəvus. Cəbəçəli. Babakişi. Gülüstan. Tecrabəy. Əzizli. Məlikkənd. Tərkibində xana komponenti olanlar Astaxana. Ortakənd. Arazdöyən. Lələkənd. Keşişkənd. Qızılkilsə. arx. Meşəkənd. Göykilsə. Oğurbəyli. Köçbəy. Aynadzor. Ən çox nəzərə çarpan komponentlər aşağıdakı sözləri əhatə edir: bəy. Daşkənd. Ərzəkənd. Qarakilsə. çay. Tərkibində ağa komponenti olanlar Avdalağalı. tala və s. Avdıbəy. Qızılkənd. Həsənbəyli. təpə. Tərkibində bəy komponenti olanlar. Cənnətli. Gödəkli(etn). Quruluşca mürəkkəb olan etnotoponimlər. Xozikənd. Dərəkənd. Güllücə. bulaq. boz. Öysüz. Ördəkli. Tərkibində kilsə komponenti olanlar. Dədəqışlaq. Ağcaqışlaq. xan. Yenikənd. kilsə. Tərkibində qışlaq komponenti olanlar. Ağkilsə. Göran(etn). qala. Qutniqışlaq.

Torpaqqala. Kərkibaş. Kələkarx. Sarıyaqub. Qızılqoç. Qaraqaya. Tərkibində vəng komponenti olanlar Qoşavəng. Qaracoran. Tərkibində qurd komponenti olanlar. Gödəkbulaq. Qızılgül. Qaraman. Tərkibində dərə komponenti olanlar: Dərəköy. Qırxdəyirman. Dərəgyuğ. Tərkibində abad komponenti olanlar. Tərkibində sarı komponenti olanlar Sariyer. Qaraisa. Qaraməmməd. Qaradaş. Tərkibində arx komponenti olanlar Ağcaarx. Bozigeğ. Təpədolaq Tərkibində oba komponenti olanlar . Korbulaq. Qaraçanta. Dəlikdaş. Sarıbaş. Qarabulaq. Qurdqulaq. Tərkibində oğlu komponenti olanlar Oxçuoğlu. Tomartaş. Qızılvəng. Daşqala. Tərkibində qara komponenti olanlar Qaraboya. Uzunoba. Tərkibində baş komponenti olanlar. Abbasabad 106 . Şişqaya. Qaraburun. Tərkibində tala komponenti olanlar. Tərkibində qala komponenti olanlar Ağqala.Tərkibində bulaq komponenti olanlar Ağbulaq. Şirəqala. Qaraqala. Qoturbulaq. Cəlaloğlu. Qaraqula. Kərimarx. Qoşabulaq. Gözəldərə. Tovuzqala. Qaranamaz. Qaradağlı. Dərəçiçək. Tərkibində boz komponenti olanlar Bozdoğan. Tərkibində say olanlar : Qırxbulaq. Uzuntala. Soyuqbulaq. Tərkibində qoç komponenti olanlar. Kəsikbaş. Bəhdaş. Qurdqulu. Talıboğlu. Tərkibində qaya komponenti olanlar Qayabaşı. Qarahəmzəli. Güllübulaq. Ovandərəsi. Çiçəkbulaq. Tərkibində gül komponenti olanlar. Tərkibində daş komponenti olanlar Qızıldaş. Qurdbulaq. Sarıserçə. Tərkibində təpə komponenti olanlar Təpədibi.

Pirmələk. Arıxvəli. Varmaziyar. Qaradəli. Oğuzbatır. Basarkeçər. Kınıqkənd. Aysəsi. Boğazkəsən. Qliçataq. Əlibəyli. Toxanşalı. Tovuzqala. Vəligec. Qaradağlı. Bəkyand. Svanverdi. Imanşalı. Danagirməz. Dərbənd. Donuzyeyən. Həmin toponimlərə aid nümunələri ayrıca qruplar deyil. Qarahacılı. Dəymədağıl. Gölçiqin. Ilxıabi. Subatan. Bəydili. Qazangöl. Calaloğlu. Şirakqoç. Sirkətas. Kolagirən. Sərdarabad. Qaraçamux. Aşağıdakı mürəkkəb etnotoponimlər qeydə alınır: Abbasabad. Oğuztaş. Göyyoxuş. Şorəli. Göykümbət. Bayraməlikənd. Əlikuçak. Kuylasar. Ağzıqanlı. Göyərçinqala. Sədibağdı. Şirakqala. Tatluqışlaq. Şəkikan. Keşişverən. Qursalı. Çaybasar. Qarapapax. ümumi bir qrupda birləşdiririk. Əlikuçək. Çiryuxla. Kərkibaş. Itqıran. Şəişədil. Sarıgeğ. Xınzirək. Xaçaparax. Qaraisa. Bəyzadə. Gölkənd. 107 . Qasıməli. Qarğabazar. Kosaməmməd. Irabad. Bəriyabad. Əskinara. Əmirxeyir. Ağzıbir. Öküzdağ. Qızılörtən Indi isə Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli mürəkkəb etnotoponimləri araşdıraq və onların tərkib komponentlərin müəyyənləşdirək. Çivandərə. Vağarşabad. Cəfərabad. Gürcüel. Qurdqala. Təkcəyurd. Şirabad. Camışcur. Tayçarıx. Ocaqqulu. Kolagirən. Əlpinçay. Quldərviş. Sultanabad. Əliqızıl. Xınzırək. Quqarçay. Mantaşkəsən. Balaqaraqoyunlu. Yelqovan. Quləli. Digər komponentli mürəkkəb toponimlər. Şakabad. Canəhməd. Düzxarab. Xaçdur. Əliqırıq. Tavusköklü. Oxçuoğlu. Qarabağ. Bayatdağı. Əlikəmərli.Mürəkkəb toponimlərin tərkibində başqa komponentlərə də rast gəlinir. . Itqıran. Elləroyuğu. Haçasu. Karvansara. Qurumusulu. Qarahəmzəli. Ağhəmzəli. Qarqanktəpə. Xazarabert. Ilançalan. Yeniyol. Şavarut Hacılar. Qulucan. Çirmanis. Bozdoğan. Səmadərviş. Gəzərbad. Tovuzgönlü. Qaraqoyunlu. Satanaxaç. Dəliqardaş. Qazarapat. Cadqıran. Yenigöy. Korkeçilər. Körpüqulaş. Xaçdaraq.

108 . Oğuzbatır Tərkibində daş komponenti olanlar. Oğuztaş Tərkibində dil komponenti olanlar. Şuraqel. Kərkibaş Tərkibində oğlu komponenti olanlar. Gəzərbad. Şirakqala. Qazangöl Tərkibində bağ komponenti olanlar. Qeydə alınmış bu mürəkkəb etnotoponimləri komponentlərinə görə quruplaşdıraq. Qaraqoyunlu. Çivandərə Tərkibində çay komponenti olanlar. Şakabad. Calaloğlu Tərkibində qışlaq komponenti olanlar. Əlpinçay Tərkibində qurd komponenti olanlar. Bəydili. Qarahacılı Tərkibində bazar komponenti olanlar. Qaraisa Tərkibində hacı komponenti olanlar. Quqarçay. Tatluqışlaq Tərkibində qala komponenti olanlar. Qaradəli Tərkibində papaq komponenti olanlar. Qurdqala Tərkibində baş komponenti olanlar. Kınıqkənd. Korkeçilər Tərkibində batır komponenti olanlar. Balaqaraqoyunlu Tərkibində bəy komponenti olanlar. Qarahəmzəli. Tovuzqala. Şirakqoç Digər komponentli mürəkkəb etnotoponimlər. Göyərçinqala Tərkibində keçi komponenti olanlar. Öküzdağ Tərkibində kənd komponenti olanlar. Əlibəyli Tərkibində boz komponenti olanlar. Abbasabad. Bayraməlikənd. Şəmşədil Tərkibində qoç komponenti olanlar. Bozdoğan Tərkibində göl komponenti olanlar. Bayatdağı. Qarqanktəpə Tərkibində dərə komponenti olanlar. Gölkənd. Qarğabazar Tərkibində təpə komponenti olanlar. Tərkibində abad komponenti olanlar. Irabad Tərkibində dağ komponenti olanlar.Şorkənd. Şurakuz. Şorkənd Tərkibində bala komponenti olanlar. Oxçuoğlu. Qarabağ Tərkibində qara komponenti olanlar. Qarapapax Tərkibində antroponim olanlar. Qaradağlı.

Digər dil vahidlərindən fərqli olaraq onomastikada onomastik vahidlərin yaranmasında müəyyən formantlardan istifadə olunması da özünü göstərir. dərə. Xınzırək. Tovuzgönlü. Yuxarıda nəzərdən keçirilmiş mürəkkəb etnotoponimlərdə hələlik ayırmaq mümkün olan bir etnotopoformant nəzərə çarpır. Itqıran. Xınzirək. yoxdur. Linqvistik təhlildən aydın olur ki. Şorəli. eli komponentinin əsasında el sözü durur. əli. bu söz etnotopoformant kimi qəbul oluna bilər. təpə. hacı. Bu da xüsusi leksika üçün ümumi bir cəhətdir. Manntaşkəsən. Əliqırıq. daş. dağ. qışlaq. Camışcur. Qaraçamux. Şuraqel. Qursalı Göründüyü kimi mürəkkəb etnotoponimlər tərkibinlərindəki komponentə görə müəyyən qruplara bölünürlər. Bu etnotopoformant el sözüdür. kəmər və sair mürəkkəb etnotoponimlərdə də işlənir. terminlərin yaranmasında dilin öz sözdüzəltmə vasitələri ilə yanaşı terminelementlərdən istifadə edilir. Ağzıqanlı. Qasıməli. Kolagirən. Əlikəmərli. Məsələn. Tavusköklü. tərkib elementlərinə görə əsaslı fərqlər demək olar ki. toponimlərin yaranmasında və düzəldilməsində ümumi bir proses əsasdır. Quruluşca çoxkomponentli olan etnotoponimlər. Qasıməli. qara. Basarkeçər. sarı. Biz belə hesab edirik ki. boz. Şəkikan. qıraq. Əlikuçək. Boşneli. Şorəli. Boznəli. Xazarabert. Mürəkkəb toponimlərin komponenti kimi çıxış edən kənd. bəy. Bu komponentlərin ümumiyyətlə mürəkkəb toponimlərin tərkibində rast gələn komponentlərlə müqaisəsi göstərir ki. Çirmanis. Qursalı tipli etnotoponimlərin tərkibindəki alı. Gölçiqin.Körpüqulaş. toponimlərin düzəlməsində iştirak edən dil vasitələri eynilik təşkil edir. 109 . Bu isə belə bir nəticə çıxarmağa imkan verir ki. Bilavaistə etnotoponimlə bağlı olan əsaslı fərqli cəhət mürəkkəb etnotoponimlərdə komponentlərdən birinin etnosun adını bildirməsindən irəli gəlir. xan. Əliqızıl. Şurakuz Çiryuxla. qurd.

Yuxarı Aylanlı. Əvvəlki fəsildə qeyd olunduğu kimi miqrasiyanın özü müxtəlif səbəblərdən irəli gəlir. Əsas səbəb əhalinin miqrasiyası ilə əlaqələndirilə bilər. Kiçik Mirzə. Yuxarı Adyaman. Kiçik Qarakilsə. Kolanlı Aralıx. Aşağı Alçalı. Aşağı Dvin. Aşağı Gözəldərə. düzəltmə və mürəkkəb toponimə artırılması ilə düzəlmişdir. Aşağı Qarxun. Kiçik Şorlu Dəmirçi. yuxarı. Böyük məzrə. Aşağı Ağcaqala. 110 . Aşağı Adyaman. Aşağı Qaraqoymaz. Aşağı Ağbaş. Yuxarı Pirtikən. Böyük Camışlı. yaxud yaşayış məntəqələrinin böyüyüb iki yerə bölünməsi ilə yaranmışdır. Aşağı Aylanlı. Böyük Kəpənək. Aşağı Türkmənli. Böyük Şiştəpə. Aşağı Quylasar. Kiçik Şiştəpə. Yuxarı Qarxun. Aşağı pürülü. Yuxarı Ağdan.Ermənistanın türk mənşəli toponimlərinin böyük bir hissəsi çoxkomponentli toponimlərdir. yaxın ərazilərə olmuşdur. Göstərilən qaydada yaranmış Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli to-ponimlərə aid külli miqdarda nümunələr gətirmək mümkündür. Böyük Qaragün. yuxarı. Məsələn. Aşağı Qaranlıq. Bununla yanaşı qeyd etmək lazımdır ki. Böyük Arıxvəli. Aşağı Qanlıca. Daha qədim dövrə getdikcə miqrasiyanın əhalinin müəyyən ərazidə artmasının yeni yaşayış məskənlərinin yaranması ilə nəticələndiyi aydın hiss olunur. Baş Abran. Yuxarı Qanlıca. Böyük Şöllü-Dəmirçi. Şübhə yoxdur ki. Yuxarı Ağcaqala. komponentlərin bir qismi eyni qəbildən olub böyük. Aşağı Zağalı. baş və bu qəbildən olan sözlərin artırılması ilə düzələn toponimlər kəndlərin. Kiçik Gilanlar. aşağı. Böyük Gilanlar kəndi. Böyük Keyti. qıraq sözlərinin sadə. Aşağı Pirtikən. Aşağı Qarabağlar. Kiçik Şəhriyar. Burada miqrasiya məsafəcə uzağa deyil. Kiçik Keti. Kiçik Arıxvəli. böyük. Yuxarı Quylasar (Kuylasar). Böyük Qarakilsə. kiçik. aşağı. Yuxarı Kürdkənd. Aşağı Axta. baş. Çoxkomponentli toponimlər tarixi inkişafın müəyyən mərhələsində müxtəlif səbəblərdən yaranmışdır. Yeni Bəyazid. Böyük Şəhriyar. Yuxarı Necili. Yuxarı Ağbaş. Yuxarı Qaraqoymaz. kiçik. Aşağı Necili. Böyük Vedi. Kiçik Kəpənək.

Etnotoponim olmayan toponimlərin müəyyən qismi konkret fərdlə bağlı informasiya əsasında da yarana bilirsə. Bu da təbiidir. Hacı Qara. Yenə də yuxarı. Axund Bzovan. Molla Eyyublu. 111 . Tərkibində Hacı komponenti olan toponimlər də müəyyən çəkiyə malikdir. Çünki bütün hallarda söhbət yer adlarından gedir. Kişmiş bulaq və s. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli toponimlərin bir hissəsi relyefin xüsusiyyətlərini özündə ifadə edir. Heydər bəy. tərkibində yuxarıda qeyd olunmuş sözlərin işləndiyi toponimlərin qeydə alınması faktı ilə üzləşmişdik. Tərkibində hacı. Beləliklə. Məsələn. Etnotoponimlər isə fərdə deyil etnosa aiddir və daha ümumi məzmun kəsb edir. Vəli Ağalı. Istiqamət. Hacı Nəzər. Qızıl təpə. Hacı Muğan. Məsələn. Nəcəfli binası. Molla Dursun. Hacı Xəlil və s. Daha doğrusu yuxarıdakı nümunələrdən qurluşca çoxkomponentli olan etnotoponimləri ayırsaq görərik ki. Mürəkkəb toponimləri təhlil edərkən. Kaha binası. molla komponentləri konkret fərdlərlə bağlı işlədilir. Şorlu Mehmandar.Tədqiqat quruluşca çoxkomponentli olan etnotoponimlər əsasında aparıldıqda da oxşar nəticələr alınır. etnotoponimlər və etnotoponim olmayan toponimlərdə bir fərq özünü göstərir. Molla Bayazet. Molla Musa. Türk Qarakilsəsi. ölçü bildirən sözlər belə yer adlarının bir-birindən ayrılması. böyük. Çünki hacı. Hacı Bayram. Təbii ki. fərqləndirilməsi üçün istifadə edilmişdir. Maraqlıdır ki. bu komponentlər etnotoponimlərin tərkibində işlənmir. Molla Bədəl. Boz yoxuş. etnotoponimlər belə konkretləşmiş informasiya daşımır. Polad Ayrım. Qızıl Teymur. Alaçıq qaya. Molla Göyçə və s. Ermənistan ərazisində bir komponenti Molla və ya Hacı sözləri olan toponimlər də az deyildir. aşağı. molla komponentləri olan toponimlər söz birləşməsi şəklindədir. kiçik komponentlərinin işlənməsinin şahidi oluruq. Hacı Qara. Keçəl təpə. bu toponimlər ümumi mənzərədən kənara çıxmır. Məsələn.

Bu cəhət müxtəlif səbəblərlə izahlanır. Ulya Sarvanlar tipli toponimlərin yaranmasını isə müxtəlif səbəblərlə izah etmək mümkündür. Bu xüsusiyyət etnonim və etnotoponimlərdə özünü daha çox büruzə verir. onlar öz izlərini yaxşı saxlayırlar.2. Çox güman ki. linqvistik arealdan və həmçinin nitq xüsusiyyətlərindən doğan qanunauyğun hadisələr sırasına daxildir. onomastik vahidlərin böyük bir qismi tarixən qədim dövlərdən yarandığı üçün onlar dilin inkişafı nəticəsində müəyyən dəyişmələrə məruz qalırlar. onomastik vahidlərdə. xüsusən areal etnotoponimlərdə fonetik dəyişmələr aşkar hiss edilir. biri o birini təkzib edir. Hər şeydən əvvəl qeyd etməliyik ki. Bu zaman bəzi adların linqvistik təhlili ilə əlaqədar olan fikirlərin çoxu bir-birini tamamlamaq əvəzinə. o cümlədən yer adlarında elə dəyişmələr baş verir ki. Şamburd dərəsi. Konkret nümunələrə müraciət edək. 3. onu da qeyd etmək lazımdır ki. Dovşan qışlaq. Qəbilə və tayfa adları əsasında yaranan etnotoponimlər.Hüseynqulu. Ermənistanın türk mənşəli etnotoponimilərinin fonetik xüsusiyyətləri. Yer adlarında fonetik dəyişmə ümumi leksik fonda nisbətən ləng baş versə də. Məzrə Şorsu kəndi. Onomastik vahidlərin fonetik dəyişikliklərə uğraması daha çox müşahidə edilir. 112 . Ağalı tipli toponimlər daha çox şəxs adları ilə bağlıdır. həmin toponimlərdə yaşayış məntəqəsini salan əsas şəxslərin adları toponimdə əksini tapmışdır. Bu tayfanın adı haqqında maraqlı fikirlər vardır. Ikinci fəsildə Abas tayfasının adı əsasında yaranmış etnotoponimləri nəzərdən keçirdik. Quru Araz. Bununla yanaşı. onları asanlıqla bərpa etmək mümkün olmur. Illi Qarakilsə. Müəyyən fonetik dəyişmələrə uğrama. məruz qalma dil əlaqələrindən. Kolanlı aralıx.

Kürdovşarı muğam adında da əfşar tayfası-nın izi mühafizə olunur. Apaz kəndi vardır. Belə fikir irəli sürür ki. A. aqaç-avn-apaç sırasındakı n fonemini izah etmək müəyyən çətinlik yaradır. Azərbaycanda aparılan son tədqiqatlar göstərir ki. Fonetik dəyişmələr baxımından türk mənşəli Əfşar. Qeyd etdiyimiz kimi ərəb dilindən keçmiş Abbas antroponimi və onunla bağlı toponimlər də az deyildir. Tarixi mənbələrə görə xəzərlərin avaz və ya abas tayfası. Peçeneqlərdə Abas şəxs adı da işləkdir (141. Avur (Yardımlı). Kəmər. 284). əfşar|afşar adında 2-ci heca təşkil edən şar komponentinin özü qədim sözyaratma Vasitəsidir. Q. Apastovo rayonu. Apaç kəndi. Bunula yanaşı. Gəncə. Lakin bu fikrin heç bir elmi əsası yoxdur. Bu toponim isə tayfa adı ilə bağlıdır. Qarxun.Məmmədov Abşeron sözünün izahı ilə əlaqədar yazır: «…rus tarixçisi və etnoqrafı N. Qayı. Çünki bu komponentin özü qədim sözyaratma vasitəsidir. peçeneqlərdə abas tayfası olmuşdur. Abşeron. Kazan xanlığında Aqaç-Aqan-Opaç kəndləri olmuşdur(102.P. Avaş (Şamaxı).Zeydlis və coğRafiyaşünas I. Şəki.Qeybullayevin məlumatına görə I. alışar sözlərində işləndiyi kimi onun 113 . Boyat etnik anlayışlı adlar xarakterikdir. «Əfşarani» sözünün təhrif edilmiş formasıdır. Bizə elə gəlir ki. Əfşar tayfasının izi Abşeron. Verilmiş nümunələrdə ç-z-s keçidləri aydın hiss olunur. Tədqiqatçıların diqqətini daha çox əfşar tayfası ilə bağlı Abşeron sözünün quruluşu cəlb edir. Avuş (Şərur). Onların bir hissəsi isə Teymurləng zamanında Azərbaycana köçürülmüşdür. həmin tayfa Qacarlarla birlikdə Monqol qoşunları ilə Orta Asiyadan Irana gəlmişlər. Çünki bu komponentin özü qaraşar.Qan Abşeron sözünün «Ab-şoran» sözündən əmələ gəldiyini sübut etməyə səy göstərmişdir.Petruşevski əfşar tayfa adını etnik cəhətdən təhlil edir. 40).Tatarıstanda Apas kəndi. Avşar (Ağcabədi) yer adlarında saxlanmışdır.

Göründüyü kimi p-b. Rumıniyada Peçenyaqa və Biçeneq variantları vardır. Şimali Kafkazı əhatə edir. qaraqalpaq və sair türkdilli xalqların tərkibində tayfa. Peçeneq tayfa adı ilə bağlı etnotoponimlər Ermənistan ərazisində az deyildir. erməni və s) az etnonimini Kiçik Asiyadan Azərbaycana qədər müşayiət edir. Asiaçor (asın dərəsi) toponimlərindəki as tayfalarının 114 . Bu mənada təsəvvür edilməlidir. Amsar kimi toponimik vahidlərdə təsadüf edilir. ç-c. Aza//haza məntəqəsi (latın). Iranda Bidcenabad. urartu. Bu mənbələrdə az sözü etnonim və etnotoponim kimi xatırlanır: Azzi ölkəsi (xett). Orta əsr mənbələrində türkdilli az tayfalarının adı Şimali Qafqazdan tutmuş Orta Asiya və Altaya qədər yayılmışdır. avuş və avur yer adlarının mənşəyini də eyni kökdən hesab etməyə tam əsas vardır. Aza etnotoponimi (urartu) və nəhayət. Türkiyədə dörd Peçeneq adlı toponim.«sar» formasında anlautda işlənməsi Qusar. altay. nəsil. Özbək. Avur adlarının 1-ci komponentlərinə də şamil edilə bilər. Ukraynayda peçeneq Xarkov vilayətində və Ivanofrankovskda. qəbilə adı kimi işlənən as//az (130. 204-205) etnoniminə hələ qədim türk yazılarında az budun (az xalqı) şəklində rast gəlmək olur. Bu mənada Azərbaycan ərazisindəki avaş. 35). latın. Bu adın arealı Gürcüstan. Əfşar /Afşar sözündə v(f) səsi keçidi qanunauyğun olduğu üçün həmin qanunauyğunluq eyni dərəcədə Avaş. Avuş. Bidcenavand toponimləri qeydə alınmışdır (96. indiki Aza kəndi (Naxçıvanda). Belorusiyada Peçenecen toponimləri qeydə alınmışdır (96. Bu tayfanın adında da fonetik dəyişmələr özünü göstərir. Qədim erməni mənbələrində işlənən Asiaçpor (asların çökəkliyi). 34-35). lakin daha qədim mənbələr (xett. q-k keçidləri özünü göstərir. Osetiyanın müasir toponomik sistemində də bitsenqa toponimi vardır. Şahbuz rayonunda Biçenek oykonimi vardır.

Həmin allomorfları *as//az* arxetiplərindən törəmə hesab etmək olardı.y) ilə. Aştarak (Ermənistanda) toponimləri də həmin as etnonimini əks etdirir. Müxtəlif tarixi mənbələrdə xatırlanan bu etnonim as//os//aş//yaz//uz allomorfları ilə nəzəri cəlb edir.-it formantları ilə işlənən kaspi. Ona görə də ilkin saiti larinqal a şəklində bərpa etmək lazım gəlir. bu da həmin arxetipləri bərpa etməyə imkan vermir. kazar//xəzər. Bu hadisə özünü toponimiyada da geniş şəkildə 115 . 113). Orta Asiyada xeyli izi qalmışdır. Şimali Qafqazda. azar//azər. s-ş dəyişmələri və z*/s paralelliyi ilə göstərilən variantları izah etmək mümkündür. Lakin tarixi mənbələrdə as//az etnoniminin kas//kaz//xaz tipli paralelləri də qeyd olunmuşdur ki. Ermənistanın türk mənşəli etnotoponimilərinin leksik-semantik xüsusiyyətləri.gürcü abidəsində qəbilə başçılarının adı Baqatur şəklində verilən as tayfalarının Azərbaycanda.-aq. Dildəki xüsusi adların böyük bir qismi appelyativlərin köməyi ilə yaranır. kasit variantlarını izah etmək çətinlik törətmir. Indiyədək dilçiliyimizdə leksik və semantik yolla yeni sözlər yaranmasının sərhəddi dəqiq müəyyənləşdirilməmiş. Azar//Azər etnotoponimi sonralar baqan//bacan//becan//bayqan allomorfları ilə işlənən sözlə birlikdə Azərbaycan toponimini yaratmışdır (65.-ar. yəni səsartımı (h. a-o-u. Təbəri (VIII əsr) As-tarxan adını qeyd etmişdir. Astarxan// Həştərxan. 3. kasaq//kazax. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlərdə fonetik dəyişmələr və fonetik hadisələrlə bağlı külli miqdarda başqa misallar da göstərmək mümkündür. Artıq həmin yuvadan törəyən az//as və kaz//kas etnonimlərinin –pi. Astara.3. leksik yolla söz yaratmanın mahiyyəti tam aydınlaşdırılmamışdır.

Apelyativlərin müəyyən qismi bu prosesdə fəal və məhsuldardır. xüsusi obyekt adlarını da ifadə edir. ümumilik bildirməklə yanaşı. Ümumi söz Xüsusi ad Abad Abad (k) Ağ+bənd Ağbənd (q) Ağ+bulaq Ağbulaq (p) Ağ+qaya Ağqay a Balıq-çı Balıqçı (q) Balıq-çı-lar Balıqçılar (q) Boz+binə Bozbinə (k) Qala+ça Qalaça (k) Qamış-lı Qamışlı (k) Qara+bağ-lar Qarabağlar (k) Başqa dillərdə olduğu kimi.göstərir. Bu cəhətdən onomastik vahidlərin aşağıdakı əmələgəlmə tiplərini göstərmək olar. Azərbaycan dilində də leksik yolla söz yaratma prosesi ən qədim derivatoloci hadisədir. Dilimizin onamastik leksikasında bu hadisə geniş yayılmışdır. 116 . Onomastik vahidlərin semantik üsulla əmələ gəlməsində başlıca əlamət bu prosesdə bir nitq hissəsinə məxsus sözlərin başqa nitq hissəsinə keçməsi hadisəsidir. dildəki bütün appelyativlər onomastik vahidlərin yaranmasında iştirak etmir. Bu mühüm dil hadisəsi onomastik leksikadakı bütün xüsusi adlar qrupunu əhatə edir. Xüsusi adların bir qismi semantik üsulla konversiya yolu ilə yaranır. Belə ki. müxtəlif nitq hissələrinə mənsub olan bir sıra ümumi sözlər substantivləşir və sırf xüsusi ad əmələ gətirir. Məsələn. Təbii ki. Ona görə də onomastik vahidlərin leksik xüsusiyyətlərini öyrənərkən bu məsələyə fikir verilməlidir. Bu prosesdə heç bir qrammatik vasitə olmadan sözlər dəyişir.

Hər bir adın da daşıdığı məna çox qədimlərə gedib çıxır. «Basat Dəpəgözü öldürdigi boyı»nda Dəpəgöz// Təpəgöz Basatdan kimliyini soruşanda onun Anam adın sorar olsan. Ağ kənd–Ağkənd.Qaba Ağac Atam adım deyirsən. Hər biri özünəməxsus məna daşıyır. Hələ «Kitabi-Dədə Qorqud» dastanlarında bir sıra heyvan adlarının antroponimlərin tərkibində işlənməsinə aid çoxlu faktlar üzə çıxır. Qurd protooğuzların ilkin soykökü sayıldığından bir növ totemlər totemi hesab olunur. Bu hadisə ümumiyyətlə türk onomastikası. məğrurluq. qorxmazlıq rəmzi olmuşdur. 2) Felin ismə keçməsi əsasında: Faktlar göstərir ki. Göründüyü kimi sifət əsasında yaranmış toponimlərin mənasında həmin sifətlərin bildirdiyi əlamət. qara qoyun-qaraqoyunlu. o cümlədən də Azərbaycan onomastikası üçün yayılmış hadisələrdəndir. ağac heyvan kultu ilə bağlılığını göstərmişdir. Bununla o. Məs: Basar+keçər-Basarkeçər. Ümumiyyətlə. 117 . felin təsriflənməyən formalarından feli sifət və felin əmr.Qaqan Aslan cavabı heç də təsadüfü deyildir. Qurdqulu və s. qüvvət. «Aldədə» əfsanəsində Aldədənin oğlunun Qurd qayasında Bozqurddan süd əmməsi də buna işarədir. Dilimizin onomastik leksikasında sifət +isim modeli aşağıdakı şəkildə mövcuddur. xəbər formalarından olan bəzi sözlər substantivləşərək ismin sualına cavab verir. Eyni sözləri Orxon-Yenisey abidələri haqqında da demək olar. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli toponimlərin tərkibində heyvan adlarının müəyyən tezliklə işlənməsi müşahidə edilir. keyfiyyət anlayışı olduğu kimi qalmır. ağ-xaç-ağxaç.1) Sifətin ismə keçməsi əsasında: Bu prosesdə sifətlər substantivləşir və ismin suallarına cavab verir. qurd əksər türkdilli xalqlarda güc. zəifləyir. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli toponimlər sırasında da tərkibində qurd sözü olanlar vardır: Qurdqulaq.

Vers dağının adı da qədim türk qəbiləsinin adı ilə. qədimdə Vərsaqdağ formasında işlənmiş.) Vers dağının Dərələyəzə baxan üzündə əvvəllər Qovuşq və Güldüz kəndlərinə məxsus Soğanlı yaylağı və burada Göytəpə. H. Bu ətrafda Versdən uca dağ yoxdur (3522 m.Mirzəyev Aşıq poeziyasında işlənən etnonimlərə ayrıca yazı həsr etmişdir. Prof. Qədimdə şamanların. ən uca dağdır. ayağa Qarqar. (Aşıq Ələsgər) Arpa çayı aşdı-daşdı Sel Saranı aldı qaçdı. H.Etnonimlər əsasında toponimlərin yaranması geniş yayılmış haldır. Versaq||Varsaq sözləri ilə bağlıdır. Bərkdərə adlanan yerləri arasında türk tayfalarının birinci adını daşıyan «Xalaclar» yurdu adlı yer də vardır.ozan-aşıq sənətinin geniş yayılması və s. (Xalq mahnısı) 118 . sonralar isə Versdağ||Versdağı formasına düşmüşdür. Burada leksik sistemin xüsusi onimlərinin toponim tərkibində yer alması özünü göstərir. Müəllif leksik qatın tərkibində məhz etnonimlərlə bağlı olan vahidləri aşıq yaradıcılığı nümunələrindən toplaya bilmişdir (55). Göyçə və Dərələyəz mahallarında tarix boyu vərsaq (//varsaq). əcəb səfadır Başa Xaçın axar. Ilk araşdırmalara əsasən belə bir mülahizə yürütmək olar ki. «Vers» Dərələyaz və Göyçənin sərhəddində yerləşən.Mirzəyev göstərir ki. eləcə də vərsaqların (//varsaqların)öz ayinlərini uca dağ başında keçirməsi. bu kimi faktlarda da yuxarıdakı mülahizəni söyləməyə əsas verir ( bu dağ indi Vardenis adlandırılır). Var olsun Qarabağ.. Qaçaqqayısı. Belə vahidlərin tapılıb aşkara çıxarılması mənbələrindən biri də aşıq poeziyası və digər yazılı mənbələrdir. Türk qəbilələrindən birinin adını daşıyan Arpa çayının bir qolu ilk mənbəyini Vers dağının ətəyindən alır. Bəlkə də bu.

Alpavut.3. Qaradolax. Kəngərli. Üçqovat. Muğan həsrət çəkər a yağa qar. Ağdam.Qozlu. Baharlı. Muğan. Mulğaduz. Qaytax. Padar və s. Kəngərli. Arpa. Mərcanlı dəryab… (Məlikballı Qurban) Göftügusi nab. Qaraman. Qaradolax. Cinli Yarımca. içində bazar… (Məlikballı Qurban) Göründüyü kimi–Qarqar. Cəbəlli. Muğanlı. Qaytax… (Məlikballı Qurban) Ədəb bilməz Sadıqbəyli. Padar. (Aşıq Ələsgər) Qanlıda qonaq qalanda Canıma sataşdı birə. Əyricə. Ərazi və kənd adlarında: …Göyçə qar əlindən zara gəlibdir. Çələblər. kimi tayfa və qəbilə adları aşıq poeziyasında və xalq şairlərinin əsərlərində çox yaxşı mühafizə olunub saxlanılmışdır. Kələntər. Ternavod. (Aşıq Ələsgər) Savab bilməz Təhlə . Hazır mayəhtacı. Əyricə. Alpavut. 119 . Dizax. Güllücə. Kari. Təhlə. Kələntər. Bərgüşad. Mərcanlı. qar.

Zəngilər. Bu ərazidəki toponimlərin böyük əksəriyyətində Azərbaycan dilinin morfoloci xüsusiyyətləri ifadəsini tapmışdır. Tuqanlar. Gilanlar. Çaxırlı. Əhmədli. Qarabaşlar. Sarvanlar. Uğurbəyli. Kosalı. sintaktik yolla yarananlar. Kürdlər. Qafarlı. Sultanlı. Üenkicə. Çənnətli. Ələkçi və s. Qaradağlı. Məsələn Dilican qəzasında . Yayçı.. Sarvanlar. Küzəcik. Avdallar. Yarpızlı. Şahverdilər. Irəvan qəzasında . Kəlincə.-lik.. Armudlu. Çiləxanlı. Nərimanlı. Çanaxçı. Məsimli. Güllücə. -lük və bir sıra digər şəkilçilər Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli toponimlərin tərkibində geniş işlənir. Həsənli. Reyhanlı. Qaralar. Ermənistan ərazisində olmuş türk mənşəli etnotoponimlərin morfoloci xüsusiyyətləri. Almalıq. Dəlilər. Qaraqoyunlu. Muqamlı. Qaraqoyunlu. Hər iki qrupa mənsub toponimləri ayrı-ayrılıqda nəzərdən keçirək. Qabaxlı. Yeni Bəyazid qəzasında .-li. Alyanlı. Oxçu. Tərkibində qrammatik əlamətlər olan toponimləri yaranma üsuluna görə iki qrupa ayırmaq mümkündür: morfoloci yolla yarananlar.Zoğalı. Əcili. 3. Günəşli. Gödəkli. Kürdlər. Ağdamlar.-lər. Lazımlar. Mahmudlu. nominat olduqlarına və müəyyən sözləri əhatə etdiklərinə görə onların tərkibində qrammatik əlamətlər də ifadəsini tapır. Tərəkəmələr. Təkəli. Hüseynbəyli. Kefli. Ağaflı. Qaliişlı. Çıqdaşlı. Günlük. Alçalı.4. Sabunçu. Çomartlı və s. Abbaslar. Yapalaxlı. Məliklər və s. Sarcalar. Alaçıq və s. Mollalı. -luq.-lü. Dəmirçi və s. Kotanlı. Yellicə. Ermənistanın türk mənşəli etnotoponimilərinin qrammatik xüsusiyyətləri. 120 .4.1. Toxluca. Qoyunlu. Haqqıxlı.Başnalı. Qəmərli. Toponimlər hər şeydən əvvəl. Həsənli. Ağcaqışlar.Cıvıxlı. Zəngəzur qəzasında Armudlu. Baharlı.3. Quşçulu. Dəlləkli. Azərbaycan dilinin məhsuldar şəkilçiləri olan –lı. lıq. Marallıca. -lar. Uullu. Ozanlar. Bığlı. Əlirzalar. Yaqublu. Qaraqoyunlu. Bağçacıq. Aralıq.. Becazlı.-lu. Sarıxanlı. Əfsərli. Yamallı.

Məsələn. Yaqublu. 101). Xocayarlı. Bu doğrudan da düzgün mövqedir. Iydəli... Qeyd etmək lazımdır ki. Xırtlıq və s. Çünki bir sıra şəkilçilər bilavasitə toponim tərkibində başqa məna kəsb edir. -lu. Xanlıq və s. Güllücə. -li. Eçmiədzin qəzası:. Tədqiqatçılar bu şəkilçinin toponimlərin tərkibində işlənməsinə ikili münasibət bəsləyirlər. Hamalı. 44). -lu.-lü şəkilçisinin köməyi ilə əmələ gələn toponimlər. Bəzi tədqiqatçılar belə şəkilçiləri topoformantlar adlandırırlar. LoruPəmbək qəzasında . S. Hacılar. başqa mənada işlənir. T.Əhmədov yazır: -lı. S. Qaraceyranlı.M.Alçalı. 162). Mollazadə də bu fikirlə razılaşır (120. Ayarlı. V. Şamlıq. Ilməzli. Şorca. Armudlu.-li. Yaqublu. Aynalı. Haramlı. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli toponimlərin morfoloci üsulla yaranmasında iştirak edən şəkilçilərin müəyyən hissəsini nəzərdən keçirək.T. 131). Güllücə və s. Seyidlər. O.Əliyev –lı. -lü şəkilçisinin toponimiyada bir neçə funksiya –1) etnonimlərə qoşulduqda bu və ya digər 121 . Qursalı. -lı. Vartanlı. Buna görə də toponimlərin morfoloci xüsusiyyətləri tədqiq edilərkən topoformantların köməyi ilə əmələ gələn toponimlərə xüsusi diqqət verilməlidir. Türkmənli.Armudlu. Bayatılar. şəkilçilərin müəyyən qismi onların müasir dildə çıxış etdikləri qrammatik mənada deyil. Dəmirçilər. Onları müasir dilin materialları əsasında izah etdikdə toponimin mənası ilə bağlı qüsurlu şərh meydana çıxır. Ləmbəli. nəsil. Bağçacıq. Abəyli. -lü şəkiçisi müxtəlif şəxs adlarına. -lu. Qəmərli. Heydərli. Azərbaycan dilində məhsuldar olan bu şəkilçi toponimlərin tərkibində də geniş işlənir. Günəşli. Baldırqanlı.Molçanova bu şəkilçinin etnonimlərlə işlənərək etnotoponim yaratdığını göstərir (122. Bayqaxlı. tayfa. Əylənli. Kötəkli. tirə başçılarının adlarına qoşularaq.-li. Kürəkənli.Qubayeva isə bu şəkilçinin etnotoponimlərin tərkibində işlənməsinin qeyrimümkün olduğunu iddia edir (93. Göycə. onlara mənsub mənası ifadə edən düzəltmə etnonimlər əmələ gətirir (29.

nəsil. 204-205). müxtəlif mənalı appelyativlərə artırılaraq toponimlər yaradır. Göllü və s. Babar-lu. Başna-lı Becaz-lı. Tuqanlar. -lər şəkilçisinin bir sıra şəxs adlarına qoşularaq müəyyən qrupun zümrənin həmin şəxsin törəmələri olduğunu bildirən düzəltmə etnonimlər yaratdığını qeyd edir (29. Ayas-lı. Dirək-lər. Şıx-lar. Ermənistan ərazisindəki toponimlərin tərkibində aşağıdakı şəkilçi və şəkilçi zəncirləri də müəyyən tezliklə işlənir. Mus-luq-lu. Məsələn. Boğut-lu. Armudlu. Hamam-lı. Alma-lı. Baxça-lar. V.Əliyev toponimlərə artırılan –lar. etnik qrupun. Məsələn. -lər şəkilçisinin köməyi ilə əmələ gələn toponimlər. Baran-a. 2) antroponimlərə artırılaraq bu və ya digər şəxsə malik. Şor-lu. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli toponimlərin tərkibində çox rast gəlinən bu şəkilçi qeyd edilmiş funksiyalarda çıxış edir. Ayna-lı. məkan mənalarında toponimlər yaradır. bu şəkilçinin fonetik variantının işlənməsi ilə də üzləşmək olur: -ni Cin-ni. Zəngi-lər. -ac Acıb-ac -van Bazma-van. Bulaq-lı. Zöhrab-lı.Əhmədov –lar. Onu da qeyd etmək lazımdır ki. yaxud onun yaşadığı yeri bildirən toponim yaratması və s. Dəli-lər. Gödək-li. yaxud da həmin toponimin hansı etnosa məxsusluğunu bidirməsi. -lar. antroponimlərə. 162). -vanlar Sar-vanlar. funksiyaları yerinə yetirdiyini göstərir. qəbilənin. luqlu. -luq. Göz-lü. Revaz-lı. Abbaslar və s. tirənin…) mənsub olduğu məkanı. -lər şəkilçisinin altı funksiyasını göstərmişdir(32. Bu şəkilçi tayfa. tayfanın. Şid-li.-lük şəkilçiləri də Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli toponimlərin tərkibində məhsuldar işlənir. Günəş-li. V. Məsələn. Dostluq. T. Ermənistan ərazisndə tərkibində bu şəkilçi olan çoxsaylı türk mənşəli toponimlər vardır. -luq. -lıq Qaran-lıq və s.etnosun(xalqın. Bu şəkilçilər yer. -a Kalar-a. tirə adlarına.Əliyev belə on funksiyanı sadalayır (32. 201-203). -lik. -lıq. -var Arpa-var 122 . Balıx-lı. Söyütlü.

-umlu. -suz Su-suz. -uq Qovuş-uq. -şen Buğda-şen. Oğru-ca. -cıq Bazar-cıq. -ci-lər Ev-cilər. Gül-üstan. Qazan-çı. -ək Çəmbər-ək. Çanax-çı. -ut. Bit-li-cə. -çə-li Cəbə-çəli. -sə Xali-sə. Bununla yanaşı qeyd etmək lazımdır ki. Muğ-umlu. -süz.-qut Qamış-qut. -ca. -li-cə. -ca Toxlu-ca. -üstan. yuxarıda verilmiş şəkilçilərin bir qismi topoformantlara aid edilməli və ayrıca öyrənilməlidir. Əlbəttə. -çı. -ğan Qaça-ğan -ək Püşk-ək. -cığaz Xan-cığaz. -ıx Aral-ıx. -şen Debeta-şen. -çilər Dəmir-çilər. cı Yaycı. -an-lar Yek-anlar. Qovş-ut. -çi Dəmir-çi. 123 . -zor Ağa-zor -i Ağud-i. Topoformantlarla yaranan toponimlər. Öy-süz. -ur Çot-ur. -cuq Maqmu-cuq. Qaltax-çı. -ı Dorn-ı. -cıq Şirvan-cıq. -xan Çlo-xan. verilən nümunələr Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli toponimlərin morfoloci əlamətlərinin hamısını əhatə etmir. -cu Quş-cu.

Axundov –van topoformantını Iran dillərinə aid edir(2. -han. -van topoformantı. -man. I. Bayan.Bayramov Q.Bayramov şen formantının oba və kənd mənasını verir (18.M. –an. A. şen topoformantı. Kün-ən. məskən» mənasında olduğunu göstərir. həmçinin gürcü coğrafi adlarının yaranmasında da iştirak etməsini qeyd edir (121. -avan Nərzir-avan. -ən topoformantının –yan. vana formalarının «yer.A. Bizim fikrimizcə –avan topoformantının əsasında da van durur. I. 62). Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi bir sıra tədqiqatçılar –van topoformantını –an topoformantının fonetik variantı hesab edirlər. Q. kan. Müəllif eyni zamanda E. -xan variantları da az işlək deyildir. yaşayış yeri. -van. A.Məmmədov şen sözünün qədim şümer dövründən mövcudluğunu və onun Azərbaycan dilində qaraşın. Hər iki müəllif topoformantın «ev. T. -an Gör-an. -an. onun mənşəyi və mənası haqqında müxtəlif fikirlər mövcuddur. ğan. -zan.Voroşil bu topoformantın kənd mənasıda olmasını qeyd edir(85. Alpan. Əsgəran. 15). sarışın tipli 124 . ev.Əhmədov bu qrupa –ran formantını da daxil edərək onları fonetik çoxvariantlı şəkilçilər hesab edir(29. -an.Mollazadə –van topoformantının yalnız Iran mənşəli toponimlərin yaranmasında deyil. Alban. Qədim etnotoponim yaradan topoformantdır.Melikaşviliyə istinadla yazır ki. Bu topoformant daha çox etnotoponimlərin yaranmasında iştirak edir. S.. qan. torpaq» mənalarını ifadə etməsini qeyd edir(18.M.Abdullayev həmin fikirlə razılaşır (74). I. 79-80). 76). Qafan. 25). -ən topoformantı.Murzayevə istinadla vani. Kacar-an.Belə toponimlər də Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli toponimlərin müəyyən hissəsini təşkil edir. van qədim Urartu dilində ölkə mənasında işlənən ebani/ubani sözü əsasında formalaşmışdır. Bu formant daim mübahisələrə səbəb olur. Abaran. Bu topoformant da çox işləkdir. 160). Ket-ran.

Doğrudan da. 210). Müəllif Ermənistan ərazisindəki Qaravəng.Məşədiyev şərq qrup dialekt və şivələrində şenlik sözünün kənd mənasını bildirməsinə istinadla onun yaşayış yeri və məskənini ifadə etməsi fikrini ön plana çəkir (53.Mirzəyev qeyd edir ki. benigü. Araz 125 . Tədqiqatçılar bu toponimlərdə qədim şadı tayfasının adının əksini tapmasını göstərirlər. bu kimi mənalarda işlənmişdir (57. Həmin tayfanın adından yaranmış onomastik vahidlərdən biri də Şadııvəngdir. Qərbi Azərbaycanın Ağrı bölgəsində oğuz ellərinin izini yaşadan yüzlərlə yer-yurd adlarından biri də Şidli toponimidir. menü formalarında olmuş və abidə.Qumilyovun fikrinə görə bu tayfa orta asiya hunlarının tərkibinə girmişlər.Buşuyevanın lüğətində də bu fikir təsdiqlənir (142). H.sözlərdə qalmasını qeyd edərək. Azərbaycanda. O yazır: «Bu söz türk dillərinin qədim dövrlərində bengü. daşdan yazılı abidə və s.N. habelə qərbi Azərbaycanda yaşamış qədim türk tayfalarından biri də şadı//şada tayfası olmuşdur. Q. Y. Azərbaycanda Şada (Şahbuz rnu). Qoduxvəng. H. «Şadi» coğrafi adı ilə əlaqədar olaraq Fəxrəddin Əsədoğlunun «Şidli toponiminin etimologiyası» yazısı da maraqlıdır. L. benü. Şadııvəng qədim alban abidəsi olub Dərələyəzdə Həsənkənd və Alxanpəyəsi kəndlərinin qabağındakı Təkədonduran dağının qərb tərəfində dağın başında yerləşir(57. mengü. 208).Mirzəyev bu formantla bağlı geniş elmi-nəzəri təhlil aparmışdır.Qeybullayev etnotoponimlərin əsasında şato etnoniminin durduğunu qeyd edir (88. Qoşavəng və Günyevəng toponimlərinin tərkibinə daxil olan vəng formantının türk dillərinə məxsus söz olduğunu sübut etmişdir. 13). 38). Şidli kəndi Ağrı dağının yaxınlığında Vedi rayonunda. mənaca rəngin açıqlığı ilə bağlılığını göstərir (51). Şadılı (Beyləqan r-nu) Şotavar (Qax r-nu) toponimləri vardır. göstərilən mənalarda sözlər qədim türk lüğətində əksini tapmışdır (100). Q. vəng topoformantı.

N. Q. Aydındır ki.çayından çəkilmiş Kaxonov kanalının sahilində yerləşir. Azərbaycanlıların (türklərin) Ermənistandan tam qovulmasına qədər kənddə yalnız azərbaycanlılar yaşayırdı. Buradakı «i» səsinin düşməsini tələffüz ağırlığı ilə əlaqələndirir.Əhmədov. –li şəkilçisi isə aidlik.Bartolda istinad edərək yazır ki. onda bu abidənin hər hansı başqa bir millətə. Şadılı-kənd (Goranboy). Şidli kəndinin adı şato//şadılı etnoniminin adının azacıq fonetik dəyişikliyə uğramış variantıdır. O. «Şadılı» və «şato» sözlərinin kökü eynidir. şidli sözünün şidi və li komponentlərindən ibarət olmasını göstərir. etnosa mənsubluğundan danışmaq olmaz. Şatıhlı dağı (Cəlilabad).V. sahiblik məzmunu verən topoformantıdır. Şatırlı –kənd (Bərdə. F. Şidli-kənd (Vedi) kimi coğrafi adlarda rast gəldiyini qeyd edir. tarixi abidənin tərkibində tayfanın adı vardırsa. Eyni zamanda Şadııvəng onomastik vahidinin tərkibindəki vəng komponentinin erməni dilinə mənsubluğu tamamilə özünü doğrultmur. Bu məlumatın verilməsində əsas məqsəd vəng topoformantının türk dillərinə məxsus söz olmasını bir daha təsdiq etməkdir. Cəlilabad). mənsubluq. Şatır oba-kənd (Masallı). Kənd 1988-ci ilə qədər türk sakinləri ilə bərabər öz adını da qoruyub saxlamışdır. Deməli. Tarixin dərin qatlarından bugünümüzə boylanan və qədim şato tayfasının adını yaşadan Şidli oykonimi (kənd adı) ulu keçmişimizdən soraq verən coğrafi adlardandır. Şadı tayfası haqqında daha geniş məlumat vermək olar. L. T.Qeybullayev yazır ki. VI-VII əsrlərdə Qərbi Türk xanlığına daxil olan tayfalardan biri də şato olmuşdur.Qumilyova və V. «Şadılı» şato tayfasına mənsub olan deməkdir. Vəng formantını erməni dilinə aid 126 . Şatırovka-kənd (Salyan). Tayfa öz adını yerləşdiyi səhranın adından götürmüşdür. XIX yüzillikdə Azərbaycanda şadılı tayfası yaşamışdır.Əsədoğlu «Şato-şadılı-şadlı» tayfasının adı ilə bağlı toponimlərin paralellərinə Şada-kənd (Şahbuz).

Ballı qaya.Abbas dərəsi. feli sifət: Bozdoğan. Ermənistan ərazisində olmuş türk mənşəli toponimlərin sintaktik xüsusiyyətləri də böyük elmi maraq kəsb edir. Eyni zamanda qeyd etmək lazımdır ki. 3. 208). Aşağıda müxtəlif rayonlar üzrə I.Əhmədovu tənqid edən prof.Ağ körpü. Feli sifətə aid verilmiş nümunədəki çimən komponenti çəmən leksik vahidinin fonetik variantı da ola bilər. I növ təyini söz birləşməsi:. Bunun başlıca səbəbi erməni dilində «ə» saitinin olmaması. Qızıl qaya.4.Mirzəyev haqlı olaraq yazır: «Ermənilər «vəng» sözünü vank formasında yazır və belə də tələffüz edirlər.Mirzəyevin fikirlərini bir daha təsdiq edir. Boz kaha.Ecanın çayı. H. Gorus rayonu ərazisində: 1 növ təyini söz birləşməsi. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli toponimlərdəki topoformantlar və onların işlənmə dairəsi haqqında fikirləri daha da genişləndirmək mümkündür. II növ təyini söz birləşməsi –Qız qalası.Baba Yaqublu. Taxta 127 . Tut Pirqışlağı.Dam Nov. Krasneselo rayonu: I növ təyini söz birləşməsi – Ağca qala. Qaraçimən. Ada təpə. Bostan Tala. Molla Uruzbəy binası. Abbas dərəsi. II növ təyini söz birləşməsi . Kığı Qalası. Bu söz Azərbaycan toponimik layında da geniş areala malikdir. Balta dərəsi. vəng sözü Ermənistan ərazisindəki bir çox toponimlərin tərkibində işlənir. Baba belli.2. Bəylərin mis zavodu.etdiyinə görə T. Qafan rayonu ərazisində: I növ təyini söz birləşməsi. Bütün bunlar vəng formantı haqqında H. II. III növ təyini söz birləşməsi .. Kavur bəmi. III növ təyini söz birləşmələri və feli sifət əsasında formalaşan türk mənşəli toponimlər göstərilmişdir. Icevan rayonu: II növ təyini söz birləşməsi – Alaçıq Qaya. Ağa tala. Ermənistan ərazisində olmuş türk mənşəli etnotoponimlərin sintaktik xüsusiyyətləri. Bəzli Ağcakənd. «ə» saitinin əvəzinə «a» saitinin işlənməsidir(57. Daş başı. Qara torpaq.

Cğin Təzəkənd. Qızıl Xaraba. Axta rayonu: I növ təyini söz birləşməsi – Aşağı Ərlik. Artaşat rayonu: I növ təyini söz birləşməsi.. Kamo rayonu: I növ təyini söz birləşməsi – Qul Əli. P. Hacı Muğan. meşə dərəsi. Yuxarı Körpülü.. Qızıl Şəfəq. Qızıl Teymur. Vəli Ağalı. Aşağı Gözəldərə. Baş kənd. Hacı Mirzə. Böyük Vedi. Kürd Əli. Xəli kənd. Ağ kənd.pəyə. Tərpiçala pəyələri.Yuxarı Gözəldərə. Kiçik kənd. Kiçik Talin. Boz kənd. III növ təyini söz birləşməsi -Bahar bəyin bağları. Qarın Burun. Yuxarı Ağkörpü. Qızıl vəng.. Böyük Zeyvə. Yelqovan. Aşağı Ağ körpü. Əştərək rayonu: I növ təyini söz birləşməsi . Xaraba Kilsə. Çadqıran.. Talin rayonu:. Murad təpəsi. Kiçik Zeyvə. Donuz damı.Aşağı Alçalı. Sisyan rayonu: I növ təyini söz birləşməsi .Aşağı Toxt.. Loru-Pəmbək qəzası: I növ təyini söz birləşməsi – Aşağı Axtala. II növ təyini söz birləşməsi . Bğda təpə. Abaran rayonu: I növ təyini söz birləşməsi . II növ təyini söz birləşməsi -Ilxı Qoruğu. Xaraba Kotanlı.Subatan. Zəngibasar rayonu: I növ təyini söz birləşməsi. Qaraçörən.Bayram Əli. Çğin göl. Hacı Qara. Yeğeqnadzor rayonu: I növ təyini söz birləşməsi. II növ təyini söz birləşməsi. Aşağı Zağalı. Dədəli körpü.Aşağı Gülüdüzü. Çatal çınqıl.Əli qoruğu. Taxta qaya.Kiçik Şəhriyar. II növ təyini söz birləşməsiZeynalBulağı. Quruyurd. Martunu: I növ təyini söz birləşməsi. Böyk Ayrım.Ağ yol.Kiçik Armudlu. Molla Əhməd. Noyemberyan rayonu: I növ təyini söz birləşməsi . feli sifət.. Aşağı Şorca. Qızıl Qışlaq. 128 . Kəsik baş.Çoban görükməz. II növ təyini söz birləşməsi -Mancan yatağı. Donuz yatağı.. Yuxarı Ağbaş. Kiçik Ayrım. Hacı Bayramlı:.Aşağı Kəhriz. Çopur Əli..Qara kilsə.Böyük Ağa. feli sifət-Aşağı Pirtikən. Yeni kənd. Molla Dursun. Basarkeçər rayonu: I növ təyini söz birləşməsi . Seyid Kotanlı.. Köhnə Şəhablı. Çik Ayrım.Aşağı Şeypurxan. Böyük Məzrə. II növ təyini söz birləşməsi Ovçu Qalası. Quqark rayonu: I növ təyini söz birləşməsi. Hoktemberyan rayonu: I növ təyini söz birləşməsi . feli sifət. Hacı baba. Aşağı Qarxun. I növ təyini söz birləşməsi Yuxarı Ağcaqala.

Taxta pəyə. II növ təyini söz birləşməsi . Buğda təpə və s. Qurbankahası. Hacı Qara. Qaraqala. 4. 4. Qızıl Teymur. 129 . II növ təyini söz birləşməsi .Ağca qala. Qırxdəyirman. 5. Böyük Zeyvə. Yuxarı Gözəldərə. Alakilsə. Abaran. Kiçik Kənd. Bəzli Ağcakənd-Gorus. Bayram Əli. Böyük Gilanlar. Qaradaş və s.Ada təpə. Çatal çınqıl. Məsələn.Bülbülölən. Molla Musa. Soyuqbulaq. 3.Ağ gilsə.Icevan. Xara Kilsə. Kiçik Zeyvə. Kiçik Şiştəpə. Böyük Məzrə. Kiçik Təpəgöy. Sifət+isim.Ağsu kəndi. Hacı Mirzə. Aşağı Ərlik-Vedi. Köhnə Şəhablı. Qoturbulaq. Qəsul qışlağı. Aşağı Zağalı-Basarkeçər. Aşağı Axta-Axta. Ağ körpü-Gorus.Baqan tala . Aşağı KəhrizArtamat. Isim+isim Məsələn. Qaraqula. 2. Yavər kəndi.Güney Vəng. Mürəkkəb toponimlər onların tərkibindəki elementlərin aid olduğu nitq hissələrinə görə də qruplaşdırılıb təsnif edilə bilər. Hacı Xəlil. Qara torpaq. Yuxarı Ağcaqala-Talin. Taya qaya. Ələyəz mahalı. Böyük Çobankərə. Amasiya rayonu: I növ təyini söz birləşməsi Böyük Təpəgöy. Qarın Brun. Abaran. Göy Abbas. Küd Əli. Yuxarı Çarbaq. Yuxarı Qarxun. Zeynal Ağaəli. Adamxan. Sultanbəy. Hacı baba.. Say+isim.Bozdoğan. Kavur bəmi-Gorus. Qızıldaş. Daş NovQafan. Yeni kənd. Alxan pəyəsi.Ağa tala. Gğin Təzəkənd. Böyük Vedi. Yuxarı Ağbat-Artamat. Qızıl qaya. Naçi Elməz. Boz kaha-Gorus. Babakişi. Dəlikdaş və s. Molla Dursun. Aşağı Şorca. Xaraba Kotanlı. feli sifət. 2.Alaçıq Qaya –Icevan. Çopur Əli-Axta. Cğin göl. Molla Əhməd. Seyid Kotanlı. 3.Ağbaba qəzası I növ təyini söz birləşməsi . Kiçik Talin-Talin. Imirxan. Ballı qayaGorus. I növ təyini söz birləşmələri: 1. Xəli kənd. Aşağı Qarxun. Quldərviş.Qırxbulaq. Belə təhlil apardıqda aşağıdakı toponimlər qruplarını ayırmaq mümkündür: 1. Axta. Ərəb xəncəri. Əli dərəsi. Ağkilsə. Albas biçənəyi. Aşağı QoxtAbovyan. Göy Kümbət. Xaraba Sarvanlar. Sifət+feli sifət . Qarakilsə.

Aşağı Qanlıca. ikinci komponenti isim olan toponimlər. birinci komponenti yer zərfliyi. Aşağı Gözəldərə. Donuzyeyən. Qonaqgirən. Böyük Keyti. Qarahəmzəli. Allahverdi. birinci komponenti sadə. Aşağı Alçalı. ikinci komponenti isim olan çoxkomponentli toponimlər. mürəkkəb olması baxımından da ayrıca təsnifat aparmaq olar. Böyük Qarakilsə. Qaradağlı. Aşağı Ağbaş.Arazdöyən. Təpədibi. Isim+fel. Aşağı Quylasar. 7. Yuxarı Ağdan Aşağı Aylanlı.Məsələn. ikinci komponenti mürəkkəb isimlə ifadə olunanlar. Aşağı Necili. Aşağı Qarabağlar. Böyük Vedi. Böyük 130 . çoxkomponentli toponimləri də müəyyən qrammatik tiplərə ayırmaq mümkündür. Böyük Qaragün. Aşağı Türkmənli. Ağzıbir. Aşağı pürülü.5. birinci komponenti düzəltmə sifət.Allahverdi. 6. Aşağı Axta. Aysəsi. Baş Abran. Qayabaşı. Kolanlı Aralıx. Güllübulaq. düzəltmə. Aşağı Qaraqoymaz. birinci və ya ikinci komponentin sadə. Danagirməz. Toponimlərin komponentləri müxtəlif nitq hissələri ilə ifadə olunmağa görə müəyyən qruplara ayrımaq mümkündür Bu qruplar əsasən aşağıdakıları əhatə edir: Birinci komponenti isim ikinci komponenti fel olan çoxkomponentli toponimlər. Qaranlıqdərə. Çoxkomponentli toponimlərdə sintaktik üsulla toponim yaranmasının müəyyən xüsusiyyətləri özünü göstərir. Böyük Arıxvəli. Isim+ feli sifət. Aşağı Zağalı.Əliqırx. Aşağı Ağcaqala. Ağcaarx. Aşağı Qaranlıq. Ovandərəsi. Aşağı Qarxun. Aşağı Pirtikən. Ağcaqışlaq. Ermənistanın türk mənşəli çoxkomponentli toponimləri arasında yuxarıda qeyd olunan qruplara aid kifayət qədər nümunələr tapmaq mümkündür: Aşağı Qarxun. Onların təhlili göstərir ki. Isim+say . Aşağı Dvin. Bir sıra mürəkkəb toponimlərin tərkib elementləri şəkilçilər qəbul etməklə işlənir. Basarkeçər Elləroyuğu və s.

Türk Qarakilsəsi. Kiçik Kəpənək. Kaha binası. fonetik. Yuxarı Ağdan. Nəcəfli binası. Ulya Sarvanlar və s. Kiçik Şəhriyar. Kolanlı aralıx. Yuxarı Aylanlı. Alaçıq qaya. 131 . Şorlu Mehmandar. Kiçik Mirzə. Molla Bayazet. Kiçik Şorlu Dəmirçi. Yuxarı Quylasar (Kuylasar). Yuxarı Qaraqoymaz. Axund Bzovan. Kiçik Qarakilsə. Hacı Xəlil. Yuxarı Kürdkənd. leksik-semantik və qrammatik xüsusiyyətləri ilə oxşar olub kəskin fərqlərə malik deyildir. Illi Qarakilsə. Polad Ayrım. Böyük məzrə. Dovşan qışlaq. Hacı Nəzər. Yuxarı Ağbaş. Boz yoxuş. Etnotoponimlərin struktur. fonetik. Şamburd dərəsi. Molla Göyçə. Böyük Şöllü-Dəmirçi. Böyük Camışlı. Yeni Bəyazid. Hüseynqulu ağalı. Molla Bədəl. Məzrə Şorsu kəndi.Kəpənək. Kiçik Keti. Yuxarı Adyaman. Qızıl təpə. Yuxarı Necili. Böyük Şəhriyar. Keçəl təpə. Kiçik Arıxvəli. Kiçik Gilanlar. Hacı Muğan. Qızıl Teymur. Böyük Gilanlar kəndi. Böyük Şiştəpə. Yuxarı Qanlıca. Bu fəsildə əldə olunmuş nəticələri aşağıdakı kimi ümumiləşdirmək olar. Molla Eyyublu. Heydər bəy. Yuxarı Ağcaqala. leksik-semantik və qrammatik xüsusiyyətləri ümumiyyətlə toponimlərin struktur. Yuxarı Pirtikən. Quru Araz. Vəli Ağalı. Kiçik Şiştəpə. Molla Musa. Kişmiş bulaq və s. Hacı Bayram. Yuxarı Qarxun.

dilin leksik sisteminin xüsusi qatını təşkil edən etnotoponimlər təkcə dilin inkişaf tarixini. azərbaycanlılar zorla bu ərazilərdən çıxarılmışlar. bu hadisələrin səbəb və köklərini araşdırmaq. Çünki bu prinsiplər hazırkı addan əvvəlki ada keçidi gerçəkləşdirməyin yeganə vasitələrindən biridir. orada azərbaycanlıların etnogenezində müxtəlif qədim türk tayfaları iştirak etmişdir. Azərbaycan və türk mənşəli toponimlərə münasibətdə Ermənistanda həmişə qərəzli mövqe tutulmuş. Deməli.NƏTICƏ Ermənistan ərazisində türkdilli toponimlərin lüğətindən aydın olur ki. obyektiv gerçəkliyi həqiqəti üzə çıxarmaq üçün konkret tarixi material. xüsusən də etnotoponimləri dil tarixi ilə bağlı qiymətli mənbə hesab etməklə yanaşı. sübut və faktlar kimi dəyərləndirmək zəruridir. Həmin tayfalar Ermənistan ərazisindəki toponimlərdə adlarını qoruyub saxlamışlar. onun yayılma areallarını öyrənmək baxımından deyil. türk mənşəli toponimlər kütləvi şəkildə dəyişdirilmiş. Türk mənşəli toponimlərin uzun illər boyu dəyişdirilib erməni mənşəli adlarla əvəz edilməsi azərbaycanlıların min illər boyu bu ərazidə yaşamasını sübut edən faktları saxtalaşdırmaq məqsədini daşımışdır. bu ərazidə baş vermiş ictimai-siyasi hadisələri. Onomastik leksikanı. Bu tayfalar Ermənistan ərazisində eramızdan əvvəl məskunlaşmışlar. Ermənistanda türk mənşəli toponimlərin dəyişdirilməsi prinsiplərinin dəqiqləşdirilməsi elmi əhəmiyət kəsb edir. həm də xalqın etnogenezini öyrənmək cəhətdən son dərəcə böyük əhəmiyyət kəsb edir. onun təkcə müəyyən xalqın dil tarixini öyrənmək üçün deyil. prosesləri qiymətləndirmək. həmin xalqın tarixən yaşadığı ərazini müəyyənləşdirmək. Ermənistanın türk mənşəli 132 .

Əldə olan materiallar müəyyən toplu yaradır. Əhmədli) yaranmışdır. etnogenezinə dair daha dəqiq. ölkəmizin. tayfa və tirələrin iştirak etdiyini. o cümlədən Qərbi Azərbaycan ərazisinin müasir toponimiyasındakı 4600-dən çox olan coğrafi adın təxminən 70 faizi tayfa və ya tayfa başçıları adları ilə bağlı meydana gəlmişdir. Kənkərli. Azərbaycan xalqının mənşəyinə. Ibtidai icma qurluşunda yaşamış adamlar lokal qruplar təşkil etmişlər və eyni zamanda belə qrupların təcrid olunmuş şəkildə yaşaması qeyri-mümkün olmuşdur. Qeyd etməliyik ki. 1) qrup özü-özünə ad verir. əsasən toponimlərin qeydə alınması istiqamətində xeyli iş görülmüşdür. Iki etononimli etnotoponimin tərkibindəki komponentləri şərti olaraq A və B ilə işarə edilmiş etnoslara aidliyə görə ayırmaq olar. 2) lokal qrupa ad digər lokal qrup tərəfindən qoyulur. Lakin adlandırılan qrupa məxsus sözdən istifadə halını tamamilə kənara qoymaq düzgün deyildir. bu prosesin özünün nə zaman baş verdiyini müəyənləşdirməyə imkan verir. Lokal qrupların adlandırılmasının iki yolu olmuşdur. Bir sıra yer adları müxtəlif tayfa və tayfa birləşmələrinin adı ilə əlaqədar (Eymur. Etnotoponim mürəkkəb olduğu 133 . Etnotoponimlərin müəyyən qrupu xalqın təşəkkülündə hansı qəbilə.onomastik vahidlərinin tədqiqinin ilkin vacib məsələsi bu adların toplanıb qruplaşdırılmasıdır. obyektiv fikirlərin irəli sürülməsində bu onimlər qrupu çox mühüm rol oynayır. keçmiş tarixinə. Lokal qruplararası əlaqələr qrupların bir-birini adlandırmasına zəmin yaratmışdır. Etnonimlər xalqın ictimai-siyasi həyatı ilə bağlıdır və tarixin müxtəlif mərhələsində meydana gəlmişdir. Məntiqi-linqvistik baxımdan onim adlandırılan etnosun dilinə aid söz kimi qəbul edilməlidir. Son dövrlərdə nəşr olunmuş elmi-tarixi əsərlərdə Ermənistan ərazisindəki türk onomastik vahidlərinin.

kəngərli. bucaq. Alim 134 . Bununla yanaşı. Oxşar məsələlər genonimlərlə bağlı araşdırmalar zamanı da üzə çıxır. koran və s. xaput /haput/. düyərli. digəri B-yə aiddir. yaxud motivləşdirmə əlamətindən fərqinə görə verilməsi yoxlanılmalıdır. Genatoponimlərdə əraziyə xas xüsusiyyət əksini tapdığına görə onların müəyyən sözlərə görə ilkin fərqləndirilməsinə imkan yaranır. 2) Komponentlərdən biri A-ya.zaman kompozitin tərkib elementlərinin aşağıdakı kimi paylanması mümkündür: 1) Komponentlərin hər ikisi A etnosuna aiddir. mühüm rolu olmuşdur. Məlumdur ki. lokal qrupun yaşadığı yerin xüsusiyyətlərinə. kanq. kazan. padar. Elmi ədəbiyyatda genonimlərin daha çox türk və monqol areallarında yayılması xüsusi qeyd olunur. kollü. Gəncə qəzasının etnotoponimlərinin formalaşmasında leq. Lokal qruplara məxsus onimlərə regional nomenlər (Nomen Regionale) səviyyəsində də baxmaq olar. son dövrlərdə bu sahəyə münasibət xeyli dəyişmişdir. dəli. hun. bayan. Azərbaycan dilçiliyində Ermənistan ərazisinin türk mənşəli toponimləri sovet dövründə geniş tədqiqat obyekti olmasa da. /tele/. şatı. genotoponimlərin nomen regionale səciyyəsi daşıması faktı da bir daha təsdiqlənir. ayrım. onun bu və ya digər istinad nöqtəsindən. Daha qədim sayılan etnotoponimlərin linqvistik təhlili zamanı lokal qruplara məxsus adların leksik-semantik xüsusiyyətlərinin müxtəlif aspektləri tədqiqat obyekti kimi nəzərə alınmalıdır. Belə tədqiqatda leksik vahidin semantik yükünün bilavasitə etnosa deyil. 3) Komponentlərin hər ikisi B-yə aiddir. eymur. xunus. qanzak. kazax. Çünki bu cür onimlər müəyyən ərazidə məskunlaşmış qrupları bildirir. genonimlər nəsil bildirən xüsusi adlardır. quşi. Onimin leksik-semantik təhlili isə onun mənsubluq dairəsini və ya ətrafını aşkara çıxarmağa kömək göstərir. Araşdırmalar göstərir ki.

Burada miqrasiya məsafəcə uzağa deyil. kiçik. yaxud yaşayış məntəqələrinin böyüyüb iki yerə bölünməsi ilə yaranmışdır. Bununla yanaşı qeyd etmək lazımdır ki. yuxarı. böyük. qurluşca sadə saydığımız bir çox toponimlərin tərkib ünsürlərini müəyyənləşdirmək çətindir. yaxın ərazilərə olmuşdur. aşağı. Etnotoponim və etnotoponim olmayan toponimlərin struktur tiplərə görə müqaisəli təhlili quruluşa görə fərqli cəhətlərin olmadığını təsdiq edir. Quruluşca sadə olan toponimlər sayca böyük çoxluq təşkil etmir. Şübhə yoxdur ki. düzəltmə və mürəkkəb toponimə artırılması ilə düzəlmişdir. baş. həm də tədqiqi haqqında maraqlı əsərlər yazmışlar. aşağı. düzəltmə mürəkkəb və çoxkomponentli toponimlər şəklində qruplaşdırmaq məqsədəuyğundur. kiçik. 135 . Eyni zamanda. komponentlərin bir qismi eyni qəbildən olub böyük. baş və bu qəbildən olan sözlərinin artırılması ilə düzələn toponimlər kəndlərin. yuxarı. Ermənistanın türk mənşəli toponimlərinin böyük bir hissəsi çoxkomponentli toponimlərdir. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli toponimlərin struktur tiplərə görə ümumi mənzərəsini araşdırmaq üçün onları sadə.və tədqiqatçılar Ermənistan ərazisindəki toponimlərin həm toplanması. Bütün fonetik dəyişmələr və fonetik hadisələr türk dillərinə aid fonetik normalarla səsləşir. Əsas səbəb əhalinin miqrasiyası ilə əlaqələndirilə bilər. Tədqiqat prosesində Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlərin onomastikonu qurulmuşdur. Daha qədim dövrə getdikcə miqrasiyanın əhalinin müəyyən ərazidə artmasının yeni yaşayış məskənlərinin yaranması ilə nəticələndiyi aydın hiss olunur. Çoxkomponetli toponimlər tarixi inkişafın müəyyən mərhələsində müxtəlif səbəblərdən yaranmışdır. qeyd etmək lazımdır ki. qıraq sözlərinin sadə. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlərdə fonetik dəyişmələr və fonetik hadisələr özünü göstərir.

Həmin cəhət etnotoponimlərdə də özünü göstərir. Indiki Ermənistan ərazisindəki etnotoponimlərdə Azərbaycan dilinin morfoloci xüsusiyyətləri ifadəsini tapmışdır. leksik-semantik və qrammatik xüsusiyyətləri ümumiyyətlə toponimlərin struktur. 136 . -lük və bir sıra digər şəkilçilər Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlərin tərkibində işlənir. lar.-li.-lər. Etnotoponimlərin tərkibində topoformantların işlənməsi də özünü göstərir. Burada leksik sistemin xüsusi onimlərinin toponim tərkibində yer alması özünü göstərir. lıq. Ümumiləşdirmə aparılarsa. fonetik. fonetik. etnotoponimlərin struktur. -luq. Azərbaycan dilinin məhsuldar şəkilçiləri olan –lı. demək olar ki.-lü. Belə vahidlərin tapılıb aşkara çıxarılması mənbələrindən biri də aşıq poeziyası və digər yazılı mənbələrdir. Etnonimlər əsasında toponimlərin yaranması geniş yayılmış haldır. leksik-semantik və qrammatik xüsusiyyətləri ilə oxşar olub kəskin fərqlərə malik deyildir.Onomastik vahidlərin semantik üsulla əmələ gəlməsində başlıca əlamət bu prosesdə bir nitq hissəsinə məxsus sözlərin başqa nitq hissəsinə keçməsi hadisəsidir.-lu.-lik.

. Azərbaycan SSR-in qısa toponimlər lüğəti.ISTIFADƏ EDILMIŞ ƏDƏBIYYAT Azərbaycan dilində 1. 1960 -267s. RƏF arx.Bakı: Azərnəşr. 1983 -136s 3. (Tarixi xülasə və fonetika). – Bakı: Elm. 2. Böyük Qafqazın cənub-qərb hissəsinin toponimiyası. 1968-218s. Axundov A. – Bakı: Elm. Bəndəliyev N. 1974. 1984 137 . Azərbaycan SSR inzibati ərazi bölgüsü. -223s. Azərbaycanın izahlı coğrafi adlar lüğəti.. Azərbaycan toponimləri. – Bakı: Azərnəşr. 1986 6. -Bakı.. 1979 -224s. 12. 11. Azərbaycanda məskən yerlərinin siyahısı. 9. Azərbaycan SSR inzibati ərazi bölgüsü. P. inv. – 195s. – Bakı: Azərnəşr.Ə. 1970. Gülüstani-Irəm. – Bakı: Azərnəşr. «Bayat» kəlməsi haqqında qeydlər. Azərbaycan tarixi sənədlər və nəşrlər üzrə. -288s. 1999.-38 Q-32/570. –Bakı: Azərbaycan ensiklopediyası.S. Azərbaycan SSR inzibati ərazi bölgüsü. Bakı: 1987 13. 19734 4. 8. 1990 -381s. 1993.. Bakıxanov A.m. -588s. RƏF. 5. – Bakı: Gənclik. Abbasova M. 7. Torpağın köksündə tarixin izləri. – Bakı: Azərnəşr. Az-f. Məmmədov X. 1963 -262s. IX-XII əsr ərəb coğrafişünas-səyyahları Azərbaycan haqqında. 10. 14. Ensiklopedik lüğət. Babazadə Ə.I. – Bakı: Elm. Ayrım dialekti.

Şörəyel.. – Bakı: Elm 1996.Bakı: Elm. Əfqanıstanda türk mənşəli toponimlər. Bayramov I. – Bakı: Gənclik. – Bakı: Elm. 1988. Əhmədova E.S. Qərbi Azərbaycanın türk mənşəli toponimlərinin qrupları haqqında// Azərbaycan onomastikası problemləri. 1995. . Əhmədov T.63-69 17. Eyvazova R. 1995. Bayramov I. Ermənistan azərbaycanlılarının tarixi coğrafiyası.113-114 24. 2000 – 106s.77-82 18. Cəlilov F. –Bakı: 1986. 20. 26. –Bakı: Maarif. NDA. . Qərbi Azərbaycan toponimlərinin tərkibində işlənən söz və coğrafi terminlər. Ermənistanda Azərbaycan mənşəli toponimlərin izahlı lüğəti. Azərbaycan onomastikası problemləri. –Bakı: Elm. Cəlilov F. Bakı.A. 1991. -272s..285s. 16. 2ci buraxılış Bakı: ADPU nəşri. Irəvan əyalətinin icmal dəftəri. Budaqov B.Bakı. – Bakı: BDU nəşri. Azərbaycan etnonimlərinin leksik-semantik tədqiqi. 25. Bayramov I. 21.S. – 452s. . S.15. Pəmbək bölgələrinin yer-yurd adları (toponimləri). 27. 23. 1994. 1983. Qədim Az||As etnonimi//Azərbaycan filologiyası məsələləri. –Bakı: Elm. Əhmədov B.// Dil məsələlərinə dair tematik toplu. .Bakı: ADPU nəşri. 138 . -244s. Bünyadov Z. Azərbaycan dilinin morfonologiyası. – 317s. 1999. Türk uluslarının yer yaddaşı. 28. 19. Məmmədov H. 1995.. – 464s. Qədim Oğuz ellərinin Ağbaba. 1997. 1997 22. Qeybullayev Q.. -250s. 1998. Bayramov A. –Bakı: Oğuz eli. Azərbaycan toponimikasının əsasları. Indiki Ermənistanın toponimlərində qədim türk tayfalarının izləri. Budaqov B.

31. -261s. –Bakı: Azərnəşr. – Bakı: Elm. 1977. – 248s. «Kitabi-Dədə Qorqud» dastanları və tarixi dialektologiyanın bəzi məsələləri. 32. Azərbaycan türklərinin təşəkkülü tarixindən.fəlsəfə. 42. –Bakı: Gənclik. I cild. -247s. 1992. 1984. – Bakı: ADPU nəşri.. BDU nəşri. Hacıyev T. – Bakı: Azərnəşr. II buraxılış. 1973. -S. Əhmədov T. 1990. Qarabağnamələr. bayatlılar//Azərbaycan filologiyası məsələləri. Azərbaycan tarixi. 1989. – 192s. –Bakı: Qanun. 1999. Əliyev V. 302s 40. Əzizov E. Söz xəzinəsi. II cild. –Bakı: Maarif. El-obamızın adları. Qeybullayev Q. 45. Azərbaycan toponimiyası. Azərbaycan EA Xəbərləri /tarix. 1991. Ələkbərli Ə. Qarabağın etnik və siyasi tarixinə dair. –Bakı: Maarif. Sənin ulu baban. -208s. 41. Ismayılov M. Müasir Azərbaycan toponimiyasında tayfa adlarının izləri. –Bakı: Yazıçı. -127s. 1983. 33. 30. – Bakı: Azərnəşr. – Bakı: Sabah. . Fərzəli Ə. – Bakı: Azərnəşr. 36. Qasımov A. 1995. Qədim türklər və Ermənistan. –Bakı: Yazıçı. 35. Qeybullayev Q. 136s. «bayat» sözü. Oçerklər və materiallar. Qədim türk-oğuz yurdu. -360s.478s. 1995.S. Əzizov E. Azərbaycan dili tarixi.163-168 43. -188s. Əliyeva R. Vəliyev K. Qarabağnamələr. – Bakı: Elm. 44. – 140s. 39. № 2. 1994. Hüseynzadə Ə. . 139 . Azərbaycan toponimləri. Dədə Qorqud yolu. –Bakı: Elm. 47 34. 1994.Ermənisatan.29. Bayat boyu. Ismayılov M. Dil və ədəbiyyat seriyası. 1992.N. 1989.21-30 38. Qeybullaev Q. 37. -278s. . 1984. 2002. 126s.S. hüquq seriyası/.I.

52. Məmmədov N. ləqəbləri. Məşədiyev Q. 2001. Qədim türklər. Mirzəyev H. Aşıq poeziyasında yaşayan adlarımız və tariximiz. I buraxılış. 56. – Bakı: ADPU nəşri. 1987. Quliyev Ə. Qukasyan V. Mirzəyev H. -148s. 2001.35-36. 54. 47. 50. Azərbaycan dilinin onomalogiyası.S.-179s. –S.I. – Bakı: Elm. Zaqafqaziyanın Azərbaycan toponimləri. Buraxılış 1-2.S.46. Qurbanov A. hidronimləri və yer-yurd adları haqqında// Filologiya məsələlərinə dair tematik toplu (FMDTT). Məmmədov A. Mirzəyev H. –Bakı: ADPU nəşri. 51. Aşıq poeziyasında işlənən etnonimlərə dair//Azərbaycan onomastikası problemləri. 1991. – Ankara: Aleaddin Kiral Basımevi.L. 1983. Buraxılış 1-2. 4-23. –Bakı: Elm.Bakı: Maarif.Bakı: Elm.. 49.S. 1993. Dərələyəzdə Qoduxvəng kəndində olan onomastik vahidlər// Filologiya məsələlərinə dair tematik toplu. . 26-34. Mahmud Kaşğarlı. 55. Amağu kəndinin etnonimləri. . – Bakı: ADPU nəşri.. III buraxılış. – 640s. 1988 -536s. 1983. Mirzəyev H. Divani lüğət-it türk. – 352s. 1997. Azərbaycan yer adları. Bakı: Elm. Mirzəyev H. 1990. .38-44 140 . 1941.S. 1993. Buraxılış 1-2. Azərbaycan dilinin erkən tarixinə dair. -533s. – Bakı: ADPU nəşri. 53. –Bakı: Gənclik. Azərbaycan filologiyası məsələləri. Ayrımlar haqqında. 58. Şumer-türk paralelləri//Azərbaycan filologiyası məsələləri. 57. Qabaxlı kəndi və onun onomastik vahidləri// Filologiya məsələlərinə dair tematik toplu.. 48. –Bakı: Azərnəşr. Azərbaycan dilinin təşəkkül tarixinə dair qeydlər/Azərbaycan filologiyası məsələləri. Qumilyov L.3-6. 2001. –Bakı: ADPU nəşri.

Orta əsr Azərbaycan tarixinə dair farsdilli sənədlər (XVI –XVIII əsrlər). –Bakı: Yazıçı. Sümər Faruq. 64. sağalmaz yaralar. – Bakı: Elm. Ələyəz kəndinin bəzi onomastik vahidləri haqqında// Filologiya məsələlərinə dair tematik toplu. «Gəncə» adı türk mənşəli etnonim kimi. –Bakı: Elm. -Bakı. -204s Rus dilində 141 . -240s. Yusifov Y. – 216s.K. Rəhimoğlu H.Azərbaycanın qərb regionunun problemlərinə həsr olunmuş elmi-tədqiqat işlərinin yekunları. Silinməz adlar. 1998. 61. Mirzəyev M. Vəliyev M. Yusifov M. Azərbaycan. №10....S. 65. –Istanbul. . Nuriyev E. Qədim Oğuz yurdu Zəngəzurun türk mənşəli yer-yurd adları. 2001. Toponimikanın əsasları.Ş.H. – Bakı: ADPU nəşri. 1963. Yusifov Y.262-265 71. 1925.B. – Bakı: Maarif. Azərbaycan dialektologiyasının əsasları.14-18 60. 1992. 1990. -192s. 38-40 70. 62.M. Azərbaycan dilinin təşəkkül tarixinə dair qeydlər// Azərbaycan filologiyası məsələləri. 1989. 97s. 1983. 66. 1989. –Bakı: Azərbaycan.Bakı: Elm. Kərimov S. – Bakı: Maarif. Şirəliyev M. -107s. Şecere-i Terakime.B.I. Mirzəyev H. Yer adları necə əmələ gəlmişdir//Elm və həyat. 1987. Doğma yurdu gəzə-gəzə. . -S.S. Rüstəmli Ə. –S. Buraxılış 1-2. 1997. 69. /Baharlı/. 1967. 1977. Müsəvi T. Oğuzlar. Türklerinn soy kütügü (Hazırlayan: Müherrem Ergin/ Ebülqazi Bahadır Han). Voroşil Q. -257s. – 421s. 63. Azərbaycan SSR-in Şəki-Zaqatala zonasının toponimiyası. –Bakı: Azərnəşr. 67.13-15 72. –Bakı: Maarif. 1993.59. 68. –Bakı: Elm.

: Nauka. -S.//Gtniçeskaə onomastika. -M. 31-33. -M. S. Aliev K. Toponimika i gtnonimika ob gtnoqeneze na territorii Azerbaydcanskoy SSR. –Baku: Glm.143-150 76.D. – 321s.II.: Izd-vo Vostoçnoy literaturı.73.: Nauka.A. Soçineniə.Q. t. M. Qölistani-Iram. – Baku: Glm. 77. .A.V. Valixanov Ç. 1986. Aliev K. Bromley Ö. Naselenie Azerbaydcana-«Muzey gtnoqrafiçeskix sokrovih»//Azerbaydcanskiy nastolğnıy kalendarğ. Veliev M. Aqaev Q. Abbas-Kuli-Aqa Bakixanov. -M. – S. – Baku: Glm. 1968. Sobranie soçineniy . 82. . Ataniəzov S. 1969.1 «Problemı pervobıtnoqo obhestva». 1964.M. Istoriko-filoloqiçeskiy analiz nekotorıx toponimov severo-zapadnoy zonı Kavkazskoy 142 .Bunətova. –Baku: Izd-nie AQU. -M.Ç. 1973. 1961. 78.Q.393-394 85. 1981. -383s. Gtnos i gtnoqrafiə. Bartolğd V. -128s. 74.Alma-Ata: Izd-nie AN. 80.posvəhennoy izuçeniö toponimii Azerbaydcanskoy SSR.2. Butinov N. 1991. 1. 1989. 1980. T. çastğ I.V. Turkmenistanın qeoqrafik atlarının düşündirişli sözlüqi. kommentarii. Z. T.216 83. Redaküiə. 1969. –Baku: 1925. K gtimoloqii qeoqrafiçeskix nazvaniy sodercahix formant van// Materialı tezisov Vsesoöznoy nauçnoy konferenüii po törkskim əzıkam. 81. Baskakov N. – Aşqabat: Ilım. Abdullaev I. Voroşil Q.78 75. primeçaniə i ukazateli akad. 84. 79.-Materialı dokladov P naüçnoy konferenüii. – 283s. -S. –s. Razdelenie truda v pervobıtnom obhestve|| Trudı Instituta gtnoqrafii.: Nauka. Antiçnıe istoçniki po istorii AzerBaydcana. – 680s.204. -777s.304s. Vvedenie v izuçenie törkskix əzıkov. Dannıe gtnotoponimii o rasselenii törkoəzıçnıx plemen v Azerbaydcane X1-XU v.: Vısşaə şkola.

Albanii//Materialı nauçnoy konferenüii, posvəhennoy izuçeniö toponimii Azerbaydcana.- Baku: Glm, 1973. S.73-82. 86. Voroşil Q., Aslanov V. Issledovanie po istorii azerbaydcanskoqo əzıka dopisğmennoqo perioda. –Baku: Glm, 1986. -168s 87. Qadciev N.Z. Törkoəzıçnıe arealı Kavkaza. -M.: Nauka, 1979. – 226 s. 88. Qeybullaev Q. Toponimiə Azerbaydcana. – Baku: Glm, 1986. – 192s. 89. Qeybullaev Q.A. K gtnoqenezu Azerbaydcanüev. –Baku: Glm, 1991. -549s. 90. Qeybullaev Q.A. O proisxocdenii nekotorıx gtnotoponimov Azerbaydcana. Dokladı AN Azerb SSR. Baku, 1978, №11. –S.69-71 91. Qeybullayev Q.A. O proisxocdenii nekotorıx gtnotoponimov Azerbaydcana//Gtnoqrafiçeskiy sbornik. IV vıp. Baku: Glm, 1981. S. 153-164. 92. Qordlevskiy V.A. Soçineniə .T.3. – M.: Izd-vo AN SSSR, 1962. -588s. 93. Qubaeva S.S. Odna iz osobennostey toponimii//Dialektı i toponimiə Povolcğə. Vıp., I. – Çeboksarı, 1972. - S.101109. 94. Qumilev L.N. Drevnie törki. – M.: Nauka, 1967. -266s. 95. Quseynzade A. Ob gtimoloqii toponima Kuba//Sovetskaə törkoloqiə, 1971, №3. – S.119-123 96. Quseynzade A. Oykonimı Zakavkazğə, vklöçaöhie gtnonim «biçenek»// Sovetskaə törkoloqiə, 1982, №5. -S. 34-38 97. Quseyn-Zade Ç.M. Törkskaə antroponimiə v srednevekovıx araboəzıçnıx pisğmennıx pamətnikax do XŞ veka: Dis. … kand. filol. nauk. -Baku, 1988. 98. Quseynov R.A. Siriyskie istoçniki XP-XŞ vv. ob Azerbaydcane. – Baku: Glm, 1960. 143

99. Dokumentı arxiva xivinskix xanov po istorii i gtnoqrafii karakalpakov. - M.: Nauka, 1967. – 539s. 100. Drevnetörksiy slovarğ. –Leninqrad: Nauka, 1969. -676s. 101. Dron I.V. Nazvaniə qaqauzskix sel Moldavskoy SSR// Sovetskaə törkoloqiə , 1982, №4. -S.41-51 102. Zuev Ö.A. Iz drevnetörkskoy gtnonimiki po kitayskim istoçnikai// Trudı instituta istorii i arxeoloqii pri AN Kazaxskoy SSR. T.15. – Alma-Ata: Nauka, 1962. - S.280287 103. Istoriçeskaə onomastika. - M.: Nauka, 1977. -308s. 104. Kaqramanov Dc.V. Opisanie arxeoqrafiçeskix dokumentov. - Baku: Glm, 1969. -101s. 105. Kapanüən Qr. Xayasa-kolıbelğ armən. –Erevan: AN Arm.SSR, 1947. -291s. 106. K voprosu o plemenax Kavkazskoy Albanii//Issledovaniə po istorii kulğturı narodov Vostoka. -M.-L.: Izd-vo AN, 1960. -S.12-19. 107. Kenesbaev S.K., Dcanuzakov T.D. O leksiçeskix plastax onomastiki kazaxskoqo əıka // Sovetskaə törkoloqiə, 1976, №3. –S. 78-88. 108. Kləştornıy S.Q. Drevnetörkskie runiçeskie pamətniki. -M.: Nauka, 1964. -215s. 109. Koyçubaev E. Kratkiy tolkovıy slovarğ toponimov Kazaxstana. -Alma-Ata: Nauka, 1974. - 274s. 110. Kononov A.N. Rodoslavnaə törkmen. Soçinenie Abu-l Qazi xana Xivinskoqo. – M.-L.: Izd-vo AN SSSR, 1958. – 513s. 111. Kostenko L.Q. Törkistanskiy krai. T.1. – SPB, 1880. S. 112. Kratkiy toponimiçeskiy slovarğ.- M.: Mıslğ, 1966. – 509s. 113. Lezina I.N. K voprosu o stratifikaüii törkskix qenetoponimov Krıma//Onomastika, tipoloqiə, stratiqrafiə. -M.: Nauka, 1988. -S. 144-163 114. Malov S.E. Pamətniki drvnetörkskoy pisğmennosti. -M-L.: Izd-vo AN SSSR, 1951. -452s. 144

115. Mamedov A. Teoretiçeskie problemı vosstanovleniə perviçnıx korney v törkskix əzıkax/Azərbaycan filologiyası məsələləri. II buraxılış. -Bakı: Elm, 1984. S.5-20 116. Marakuev A.V. Kratkiy oçerk toponimii kak qeoqrafiçeskoy disüiplinı//Uç. zapiski Qos. un-ta. t.XŞ, vıp.2. Qeoloqiə i qeoqrafiə. Alma-Ata.1954 117. Meşanninov I.I. Xaldovedenie. Istoriə drevnoqo Vana vklöçaə drevneyşie svedeniə o Zakavkazğe. Sistema pisğma i çteniə klinopisnıx tekstov xaldov-urartov//Trudı ob-va obsledovaniə i izuçeniə Azerbaydcana. – Baku, 1927, №10. –S. 27-52 118. Minorskiy V.F.. Istoriə Şirvana i Derbenda X-X1 vekov. M.: Nauka, 1963. -185s. 119. Mirzazade Ç.X. Toponimı Azerbaydcana v srednevekovıx arabskix qeoqrafiçesix istoçnikax. –Baku: Glm, 1988. 120s. 120. Mollazade S.M., Bayramova N.Q. Otracenie gtnoqrafiçeskix realiy azerbaydcanskoqo naroda v toponimii Azerbaydcana// Sovetskaə törkoloqiə, 1983, №6. - S.29-36 121. Mollazade S.M. Toponimiə severnıx rayonov Azerbaydcana. -Baku: Glm, 1979 -206s 122. Molçanova O.T. Strukturnıe tipı törkskix toponimov Qornoqo Altaə. –Saratov: Izd-nie Sarat. Un-ta, 1982. – 256s. 123. Morozova A.S. Kulğtura domaşneqo bıta karakalpakov naçala XX v (k voprosu gtnoqeneza. -M.: Nauka, 1982 124. Murzaev Z.M. Qeoqrafiə v nazvaniəx. - M.: Nauka, 1979. – 167s. 125. Murzaev Z.M. Slovarğ narodnıx qeoqrafiçeskix terminov. M.: Mıslğ, 1984. -653s. 126. Musabekov N.Ç. Ob obrazovanii gtnoqidronimov Azerbaydcana// Sovetskaə törkoloqiə, 1986, №2. -S.69-73 145

138. 136. Sattarov Q. 1978.. – S. №4. Perspektivı razvitiə slavənskoy onomastiki//Voprosı əzıkoznaniə.Tipı törkskix toponimov v Irane.: Izd-vo AN SSSR.-L. – 338s. 1964. Vvedenie v toponimiku. 1969. Obhestva obsledovaniə i izuçeniə Azerbaydcana.e.I.: Nauka.: Nauka.P. 1941.M. . Sbornik letopisey. Paqirev D. Puti razvitiə feodalizma. 131.M. –M. Onomastika Sredney Azii. 1952. Raşid-ad-Din. Prinüipı issledovaniə paleobalkanskoy onomastiki//Istoriçeskaə onomastika.1. Issledovaniə i materialı. Çerepin L. 130.M.. A.: Izd-vo AN SSSR. 1969. 1977.D.: Nauka.: Nauka.A. -M. Siriyskie istoçniki po istorii narodov SSSR.37135. Imə i obhestvo.: Nauka. 1972. . Gtnotoponimı Tatarii.127. Nikonov V.9-19 139.: Izd-vo AN SSSR. redaküiə i primeçaniə prof..e. Oçerki po istorii i kulğture Kavkazskoy Albanii IVv do n. 239s. -226s. -391s. Nikonov V.Kavkaz i tureükiy mir/Izv. – 530s.. 128. -278s. 134. Rospond S. 140. -M. 129. 1965.M. Piqulevskaə N.A. . 175s. S.-VII v. T. Samoyloviç A.P. Perevod s persidskoqo A.V.-L. -M. – 316s.Semenova. 1926.F.V.: Nauka. Baku. -M-L. -172s. 132. Novoselğüev A.A. .// Sovetskaə törkoloqiə. Savina V.M.S. . . 137. Reformatskiy A. L. 1962. -196s.Xetaqurova.: Nauka. 1913. №2.P. 1980.Toponimika kak linqvistiçeskiy fakt//Toponimika i transkripüiə. -Tiflis. n. Alfavitnıy ukazatelğ k pətiverstnoy karte Kavkazskoqo kraə. Gtniçeskiy sostav i proisxocdenie altayüev.32-49 146 . Poroznak V. 1974.A.3-9 141.. Paşuto V. 1959. Potapov L.S.: Nauka. Toponimika Vostoka.S.A. 133.T. №1.

1971.: Nauka. Gtnonimi v oykonomii Başkirii.: Nauka. №6. XVIIXIX vekov// Sovetskaə Törkoloqiə. -303s.K.M.: Nauka. 147 . Trever K. – 391s.281-287. 1962 -166s. 1985 145.: Nauka. Şarafxan Bidlisi. -S.: Nauka. 1961. Obhaə teoriə imeni sobstvennoqo.M. – 128s.I.N.S. 152. – Baku: Glm. 1976. Xisamitdinova F. Kazanğ. -S. -S. 1959. Oçerki istorii kulğturı Kavkazskoy Albanii. -366s. Iz istorii russkix imen. Toporov V. Slovarğ qeoqrafiçeskix terminov i druqix slov. Qenotoponimiə Krıma//Melanges Skov.Q.S.142. . Sumbatzade A. -M. Teoriə i metodika onomastiçeskix issledovaniy.N. 148. Superanskaə A. 156. Linqvistiçeskiy analiz qidronimov Verxovnoqo Podneprovğə.-L. Tarixi-Derbend-name (s 9-ö priloceniəmi). 1898. 1973. .V. 1971. 1971. 1959.-350s. 1971.M.6 -13 155.V. 192s. 254s. Nekotorıe voprosı istoriçeskoy onomastiki Xorezmskoqo oazisa || Gtnoqrafiə imen. 1984. Çernışev E. -M. 149. Rannie formı gtnonimov i gtniçeskoe samosoznanie//Gtnoqrafiə imen.Zagreb.: Nauka. Tahiükiy V.Tiflis.: Izd-vo AN SSSR.M.246-254 150. -M.: Uçpedqiz.30-34 153. -M. Seleniə Kazanskoqo xanstva// Voprosı gtnoqeneza törkoəzıçnıx narodov Severnoqo Povolcğə.II. 7-11. M. –S. .V. 1986. 154. Çesnov Ə. Mesto onomastiki sredi qumanitarnıx nauk//Voprosı əzıkoznaniə. 143. №2. 1990. . Azerbaydcanüı -gtnoqenez i formirovanie naroda. -S. 151. Tolstova L. 144. vstreçaöhixsə v toponimii Aerbaydcanskoy SSR.M. 146. Superanskaə A. Şarafname. M. 147. otçestv i familiy.: Nauka. .: Izd-vo AN SSSR. T. Çiçaqov V. Trubaçev O.

– 192s. Gtniçeskaə onomastika. Novaə uqroza russkomu delu v Zakavkazğe: predostoəhaə rasprodaca Muqani inorodüam. -S. -M. -Spb.I.. 1970.I.157. Şarova I. Tiflis. –Uç. 159. 158. 1911.g. zap. O törkax V v. Əmpolğskiy Z. 198. do n.AQU. .: Nauka.5-6 148 .s.

.......... 80 2.... 3 GIRIŞ ......... Ermənistanın türk mənşəli areal etnotoponimləri ...................................... Muğan əsaslı etnotoponimlər ....7.............................4..........15........ 61 2.........14...... 73 2..... Azərbaycan və Qərbi Azərbaycan ərazisinin etnonim mənzərəsi ....... 51 2.........................6........................ Kazan əsaslı areal etnotoponimlər ..........................16............. 54 2........................11.............. 84 2............... 47 II FƏSIL...................... Qərbi Azərbaycanın türk mənşəli etnotoponim mənzərəsi .......9.. 56 2................................ 64 2. 57 2....... Kuyərçi əsaslı etnotoponimlər . 11 1. 70 2... Çul əsaslı etnotoponimlər ....................................... Kabar əsaslı areal etnotoponimlər ... 58 2............. 32 1...................MÜNDƏRICAT Ön söz ............................ 78 2................3. Onomastik vahidlərin tədqiqinin xalqın məskunlaşma coğrafiyasının təyinində rolu ......................... 99 149 ..................13........................ 87 2................................................................................... ABBAS əsaslı areal etnotoponimlər ..2.................................. ABAR əsaslı areal etnotoponimlər ........................................ BAYANDUR əsaslı areal etnotoponimlər. AYRUM əsaslı areal etnotoponimlər . ABAN əsaslı areal etnotoponimlər ............. 5 I FƏSIL. Kuşi əsaslı areal etnotoponimlər ............. 51 2........ 75 2...................... Ermənistan ərazisinin türk mənşəli etnotoponimləri ............... ABDAL əsaslı areal etnotoponimlər ..5.12..3.......1... 11 1........ 25 1.................. 60 2................................Qarqar əsaslı areal etnotoponimlər ........ Qərbi Azərbaycanın türk mənşəli etnotoponimlərinin areallıq xüsusiyyətləri və yayılma arealları.......................... Əfşar əsaslı areal etnotoponimlər .2..4............ BAYAT əsaslı areal etnotoponimlər ......................... Karkın əsaslı areal etnotoponimlər .......................................10..................................................................................1....................8...................

.................. Ermənistanın türk mənşəli etnotoponimilərinin struktur xüsusiyyətləri ........ Ermənistanın türk mənşəli etnotoponimilərinin qrammatik xüsusiyyətləri........................2.......... Qərbi Azərbaycanın türk mənşəli etnotoponimilərinin struktur.....4................... 142 150 ..................................................................... 119 3........ Ermənistanın türk mənşəli etnotoponimilərinin fonetik xüsusiyyətləri. 124 NƏTICƏ ........1....3......... 116 3................. 104 3................................................ leksikmantik və qrammatik xüsusiyyətləri ......... 104 3..................................III FƏSIL....... 137 ISTIFADƏ EDILMIŞ ƏDƏBIYYAT .......... fonetik............................... Ermənistanın türk mənşəli etnotoponimilərinin leksik-semantik xüsusiyyətləri.............

Içərişəhər.2008. Şərti çap vərəqi 9. 050-311-41-89 Ünvan: Bakı.com Tel: 497-16-32. E-mail: nurlan1959@yahoo.2008. Çapa imzalanmış 28.7.Məmmədli Kompüter dizayneri: Zahid Məmmədov Səhifələyici: Aygün Əsgərova Texniki redaktor: Rövşanə Nizami qızı Montacçı: Rasim Hacıyev Yığılmağa verilmiş 20. Kitab «Nurlan» nəşriyyat-poliqrafiya müəssisəsində hazır diapozitivlərdən çap olunmuşdur. 3-cü Maqomayev döngəsi 8/4.Direktor: professor N. 151 .B.04.02. Sifariş № 181 Kağız formatı 60x84 1/16. Tirac 200.

152 .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful