AZƏRBAYCAN DÖVLƏT PEDAQOCI UNIVERSITETI

Könül Səmədova

QƏRBI AZƏRBAYCAN ETNOTOPONIMLƏRININ AREALLARI

Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyi Elmi-Metodik Şurası «Azərbaycan dili və ədəbiyyatı» bölməsinin 07.01.2008-ci il tarixli 1№-li iclas protokoluna əsasən dərs vəsaiti kimi çap olunur.

Bakı «Nurlan»-2008

Elmi redaktor:

f.e.doktoru.prof Həsən Mirzəyev F.e.doktoru prof.

Buludxan Xəlilov Rəyçilər: f.e.doktoru prof. Mirvari İsmayılova F.e.doktoru prof. dos.İbrahim Bayramov Könül Ibrahim qızı Səmədova. Qərbi Azərbaycan-indiki Ermənistan etnotoponimlərinin arealları (monoqrafiya). Bakı, «Nurlan», 2008,- səh.
Kitabda ilk dəfə olaraq Qərbi Azərbaycan ərazisindəki etnotoponimlər tədqiqat obyekti olmuş, bu ərazinin areal etnotoponimləri araşdırılmışdır. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlər linqvistik və tarixi, coğrafi aspektdə araşdırılmışdır. Monoqrafiya dilçilər, tarixçilər, coğrafiyaçılar, aspirantlar, tələbələr və vahid Azərbaycan tarixinə, dilinə maraq göstərən geniş oxucu kütləsi üçün nəzərdə tutulmuş, Qərbi Azərbaycan – indiki Ermənistan ərazisinin qədim türk oğuz yurdu olduğunu bir daha təsdiq edən tutarlı mənbədir.

4602000000 N − 098 − 2008

Qrifli nəşr

© «Nurlan», 2008
2

Ön söz
Müasir dövrdə Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlərin tədqiqi daha vacib məsələ olub, təkcə elmi aktuallığı ilə deyil, siyasi əhəmiyyəti baxımından da son dərəcə vacibdir. Onomastik vahidlər, xüsusən də etnotoponimlər dil tarixi ilə bağlı qiymətli mənbədir. Onlar xalqın qədim yaşayış məskənini müəyyənləşdirmək, bu ərazidə baş vermiş ictimai-siyasi hadisələri qiymətləndirmək, həmin hadisələrin səbəb və köklərini aydınlaşdırmaq, həqiqəti üzə çıxarmaq üçün faktlar kimi dəyərlidir. Ermənilər Azərbaycan və türk mənşəli toponimlərə münasibətdə həmişə qərəzli mövqe tutmuşlar. Qərbi Azərbaycanda, – indiki Ermənistanda türk mənşəli toponimlərin uzun illər boyu dəyişdirilib erməniləşdirilməsi türklərin, xüsusən də azərbaycanlıların min illər boyu bu ərazidə yaşamasını sübut edən faktlar saxtalaşdırmaq məqsədi daşımışdır. Müəllifin qeyd etdiyi kimi Qərbi Azərbaycan, indiki Ermənistan ərazisindəki azərbaycanlıların etnogenezində müxtəlif qədim türk tayfaları iştirak etmişdir. Müəllif ölkəmizin, o cümlədən də Qərbi Azərbaycan ərazisinin müasir toponimiyasında 4600-dən çox olan coğrafi adın təxminən 70 faizini tayfa və ya tayfa başçılarının adları ilə bağlı meydana gəldiyi qeyd edilmişdir. Həmin tayfalar təbii ki, Şimali və Cənubi Azərbaycan ərazisindəki etnotoponimlərin sayı az deyildir. Müəllif əsərdə onları tədqiq etməklə müxtəlif türk etnoslarının, xüsusilə oğuzların bu ərazilərin aborigen sakinləri olduğunu sübuta yetirir, Azərbaycan toponimiiyasında az öyrənilmiş sahələrdən biri olan etnotoponimləri çox yüksək səviyyədə tədqiq etmiş, onların areallıq xüsusiyyətlərini araşdırmış, ilk dəfə olaraq Qərbi Azərbaycan ərazisindəki etnotoponimlər tədqiq edilmiş, onların onomostik lüğəti tərtib olunub, etnotoponimlərin linqiristik və tarixi aspektdə araşdırılmışdır. Əsərdə müxtəlif etnotoponimlərlə etnotoponim olmayan toponimlərin struktur leksik-semantik, fonetik, qrammatik xüsusiyyətlərini müqayisəli şəkildə tədqiq etimş və bu qrupplar arasındakı oxşar və fərqli cəhətləri üzə çıxarmışdır. Müəllif etnotoponimləri yalnız linqvistik baxımından deyil, həmçinin tarixi və coğrafi aspektdən də tətbiq etmişdir. Bu da dərslikdən yalnız dilçilərin

3

Düşmənə düşmənnin dilində zərbə endirmək də böyük qələbədir! AMEA-nın Nəsimi adına Dilçilik Institutunun prof.deyil. «Qərbi Azərbaycan–indiki Ermənistan etnotoponimlərinin arealları» adlı əsəri bir daha sübut edir ki. Müəllif həm filoloq. ya da müəyyən hissələrini rus. ingilis hətta erməni dilinə belə tərcümə etdirsin. Bu kitabda həmçinin Qafqaz hərbi dairəsinin Tiflis 1903-cü il xəritəsindən də istifadə olunmuş və kitabda verilmişdir. hamımızın bütün azərbaycanlıların ağrılı problemi olan Qərbi Azərbaycan-indiki Erəmnistan torpaqlarının tarixini. həm də bir coğrafiyaçı mövqeyində çıxış edib. linqistikasını həm də hər bir azərbaycanlı üçün şərəf işi olan vətəndaşlıq borcunu yerinə yetirərərk elmi ictimaiyyətə həm də geniş oxucu kütləsinə çox əhəmiyyətli və dəyərli bir kitab təqdim etmişdir. Könül Səmədova belə bir araşdırmanın öhdəsindən layiqincə gəlmiş. Qara Məşədiyev 4 . Təklif edərdim ki. Qərbi Azərbaycan qədim türk-oğuz məskənləridir. müəllif gələcəkdə ya kitabı bütövlükdə. o cümlədən də tarixçilərin və coğrafiyaçıların da yararlanmasına kömək edəcək. həm tarixçi.

flora və faunasına və i. xüsusən də azərbaycanlıların min illər boyu bu ərazidə yaşamasını sübut edən faktları saxtalaşdırmaq. digər atributlarına. türklərin. indiki Ermənistanda türk mənşəli toponimlərin uzun illər boyu dəyişdirilib erməniləşdirilməsi. ərzaq ehtiyatlarına. Yer-yurd adlarımızın dəyişdirilməsi tarixin qədim dövrlərinə gedib çıxmır. onlara başqa don geyindirmək məqsədi daşımışdır. Ona görə də yer-yurd adlarımızın tarixin hansı dövrlərində necə dəyişdirilməsinə dair tədqiqatlar aparmağımız olduqca əhəmiyyətlidir. Çünki belə qədim dövrlərdə bu adları türklər müasir dövrlə müqayisədə yaxşı qoruya bilmişlər. həqiqəti üzə çıxarmaq üçün konkret material. tarixi saxtalaşdırmağa çalışan ermənilər türklərə. Qərbi Azərbaycanda. prosesləri qiymətləndirmək. xalqın adlara hopub əsrlərlə yaşamış tarixini pozmaq. Yəni insanın təşəkkül tapıb müxtəlif qruplar şəklində yaşadığı 5 . görə adlandırılmışdır. sübut və faktlar kimi dəyərlidir.Axundov) itirmək. bu ərazidə baş vermiş ictimai-siyasi hadisələri. Daha qədim dövrlərdə. Süni yollarla qədimliyini sübut etmək istəyən. Belə qruplar çox zaman yaşayış ərazisinə. adamların ovçuluq və yığıcılıqla məşqul olduğu dövrlərdə onların yaşayış qruplarının bilavasitə etnosun adı ilə adlanması şübhə doğurur. obyektiv gerçəkliyi. Belə faktlar ermənilərin Azərbaycana məxsus əraziləri. «tarixin torpağın köksündəki izlərini» (A. Ermənilər Azərbaycan və türk mənşəli toponimlərə münasibətdə də qərəzli mövqe tutmuşlar.a.GIRIŞ Onomastik vahid olan etnotoponimlər dil tarixi ilə bağlı qiymətli mənbə olmaqla yanaşı. xalqın qədim yaşayış məskənini müəyyənləşdirmək. insan məskənlərini saxta və qondarma materiallara istinadla öz adlarına çıxarmasına qarşı mübarizədə də vacibdir. bu ərazinin relyefinə. həmin hadisələrin səbəb və köklərini araşdırmaq. türkdilli xalqlara qarşı həmişə düşmənçilik mövqeyində durmuş və durmaqdadırlar.

yaxud eyni semantikaya malik komponent olan qrupların bir etnosla bağlılığı həqiqətə daha yaxındır. qorunmaq. Bununla yanaşı.ilk dövrlərdə etnik mənsubluq məsələsi olmamışdır. onun bu və ya digər istinad nöqtəsindən. Bu topluya eyni etnosun müxtəlif adları daxil olur. Çünki kompozitin tərkibindəki komponent ya nominantın. ya da nominatorun etnik mənsubluğunu aşkara çıxarmaq mümkündür. Etnonim yaranır və tarixi inkişaf prosesi keçir. qeyd etmək lazımdır ki. onları məhv edə biləcək hər cür qüvvələrə qarşı mübarizə aparmaq vərdişlərinə yiyələnmək ön planda idi. lokal qrupun yaşadığı yerin xüsusiyyətlərinə. Birinci cəhət bir-biri ilə qarşılıqlı əlaqəli olan etnonimlərin toplu təşkil etməsidir. Belə tədqiqatın aparılması Qərbi Azərbaycan ərazisindəki etnotoponimlərin hansı etnoslara mənsubluğunu 6 . Etnos adlarında müxtəliflik səbəbəlrindən biri də nominatorun fərqlənməsindən irəli gəlir. Eyni zamanda bu faktdan çıxış etməklə ya nominantın. Etnonimlərlə bağlı problemin iki cəhəti diqqəti xüsusi ilə cəlb edir. çox yaxın ərazidə paylanmış. həm də ekstralinqvistik amillər təsir göstərir. Daha qədim sayılan etnotoponimlərin linqvistik təhlili zamanı lokal qruplara məxsus adların leksik-semantik xüsusiyyətlərinin müxtəlif aspektləri tədqiqat obyekti kimi nəzərə alınmalıdır. yaxud motivləşdirmə əlamətindən fərqinə görə verilməsi yoxlanılmalıdır. Adların müəyyən qismi etnosa qonşu. adlarında ortaq. Bu dövrdə insanları əsas maraqlandıran cəhət zəruri olan ərzaqla təmin olunmaq. Çünki yalnız onimin semantikasını araşdırmaqla onun hansı etnosun dilinə aidliyi haqqında müəyyən fikrə gəlmək mümkündür. Belə tədqiqatda leksik vahidin semantik yükünün bilavasitə etnosa deyil. Ikinci cəhət etnonimlərin tarixi dinamikası ilə əlaqəlidir. yaxud onunla əlaqədə olan etnoslar tərəfindən verilir. Bu prosesdə etnonimə həm intralinqvistik. ya da nominatorun daşıdığı dilə mənsub olması belə bir müddəanı irəli sürməyə tam əsas verir.

7 .aydınlaşdırmağa imkan yarada bilər və beləliklə. ermənilər tərəfindən saxtalaşdırılaraq dəyişdirilmiş adların daşıdığı tarixi yük aşkara çıxarılacaqdır. Toponimlərin xalqın daha qədim tarixi ilə bağlı olan bu tipinin hərtərəfli öyrənilməsi sahəsində müəyyən işlər görülsə də. Azərbaycan toponimiyasında az öyrənilmiş sahələrdən biri etnotoponimlərdir. Qərbi Azərbaycan – indiki Ermənistan ərazisindəki etnotoponimlərin öyrənilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyan məsələdir. onlar yetərincə deyil və indiki Ermənistan ərazisinin tarixən mövcud olmuş ümumi etnotoponimik mənzərəsinin açılması üçün kifayət etmir. Buna görə də indi Ermənistan adlanan ərazidəki türk-Azərbaycan mənşəli onomastik vahidlərin. xüsusən etnotoponimlərin tədqiqi son dərəcə vacib. təxirəsalınmaz və aktual məsələdir. Tarixi faktlar hələ eramızdan əvvəl VIII əsrdə türk etnoslarının Qərbi Azərbaycan ərazisində yaşamasını təsdiq edir. Son illərdə bu sahəyə aid dəyərli elmi axtarışlar aparılmış. Qərbi Azərbaycan ərazisindəki toponimlər arasında etnotoponimlərin sayı az deyildir. müəyyən izah və şərhlərlə çap edilmişdir (21. Onların hər biri müxtəlif türk etnoslarının. xüsusilə oğuzların bu ərazilərin aborigen sakinləri olduğunu sübuta yetirir. 17.19. Bu isə qeyd olunan ərazinin etnotoponimik mənzərəsinin açıqlanmasına mane olur. 16. Həmin tayfalar təbii ki. 30). Onu da qeyd etmək lazımdır ki. 53. 24. 57. 58. 20. qruplaşdırılmış. Azərbaycan dilçiliyində Qərbi Azərbaycan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlərin tədqiqinə aid ayrıca araşdırma da yoxdur. Çünki etnotoponimlər tayfa və qəbilə adları əsasında yaranan onomastik vahidlərdir. türk-Azərbaycan mənşəli onomastik vahidlər toplanmış. 44. 15. Şimali və Cənubi Azərbaycan ərazilərindəki toponimlərdə də iz qoymuşlar. Qərbi Azərbaycan – indiki Ermənistan ərazisində azərbaycanlıların etnogenezində müxtəlif qədim türk tayfaları iştirak etmişdir.

Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlərin.Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnonimlərinin ümumi mənzərəsini şərh etmək. Tədqiqat işində Qərbi Azərbaycan ərazisindəki etnotoponimlərin qeydə alındığı və toplanıb daxil edildiyi əsərlər təşkil edir. .lokal qrup adları. coğrafi. . Bu məqsədlə aşağıdakı vəzifələrin yerinə yetirilməsi nəzərdə tutulmuşdur: . regionali və geonimlərlə etnotoponimlər arasındakı oxşar və fərqli cəhətləri müəyyənləşdirmək. struktur və qrammatik xüsusiyyətlərini araşdırmaq. . «Ermənis8 . Kitabda əsas mənbələr kimi «Ermənistan Azərbaycanının tarixi coğrafiyası». eləcə də linqvistik aspektdən tədqiqi son dərəcə aktualdır.Ə.Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli areal etnotoponimlərin onomastikonunu tərtib etmək. miqrasiyası barədə müxtəlif səpkili faktları aşkara çıxara bilər.Areal etnotoponimlərin tarixi.Ə. Q. onların kəmiyyət xarakteristikaları həmin ərazidə hansı etnosların daha çox məskunlaşması. Təbii ki. siyasi əhəmiyyəti baxımından son dərəcə vacibdir. Bu istiqamətdə olan tədqiqat areal etnotoponimlərin konkret coğrafi məkanda yayılması. leksik-semantik.onimik areal və areal onimlər anlayışlarını dəqiqləşdirmək.Qeybullayev. eləcə də bu məskunlaşmanın tarixi. təkcə elmi aktuallığı ilə deyil.Budaqov. fonetik. . müasir dövrdə Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlərin tədqiqi daha vacib məsələ olub. B. Tədqiqat işinin əsas məqsədi Qərbi Azərbaycan (qədim oğuz yurdu – indiki Ermənistan) ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimləri linqvistik aspektdən təhlil etmək və onların areal xüsusiyyətlərini öyrənməkdir.Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli areal etnotoponimlərin areallıq xüsusiyyətlərini və yayılma coğrafiyasını müəyyənləşdirmək. .

bir sıra başqa lüğətlərdən.Kaşğarinin və V. bu ərazinin areal etnotoponimləri araşdırılmışdır.Radlovun lüğətlərindən. etnotoponimlər linqvistik və tarixi aspektdə araşdırılmışdır. M. struktur.H.Baharlının kitablarından» istifadə edilmişdir (20. Tədqiqat işində əldə olunmuş bir sıra nəticələr. Dissertasiyada müxtəlif əsaslı etnotoponimlər ayrı-ayrılıqda təhlil olunmuşdur. qrammatik xüsusiyyətləri müqayisəli şəkildə öyrənilmiş və bu qruplar arasındakı oxşar və fərqli cəhətlər üzə çıxarılmışdır. Işdə türk dillərinə aid yazılı abidələrdəki materiallardan. Bünyadov Z. 30. «Irəvan əyalətinin icmal dəftəri M. leksik-semantik. Işdə indiki Ermənistan ərazisindəki areal etnotoponimlərin başqa areallarda işlənmə səbəbləri nəzərə alınmışdır. areal. fonetik. etimoloci və tipoloci təhlil üsullarından istifadə olunmuşdur. Işin elmi yeniliyinin bir cəhəti də ondan ibarətdir ki. müqayisəli-tarixi metoddan. deskriptiv. 21). etnotoponim olmayan toponimlərin struktur. kartoqrafik.Ələkbərli «Qədim türk-oğuz yurdu. Məmmədov H.tanda Azərbaycan mənşəli toponimlərin izahlı lüğəti». tədqiqatçıların. Tədqiqat işində müqayisəli.. Etnotoponimlərin areal olmasının səbəbləri tarixi-coğrafi aspektdən qiymətləndirilmişdir. Ilk dəfə olaraq Qərbi Azərbaycan ərazisindəki etnotopnimlər tədqiqat obyekti olmuş. 24. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlərin onomastikonu tərtib edilmiş. Bu da müxtəlif əsasdan olan etnotoponimlərin qruplaşdırılma imkanlarını genişləndirmişdir. Ermənistan». 9 . o cümlədən Azərbaycan tədqiqatçılarının Ermənistan ərazisindəki onomastik vahidlər haqqında elmi monoqrafiya və məqalələrində qeydə alınan etnotoponimlərə də istinad edilmişdir. Ə. genetik. dissertasiyanın üçüncü fəslində türk mənşəli etnotoponimlərlə. o cümlədən etnotoponimlərin areal xüsusiyyətlərinin öyrənilməsi məsələsinə yeni aspektdən baxılmışdır.

Dissertasiya işinin praktik əhəmiyyəti ondadır ki. toponimlərin izahlı lüğətlərinin hazırlanmasında istifadə edilə bilər. tarixi tədqiqatlar üçün böyük əhəmiyyət kəsb edən onomastik vahidləri ermənilərin dəyişdirməklə həqiqəti saxtalaşdırması diqqət mərkəzinə çəkilmişdir. türk mənşəli etnotoponimlərin. onomastikaya aid dərsliklərin və dərs vəsaitlərinin yazılmasında.Tədqiqat işinin praktik əhəmiyyətini göstərən cəhətlərdən biri Ermənistan ərazisindəkt türk mənşəli etnotoponimlərin tam siyahısının tərtibi ilə bağlıdır. ixtisas kurs və seminarlarının aparılmasında. Qədim türk oğuz yurdu – indiki Ermənistan ərazisində türklərin hələ çox-çox qədimdən məskunlaşmasını təsdiq edən faktlar üzə çıxarılmış. 10 .

onun qorunmasına. Azərbaycan toponimləri təbii ki. Bu adlar müəyyən ərazidə yaşayan əhalinin.I FƏSIL QƏRBI AZƏRBAYCANIN TÜRK MƏNŞƏLI ETNOTOPONIM MƏNZƏRƏSI 1. həm də ilk baxışdan nəzərə çarpmayan tədrici dəyişməyə məruz qala bilir.toponim.1. Onomastik vahidlər . etnotoponim. saxlanmasına. Belə bir sərvətə münasibət də həmişə düzgün olmalı. kitabələr kimi dəyərli. antroponim və i. tədqiqinə köklənməli. ictimai-siyasi hadisələr nəticəsi kimi təzahür etmişdir. etnonim.a. onun nəyi bildirməsinə görə toponimlərin fərqlənən qruplarından biri etnotoponimlərdir. şəhər və kəndlərin adı tarixi inkişaf prosesində müxtəlif səbəblər zəminində həm sürətli. Onomastik leksika insanın inkişaf tarixi haqqında informasiya daşıdığına görə təkcə dil mənşəyinə görə mənsub olduğu dilin daşıyıcısı olan xalqın malı sayılmamalı. onlar tarixin yadigarı kimi mühafizə edilməlidir. qəbilə adları. Xalqımızın qədim tarixi ilə bağlı olan bu onomastik vahidlər barədə hələlik çox az söz deyilmişdir. dilimizin leksikasında mövcud olan müxtəlif söz qrupları əsasında yaranmışdır. Onomastik vahidlərin tədqiqinin xalqın məskunlaşma coğrafiyasının təyinində rolu Əsasında duran sözün mənasına. Azərbaycan toponimik sisteminin ən mürəkkəb və az öyrənilmiş sahələrindən biri etnotoponimlərdir. kollektivin və ya hakim dairənin təşəbbüsü ilə əmələ gəlmişdir. mahiyyəti 11 . Bununla belə coğrafi adların meydana gəlməsi şəxs adları kimi bu və ya digər fərdin iradəsindən asılı olmayıb müəyyən tarixi. Tayfa. bir sözlə etnonimlər əsasında yaranmış toponimlər onamastik sistemdə-etnotoponim adlanır. Minillik tarixə malik olan əyalət. qiymətli sərvət sayılır. tarixi abidələr.

11. 137. 116. Əslində ermənilərin türk mənşəli toponimləri dəyişdirməsi son illərə aid hadisə deyildir. Təəssüf ki. R. 5 və s. 7-17. Əlbəttə. Məsələn. Türk mənşəli toponimlərin uzun illər boyu dəyişdirilib erməni mənşəli adlarla əvəz edilməsi azərbaycanlıların min illər boyu bu ərazidə yaşamasını sübut edən faktları saxtalaşdırmaqla yanaşı. 266. xüsusən ermənilər tərəfindən həmişə pozulur. 155. 6. xüsusi adları öyrənən onomastikanın hansı elmə aid olması haqqında mübahisələr çoxdan davam edir. Azərbaycan və türk mənşəli toponimlərə münasibətdə Ermənistanda həmişə belə bir siyasət həyata keçirilmişdir. 127. tarix boyu olmuşdur. bu tələb süni yollarla qədimliyini sübut etmək istəyən. etnoqrafiyaya yoxsa tarixə aidliyinə münasibətdə elmi ədəbiyyatda fərqli fikirlər vardır (Bax: 49. 21-32. 134. sonralar nəşr etdirdiyi kitabda göstərir ki: «son illərdə Zaqafqaziyada baş verən hadisələr Ermənistan və Gürcüstan ərazisində tarixən mövcud olan Azərbaycan dilinə məxsus toponimlərin kütləvi şəkildə dəyişdirilməsinə səbəb olmuşdur» (31. 107. 153. Ermənistanda türk mənşəli toponimlərin dəyişdirilməsi. 128. 23-24). tarixi saxtalaşdırmağa çalışanlar. 7-11.və məzmununa görə ümumbəşəri sərvət səviyyəsində qəbul edilməlidir. bu məsələ ilə bağlı mübahisələrə aydınlıq gətirmək bizim mövzunun əhatə 12 . 29. 158. 143. azərbaycanlıların zorla bu ərazilərdən çıxarılması ardıcıl şəkildə davam etdirilmişdir. Burada müxtəlif elmlərin tədqiqat mənbəsindən danışmaq tələbi ondan irəli gəlir ki. 5). 11-12. 97. 37. Onun coğrafiyaya və ya dilçiliyə. 8.) Onomastikanın ictimai elmlər sistemində yerinə aid ayrıayrı alimlərin fikirlərini təhlil edən Çingiz Hüseynzadə bu mübahisəli məsələyə münasibətini bildirərək yazır: «Hazırda onomastika dilçiliyin xüsusi adları öyrənən müstəqil və ayrıca sahəsi kimi formalaşmışdır» (97. 38. Bu fakt bir çox elmi mənbələrdə qeyd olunmuşdur.Əliyeva 1993-cü ildə yazdığı namizədlik disertasiyasında. müxtəlif elm sahələrində aparılan tədqiqatlar üçün tarixi mənbə olacaq onomastik vahidlərin izini itirmək məqsədini daşımışdır. 138. 124.

8). ermənilərin öz məqsədləri naminə elmə saxta münasibətini açıqlamış olur. Təsadüfi deyil ki. zənnimizcə. F. mədəni-tarixi həyatı əksini tapır. Bu. Ermənistanda həqiqətə yalan donu geyindirmək məqsədilə bir çox elmlərin tədqiqat marağı dairəsində olan vahidlərə və beləliklə. Cəmiyyətin inkişafının qədim dövrlərinə dair tarixi məlumatların doğruluğunu sübut edərkən çox vaxt alimlər onomastika. «rus xalqının tarixinin müxtəlif dövrlərinə aid adlar və onların formaları həmin dövrlərdəki cəmiyyətin vəziyyətini. xüsusən də etnogenez problemlərini ümumi səpkidə səciyyələndirməyə imkan yaradır.K. 12). dilin onomastik sistemində həmin dili daşıyan xalqın çoxəsrlik ictimai-iqtisadi. 33-34). 13 . A.Engels coğrafi adları tarixi mənbə kimi qiymətləndirərək onların əsasında alman tayfalarının eramızdan əvvəl I əsrdə yerləşmə sxemini qurmuşdur (127.dairəsindən kənara çıxsa da. bununla da cəmiyyətin sinfi quruluşunu gözəl şəkildə əks etdirir» (155. tarix.A. Bu tarixi prosesi.Reformatskinin onomastik vahidlərin müəyyən qrupunu birləşdirən toponimləri öyrənən toponimikanın elmi mənsubluğuna münasibətlə bildirdiyi bir fikri qeyd etmək vacibdir: «Toponimika yalnız dilçiləri deyil coğrafiyaçıları və tarixçiləri də həqiqətən maraqlandırdığı üçün burada bütün tərəflərin maraqlarını nəzərə almaq və bu oblastda əməyin bölüşdürülməsi konturlarını müəyyənləşdirmək lazımdır» (137.Çiçaqov qeyd edir ki. V. onların yaranma qanunauyğunluqlarının və dəyişməsinin tədqiqinə müxtəlif elmlərdə olan diqqəti ön plana çəkmək. vacibdir. həmçinin də arxeologiyanın məlumatlarının müqayisəli şəkildə tədqiqini özündə birləşdirən kompleks metoda istinad edirlər. coğrafiya. Onomastikanın tarixlə sıx bağlılığı heç bir şübhə doğurmur. onomastik leksikanın dildə və cəmiyyətdə işlənməsinin. Bu da danılmaz faktdır ki.

Onomastik leksikanı. 11). onların dinamikasını qoruyub saxlayan xüsusi leksik qat olduğunu unudurlar» (124. kollektivdə və kollektivin tələbatından yaranıb. xalqın məskunlaşma yerini göstərən. tarixi dialektologiyanı öyrənərkən çox vaxt onomastikanın köməyindən bəhrələnir və bu zaman «xüsusi adların dil yaradıcılığı prosesinin arxaik və konservativ cəhətlərini. Epoxa və insan birlikləri haqqında məlumatlar adlarda öz izini saxlayır» (103. etnoqrafiya. inkişafının müəyyən səviyyəsinə çatmış insan kollektivi üçün əhəmiyyətli xüsusiyyəti əks etdirir. O. Eyni zamanda nəzərə almaq lazımdır ki. 152).A. bu ərazidə baş vermiş ictimai-siyasi hadisələri. bu barədə fikir və elmi müddəaları təsdiqləyib sübut edən amillərdir. həmin xalqın tarixən yaşadığı ərazini müəyyənləşdirmək.Nikonov qeyd edir ki.Bütün bu müddəalar sübut edir ki. onomastikada linqvistik və ekstralinqvistik amillər sıx qarşılıqlı əlaqədədir. Adların müəyyən yerə aidliyi isə həmin ərazidə yayılmış qədim dili bərpa etmək. onun təkcə müəyyən xalqın dil tarixini öyrənmək üçün deyil. Bu baxımdan linqvistika. linqvistlər tarixi leksikanı. V. «Ad insan mədəniyyətinin «məhsul»larından biridir. bu 14 . yayılma ərazisinin hüdudlarını müəyyənləşdirmək imkanı verir (127. prosesləri qiymətləndirmək. Onomastikanın başqa elmlər arasında yerini aydınlaşdırarkən. onun tarix. dilçilik və başqa elmlərə münasibətini açıqlayarkən xüsusi adlara kompleks şəkildə yanaşırlar. xüsusi adların bir sıra sinifləri vardır və bu siniflərin hər biri özünün fərqləndirici cəhətlərinə malikdir. onomastik vahidlər onları yaradanların dili haqqında böyük məlumat daşıyır. fonetika və qrammatikanı. xüsusən dil tarixi sahəsində tədqiqatlar üçün xüsusi adlar çox böyük dəyərə malikdir. coğrafiya. xüsusən də etnotoponimləri dil tarixi ilə bağlı qiymətli mənbə hesab etməklə yanaşı. 5) Aydındır ki. Xüsusi adlarda ekstralinqvistik amillər onların daşıdığı tarixi informasiya. tarixi faktlar.

7)qədim tarixi adın müasir azərbaycanlı adı ilə dəyişdirilməsi (Haqqıxlı-Səməd Vurğun). (30. Çünki 15 . 3)tərcümə yolu ilə dəyişdirmə. ciddi elmi axtarışlar tarixi saxtalaşdırmanın qarşısına sipər çəkə bilər. «kiçik». 2) yeni tarixə və mədəniyyətə istinadla toponimin dəyişdirilməsi. 8)tarixi adı itirmək üçün onun bir neçə dəfə dəyişdirilməsi (Hacıqara-Makodaşen-Lernapat). Hər şeydən əvvəl Ermənistanda türk mənşəli toponimlərin dəyişdirilməsi ilə bağlı aparılmış və aparılan siyasətin konturlarını aydınlaşdıraq. «yuxarı».Karaberd). Əziz Ələkbərli Ermənistanda türk mənşəli toponimlərin müxtəlif prinsiplər əsasında dəyişdirilməsini faktlar əsasında şərh etməyə çalışmışdır. 2)erməni millətindən olan tarixi şəxsiyyətlərin adını əbədiləşdirmək bəhanəsi (Kəvər-Yeni Bəyazid-Abovyan). «aşağı» sözlərinin erməniləşdirilməsi (Böyük Ayrım-Medz Ayrum). 4) bəzi adlardakı «böyük». obyektiv gerçəkliyi. xüsusən etnotoponimlərin tarixən mövcud olmuş coğrafi mənzərəsinin bərpasına çalışaq. 5) bəzi adlardakı «kənd» sözünün erməniləşdirilməsi (Lalakənd-Lalıgyuğ). «Qədim türk-oğuz yurdu – Ermənistan» əsərində müəllif türk mənşəli toponimlərin dəyişdirilməsinin aşağıdakı səkkiz prinsipini qeydə almışdır: 1) sovet ideologiyasının təbliğatı bəhanəsi (Gümrü-AleksandropolLeninakan). Ə. 5-6). 5)qədim adın izini itirmək məqsədilə dəyişdirmə. sübut və faktlar kimi dəyərləndirmək zəruridir.hadisələrin səbəb və köklərini araşdırmaq. Ermənistanda türk mənşəli toponimlərin dəyişdirilməsi prinsiplərinin dəqiqləşdirilməsi elmi əhəmiyət kəsb edir. 4)fonetik uyğunlaşdırma yolu ilə dəyişdirmə. həqiqəti üzə çıxarmaq üçün konkret tarixi material. Bu baxımdan Ermənistan ərazisindəki türk-Azərbaycan mənşəli onomastikanın. Faktların qeydə alınması. 6)erməni tələffüzünə uyğunlaşdırma (Həkəri-Akori). 3) hərfi tərcümə (Daşqala .Ələkbərlinin təklif etdiyi prinsipləri belə qruplaşdırmaq mümkündür: 1)siyasi motivləşdirmə yolu ilə toponimin dəyişdirilməsi.

Göstərilən işlərdə toponomik onamastikonun yaradılması üçün böyük material vardır. istinad etdiyimiz ədəbiyyat siyahısı tam deyil və daha ümumi səciyyəli olanları əhatə edir. bu adla adlandırılan yaşayış məskəninin qədimliyi faktından çıxış etməklə onun bundan əvvəlki adının olmasını sübuta yetirmək mümkündür. tarixi həqiqətin təsdiqini reallaşdırır. 16 . H. 14-18. 38-44 və s). Kamo toponominin XX əsrə aidliyi. adların dəyişdirilməsinin vaxtında qeydə alınması. onların böyük hissəsi qeydə alınır (Bax: 54. Əlbəttə. Bununla belə qeyd edilməlidir ki. Lakin bütövlükdə bunlar müxtəlif onim tipləri üzrə tam onomastikonların hazırlanması üçün yetərincə deyildir. 3-6. 20. Biz belə hesab edirik ki. Əlbəttə. Təbii ki. gələcəkdə adın təkrar dəyişdirilib əvvəlki vəziyyətə gətirilməsi üçün hüquqi əsas verməsə də. 30. əsasən toponimlərin qeydə alınması istiqamətində xeyli iş görülmüşdür (Bax:19. Mirzəyevin tədqiqatları qiymətlidir. Məsələn. onların yaşlı nəslin hafizəsindən pozulmamış qeydə alınması üçün son dərəcə vacibdir. 26-34. Bu tədqiqatlarda kənd və daha kiçik yaşayış məntəqələri daxilindəki onimlər qruplaşdırılır. 56. bütövlükdə göstərilən sahədə hələ xeyli iş görülməlidir. Son dövrlərdə nəşr olunmuş elmi-tarixi əsərlərdə Ermənistan ərazisindəki türk onomastik vahidlərinin. H. tədqiqatlar yalnız toponimlərin öyrənilməsi ilə məhdudlaşmamalı. Son illərdə Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli tam onomastikonun bərpası və yaradılması istiqamətində prof. 57. 60 və s).bu prinsiplər hazırkı addan əvvəlki ada keçidi gerçəkləşdirməyin yeganə vasitələrindən biridir. Əldə olan materiallar müəyyən toplu yaradır. bütün onomastik mənzərənin bərpasına istiqamətlənməlidir.Mirzəyevin bu istiqamətdə apardığı tədqiqat işləri Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli onimlərin toplanması. prof. 58. Ermənistanın türk mənşəli onomastik vahidlərinin tədqiqinin ilkin vacib məsələsi bu adların toplanıb qruplaşdırılmasıdır.

Orand. Elmi ədəbiyyatda Azərbaycanda. Çünki etnotoponimlər tayfa və qəbilə adları əsasında yaranan onomastik vahidlərdir. Ermənistanda bu etnotoponim Ayrum. Kiçik Ayrım toponimlərinin olduğu aydınlaşır. Ermənistan ərazisində türk etnoslarının tarix boyu məskunlaşmasını aşkarlamaqda həmin ərazidəki türk mənşəli etnotoponimlərin tədqiqi müstəsna əhəmiyyət kəsb edir. Çovdar. toponimlərin xalqın daha qədim tarixi ilə bağlı olan bu tipinin hərtərəfli öyrənilməsi sahəsində də dilçiliyimizdə az iş görülmüşdür. Eymur. pokr-kiçik mənasında olduğundan. Müəllif göstərir ki. Göründüyü kimi. Eymur etnotoponiminin Ermənistanda üç kəndin adında əksini tapması həmin torpaqların türklərin qədim yaşayış məskənlərindən olmasını bir daha sübuta yetirir.Ermənistan ərazisində mövcud olmuş etnotoponimlərin öyrənilməsi problemi qeyd edilmiş tədqiqatlar cərgəsində xüsusi yer tutur. Ayrum Mets. o cümlədən qərbi Azərbaycanda yayılmış toponimlərin 70 faizinin tayfa və tayfa başçısının adı ilə adlanması fikri qeyd olunur. Eymur etnotoponiminin Ayrum//Ayrım//Imer//Imir variantları vardır. Mets -böyük. eymurlar oğuz tayfalarının iyirmi iki nəslindən biridir. Verilmiş nümunə Ermənistan ərazisindəki areal etnotoponimlərdən biridir. Ermənistan ərazisində areal etnotoponimlər daha geniş yayılmışdır. Etnotoponimlərin tədqiqi isə bilavasitə xalqın ictimai-siyasi həyatı ilə bağlı olub onun tarixinin müxtəlif mərhələlərində 17 . Ermənistan ərazisindəki toponimlər arasında doğrudan da etnotoponimlərin sayı az deyildir. Yuxarıda toponimlərin saxtalaşdırma məqsədilə dəyişdirilmə prinsiplərini nəzərdən keçirərkən «böyük» və «kiçik» sözlərinin tərcümə edilməsi göstərilmişdi. Eymur sözünün etnonim olması Mahmud Kaşğarinin lüğətində qeyd edilmişdir. Ayrım. Ayrum Pokr kənd adlarında qalmışdır. əslində Ermənistanda Böyük Ayrım. Çabanlı və s. Maraqlı cəhət odur ki. Məsələn. Yeri gəlmişkən qeyd etmək lazımdır ki.

Etnonimlərin tədqiqi prosesində xalqın ən qədim və qədim etnoslarının adları haqqında geniş məlumatlar əldə olunur. qəbilə. Başqa sözlə. bölünmə və paylanma dərəcəsi. 18 .meydana gəlmiş etnonimlərin öyrənilməsi ilə başlanır. xalq. Konsolidasiya (etnik mənsubiyyətcə qohum etnosların qaynayıb qarışması prosesi) və assimilyasiya (etnik mənsubiyyətcə müxtəlif etnosların arasında gedən prosesdə onlardan birinin digərini dilindən məhrum etməsi və özünə qatması) prosesləri nəticəsində etnosların həm bir-birinə nəzərən tutduğu mövqedə. onun təşəkkülünə gətirib çıxarmış və etnik prosesin bütün mərhələlərində iştirak etmiş komponentləri müəyyən etmək lazımdır. Etnonimlər onomastikanın daha mürəkkəb və çoxspektrli elmi tədqiqat tələb edən qrupudur. onun miqrasiyaya meylliliyi etnonim çoxluğuna səbəb olur və psevdoetnonimlər yarada bilir. millət adları digər onimlərdən fərqli olaraq eyni denotata müxtəlif aspektlərdən münasibət baxımından çoxvariantlılığa malikdir. etnoqrafik və linqvistik faktlar zəminində qruplaşdırılıb bir topluya gətirilə bilən etnonimlərin dəqiqləşdirilməsi əlavə bilgilər tələb edir. Ona görə hər bir xalqın mənşəyini aydınlaşdırmaq üçün. Hər bir xalqın təşəkkülü tarix boyu davam etmiş arasıkəsilməz etnik prosesin nəticəsidir. Tayfa. Tarixi. etnoqrafiyada qəbul edildiyi kimi etnoslardır (32. xalqımızın mənşəyini araşdırmaq üçün Azərbaycan ərazisində tarix boyu məskun olmuş etnosların adlarını və onların etnik mənsubiyyətini üzə çıxarmaq gərəklidir. xalqlar və millətlər. Hər bir etnosun formalaşması prosesi etnosun adlanmasına da təsirini göstərir. Etnik prosesin komponentləri qəbilələr. 3). tarixi inkişaf prosesində bir etnik adla məlum olan etnos müəyyən mərhələ keçdikdən sonra başqa etnik ada malik ola bilər. bir sözlə. Etnosun yayılma. həm də onların adlarında dəyişmələr baş verir. Müəyyən tarixi mərhələdə etnoslardan biri digərinə nəzərən hakim mövqeyə malik olur. coğrafi. bu o deməkdir ki. tayfalar.

o cümlədən etnotoponimlərin tədqiqi zamanı bu qəbildən olan onimlərin dəqiq semantikasına diqqət yetirilməlidir. Bu məsələyə münasibətini bildirən Y. insan qrupları yaşayış üçün əlverişli olan yerə başqa qrupların girməsinə imkan verməmək uğrunda da mübarizə aparmalı olmuşlar. Belə hal həm etnoslararası əlaqənin varlığı. Əvvəl insan qrupları arasında gedən belə mübarizə. Ilk yaranan yer adları. bir etnosun yaşadığı əraziyə onunla qonşuluqda yaşayan etnos da ad verə bilərdi. Yəni insanın təşəkkül tapıb müxtəlif qruplar şəklində yaşadığı ilk dövrlərdə etnik mənsubluq məsələsi olmamışdır. sonralar tayfa və qəbilələrin mübarizəsinə çevrilmişdir. bunun üçün lazım gəldikcə birləşmək səciyyəvi xüsusiyyət daşımışdır.Çesnov 19 . heç şübhə yox ki. qonşu etnos da öz qonşusunun məskəninə öz adını vermir. Etnos öz yaşadığı məskənə başqa etnosun adını qoymadığı kimi. inkişaf prosesinin elə dövrləri gəlib çatmışdır ki.a. Unutmaq olmaz ki. Mürəkkəblik etnonimləri digər onim və nominatlardan ayırma çətinliyindən irəli gəlir. çox zaman yaşadıqları yerə ərazinin relyefinə. Lakin insanların yaşadıqları yer-yurda. Etnonimlər mürəkkəb tematik söz qrupudur. Ərazi və yaşayış məskənlərinin adlandırılması öz tarixinə görə çox qədim dövrlərə gedib çıxır. görə ad vermişlər. yaşayış ərazisinə etnosun öz adını verməsi də bu dövrdən başlamışdır. Doğrudur. Ola bilsin ki. digər atributlarına.Etnonimiyada. Qrup halında yaşayan qədim insanlar yəqin ki. flora və faunasına və i. Bu dövr daha çox yaşayış uğrunda mübarizə aparmaq. məskənə ad vermə prosesi də dəyişkən olmuşdur. Başqa etnosa mənsub ərazinin adını dəyişmək hadisəsi isə yalnız həmin etnosun ərazisni əlindən alandan sonra baş verə bilərdi. etnosun adını daşımamışdır. ərzaq ehtiyatlarına. eləcə də onomastikanın digər bölmələrində etnonimlə bağlı adların. həm də yoxluğu şəraiti üçün mümkündür. insan həyatı üçün təhlükə törədən qüvvələrə qarşı müqavimət göstərmək. Lakin bütün hallarda bir məsələ aydındır.

yəni onların tematik səciyyəsi çox zaman motivləşmə semantikası ilə tamamlanır. avstraliyalılarda aranda kimi iri etnik birliklər bir çox kiçik lokal qruplara bölünür. Təhrif daha çox fonetik səviyyədə getməlidir. Məsələn.V. 7). Çünki bu vahidlər müxtəlif elmlərin tədqiqi obyekti olur. etnonimlərin tematik semantikası. Oxşar hal eskimoslarda da müşahidə edilir (154. ad yaşama yerinin xüsusiyyətinə görə qoyula bilər. Məhz buna görə də etnotoponimlərin tədqiqində diqqətli olmaq vacibdir. 6). Belə izahlar etnonimikada müəyyən nəzəri müddəaları irəli sürməyə imkan verir.)(154. Y. belə onimlər «coğrafiya ilə linqvistikanın (eləcə də tarix və linqvistikanın) qovşağında yerləşib toponimiyanın son çətin tədqiqat zonasını təşkil edir» (81. Belə bölünmə nəticəsində fəaliyyət göstərən qrupların adları onların bir qayda olaraq yaşadıqları yerin adı ilə təyin edilir. utkuxikalinqmiut qrup adı «sabun daşları ərazisində yaşayan adamlar» mənasını verir (154. Yerli əhali özündən əvvəl mövcud yer adının öz dilinin etimologiyasına görə izahını verərək onu təhrif edir.etnonimləri fərqləndirmə zamanı adlandırmanın motivləşdirmə semantikasına xüsusi diqqət verilməsini təklif edir (məsələn. Məlumdur ki.A.Çesnov göstərir ki. bu. Adətən etnonimlər motivləşməyə görə daha asanlıqla izah olunur.Butinov ibtidai icma quruluşunda yaşamış adamların lokal qruplar təşkil etməsini təsdiqləyir və eyni zamanda belə qrupların təcrid olunmuş şəkildə yaşamasının qeyri-mümkün 20 . 223). Lakin bu halda yalnız təhriflə üzləşmək mümkündür.V. Y. adı dəyişmədir. 8). Eskimoslarda lokal qrupların adları aşağıdakı sxem üzrə formalaşır: qrupun yaşadığı yerlə bağlı ad + miut Miut eskimoslarda «adamlar» mənasını verən sözdür. N. Bromley «Etnos və etnoqrafiya» əsərində bu məsələyə toxunaraq qeyd edir ki. Əgər leksik vahid başqa dilə mənsub vahidlə əvəzlənirsə. yerə görə motivləşmədən istifadə oluna bilər və s.

lokal qrup özü özünü adlandırırsa. lokal qrupların adlanmasının iki yolu olmuşdur. yəni bir kökdən ibarətdirsə. 3) Komponentlərin hər ikisi V-yə aiddir. Lokal qrupLararası əlaqələr qrupların birbirini adlandırmasına zəmin yaratmışdır. V lokal qrupu isə ikinci etnosdursa. ya da adlandırılan etnosun dilinə mənsub olacaqdır.olduğunu qeyd edir(82. lokal qrupun yaşadığı yerin xüsusiyyətlərinə. onda etnotoponim etnosun öz dilinə aid olacaqdır. daha qədim sayılan etnotoponimlərin linqvistik təhlili zamanı lokal qruplara məxsus adların leksik-semantik xüsusiyyətlərinin müxtəlif aspektləri tədqiqat obyekti kimi nəzərə alınmalıdır. 1) qrup özü-özünə ad verir. onda həmin söz ya adlandıran. Lokal qruplar müəyyən etnosdan qopub ayrıldıqlarına görə onların etnik mənsubluğunun etnotoponim əsasında dəqiqləşdirilməsi zamanı yuxarıda göstərilən fakt xüsusi rol oynayır. Deməli. 2) lokal qrupa ad digər lokal qrup tərəfindən qoyulur. Ikinci hal A lokal qrupu bir etnos. lokal qruplar bir-biri ilə əlaqədə olmalıdır. onda adlandırmanın nəticəsi müxtəlif tiplərə aparıb çıxarır. Aparılmış təhlil göstərir ki. Lakin adlandırılan qrupa məxsus sözdən istifadə halını tamamilə kənara qoymaq düzgün deyildir. hər şeydən əvvəl adlandırma prosesində iştirak edə biləcək etnoslar müəyyənləşdirilməlidir. Genotoponim sadədirsə. 214). digəri V-yə aiddir. Aydındır ki. Etnotoponim mürəkkəb olduğu zaman kompozitin tərkib elementlərinin aşağıdakı kimi paylanması mümkündür: 1) Komponentlərin hər ikisi A etnosuna aiddir. Məntiqi-linqvistik baxımdan onim adlandıran etnosun dilinə aid söz kimi qəbul edilməlidir. Deməli. əlaqədə olan lokal qrupların sayı artdıqca yuxarıdakı məsələ daha da mürəkkəbləşir. yaxud 21 . onun bu və ya digər istinad nöqtəsindən. Beləliklə. Ona görə də. etnotoponimdən çıxış etməklə etnosu müəyyənləşdirmək olur. 2) Komponentlərdən biri A-ya. Buradan belə nəticə çıxarmaq olur ki. Belə tədqiqatda leksik vahidin semantik yükünün bilavasitə etnosa deyil.

114). Təbii ki.motivləşdirmə əlamətindən fərqinə görə verilməsi yoxlanılmalıdır. xüsusən də etnonim və etnotoponimlərin öyrənilməsində əhəmiyyət daşıyır. Elmi ədəbiyyatda genonimlərin daha çox türk və monqol areallarında yayılması xüsusi qeyd olunur (144. 215). Genotoponimlərdə əraziyə xas xüsusiyyət əksini tapdığına görə onların müəyyən sözlərə görə ilkin fərqləndirilməsinə imkan yaranır. qışladığı yerləri həmin əraziyə yiyəlik edən qruplarla bağlı adlandırmasını açıqlayır (113. genotoponimlərin regional nomen regional səciyyəsi daşıması faktı da bir daha təsdiqlənir. Türk genonimlərinin və genotoponimlərinin araşdırılması onomastik tədqiqatlarda. Çünki bu cür onimlər müəyyən ərazidə məskunlaşmış qrupları bildirir. köçəri heyvandarların mal-qaranın otladığı. Lokal qruplara məxsus onimlərə regional nomenlər (Nomen Regionale) səviyyəsində də baxmaq olar. xüsusən də Qafqazda yayılmış 22 . Bir sıra hallarda isə bu. Nomenin regionale ilə müəyyən əlaqədə olması məhz lokal qruplararası rabitədən irəli gəlir. yeni regional nomenlərin meydana çıxmasına səbəb olur. Digər tərəfdən. belə ərazilər çox olduğundan yaranan genotoponimlər də sayca çoxluq təşkil etmişdir.N. regional nomenlər qrupun öz yaşadığı ərazidən uzaqlaşması zamanı çox vaxt dəyişməz qalır. Məlumdur ki. Oğuz genonimləri ümumtürk genonimləri arasında özünəməxsus yer tutur. Müəllif genotoponimlərin köçəri xalqların məskunlaşdığı ərazilərdə geniş yayıldığını.Lezina Krım genotoponimlərini öyrənərkən onların bu ərazidəki toponimlər arasında xüsusi çəkiyə malik olmasını göstərmişdir. genonimlər nəsil bildirən xüsusi adlardır. Lakin onlar. Hər bir genonim müəyyən etnos və ya etnoslarla bağlanır. I. Onimin leksik-semantik təhlili isə onun mənsubluq dairəsini və ya ətrafını aşkara çıxarmağa kömək göstərir. Bununla yanaşı. Oxşar məsələlər genonimlərlə bağlı araşdırmalar zamanı da üzə çıxır. su içdiyi.

kose. kur. salqır. köz. Samatlar müyten qəbiləsinə. Genetoponimlərin linqvistik təhlili zamanı leksik-semantik xüsusiyyətlərin açıqlanması onların daha qədim dövrə məxsus 23 . salır və s. Lakin bündan sonra müəllif həmin toponimin daha əvvəl yaranma ehtimalının daha çox olması hökmünü irəli sürür (113. Deməli. talma və s. aşmaylı qəbilələri ilə bağlıdır. bir tərəfdən genonimlərin yayıldığı ərazidə etnosun daha qədimdən məskunlaşmasını.Lezina Krımdakı Salqir toponiminin XI əsrin əvvəlinə aid olduğunu və onun salor (salqır. genonimləri vardır ki. salır. Mısır.genonimlər bu günədək əsaslı tədqiqat obyekti olmamışdır. digər tərəfdən. Türk xalqlarının qədim yazılı abidələrindən olan «Kitabi Dədə Qorqud» dastanlarındakı Qazan xan da bu qəbiləyə mənsub olmuşdur (Salur Qazan). aşmaylı qəbilələri ilə yaxınlığa malik olmuşdur (123). Samat və sirak qaraqalpaq qəbilələri olan müyten. kuba. 248). 147).N. Buradan aydın görünür ki.Tolstova «Xorəzm oazisinin tarixi onomastikası»na aid məqaləsində qara-sirak qaraqalpak qəbiləsindən bəhs edir(149. Salqırların oğuz qəbiləsi olması haqqında mənbələrdə məlumatlar çoxdur. siraklar isə mannqıt. oğuzlarla bağlı salar. manqıt. genonimlərin iştirakı ilə yaranmış genotoponimlər etnoponimlərə yaxındır və bəlkə də onlarla üst-üstə düşür. kuçer.) qəbiləsinin türk-səlcuqların tərkibində Krıma gəlməsindən sonra yarandığını qeyd edir. L. I. kok. salqur. 152-153). bunlar da bir etnonimin ətrafında birləşir. etnosun etnogenezini izləmək üçün əhəmiyyətli faktlar toplamağa yardım göstərir. Indiki Ermənistan ərazisində mövcud olmuş toponim və etnotoponimlərin tədqiqi zamanı genotoponimlərin üzə çıxarılması. eynilik təşkil edir. Məsələn. genonimləri etnonimlərin açılması üçün xeyli material verir. makar. salur və s. karaqoz. Samat qəbiləsinə aid edilən sirakların bizim eradan əvvəl IV əsrdə Ermənistan ərazisində yaşaması faktına ədəbiyyatda rast gəlinir(105. salqur.

sak.Cəfərov qeyd edir ki.2. Bu isə əvvəlcə arealda yayılmış etnonimlərin ümumi mənzərəsini aydınlaşdırmağı zəruriləşdirir. 7). 5-20 və s. Y. Dionisinin (hun. Bu cəhət etnotoponimlərə aid tədqiqatların yeni. Çünki daha geniş tədqiqat ayrı-ayrı etnotoponimlərə görə deyil. dondar).Hekatey Miletskinin (miki. 105. girkan. kaspi. 37. girkan. mard. Qədim Azərbaycan etnonimlərinə yunan və Roma mənbələrində . qarqar. genonim və genotoponimlərlə qarşılıqlı əlaqəli istiqamətini müəyyənləşdirir. 220-232. 97). yuxarıda qeyd olunanlar göstərir ki. mard və s. tayfalarının adları çəkilir(133. icmax. 24 . bulqar. Heredotun (kaspi. xaçmatak və s. «etnik mənşəli. Suriya mənbələrində qədim Azərbaycanın buntürk. 107. hun. o cümlədən qəbilə və tayfa adlarınin iştirak etdiyi yer adlarına görə azərbaycanlıların təşəkkülündə hansı qədim qəbilə və tayfaların iştirak etməsi haqqında danışmaq olar» (140. qıpçaq. xüsusən Ermənistan ərazisindəki etnotoponimlərin tədqiqi prosesində ilkin elmi araşdırmalardan birini həmin ərazidəki genotoponimlərin.). 21-30.). peçenek. onların ümumi toplusu əsasında aparılmalıdır. kel. Azərbaycan və Qərbi Azərbaycan ərazisinin etnonim mənzərəsi Təbii ki. 7). sirak. genonimlərin və kompozitin digər komponentlərinin leksik-semantik xüsusiyyətlərinin aşkara çıxarılmasına yönəltmək lazımdır. 3536. Qafqazda.M. 114. anariak.) əsərlərində rast gəlinir (76. Azərbaycan ərazisində məskunlaşmış qədim qəbilə və tayfalar haqqında müxtəlif mənbələrdə müəyyən məlumatlar vardır. 88. xəzər. Beləliklə. Qafqaz ərazisindən bəhs edən antik tarixçilər eramızın ilk əsrlərində burada hunların da yaşadığını təsdiqləyirlər (Bax: 87. 15. 1. 46.lokal qrup adları ilə səsləşməsini sübuta yetirir. oğuz (quz). massaket və s.

. deyləmlilər. maskut. icemax. bulqarlar. tayfa adlarına və müxtəlif tayfa adlarını mühafizə edən Ereti. Fəzlullah ibn Ruzbixan Xuncinin «Tarix aləm-arayi Amini» əsərində Azərbaycan və onunla həmsərhəd ölkələrdə XV əsrdə mövcud olmuş onlarca etnonim və etnotoponim öz əksini tapmışdır: türk. xantuk. düxarlı. qacar. aqvan. maskut. mosullu. hun. qat və s. çilb. movakan. Muğan. tatar. xəzərlərin. xəzər. rumlu. Kiş. Kepçak. Azərbaycanın orta əsr etnonimiya və etnotoponimyasının öyrənilməsində fars mənbələrindən X əsr anonim abidəsi Hüdud əl-Aləm. qacar. osmanlılar. icemax. alban. etnosların adları çəkilir. köçər. tərtər. kasaklar|kalaklar. uti. alan. kanı. V əsr erməni tarixçilərindən Favstos Buzənd bu ərazi haqqında məlumat verərkən həmin regionda yaşamış quqar. türkman. muğal-tatar. VII əsr “Erməni coğrafiyası” əsərində Asiya Sarmatiyasında yaşamış kaspi. peçenek və s. xeran. zəgan. karluklar. Lazar Parbski isə Albaniyada kəngərlərin yaşadığından danışmışdır. çakarlı. Moisey Kaqankatvatsinin “Alban tarixi” əsərində alban. xeçmatak. barsillərin Zaqafqaziyaya hücumlarından bəhs edir. sərirlilər türklər. şarvan. Qoşqar və s. tayfaların məskunlaşdıqlarını qeyd etmiş. çilb. lbin. cığatay. hun. qarqar. çol. 25 . xeçmatak. türk. alanlar. max və s. dağlılar. qıpçaq və s. arranlılar. Ərəb coğrafiyaşünas və səyyahlarının əsərlərində Azərbaycan tayfa adlarını və tayfa adlarını özündə əks etdirən coğrafi adları öyrənmək üçün xeyli material vardır. Gəncəli Mxitar Qoşun “Alban xronikası” və gəncəli Kirakos Qanzaketsinin “Tarix” əsərlərində Azərbaycanın bir çox etnonimlərinə rast gəlinir: hun. bakan. basil. Şəki və s. qıpçaq. xeçmatak. eri. hunların. türkmənlər. maskut. səlcuq. Bu əsərlərdə avarlar. mexrin. kimi toponimlərə təsadüf olunmaqdadır. kel.Albaniya-Arran dövrünün etnonimlərinin böyük əksəriyyətinə V-VII əsrlər erməni tarixçi və coğrafiyaşünaslarının əsərlərində də rast gəlinir. şamlı. Moisey Xorenski özünün “Ermənistan tarixi” əsərində qədim türkdilli xalqlardan olan bulqarların.

oğuz. kipçak|kipçaut. barədə mükəmməl məlumatlar verildiyini qeyd edir(26). cəlair. Uçqız. kuçaylar. Həmin 26 . Xəzər dənizi. kimi etnotoponimlər özünə yer tapmışdır. Karaüylü. Şabran\Şəbəran və s. türkmən. Muğan düzü. oğuz və s. Göy xan. Bayat. karkas. C. cirkin/çirkin. quzlar. Qanlı. türkmən. həmçinin Uyğur. elçigin və s.Musəvinin “Orta əsr Azərbaycan tarixinə dair farsdilli sənədlər (XVI-XVIII əsrlər)(61) kitabları da etnonimlərin öyrənilməsi baxımından çox qiymətlidir. karkın. Kanık) ilə əlaqələndirir. cuvaldar kimi etnonimlər. Bika. türk. alan. Alkarauli. Rəşidəddinin əsərində 24 oğuz tayfası sadalanır. kalac\xalac. Alayuntlu. Yulduz xan. səlciut. Bayandur. sakait|saxait. Qıpçaq. cəmşidi.Qəhrəmanovun “Opisanie arxeoqrafiçeskix dokumentov“ (104) və T. Yaraz. itbarak. Yandır. suldus. konkotan|xonkxotan. karluk|xarluut. Muğaniyyə. qaşqar. bacanak\peçenek. Bayarlı. bulqar. oquz. kimax. kinkit|kingiyat. bayaut. onların sülalələri. XIII əsrin sonu və XIV əsrin əvvəllərinə aid Azərbaycan (türk) etnonimlərinin öyrənilməsində Rəşidəddin Fəzlullah ibn Əbu-əl-xeyr Əli Həmədaninin əsərləri. xüsusilə onun “Cami əttəvarix“ əsəri (136) əvəzedilməz mənbələrdəndir. tayfa adlarını çəkir. Durduqa. Dəniz xan) olan nəvələrinin adları (Qayı. Tərtər. Qandzak\Gəncə. qantuq|tanqxut. karatut. Ay xan. kani.M. carukluq. Alan qalası. xəzər. Azərbaycan etnonimlərini tədqiq etmiş Elmira Əhmədova Əbu Bəkr əl-Qütbi əl-Əhərinin (XIV əsr) və Məhəmməd əlHələbinin (XV əsr). onqonlarını göstərir. Muğan. Bükdür. eyniadlı tayfaların həmin şəxslərin törəmələri olduğunu da qeyd etmişdir. Görkəmli alim ağaceri. səlcuqlar. Karluk. curyat. çarukluq. Binva. cəlairlər. Aveş (Auş). Culdur. Salor (Salır).xəzərlər. Imur. Rəşidəddin. Dağ xan. Dügər. Karkın. Əbd ər-rəşidəl-Bakuvinin əsərlərində çobanilər.V. kanlı|kanqlin. urnat. ağqoyunlular türk. Müəllif Oğuzun 6 oğlundan (Gün xan. Kalaç və Ağaceri adlarının Oğuzun qardaş və əmi oğlanlarının adları. Kırık. Çipni. Xunan. Bekdili.

Bayat qapı. albanlar. çilb. xəlilli. ayrum.Bakıxanovun “Gülüstani-Irəm“ külli miqdarda etnonimlərimiz həm ayrıca. kəngərli. quhlar. Alxanlı kəndi. bərməkilər. Dəvəçi. Xunan. həm də toponim və antroponimlərin tərkibində qeydə alınmış. xocamusaxlı. Dəşti-Qıpçaq.əsərlərdə kələntərlər.F. kəbirli. kəncəli. qacar. zirəli. ustaclı. baharlı. Otuziki.Q. S. kasak (kasoq)\kaşak. mansurlu. bacqurd\başqurd. Avar mahalı. Avaristan. karanay. Qaradağlı Padar. zığlar. kəbirlilər. Aslanbəyli. Xəzər\Kaspi dənizi. qarabaldırlar. qızılbaşlar. kaspilər. Muğan və s. Şabran. borbor. 41) rast gəlinir. balkar). 175-176). şirr. şəkili. qaraçallı. qay. qubalılar. ulaclı. türkmənlər. çakirli.Minorski). maskat. sarıclı. Xəzəriyyə. çarlar. Alan qapısı.A. Xəzər dənizi. naxçıvanlı. Sədən\Sədun. onlardan bir çoxları haqqında tarixi-etnoqrafik məlumatlar verilmişdir: xəzər. Əlixanlı. əfdar. Azərbaycan tarixşünaslığının banisi A. avarlar. osallı. Aşıq Musalı. kimi etnonim və etnotoponimlər verilmişdir. leklər. dəmirçilər. kəngərli. burqar. (“Tarixi-Dərbəndnamə“). təkəli. qarqarlar. bacravanlı. qırxlı. kırklı. silvi. qarabağlı. Sultan Əhmədli. Bərmək mahalı. qaradağlı. muğanlı. çepni. Suvar qalası. bicanak\peçenek. sabunçu. qapçaqlar. xələc. qaramanlı. kimmerlər. hunlar. sulfa. bulqar (Burqaz.Klyaştornı V əsr tarixçisi Lazar Barpetsinin məlumatına istinad edərək göstərir ki. şahsevən. çağatay. Qullar Kəngərli. Bu dövrlərdə işlənmiş etnonimlərimizdən bir çoxuna “Qarabağnamələr“də (40. Şaki\Şakki və s. Qəley27 . Xunzax. Azərbaycanın V-X əsr hadisələrini təsvir edən XVII əsr abidələri sırasına daxil edilən “Tarixi-Derbend X-XI vekov“. moqanlu. aşkunaz\aşkenaz (skiflər). arşalı. Zaqafqaziya xalqlarının birləşmiş ordusu 482-ci ildə Ermənistanın və Gürcüstanın sərhədində yerləşən Kəngər vilayətindəki Kəngər dağının altında toplaşmışdı(108. qarasalehli. şamlı. aslanbəyli. Şamlı və s. türk. (V. sarılı (Sarıəlili). Məsələn. qaraxanbəyli. dəvəli və s.

sələflərindən fərqli olaraq bu məsələyə sistemli və elmi-nəzəri cəhətdən yanaşan M. gələnləri qəbul edir. Həsən Ağqoyunlu.Suvar.M. şabran dərəsi.Şifnerin. Azərbaycanın etnik tərkibi. ona ilk dəfə verilən adı özü ilə yaşadır.Dornun. Cəfər Bərməki.K.A. əsərləri də Azərbaycan etnonimiyası və etnotoponimiyası ilə zəngindir. Azərbaycan etnogenezi problemlərinin həlli ilə dərindən məşğul olan. eləcə də görkəmli qafqazşünaslardan A. Müəllifin ikinci əsəri ancaq bu məsələyə həsr olunmuş. Çiraq qala. N.».Veydenbaumun. “Azerbaydcanskiy nastolğnıy kalendarğ“ və s.Zeydlitsin.H. “Sbornik svedeniy o kavkazskix qorüax“. Əliqulu xan Şahsevənski. gtnoqrafiiçeskiy oçerki” və 1925-ci ildə çapdan buraxdığı “Naselenie Azerbaydcana”. gedənləri yola salır. 118). qəza və mahallara aid məlumat əsərləri.Vəliyevin (Baharlının) 1921ci ildə nəşr etdirdiyi “Azerbaydcan: fiziko-qeoqrafiçeskiy. “Izvestiə kavkazskoqo otdela russkoqo imperatorskoqo obhestva“. “Materialı dlə izuçeniə gkonomiçeskoqo bıta qosudarstvennıx krestğən zakavkazskoqo kraə izvleçennıx iz posemeynıx spiskov 1886 q. toponimlər isə yerində durub müşahidə aparır. N. T. Kərim xan Əfşar. “Spiski naselennıx mest Rossiyskoy Imperii“. o cümlədən “Sbornik materialov dlə opisanie mestnostey i plemen Kavkaza“. Əmiraslan xan Kırklı və s. etnosların təşəkkültapma tarixləri.Hacıyev yazır: «etnoslar gəlib-gedirlər.“Muzey gtnoqrafiçeskix sokrovih” kitabları bu baxımdan əvəzedilməz mənbədir. “Kavkazskiy kalendarğ“. Əhməd xan Abdali. burada ilk dəfə olaraq.Usların və s. P. Fətəli xan Qacar.I.Dirrin. müxtəlif quberniya.K. E. A. kəndlilərin təsərrüfat və məişətinə dair kitablar.( 146. Əşrəf Çoban. Azərbaycan xalqının formalaşmasında iştirak etmiş əsas türkdilli 28 . XIX əsrin əvvəllərindən başlayaraq rus imperiyasının Azərbaycanı idarə edilməsinə kömək məqsədilə yazılmış rusdilli sənədlər -dövlət.A. Azərbaycan toponimləri də bu torpağın qədim tərcümeyi-halını bizə çatdırır»(36).

quş. onların adlarını əks etdirən etnotoponimləri sadalamışdır. kəngər.Abelov keçən əsrin 70-ci illərində Şamaxı qəzasında Pir Mərdəkan dağında 194 ailədən ibarət Quşi adlı tayfa yaşadığını qeyd etmişdir. “Qədim türklər və Ermənistan". Quşçu.Qeybullayevin “Toponimiə Azerbaydcana”. (tayfa adları). Məsələn. kazan. Araşdırmalar göstərir ki. Şamlı. Dükər. osallı və s. 398-399). Ilxıçı. Zıq.Vəliyevin əsərində padarlar ən məhşur oğuz tayfalarından biri kimi təqdim edilir və göstərilir ki. Qazax. bəydili. Bəydili. həmin tayfaların əksəriyyəti haqqında tarixi və etnoqrafik məlumatlar vermiş. O bu əsərində Azərbaycanda yaşamış və yaşayan əksər tayfaların adlarını müəyyənləşdirməyə çalışmış. zıq. ilxıçı. əhmədli. XVI-XVII əsrlərdə Səfəvilər dövründə isə müəyyən hissəsi dağıstanlıların qarşısını almaq məqsədilə Şimali Azərbaycana köçürülmüşdür(84. dügər. şamlı. /tele/. kollü. Gəncə qəzasının etnotoponimlərinin formalaşmasında leq. Kəngərli. Elxanilər dövründə padarlar Orta Asiyadan Azərbaycana göçürülmüş 200 min türkdilli ailə içərisində mühüm yer tutmuşlar. Bayat və s. padar. Tədqiqatlardan aydın olur ki. kanq. Onlar əvvəllər Cənubi Azərbaycanda yaşamış. Təklə Muğan. imirli. koran və s. inallı. Qaramanlı. kazax. “K gtnoqenezu azerbaydcanüev”. düyərli. lək. bucaq. eləcədə Ermənistan ərazisində türkdilli tayfa və qəbilələrin məskunlaşması tarixi çox qədimdir (37. xələc. xəzər.etnoslar. (şəhər və kənd adları). hun. M. xəlilli. Azərbaycan xalqının etnogenez məsələləri ilə daha dərindən məşğul olan və bu istiqamətdə öz səylərini ardıcıl davam etdirən Q. Xələc. xaput /haput/. Əhmədli.T. bulqar. qanzak. ayrım. cəlair. bayan. Xəzər. çobani. salahlı. Aərbaycanda. kəngərli. baharlı. təklə. onların məskunlaşdıqları yaşayış məntəqələri geniş və hərtərəfli araşdırılmışdır. qazax. şatı. qaramanlı. eymur. mühüm rolu olmuşdur. 29 . padar. xunus. N. şıxlı. quşi. dəli. bayat. 25).A.

onların rast gəldiyi ilkin mənbələr haqqında məlumatları kifayət qədər genişləndirmək mümkündür. onların areal xüsusiyyətləri üzə çıxarılmamışdır. Həmin əsərlərdə Azərbaycan (türk) xalqının demək olar ki. Etnonimlər.Yüzbaşovun. Ə. Zənnimizcə. nəsil və tirələr haqqında elmi ədəbiyyatda geniş bəhs olunur. Türk mənşəli qəbilə və tayfalar. eləcə də digər coğrafiyaçı.M. Bununla yanaşı. qədim Oğuz yurdu Ermənistan ərazisindəki etnotoponimlər kifayət qədər tədqiq olunmamış.Hüseynzadənin.Mollazadənin.Ə. onların rast gəldiyi mənbələr haqqında yetərli ümumi məlumat verildi. mezo və neotoponimləri əksini tapmışdır.Əliyevin. bu istiqamətdə tədqiqatlar davam etdirilir. Azərbaycan və Qərbi Azərbaycan ərazisindəki toponimlərin tərkibinə girən əsas etnonimlər. tarixçi və dilçi toponimçilər tərəfindən tədqiq edilmişdir.I. 30 .Qeybullayevin. Voroşilin. Onların əksəriyyəti R. Q. paleo. araşdırmalardan aydın olur ki.A. Ə.“Azərbaycan türklərinin inkişafı tarixindən“ adlı kitabları və çoxsaylı məqalələri Azərbaycan və Qərbi Azərbaycan etnonimlərinin tədqiqi üçün əvəzsiz material və elmi mənbədir. S. Q. bütün makro və ya mikro.M. Azərbaycanın bugünkü ərazilərində etnonimlərdən düzəlmiş külli miqdarda etnotoponimlər vardır.

Alim və tədqiqatçılar Ermənistan ərazisindəki toponimlərin həm toplanması. o cümlədən Qərbi Azərbaycan ərazisinin müasir toponimiyasındakı 4600-dən çox olan coğrafi adın təxminən 70 faizi tayfa və ya tayfa başçıları adları ilə bağlı meydana gəlmişdir. Müəyyən ərazidə təkrarlanan etnotoponimlər isə areal etnotoponimlərdir. bu prosesin özünün nə zaman baş verdiyini müəyənləşdirməyə imkan verir. 18. həm də tədqiqi haqqında maraqlı əsərlər yazmışlar(Bax: 45. areal modellər.3.). 11). 20. 21 və s.(145. Kənkərli. 57. 17. Eymur. 27. 69. 16. ünsürləri təkrarlanırsa onda bu oblast onimik areal adlanır. Ermənistan ərazisinin türk mənşəli etnotoponimləri Toponimlərin müəyyən qrupu xalqın təşəkkülündə hansı qəbilə. Bu anlayış və terminlər A. ölkəmizin.1. son dövrlərdə bu sahəyə münasibət xeyli dəyişmişdir. adlanır. areal ünsürlər və s.) yaranmışdır. Qeyd etməliyik ki. tipləri.V Superanskaya və bir çox başqa müəlliflər tərəfindən istifadə edilmişdir. Əhmədli və s. ünsürləri uyğun olaraq areal onimlər. 13. 65. onların modelləri. onların modelləri. 158-176. Ərazinin onomastik mənzərəsinin tədqiqi zamanı həm linqvistik. 33. Tədqiqatçıların əksəriyyəti Ermənistan ərazisində türk mənşəli etnotoponimlərin geniş yayılmasını qeyd etmişlər. Bir sıra yer adları müxtəlif tayfa və tayfa birləşmələrinin adı ilə əlaqədar (məs. tipləri. 63. tayfa və tirələrin iştirak etdiyini. Onimik arealda təkrarlanan onimlər. Azərbaycan dilçiliyində Ermənistan ərazisinin türk mənşəli toponimləri sovet dövründə geniş tədqiqat obyekti olmasa da. Buna baxmayaraq Ermənistan ərazisndəki etnotoponimlərin tam mənzərəsi və bu onimlərin geniş təhlili ilə bağlı monoqrafik 31 . Əgər müəyyən ərazi daxilində xüsusi adlar. həm də tarixi-coğrafi baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyan məsələlərdən biri də onimik arealın müəyyənləşdirilməsidir..

kənd adı.kənd adı. Müxtəlif mənbələrdə belə onimik vahidlər müxtəlif sayda verilir. 116-117. ABDALLAR. onların müəyyən qismi haqqında məlumatla kifayətlənirlər(30.mahal adı. ARAN. 89).kənd adı. 44. AYDINLI. ALPOUT. kənddən kiçik məntəqələrin adları və yaşayış ərazisinin daxili toponimik layları etnotoponim areallarının öyrənilməsi prosesindən kənarda qoyula bilər. AXIS. AVAN. AĞVANI-kənd adı. etnotoponim qrupları tədqiqatçıların diqqətini cəlb etmiş. Məsələyə bu mövqedən yanaşdıqda qeyd olunan ədəbiyyat Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlərin. hər şeydən əvvəl həmin ərazinin etnotoponim onamastikonunu qurmağı tələb edir.kənd adı. 20). AVŞAR. tam onomastikonunu düzəltməyə imkan verir. ayrı-ayrı etnotoponimlər. Bu kitabda kənddən kiçik məntəqələrin adları və yaşayış ərazisinini daxili toponimik layları nəzərə alınmamışdır. Qeyd etmək lazımdır ki. AVARAN.kənd adı.tədqiqatlar aparılmamışdır.kənd adı.kənd adı.kənd adı.kənd adı. AĞZIQANLI.kənd adı.Qeybullayevə aiddir (43. AFŞAR KƏLƏVAN. Ermənistan ərazisinin türk mənşəli etnotoponimlərinin tədqiqi. Bu sahədə ən çox tədqiqat işi Q. 1998 kitabında Ermənistan ərazisindəki bütün türk mənşəli toponimlərin əsas hissəsi əksini tapmışdır. AVDAL.. AĞDAN. AYRIM. Əlbəttə. AFQANLI. Aydındır ki.» Bakı.kənd adı. Budaqov B. ABNIKəyalət hissəsinin adı.kənd adı. 19. Daha doğrusu. onların təhlil və araşdırma obyektinə çevrilmişdir. ABARAN .kənd adı.kənd adı. demək olar ki.kənd adı. AXTA32 .kənd adı. AYNALI. eyni adlı etnotoponimlərdən bir qayda olaraq biri siyahıya daxil edilmişdir.kənd adı.kənd adı. ABANA . «Ermənistanda Azərbaycan mənşəli toponimlərin izahlı lüğəti. 45. ABBASABAD . 24. AZAKLAR. Qeybullayev Q. tədqiqatçılar Ermənistan ərazisində türk mənşəli etnotoponimlərin çoxluğunu qeyd edir. Həmin mənbə əsasında tərtib etdiyimiz etnotoponim onomastikonuna aşağıdakı etnotoponimlər daxildir.

kənd adı.kənd adı.kənd adı.Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı. BARANA. QAQAUZkənd adı. BƏLQƏR.Irəvan xanlığının SərdaRabad mahalında kənd adı. QAYA. QAYQULU DÜZKƏND. BAYATDAĞI. QASIMƏLI.göl adı.kənd adı.kənd adı.kənd adı. QAÇAĞAN.kənd adı. QARAHƏMZƏLI. QAZANÇI.kənd adı. QARAPAPAX.kənd adı.kənd adı. BÖYÜK QUŞÇU.kənd adı.kənd adı. BABURLU. BƏYDILI. QARAQOYUNLU. BATAR. AŞAĞI QARXUN. BAŞ ABARAN. BOZÇALI.kənd adı.kənd adı. BOZDOĞAN.kənd adı.kənd adı. BOSTANÇI.kənd adı.kənd adı.kənd adı. BAYRAMLI. QAZANGÖL. QARAÇUMAX. QARĞABAZAR. BIÇƏNƏK.kənd adı.kənd adı. QARADAĞLI. QAVAR.Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında kənd adı. BAYTAR.Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında kənd adı.dağ adı. BUĞAMLU.kənd adı.kənd adı. BAYRAMƏLIKƏND.kənd adı. QACARAN.kənd adı. QARĞALI-Irəvan xanlığının Dərəçiçək mahalında kənd adı.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında (indi Ermənistanda r-n mərkəzi) kənd adı.kənd adı.kənd adı.kənd adı.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının 33 .qışlaq adı. QAYALI.kənd adı. BÖYÜK AYRIM.kənd adı. BOZCALI. BÖYÜK QARABAĞ.kənd adı. BAYAN.kənd adı. QARQANKTƏPƏIrəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında dağ adı. QARALARkənd adı. QAFAN. BƏRGÜŞAD. BALAQARAQOYUNLU. QANLI. QARAHACILI.dağ adı. BAYANDUR. BURNƏK. QARAISA.kənd adı. AŞAĞI QARAQOYUNLU. QARXUN.kənd adı.kənd adı. BAHARLI. QALTAXÇI.kənd adı.kənd adı. QANLICAkənd adı.kənd adı. BASARKEÇƏRkənd adı. QARQASAR.Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında (indi Spitak r-nunda) kənd adı. QARABAĞ.kənd adı. BIRƏLI.kənd adı. VARTANLI.kənd adı.kənd adı.Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı. BAYATLARqışlaq adı.mahal adı.kənd adı. BALIQLI. QAFARLI.kənd adı. BIRINCI BAYANDUR. QABAQLU. BECINI.kənd adı.

QORUQIrəvan quberniyasının Eçmiadzin qəzasında kənd adı.Irəvan 34 .1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Karbi nahiyəsində kənd adı. QOXUTTƏPƏIrəvan quberniyasının Eçmiadzin qəzasında dağ adı. QIRX BOZAVƏND. QOXT-Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı.Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı. QORS. QURDQALA-Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında (indi Ermənistanın Sisyan r-nunda) kənd adı. QOMARAN. QOQORAN.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında (indi Ermənistanın Sisyan r-nunda) kənd adı.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında dağ adı.Pəmbək bölgəsində axan çayın adı. QIRQI. QILICLI.Irəvan quberniyasının Dərələyəz qəzasında kənd adı. QURSALI. QIVRAQ.1728ci ildə Irəvan əyalətinin Zarzəmin nahiyəsində kənd adı.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. QUŞI (QUŞÇU).1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Zebil nahiyəsində yaylaq adı. QURTLAR. QURQAN. QIZIL EKRƏK.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. QUYUCAIrəvan xanlığının Sürməli mahalında kənd adı. QƏMƏRLI. QOMARAT. QUNDAQ.Irəvan xanlığının Sürməli mahalında kənd adı.Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında Ermənistanın şimalında Şirak dağ belindən şimal-şərqdə dağ adı. QOTUZIrəvan quberniyasının Irəvan qəzasında dağ adı.Irəvan əyalətinin Şirakel nahiyəsində kənd adı. QULLAR.Zəngəzur qəzasında (indi Ermənistanın Qafan r-nunda) kənd adı.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Qazax qəzasında (indi Ermənistanın Şəmşədli r-nunda) kənd adı. QUYULUIrəvan xanlığının Qırxbulaq mahalında kənd adı. QUQARErmənistanda Pəmbək bölgəsində tarixi mahal idi.Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında kənd adı.Irəvan quberniyasının Şərur Dərələyəz qəzasında kənd adı.Irəvan xanlığının Karbibasar mahalında kənd adı. QIPÇAQ. QILICAN-Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında (indi Ermənistanın Gorus r-nunda) kənd adı. QUQARÇAY.

ILANLI. ƏRQOV. ƏYLƏNLI-Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı. ƏLIBƏYLI. ERANOS. ERANOS.Irəvan xanlığının Karbibasar mahalında kənd adı.Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında dağ adı.Irəvan quBerniyasının Srməli qəzasında kənd adı.Irəvan xanlığının Sərdarabad mahalında kənd adı. DULUS-Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı.Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında kənd adı. ƏLPINÇAYIrəvan qüberniyasının Şərur-Dərələyəz qəasında çay adı. ERANOS ULYA. EVLIIrəvan xanlığının Vedibasar mahalında kənd adı. ƏRƏFSƏ. ƏLIQIRIQ-Irəvan xanlığının Vedibasar mahalında kənd adı. ZOD. INCƏIrəvan xanlğının Dərəkənd Parçenis mahalında kənd adı. sonra XIX əsrdə Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı. ƏLINCƏ-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Aralıq nahiyəsində kənd adı. INALLI. ƏFŞAR YERLI. ETIL.Irəvan xanlığının Karbibasar mahalında. ERANIS ULYA.Irəvan xanlığının Qarnibasar mahalında kənd adı.Irəvan xanlığının Göyçə mahalında. IMIRLI-Irəvan quberniyasının Eçmiadzin qəzasında kənd adı.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Iqdır nahiyəsində kənd adı. ƏLIKUÇƏK.xanlığının Sürməli mahalında kənd adı. ZƏNKƏNƏ. ƏLIKƏMƏRLI. IRABAD-Irəvan xanlığının Dərəkənd-Parçenis mahalında kənd 35 . ZOĞALLIBasarkeçər rayonunda kənd adı. ERANOS.NAIRI r-nunda kənd adı.Irəvan xanlığının Qarnibasar mahalında kənd adı. ƏLIQIZIL.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Vedi nahiyəsində kənd adı.XÜŞ əsrin ortalarında Göyçə mahalında kənd adı. ƏLPIN. sonra Irəvan quberniyasının Novobayazid qəzasında kənd adı.Irəvan quberniyasının Eçmiadzin qəzasında kənd adı.Irəvan quberniyasının Novobayazid qəzasında kənd adı.Irəvan quberniyasının Şərur-Dərələyəz qəzasında kənd adı.Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında kənd adı.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı.Irəvan quberniyasının Şərur-Dərələyəz qəzasında kənd adı.Irəvan xanlığının Karbibasar mahalında kənd adı. ƏLƏTLI. IYDƏLI.

KƏRKIBAŞYelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Qazax qəzasında kənd adı. KƏSƏMƏN.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Dərələyəz nahiyəsində kənd adı. YUXARI GÖDƏKLI. KIOXT-Irəvan xanlığının Qarnibasar mahalında kənd adı.1728ci ildə Irəvan əyalətinin Qarni nahiyəsində kənd adı.Irəvan quberniyasının Eçmiadzin qəzasında kənd adı. YUXARI KÖBƏKLI. YUXARI ABDALLAR. KEÇƏRIZ-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Dərəçiçək nahiyəsində kənd adı.Irəvan quberniyasının Eçmiadzin qəzasında kənd adı.Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında kənd adı. ITQIRAN.Irəvan quberniyasının Novobayazid qəzasında Basarkeçər rayonunda kənd adı.Irəvan quberniyasının Dərələyəz qəzasında kənd adı. YAYCI. KƏRKIIrəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı. YUXARI KOLANI.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Şirakel nahiyəsində kənd adı. YUXARI BƏYDILITalin rayonunda kənd adı.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Srməli nahiyəsində kənd adı. KƏNZƏKIrəvan xanlığının Dərəkənd Parçenis mahalında kənd adı. (Qazax rayonunda da qeydə alınır). ITLICƏ.Irəvan quberniyasının Eçmiadzin qəzasında kənd adı. KIRIX. KƏPƏNƏK.Axuryan rayonunda kənd adı.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı.Ermənistanın Gürcüstanla həmsərhəd bölgəsində dağ adı. KƏNZƏK. KƏSƏMƏN.Irəvan xanlığının Göyçə mahalında kənd adı. KIÇIK QARAQOYUNLU. KASAK. KƏMƏRLIIrəvan xanlığının Qarnibasar mahalında kənd adı.Artik rayonunda kənd adı. KIRANLI. KASAXAbaran r-nunda kənd adı. KƏNKƏR. KAYALU-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Dərələyəz nahiyəsində kənd adı. KAYALI.adı.Irəvan xanlığının Sürməli mahalında kənd adı.Irəvan quberniyasının Novobayazid 36 . KƏVƏRIrəvan xanlığının Göycə mahalında kənd adı.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. KƏBƏRLI –Irəvan xanlığının Dərəkənd-Parçenis mahalında kənd adı.Ermənistanda çay adı. KATAX-Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında dağ adı. YAYCI. YUXARI TURKMƏN.

Irəvan quberniyasının ŞərurDərələyəz qəzasında kənd adı. KORANLI-Irəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında kənd 37 .1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Qarni nahiyəsində kənd adı.1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Abnik nahiyəsində kənd adı. KELLAVAN.Irəvan xanlığının Sərdarabad mahalında kənd adı. GƏZƏRBAD.Irəvan quberniyasının Eçmiadzin qəzasında kənd adı. KINIQKƏND.Noyemberan r-nunda kənd adı. KÖÇƏRLI. KÖTƏKLI. KOTANLI. KURUT. KOLAGIRƏN. KÜZƏÇIK. GƏNCILI. KOĞ.Stepanavan rayonunda kənd adı.Irəvan quberniyasının Novobayazid qəzasında kənd adı. GƏNCƏK.qəzasında kənd adı. KOLANI.Irəvan xanlığının Göyçə mAhalında kənd adı.Irəvan xanlığının Vedibasar mahalında kənd adı.Ani rayonunda kənd adı.XVIII əsrin ortalarında Irəvan əyalətində kənd adı.Irəvan xanlığının Göyçə mAhalında kənd adı.Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı. KORKEÇILƏR. KOĞES. KOTANLI. KOMUŞ. KUMANYelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı.Irəvan xanlığının Dərələyəz mahalında kənd adı. KOLAGIRƏN.1728-ci ildə Iərvan əyalətinin Şirakel nahiyəsində kənd adı. KOXB.Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında kənd adı. GƏNCƏLI-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Vedi nahiyəsində kənd adı. KOLT.1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Talin nahiyəsində məzrə adı.Irəvan quberniyasının Eçmiadzin qəzasında kənd adı.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. GƏRGƏR-Əzizbəyov rayonunda Arpaçayın qollarından birinin adı XX əsrin 30-cu illərində çay ermənicə Erer adlandırılmışdır. GƏNCƏK-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Qırxbulaq nahiyəsində kənd adı. GƏRGƏR-Stepanavan rayonunda kənd adı.Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı.Irəvan quberniyasının ŞərurDərələyəz qəzasında kənd adı. GƏRGƏR-Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında kənd adı. KÖPƏKLI.Irəvan quberniyasının Eçmiadzin qəzasında dağ adı. GƏRGƏR-Əzizbəyov rayonunda kənd adı. KÖRPÜQULAŞ-Irəvan xanlığının Qarnibasar mahalında kənd adı. KOXT. KORAN.

GÖDƏKLI. GÖDƏKLI-ZICQAN -Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. GÜMRÜ.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Şirakel nahiyəsində kənd adı.Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı.Irəvan quberniiyasının Sürməli qəzasında kənd adı. MUĞANLI-1728ci ildə Irəvan əyalətinin Xınzirək nahiyəsində kənd adı. KÖYƏRÇIN.Gorus rayonunda kənd adı. MƏLEV-Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında qışlaq adı. GÖYƏRÇINIrəvan quberniyasının Şərur-Dərələyəz qəzasında kənd adı.adı.Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında dağ adı.Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında kənd adı. GÖLÇIQIN.Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında kənd adı. MANQUT.1728-ci ildə Irəvan əyaləti Karbi nahiyəsində kənd adı. GÖYƏRÇINLU. GÖLKƏNDIrəvan quberniyasının Novobayazid qəzasında kənd adı.1621-ci ildə Irəvan əyalətində kənd adı. GÖDƏKLIYelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı.Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı.Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı. GÖDƏKLI. GORUS. MUĞAN-Eçmiadzin r-nunda kənd adı.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında XVIII-XIX əsrlərdə mahal adı. GÖDƏKLI. GÖYƏRÇIN-Irəvan xanlığının Talin mahalında kənd adı. MƏLƏKLU.Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında xaraba kənd adı. GÖYƏRÇIN.Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında kənd adı.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Şirakel nahiyəsində kənd adı. GÖYƏRÇILI. GÖYƏRÇINQALA.Irəvan xanlığının Sərdabarad mahalında kənd adı. MUĞANCIQ. MUĞANLU-1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Ərmus nahiyəsində məzrə adı. OĞUZBATIR-Irəvan əyalətinin Qırxbulaq nahiyəsində 38 . MUĞANLU-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Dərələyəz nahiyəsində kənd adı. MUĞANLI-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Karbi nahiyəsində kənd adı. MAQOVUZYelizavetopol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. MAĞANCIQ. MANTAŞKƏSƏN. MUĞANCIQ-Yelizavetopol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı.

Yelizavetopol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. ÖKÜZDAĞ-Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında dağ adı.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Iqdır nahiyəsində kənd adı.Yelizavetopol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Sisyan nahiyəsində kənd adı.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Karbi nahiyəsində kənd adı. SAATLI1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Qarni nahiyəsində Sınıq körpü. SAQAGIRD-1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Karbi nahiyəsində kənd adı. SABUNÇU. PEHAN. SAATLI SABUNÇU-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Qarni nahiyəsində kənd adı. PEÇENEKLI-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Qırxbulaq nahiyəsinə kənd adı. OXÇUOĞLUQars əyalətinin Qars dairəsində. SABUNÇU-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Karbi nahiyəsində kənd adı. SABANÇITalin rayonunda kənd adı. SABUNÇU. SALLI.Irəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında dağ adı.Irəvan xanlığının Zəngibasar mahalında kənd adı. ÖKÜZLÜ.kənd adı. SADIQLI. SADIQLI. SABUNÇU.Irəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında kənd adı. PUŞANLI. SAATLI.Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında xaraba kənd adı. SAAT MƏZRƏSI-1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Karbi nahiyəsində kənd adı. REYHANLI. sonra Amasiya r-nunda kənd adı. OXÇU.Irəvan quberniyasının Şərur-Dərələyəz qəzasında kənd adı. SALUTIrəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında kənd adı. OĞUZTAŞ-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Qırxbulaq nahiyəsində kənd adı. SAMURLU Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında kənd adı.Irəvan xanlığının mahallarından birinin adı.Irəvan quberniyasının Irəvan qazasında kənd adı.Irəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında xaraba kənd adı. REYHANLI. SARVANLAR Irəvan quberniyasının Irəvan qə39 . ÖKÜZLÜ-Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında kənd adı. SAATLI. SADAXLI.Irəvan xanlığının Talin mahalında kənd adı.Irəvan xanlığının Vedibasar mahalında kənd adı. OZANLAR-Irəvan xanlığının Zəngibasar mahalında kənd adı.

1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Sürməli nahiyəsində kənd adı.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Qazax qəzasında kənd adı. SIÇANLI-Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında kənd adı. TOVUZQALA. TATLUQIŞLAQ-Irəvan xanlığının Göyçə mahalında kənd adı. TƏKƏLI-Irəvan quberniyasının Novobayazid qəzasında dağ adı.zasında kənd adı. SARICALAR. orta əsrlərdə Sisyan mahalının adı. SARVANLAR SUFLA. TANTUR-TORPAQ-Irəvan quberniiyasının Novobayazid qəzasında Hüseynquluağalı kəndinin maldarlarına məxsus yaylaqda yurd yerinin adı. TATAR. SISYAN. TANDURƏK-Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında dağ adı. TATAR OSMAN-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Abaran mahalında kənd adı. TOVUZGÖNLÜ. TOĞANŞAHLU BOYAT. TƏKƏLI-Irəvan quberniyasının Novobayazid qəzasında kənd adı.1468-ci ildə Sisəcan nahiyəsində kənd adı. SARICALAR. SƏRÇƏLƏR. SARICALAR-1728-ci il-də Irəvan əyalətinin Qarni nahiyəsində kənd adı. SÖYÜDLÜ.Irəvan xanlığının Zəngibasar mahalında kənd adı.Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında kənd adı. SARICALAR-Irəvan xanlığının zəngibasar mahalında kənd adı.Irəvan xanlığının Sürməli mahalında 40 . TƏKƏRLI-Irəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında kənd adı. SUVARI. SÖYÜDLÜ. TAPANLI-Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında kənd adı. SARVANLAR XARABA.Irəvan xanlığının Zəngibasar mahalında kənd adı.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Dərəçiçək nahiyəsində məzrə adı.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur kənd adı. TANDURƏK-Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında kənd adı.Irəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında kənd adı.Albaniyanın qədim Sisakan əyalətinin. TAVUSKÖKLÜ-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Srməli nahiyəsində kənd adı.Irəvan xanlığının Irəvan mahalında kənd adı. TƏHLƏ.1728ci ildə Irəvan əyalətinin Karbi nahiyəsində kənd adı. TATARLI-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Maku nahiyəsində kənd adı.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Şirakel nahiyəsində Göyərçinlu kəndinə məxsus məzrənin adı.

XINZIRƏK-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Xınzirək nahiyəsində kənd adı.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Qırxbulaq nahiyəsində kənd adı. XANÇALLI-Amasiya rnunda kənd adı.Irəvan xanlığının Sürməli mahalında kənd adı.kənd adı. XAZARABERT. XUZAR.1727-ci ildə Naxçıvan sancağının Dərələyəz nahiyəsində kənd adı. TÜRK QARAKILSƏSI. URUDTiflis quberniyasının Borçalı qəzasında kənd adı. XINZIRƏK. URUT.Irəvan quberniyasının Eçmiadzin qəzasında kənd adı.Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında kənd adı. TUQUT. TÜRKMƏNLI.Irəvan quberniyasının Novobayazid qəzasında kənd adı.XVI əsrin ortalarında Irəvan əyalətinin Katak mahalında kənd adı. XALACLAR YURDU-Şərur-Dərələyəz qəzasında Dərələyəz və Göycə arasında Vers dağında yaylaq adı. XƏZNƏUZ. XINS. TULUS1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Sisyan nahiyəsində kənd adı.Axuryan r-nunda kənd adı.Irəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında kənd adı. TÜRKÜT-1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Bazarçay nahiyəsində kənd adı. UZ. URUZPORXVI əsrə aid ermənicə mənbədə Göycə mahalında bir kənd adı. TOXLUCA. XARABA KOTANLI. ÜDGÜN-Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. TOĞANŞALU QACAR.Irəvan xanlığının Zəngibasar mahalında kənd adı.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Sisyan nahiyəsində kənd adı. XARABA ÇANDAR. XƏLƏC.1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Sisyan nahiyəsində kənd adı.1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Abnik nahiyəsində kənd adı. TÜRKMƏNSU-Irəvan quBerniyasının Eçmiadzin qəzasında kənd adı.Irəvan quberniyasının Irəvan qazasında kənd adı. URUTMUŞ-Irəvan xanlığının Sürməli mahalında kənd adı. XUNUT41 .Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. XARABA KOLANI. XINZIRƏK-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin nahiyələrindən birinin adı. XƏLƏC-Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı.

1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Aralıq nahiyəsində kənd adı. CAĞATAYIrəvan quberniyasının Şərur-Dərələyəz qəzasında kənd adı. ÇIRYUXLA.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Karbi nahiəsində kənd adı. ÇORLU-Irəvan xanlığının Talin mahalında kənd adı. ÇIVA. ÇƏPNI-Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. ÇƏRƏKLI.Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı. ÇƏRƏKDAR1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Zebil nahiyəsində kənd adı.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. ÇIVANDƏRƏ-Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı. ÇIVINLI-X1X əsrdə Qars əyalətinin Qars dairəsində. indi Amasiya rayonunda kənd adı.Irəvan quberniyasının Novobayazid qəzasında kənd adı. HERHERIrəvan quberniyasının Şərur-Dərələyəz qəzasında kənd adı. HÜNÜT. ÇIQNI QARAQOYUNLU. ÇÖRAK-Gümri şəhərinin yaxınlığında Təkəqayadağının ətəyində mineral su mənbəyinin adı. HERANISIrəvan xanlığının Vedibasar mahalında kənd adı.Irəvan xanlığının Vedibasar mahalında kənd adı. HƏRHƏR. HORS. ÇƏRƏKLI-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Xınzirək nahiyəsində kənd adı.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Sürməli nahiyəsində iki kənd adı. ÇUL-Irəvan quberniyasının Şərur-Dərələyəz mahalında kənd adı. ÇAXIRLI. 42 . ÇIVANLI-Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında kənd adı. HRANS-XVI əsrdə Irəvan əyalətinin Göycə mahalında kənd adı.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı.Irəvan quberniyasının ŞərurDərələyəz qəzasında kənd adı.1727-ci ildə Irəvan əyalətinin Dərələyəz nahiyəsində kənd adı.Irəvan xanlığının Saatlı mahalında kənd adı. ÇORLU-Qukasyan Rayonunda kənd adı. ÇEPNI. ÇIRIŞ-Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. ÇULLU-Yelizavetpol quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. ÇƏPNI. ÇIVILI-Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında dağ adı. ÇƏRIKLIK-1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Zar nahiyəsində kənd adı. ÇIRMANIS-Irəvan xanlığının Vedibasar mahalında kənd adı.

Ələyəz və Şirak dağları arasında vadi-düzənin adı. CIVIXLIYelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Qazax qəzasında kənd adı.1718-ci ildə Irəvan əyalətinin Sisyan nahiyəsində kənd adı. ŞIRVAN.Irəvan quberniyasının Eçmiadzin qəzasında kənd adı. CIBIKLI-Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. ŞƏKIKAN-1590-cı ilə aid mənbədə Irəvan əyalətinin Ağcaqala nahiyəsində kənd adı. ŞƏMŞƏDIL-Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Qazax qəzasında mahal adı.Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında kənd adı.1590-cı ildə Rəvan əyalətində. CINCAVAT-Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında dağ adı.Irəvan quberniyasının ŞərurDərələyəz qəzasında kənd adı. ŞADILI1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Aralıq nahiyəsində kənd adı. ŞIRVANCIQ-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Şirakel 43 . ŞABANLI. ŞIRVANCIQ. Ələyəz dağında yaylaq adı. ŞABAN QIŞLAĞI. ŞIRAK DÜZÜ. ŞIVLI-Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. ŞAĞANLI. ŞIRAKQOÇ. CANDAR. ŞABAN QIŞLAĞI-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Karbi nahiyəsində kənd adı.Irəvan xanlığının Abaran mahalında kənd adı. CINCAVAT.CALAIRLI-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Aralıq nahiyəsində kənd adı. ŞIRAKQALA.Boz-Abdal.1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Vedi nahiyəsində kənd adı.Irəvan quberniyasının Şuraqel qəzasında kənd adı. ŞAKABAD-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Xınzırək nahiyəsində kənd adı.1728-cı ildə Irəvan əyalətinin Dərəçiçək nahiyəsində qışlaq adı. ŞADAK.1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Abaran nahiyəsində kənd adı. ŞƏRKI-Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı. CANDARLAR1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Karpi nahiyəsində kənd adı. CALALOĞLU-Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında kənd adı. CAMIŞLI-Irəvan xanlığının Abaran mahalında kənd adı. CAMIŞCUR-Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında çay adı.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. ŞƏKI. CIVƏ .Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında kənd adı.

QURTLAR. ALPOUT. koman. Kiliç. Kanqlı. BAYDAR. Karkın. BAYRAMLI.Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında göl adı. BƏYDILI. Kazan. Qeyd etmək lazımdır ki. ABARAN. Qazax. Et. keçili. BAYAN . KƏRKI. ŞORGÖL. kotyan. onların əsasında aşağıdakı etnonimlər durur: ABAN. kobyak. Alan. QAZAN. KOLANI. QARADAĞLI. Qaraqar. Qasumlu. KƏPƏNƏK. QAQAUZ. Qüyu. QACAR .Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı. Qarqar. KƏNGƏR. kulas. Köçər. BOYAT. KURUT. QAÇAĞAN el adı. ABAR. Kol. Kuloba. KÜZƏÇIK. Zolaqlı. Ivə. Siyahının çox yer tutmaması məqsədilə ifadə planına görə oxşar etnotoponimlər verilmiş bura daxil edilməmişdir. BAYANDUR. Dondar. QARAISA. ŞURAQEL. ŞORLU DƏMIRÇI. QUQAR.nahiyəsində kənd adı. Qabaq. BAYAT. BOZtuqan. Zəngənə. BARANI. Axtaçı (padar). Kabar. Kayıq. ŞORLU. ABDAL. QARA. Avşar. Kəkəli. ŞORƏLI-Irəvan xanlığının Göycə mahalında kənd adı. Kırık (tirə). BOLQAR. kəmər (kimmer). MANQUT. BOSTON. KINIQ. Kaltak. KIRAN. BAHARLI. Etnotoponimlərin təhlili göstərir ki. Aktan. 44 . Basar. ŞURAKUZ-1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Ağcaqala nahiyəsində kənd adı. Bazça. Eymur. KƏBƏR. QIPÇAQ. Qorus. ŞORKƏND-Irəvan quberniyasının Eçmiadzin qəzasında kənd adı. QUŞÇU. Inallı.Bax: Rəncbər. apan (peçeneq). Kuşi. Qara Çomaqlı. QARAQOYUNLU. ARAN. KƏSƏMƏN. MUĞAN. ŞIRƏÇI. BABURLU . QIZILlı. Yazık (peçeneq). Alban. BAZAR. AYRIM. QURQAN. Qerus. Karqa. Kuyərçi. verilmiş etnotoponimlər Ermənistan ərazisindəki türkmənşəli etnotoponimlərin tam siyahısı deyildir. Kayı. YAYCI. Kəçər.Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında kənd adı. QOV. AYDINLI. Balkalı. Katak. Kobak.Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında dağ adı. ABBAS. ŞOR KOLANI. MANTAŞ. BƏRGÜŞAD. QARAPAPAX. Alpan. Karık (oğuz). BOZAVƏND. Köçəkli.Irəvan xanlığının Zəngibasar mahalında kənd adı. Kul. QARABAĞ.

Civə(Yivə). CAMIŞ. XALAC. HƏMZƏLI. Peçene(q). V. SAATLI. Samur. SARVAN. bu onomastik vahidlər müxtəlif mənbələrdən seçilmişdir və həmin mənbələrdə onlar etnotoponim kimi verilmişdir. ÇAXIRLI. Peyrəlu. OZAN.4. TURKMƏN. MƏLƏKLU. Çibikli. Xəzər. suvar. Təklə. areal onimin yaranmasının əsas səbəbini əhalinin miqrasiyası hesab etmək olar. UZ. Əfşar. Cibikli. sincan. Yeni əraziyə köçənlər təzə yerə döğma yurdlarının. Ermənistanın türk mənşəli areal etnotoponimləri Qeyd olunduğu kimi areal onimlər onimin özünün və ya onun elementlərinin müəyyən ərazidə təkrarlanması ilə müəyyənləşdirilir. Sak. TÜRK.MƏLEV. TATLU TƏKƏLI. Əlbəttə. Gamış. Çerikli. ÇƏPNI. Olet (Oryat tayfasının qolu). Əncə. Təklif olunan siyahıya daxil edilən adların hər birinin etnotoponim olması bizim tərəfimizdən iddia olunmur.Axundov belə coğrafi adların əksəriyyətini «omonim yer adları» hesab edir(2. Qeyd olunduğu kimi. PUŞANLI. areal 45 . OXÇU. Tavuz. Çirik. bu vahidlərin bu və ya digərinin doğrudan da etnotoponim olması araşdırma tələb edir. ŞIRVAN. Sal. 1. şivili. SABUNÇU. TOVUZ. ŞABANLI. Onimin. ÇUL. GÖDƏKLI. Gün. TULUS. Cinli. TATAR. Purnək. Lakin bununla yanaşı. Sadak.A. O yazır: «Eyniliyin əsas səbəbi əhalinin miqrasiyası və onimin paralel yaranmasıdır. 114). Çaqan. Tele. köhnə yaşayış yerlərinin adlarını gətirirlər» (127. ÇOR. SARICALI.A. 40-72). Şahdili. Tuk. uqraq. Tabanlı. OĞUZ. ŞƏMŞƏDIL. şirak. Oyrat. TUQUT. ÇANDAR. CALAIR. REYHANLI. Belə vahidlərin çoxluğu isə bir dissertasiya daxilində onların hamısını əhatə etməyə imkan vermir. CAĞATAY. GORAN. Söyöt. Hun. Tədqiqat prosesində aydın olur ki. GƏNCƏ. Gorus. bizim halda etnotoponimin təkrarlanması müxtəlif səbəblərlə bağlı ola bilər. A.Nikonov onimlərin təkrarlanması və ərazidə yayılmasının əsas səbəbini miqrasiyada görür. sat. Piykan. ÇIQIN.

müxtəlif formalarda təzahür edir. Belə tipli adları o. Kiçik Pirəli. Könüllü miqrasiya daha çox coğrafi və təbii şəraitlə bağlıdır.onimin yaranmasında başqa amillər də rol oynayır. areal onimlər tam onimə görə deyil. müharibə. Belə olan halda etnoponimin tərkib hissələrində dəyişmə aparılması özünü göstərə bilər. Beləliklə areal etnotoponimlərin tam mənzərəsini açıqlamaq mövcud ərazidəki etnotoponimlərin və dəyişdirilmiş etnotoponimlərin müqayisəli öyrənilməsini tələb edir. onimin ünsürlərinə görə də müəyyənləşdirilir. 46 . Digər tərəfdən miqrasiyanın özü geniş məfhum olub müxtəlif səbəblərdən doğur. yal və s.Qeybullayevin fikrincə. 2) yaxındakı paleotoponimlərin yeni adda təkrarı -Axtaçı Şirvan. Böyk Pirəli. ərazinin tayfa üzvləri üçün yetərincə olmaması və s. Əkin yerinin azlığı. 4) sıra sayları ilə düzələnlər . Dağ quşçu. düz. Q. Əhalinin miqrasiyası könüllü və məcburi ola bilər. Eyni yerdən köçən əhali iki müxtəlif ərazidə məskunlaşa bilər. Ərəb Quba. Kolqırıqlı. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli adların dəyişdirilmə üsullarını şərh edərkən belə nümunələr aşkara çıxarılmışdır. Yaxa Dəllək və i. Məhz bu amillər areal etnotoponimlərin müxtəlif formalarının yaranmasına. Ikinci Milli və s.Birinci Milli. Aşağı Ayıbasanlı. deportasiya və s. Axtaçı Səlyan. miqrasiya ilə bağlı yaranmış eyni mənşəli etnotoponimləri bir-birindən fərqləndirmək üçün onlara əlavə edilmiş müəyyən komponentlərdən istifadə etmək lazımdır. 3) antonim xarakterli sözlərin qoşulması ilə düzələn adlar Yuxarı Ayıbasanlı. Miqrasiya prosesinin özündə bölünmənin baş verməsi mümkündür. Qeyd etmək lazımdır ki. müxtəlif qruplara bölür: 1) apellyativlərin (dağ. bəzən isə onların tamamilə paralel variantlarının işlənməsinə zəmin yaradır. ərzaq qıtlığı. a. kol.Ə.) artırılması ilə düzələnlər: Dağqarxun qaşı. məcburi miqrasiya ilə nəticələnir. könüllü miqrasiyanın əsasında durur. münbit olmayan torpaq. Düzqırıqlı. Təbii fəlakət. Ərəb Şəki və s. yaxa. Bütün hallarda ərazinin etnotoponim mənzərəsi müəyyənləşdirilməli.

Ermənistan ərazisi daxilində etnotoponimin areal etnotoponim olması faktını dəqiqləşdirmək tələb olunursa. Ermənistan ərazisində bir dəfə rast gəlinən türk mənşəli etnotoponim türklərin yaşadıqları başqa ərazilərdə də aşkara çıxarıla bilər. Deməli. şübhəsiz ki. türklərin yaşadığı və yaşadıqları ərazilər olduqca geniş olmuşdur və bu gün də öz miqyasına görə həmin ərazi az deyildir. araşdırmanı yalnız bir ərazi ilə məhdudlaşdırmaq qüsurludur. eyni zamanda başqa ərazilərdə qeydə alınmırsa.etnotoponimlərin onomastikonu tərtib olunmalıdır. Qədim Oğuz yurdu Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlərin tədqiqatı zamanı. Bizim halda tədqiqatın bu iki mərhələsi yerinə yetirilmişdir. onda yalnız bu ərazi daxilində areallıq şərtinin ödənilməsi yoxlanılır. Bir halda onimin areallığı yalnız müəyyən ərazi ilə məhdudlaşdırıla bilər. tədqiqat üçün etnotoponimlərin ümumi toplusu müəyyənləşdirildikdən sonra biz onların areallıq xüsusiyyətlərini araşdıracağıq. Əgər verilmiş etnotoponimlərdən hər hansı biri Ermənistan ərazisində bir dəfə rast gəlinirsə. Burada daha bir məsələyə diqqət yetirmək vacibdir. Ermənistan ərazisində bir dəfə rast gəlinən etnotoponim bu ərazidən kənarda da qeydə alına bilər və bu fakt onun areal etnotoponimliyini sübuta yetirəcəkdir. bu məsələ digər ərazilər nəzərə alınmaqla həll edilməməlidir. Dissertasiya işinin növbəti 47 . etnotoponimlərin areallıq xüsusiyyətinin tam mənzərəsini açmaq üçün bir ərazi çərçivəsi ilə məhdudlaşmaq olmaz. Çünki etnotoponimin areal səciyyə daşımamasının özü müəyyən şübhə doğurur. Mövcud mənbələrdə əksini tapmış etnotoponimlərin onomastikonu qurulmuşdur. Ona görə qüsurludur ki. Deməli. Indi tərtib olunmuş onomastikona girən etnotoponimlərin hansıların areal etnotoponim səciyyəsi daşımasını aydınlaşdırmaq lazımdır. onda həmin etnotoponimin özünün dərin təhlili və tədqiqi tələb olunur. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlərin hər birini ilkin yaxınlaşmada areal etnotoponim kimi qəbul etmək olar. Digər tərəfdən. Buradan belə bir nəticə çıxır ki. Deyək ki.

fəslində bu. 48 . etnotoponimlərin areallıq xüsusiyyətlərinin aydınlaşdırılması prosesində dəqiqləşdiriləcək və etnotoponimin yayılma arealları müəyyənləşdiriləcəkdir.

Aban qədim türk mənşəli tayfanın adıdır. ABNIK.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Dərələyəz nahiyəsində kənd adı. Həmin toponimlər aşağıdakılardır: ABANA. Tayfanın dəqiq adı çox güman ki. Q. Qarqarların şimal-qərbi Albaniyada hələ qədim dövrdən məskunlaşması barədə e.78). 65-ci ildə Pompeyin Albaniyaya yürüşü haqqında məlumat verən antik tarixçilər qeyd etmişlər. Sözün sonundakı t səsi cəmlik bildirən –at şəkilçisinin qalığı ola bilər.1590-cı ildə Rəvan əyalətinin nahiyələrindən birinin adı. Moisey Kalankatlı Albaniyada Abant adında iki yaşayış məntəqəsinin olduğunu bildirmişdir. Buradan belə nəticə çıxır ki. QACARAN. Müasir dövrədək qalmış bu etnotoponimlərin Ermənistan 49 . VII əsrdə sakların tərkibində qarqarlarla yanaşı gəlmiş tayfanın adı olması elmi ədəbiyyatda diqqət mərkəzinə çəkilir (21. Abant/Avant adları abant tayfasının adı ilə bağlıdır və onlar qarqarlarla birgə bu əraziyə gəlmişlər (87. abant tayfalarının Azərbaycan və Ermənistan ərazisində məskunlaşma tarixi çox qədimdir.ə. 78). Ermənistan ərazisində əsasında aban tayfasının adı duran toponimlər qeydə alınmışdır. Dion Kassiy) göstərilmişdir.II FƏSIL QƏRBI AZƏRBAYCANIN TÜRK MƏNŞƏLI ETNOTOPONIMLƏRININ AREALLIQ XÜSUSIYYƏTLƏRI VƏ YAYILMA AREALLARI 2. 100.ə.ABAN əsaslı areal etnotoponimlər. 89. AVAN.Irəvan xanlığının Qırxbulaq mahalında kənd adı.1. Aban sözünün e.Qeybullayev yuxarıda qeyd olunan məlumatlara və digər faktlara is-tinadla belə bir qənatə gəlir ki. aban olmuşdur. Onların əsərlərində Albaniya ərazisindəki Avant çayı və onun yaxınlığında Abant əyalətinin olması (Plutarx.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında (indi Ermənistanın Qafan r-nunda) kənd adı. Pompey.

Məsələn. kuerçi. Astana (Qazaxıstan) və s. 1918-ci ildə indiki Qafan şəhərinin bilavasitə yanında Qatar adlı azərbaycanlı kəndi olmuşdur. karabay adlı tayfaların adlarını sadalayır. kuloba. Borçalı qəzasındakı Oban toponimi də bu faktı təsdiqləyir.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında (indi Ermənistanda r-n mərkəzi) kənd adı-kapan (peçeneq) Hazırda Qafan Ermənistanda respublika tabeliyində şəhərdir. QAFAN. Adana (Türkiyə). Əvvəla. Qeyd etmək lazımdır ki. eb. X əsrdə Cənubi Asiya çöllərindəki peçeneklərin içərisində yaşamış Konstantin Baqyanorodnı erdim. 50 . Avnik etnotoponiminə gəlincə isə onun evnik variantına «Kitabi-Dədə Qorqud» dastanlarında rast gəlinir. Batum əyalətinin Artvin dairəsində Avana. Borçalı qəzasında Oban (132) etnotoponimləri vardır.ev. Ermənistandakı Qafan toponimində qapan tayfasının adının əksini tapması barədə ədəbiyyatda fikirlər vardır(46. Aban sözünün Urartu dilindəki «ebani» ilə eyniləşdirilməsi şübhə doğurur. Abana etnotoponiminin tərkibindəki a sonluğu türk dillərinin toponimlərinə xas olan şəkilçidir. oba sözü ilə səsləşir(23. Burada v > b əvəzlənməsi özünü göstərir. Yuxarıda hələ qədim dövrdə Albaniya ərazisində bu toponimin qeydə alınması göstərilmişdir. Şəhərin adı keçmişdə mövcud olan indiki Qafan şəhərindən 10 km şimal –qərbə doğru. «Ebani» çox güman ki. 40). kapan.ərazisindəki areal etnotoponimlərdəndir. Avan və Qacaran toponimlərinin tərkib hissəsi olan aran eyni bir əsasdan aban etnonimindən olması faktını qismən açıqlamaq lazım gəlir. Avan və Aban etnonimlərinin eyniliyi isə şübhə doğurmur. Abnik. Türkiyədə Avanos («os» yunan mənşəli şəkilçi). Abana. çur. eba. 95). Oxçu çayının sağ sahilində yerləşmiş Qapan kəndinin adı ilə bağlıdır. Şarafxan Bidlisi XVI əsrdə Anadoluda Avnik qalasının olduğunu göstərmişdir.

42). Belə nəticəyə gəlmək olar ki.Kərimov «Toponimikanın əsasları» B.K. Ermənistanın Qafan rayonunun adı (qədim erməni mənbələrində mahal adı kimi 1074-cü ildən məlumdur) şübhəsiz ki. tayfalardan ibarət idilər. Peçeneqlərin digər hissəsi isə kopon (əslində quqarçi) və b. Bu etnonim ermənilərdə şəxs adına da çevrilmişdir.Başqırdstanda Kaypon – topo- 51 . peçeneqlərin yuxarıda qeyd etdiyimiz kapan tayfasının adını əks etdirir. Y.. Azərbaycanda rayonun adı Tərtər Kəndin adı Qapanlı 4 kənd.Şimali Qafqazda-Kopan 2. Bu tayfalardan bəzilərinin adları ilə bağlı toponimlərin Ermənistanda hələ VVII əsrlərdə mahal adları kimi qeyd olunması belə nəticə çıxarmağa imkan verir ki.1988. XV1 əsrdə. s.Kazan xanlığında bir neçə Kopan mənşəli toponim qeydə alınmışdır.Yusifov. 111). Onlarda Kapansyan familiyası məhz Kapan tayfasının adındandır (gürcülərdə Kapanadze familiyası da bu etnonimlə bağlıdır) (45. Kopon /Kaban/ Kopan/Kapan/Koypan eyni fonetik tərkibə malik etnonimdirlər (88.Türküstanda –Kapançı adlı kənd 4. Bu kəndlərin əhalisi Ermənistanın keçmiş Qafan (Qapan) mahalından köçüb gəlmişlər. 3. onlar eranın əvvəllərindən artıq orada yaşayırdılar.B.Qeybullayevin araşdırmalarına görə bu peçenq tayfaların bir hissəsidir(44. 199 Ermənistanda Qafan Xaricdə 1. S. 109).

Etnonim av+ar formasında düzəlmişdir. Bu etnotoponimin başqa ərazilərdə yayılması da aşkara çıxarılmışdır. Beləliklə.Irəvan xanlığında mahal adı. BAŞ ABARAN . qəhrəman. XIX əsrdə Şimali Qafqazda Kuban əyalətinin Maykop dairəsində Abarançay. Əsasında abar(avar) tayfasının adı duran etnotoponimlər yalnız Ermənistan ərazisində yayılmamışdır. Irəvan qəzasında çöl adı.Irəvan xanlığında mahal adı. ABAR əsaslı areal etnotoponimlər. 1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Karbi nahiyyəsində kənd adı. V əsr erməni müəllifi Yeqişenin Balasakanda aparan adında tayfanın yaşadığını qeyd etmişdir(21. AVARAN-Irəvan quberniyasının Eçmiadzin qəzasında kənd adı. Xaçmaz rayonunda Avaran kəndi qeydə alınmışdır. qədim türk tayfasının adı abar(avar) olmuş və bu tayfa Qafqazın müxtəlif regionlarında.nimi. Alagöz (Ələyəz) və Pəmbək dağ silsilələri arasında Kasax (əsli Qazax) çayının yuxarı axınında yaylaq adı. ABARANOĞLU – 1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Abaran nahiyyəsində kənd adı. R. 97). Irəvan xanlığının Abaran mahalında çay adı(157). Ermənistanda türk mənşəli abar(avar) tayfasının adından düzəlmiş Aşağıdakı etnotoponimlər qeydə alınmışdır: ABARAN.Əliyeva Azərbaycanın Qusar rayonunda Avaranqışlaq kənd adının olduğunu qeyd edir. Tədqiqatçılar ar. igid» mənasında olduğunu qeyd edirlər. 96). Etnonimin birinci hissəsi olan av elementinə gəlincə isə onun ab variantının işlənməsi türk dilləri üçün xarakterik olan bv keçidi ilə əlaqədardır. Azərbaycanın Qusar rayonunda Avarandağ.Ukraynada Kopanka hidronimi 2. Bu tayfa adının avar variantı da məlumdur. o cümlədən də Ermənistan ərazisində yaşamışdır. 5. Abar qədim türk mənşəli tayfanın adıdır. ər sözünün türk dillərindəki ər «kişi. Onun kitabının əlavəsində 52 .2. Eramızın II-III əsrlərində Kür sahilində Obaren adlı tayfanın yaşaması ədəbiyyatda göstərilir (76.

Göstərilən çətinliyin yaranma səbəblərindən birini belə toponimlərin qeydə alınması və rəsmiləşdirilməsi zamanı orfoqrafik səhv buraxılması ilə əlaqələndirmək mümkündür. Azərbaycan toponimləri. yaylaq. 2002. s.Qeybullayev Abaslı tipli toponimlərin əsasında abas(abaz) tayfa adının durduğunu qeyd etmişdir(89. Abas etnoniminin Xəzər tayfalarından birinin adı olması şübhə doğurmur. kənd adı RF. çöl. ərəb dilindən olan Abbas antroponimi əsasında yaranmış toponimlər də istisna edilə bilməz. Q. Beləliklə.verilmiş Azərbaycan toponimləri siyahısında Abarançay adı və onun yanında bu adın hazırda Kamiçay olması göstərilir (31.108 Ermənistan –kənd adı Ermənistan –kənd adı Azərbaycan Xaçmaz rayonu –kənd adı Ermənistan –kənd adı Azərbaycan Qusar rayonu Azərbaycan Qusar rayonu Baş Abaran Avaran Abaranoğlu Avarandağ Avranqışlaq 2. Etnotoponimin əsasın. abar(avar) əsaslı etnotoponimlərin yayılma arealları cədvəlini qurmaq olar. Yəni toponim yanlış olaraq Abbas 53 . çay. 67. Bakı.3.Əliyeva. Bir çox hallarda bu iki tip toponimin bir-birindən fərqləndirilməsi müəyyən çətinlik törədir. 139).ABBAS əsaslı areal etnotoponimlər. Onu da qeyd etmək lazımdır ki.Etnotoponim da duran etnonim Abar(avar) Abaran Abarançay Arealı Ermənistan – 5 toponim mahal. 108). Kuban əyaləti –çay adı R. Abas tayfa adının abaz forması da vardır.

tayfa adının ilkin variantı abaz şəklində olmuş və bu da ab+az formasında parçalana bilər. türkmənlərdə və Türkiyədə də abdal adlı tayfa qeydə alınmışdır. ABDAL əsaslı areal etnotoponimlər. Əsasında abdal tayfasının adı duran etnotoponimlər də geniş yayılmışdır.4. Onlara müxtəlif regionlarda rast gəlmək mümkündür. Qeyd etmək lazımdır ki. Mənbələrdə Heftal. Qazaxlarda. Akad. qaraqalpaqlarda. Şəki rayonunda Abbaskənd. Abas əsaslı toponimlər geniş yayılmışdır. Abdal tayfasının başqırdlarda. Ağdam rayonunda yerləşən Abdal kəndi haqqında Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğətində verilmiş məlumatda göstərilir ki. qaraqalpaqlarda. 8). Ağsu rayonunda Abbasxanlı toponimlərinin olması göstərilmişdir (9. Abasalı. Ermənistanda Abbasabad adlı üç kənd. Şəmkir rayonunda Abbaslı. Yardımlı rayonunda Abbasabad. eftal kimi qeyd edilən etnonim abdal adının müxtəlif fonetik for54 . Qarapapaqlarda da bir tayfanın adı abas olmuşdur.108). Qazax rayonunda Abbasbəyli.Əliyevanın tədqiqat işinin əlavəsində verilmiş Azərbaycan toponimləri siyahısında Abbasabad adı qeyd olunmuşdur (31. Zənnimizcə. Abbaskəndi. 2. Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğətində Neftçala rayonunda Abasalılı. Abbaslar kəndləri olmuşdur. R. heptal. Tovuz rayonunda Abbasqulular. Abdal qədim türk tayfasının adıdır. qazaxlarda və türkmənlərdə olması da məlum faktdır(90).və Abas şəkillərindən birində yazıla bilərdi.V. Abbasgöl məzrəsi. Abbasdərəsi qışlaq və kənd adları. Sözdə bir b və ya geminatın olmasını təyin etmək isə mürəkkəbdir və daha çox tarixi faktlar əsasında müəyyənləşdirilə bilər.Bartold abadel/abdal tayfasını hun tayfası sayır. «Suriyalı tarixçi Zaxari Ritor (VI əsr) Şimali Qafqazda Hun əyalətində yaşayan müxtəlif tayfalar arasında türkdilli abdel tayfasının da adını çəkir. Abbasgölü. Abas etnonimli etnotoponimlərin geniş yayılmasını nəzərə alaraq biz onların areallıq cədvəlini verməyə ehtiyac duymuruq. V. Bu tayfa Ağ hun tayfasının adını əks etdirir.

8).Abovyan rayonunda kənd adı. Türkmənistanda da yayılmışdır (73. Hər halda abdal tayfasının Qafqaz Albaniyasında eradan əvvəl yaşaması ehtimal olunur» (9. Bundan başqa Qubadlıda Abdalanlı. Alban tarixçisi Movses Kalankatlı Albaniyada yaşayan abdal tayfasının adını çəkir.1728ci ildə Irəvan əyalətinin Qarni nahiyəsində kənd adı. Mahmud Kaşğarinin «Divanu luqat it-türk» əsərində Oğuz sözünün izahı ilə əlaqədar olaraq Eymurlara dair aşağıdakı məlumat verilir: «Oğuz türklərin bir qəbiləsidir. Imer.ə.Irəvan xanlığının Karpibasar mahalında kənd adı. XVXVI əsrlərdə Türkiyənin ictimai-siyasi həyatında abdal tayfası əhəmiyyətli rol oynamışdır (92. Ayrum (variantları Eymur. XIX əsrdə Şimali Qafqazın Ter əyalətində Abdal dağı toponimlərindəki abdal sözü qədim türk tayfasının adını əks etdirir. Abdal əsaslı etnotoponimlər Azərbaycan və Ermənistan ərazisindən başqa RFnin Başqırdıstan respublikasında. Avdal Ulya etnotoponimindəki Ulya komponenti ərəb dilindən olub yuxarı mənasındadır. ABDALLAR. Dağlıq Qarabağın Vərəndə mahalındakı Abdal kəndi. YUXARI ABDALLAR. Imir) qədim türk tayfasının adıdır. Ayrım. AYRUM əsaslı areal etnotoponimlər. Göründüyü kimi abdal əsaslı etnotoponimlərin yayılma arealı olduqca genişdir. Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğətində Azərbaycanın Ordubad rayonunda Abdal adında dağ. Tovuz rayonunda isə kənd olması haqqında məlumat verilir. Arum. 2. Ordubad rayonundakı Abdal dağ adı. 4 əsr) buraya köçürülmüşlər. Avdal. mallarına xas 55 . Onun yazdığına görə heptallar (abdallar) Makedoniyalı Isgəndər dövründə (e. Ermənistanda AVDAL. Onların hər birinin özünəməxsus nişanı. Avdallar kənd adları. Oğuzda Abdallı kəndləri də vardır (9.mAlarıdır. 108). 8-9).5. Onlar iyirmi iki uruqdur (nəsildir). Oğuzlar türkməndir. Avdalağa qala adı qeydə alınmışdır. 171-179). Abdallar Ulya kənd adı.

digər oğuz tayfaları ilə yanaşı. Qazax rayonundakı Quşçu Ayrım. …Gəncə xanı Cavad xanın general Knorrinqə yazdığı məktubda ayrımlar Gəncə xanlığının qədim elatı adlandırılır. Ayrum Mets. Ayrum Pokr. Imira. onlar sonralar ayrım adı ilə tanınmışdır. Zaqafqaziyanın tarixi toponimiyasında da Şinix Ayrum. Qarabağ və indiki Ermənistanda yerləşdirmiş. Türkiyənin müasir toponimiyasında da Eymur adını daşıyan 56 .damğası vardır ki. Onların məskun olduğu ərazi Ayrım mahalı adlanırdı. Polad Ayrum və Ayrum adlı yaşayış məntəqələri olmuşdur. uruqları bu damğalara görə ayırırlar. Türk və monqol tayfaları haqqında geniş məlumat vermiş Rəşidəddin Dağ xanın oğlu Oğuz xanın nəvəsinə aid etdiyi adı Eymur şəklində qeyd edir. Qeyd olunan əsərə əlavə edilmiş türk qəbilələri siyahısında bu tayfa on birinci yerdə özü də Əymur şəklində göstərilmişdir. Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğətində oxuyuruq: «Ayrım… Kiçik Qafqazda yaşamış azərbaycanlıların qədim etnoqrafik adıdır. Bir fikrə görə Teymur Ankara vuruşmasından (1402) sonra Türkiyə ərazisindən köçürdüyü 50 min ailəni Gəncə. Ayrum tayfasına mənsub olan bu adla bağlı meydana gəlmiş coğrafi adlardan biri də respublikamızın Ağdaş Rayonundakı Eymur kəndidir. XVII əsrdə ayrımların bir hissəsi Irana keçərək şahsevənlərə qarışmışdır. Imirasani (Imir Həsənli) kimi coğrafi adlar bu toponimin müxtəlif variantlarıdır. Digər hissəsi isə Azərbaycanın Kiçik Qafqaz zonasında və indiki Ermənistan ərazisində yaşamaqda davam etmişdilər» (9. Eyni zamanda bu sözün çox yaxşı və dövlətli adam mənasını ifadə etdiyini bildirir. Oğuz etimologiyası baxımından böyük dəyərə malik olan «Tarixi– mübarək şah»da (1206) da. Aymur və Aymır kimi üç şəkildə oxuna bilər. Tovuz rayonundakı Mollaayrım. 30-31). Ermənistandakı Ayrum. Gürcüstandakı Imera. Xivəli Əbül Qazi xanın «Şəcəreyi-Tərakimə» adlı əsərində (XVII əsr) bu etnonim ərəb əlifbası ilə yazılmışdır və Iymur (Imir). eymurlərin adı çəkilir. təhrif edilmiş şəkildə olsa da.

Mövlüd Süleymanlının «Köç» əsərinin qəhrəmanlarından birinin adı Imirdir və əsər əslində eymur tayfasına həsr olunmuşdur. IMIRLI-Irəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında kənd adı olmuşdur. Türk dillərinə. Dadanis Ayrum.yetmiş iki coğrafi adın olması bu tayfanın geniş sahədə ictimaisiyasi fəaliyyət göstərdiyinə dəlalət edir. Səfəvilər dövlətinin Qızılbaş tayfalarından biri də əfşarlar olmuşdur. Türkmənistanda Ilyalı rayonunda yaşayan Imrəli (variantları: Imr. Polad Ayrum və başqa qollara bölünmüşlər» (21. Bu tayfa səlcuq oğuzlarının Avşar tayfasıdır. Emheli. Afşar (Avşar/Ovşar/əfşar). Avmur) tayfalarının da eyni ayrum tayfasından olması aydın nəzərə çarpır.6. Baqanis Ayrum. Ayrum (Eyrum) etnoniminin Eymurdan əmələ gəldiyi ədəbiyyatda qeyd edilmişdir. məskunlaşmış qədim oğuz-türk mənşəli tayfalardan biri də Afşar (avşar//ovşar/əfşar) tayfası olmuşdur. Beş fonemdən ibarət olan bu sözün üçüncü foneminin «m» fonemi ilə beşinci fonemin -«r» bir-birini əvəzləməsi hadisəsi aşkarlanır. Imir şəkilləri də geniş yayılmışdır.Noyemberyan və Tumanyan rayonlarında kənd adları. 115).Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında (indi Ermənistanın Tumanyan rayonunda) kənd adıdır. Imir antroponiminin türkdilli arealda yayılması da müşahidə olunur. Ermənistan ərazisində AYRIM.ə. Onun adı Mahmud Kaşğarinin və Rəşidəddinin əsərlərində çəkilir. Ermənistanın Vedi rayonu ərazisində avşar əsaslı iki etnotoponim özünü göstərir. BÖYÜK AYRIM. «Kiçik Qafqazda və Qazax qəzasında səpələnmiş ayrımlır Ağsaq Ayrum. Ermənistan ərazisində e. Eymur coğrafi adının Imer. o cümlədən azərbaycancaya xas olan metateza hadisəsinə görə Eymur sözünün Ayrum (Eyrum) şəklinə düşməsi təbiidir. Əfşar əsaslı areal etnotoponimlər. Quşçu Ayrum. 2. 57 .

Bayandur oğuz tayfalarından birinin adıdır. Oğuz tayfa birliklərinin adları Mahmud Kaşğari.Əhmədov belə hesab edir ki. avşar//ovşar-qoyunsağma üsulu deməkdir (27. Bu toponimin Avşar variantı Azərbaycan respublikasının Ağcəbədi rayonunda da mövcuddur. Tədqiqatçılar «Abşeron» toponiminin əfşar etnonimi əsasında yaranmasını qeyd edirlər. əhalisi qovulmuşdur. Avşar//ovşar etnotoponiminin müxtəlif areallarda paralelləri vardır. 197).Birinci yaşayış məntəqəsi rayon mərkəzindən 7km cənubşərqdə. Əfşarcik etnotoponimləri qeydə alınır. BAYANDUR əsaslı areal etnotoponimlər. Mahmud Kaşqari özünün «Divani-lüğət-it türk» adlı 58 . Spandaryan/ rayon mərkəzindən 15 km cənubşərqdə yerləşmişdir. Yerevan-Naxçıvan avtomobil yolunun üzərində yerləşən Avşar/Kəl Balavan/ kəndidir. Ikinci yaşayış məntəqəsi Ovşar adlanmış /Düzyurd Ovşar. 1918-ci ildə kənd Daşnaklar tərəfindən dağıdılmış. O dövrdən sonra bu kənddə azərbaycanlı yaşamamışdır. Ermənistanda AFŞAR KƏLƏVAN. Fəzlullah Rəşidəddin. Indi erməni qəsəbəsidir (30. bu tayfa qoyunçuluqla məşğul olmuşdur. Ovşar və Avşar toponimlərinin əsasında duran appelyativin ov sözü olması və toponimin ov həvəskarı mənasını bildirməsi fikrini irəli sürənlər də vardır. B. Bu kənd 1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Karni nahiyəsində yerləşmişdir. Yazıçı oğlu Əli və Əbülqazi Xan Xivəli tərəfindən qeydə alınmışdır. Surenavan. 1940-cı illərin axırında azərbaycanlıların Ermənistandan zorla köçürülməsi dövründə kəndin azərbaycanlı əhalisi respublikamıza gəlmişdir. Müəllif qeyd edir ki. Tədqiqatçılardan Bayram Əhmədovun fikrinə görə bu toponim həmin ərazidə yaşamış tayfanın məşğuliyyəti ilə bağlıdır. 218232). Cənubi Azərbaycan ərazisində də əfşar//ovşar tayfa adından düzəlmiş Əfşar.7. 2.kəndi də olmuşdur.

Bayandurlu. Mahmud Kaşqaridə Bayandur adı üçüncü. Bayandır yaşayış məntəqə adları vardır. «varlı» kimi izah edilmişdir. Fəzlullah Rəşidəddinin «Cami-ət təvarix» (bütün tarixlər) əsərində Oğuzların 24 boydan ibarət olduğunu göstərir. Bayandur antroponimi də Oğuz Xaqanın «Boz ox-boyundan olan Göy xanın dörd oğlundan biridir. Bayandur sözünün mənşəyinə gəldikdə isə tədqiqatlarda onu müxtəlif cür izah edirlər. Bayandur xan adı Orxon-Yenisey abidələrində yüksək titul. Bayandır-«nemətli» mənasındadır. Sözün tərkibindəki –an şəkilçisi isə bəzən bitişdirici bəzən də sözdüzəldici şəkilçi kimi işlənmişdir (16. «Oğuznamə»də də Bayandur «çox təminatlı». həm də etnonim kimi işlədilməsi məlumdur (16. Bu məna indi də qalır. Bayandır kimi verilmişdir. 48). 59 . Ağqoyunlu tayfa birləşmələrində bayandurlar tayfasının hakim rol oynaması və ağqoyunlu hökmdarlarının bu tayfadan çıxması faktı ilə səsləşir (32. Tarixi mənbələrdə Bayandur həm antroponim. «zəngin»dir. «Kitabi-Dədə Qorqud» dastanlarında Bayandur xan Oğuz elinin xanlar xanıdır. 1. 47). 48). Bundan əlavə dastanda Bayandır çay. Oğuzların «Boz ox» boyundan olan Göy xanın dörd oğlundan birinin adı «Oğuznamə»də Bayandur kimi verilmişdir. Mənası «varlı». Rəşidəddində 13-cü çəkilir. fəxri ad hesab olunurdu. Qeyd olunan müəlliflər Bayandur tayfa adını qeyd etmişlər. «OrxonYenisey» abidələrində də bay sözü göstərilən semantik mənada işlənmişdir. Türkmənistanın toponimiyasında türk dilli etnotoponimlər sırasında Bayandır adı mövcuddur. Bayandır adının kökü əski türk sözü olan «bay»-dır. Yazıçıoğlu Əlinin «Səlcuqnamə»sində və Əbulqazi xan Xivəlinin əsərində tayfanın adı Bayandur deyil.əsərində Oğuzun 22 boydan (qəbilə-tayfa birlikləri) ibarət olduğunu göstərir.

BIRINCI BAYANDURYelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında (indi Ermənistanın Gorus rayonunda) kənd adıdır.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında (indi Ermənistanın Sisyan rayonununda) kənd adı. 1969-cu ildə isə ermənilər kəndin adını dəyişib Vağadur qoymuşlar.Qeybullayev Bayandur tayfasını qədim albanlarla əlaqələndirmiş və onun izlərinin Tərtərdə Bayandur oykonimində. 1918-ci ildə Andranikin dəstəsi bu kəndləri dağıtdıqdan sonra orada azərbaycanlılar qalmamışdır (30. Xanlar rayonunda isə Bayandurçay hidronimində saxlandığını qeyd etmişdir (89. 74-75. 88. əvvəllər Gəncə quberniyasına Zəngəzur qəzasına daxil olmuşdur. Bundan əlavə Bayandır Laçın və Bərdə rayonlarının ərazisində qeydə alınmışdır. Gorus rayonunda 2 Bayandur kəndi. bəy mənasında açıqlamışdır (11). Azərbaycanın şimal rayonlarının dialektində «bay» sözü – hündür/iri/böyük/ canlı mənalarında qalmaqdadır. Q. Qərbi Azərbaycan. Ermənistan ərazisində. 1918-ci il milli qırğınından sonra azərbaycanlılar kənddə tamamilə qırılmış. 52). Ermənistan ərazisində BAYANDUR. əvvəllər Gəncə quberniyasının Zəngəzur qəzasına daxil olmuşdur. indiki Ermənistan ərazisində Bayandur etnotoponiminin variantlarının müxtəlif areallarda yaşayan izləri də bu yerlərin məhz türk torpaqları olduğunu sübut edir. böyük. 60 . 164). Kənd sovet hakimiyyəti illərində Xandzorik sovetliyinə daxil olmuşdur. 1897-ci ildə Bəyəndur kəndində 153 nəfər azərbaycanlı əhali olmuşdur. kənd erməni kəndinə çevrilmişdir. Düzkənd rayonunda isə başqa bir Bayandur toponimi vardır. Bayandur etnotoponiminin müxtəlif areallarını göstərmək olar. qovulmuş. Kənd Xanazax sovetliyinə daxil idi.Salman Mümtaz isə bay sözünü -varlı. 1897-ci ildə kənddə ancaq azərbaycanlılar (210 nəfər) yaşamışlar. Digər Bayandur da azərbaycanlı kəndi olub. Ermənistandakı Bayandur Azərbaycanlı kəndi olub.

63). Zaman keçdikcə onun məclislər açıb ozanlıq etməsi ilə dastandakı qəhrəmanların. yerlərin. yurd mənasında işlənib. Bayandur etnotoponimləri vardır. Mənbələrdə Bayandur kəndində erməni və yunanların 1918-20-ci illərdə Muş və Bitlisdən gəlib məskunlaşması qeyd edilir. Dədə Qorqud Bayatlı-Bayat soylu. Bayat etnotoponiminin çox geniş arealda yayıldığı da bəllidir. orta əsrlərdə isə el. Daşkəsən və Oğuz rayonlarında Bayan adında kənd vardır (9. mahal. inamları və adətləri ilə bağlı çoxlu adlar yaranmışdır(36. nəhayət oğuz tayfalarının ünvanları.ə.Bayandur həmçinin Düzkənd rayonuna daxil olan kənd və dəmiryol qəsəbəsinin adıdır.8. Xalqımızın qədim və möhtəşəm abidəsi. «Bayat boyundan Qorqud ata derlər bir ər qopdu. 46).Sumər Anadoluda Bayandur adlı 52 oykonimin olmasını qeyd etmişdir( 65). 2. qopuz çalıb boy boylayan. F. Türkiyədə Bayandır coğrafi adının arealları çox genişdir. Azərbaycanın Laçın rayonundakı Zabux çayının qolu və Tərtər rayonundakı kəndin adıdır. Kəndin qədim sakinləri türklər 1918-ci ildə oradan qaçqın düşmüşlər. tayfa. Orta əsr tarixçiləri öz əsərlərində bugünkü bəşərin Nuh Əleyhüssəlam övladları olduğu fikrini təsdiqləyirlər. Bayat elli. Bundan başqa. söz söyləyən ozanlar ozanı olub. E. Tufanda 61 . Bayat tayfası haqqında hələ 1300 il bundan əvvəlki «Kitabi-Dədə Qorqud» abidəsində məlumat vardır. BAYAT əsaslı areal etnotoponimlər. məhəbbət və qəhrəmanlıq dastanı «Kitabi-Dədə Qorqud» bu sözlərlə başlanır. Oğuzun ol kişi bilicisiydi». «boy»-qəbilə. Orada daha bir Bayandur kəndinin olması və 1926-ci ilədək Gümrü zəlzələsində uçub xaraba qalması söylənilir. Bundan əlavə Qazaxıstan ərazisində Bayan.

V. bir qismi Cingizin zuhuru zamanına qədər moğollaşmış idilər. xan ilə birlikdə qoçun sağ budunu yeyərdi. Yasəfin nəvəsi Alınca xanın nəvəsi Qara xanın oğludur. Cozef Dögün isə bu haqda belə yazır: «Bayatlar Cingiz xana kölə deyil. Oğuz kübarlarına məxsus «Bəy şülən» deyilən məclislərdə o. Onlardan üçü (Günxan. Məlum məsələdir ki. Ulduzxan) -«Boz ox» adı ilə hakimiyyəti idarə etmiş üçü (Məngli xan. Gün xan oğlu Bayat oğuz uruqlarının toplantılarında xanın sağ yanında oturar. Bayat Oğuz xanın oğlu Gün xanın ikinci oğludur. Iraqa. düşüncəli ağsaqqalları ilə ad çıxarmışdır. Bayat Oğuz xanın nəvəsi Gün xanın oğludur. Sam. Yasəf adlı 3 oğlu varmış. Asiyanın geniş ölkələrindən Azərbaycana. qəbilələrin birləşməsindən yaranmışdır. Bayat bu uruqlar bu qəbilələr içərisində özünəməxsus yer tutan – təpərli ərənləri. QayatQayalar.Nuh gəmisində Nuhun Ham.» 62 . Volqa boylarına qədər izləri görünən bayatların tarixi varlığı haqqında çeşidli qaynaqlarda geniş bilgilər vardır.Toğan yazır: «Şimaldan qalxıb Cənuba yerləşən Uyrat-Uyğurlar. Ayxan. oğuz ordusunun sağ qoluna başçılıq edərmiş. Oğuz xanın da 6 oğlu olmuşdur.«Üç ox»-lar isə onlara tabe olmuşdur Əldə olan qaynaqlara görə nəinki Qərbi Azərbaycanın hətta bir çox türk xalqlarının kökü oğuzlarla bağlıdır. Anadoluya. Böyük tarixçi və döyüşçü Əbülqazi Bahadur xan Xivəli (1602-1664) özünün məşhur «Şəcəreyi-Tərakemə türk» əsərində yazmışdır ki. oğuzlar da ayrı-ayrı türk uruqlarının. Qanıqlıyut-Qanıqlılar və Bayaut-Bayatlar ismini daşıyan qəbilələr əslən türk olub. Bayat uruğu öz adını tanınmış bir şəxsdən«Bayat»-dan götürmüşdür. ərdəmli igidləri. Dağ xan. Bayatların çox ölkələrdə dağılmaları və Dış oğuzların aparıcı qolunu təşkil etmələrini göstərən prof. Z. Dəniz xan) . onun ətrafında toplaşan bir çox qəbilələrdən biridir.

Bahadur xan Bayatların ana yurdundan danışarkən qeyd edir: «Bayatların qəbilələri çoxdur. Mühümləri «Cidayin nəhri kənarında yaşayan «Cidayin Bayatlar» və Məkrin nəhri kənarında yaşayanlar isə «Məkrin Bayatlar»dır. Bu haqda geniş məlumat «Türk ensiklopediyası»ndadır. Oradakı məlumata görə, Bayatlar X1 əsrdən öncə SırDərya sahillərində və onun şimalındakı bozqırlarda yaşayırdılar. Onların bir qismi sonradan səlcuq (yaxud türkmən) fəthlərinə qatılaraq Sır-Dəryadan Adalar dənizinə (Egey dənizi) qədər uzanan böyük imperiyaların qurulmAsında mühüm rol oynamışdır. XIX yüzilliyin ortalarında Mərəş bölgəsində Zülqədərin bəyliyini quran və Sivas ətrafında yurd salmağa çalışan Şam və ya Özoğlu türkləri arasında mühüm bir mövqeyə sahib olan və əksəri bugünkü Yozqad məntəqəsində yerləşən bu bayatlar Şam bayatı adı ilə tanınmışdır. XV əsrin başlanğıcında Intab ilə Hələb arasında yaşayan bayatlar XVI əsrdə digər türkmənlərlə birlikdə Hələb türkmənlərini meydana gətirmiş, XVI əsrin əvvəllərində «Bayadi» adı ilə tanınmışlar. Anadolu və Antakyada isə onlar ən məşhur oymaqlar olan Xəfərli, Şərəfli, Qızıldonlu, Ökdənli, Qaracaqoyunlu, Mancanıq, Qanqal və Yeni Eldə yurd salmışlar. XVI əsrdə bunların bir qismi Qaraman, bir qismi də Adana bölgələrinə köçmüşlər. M.Kalankaytlının «Alban tarixi» əsərində Boqayat adlı yaşayış yerindən – qaladan danışılır və onun Bərdə həndəvərində yerləşdiyi göstərilir. «Alban tarixi»ndəki Boqayat qalası Bərdə həndəvərindədir. Boyat//Bayat//Bayatlılar//Sincan Boyat//Qızıltəpə Boyat//Boyatansüxtə//Bayatlı//Keşlakbayat//Əlbayat//Boqayat (Tanrı odu) və s. paralelləri olan bu adın müxtəlif ərazilərdə, o cümlədən Azərbaycanda da arealları vardır. Azərbaycanda məskun yerlərin siyahısı Kitabında isə Bayat adı ilə bağlı aşağıdakı kənd sovetlikləri, kəndlər və onların əhalisinin milli tərkibi göstərilmişdir. 1) Ağcəbədi -Bayat kənd 63

sovetliyi, əhalisi 57,9% türklər; 2)Dəvəçi, Sincan Bayat b) Uzun Bayat kəndləri 27,150 təsərrüfat, əhalisi 99,9% türk 3) Göyçay Bayat – 146 təsərrüfat, əhalisi 98,2% türk, 4) Şamaxı- Bayat 22 təsərrüfat, 88% türk (3, 144). Hələ XIX əsrdə Azərbaycanın topoqraf alimi Ibrahim ağa Vəkilov Azərbaycanda «Bayat» adlı 5 kənd göstərir. Onlardan biri əvvəlki Şuşa, o biri Göyçay, biri Salyan, biri Quba, o biri isə Şamaxı qəzalarında idi. Q.Qeybullayev, Tofiq Əhmədov, Afət Qurbanov da boyat tayfalarının Azərbaycandakı yaşayış ərazilərini göstərib onların Azərbaycana gəlmə tarixini qeyd etmişlər. B.Budaqov bayat tayfası haqqında danışarkən qeyd edir ki, onlar XIV-XV əsrlərdə Səfəvilər dövlətinin yaranmasında fəal iştirak etmişlər (20, 115). A.Axundov isə boyatların Azərbaycana gəlişini IX əsrin ikinci yarısına aid edir. Bu tayfanın adı ilə bağlı Türkmənistandakı yaşayış məskənlərinin (Darqanata, Dənev, Xocambaz və Carcou) adlarını çəkir, onların Boyat toponimi adı ilə adlandığını qeyd edir (2, 41). Məhəmməd Həsən Vəliyev Baharrı Boyat tayfalarının Azərbaycana gəlişindən söz açmış, onların Səfəvilər tərəfindən indiki Quba qəzasında ləzgiləri tabe etmək və yerli hökmdarların qüvvətlənməsi üçün yerləşdirilməsini qeyd etmişdir. O, həmçinin Boyatların öz adlarını verdiyi kəndlərin adını da göstərmişdir. Göyçay qəzasında –Boyat-Məlik Umud, Bayat-Nadir Cavad qəzasında –Sincan Bayat, Uzun Bayat Şamaxı qəzasında –Bayat Şuşa qəzasında –Bayat Beləliklə, Azərbaycan ərazisində Ağcəbədi rayonunda Boyat kənd adı, Ucar, Neftçala və Şamaxı rayonlarında eyni adlı Boyat kəndi, Dəvəçi rayonunda Boyat və Sincan Boyat kəndləri, Dərbənddə Boyatlar məhəlləsi var. Yuxarıda adını çəkdiyimiz Qərbi Azərbaycanın Quqark (Qara kilsə) rayonunda Bayatlar kəndi olmuşdur. 64

Tədqiqatçılarımız Boyat adının mənşəyini və mənasını müxtəlif baxımdan açıqlayırlar. XII əsr dünyanın ən böyük dilçilərindən olan Mahmud Kaşğarlı özünün «Türk dilinin lüğəti» əsərində boyat qəbiləsinin adını çəkir və onu Oğuz tayfasının bir qolu kimi göstərmişdir. O, bu sözün «ulu tanrı» mənası verdiyini qeyd etmişdir(54,718). XV əsr türk –uyğur şairi, alim Yusif Balasaqunlu özünün məşhur «Kutadqu biliq» əsərində Bayat adını qeyd edir. O, Bayat tanrı adını çəkir və «Bayat adlı ilə sözüm başladım»-deyə onu yad edir. Düzdür Boyat azərbaycanlıların keçmişdə tapındığı tanrı adlarından biridir. Lakin bu tanrının hansı inamla bağlı olduğu bilinmir. Bəzi tədqiqatçılar Bayatın su ilə bağlı ərən-tanrı olduğunu göstərməkdədir. Bu barədə L.N.Qumilyov öz əsərində qeyd etmişdir ki, qədim türklər (o sıradan da azərbaycanlılar) təbiətin sahibləri sayılan və Yer-Su adlandırılan ərən-tanrılara inam bəsləmişlər(94, 80). Əbülqazi xan Xivəli isə «Bayat»ın mənasını «dövlətli» kimi izah etmişdir. Əcdər Fərzəli Boyat adının mənasını açırkən yazır: «Boyatla bağlı köhnəlmək mənasında boyat, boyatımaq isə boqu tanrıya qalmaq məzmunundadır. Necə ki, andıra qalmaq da elə tanrıya qalmaqdır. Və «tanrı»dakı səslərin yerdəyişməsindən yaranmış «andır» (antır) sözü dünya dillərinin bir qismində – ən çox hind-Avropa dillərində «tanrı» məzmununda işlənir. Əslində «Bayat» tanrı adı da «Bayat» qəbilə adından asılı olmayaraq mövcud olub. Dindar qocalar tanrını belə səciyyələndirərdilər: «Ey bu dünyanın sahibi.» Bəy-bay da odlu-sulu yerin - dünyanın sahibinə deyilib. Və belə imtiyaz sahibi «ibtidai oğuzun təsəvvüründə» yalnız tanrı ola bilərdi. «Bay»dan törənmiş «Baq» hələ 5 min il əvvəl Şumer mənbələrində tanrı mənasındadır. «Boqoy at» variantında da «boq» komponenti məhz tanrını təmsil edir. Boqoyat-Boq ata-Tanrı ata, Boq-od-Tanrı-od… 65

Boyat-Bəy ata, həm də Bəy odu, Tanrı odu» kimi açıqlanmışdır(36, 51). Bayat soyunun dünyada məşhur həmişə yaşar, ad-san qazanmış nümayəndələri var. Harada doğulmasından asılı olmayaraq Füzuli də boyat boyundandır. Qarabağın-indiki Ağcəbədinin Boyat kəndindən olan Süleyman kişinin oğludur və Iraqa da məhz həmin mahaldan köçüb getmişlər. M.P.Vaqif, XV əsrdə yaşamış məşhur tarixçi, «Cami-cəmayin» əsərinin müəllifi Həsən Bayati, XII əsrdə yaşayıbyaratmış Bayat Abbas, türk şairi Yəhya Kamal Bayatlı, Səməd Vurğun da bu boya mənsubdur. Ermənistanın (Qərbi Azərbaycanın) şimal hissəsində yerləşən, Quqark rayonunun ən qədim kəndlərindən biri də Bayatlar kəndidir. Şimaldan Ley dağına, qərbdən isə Ağbulağa və Tosmoklı ilə əhatə olunmuşdur. Kəndin qədimliyi xarabalıqları və qəbir yerlərində aparılmış təsərrüfat işlərində aşkar edilmişdir. Kəndin məhv olma səbəbi təbii fəlakətlə, dağ və qar uçqunu ilə izah olunur. 1988-ci ildən isə «erməni» hökumətinin qərarı və göstərişi ilə rayondan azərbaycanlar silah gücünə, qanlı qırğınlarla qovulmuşlar. Bayatlar kəndinin uludan da ulu bir tarixi var. Kənd əhalisinin tarixi kökünü araşdıranda görürük ki, onların ulu əcdadları qədim türk tayfalarından-oğuzun bayat boyuna məxsusdur. Bütün bunlar göstərir ki, vaxtı ilə Qərbi Azərbaycan ərazisində formalaşan Boyatlar kəndinin tarixi, həmin nəslin kökü də ora bağlıdır.

Ermənistan

Azərbaycan

Xaricdə

66

Əfqanıstan ərazisində Qəzan. timirəc (dəmirçi). Qazangöl düzü. 130) .Boyatlar BAYATDAĞI Quqark r. kuriqir. 67 . Kazan türk tayfası bulqarlara mənsubdur. Inqilaba qədərki Qafqazda Qazan komponentli 24 toponim qeydə alınmışdır. Yalnız Azərbaycanda Qazançı adlı 10 kənd olmuşdur (132. Cabrayılda Qazanzəmi kəndi. Kazan əsaslı areal etnotoponimlər. Tovuzda Qazangöl gölü.Boyat n Pəmbək Boyat dağ silsiləsində dağ adı Pəmbək Boyat bölgəsində qışlaq adı Ağcəbədi Neftçala Boyat Bayat Türkmənistan Türkiyə BAYATLAR Ucar Boyat Iran 2. ker//kuz (payız). kul. Onların paytaxt şəhəri Bulqar şəhəri olmuşdur. kazan. Azərbaycanın Qasım Ismayılov (Goranboy) rayonunda Qazanbulaq qəsəbəsi. Bulqar dili qədim türk dillərindən «z» əvəzinə «r». citi (yeddi). ayıx (ay) və s. «ş» əvəzinə «l» səslərinin işlənməsi ilə fərqlənir. hir (qız). o cümlədən qərbi Azərbaycan toponimiyasında öz izini saxlamış bulqar tayfalarından biri kazan(qazan) sayılır. cirim (iyirmi). Bulqarlar Volqa-Kama çayı hövzəsində mövcud olmuş Bulqarıstan ərazisində yaşamışlar. çakar. 87.9. Qəzançi (Məzari-şərifdə) kənd coğrafi adları qeydə alınmışdır. iskil və s. Mənbələrə əsasən balqarlar orta əsrlərin əvvəllərində bir sıra tayfalardan ibarət olub. Azərbaycan toponimiyasında. xel//qış (qış): Bulqar dilinin yazılı abidələri məlum deyil. yalnız ayrı-ayrı sözləri qalmışdır: cal (il) cür (yüz).küdvar. Cəlilabadda Qazan qala dağı.

bu və ya digər yerin təbii şəraiti ilə əlaqədar yaranmış oronim və hidronimlər. Qazanlı 68 . Qazandağ (Şamaxı rnu) Qazandərə (Ismayıllı r-nu və s. Azərbaycanda Qazanbatan (Saatlı. Qazanqoşa dağı. Ordubadda Qazangöldağ dağı qeydə alınmışdır. XIX əsrin sonu və XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanda 10 Qazançı oykonimi olmuşdur. sənət. Q. XII əsrə aid mənbədə Ermənistanda Qazan qalasının olması qeyd olunmuşdur (44. Qazanzəmi (Cəbrayıl. Qazangöl (Tovuz rayonu). Məs: Qazanbulaq (Göranboy r-nu).müəyyən təsadüfi hadisə ilə bağlı olanlar: Qazandurmaz (Xanlar rayonu).Qeybullayeva görə Kazançi. Azərbaycanda olan «Qazan» komponentli toponimləri aşağıdakı qruplarda birləşdirmək olar. Qazangöl gölü. kənd). dağ). Kazan toponimləri Şimali Qafqazda.D.Paqirevin «Qafqazın beş verstlik xəritəsi»ndən məlum olur ki. Ukraynada. Qazanuçan (Ermənistan) və s. zirvə). Goranboy rayonlarında Qazançı kənd adları vardır. qəsəbə).-çu. 1. Iranda. Türkiyədə qeydə alınıb. Başqırdıstanda. Qazangöldağ dağı.) . Tovuz. 135). Qazanbulaq (Goranboy. Qazandağ (Şamaxı. Qazan etnonimi ilə yaranan toponimlər: . Qazangöl (Ordubad.Yevlaxda Qazanlı. D. Azərbaycanda etnoqrafik toponimlərin bir qismi ərazimizdə məskun olmuş qədim türk tayfa və tirələrinin adlarına –çı. Zəngilan. Qərbi Sibirdə. kənd). «Kitabi-Dədə Qorqud» boylarında «Qazan» komponentli aşağıdakı coğrafi adlar işlədilmişdir: -Qazanbulaq. Məs: bulqar tayfalarından olan Qazan qəbilə tirələrinin məskunlaşdığı yerlər Qazançı adlandırılmışdır. Qazanzəmi kəndi.-çü peşə. Qazanqoşa (Cəlilabad. Qazangül ( Zaqatala. Qazanlı. qəsəbə). Qazan gölü. Hazırda Azərbaycanın Culfa. göl). məşğuliyyət bildirən şəkilçinin qoşulması ilə yaranmışdır.çi.

(Yevlax. yüksək kimi mənalandırılır. Dilçilik ədəbiyyatında «Qaz» və ya «Qazı» sözü uca. Ağdam.Qeybullayev bu toponimin karkın adlı türk tayfası 69 . «Qarxun» adını ilk dəfə araşdıran tarixçitoponimist Q. Oğuz atalar sözlərində isə bu söz «qadı» kimi işlənərək sərkərdə. qədim oğuz yurdu Ermənistanda bulqar türk tayfaları da geniş məskən salıbmış. «qazı» Azərbaycan sözünün şəriət hakimi mənasında ərəb mənşəli «Qazi» sözü ilə heç bir əlaqəsi yoxdur. Yeri gəlmişkən deyək ki. 112-113). qəhrəman anlamını verir. Karkın əsaslı areal etnotoponimlər. kənd) (9. Dialektoloci lüğətdə «Qazı-qazı» sözbirləşməsi «yekəyekə» və ya «böyük-böyük» kimi izah edilir. Ermənistanda Qazanlıqdərə kəndi və Qazangöl gölü də qeydə alınmışdır. Qazançı (Goranboy.Bəşirova görə «Qazan» sözünün birinci hissəsi köməkçi məzmun daşıyır. yüksək (şəxs) anlamındadır (34. Karkın tayfası. düzənlik. türk tayfalarının yaşadıqları bir çox regionlarda özünü göstərdiyini faktlarla sübuta yetirir. – şı şəkilçisi isə – çı şəkilçisinin bulqar dilinə uyğun variantıdır. «Qazan» sözünün 2-ci hissəsi «an» isə adyaratma baxımından əlamət məzmunlu şəkilçi kimi çıxış edir.Q.10. Deməli. E. Zəngilan. «Qazan» şəxs adı uca. 176-177). Buradan belə nəticə çıxır ki. Ermənistanın Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur (Indiki Sisyan mahalında) qəzasında Qazanşı kəndi olmuşdur. Qazan əsaslı bu etnotoponimlərinə Qərbi Azərbaycan ərazisinin müxtəlif yerlərində rast gəlinməsi onun areal etnotoponim olduğunu və yalnız Ermənistan və Azərbaycan ərazisində deyil. zirvə). K.Mirəliyev «Qazan» sözünün semantikasını belə açır: kənarlardan nisbətən hündür olan çökək sahə. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlər arasında Qazançı adlanan altı kənd və iki dağ da vardır. 2. Bu etnotoponimin əsasında da kazan (qazan) etnonimi durur.

oğuzlar üç ok (iç oğuz) və «Boz ok» (Daş oğuz) olmaqla iki qola ayrılır. Türkmənistanda. Qarxun oykonimi əski oğuzların Karkın adlı tayfasının adını qoruyub saxlayan yer adlarındandır. Özbəkistanda. vaxtı ilə qarxınların bir qismi Azərbaycana gəlmiş. Aşaği-Qarxun.Rəşidəddin bu tayfanın adını ilkin olaraq Mahmud Kaşğarinin göstərdiyi 22 oğuz tayfasının sırasına əlavə etmişdir. Yuxarı Qarxun (Aqdam r-nu) və Qarxun (Naxçıvan) oykonimlərində izini saxlamışdır. F. 53). Mənbələrdən məlum olduğu kimi. Mənbələrdə qaraqalpaqların bir tayfasının qarkın adlanması da göstərilir (110.Rəşidəddinə görə Qarqın «çox və doyuran aş». Türkiyədə «Karkın» etnotoponiminin arealları çox genişdir.ilə bağlılığı fikrini irəli sürmüşdür. Karkın ötən əsrdə Qubada qeydə alınmışdır. onların oğuz xanının üçüncü oğlu Yulduz xanın nəvələrindən törəmə olduğunu qeyd etmişdir (110.Rəşidəddinin «Cami-əttəvarix» əsərində Karkın//Qarxun tayfasının adına təsadüf edilir. 513). adlarını yaşadıqları yerlərə vermişlər. Yazıçıoğluya görə isə «ulu aş. Qarkın tayfası Boz ok qoluna aiddir. 321). Vahid birlik təşkil edən bu iki qola ayrı-ayrılıqda boylar. F. F.Qeybullaevə görə Karkın tayfası Qarxın (Quba rayonu). Əbülqazi xan isə karkınların Oğuz xanın üçüncü oğlu Yulduz xanın nəvələrindən törədiyini göstərmişdir. Bu da onu göstərir ki. Əbülqazi xan karkınların mənşəyinə toxunmuş. burada yurd salmış. bölüklər daxildir. Karkın kəndi Dağıstanda. T. Q. Azərbaycanın Iliç (Şərur r.) rayonunda Karxan.Əhmədov mənbələrə əsasən qeyd edir ki. 70 . doyurucu aş» mənalarındadır. Yevlax rayonunda isə Yuxarı Qarxun və Aşağı Qarxun kəndləri vardır. Rusiyanın Qaraqalpaq vilayətində də vardır (88.

həmçinin Naxçıvan MSSR-dəki Qarxun kəndlərinin adları eyni mənşəli olub. 1873-cü ildə 369 nəfər. 169 nəfər azərbaycanlı. Bu toponimə Azərbaycan ərazisində də təsadüf olunur(25. 71 . əhalisinin çox hissəsini işgəncələrlə qırmış. 1922-ci ildə kənddə 189 nəfər erməni. 1922-ci ildən milli tərkibcə qarışıq kənd olmuşdur. 131). bu yaşayış məntəqəsinin Körpükəndin yaxınlığında yerləşdiyinə görə bəzən Qarxun Körpükənd. 1897-ci ildə 586 nəfər. 1831-ci ildə kənddə 318 nəfər. karkın tayfasının adı ilə bağlı olduğunu qeyd edir. O. Araks. 1886-cı ildə 420 nəfər. Ermənistanda Eçmiədzin rayonunda Aşağı Qarxun (Şərifabad. Aşağı Qarxun. düzənlikdə yerləşmişdir. Keçən əsrin axırlarında kəndin böyüyərək iki hissəyə . Kür çayına yaxın olduğuna görə isə Qıraqlı Qarxun da adlandırıldığını diqqət mərkəzinə çəkir.Əhmədov haqlı olaraq göstərir ki. 1926-cı ildə müvafiq sürətdə 240 və 201 nəfər. Quba ərazisindəki bir çox yer adlarının kökünü araşdırmağa çalışan T. 1918-ci ilədək kənddə ancaq azərbaycanlılar yaşamışlar. 19151918-ci illərdə Türkiyədən gəlmə ermənilər həmin azərbaycanlı kəndində yerləşdirilmişdir.Mirzəyev Yevlax rayonundakı Yuxarı Qarxun. Türkiyədə Karkın adlı 63 kənd vardır(20. M.-1946) azərbaycanlıların kəndidir. Qarxun kəndinin adının türk uluslarından birinin adını yaşatması fikrini başqa tədqiqatçılar da qeyd etmişlər (64.Onu da qeyd edək ki.Aşağı və Yuxarı Qarxun kəndlərinə parçalandığını qeyd edir. 1916-cı ildə 631 nəfər azərbaycanlı əhalisi olmuşdur. salamat qalanlarını isə öz tarixi yurdundan qovmuşlar. Əfqanıstan ərazisində «Qərqin» toponimi vardır. qarxun oykonimi əski oğuzların karkın adlı tayfasının adını qoruyub saxlayan yer adlarındandır(28. 412-413). Rayon mərkəzindən 16 km cənubda. 42-43). Müəllif karkın tayfasının səlcuq oğuzlarından olmasını göstərir (60. 142). 1918-ci ildə Daşnak hökumətinin fitvası ilə erməni millətçilərinin silahlı bandit dəstələri kəndi talan edib dağıtmış. 148).

40-illərin axırlarında azərbaycanlıların zorla Ermənistandan köçürülməsi dövründə azərbaycanlılar sıxışdırılıb çıxarılmış və o zamandan erməni kəndi olmuşdur. Ermənistan SərdarQarxun abad Aşağı EçmiQarxun ədzin Azərbaycan Qarxun Qarxun Qarxun Körpüqarxun Qıraqqarxun Aşağı Qarxun Yuxarı Qarxun Quba Iliç Şərur. Ermənistan ərazisində başqa bir QARXUN kəndi Irəvan xanlığının Sərdarabad mahalında olmuşdur. Xəzər tayfalarının tərkibinə daxil olan kabar tayfasının adı əsasında yaranmış etnotoponimlər Azərbaycan və Ermənistan ərazisində kifayət qədər yayılmışdır. Ermənistanın yeni Bəyazid uyezdində Kalar.63 kənd Cənubi Qafqazda Xaricdə Karkın Karkın Türkmənistanda 2. Bu tayfa haqqında ilk məlumatı Konstantin Baqranarodnı vermişdir. Kabar əsaslı areal etnotoponimlər. Naxçıvan Yevlax Karkın Türkiyə . Azərbaycanda Balakən və Tərtər rayonlarında Kəbirli adlı iki kənd vardır.1931-ci ildə 221 və 212 nəfər olmuşdur. Onların yaşadığı əsas areallardan biri də Qarabağ olmuşdur. O.Qeybullayev bu etnonimin tərkibində ar sözünü ayırır. bu tayfanın xəzərlərdən çıxdığını bildirmişdir. ar(ər) türk sözü kişi. ər. Kabarlar Azerbaycanda kabarli və ya kəbirli adları altında yaşamışlar. Q. 72 .11. Kabar. qəhrəman mənasındadır.

Demək. 140). XIX əsrin ortalarına qədər Ermənistanda əhalisi azərbaycanlılardan ibarət Kəvər (XIX əsrin ortalarından NovoBayazit. Şərur). ərazicə Tovuza yaxın yerə köçməsini təsdiqləyir. Azərbaycanda Macar yeri (Daşarx kəndi. Naxçıvan. 56). A. Məlumdur ki. Qarabağ xanlığı dövründə kabarların yaşadıqları yerlər Kabarlı mahalı adlanmışdır(89.Şərur-Dərələyəzdə Kəbirli (Kəbirlidağ). Zaqafqaziyada kabar etnonimli etnotoponim XII əsrə aid mənbədə Kabri formasında əksini tapmışdır. Macar-Karoğlan (Yevlax) toponimləri olmuşdur.Qurbanov etnohidronimləri araşdırarkən onların müəyyən hissəsinin Azərbaycan ərazisində hələ orta əsrlərdə məskunlaşmış Xəzər tayfalarının adlarını əks etdirməsini göstərir. Bundan başqa Kabri toponimi kabarların Şəmkir zonasına. yaxud Kavar adlanması məlumdur. Hazırda Kabri etnotoponimi Ermənistanın Artaşat rayonunda Kasax çayı əvvəlki Tavus çayının yaxınlığında qalmaqdadır. Bu kabar sözünün qədim erməni dilindəki deyilişidir.Melikişviliyə görə Kuarli Eçmiədzin və Yerevan yaxınlığında Karmir–blur (azərbaycanca Qızıl-təpə toponiminin ermənicə tərcüməsi) arasındakı vadidə lokalizə olunur. Buradakı – i şəkilçisi mənsubiyyət şəkilçisi ola bilər. onlar başqa tayfalarla mübarizə apararkən macarların tərəfinə keçmiş və VII əsrin ortalarında Albaniyaya köçmüşlər. Dağlıq Qarabağda X1X əsrdə Kabirli –qışlaq adı. Bu etnotoponim Albaniyadakı Tavus (indiki Berd) qalasının ətrafındakı yaşayış məntəqələrinin 1139-cu il siyahısına daxil edilmişdir. Kabarların Don çayı sahilində yaşaması qeyd edilir. Azərbaycan tarixçisi Mirzə Adıgözəl Bəy kabarları Qarabağın qədim sakinlərindən biri saymışdır. indi Kamo) adı ilə məlumdur. Həmin tayfanın müəyyən hissəsi 73 . Urartu yazısında Kuarli Q. Mənbələrdə Xəzərlərin bir tayfasının Kabar.A. Kabarrı yeri toponimləri qeydə alınmışdır. Kuarli toponimi zaman keçdikcə –«li» şəkilçisi qəbul etmiş Kəvər formasından düzəlmişdir(45.

Azərbaycanın Qarabağ zonasında yaşamışdır. Maraqlısı odur ki, Kavar formasında bu etnonim Tərtər rayonunun ərazisindən olan Qavartu hidronimində özünün ilkin formasını saxlamışdır. Əslində Qavartu etnohidronimi Kavar etnonimindən və mənsubiyyət bildirən -lu şəkilçisinin fonetik forması olan--tu hissəsindən ibarətdir. Dilaektlərimizdə və başqa türk dillərində l-t fonetik hadisəsinə görə –lı, -lu şəkilçilərinin –tı, -tu formalarında tələffüzü mövcuddur (49, 377). Qədim Oğuz yurdu Ermənistanda kabar etnonimi əsaslı etnotoponimlər az deyildir. Məsələn, QƏMƏRLI- Irəvan xanlığının Karpibasar mahalında kənd adı; ƏLIKƏMƏRLIIrəvan quberniyasının Sürməli qəzasında kənd adı; KƏVƏRIrəvan xanlığının Göycə mahalında kənd adı; KƏMƏRLIIrəvan xanlığının Qarnibasar mAhalında kənd adı; Qabarəli Irəvan xanlığının Dərəçiçək mahalında kənd adı; Qabırbulaq 1728-ci ildə Irəvan əyalətində Abaran nahiyəsində kənd adı; Qavar – Irəvan xanlığının Göyçə mahalında kənd adı və s. kimi etnotoponimlər çoxluq təşkil edir. Bu etnotoponimlərin Ermənistan ərazisində müxtəlif regionlarda yayılması onların areallıq xüsusiyyətini bir daha təsdiqləyir.

74

2.12.Qarqar əsaslı areal etnotoponimlər. Qarqar qədim türk mənşəli tayfalardan biridir. Hələ biz. er. I əsrində Strabon qarqar tayfasının adını çəkmiş və onların Şimali Qafqazda yaşamalarını qeyd etmişdi. K.V.Trever I əsrdə Albaniyada Qarqar düzü adlı yerin mövcud olduğunu göstərmişdir(131, 48). S.T.Yeremyan isə həmin düzün Mil düzü olması fikrini irəli sürmüşdü. Müəyyən mənbələrdə qarqar tayfasının qədimdə Qarabağ düzündə də yaşaması və bununla əlaqədar həmin düzün Qarqar ölkəsi adlanması fikri də qeyd edilmişdir(94). Orta əsrlərdə Qazaxıstanda, keçən əsrdə Gürcüstan və Dağıstanda, Türkmənistanda və s. yerlərdə mövcud olmuş Qarqar adlı toponimlər, şübhəsiz ki, eyniadlı qədim türk tayfa adı ilə bağlı yaranmışdır (111). M.H.Vəliyev də inqilabdan əvvəl Azərbaycanda Qarqar adlı 5 oykonim və 1 hidronimin olduğunu göstərmişdir (68, 20). Hazırda Azərbaycanda bu tayfa adının ilkin variantı yalnız mənbəyini Qarabağ silsiləsinin şimalşərq yamaclarından alan qədim Qarqarçay hidronimində mühafizə etmişdir. M.Ismayılov Qarqarların miladdan qabaq IV-II yüzilliklərdə Qafqaz dağlarının ətəklərində məskunlaşdığını qeyd etmişdir(39,161). Strabonun, Treverin, Yeremyanın albanlar haqqında verdikləri fikirləri təhlil edib onlara münasibətini bildirən Q.Qeybullayev belə bir qənaətə gəlir ki, Qarqar düzənliyi, Qarqar knyazlığı, Qarqar şəhəri (Beyləqan yaxınlığında) kimi adlar, XIX əsrdə Azərbaycanda bu adda olan 5 kənd adı Qarqar etnonimi ilə bağlıdır (88, 29). Gədəbəydə olan bir toponimin - Xarxar toponiminin Azərbaycanın Alban vilayətindəki qədim qarqar tayfa adının qismən təhrif olunmuş variantının özündə əks etdirdiyi ehtimal olunur. Həmin yaşayış məntəqəsinə bu adın vaxtilə qarqar 75

tayfası tərəfindən salınmış və xarabalığının son dövrlərə qədər qalması qeyd olunmuş Qarqar adlı məskənin adıdır(64). H.Mirzəyev göstərir ki, dil və tarixi faktlara əsasən demək olar ki, nəinki, Her-Her, hətta Xar-Xar, Xal-Xal, Kər-Kər, Kəngər toponimləri də mənşə etibarı ilə qarqar etnonimi ilə bu və ya digər cəhətdən, az və ya çox dərəcədə bağlıdır(55, 184). A.Qurbanov qarqarların indiki Mil-Qarabağ düzlərində yaşamasını qeyd edir və göstərir ki, «Mil düzü» qədim dövrlərdən «Qarqar düzü» adlanmışdır(49, 393). F.Cəlilov yazır: Strabonun Qoqar (ena), qədim erməni mənbələrinin isə Quqar(k) şəklində verdiyi Göyər mahalı da azərbaycan tayfalarından olan göyərlərin adı ilə bağlıdır. Erməni tarixçisi Favstos Buzand masaget (mazkut) hökmdarı Senesanın başçılığı ilə Ermənistana hücum edən Alban tayfaları sırasında hunlarla quqarların adını yanaşı çəkir. Göründüyü kimi, həm Quqar (Qoqar) toponimi, həm də quqar etnonimi göy sözünün qədim formasını əks etdirir(23, 151-152). N.Məmmədov göstərir ki, qarqarlar qədim Alban tayfalarından birinin adıdır və Qarqar sıra dağları, Qarqar düzü, Qarqar çayı, hələ bizim eradan əvvəl Azərbaycanda məskən salan türkdilli qarqar tayfasının adını bir abidə kimi qoruyub saxlamaqdadır. Müəllif bu fikri sübut etmək üçün qarqar sözü və onun fonetik variantları olan Xar-xar, Xal-xal, Hər-hər, Her-her, Qer-qer, Gər-gər, etnonimlərin arealının çox geniş olduğunu faktlar əsasında sübut edir. Qarabağda Qarqar, Gədəbəydə Xarxar, Naxçıvanda və Cənubi Azərbaycanda Xalxal, Dərələyəzdə, Eçmiədzində, Dağlıq Qarabağda Hərhər//Herher, Qədim Oğuz yurdu Calaloğluda Gərgər toponimləri areal etnotoponimlər toplusunu təşkil edir(53, 111, 137-138). H.Mirzəyev Qarqar və Kəngər tayfa adları arasında yaxınlıq olduğunu qeyd edir. Alim fikrini sübut etmək üçün gərgər və kəngər sözlərinin eyni yuvadan formalaşdığını, n samiti ilə r samitinin bir-birini əvəz edə bilməsi faktlarını diqqət mərkəzinə çəkir(60, 186). 76

Hərhər – Dərələyəz nahiyyəsində kənd adı.V. Kuşi qədim türk tayfasıdır. quşanların əsl adı quiş olmuşdur. GƏRGƏRStepanavan rayonunda kənd adı. Əli Hüseynzadə quşçu toponimlərinin mənşəyinə dair məqalə yazmışdır. cəm halda quşan formasını vermişdir. 77 . Lakin bu fikir səhvdir. GƏRGƏR-Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında kənd adı.Piqulevskaya yazır ki. M. türklərdə quşçu adı ilə məlum tayfa farslarda kuşan şəklində olmuşdur. GƏRGƏR-Əzizbəyov rayonunda Arpaçayın qollarından birinin adı XX əsrin 30-cu illərində çay ermənicə Erer adlandırılmışdır. Məqalədə müəllifin fikrincə. qara hunlar 227-ci ildə Azərbaycana kuşi adı ilə gəlib məskunlaşmışlar. quşanların tərkibində türklər də vardır. Quqarçay . quşçu etnonimi «quş» (ov quşu) sözündəndir və bu adı daşıyanlar monqolların XI əsrdə qıpçaqlar üzərində Şimali Qafqazda qələbəsindən sonra Azərbaycana gəlmişlər.Əzizbəyov rayonunda kənd adı. Verilmiş etnotoponimlərinə Ermənistanın müxtəlif bölgələrində rast gəlinməsi onların yayılma arealını və bu türk tayfasının hələ qədimdən həmin ərazidə məskunlaşmasını bir daha təsdiq edir. Eramızdan əvvəl II əsrdə Orta Asiyanın əyalətləri hunların hücumlarına məruz qalır.Bartolda görə quşçu tayfasının qısa tarixi belədir.Piqulevskaya yazır ki.V.Vəliyev isə göstərir ki. Türküstanın şərqindəki indiki Turfan şəhərinin yerləşdiyi vilayət də o zaman Quşi adlanmışdır.Pəmbək bölgəsində çay adı. N. Kuşi əsaslı areal etnotoponimlər. 2.13.H. Azərbaycan toponimiyasında bu tayfanın məskunlaşması nəticəsində yaranmış bir sıra toponimlər vardır.Q. Əvvələn ona görə ki. Hunlar tərəfindən məğlub edilmiş və qərbə tərəf sıxışdırılmış xalqlar Çin mənbələrində yosti adı ilə məlumdur.Ermənistan ərazisində Qarqar tayfa adı ilə aşağıdakı etnotoponimlər qeydə alınmışdır: Qurqar –Ermənistanın Pəmbək bölgəsində tarixi mahal adı. Məhz yosti sözünün transkripsiyası tək halda quşi. N. V. Herher -Şərur-Dərələyəz qəzasında kənd adı. GƏRGƏR.

Q. qaranoqaylarda quşsi.Beləliklə yuxarıda adları çəkilən quşçu oronimləri hələ ilk orta əsrlərdə Azərbaycana gəlib məskunlaşmış quşçu tayfasının adı ilə bağlıdır (53. variantlarda Şimali Qafqazda.Ə.Piqulevskaya yazır ki. Abramson və Ə.A. onların ov quşu ilə heç bir əlaqəsi yoxdur. Buna əsaslanaraq yüsecilər kuşanlardan başqa bir kimsə deyildir (25. Ilk dəfə N. Əfqanıstan ərazisində olan və tarixən Kuşan adı verilən bu dövlətə çinlilər qədim tayfa adlarını yaddan çıxarmayıb yenə «Böyük yüseci dövləti» adını vermişlər. Tədqiqatçılardan bəzilərinin fikrincə bu toponim hun qəbilələrindən olan quşanların (qara hunların adı ilə bağlıdır (38. həm də dilçilikdə «ağ quşu saxlayan» Şahzadə «Xoqan» mənalarını daşıyan bu tayfanın oğuz yurdunda özünəməxsus yeri olmuşdur(20. 143).H. 65). 50-52).Hüseynzadə bu etnonimin kökündə türk və Azərbaycan dillərindəki kuş (quş) sözünün durduğunu və bütünlükdə etnonimin «Ovlayan quşla məşğul olan» mənasını verdiyini söyləmişdir. koşsı. başkirlərdə -quşçu. Beləliklə həm tarixdə. 78 . 65). 148).Qeybullayev XIX əsrdə Azərbaycanda Quşi/ Quşan/Quşçu variantlarında 38 toponimin olduğunu qeyd etmişdir. Quşçu toponiminin müxtəlif variantları qazaxlarda -quşi. Onun fikrincə Azərbaycana 227-ci ildə gəlmiş hunlar «quşan» (qara hunlar) və hun-Sabirlər idilər. N. Təbəri IX əsr Kuşan çarlarını «Xoqan» adlandırmışdır. Orta Asiyada. M. Iran və Türkiyədə də yayılmışdır (88. bu da «şahzadə» deməkdir. qırğızlarda-quşçu və s.Aristov kuşçu tayfasının hunlarla əlaqədar olduğunu söyləmişdir.Vəliyevə görə quşçular III-VI əsrlərdə Azərbaycana gəlmiş hunların qalıqlarıdır. kuşanların içərisində türk tayfaları da vardı. türkmənlərdə -qutçi. Lakin geniş areala malik Quşçu toponimləri və Quşçu tayfa adları aydın göstərir ki. Bunu Kuşan çarlarının yabqu adlanması da aydın göstərir ki.

Azərbaycanda kuşi etnonim əsaslı etnotoponimlərin yayılma areallarına aşağıdakı bölgələr daxil edilir: Quba. həm də Quşçu formalarında öz əksini tapmışdır(24. Quşçu ayrımı. Ermənistan ərazisində də kuşi etnonim əsaslı etnotoponimlər çoxdur. Quşçu kəndi) Quşçular dağı (Xocəvənd rayonu) Quşçunun yalı Gədəbəy rayonu. onun geniş arealda yayılmasını göstərir(25. Ağdaşda-Quşlar. Quşçu. Zəngəzurda-Quşçu Bələk. Maraqlı odur ki. Quşçu Təzəkənd. Daşkəsən. Hələ Məhəmməd Həsən Vəliyev Baharlının «Azərbaycan» əsərində Azərbaycanda Quşçu tayfa adı ilə bağlı yaranan aşağıdakı kənd adları çəkilir: Göyçayda-Quşçi.Hüseynzadə isə quşçu tayfasının Azərbaycana gəlişini monqolların Şimali Qafqazı alması ilə əlaqələndirmişdir. Quşaba(68. Göyəli kəndi oronimləri və s. CəbrayıldaQuşçular. 79 . Respublikamızda Quşçu dağı Daşkəsən r-nu ərazisində. Bundan əlavə Qax rayonunun Ilisu kəndində məhz bu etnonim Quşilər formasındadır. çünki XII əsrə aid erməni mənbələrində Azərbaycan ərazisində şirvan. Ağdam. Lakin Ə. Şamaxı. Qazaxda-Quşçu. Şuşa. Keçmişdə Kuban əyalətində Quşi xutoru və Quşi adlı bir neçə kənd olmuşdur. Azərbaycan ərazisində yaşamış quşçu tayfasının adı Şamaxı rayonunda Quşçu dağının (hündürlüyü 1421 metr) adında qalmışdır. 34-35). qeydə alınmışdır. 358-361).Hseynzadənin fikri inandırıcı deyildir. Zaqafqaziya toponimiyasında bu etnonim həm Quşi. Şuşada-Quşçular. Oğuz rayonunun Yaqublu kəndinin cənubunda Quşlar adlı kənd xarabalığı da vardır. Qax. ŞamaxıdaQuşçu. Qubada-Köhnə Quşçu. Yuxarı Quşçu. bakan və b. Qazax. Bütün bu faktlar kuşinin etnonim olmasına sübuta yetirməklə yanaşı. 38). Cəbrayıl. Yengicə. Quşçu qalası dağı (Laçın rayonu. Aşağı Quşçu. Cavanşirdə-Quşlar. tayfalar ilə yanaşı quşi tayfasının da adı çəkilir.Ə.

Irəvan quberniyasının Novobəyazid qəzasında kənd adıdır. 80 . Qutbi qışlağı –1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Şirakel nahiyəsində kənd adı idi. Yerli əhali içərisində kəndə Bilən də deyilmişdir. 1950-cı ildə Davidbəy qəsəbəsi ilə birləşdirilmişdir. Beyti –Murad (Muradxan kəndi) də adlanır(21). Quşidərəsi . 1878-1832ci illərdə Azərbaycan türklərindən ibarət əhalisi qovulmuş və kənd dağıdılmışdır. Quşçu. 1828-1832-ci illərdən kənddə ermənilər də məskunlaşmışdılar. Quşilər toponimi vardı. 1918-ci ildə azərbaycanlılar kənddən qovulmuşlar. Qədim türk mənşəli Kuşi (Kuşçu) tayfasının adını əks etdirir. Quşi-Irəvan xanlığının Dərələyəz mahalında kənd adı olmuşdur.Irəvan xanlığının Sürməli mahalında kənd adı. Quşçu –Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında (indi Ermənistanın Qafan r-da) kənd adı olmuşdur. Quşi-Irəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında kənd adıdır. XX əsrin 30-cu illərində kollektivləşmə ilə əlaqədar olaraq kənd ləğv edilmişdir. Quşioğlu məzrəsi –1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Abaran nahiyəsində kənd adı olmuşdur. Quşi (Quşçu) tayfası III-IV əsrlərdə Cənubi Qafqaza gəlmişdir. Quşcaqaya –Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Qazax qəzasında (indi Ermənistanın Krasnoselsk r-da) mahal adı olmuşdur. 1988-ci ildə əhalisi Azərbaycana qovulmuşdur. XIX əsrin sonlarından bəri adı çəkilmir. Ilk dəfə «VII əsr erməni coğrafiyası» adlı mənbədə (VII əsr) xuşi kimi qeyd olunmuşdur. Mənşəcə orta Asiyada Kuşan çarlığını yaratmış (I-III əsrlər) türklərdə Quşçu. Quşçu –1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Məzrə nahiyəsində Ağcaqala tərəfdə yerləşən kənd adı olmuşdur. farslarda Kuşan tayfası Orta Asiya Iran və Qafqazda külli miqdarda toponimlərdə iz qoymuşdur. 1946-cı ildə kənd ermənicə Kecit adlandırılmışdır. Quşçu –1590-cı ildə Irəvan əyalətinin Karbi nahiyəsində kənd adı. XIX əsrdə Qafqazda 38 Kuşi və Quşi.

Keçən əsrə aid məlumata görə Qars əyalətinin Kıqızman dairəsində Göyərçin adlı 2 kənd və bir dağ. Aydındır ki. Qars əyalətində Göyərçin kəndi və s. Lakin aydındır ki.Beləliklə. Kuyərçi əsaslı etnotoponimlər Erkən orta əsrlərdə Cənubi Rusiya çöllərində yaşayan kəngər-peçeneqlərdən danışan X əsr müəllifi onların bir tayfasının kuyarçi adlandığını yazmışdır. Əslində isə bu oronim peçeneqlərin kuyerçi tayfasının adının təhrif olunmuş formasıdır. Yerevan qəzasında Göyərçin adlı xarabalıq qeyd olunmuşdur. göyərçin dağlıq yerdə yaşamır və adətən yaşayış yerlərində məskən salır.14.A. Quşçu. Xalq etimologiyasında dağın adı göyərçin quş adı ilə əlaqələndirilir. Danaçı. şəkilçisindən düzəlir. kuş. Göyərçin və Göyərçinli adlı kəndlər Azərbaycanda da vardır(29. və bəzi türk tayfalarının adları üçün səciyyəvi –çı. N. Cəbrayıl rayonunda Göyərçin adlı kənd vardır. -çi.. tana və sapan adlı etnonimlərdən və qeyd edilmiş şəkilçilərdən ibarətdir. Göyərçin qayası (Quba rayonu. Qazançı. onların göyərçin quşunun adı ilə heç bir əlaqəsi yoxdur. Qazax rayonu ərazisində bir dağ Göyərçin adlanır. Yalnız zahiri oxşarlıq vardır. vardı. quşi və quşan tayfasının adı əsasında yaranmış və Ermənistan ərazisində qeydə alınmış etnotoponimlərin geniş arealda yayılması faktı sübut olunur. Cavad qəzasında Göyərçin adlı qışlaq. Keçən əsrdə Ermənistanda Göyərçin (əslində Quqarçin) kənd xarabalığı. Quqarçi tayfasının adı toponimlərdə Göyərçi (Göyərçin) və Göyərçinli kimi qalmışdır.Baskakova görə qədim peçeneqlərin dilində başqa türk dillərindəki «q» səsi «y» kimi tələffüz olunurdu: məsələn. 101). Kuyarçi etnoniminin kuqar etnonimindən düzəlməsini qeyd edirlər. başqa türk dillərindəki «bək» sözünün Azərbaycan dilində «bəy»kimi tələffüzü.çu. 2. Gürzalılar kəndi) və 81 . Sabunçu kənd adları –kazan.

1918-ci ildə erməni 82 . 1904-cü ildə 89 nəfər.1728-ci ildə Irəvan əyaləti Karbi nahiyəsində kənd adı. Ermənistan hökumətinin göstərişi ilə 1950-ci ildə təsərrüfatın gəlir-çıxarını ödəmədiyini bəhanə gətirib kənd ləğv edilmiş. 1897-ci ildə 84 nəfər. 1919-cu ilin əvvəllərində Andranikin quldur dəstəsi kəndə hücum edib əhalinin var-yoxunu talan etmiş. 1926-cı ildə 221 nəfər. Xarabalıqları Paşalı kəndinin yaxınlığındadır. Rayonda mövcud olan onlarla azərbaycanlı adı kimi Göyərçin kəndinin də adı itirilmişdir.Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında kənd adı. 1950-ci ildə 107 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır. onları qanlı qırğınlarla öz doğma torpaqlarından qovmuşdur. 1897-ci ildə kənddə 257 nəfər. 1931-ci ildə 205 nəfər. Icevan şəhərindən 16 km cənub şərqdə yerləşmişdir. 1914-cü ildə 66 nəfər əhalisi olmuşdur. GÖYƏRÇINLU.Göyərçin qayası(Laçın r-nu Mişkənd kəndi) oronimləri də Küyerçi tayfasının adını əks etdirir. Kəndin əhalisi heyvandarlıq və əkinçiliklə məşğul olmuşdur.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Şirakel nahiyəsində kənd adı. 1930-cu ilin axırlarına kimi Dilican rayonuna daxil edilmişdi. Göyərçin azərbaycanlı kəndi olmuşdur. Yalnız 1922-ci ildə kənddə 143 nəfər. KÖYƏRÇIN. GÖYƏRÇIN. GÖYƏRÇIN-Irəvan xanlığının Talin mahalında kənd adı. Göyərçin (Şərur-Dərələyaz qəzası)-Əzizbəyov rayonunda azərbaycanlıların yaşadığı kəndin adı olmuşdur. 1873-cü ildə 48 nəfər. 1831-ci ildə kənddə 20 nəfər. 1886-cı ildə 34. GÖYƏRÇINIrəvan quberniyasının Şərur-Dərələyəz qəzasında kənd adı. 1914-cü ildə 141 nəfər azərbaycanlı olmuşdur. 1939-cu ildə 237 nəfər. Ermənistan ərazisində yayılmış guyərçi əsaslı etnotoponimlərə aşağıdakılar daxildir: GÖYƏRÇILI. bir hissəsi isə rayonun Salah kəndinə köçürülmüşdür. GÖYƏRÇINQALA.Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında xaraba kənd adı. əhalisinin bir hissəsi Azərbaycana.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Şirakel nahiyəsində kənd adı.

Muğan və Şirvan zonalarında. Göyərçin əsaslı etnotoponimlərin areallıq mənzərəsini cədvəldə belə göstərmək olar. 363). Arpa çayının sağ qolu. XI əsrdə Azərbaycan monqollar tərəfindən işğal edilmiş və bununla əlaqədar Azərbaycanda monqolların tərkibində olan bir sıra türk tayfalarını əks etdirən toponimlər yaranmışdır. Məlumdur ki. Başqa belə adlı kənd Yeqenadzor rayonu -Irəvan quberniyasının Şərur-Dərələyəz qəzasında azərbaysanlıların yaşayış məskəni olmuşdur. Kür və Araz çayına yaxın yerlərdə. Muğan əsaslı etnotoponimlər. Her-her çayının sahilində bağlı ərazidə yerləşmişdir. Bu kənd həmin dövrdən məhv edilmişdir.Yeğenadzor r-nu Azərbaycanda kənd.sov. rayon Şahvəlli Göyərçin Cəbrayıl Qubadlı 2. Məhz muğan etnonimi də monqol etnoniminin fonetik forması kimi bu vaxtdan Qax-Mağal toponimində öz əksini tapmışdır. 1873-cü ildə erməni daşnakları tərəfindən dağıdılmışdır. Əzizbəyov r-nu 3. qovmuşlar. monqolların tərkibində olan tayfaların adları da əsasən bu zonadakı toponimlərdə öz əksini tapmışdır. yandırmış.millətçiləri kəndi dağıtmış.Şərur-Dərələyəz qəzası. Ermənistanda 1. Azərbaycanın şimal-qərb zonasında yaşayan saxurların və avarların oradakı azərbaycanlıları «Muğal» adlandırması da bununla əlaqədardır. habelə Iran Azərbaycanında məs83 . Indi ölü kənddir (30.15. 1831-ci ildə kənddə 20 azərbaycanlı evi olmuşdur. əhalisini qırıb. Qeyd etmək lazımdır ki. özbəklərin və türkmənlərin ərazisində də Muğan tayfası vardır. Muğan düzü coğrafi adı Azərbaycanın qədim poleotoponimlərindən biridir.Icevan r-nu 2. Qeyd edilməlidir ki.

kunlaşan xalqlar sırasında Muğan coğrafi adının mənşəyinə dair çoxlu əfsanə və rəvayətlər mövcuddur. Eramızın 1 əsrində yaşamış coğrafiyaşünas Strabon isə Muğan coğrafi adını «Moqan» kimi qeyd edərək onun Kür və Araz çayları ətrafında yerləşməsini göstərir. X əsrin coğrafişünası Yaqut Həməvi və başqaları göstərirlər ki. Bundan əlavə Ibn ƏlKəba. Istəhri. Hələ e.) gürcü mənbələrində «Mukavan» yazılış formalarına rast gəlinir. oranı muğlar və möbüdlər abad eləmişdir. Plinidə «Moxan–kur» erməni mənbələrində «Muxanx» (Moisey Xorenski). Yaqut Həməvi və b. bir qrup rəvayətlərdə isə gözəl bir qız kimi təsvir edirlər. Bərdə Muğan şəhəridir». bəziləri də bu fikirdədir ki. muqa adlı tayfa yaşamışdır. VI əsrdə yaşamış yunan tarixçisi və coğrafiyaşünası Miletli Hekatay Araz çayı yaxınlığında muk adlı tayfanın yaşamasını qeyd etmişdir. XIV-XV əsrin görkəmli alimi Əbdürrəşid Bakuvi və başqa orta əsr tarixçiləri əsərlərində Muğan adı haqqında bəzi mülahizələr söyləmişlər. V əsrdən əvvəl yaşamış qədim yunan tarixçisi Herodotun verdiyi məlumata görə Qafqaz dağları arasındakı düzlərdə maqa.Yüzbaşov Hacı Zeynalabdin Şirvaninin bu fikri ilə qismən razılaşaraq qeyd edir ki. Ibn-əl Kəba. «Muğan» (Balazori. X əsrdə yaşamış ərəb tarixçisi Əl Müqəddəsi və Ibn Heykəl. Bizim e. Muğan coğrafi adına antik müəlliflərin əsərlərində «Moxoena (Ammian Marselin). Həmçinin XIVəsr coğrafişünası Həmdulla Qəzvini.M. Gəncə. Qarabağ.ə. Muğan vaxtilə həmin ərazidə yaşamış muğanlarla əlaqədar olaraq meydana gəlmişdir. Coğrafiyaşünas alim R. oranı (Muğan vilayətini –N. Həmin əfsanələrin bəzilərində Muğanı qəhrəman bir oğlan kimi. Təbəri. Muğan şəhərinin ilk sakinləri muğ 84 . XVIII-XIX əsrin məşhur Azərbaycan səyyahı coğrafişünası Hacı Zeynalabdin Şirvani «Büstanüs səyyahə» (Səyahət bostanı) adlı əsərində Muğan adının mənşəyinə toxunaraq yazır: «Elə deyirlər ki.M) Muğan adlı bir adam bina etmişdir və bəziləri deyirlər ki. muki. ərəb mənbələrində «Muqan». ə.

Akademik Ziya Bünyadov göstərir ki. Tarixçi alim Kamal Əliyev Muğan adını muk tayfasının adı ilə bağlı olduğunu yazmışdır.ə. Muğan şəhərinin VII əsrdən sonra Muğan düzündə salınması da bizim müşahidələrimizi təsdiq edir. Ziya Bünyadovun əsərində XVII əsrlərdə Azərbaycanda Hun tayfalarından olan Muğan adlı bir xanın adı çəkilir. Muğan adının hansı dilə məxsus olması məsələsi də tədqiqatçıları maraqlandırmışdır. Bir sıra tədqiqatçılar Muğan coğrafi adını Midiya tayfalarından biri olan maq tayfasının adı ilə əlaqələndirir. Xaçmaz inzibati rayonları ərazisində) etnonimik oronimlərdən biridir. Yalnız XVII əsrin ortalarında Azərbaycanda olmuş Hollandiya dənizçisi Yan Streys müşkür oronimini muskar kimi yazmışdır. Bu coğrafi ad e. təxminən bir əsr müddətində «muskat» sözü «müskür» və «müşkür» formasına çevrilmişdir. Toponimdəki «an» sonluq olub məkan. Qafqaz Albaniyasının şimal-şərqində yaşamış maskut xalq adının təhrif formasıdır.qəbiləsinə mənsub əhalidən ibarət olmuşdur. Ilk orta əsrlərdə hunların Kür və Araz düzənliklərində yaşaması tarixi mənbələrdən məlumdur. Bizcə. həmin dövrdə Azərbaycanda hun tayfalarından olan Muğan xan orada. Deməli. yurd bildirir. hazırda tarixçilərin türk adlandırdıqları və böyük türk qəbilə birləşmələrindən olan hunlar V əsrdə Azərbaycanın Muğan ərazisinə köçüb orada məskunlaşmışlar. Oronim 85 . indiki Muqan ərazisində məskunlaşmış və düz onun şərəfinə Muğan düzü adlandırılmışdır. maskut etnonimi özünün ilkin formasında müasir Xaçmaz və Quba inzibati rayonları arasında mövcud olan Maskatar düzü oronimində indiyədək saxlanmışdır. XVII əsrin sonlarında isə toponimin adı artıq musskür kimi çəkilir. Müşkür düzü (Quba. Muğan düzündə salınmış Muğan şəhəri də təxminən VII əsrdən hunların Azərbaycana gəlməsindən/ sonra yaranmışdır. Çox qəribədir ki.

əkinçilik. hələ XII əsrdə Azərbaycan şairi Nizami Gəncəvi (1141-1209) özünün «Leyli və Məcnun» poemasında «Mənə Muğandan şərab gətirin» – yazmışdır. Qubadlı rayonunun Zilanlı.Kotov XVII əsrdə Muğan düzündə muğanların yaşadığını demişdir. Bəziləri isə deyirlər ki. o. Bərdə rayonunun Kələntərli. oranı müğlar və möbüdlər abad etmişlər. oranı Muğan adlı bir adam bina etmişdir. üzümçülük. Qazax.maskut (maskat) və ləzgi dilindəki «ar» şəkilçisindən ibarət olub «Maskut düzü» mənasını daşıyır (53.Qeybullayev Azərbaycanda Muğanlı oykonimlərinin çoxluq təşkil etdiyini və onların orta əsrlərdə Muğan düzündə yaşamış müxtəlif tayfaların toplusunun ümumiləşdirilmiş adını ifadə etməsini qeyd edir. H. Qarabayramlı. Doğurdan da. bağçılıqla məşğul olduğunu qeyd etmişdir.» Eyni zamanda. nəsillər daxil olmuşdur (88. Rus səyyahı I.Şirvani Muğan toponimi haqqında iki fikir olmasını yazır: «Deyirlər ki. Qarabaşlar. Məlumdur ki. Muğanlı . Muğan çölündə Kür çayının sahilində uzaq keçmişdə Muğan adında bir şəhərin olmasını.Z. bir sıra təkrarlanan eyni oykonimlər Adını daşıdığı məntəqənin keçmişdə mənsub olduğu şəxsin adının artırılması ilə bir-birindən fərqləndirilir. Muğancıq Mehrab –Muğancıq Müslüm (Şərur)(29. Iliç 86 . 153-155). Azərbaycan toponimiyasında bu model əsasında diferensiallaşdırılmış 6 yerdə təkrarlanan üç oykonim qrupa təsadüf edilir. Sərxanlar və s. Zaqatala rayonlarında kənd soveti. Q. Zəngilan rayonunun Gilətağ və Hacallı sovetliyində. 16). Muğanlı qəbiləsinə daxil olan tayfaların tam adları məlum deyildir. XX əsrin əvvəllərində Muğanda 40-dan çox yarımköçəri tayfanın varlığı irəli sürülür. XIII əsrdə monqolların hücumu zamanı şəhər xarabazara çevrilmişdir(73.Ağcabədi. ona Aləhmədli. XIX əsrin ortalarında muğanlı tayfa birliyi geniş olmuş. 130). şəhərin əhalisi.Ə. Əliyetməzli. 72). Mollalar.

Muğan Gəncəli . Bundan başqa həmin toponim Muğan və Muğancıq şəklində mürəkkəb toponimlərin tərkibində də işlənir. O biri Muğan isə Xəzər dənizi sahilində olmuşdur. Göründüyü kimi. Muğan Azərbaycanın qədim torpaqlarındandır. Həmin yer adı etnotoponim kimi Muğan şəklində Əlibayramlı şəhər sovetliyində şəhər tipli qəsəbə. Şamaxı rayonunun Mirəkənd sovetliyində kənd adıdır. bu iki ölkə qarışdırılmamalıdır(15. hələ çox-çox qədim zamanlarda omonim yer adı imiş.M. Bu toponimlərin hamısı respublikamızın qədim yer adlarından olan Muğanla əlaqədardır.Vəlixanova X əsr tarixçilərindən Əl-Məsudinin «Qızıl yuyulan yer və cəvahirat mədənləri» əsərinə verdiyi 22-ci şərhdə göstərir ki. Təxminən 946-1000-ci illər arasında yaşamış məşhur ərəb coğrafiyaşünas səyyahı ƏlMüqəddəsi özünün «Əhsən-ətsim fi-mərifət əl-əqalim» (Iqlimlərin öyrənilməsi üçün ən yaxşı bölgü) əsərinin «Ər-Qihab iqlimi» bölməsində belə yazmışdır: «Muğan –iki çayla və gözəl 87 . Əl-Məsudi iki Muğan ölkəsi adını çəkmişdir. Ərəb coğrafişünaslarının və səyyahlarının əsərlərində Muğan düzü haqqında yox. Hazırda Muğan öz ilkin mənasında böyük coğrafi zonanın. Biləsuvar rayonunun Arxangelovka kənd sovetliyində qəsəbə kimi mövcuddur. düzənliyin adını bildirir.rayonununda qəsəbə. Bunlardan biri Muğaniya -müəllifin dediyi kimi Qəbələ ilə həmsərhəddir. Əl-Məsudi xəbərdarlıq edir ki. Muğan şəhəri haqqında danışılır və bu şəhər haqqında deyilənlər indiki Muğan zonasının mərkəzində olmuş məskənə uyğun gəlir. Muğancıq Mehrab və Muğancıq Müslüm . 64).Sabirabad rayonunda kənd soveti və kənd adıdır. N. yəni Kür çayından şimalda Girdman. Muğan nəinki bizim dövrümüzdə. Göyçay çaylarının aşağı axarı boyuncadır.Şərur Rayonunun Qarxun kənd sovetliyində kəndlərdir.

(Əl-Əndəlusi) dedi: Mən oradan (ilanlar olan yerdənmi?) keçdikdə.bağlarla əhatə olunmuş şəhərdir. Azərbaycanın başqa yerləri isə bura nisbətən soyuq olur. Bu (yerlərin) hündürlükləri hədsiz. Zaqatala. yalnız düzənlik adı kimi işlədilir. 88 . Buradan Bərdəyə 8 (günlük yol) var. Bura isti ölkədir. Tamamilə mümkün ki. Muğan geniş vilayətdir. Qəbələ ilə həmsərhəd olan. Onun çoxlu dustaqları vardır. (Muğan) şəhəri gözəldir. otlaqları çoxdur. həmçinin. Qazax. bir igid (adam) gördüm və ondan qorxdum» Tarixi mənbələrdən göründüyü kimi. Hal-hazırda burada tatarlar qışlayırlar və yerli türkmənlər isə buranı tərk etmişlər. Bu (şəhərlər) islam ölkələrində ər-Qihab üçün fəxrdir. Lakin hər iki Muğan poleotoponimi eyni sözlə əlaqədardır. Əbu-Həmid Əl-Əndəlusi deyir: -Mən (həmin yerdə böyük bir qala gördüm. Bura Ərdəbil və Gilan arasındadır. Burada türkmənlərin mənzilləri vardır. Girdman və Göyçay çaylarının aşağı axarı boyunca yerləşən vilayətin adı olan Muğan isə bir toponim kimi aradan çıxmışdır. Şamaxı. XII əsr ərəb coğrafiyaşünas səyyah alimi Əbu –Həmid ƏlƏndəlusi Əl-Qərnati (1080-1170) də indiki Muğan düzü haqqında məlumat vermişdir. yəni Kür çayından şimalda. Hazırda o. Qubadlı. (adamların) sifəti ləl və mərcan kimidir. O da Təbriz kimi (başdan-başa) bağdır. sonralar isə vilayət adı kimi də işlənmişdir. Onlar çox sərvətli və hörmətcildir. Ağdam. (şəhər) meydanında bağlar vardır. Bu şəhər yol üstündədir. Onun kəndləri və çəmənlikləri Azərbaycanda – Ərdəbildən Təbrizə gedən yolun sağındadır. Muğan toponimi şəhər adı.» Həmin əsərdə müəllifin digər Muğan haqqında da qeydləri var: «Sərhəd kənarındadır. Martuni rayonlarındakı Muğan kənd adları həmin paleotoponimlə bağlı olaraq yaranmışdır. Burada (əvvəllər) əhali çox idi. kənarları (əkilib) becərilmişdir: buradan 2 çay axır. Əhalisi isə ilan və gürzələrin çoxluğundan buradan qaçmışdı. Indi isə əhalisi azalmışdır.

alim qeyd edir ki. Muğan toponiminin mənşəyini bu şəkildə aydınlaşdırmağa X əsr ərəb coğrafişünası və səyyahı Əbu-Dulafın aşağıdakı qeydləri də imkan verir: Sonra Muğanadək dağlarla Azərbaycana qayıtdım. bu etnonim Iran dilləri Vasitəsilə izah olunmuşdur. Midiyalıların ilana 89 . Daha dəqiqi. Muğanın sinəsində hələ də atəşli çıraqlar yanır (12. Məhz Maq və Muğ tayfasının ovsunçuluqla məşğul olması bir sıra xalqlarda qədim ibtidai icma dinlərindən biri olmuş ovsunçuluğun «maqiya» adı ilə adlandırılmasına səbəb olmuşdur. Bununla belə. Özbəkistanın Cizak vilayətinin Qalaaral rayonunda da Muğon adlı kənd vardır. Qeyd edək ki. Burada neft mədəni gördüm.A) sahili ilə Şirvan vilayətinə daxil olan Bakuya adlanan yerə çatanacan 80 fərsəx ağacların altı ilə getdim. Muğların müəyyən ovsunları musiqi ilə müşaiyət etmələri çox ehtimal ki. Muğan toponimini indi mənası məlum olmayan başqa sözlə də bağlamaq olar (112). Son illərdə bu etnonimin qədim türk dilləri əsasında izah olunması təşəbbüsü olmuşdur. Görkəmli toponimist V.Nikonov həmin yer adını atəşpərəst mənalı muq sözü ilə əlaqələndirib göstərir ki. V əsr) Midiya dövlətinin 6 tayfanın birləşməsi əsasında yarandığını və onlardan birinin maq adlandığını qeyd etmişdir. toyxana) muğam (mahnı). 48-52).Muğan toponiminin mənşəyi barədə müxtəlif mülahizələr söylənmişdir. Mən böyük Təbəristan dənizinin (Xəzər dənizinin –A. dilimizdəki mağar (toy şənliyinin keçirildiyi yer. Sonrakı tarixi dövrlərdə bu tayfa Maq və Mağ adı altında tanınmışdır. Məlum olduğuna görə qədim yunan tarixçisi Herodot (er. onun gündəlik icarə haqqı 1000 dirhəmə çatır.A. Bunun yanında gecə-gündüz zanbaq yağı kimi ağ neft axan başqa bir mədən də vardır. atəşpərəstlik dini bir zamanlar Azərbaycanda geniş yayıldığından belə izahat tamamilə mümkündür. (mahnı) müğənni sözlərinin yaranmasını şərtləndirmişdir. Maq etnoniminin etimologiyası indiyədək tam aydınlaşdırılmamışdır.əv.

deməli. Mük+an// Muğ+an. ərəb coğrafişünasları həmin toponimi də bu Muğan kimi qeyd etmişlər (24.sitaiş etmələri haqqındakı mülahizəyə görə maq sözü qədim türk dillərindəki bükə (m-b əvəzlənməsinə görə) «böyük ilan». IX-VIII əsrlər) əvvələ aid qədim mənbələrdə çəkilmişdir. Azərbaycanın şimal-qərb zonasında «moq». «Miki». hələ qədimdə muğ adını daşıyanlar Azərbaycanı ərazisinə də keçmiş və burada məskunlamışlar.Fazili həmin yer adının Iran dillərinə məxsus «mük» toponimi ilə bağlayırlar. Muğan düzündə mük/mik adlı tayfanın yaşayıb-yaşamadığı dəqiq məlum deyil. «Muqi» etnonimi ilə heç bir əlaqəsi yoxdur. bu.Məmmədov onların bir fikrinə zidd çıxaraq yazırlar ki. Doğrudur Midiya ərazisində mar adlı qədim tayfanın yaşaması də məlumdur. Güman etmək olar ki. 90 . I. muqa «ilan» və b. Lakin həmin mar tayfasının adı farsların Iran yaylasına gəlişindən (e. K. R.Əliyev öz əsərində bu tayfa haqqında ətraflı məlumat vermişdir. Maraqlıdır ki. Əlbəttə.Yüzbaşov və N. müqaisə edilmişdir. Çünki qədim erməni dilindəki mar («midiyalı») sözü parfiya dilindəki mad («midiyalı») sözündəki «d» səsinin «r» səsinə çevrilməsi nəticəsidir.Əliyev və A.yakut dilində moqay «ilan». həmin etnonimdə fars dilindəki mar «ilan» sözü iştirak edə bilməzdi. heç də maq sözünün türk mənşəli olmasını istisna etmir. Onlar farsların maqları mar -«ilan» kimi adlandırılmasını irəli sürdükdə unudurlar ki. ə. 308-311). «Muğan» oykoniminin «Maş». monqol dilində –moqoy «ilan».H. Lakin tədqiqatçılar bu zaman müəyyən qədər diqqətsizliyə yol verirlər. Bunu Quba rayonundakı Muğ dağının adı ilə Səngi Muğan (fars dilindəki sənq «daş» və muqan) adasının adı. Hələ qədim gürcü mənbələrində Albaniyanın şimal-qərb hissəsində Movakan adlı dövlətin adı qeyd olunmuşdur. erməni mənbələrində midiyalıların mar adlandırılması ilə fars dilindəki mar «ilan» sözü arasında əlaqə tapmaq çətindir. muq» sözləri ilə başlayan bir sıra toponimlər aydın göstərir.

Iliç(Şərur). mat-mannas adları Şimali Azərbaycanda da çox geniş ərazidə müxtəlif fonetik dəyişikliklərlə iştirak etmişdir. Mənbələrdə Kür-Araz ovalığının həm də Kürmux. 357-361). bu As-Az-Azərbaycan maqlarıdır. Qazax. Yor Muğanlı və s. Girəc Muğanlı. sonra Maq Ana adlanmış və zaman keçdikcə Maq Ana-Maq-Muğ Ana. Muğana–Muğan. Nəhayət. Məsələn. «Muc»-«muc» – «mucçina»-od insan«Od ana»-dır.S. Ümumiyyətlə tədqiqatçıların fikirlərində iki başlıca ideya hökm sürür: a) həm adonim. Kürmuğanı adlandığı yada salınır. Muğan da Midiya kimi başlanğıcda Maqay. «Muq»-dan. nəhayət Muğan şəklini almışdır (35.Qurbanov Azərbaycan dilində areal toponimlər cədvəlində Muğanlı toponiminin Azərbaycanda areallarını göstərmişdir: Ağdam. b) həmin toponimlər eyni kökdən-muq //müq etnonimindən ibarətdir. Maq Muğ «qatı od» kimi həm də «yer-torpaq» 91 . A. Araşdırmamız göstərir ki. həm də oykonim kimi işlənən iki «Muğan» toponimi eyni mənşəli deyildir. Martuni Azərbaycan toponimlərinin Gürcüstan ərazisində geniş yayıldığına da rast gəlmək olur. Bərdə. (24. Zəngilan. Maday-Aymaq. Şamaxının qədim Asmaxi variantı diqqəti çəkir. Zaqatala. Kürdəmir. MaqanaMon yeri. 75). Ikinci ideya daha ağlabatandır. Orta əsrlərdə Kür çayının sol sahilində Balakən-Şəki zonasıda mövcud olan Muğan adonimi və daha qədim tarixə malik olan Muğan oykonimi öz tərkibində Kaspi dənizi sahillərində yaşamış Muğ//Müq tayfasının adını yaşadır. Muğanlı bir neçə kəndin adıdır. «Xəritələr dövrü» başlayanda isə həmin üç oymaq Böyük Midiya Kiçik Midiya və Muğan (Aymağan) kimi tanınmışdır. Muğanlı. Şamaxı. Qubadlı.Karayev Öbəkistanın Cizk vilayəti ərazisindəki Muğan oykonimini «muğlar» (atəşpərəstlər) kimi izah edir. Ağcəbədi.

həm də böyük düz olmuşdur. Muğan ərazi kimi Madayın davamıdır. monqul. Tədqiqatçıların bəzilərinin fikrinə görə. VIII-IX əsrlər xəritəsində Kürün şimalı. Muğan tayfası hunların tərkib hissəsi olmuş. Hazırda Azərbaycan ərazisində Muğan etnonimi ilə bağlı on üç oykonimin olması onların yayılma ərazisinin böyüklüyünü göstərir(72. IX yüzillik ərəb müəllifi ibn-Xordadbeh Xəzər dənizi sahilində Dərbəndlə Ərdəbil arasında Muğan şəhərinin adını çəkir. Şirvanın aran hissəsi «Muqaniya «-muq ana kimi qeyd olunub (35.mənasında düşünülüb. «Muqoçar» sözünü monqol (türk dillərində monqol. IV-V yüzilliklərdə Muğan –Mil düzlərində məskunlaşmışlar. «An» «yer» (üstündə olmaq) mənasında «ana» Sözünün baş komponentidir. Kürmeya-Kür muğanı Xəzər sahillərindən indiki Borçalı çökəkliyinədək uzanırmış. Tarixi ədəbiyyatda Muğan oykonimi oronimini hələ miladdan qabaq IV yüzillikdə yaşamış Heketay Miletli və V yüzillik müəllifi Herodotun qeyd etdiyi myuklar. 184-185). bir qrup alimlər «muqocar» sözünün mənasını «zirvədə yerləşmiş uca uçurum» kimi. Həmin müəlliflər bu ərazidə myukların-muğların məskun olmalarını göstərirlər. Alimlər göstərirlər ki. Türkmənistanda Muğanla bağlı cəmi iki toponim Muqal və Muqalbala olduğu halda. 272). sonralarsa Kürün aşağı axınınadək davam edib. Iranda isə Moq. Muq etnonimi əks etdirən coğrafi adlar onlarcadır. Myuk-Muğ və Iran dillərində cəm göstəricisi «an» sonluğunun birləşməsindən Muğan toponimi və oronimi yaranmışdır. Onun tarixi–coğrafi sərhəddi Arazın. 86). Qərbi Sibirdə «muq» etnonimi ilə bağlı toponimlər vardır. 92 . Azərbaycanda Muğan adı altında həm şəhər. moqol) sözü ilə də əlaqələndirirlər. Azərbaycanda onların sayı 18-dir(8. digərləri isə türk nəslindən olan «muğ» tayfasının adı ilə bağlayırlar. muğlar soyunun adı ilə bağlayırlar.

muq yaxud Muğan adlanırdı. mik (mük) etnonimi ilə əlaqələndirmişlər. 247).61) adı ilə məlumdur. Dağıstanda Muğam (Ulluçayın ağzında yer adı). bəzi antik müəlliflərin Şimali Qafqazda midiyalılara qohum tayfaların yaşaması haqqındakı məlumatlar məhz maqlara aiddir (44. əhalisi işgəncə ilə qərət edilmiş. 1918-ci ildə daşnak hökumətinin fitvası ilə kənd dağıdılmış. Maq dağı.A. Çünki. Quba rayonunun Qaley-Muq dağı. Dərbənd rayonunda Muqartı (qədim türk dillərində art «dağlıq ərazi» deməkdir). IX əsr ərəb coğrafiyaçısı Məsudinin əsərində Muğan (1. Mukal çayı (149. Lakin Yaqut Həməvi qeyd edir ki. Ehtimal ki. Muğan-Mil zonasında V əsrdən bəri hunlar mövcud olmuşlar ki. yerli əhali bu adı «muğan» kimi tələffüz edir(20. 179) və b. Iranda «moq» və «moğan» sözü ilə bağlı 25–dən artıq (Moqanen. Moqriz. Digər Muğan Kürdən şimalda Albaniyanın şimal qərbində gürcü mənbələrində Movakan. Azərbaycan SSR-də 13 kəndin adı Muqanlıdır. Muğan türk toponimidir.H. Bu kəndlərin adı Muqan Muğan etnoniminə –lı şəkilçisini artırmaqla əmələ gəlmişdir (53. bunların da bir hissəsi ola bilsin ki. Lakin E. 118). qaçqın düşmüşdür. Bemmoqan.I. Onlar bunu əsas tuturlar ki. Maqların Azərbaycanın iki hissəsində. Şəki rayonunun Göynük kəndində Mühlər məhəlləsi.Əliyev Muğan toponiminin muqlara yox. və Muq-Aran («kənd» sözü əlavə olunmaqla bu toponim indi «Məhərrəmkənd» formasındadır). Təbəri (IX əsr) və Yaqut Həməvi (XIII əsr) bu toponimi Mukan kimi yazmışlar. Q. hətta Dərbənd bölgəsində yaşaması haqqında fikir söyləmək olar. Şimali Qafqazda Muğal –qaya. Moqestan və s) coğrafi ad vardır. 57-61). toponimlər də vardır.Məşədiyev qeyd edir ki. Muğamlı (Muğanlı) Ermənistan ərazisindəki Azərbaycanlı kəndi olub Mxçyan (Imanşalı) sovetliyinə daxil idi. Siazmoqan.Qrantovski və I. Mukal dağı.Ümumiyyətlə. Indiki Muğan toponimi qədim fars mənbələrində 293-cü ildən çəkilir. Moqandek. 18-ci ildən sonra Türkiyə 93 .

94 .və Irandan gəlmə erməni mühacirləri kəndə yiyələnmişdir. Indi erməni kəndidir.

Moqriz. 6. Tacikistanın dağlıq rayonları. 5.) 2. Ermənistan (Yeni Bəyazid (Kamo) r-da Hacı Muğan Ağdam Ağdam Ağcəbədi Bərdə Qazax Qubadlı Zaqatala Zəngilan Zəngmian Kürdəmir Noroşen Naxçıvan Martuni Bağbanlar Şıxbabalı Muğanlı Kələntərli Muğanlı Zilanlı Muğanlı Hacıalılı Gilətac Karrar Şəhriyar Gürcüstan (Muğan) Türkmənistan Beləliklə. Maq dağı.Muğanlı toponiminin paralelləri. Muqartı Muğam Ulluçayın ağzında yer adı: Muqartı (qədim türk dillərində «art» «dağlıq ərazi» deməkdir. Türkmənistanda – Muqal və Muqalbala 3. 95 . Ermənistan ərazisində 2 rayonda Qəmərli və Yeni Bəyazid rayonlarında 2 məntəqənin adı Muğanlıdır. Göynük k. Moqestan və s.. 57-61). Quba r. Şəki r. Moqandek. Slazmoqan.) Dağıstanda (Dərbənd. Iranda (Moqanen. muğ əsaslı etnotoponimlərin yayılma arealını aşağıdakı kimi ümumiləşdirmək olar: 1. Azərbaycanda – 18 (məs. Bem moqan. Şimali Qafqazda Muğal-qaya. Bu qrupun nümayəndələri moqol və ya muğal adları altında daha çox Pakistanda və şimal-qərbi Hindistanda yaşayır(25. Mühlər məhəlləsi. Mukal dağı. Bu ərazi Əfqan Bədəxşandan (Kukçi hovuzu başlayıb Fərqanə vadisinin şərqində qurtarır.) 4. Qaley-Muq dağı və s. Mukal çayı və s.

MUĞANCIQ. 57). 96 . Muğan əsaslı etnotoponimlərin yayılma arealının genişliyi yuxarıda muğanla bağlı verilmiş şərhdən aydın görünür. H. MUĞANLU-1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Ərmus nahiyəsində məzrə adı. MUĞANCIQ-Yelizavetopol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. MUĞANLU-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Dərələyəz nahiyəsində kənd adı.Ermənistan ərazisində Muğan qədim türk tayfasının adından yaranmış etnotoponimlər çoxdur: MUĞANLI-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Karbi nahiyəsində kənd adı. Çul əsaslı etnotoponimlər Çul türk tayfası olub müxtəlif ərazilərdə yaşamışdır. MUĞANLI-1728ci ildə Irəvan əyalətinin Xınzirək nahiyəsində kənd adı.Mirzəyev müxtəlif elmi faktlara istinadla Çul sözünün qədim türk tayfasının adı olduğunu təsdiqləyir(55. Mxçyan Yeni Bəyazid Bağbanlar Şıxbabalı Muğanlı Kələntərli Muğanlı Zilanlı Muğanlı Hacıalılı Gilətac Karrar Şəhriyar Martuni Ağdam Ağdam Ağcəbədi Bərdə Qazax Qubadlı Zaqatala Zəngilan Zəngilan Kürdəmir Naxçıvan Martuni Muğan Muqalbala Muğam Gürcüstan Türkmənistan Özbəkistan Iran Dağıstan Qərbi Sibir 2.16.Qeybullayev Çul tayfasının IV əsrin ortalarında Xəzər və Aral sahillərində yaşamasını qeyd etmişdir(89. Q. 190-194). MUĞANCIQ MIRZƏMÜSLÜM – Irəvan xanlığının Sərdarabad mahalında kənd adı və s. Prof.Irəvan xanlığının Sərdarabad mahalında kənd adı.

Yeremyanın tərtib etdiyi xəritəyə istinad edərək göstərir ki. Ərəb müəllifi Ət-Təbəri ərazisi indiki Krasnovodsk rayonunda olan Çol dövləti sakinlərinin bir qisminin Azərbaycana. Çullar həm də Çor adlanmağa başlamışlar.T. Alim eyni zamanda Qarabağ ərazisində Şuşa. Qaryagin qəzalarında bir neçə Çullu toponiminin olmasını qanunauyğun hadisə kimi qiymətləndirir.Trever S. Yəqin qərbə köçən çollər əvvəl Aralın yaxınlığında məskunlaşıblar. burada yerləşmişlər.Bartolda görə Çol adlı oğuz soyu olmuşdur. maskutlar Xəzər dənizinin şimal-şərq sahilində.V.V.Bartold çulların Qırğızıstanın indiki Alamedin kəndinin yerində Çul şəhərinin olduğunu göstərmişdir (79. K. Lakin ƏtTəbəri Sulların/Çolların bu yerlərə gəlmə tarixini göstərmir.Bartold ərəb mənbələrində rast gələn sul oykoniminin çul kimi oxunmasını düzgün sayır və bunu sad ərəb hərfinin ç səsi ilə əvəzlənməsinin nəticəsi sayır(79. onlarla qaynayıb qarışmışlar.V. indiki Dərbəndlə Quba arasında Çul şəhərinin olduğunu qeyd etmişlər. çol/çul tayfasının Azərbaycanda çullular kimi tanınması qənaətinə gəlir (39. Deməli Sul/Çol soylarının bu yerlərə gəlib məskunlaşmasına şübhə yeri qalmır. O. bir hissəsi isə cənuba və qərbə köçmüşlər. Zəngəzur. V. 270). 37). Albaniyanın şimalına gəlməsi barəsində məlumat verir.V. V.Bu etnonim toponimlərin tərkibində müxtəlif variantlarda Çola/Çul/Sul/Tsur/Çulobad/ Çoryurd/Çorman və s. 556). M. Albaniyanın şimal qonşuluğunda «Sul» adlanın xalq tərəfindən tutulmuş Xəzər ölkəsinin adını çəkir. Samurun mənsəbinin cənubunda V yüzillikdə Çor/Çul 97 . O yazırdı: «Oğuzların bir hissəsi Monqoliyada uyğurların hakimliyi altında qalmış. Hələ orta əsr tədqiqatçıları Albaniyanın şimal-şərqində.Ismayılov çul tayfasının ya maskutlar çarlığının ya da Şakaşenanın qalığı olduğunu güman edir. işlənir. IV əsrin 50-ci illərində türkdilli çollər Aralın sahillərindən Xəzərin yaxınlığına və şərqi Xəzər ətrafı rayonlara köçmüş. V.

«ailə». onu mifoloci təfəkkürlə əlaqələndirərək «ça» və «uq» komponentlərinə ayırır. Deməli. «y». «ça» bir çox türk dillərində «yay» deməkdir. 25. türk dili sözüdür. 98 . Uq-un bir sıra türk dillərində. yay soyu ailəsi. V. dövlət qurluşu ilə bağlı yaranmış Azərbaycan.«yay-ox» digəri isə «ça»-yay. 125. erkən orta yüzillikdə erməni qaynaqlarındakı qala adı «Çauq» Azərbaycan mifoloci inamları ilə. Çor isə erməni dilində dərə sözü mənasını verir.Qeybullayevin fikrincə çul-qədim türk etnonimi Çulım adında qalmışdır və bu Tambov vilayətində XIX əsrdə yaşamış çulım tatarları ilə əlaqədardır.adlanan ərazidə yaşamışlar. bu sözün semantikasını erməni dilinin materialı əsasında açmaq istəyir və onun mağara mənası ilə eyniləşdirir(151. 168. Çul adı -çul toponimi xəzərlərin dövründə olmuşdur. Altay dilində. 327). bu etnonim bolqar tayfası çelmat adının əsasını da təşkil edir.Radlovun qeyd etdiyi kimi. Musa Kalanqatlı qeyd edir ki. M.Həməviyə görə «Sul» Xəzər ölkəsində şəhər Dərbəndə yaxın olan rayonlardan biridir. «soy» mənaları da vardır. O. qədim erməni dilində IX-X əsrlərə qədər «l» hərfi olmadığından «Çol» «Çoq» şəklində işlənmişdir. «s» səsləri əvəzlənir. Türk dillərində «ç». Y. Onda «çauq»-un iki anlamı olur: biri. Inqilabdan əvvəl Qafqazda beş Çullu toponimi olmuşdur. Çox güman ki.V. «sa» variantı da vardır. Çul/Çol/Çullu/Çoq/Tsur/Sul/Corlu və digər variantlarda toponimlərin mənşəyi haqqında müxtəlif mülahizələr söylənilmişdir(86. Q. Əgər Çul etnoniminə türk dillərinin – lu şəkilçisini əlavə etsək Azərbaycanda rast gəlinən üç toponimin əsasında bu etnonimin durduğunu görərik.Seyidov çul etnonimini «çauq» sözü ilə bağlayır. Onun «ya». o sıradan Qazax. 192). Çulım sözündə Çul etnonimi və mənsubiyyət şəkilçisi -ım vardır.

I. Əl-Kufi qeyd edir ki. Bu xaqanlıq indiki Qusar.Məşədiyev də geniş təhlil vermişdir (53. 62-64). kəndi. Lak dilində çor sözü dar dərə mənasını verir. Çullu dağı. A. Çola şəhərinin adının onların gəlişi ilə bağlılığına əsaslı sübutdur.Novoseltsevə görə çul oykonimi Pamir dillərindən olan yaqnoy dilinə aid olub dar dərə mənasındadır(129. Qubadlıda Çullu dərəsi adlı yerlər vardır(53.P. Azərbaycanın Cəbrayıl rayonunda Çullu. 39).T.Q.Yeremyanın bu mülahizəsi Q. Ərəb mənbələrində «Sul xalqı». Çul etnonimi və bu etnonim əsaslı etnotoponimlər haqqında Q.Voroşilin və S. dərə.Markvart bu toponimi Iran mənşəli hesab edir. S. 164). ərəbcədən olan əs-Sul dağ kəndinin adı çul etnonimi ilə ilə bağlıdır. Zərdabda Çallı Kəndi. «Sul keçidi». Çol/Çul öz mənşəyi etibarilə türk sözüdür və çuvaş dilində dərə.Yeremyan Çulun təkcə keçid.Voroşil Çul barəsində bütün mülahizələr üzərində dayandıqdan sonra belə qənaətə gəlir ki. Ərəb mənbələrində də Çol sözünün müxtəlif mənalarına rast gəlinir.T.Əliyev yazır ki. «Sul darvazaları» «həmsərhəd Sul vilayəti kimi məfhumların işlədilməsi sul –çol soylarının bu yerdə olmalarına.Əliyarovun Albaniya sərhədlərinin şimalında müstəqil Hun knyazlığı olması barəsindəki mülahizələri ilə həmahəng səslənir. Xaçmaz və Quba rayonlarının ərazisini əhatə edirdi. Çul sözünün arealı çox böyükdür. «Çol» adında Strabonun qeyd etdiyi «il» etnonimi gizlənmişdir. Q. 99 .I. S. 38-40). Xudat.I. eyni zamanda xaqanlıq da olmasını göstərir. qaya mənasını verir və Çol toponimi öz adını məhz həmin sözdən – oronimdən götürmüşlər(46. Çul o zaman Qafqaz Albaniyasının tərkibinə daxil olmuşdur. Apşeronda Çullu təpəsi. şəhər deyil.

Hər iki kəndin əhalisi XX əsrin əvvəllərində erməni-müsəlman davasında köçürülmüşdür. 175-179). fonetik. R.Çola adının hələ təkcə Azərbaycanda 7-dən çox arealı Ağdamda Çulobad. Cəbrayılda-Çullu. Gürcüstan. ÇUL –Irəvan quberniyasının Şərur-Dərələyəz mahalında kənd adı. 76). Yardımlıda–Çoryurd. H. Qarabağ ərazisində keçmiş Şuşa Zəngəzur və Qaryagin qəzalarında. LEKSIK-SEMANTIK VƏ QRAMMATIK XÜSUSIYYƏTLƏRI Qeyd etmək lazımdır ki. FONETIK. 190-194. Əzizbəyov rayonu) olan Cul kəndi və onun tarixi haqqında ət-raflı məlumat vermişdir(57. Iran. Laçın rayonlarında Çorman yaşayış məntəqələri. həm də ondan kənarda geniş arealda yayılan olduğunu göstərir.Mirzəyev Ermənistanda Dərələyəzdə (Paşalı.Eyvazova çul etnonimli etnotoponimin Əfqanıstanın Pərvan adlı mahalında olduğunu qeyd edir(25. Türkmənistan ərazilərində Çol/Sul variantda areallarına rast gəlinir (57. QutqaşendəCorlu. 190-194). Ermənistanda ÇORLU-Qukasyan rayonununda kənd adı. III FƏSIL QƏRBI AZƏRBAYCANIN TÜRK MƏNŞƏLI ETNOTOPONIMLƏRININ STRUKTUR. Kəlbəcər. ÇULLUYelizavetpol quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı etnotoponimlərinin əsasında çul etnonimi durur. 73. Türkiyə. Ermənistan ərazsisində 2 yerdə: Qafan və Əzizbəyov rayonları ərazisində kənd adlarında bu etnonim qalmışdır. etnotoponimlərin struktur. Bu etnotoponimlər Ermənistanın müxtəlif yerlərindədir. Özbəkistan. Irəvan xanlığının Talin mahalında kənd adı. Bu da etnotoponimlərin həm Ermənistan ərazisi daxilində. leksik-semantik və qrammatik xüsusiyyətlərinin ayrıca 100 .

Cələb. Şəhriz. Zeytə. Məzrə. Eyni zamanda. Daha doğrusu etnotoponimlərlə yanaşı. Şəfəq. Əyar və s. Kotyak. Cəngi. Xot. Hovit. Muz. Moğes. onların müəyyən Qisminin ilkin formaları başqa şəkildə olmuşdur. toponimlərin müvafiq xüsusiyyəti öyrəniləcək və nəticələrin müqaisə edilməsi yolu ilə oxşar və fərqli cəhətlər aydınlaşdırılacaqdır. Polad. Urut. qurluşca sadə saydığımız bir çox toponimlərin tərkib ünsürlərini müəyyənləşdirmək çətindir. Zorba. Pipis. Mor. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli toponimlər sırasında qurulşuca sadə olanlara aşağıdakı toponimləri aid etmək olar: Avuş. Manes. Hasik. qeyd etmək lazımdır ki. Tərp. Por. Yuva. Eylas. Qoytur.1. Bu tipli toponimlər sayca böyük çoxluq təşkil etmir. Moz. Göl. Sos. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlərin struktur tiplərə görə ümumi mənzərəsini araşdırmaq üçün onları sadə. Çünki hər bir etnotoponimin əsasında etnosun adı durmalıdır. Mos. Şahab. Zaq.araşdırılması onların bu xüsusiyyətlərinin digər toponimlərlə müqaisəli təhlili üçün geniş material verir. Zar. Ermənistanın türk mənşəli etnotoponimilərinin struktur xüsusiyyətləri. Bədəl. Haxs. Zor. 3. Arpa. Vedi. Belə etnotoponimlər də sayca çox deyildir. Əlbəttə qurluşca sadə etnotoponimlərin çox olmaması təbiidir. Quruluşca sadə etnotoponimlər. Güney. Bahar. Etnosların 101 . Elar. Bunu nəzərə alaraq bu fəsildə tədqiqat müqaisəli şəkildə aparılacaqdır. Ola bilsin ki. Zağa. Quruluşca sadə etnotoponim olmayan toponimlər. Gyabut. düzəltmə mürəkkəb və çoxkomponentli toponimlər şəklində qruplaşdırmaq məqsədəuyğundur. Ibiş. Gümüş. Doqquz (Doxquz). Gomur. Yeşil. Dərə. Tolk. Maqda. Zeyvə.

etnotoponimlərin izahı zamanı bu etnotoponimlərin tərkibinə daxil olan tayfanın adının izahı əsas götürülür və onun mənasına görə şərh. Məsələn. Burada b-v əvəzlənməsi özünü göstərir. Ehtimal ki. Bu zaman dildəki ümumişlək sözlərə oxşarlığa görə etimoloci təhlil aparmaq da qüsurlu olub səhv nəticəyə gətirib çıxara bilər. Yaxud Avşar etnotoponiminin adının əsasında əfşar tayfa adı durur. Məlumdur ki. burada əsas fərq mənanın aydınlığı ilə bağlıdır. Quruluşca sadə etnotoponimlərlə etnotoponim olmayan quruluşca sadə toponimlərin müqaisəsi göstərir ki. Avar. Abnik etnotoponiminin əsasında isə aban tayfa adı durur. Ozan. Ilkin variantdakı sözdən a saiti düşmüşdür. Lakin bir sıra tayfa adlarının izahı zamanı müəyyən çətinliklər meydana çıxır. Bununla yanaşı qeyd etmək lazımdır ki. Digər. Çünki tayfanın adlandırılması zamanı nəyin əsas götürülməsi haqqında elmi məlumat. etimoloci təhlil verilir. Çul. bu söz sonralar –ik şəkilçisi qəbul etmişdir. Bu cür yozumlar etnotoponimi 102 . Etnotoponimin əsasında tayfa adının durması onun başqa söz əsasında şərhinə imkan vermir. Belə ünsürləri müəyyənləşdirmə etnotoponimlərdə daha mürəkkəb səciyyə daşıyır. Abar. Qaşqa. belə etnotoponimlərdə fonetik dəyişmələr daha çox nəzərə çarpır. Gümrü. Kəvər. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlər sırasında qurulşuca sadə olanlara aşağıdakıları aid etmək olar: Aban. həm də samitlərdə əvəzlənmə aşkardır.sayı isə dildəki sadə sözlərə nisbətən çox-çox azdır. Qeyd olunan sadə etnotoponimlərin tərkib hissələrinə parçalanması bir-çox hallarda çətinlik törədir. Avdal etnotoponimi Ağ hün tayfası olan qədim Abdal tayfasının adıdır. Zod. yaxud fakt əldə etmək çətindir. Sisyan. Bu halda həm sait. Cul. Şəkilçi sözə kiçiltmə mənası da verə bilər. Hər iki qrupda tərkib ünsürlərinin müəyyənləşdirilməsi ilə bağlı çətinliklərə rast gəlinir. Konkret olaraq etnosun adının hansı mənanı verməsini bir sıra hallarda aydınlaşdırmaq mümkün olmur. Koğ və s. Uz. yəni etnotoponim olmayan toponimlərin əsasında isə bir çox hallarda dilin ümumişlək sözləri durur.

Bayatlar(etn). Azaklar(etn). Acıbac. Bu sözdə fonetik dəyişmə baş vermişdir. Başgərin. Quruluşca düzəltmə olan etnotoponimlər. Onu da qeyd etmək lazımdır ki. Aşağıdakı misallarda oxşarlıq elementləri özünü aydın göstərir.başqa onomastik vahid kimi izah etməyə aparıb çıxarır. Nümunələrdə etnotoponimlər mötərizədə ixtisarla (etn) qeyd olunmuşdur. Başkənd. Quruluşca düzəltmə olan toponimlər sadəyə nisbətən çoxluq təşkil edir. Aynalı(etn). Alçalı. Başnalı/Başnəli(etn). Çox güman ki. Baxçalar. Onlar kəndin adının peyrəlu tayfasının adından yaranması fikrini irəli sürürlər (21. Armudlu. Ağazor. Abdallar(etn). -lər cəm şəkilçisinin artırılması ilə toponimlərin və etnotoponimlərin yaranmasında fərq nəzərə çarpmır. Ümumilikdə götürüldükdə isə quruluşca sadə toponimlər daha çox oxşar səciyyəlidir. 157). istərsə də etnotoponim olmayan düzəltmə toponimlərin düzəlməsində oxşar ünsürlər iştirak edir. Bayramlı (etn). bü toponimdə də el formantı vardır. Tədqiqatçılar haqlı olaraq bu kəndin adını kiçik çay anlamı ilə bağlamırlar. -lü sözdüzəldici şəkilçisi ilə qarışıq salınması bir sıra hallarda quruluşuna görə mürəkkəb toponimlərin düzəltmə toponimlər cərgəsinə daxil edilməsinə səbəb olmuşdur. Bazmavan Balıxlı/Balıqlı (etn). Bazarcıq. Aralıx. Basineli olmuşdur. -li. Istər düzəltmə etnotoponimlərin. Lakin bu etnotoponimin əsasında əslində baş ünsürü durmur. Ilkin variant yəqin ki. mənsubiyyət şəkilçisi qəbul etmiş el sözünün (eli – el+i) –lı. Avadlar. -lar. Birəli etnotoponimi haqqında da eyni fikirləri irəli sürmək mümkündür. Abdallar(etn). 103 . Barana. Altay dillərində birə kiçik çay anlamında işlənir. -lu. Arpavar. Yuxarıda istisna hal kimi Başnalı/Başnəli etnotoponimi qeyd olunmuşdur. Baburlu (etn). Bu səpkidə aparılan araşdırma əsaslı fərqlər üzə çıxarmır. Ayaslı/Ayazlı. Baş kompenentinin daxil olduğu toponimlərin sırasında etnotoponimlər yoxdur. Ayrım(etn). Bu və Boznəli etnotoponimlərinin əslındə Basin tayfasının adı durur. Almalı.

Saçlı. Qeyd olunan nöqteyi-nəzərdən məsələyə yanaşdıqda bu etnotoponimin quruluşca düzəltmə olması istisna edilə bilər. Qonçalı. Şorlu(etn). Onun quş sözü ilə heç bir bağlılığı yoxdur. Çəmbərək. Qəmərli (etn). Muğumlu. Çiftəli. Xancığaz. Kacaran(etn). Saybalı. Çarxec. Qanlı(etn). Dostluq. Siçanlı(etn). Bulaqlı. Təngirli. Zəhmət. Daharlı. Çizixlər. Maqmucuq. Dəmirçi. Şabadin. Şeyx Hacı. Çloxan. Kotanlı. Təkiyə. Tamamlı. Boğutlu. Dəvəli. Toparlı. Mehrablı. Məsimli. Samurlu (etn). Buğdaşen Qamışqut. Qaltaxçı (etn). Çotur. Püşkək. Susuz. Nubaraşen. Şıx104 . Darabas. Darğalı. Dirəklər Dornı. Eyni zamanda. Quşçu/Quşi (etn). Keçili. Mehriban. Oğruca. Sarvanlar (etn). Spitaq. Söyütlü. Dəlləkli. Nərziravan. Iydəli (etn). Qaçağan türkmənşəli bir elin adıdır. Çorlu(etn). Qəzənfər. Çıraxlı. Məliklər. Bu etnotoponimin qaç +ağan şəklində morfemlərə ayrılması. Dədəli. zənnimizcə. Zöhrablı. Evli (etn). Yekanlar. Qaçağan (etn). Qovuşuq. Çaxmaq. Pənah. Bitlicə. Paşalı. Tülnəbi. Qovşut. Musluqlu. Damcılı. Yaycı (etn). Kalara. Kərpiçli. Inəkli Yaqublu. Muncuxlu. Kələli. Məcidli. Yasovul. Zolaxaç. Çubuxçu. Qalaça. Çanaxçı. Dəlilər. Revazlı. Qədirli (etn). Ləmbəli. Qazançı (etn). Murad təpə. Mahmudlu (etn). Şağalı. Qalacıq. Evcilər (etn). Debetaşen. Imirli (etn). Bağçılıq. Şidli(etn). Şirvancıq(etn). Qaranlıq. Quşçu/Quşi/Quşcu etnotoponimdir. Yamanclı. Təkərli(etn). Künən (Getaşen).Başqa nümunələri nəzərdən keçirək. Çubuxlu. Daşlı. Çivinli. Etnotoponimin əsasında qədim türkmənşəli Kuşi tayfasının adı durur. Reyhanlı (etn). etnotoponimin izahı və müəyyən komponentlərə ayrılması məsələsi də aşkar deyildir. Kaftarlı. Nərimanlı. Şahablı. Şenataq. Bu sözün quş+çu şəklində parçalanması da düzgün deyildir. Songurlu. Kotigex. Körpəli. Horadiz. Ketran. Qapılı. Xalisə. Çiqdamlı. Erdapin. Becazlı/Becazlu/ Becazin. Şirazlı. Yengicə. Uzunlar. Toxluca(etn). Kəngərli(etn). özünü doğrultmur. Qaral. Ilanlı (etn). Mastara. Zəngilər (etn).

Oğurbəyli. bulaq. Gödəkli(etn). Daşkənd. dərə. 105 . Öysüz. kənd. Tərkibində qışlaq komponenti olanlar. Tecrabəy. Gülablı. Paşakənd. Comərdli. Gərgər(etn). Qutniqışlaq. Allahverdi. Düzkənd. çay. Güdgüm. Tərkibində bəy komponenti olanlar. Tərkibində kilsə komponenti olanlar. Dədəqışlaq. zor. xana. Meşəkənd. Imirxan. Tərkibində ağa komponenti olanlar Avdalağalı. Gözlü. Babakişi. Həsənbəyli. Yenikənd. Cənnətli. Ördəkli. ağa. Ən çox nəzərə çarpan komponentlər aşağıdakı sözləri əhatə edir: bəy. Ortakilsə. Keşişkənd. Əlibəyli. Ağkənd. Alakilsə. Kərimkənd. Ağcaqışlaq. Əfəndi. Məlikkənd. Tərkibində kənd komponenti olanlar Ağkənd. vəng. Misxana. Balakənd. Cücəkənd. baş. Cinni. Quruluşca mürəkkəb olan etnotoponimlər. daş. təpə. Ağkilsə. Cır-cır. Zərkənd. Gülüstan. Qızılkilsə. Ələyəz. Həbibkənd. Tərkibində xana komponenti olanlar Astaxana. Qarakilsə. Günəşli. Xaçkilsə. Tərkibində xan komponenti olanlar Adamxan. Həsənkəd. Xeyirbəyli. Güldüz. arx. qaya. sarı. Tərkibində dzor komponenti olanlar. qala. kilsə. Avdıbəy. müxtəlif antroponimlər. Göykilsə. Kilisəkənd. Köçbəy. Gölkənd. Bəzirxana. Ərəvus. Ərzəkənd. Xaçkənd. Cəbəçəli. qara. Göstərilən tipli mürəkkəb toponimlərə aid nümunələri nəzərdən keçirək. Göllü. xan. qışlaq. Aynadzor. Güllücə. Lələkənd. Əzizli. Tərkibində antroponim olanlar . Hamamlı. Uluxanlı. Təzəkənd. Çaykənd. Bu toponimlərin tərkibinə daxil olan komponentə görə müəyyən qruplara bölünə bilər.lar. boz. Tərkibində çay komponenti olanlar Arpaçay (qəsəbə). Dərəkənd. tala və s. Xozikənd. Ortakənd. Arazdöyən. Sultanbəy. Əlili. Qızılkənd. Göran(etn).

Təpədolaq Tərkibində oba komponenti olanlar . Tərkibində qara komponenti olanlar Qaraboya. Daşqala. Qoşabulaq. Dəlikdaş. Qırxdəyirman. Qaraburun. Tərkibində baş komponenti olanlar. Qaraqaya. Qızılvəng. Qurdqulaq. Qızılgül. Soyuqbulaq. Qaraqala. Qaraman. Tərkibində gül komponenti olanlar. Şirəqala. Qoturbulaq. Tərkibində say olanlar : Qırxbulaq. Abbasabad 106 . Kələkarx. Kəsikbaş. Qaradağlı. Uzuntala. Qurdqulu. Tərkibində abad komponenti olanlar. Tərkibində oğlu komponenti olanlar Oxçuoğlu. Kərkibaş. Sarıyaqub. Qaraməmməd. Qaraisa. Tərkibində qaya komponenti olanlar Qayabaşı. Korbulaq. Qurdbulaq. Bozigeğ. Tovuzqala. Torpaqqala. Bəhdaş. Tomartaş. Tərkibində tala komponenti olanlar. Dərəgyuğ. Qaranamaz. Tərkibində arx komponenti olanlar Ağcaarx. Qızılqoç. Tərkibində vəng komponenti olanlar Qoşavəng. Qarahəmzəli. Tərkibində təpə komponenti olanlar Təpədibi. Cəlaloğlu. Uzunoba. Qaraqula. Ovandərəsi. Güllübulaq. Kərimarx. Tərkibində qurd komponenti olanlar. Gödəkbulaq. Çiçəkbulaq. Gözəldərə. Tərkibində qala komponenti olanlar Ağqala. Sarıbaş. Tərkibində dərə komponenti olanlar: Dərəköy. Qarabulaq. Qaradaş. Tərkibində daş komponenti olanlar Qızıldaş. Şişqaya. Tərkibində boz komponenti olanlar Bozdoğan. Qaracoran. Dərəçiçək. Talıboğlu.Tərkibində bulaq komponenti olanlar Ağbulaq. Sarıserçə. Tərkibində sarı komponenti olanlar Sariyer. Qaraçanta. Tərkibində qoç komponenti olanlar.

Qarahəmzəli. Kolagirən. Basarkeçər. Çaybasar. Ocaqqulu. Bayraməlikənd. Tayçarıx. Ilxıabi. Digər komponentli mürəkkəb toponimlər. Əlikuçək. Oğuzbatır. Düzxarab. Körpüqulaş. Sultanabad. Vəligec. Qazangöl. Əlikuçak. Ağhəmzəli. Cadqıran. Qulucan. Arıxvəli. Bozdoğan. Göykümbət. Bəriyabad. Əmirxeyir. Xaçdur. Çivandərə. Donuzyeyən. Əlpinçay. Gəzərbad. Şirabad. Sirkətas. Bəyzadə. Korkeçilər. Calaloğlu. Irabad. Oxçuoğlu. Qarapapax. Ilançalan. Xaçaparax. Imanşalı. ümumi bir qrupda birləşdiririk. Çirmanis. Subatan. Elləroyuğu. Qarabağ. Öküzdağ. Itqıran. Tovuzgönlü. Qarğabazar. Karvansara. Sədibağdı. Qasıməli. Göyyoxuş. Qaradəli. Bəydili. Qurumusulu. Gölkənd. Quldərviş. Bayatdağı. Danagirməz. Dəymədağıl. Aysəsi. 107 . Əskinara. Gürcüel. Camışcur. Tavusköklü. Qaradağlı. Satanaxaç. Haçasu. Xınzirək. Qaraisa. Ağzıqanlı. Oğuztaş. Cəfərabad. Şirakqala. . Pirmələk. Qurdqala. Qaraçamux. Xınzırək. Qarqanktəpə. Səmadərviş. Qazarapat. Tatluqışlaq. Boğazkəsən. Kolagirən. Svanverdi. Şirakqoç. Sarıgeğ. Bəkyand. Göyərçinqala. Quləli. Əliqırıq. Canəhməd. Kuylasar. Kınıqkənd. Əlibəyli. Itqıran. Qursalı. Kosaməmməd.Mürəkkəb toponimlərin tərkibində başqa komponentlərə də rast gəlinir. Sərdarabad. Şavarut Hacılar. Balaqaraqoyunlu. Xazarabert. Aşağıdakı mürəkkəb etnotoponimlər qeydə alınır: Abbasabad. Dərbənd. Əliqızıl. Çiryuxla. Şorəli. Qarahacılı. Şəişədil. Yeniyol. Mantaşkəsən. Xaçdaraq. Təkcəyurd. Kərkibaş. Keşişverən. Şəkikan. Həmin toponimlərə aid nümunələri ayrıca qruplar deyil. Əlikəmərli. Vağarşabad. Ağzıbir. Qaraqoyunlu. Şakabad. Tovuzqala. Gölçiqin. Yenigöy. Varmaziyar. Qliçataq. Toxanşalı. Quqarçay. Yelqovan. Dəliqardaş. Qızılörtən Indi isə Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli mürəkkəb etnotoponimləri araşdıraq və onların tərkib komponentlərin müəyyənləşdirək.

108 . Gəzərbad. Abbasabad. Qeydə alınmış bu mürəkkəb etnotoponimləri komponentlərinə görə quruplaşdıraq. Oğuztaş Tərkibində dil komponenti olanlar. Kınıqkənd. Gölkənd. Oğuzbatır Tərkibində daş komponenti olanlar. Korkeçilər Tərkibində batır komponenti olanlar. Qurdqala Tərkibində baş komponenti olanlar. Şakabad. Tatluqışlaq Tərkibində qala komponenti olanlar. Bayraməlikənd. Şirakqoç Digər komponentli mürəkkəb etnotoponimlər. Şirakqala. Qarapapax Tərkibində antroponim olanlar. Bayatdağı. Öküzdağ Tərkibində kənd komponenti olanlar. Bəydili. Göyərçinqala Tərkibində keçi komponenti olanlar. Qarqanktəpə Tərkibində dərə komponenti olanlar. Balaqaraqoyunlu Tərkibində bəy komponenti olanlar. Qarahacılı Tərkibində bazar komponenti olanlar. Əlibəyli Tərkibində boz komponenti olanlar. Irabad Tərkibində dağ komponenti olanlar. Oxçuoğlu. Qaraisa Tərkibində hacı komponenti olanlar. Əlpinçay Tərkibində qurd komponenti olanlar. Şəmşədil Tərkibində qoç komponenti olanlar. Quqarçay. Qaradağlı. Bozdoğan Tərkibində göl komponenti olanlar.Şorkənd. Qaradəli Tərkibində papaq komponenti olanlar. Şuraqel. Calaloğlu Tərkibində qışlaq komponenti olanlar. Tərkibində abad komponenti olanlar. Qazangöl Tərkibində bağ komponenti olanlar. Qarğabazar Tərkibində təpə komponenti olanlar. Qaraqoyunlu. Şurakuz. Qarabağ Tərkibində qara komponenti olanlar. Kərkibaş Tərkibində oğlu komponenti olanlar. Qarahəmzəli. Tovuzqala. Çivandərə Tərkibində çay komponenti olanlar. Şorkənd Tərkibində bala komponenti olanlar.

Qasıməli. Şuraqel. Xınzirək. qışlaq. 109 . qara. qıraq. daş. dağ. qurd. Şorəli. Ağzıqanlı. yoxdur. Xınzırək. Bu etnotopoformant el sözüdür. Digər dil vahidlərindən fərqli olaraq onomastikada onomastik vahidlərin yaranmasında müəyyən formantlardan istifadə olunması da özünü göstərir. Manntaşkəsən. boz. Mürəkkəb toponimlərin komponenti kimi çıxış edən kənd. təpə. bu söz etnotopoformant kimi qəbul oluna bilər. əli. Əlikəmərli. Əlikuçək. Tavusköklü. toponimlərin düzəlməsində iştirak edən dil vasitələri eynilik təşkil edir. Itqıran. Biz belə hesab edirik ki. Qasıməli. Quruluşca çoxkomponentli olan etnotoponimlər. dərə. Tovuzgönlü. Bilavaistə etnotoponimlə bağlı olan əsaslı fərqli cəhət mürəkkəb etnotoponimlərdə komponentlərdən birinin etnosun adını bildirməsindən irəli gəlir. Camışcur. tərkib elementlərinə görə əsaslı fərqlər demək olar ki. Kolagirən. Şurakuz Çiryuxla. Əliqırıq. toponimlərin yaranmasında və düzəldilməsində ümumi bir proses əsasdır. Qaraçamux. Qursalı Göründüyü kimi mürəkkəb etnotoponimlər tərkibinlərindəki komponentə görə müəyyən qruplara bölünürlər. Bu da xüsusi leksika üçün ümumi bir cəhətdir. Xazarabert. Yuxarıda nəzərdən keçirilmiş mürəkkəb etnotoponimlərdə hələlik ayırmaq mümkün olan bir etnotopoformant nəzərə çarpır. terminlərin yaranmasında dilin öz sözdüzəltmə vasitələri ilə yanaşı terminelementlərdən istifadə edilir. hacı. Şəkikan. Basarkeçər. Çirmanis. kəmər və sair mürəkkəb etnotoponimlərdə də işlənir. Linqvistik təhlildən aydın olur ki. bəy. Gölçiqin. Şorəli. Məsələn. Əliqızıl. eli komponentinin əsasında el sözü durur. Qursalı tipli etnotoponimlərin tərkibindəki alı. xan. Boznəli. Bu isə belə bir nəticə çıxarmağa imkan verir ki. Bu komponentlərin ümumiyyətlə mürəkkəb toponimlərin tərkibində rast gələn komponentlərlə müqaisəsi göstərir ki. sarı.Körpüqulaş. Boşneli.

Böyük Keyti. Kiçik Arıxvəli. Aşağı Aylanlı. Böyük Gilanlar kəndi. Kiçik Mirzə. Aşağı Pirtikən. böyük. kiçik. Əvvəlki fəsildə qeyd olunduğu kimi miqrasiyanın özü müxtəlif səbəblərdən irəli gəlir. baş. düzəltmə və mürəkkəb toponimə artırılması ilə düzəlmişdir. Aşağı Qarabağlar. Yuxarı Kürdkənd. aşağı. komponentlərin bir qismi eyni qəbildən olub böyük. Böyük Kəpənək. Aşağı Qaranlıq. Aşağı Adyaman. qıraq sözlərinin sadə. Yuxarı Necili. Kiçik Şəhriyar. Aşağı Quylasar. Böyük Camışlı. Aşağı Alçalı. Yuxarı Quylasar (Kuylasar). Böyük Şəhriyar. Yuxarı Ağdan. Böyük Arıxvəli. Baş Abran. Kiçik Şorlu Dəmirçi. Böyük Vedi. Kiçik Gilanlar. Aşağı Ağcaqala. Aşağı Dvin. Aşağı Qaraqoymaz. yuxarı. Aşağı Gözəldərə. Böyük Qarakilsə. Yeni Bəyazid. Aşağı Zağalı. yuxarı. Böyük məzrə. Çoxkomponentli toponimlər tarixi inkişafın müəyyən mərhələsində müxtəlif səbəblərdən yaranmışdır. Aşağı Qarxun. Göstərilən qaydada yaranmış Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli to-ponimlərə aid külli miqdarda nümunələr gətirmək mümkündür. Aşağı Qanlıca. yaxud yaşayış məntəqələrinin böyüyüb iki yerə bölünməsi ilə yaranmışdır. Bununla yanaşı qeyd etmək lazımdır ki. Kiçik Şiştəpə. baş və bu qəbildən olan sözlərin artırılması ilə düzələn toponimlər kəndlərin. Daha qədim dövrə getdikcə miqrasiyanın əhalinin müəyyən ərazidə artmasının yeni yaşayış məskənlərinin yaranması ilə nəticələndiyi aydın hiss olunur. Burada miqrasiya məsafəcə uzağa deyil. Böyük Şöllü-Dəmirçi. Aşağı pürülü. Yuxarı Qanlıca. Aşağı Türkmənli. Böyük Qaragün. Yuxarı Pirtikən. Yuxarı Qaraqoymaz. kiçik. yaxın ərazilərə olmuşdur. Yuxarı Ağcaqala. Kiçik Keti. aşağı. Yuxarı Qarxun. Kiçik Kəpənək. Yuxarı Ağbaş. 110 . Şübhə yoxdur ki. Yuxarı Adyaman. Məsələn. Kolanlı Aralıx. Aşağı Axta. Kiçik Qarakilsə. Böyük Şiştəpə. Əsas səbəb əhalinin miqrasiyası ilə əlaqələndirilə bilər. Aşağı Necili. Aşağı Ağbaş. Yuxarı Aylanlı.Ermənistanın türk mənşəli toponimlərinin böyük bir hissəsi çoxkomponentli toponimlərdir.

Molla Bədəl. Axund Bzovan. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli toponimlərin bir hissəsi relyefin xüsusiyyətlərini özündə ifadə edir. Hacı Qara. Keçəl təpə. etnotoponimlər və etnotoponim olmayan toponimlərdə bir fərq özünü göstərir. aşağı. 111 . Qızıl təpə. Şorlu Mehmandar. Məsələn. Alaçıq qaya. Vəli Ağalı. Hacı Qara. Kaha binası. Ermənistan ərazisində bir komponenti Molla və ya Hacı sözləri olan toponimlər də az deyildir. böyük. Molla Göyçə və s. Türk Qarakilsəsi. molla komponentləri konkret fərdlərlə bağlı işlədilir. Maraqlıdır ki. Etnotoponimlər isə fərdə deyil etnosa aiddir və daha ümumi məzmun kəsb edir. Molla Dursun. Istiqamət. bu toponimlər ümumi mənzərədən kənara çıxmır. Beləliklə. etnotoponimlər belə konkretləşmiş informasiya daşımır. Molla Musa.Tədqiqat quruluşca çoxkomponentli olan etnotoponimlər əsasında aparıldıqda da oxşar nəticələr alınır. Tərkibində hacı. Məsələn. Daha doğrusu yuxarıdakı nümunələrdən qurluşca çoxkomponentli olan etnotoponimləri ayırsaq görərik ki. fərqləndirilməsi üçün istifadə edilmişdir. Etnotoponim olmayan toponimlərin müəyyən qismi konkret fərdlə bağlı informasiya əsasında da yarana bilirsə. Hacı Nəzər. Yenə də yuxarı. Kişmiş bulaq və s. Nəcəfli binası. Hacı Muğan. Təbii ki. Molla Eyyublu. Polad Ayrım. Molla Bayazet. Heydər bəy. Qızıl Teymur. Məsələn. ölçü bildirən sözlər belə yer adlarının bir-birindən ayrılması. bu komponentlər etnotoponimlərin tərkibində işlənmir. Tərkibində Hacı komponenti olan toponimlər də müəyyən çəkiyə malikdir. Çünki hacı. Bu da təbiidir. tərkibində yuxarıda qeyd olunmuş sözlərin işləndiyi toponimlərin qeydə alınması faktı ilə üzləşmişdik. molla komponentləri olan toponimlər söz birləşməsi şəklindədir. Hacı Bayram. Hacı Xəlil və s. Çünki bütün hallarda söhbət yer adlarından gedir. Boz yoxuş. Mürəkkəb toponimləri təhlil edərkən. kiçik komponentlərinin işlənməsinin şahidi oluruq.

linqvistik arealdan və həmçinin nitq xüsusiyyətlərindən doğan qanunauyğun hadisələr sırasına daxildir. Illi Qarakilsə. Ikinci fəsildə Abas tayfasının adı əsasında yaranmış etnotoponimləri nəzərdən keçirdik. Ermənistanın türk mənşəli etnotoponimilərinin fonetik xüsusiyyətləri. Yer adlarında fonetik dəyişmə ümumi leksik fonda nisbətən ləng baş versə də. Kolanlı aralıx. o cümlədən yer adlarında elə dəyişmələr baş verir ki. Bununla yanaşı. həmin toponimlərdə yaşayış məntəqəsini salan əsas şəxslərin adları toponimdə əksini tapmışdır. Qəbilə və tayfa adları əsasında yaranan etnotoponimlər. Ağalı tipli toponimlər daha çox şəxs adları ilə bağlıdır. Konkret nümunələrə müraciət edək. onlar öz izlərini yaxşı saxlayırlar. onomastik vahidlərdə. onu da qeyd etmək lazımdır ki. onomastik vahidlərin böyük bir qismi tarixən qədim dövlərdən yarandığı üçün onlar dilin inkişafı nəticəsində müəyyən dəyişmələrə məruz qalırlar. Şamburd dərəsi. onları asanlıqla bərpa etmək mümkün olmur. xüsusən areal etnotoponimlərdə fonetik dəyişmələr aşkar hiss edilir. Quru Araz. məruz qalma dil əlaqələrindən. 112 . Müəyyən fonetik dəyişmələrə uğrama. Dovşan qışlaq. Onomastik vahidlərin fonetik dəyişikliklərə uğraması daha çox müşahidə edilir. Bu cəhət müxtəlif səbəblərlə izahlanır. Bu zaman bəzi adların linqvistik təhlili ilə əlaqədar olan fikirlərin çoxu bir-birini tamamlamaq əvəzinə.Hüseynqulu. Ulya Sarvanlar tipli toponimlərin yaranmasını isə müxtəlif səbəblərlə izah etmək mümkündür. biri o birini təkzib edir. Bu xüsusiyyət etnonim və etnotoponimlərdə özünü daha çox büruzə verir. Çox güman ki.2. Məzrə Şorsu kəndi. 3. Hər şeydən əvvəl qeyd etməliyik ki. Bu tayfanın adı haqqında maraqlı fikirlər vardır.

40). Boyat etnik anlayışlı adlar xarakterikdir. 284). Belə fikir irəli sürür ki. Qarxun. Verilmiş nümunələrdə ç-z-s keçidləri aydın hiss olunur.Zeydlis və coğRafiyaşünas I. Çünki bu komponentin özü qədim sözyaratma vasitəsidir. Şəki. aqaç-avn-apaç sırasındakı n fonemini izah etmək müəyyən çətinlik yaradır.Qan Abşeron sözünün «Ab-şoran» sözündən əmələ gəldiyini sübut etməyə səy göstərmişdir. Azərbaycanda aparılan son tədqiqatlar göstərir ki. əfşar|afşar adında 2-ci heca təşkil edən şar komponentinin özü qədim sözyaratma Vasitəsidir. Abşeron. Tarixi mənbələrə görə xəzərlərin avaz və ya abas tayfası. A. peçeneqlərdə abas tayfası olmuşdur. Fonetik dəyişmələr baxımından türk mənşəli Əfşar. Apastovo rayonu. Lakin bu fikrin heç bir elmi əsası yoxdur. Çünki bu komponentin özü qaraşar.P. Qayı. Bizə elə gəlir ki. Kəmər. Avur (Yardımlı). Avaş (Şamaxı).Petruşevski əfşar tayfa adını etnik cəhətdən təhlil edir. Kazan xanlığında Aqaç-Aqan-Opaç kəndləri olmuşdur(102. Əfşar tayfasının izi Abşeron. Qeyd etdiyimiz kimi ərəb dilindən keçmiş Abbas antroponimi və onunla bağlı toponimlər də az deyildir.Qeybullayevin məlumatına görə I. həmin tayfa Qacarlarla birlikdə Monqol qoşunları ilə Orta Asiyadan Irana gəlmişlər. Bu toponim isə tayfa adı ilə bağlıdır. Apaz kəndi vardır. Avuş (Şərur). alışar sözlərində işləndiyi kimi onun 113 . Tədqiqatçıların diqqətini daha çox əfşar tayfası ilə bağlı Abşeron sözünün quruluşu cəlb edir. Kürdovşarı muğam adında da əfşar tayfası-nın izi mühafizə olunur. Apaç kəndi.Tatarıstanda Apas kəndi. Q. Bunula yanaşı. Onların bir hissəsi isə Teymurləng zamanında Azərbaycana köçürülmüşdür.Məmmədov Abşeron sözünün izahı ilə əlaqədar yazır: «…rus tarixçisi və etnoqrafı N. «Əfşarani» sözünün təhrif edilmiş formasıdır. Gəncə. Peçeneqlərdə Abas şəxs adı da işləkdir (141. Avşar (Ağcabədi) yer adlarında saxlanmışdır.

Rumıniyada Peçenyaqa və Biçeneq variantları vardır. ç-c. Şimali Kafkazı əhatə edir. erməni və s) az etnonimini Kiçik Asiyadan Azərbaycana qədər müşayiət edir. Göründüyü kimi p-b. indiki Aza kəndi (Naxçıvanda). Aza etnotoponimi (urartu) və nəhayət. q-k keçidləri özünü göstərir. Avur adlarının 1-ci komponentlərinə də şamil edilə bilər. Ukraynayda peçeneq Xarkov vilayətində və Ivanofrankovskda. avuş və avur yer adlarının mənşəyini də eyni kökdən hesab etməyə tam əsas vardır. altay. Qədim erməni mənbələrində işlənən Asiaçpor (asların çökəkliyi). qaraqalpaq və sair türkdilli xalqların tərkibində tayfa. Bidcenavand toponimləri qeydə alınmışdır (96. Belorusiyada Peçenecen toponimləri qeydə alınmışdır (96. Aza//haza məntəqəsi (latın). Özbək. Iranda Bidcenabad. Bu mənbələrdə az sözü etnonim və etnotoponim kimi xatırlanır: Azzi ölkəsi (xett). 34-35). Bu tayfanın adında da fonetik dəyişmələr özünü göstərir. Amsar kimi toponimik vahidlərdə təsadüf edilir. Orta əsr mənbələrində türkdilli az tayfalarının adı Şimali Qafqazdan tutmuş Orta Asiya və Altaya qədər yayılmışdır. latın. nəsil. Peçeneq tayfa adı ilə bağlı etnotoponimlər Ermənistan ərazisində az deyildir. Şahbuz rayonunda Biçenek oykonimi vardır. Avuş.«sar» formasında anlautda işlənməsi Qusar. Asiaçor (asın dərəsi) toponimlərindəki as tayfalarının 114 . Osetiyanın müasir toponomik sistemində də bitsenqa toponimi vardır. lakin daha qədim mənbələr (xett. qəbilə adı kimi işlənən as//az (130. Əfşar /Afşar sözündə v(f) səsi keçidi qanunauyğun olduğu üçün həmin qanunauyğunluq eyni dərəcədə Avaş. 204-205) etnoniminə hələ qədim türk yazılarında az budun (az xalqı) şəklində rast gəlmək olur. Türkiyədə dörd Peçeneq adlı toponim. 35). Bu adın arealı Gürcüstan. urartu. Bu mənada Azərbaycan ərazisindəki avaş. Bu mənada təsəvvür edilməlidir.

Astara. Dildəki xüsusi adların böyük bir qismi appelyativlərin köməyi ilə yaranır. Həmin allomorfları *as//az* arxetiplərindən törəmə hesab etmək olardı.gürcü abidəsində qəbilə başçılarının adı Baqatur şəklində verilən as tayfalarının Azərbaycanda. Ona görə də ilkin saiti larinqal a şəklində bərpa etmək lazım gəlir.-it formantları ilə işlənən kaspi. 113). kazar//xəzər. a-o-u. Artıq həmin yuvadan törəyən az//as və kaz//kas etnonimlərinin –pi. Şimali Qafqazda. s-ş dəyişmələri və z*/s paralelliyi ilə göstərilən variantları izah etmək mümkündür. azar//azər.y) ilə. kasit variantlarını izah etmək çətinlik törətmir. yəni səsartımı (h. kasaq//kazax. Bu hadisə özünü toponimiyada da geniş şəkildə 115 . Azar//Azər etnotoponimi sonralar baqan//bacan//becan//bayqan allomorfları ilə işlənən sözlə birlikdə Azərbaycan toponimini yaratmışdır (65.-ar. Indiyədək dilçiliyimizdə leksik və semantik yolla yeni sözlər yaranmasının sərhəddi dəqiq müəyyənləşdirilməmiş.-aq. Müxtəlif tarixi mənbələrdə xatırlanan bu etnonim as//os//aş//yaz//uz allomorfları ilə nəzəri cəlb edir. Təbəri (VIII əsr) As-tarxan adını qeyd etmişdir. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlərdə fonetik dəyişmələr və fonetik hadisələrlə bağlı külli miqdarda başqa misallar da göstərmək mümkündür. Orta Asiyada xeyli izi qalmışdır.3. Aştarak (Ermənistanda) toponimləri də həmin as etnonimini əks etdirir. 3. Lakin tarixi mənbələrdə as//az etnoniminin kas//kaz//xaz tipli paralelləri də qeyd olunmuşdur ki. bu da həmin arxetipləri bərpa etməyə imkan vermir. leksik yolla söz yaratmanın mahiyyəti tam aydınlaşdırılmamışdır. Astarxan// Həştərxan. Ermənistanın türk mənşəli etnotoponimilərinin leksik-semantik xüsusiyyətləri.

Təbii ki. xüsusi obyekt adlarını da ifadə edir. Xüsusi adların bir qismi semantik üsulla konversiya yolu ilə yaranır. Ümumi söz Xüsusi ad Abad Abad (k) Ağ+bənd Ağbənd (q) Ağ+bulaq Ağbulaq (p) Ağ+qaya Ağqay a Balıq-çı Balıqçı (q) Balıq-çı-lar Balıqçılar (q) Boz+binə Bozbinə (k) Qala+ça Qalaça (k) Qamış-lı Qamışlı (k) Qara+bağ-lar Qarabağlar (k) Başqa dillərdə olduğu kimi. dildəki bütün appelyativlər onomastik vahidlərin yaranmasında iştirak etmir. Bu cəhətdən onomastik vahidlərin aşağıdakı əmələgəlmə tiplərini göstərmək olar. Dilimizin onamastik leksikasında bu hadisə geniş yayılmışdır.göstərir. ümumilik bildirməklə yanaşı. 116 . Bu mühüm dil hadisəsi onomastik leksikadakı bütün xüsusi adlar qrupunu əhatə edir. Onomastik vahidlərin semantik üsulla əmələ gəlməsində başlıca əlamət bu prosesdə bir nitq hissəsinə məxsus sözlərin başqa nitq hissəsinə keçməsi hadisəsidir. Belə ki. müxtəlif nitq hissələrinə mənsub olan bir sıra ümumi sözlər substantivləşir və sırf xüsusi ad əmələ gətirir. Məsələn. Apelyativlərin müəyyən qismi bu prosesdə fəal və məhsuldardır. Ona görə də onomastik vahidlərin leksik xüsusiyyətlərini öyrənərkən bu məsələyə fikir verilməlidir. Azərbaycan dilində də leksik yolla söz yaratma prosesi ən qədim derivatoloci hadisədir. Bu prosesdə heç bir qrammatik vasitə olmadan sözlər dəyişir.

Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli toponimlərin tərkibində heyvan adlarının müəyyən tezliklə işlənməsi müşahidə edilir. Ümumiyyətlə. zəifləyir. Bununla o. Məs: Basar+keçər-Basarkeçər. felin təsriflənməyən formalarından feli sifət və felin əmr. «Basat Dəpəgözü öldürdigi boyı»nda Dəpəgöz// Təpəgöz Basatdan kimliyini soruşanda onun Anam adın sorar olsan. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli toponimlər sırasında da tərkibində qurd sözü olanlar vardır: Qurdqulaq.Qaqan Aslan cavabı heç də təsadüfü deyildir.1) Sifətin ismə keçməsi əsasında: Bu prosesdə sifətlər substantivləşir və ismin suallarına cavab verir. Hələ «Kitabi-Dədə Qorqud» dastanlarında bir sıra heyvan adlarının antroponimlərin tərkibində işlənməsinə aid çoxlu faktlar üzə çıxır. Ağ kənd–Ağkənd. qüvvət. «Aldədə» əfsanəsində Aldədənin oğlunun Qurd qayasında Bozqurddan süd əmməsi də buna işarədir. 117 . 2) Felin ismə keçməsi əsasında: Faktlar göstərir ki. keyfiyyət anlayışı olduğu kimi qalmır. Hər biri özünəməxsus məna daşıyır. Bu hadisə ümumiyyətlə türk onomastikası. Dilimizin onomastik leksikasında sifət +isim modeli aşağıdakı şəkildə mövcuddur. qara qoyun-qaraqoyunlu. qurd əksər türkdilli xalqlarda güc. ağ-xaç-ağxaç. o cümlədən də Azərbaycan onomastikası üçün yayılmış hadisələrdəndir. Qurd protooğuzların ilkin soykökü sayıldığından bir növ totemlər totemi hesab olunur. Eyni sözləri Orxon-Yenisey abidələri haqqında da demək olar. Hər bir adın da daşıdığı məna çox qədimlərə gedib çıxır. məğrurluq. Göründüyü kimi sifət əsasında yaranmış toponimlərin mənasında həmin sifətlərin bildirdiyi əlamət.Qaba Ağac Atam adım deyirsən. Qurdqulu və s. xəbər formalarından olan bəzi sözlər substantivləşərək ismin sualına cavab verir. ağac heyvan kultu ilə bağlılığını göstərmişdir. qorxmazlıq rəmzi olmuşdur.

Burada leksik sistemin xüsusi onimlərinin toponim tərkibində yer alması özünü göstərir. Göyçə və Dərələyəz mahallarında tarix boyu vərsaq (//varsaq). qədimdə Vərsaqdağ formasında işlənmiş. Müəllif leksik qatın tərkibində məhz etnonimlərlə bağlı olan vahidləri aşıq yaradıcılığı nümunələrindən toplaya bilmişdir (55). Var olsun Qarabağ. Vers dağının adı da qədim türk qəbiləsinin adı ilə. Belə vahidlərin tapılıb aşkara çıxarılması mənbələrindən biri də aşıq poeziyası və digər yazılı mənbələrdir.Mirzəyev göstərir ki. Bəlkə də bu. Versaq||Varsaq sözləri ilə bağlıdır.. H.Etnonimlər əsasında toponimlərin yaranması geniş yayılmış haldır. H. Türk qəbilələrindən birinin adını daşıyan Arpa çayının bir qolu ilk mənbəyini Vers dağının ətəyindən alır. eləcə də vərsaqların (//varsaqların)öz ayinlərini uca dağ başında keçirməsi. (Xalq mahnısı) 118 . Ilk araşdırmalara əsasən belə bir mülahizə yürütmək olar ki. ən uca dağdır. (Aşıq Ələsgər) Arpa çayı aşdı-daşdı Sel Saranı aldı qaçdı. əcəb səfadır Başa Xaçın axar. sonralar isə Versdağ||Versdağı formasına düşmüşdür.) Vers dağının Dərələyəzə baxan üzündə əvvəllər Qovuşq və Güldüz kəndlərinə məxsus Soğanlı yaylağı və burada Göytəpə.Mirzəyev Aşıq poeziyasında işlənən etnonimlərə ayrıca yazı həsr etmişdir. Qədimdə şamanların. ayağa Qarqar. Qaçaqqayısı. «Vers» Dərələyaz və Göyçənin sərhəddində yerləşən. Bu ətrafda Versdən uca dağ yoxdur (3522 m.ozan-aşıq sənətinin geniş yayılması və s. Prof. bu kimi faktlarda da yuxarıdakı mülahizəni söyləməyə əsas verir ( bu dağ indi Vardenis adlandırılır). Bərkdərə adlanan yerləri arasında türk tayfalarının birinci adını daşıyan «Xalaclar» yurdu adlı yer də vardır.

(Aşıq Ələsgər) Savab bilməz Təhlə . Kələntər. içində bazar… (Məlikballı Qurban) Göründüyü kimi–Qarqar. Muğan. Kəngərli. Ağdam. Əyricə. Mərcanlı dəryab… (Məlikballı Qurban) Göftügusi nab. Üçqovat. Mulğaduz. Alpavut. Muğanlı. Dizax. Hazır mayəhtacı. Qaradolax. Padar və s. Qaytax. Muğan həsrət çəkər a yağa qar. Ternavod. Mərcanlı. Kəngərli. Baharlı. Qaradolax. 119 . Qaytax… (Məlikballı Qurban) Ədəb bilməz Sadıqbəyli. Cinli Yarımca. Güllücə. qar. Qaraman. (Aşıq Ələsgər) Qanlıda qonaq qalanda Canıma sataşdı birə. Əyricə. kimi tayfa və qəbilə adları aşıq poeziyasında və xalq şairlərinin əsərlərində çox yaxşı mühafizə olunub saxlanılmışdır. Padar.3. Cəbəlli. Ərazi və kənd adlarında: …Göyçə qar əlindən zara gəlibdir. Kələntər. Bərgüşad.Qozlu. Alpavut. Kari. Çələblər. Arpa. Təhlə.

Haqqıxlı. Sultanlı. Yayçı. Qaradağlı. Dəmirçi və s. Təkəli. Tərəkəmələr. Lazımlar. Hər iki qrupa mənsub toponimləri ayrı-ayrılıqda nəzərdən keçirək. Ermənistanın türk mənşəli etnotoponimilərinin qrammatik xüsusiyyətləri. Sarıxanlı. Qafarlı. Çomartlı və s.-lik. Alyanlı. Küzəcik. Əfsərli. Baharlı. Əlirzalar. Ağcaqışlar.-lu. -luq. 3. Qarabaşlar. Həsənli. Qoyunlu.4.3. Abbaslar. Nərimanlı. Kosalı. Şahverdilər. Qaliişlı. Üenkicə. Əhmədli. Almalıq. Muqamlı. Güllücə.-li. Dəlilər.. Mahmudlu. Məsələn Dilican qəzasında . Yellicə. Dəlləkli. sintaktik yolla yarananlar. Çiləxanlı. Armudlu. Məsimli. Çaxırlı. Ağdamlar. Sarvanlar.4. Sabunçu. Toxluca.Zoğalı.Cıvıxlı. Əcili. Kefli. Alçalı. Tuqanlar. Bu ərazidəki toponimlərin böyük əksəriyyətində Azərbaycan dilinin morfoloci xüsusiyyətləri ifadəsini tapmışdır.-lər.Başnalı. -lük və bir sıra digər şəkilçilər Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli toponimlərin tərkibində geniş işlənir. Becazlı. Qəmərli. Yaqublu.. Çanaxçı. Bığlı. Ozanlar. Gilanlar. Sarcalar.-lü. Ələkçi və s. Reyhanlı. Tərkibində qrammatik əlamətlər olan toponimləri yaranma üsuluna görə iki qrupa ayırmaq mümkündür: morfoloci yolla yarananlar. Kəlincə. Yamallı. Qaraqoyunlu. Quşçulu. Qaralar. Yeni Bəyazid qəzasında . 120 . Gödəkli. Zəngilər. -lar. Günəşli.. Kürdlər. Həsənli. Kürdlər. Uullu. Qaraqoyunlu. Avdallar. Kotanlı. Hüseynbəyli. Sarvanlar. lıq. Toponimlər hər şeydən əvvəl. Yapalaxlı. Günlük. Irəvan qəzasında . Alaçıq və s. Aralıq. Qaraqoyunlu. Ermənistan ərazisində olmuş türk mənşəli etnotoponimlərin morfoloci xüsusiyyətləri. Yarpızlı. Ağaflı. Marallıca. nominat olduqlarına və müəyyən sözləri əhatə etdiklərinə görə onların tərkibində qrammatik əlamətlər də ifadəsini tapır. Çıqdaşlı. Oxçu. Bağçacıq. Qabaxlı. Çənnətli. Azərbaycan dilinin məhsuldar şəkilçiləri olan –lı. Mollalı. Zəngəzur qəzasında Armudlu. Uğurbəyli.1. Məliklər və s.

Armudlu. tirə başçılarının adlarına qoşularaq.Əhmədov yazır: -lı. başqa mənada işlənir. Eçmiədzin qəzası:. Tədqiqatçılar bu şəkilçinin toponimlərin tərkibində işlənməsinə ikili münasibət bəsləyirlər. Mollazadə də bu fikirlə razılaşır (120. Şorca. Ləmbəli. Heydərli. Şamlıq. Qeyd etmək lazımdır ki. Armudlu.-li. Vartanlı. LoruPəmbək qəzasında . Azərbaycan dilində məhsuldar olan bu şəkilçi toponimlərin tərkibində də geniş işlənir. -lü şəkilçisinin toponimiyada bir neçə funksiya –1) etnonimlərə qoşulduqda bu və ya digər 121 . Ilməzli. T. -lu.Alçalı.Qubayeva isə bu şəkilçinin etnotoponimlərin tərkibində işlənməsinin qeyrimümkün olduğunu iddia edir (93. Hacılar. S. Baldırqanlı. Iydəli. Qaraceyranlı. -lu.M. Yaqublu. 162). S. Əylənli. Bayatılar. Kötəkli. Göycə. Bağçacıq. 44). Bu doğrudan da düzgün mövqedir. Günəşli.-lü şəkilçisinin köməyi ilə əmələ gələn toponimlər. Seyidlər. V. Türkmənli. Məsələn. Bayqaxlı. Güllücə və s. Ayarlı. Hamalı.. -lı. Buna görə də toponimlərin morfoloci xüsusiyyətləri tədqiq edilərkən topoformantların köməyi ilə əmələ gələn toponimlərə xüsusi diqqət verilməlidir. Qəmərli. nəsil. 131). Xırtlıq və s. Kürəkənli. Çünki bir sıra şəkilçilər bilavasitə toponim tərkibində başqa məna kəsb edir. -lu. Abəyli. Yaqublu. Dəmirçilər. O.Molçanova bu şəkilçinin etnonimlərlə işlənərək etnotoponim yaratdığını göstərir (122. Qursalı. Onları müasir dilin materialları əsasında izah etdikdə toponimin mənası ilə bağlı qüsurlu şərh meydana çıxır. onlara mənsub mənası ifadə edən düzəltmə etnonimlər əmələ gətirir (29. -li.Əliyev –lı. -lü şəkiçisi müxtəlif şəxs adlarına. 101). Haramlı. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli toponimlərin morfoloci üsulla yaranmasında iştirak edən şəkilçilərin müəyyən hissəsini nəzərdən keçirək. tayfa. Xanlıq və s.T.. Bəzi tədqiqatçılar belə şəkilçiləri topoformantlar adlandırırlar. şəkilçilərin müəyyən qismi onların müasir dildə çıxış etdikləri qrammatik mənada deyil. Xocayarlı.-li. Aynalı. Güllücə.

-lər şəkilçisinin altı funksiyasını göstərmişdir(32. -luq. Dirək-lər. -luq. Məsələn. Armudlu. V. məkan mənalarında toponimlər yaradır. Abbaslar və s. yaxud onun yaşadığı yeri bildirən toponim yaratması və s. Dostluq. Babar-lu. Baran-a. T. Ermənistan ərazisindəki toponimlərin tərkibində aşağıdakı şəkilçi və şəkilçi zəncirləri də müəyyən tezliklə işlənir. -lər şəkilçisinin bir sıra şəxs adlarına qoşularaq müəyyən qrupun zümrənin həmin şəxsin törəmələri olduğunu bildirən düzəltmə etnonimlər yaratdığını qeyd edir (29. Məsələn. Hamam-lı. -var Arpa-var 122 . Dəli-lər. -a Kalar-a. Ayna-lı. -ac Acıb-ac -van Bazma-van. -lik. nəsil.-lük şəkilçiləri də Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli toponimlərin tərkibində məhsuldar işlənir. Alma-lı. Günəş-li. Göllü və s. tirə adlarına.etnosun(xalqın. 162).Əliyev toponimlərə artırılan –lar. Söyütlü. -vanlar Sar-vanlar. tirənin…) mənsub olduğu məkanı. Şid-li. -lıq. etnik qrupun. -lar. yaxud da həmin toponimin hansı etnosa məxsusluğunu bidirməsi. V. Məsələn. Onu da qeyd etmək lazımdır ki. Şıx-lar. Mus-luq-lu. Bu şəkilçi tayfa. -lər şəkilçisinin köməyi ilə əmələ gələn toponimlər.Əliyev belə on funksiyanı sadalayır (32. müxtəlif mənalı appelyativlərə artırılaraq toponimlər yaradır. Revaz-lı. -lıq Qaran-lıq və s. bu şəkilçinin fonetik variantının işlənməsi ilə də üzləşmək olur: -ni Cin-ni. Bu şəkilçilər yer. qəbilənin. Baxça-lar. Balıx-lı. Ayas-lı.Əhmədov –lar. Başna-lı Becaz-lı. Tuqanlar. Ermənistan ərazisndə tərkibində bu şəkilçi olan çoxsaylı türk mənşəli toponimlər vardır. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli toponimlərin tərkibində çox rast gəlinən bu şəkilçi qeyd edilmiş funksiyalarda çıxış edir. tayfanın. Zöhrab-lı. luqlu. antroponimlərə. 2) antroponimlərə artırılaraq bu və ya digər şəxsə malik. funksiyaları yerinə yetirdiyini göstərir. Boğut-lu. Şor-lu. Bulaq-lı. 201-203). Gödək-li. Göz-lü. Zəngi-lər. 204-205).

-ur Çot-ur. -ut. -li-cə. -cuq Maqmu-cuq. -xan Çlo-xan. -cu Quş-cu. -çə-li Cəbə-çəli. -cıq Bazar-cıq. Qovş-ut. Qazan-çı. Əlbəttə. -üstan. -ək Çəmbər-ək. -suz Su-suz. yuxarıda verilmiş şəkilçilərin bir qismi topoformantlara aid edilməli və ayrıca öyrənilməlidir. -an-lar Yek-anlar. -zor Ağa-zor -i Ağud-i. Gül-üstan. -ci-lər Ev-cilər. Topoformantlarla yaranan toponimlər. -cıq Şirvan-cıq. Bununla yanaşı qeyd etmək lazımdır ki.-qut Qamış-qut. -cığaz Xan-cığaz. -şen Buğda-şen. -ğan Qaça-ğan -ək Püşk-ək. -ıx Aral-ıx. -ca Toxlu-ca. Muğ-umlu. -uq Qovuş-uq. -çı. Bit-li-cə. cı Yaycı. verilən nümunələr Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli toponimlərin morfoloci əlamətlərinin hamısını əhatə etmir. Öy-süz. -sə Xali-sə. Oğru-ca. -çilər Dəmir-çilər. -umlu. -şen Debeta-şen. -çi Dəmir-çi. 123 . -süz. -ı Dorn-ı. -ca. Qaltax-çı. Çanax-çı.

Əsgəran. 76). Q. Abaran. Qədim etnotoponim yaradan topoformantdır.A. Bayan. A.Abdullayev həmin fikirlə razılaşır (74). həmçinin gürcü coğrafi adlarının yaranmasında da iştirak etməsini qeyd edir (121. T. –an. -han. Qafan.Əhmədov bu qrupa –ran formantını da daxil edərək onları fonetik çoxvariantlı şəkilçilər hesab edir(29. məskən» mənasında olduğunu göstərir. -an Gör-an. 160).Axundov –van topoformantını Iran dillərinə aid edir(2. Müəllif eyni zamanda E. 79-80).Voroşil bu topoformantın kənd mənasıda olmasını qeyd edir(85. Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi bir sıra tədqiqatçılar –van topoformantını –an topoformantının fonetik variantı hesab edirlər. Hər iki müəllif topoformantın «ev. I. kan.Bayramov şen formantının oba və kənd mənasını verir (18. I. Bu topoformant da çox işləkdir. -van. -ən topoformantının –yan.Murzayevə istinadla vani. onun mənşəyi və mənası haqqında müxtəlif fikirlər mövcuddur. -ən topoformantı. A. S. sarışın tipli 124 . -zan. ev..Bayramov Q. -avan Nərzir-avan. I. Alpan.Məmmədov şen sözünün qədim şümer dövründən mövcudluğunu və onun Azərbaycan dilində qaraşın. -van topoformantı. vana formalarının «yer. Kacar-an. -xan variantları da az işlək deyildir. Alban. şen topoformantı. 15). Bu formant daim mübahisələrə səbəb olur. 25). Ket-ran. van qədim Urartu dilində ölkə mənasında işlənən ebani/ubani sözü əsasında formalaşmışdır.Mollazadə –van topoformantının yalnız Iran mənşəli toponimlərin yaranmasında deyil.M. torpaq» mənalarını ifadə etməsini qeyd edir(18. -an. yaşayış yeri. Kün-ən. 62). Bu topoformant daha çox etnotoponimlərin yaranmasında iştirak edir. Bizim fikrimizcə –avan topoformantının əsasında da van durur. -man. -an. qan.Melikaşviliyə istinadla yazır ki.M. ğan.Belə toponimlər də Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli toponimlərin müəyyən hissəsini təşkil edir.

Mirzəyev qeyd edir ki. Azərbaycanda. Şadılı (Beyləqan r-nu) Şotavar (Qax r-nu) toponimləri vardır. Qərbi Azərbaycanın Ağrı bölgəsində oğuz ellərinin izini yaşadan yüzlərlə yer-yurd adlarından biri də Şidli toponimidir. Qoşavəng və Günyevəng toponimlərinin tərkibinə daxil olan vəng formantının türk dillərinə məxsus söz olduğunu sübut etmişdir. Tədqiqatçılar bu toponimlərdə qədim şadı tayfasının adının əksini tapmasını göstərirlər.Mirzəyev bu formantla bağlı geniş elmi-nəzəri təhlil aparmışdır. 38). mənaca rəngin açıqlığı ilə bağlılığını göstərir (51). bu kimi mənalarda işlənmişdir (57. «Şadi» coğrafi adı ilə əlaqədar olaraq Fəxrəddin Əsədoğlunun «Şidli toponiminin etimologiyası» yazısı da maraqlıdır. benü. Araz 125 . Azərbaycanda Şada (Şahbuz rnu).Məşədiyev şərq qrup dialekt və şivələrində şenlik sözünün kənd mənasını bildirməsinə istinadla onun yaşayış yeri və məskənini ifadə etməsi fikrini ön plana çəkir (53.Buşuyevanın lüğətində də bu fikir təsdiqlənir (142). Q. habelə qərbi Azərbaycanda yaşamış qədim türk tayfalarından biri də şadı//şada tayfası olmuşdur.Qumilyovun fikrinə görə bu tayfa orta asiya hunlarının tərkibinə girmişlər. Müəllif Ermənistan ərazisindəki Qaravəng. Doğrudan da. O yazır: «Bu söz türk dillərinin qədim dövrlərində bengü. 210). benigü. H. L. 208). menü formalarında olmuş və abidə. 13). mengü.N. Həmin tayfanın adından yaranmış onomastik vahidlərdən biri də Şadııvəngdir. Şidli kəndi Ağrı dağının yaxınlığında Vedi rayonunda. H. vəng topoformantı. Şadııvəng qədim alban abidəsi olub Dərələyəzdə Həsənkənd və Alxanpəyəsi kəndlərinin qabağındakı Təkədonduran dağının qərb tərəfində dağın başında yerləşir(57.Qeybullayev etnotoponimlərin əsasında şato etnoniminin durduğunu qeyd edir (88. Y. göstərilən mənalarda sözlər qədim türk lüğətində əksini tapmışdır (100). Qoduxvəng. daşdan yazılı abidə və s.sözlərdə qalmasını qeyd edərək. Q.

Azərbaycanlıların (türklərin) Ermənistandan tam qovulmasına qədər kənddə yalnız azərbaycanlılar yaşayırdı. –li şəkilçisi isə aidlik. Kənd 1988-ci ilə qədər türk sakinləri ilə bərabər öz adını da qoruyub saxlamışdır. Eyni zamanda Şadııvəng onomastik vahidinin tərkibindəki vəng komponentinin erməni dilinə mənsubluğu tamamilə özünü doğrultmur. XIX yüzillikdə Azərbaycanda şadılı tayfası yaşamışdır.Qumilyova və V. O. Şadılı-kənd (Goranboy). etnosa mənsubluğundan danışmaq olmaz. şidli sözünün şidi və li komponentlərindən ibarət olmasını göstərir.Bartolda istinad edərək yazır ki.çayından çəkilmiş Kaxonov kanalının sahilində yerləşir. Şatıhlı dağı (Cəlilabad). L. Şatırovka-kənd (Salyan).Qeybullayev yazır ki. Aydındır ki. Cəlilabad). VI-VII əsrlərdə Qərbi Türk xanlığına daxil olan tayfalardan biri də şato olmuşdur. «Şadılı» şato tayfasına mənsub olan deməkdir.N.Əhmədov. onda bu abidənin hər hansı başqa bir millətə. Şatırlı –kənd (Bərdə. Vəng formantını erməni dilinə aid 126 . Buradakı «i» səsinin düşməsini tələffüz ağırlığı ilə əlaqələndirir. mənsubluq. sahiblik məzmunu verən topoformantıdır. Şadı tayfası haqqında daha geniş məlumat vermək olar.V. Tarixin dərin qatlarından bugünümüzə boylanan və qədim şato tayfasının adını yaşadan Şidli oykonimi (kənd adı) ulu keçmişimizdən soraq verən coğrafi adlardandır. Şidli kəndinin adı şato//şadılı etnoniminin adının azacıq fonetik dəyişikliyə uğramış variantıdır. «Şadılı» və «şato» sözlərinin kökü eynidir. Deməli. F. tarixi abidənin tərkibində tayfanın adı vardırsa.Əsədoğlu «Şato-şadılı-şadlı» tayfasının adı ilə bağlı toponimlərin paralellərinə Şada-kənd (Şahbuz). Bu məlumatın verilməsində əsas məqsəd vəng topoformantının türk dillərinə məxsus söz olmasını bir daha təsdiq etməkdir. Şidli-kənd (Vedi) kimi coğrafi adlarda rast gəldiyini qeyd edir. Şatır oba-kənd (Masallı). T. Q. Tayfa öz adını yerləşdiyi səhranın adından götürmüşdür.

Abbas dərəsi. Krasneselo rayonu: I növ təyini söz birləşməsi – Ağca qala..4. H. Kığı Qalası. Bəylərin mis zavodu. I növ təyini söz birləşməsi:. II. Bunun başlıca səbəbi erməni dilində «ə» saitinin olmaması. Balta dərəsi. III növ təyini söz birləşmələri və feli sifət əsasında formalaşan türk mənşəli toponimlər göstərilmişdir. Gorus rayonu ərazisində: 1 növ təyini söz birləşməsi. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli toponimlərdəki topoformantlar və onların işlənmə dairəsi haqqında fikirləri daha da genişləndirmək mümkündür. Qara torpaq. II növ təyini söz birləşməsi –Qız qalası. «ə» saitinin əvəzinə «a» saitinin işlənməsidir(57.Ecanın çayı.Ağ körpü. Qaraçimən. Ballı qaya. Tut Pirqışlağı.Mirzəyev haqlı olaraq yazır: «Ermənilər «vəng» sözünü vank formasında yazır və belə də tələffüz edirlər. Ada təpə. Taxta 127 . 208).Əhmədovu tənqid edən prof.2.Mirzəyevin fikirlərini bir daha təsdiq edir. Boz kaha. Bostan Tala. Daş başı. Qafan rayonu ərazisində: I növ təyini söz birləşməsi. vəng sözü Ermənistan ərazisindəki bir çox toponimlərin tərkibində işlənir.Dam Nov. Aşağıda müxtəlif rayonlar üzrə I. III növ təyini söz birləşməsi . Ermənistan ərazisində olmuş türk mənşəli etnotoponimlərin sintaktik xüsusiyyətləri. 3. Molla Uruzbəy binası. Ağa tala. Baba belli. Bəzli Ağcakənd. feli sifət: Bozdoğan. Abbas dərəsi. Bütün bunlar vəng formantı haqqında H. Kavur bəmi.Baba Yaqublu. Icevan rayonu: II növ təyini söz birləşməsi – Alaçıq Qaya. Ermənistan ərazisində olmuş türk mənşəli toponimlərin sintaktik xüsusiyyətləri də böyük elmi maraq kəsb edir. II növ təyini söz birləşməsi . Feli sifətə aid verilmiş nümunədəki çimən komponenti çəmən leksik vahidinin fonetik variantı da ola bilər. Bu söz Azərbaycan toponimik layında da geniş areala malikdir. Qızıl qaya.etdiyinə görə T. Eyni zamanda qeyd etmək lazımdır ki.

Yuxarı Ağbaş.Kiçik Şəhriyar. I növ təyini söz birləşməsi Yuxarı Ağcaqala. Noyemberyan rayonu: I növ təyini söz birləşməsi . Dədəli körpü.pəyə. Kürd Əli. Loru-Pəmbək qəzası: I növ təyini söz birləşməsi – Aşağı Axtala. Aşağı Şorca. Tərpiçala pəyələri. Aşağı Zağalı. Çadqıran. II növ təyini söz birləşməsi Ovçu Qalası. Basarkeçər rayonu: I növ təyini söz birləşməsi . Axta rayonu: I növ təyini söz birləşməsi – Aşağı Ərlik. II növ təyini söz birləşməsi. Quruyurd.Əli qoruğu. Xəli kənd. Aşağı Gözəldərə.. Vəli Ağalı. Cğin Təzəkənd. Kiçik Zeyvə. Molla Dursun. Talin rayonu:. Donuz yatağı. Hacı Mirzə. Bğda təpə. Hacı Bayramlı:. Seyid Kotanlı. P. Xaraba Kotanlı..Yuxarı Gözəldərə. Qızıl Qışlaq.. Yeğeqnadzor rayonu: I növ təyini söz birləşməsi.Aşağı Toxt. Kiçik Ayrım. feli sifət. Donuz damı.Aşağı Alçalı. Çik Ayrım. Aşağı Ağ körpü. Quqark rayonu: I növ təyini söz birləşməsi. Qarın Burun. Qızıl Şəfəq. Kiçik Talin. Baş kənd. Qızıl Xaraba.. Kəsik baş. Artaşat rayonu: I növ təyini söz birləşməsi. II növ təyini söz birləşməsi -Mancan yatağı.. Yuxarı Ağkörpü. Zəngibasar rayonu: I növ təyini söz birləşməsi. Çopur Əli. Hacı Muğan. feli sifət-Aşağı Pirtikən. meşə dərəsi. Əştərək rayonu: I növ təyini söz birləşməsi . Molla Əhməd. Taxta qaya. II növ təyini söz birləşməsiZeynalBulağı.Çoban görükməz.. III növ təyini söz birləşməsi -Bahar bəyin bağları. Qaraçörən. II növ təyini söz birləşməsi .Aşağı Kəhriz. Qızıl vəng. Köhnə Şəhablı. Hacı baba.Böyük Ağa. Abaran rayonu: I növ təyini söz birləşməsi . Hacı Qara. Qızıl Teymur. Sisyan rayonu: I növ təyini söz birləşməsi . Böyük Vedi. Böyük Məzrə. Çğin göl. Yeni kənd.Kiçik Armudlu. Yuxarı Körpülü. Ağ kənd. Çatal çınqıl. Martunu: I növ təyini söz birləşməsi.Ağ yol.Qara kilsə. Boz kənd. Aşağı Qarxun.. Murad təpəsi.Subatan. II növ təyini söz birləşməsi -Ilxı Qoruğu. Hoktemberyan rayonu: I növ təyini söz birləşməsi .. Böyk Ayrım. Kamo rayonu: I növ təyini söz birləşməsi – Qul Əli. Yelqovan. Xaraba Kilsə. feli sifət.Aşağı Şeypurxan. Kiçik kənd..Bayram Əli. Böyük Zeyvə.Aşağı Gülüdüzü. 128 .

Aşağı KəhrizArtamat. Kavur bəmi-Gorus. Ağ körpü-Gorus. Qaraqala. Bayram Əli. Mürəkkəb toponimlər onların tərkibindəki elementlərin aid olduğu nitq hissələrinə görə də qruplaşdırılıb təsnif edilə bilər. Soyuqbulaq. Çatal çınqıl. Say+isim. Seyid Kotanlı. Ağkilsə. Qurbankahası. 2. Qızıl Teymur. Qarakilsə. Küd Əli. Qəsul qışlağı. Quldərviş. Qarın Brun.Bozdoğan. Məsələn. Xaraba Kotanlı. Dəlikdaş və s. Böyük Zeyvə. II növ təyini söz birləşməsi .Ağa tala. Isim+isim Məsələn. Əli dərəsi. Boz kaha-Gorus. Kiçik Şiştəpə. Aşağı Qarxun. 3. Taxta pəyə. Böyük Gilanlar. Yuxarı Ağbat-Artamat. Buğda təpə və s. Yavər kəndi.Ağbaba qəzası I növ təyini söz birləşməsi . Xaraba Sarvanlar. Abaran.Baqan tala . Alakilsə. Qara torpaq. Amasiya rayonu: I növ təyini söz birləşməsi Böyük Təpəgöy. Xara Kilsə. Yuxarı Qarxun. 4. 5. I növ təyini söz birləşmələri: 1. Yeni kənd. Qaradaş və s.Bülbülölən. Taya qaya. Qaraqula. Böyük Çobankərə. feli sifət. Sifət+isim. Hacı Qara. Cğin göl.Ağca qala. Alxan pəyəsi. Aşağı Zağalı-Basarkeçər.Qırxbulaq. Kiçik Kənd.Ağ gilsə. Molla Əhməd. Xəli kənd. Qoturbulaq. Gğin Təzəkənd. Sultanbəy. Hacı Xəlil. Ələyəz mahalı. Ərəb xəncəri. Hacı Mirzə. Yuxarı Ağcaqala-Talin. Albas biçənəyi. Çopur Əli-Axta. Molla Musa. Qırxdəyirman.Güney Vəng. Göy Abbas. Aşağı Ərlik-Vedi. Kiçik Təpəgöy.Ağsu kəndi. 3. Aşağı Şorca. Zeynal Ağaəli. Abaran. II növ təyini söz birləşməsi . 129 . Böyük Vedi. Kiçik Talin-Talin. Molla Dursun. Daş NovQafan. Kiçik Zeyvə. Imirxan. Ballı qayaGorus. 2. Köhnə Şəhablı.Ada təpə. Bəzli Ağcakənd-Gorus. Adamxan. Naçi Elməz. Yuxarı Gözəldərə. Göy Kümbət. 4. Böyük Məzrə. Qızıl qaya. Aşağı QoxtAbovyan. Axta.Icevan. Sifət+feli sifət .. Belə təhlil apardıqda aşağıdakı toponimlər qruplarını ayırmaq mümkündür: 1. Qızıldaş. Aşağı Axta-Axta. Yuxarı Çarbaq. Hacı baba.Alaçıq Qaya –Icevan. Babakişi.

Aşağı Qaraqoymaz. birinci komponenti yer zərfliyi. Aşağı Ağcaqala. ikinci komponenti isim olan çoxkomponentli toponimlər. Böyük Qaragün. birinci və ya ikinci komponentin sadə. Böyük Arıxvəli. Aşağı Ağbaş. 7. Aşağı Alçalı. birinci komponenti sadə. Qonaqgirən. Yuxarı Ağdan Aşağı Aylanlı.Əliqırx. Təpədibi. Aşağı Türkmənli. Ağcaarx. Böyük Qarakilsə. Isim+say .Allahverdi. Allahverdi. Aşağı Axta. Aşağı Qanlıca. Qaradağlı.Məsələn. Kolanlı Aralıx. düzəltmə. Ağcaqışlaq. Aşağı Qaranlıq. Aşağı Gözəldərə. birinci komponenti düzəltmə sifət. çoxkomponentli toponimləri də müəyyən qrammatik tiplərə ayırmaq mümkündür. Çoxkomponentli toponimlərdə sintaktik üsulla toponim yaranmasının müəyyən xüsusiyyətləri özünü göstərir. Ağzıbir. Böyük Keyti. Ermənistanın türk mənşəli çoxkomponentli toponimləri arasında yuxarıda qeyd olunan qruplara aid kifayət qədər nümunələr tapmaq mümkündür: Aşağı Qarxun. Aşağı Pirtikən. ikinci komponenti isim olan toponimlər. Böyük Vedi. Aşağı Qarxun. Bir sıra mürəkkəb toponimlərin tərkib elementləri şəkilçilər qəbul etməklə işlənir. Aşağı Dvin.Arazdöyən. ikinci komponenti mürəkkəb isimlə ifadə olunanlar. Aşağı Necili. Baş Abran. Isim+fel. Aşağı Quylasar. 6. Qaranlıqdərə. Donuzyeyən. Aşağı Zağalı. Basarkeçər Elləroyuğu və s.5. mürəkkəb olması baxımından da ayrıca təsnifat aparmaq olar. Onların təhlili göstərir ki. Isim+ feli sifət. Aysəsi. Danagirməz. Qayabaşı. Böyük 130 . Qarahəmzəli. Toponimlərin komponentləri müxtəlif nitq hissələri ilə ifadə olunmağa görə müəyyən qruplara ayrımaq mümkündür Bu qruplar əsasən aşağıdakıları əhatə edir: Birinci komponenti isim ikinci komponenti fel olan çoxkomponentli toponimlər. Ovandərəsi. Aşağı Qarabağlar. Güllübulaq. Aşağı pürülü.

Molla Musa. Hacı Muğan. Molla Bədəl. Böyük məzrə. Şamburd dərəsi. Qızıl Teymur. Yuxarı Pirtikən. Heydər bəy. Şorlu Mehmandar. Kiçik Keti. Boz yoxuş. Quru Araz. fonetik. Yeni Bəyazid. Böyük Şiştəpə. Bu fəsildə əldə olunmuş nəticələri aşağıdakı kimi ümumiləşdirmək olar. Kaha binası. leksik-semantik və qrammatik xüsusiyyətləri ümumiyyətlə toponimlərin struktur. Yuxarı Qaraqoymaz. Məzrə Şorsu kəndi. Türk Qarakilsəsi. Molla Bayazet. Molla Göyçə.Kəpənək. leksik-semantik və qrammatik xüsusiyyətləri ilə oxşar olub kəskin fərqlərə malik deyildir. Vəli Ağalı. Kiçik Şəhriyar. Hüseynqulu ağalı. Illi Qarakilsə. 131 . Kiçik Şorlu Dəmirçi. Kiçik Arıxvəli. Kişmiş bulaq və s. Alaçıq qaya. Molla Eyyublu. Yuxarı Ağbaş. Böyük Gilanlar kəndi. Axund Bzovan. Kolanlı aralıx. Yuxarı Necili. Yuxarı Qanlıca. Ulya Sarvanlar və s. Hacı Nəzər. Nəcəfli binası. Kiçik Qarakilsə. Yuxarı Aylanlı. Yuxarı Adyaman. Yuxarı Kürdkənd. Yuxarı Qarxun. Böyük Camışlı. Kiçik Mirzə. Yuxarı Ağdan. Kiçik Kəpənək. Böyük Şöllü-Dəmirçi. Yuxarı Quylasar (Kuylasar). Polad Ayrım. Kiçik Gilanlar. Keçəl təpə. Böyük Şəhriyar. Dovşan qışlaq. Qızıl təpə. fonetik. Etnotoponimlərin struktur. Kiçik Şiştəpə. Hacı Xəlil. Yuxarı Ağcaqala. Hacı Bayram.

Bu tayfalar Ermənistan ərazisində eramızdan əvvəl məskunlaşmışlar. Onomastik leksikanı. Ermənistanda türk mənşəli toponimlərin dəyişdirilməsi prinsiplərinin dəqiqləşdirilməsi elmi əhəmiyət kəsb edir. Türk mənşəli toponimlərin uzun illər boyu dəyişdirilib erməni mənşəli adlarla əvəz edilməsi azərbaycanlıların min illər boyu bu ərazidə yaşamasını sübut edən faktları saxtalaşdırmaq məqsədini daşımışdır. azərbaycanlılar zorla bu ərazilərdən çıxarılmışlar. bu ərazidə baş vermiş ictimai-siyasi hadisələri. orada azərbaycanlıların etnogenezində müxtəlif qədim türk tayfaları iştirak etmişdir. bu hadisələrin səbəb və köklərini araşdırmaq. sübut və faktlar kimi dəyərləndirmək zəruridir.NƏTICƏ Ermənistan ərazisində türkdilli toponimlərin lüğətindən aydın olur ki. Həmin tayfalar Ermənistan ərazisindəki toponimlərdə adlarını qoruyub saxlamışlar. obyektiv gerçəkliyi həqiqəti üzə çıxarmaq üçün konkret tarixi material. prosesləri qiymətləndirmək. onun yayılma areallarını öyrənmək baxımından deyil. türk mənşəli toponimlər kütləvi şəkildə dəyişdirilmiş. onun təkcə müəyyən xalqın dil tarixini öyrənmək üçün deyil. həm də xalqın etnogenezini öyrənmək cəhətdən son dərəcə böyük əhəmiyyət kəsb edir. xüsusən də etnotoponimləri dil tarixi ilə bağlı qiymətli mənbə hesab etməklə yanaşı. dilin leksik sisteminin xüsusi qatını təşkil edən etnotoponimlər təkcə dilin inkişaf tarixini. Ermənistanın türk mənşəli 132 . Azərbaycan və türk mənşəli toponimlərə münasibətdə Ermənistanda həmişə qərəzli mövqe tutulmuş. həmin xalqın tarixən yaşadığı ərazini müəyyənləşdirmək. Deməli. Çünki bu prinsiplər hazırkı addan əvvəlki ada keçidi gerçəkləşdirməyin yeganə vasitələrindən biridir.

Kənkərli. əsasən toponimlərin qeydə alınması istiqamətində xeyli iş görülmüşdür. Lokal qruplararası əlaqələr qrupların bir-birini adlandırmasına zəmin yaratmışdır. Əhmədli) yaranmışdır. Əldə olan materiallar müəyyən toplu yaradır. Etnotoponim mürəkkəb olduğu 133 . tayfa və tirələrin iştirak etdiyini. 2) lokal qrupa ad digər lokal qrup tərəfindən qoyulur. keçmiş tarixinə. bu prosesin özünün nə zaman baş verdiyini müəyənləşdirməyə imkan verir. obyektiv fikirlərin irəli sürülməsində bu onimlər qrupu çox mühüm rol oynayır. Məntiqi-linqvistik baxımdan onim adlandırılan etnosun dilinə aid söz kimi qəbul edilməlidir. Qeyd etməliyik ki. Lakin adlandırılan qrupa məxsus sözdən istifadə halını tamamilə kənara qoymaq düzgün deyildir. Azərbaycan xalqının mənşəyinə. Iki etononimli etnotoponimin tərkibindəki komponentləri şərti olaraq A və B ilə işarə edilmiş etnoslara aidliyə görə ayırmaq olar. 1) qrup özü-özünə ad verir. o cümlədən Qərbi Azərbaycan ərazisinin müasir toponimiyasındakı 4600-dən çox olan coğrafi adın təxminən 70 faizi tayfa və ya tayfa başçıları adları ilə bağlı meydana gəlmişdir. Ibtidai icma qurluşunda yaşamış adamlar lokal qruplar təşkil etmişlər və eyni zamanda belə qrupların təcrid olunmuş şəkildə yaşaması qeyri-mümkün olmuşdur. Etnotoponimlərin müəyyən qrupu xalqın təşəkkülündə hansı qəbilə. Lokal qrupların adlandırılmasının iki yolu olmuşdur. etnogenezinə dair daha dəqiq. Etnonimlər xalqın ictimai-siyasi həyatı ilə bağlıdır və tarixin müxtəlif mərhələsində meydana gəlmişdir. Bir sıra yer adları müxtəlif tayfa və tayfa birləşmələrinin adı ilə əlaqədar (Eymur. Son dövrlərdə nəşr olunmuş elmi-tarixi əsərlərdə Ermənistan ərazisindəki türk onomastik vahidlərinin.onomastik vahidlərinin tədqiqinin ilkin vacib məsələsi bu adların toplanıb qruplaşdırılmasıdır. ölkəmizin.

xaput /haput/. Məlumdur ki. Elmi ədəbiyyatda genonimlərin daha çox türk və monqol areallarında yayılması xüsusi qeyd olunur. düyərli. şatı. Lokal qruplara məxsus onimlərə regional nomenlər (Nomen Regionale) səviyyəsində də baxmaq olar. kollü. Belə tədqiqatda leksik vahidin semantik yükünün bilavasitə etnosa deyil. eymur. Gəncə qəzasının etnotoponimlərinin formalaşmasında leq. Araşdırmalar göstərir ki. onun bu və ya digər istinad nöqtəsindən. digəri B-yə aiddir. 3) Komponentlərin hər ikisi B-yə aiddir. kazax. ayrım. kəngərli. lokal qrupun yaşadığı yerin xüsusiyyətlərinə. Bununla yanaşı. genonimlər nəsil bildirən xüsusi adlardır. qanzak. genotoponimlərin nomen regionale səciyyəsi daşıması faktı da bir daha təsdiqlənir. quşi. bucaq. /tele/. koran və s. kanq. bayan. Alim 134 . 2) Komponentlərdən biri A-ya. Oxşar məsələlər genonimlərlə bağlı araşdırmalar zamanı da üzə çıxır. Daha qədim sayılan etnotoponimlərin linqvistik təhlili zamanı lokal qruplara məxsus adların leksik-semantik xüsusiyyətlərinin müxtəlif aspektləri tədqiqat obyekti kimi nəzərə alınmalıdır. Azərbaycan dilçiliyində Ermənistan ərazisinin türk mənşəli toponimləri sovet dövründə geniş tədqiqat obyekti olmasa da.zaman kompozitin tərkib elementlərinin aşağıdakı kimi paylanması mümkündür: 1) Komponentlərin hər ikisi A etnosuna aiddir. xunus. dəli. yaxud motivləşdirmə əlamətindən fərqinə görə verilməsi yoxlanılmalıdır. mühüm rolu olmuşdur. Çünki bu cür onimlər müəyyən ərazidə məskunlaşmış qrupları bildirir. hun. son dövrlərdə bu sahəyə münasibət xeyli dəyişmişdir. kazan. Genatoponimlərdə əraziyə xas xüsusiyyət əksini tapdığına görə onların müəyyən sözlərə görə ilkin fərqləndirilməsinə imkan yaranır. padar. Onimin leksik-semantik təhlili isə onun mənsubluq dairəsini və ya ətrafını aşkara çıxarmağa kömək göstərir.

baş. Ermənistanın türk mənşəli toponimlərinin böyük bir hissəsi çoxkomponentli toponimlərdir. Tədqiqat prosesində Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlərin onomastikonu qurulmuşdur. yuxarı. 135 . böyük. həm də tədqiqi haqqında maraqlı əsərlər yazmışlar. yuxarı. yaxın ərazilərə olmuşdur. Bütün fonetik dəyişmələr və fonetik hadisələr türk dillərinə aid fonetik normalarla səsləşir. düzəltmə və mürəkkəb toponimə artırılması ilə düzəlmişdir. Çoxkomponetli toponimlər tarixi inkişafın müəyyən mərhələsində müxtəlif səbəblərdən yaranmışdır. Etnotoponim və etnotoponim olmayan toponimlərin struktur tiplərə görə müqaisəli təhlili quruluşa görə fərqli cəhətlərin olmadığını təsdiq edir. Burada miqrasiya məsafəcə uzağa deyil. baş və bu qəbildən olan sözlərinin artırılması ilə düzələn toponimlər kəndlərin. aşağı. yaxud yaşayış məntəqələrinin böyüyüb iki yerə bölünməsi ilə yaranmışdır. komponentlərin bir qismi eyni qəbildən olub böyük. qıraq sözlərinin sadə. qeyd etmək lazımdır ki. Daha qədim dövrə getdikcə miqrasiyanın əhalinin müəyyən ərazidə artmasının yeni yaşayış məskənlərinin yaranması ilə nəticələndiyi aydın hiss olunur. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli toponimlərin struktur tiplərə görə ümumi mənzərəsini araşdırmaq üçün onları sadə. Əsas səbəb əhalinin miqrasiyası ilə əlaqələndirilə bilər. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlərdə fonetik dəyişmələr və fonetik hadisələr özünü göstərir. Bununla yanaşı qeyd etmək lazımdır ki. Şübhə yoxdur ki. qurluşca sadə saydığımız bir çox toponimlərin tərkib ünsürlərini müəyyənləşdirmək çətindir. Quruluşca sadə olan toponimlər sayca böyük çoxluq təşkil etmir. aşağı. Eyni zamanda. kiçik. düzəltmə mürəkkəb və çoxkomponentli toponimlər şəklində qruplaşdırmaq məqsədəuyğundur.və tədqiqatçılar Ermənistan ərazisindəki toponimlərin həm toplanması. kiçik.

-lik.-lu. demək olar ki.-lü.-lər. Azərbaycan dilinin məhsuldar şəkilçiləri olan –lı. Burada leksik sistemin xüsusi onimlərinin toponim tərkibində yer alması özünü göstərir. Ümumiləşdirmə aparılarsa. fonetik. Indiki Ermənistan ərazisindəki etnotoponimlərdə Azərbaycan dilinin morfoloci xüsusiyyətləri ifadəsini tapmışdır. 136 . Həmin cəhət etnotoponimlərdə də özünü göstərir. leksik-semantik və qrammatik xüsusiyyətləri ümumiyyətlə toponimlərin struktur. leksik-semantik və qrammatik xüsusiyyətləri ilə oxşar olub kəskin fərqlərə malik deyildir. -luq. Belə vahidlərin tapılıb aşkara çıxarılması mənbələrindən biri də aşıq poeziyası və digər yazılı mənbələrdir. etnotoponimlərin struktur. -lük və bir sıra digər şəkilçilər Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlərin tərkibində işlənir. fonetik. lar.-li. lıq. Etnotoponimlərin tərkibində topoformantların işlənməsi də özünü göstərir.Onomastik vahidlərin semantik üsulla əmələ gəlməsində başlıca əlamət bu prosesdə bir nitq hissəsinə məxsus sözlərin başqa nitq hissəsinə keçməsi hadisəsidir. Etnonimlər əsasında toponimlərin yaranması geniş yayılmış haldır.

Bakıxanov A. Axundov A. 1960 -267s. -Bakı. 10. 7. 5. 2. Torpağın köksündə tarixin izləri. Gülüstani-Irəm. -288s. Abbasova M. Bəndəliyev N. – Bakı: Elm.S. 11.Bakı: Azərnəşr. -588s. 1984 137 . –Bakı: Azərbaycan ensiklopediyası. 1986 6. Azərbaycanın izahlı coğrafi adlar lüğəti. 1990 -381s. 1999. – Bakı: Gənclik. – Bakı: Azərnəşr. – 195s. 1968-218s.-38 Q-32/570. Babazadə Ə. -223s. Böyük Qafqazın cənub-qərb hissəsinin toponimiyası. Ensiklopedik lüğət. 9. Azərbaycan SSR inzibati ərazi bölgüsü.. Azərbaycan toponimləri. – Bakı: Azərnəşr. (Tarixi xülasə və fonetika). 1979 -224s. Azərbaycan tarixi sənədlər və nəşrlər üzrə..ISTIFADƏ EDILMIŞ ƏDƏBIYYAT Azərbaycan dilində 1. 14.. RƏF arx. – Bakı: Elm. 12. 19734 4. 1993. RƏF. 1970. 1983 -136s 3.Ə. P. 1963 -262s. – Bakı: Azərnəşr. – Bakı: Elm. – Bakı: Azərnəşr. 1974. Ayrım dialekti. Azərbaycan SSR inzibati ərazi bölgüsü.I. Az-f. Azərbaycan SSR-in qısa toponimlər lüğəti. IX-XII əsr ərəb coğrafişünas-səyyahları Azərbaycan haqqında. Məmmədov X. Bakı: 1987 13..m. Azərbaycanda məskən yerlərinin siyahısı. Azərbaycan SSR inzibati ərazi bölgüsü. inv. 8. «Bayat» kəlməsi haqqında qeydlər.

– Bakı: Gənclik. Budaqov B. Qeybullayev Q. Şörəyel. . 21. – 452s.Bakı.// Dil məsələlərinə dair tematik toplu. 2000 – 106s. –Bakı: Oğuz eli.. –Bakı: 1986.63-69 17. Bakı. Pəmbək bölgələrinin yer-yurd adları (toponimləri).77-82 18. Əhmədova E. 1995. Cəlilov F. 1988. 27. 1998. Ermənistan azərbaycanlılarının tarixi coğrafiyası. Əhmədov B. 16. Bayramov I.A. Qədim Az||As etnonimi//Azərbaycan filologiyası məsələləri.113-114 24. Qərbi Azərbaycanın türk mənşəli toponimlərinin qrupları haqqında// Azərbaycan onomastikası problemləri.Bakı: Elm. -244s. 23. Eyvazova R. -272s. 1991. NDA. Azərbaycan onomastikası problemləri. Bünyadov Z. Bayramov A. 1997. 1983. Qədim Oğuz ellərinin Ağbaba. –Bakı: Maarif. 1995. Cəlilov F. Indiki Ermənistanın toponimlərində qədim türk tayfalarının izləri. Irəvan əyalətinin icmal dəftəri. 138 .285s. 26. 1999. 1997 22. – 464s. Bayramov I.. 20. Azərbaycan dilinin morfonologiyası. 2ci buraxılış Bakı: ADPU nəşri. -250s. 28. 25. .. Əfqanıstanda türk mənşəli toponimlər. . S. Türk uluslarının yer yaddaşı. 1994. . – Bakı: BDU nəşri. –Bakı: Elm. Budaqov B. 19. Azərbaycan toponimikasının əsasları. Bayramov I.Bakı: ADPU nəşri. – 317s. 1995.15. – Bakı: Elm. – Bakı: Elm 1996. Azərbaycan etnonimlərinin leksik-semantik tədqiqi. Ermənistanda Azərbaycan mənşəli toponimlərin izahlı lüğəti.S.. –Bakı: Elm.S. Əhmədov T. Qərbi Azərbaycan toponimlərinin tərkibində işlənən söz və coğrafi terminlər. Məmmədov H.

Fərzəli Ə. .163-168 43. Oçerklər və materiallar. I cild. 1989. Dədə Qorqud yolu. Ələkbərli Ə. 1994. 33. bayatlılar//Azərbaycan filologiyası məsələləri. – 192s. Qarabağnamələr.21-30 38. Ismayılov M. Əliyeva R. –Bakı: Maarif. Hüseynzadə Ə.S. –Bakı: Elm. – Bakı: Elm. Bayat boyu. -261s. -278s. Azərbaycan türklərinin təşəkkülü tarixindən.fəlsəfə. hüquq seriyası/. 136s. 1999. Sənin ulu baban. – Bakı: Azərnəşr. -188s.I. 1990. – 248s. – Bakı: Sabah. 1992. –Bakı: Maarif. 1992.. Əzizov E. 1991. 1983. 1995. . 39. El-obamızın adları. –Bakı: Qanun. 31. -360s. Qarabağın etnik və siyasi tarixinə dair. Azərbaycan tarixi. Azərbaycan EA Xəbərləri /tarix. Müasir Azərbaycan toponimiyasında tayfa adlarının izləri. 41.S. 1989. Azərbaycan toponimləri. 44. Söz xəzinəsi. 1995. 42. 47 34. Ismayılov M.Ermənisatan. -127s. Əliyev V. –Bakı: Yazıçı. Əhmədov T. -S. II buraxılış.29. Qasımov A. 1973. Dil və ədəbiyyat seriyası. -208s. Qeybullaev Q. – Bakı: ADPU nəşri. 30. Qeybullayev Q. Azərbaycan toponimiyası. Qeybullayev Q. 32. -247s. 1984. 1984. Qədim türk-oğuz yurdu. – Bakı: Elm. – Bakı: Azərnəşr. Hacıyev T.N. –Bakı: Azərnəşr. 126s. II cild. – Bakı: Azərnəşr. – 140s.478s. Əzizov E. Qarabağnamələr. 35. Vəliyev K. 1994. 302s 40. 36. BDU nəşri. –Bakı: Gənclik. 139 . 1977. . № 2. Qədim türklər və Ermənistan. Azərbaycan dili tarixi. «Kitabi-Dədə Qorqud» dastanları və tarixi dialektologiyanın bəzi məsələləri. 45. «bayat» sözü. –Bakı: Yazıçı. 37. 2002.

– Bakı: ADPU nəşri. Məmmədov N. Məmmədov A. 1993. –Bakı: Azərnəşr. 1941. hidronimləri və yer-yurd adları haqqında// Filologiya məsələlərinə dair tematik toplu (FMDTT). Dərələyəzdə Qoduxvəng kəndində olan onomastik vahidlər// Filologiya məsələlərinə dair tematik toplu. 2001. ləqəbləri. III buraxılış. Məşədiyev Q. 1991. 2001. Mirzəyev H.-179s. . Qurbanov A. 53. Buraxılış 1-2.46. 1983.S. . Mirzəyev H.Bakı: Maarif. 26-34. 1993. – Bakı: Elm. – 352s. 50. 57. 56. Qukasyan V. Buraxılış 1-2.I. 54. Divani lüğət-it türk. 1983. 49. 1987. 48. Qumilyov L.Bakı: Elm. Qədim türklər. Buraxılış 1-2. . Mirzəyev H. Bakı: Elm. Qabaxlı kəndi və onun onomastik vahidləri// Filologiya məsələlərinə dair tematik toplu. – 640s. Aşıq poeziyasında işlənən etnonimlərə dair//Azərbaycan onomastikası problemləri. -148s.S... 2001. 4-23.38-44 140 . 1988 -536s. 47. Ayrımlar haqqında. –Bakı: Elm.. 52. Azərbaycan yer adları. –Bakı: Gənclik. – Bakı: ADPU nəşri.S.35-36. –Bakı: ADPU nəşri. Şumer-türk paralelləri//Azərbaycan filologiyası məsələləri. –S. Amağu kəndinin etnonimləri. 1990. 55. 1997.L. Mirzəyev H. Aşıq poeziyasında yaşayan adlarımız və tariximiz. – Bakı: ADPU nəşri. -533s.3-6.S. Mahmud Kaşğarlı. – Ankara: Aleaddin Kiral Basımevi. 58. Mirzəyev H. I buraxılış. Quliyev Ə. Azərbaycan dilinin erkən tarixinə dair. 51. Azərbaycan dilinin təşəkkül tarixinə dair qeydlər/Azərbaycan filologiyası məsələləri. Zaqafqaziyanın Azərbaycan toponimləri. Azərbaycan dilinin onomalogiyası. Azərbaycan filologiyası məsələləri. –Bakı: ADPU nəşri.

/Baharlı/. Yusifov Y. 69. 65. Azərbaycan SSR-in Şəki-Zaqatala zonasının toponimiyası. 1977. Nuriyev E. 68. -192s. 38-40 70. Rəhimoğlu H. Şirəliyev M. 1992. Orta əsr Azərbaycan tarixinə dair farsdilli sənədlər (XVI –XVIII əsrlər). – Bakı: Elm.. -107s.S.Ş. . 67. 64. 1989. 1987.Azərbaycanın qərb regionunun problemlərinə həsr olunmuş elmi-tədqiqat işlərinin yekunları.. sağalmaz yaralar. 1990. 97s. 1997. Mirzəyev M. Müsəvi T. – Bakı: Maarif. -S. Azərbaycan dialektologiyasının əsasları. -240s. «Gəncə» adı türk mənşəli etnonim kimi. 63. Toponimikanın əsasları.M.14-18 60. 1993. –Bakı: Elm. №10. 62. –Bakı: Yazıçı. –Istanbul. Voroşil Q.S.K. Ələyəz kəndinin bəzi onomastik vahidləri haqqında// Filologiya məsələlərinə dair tematik toplu.13-15 72. .H.59. 1989. – 421s. – Bakı: ADPU nəşri. 66. 1925.B. -204s Rus dilində 141 . Mirzəyev H. 1983. –Bakı: Elm. Azərbaycan. Buraxılış 1-2.. – 216s. 2001. Yer adları necə əmələ gəlmişdir//Elm və həyat. 1998. 1963. Sümər Faruq. Doğma yurdu gəzə-gəzə.262-265 71. -Bakı. –Bakı: Maarif. –S.B. Yusifov Y. Vəliyev M. Rüstəmli Ə.Bakı: Elm.I. –Bakı: Azərbaycan. -257s. Yusifov M. 61. Silinməz adlar. Şecere-i Terakime. Türklerinn soy kütügü (Hazırlayan: Müherrem Ergin/ Ebülqazi Bahadır Han). –Bakı: Azərnəşr. Oğuzlar. Azərbaycan dilinin təşəkkül tarixinə dair qeydlər// Azərbaycan filologiyası məsələləri. Qədim Oğuz yurdu Zəngəzurun türk mənşəli yer-yurd adları. Kərimov S. 1967. – Bakı: Maarif.

Soçineniə. -128s. 1968. -M.Alma-Ata: Izd-nie AN. M.78 75. Redaküiə. 1969.Bunətova.Q. –Baku: Glm. – Aşqabat: Ilım. 1991. Toponimika i gtnonimika ob gtnoqeneze na territorii Azerbaydcanskoy SSR. – Baku: Glm. – 321s. Aliev K. Razdelenie truda v pervobıtnom obhestve|| Trudı Instituta gtnoqrafii. – 283s.143-150 76. Turkmenistanın qeoqrafik atlarının düşündirişli sözlüqi.II. 79.1 «Problemı pervobıtnoqo obhestva». Sobranie soçineniy .A. kommentarii. 1986.V. Bartolğd V.V. 81. –Baku: Izd-nie AQU.: Nauka. 1973. Gtnos i gtnoqrafiə.-Materialı dokladov P naüçnoy konferenüii. 1981. –s. -777s.posvəhennoy izuçeniö toponimii Azerbaydcanskoy SSR. Bromley Ö. -M. Abbas-Kuli-Aqa Bakixanov.M. .: Vısşaə şkola. – 680s. –Baku: 1925. Voroşil Q. Abdullaev I. primeçaniə i ukazateli akad. T. -S. -383s. Veliev M. 1969. Aqaev Q. -M. – Baku: Glm. 84.216 83. Qölistani-Iram. 1964. 1.: Izd-vo Vostoçnoy literaturı. 31-33. T. Dannıe gtnotoponimii o rasselenii törkoəzıçnıx plemen v Azerbaydcane X1-XU v. çastğ I. 78. K gtimoloqii qeoqrafiçeskix nazvaniy sodercahix formant van// Materialı tezisov Vsesoöznoy nauçnoy konferenüii po törkskim əzıkam. Ataniəzov S. -S.393-394 85.Q. Antiçnıe istoçniki po istorii AzerBaydcana. Z.A.: Nauka.304s.73. 1961. S. Baskakov N.2.Ç.204. 80. Butinov N. Aliev K. Istoriko-filoloqiçeskiy analiz nekotorıx toponimov severo-zapadnoy zonı Kavkazskoy 142 .D. 77. 74. Valixanov Ç. t. 82. -M.//Gtniçeskaə onomastika. 1980. – S.: Nauka. Vvedenie v izuçenie törkskix əzıkov. 1989. Naselenie Azerbaydcana-«Muzey gtnoqrafiçeskix sokrovih»//Azerbaydcanskiy nastolğnıy kalendarğ. .

Albanii//Materialı nauçnoy konferenüii, posvəhennoy izuçeniö toponimii Azerbaydcana.- Baku: Glm, 1973. S.73-82. 86. Voroşil Q., Aslanov V. Issledovanie po istorii azerbaydcanskoqo əzıka dopisğmennoqo perioda. –Baku: Glm, 1986. -168s 87. Qadciev N.Z. Törkoəzıçnıe arealı Kavkaza. -M.: Nauka, 1979. – 226 s. 88. Qeybullaev Q. Toponimiə Azerbaydcana. – Baku: Glm, 1986. – 192s. 89. Qeybullaev Q.A. K gtnoqenezu Azerbaydcanüev. –Baku: Glm, 1991. -549s. 90. Qeybullaev Q.A. O proisxocdenii nekotorıx gtnotoponimov Azerbaydcana. Dokladı AN Azerb SSR. Baku, 1978, №11. –S.69-71 91. Qeybullayev Q.A. O proisxocdenii nekotorıx gtnotoponimov Azerbaydcana//Gtnoqrafiçeskiy sbornik. IV vıp. Baku: Glm, 1981. S. 153-164. 92. Qordlevskiy V.A. Soçineniə .T.3. – M.: Izd-vo AN SSSR, 1962. -588s. 93. Qubaeva S.S. Odna iz osobennostey toponimii//Dialektı i toponimiə Povolcğə. Vıp., I. – Çeboksarı, 1972. - S.101109. 94. Qumilev L.N. Drevnie törki. – M.: Nauka, 1967. -266s. 95. Quseynzade A. Ob gtimoloqii toponima Kuba//Sovetskaə törkoloqiə, 1971, №3. – S.119-123 96. Quseynzade A. Oykonimı Zakavkazğə, vklöçaöhie gtnonim «biçenek»// Sovetskaə törkoloqiə, 1982, №5. -S. 34-38 97. Quseyn-Zade Ç.M. Törkskaə antroponimiə v srednevekovıx araboəzıçnıx pisğmennıx pamətnikax do XŞ veka: Dis. … kand. filol. nauk. -Baku, 1988. 98. Quseynov R.A. Siriyskie istoçniki XP-XŞ vv. ob Azerbaydcane. – Baku: Glm, 1960. 143

99. Dokumentı arxiva xivinskix xanov po istorii i gtnoqrafii karakalpakov. - M.: Nauka, 1967. – 539s. 100. Drevnetörksiy slovarğ. –Leninqrad: Nauka, 1969. -676s. 101. Dron I.V. Nazvaniə qaqauzskix sel Moldavskoy SSR// Sovetskaə törkoloqiə , 1982, №4. -S.41-51 102. Zuev Ö.A. Iz drevnetörkskoy gtnonimiki po kitayskim istoçnikai// Trudı instituta istorii i arxeoloqii pri AN Kazaxskoy SSR. T.15. – Alma-Ata: Nauka, 1962. - S.280287 103. Istoriçeskaə onomastika. - M.: Nauka, 1977. -308s. 104. Kaqramanov Dc.V. Opisanie arxeoqrafiçeskix dokumentov. - Baku: Glm, 1969. -101s. 105. Kapanüən Qr. Xayasa-kolıbelğ armən. –Erevan: AN Arm.SSR, 1947. -291s. 106. K voprosu o plemenax Kavkazskoy Albanii//Issledovaniə po istorii kulğturı narodov Vostoka. -M.-L.: Izd-vo AN, 1960. -S.12-19. 107. Kenesbaev S.K., Dcanuzakov T.D. O leksiçeskix plastax onomastiki kazaxskoqo əıka // Sovetskaə törkoloqiə, 1976, №3. –S. 78-88. 108. Kləştornıy S.Q. Drevnetörkskie runiçeskie pamətniki. -M.: Nauka, 1964. -215s. 109. Koyçubaev E. Kratkiy tolkovıy slovarğ toponimov Kazaxstana. -Alma-Ata: Nauka, 1974. - 274s. 110. Kononov A.N. Rodoslavnaə törkmen. Soçinenie Abu-l Qazi xana Xivinskoqo. – M.-L.: Izd-vo AN SSSR, 1958. – 513s. 111. Kostenko L.Q. Törkistanskiy krai. T.1. – SPB, 1880. S. 112. Kratkiy toponimiçeskiy slovarğ.- M.: Mıslğ, 1966. – 509s. 113. Lezina I.N. K voprosu o stratifikaüii törkskix qenetoponimov Krıma//Onomastika, tipoloqiə, stratiqrafiə. -M.: Nauka, 1988. -S. 144-163 114. Malov S.E. Pamətniki drvnetörkskoy pisğmennosti. -M-L.: Izd-vo AN SSSR, 1951. -452s. 144

115. Mamedov A. Teoretiçeskie problemı vosstanovleniə perviçnıx korney v törkskix əzıkax/Azərbaycan filologiyası məsələləri. II buraxılış. -Bakı: Elm, 1984. S.5-20 116. Marakuev A.V. Kratkiy oçerk toponimii kak qeoqrafiçeskoy disüiplinı//Uç. zapiski Qos. un-ta. t.XŞ, vıp.2. Qeoloqiə i qeoqrafiə. Alma-Ata.1954 117. Meşanninov I.I. Xaldovedenie. Istoriə drevnoqo Vana vklöçaə drevneyşie svedeniə o Zakavkazğe. Sistema pisğma i çteniə klinopisnıx tekstov xaldov-urartov//Trudı ob-va obsledovaniə i izuçeniə Azerbaydcana. – Baku, 1927, №10. –S. 27-52 118. Minorskiy V.F.. Istoriə Şirvana i Derbenda X-X1 vekov. M.: Nauka, 1963. -185s. 119. Mirzazade Ç.X. Toponimı Azerbaydcana v srednevekovıx arabskix qeoqrafiçesix istoçnikax. –Baku: Glm, 1988. 120s. 120. Mollazade S.M., Bayramova N.Q. Otracenie gtnoqrafiçeskix realiy azerbaydcanskoqo naroda v toponimii Azerbaydcana// Sovetskaə törkoloqiə, 1983, №6. - S.29-36 121. Mollazade S.M. Toponimiə severnıx rayonov Azerbaydcana. -Baku: Glm, 1979 -206s 122. Molçanova O.T. Strukturnıe tipı törkskix toponimov Qornoqo Altaə. –Saratov: Izd-nie Sarat. Un-ta, 1982. – 256s. 123. Morozova A.S. Kulğtura domaşneqo bıta karakalpakov naçala XX v (k voprosu gtnoqeneza. -M.: Nauka, 1982 124. Murzaev Z.M. Qeoqrafiə v nazvaniəx. - M.: Nauka, 1979. – 167s. 125. Murzaev Z.M. Slovarğ narodnıx qeoqrafiçeskix terminov. M.: Mıslğ, 1984. -653s. 126. Musabekov N.Ç. Ob obrazovanii gtnoqidronimov Azerbaydcana// Sovetskaə törkoloqiə, 1986, №2. -S.69-73 145

Sbornik letopisey.: Nauka. Gtnotoponimı Tatarii. 1980. Baku. -M. 175s. Toponimika Vostoka. 1969.. 134.Toponimika kak linqvistiçeskiy fakt//Toponimika i transkripüiə.M. 1941. 1972.T.P. 138. Puti razvitiə feodalizma. -M-L.e. – S.A. Oçerki po istorii i kulğture Kavkazskoy Albanii IVv do n. Alfavitnıy ukazatelğ k pətiverstnoy karte Kavkazskoqo kraə.Xetaqurova. Perevod s persidskoqo A. Prinüipı issledovaniə paleobalkanskoy onomastiki//Istoriçeskaə onomastika. Paşuto V. №4. 1952. -M.P.32-49 146 . Sattarov Q. 1977.: Nauka. Gtniçeskiy sostav i proisxocdenie altayüev. Obhestva obsledovaniə i izuçeniə Azerbaydcana.: Izd-vo AN SSSR. Perspektivı razvitiə slavənskoy onomastiki//Voprosı əzıkoznaniə. Novoselğüev A. Reformatskiy A. Raşid-ad-Din. 1969. . – 316s. 1959. Samoyloviç A. .M.: Nauka. Issledovaniə i materialı. 1974. n. -Tiflis.. 1913.Kavkaz i tureükiy mir/Izv.3-9 141. 1965. -172s.-L.9-19 139.A.: Izd-vo AN SSSR.S. 131.// Sovetskaə törkoloqiə. . Rospond S. – 530s. .. Poroznak V.A.-L.P. 1926. №1. T. 129. -196s.D.: Nauka. . Piqulevskaə N. – 338s.: Nauka..-VII v. 1978.1. Nikonov V.S. 128.: Nauka.127. Siriyskie istoçniki po istorii narodov SSSR.M.F. redaküiə i primeçaniə prof. A. 1962. Savina V.V. 132.: Nauka.e. 136.Semenova. Potapov L. Nikonov V. Paqirev D. L. Onomastika Sredney Azii.S. 140. №2. -M. -278s. 133.I. S.M. . Imə i obhestvo.Tipı törkskix toponimov v Irane. 1964. -226s. 137.A. -391s. 239s.: Nauka.37135. 130.A.. –M.M. Çerepin L. Vvedenie v toponimiku.: Izd-vo AN SSSR.V.

. – Baku: Glm.: Nauka. -S.S. 1990. Çiçaqov V. 156. Teoriə i metodika onomastiçeskix issledovaniy. – 128s. 147 . Rannie formı gtnonimov i gtniçeskoe samosoznanie//Gtnoqrafiə imen. Slovarğ qeoqrafiçeskix terminov i druqix slov. 1961. 254s. Sumbatzade A. Nekotorıe voprosı istoriçeskoy onomastiki Xorezmskoqo oazisa || Gtnoqrafiə imen. Oçerki istorii kulğturı Kavkazskoy Albanii. 151. Tahiükiy V. Şarafname.V. Mesto onomastiki sredi qumanitarnıx nauk//Voprosı əzıkoznaniə.II. Çernışev E.K. otçestv i familiy.M. 149. . Tolstova L. Şarafxan Bidlisi. -M. 147.I. . -S. Toporov V. 1959. №6. .Tiflis.142. M.N. Trever K. Superanskaə A. Qenotoponimiə Krıma//Melanges Skov.M.V. 1971.Zagreb.M. №2.281-287. Kazanğ. – 391s. Iz istorii russkix imen. M.: Nauka. -M. -366s. –S. -S. 154.30-34 153.V. T.: Nauka. 7-11. Azerbaydcanüı -gtnoqenez i formirovanie naroda. Çesnov Ə.: Izd-vo AN SSSR. 1898. 152. 1984. 1985 145. 144. Trubaçev O.M.N. 1971.Q.S.: Nauka. 1986. XVIIXIX vekov// Sovetskaə Törkoloqiə. 148. Gtnonimi v oykonomii Başkirii. -M. Linqvistiçeskiy analiz qidronimov Verxovnoqo Podneprovğə. 1973. 1971. 143.-350s.6 -13 155.M. 1962 -166s.-L.246-254 150. .: Nauka. Obhaə teoriə imeni sobstvennoqo. 1971. Superanskaə A. -M.: Nauka. vstreçaöhixsə v toponimii Aerbaydcanskoy SSR. 1959.: Izd-vo AN SSSR. 146.: Nauka. 1976. Xisamitdinova F. -303s. Seleniə Kazanskoqo xanstva// Voprosı gtnoqeneza törkoəzıçnıx narodov Severnoqo Povolcğə. 192s.: Uçpedqiz. -S. Tarixi-Derbend-name (s 9-ö priloceniəmi).

zap. .AQU. O törkax V v. Əmpolğskiy Z. 159.I.5-6 148 .s.: Nauka. 1911. Şarova I. Gtniçeskaə onomastika. –Uç. Novaə uqroza russkomu delu v Zakavkazğe: predostoəhaə rasprodaca Muqani inorodüam.. 198. -S. -M. do n. 1970. -Spb.157. 158.I. – 192s. Tiflis.g.

...... BAYAT əsaslı areal etnotoponimlər .................5... 5 I FƏSIL....2........... Muğan əsaslı etnotoponimlər .14........ 64 2........... Ermənistan ərazisinin türk mənşəli etnotoponimləri ............................ 51 2............. Kuşi əsaslı areal etnotoponimlər .....................16.................................... Qərbi Azərbaycanın türk mənşəli etnotoponimlərinin areallıq xüsusiyyətləri və yayılma arealları. 99 149 ............... Çul əsaslı etnotoponimlər .Qarqar əsaslı areal etnotoponimlər .MÜNDƏRICAT Ön söz ..... 54 2.......8.............................................9.13...... 58 2..10...... Kazan əsaslı areal etnotoponimlər .... Qərbi Azərbaycanın türk mənşəli etnotoponim mənzərəsi ............... 3 GIRIŞ ............................... 25 1...........4... ABAR əsaslı areal etnotoponimlər ................................................................................. 47 II FƏSIL.......................... AYRUM əsaslı areal etnotoponimlər ....... 60 2................................ ABDAL əsaslı areal etnotoponimlər ...........................................................................1.... 11 1..............6..........3... ABAN əsaslı areal etnotoponimlər .......... 87 2......... 75 2......... 73 2.... Kabar əsaslı areal etnotoponimlər .......................12........................7.................. Əfşar əsaslı areal etnotoponimlər ... Onomastik vahidlərin tədqiqinin xalqın məskunlaşma coğrafiyasının təyinində rolu ....................... Azərbaycan və Qərbi Azərbaycan ərazisinin etnonim mənzərəsi .4..........1.......................... 56 2...... 80 2..... Karkın əsaslı areal etnotoponimlər ................................................... 57 2..3.11........................................................ ABBAS əsaslı areal etnotoponimlər ....... 70 2............................... 11 1......... 61 2.........2....................................................... Kuyərçi əsaslı etnotoponimlər ...... 78 2........................ 51 2. 84 2.......................... BAYANDUR əsaslı areal etnotoponimlər.......... 32 1...... Ermənistanın türk mənşəli areal etnotoponimləri ............15........................................

......................... 104 3.............................. leksikmantik və qrammatik xüsusiyyətləri .. 124 NƏTICƏ .................................... Ermənistanın türk mənşəli etnotoponimilərinin qrammatik xüsusiyyətləri................... 104 3..........3............................... Ermənistanın türk mənşəli etnotoponimilərinin struktur xüsusiyyətləri ............ Ermənistanın türk mənşəli etnotoponimilərinin fonetik xüsusiyyətləri.................. 137 ISTIFADƏ EDILMIŞ ƏDƏBIYYAT .......... 116 3....... 142 150 .........................................4.........2....... 119 3................ Ermənistanın türk mənşəli etnotoponimilərinin leksik-semantik xüsusiyyətləri..1... Qərbi Azərbaycanın türk mənşəli etnotoponimilərinin struktur............III FƏSIL......... fonetik.....................................................

7.B. 3-cü Maqomayev döngəsi 8/4.02.2008. Sifariş № 181 Kağız formatı 60x84 1/16. Şərti çap vərəqi 9. Içərişəhər. Tirac 200. E-mail: nurlan1959@yahoo. Kitab «Nurlan» nəşriyyat-poliqrafiya müəssisəsində hazır diapozitivlərdən çap olunmuşdur. Çapa imzalanmış 28.04.2008. 050-311-41-89 Ünvan: Bakı.Direktor: professor N.com Tel: 497-16-32. 151 .Məmmədli Kompüter dizayneri: Zahid Məmmədov Səhifələyici: Aygün Əsgərova Texniki redaktor: Rövşanə Nizami qızı Montacçı: Rasim Hacıyev Yığılmağa verilmiş 20.

152 .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful