AZƏRBAYCAN DÖVLƏT PEDAQOCI UNIVERSITETI

Könül Səmədova

QƏRBI AZƏRBAYCAN ETNOTOPONIMLƏRININ AREALLARI

Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyi Elmi-Metodik Şurası «Azərbaycan dili və ədəbiyyatı» bölməsinin 07.01.2008-ci il tarixli 1№-li iclas protokoluna əsasən dərs vəsaiti kimi çap olunur.

Bakı «Nurlan»-2008

Elmi redaktor:

f.e.doktoru.prof Həsən Mirzəyev F.e.doktoru prof.

Buludxan Xəlilov Rəyçilər: f.e.doktoru prof. Mirvari İsmayılova F.e.doktoru prof. dos.İbrahim Bayramov Könül Ibrahim qızı Səmədova. Qərbi Azərbaycan-indiki Ermənistan etnotoponimlərinin arealları (monoqrafiya). Bakı, «Nurlan», 2008,- səh.
Kitabda ilk dəfə olaraq Qərbi Azərbaycan ərazisindəki etnotoponimlər tədqiqat obyekti olmuş, bu ərazinin areal etnotoponimləri araşdırılmışdır. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlər linqvistik və tarixi, coğrafi aspektdə araşdırılmışdır. Monoqrafiya dilçilər, tarixçilər, coğrafiyaçılar, aspirantlar, tələbələr və vahid Azərbaycan tarixinə, dilinə maraq göstərən geniş oxucu kütləsi üçün nəzərdə tutulmuş, Qərbi Azərbaycan – indiki Ermənistan ərazisinin qədim türk oğuz yurdu olduğunu bir daha təsdiq edən tutarlı mənbədir.

4602000000 N − 098 − 2008

Qrifli nəşr

© «Nurlan», 2008
2

Ön söz
Müasir dövrdə Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlərin tədqiqi daha vacib məsələ olub, təkcə elmi aktuallığı ilə deyil, siyasi əhəmiyyəti baxımından da son dərəcə vacibdir. Onomastik vahidlər, xüsusən də etnotoponimlər dil tarixi ilə bağlı qiymətli mənbədir. Onlar xalqın qədim yaşayış məskənini müəyyənləşdirmək, bu ərazidə baş vermiş ictimai-siyasi hadisələri qiymətləndirmək, həmin hadisələrin səbəb və köklərini aydınlaşdırmaq, həqiqəti üzə çıxarmaq üçün faktlar kimi dəyərlidir. Ermənilər Azərbaycan və türk mənşəli toponimlərə münasibətdə həmişə qərəzli mövqe tutmuşlar. Qərbi Azərbaycanda, – indiki Ermənistanda türk mənşəli toponimlərin uzun illər boyu dəyişdirilib erməniləşdirilməsi türklərin, xüsusən də azərbaycanlıların min illər boyu bu ərazidə yaşamasını sübut edən faktlar saxtalaşdırmaq məqsədi daşımışdır. Müəllifin qeyd etdiyi kimi Qərbi Azərbaycan, indiki Ermənistan ərazisindəki azərbaycanlıların etnogenezində müxtəlif qədim türk tayfaları iştirak etmişdir. Müəllif ölkəmizin, o cümlədən də Qərbi Azərbaycan ərazisinin müasir toponimiyasında 4600-dən çox olan coğrafi adın təxminən 70 faizini tayfa və ya tayfa başçılarının adları ilə bağlı meydana gəldiyi qeyd edilmişdir. Həmin tayfalar təbii ki, Şimali və Cənubi Azərbaycan ərazisindəki etnotoponimlərin sayı az deyildir. Müəllif əsərdə onları tədqiq etməklə müxtəlif türk etnoslarının, xüsusilə oğuzların bu ərazilərin aborigen sakinləri olduğunu sübuta yetirir, Azərbaycan toponimiiyasında az öyrənilmiş sahələrdən biri olan etnotoponimləri çox yüksək səviyyədə tədqiq etmiş, onların areallıq xüsusiyyətlərini araşdırmış, ilk dəfə olaraq Qərbi Azərbaycan ərazisindəki etnotoponimlər tədqiq edilmiş, onların onomostik lüğəti tərtib olunub, etnotoponimlərin linqiristik və tarixi aspektdə araşdırılmışdır. Əsərdə müxtəlif etnotoponimlərlə etnotoponim olmayan toponimlərin struktur leksik-semantik, fonetik, qrammatik xüsusiyyətlərini müqayisəli şəkildə tədqiq etimş və bu qrupplar arasındakı oxşar və fərqli cəhətləri üzə çıxarmışdır. Müəllif etnotoponimləri yalnız linqvistik baxımından deyil, həmçinin tarixi və coğrafi aspektdən də tətbiq etmişdir. Bu da dərslikdən yalnız dilçilərin

3

müəllif gələcəkdə ya kitabı bütövlükdə. «Qərbi Azərbaycan–indiki Ermənistan etnotoponimlərinin arealları» adlı əsəri bir daha sübut edir ki. Müəllif həm filoloq. ya da müəyyən hissələrini rus. Bu kitabda həmçinin Qafqaz hərbi dairəsinin Tiflis 1903-cü il xəritəsindən də istifadə olunmuş və kitabda verilmişdir. Qərbi Azərbaycan qədim türk-oğuz məskənləridir. həm də bir coğrafiyaçı mövqeyində çıxış edib. Düşmənə düşmənnin dilində zərbə endirmək də böyük qələbədir! AMEA-nın Nəsimi adına Dilçilik Institutunun prof. o cümlədən də tarixçilərin və coğrafiyaçıların da yararlanmasına kömək edəcək.deyil. ingilis hətta erməni dilinə belə tərcümə etdirsin. linqistikasını həm də hər bir azərbaycanlı üçün şərəf işi olan vətəndaşlıq borcunu yerinə yetirərərk elmi ictimaiyyətə həm də geniş oxucu kütləsinə çox əhəmiyyətli və dəyərli bir kitab təqdim etmişdir. Könül Səmədova belə bir araşdırmanın öhdəsindən layiqincə gəlmiş. hamımızın bütün azərbaycanlıların ağrılı problemi olan Qərbi Azərbaycan-indiki Erəmnistan torpaqlarının tarixini. həm tarixçi. Qara Məşədiyev 4 . Təklif edərdim ki.

xalqın qədim yaşayış məskənini müəyyənləşdirmək. Qərbi Azərbaycanda. indiki Ermənistanda türk mənşəli toponimlərin uzun illər boyu dəyişdirilib erməniləşdirilməsi. Ona görə də yer-yurd adlarımızın tarixin hansı dövrlərində necə dəyişdirilməsinə dair tədqiqatlar aparmağımız olduqca əhəmiyyətlidir. bu ərazinin relyefinə.Axundov) itirmək. Belə qruplar çox zaman yaşayış ərazisinə. türklərin. adamların ovçuluq və yığıcılıqla məşqul olduğu dövrlərdə onların yaşayış qruplarının bilavasitə etnosun adı ilə adlanması şübhə doğurur. görə adlandırılmışdır. prosesləri qiymətləndirmək. türkdilli xalqlara qarşı həmişə düşmənçilik mövqeyində durmuş və durmaqdadırlar. onlara başqa don geyindirmək məqsədi daşımışdır. Belə faktlar ermənilərin Azərbaycana məxsus əraziləri. həqiqəti üzə çıxarmaq üçün konkret material. sübut və faktlar kimi dəyərlidir.a. ərzaq ehtiyatlarına. xüsusən də azərbaycanlıların min illər boyu bu ərazidə yaşamasını sübut edən faktları saxtalaşdırmaq. Yer-yurd adlarımızın dəyişdirilməsi tarixin qədim dövrlərinə gedib çıxmır. Süni yollarla qədimliyini sübut etmək istəyən. tarixi saxtalaşdırmağa çalışan ermənilər türklərə. Yəni insanın təşəkkül tapıb müxtəlif qruplar şəklində yaşadığı 5 . flora və faunasına və i. insan məskənlərini saxta və qondarma materiallara istinadla öz adlarına çıxarmasına qarşı mübarizədə də vacibdir. Daha qədim dövrlərdə. digər atributlarına. bu ərazidə baş vermiş ictimai-siyasi hadisələri. obyektiv gerçəkliyi. «tarixin torpağın köksündəki izlərini» (A. Ermənilər Azərbaycan və türk mənşəli toponimlərə münasibətdə də qərəzli mövqe tutmuşlar. həmin hadisələrin səbəb və köklərini araşdırmaq.GIRIŞ Onomastik vahid olan etnotoponimlər dil tarixi ilə bağlı qiymətli mənbə olmaqla yanaşı. Çünki belə qədim dövrlərdə bu adları türklər müasir dövrlə müqayisədə yaxşı qoruya bilmişlər. xalqın adlara hopub əsrlərlə yaşamış tarixini pozmaq.

lokal qrupun yaşadığı yerin xüsusiyyətlərinə. adlarında ortaq. Birinci cəhət bir-biri ilə qarşılıqlı əlaqəli olan etnonimlərin toplu təşkil etməsidir. ya da nominatorun daşıdığı dilə mənsub olması belə bir müddəanı irəli sürməyə tam əsas verir. yaxud onunla əlaqədə olan etnoslar tərəfindən verilir. çox yaxın ərazidə paylanmış. Adların müəyyən qismi etnosa qonşu. qeyd etmək lazımdır ki. Ikinci cəhət etnonimlərin tarixi dinamikası ilə əlaqəlidir. yaxud eyni semantikaya malik komponent olan qrupların bir etnosla bağlılığı həqiqətə daha yaxındır. Bu prosesdə etnonimə həm intralinqvistik. yaxud motivləşdirmə əlamətindən fərqinə görə verilməsi yoxlanılmalıdır. Eyni zamanda bu faktdan çıxış etməklə ya nominantın. Etnos adlarında müxtəliflik səbəbəlrindən biri də nominatorun fərqlənməsindən irəli gəlir. onları məhv edə biləcək hər cür qüvvələrə qarşı mübarizə aparmaq vərdişlərinə yiyələnmək ön planda idi. qorunmaq. Etnonim yaranır və tarixi inkişaf prosesi keçir. Etnonimlərlə bağlı problemin iki cəhəti diqqəti xüsusi ilə cəlb edir. ya da nominatorun etnik mənsubluğunu aşkara çıxarmaq mümkündür. Çünki kompozitin tərkibindəki komponent ya nominantın. Bu topluya eyni etnosun müxtəlif adları daxil olur. Belə tədqiqatın aparılması Qərbi Azərbaycan ərazisindəki etnotoponimlərin hansı etnoslara mənsubluğunu 6 . Bununla yanaşı. Çünki yalnız onimin semantikasını araşdırmaqla onun hansı etnosun dilinə aidliyi haqqında müəyyən fikrə gəlmək mümkündür. Bu dövrdə insanları əsas maraqlandıran cəhət zəruri olan ərzaqla təmin olunmaq. Belə tədqiqatda leksik vahidin semantik yükünün bilavasitə etnosa deyil. Daha qədim sayılan etnotoponimlərin linqvistik təhlili zamanı lokal qruplara məxsus adların leksik-semantik xüsusiyyətlərinin müxtəlif aspektləri tədqiqat obyekti kimi nəzərə alınmalıdır.ilk dövrlərdə etnik mənsubluq məsələsi olmamışdır. onun bu və ya digər istinad nöqtəsindən. həm də ekstralinqvistik amillər təsir göstərir.

17. Toponimlərin xalqın daha qədim tarixi ilə bağlı olan bu tipinin hərtərəfli öyrənilməsi sahəsində müəyyən işlər görülsə də. 15. Onların hər biri müxtəlif türk etnoslarının. Azərbaycan toponimiyasında az öyrənilmiş sahələrdən biri etnotoponimlərdir. 24. 53. Qərbi Azərbaycan ərazisindəki toponimlər arasında etnotoponimlərin sayı az deyildir.aydınlaşdırmağa imkan yarada bilər və beləliklə. Şimali və Cənubi Azərbaycan ərazilərindəki toponimlərdə də iz qoymuşlar. 16. xüsusilə oğuzların bu ərazilərin aborigen sakinləri olduğunu sübuta yetirir. Azərbaycan dilçiliyində Qərbi Azərbaycan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlərin tədqiqinə aid ayrıca araşdırma da yoxdur. Həmin tayfalar təbii ki. Qərbi Azərbaycan – indiki Ermənistan ərazisindəki etnotoponimlərin öyrənilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyan məsələdir. təxirəsalınmaz və aktual məsələdir.19. Tarixi faktlar hələ eramızdan əvvəl VIII əsrdə türk etnoslarının Qərbi Azərbaycan ərazisində yaşamasını təsdiq edir. xüsusən etnotoponimlərin tədqiqi son dərəcə vacib. müəyyən izah və şərhlərlə çap edilmişdir (21. 30). Onu da qeyd etmək lazımdır ki. türk-Azərbaycan mənşəli onomastik vahidlər toplanmış. Çünki etnotoponimlər tayfa və qəbilə adları əsasında yaranan onomastik vahidlərdir. 57. onlar yetərincə deyil və indiki Ermənistan ərazisinin tarixən mövcud olmuş ümumi etnotoponimik mənzərəsinin açılması üçün kifayət etmir. Bu isə qeyd olunan ərazinin etnotoponimik mənzərəsinin açıqlanmasına mane olur. 44. Son illərdə bu sahəyə aid dəyərli elmi axtarışlar aparılmış. Buna görə də indi Ermənistan adlanan ərazidəki türk-Azərbaycan mənşəli onomastik vahidlərin. 20. Qərbi Azərbaycan – indiki Ermənistan ərazisində azərbaycanlıların etnogenezində müxtəlif qədim türk tayfaları iştirak etmişdir. 58. qruplaşdırılmış. ermənilər tərəfindən saxtalaşdırılaraq dəyişdirilmiş adların daşıdığı tarixi yük aşkara çıxarılacaqdır. 7 .

lokal qrup adları. eləcə də bu məskunlaşmanın tarixi.Budaqov.Ə. Tədqiqat işinin əsas məqsədi Qərbi Azərbaycan (qədim oğuz yurdu – indiki Ermənistan) ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimləri linqvistik aspektdən təhlil etmək və onların areal xüsusiyyətlərini öyrənməkdir.Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli areal etnotoponimlərin areallıq xüsusiyyətlərini və yayılma coğrafiyasını müəyyənləşdirmək. təkcə elmi aktuallığı ilə deyil.Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli areal etnotoponimlərin onomastikonunu tərtib etmək. coğrafi. miqrasiyası barədə müxtəlif səpkili faktları aşkara çıxara bilər. müasir dövrdə Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlərin tədqiqi daha vacib məsələ olub.onimik areal və areal onimlər anlayışlarını dəqiqləşdirmək. .Qeybullayev. Bu istiqamətdə olan tədqiqat areal etnotoponimlərin konkret coğrafi məkanda yayılması.Ə.Areal etnotoponimlərin tarixi. . regionali və geonimlərlə etnotoponimlər arasındakı oxşar və fərqli cəhətləri müəyyənləşdirmək. Tədqiqat işində Qərbi Azərbaycan ərazisindəki etnotoponimlərin qeydə alındığı və toplanıb daxil edildiyi əsərlər təşkil edir. Kitabda əsas mənbələr kimi «Ermənistan Azərbaycanının tarixi coğrafiyası». . . Q. Bu məqsədlə aşağıdakı vəzifələrin yerinə yetirilməsi nəzərdə tutulmuşdur: . struktur və qrammatik xüsusiyyətlərini araşdırmaq. .Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlərin. fonetik. eləcə də linqvistik aspektdən tədqiqi son dərəcə aktualdır. siyasi əhəmiyyəti baxımından son dərəcə vacibdir. B. onların kəmiyyət xarakteristikaları həmin ərazidə hansı etnosların daha çox məskunlaşması.Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnonimlərinin ümumi mənzərəsini şərh etmək. leksik-semantik. Təbii ki. «Ermənis8 .

müqayisəli-tarixi metoddan. Işdə indiki Ermənistan ərazisindəki areal etnotoponimlərin başqa areallarda işlənmə səbəbləri nəzərə alınmışdır. fonetik. tədqiqatçıların. Ə. etnotoponimlər linqvistik və tarixi aspektdə araşdırılmışdır. etimoloci və tipoloci təhlil üsullarından istifadə olunmuşdur. bu ərazinin areal etnotoponimləri araşdırılmışdır. «Irəvan əyalətinin icmal dəftəri M.Kaşğarinin və V. bir sıra başqa lüğətlərdən. deskriptiv. Dissertasiyada müxtəlif əsaslı etnotoponimlər ayrı-ayrılıqda təhlil olunmuşdur. kartoqrafik. dissertasiyanın üçüncü fəslində türk mənşəli etnotoponimlərlə. 9 . struktur. Işdə türk dillərinə aid yazılı abidələrdəki materiallardan. Tədqiqat işində əldə olunmuş bir sıra nəticələr.. etnotoponim olmayan toponimlərin struktur. 21). o cümlədən Azərbaycan tədqiqatçılarının Ermənistan ərazisindəki onomastik vahidlər haqqında elmi monoqrafiya və məqalələrində qeydə alınan etnotoponimlərə də istinad edilmişdir.tanda Azərbaycan mənşəli toponimlərin izahlı lüğəti». o cümlədən etnotoponimlərin areal xüsusiyyətlərinin öyrənilməsi məsələsinə yeni aspektdən baxılmışdır. leksik-semantik. Bünyadov Z. Ermənistan». Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlərin onomastikonu tərtib edilmiş. Bu da müxtəlif əsasdan olan etnotoponimlərin qruplaşdırılma imkanlarını genişləndirmişdir. Işin elmi yeniliyinin bir cəhəti də ondan ibarətdir ki. M.Baharlının kitablarından» istifadə edilmişdir (20. Tədqiqat işində müqayisəli. Məmmədov H. genetik.Radlovun lüğətlərindən. 24.H. areal. Etnotoponimlərin areal olmasının səbəbləri tarixi-coğrafi aspektdən qiymətləndirilmişdir. Ilk dəfə olaraq Qərbi Azərbaycan ərazisindəki etnotopnimlər tədqiqat obyekti olmuş. qrammatik xüsusiyyətləri müqayisəli şəkildə öyrənilmiş və bu qruplar arasındakı oxşar və fərqli cəhətlər üzə çıxarılmışdır. 30.Ələkbərli «Qədim türk-oğuz yurdu.

ixtisas kurs və seminarlarının aparılmasında. toponimlərin izahlı lüğətlərinin hazırlanmasında istifadə edilə bilər. Dissertasiya işinin praktik əhəmiyyəti ondadır ki. 10 . Qədim türk oğuz yurdu – indiki Ermənistan ərazisində türklərin hələ çox-çox qədimdən məskunlaşmasını təsdiq edən faktlar üzə çıxarılmış. tarixi tədqiqatlar üçün böyük əhəmiyyət kəsb edən onomastik vahidləri ermənilərin dəyişdirməklə həqiqəti saxtalaşdırması diqqət mərkəzinə çəkilmişdir.Tədqiqat işinin praktik əhəmiyyətini göstərən cəhətlərdən biri Ermənistan ərazisindəkt türk mənşəli etnotoponimlərin tam siyahısının tərtibi ilə bağlıdır. türk mənşəli etnotoponimlərin. onomastikaya aid dərsliklərin və dərs vəsaitlərinin yazılmasında.

Onomastik vahidlər . onun qorunmasına. onlar tarixin yadigarı kimi mühafizə edilməlidir. Azərbaycan toponimləri təbii ki. dilimizin leksikasında mövcud olan müxtəlif söz qrupları əsasında yaranmışdır. mahiyyəti 11 . Xalqımızın qədim tarixi ilə bağlı olan bu onomastik vahidlər barədə hələlik çox az söz deyilmişdir. kitabələr kimi dəyərli. etnotoponim. kollektivin və ya hakim dairənin təşəbbüsü ilə əmələ gəlmişdir. antroponim və i. tarixi abidələr. onun nəyi bildirməsinə görə toponimlərin fərqlənən qruplarından biri etnotoponimlərdir. şəhər və kəndlərin adı tarixi inkişaf prosesində müxtəlif səbəblər zəminində həm sürətli. Tayfa. həm də ilk baxışdan nəzərə çarpmayan tədrici dəyişməyə məruz qala bilir. Onomastik leksika insanın inkişaf tarixi haqqında informasiya daşıdığına görə təkcə dil mənşəyinə görə mənsub olduğu dilin daşıyıcısı olan xalqın malı sayılmamalı.toponim. Minillik tarixə malik olan əyalət.1. bir sözlə etnonimlər əsasında yaranmış toponimlər onamastik sistemdə-etnotoponim adlanır. Bu adlar müəyyən ərazidə yaşayan əhalinin.a. etnonim. Bununla belə coğrafi adların meydana gəlməsi şəxs adları kimi bu və ya digər fərdin iradəsindən asılı olmayıb müəyyən tarixi.I FƏSIL QƏRBI AZƏRBAYCANIN TÜRK MƏNŞƏLI ETNOTOPONIM MƏNZƏRƏSI 1. Belə bir sərvətə münasibət də həmişə düzgün olmalı. ictimai-siyasi hadisələr nəticəsi kimi təzahür etmişdir. qiymətli sərvət sayılır. Onomastik vahidlərin tədqiqinin xalqın məskunlaşma coğrafiyasının təyinində rolu Əsasında duran sözün mənasına. tədqiqinə köklənməli. qəbilə adları. saxlanmasına. Azərbaycan toponimik sisteminin ən mürəkkəb və az öyrənilmiş sahələrindən biri etnotoponimlərdir.

128. 21-32. Ermənistanda türk mənşəli toponimlərin dəyişdirilməsi. 134. 266. 5).Əliyeva 1993-cü ildə yazdığı namizədlik disertasiyasında. Burada müxtəlif elmlərin tədqiqat mənbəsindən danışmaq tələbi ondan irəli gəlir ki. 158. xüsusən ermənilər tərəfindən həmişə pozulur. 38. Məsələn. sonralar nəşr etdirdiyi kitabda göstərir ki: «son illərdə Zaqafqaziyada baş verən hadisələr Ermənistan və Gürcüstan ərazisində tarixən mövcud olan Azərbaycan dilinə məxsus toponimlərin kütləvi şəkildə dəyişdirilməsinə səbəb olmuşdur» (31. 97. 29. 7-11. 11. azərbaycanlıların zorla bu ərazilərdən çıxarılması ardıcıl şəkildə davam etdirilmişdir. tarix boyu olmuşdur. 37. etnoqrafiyaya yoxsa tarixə aidliyinə münasibətdə elmi ədəbiyyatda fərqli fikirlər vardır (Bax: 49.və məzmununa görə ümumbəşəri sərvət səviyyəsində qəbul edilməlidir. müxtəlif elm sahələrində aparılan tədqiqatlar üçün tarixi mənbə olacaq onomastik vahidlərin izini itirmək məqsədini daşımışdır. 155. 127. 124. 23-24). Əslində ermənilərin türk mənşəli toponimləri dəyişdirməsi son illərə aid hadisə deyildir. 116. 8. 7-17. tarixi saxtalaşdırmağa çalışanlar. Onun coğrafiyaya və ya dilçiliyə. bu məsələ ilə bağlı mübahisələrə aydınlıq gətirmək bizim mövzunun əhatə 12 . Azərbaycan və türk mənşəli toponimlərə münasibətdə Ermənistanda həmişə belə bir siyasət həyata keçirilmişdir.) Onomastikanın ictimai elmlər sistemində yerinə aid ayrıayrı alimlərin fikirlərini təhlil edən Çingiz Hüseynzadə bu mübahisəli məsələyə münasibətini bildirərək yazır: «Hazırda onomastika dilçiliyin xüsusi adları öyrənən müstəqil və ayrıca sahəsi kimi formalaşmışdır» (97. R. 5 və s. Təəssüf ki. 143. xüsusi adları öyrənən onomastikanın hansı elmə aid olması haqqında mübahisələr çoxdan davam edir. bu tələb süni yollarla qədimliyini sübut etmək istəyən. 153. Bu fakt bir çox elmi mənbələrdə qeyd olunmuşdur. 137. 107. Əlbəttə. 11-12. 138. 6. Türk mənşəli toponimlərin uzun illər boyu dəyişdirilib erməni mənşəli adlarla əvəz edilməsi azərbaycanlıların min illər boyu bu ərazidə yaşamasını sübut edən faktları saxtalaşdırmaqla yanaşı.

8). Cəmiyyətin inkişafının qədim dövrlərinə dair tarixi məlumatların doğruluğunu sübut edərkən çox vaxt alimlər onomastika. 12). Bu da danılmaz faktdır ki. Bu tarixi prosesi. F. 33-34). «rus xalqının tarixinin müxtəlif dövrlərinə aid adlar və onların formaları həmin dövrlərdəki cəmiyyətin vəziyyətini. tarix.Çiçaqov qeyd edir ki. vacibdir. mədəni-tarixi həyatı əksini tapır. ermənilərin öz məqsədləri naminə elmə saxta münasibətini açıqlamış olur. A. bununla da cəmiyyətin sinfi quruluşunu gözəl şəkildə əks etdirir» (155. Bu. Onomastikanın tarixlə sıx bağlılığı heç bir şübhə doğurmur. V.Engels coğrafi adları tarixi mənbə kimi qiymətləndirərək onların əsasında alman tayfalarının eramızdan əvvəl I əsrdə yerləşmə sxemini qurmuşdur (127.K.A. onomastik leksikanın dildə və cəmiyyətdə işlənməsinin. 13 . dilin onomastik sistemində həmin dili daşıyan xalqın çoxəsrlik ictimai-iqtisadi. həmçinin də arxeologiyanın məlumatlarının müqayisəli şəkildə tədqiqini özündə birləşdirən kompleks metoda istinad edirlər. xüsusən də etnogenez problemlərini ümumi səpkidə səciyyələndirməyə imkan yaradır.dairəsindən kənara çıxsa da. Ermənistanda həqiqətə yalan donu geyindirmək məqsədilə bir çox elmlərin tədqiqat marağı dairəsində olan vahidlərə və beləliklə. coğrafiya. onların yaranma qanunauyğunluqlarının və dəyişməsinin tədqiqinə müxtəlif elmlərdə olan diqqəti ön plana çəkmək.Reformatskinin onomastik vahidlərin müəyyən qrupunu birləşdirən toponimləri öyrənən toponimikanın elmi mənsubluğuna münasibətlə bildirdiyi bir fikri qeyd etmək vacibdir: «Toponimika yalnız dilçiləri deyil coğrafiyaçıları və tarixçiləri də həqiqətən maraqlandırdığı üçün burada bütün tərəflərin maraqlarını nəzərə almaq və bu oblastda əməyin bölüşdürülməsi konturlarını müəyyənləşdirmək lazımdır» (137. Təsadüfi deyil ki. zənnimizcə.

Xüsusi adlarda ekstralinqvistik amillər onların daşıdığı tarixi informasiya. fonetika və qrammatikanı.A. bu barədə fikir və elmi müddəaları təsdiqləyib sübut edən amillərdir. dilçilik və başqa elmlərə münasibətini açıqlayarkən xüsusi adlara kompleks şəkildə yanaşırlar. onun tarix. 5) Aydındır ki. xalqın məskunlaşma yerini göstərən. Onomastikanın başqa elmlər arasında yerini aydınlaşdırarkən. inkişafının müəyyən səviyyəsinə çatmış insan kollektivi üçün əhəmiyyətli xüsusiyyəti əks etdirir. coğrafiya. O. 152). onların dinamikasını qoruyub saxlayan xüsusi leksik qat olduğunu unudurlar» (124. bu 14 . Eyni zamanda nəzərə almaq lazımdır ki.Bütün bu müddəalar sübut edir ki. linqvistlər tarixi leksikanı. onomastikada linqvistik və ekstralinqvistik amillər sıx qarşılıqlı əlaqədədir. tarixi faktlar. Epoxa və insan birlikləri haqqında məlumatlar adlarda öz izini saxlayır» (103. kollektivdə və kollektivin tələbatından yaranıb. xüsusən də etnotoponimləri dil tarixi ilə bağlı qiymətli mənbə hesab etməklə yanaşı. onun təkcə müəyyən xalqın dil tarixini öyrənmək üçün deyil. Bu baxımdan linqvistika. yayılma ərazisinin hüdudlarını müəyyənləşdirmək imkanı verir (127.Nikonov qeyd edir ki. Onomastik leksikanı. etnoqrafiya. tarixi dialektologiyanı öyrənərkən çox vaxt onomastikanın köməyindən bəhrələnir və bu zaman «xüsusi adların dil yaradıcılığı prosesinin arxaik və konservativ cəhətlərini. Adların müəyyən yerə aidliyi isə həmin ərazidə yayılmış qədim dili bərpa etmək. bu ərazidə baş vermiş ictimai-siyasi hadisələri. prosesləri qiymətləndirmək. V. xüsusən dil tarixi sahəsində tədqiqatlar üçün xüsusi adlar çox böyük dəyərə malikdir. 11). xüsusi adların bir sıra sinifləri vardır və bu siniflərin hər biri özünün fərqləndirici cəhətlərinə malikdir. həmin xalqın tarixən yaşadığı ərazini müəyyənləşdirmək. «Ad insan mədəniyyətinin «məhsul»larından biridir. onomastik vahidlər onları yaradanların dili haqqında böyük məlumat daşıyır.

Çünki 15 . 2) yeni tarixə və mədəniyyətə istinadla toponimin dəyişdirilməsi. «aşağı» sözlərinin erməniləşdirilməsi (Böyük Ayrım-Medz Ayrum). 8)tarixi adı itirmək üçün onun bir neçə dəfə dəyişdirilməsi (Hacıqara-Makodaşen-Lernapat). Əziz Ələkbərli Ermənistanda türk mənşəli toponimlərin müxtəlif prinsiplər əsasında dəyişdirilməsini faktlar əsasında şərh etməyə çalışmışdır. xüsusən etnotoponimlərin tarixən mövcud olmuş coğrafi mənzərəsinin bərpasına çalışaq. həqiqəti üzə çıxarmaq üçün konkret tarixi material. 2)erməni millətindən olan tarixi şəxsiyyətlərin adını əbədiləşdirmək bəhanəsi (Kəvər-Yeni Bəyazid-Abovyan). Ə. 5)qədim adın izini itirmək məqsədilə dəyişdirmə. obyektiv gerçəkliyi. «Qədim türk-oğuz yurdu – Ermənistan» əsərində müəllif türk mənşəli toponimlərin dəyişdirilməsinin aşağıdakı səkkiz prinsipini qeydə almışdır: 1) sovet ideologiyasının təbliğatı bəhanəsi (Gümrü-AleksandropolLeninakan). Hər şeydən əvvəl Ermənistanda türk mənşəli toponimlərin dəyişdirilməsi ilə bağlı aparılmış və aparılan siyasətin konturlarını aydınlaşdıraq. 3) hərfi tərcümə (Daşqala .Ələkbərlinin təklif etdiyi prinsipləri belə qruplaşdırmaq mümkündür: 1)siyasi motivləşdirmə yolu ilə toponimin dəyişdirilməsi. Ermənistanda türk mənşəli toponimlərin dəyişdirilməsi prinsiplərinin dəqiqləşdirilməsi elmi əhəmiyət kəsb edir. 3)tərcümə yolu ilə dəyişdirmə. 5-6). Faktların qeydə alınması. «yuxarı». «kiçik». 4) bəzi adlardakı «böyük». 6)erməni tələffüzünə uyğunlaşdırma (Həkəri-Akori). ciddi elmi axtarışlar tarixi saxtalaşdırmanın qarşısına sipər çəkə bilər. 4)fonetik uyğunlaşdırma yolu ilə dəyişdirmə.hadisələrin səbəb və köklərini araşdırmaq. sübut və faktlar kimi dəyərləndirmək zəruridir. 7)qədim tarixi adın müasir azərbaycanlı adı ilə dəyişdirilməsi (Haqqıxlı-Səməd Vurğun).Karaberd). Bu baxımdan Ermənistan ərazisindəki türk-Azərbaycan mənşəli onomastikanın. 5) bəzi adlardakı «kənd» sözünün erməniləşdirilməsi (Lalakənd-Lalıgyuğ). (30.

Məsələn. 26-34. Ermənistanın türk mənşəli onomastik vahidlərinin tədqiqinin ilkin vacib məsələsi bu adların toplanıb qruplaşdırılmasıdır. tədqiqatlar yalnız toponimlərin öyrənilməsi ilə məhdudlaşmamalı. gələcəkdə adın təkrar dəyişdirilib əvvəlki vəziyyətə gətirilməsi üçün hüquqi əsas verməsə də. Təbii ki. Əlbəttə.Mirzəyevin bu istiqamətdə apardığı tədqiqat işləri Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli onimlərin toplanması. Bu tədqiqatlarda kənd və daha kiçik yaşayış məntəqələri daxilindəki onimlər qruplaşdırılır. bütövlükdə göstərilən sahədə hələ xeyli iş görülməlidir. Lakin bütövlükdə bunlar müxtəlif onim tipləri üzrə tam onomastikonların hazırlanması üçün yetərincə deyildir. 16 . onların yaşlı nəslin hafizəsindən pozulmamış qeydə alınması üçün son dərəcə vacibdir. Kamo toponominin XX əsrə aidliyi. Son illərdə Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli tam onomastikonun bərpası və yaradılması istiqamətində prof. 20. Mirzəyevin tədqiqatları qiymətlidir. 38-44 və s). 58. H. əsasən toponimlərin qeydə alınması istiqamətində xeyli iş görülmüşdür (Bax:19. 60 və s). Əldə olan materiallar müəyyən toplu yaradır. 3-6. istinad etdiyimiz ədəbiyyat siyahısı tam deyil və daha ümumi səciyyəli olanları əhatə edir. 30.bu prinsiplər hazırkı addan əvvəlki ada keçidi gerçəkləşdirməyin yeganə vasitələrindən biridir. prof. Biz belə hesab edirik ki. onların böyük hissəsi qeydə alınır (Bax: 54. Son dövrlərdə nəşr olunmuş elmi-tarixi əsərlərdə Ermənistan ərazisindəki türk onomastik vahidlərinin. bu adla adlandırılan yaşayış məskəninin qədimliyi faktından çıxış etməklə onun bundan əvvəlki adının olmasını sübuta yetirmək mümkündür. Əlbəttə. 14-18. 56. tarixi həqiqətin təsdiqini reallaşdırır. H. adların dəyişdirilməsinin vaxtında qeydə alınması. bütün onomastik mənzərənin bərpasına istiqamətlənməlidir. Bununla belə qeyd edilməlidir ki. 57. Göstərilən işlərdə toponomik onamastikonun yaradılması üçün böyük material vardır.

Verilmiş nümunə Ermənistan ərazisindəki areal etnotoponimlərdən biridir. Çünki etnotoponimlər tayfa və qəbilə adları əsasında yaranan onomastik vahidlərdir. Çovdar. Yeri gəlmişkən qeyd etmək lazımdır ki. Ermənistan ərazisindəki toponimlər arasında doğrudan da etnotoponimlərin sayı az deyildir. o cümlədən qərbi Azərbaycanda yayılmış toponimlərin 70 faizinin tayfa və tayfa başçısının adı ilə adlanması fikri qeyd olunur. Məsələn. Mets -böyük. Eymur etnotoponiminin Ayrum//Ayrım//Imer//Imir variantları vardır. Göründüyü kimi. Eymur. əslində Ermənistanda Böyük Ayrım. Kiçik Ayrım toponimlərinin olduğu aydınlaşır. Eymur sözünün etnonim olması Mahmud Kaşğarinin lüğətində qeyd edilmişdir. eymurlar oğuz tayfalarının iyirmi iki nəslindən biridir. Çabanlı və s. Ayrım. Eymur etnotoponiminin Ermənistanda üç kəndin adında əksini tapması həmin torpaqların türklərin qədim yaşayış məskənlərindən olmasını bir daha sübuta yetirir. Etnotoponimlərin tədqiqi isə bilavasitə xalqın ictimai-siyasi həyatı ilə bağlı olub onun tarixinin müxtəlif mərhələlərində 17 . Yuxarıda toponimlərin saxtalaşdırma məqsədilə dəyişdirilmə prinsiplərini nəzərdən keçirərkən «böyük» və «kiçik» sözlərinin tərcümə edilməsi göstərilmişdi. Maraqlı cəhət odur ki. Ermənistan ərazisində areal etnotoponimlər daha geniş yayılmışdır. Ermənistanda bu etnotoponim Ayrum. Orand. toponimlərin xalqın daha qədim tarixi ilə bağlı olan bu tipinin hərtərəfli öyrənilməsi sahəsində də dilçiliyimizdə az iş görülmüşdür. pokr-kiçik mənasında olduğundan. Elmi ədəbiyyatda Azərbaycanda. Ayrum Pokr kənd adlarında qalmışdır.Ermənistan ərazisində mövcud olmuş etnotoponimlərin öyrənilməsi problemi qeyd edilmiş tədqiqatlar cərgəsində xüsusi yer tutur. Ayrum Mets. Ermənistan ərazisində türk etnoslarının tarix boyu məskunlaşmasını aşkarlamaqda həmin ərazidəki türk mənşəli etnotoponimlərin tədqiqi müstəsna əhəmiyyət kəsb edir. Müəllif göstərir ki.

bir sözlə. Etnonimlər onomastikanın daha mürəkkəb və çoxspektrli elmi tədqiqat tələb edən qrupudur. xalqlar və millətlər. Konsolidasiya (etnik mənsubiyyətcə qohum etnosların qaynayıb qarışması prosesi) və assimilyasiya (etnik mənsubiyyətcə müxtəlif etnosların arasında gedən prosesdə onlardan birinin digərini dilindən məhrum etməsi və özünə qatması) prosesləri nəticəsində etnosların həm bir-birinə nəzərən tutduğu mövqedə. tayfalar. etnoqrafik və linqvistik faktlar zəminində qruplaşdırılıb bir topluya gətirilə bilən etnonimlərin dəqiqləşdirilməsi əlavə bilgilər tələb edir. Müəyyən tarixi mərhələdə etnoslardan biri digərinə nəzərən hakim mövqeyə malik olur.meydana gəlmiş etnonimlərin öyrənilməsi ilə başlanır. coğrafi. 18 . bölünmə və paylanma dərəcəsi. Hər bir etnosun formalaşması prosesi etnosun adlanmasına da təsirini göstərir. Etnik prosesin komponentləri qəbilələr. bu o deməkdir ki. etnoqrafiyada qəbul edildiyi kimi etnoslardır (32. Etnosun yayılma. həm də onların adlarında dəyişmələr baş verir. millət adları digər onimlərdən fərqli olaraq eyni denotata müxtəlif aspektlərdən münasibət baxımından çoxvariantlılığa malikdir. Başqa sözlə. 3). onun miqrasiyaya meylliliyi etnonim çoxluğuna səbəb olur və psevdoetnonimlər yarada bilir. tarixi inkişaf prosesində bir etnik adla məlum olan etnos müəyyən mərhələ keçdikdən sonra başqa etnik ada malik ola bilər. qəbilə. xalq. onun təşəkkülünə gətirib çıxarmış və etnik prosesin bütün mərhələlərində iştirak etmiş komponentləri müəyyən etmək lazımdır. Etnonimlərin tədqiqi prosesində xalqın ən qədim və qədim etnoslarının adları haqqında geniş məlumatlar əldə olunur. xalqımızın mənşəyini araşdırmaq üçün Azərbaycan ərazisində tarix boyu məskun olmuş etnosların adlarını və onların etnik mənsubiyyətini üzə çıxarmaq gərəklidir. Tayfa. Hər bir xalqın təşəkkülü tarix boyu davam etmiş arasıkəsilməz etnik prosesin nəticəsidir. Ona görə hər bir xalqın mənşəyini aydınlaşdırmaq üçün. Tarixi.

həm də yoxluğu şəraiti üçün mümkündür. ərzaq ehtiyatlarına. Lakin insanların yaşadıqları yer-yurda.a. Lakin bütün hallarda bir məsələ aydındır. qonşu etnos da öz qonşusunun məskəninə öz adını vermir. sonralar tayfa və qəbilələrin mübarizəsinə çevrilmişdir. yaşayış ərazisinə etnosun öz adını verməsi də bu dövrdən başlamışdır. Bu məsələyə münasibətini bildirən Y. Bu dövr daha çox yaşayış uğrunda mübarizə aparmaq. Mürəkkəblik etnonimləri digər onim və nominatlardan ayırma çətinliyindən irəli gəlir. Başqa etnosa mənsub ərazinin adını dəyişmək hadisəsi isə yalnız həmin etnosun ərazisni əlindən alandan sonra baş verə bilərdi. Unutmaq olmaz ki. digər atributlarına. heç şübhə yox ki. flora və faunasına və i. bunun üçün lazım gəldikcə birləşmək səciyyəvi xüsusiyyət daşımışdır. eləcə də onomastikanın digər bölmələrində etnonimlə bağlı adların. Belə hal həm etnoslararası əlaqənin varlığı. Doğrudur. insan qrupları yaşayış üçün əlverişli olan yerə başqa qrupların girməsinə imkan verməmək uğrunda da mübarizə aparmalı olmuşlar. Qrup halında yaşayan qədim insanlar yəqin ki. Ilk yaranan yer adları. Ola bilsin ki. məskənə ad vermə prosesi də dəyişkən olmuşdur. Əvvəl insan qrupları arasında gedən belə mübarizə.Çesnov 19 . insan həyatı üçün təhlükə törədən qüvvələrə qarşı müqavimət göstərmək. bir etnosun yaşadığı əraziyə onunla qonşuluqda yaşayan etnos da ad verə bilərdi. görə ad vermişlər. Yəni insanın təşəkkül tapıb müxtəlif qruplar şəklində yaşadığı ilk dövrlərdə etnik mənsubluq məsələsi olmamışdır.Etnonimiyada. etnosun adını daşımamışdır. inkişaf prosesinin elə dövrləri gəlib çatmışdır ki. Ərazi və yaşayış məskənlərinin adlandırılması öz tarixinə görə çox qədim dövrlərə gedib çıxır. çox zaman yaşadıqları yerə ərazinin relyefinə. o cümlədən etnotoponimlərin tədqiqi zamanı bu qəbildən olan onimlərin dəqiq semantikasına diqqət yetirilməlidir. Etnonimlər mürəkkəb tematik söz qrupudur. Etnos öz yaşadığı məskənə başqa etnosun adını qoymadığı kimi.

N. etnonimlərin tematik semantikası. yəni onların tematik səciyyəsi çox zaman motivləşmə semantikası ilə tamamlanır. Təhrif daha çox fonetik səviyyədə getməlidir.etnonimləri fərqləndirmə zamanı adlandırmanın motivləşdirmə semantikasına xüsusi diqqət verilməsini təklif edir (məsələn. Belə izahlar etnonimikada müəyyən nəzəri müddəaları irəli sürməyə imkan verir. Eskimoslarda lokal qrupların adları aşağıdakı sxem üzrə formalaşır: qrupun yaşadığı yerlə bağlı ad + miut Miut eskimoslarda «adamlar» mənasını verən sözdür. 6). adı dəyişmədir. Məhz buna görə də etnotoponimlərin tədqiqində diqqətli olmaq vacibdir. 7). avstraliyalılarda aranda kimi iri etnik birliklər bir çox kiçik lokal qruplara bölünür. utkuxikalinqmiut qrup adı «sabun daşları ərazisində yaşayan adamlar» mənasını verir (154.)(154.V. Belə bölünmə nəticəsində fəaliyyət göstərən qrupların adları onların bir qayda olaraq yaşadıqları yerin adı ilə təyin edilir.V. Y. yerə görə motivləşmədən istifadə oluna bilər və s. Oxşar hal eskimoslarda da müşahidə edilir (154.Butinov ibtidai icma quruluşunda yaşamış adamların lokal qruplar təşkil etməsini təsdiqləyir və eyni zamanda belə qrupların təcrid olunmuş şəkildə yaşamasının qeyri-mümkün 20 . 8). Çünki bu vahidlər müxtəlif elmlərin tədqiqi obyekti olur.Çesnov göstərir ki.A. Bromley «Etnos və etnoqrafiya» əsərində bu məsələyə toxunaraq qeyd edir ki. Məsələn. Y. Adətən etnonimlər motivləşməyə görə daha asanlıqla izah olunur. Əgər leksik vahid başqa dilə mənsub vahidlə əvəzlənirsə. belə onimlər «coğrafiya ilə linqvistikanın (eləcə də tarix və linqvistikanın) qovşağında yerləşib toponimiyanın son çətin tədqiqat zonasını təşkil edir» (81. ad yaşama yerinin xüsusiyyətinə görə qoyula bilər. Məlumdur ki. Yerli əhali özündən əvvəl mövcud yer adının öz dilinin etimologiyasına görə izahını verərək onu təhrif edir. 223). bu. Lakin bu halda yalnız təhriflə üzləşmək mümkündür.

Etnotoponim mürəkkəb olduğu zaman kompozitin tərkib elementlərinin aşağıdakı kimi paylanması mümkündür: 1) Komponentlərin hər ikisi A etnosuna aiddir. yəni bir kökdən ibarətdirsə. 2) lokal qrupa ad digər lokal qrup tərəfindən qoyulur. lokal qrupların adlanmasının iki yolu olmuşdur. V lokal qrupu isə ikinci etnosdursa. lokal qrup özü özünü adlandırırsa. Lakin adlandırılan qrupa məxsus sözdən istifadə halını tamamilə kənara qoymaq düzgün deyildir. Ona görə də. 1) qrup özü-özünə ad verir.olduğunu qeyd edir(82. Genotoponim sadədirsə. yaxud 21 . Lokal qruplar müəyyən etnosdan qopub ayrıldıqlarına görə onların etnik mənsubluğunun etnotoponim əsasında dəqiqləşdirilməsi zamanı yuxarıda göstərilən fakt xüsusi rol oynayır. etnotoponimdən çıxış etməklə etnosu müəyyənləşdirmək olur. Beləliklə. Deməli. onun bu və ya digər istinad nöqtəsindən. onda etnotoponim etnosun öz dilinə aid olacaqdır. Ikinci hal A lokal qrupu bir etnos. Məntiqi-linqvistik baxımdan onim adlandıran etnosun dilinə aid söz kimi qəbul edilməlidir. digəri V-yə aiddir. onda həmin söz ya adlandıran. Buradan belə nəticə çıxarmaq olur ki. ya da adlandırılan etnosun dilinə mənsub olacaqdır. 3) Komponentlərin hər ikisi V-yə aiddir. əlaqədə olan lokal qrupların sayı artdıqca yuxarıdakı məsələ daha da mürəkkəbləşir. hər şeydən əvvəl adlandırma prosesində iştirak edə biləcək etnoslar müəyyənləşdirilməlidir. 214). lokal qruplar bir-biri ilə əlaqədə olmalıdır. Aparılmış təhlil göstərir ki. 2) Komponentlərdən biri A-ya. onda adlandırmanın nəticəsi müxtəlif tiplərə aparıb çıxarır. Lokal qrupLararası əlaqələr qrupların birbirini adlandırmasına zəmin yaratmışdır. lokal qrupun yaşadığı yerin xüsusiyyətlərinə. daha qədim sayılan etnotoponimlərin linqvistik təhlili zamanı lokal qruplara məxsus adların leksik-semantik xüsusiyyətlərinin müxtəlif aspektləri tədqiqat obyekti kimi nəzərə alınmalıdır. Belə tədqiqatda leksik vahidin semantik yükünün bilavasitə etnosa deyil. Aydındır ki. Deməli.

Lezina Krım genotoponimlərini öyrənərkən onların bu ərazidəki toponimlər arasında xüsusi çəkiyə malik olmasını göstərmişdir. regional nomenlər qrupun öz yaşadığı ərazidən uzaqlaşması zamanı çox vaxt dəyişməz qalır. Onimin leksik-semantik təhlili isə onun mənsubluq dairəsini və ya ətrafını aşkara çıxarmağa kömək göstərir. Oğuz genonimləri ümumtürk genonimləri arasında özünəməxsus yer tutur. Müəllif genotoponimlərin köçəri xalqların məskunlaşdığı ərazilərdə geniş yayıldığını. qışladığı yerləri həmin əraziyə yiyəlik edən qruplarla bağlı adlandırmasını açıqlayır (113.N. su içdiyi. genonimlər nəsil bildirən xüsusi adlardır. Nomenin regionale ilə müəyyən əlaqədə olması məhz lokal qruplararası rabitədən irəli gəlir. belə ərazilər çox olduğundan yaranan genotoponimlər də sayca çoxluq təşkil etmişdir. genotoponimlərin regional nomen regional səciyyəsi daşıması faktı da bir daha təsdiqlənir. Lakin onlar. Digər tərəfdən.motivləşdirmə əlamətindən fərqinə görə verilməsi yoxlanılmalıdır. xüsusən də etnonim və etnotoponimlərin öyrənilməsində əhəmiyyət daşıyır. Genotoponimlərdə əraziyə xas xüsusiyyət əksini tapdığına görə onların müəyyən sözlərə görə ilkin fərqləndirilməsinə imkan yaranır. yeni regional nomenlərin meydana çıxmasına səbəb olur. xüsusən də Qafqazda yayılmış 22 . Məlumdur ki. Lokal qruplara məxsus onimlərə regional nomenlər (Nomen Regionale) səviyyəsində də baxmaq olar. 215). 114). Hər bir genonim müəyyən etnos və ya etnoslarla bağlanır. Çünki bu cür onimlər müəyyən ərazidə məskunlaşmış qrupları bildirir. Bir sıra hallarda isə bu. I. Bununla yanaşı. köçəri heyvandarların mal-qaranın otladığı. Təbii ki. Türk genonimlərinin və genotoponimlərinin araşdırılması onomastik tədqiqatlarda. Elmi ədəbiyyatda genonimlərin daha çox türk və monqol areallarında yayılması xüsusi qeyd olunur (144. Oxşar məsələlər genonimlərlə bağlı araşdırmalar zamanı da üzə çıxır.

Salqırların oğuz qəbiləsi olması haqqında mənbələrdə məlumatlar çoxdur. Samat qəbiləsinə aid edilən sirakların bizim eradan əvvəl IV əsrdə Ermənistan ərazisində yaşaması faktına ədəbiyyatda rast gəlinir(105.Tolstova «Xorəzm oazisinin tarixi onomastikası»na aid məqaləsində qara-sirak qaraqalpak qəbiləsindən bəhs edir(149. salqur.Lezina Krımdakı Salqir toponiminin XI əsrin əvvəlinə aid olduğunu və onun salor (salqır. Mısır. genonimləri vardır ki. siraklar isə mannqıt. bunlar da bir etnonimin ətrafında birləşir. oğuzlarla bağlı salar. eynilik təşkil edir. 248). salır.) qəbiləsinin türk-səlcuqların tərkibində Krıma gəlməsindən sonra yarandığını qeyd edir. Deməli.genonimlər bu günədək əsaslı tədqiqat obyekti olmamışdır. genonimlərin iştirakı ilə yaranmış genotoponimlər etnoponimlərə yaxındır və bəlkə də onlarla üst-üstə düşür. Buradan aydın görünür ki. Lakin bündan sonra müəllif həmin toponimin daha əvvəl yaranma ehtimalının daha çox olması hökmünü irəli sürür (113. salur və s. Indiki Ermənistan ərazisində mövcud olmuş toponim və etnotoponimlərin tədqiqi zamanı genotoponimlərin üzə çıxarılması. aşmaylı qəbilələri ilə bağlıdır. bir tərəfdən genonimlərin yayıldığı ərazidə etnosun daha qədimdən məskunlaşmasını. manqıt. genonimləri etnonimlərin açılması üçün xeyli material verir. I. kuçer. Samatlar müyten qəbiləsinə. makar. talma və s. kur. kok. etnosun etnogenezini izləmək üçün əhəmiyyətli faktlar toplamağa yardım göstərir. köz.N. salqur. kose. kuba. 152-153). salır və s. Samat və sirak qaraqalpaq qəbilələri olan müyten. L. aşmaylı qəbilələri ilə yaxınlığa malik olmuşdur (123). digər tərəfdən. Türk xalqlarının qədim yazılı abidələrindən olan «Kitabi Dədə Qorqud» dastanlarındakı Qazan xan da bu qəbiləyə mənsub olmuşdur (Salur Qazan). Genetoponimlərin linqvistik təhlili zamanı leksik-semantik xüsusiyyətlərin açıqlanması onların daha qədim dövrə məxsus 23 . 147). salqır. Məsələn. karaqoz.

Qafqazda. genonimlərin və kompozitin digər komponentlərinin leksik-semantik xüsusiyyətlərinin aşkara çıxarılmasına yönəltmək lazımdır. oğuz (quz). dondar). 1. massaket və s. Çünki daha geniş tədqiqat ayrı-ayrı etnotoponimlərə görə deyil. 3536. 24 . 97).Cəfərov qeyd edir ki. sak. «etnik mənşəli. kel. mard və s. 220-232. xaçmatak və s. Bu isə əvvəlcə arealda yayılmış etnonimlərin ümumi mənzərəsini aydınlaşdırmağı zəruriləşdirir. mard. Bu cəhət etnotoponimlərə aid tədqiqatların yeni. 114. 15. genonim və genotoponimlərlə qarşılıqlı əlaqəli istiqamətini müəyyənləşdirir. Qədim Azərbaycan etnonimlərinə yunan və Roma mənbələrində . 46. 5-20 və s. sirak. Dionisinin (hun. Heredotun (kaspi. qarqar.). 21-30.lokal qrup adları ilə səsləşməsini sübuta yetirir. girkan. 7).M. 7). yuxarıda qeyd olunanlar göstərir ki.Hekatey Miletskinin (miki. Beləliklə. 37. Azərbaycan ərazisində məskunlaşmış qədim qəbilə və tayfalar haqqında müxtəlif mənbələrdə müəyyən məlumatlar vardır. 107. Suriya mənbələrində qədim Azərbaycanın buntürk. o cümlədən qəbilə və tayfa adlarınin iştirak etdiyi yer adlarına görə azərbaycanlıların təşəkkülündə hansı qədim qəbilə və tayfaların iştirak etməsi haqqında danışmaq olar» (140. bulqar. icmax. tayfalarının adları çəkilir(133.2. Qafqaz ərazisindən bəhs edən antik tarixçilər eramızın ilk əsrlərində burada hunların da yaşadığını təsdiqləyirlər (Bax: 87. onların ümumi toplusu əsasında aparılmalıdır. xüsusən Ermənistan ərazisindəki etnotoponimlərin tədqiqi prosesində ilkin elmi araşdırmalardan birini həmin ərazidəki genotoponimlərin. girkan. peçenek. 105.). xəzər. 88. Azərbaycan və Qərbi Azərbaycan ərazisinin etnonim mənzərəsi Təbii ki. anariak. hun. kaspi. qıpçaq.) əsərlərində rast gəlinir (76. Y.

arranlılar. Moisey Kaqankatvatsinin “Alban tarixi” əsərində alban. icemax.Albaniya-Arran dövrünün etnonimlərinin böyük əksəriyyətinə V-VII əsrlər erməni tarixçi və coğrafiyaşünaslarının əsərlərində də rast gəlinir. maskut. kanı. Fəzlullah ibn Ruzbixan Xuncinin «Tarix aləm-arayi Amini» əsərində Azərbaycan və onunla həmsərhəd ölkələrdə XV əsrdə mövcud olmuş onlarca etnonim və etnotoponim öz əksini tapmışdır: türk. alban. xəzərlərin. aqvan. xeçmatak. Azərbaycanın orta əsr etnonimiya və etnotoponimyasının öyrənilməsində fars mənbələrindən X əsr anonim abidəsi Hüdud əl-Aləm. tayfaların məskunlaşdıqlarını qeyd etmiş. hun. hunların. barsillərin Zaqafqaziyaya hücumlarından bəhs edir. xeran. uti. Ərəb coğrafiyaşünas və səyyahlarının əsərlərində Azərbaycan tayfa adlarını və tayfa adlarını özündə əks etdirən coğrafi adları öyrənmək üçün xeyli material vardır. köçər. kel.. alanlar. xeçmatak. xəzər. Bu əsərlərdə avarlar. xantuk. peçenek və s. movakan. qat və s. karluklar. Şəki və s. mexrin. düxarlı. osmanlılar. qıpçaq. türk. bulqarlar. VII əsr “Erməni coğrafiyası” əsərində Asiya Sarmatiyasında yaşamış kaspi. icemax. lbin. qarqar. mosullu. tərtər. Kepçak. Kiş. qıpçaq və s. max və s. səlcuq. qacar. çakarlı. eri. cığatay. Muğan. rumlu. maskut. şarvan. maskut. Lazar Parbski isə Albaniyada kəngərlərin yaşadığından danışmışdır. şamlı. çilb. basil. çol. dağlılar. çilb. deyləmlilər. türkman. tayfa adlarına və müxtəlif tayfa adlarını mühafizə edən Ereti. alan. hun. türkmənlər. kimi toponimlərə təsadüf olunmaqdadır. Qoşqar və s. kasaklar|kalaklar. tatar. Moisey Xorenski özünün “Ermənistan tarixi” əsərində qədim türkdilli xalqlardan olan bulqarların. qacar. zəgan. muğal-tatar. xeçmatak. Gəncəli Mxitar Qoşun “Alban xronikası” və gəncəli Kirakos Qanzaketsinin “Tarix” əsərlərində Azərbaycanın bir çox etnonimlərinə rast gəlinir: hun. sərirlilər türklər. bakan. 25 . V əsr erməni tarixçilərindən Favstos Buzənd bu ərazi haqqında məlumat verərkən həmin regionda yaşamış quqar. etnosların adları çəkilir.

oğuz. Göy xan. çarukluq. Karluk.V. kalac\xalac. Bekdili. carukluq. Bayandur. səlciut. Imur. elçigin və s. cuvaldar kimi etnonimlər. Durduqa. konkotan|xonkxotan. Müəllif Oğuzun 6 oğlundan (Gün xan. Yaraz. Çipni. cəlair. Dügər. kuçaylar. karkas. Dağ xan. Şabran\Şəbəran və s. itbarak.Musəvinin “Orta əsr Azərbaycan tarixinə dair farsdilli sənədlər (XVI-XVIII əsrlər)(61) kitabları da etnonimlərin öyrənilməsi baxımından çox qiymətlidir. türkmən. Uçqız. kanlı|kanqlin.M. kani. Azərbaycan etnonimlərini tədqiq etmiş Elmira Əhmədova Əbu Bəkr əl-Qütbi əl-Əhərinin (XIV əsr) və Məhəmməd əlHələbinin (XV əsr). Alkarauli.xəzərlər. Rəşidəddin. cəlairlər. Xunan. Bayarlı. Həmin 26 . Tərtər. bayaut. türkmən. xüsusilə onun “Cami əttəvarix“ əsəri (136) əvəzedilməz mənbələrdəndir. cirkin/çirkin. Kalaç və Ağaceri adlarının Oğuzun qardaş və əmi oğlanlarının adları. Yulduz xan. eyniadlı tayfaların həmin şəxslərin törəmələri olduğunu da qeyd etmişdir. barədə mükəmməl məlumatlar verildiyini qeyd edir(26). sakait|saxait. türk. curyat. Yandır. Bükdür. Xəzər dənizi. Alan qalası. Kırık. karkın. Aveş (Auş). Dəniz xan) olan nəvələrinin adları (Qayı. Muğan. Binva. C. ağqoyunlular türk. Əbd ər-rəşidəl-Bakuvinin əsərlərində çobanilər. bacanak\peçenek. onların sülalələri. Karkın. qantuq|tanqxut. Bayat. Qıpçaq. həmçinin Uyğur. Kanık) ilə əlaqələndirir. Alayuntlu. kinkit|kingiyat. karluk|xarluut. Salor (Salır).Qəhrəmanovun “Opisanie arxeoqrafiçeskix dokumentov“ (104) və T. Muğaniyyə. onqonlarını göstərir. XIII əsrin sonu və XIV əsrin əvvəllərinə aid Azərbaycan (türk) etnonimlərinin öyrənilməsində Rəşidəddin Fəzlullah ibn Əbu-əl-xeyr Əli Həmədaninin əsərləri. kipçak|kipçaut. quzlar. karatut. səlcuqlar. kimax. Bika. Qandzak\Gəncə. cəmşidi. Ay xan. oquz. Culdur. xəzər. Görkəmli alim ağaceri. kimi etnotoponimlər özünə yer tapmışdır. alan. bulqar. Qanlı. suldus. Karaüylü. tayfa adlarını çəkir. Muğan düzü. qaşqar. urnat. Rəşidəddinin əsərində 24 oğuz tayfası sadalanır. oğuz və s.

Bu dövrlərdə işlənmiş etnonimlərimizdən bir çoxuna “Qarabağnamələr“də (40. Zaqafqaziya xalqlarının birləşmiş ordusu 482-ci ildə Ermənistanın və Gürcüstanın sərhədində yerləşən Kəngər vilayətindəki Kəngər dağının altında toplaşmışdı(108. (V. şəkili. kasak (kasoq)\kaşak. Xunzax. kimmerlər.A. türkmənlər. Azərbaycanın V-X əsr hadisələrini təsvir edən XVII əsr abidələri sırasına daxil edilən “Tarixi-Derbend X-XI vekov“. çepni. Şabran. qaradağlı. hunlar.əsərlərdə kələntərlər. xələc. kimi etnonim və etnotoponimlər verilmişdir. onlardan bir çoxları haqqında tarixi-etnoqrafik məlumatlar verilmişdir: xəzər. burqar. qaraçallı. qırxlı. çağatay. dəvəli və s. qay. bicanak\peçenek. kəncəli. Şaki\Şakki və s. Xəzəriyyə. silvi. qaramanlı. sarıclı. Xəzər\Kaspi dənizi.F. kəbirlilər. Əlixanlı. əfdar. Alan qapısı. xəlilli. zirəli. naxçıvanlı. Xəzər dənizi. dəmirçilər. balkar). Bərmək mahalı. bulqar (Burqaz. sulfa. qacar. bacravanlı. qarabağlı. 41) rast gəlinir. Suvar qalası. Alxanlı kəndi. Xunan. borbor. qızılbaşlar. kırklı. bərməkilər. qarqarlar. qarabaldırlar.Q. qapçaqlar. osallı. kaspilər. avarlar. sabunçu. Sultan Əhmədli. arşalı. Avaristan. Dəvəçi. ulaclı. (“Tarixi-Dərbəndnamə“). Bayat qapı. Sədən\Sədun. Aşıq Musalı. qaraxanbəyli. S. çilb. ayrum. Avar mahalı. Qaradağlı Padar. Məsələn. həm də toponim və antroponimlərin tərkibində qeydə alınmış. qarasalehli. Dəşti-Qıpçaq. çakirli. kəngərli. aşkunaz\aşkenaz (skiflər). çarlar. Azərbaycan tarixşünaslığının banisi A. türk.Bakıxanovun “Gülüstani-Irəm“ külli miqdarda etnonimlərimiz həm ayrıca. 175-176). muğanlı. kəngərli. albanlar. ustaclı. leklər. kəbirli. qubalılar. maskat. aslanbəyli. sarılı (Sarıəlili). şahsevən. Qullar Kəngərli. mansurlu. quhlar. xocamusaxlı. Otuziki. bacqurd\başqurd. zığlar. Şamlı və s. Qəley27 . şirr. karanay. şamlı. təkəli. Aslanbəyli. Muğan və s. moqanlu.Minorski).Klyaştornı V əsr tarixçisi Lazar Barpetsinin məlumatına istinad edərək göstərir ki. baharlı.

Cəfər Bərməki. Kərim xan Əfşar. “Azerbaydcanskiy nastolğnıy kalendarğ“ və s.I.Dirrin. o cümlədən “Sbornik materialov dlə opisanie mestnostey i plemen Kavkaza“.( 146. Fətəli xan Qacar. burada ilk dəfə olaraq. P. sələflərindən fərqli olaraq bu məsələyə sistemli və elmi-nəzəri cəhətdən yanaşan M. E. şabran dərəsi.Usların və s. gedənləri yola salır. XIX əsrin əvvəllərindən başlayaraq rus imperiyasının Azərbaycanı idarə edilməsinə kömək məqsədilə yazılmış rusdilli sənədlər -dövlət. gtnoqrafiiçeskiy oçerki” və 1925-ci ildə çapdan buraxdığı “Naselenie Azerbaydcana”. eləcə də görkəmli qafqazşünaslardan A. toponimlər isə yerində durub müşahidə aparır.Şifnerin. A. “Kavkazskiy kalendarğ“.Dornun.Hacıyev yazır: «etnoslar gəlib-gedirlər.M. N. Əhməd xan Abdali. N. Müəllifin ikinci əsəri ancaq bu məsələyə həsr olunmuş. “Izvestiə kavkazskoqo otdela russkoqo imperatorskoqo obhestva“.». “Materialı dlə izuçeniə gkonomiçeskoqo bıta qosudarstvennıx krestğən zakavkazskoqo kraə izvleçennıx iz posemeynıx spiskov 1886 q. Azərbaycanın etnik tərkibi. Azərbaycan xalqının formalaşmasında iştirak etmiş əsas türkdilli 28 . 118). Çiraq qala.Suvar. gələnləri qəbul edir.A. “Spiski naselennıx mest Rossiyskoy Imperii“.H. Əliqulu xan Şahsevənski. “Sbornik svedeniy o kavkazskix qorüax“.Zeydlitsin. ona ilk dəfə verilən adı özü ilə yaşadır.K. kəndlilərin təsərrüfat və məişətinə dair kitablar. qəza və mahallara aid məlumat əsərləri.A. əsərləri də Azərbaycan etnonimiyası və etnotoponimiyası ilə zəngindir. müxtəlif quberniya. T.K. Həsən Ağqoyunlu. Azərbaycan toponimləri də bu torpağın qədim tərcümeyi-halını bizə çatdırır»(36). Əşrəf Çoban.Vəliyevin (Baharlının) 1921ci ildə nəşr etdirdiyi “Azerbaydcan: fiziko-qeoqrafiçeskiy.Veydenbaumun.“Muzey gtnoqrafiçeskix sokrovih” kitabları bu baxımdan əvəzedilməz mənbədir. Əmiraslan xan Kırklı və s. Azərbaycan etnogenezi problemlərinin həlli ilə dərindən məşğul olan. etnosların təşəkkültapma tarixləri.

dəli. şatı. Bayat və s.Abelov keçən əsrin 70-ci illərində Şamaxı qəzasında Pir Mərdəkan dağında 194 ailədən ibarət Quşi adlı tayfa yaşadığını qeyd etmişdir. bulqar.Qeybullayevin “Toponimiə Azerbaydcana”.T. mühüm rolu olmuşdur. həmin tayfaların əksəriyyəti haqqında tarixi və etnoqrafik məlumatlar vermiş. qazax. Zıq. dügər. xaput /haput/. xunus. Azərbaycan xalqının etnogenez məsələləri ilə daha dərindən məşğul olan və bu istiqamətdə öz səylərini ardıcıl davam etdirən Q. düyərli. imirli. padar. kazan.etnoslar.A. salahlı. bayan. (şəhər və kənd adları). zıq. şıxlı. padar. kanq. qaramanlı. çobani. baharlı. (tayfa adları). osallı və s. əhmədli. “K gtnoqenezu azerbaydcanüev”. Onlar əvvəllər Cənubi Azərbaycanda yaşamış. Aərbaycanda. ayrım. kəngər. inallı. qanzak. 29 . Xələc. Məsələn. Qazax. Quşçu. eləcədə Ermənistan ərazisində türkdilli tayfa və qəbilələrin məskunlaşması tarixi çox qədimdir (37. M. təklə. Təklə Muğan. Kəngərli. 25). Xəzər. N. bəydili. Şamlı. Gəncə qəzasının etnotoponimlərinin formalaşmasında leq. “Qədim türklər və Ermənistan". xəzər. kollü.Vəliyevin əsərində padarlar ən məhşur oğuz tayfalarından biri kimi təqdim edilir və göstərilir ki. quşi. Araşdırmalar göstərir ki. kəngərli. bucaq. onların adlarını əks etdirən etnotoponimləri sadalamışdır. quş. Dükər. Qaramanlı. şamlı. 398-399). O bu əsərində Azərbaycanda yaşamış və yaşayan əksər tayfaların adlarını müəyyənləşdirməyə çalışmış. kazax. XVI-XVII əsrlərdə Səfəvilər dövründə isə müəyyən hissəsi dağıstanlıların qarşısını almaq məqsədilə Şimali Azərbaycana köçürülmüşdür(84. lək. cəlair. eymur. onların məskunlaşdıqları yaşayış məntəqələri geniş və hərtərəfli araşdırılmışdır. Əhmədli. Tədqiqatlardan aydın olur ki. xələc. Elxanilər dövründə padarlar Orta Asiyadan Azərbaycana göçürülmüş 200 min türkdilli ailə içərisində mühüm yer tutmuşlar. bayat. xəlilli. /tele/. Bəydili. hun. Ilxıçı. ilxıçı. koran və s.

Voroşilin. Etnonimlər. eləcə də digər coğrafiyaçı. onların rast gəldiyi mənbələr haqqında yetərli ümumi məlumat verildi. Azərbaycanın bugünkü ərazilərində etnonimlərdən düzəlmiş külli miqdarda etnotoponimlər vardır. Azərbaycan və Qərbi Azərbaycan ərazisindəki toponimlərin tərkibinə girən əsas etnonimlər. qədim Oğuz yurdu Ermənistan ərazisindəki etnotoponimlər kifayət qədər tədqiq olunmamış. Bununla yanaşı.M. araşdırmalardan aydın olur ki. paleo.Qeybullayevin. bu istiqamətdə tədqiqatlar davam etdirilir.A.Ə. Q. Ə. Onların əksəriyyəti R.Mollazadənin. Q. S.I. onların rast gəldiyi ilkin mənbələr haqqında məlumatları kifayət qədər genişləndirmək mümkündür. Zənnimizcə.Yüzbaşovun. mezo və neotoponimləri əksini tapmışdır. bütün makro və ya mikro. Türk mənşəli qəbilə və tayfalar. Ə.“Azərbaycan türklərinin inkişafı tarixindən“ adlı kitabları və çoxsaylı məqalələri Azərbaycan və Qərbi Azərbaycan etnonimlərinin tədqiqi üçün əvəzsiz material və elmi mənbədir.Hüseynzadənin. tarixçi və dilçi toponimçilər tərəfindən tədqiq edilmişdir. onların areal xüsusiyyətləri üzə çıxarılmamışdır. nəsil və tirələr haqqında elmi ədəbiyyatda geniş bəhs olunur.Əliyevin. Həmin əsərlərdə Azərbaycan (türk) xalqının demək olar ki. 30 .M.

13. Alim və tədqiqatçılar Ermənistan ərazisindəki toponimlərin həm toplanması. Bir sıra yer adları müxtəlif tayfa və tayfa birləşmələrinin adı ilə əlaqədar (məs. Müəyyən ərazidə təkrarlanan etnotoponimlər isə areal etnotoponimlərdir. onların modelləri. Azərbaycan dilçiliyində Ermənistan ərazisinin türk mənşəli toponimləri sovet dövründə geniş tədqiqat obyekti olmasa da. tayfa və tirələrin iştirak etdiyini. tipləri. həm də tədqiqi haqqında maraqlı əsərlər yazmışlar(Bax: 45. 17.) yaranmışdır. 65. Eymur. 158-176. Onimik arealda təkrarlanan onimlər. bu prosesin özünün nə zaman baş verdiyini müəyənləşdirməyə imkan verir. adlanır. areal modellər. 18. areal ünsürlər və s.).3. Bu anlayış və terminlər A.1. o cümlədən Qərbi Azərbaycan ərazisinin müasir toponimiyasındakı 4600-dən çox olan coğrafi adın təxminən 70 faizi tayfa və ya tayfa başçıları adları ilə bağlı meydana gəlmişdir. Əhmədli və s. Tədqiqatçıların əksəriyyəti Ermənistan ərazisində türk mənşəli etnotoponimlərin geniş yayılmasını qeyd etmişlər. ölkəmizin. tipləri. ünsürləri təkrarlanırsa onda bu oblast onimik areal adlanır. 27.(145. 20. 69. Kənkərli. 63. onların modelləri. 33. həm də tarixi-coğrafi baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyan məsələlərdən biri də onimik arealın müəyyənləşdirilməsidir.. 11). 21 və s. Əgər müəyyən ərazi daxilində xüsusi adlar. Buna baxmayaraq Ermənistan ərazisndəki etnotoponimlərin tam mənzərəsi və bu onimlərin geniş təhlili ilə bağlı monoqrafik 31 . son dövrlərdə bu sahəyə münasibət xeyli dəyişmişdir. ünsürləri uyğun olaraq areal onimlər. Qeyd etməliyik ki.V Superanskaya və bir çox başqa müəlliflər tərəfindən istifadə edilmişdir. 57. Ərazinin onomastik mənzərəsinin tədqiqi zamanı həm linqvistik. 16. Ermənistan ərazisinin türk mənşəli etnotoponimləri Toponimlərin müəyyən qrupu xalqın təşəkkülündə hansı qəbilə.

AYNALI. AZAKLAR. Daha doğrusu.kənd adı. Aydındır ki. eyni adlı etnotoponimlərdən bir qayda olaraq biri siyahıya daxil edilmişdir. demək olar ki. 45. ARAN. AVDAL. Məsələyə bu mövqedən yanaşdıqda qeyd olunan ədəbiyyat Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlərin. ayrı-ayrı etnotoponimlər. AĞZIQANLI.» Bakı. 20). AFŞAR KƏLƏVAN. 116-117.tədqiqatlar aparılmamışdır. AVŞAR.kənd adı..kənd adı. AYDINLI. 24. kənddən kiçik məntəqələrin adları və yaşayış ərazisinin daxili toponimik layları etnotoponim areallarının öyrənilməsi prosesindən kənarda qoyula bilər. «Ermənistanda Azərbaycan mənşəli toponimlərin izahlı lüğəti. 19. ABBASABAD .kənd adı. AVARAN.kənd adı. AYRIM. Əlbəttə. 89). tam onomastikonunu düzəltməyə imkan verir. ALPOUT.kənd adı. Qeybullayev Q.kənd adı.kənd adı. Həmin mənbə əsasında tərtib etdiyimiz etnotoponim onomastikonuna aşağıdakı etnotoponimlər daxildir.kənd adı. Müxtəlif mənbələrdə belə onimik vahidlər müxtəlif sayda verilir. Budaqov B.kənd adı.kənd adı. ABNIKəyalət hissəsinin adı.kənd adı. AVAN.kənd adı. AĞVANI-kənd adı. onların müəyyən qismi haqqında məlumatla kifayətlənirlər(30.Qeybullayevə aiddir (43.kənd adı.mahal adı. Ermənistan ərazisinin türk mənşəli etnotoponimlərinin tədqiqi. AXIS. onların təhlil və araşdırma obyektinə çevrilmişdir. Qeyd etmək lazımdır ki. Bu sahədə ən çox tədqiqat işi Q.kənd adı.kənd adı. Bu kitabda kənddən kiçik məntəqələrin adları və yaşayış ərazisinini daxili toponimik layları nəzərə alınmamışdır. ABANA . AXTA32 . ABDALLAR.kənd adı. tədqiqatçılar Ermənistan ərazisində türk mənşəli etnotoponimlərin çoxluğunu qeyd edir. 1998 kitabında Ermənistan ərazisindəki bütün türk mənşəli toponimlərin əsas hissəsi əksini tapmışdır. etnotoponim qrupları tədqiqatçıların diqqətini cəlb etmiş. 44.kənd adı. hər şeydən əvvəl həmin ərazinin etnotoponim onamastikonunu qurmağı tələb edir. AĞDAN. AFQANLI. ABARAN .

AŞAĞI QARXUN.Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı. QAVAR.kənd adı.kənd adı. BAYTAR. QARQASAR. QAYALI.kənd adı.kənd adı. QARĞALI-Irəvan xanlığının Dərəçiçək mahalında kənd adı.kənd adı. QAFARLI. QARAHACILI. QARABAĞ. QAZANGÖL. BÖYÜK AYRIM.kənd adı. QAYQULU DÜZKƏND. QACARAN. QANLICAkənd adı.Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında kənd adı.kənd adı. BAYANDUR. QAZANÇI. BALIQLI. BABURLU.kənd adı.kənd adı. VARTANLI.kənd adı.kənd adı. BAYATDAĞI.Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında kənd adı.kənd adı.kənd adı. QAQAUZkənd adı.kənd adı. BƏRGÜŞAD. QARAÇUMAX. QABAQLU. BÖYÜK QUŞÇU. QARXUN.kənd adı. BƏLQƏR.kənd adı. QARALARkənd adı. BECINI.kənd adı.kənd adı.kənd adı.dağ adı.kənd adı.kənd adı.kənd adı. BAYRAMƏLIKƏND. QAFAN.kənd adı.kənd adı.kənd adı.kənd adı. QANLI.kənd adı. BAHARLI. QARAISA.kənd adı.mahal adı. AŞAĞI QARAQOYUNLU. BAYAN.kənd adı. BƏYDILI. QALTAXÇI.kənd adı.Irəvan xanlığının SərdaRabad mahalında kənd adı. BOZCALI.kənd adı.kənd adı.kənd adı. QARQANKTƏPƏIrəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında dağ adı.kənd adı.kənd adı.göl adı. BIÇƏNƏK. BURNƏK. QARĞABAZAR.dağ adı.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında (indi Ermənistanda r-n mərkəzi) kənd adı.kənd adı. BOZDOĞAN.Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında (indi Spitak r-nunda) kənd adı.kənd adı.kənd adı. QARADAĞLI. QASIMƏLI.kənd adı. BUĞAMLU. QAÇAĞAN. BAŞ ABARAN. BIRƏLI.kənd adı. QARAPAPAX. BALAQARAQOYUNLU.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının 33 . QARAQOYUNLU. QARAHƏMZƏLI.Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı. BASARKEÇƏRkənd adı. BARANA.kənd adı. BATAR. BIRINCI BAYANDUR.kənd adı.kənd adı. BOSTANÇI.qışlaq adı. BAYRAMLI.kənd adı.kənd adı. QAYA. BÖYÜK QARABAĞ. BAYATLARqışlaq adı. BOZÇALI.

QOXT-Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı. QIRQI.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Karbi nahiyəsində kənd adı. QORS. QURDQALA-Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında (indi Ermənistanın Sisyan r-nunda) kənd adı.Irəvan 34 . QOTUZIrəvan quberniyasının Irəvan qəzasında dağ adı.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. QUYULUIrəvan xanlığının Qırxbulaq mahalında kənd adı. QƏMƏRLI.Irəvan xanlığının Karbibasar mahalında kənd adı. QURQAN.Pəmbək bölgəsində axan çayın adı.Irəvan quberniyasının Dərələyəz qəzasında kənd adı. QORUQIrəvan quberniyasının Eçmiadzin qəzasında kənd adı.Zəngəzur qəzasında (indi Ermənistanın Qafan r-nunda) kənd adı. QOMARAT. QURTLAR.Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında kənd adı.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. QOMARAN. QURSALI. QUNDAQ.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında (indi Ermənistanın Sisyan r-nunda) kənd adı. QUQARÇAY.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Qazax qəzasında (indi Ermənistanın Şəmşədli r-nunda) kənd adı. QIZIL EKRƏK.Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı. QUQARErmənistanda Pəmbək bölgəsində tarixi mahal idi.1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Zebil nahiyəsində yaylaq adı. QILICAN-Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında (indi Ermənistanın Gorus r-nunda) kənd adı.Irəvan xanlığının Sürməli mahalında kənd adı. QUYUCAIrəvan xanlığının Sürməli mahalında kənd adı.1728ci ildə Irəvan əyalətinin Zarzəmin nahiyəsində kənd adı.Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında Ermənistanın şimalında Şirak dağ belindən şimal-şərqdə dağ adı.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında dağ adı. QILICLI. QIVRAQ. QIPÇAQ. QOXUTTƏPƏIrəvan quberniyasının Eçmiadzin qəzasında dağ adı. QOQORAN. QIRX BOZAVƏND.Irəvan quberniyasının Şərur Dərələyəz qəzasında kənd adı.Irəvan əyalətinin Şirakel nahiyəsində kənd adı. QUŞI (QUŞÇU). QULLAR.

Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında kənd adı. ZOD.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Vedi nahiyəsində kənd adı. ERANOS. ƏLIKUÇƏK. ƏFŞAR YERLI.Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında kənd adı.Irəvan quBerniyasının Srməli qəzasında kənd adı.Irəvan xanlığının Karbibasar mahalında kənd adı. ERANOS ULYA. ETIL.Irəvan quberniyasının Şərur-Dərələyəz qəzasında kənd adı. ƏYLƏNLI-Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı. ƏLIQIZIL. INALLI. ƏLPINÇAYIrəvan qüberniyasının Şərur-Dərələyəz qəasında çay adı.Irəvan xanlığının Qarnibasar mahalında kənd adı.Irəvan quberniyasının Eçmiadzin qəzasında kənd adı. ZOĞALLIBasarkeçər rayonunda kənd adı. ILANLI. ƏLPIN.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Iqdır nahiyəsində kənd adı. IMIRLI-Irəvan quberniyasının Eçmiadzin qəzasında kənd adı. ERANOS. DULUS-Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı.Irəvan quberniyasının Novobayazid qəzasında kənd adı. ƏLINCƏ-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Aralıq nahiyəsində kənd adı. IYDƏLI. ERANOS.Irəvan xanlığının Göyçə mahalında. sonra Irəvan quberniyasının Novobayazid qəzasında kənd adı. ƏRQOV. sonra XIX əsrdə Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı. IRABAD-Irəvan xanlığının Dərəkənd-Parçenis mahalında kənd 35 . ƏLIBƏYLI. INCƏIrəvan xanlğının Dərəkənd Parçenis mahalında kənd adı. ƏLƏTLI. EVLIIrəvan xanlığının Vedibasar mahalında kənd adı.Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında dağ adı.Irəvan xanlığının Karbibasar mahalında kənd adı.xanlığının Sürməli mahalında kənd adı.NAIRI r-nunda kənd adı. ZƏNKƏNƏ. ƏLIKƏMƏRLI.Irəvan xanlığının Sərdarabad mahalında kənd adı.Irəvan xanlığının Qarnibasar mahalında kənd adı.Irəvan xanlığının Karbibasar mahalında.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı.Irəvan quberniyasının Şərur-Dərələyəz qəzasında kənd adı.XÜŞ əsrin ortalarında Göyçə mahalında kənd adı. ƏRƏFSƏ. ƏLIQIRIQ-Irəvan xanlığının Vedibasar mahalında kənd adı. ERANIS ULYA.

(Qazax rayonunda da qeydə alınır).Ermənistanda çay adı. KƏRKIIrəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. KƏNKƏR. KATAX-Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında dağ adı. YUXARI TURKMƏN. KIOXT-Irəvan xanlığının Qarnibasar mahalında kənd adı. KIRANLI. KƏSƏMƏN.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Şirakel nahiyəsində kənd adı.Irəvan xanlığının Göyçə mahalında kənd adı.Irəvan quberniyasının Eçmiadzin qəzasında kənd adı. YUXARI BƏYDILITalin rayonunda kənd adı. YUXARI GÖDƏKLI. KIÇIK QARAQOYUNLU. YUXARI ABDALLAR. KƏSƏMƏN. KEÇƏRIZ-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Dərəçiçək nahiyəsində kənd adı.1728ci ildə Irəvan əyalətinin Qarni nahiyəsində kənd adı. KƏMƏRLIIrəvan xanlığının Qarnibasar mahalında kənd adı.Irəvan quberniyasının Eçmiadzin qəzasında kənd adı.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Dərələyəz nahiyəsində kənd adı.Irəvan quberniyasının Dərələyəz qəzasında kənd adı. ITLICƏ.adı. KAYALU-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Dərələyəz nahiyəsində kənd adı.Irəvan quberniyasının Eçmiadzin qəzasında kənd adı. KASAK.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Srməli nahiyəsində kənd adı.Irəvan quberniyasının Novobayazid qəzasında Basarkeçər rayonunda kənd adı. YUXARI KÖBƏKLI. KƏNZƏK. KƏNZƏKIrəvan xanlığının Dərəkənd Parçenis mahalında kənd adı. KƏBƏRLI –Irəvan xanlığının Dərəkənd-Parçenis mahalında kənd adı.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. ITQIRAN.Irəvan xanlığının Sürməli mahalında kənd adı.Irəvan quberniyasının Novobayazid 36 . YUXARI KOLANI.Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında kənd adı. KƏRKIBAŞYelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Qazax qəzasında kənd adı. YAYCI.Ermənistanın Gürcüstanla həmsərhəd bölgəsində dağ adı. YAYCI.Axuryan rayonunda kənd adı. KƏVƏRIrəvan xanlığının Göycə mahalında kənd adı. KƏPƏNƏK.Artik rayonunda kənd adı. KASAXAbaran r-nunda kənd adı. KIRIX. KAYALI.

1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Talin nahiyəsində məzrə adı. GƏRGƏR-Əzizbəyov rayonunda Arpaçayın qollarından birinin adı XX əsrin 30-cu illərində çay ermənicə Erer adlandırılmışdır.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı.Irəvan xanlığının Sərdarabad mahalında kənd adı. KELLAVAN.Irəvan quberniyasının ŞərurDərələyəz qəzasında kənd adı. KOXB. KINIQKƏND. KÜZƏÇIK.qəzasında kənd adı.Irəvan quberniyasının Eçmiadzin qəzasında kənd adı. KOLAGIRƏN.Irəvan xanlığının Göyçə mAhalında kənd adı. KOLANI. GƏRGƏR-Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında kənd adı.Ani rayonunda kənd adı. KOĞES. GƏRGƏR-Əzizbəyov rayonunda kənd adı. KUMANYelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. KÖRPÜQULAŞ-Irəvan xanlığının Qarnibasar mahalında kənd adı.Irəvan xanlığının Göyçə mAhalında kənd adı.Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı. KORANLI-Irəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında kənd 37 . GƏNCILI. GƏNCƏK. KÖTƏKLI.Noyemberan r-nunda kənd adı. KORAN.Irəvan quberniyasının Eçmiadzin qəzasında dağ adı. KÖPƏKLI.1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Qarni nahiyəsində kənd adı. GƏNCƏLI-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Vedi nahiyəsində kənd adı. KOTANLI. KOMUŞ. KÖÇƏRLI. KOXT. KOLAGIRƏN. GƏNCƏK-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Qırxbulaq nahiyəsində kənd adı. KORKEÇILƏR. KOLT.1728-ci ildə Iərvan əyalətinin Şirakel nahiyəsində kənd adı.Stepanavan rayonunda kənd adı.Irəvan quberniyasının Eçmiadzin qəzasında kənd adı. GƏRGƏR-Stepanavan rayonunda kənd adı.Irəvan quberniyasının ŞərurDərələyəz qəzasında kənd adı.Irəvan quberniyasının Novobayazid qəzasında kənd adı.Irəvan xanlığının Vedibasar mahalında kənd adı. KOTANLI.Irəvan xanlığının Dərələyəz mahalında kənd adı. GƏZƏRBAD.1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Abnik nahiyəsində kənd adı.Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı.XVIII əsrin ortalarında Irəvan əyalətində kənd adı. KURUT.Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında kənd adı. KOĞ.

GÖYƏRÇILI.Irəvan quberniiyasının Sürməli qəzasında kənd adı. MƏLEV-Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında qışlaq adı.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Şirakel nahiyəsində kənd adı. GÖYƏRÇIN. GÖDƏKLI.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında XVIII-XIX əsrlərdə mahal adı.Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında kənd adı.1728-ci ildə Irəvan əyaləti Karbi nahiyəsində kənd adı. MANTAŞKƏSƏN. GÖDƏKLIYelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı.1621-ci ildə Irəvan əyalətində kənd adı. GÖDƏKLI. KÖYƏRÇIN. GÖYƏRÇINIrəvan quberniyasının Şərur-Dərələyəz qəzasında kənd adı.Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı. GÖYƏRÇIN-Irəvan xanlığının Talin mahalında kənd adı. GÖLÇIQIN. GÖDƏKLI.Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında kənd adı. GÖYƏRÇINLU.Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı.Gorus rayonunda kənd adı. MUĞANLU-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Dərələyəz nahiyəsində kənd adı. MUĞANCIQ-Yelizavetopol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. MUĞAN-Eçmiadzin r-nunda kənd adı. MAĞANCIQ. MUĞANLI-1728ci ildə Irəvan əyalətinin Xınzirək nahiyəsində kənd adı. MUĞANLU-1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Ərmus nahiyəsində məzrə adı. MANQUT. GÜMRÜ.adı. GÖLKƏNDIrəvan quberniyasının Novobayazid qəzasında kənd adı. MƏLƏKLU. GÖYƏRÇINQALA. MUĞANCIQ. OĞUZBATIR-Irəvan əyalətinin Qırxbulaq nahiyəsində 38 .Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında xaraba kənd adı.Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı. GORUS.Irəvan xanlığının Sərdabarad mahalında kənd adı.Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında kənd adı. MAQOVUZYelizavetopol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Şirakel nahiyəsində kənd adı. MUĞANLI-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Karbi nahiyəsində kənd adı.Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında dağ adı. GÖDƏKLI-ZICQAN -Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı.

SAATLI1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Qarni nahiyəsində Sınıq körpü. OĞUZTAŞ-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Qırxbulaq nahiyəsində kənd adı.Irəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında xaraba kənd adı. OZANLAR-Irəvan xanlığının Zəngibasar mahalında kənd adı. OXÇUOĞLUQars əyalətinin Qars dairəsində. SABUNÇU-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Karbi nahiyəsində kənd adı.Irəvan xanlığının mahallarından birinin adı. SARVANLAR Irəvan quberniyasının Irəvan qə39 .Irəvan xanlığının Zəngibasar mahalında kənd adı. PEÇENEKLI-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Qırxbulaq nahiyəsinə kənd adı. ÖKÜZLÜ. SALUTIrəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında kənd adı.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Karbi nahiyəsində kənd adı.Irəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında kənd adı.Irəvan xanlığının Talin mahalında kənd adı. SAATLI. SALLI. SAATLI SABUNÇU-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Qarni nahiyəsində kənd adı. SABUNÇU.Yelizavetopol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Sisyan nahiyəsində kənd adı. OXÇU.Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında xaraba kənd adı. ÖKÜZLÜ-Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında kənd adı.Irəvan quberniyasının Irəvan qazasında kənd adı. PUŞANLI. PEHAN. REYHANLI. SAMURLU Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında kənd adı. REYHANLI. ÖKÜZDAĞ-Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında dağ adı. SAQAGIRD-1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Karbi nahiyəsində kənd adı.kənd adı. sonra Amasiya r-nunda kənd adı. SABUNÇU.Irəvan xanlığının Vedibasar mahalında kənd adı. SADAXLI.Yelizavetopol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı.Irəvan quberniyasının Şərur-Dərələyəz qəzasında kənd adı. SABANÇITalin rayonunda kənd adı. SABUNÇU. SADIQLI. SAAT MƏZRƏSI-1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Karbi nahiyəsində kənd adı.Irəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında dağ adı. SADIQLI. SAATLI.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Iqdır nahiyəsində kənd adı.

1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Şirakel nahiyəsində Göyərçinlu kəndinə məxsus məzrənin adı. TOĞANŞAHLU BOYAT. SUVARI. orta əsrlərdə Sisyan mahalının adı. SARICALAR-1728-ci il-də Irəvan əyalətinin Qarni nahiyəsində kənd adı. TƏKƏRLI-Irəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında kənd adı.zasında kənd adı.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Dərəçiçək nahiyəsində məzrə adı. SISYAN. SARVANLAR SUFLA. TANDURƏK-Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında dağ adı.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Sürməli nahiyəsində kənd adı. TATLUQIŞLAQ-Irəvan xanlığının Göyçə mahalında kənd adı. TANDURƏK-Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında kənd adı.1728ci ildə Irəvan əyalətinin Karbi nahiyəsində kənd adı.Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında kənd adı. SARICALAR.Irəvan xanlığının Sürməli mahalında 40 .Irəvan xanlığının Zəngibasar mahalında kənd adı. TƏHLƏ. SIÇANLI-Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında kənd adı.Irəvan xanlığının Zəngibasar mahalında kənd adı. SÖYÜDLÜ. TOVUZQALA. TOVUZGÖNLÜ.1468-ci ildə Sisəcan nahiyəsində kənd adı.Irəvan xanlığının Irəvan mahalında kənd adı.Irəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında kənd adı. TƏKƏLI-Irəvan quberniyasının Novobayazid qəzasında kənd adı. TATAR OSMAN-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Abaran mahalında kənd adı. TAVUSKÖKLÜ-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Srməli nahiyəsində kənd adı.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur kənd adı. SÖYÜDLÜ. TATARLI-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Maku nahiyəsində kənd adı. SƏRÇƏLƏR. TƏKƏLI-Irəvan quberniyasının Novobayazid qəzasında dağ adı. SARICALAR-Irəvan xanlığının zəngibasar mahalında kənd adı. SARVANLAR XARABA. TATAR. TAPANLI-Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında kənd adı. TANTUR-TORPAQ-Irəvan quberniiyasının Novobayazid qəzasında Hüseynquluağalı kəndinin maldarlarına məxsus yaylaqda yurd yerinin adı. SARICALAR.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Qazax qəzasında kənd adı.Albaniyanın qədim Sisakan əyalətinin.

URUDTiflis quberniyasının Borçalı qəzasında kənd adı. TÜRK QARAKILSƏSI. XƏLƏC.Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında kənd adı. TÜRKMƏNLI.Irəvan quberniyasının Novobayazid qəzasında kənd adı.Irəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında kənd adı.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Sisyan nahiyəsində kənd adı. XINZIRƏK-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin nahiyələrindən birinin adı. XUNUT41 . XINZIRƏK. URUT. XUZAR.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. ÜDGÜN-Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı.Irəvan quberniyasının Irəvan qazasında kənd adı. URUZPORXVI əsrə aid ermənicə mənbədə Göycə mahalında bir kənd adı. TÜRKÜT-1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Bazarçay nahiyəsində kənd adı. XARABA KOLANI.kənd adı.XVI əsrin ortalarında Irəvan əyalətinin Katak mahalında kənd adı. XANÇALLI-Amasiya rnunda kənd adı.Irəvan xanlığının Sürməli mahalında kənd adı. XALACLAR YURDU-Şərur-Dərələyəz qəzasında Dərələyəz və Göycə arasında Vers dağında yaylaq adı.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Qırxbulaq nahiyəsində kənd adı. XƏZNƏUZ. URUTMUŞ-Irəvan xanlığının Sürməli mahalında kənd adı. XINZIRƏK-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Xınzirək nahiyəsində kənd adı. XƏLƏC-Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. UZ. XAZARABERT.Irəvan xanlığının Zəngibasar mahalında kənd adı. TÜRKMƏNSU-Irəvan quBerniyasının Eçmiadzin qəzasında kənd adı.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. XARABA ÇANDAR. TOĞANŞALU QACAR. XINS.Axuryan r-nunda kənd adı. TOXLUCA. XARABA KOTANLI.1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Sisyan nahiyəsində kənd adı. TUQUT.1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Abnik nahiyəsində kənd adı. TULUS1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Sisyan nahiyəsində kənd adı.1727-ci ildə Naxçıvan sancağının Dərələyəz nahiyəsində kənd adı.Irəvan quberniyasının Eçmiadzin qəzasında kənd adı.

ÇAXIRLI. ÇƏRIKLIK-1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Zar nahiyəsində kənd adı. ÇORLU-Irəvan xanlığının Talin mahalında kənd adı. ÇIVINLI-X1X əsrdə Qars əyalətinin Qars dairəsində.Irəvan xanlığının Saatlı mahalında kənd adı. 42 . ÇÖRAK-Gümri şəhərinin yaxınlığında Təkəqayadağının ətəyində mineral su mənbəyinin adı. ÇIVANDƏRƏ-Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı. HORS. indi Amasiya rayonunda kənd adı.1727-ci ildə Irəvan əyalətinin Dərələyəz nahiyəsində kənd adı. HRANS-XVI əsrdə Irəvan əyalətinin Göycə mahalında kənd adı. ÇƏPNI.Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı.Irəvan quberniyasının Novobayazid qəzasında kənd adı. ÇUL-Irəvan quberniyasının Şərur-Dərələyəz mahalında kənd adı. ÇIRYUXLA.1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Aralıq nahiyəsində kənd adı. ÇIVA. ÇIVILI-Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında dağ adı.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. ÇIRIŞ-Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı.Irəvan xanlığının Vedibasar mahalında kənd adı.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Karbi nahiəsində kənd adı. ÇƏPNI-Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. ÇƏRƏKDAR1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Zebil nahiyəsində kənd adı. HERHERIrəvan quberniyasının Şərur-Dərələyəz qəzasında kənd adı.Irəvan quberniyasının ŞərurDərələyəz qəzasında kənd adı. HERANISIrəvan xanlığının Vedibasar mahalında kənd adı. ÇEPNI. ÇORLU-Qukasyan Rayonunda kənd adı. HƏRHƏR. ÇƏRƏKLI-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Xınzirək nahiyəsində kənd adı.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. CAĞATAYIrəvan quberniyasının Şərur-Dərələyəz qəzasında kənd adı. ÇIQNI QARAQOYUNLU. ÇULLU-Yelizavetpol quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. ÇIVANLI-Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında kənd adı. ÇƏRƏKLI.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Sürməli nahiyəsində iki kənd adı. ÇIRMANIS-Irəvan xanlığının Vedibasar mahalında kənd adı. HÜNÜT.

1718-ci ildə Irəvan əyalətinin Sisyan nahiyəsində kənd adı. ŞABANLI. ŞƏKIKAN-1590-cı ilə aid mənbədə Irəvan əyalətinin Ağcaqala nahiyəsində kənd adı. ŞIRAK DÜZÜ. ŞAĞANLI. ŞAKABAD-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Xınzırək nahiyəsində kənd adı. Ələyəz və Şirak dağları arasında vadi-düzənin adı. CIVƏ .Irəvan quberniyasının Şuraqel qəzasında kənd adı.CALAIRLI-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Aralıq nahiyəsində kənd adı. ŞƏRKI-Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı.Irəvan quberniyasının Eçmiadzin qəzasında kənd adı. ŞADILI1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Aralıq nahiyəsində kənd adı.1728-cı ildə Irəvan əyalətinin Dərəçiçək nahiyəsində qışlaq adı. CIBIKLI-Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. ŞIRAKQOÇ. ŞADAK.Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında kənd adı. ŞABAN QIŞLAĞI-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Karbi nahiyəsində kənd adı.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. CIVIXLIYelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Qazax qəzasında kənd adı. ŞIRVANCIQ-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Şirakel 43 . ŞABAN QIŞLAĞI. CINCAVAT-Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında dağ adı.1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Abaran nahiyəsində kənd adı.1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Vedi nahiyəsində kənd adı. ŞƏKI.Irəvan quberniyasının ŞərurDərələyəz qəzasında kənd adı.1590-cı ildə Rəvan əyalətində.Boz-Abdal. ŞIVLI-Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. CINCAVAT. ŞIRAKQALA. ŞIRVAN.Irəvan xanlığının Abaran mahalında kənd adı. CANDAR.Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında kənd adı. Ələyəz dağında yaylaq adı. ŞƏMŞƏDIL-Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Qazax qəzasında mahal adı. CAMIŞLI-Irəvan xanlığının Abaran mahalında kənd adı. CALALOĞLU-Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında kənd adı. ŞIRVANCIQ. CAMIŞCUR-Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında çay adı. CANDARLAR1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Karpi nahiyəsində kənd adı.

Kul. QACAR . Alban. Kuloba. Kayıq. QIZILlı. BOYAT. BOLQAR. Karkın. BARANI. apan (peçeneq). ŞURAQEL. KOLANI. QARAISA. Inallı.Irəvan xanlığının Zəngibasar mahalında kənd adı. BOZtuqan. Köçəkli. verilmiş etnotoponimlər Ermənistan ərazisindəki türkmənşəli etnotoponimlərin tam siyahısı deyildir. Kuşi. BAYAN .nahiyəsində kənd adı. 44 . kobyak. Kobak. kəmər (kimmer). BAZAR. BAYANDUR. QURQAN. keçili. KIRAN. AYRIM. Qazax. Qara Çomaqlı. Basar. KƏPƏNƏK. QIPÇAQ. KƏBƏR. QURTLAR. ŞORLU. kulas. Kəçər. QARAPAPAX. Yazık (peçeneq). QARA. Karqa. Eymur. Ivə. ABBAS. QUŞÇU. Qorus. Kabar. Siyahının çox yer tutmaması məqsədilə ifadə planına görə oxşar etnotoponimlər verilmiş bura daxil edilməmişdir. BOSTON. AYDINLI. Qaraqar. Kəkəli. Et. BAYRAMLI. Kiliç. MUĞAN. ABARAN. Zəngənə. QUQAR. MANTAŞ. kotyan. Qarqar. QAÇAĞAN el adı. KƏSƏMƏN. BAHARLI. Avşar. Qabaq. Karık (oğuz). Aktan. Qüyu. BOZAVƏND. ŞOR KOLANI. ŞURAKUZ-1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Ağcaqala nahiyəsində kənd adı. KÜZƏÇIK. ŞORGÖL. ŞORLU DƏMIRÇI. Axtaçı (padar). koman. Kanqlı.Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında dağ adı. ABAR. QOV. Köçər. ŞORKƏND-Irəvan quberniyasının Eçmiadzin qəzasında kənd adı. Balkalı. Qerus. Kazan. Kırık (tirə). Zolaqlı. Bazça. QARAQOYUNLU. Kayı. KURUT. ABDAL. BAYDAR. BƏYDILI. Kuyərçi. Alpan. KINIQ. onların əsasında aşağıdakı etnonimlər durur: ABAN. QAQAUZ.Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında göl adı. KƏRKI. Qeyd etmək lazımdır ki. Katak. ARAN. MANQUT. Etnotoponimlərin təhlili göstərir ki.Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında kənd adı.Bax: Rəncbər. YAYCI. QARADAĞLI. Kaltak. Alan. ŞIRƏÇI. BAYAT. KƏNGƏR. Qasumlu. ALPOUT. BABURLU .Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı. QARABAĞ. BƏRGÜŞAD. Kol. Dondar. ŞORƏLI-Irəvan xanlığının Göycə mahalında kənd adı. QAZAN.

Sak. ÇUL. ÇANDAR. şivili. Çirik. areal 45 . Təklə. REYHANLI. şirak. TURKMƏN. Şahdili. Əlbəttə. MƏLƏKLU. Piykan. köhnə yaşayış yerlərinin adlarını gətirirlər» (127. O yazır: «Eyniliyin əsas səbəbi əhalinin miqrasiyası və onimin paralel yaranmasıdır. Yeni əraziyə köçənlər təzə yerə döğma yurdlarının. suvar. CAMIŞ.A. 1. areal onimin yaranmasının əsas səbəbini əhalinin miqrasiyası hesab etmək olar. Tabanlı. GORAN. PUŞANLI. Cinli. Oyrat. sincan. Çaqan. CALAIR. ÇIQIN. ÇOR. bu onomastik vahidlər müxtəlif mənbələrdən seçilmişdir və həmin mənbələrdə onlar etnotoponim kimi verilmişdir. SABUNÇU. TUQUT.MƏLEV. Tədqiqat prosesində aydın olur ki. Hun. Olet (Oryat tayfasının qolu). Peçene(q). GƏNCƏ. SARICALI. Xəzər. TATLU TƏKƏLI. Gamış. Purnək. 40-72). Çibikli. Ermənistanın türk mənşəli areal etnotoponimləri Qeyd olunduğu kimi areal onimlər onimin özünün və ya onun elementlərinin müəyyən ərazidə təkrarlanması ilə müəyyənləşdirilir. Əncə. bu vahidlərin bu və ya digərinin doğrudan da etnotoponim olması araşdırma tələb edir. Cibikli. Belə vahidlərin çoxluğu isə bir dissertasiya daxilində onların hamısını əhatə etməyə imkan vermir.4. Tele. GÖDƏKLI. Lakin bununla yanaşı. ŞABANLI.A. uqraq. OĞUZ. CAĞATAY. bizim halda etnotoponimin təkrarlanması müxtəlif səbəblərlə bağlı ola bilər. Söyöt. OXÇU. Əfşar. sat. ŞƏMŞƏDIL.Nikonov onimlərin təkrarlanması və ərazidə yayılmasının əsas səbəbini miqrasiyada görür. TÜRK. Çerikli. Tavuz. UZ. SARVAN. Təklif olunan siyahıya daxil edilən adların hər birinin etnotoponim olması bizim tərəfimizdən iddia olunmur. ÇAXIRLI. SAATLI. TOVUZ. ŞIRVAN. Civə(Yivə). Qeyd olunduğu kimi. TATAR. Sal. V. 114). OZAN. XALAC. Tuk. TULUS. Peyrəlu. Gorus. Sadak.Axundov belə coğrafi adların əksəriyyətini «omonim yer adları» hesab edir(2. A. HƏMZƏLI. Gün. Samur. Onimin. ÇƏPNI.

münbit olmayan torpaq. Düzqırıqlı. Təbii fəlakət. 3) antonim xarakterli sözlərin qoşulması ilə düzələn adlar Yuxarı Ayıbasanlı. Ikinci Milli və s. a. müxtəlif formalarda təzahür edir. Dağ quşçu. Böyk Pirəli. məcburi miqrasiya ilə nəticələnir. bəzən isə onların tamamilə paralel variantlarının işlənməsinə zəmin yaradır.onimin yaranmasında başqa amillər də rol oynayır. areal onimlər tam onimə görə deyil. Əkin yerinin azlığı. Eyni yerdən köçən əhali iki müxtəlif ərazidə məskunlaşa bilər. Q. Məhz bu amillər areal etnotoponimlərin müxtəlif formalarının yaranmasına.Qeybullayevin fikrincə. düz. Könüllü miqrasiya daha çox coğrafi və təbii şəraitlə bağlıdır.) artırılması ilə düzələnlər: Dağqarxun qaşı. Beləliklə areal etnotoponimlərin tam mənzərəsini açıqlamaq mövcud ərazidəki etnotoponimlərin və dəyişdirilmiş etnotoponimlərin müqayisəli öyrənilməsini tələb edir. Kolqırıqlı. Aşağı Ayıbasanlı. Belə olan halda etnoponimin tərkib hissələrində dəyişmə aparılması özünü göstərə bilər. kol. ərzaq qıtlığı.Ə. 4) sıra sayları ilə düzələnlər . deportasiya və s. onimin ünsürlərinə görə də müəyyənləşdirilir. Miqrasiya prosesinin özündə bölünmənin baş verməsi mümkündür. müxtəlif qruplara bölür: 1) apellyativlərin (dağ. 2) yaxındakı paleotoponimlərin yeni adda təkrarı -Axtaçı Şirvan. Digər tərəfdən miqrasiyanın özü geniş məfhum olub müxtəlif səbəblərdən doğur. Bütün hallarda ərazinin etnotoponim mənzərəsi müəyyənləşdirilməli. ərazinin tayfa üzvləri üçün yetərincə olmaması və s. müharibə. Axtaçı Səlyan. Yaxa Dəllək və i. Kiçik Pirəli.Birinci Milli. yal və s. miqrasiya ilə bağlı yaranmış eyni mənşəli etnotoponimləri bir-birindən fərqləndirmək üçün onlara əlavə edilmiş müəyyən komponentlərdən istifadə etmək lazımdır. Ərəb Şəki və s. yaxa. Ərəb Quba. 46 . Belə tipli adları o. Qeyd etmək lazımdır ki. könüllü miqrasiyanın əsasında durur. Əhalinin miqrasiyası könüllü və məcburi ola bilər. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli adların dəyişdirilmə üsullarını şərh edərkən belə nümunələr aşkara çıxarılmışdır.

Deməli. bu məsələ digər ərazilər nəzərə alınmaqla həll edilməməlidir. Bir halda onimin areallığı yalnız müəyyən ərazi ilə məhdudlaşdırıla bilər. Çünki etnotoponimin areal səciyyə daşımamasının özü müəyyən şübhə doğurur. Mövcud mənbələrdə əksini tapmış etnotoponimlərin onomastikonu qurulmuşdur. Bizim halda tədqiqatın bu iki mərhələsi yerinə yetirilmişdir. onda həmin etnotoponimin özünün dərin təhlili və tədqiqi tələb olunur. tədqiqat üçün etnotoponimlərin ümumi toplusu müəyyənləşdirildikdən sonra biz onların areallıq xüsusiyyətlərini araşdıracağıq. Ermənistan ərazisi daxilində etnotoponimin areal etnotoponim olması faktını dəqiqləşdirmək tələb olunursa. Dissertasiya işinin növbəti 47 . şübhəsiz ki.etnotoponimlərin onomastikonu tərtib olunmalıdır. Buradan belə bir nəticə çıxır ki. Ona görə qüsurludur ki. Ermənistan ərazisində bir dəfə rast gəlinən türk mənşəli etnotoponim türklərin yaşadıqları başqa ərazilərdə də aşkara çıxarıla bilər. Əgər verilmiş etnotoponimlərdən hər hansı biri Ermənistan ərazisində bir dəfə rast gəlinirsə. Digər tərəfdən. etnotoponimlərin areallıq xüsusiyyətinin tam mənzərəsini açmaq üçün bir ərazi çərçivəsi ilə məhdudlaşmaq olmaz. araşdırmanı yalnız bir ərazi ilə məhdudlaşdırmaq qüsurludur. Deyək ki. onda yalnız bu ərazi daxilində areallıq şərtinin ödənilməsi yoxlanılır. Burada daha bir məsələyə diqqət yetirmək vacibdir. Indi tərtib olunmuş onomastikona girən etnotoponimlərin hansıların areal etnotoponim səciyyəsi daşımasını aydınlaşdırmaq lazımdır. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlərin hər birini ilkin yaxınlaşmada areal etnotoponim kimi qəbul etmək olar. türklərin yaşadığı və yaşadıqları ərazilər olduqca geniş olmuşdur və bu gün də öz miqyasına görə həmin ərazi az deyildir. Qədim Oğuz yurdu Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlərin tədqiqatı zamanı. Deməli. eyni zamanda başqa ərazilərdə qeydə alınmırsa. Ermənistan ərazisində bir dəfə rast gəlinən etnotoponim bu ərazidən kənarda da qeydə alına bilər və bu fakt onun areal etnotoponimliyini sübuta yetirəcəkdir.

etnotoponimlərin areallıq xüsusiyyətlərinin aydınlaşdırılması prosesində dəqiqləşdiriləcək və etnotoponimin yayılma arealları müəyyənləşdiriləcəkdir. 48 .fəslində bu.

Tayfanın dəqiq adı çox güman ki. 89. Pompey. Həmin toponimlər aşağıdakılardır: ABANA. QACARAN.Qeybullayev yuxarıda qeyd olunan məlumatlara və digər faktlara is-tinadla belə bir qənatə gəlir ki. aban olmuşdur.Irəvan xanlığının Qırxbulaq mahalında kənd adı. AVAN. Ermənistan ərazisində əsasında aban tayfasının adı duran toponimlər qeydə alınmışdır.78).1. Buradan belə nəticə çıxır ki. Qarqarların şimal-qərbi Albaniyada hələ qədim dövrdən məskunlaşması barədə e. 78). Müasir dövrədək qalmış bu etnotoponimlərin Ermənistan 49 .Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında (indi Ermənistanın Qafan r-nunda) kənd adı. Aban sözünün e.ə. Abant/Avant adları abant tayfasının adı ilə bağlıdır və onlar qarqarlarla birgə bu əraziyə gəlmişlər (87. Onların əsərlərində Albaniya ərazisindəki Avant çayı və onun yaxınlığında Abant əyalətinin olması (Plutarx.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Dərələyəz nahiyəsində kənd adı. Dion Kassiy) göstərilmişdir. 65-ci ildə Pompeyin Albaniyaya yürüşü haqqında məlumat verən antik tarixçilər qeyd etmişlər. VII əsrdə sakların tərkibində qarqarlarla yanaşı gəlmiş tayfanın adı olması elmi ədəbiyyatda diqqət mərkəzinə çəkilir (21.1590-cı ildə Rəvan əyalətinin nahiyələrindən birinin adı. ABNIK. Moisey Kalankatlı Albaniyada Abant adında iki yaşayış məntəqəsinin olduğunu bildirmişdir. 100. Aban qədim türk mənşəli tayfanın adıdır.ABAN əsaslı areal etnotoponimlər.ə. Sözün sonundakı t səsi cəmlik bildirən –at şəkilçisinin qalığı ola bilər. abant tayfalarının Azərbaycan və Ermənistan ərazisində məskunlaşma tarixi çox qədimdir.II FƏSIL QƏRBI AZƏRBAYCANIN TÜRK MƏNŞƏLI ETNOTOPONIMLƏRININ AREALLIQ XÜSUSIYYƏTLƏRI VƏ YAYILMA AREALLARI 2. Q.

Aban sözünün Urartu dilindəki «ebani» ilə eyniləşdirilməsi şübhə doğurur. Borçalı qəzasındakı Oban toponimi də bu faktı təsdiqləyir. Oxçu çayının sağ sahilində yerləşmiş Qapan kəndinin adı ilə bağlıdır. Yuxarıda hələ qədim dövrdə Albaniya ərazisində bu toponimin qeydə alınması göstərilmişdir. kapan. «Ebani» çox güman ki. eb. Abnik. Avan və Qacaran toponimlərinin tərkib hissəsi olan aran eyni bir əsasdan aban etnonimindən olması faktını qismən açıqlamaq lazım gəlir. 1918-ci ildə indiki Qafan şəhərinin bilavasitə yanında Qatar adlı azərbaycanlı kəndi olmuşdur.ərazisindəki areal etnotoponimlərdəndir. Avnik etnotoponiminə gəlincə isə onun evnik variantına «Kitabi-Dədə Qorqud» dastanlarında rast gəlinir. QAFAN. 50 . çur. 40). Burada v > b əvəzlənməsi özünü göstərir. Batum əyalətinin Artvin dairəsində Avana. Əvvəla. Astana (Qazaxıstan) və s. Məsələn. Adana (Türkiyə). eba. oba sözü ilə səsləşir(23. Avan və Aban etnonimlərinin eyniliyi isə şübhə doğurmur. kuerçi. Türkiyədə Avanos («os» yunan mənşəli şəkilçi).Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında (indi Ermənistanda r-n mərkəzi) kənd adı-kapan (peçeneq) Hazırda Qafan Ermənistanda respublika tabeliyində şəhərdir. karabay adlı tayfaların adlarını sadalayır. Şəhərin adı keçmişdə mövcud olan indiki Qafan şəhərindən 10 km şimal –qərbə doğru. Qeyd etmək lazımdır ki. Borçalı qəzasında Oban (132) etnotoponimləri vardır. Abana etnotoponiminin tərkibindəki a sonluğu türk dillərinin toponimlərinə xas olan şəkilçidir. Abana. X əsrdə Cənubi Asiya çöllərindəki peçeneklərin içərisində yaşamış Konstantin Baqyanorodnı erdim.ev. Ermənistandakı Qafan toponimində qapan tayfasının adının əksini tapması barədə ədəbiyyatda fikirlər vardır(46. kuloba. 95). Şarafxan Bidlisi XVI əsrdə Anadoluda Avnik qalasının olduğunu göstərmişdir.

Ermənistanın Qafan rayonunun adı (qədim erməni mənbələrində mahal adı kimi 1074-cü ildən məlumdur) şübhəsiz ki. Bu kəndlərin əhalisi Ermənistanın keçmiş Qafan (Qapan) mahalından köçüb gəlmişlər. Belə nəticəyə gəlmək olar ki. S. 3.K. Azərbaycanda rayonun adı Tərtər Kəndin adı Qapanlı 4 kənd. peçeneqlərin yuxarıda qeyd etdiyimiz kapan tayfasının adını əks etdirir. 199 Ermənistanda Qafan Xaricdə 1. Bu etnonim ermənilərdə şəxs adına da çevrilmişdir.Kazan xanlığında bir neçə Kopan mənşəli toponim qeydə alınmışdır. onlar eranın əvvəllərindən artıq orada yaşayırdılar.Qeybullayevin araşdırmalarına görə bu peçenq tayfaların bir hissəsidir(44. XV1 əsrdə. Peçeneqlərin digər hissəsi isə kopon (əslində quqarçi) və b.Şimali Qafqazda-Kopan 2.Türküstanda –Kapançı adlı kənd 4. Onlarda Kapansyan familiyası məhz Kapan tayfasının adındandır (gürcülərdə Kapanadze familiyası da bu etnonimlə bağlıdır) (45.Kərimov «Toponimikanın əsasları» B.B.1988. 42). tayfalardan ibarət idilər.Yusifov. 111). Bu tayfalardan bəzilərinin adları ilə bağlı toponimlərin Ermənistanda hələ VVII əsrlərdə mahal adları kimi qeyd olunması belə nəticə çıxarmağa imkan verir ki. Kopon /Kaban/ Kopan/Kapan/Koypan eyni fonetik tərkibə malik etnonimdirlər (88. s. Y. 109).Başqırdstanda Kaypon – topo- 51 ..

ABARANOĞLU – 1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Abaran nahiyyəsində kənd adı. AVARAN-Irəvan quberniyasının Eçmiadzin qəzasında kənd adı. 96). qədim türk tayfasının adı abar(avar) olmuş və bu tayfa Qafqazın müxtəlif regionlarında. ABAR əsaslı areal etnotoponimlər. 5. Irəvan xanlığının Abaran mahalında çay adı(157). Eramızın II-III əsrlərində Kür sahilində Obaren adlı tayfanın yaşaması ədəbiyyatda göstərilir (76. XIX əsrdə Şimali Qafqazda Kuban əyalətinin Maykop dairəsində Abarançay. 1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Karbi nahiyyəsində kənd adı. 97). Abar qədim türk mənşəli tayfanın adıdır.Irəvan xanlığında mahal adı. V əsr erməni müəllifi Yeqişenin Balasakanda aparan adında tayfanın yaşadığını qeyd etmişdir(21. igid» mənasında olduğunu qeyd edirlər.Ukraynada Kopanka hidronimi 2. ər sözünün türk dillərindəki ər «kişi. o cümlədən də Ermənistan ərazisində yaşamışdır. Beləliklə. Bu tayfa adının avar variantı da məlumdur. R. Ermənistanda türk mənşəli abar(avar) tayfasının adından düzəlmiş Aşağıdakı etnotoponimlər qeydə alınmışdır: ABARAN. Bu etnotoponimin başqa ərazilərdə yayılması da aşkara çıxarılmışdır. Onun kitabının əlavəsində 52 . Etnonimin birinci hissəsi olan av elementinə gəlincə isə onun ab variantının işlənməsi türk dilləri üçün xarakterik olan bv keçidi ilə əlaqədardır. Azərbaycanın Qusar rayonunda Avarandağ.2.nimi. Irəvan qəzasında çöl adı. Əsasında abar(avar) tayfasının adı duran etnotoponimlər yalnız Ermənistan ərazisində yayılmamışdır. qəhrəman.Əliyeva Azərbaycanın Qusar rayonunda Avaranqışlaq kənd adının olduğunu qeyd edir. Xaçmaz rayonunda Avaran kəndi qeydə alınmışdır. Etnonim av+ar formasında düzəlmişdir. Alagöz (Ələyəz) və Pəmbək dağ silsilələri arasında Kasax (əsli Qazax) çayının yuxarı axınında yaylaq adı. BAŞ ABARAN .Irəvan xanlığında mahal adı. Tədqiqatçılar ar.

abar(avar) əsaslı etnotoponimlərin yayılma arealları cədvəlini qurmaq olar. ərəb dilindən olan Abbas antroponimi əsasında yaranmış toponimlər də istisna edilə bilməz. Kuban əyaləti –çay adı R. Bir çox hallarda bu iki tip toponimin bir-birindən fərqləndirilməsi müəyyən çətinlik törədir. Abas etnoniminin Xəzər tayfalarından birinin adı olması şübhə doğurmur. Beləliklə.108 Ermənistan –kənd adı Ermənistan –kənd adı Azərbaycan Xaçmaz rayonu –kənd adı Ermənistan –kənd adı Azərbaycan Qusar rayonu Azərbaycan Qusar rayonu Baş Abaran Avaran Abaranoğlu Avarandağ Avranqışlaq 2.ABBAS əsaslı areal etnotoponimlər. 67.3. Göstərilən çətinliyin yaranma səbəblərindən birini belə toponimlərin qeydə alınması və rəsmiləşdirilməsi zamanı orfoqrafik səhv buraxılması ilə əlaqələndirmək mümkündür. 2002.Qeybullayev Abaslı tipli toponimlərin əsasında abas(abaz) tayfa adının durduğunu qeyd etmişdir(89. çöl. Yəni toponim yanlış olaraq Abbas 53 . s. Etnotoponimin əsasın. 139). kənd adı RF. Q. Abas tayfa adının abaz forması da vardır.verilmiş Azərbaycan toponimləri siyahısında Abarançay adı və onun yanında bu adın hazırda Kamiçay olması göstərilir (31.Əliyeva. Bakı. çay. Azərbaycan toponimləri. Onu da qeyd etmək lazımdır ki. 108).Etnotoponim da duran etnonim Abar(avar) Abaran Abarançay Arealı Ermənistan – 5 toponim mahal. yaylaq.

Sözdə bir b və ya geminatın olmasını təyin etmək isə mürəkkəbdir və daha çox tarixi faktlar əsasında müəyyənləşdirilə bilər. Onlara müxtəlif regionlarda rast gəlmək mümkündür. Qeyd etmək lazımdır ki. türkmənlərdə və Türkiyədə də abdal adlı tayfa qeydə alınmışdır. Ağsu rayonunda Abbasxanlı toponimlərinin olması göstərilmişdir (9. Abbasgöl məzrəsi. Qazax rayonunda Abbasbəyli. Bu tayfa Ağ hun tayfasının adını əks etdirir. Abbaslar kəndləri olmuşdur. qazaxlarda və türkmənlərdə olması da məlum faktdır(90).Əliyevanın tədqiqat işinin əlavəsində verilmiş Azərbaycan toponimləri siyahısında Abbasabad adı qeyd olunmuşdur (31. Ermənistanda Abbasabad adlı üç kənd. ABDAL əsaslı areal etnotoponimlər. Şəmkir rayonunda Abbaslı. Şəki rayonunda Abbaskənd. Ağdam rayonunda yerləşən Abdal kəndi haqqında Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğətində verilmiş məlumatda göstərilir ki. Yardımlı rayonunda Abbasabad. Əsasında abdal tayfasının adı duran etnotoponimlər də geniş yayılmışdır. 8).4. Abdal qədim türk tayfasının adıdır. Abas əsaslı toponimlər geniş yayılmışdır.108). Abdal tayfasının başqırdlarda. tayfa adının ilkin variantı abaz şəklində olmuş və bu da ab+az formasında parçalana bilər. Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğətində Neftçala rayonunda Abasalılı.Bartold abadel/abdal tayfasını hun tayfası sayır. R. Zənnimizcə. «Suriyalı tarixçi Zaxari Ritor (VI əsr) Şimali Qafqazda Hun əyalətində yaşayan müxtəlif tayfalar arasında türkdilli abdel tayfasının da adını çəkir. V.və Abas şəkillərindən birində yazıla bilərdi. Abbasgölü. Mənbələrdə Heftal. 2.V. Abas etnonimli etnotoponimlərin geniş yayılmasını nəzərə alaraq biz onların areallıq cədvəlini verməyə ehtiyac duymuruq. Tovuz rayonunda Abbasqulular. Qazaxlarda. Abbasdərəsi qışlaq və kənd adları. heptal. Akad. qaraqalpaqlarda. Abasalı. Abbaskəndi. Qarapapaqlarda da bir tayfanın adı abas olmuşdur. eftal kimi qeyd edilən etnonim abdal adının müxtəlif fonetik for54 . qaraqalpaqlarda.

Ordubad rayonundakı Abdal dağ adı. 8). XIX əsrdə Şimali Qafqazın Ter əyalətində Abdal dağı toponimlərindəki abdal sözü qədim türk tayfasının adını əks etdirir. mallarına xas 55 .Abovyan rayonunda kənd adı. Oğuzda Abdallı kəndləri də vardır (9. Göründüyü kimi abdal əsaslı etnotoponimlərin yayılma arealı olduqca genişdir. Alban tarixçisi Movses Kalankatlı Albaniyada yaşayan abdal tayfasının adını çəkir. AYRUM əsaslı areal etnotoponimlər.1728ci ildə Irəvan əyalətinin Qarni nahiyəsində kənd adı. 171-179). YUXARI ABDALLAR. Ermənistanda AVDAL. Tovuz rayonunda isə kənd olması haqqında məlumat verilir. Avdalağa qala adı qeydə alınmışdır. Onlar iyirmi iki uruqdur (nəsildir). 2. Mahmud Kaşğarinin «Divanu luqat it-türk» əsərində Oğuz sözünün izahı ilə əlaqədar olaraq Eymurlara dair aşağıdakı məlumat verilir: «Oğuz türklərin bir qəbiləsidir. Bundan başqa Qubadlıda Abdalanlı. 8-9). 4 əsr) buraya köçürülmüşlər. 108).mAlarıdır. ABDALLAR. Avdal Ulya etnotoponimindəki Ulya komponenti ərəb dilindən olub yuxarı mənasındadır. Avdallar kənd adları. Ayrım. Avdal. Ayrum (variantları Eymur. Imer. Arum. Abdal əsaslı etnotoponimlər Azərbaycan və Ermənistan ərazisindən başqa RFnin Başqırdıstan respublikasında. Hər halda abdal tayfasının Qafqaz Albaniyasında eradan əvvəl yaşaması ehtimal olunur» (9. Imir) qədim türk tayfasının adıdır. Türkmənistanda da yayılmışdır (73. XVXVI əsrlərdə Türkiyənin ictimai-siyasi həyatında abdal tayfası əhəmiyyətli rol oynamışdır (92. Onun yazdığına görə heptallar (abdallar) Makedoniyalı Isgəndər dövründə (e.Irəvan xanlığının Karpibasar mahalında kənd adı. Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğətində Azərbaycanın Ordubad rayonunda Abdal adında dağ. Abdallar Ulya kənd adı.5. Dağlıq Qarabağın Vərəndə mahalındakı Abdal kəndi. Onların hər birinin özünəməxsus nişanı.ə. Oğuzlar türkməndir.

Digər hissəsi isə Azərbaycanın Kiçik Qafqaz zonasında və indiki Ermənistan ərazisində yaşamaqda davam etmişdilər» (9. Aymur və Aymır kimi üç şəkildə oxuna bilər. uruqları bu damğalara görə ayırırlar. Imirasani (Imir Həsənli) kimi coğrafi adlar bu toponimin müxtəlif variantlarıdır. Qazax rayonundakı Quşçu Ayrım. digər oğuz tayfaları ilə yanaşı. Türk və monqol tayfaları haqqında geniş məlumat vermiş Rəşidəddin Dağ xanın oğlu Oğuz xanın nəvəsinə aid etdiyi adı Eymur şəklində qeyd edir.damğası vardır ki. Qeyd olunan əsərə əlavə edilmiş türk qəbilələri siyahısında bu tayfa on birinci yerdə özü də Əymur şəklində göstərilmişdir. Eyni zamanda bu sözün çox yaxşı və dövlətli adam mənasını ifadə etdiyini bildirir. Polad Ayrum və Ayrum adlı yaşayış məntəqələri olmuşdur. eymurlərin adı çəkilir. 30-31). Ayrum Mets. …Gəncə xanı Cavad xanın general Knorrinqə yazdığı məktubda ayrımlar Gəncə xanlığının qədim elatı adlandırılır. Gürcüstandakı Imera. Ayrum tayfasına mənsub olan bu adla bağlı meydana gəlmiş coğrafi adlardan biri də respublikamızın Ağdaş Rayonundakı Eymur kəndidir. Xivəli Əbül Qazi xanın «Şəcəreyi-Tərakimə» adlı əsərində (XVII əsr) bu etnonim ərəb əlifbası ilə yazılmışdır və Iymur (Imir). Türkiyənin müasir toponimiyasında da Eymur adını daşıyan 56 . Tovuz rayonundakı Mollaayrım. Qarabağ və indiki Ermənistanda yerləşdirmiş. Ermənistandakı Ayrum. XVII əsrdə ayrımların bir hissəsi Irana keçərək şahsevənlərə qarışmışdır. təhrif edilmiş şəkildə olsa da. Bir fikrə görə Teymur Ankara vuruşmasından (1402) sonra Türkiyə ərazisindən köçürdüyü 50 min ailəni Gəncə. Imira. Ayrum Pokr. Zaqafqaziyanın tarixi toponimiyasında da Şinix Ayrum. Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğətində oxuyuruq: «Ayrım… Kiçik Qafqazda yaşamış azərbaycanlıların qədim etnoqrafik adıdır. Oğuz etimologiyası baxımından böyük dəyərə malik olan «Tarixi– mübarək şah»da (1206) da. onlar sonralar ayrım adı ilə tanınmışdır. Onların məskun olduğu ərazi Ayrım mahalı adlanırdı.

məskunlaşmış qədim oğuz-türk mənşəli tayfalardan biri də Afşar (avşar//ovşar/əfşar) tayfası olmuşdur. Ermənistan ərazisində e. Avmur) tayfalarının da eyni ayrum tayfasından olması aydın nəzərə çarpır. Quşçu Ayrum.Noyemberyan və Tumanyan rayonlarında kənd adları. Bu tayfa səlcuq oğuzlarının Avşar tayfasıdır. Dadanis Ayrum. Imir antroponiminin türkdilli arealda yayılması da müşahidə olunur. Əfşar əsaslı areal etnotoponimlər. Ayrum (Eyrum) etnoniminin Eymurdan əmələ gəldiyi ədəbiyyatda qeyd edilmişdir. Imir şəkilləri də geniş yayılmışdır. «Kiçik Qafqazda və Qazax qəzasında səpələnmiş ayrımlır Ağsaq Ayrum.yetmiş iki coğrafi adın olması bu tayfanın geniş sahədə ictimaisiyasi fəaliyyət göstərdiyinə dəlalət edir.6. Türkmənistanda Ilyalı rayonunda yaşayan Imrəli (variantları: Imr. BÖYÜK AYRIM. o cümlədən azərbaycancaya xas olan metateza hadisəsinə görə Eymur sözünün Ayrum (Eyrum) şəklinə düşməsi təbiidir. Afşar (Avşar/Ovşar/əfşar). Ermənistanın Vedi rayonu ərazisində avşar əsaslı iki etnotoponim özünü göstərir. Eymur coğrafi adının Imer. Baqanis Ayrum. IMIRLI-Irəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında kənd adı olmuşdur.ə. Ermənistan ərazisində AYRIM. Türk dillərinə. Onun adı Mahmud Kaşğarinin və Rəşidəddinin əsərlərində çəkilir. Mövlüd Süleymanlının «Köç» əsərinin qəhrəmanlarından birinin adı Imirdir və əsər əslində eymur tayfasına həsr olunmuşdur. 57 .Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında (indi Ermənistanın Tumanyan rayonunda) kənd adıdır. Səfəvilər dövlətinin Qızılbaş tayfalarından biri də əfşarlar olmuşdur. Polad Ayrum və başqa qollara bölünmüşlər» (21. 2. Beş fonemdən ibarət olan bu sözün üçüncü foneminin «m» fonemi ilə beşinci fonemin -«r» bir-birini əvəzləməsi hadisəsi aşkarlanır. 115). Emheli.

197). Bu kənd 1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Karni nahiyəsində yerləşmişdir. Spandaryan/ rayon mərkəzindən 15 km cənubşərqdə yerləşmişdir. bu tayfa qoyunçuluqla məşğul olmuşdur. Əfşarcik etnotoponimləri qeydə alınır. Avşar//ovşar etnotoponiminin müxtəlif areallarda paralelləri vardır.Əhmədov belə hesab edir ki. BAYANDUR əsaslı areal etnotoponimlər. Ermənistanda AFŞAR KƏLƏVAN. 2. Yerevan-Naxçıvan avtomobil yolunun üzərində yerləşən Avşar/Kəl Balavan/ kəndidir.Birinci yaşayış məntəqəsi rayon mərkəzindən 7km cənubşərqdə. Surenavan.7. B.kəndi də olmuşdur. Bayandur oğuz tayfalarından birinin adıdır. Ovşar və Avşar toponimlərinin əsasında duran appelyativin ov sözü olması və toponimin ov həvəskarı mənasını bildirməsi fikrini irəli sürənlər də vardır. 1918-ci ildə kənd Daşnaklar tərəfindən dağıdılmış. Cənubi Azərbaycan ərazisində də əfşar//ovşar tayfa adından düzəlmiş Əfşar. Indi erməni qəsəbəsidir (30. Yazıçı oğlu Əli və Əbülqazi Xan Xivəli tərəfindən qeydə alınmışdır. Mahmud Kaşqari özünün «Divani-lüğət-it türk» adlı 58 . Tədqiqatçılar «Abşeron» toponiminin əfşar etnonimi əsasında yaranmasını qeyd edirlər. əhalisi qovulmuşdur. Fəzlullah Rəşidəddin. O dövrdən sonra bu kənddə azərbaycanlı yaşamamışdır. Bu toponimin Avşar variantı Azərbaycan respublikasının Ağcəbədi rayonunda da mövcuddur. Ikinci yaşayış məntəqəsi Ovşar adlanmış /Düzyurd Ovşar. 1940-cı illərin axırında azərbaycanlıların Ermənistandan zorla köçürülməsi dövründə kəndin azərbaycanlı əhalisi respublikamıza gəlmişdir. Tədqiqatçılardan Bayram Əhmədovun fikrinə görə bu toponim həmin ərazidə yaşamış tayfanın məşğuliyyəti ilə bağlıdır. Oğuz tayfa birliklərinin adları Mahmud Kaşğari. 218232). Müəllif qeyd edir ki. avşar//ovşar-qoyunsağma üsulu deməkdir (27.

Rəşidəddində 13-cü çəkilir. 48). Tarixi mənbələrdə Bayandur həm antroponim. Bu məna indi də qalır. Fəzlullah Rəşidəddinin «Cami-ət təvarix» (bütün tarixlər) əsərində Oğuzların 24 boydan ibarət olduğunu göstərir. Bayandur xan adı Orxon-Yenisey abidələrində yüksək titul. Bayandur sözünün mənşəyinə gəldikdə isə tədqiqatlarda onu müxtəlif cür izah edirlər. «zəngin»dir.əsərində Oğuzun 22 boydan (qəbilə-tayfa birlikləri) ibarət olduğunu göstərir. «Oğuznamə»də də Bayandur «çox təminatlı». Sözün tərkibindəki –an şəkilçisi isə bəzən bitişdirici bəzən də sözdüzəldici şəkilçi kimi işlənmişdir (16. Bayandır yaşayış məntəqə adları vardır. «Kitabi-Dədə Qorqud» dastanlarında Bayandur xan Oğuz elinin xanlar xanıdır. Oğuzların «Boz ox» boyundan olan Göy xanın dörd oğlundan birinin adı «Oğuznamə»də Bayandur kimi verilmişdir. Türkmənistanın toponimiyasında türk dilli etnotoponimlər sırasında Bayandır adı mövcuddur. fəxri ad hesab olunurdu. 1. Bayandurlu. 59 . Yazıçıoğlu Əlinin «Səlcuqnamə»sində və Əbulqazi xan Xivəlinin əsərində tayfanın adı Bayandur deyil. Bayandır kimi verilmişdir. Mənası «varlı». Mahmud Kaşqaridə Bayandur adı üçüncü. «OrxonYenisey» abidələrində də bay sözü göstərilən semantik mənada işlənmişdir. Ağqoyunlu tayfa birləşmələrində bayandurlar tayfasının hakim rol oynaması və ağqoyunlu hökmdarlarının bu tayfadan çıxması faktı ilə səsləşir (32. 47). Bundan əlavə dastanda Bayandır çay. «varlı» kimi izah edilmişdir. 48). həm də etnonim kimi işlədilməsi məlumdur (16. Bayandur antroponimi də Oğuz Xaqanın «Boz ox-boyundan olan Göy xanın dörd oğlundan biridir. Bayandır adının kökü əski türk sözü olan «bay»-dır. Qeyd olunan müəlliflər Bayandur tayfa adını qeyd etmişlər. Bayandır-«nemətli» mənasındadır.

60 . Azərbaycanın şimal rayonlarının dialektində «bay» sözü – hündür/iri/böyük/ canlı mənalarında qalmaqdadır. Bundan əlavə Bayandır Laçın və Bərdə rayonlarının ərazisində qeydə alınmışdır. 88. 164). əvvəllər Gəncə quberniyasının Zəngəzur qəzasına daxil olmuşdur. Q. böyük. Qərbi Azərbaycan. Gorus rayonunda 2 Bayandur kəndi. 1969-cu ildə isə ermənilər kəndin adını dəyişib Vağadur qoymuşlar. 74-75. bəy mənasında açıqlamışdır (11). Kənd Xanazax sovetliyinə daxil idi.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında (indi Ermənistanın Sisyan rayonununda) kənd adı.Qeybullayev Bayandur tayfasını qədim albanlarla əlaqələndirmiş və onun izlərinin Tərtərdə Bayandur oykonimində. kənd erməni kəndinə çevrilmişdir.Salman Mümtaz isə bay sözünü -varlı. Kənd sovet hakimiyyəti illərində Xandzorik sovetliyinə daxil olmuşdur. 1918-ci ildə Andranikin dəstəsi bu kəndləri dağıtdıqdan sonra orada azərbaycanlılar qalmamışdır (30. Ermənistan ərazisində BAYANDUR. Düzkənd rayonunda isə başqa bir Bayandur toponimi vardır. Ermənistan ərazisində. 1918-ci il milli qırğınından sonra azərbaycanlılar kənddə tamamilə qırılmış. Ermənistandakı Bayandur Azərbaycanlı kəndi olub. qovulmuş. əvvəllər Gəncə quberniyasına Zəngəzur qəzasına daxil olmuşdur. 52). BIRINCI BAYANDURYelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında (indi Ermənistanın Gorus rayonunda) kənd adıdır. 1897-ci ildə Bəyəndur kəndində 153 nəfər azərbaycanlı əhali olmuşdur. Xanlar rayonunda isə Bayandurçay hidronimində saxlandığını qeyd etmişdir (89. 1897-ci ildə kənddə ancaq azərbaycanlılar (210 nəfər) yaşamışlar. indiki Ermənistan ərazisində Bayandur etnotoponiminin variantlarının müxtəlif areallarda yaşayan izləri də bu yerlərin məhz türk torpaqları olduğunu sübut edir. Bayandur etnotoponiminin müxtəlif areallarını göstərmək olar. Digər Bayandur da azərbaycanlı kəndi olub.

məhəbbət və qəhrəmanlıq dastanı «Kitabi-Dədə Qorqud» bu sözlərlə başlanır. Kəndin qədim sakinləri türklər 1918-ci ildə oradan qaçqın düşmüşlər.Bayandur həmçinin Düzkənd rayonuna daxil olan kənd və dəmiryol qəsəbəsinin adıdır. Orta əsr tarixçiləri öz əsərlərində bugünkü bəşərin Nuh Əleyhüssəlam övladları olduğu fikrini təsdiqləyirlər. Mənbələrdə Bayandur kəndində erməni və yunanların 1918-20-ci illərdə Muş və Bitlisdən gəlib məskunlaşması qeyd edilir. Tufanda 61 . 2. nəhayət oğuz tayfalarının ünvanları. Bayat etnotoponiminin çox geniş arealda yayıldığı da bəllidir. inamları və adətləri ilə bağlı çoxlu adlar yaranmışdır(36. yurd mənasında işlənib.8.ə. qopuz çalıb boy boylayan. söz söyləyən ozanlar ozanı olub. «Bayat boyundan Qorqud ata derlər bir ər qopdu. Zaman keçdikcə onun məclislər açıb ozanlıq etməsi ilə dastandakı qəhrəmanların. Azərbaycanın Laçın rayonundakı Zabux çayının qolu və Tərtər rayonundakı kəndin adıdır. F. orta əsrlərdə isə el. mahal. «boy»-qəbilə.Sumər Anadoluda Bayandur adlı 52 oykonimin olmasını qeyd etmişdir( 65). Dədə Qorqud Bayatlı-Bayat soylu. 63). Bundan əlavə Qazaxıstan ərazisində Bayan. E. Türkiyədə Bayandır coğrafi adının arealları çox genişdir. Bayat elli. Xalqımızın qədim və möhtəşəm abidəsi. yerlərin. BAYAT əsaslı areal etnotoponimlər. Bayandur etnotoponimləri vardır. Daşkəsən və Oğuz rayonlarında Bayan adında kənd vardır (9. Bundan başqa. tayfa. Oğuzun ol kişi bilicisiydi». Orada daha bir Bayandur kəndinin olması və 1926-ci ilədək Gümrü zəlzələsində uçub xaraba qalması söylənilir. Bayat tayfası haqqında hələ 1300 il bundan əvvəlki «Kitabi-Dədə Qorqud» abidəsində məlumat vardır. 46).

Oğuz kübarlarına məxsus «Bəy şülən» deyilən məclislərdə o. Yasəfin nəvəsi Alınca xanın nəvəsi Qara xanın oğludur. Bayatların çox ölkələrdə dağılmaları və Dış oğuzların aparıcı qolunu təşkil etmələrini göstərən prof.Toğan yazır: «Şimaldan qalxıb Cənuba yerləşən Uyrat-Uyğurlar. Yasəf adlı 3 oğlu varmış. qəbilələrin birləşməsindən yaranmışdır. Volqa boylarına qədər izləri görünən bayatların tarixi varlığı haqqında çeşidli qaynaqlarda geniş bilgilər vardır. Asiyanın geniş ölkələrindən Azərbaycana. Oğuz xanın da 6 oğlu olmuşdur. Onlardan üçü (Günxan. oğuzlar da ayrı-ayrı türk uruqlarının. Ayxan.Nuh gəmisində Nuhun Ham.«Üç ox»-lar isə onlara tabe olmuşdur Əldə olan qaynaqlara görə nəinki Qərbi Azərbaycanın hətta bir çox türk xalqlarının kökü oğuzlarla bağlıdır. Gün xan oğlu Bayat oğuz uruqlarının toplantılarında xanın sağ yanında oturar. Sam.V. oğuz ordusunun sağ qoluna başçılıq edərmiş. QayatQayalar. xan ilə birlikdə qoçun sağ budunu yeyərdi. Məlum məsələdir ki. Iraqa. Böyük tarixçi və döyüşçü Əbülqazi Bahadur xan Xivəli (1602-1664) özünün məşhur «Şəcəreyi-Tərakemə türk» əsərində yazmışdır ki. Anadoluya. onun ətrafında toplaşan bir çox qəbilələrdən biridir. Bayat Oğuz xanın nəvəsi Gün xanın oğludur. düşüncəli ağsaqqalları ilə ad çıxarmışdır. Bayat Oğuz xanın oğlu Gün xanın ikinci oğludur. Z. Bayat uruğu öz adını tanınmış bir şəxsdən«Bayat»-dan götürmüşdür. Qanıqlıyut-Qanıqlılar və Bayaut-Bayatlar ismini daşıyan qəbilələr əslən türk olub. Bayat bu uruqlar bu qəbilələr içərisində özünəməxsus yer tutan – təpərli ərənləri. Dəniz xan) . Ulduzxan) -«Boz ox» adı ilə hakimiyyəti idarə etmiş üçü (Məngli xan.» 62 . Dağ xan. Cozef Dögün isə bu haqda belə yazır: «Bayatlar Cingiz xana kölə deyil. bir qismi Cingizin zuhuru zamanına qədər moğollaşmış idilər. ərdəmli igidləri.

Bahadur xan Bayatların ana yurdundan danışarkən qeyd edir: «Bayatların qəbilələri çoxdur. Mühümləri «Cidayin nəhri kənarında yaşayan «Cidayin Bayatlar» və Məkrin nəhri kənarında yaşayanlar isə «Məkrin Bayatlar»dır. Bu haqda geniş məlumat «Türk ensiklopediyası»ndadır. Oradakı məlumata görə, Bayatlar X1 əsrdən öncə SırDərya sahillərində və onun şimalındakı bozqırlarda yaşayırdılar. Onların bir qismi sonradan səlcuq (yaxud türkmən) fəthlərinə qatılaraq Sır-Dəryadan Adalar dənizinə (Egey dənizi) qədər uzanan böyük imperiyaların qurulmAsında mühüm rol oynamışdır. XIX yüzilliyin ortalarında Mərəş bölgəsində Zülqədərin bəyliyini quran və Sivas ətrafında yurd salmağa çalışan Şam və ya Özoğlu türkləri arasında mühüm bir mövqeyə sahib olan və əksəri bugünkü Yozqad məntəqəsində yerləşən bu bayatlar Şam bayatı adı ilə tanınmışdır. XV əsrin başlanğıcında Intab ilə Hələb arasında yaşayan bayatlar XVI əsrdə digər türkmənlərlə birlikdə Hələb türkmənlərini meydana gətirmiş, XVI əsrin əvvəllərində «Bayadi» adı ilə tanınmışlar. Anadolu və Antakyada isə onlar ən məşhur oymaqlar olan Xəfərli, Şərəfli, Qızıldonlu, Ökdənli, Qaracaqoyunlu, Mancanıq, Qanqal və Yeni Eldə yurd salmışlar. XVI əsrdə bunların bir qismi Qaraman, bir qismi də Adana bölgələrinə köçmüşlər. M.Kalankaytlının «Alban tarixi» əsərində Boqayat adlı yaşayış yerindən – qaladan danışılır və onun Bərdə həndəvərində yerləşdiyi göstərilir. «Alban tarixi»ndəki Boqayat qalası Bərdə həndəvərindədir. Boyat//Bayat//Bayatlılar//Sincan Boyat//Qızıltəpə Boyat//Boyatansüxtə//Bayatlı//Keşlakbayat//Əlbayat//Boqayat (Tanrı odu) və s. paralelləri olan bu adın müxtəlif ərazilərdə, o cümlədən Azərbaycanda da arealları vardır. Azərbaycanda məskun yerlərin siyahısı Kitabında isə Bayat adı ilə bağlı aşağıdakı kənd sovetlikləri, kəndlər və onların əhalisinin milli tərkibi göstərilmişdir. 1) Ağcəbədi -Bayat kənd 63

sovetliyi, əhalisi 57,9% türklər; 2)Dəvəçi, Sincan Bayat b) Uzun Bayat kəndləri 27,150 təsərrüfat, əhalisi 99,9% türk 3) Göyçay Bayat – 146 təsərrüfat, əhalisi 98,2% türk, 4) Şamaxı- Bayat 22 təsərrüfat, 88% türk (3, 144). Hələ XIX əsrdə Azərbaycanın topoqraf alimi Ibrahim ağa Vəkilov Azərbaycanda «Bayat» adlı 5 kənd göstərir. Onlardan biri əvvəlki Şuşa, o biri Göyçay, biri Salyan, biri Quba, o biri isə Şamaxı qəzalarında idi. Q.Qeybullayev, Tofiq Əhmədov, Afət Qurbanov da boyat tayfalarının Azərbaycandakı yaşayış ərazilərini göstərib onların Azərbaycana gəlmə tarixini qeyd etmişlər. B.Budaqov bayat tayfası haqqında danışarkən qeyd edir ki, onlar XIV-XV əsrlərdə Səfəvilər dövlətinin yaranmasında fəal iştirak etmişlər (20, 115). A.Axundov isə boyatların Azərbaycana gəlişini IX əsrin ikinci yarısına aid edir. Bu tayfanın adı ilə bağlı Türkmənistandakı yaşayış məskənlərinin (Darqanata, Dənev, Xocambaz və Carcou) adlarını çəkir, onların Boyat toponimi adı ilə adlandığını qeyd edir (2, 41). Məhəmməd Həsən Vəliyev Baharrı Boyat tayfalarının Azərbaycana gəlişindən söz açmış, onların Səfəvilər tərəfindən indiki Quba qəzasında ləzgiləri tabe etmək və yerli hökmdarların qüvvətlənməsi üçün yerləşdirilməsini qeyd etmişdir. O, həmçinin Boyatların öz adlarını verdiyi kəndlərin adını da göstərmişdir. Göyçay qəzasında –Boyat-Məlik Umud, Bayat-Nadir Cavad qəzasında –Sincan Bayat, Uzun Bayat Şamaxı qəzasında –Bayat Şuşa qəzasında –Bayat Beləliklə, Azərbaycan ərazisində Ağcəbədi rayonunda Boyat kənd adı, Ucar, Neftçala və Şamaxı rayonlarında eyni adlı Boyat kəndi, Dəvəçi rayonunda Boyat və Sincan Boyat kəndləri, Dərbənddə Boyatlar məhəlləsi var. Yuxarıda adını çəkdiyimiz Qərbi Azərbaycanın Quqark (Qara kilsə) rayonunda Bayatlar kəndi olmuşdur. 64

Tədqiqatçılarımız Boyat adının mənşəyini və mənasını müxtəlif baxımdan açıqlayırlar. XII əsr dünyanın ən böyük dilçilərindən olan Mahmud Kaşğarlı özünün «Türk dilinin lüğəti» əsərində boyat qəbiləsinin adını çəkir və onu Oğuz tayfasının bir qolu kimi göstərmişdir. O, bu sözün «ulu tanrı» mənası verdiyini qeyd etmişdir(54,718). XV əsr türk –uyğur şairi, alim Yusif Balasaqunlu özünün məşhur «Kutadqu biliq» əsərində Bayat adını qeyd edir. O, Bayat tanrı adını çəkir və «Bayat adlı ilə sözüm başladım»-deyə onu yad edir. Düzdür Boyat azərbaycanlıların keçmişdə tapındığı tanrı adlarından biridir. Lakin bu tanrının hansı inamla bağlı olduğu bilinmir. Bəzi tədqiqatçılar Bayatın su ilə bağlı ərən-tanrı olduğunu göstərməkdədir. Bu barədə L.N.Qumilyov öz əsərində qeyd etmişdir ki, qədim türklər (o sıradan da azərbaycanlılar) təbiətin sahibləri sayılan və Yer-Su adlandırılan ərən-tanrılara inam bəsləmişlər(94, 80). Əbülqazi xan Xivəli isə «Bayat»ın mənasını «dövlətli» kimi izah etmişdir. Əcdər Fərzəli Boyat adının mənasını açırkən yazır: «Boyatla bağlı köhnəlmək mənasında boyat, boyatımaq isə boqu tanrıya qalmaq məzmunundadır. Necə ki, andıra qalmaq da elə tanrıya qalmaqdır. Və «tanrı»dakı səslərin yerdəyişməsindən yaranmış «andır» (antır) sözü dünya dillərinin bir qismində – ən çox hind-Avropa dillərində «tanrı» məzmununda işlənir. Əslində «Bayat» tanrı adı da «Bayat» qəbilə adından asılı olmayaraq mövcud olub. Dindar qocalar tanrını belə səciyyələndirərdilər: «Ey bu dünyanın sahibi.» Bəy-bay da odlu-sulu yerin - dünyanın sahibinə deyilib. Və belə imtiyaz sahibi «ibtidai oğuzun təsəvvüründə» yalnız tanrı ola bilərdi. «Bay»dan törənmiş «Baq» hələ 5 min il əvvəl Şumer mənbələrində tanrı mənasındadır. «Boqoy at» variantında da «boq» komponenti məhz tanrını təmsil edir. Boqoyat-Boq ata-Tanrı ata, Boq-od-Tanrı-od… 65

Boyat-Bəy ata, həm də Bəy odu, Tanrı odu» kimi açıqlanmışdır(36, 51). Bayat soyunun dünyada məşhur həmişə yaşar, ad-san qazanmış nümayəndələri var. Harada doğulmasından asılı olmayaraq Füzuli də boyat boyundandır. Qarabağın-indiki Ağcəbədinin Boyat kəndindən olan Süleyman kişinin oğludur və Iraqa da məhz həmin mahaldan köçüb getmişlər. M.P.Vaqif, XV əsrdə yaşamış məşhur tarixçi, «Cami-cəmayin» əsərinin müəllifi Həsən Bayati, XII əsrdə yaşayıbyaratmış Bayat Abbas, türk şairi Yəhya Kamal Bayatlı, Səməd Vurğun da bu boya mənsubdur. Ermənistanın (Qərbi Azərbaycanın) şimal hissəsində yerləşən, Quqark rayonunun ən qədim kəndlərindən biri də Bayatlar kəndidir. Şimaldan Ley dağına, qərbdən isə Ağbulağa və Tosmoklı ilə əhatə olunmuşdur. Kəndin qədimliyi xarabalıqları və qəbir yerlərində aparılmış təsərrüfat işlərində aşkar edilmişdir. Kəndin məhv olma səbəbi təbii fəlakətlə, dağ və qar uçqunu ilə izah olunur. 1988-ci ildən isə «erməni» hökumətinin qərarı və göstərişi ilə rayondan azərbaycanlar silah gücünə, qanlı qırğınlarla qovulmuşlar. Bayatlar kəndinin uludan da ulu bir tarixi var. Kənd əhalisinin tarixi kökünü araşdıranda görürük ki, onların ulu əcdadları qədim türk tayfalarından-oğuzun bayat boyuna məxsusdur. Bütün bunlar göstərir ki, vaxtı ilə Qərbi Azərbaycan ərazisində formalaşan Boyatlar kəndinin tarixi, həmin nəslin kökü də ora bağlıdır.

Ermənistan

Azərbaycan

Xaricdə

66

67 . Cəlilabadda Qazan qala dağı. Inqilaba qədərki Qafqazda Qazan komponentli 24 toponim qeydə alınmışdır. Onların paytaxt şəhəri Bulqar şəhəri olmuşdur. cirim (iyirmi). Azərbaycanın Qasım Ismayılov (Goranboy) rayonunda Qazanbulaq qəsəbəsi. Yalnız Azərbaycanda Qazançı adlı 10 kənd olmuşdur (132.Boyat n Pəmbək Boyat dağ silsiləsində dağ adı Pəmbək Boyat bölgəsində qışlaq adı Ağcəbədi Neftçala Boyat Bayat Türkmənistan Türkiyə BAYATLAR Ucar Boyat Iran 2.küdvar. Mənbələrə əsasən balqarlar orta əsrlərin əvvəllərində bir sıra tayfalardan ibarət olub. Əfqanıstan ərazisində Qəzan. çakar. Qazangöl düzü. Cabrayılda Qazanzəmi kəndi. o cümlədən qərbi Azərbaycan toponimiyasında öz izini saxlamış bulqar tayfalarından biri kazan(qazan) sayılır. Azərbaycan toponimiyasında. yalnız ayrı-ayrı sözləri qalmışdır: cal (il) cür (yüz). hir (qız). «ş» əvəzinə «l» səslərinin işlənməsi ilə fərqlənir. Kazan əsaslı areal etnotoponimlər. Bulqarlar Volqa-Kama çayı hövzəsində mövcud olmuş Bulqarıstan ərazisində yaşamışlar. Tovuzda Qazangöl gölü. 87. xel//qış (qış): Bulqar dilinin yazılı abidələri məlum deyil. ker//kuz (payız). timirəc (dəmirçi). ayıx (ay) və s. iskil və s. 130) . citi (yeddi). Qəzançi (Məzari-şərifdə) kənd coğrafi adları qeydə alınmışdır.Boyatlar BAYATDAĞI Quqark r. Kazan türk tayfası bulqarlara mənsubdur. kul. Bulqar dili qədim türk dillərindən «z» əvəzinə «r».9. kazan. kuriqir.

1. Kazan toponimləri Şimali Qafqazda. kənd). Ukraynada. Qazan gölü. qəsəbə). Qazan etnonimi ilə yaranan toponimlər: . Azərbaycanda olan «Qazan» komponentli toponimləri aşağıdakı qruplarda birləşdirmək olar. Qazanzəmi (Cəbrayıl. Qazanlı.müəyyən təsadüfi hadisə ilə bağlı olanlar: Qazandurmaz (Xanlar rayonu).Qeybullayeva görə Kazançi.Paqirevin «Qafqazın beş verstlik xəritəsi»ndən məlum olur ki.) . D.-çu. sənət. zirvə). Qazanlı 68 . Tovuz. Türkiyədə qeydə alınıb.Yevlaxda Qazanlı. qəsəbə). Qazangöldağ dağı. Qərbi Sibirdə. Ordubadda Qazangöldağ dağı qeydə alınmışdır.bu və ya digər yerin təbii şəraiti ilə əlaqədar yaranmış oronim və hidronimlər.-çü peşə. Qazanzəmi kəndi. Azərbaycanda etnoqrafik toponimlərin bir qismi ərazimizdə məskun olmuş qədim türk tayfa və tirələrinin adlarına –çı.D. Başqırdıstanda. Qazangül ( Zaqatala. Qazandağ (Şamaxı rnu) Qazandərə (Ismayıllı r-nu və s. Qazanuçan (Ermənistan) və s. göl). məşğuliyyət bildirən şəkilçinin qoşulması ilə yaranmışdır. Məs: bulqar tayfalarından olan Qazan qəbilə tirələrinin məskunlaşdığı yerlər Qazançı adlandırılmışdır. Qazanbulaq (Goranboy. XIX əsrin sonu və XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanda 10 Qazançı oykonimi olmuşdur.çi. Məs: Qazanbulaq (Göranboy r-nu). Iranda. Qazanqoşa dağı. Qazandağ (Şamaxı. kənd). Qazangöl (Ordubad. Qazanqoşa (Cəlilabad. Azərbaycanda Qazanbatan (Saatlı. Q. «Kitabi-Dədə Qorqud» boylarında «Qazan» komponentli aşağıdakı coğrafi adlar işlədilmişdir: -Qazanbulaq. Qazangöl (Tovuz rayonu). Zəngilan. XII əsrə aid mənbədə Ermənistanda Qazan qalasının olması qeyd olunmuşdur (44. 135). Goranboy rayonlarında Qazançı kənd adları vardır. dağ). Qazangöl gölü. Hazırda Azərbaycanın Culfa.

Q. Ermənistanda Qazanlıqdərə kəndi və Qazangöl gölü də qeydə alınmışdır. yüksək kimi mənalandırılır. «qazı» Azərbaycan sözünün şəriət hakimi mənasında ərəb mənşəli «Qazi» sözü ilə heç bir əlaqəsi yoxdur.10. Karkın əsaslı areal etnotoponimlər. Deməli. Dilçilik ədəbiyyatında «Qaz» və ya «Qazı» sözü uca. E. Qazan əsaslı bu etnotoponimlərinə Qərbi Azərbaycan ərazisinin müxtəlif yerlərində rast gəlinməsi onun areal etnotoponim olduğunu və yalnız Ermənistan və Azərbaycan ərazisində deyil. «Qazan» sözünün 2-ci hissəsi «an» isə adyaratma baxımından əlamət məzmunlu şəkilçi kimi çıxış edir. Yeri gəlmişkən deyək ki. düzənlik. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlər arasında Qazançı adlanan altı kənd və iki dağ da vardır. K. Dialektoloci lüğətdə «Qazı-qazı» sözbirləşməsi «yekəyekə» və ya «böyük-böyük» kimi izah edilir. qədim oğuz yurdu Ermənistanda bulqar türk tayfaları da geniş məskən salıbmış.(Yevlax. Bu etnotoponimin əsasında da kazan (qazan) etnonimi durur. «Qazan» şəxs adı uca. 2. 112-113). yüksək (şəxs) anlamındadır (34. Ermənistanın Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur (Indiki Sisyan mahalında) qəzasında Qazanşı kəndi olmuşdur. kənd) (9. Ağdam.Qeybullayev bu toponimin karkın adlı türk tayfası 69 . Zəngilan. 176-177). «Qarxun» adını ilk dəfə araşdıran tarixçitoponimist Q. – şı şəkilçisi isə – çı şəkilçisinin bulqar dilinə uyğun variantıdır. qəhrəman anlamını verir. Oğuz atalar sözlərində isə bu söz «qadı» kimi işlənərək sərkərdə. Qazançı (Goranboy.Bəşirova görə «Qazan» sözünün birinci hissəsi köməkçi məzmun daşıyır. Buradan belə nəticə çıxır ki. türk tayfalarının yaşadıqları bir çox regionlarda özünü göstərdiyini faktlarla sübuta yetirir. zirvə). Karkın tayfası.Mirəliyev «Qazan» sözünün semantikasını belə açır: kənarlardan nisbətən hündür olan çökək sahə.

Yevlax rayonunda isə Yuxarı Qarxun və Aşağı Qarxun kəndləri vardır. 53). Türkiyədə «Karkın» etnotoponiminin arealları çox genişdir. burada yurd salmış. Əbülqazi xan karkınların mənşəyinə toxunmuş. Yazıçıoğluya görə isə «ulu aş. bölüklər daxildir. onların oğuz xanının üçüncü oğlu Yulduz xanın nəvələrindən törəmə olduğunu qeyd etmişdir (110. Q.Əhmədov mənbələrə əsasən qeyd edir ki. Rusiyanın Qaraqalpaq vilayətində də vardır (88. vaxtı ilə qarxınların bir qismi Azərbaycana gəlmiş.Rəşidəddin bu tayfanın adını ilkin olaraq Mahmud Kaşğarinin göstərdiyi 22 oğuz tayfasının sırasına əlavə etmişdir. 321). Qarxun oykonimi əski oğuzların Karkın adlı tayfasının adını qoruyub saxlayan yer adlarındandır. T. Azərbaycanın Iliç (Şərur r. Bu da onu göstərir ki. Aşaği-Qarxun. Mənbələrdən məlum olduğu kimi. 513). F. oğuzlar üç ok (iç oğuz) və «Boz ok» (Daş oğuz) olmaqla iki qola ayrılır. Əbülqazi xan isə karkınların Oğuz xanın üçüncü oğlu Yulduz xanın nəvələrindən törədiyini göstərmişdir. F.Rəşidəddinə görə Qarqın «çox və doyuran aş». F. 70 . Türkmənistanda. Mənbələrdə qaraqalpaqların bir tayfasının qarkın adlanması da göstərilir (110. Qarkın tayfası Boz ok qoluna aiddir. Vahid birlik təşkil edən bu iki qola ayrı-ayrılıqda boylar. Özbəkistanda.) rayonunda Karxan.Rəşidəddinin «Cami-əttəvarix» əsərində Karkın//Qarxun tayfasının adına təsadüf edilir.ilə bağlılığı fikrini irəli sürmüşdür. adlarını yaşadıqları yerlərə vermişlər. Yuxarı Qarxun (Aqdam r-nu) və Qarxun (Naxçıvan) oykonimlərində izini saxlamışdır. Karkın ötən əsrdə Qubada qeydə alınmışdır.Qeybullaevə görə Karkın tayfası Qarxın (Quba rayonu). Karkın kəndi Dağıstanda. doyurucu aş» mənalarındadır.

düzənlikdə yerləşmişdir. 1873-cü ildə 369 nəfər. 1897-ci ildə 586 nəfər. Ermənistanda Eçmiədzin rayonunda Aşağı Qarxun (Şərifabad. salamat qalanlarını isə öz tarixi yurdundan qovmuşlar. Araks. Rayon mərkəzindən 16 km cənubda. 1926-cı ildə müvafiq sürətdə 240 və 201 nəfər. 1918-ci ilədək kənddə ancaq azərbaycanlılar yaşamışlar. Kür çayına yaxın olduğuna görə isə Qıraqlı Qarxun da adlandırıldığını diqqət mərkəzinə çəkir. M.Əhmədov haqlı olaraq göstərir ki. qarxun oykonimi əski oğuzların karkın adlı tayfasının adını qoruyub saxlayan yer adlarındandır(28. Bu toponimə Azərbaycan ərazisində də təsadüf olunur(25. 169 nəfər azərbaycanlı. 412-413). Quba ərazisindəki bir çox yer adlarının kökünü araşdırmağa çalışan T. Keçən əsrin axırlarında kəndin böyüyərək iki hissəyə .Onu da qeyd edək ki. 1918-ci ildə Daşnak hökumətinin fitvası ilə erməni millətçilərinin silahlı bandit dəstələri kəndi talan edib dağıtmış. 1922-ci ildən milli tərkibcə qarışıq kənd olmuşdur. 142). həmçinin Naxçıvan MSSR-dəki Qarxun kəndlərinin adları eyni mənşəli olub. 1916-cı ildə 631 nəfər azərbaycanlı əhalisi olmuşdur.Mirzəyev Yevlax rayonundakı Yuxarı Qarxun. Əfqanıstan ərazisində «Qərqin» toponimi vardır.-1946) azərbaycanlıların kəndidir. O. 131). karkın tayfasının adı ilə bağlı olduğunu qeyd edir. 1886-cı ildə 420 nəfər. 1922-ci ildə kənddə 189 nəfər erməni. Qarxun kəndinin adının türk uluslarından birinin adını yaşatması fikrini başqa tədqiqatçılar da qeyd etmişlər (64. əhalisinin çox hissəsini işgəncələrlə qırmış. Aşağı Qarxun. Türkiyədə Karkın adlı 63 kənd vardır(20. 148). 19151918-ci illərdə Türkiyədən gəlmə ermənilər həmin azərbaycanlı kəndində yerləşdirilmişdir. Müəllif karkın tayfasının səlcuq oğuzlarından olmasını göstərir (60. 71 .Aşağı və Yuxarı Qarxun kəndlərinə parçalandığını qeyd edir. 42-43). 1831-ci ildə kənddə 318 nəfər. bu yaşayış məntəqəsinin Körpükəndin yaxınlığında yerləşdiyinə görə bəzən Qarxun Körpükənd.

Ermənistanın yeni Bəyazid uyezdində Kalar. Onların yaşadığı əsas areallardan biri də Qarabağ olmuşdur. 72 . Ermənistan SərdarQarxun abad Aşağı EçmiQarxun ədzin Azərbaycan Qarxun Qarxun Qarxun Körpüqarxun Qıraqqarxun Aşağı Qarxun Yuxarı Qarxun Quba Iliç Şərur. ər. Q. bu tayfanın xəzərlərdən çıxdığını bildirmişdir. Naxçıvan Yevlax Karkın Türkiyə . Xəzər tayfalarının tərkibinə daxil olan kabar tayfasının adı əsasında yaranmış etnotoponimlər Azərbaycan və Ermənistan ərazisində kifayət qədər yayılmışdır.1931-ci ildə 221 və 212 nəfər olmuşdur. Bu tayfa haqqında ilk məlumatı Konstantin Baqranarodnı vermişdir. Ermənistan ərazisində başqa bir QARXUN kəndi Irəvan xanlığının Sərdarabad mahalında olmuşdur. 40-illərin axırlarında azərbaycanlıların zorla Ermənistandan köçürülməsi dövründə azərbaycanlılar sıxışdırılıb çıxarılmış və o zamandan erməni kəndi olmuşdur.Qeybullayev bu etnonimin tərkibində ar sözünü ayırır. ar(ər) türk sözü kişi. Azərbaycanda Balakən və Tərtər rayonlarında Kəbirli adlı iki kənd vardır. qəhrəman mənasındadır. Kabar.63 kənd Cənubi Qafqazda Xaricdə Karkın Karkın Türkmənistanda 2.11. Kabar əsaslı areal etnotoponimlər. Kabarlar Azerbaycanda kabarli və ya kəbirli adları altında yaşamışlar. O.

yaxud Kavar adlanması məlumdur. Macar-Karoğlan (Yevlax) toponimləri olmuşdur. Urartu yazısında Kuarli Q. Məlumdur ki. Naxçıvan. Azərbaycanda Macar yeri (Daşarx kəndi.Melikişviliyə görə Kuarli Eçmiədzin və Yerevan yaxınlığında Karmir–blur (azərbaycanca Qızıl-təpə toponiminin ermənicə tərcüməsi) arasındakı vadidə lokalizə olunur. Azərbaycan tarixçisi Mirzə Adıgözəl Bəy kabarları Qarabağın qədim sakinlərindən biri saymışdır. Qarabağ xanlığı dövründə kabarların yaşadıqları yerlər Kabarlı mahalı adlanmışdır(89. Kabarrı yeri toponimləri qeydə alınmışdır. Kuarli toponimi zaman keçdikcə –«li» şəkilçisi qəbul etmiş Kəvər formasından düzəlmişdir(45. ərazicə Tovuza yaxın yerə köçməsini təsdiqləyir. Hazırda Kabri etnotoponimi Ermənistanın Artaşat rayonunda Kasax çayı əvvəlki Tavus çayının yaxınlığında qalmaqdadır.A. Şərur). Zaqafqaziyada kabar etnonimli etnotoponim XII əsrə aid mənbədə Kabri formasında əksini tapmışdır. Bu etnotoponim Albaniyadakı Tavus (indiki Berd) qalasının ətrafındakı yaşayış məntəqələrinin 1139-cu il siyahısına daxil edilmişdir. Həmin tayfanın müəyyən hissəsi 73 . onlar başqa tayfalarla mübarizə apararkən macarların tərəfinə keçmiş və VII əsrin ortalarında Albaniyaya köçmüşlər.Qurbanov etnohidronimləri araşdırarkən onların müəyyən hissəsinin Azərbaycan ərazisində hələ orta əsrlərdə məskunlaşmış Xəzər tayfalarının adlarını əks etdirməsini göstərir. A. Kabarların Don çayı sahilində yaşaması qeyd edilir. Dağlıq Qarabağda X1X əsrdə Kabirli –qışlaq adı. Bundan başqa Kabri toponimi kabarların Şəmkir zonasına. Mənbələrdə Xəzərlərin bir tayfasının Kabar.Şərur-Dərələyəzdə Kəbirli (Kəbirlidağ). indi Kamo) adı ilə məlumdur. XIX əsrin ortalarına qədər Ermənistanda əhalisi azərbaycanlılardan ibarət Kəvər (XIX əsrin ortalarından NovoBayazit. Demək. 140). Bu kabar sözünün qədim erməni dilindəki deyilişidir. 56). Buradakı – i şəkilçisi mənsubiyyət şəkilçisi ola bilər.

Azərbaycanın Qarabağ zonasında yaşamışdır. Maraqlısı odur ki, Kavar formasında bu etnonim Tərtər rayonunun ərazisindən olan Qavartu hidronimində özünün ilkin formasını saxlamışdır. Əslində Qavartu etnohidronimi Kavar etnonimindən və mənsubiyyət bildirən -lu şəkilçisinin fonetik forması olan--tu hissəsindən ibarətdir. Dilaektlərimizdə və başqa türk dillərində l-t fonetik hadisəsinə görə –lı, -lu şəkilçilərinin –tı, -tu formalarında tələffüzü mövcuddur (49, 377). Qədim Oğuz yurdu Ermənistanda kabar etnonimi əsaslı etnotoponimlər az deyildir. Məsələn, QƏMƏRLI- Irəvan xanlığının Karpibasar mahalında kənd adı; ƏLIKƏMƏRLIIrəvan quberniyasının Sürməli qəzasında kənd adı; KƏVƏRIrəvan xanlığının Göycə mahalında kənd adı; KƏMƏRLIIrəvan xanlığının Qarnibasar mAhalında kənd adı; Qabarəli Irəvan xanlığının Dərəçiçək mahalında kənd adı; Qabırbulaq 1728-ci ildə Irəvan əyalətində Abaran nahiyəsində kənd adı; Qavar – Irəvan xanlığının Göyçə mahalında kənd adı və s. kimi etnotoponimlər çoxluq təşkil edir. Bu etnotoponimlərin Ermənistan ərazisində müxtəlif regionlarda yayılması onların areallıq xüsusiyyətini bir daha təsdiqləyir.

74

2.12.Qarqar əsaslı areal etnotoponimlər. Qarqar qədim türk mənşəli tayfalardan biridir. Hələ biz. er. I əsrində Strabon qarqar tayfasının adını çəkmiş və onların Şimali Qafqazda yaşamalarını qeyd etmişdi. K.V.Trever I əsrdə Albaniyada Qarqar düzü adlı yerin mövcud olduğunu göstərmişdir(131, 48). S.T.Yeremyan isə həmin düzün Mil düzü olması fikrini irəli sürmüşdü. Müəyyən mənbələrdə qarqar tayfasının qədimdə Qarabağ düzündə də yaşaması və bununla əlaqədar həmin düzün Qarqar ölkəsi adlanması fikri də qeyd edilmişdir(94). Orta əsrlərdə Qazaxıstanda, keçən əsrdə Gürcüstan və Dağıstanda, Türkmənistanda və s. yerlərdə mövcud olmuş Qarqar adlı toponimlər, şübhəsiz ki, eyniadlı qədim türk tayfa adı ilə bağlı yaranmışdır (111). M.H.Vəliyev də inqilabdan əvvəl Azərbaycanda Qarqar adlı 5 oykonim və 1 hidronimin olduğunu göstərmişdir (68, 20). Hazırda Azərbaycanda bu tayfa adının ilkin variantı yalnız mənbəyini Qarabağ silsiləsinin şimalşərq yamaclarından alan qədim Qarqarçay hidronimində mühafizə etmişdir. M.Ismayılov Qarqarların miladdan qabaq IV-II yüzilliklərdə Qafqaz dağlarının ətəklərində məskunlaşdığını qeyd etmişdir(39,161). Strabonun, Treverin, Yeremyanın albanlar haqqında verdikləri fikirləri təhlil edib onlara münasibətini bildirən Q.Qeybullayev belə bir qənaətə gəlir ki, Qarqar düzənliyi, Qarqar knyazlığı, Qarqar şəhəri (Beyləqan yaxınlığında) kimi adlar, XIX əsrdə Azərbaycanda bu adda olan 5 kənd adı Qarqar etnonimi ilə bağlıdır (88, 29). Gədəbəydə olan bir toponimin - Xarxar toponiminin Azərbaycanın Alban vilayətindəki qədim qarqar tayfa adının qismən təhrif olunmuş variantının özündə əks etdirdiyi ehtimal olunur. Həmin yaşayış məntəqəsinə bu adın vaxtilə qarqar 75

tayfası tərəfindən salınmış və xarabalığının son dövrlərə qədər qalması qeyd olunmuş Qarqar adlı məskənin adıdır(64). H.Mirzəyev göstərir ki, dil və tarixi faktlara əsasən demək olar ki, nəinki, Her-Her, hətta Xar-Xar, Xal-Xal, Kər-Kər, Kəngər toponimləri də mənşə etibarı ilə qarqar etnonimi ilə bu və ya digər cəhətdən, az və ya çox dərəcədə bağlıdır(55, 184). A.Qurbanov qarqarların indiki Mil-Qarabağ düzlərində yaşamasını qeyd edir və göstərir ki, «Mil düzü» qədim dövrlərdən «Qarqar düzü» adlanmışdır(49, 393). F.Cəlilov yazır: Strabonun Qoqar (ena), qədim erməni mənbələrinin isə Quqar(k) şəklində verdiyi Göyər mahalı da azərbaycan tayfalarından olan göyərlərin adı ilə bağlıdır. Erməni tarixçisi Favstos Buzand masaget (mazkut) hökmdarı Senesanın başçılığı ilə Ermənistana hücum edən Alban tayfaları sırasında hunlarla quqarların adını yanaşı çəkir. Göründüyü kimi, həm Quqar (Qoqar) toponimi, həm də quqar etnonimi göy sözünün qədim formasını əks etdirir(23, 151-152). N.Məmmədov göstərir ki, qarqarlar qədim Alban tayfalarından birinin adıdır və Qarqar sıra dağları, Qarqar düzü, Qarqar çayı, hələ bizim eradan əvvəl Azərbaycanda məskən salan türkdilli qarqar tayfasının adını bir abidə kimi qoruyub saxlamaqdadır. Müəllif bu fikri sübut etmək üçün qarqar sözü və onun fonetik variantları olan Xar-xar, Xal-xal, Hər-hər, Her-her, Qer-qer, Gər-gər, etnonimlərin arealının çox geniş olduğunu faktlar əsasında sübut edir. Qarabağda Qarqar, Gədəbəydə Xarxar, Naxçıvanda və Cənubi Azərbaycanda Xalxal, Dərələyəzdə, Eçmiədzində, Dağlıq Qarabağda Hərhər//Herher, Qədim Oğuz yurdu Calaloğluda Gərgər toponimləri areal etnotoponimlər toplusunu təşkil edir(53, 111, 137-138). H.Mirzəyev Qarqar və Kəngər tayfa adları arasında yaxınlıq olduğunu qeyd edir. Alim fikrini sübut etmək üçün gərgər və kəngər sözlərinin eyni yuvadan formalaşdığını, n samiti ilə r samitinin bir-birini əvəz edə bilməsi faktlarını diqqət mərkəzinə çəkir(60, 186). 76

V. türklərdə quşçu adı ilə məlum tayfa farslarda kuşan şəklində olmuşdur. quşanların əsl adı quiş olmuşdur. Eramızdan əvvəl II əsrdə Orta Asiyanın əyalətləri hunların hücumlarına məruz qalır. Azərbaycan toponimiyasında bu tayfanın məskunlaşması nəticəsində yaranmış bir sıra toponimlər vardır. qara hunlar 227-ci ildə Azərbaycana kuşi adı ilə gəlib məskunlaşmışlar. Herher -Şərur-Dərələyəz qəzasında kənd adı. 2. V.13. Quqarçay .Pəmbək bölgəsində çay adı. Məqalədə müəllifin fikrincə. cəm halda quşan formasını vermişdir.Piqulevskaya yazır ki. GƏRGƏRStepanavan rayonunda kənd adı. M. Türküstanın şərqindəki indiki Turfan şəhərinin yerləşdiyi vilayət də o zaman Quşi adlanmışdır.Bartolda görə quşçu tayfasının qısa tarixi belədir.Vəliyev isə göstərir ki. Kuşi qədim türk tayfasıdır. Məhz yosti sözünün transkripsiyası tək halda quşi. N. Əvvələn ona görə ki.Q.Ermənistan ərazisində Qarqar tayfa adı ilə aşağıdakı etnotoponimlər qeydə alınmışdır: Qurqar –Ermənistanın Pəmbək bölgəsində tarixi mahal adı.H. N.Əzizbəyov rayonunda kənd adı. Kuşi əsaslı areal etnotoponimlər. Lakin bu fikir səhvdir. GƏRGƏR-Əzizbəyov rayonunda Arpaçayın qollarından birinin adı XX əsrin 30-cu illərində çay ermənicə Erer adlandırılmışdır. Hunlar tərəfindən məğlub edilmiş və qərbə tərəf sıxışdırılmış xalqlar Çin mənbələrində yosti adı ilə məlumdur. Əli Hüseynzadə quşçu toponimlərinin mənşəyinə dair məqalə yazmışdır. quşçu etnonimi «quş» (ov quşu) sözündəndir və bu adı daşıyanlar monqolların XI əsrdə qıpçaqlar üzərində Şimali Qafqazda qələbəsindən sonra Azərbaycana gəlmişlər. Verilmiş etnotoponimlərinə Ermənistanın müxtəlif bölgələrində rast gəlinməsi onların yayılma arealını və bu türk tayfasının hələ qədimdən həmin ərazidə məskunlaşmasını bir daha təsdiq edir.V. GƏRGƏR. quşanların tərkibində türklər də vardır. GƏRGƏR-Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında kənd adı.Piqulevskaya yazır ki. 77 . Hərhər – Dərələyəz nahiyyəsində kənd adı.

başkirlərdə -quşçu. qırğızlarda-quşçu və s. koşsı. Bunu Kuşan çarlarının yabqu adlanması da aydın göstərir ki. 65). M. 78 . Q. Təbəri IX əsr Kuşan çarlarını «Xoqan» adlandırmışdır.Beləliklə yuxarıda adları çəkilən quşçu oronimləri hələ ilk orta əsrlərdə Azərbaycana gəlib məskunlaşmış quşçu tayfasının adı ilə bağlıdır (53.Aristov kuşçu tayfasının hunlarla əlaqədar olduğunu söyləmişdir. qaranoqaylarda quşsi. Ilk dəfə N. Orta Asiyada. bu da «şahzadə» deməkdir. Iran və Türkiyədə də yayılmışdır (88. Onun fikrincə Azərbaycana 227-ci ildə gəlmiş hunlar «quşan» (qara hunlar) və hun-Sabirlər idilər.Ə.Vəliyevə görə quşçular III-VI əsrlərdə Azərbaycana gəlmiş hunların qalıqlarıdır. onların ov quşu ilə heç bir əlaqəsi yoxdur.A. N. kuşanların içərisində türk tayfaları da vardı. variantlarda Şimali Qafqazda. Abramson və Ə. 50-52).Piqulevskaya yazır ki. 143).H. Lakin geniş areala malik Quşçu toponimləri və Quşçu tayfa adları aydın göstərir ki. Tədqiqatçılardan bəzilərinin fikrincə bu toponim hun qəbilələrindən olan quşanların (qara hunların adı ilə bağlıdır (38. 148). həm də dilçilikdə «ağ quşu saxlayan» Şahzadə «Xoqan» mənalarını daşıyan bu tayfanın oğuz yurdunda özünəməxsus yeri olmuşdur(20. Buna əsaslanaraq yüsecilər kuşanlardan başqa bir kimsə deyildir (25. 65). Əfqanıstan ərazisində olan və tarixən Kuşan adı verilən bu dövlətə çinlilər qədim tayfa adlarını yaddan çıxarmayıb yenə «Böyük yüseci dövləti» adını vermişlər.Qeybullayev XIX əsrdə Azərbaycanda Quşi/ Quşan/Quşçu variantlarında 38 toponimin olduğunu qeyd etmişdir. Beləliklə həm tarixdə. Quşçu toponiminin müxtəlif variantları qazaxlarda -quşi.Hüseynzadə bu etnonimin kökündə türk və Azərbaycan dillərindəki kuş (quş) sözünün durduğunu və bütünlükdə etnonimin «Ovlayan quşla məşğul olan» mənasını verdiyini söyləmişdir. türkmənlərdə -qutçi.

Quşçu ayrımı. Quşçu Təzəkənd. CəbrayıldaQuşçular. bakan və b. Aşağı Quşçu. Yengicə. Keçmişdə Kuban əyalətində Quşi xutoru və Quşi adlı bir neçə kənd olmuşdur. Bütün bu faktlar kuşinin etnonim olmasına sübuta yetirməklə yanaşı. Şuşada-Quşçular. 34-35). Zəngəzurda-Quşçu Bələk. Oğuz rayonunun Yaqublu kəndinin cənubunda Quşlar adlı kənd xarabalığı da vardır. Hələ Məhəmməd Həsən Vəliyev Baharlının «Azərbaycan» əsərində Azərbaycanda Quşçu tayfa adı ilə bağlı yaranan aşağıdakı kənd adları çəkilir: Göyçayda-Quşçi. Ermənistan ərazisində də kuşi etnonim əsaslı etnotoponimlər çoxdur. Zaqafqaziya toponimiyasında bu etnonim həm Quşi. Respublikamızda Quşçu dağı Daşkəsən r-nu ərazisində. Maraqlı odur ki. Cəbrayıl. Şuşa. Azərbaycanda kuşi etnonim əsaslı etnotoponimlərin yayılma areallarına aşağıdakı bölgələr daxil edilir: Quba. Azərbaycan ərazisində yaşamış quşçu tayfasının adı Şamaxı rayonunda Quşçu dağının (hündürlüyü 1421 metr) adında qalmışdır. Qazax. Bundan əlavə Qax rayonunun Ilisu kəndində məhz bu etnonim Quşilər formasındadır. qeydə alınmışdır. Qazaxda-Quşçu. həm də Quşçu formalarında öz əksini tapmışdır(24. 358-361). Qax. Lakin Ə. tayfalar ilə yanaşı quşi tayfasının da adı çəkilir. Göyəli kəndi oronimləri və s. Qubada-Köhnə Quşçu. 79 . Ağdaşda-Quşlar.Hüseynzadə isə quşçu tayfasının Azərbaycana gəlişini monqolların Şimali Qafqazı alması ilə əlaqələndirmişdir. 38).Ə. ŞamaxıdaQuşçu. Yuxarı Quşçu.Hseynzadənin fikri inandırıcı deyildir. Quşçu kəndi) Quşçular dağı (Xocəvənd rayonu) Quşçunun yalı Gədəbəy rayonu. Ağdam. Şamaxı. Quşaba(68. Cavanşirdə-Quşlar. Quşçu qalası dağı (Laçın rayonu. Daşkəsən. onun geniş arealda yayılmasını göstərir(25. çünki XII əsrə aid erməni mənbələrində Azərbaycan ərazisində şirvan. Quşçu.

Beyti –Murad (Muradxan kəndi) də adlanır(21). Quşidərəsi . Quşçu. XIX əsrdə Qafqazda 38 Kuşi və Quşi. Mənşəcə orta Asiyada Kuşan çarlığını yaratmış (I-III əsrlər) türklərdə Quşçu. 1878-1832ci illərdə Azərbaycan türklərindən ibarət əhalisi qovulmuş və kənd dağıdılmışdır. Quşi (Quşçu) tayfası III-IV əsrlərdə Cənubi Qafqaza gəlmişdir. Quşçu –1590-cı ildə Irəvan əyalətinin Karbi nahiyəsində kənd adı. Quşi-Irəvan xanlığının Dərələyəz mahalında kənd adı olmuşdur. Quşi-Irəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında kənd adıdır. 1918-ci ildə azərbaycanlılar kənddən qovulmuşlar. Qədim türk mənşəli Kuşi (Kuşçu) tayfasının adını əks etdirir. XIX əsrin sonlarından bəri adı çəkilmir.Irəvan xanlığının Sürməli mahalında kənd adı. Quşçu –Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında (indi Ermənistanın Qafan r-da) kənd adı olmuşdur. Qutbi qışlağı –1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Şirakel nahiyəsində kənd adı idi. Quşioğlu məzrəsi –1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Abaran nahiyəsində kənd adı olmuşdur. 1946-cı ildə kənd ermənicə Kecit adlandırılmışdır. Yerli əhali içərisində kəndə Bilən də deyilmişdir. XX əsrin 30-cu illərində kollektivləşmə ilə əlaqədar olaraq kənd ləğv edilmişdir. Quşçu –1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Məzrə nahiyəsində Ağcaqala tərəfdə yerləşən kənd adı olmuşdur. 1950-cı ildə Davidbəy qəsəbəsi ilə birləşdirilmişdir. farslarda Kuşan tayfası Orta Asiya Iran və Qafqazda külli miqdarda toponimlərdə iz qoymuşdur. 80 . Quşilər toponimi vardı. Quşcaqaya –Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Qazax qəzasında (indi Ermənistanın Krasnoselsk r-da) mahal adı olmuşdur. 1988-ci ildə əhalisi Azərbaycana qovulmuşdur. 1828-1832-ci illərdən kənddə ermənilər də məskunlaşmışdılar. Ilk dəfə «VII əsr erməni coğrafiyası» adlı mənbədə (VII əsr) xuşi kimi qeyd olunmuşdur.Irəvan quberniyasının Novobəyazid qəzasında kənd adıdır.

Qazax rayonu ərazisində bir dağ Göyərçin adlanır. Qars əyalətində Göyərçin kəndi və s. Keçən əsrə aid məlumata görə Qars əyalətinin Kıqızman dairəsində Göyərçin adlı 2 kənd və bir dağ. N.Beləliklə. Qazançı. Kuyərçi əsaslı etnotoponimlər Erkən orta əsrlərdə Cənubi Rusiya çöllərində yaşayan kəngər-peçeneqlərdən danışan X əsr müəllifi onların bir tayfasının kuyarçi adlandığını yazmışdır. 2. Danaçı.14. onların göyərçin quşunun adı ilə heç bir əlaqəsi yoxdur. Gürzalılar kəndi) və 81 . 101).Baskakova görə qədim peçeneqlərin dilində başqa türk dillərindəki «q» səsi «y» kimi tələffüz olunurdu: məsələn. tana və sapan adlı etnonimlərdən və qeyd edilmiş şəkilçilərdən ibarətdir. və bəzi türk tayfalarının adları üçün səciyyəvi –çı. Yalnız zahiri oxşarlıq vardır. Cəbrayıl rayonunda Göyərçin adlı kənd vardır.A. Yerevan qəzasında Göyərçin adlı xarabalıq qeyd olunmuşdur. Lakin aydındır ki. -çi. şəkilçisindən düzəlir.çu. Əslində isə bu oronim peçeneqlərin kuyerçi tayfasının adının təhrif olunmuş formasıdır. Aydındır ki. Xalq etimologiyasında dağın adı göyərçin quş adı ilə əlaqələndirilir. Keçən əsrdə Ermənistanda Göyərçin (əslində Quqarçin) kənd xarabalığı. Sabunçu kənd adları –kazan. vardı. kuş. göyərçin dağlıq yerdə yaşamır və adətən yaşayış yerlərində məskən salır. quşi və quşan tayfasının adı əsasında yaranmış və Ermənistan ərazisində qeydə alınmış etnotoponimlərin geniş arealda yayılması faktı sübut olunur. Cavad qəzasında Göyərçin adlı qışlaq. Göyərçin və Göyərçinli adlı kəndlər Azərbaycanda da vardır(29. başqa türk dillərindəki «bək» sözünün Azərbaycan dilində «bəy»kimi tələffüzü.. Kuyarçi etnoniminin kuqar etnonimindən düzəlməsini qeyd edirlər. Quqarçi tayfasının adı toponimlərdə Göyərçi (Göyərçin) və Göyərçinli kimi qalmışdır. Göyərçin qayası (Quba rayonu. Quşçu.

1886-cı ildə 34. GÖYƏRÇIN. Göyərçin (Şərur-Dərələyaz qəzası)-Əzizbəyov rayonunda azərbaycanlıların yaşadığı kəndin adı olmuşdur. GÖYƏRÇIN-Irəvan xanlığının Talin mahalında kənd adı.Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında kənd adı. Rayonda mövcud olan onlarla azərbaycanlı adı kimi Göyərçin kəndinin də adı itirilmişdir.Göyərçin qayası(Laçın r-nu Mişkənd kəndi) oronimləri də Küyerçi tayfasının adını əks etdirir. 1918-ci ildə erməni 82 . Kəndin əhalisi heyvandarlıq və əkinçiliklə məşğul olmuşdur. 1897-ci ildə kənddə 257 nəfər. bir hissəsi isə rayonun Salah kəndinə köçürülmüşdür. 1831-ci ildə kənddə 20 nəfər. Ermənistan hökumətinin göstərişi ilə 1950-ci ildə təsərrüfatın gəlir-çıxarını ödəmədiyini bəhanə gətirib kənd ləğv edilmiş. 1897-ci ildə 84 nəfər. Göyərçin azərbaycanlı kəndi olmuşdur. Xarabalıqları Paşalı kəndinin yaxınlığındadır.1728-ci ildə Irəvan əyaləti Karbi nahiyəsində kənd adı. 1919-cu ilin əvvəllərində Andranikin quldur dəstəsi kəndə hücum edib əhalinin var-yoxunu talan etmiş. 1873-cü ildə 48 nəfər. 1914-cü ildə 66 nəfər əhalisi olmuşdur. Ermənistan ərazisində yayılmış guyərçi əsaslı etnotoponimlərə aşağıdakılar daxildir: GÖYƏRÇILI. əhalisinin bir hissəsi Azərbaycana. 1914-cü ildə 141 nəfər azərbaycanlı olmuşdur.Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında xaraba kənd adı. 1926-cı ildə 221 nəfər. GÖYƏRÇINQALA. 1950-ci ildə 107 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır. Icevan şəhərindən 16 km cənub şərqdə yerləşmişdir. GÖYƏRÇINLU. 1931-ci ildə 205 nəfər. onları qanlı qırğınlarla öz doğma torpaqlarından qovmuşdur. 1904-cü ildə 89 nəfər. GÖYƏRÇINIrəvan quberniyasının Şərur-Dərələyəz qəzasında kənd adı. Yalnız 1922-ci ildə kənddə 143 nəfər.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Şirakel nahiyəsində kənd adı. KÖYƏRÇIN. 1930-cu ilin axırlarına kimi Dilican rayonuna daxil edilmişdi.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Şirakel nahiyəsində kənd adı. 1939-cu ildə 237 nəfər.

Muğan düzü coğrafi adı Azərbaycanın qədim poleotoponimlərindən biridir. Kür və Araz çayına yaxın yerlərdə. Her-her çayının sahilində bağlı ərazidə yerləşmişdir. Muğan əsaslı etnotoponimlər. əhalisini qırıb. qovmuşlar.15. özbəklərin və türkmənlərin ərazisində də Muğan tayfası vardır. Göyərçin əsaslı etnotoponimlərin areallıq mənzərəsini cədvəldə belə göstərmək olar. Arpa çayının sağ qolu. XI əsrdə Azərbaycan monqollar tərəfindən işğal edilmiş və bununla əlaqədar Azərbaycanda monqolların tərkibində olan bir sıra türk tayfalarını əks etdirən toponimlər yaranmışdır. Bu kənd həmin dövrdən məhv edilmişdir.Icevan r-nu 2.Şərur-Dərələyəz qəzası. yandırmış.sov. 363). Qeyd etmək lazımdır ki. monqolların tərkibində olan tayfaların adları da əsasən bu zonadakı toponimlərdə öz əksini tapmışdır. Indi ölü kənddir (30. rayon Şahvəlli Göyərçin Cəbrayıl Qubadlı 2.millətçiləri kəndi dağıtmış. Əzizbəyov r-nu 3. 1873-cü ildə erməni daşnakları tərəfindən dağıdılmışdır. Muğan və Şirvan zonalarında. habelə Iran Azərbaycanında məs83 . Ermənistanda 1. Qeyd edilməlidir ki.Yeğenadzor r-nu Azərbaycanda kənd. Məhz muğan etnonimi də monqol etnoniminin fonetik forması kimi bu vaxtdan Qax-Mağal toponimində öz əksini tapmışdır. Azərbaycanın şimal-qərb zonasında yaşayan saxurların və avarların oradakı azərbaycanlıları «Muğal» adlandırması da bununla əlaqədardır. Məlumdur ki. Başqa belə adlı kənd Yeqenadzor rayonu -Irəvan quberniyasının Şərur-Dərələyəz qəzasında azərbaysanlıların yaşayış məskəni olmuşdur. 1831-ci ildə kənddə 20 azərbaycanlı evi olmuşdur.

oranı muğlar və möbüdlər abad eləmişdir.M. Hələ e. X əsrdə yaşamış ərəb tarixçisi Əl Müqəddəsi və Ibn Heykəl. «Muğan» (Balazori. Muğan şəhərinin ilk sakinləri muğ 84 . VI əsrdə yaşamış yunan tarixçisi və coğrafiyaşünası Miletli Hekatay Araz çayı yaxınlığında muk adlı tayfanın yaşamasını qeyd etmişdir. ərəb mənbələrində «Muqan». Gəncə. Muğan coğrafi adına antik müəlliflərin əsərlərində «Moxoena (Ammian Marselin). Muğan vaxtilə həmin ərazidə yaşamış muğanlarla əlaqədar olaraq meydana gəlmişdir. muki. Coğrafiyaşünas alim R. Bizim e. V əsrdən əvvəl yaşamış qədim yunan tarixçisi Herodotun verdiyi məlumata görə Qafqaz dağları arasındakı düzlərdə maqa. Bundan əlavə Ibn ƏlKəba.M) Muğan adlı bir adam bina etmişdir və bəziləri deyirlər ki. Ibn-əl Kəba. bəziləri də bu fikirdədir ki. Bərdə Muğan şəhəridir». Plinidə «Moxan–kur» erməni mənbələrində «Muxanx» (Moisey Xorenski). XIV-XV əsrin görkəmli alimi Əbdürrəşid Bakuvi və başqa orta əsr tarixçiləri əsərlərində Muğan adı haqqında bəzi mülahizələr söyləmişlər. X əsrin coğrafişünası Yaqut Həməvi və başqaları göstərirlər ki.ə. Yaqut Həməvi və b. Həmin əfsanələrin bəzilərində Muğanı qəhrəman bir oğlan kimi.kunlaşan xalqlar sırasında Muğan coğrafi adının mənşəyinə dair çoxlu əfsanə və rəvayətlər mövcuddur. bir qrup rəvayətlərdə isə gözəl bir qız kimi təsvir edirlər.) gürcü mənbələrində «Mukavan» yazılış formalarına rast gəlinir. ə. XVIII-XIX əsrin məşhur Azərbaycan səyyahı coğrafişünası Hacı Zeynalabdin Şirvani «Büstanüs səyyahə» (Səyahət bostanı) adlı əsərində Muğan adının mənşəyinə toxunaraq yazır: «Elə deyirlər ki. oranı (Muğan vilayətini –N. Eramızın 1 əsrində yaşamış coğrafiyaşünas Strabon isə Muğan coğrafi adını «Moqan» kimi qeyd edərək onun Kür və Araz çayları ətrafında yerləşməsini göstərir. Təbəri.Yüzbaşov Hacı Zeynalabdin Şirvaninin bu fikri ilə qismən razılaşaraq qeyd edir ki. Həmçinin XIVəsr coğrafişünası Həmdulla Qəzvini. Istəhri. Qarabağ. muqa adlı tayfa yaşamışdır.

Muğan şəhərinin VII əsrdən sonra Muğan düzündə salınması da bizim müşahidələrimizi təsdiq edir. hazırda tarixçilərin türk adlandırdıqları və böyük türk qəbilə birləşmələrindən olan hunlar V əsrdə Azərbaycanın Muğan ərazisinə köçüb orada məskunlaşmışlar. XVII əsrin sonlarında isə toponimin adı artıq musskür kimi çəkilir. Akademik Ziya Bünyadov göstərir ki. indiki Muqan ərazisində məskunlaşmış və düz onun şərəfinə Muğan düzü adlandırılmışdır. həmin dövrdə Azərbaycanda hun tayfalarından olan Muğan xan orada. Ziya Bünyadovun əsərində XVII əsrlərdə Azərbaycanda Hun tayfalarından olan Muğan adlı bir xanın adı çəkilir. Yalnız XVII əsrin ortalarında Azərbaycanda olmuş Hollandiya dənizçisi Yan Streys müşkür oronimini muskar kimi yazmışdır. Deməli. Bu coğrafi ad e. Oronim 85 . Tarixçi alim Kamal Əliyev Muğan adını muk tayfasının adı ilə bağlı olduğunu yazmışdır. Ilk orta əsrlərdə hunların Kür və Araz düzənliklərində yaşaması tarixi mənbələrdən məlumdur. Müşkür düzü (Quba.qəbiləsinə mənsub əhalidən ibarət olmuşdur. Toponimdəki «an» sonluq olub məkan. Bir sıra tədqiqatçılar Muğan coğrafi adını Midiya tayfalarından biri olan maq tayfasının adı ilə əlaqələndirir. Qafqaz Albaniyasının şimal-şərqində yaşamış maskut xalq adının təhrif formasıdır. Muğan adının hansı dilə məxsus olması məsələsi də tədqiqatçıları maraqlandırmışdır. Bizcə. Muğan düzündə salınmış Muğan şəhəri də təxminən VII əsrdən hunların Azərbaycana gəlməsindən/ sonra yaranmışdır. maskut etnonimi özünün ilkin formasında müasir Xaçmaz və Quba inzibati rayonları arasında mövcud olan Maskatar düzü oronimində indiyədək saxlanmışdır. yurd bildirir.ə. Xaçmaz inzibati rayonları ərazisində) etnonimik oronimlərdən biridir. Çox qəribədir ki. təxminən bir əsr müddətində «muskat» sözü «müskür» və «müşkür» formasına çevrilmişdir.

Zaqatala rayonlarında kənd soveti.maskut (maskat) və ləzgi dilindəki «ar» şəkilçisindən ibarət olub «Maskut düzü» mənasını daşıyır (53. bağçılıqla məşğul olduğunu qeyd etmişdir.Ə. Məlumdur ki. üzümçülük. 130). Muğanlı qəbiləsinə daxil olan tayfaların tam adları məlum deyildir. Sərxanlar və s. oranı Muğan adlı bir adam bina etmişdir. Qazax. bir sıra təkrarlanan eyni oykonimlər Adını daşıdığı məntəqənin keçmişdə mənsub olduğu şəxsin adının artırılması ilə bir-birindən fərqləndirilir. Zəngilan rayonunun Gilətağ və Hacallı sovetliyində. XIII əsrdə monqolların hücumu zamanı şəhər xarabazara çevrilmişdir(73. Q. oranı müğlar və möbüdlər abad etmişlər.Z. o.Kotov XVII əsrdə Muğan düzündə muğanların yaşadığını demişdir. Qarabaşlar.Şirvani Muğan toponimi haqqında iki fikir olmasını yazır: «Deyirlər ki.» Eyni zamanda. 153-155). Bəziləri isə deyirlər ki. 16). Doğurdan da. Mollalar. Muğan çölündə Kür çayının sahilində uzaq keçmişdə Muğan adında bir şəhərin olmasını. Iliç 86 . şəhərin əhalisi. Muğanlı . ona Aləhmədli. Qubadlı rayonunun Zilanlı.Qeybullayev Azərbaycanda Muğanlı oykonimlərinin çoxluq təşkil etdiyini və onların orta əsrlərdə Muğan düzündə yaşamış müxtəlif tayfaların toplusunun ümumiləşdirilmiş adını ifadə etməsini qeyd edir.Ağcabədi. Qarabayramlı. Azərbaycan toponimiyasında bu model əsasında diferensiallaşdırılmış 6 yerdə təkrarlanan üç oykonim qrupa təsadüf edilir. 72). nəsillər daxil olmuşdur (88. Əliyetməzli. əkinçilik. Muğancıq Mehrab –Muğancıq Müslüm (Şərur)(29. XIX əsrin ortalarında muğanlı tayfa birliyi geniş olmuş. Bərdə rayonunun Kələntərli. XX əsrin əvvəllərində Muğanda 40-dan çox yarımköçəri tayfanın varlığı irəli sürülür. Rus səyyahı I. H. hələ XII əsrdə Azərbaycan şairi Nizami Gəncəvi (1141-1209) özünün «Leyli və Məcnun» poemasında «Mənə Muğandan şərab gətirin» – yazmışdır.

Göyçay çaylarının aşağı axarı boyuncadır. Biləsuvar rayonunun Arxangelovka kənd sovetliyində qəsəbə kimi mövcuddur. N. O biri Muğan isə Xəzər dənizi sahilində olmuşdur. 64). Göründüyü kimi. Həmin yer adı etnotoponim kimi Muğan şəklində Əlibayramlı şəhər sovetliyində şəhər tipli qəsəbə.Şərur Rayonunun Qarxun kənd sovetliyində kəndlərdir.rayonununda qəsəbə. Əl-Məsudi xəbərdarlıq edir ki. Bundan başqa həmin toponim Muğan və Muğancıq şəklində mürəkkəb toponimlərin tərkibində də işlənir. Əl-Məsudi iki Muğan ölkəsi adını çəkmişdir. Muğan şəhəri haqqında danışılır və bu şəhər haqqında deyilənlər indiki Muğan zonasının mərkəzində olmuş məskənə uyğun gəlir.M. düzənliyin adını bildirir. yəni Kür çayından şimalda Girdman. Təxminən 946-1000-ci illər arasında yaşamış məşhur ərəb coğrafiyaşünas səyyahı ƏlMüqəddəsi özünün «Əhsən-ətsim fi-mərifət əl-əqalim» (Iqlimlərin öyrənilməsi üçün ən yaxşı bölgü) əsərinin «Ər-Qihab iqlimi» bölməsində belə yazmışdır: «Muğan –iki çayla və gözəl 87 . Hazırda Muğan öz ilkin mənasında böyük coğrafi zonanın.Vəlixanova X əsr tarixçilərindən Əl-Məsudinin «Qızıl yuyulan yer və cəvahirat mədənləri» əsərinə verdiyi 22-ci şərhdə göstərir ki.Sabirabad rayonunda kənd soveti və kənd adıdır. Muğancıq Mehrab və Muğancıq Müslüm . Muğan nəinki bizim dövrümüzdə. Bu toponimlərin hamısı respublikamızın qədim yer adlarından olan Muğanla əlaqədardır. hələ çox-çox qədim zamanlarda omonim yer adı imiş. Bunlardan biri Muğaniya -müəllifin dediyi kimi Qəbələ ilə həmsərhəddir. Ərəb coğrafişünaslarının və səyyahlarının əsərlərində Muğan düzü haqqında yox. Muğan Azərbaycanın qədim torpaqlarındandır. Muğan Gəncəli . bu iki ölkə qarışdırılmamalıdır(15. Şamaxı rayonunun Mirəkənd sovetliyində kənd adıdır.

(şəhər) meydanında bağlar vardır. O da Təbriz kimi (başdan-başa) bağdır. Martuni rayonlarındakı Muğan kənd adları həmin paleotoponimlə bağlı olaraq yaranmışdır. Burada türkmənlərin mənzilləri vardır.» Həmin əsərdə müəllifin digər Muğan haqqında da qeydləri var: «Sərhəd kənarındadır. Əbu-Həmid Əl-Əndəlusi deyir: -Mən (həmin yerdə böyük bir qala gördüm. otlaqları çoxdur. kənarları (əkilib) becərilmişdir: buradan 2 çay axır. bir igid (adam) gördüm və ondan qorxdum» Tarixi mənbələrdən göründüyü kimi. yəni Kür çayından şimalda. Azərbaycanın başqa yerləri isə bura nisbətən soyuq olur. Girdman və Göyçay çaylarının aşağı axarı boyunca yerləşən vilayətin adı olan Muğan isə bir toponim kimi aradan çıxmışdır. həmçinin. Əhalisi isə ilan və gürzələrin çoxluğundan buradan qaçmışdı. Bu (yerlərin) hündürlükləri hədsiz. Qazax. Onlar çox sərvətli və hörmətcildir. Onun kəndləri və çəmənlikləri Azərbaycanda – Ərdəbildən Təbrizə gedən yolun sağındadır. Indi isə əhalisi azalmışdır. Burada (əvvəllər) əhali çox idi. Zaqatala. 88 . Hazırda o. Bu şəhər yol üstündədir. Muğan toponimi şəhər adı. Şamaxı. (Əl-Əndəlusi) dedi: Mən oradan (ilanlar olan yerdənmi?) keçdikdə. XII əsr ərəb coğrafiyaşünas səyyah alimi Əbu –Həmid ƏlƏndəlusi Əl-Qərnati (1080-1170) də indiki Muğan düzü haqqında məlumat vermişdir. Onun çoxlu dustaqları vardır. Bura isti ölkədir. Muğan geniş vilayətdir. Bu (şəhərlər) islam ölkələrində ər-Qihab üçün fəxrdir. Ağdam. yalnız düzənlik adı kimi işlədilir. Buradan Bərdəyə 8 (günlük yol) var. Hal-hazırda burada tatarlar qışlayırlar və yerli türkmənlər isə buranı tərk etmişlər. Qəbələ ilə həmsərhəd olan. (adamların) sifəti ləl və mərcan kimidir. Lakin hər iki Muğan poleotoponimi eyni sözlə əlaqədardır. Qubadlı. sonralar isə vilayət adı kimi də işlənmişdir. (Muğan) şəhəri gözəldir. Tamamilə mümkün ki. Bura Ərdəbil və Gilan arasındadır.bağlarla əhatə olunmuş şəhərdir.

Muğan toponiminin mənşəyi barədə müxtəlif mülahizələr söylənmişdir. Qeyd edək ki. Muğan toponimini indi mənası məlum olmayan başqa sözlə də bağlamaq olar (112). Daha dəqiqi. Bununla belə.A. Muğların müəyyən ovsunları musiqi ilə müşaiyət etmələri çox ehtimal ki. Maq etnoniminin etimologiyası indiyədək tam aydınlaşdırılmamışdır.A) sahili ilə Şirvan vilayətinə daxil olan Bakuya adlanan yerə çatanacan 80 fərsəx ağacların altı ilə getdim. Burada neft mədəni gördüm. Özbəkistanın Cizak vilayətinin Qalaaral rayonunda da Muğon adlı kənd vardır. toyxana) muğam (mahnı). Məlum olduğuna görə qədim yunan tarixçisi Herodot (er. Mən böyük Təbəristan dənizinin (Xəzər dənizinin –A. 48-52). Son illərdə bu etnonimin qədim türk dilləri əsasında izah olunması təşəbbüsü olmuşdur. dilimizdəki mağar (toy şənliyinin keçirildiyi yer. bu etnonim Iran dilləri Vasitəsilə izah olunmuşdur.əv. Bunun yanında gecə-gündüz zanbaq yağı kimi ağ neft axan başqa bir mədən də vardır. Muğanın sinəsində hələ də atəşli çıraqlar yanır (12. Sonrakı tarixi dövrlərdə bu tayfa Maq və Mağ adı altında tanınmışdır. atəşpərəstlik dini bir zamanlar Azərbaycanda geniş yayıldığından belə izahat tamamilə mümkündür. Məhz Maq və Muğ tayfasının ovsunçuluqla məşğul olması bir sıra xalqlarda qədim ibtidai icma dinlərindən biri olmuş ovsunçuluğun «maqiya» adı ilə adlandırılmasına səbəb olmuşdur. Muğan toponiminin mənşəyini bu şəkildə aydınlaşdırmağa X əsr ərəb coğrafişünası və səyyahı Əbu-Dulafın aşağıdakı qeydləri də imkan verir: Sonra Muğanadək dağlarla Azərbaycana qayıtdım. alim qeyd edir ki. Görkəmli toponimist V. onun gündəlik icarə haqqı 1000 dirhəmə çatır. V əsr) Midiya dövlətinin 6 tayfanın birləşməsi əsasında yarandığını və onlardan birinin maq adlandığını qeyd etmişdir. (mahnı) müğənni sözlərinin yaranmasını şərtləndirmişdir.Nikonov həmin yer adını atəşpərəst mənalı muq sözü ilə əlaqələndirib göstərir ki. Midiyalıların ilana 89 .

«Muğan» oykoniminin «Maş». deməli. R. «Miki». 308-311). ərəb coğrafişünasları həmin toponimi də bu Muğan kimi qeyd etmişlər (24. monqol dilində –moqoy «ilan». Güman etmək olar ki.Əliyev öz əsərində bu tayfa haqqında ətraflı məlumat vermişdir.sitaiş etmələri haqqındakı mülahizəyə görə maq sözü qədim türk dillərindəki bükə (m-b əvəzlənməsinə görə) «böyük ilan».Yüzbaşov və N. ə. Çünki qədim erməni dilindəki mar («midiyalı») sözü parfiya dilindəki mad («midiyalı») sözündəki «d» səsinin «r» səsinə çevrilməsi nəticəsidir. hələ qədimdə muğ adını daşıyanlar Azərbaycanı ərazisinə də keçmiş və burada məskunlamışlar. Mük+an// Muğ+an. Lakin tədqiqatçılar bu zaman müəyyən qədər diqqətsizliyə yol verirlər.Əliyev və A.Məmmədov onların bir fikrinə zidd çıxaraq yazırlar ki. müqaisə edilmişdir. Muğan düzündə mük/mik adlı tayfanın yaşayıb-yaşamadığı dəqiq məlum deyil. 90 .H. heç də maq sözünün türk mənşəli olmasını istisna etmir. Əlbəttə.Fazili həmin yer adının Iran dillərinə məxsus «mük» toponimi ilə bağlayırlar. muqa «ilan» və b. erməni mənbələrində midiyalıların mar adlandırılması ilə fars dilindəki mar «ilan» sözü arasında əlaqə tapmaq çətindir. həmin etnonimdə fars dilindəki mar «ilan» sözü iştirak edə bilməzdi. IX-VIII əsrlər) əvvələ aid qədim mənbələrdə çəkilmişdir. Maraqlıdır ki. bu.yakut dilində moqay «ilan». I. muq» sözləri ilə başlayan bir sıra toponimlər aydın göstərir. Doğrudur Midiya ərazisində mar adlı qədim tayfanın yaşaması də məlumdur. K. Lakin həmin mar tayfasının adı farsların Iran yaylasına gəlişindən (e. Hələ qədim gürcü mənbələrində Albaniyanın şimal-qərb hissəsində Movakan adlı dövlətin adı qeyd olunmuşdur. «Muqi» etnonimi ilə heç bir əlaqəsi yoxdur. Bunu Quba rayonundakı Muğ dağının adı ilə Səngi Muğan (fars dilindəki sənq «daş» və muqan) adasının adı. Onlar farsların maqları mar -«ilan» kimi adlandırılmasını irəli sürdükdə unudurlar ki. Azərbaycanın şimal-qərb zonasında «moq».

Zəngilan. Muğan da Midiya kimi başlanğıcda Maqay. mat-mannas adları Şimali Azərbaycanda da çox geniş ərazidə müxtəlif fonetik dəyişikliklərlə iştirak etmişdir. nəhayət Muğan şəklini almışdır (35. Nəhayət. Şamaxının qədim Asmaxi variantı diqqəti çəkir. Mənbələrdə Kür-Araz ovalığının həm də Kürmux. Ağcəbədi. Kürmuğanı adlandığı yada salınır.Karayev Öbəkistanın Cizk vilayəti ərazisindəki Muğan oykonimini «muğlar» (atəşpərəstlər) kimi izah edir. Yor Muğanlı və s. Muğana–Muğan. Qazax. Zaqatala. Kürdəmir. A. Ümumiyyətlə tədqiqatçıların fikirlərində iki başlıca ideya hökm sürür: a) həm adonim.Qurbanov Azərbaycan dilində areal toponimlər cədvəlində Muğanlı toponiminin Azərbaycanda areallarını göstərmişdir: Ağdam. «Xəritələr dövrü» başlayanda isə həmin üç oymaq Böyük Midiya Kiçik Midiya və Muğan (Aymağan) kimi tanınmışdır. Orta əsrlərdə Kür çayının sol sahilində Balakən-Şəki zonasıda mövcud olan Muğan adonimi və daha qədim tarixə malik olan Muğan oykonimi öz tərkibində Kaspi dənizi sahillərində yaşamış Muğ//Müq tayfasının adını yaşadır. Iliç(Şərur). Araşdırmamız göstərir ki. Martuni Azərbaycan toponimlərinin Gürcüstan ərazisində geniş yayıldığına da rast gəlmək olur. Məsələn. Bərdə. MaqanaMon yeri. «Muq»-dan. Ikinci ideya daha ağlabatandır. bu As-Az-Azərbaycan maqlarıdır. «Muc»-«muc» – «mucçina»-od insan«Od ana»-dır. sonra Maq Ana adlanmış və zaman keçdikcə Maq Ana-Maq-Muğ Ana. Maq Muğ «qatı od» kimi həm də «yer-torpaq» 91 . Maday-Aymaq. Muğanlı bir neçə kəndin adıdır. Girəc Muğanlı. həm də oykonim kimi işlənən iki «Muğan» toponimi eyni mənşəli deyildir. b) həmin toponimlər eyni kökdən-muq //müq etnonimindən ibarətdir. Qubadlı.S. Muğanlı. 75). Şamaxı. 357-361). (24.

muğlar soyunun adı ilə bağlayırlar. sonralarsa Kürün aşağı axınınadək davam edib. Şirvanın aran hissəsi «Muqaniya «-muq ana kimi qeyd olunub (35. Onun tarixi–coğrafi sərhəddi Arazın. həm də böyük düz olmuşdur. Alimlər göstərirlər ki. Kürmeya-Kür muğanı Xəzər sahillərindən indiki Borçalı çökəkliyinədək uzanırmış. IX yüzillik ərəb müəllifi ibn-Xordadbeh Xəzər dənizi sahilində Dərbəndlə Ərdəbil arasında Muğan şəhərinin adını çəkir. Muğan tayfası hunların tərkib hissəsi olmuş. «Muqoçar» sözünü monqol (türk dillərində monqol. Türkmənistanda Muğanla bağlı cəmi iki toponim Muqal və Muqalbala olduğu halda. Qərbi Sibirdə «muq» etnonimi ilə bağlı toponimlər vardır. bir qrup alimlər «muqocar» sözünün mənasını «zirvədə yerləşmiş uca uçurum» kimi. Tədqiqatçıların bəzilərinin fikrinə görə. 272). Myuk-Muğ və Iran dillərində cəm göstəricisi «an» sonluğunun birləşməsindən Muğan toponimi və oronimi yaranmışdır.mənasında düşünülüb. Muğan ərazi kimi Madayın davamıdır. Muq etnonimi əks etdirən coğrafi adlar onlarcadır. 184-185). Hazırda Azərbaycan ərazisində Muğan etnonimi ilə bağlı on üç oykonimin olması onların yayılma ərazisinin böyüklüyünü göstərir(72. digərləri isə türk nəslindən olan «muğ» tayfasının adı ilə bağlayırlar. Azərbaycanda Muğan adı altında həm şəhər. moqol) sözü ilə də əlaqələndirirlər. VIII-IX əsrlər xəritəsində Kürün şimalı. Iranda isə Moq. 86). Tarixi ədəbiyyatda Muğan oykonimi oronimini hələ miladdan qabaq IV yüzillikdə yaşamış Heketay Miletli və V yüzillik müəllifi Herodotun qeyd etdiyi myuklar. Həmin müəlliflər bu ərazidə myukların-muğların məskun olmalarını göstərirlər. «An» «yer» (üstündə olmaq) mənasında «ana» Sözünün baş komponentidir. monqul. IV-V yüzilliklərdə Muğan –Mil düzlərində məskunlaşmışlar. 92 . Azərbaycanda onların sayı 18-dir(8.

118). Şəki rayonunun Göynük kəndində Mühlər məhəlləsi. Mukal çayı (149. 18-ci ildən sonra Türkiyə 93 . Bu kəndlərin adı Muqan Muğan etnoniminə –lı şəkilçisini artırmaqla əmələ gəlmişdir (53. 1918-ci ildə daşnak hökumətinin fitvası ilə kənd dağıdılmış.Məşədiyev qeyd edir ki. Təbəri (IX əsr) və Yaqut Həməvi (XIII əsr) bu toponimi Mukan kimi yazmışlar. Bemmoqan. Indiki Muğan toponimi qədim fars mənbələrində 293-cü ildən çəkilir. Çünki. Dağıstanda Muğam (Ulluçayın ağzında yer adı).A. qaçqın düşmüşdür. Iranda «moq» və «moğan» sözü ilə bağlı 25–dən artıq (Moqanen.Ümumiyyətlə. bəzi antik müəlliflərin Şimali Qafqazda midiyalılara qohum tayfaların yaşaması haqqındakı məlumatlar məhz maqlara aiddir (44. Siazmoqan. Maq dağı. 179) və b. Q. 247). Mukal dağı. Şimali Qafqazda Muğal –qaya. və Muq-Aran («kənd» sözü əlavə olunmaqla bu toponim indi «Məhərrəmkənd» formasındadır). Lakin Yaqut Həməvi qeyd edir ki. hətta Dərbənd bölgəsində yaşaması haqqında fikir söyləmək olar. Moqriz. Moqandek. yerli əhali bu adı «muğan» kimi tələffüz edir(20.Qrantovski və I. Muğan-Mil zonasında V əsrdən bəri hunlar mövcud olmuşlar ki.Əliyev Muğan toponiminin muqlara yox.61) adı ilə məlumdur. Azərbaycan SSR-də 13 kəndin adı Muqanlıdır. Moqestan və s) coğrafi ad vardır. əhalisi işgəncə ilə qərət edilmiş. Dərbənd rayonunda Muqartı (qədim türk dillərində art «dağlıq ərazi» deməkdir). IX əsr ərəb coğrafiyaçısı Məsudinin əsərində Muğan (1. muq yaxud Muğan adlanırdı. Ehtimal ki.I.H. Muğamlı (Muğanlı) Ermənistan ərazisindəki Azərbaycanlı kəndi olub Mxçyan (Imanşalı) sovetliyinə daxil idi. Onlar bunu əsas tuturlar ki. 57-61). toponimlər də vardır. mik (mük) etnonimi ilə əlaqələndirmişlər. bunların da bir hissəsi ola bilsin ki. Digər Muğan Kürdən şimalda Albaniyanın şimal qərbində gürcü mənbələrində Movakan. Maqların Azərbaycanın iki hissəsində. Lakin E. Muğan türk toponimidir. Quba rayonunun Qaley-Muq dağı.

94 . Indi erməni kəndidir.və Irandan gəlmə erməni mühacirləri kəndə yiyələnmişdir.

Ermənistan (Yeni Bəyazid (Kamo) r-da Hacı Muğan Ağdam Ağdam Ağcəbədi Bərdə Qazax Qubadlı Zaqatala Zəngilan Zəngmian Kürdəmir Noroşen Naxçıvan Martuni Bağbanlar Şıxbabalı Muğanlı Kələntərli Muğanlı Zilanlı Muğanlı Hacıalılı Gilətac Karrar Şəhriyar Gürcüstan (Muğan) Türkmənistan Beləliklə. Şəki r. muğ əsaslı etnotoponimlərin yayılma arealını aşağıdakı kimi ümumiləşdirmək olar: 1. Tacikistanın dağlıq rayonları. Ermənistan ərazisində 2 rayonda Qəmərli və Yeni Bəyazid rayonlarında 2 məntəqənin adı Muğanlıdır. Quba r. Türkmənistanda – Muqal və Muqalbala 3.) Dağıstanda (Dərbənd. Maq dağı. Muqartı Muğam Ulluçayın ağzında yer adı: Muqartı (qədim türk dillərində «art» «dağlıq ərazi» deməkdir.) 2. Azərbaycanda – 18 (məs.. Mühlər məhəlləsi. Iranda (Moqanen. Slazmoqan. 57-61). Moqriz. Bu qrupun nümayəndələri moqol və ya muğal adları altında daha çox Pakistanda və şimal-qərbi Hindistanda yaşayır(25. Qaley-Muq dağı və s. Şimali Qafqazda Muğal-qaya. 95 . Bu ərazi Əfqan Bədəxşandan (Kukçi hovuzu başlayıb Fərqanə vadisinin şərqində qurtarır. Moqestan və s. 6. Mukal dağı. 5. Göynük k. Bem moqan. Mukal çayı və s.) 4. Moqandek.Muğanlı toponiminin paralelləri.

MUĞANCIQ-Yelizavetopol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı.Ermənistan ərazisində Muğan qədim türk tayfasının adından yaranmış etnotoponimlər çoxdur: MUĞANLI-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Karbi nahiyəsində kənd adı.16. MUĞANLU-1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Ərmus nahiyəsində məzrə adı. MUĞANLU-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Dərələyəz nahiyəsində kənd adı. Mxçyan Yeni Bəyazid Bağbanlar Şıxbabalı Muğanlı Kələntərli Muğanlı Zilanlı Muğanlı Hacıalılı Gilətac Karrar Şəhriyar Martuni Ağdam Ağdam Ağcəbədi Bərdə Qazax Qubadlı Zaqatala Zəngilan Zəngilan Kürdəmir Naxçıvan Martuni Muğan Muqalbala Muğam Gürcüstan Türkmənistan Özbəkistan Iran Dağıstan Qərbi Sibir 2. 96 . H. MUĞANCIQ MIRZƏMÜSLÜM – Irəvan xanlığının Sərdarabad mahalında kənd adı və s.Irəvan xanlığının Sərdarabad mahalında kənd adı. Q. MUĞANLI-1728ci ildə Irəvan əyalətinin Xınzirək nahiyəsində kənd adı. Prof. 57).Mirzəyev müxtəlif elmi faktlara istinadla Çul sözünün qədim türk tayfasının adı olduğunu təsdiqləyir(55. 190-194). Muğan əsaslı etnotoponimlərin yayılma arealının genişliyi yuxarıda muğanla bağlı verilmiş şərhdən aydın görünür. Çul əsaslı etnotoponimlər Çul türk tayfası olub müxtəlif ərazilərdə yaşamışdır. MUĞANCIQ.Qeybullayev Çul tayfasının IV əsrin ortalarında Xəzər və Aral sahillərində yaşamasını qeyd etmişdir(89.

burada yerləşmişlər. 37).Yeremyanın tərtib etdiyi xəritəyə istinad edərək göstərir ki.Bartolda görə Çol adlı oğuz soyu olmuşdur. Samurun mənsəbinin cənubunda V yüzillikdə Çor/Çul 97 . işlənir.Trever S. Deməli Sul/Çol soylarının bu yerlərə gəlib məskunlaşmasına şübhə yeri qalmır. Alim eyni zamanda Qarabağ ərazisində Şuşa. Hələ orta əsr tədqiqatçıları Albaniyanın şimal-şərqində. M. Yəqin qərbə köçən çollər əvvəl Aralın yaxınlığında məskunlaşıblar. Ərəb müəllifi Ət-Təbəri ərazisi indiki Krasnovodsk rayonunda olan Çol dövləti sakinlərinin bir qisminin Azərbaycana. Zəngəzur. çol/çul tayfasının Azərbaycanda çullular kimi tanınması qənaətinə gəlir (39. O yazırdı: «Oğuzların bir hissəsi Monqoliyada uyğurların hakimliyi altında qalmış.T.V.Bartold çulların Qırğızıstanın indiki Alamedin kəndinin yerində Çul şəhərinin olduğunu göstərmişdir (79. K. 270).Bu etnonim toponimlərin tərkibində müxtəlif variantlarda Çola/Çul/Sul/Tsur/Çulobad/ Çoryurd/Çorman və s. Çullar həm də Çor adlanmağa başlamışlar. V. Qaryagin qəzalarında bir neçə Çullu toponiminin olmasını qanunauyğun hadisə kimi qiymətləndirir. bir hissəsi isə cənuba və qərbə köçmüşlər. Lakin ƏtTəbəri Sulların/Çolların bu yerlərə gəlmə tarixini göstərmir. onlarla qaynayıb qarışmışlar. maskutlar Xəzər dənizinin şimal-şərq sahilində.V. IV əsrin 50-ci illərində türkdilli çollər Aralın sahillərindən Xəzərin yaxınlığına və şərqi Xəzər ətrafı rayonlara köçmüş. O.Ismayılov çul tayfasının ya maskutlar çarlığının ya da Şakaşenanın qalığı olduğunu güman edir. Albaniyanın şimalına gəlməsi barəsində məlumat verir. indiki Dərbəndlə Quba arasında Çul şəhərinin olduğunu qeyd etmişlər. 556).V.V.Bartold ərəb mənbələrində rast gələn sul oykoniminin çul kimi oxunmasını düzgün sayır və bunu sad ərəb hərfinin ç səsi ilə əvəzlənməsinin nəticəsi sayır(79. Albaniyanın şimal qonşuluğunda «Sul» adlanın xalq tərəfindən tutulmuş Xəzər ölkəsinin adını çəkir. V. V.

Altay dilində. Q. Inqilabdan əvvəl Qafqazda beş Çullu toponimi olmuşdur. Onun «ya». erkən orta yüzillikdə erməni qaynaqlarındakı qala adı «Çauq» Azərbaycan mifoloci inamları ilə. dövlət qurluşu ilə bağlı yaranmış Azərbaycan. Çor isə erməni dilində dərə sözü mənasını verir. Onda «çauq»-un iki anlamı olur: biri. Uq-un bir sıra türk dillərində. türk dili sözüdür. O. Deməli. «sa» variantı da vardır.Seyidov çul etnonimini «çauq» sözü ilə bağlayır. Çul adı -çul toponimi xəzərlərin dövründə olmuşdur.Həməviyə görə «Sul» Xəzər ölkəsində şəhər Dərbəndə yaxın olan rayonlardan biridir. 168. «soy» mənaları da vardır. «s» səsləri əvəzlənir.«yay-ox» digəri isə «ça»-yay. Çox güman ki. V.Radlovun qeyd etdiyi kimi. M. onu mifoloci təfəkkürlə əlaqələndirərək «ça» və «uq» komponentlərinə ayırır.V. 98 . 192). Çul/Çol/Çullu/Çoq/Tsur/Sul/Corlu və digər variantlarda toponimlərin mənşəyi haqqında müxtəlif mülahizələr söylənilmişdir(86. yay soyu ailəsi. bu sözün semantikasını erməni dilinin materialı əsasında açmaq istəyir və onun mağara mənası ilə eyniləşdirir(151. o sıradan Qazax. Y. Əgər Çul etnoniminə türk dillərinin – lu şəkilçisini əlavə etsək Azərbaycanda rast gəlinən üç toponimin əsasında bu etnonimin durduğunu görərik. 25.adlanan ərazidə yaşamışlar. 125. bu etnonim bolqar tayfası çelmat adının əsasını da təşkil edir. «ça» bir çox türk dillərində «yay» deməkdir.Qeybullayevin fikrincə çul-qədim türk etnonimi Çulım adında qalmışdır və bu Tambov vilayətində XIX əsrdə yaşamış çulım tatarları ilə əlaqədardır. qədim erməni dilində IX-X əsrlərə qədər «l» hərfi olmadığından «Çol» «Çoq» şəklində işlənmişdir. Türk dillərində «ç». «y». Musa Kalanqatlı qeyd edir ki. 327). «ailə». Çulım sözündə Çul etnonimi və mənsubiyyət şəkilçisi -ım vardır.

kəndi. Çullu dağı. 62-64). Çul o zaman Qafqaz Albaniyasının tərkibinə daxil olmuşdur.T.Q.Məşədiyev də geniş təhlil vermişdir (53. «Çol» adında Strabonun qeyd etdiyi «il» etnonimi gizlənmişdir. S. Çul sözünün arealı çox böyükdür.T. Xaçmaz və Quba rayonlarının ərazisini əhatə edirdi. Q. Apşeronda Çullu təpəsi.Voroşil Çul barəsində bütün mülahizələr üzərində dayandıqdan sonra belə qənaətə gəlir ki. Əl-Kufi qeyd edir ki. 99 . eyni zamanda xaqanlıq da olmasını göstərir. 39).Voroşilin və S.P. ərəbcədən olan əs-Sul dağ kəndinin adı çul etnonimi ilə ilə bağlıdır. Qubadlıda Çullu dərəsi adlı yerlər vardır(53. dərə.Yeremyanın bu mülahizəsi Q. Çol/Çul öz mənşəyi etibarilə türk sözüdür və çuvaş dilində dərə.I. Ərəb mənbələrində də Çol sözünün müxtəlif mənalarına rast gəlinir. «Sul darvazaları» «həmsərhəd Sul vilayəti kimi məfhumların işlədilməsi sul –çol soylarının bu yerdə olmalarına. Xudat.Yeremyan Çulun təkcə keçid.Əliyarovun Albaniya sərhədlərinin şimalında müstəqil Hun knyazlığı olması barəsindəki mülahizələri ilə həmahəng səslənir.Novoseltsevə görə çul oykonimi Pamir dillərindən olan yaqnoy dilinə aid olub dar dərə mənasındadır(129. Çola şəhərinin adının onların gəlişi ilə bağlılığına əsaslı sübutdur. A. qaya mənasını verir və Çol toponimi öz adını məhz həmin sözdən – oronimdən götürmüşlər(46. 164).Əliyev yazır ki. Bu xaqanlıq indiki Qusar. I. S. «Sul keçidi». Azərbaycanın Cəbrayıl rayonunda Çullu.I. 38-40). Zərdabda Çallı Kəndi. Ərəb mənbələrində «Sul xalqı». Lak dilində çor sözü dar dərə mənasını verir. Çul etnonimi və bu etnonim əsaslı etnotoponimlər haqqında Q.Markvart bu toponimi Iran mənşəli hesab edir. şəhər deyil.

Bu da etnotoponimlərin həm Ermənistan ərazisi daxilində. Bu etnotoponimlər Ermənistanın müxtəlif yerlərindədir. H. ÇUL –Irəvan quberniyasının Şərur-Dərələyəz mahalında kənd adı. 76). Cəbrayılda-Çullu. Irəvan xanlığının Talin mahalında kənd adı. Özbəkistan. etnotoponimlərin struktur. FONETIK. Türkmənistan ərazilərində Çol/Sul variantda areallarına rast gəlinir (57. Laçın rayonlarında Çorman yaşayış məntəqələri. III FƏSIL QƏRBI AZƏRBAYCANIN TÜRK MƏNŞƏLI ETNOTOPONIMLƏRININ STRUKTUR. Iran. Yardımlıda–Çoryurd.Eyvazova çul etnonimli etnotoponimin Əfqanıstanın Pərvan adlı mahalında olduğunu qeyd edir(25. Ermənistan ərazsisində 2 yerdə: Qafan və Əzizbəyov rayonları ərazisində kənd adlarında bu etnonim qalmışdır. fonetik. 190-194. Qarabağ ərazisində keçmiş Şuşa Zəngəzur və Qaryagin qəzalarında. 175-179). Əzizbəyov rayonu) olan Cul kəndi və onun tarixi haqqında ət-raflı məlumat vermişdir(57. leksik-semantik və qrammatik xüsusiyyətlərinin ayrıca 100 . LEKSIK-SEMANTIK VƏ QRAMMATIK XÜSUSIYYƏTLƏRI Qeyd etmək lazımdır ki. Kəlbəcər. QutqaşendəCorlu. Ermənistanda ÇORLU-Qukasyan rayonununda kənd adı. Türkiyə. R. ÇULLUYelizavetpol quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı etnotoponimlərinin əsasında çul etnonimi durur. həm də ondan kənarda geniş arealda yayılan olduğunu göstərir.Mirzəyev Ermənistanda Dərələyəzdə (Paşalı. Hər iki kəndin əhalisi XX əsrin əvvəllərində erməni-müsəlman davasında köçürülmüşdür. Gürcüstan.Çola adının hələ təkcə Azərbaycanda 7-dən çox arealı Ağdamda Çulobad. 73. 190-194).

Kotyak. Gümüş. Göl. Mos. Bunu nəzərə alaraq bu fəsildə tədqiqat müqaisəli şəkildə aparılacaqdır. Por. Ibiş. Belə etnotoponimlər də sayca çox deyildir. Elar. Qoytur.araşdırılması onların bu xüsusiyyətlərinin digər toponimlərlə müqaisəli təhlili üçün geniş material verir. Ermənistanın türk mənşəli etnotoponimilərinin struktur xüsusiyyətləri. Polad. Daha doğrusu etnotoponimlərlə yanaşı. Haxs. Şəfəq. onların müəyyən Qisminin ilkin formaları başqa şəkildə olmuşdur. Vedi. Tərp. Əyar və s. Zağa. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli toponimlər sırasında qurulşuca sadə olanlara aşağıdakı toponimləri aid etmək olar: Avuş. qurluşca sadə saydığımız bir çox toponimlərin tərkib ünsürlərini müəyyənləşdirmək çətindir. Əlbəttə qurluşca sadə etnotoponimlərin çox olmaması təbiidir. Bu tipli toponimlər sayca böyük çoxluq təşkil etmir. Bahar. düzəltmə mürəkkəb və çoxkomponentli toponimlər şəklində qruplaşdırmaq məqsədəuyğundur. Urut. Məzrə. Zeytə. toponimlərin müvafiq xüsusiyyəti öyrəniləcək və nəticələrin müqaisə edilməsi yolu ilə oxşar və fərqli cəhətlər aydınlaşdırılacaqdır. Eylas. Doqquz (Doxquz). Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlərin struktur tiplərə görə ümumi mənzərəsini araşdırmaq üçün onları sadə. Zor. Zeyvə. Şahab. Pipis. 3. Hovit. Maqda. Cəngi. Güney. Quruluşca sadə etnotoponim olmayan toponimlər. Mor. Manes.1. Moğes. Hasik. Gomur. Çünki hər bir etnotoponimin əsasında etnosun adı durmalıdır. Ola bilsin ki. Yuva. Yeşil. Xot. Bədəl. Muz. Zaq. Zar. Eyni zamanda. qeyd etmək lazımdır ki. Dərə. Şəhriz. Arpa. Quruluşca sadə etnotoponimlər. Tolk. Gyabut. Moz. Zorba. Etnosların 101 . Cələb. Sos.

Zod. Çul. Qeyd olunan sadə etnotoponimlərin tərkib hissələrinə parçalanması bir-çox hallarda çətinlik törədir. etimoloci təhlil verilir. Uz. Şəkilçi sözə kiçiltmə mənası da verə bilər. Konkret olaraq etnosun adının hansı mənanı verməsini bir sıra hallarda aydınlaşdırmaq mümkün olmur. Avar. etnotoponimlərin izahı zamanı bu etnotoponimlərin tərkibinə daxil olan tayfanın adının izahı əsas götürülür və onun mənasına görə şərh. Çünki tayfanın adlandırılması zamanı nəyin əsas götürülməsi haqqında elmi məlumat. Avdal etnotoponimi Ağ hün tayfası olan qədim Abdal tayfasının adıdır. Gümrü. Qaşqa. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlər sırasında qurulşuca sadə olanlara aşağıdakıları aid etmək olar: Aban. Məlumdur ki. belə etnotoponimlərdə fonetik dəyişmələr daha çox nəzərə çarpır. Ilkin variantdakı sözdən a saiti düşmüşdür. Ehtimal ki. Bu zaman dildəki ümumişlək sözlərə oxşarlığa görə etimoloci təhlil aparmaq da qüsurlu olub səhv nəticəyə gətirib çıxara bilər. yəni etnotoponim olmayan toponimlərin əsasında isə bir çox hallarda dilin ümumişlək sözləri durur. burada əsas fərq mənanın aydınlığı ilə bağlıdır. Kəvər. Quruluşca sadə etnotoponimlərlə etnotoponim olmayan quruluşca sadə toponimlərin müqaisəsi göstərir ki. Yaxud Avşar etnotoponiminin adının əsasında əfşar tayfa adı durur. həm də samitlərdə əvəzlənmə aşkardır. Burada b-v əvəzlənməsi özünü göstərir. Cul. yaxud fakt əldə etmək çətindir. Məsələn. Etnotoponimin əsasında tayfa adının durması onun başqa söz əsasında şərhinə imkan vermir. Belə ünsürləri müəyyənləşdirmə etnotoponimlərdə daha mürəkkəb səciyyə daşıyır. Bu cür yozumlar etnotoponimi 102 . Bununla yanaşı qeyd etmək lazımdır ki. Bu halda həm sait. Abar. Lakin bir sıra tayfa adlarının izahı zamanı müəyyən çətinliklər meydana çıxır. Sisyan. bu söz sonralar –ik şəkilçisi qəbul etmişdir. Hər iki qrupda tərkib ünsürlərinin müəyyənləşdirilməsi ilə bağlı çətinliklərə rast gəlinir. Ozan. Koğ və s. Digər. Abnik etnotoponiminin əsasında isə aban tayfa adı durur.sayı isə dildəki sadə sözlərə nisbətən çox-çox azdır.

istərsə də etnotoponim olmayan düzəltmə toponimlərin düzəlməsində oxşar ünsürlər iştirak edir. -lu. Baxçalar. Yuxarıda istisna hal kimi Başnalı/Başnəli etnotoponimi qeyd olunmuşdur. Aralıx. Avadlar. Alçalı. Bayramlı (etn). Acıbac. Azaklar(etn). Quruluşca düzəltmə olan etnotoponimlər. Aynalı(etn). Ağazor. Onlar kəndin adının peyrəlu tayfasının adından yaranması fikrini irəli sürürlər (21. Çox güman ki. Basineli olmuşdur. Başgərin. -lər cəm şəkilçisinin artırılması ilə toponimlərin və etnotoponimlərin yaranmasında fərq nəzərə çarpmır. Abdallar(etn). Onu da qeyd etmək lazımdır ki. Armudlu. Arpavar. Baş kompenentinin daxil olduğu toponimlərin sırasında etnotoponimlər yoxdur. Almalı. 103 . Bazmavan Balıxlı/Balıqlı (etn). Ilkin variant yəqin ki. Istər düzəltmə etnotoponimlərin. Bu və Boznəli etnotoponimlərinin əslındə Basin tayfasının adı durur. mənsubiyyət şəkilçisi qəbul etmiş el sözünün (eli – el+i) –lı. Başnalı/Başnəli(etn). Bu səpkidə aparılan araşdırma əsaslı fərqlər üzə çıxarmır. Nümunələrdə etnotoponimlər mötərizədə ixtisarla (etn) qeyd olunmuşdur. 157). Başkənd. Altay dillərində birə kiçik çay anlamında işlənir.başqa onomastik vahid kimi izah etməyə aparıb çıxarır. bü toponimdə də el formantı vardır. Bayatlar(etn). -li. Tədqiqatçılar haqlı olaraq bu kəndin adını kiçik çay anlamı ilə bağlamırlar. Quruluşca düzəltmə olan toponimlər sadəyə nisbətən çoxluq təşkil edir. Lakin bu etnotoponimin əsasında əslində baş ünsürü durmur. Abdallar(etn). Bu sözdə fonetik dəyişmə baş vermişdir. Aşağıdakı misallarda oxşarlıq elementləri özünü aydın göstərir. Barana. Birəli etnotoponimi haqqında da eyni fikirləri irəli sürmək mümkündür. -lar. -lü sözdüzəldici şəkilçisi ilə qarışıq salınması bir sıra hallarda quruluşuna görə mürəkkəb toponimlərin düzəltmə toponimlər cərgəsinə daxil edilməsinə səbəb olmuşdur. Ümumilikdə götürüldükdə isə quruluşca sadə toponimlər daha çox oxşar səciyyəlidir. Ayrım(etn). Ayaslı/Ayazlı. Baburlu (etn). Bazarcıq.

Məcidli. Toxluca(etn). Qapılı. Təngirli. Bu sözün quş+çu şəklində parçalanması da düzgün deyildir. Şahablı. Qeyd olunan nöqteyi-nəzərdən məsələyə yanaşdıqda bu etnotoponimin quruluşca düzəltmə olması istisna edilə bilər. Xancığaz. Çiftəli. Yasovul. Qovuşuq. Qovşut. Qazançı (etn). Çivinli. Qaçağan türkmənşəli bir elin adıdır. Çarxec. Çotur. Songurlu. Eyni zamanda. Saçlı. Çubuxlu. Dədəli. Imirli (etn). Ləmbəli. Bitlicə. Murad təpə. Söyütlü. Dostluq. Tamamlı. Onun quş sözü ilə heç bir bağlılığı yoxdur. Yekanlar. Keçili. Dirəklər Dornı. Horadiz. Daşlı. Çəmbərək. Nubaraşen. Təkərli(etn). Çizixlər. Məliklər. Erdapin. Qonçalı. zənnimizcə. Etnotoponimin əsasında qədim türkmənşəli Kuşi tayfasının adı durur. Iydəli (etn). Kəngərli(etn). Spitaq. Mastara. Evcilər (etn).Başqa nümunələri nəzərdən keçirək. Məsimli. Kacaran(etn). Oğruca. Təkiyə. Mehriban. Revazlı. Şenataq. Darabas. Daharlı. Çorlu(etn). Sarvanlar (etn). Şıx104 . Dəlilər. Quşçu/Quşi/Quşcu etnotoponimdir. Bağçılıq. Muğumlu. Evli (etn). Çloxan. Şirazlı. Kotanlı. Körpəli. Kərpiçli. Yamanclı. Qəmərli (etn). Saybalı. Şirvancıq(etn). Qəzənfər. Kalara. Zöhrablı. Kaftarlı. Susuz. Pənah. Yaycı (etn). Darğalı. Mehrablı. Xalisə. Qaral. Dəlləkli. özünü doğrultmur. Zəhmət. Künən (Getaşen). Qaranlıq. Dəmirçi. Kələli. Quşçu/Quşi (etn). Buğdaşen Qamışqut. Debetaşen. Qədirli (etn). Nərziravan. Zəngilər (etn). Dəvəli. Püşkək. Çiqdamlı. Bu etnotoponimin qaç +ağan şəklində morfemlərə ayrılması. Çubuxçu. Çaxmaq. Damcılı. Ketran. Becazlı/Becazlu/ Becazin. Mahmudlu (etn). Çanaxçı. Musluqlu. Uzunlar. Qalacıq. Maqmucuq. Şorlu(etn). Qaltaxçı (etn). Yengicə. Toparlı. Qalaça. Tülnəbi. Ilanlı (etn). Zolaxaç. Şabadin. Şağalı. Şeyx Hacı. etnotoponimin izahı və müəyyən komponentlərə ayrılması məsələsi də aşkar deyildir. Qanlı(etn). Siçanlı(etn). Qaçağan (etn). Şidli(etn). Kotigex. Muncuxlu. Boğutlu. Reyhanlı (etn). Inəkli Yaqublu. Samurlu (etn). Nərimanlı. Çıraxlı. Paşalı. Bulaqlı.

Ağkənd. Xaçkənd. müxtəlif antroponimlər. Sultanbəy. xana. Tərkibində çay komponenti olanlar Arpaçay (qəsəbə). Xaçkilsə. Keşişkənd. Göstərilən tipli mürəkkəb toponimlərə aid nümunələri nəzərdən keçirək. Həsənbəyli. Cəbəçəli. Tərkibində kilsə komponenti olanlar. çay. Lələkənd. Ağkilsə. Alakilsə. Gözlü. Aynadzor. Ortakənd. Paşakənd. Cənnətli. bulaq. Cinni. sarı. Hamamlı. Qutniqışlaq. Əfəndi. vəng. ağa. Dərəkənd. Gödəkli(etn). Qızılkənd. Ələyəz. Güdgüm. Tərkibində antroponim olanlar . tala və s. 105 . Quruluşca mürəkkəb olan etnotoponimlər. Avdıbəy. Əlili. Həbibkənd. təpə. Tərkibində xan komponenti olanlar Adamxan. Gülüstan. Balakənd. Günəşli. Qızılkilsə. Əzizli. Ortakilsə. Əlibəyli. Güldüz. Ərzəkənd. Köçbəy. Daşkənd. Zərkənd. Göran(etn). Təzəkənd. Tərkibində ağa komponenti olanlar Avdalağalı. Bu toponimlərin tərkibinə daxil olan komponentə görə müəyyən qruplara bölünə bilər. Kilisəkənd. Ağcaqışlaq. Tərkibində dzor komponenti olanlar. arx. Bəzirxana. Imirxan. Dədəqışlaq. Tərkibində kənd komponenti olanlar Ağkənd. Gərgər(etn). Comərdli. Oğurbəyli. Öysüz. Güllücə. Tərkibində xana komponenti olanlar Astaxana. Gülablı. xan. Cır-cır. daş. Allahverdi. Misxana. qaya. Uluxanlı. dərə. Düzkənd.lar. qara. Yenikənd. Göykilsə. Arazdöyən. Tecrabəy. Kərimkənd. Gölkənd. Məlikkənd. Tərkibində qışlaq komponenti olanlar. Həsənkəd. baş. Ən çox nəzərə çarpan komponentlər aşağıdakı sözləri əhatə edir: bəy. Göllü. Tərkibində bəy komponenti olanlar. Ərəvus. Xeyirbəyli. Meşəkənd. kilsə. Babakişi. Çaykənd. boz. Xozikənd. zor. Cücəkənd. Ördəkli. Qarakilsə. qışlaq. qala. kənd.

Qurdbulaq. Tərkibində təpə komponenti olanlar Təpədibi. Korbulaq. Qızılqoç. Gödəkbulaq. Şirəqala. Uzunoba. Tərkibində vəng komponenti olanlar Qoşavəng. Bəhdaş. Şişqaya. Ovandərəsi. Tərkibində qara komponenti olanlar Qaraboya. Abbasabad 106 . Tərkibində qurd komponenti olanlar. Qaraqula. Torpaqqala. Qaradaş. Tərkibində sarı komponenti olanlar Sariyer. Qoturbulaq. Qaraqaya. Qoşabulaq. Qaraçanta. Qaraqala. Qaracoran. Tərkibində baş komponenti olanlar. Qaraburun. Qızılgül. Tərkibində say olanlar : Qırxbulaq. Bozigeğ. Qarabulaq. Tərkibində gül komponenti olanlar. Qızılvəng. Kələkarx. Qurdqulaq. Qarahəmzəli. Tərkibində qoç komponenti olanlar. Dərəçiçək. Tərkibində boz komponenti olanlar Bozdoğan. Tərkibində dərə komponenti olanlar: Dərəköy. Kərimarx. Soyuqbulaq. Tərkibində qaya komponenti olanlar Qayabaşı. Kərkibaş. Təpədolaq Tərkibində oba komponenti olanlar . Güllübulaq. Sarıbaş. Tərkibində abad komponenti olanlar. Qaraisa. Tərkibində oğlu komponenti olanlar Oxçuoğlu. Dəlikdaş. Qurdqulu. Qaraməmməd. Tovuzqala. Daşqala. Çiçəkbulaq. Uzuntala. Qaranamaz.Tərkibində bulaq komponenti olanlar Ağbulaq. Tərkibində tala komponenti olanlar. Qırxdəyirman. Tərkibində qala komponenti olanlar Ağqala. Gözəldərə. Kəsikbaş. Tərkibində daş komponenti olanlar Qızıldaş. Cəlaloğlu. Qaradağlı. Dərəgyuğ. Talıboğlu. Qaraman. Sarıserçə. Sarıyaqub. Tərkibində arx komponenti olanlar Ağcaarx. Tomartaş.

Çaybasar. Şirakqoç. Vəligec. Balaqaraqoyunlu. Göykümbət. Pirmələk. Qaradəli. Korkeçilər. Öküzdağ. Xınzırək. Keşişverən. Yeniyol. Ilançalan. ümumi bir qrupda birləşdiririk. Qliçataq. Əlikuçak. Qarqanktəpə. Irabad. Ilxıabi. Əlibəyli. Çiryuxla. Xaçdur. Əlpinçay. Qurumusulu. Gürcüel. Dəliqardaş. Camışcur. Qarapapax. Arıxvəli. Kınıqkənd. Aşağıdakı mürəkkəb etnotoponimlər qeydə alınır: Abbasabad. Tatluqışlaq. Bəkyand. Aysəsi. Əliqızıl. Çivandərə. Düzxarab. Tayçarıx. Qarğabazar. Dərbənd. Itqıran. Elləroyuğu. Kolagirən. Danagirməz. Kərkibaş. Çirmanis. Xaçdaraq. Bayraməlikənd. Svanverdi. Sultanabad. Əliqırıq. Qaradağlı. Varmaziyar. Şəkikan. Göyərçinqala. Calaloğlu. Gölkənd. Qarabağ. Oğuztaş. Bəriyabad. Kuylasar. Vağarşabad. Gölçiqin. Oğuzbatır. Boğazkəsən. Subatan. Şirabad. Şəişədil. Səmadərviş. Quldərviş. Sarıgeğ. Qaraçamux. Cadqıran. Satanaxaç. Şakabad. Karvansara. Qaraisa. Əmirxeyir. Xaçaparax. Kosaməmməd.Mürəkkəb toponimlərin tərkibində başqa komponentlərə də rast gəlinir. Imanşalı. Quləli. Körpüqulaş. Haçasu. Donuzyeyən. Ağzıqanlı. Cəfərabad. Tavusköklü. Göyyoxuş. Quqarçay. Qaraqoyunlu. Xınzirək. Oxçuoğlu. Qarahəmzəli. Bəyzadə. Gəzərbad. . Kolagirən. Mantaşkəsən. Sərdarabad. Xazarabert. Əlikuçək. Təkcəyurd. 107 . Yelqovan. Digər komponentli mürəkkəb toponimlər. Şavarut Hacılar. Qurdqala. Itqıran. Dəymədağıl. Tovuzgönlü. Ağzıbir. Bəydili. Sirkətas. Qazangöl. Qursalı. Sədibağdı. Qulucan. Ağhəmzəli. Ocaqqulu. Həmin toponimlərə aid nümunələri ayrıca qruplar deyil. Şirakqala. Basarkeçər. Əlikəmərli. Əskinara. Şorəli. Canəhməd. Qarahacılı. Tovuzqala. Bozdoğan. Qasıməli. Toxanşalı. Qazarapat. Bayatdağı. Yenigöy. Qızılörtən Indi isə Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli mürəkkəb etnotoponimləri araşdıraq və onların tərkib komponentlərin müəyyənləşdirək.

Qaraisa Tərkibində hacı komponenti olanlar. Kınıqkənd. Tovuzqala. Qurdqala Tərkibində baş komponenti olanlar. Şorkənd Tərkibində bala komponenti olanlar. Öküzdağ Tərkibində kənd komponenti olanlar. Qaraqoyunlu. Əlibəyli Tərkibində boz komponenti olanlar. Qarqanktəpə Tərkibində dərə komponenti olanlar. Bayraməlikənd. Oxçuoğlu. Qarğabazar Tərkibində təpə komponenti olanlar.Şorkənd. Abbasabad. Korkeçilər Tərkibində batır komponenti olanlar. Qazangöl Tərkibində bağ komponenti olanlar. Şirakqoç Digər komponentli mürəkkəb etnotoponimlər. Çivandərə Tərkibində çay komponenti olanlar. Gölkənd. Əlpinçay Tərkibində qurd komponenti olanlar. Oğuztaş Tərkibində dil komponenti olanlar. Tatluqışlaq Tərkibində qala komponenti olanlar. Qaradağlı. Qarabağ Tərkibində qara komponenti olanlar. Şurakuz. Qeydə alınmış bu mürəkkəb etnotoponimləri komponentlərinə görə quruplaşdıraq. Şirakqala. Kərkibaş Tərkibində oğlu komponenti olanlar. Qaradəli Tərkibində papaq komponenti olanlar. Irabad Tərkibində dağ komponenti olanlar. Qarapapax Tərkibində antroponim olanlar. Calaloğlu Tərkibində qışlaq komponenti olanlar. Şakabad. Şəmşədil Tərkibində qoç komponenti olanlar. Tərkibində abad komponenti olanlar. Oğuzbatır Tərkibində daş komponenti olanlar. Qarahacılı Tərkibində bazar komponenti olanlar. Bəydili. Balaqaraqoyunlu Tərkibində bəy komponenti olanlar. Bozdoğan Tərkibində göl komponenti olanlar. Gəzərbad. 108 . Qarahəmzəli. Göyərçinqala Tərkibində keçi komponenti olanlar. Bayatdağı. Quqarçay. Şuraqel.

Qaraçamux. Digər dil vahidlərindən fərqli olaraq onomastikada onomastik vahidlərin yaranmasında müəyyən formantlardan istifadə olunması da özünü göstərir. Qasıməli. Qursalı tipli etnotoponimlərin tərkibindəki alı. eli komponentinin əsasında el sözü durur. tərkib elementlərinə görə əsaslı fərqlər demək olar ki. qışlaq. 109 . qara. Bu da xüsusi leksika üçün ümumi bir cəhətdir. Biz belə hesab edirik ki. qıraq. Xınzırək. Ağzıqanlı. yoxdur. təpə. Şorəli. dərə. dağ. toponimlərin yaranmasında və düzəldilməsində ümumi bir proses əsasdır. Əlikuçək. Tavusköklü. Kolagirən. qurd. Məsələn. Bilavaistə etnotoponimlə bağlı olan əsaslı fərqli cəhət mürəkkəb etnotoponimlərdə komponentlərdən birinin etnosun adını bildirməsindən irəli gəlir. Qasıməli. Quruluşca çoxkomponentli olan etnotoponimlər. bu söz etnotopoformant kimi qəbul oluna bilər. Xazarabert. Bu komponentlərin ümumiyyətlə mürəkkəb toponimlərin tərkibində rast gələn komponentlərlə müqaisəsi göstərir ki. Basarkeçər. Şuraqel. Şəkikan. boz. Əlikəmərli. Mürəkkəb toponimlərin komponenti kimi çıxış edən kənd. Boznəli. Gölçiqin.Körpüqulaş. Linqvistik təhlildən aydın olur ki. bəy. sarı. əli. Xınzirək. Camışcur. Çirmanis. Qursalı Göründüyü kimi mürəkkəb etnotoponimlər tərkibinlərindəki komponentə görə müəyyən qruplara bölünürlər. terminlərin yaranmasında dilin öz sözdüzəltmə vasitələri ilə yanaşı terminelementlərdən istifadə edilir. Itqıran. Şurakuz Çiryuxla. Manntaşkəsən. Şorəli. Bu isə belə bir nəticə çıxarmağa imkan verir ki. Yuxarıda nəzərdən keçirilmiş mürəkkəb etnotoponimlərdə hələlik ayırmaq mümkün olan bir etnotopoformant nəzərə çarpır. hacı. toponimlərin düzəlməsində iştirak edən dil vasitələri eynilik təşkil edir. Bu etnotopoformant el sözüdür. Əliqızıl. Əliqırıq. daş. Tovuzgönlü. xan. Boşneli. kəmər və sair mürəkkəb etnotoponimlərdə də işlənir.

Yuxarı Qanlıca. komponentlərin bir qismi eyni qəbildən olub böyük. yuxarı. Böyük Camışlı. Kolanlı Aralıx. Çoxkomponentli toponimlər tarixi inkişafın müəyyən mərhələsində müxtəlif səbəblərdən yaranmışdır. Böyük Şiştəpə. Göstərilən qaydada yaranmış Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli to-ponimlərə aid külli miqdarda nümunələr gətirmək mümkündür. Kiçik Şorlu Dəmirçi. Daha qədim dövrə getdikcə miqrasiyanın əhalinin müəyyən ərazidə artmasının yeni yaşayış məskənlərinin yaranması ilə nəticələndiyi aydın hiss olunur. Aşağı Alçalı. Əvvəlki fəsildə qeyd olunduğu kimi miqrasiyanın özü müxtəlif səbəblərdən irəli gəlir. Kiçik Şəhriyar. yaxın ərazilərə olmuşdur. Yuxarı Qarxun. Kiçik Qarakilsə. aşağı. Aşağı Qarabağlar. Yuxarı Aylanlı. baş. Aşağı Qarxun. Aşağı Qaranlıq. Bununla yanaşı qeyd etmək lazımdır ki. Böyük Kəpənək. böyük. Şübhə yoxdur ki. Baş Abran. Yuxarı Kürdkənd. Kiçik Kəpənək. Aşağı Ağcaqala. yaxud yaşayış məntəqələrinin böyüyüb iki yerə bölünməsi ilə yaranmışdır. Aşağı Ağbaş. yuxarı. qıraq sözlərinin sadə. Kiçik Mirzə. Aşağı Quylasar. Böyük Gilanlar kəndi. Böyük məzrə. kiçik. Aşağı Aylanlı. 110 . Böyük Şəhriyar. Yuxarı Quylasar (Kuylasar). Yuxarı Ağdan. Yuxarı Adyaman. kiçik. Burada miqrasiya məsafəcə uzağa deyil. baş və bu qəbildən olan sözlərin artırılması ilə düzələn toponimlər kəndlərin. Kiçik Arıxvəli. Kiçik Keti. Aşağı Gözəldərə. Aşağı Dvin. Aşağı Türkmənli. Aşağı Necili. Məsələn. Yeni Bəyazid. Yuxarı Pirtikən.Ermənistanın türk mənşəli toponimlərinin böyük bir hissəsi çoxkomponentli toponimlərdir. aşağı. Kiçik Şiştəpə. Yuxarı Necili. Aşağı Adyaman. Böyük Qarakilsə. Kiçik Gilanlar. Əsas səbəb əhalinin miqrasiyası ilə əlaqələndirilə bilər. düzəltmə və mürəkkəb toponimə artırılması ilə düzəlmişdir. Yuxarı Ağbaş. Aşağı Qanlıca. Böyük Qaragün. Böyük Vedi. Aşağı Axta. Aşağı Pirtikən. Aşağı Zağalı. Böyük Şöllü-Dəmirçi. Yuxarı Ağcaqala. Aşağı Qaraqoymaz. Böyük Keyti. Aşağı pürülü. Yuxarı Qaraqoymaz. Böyük Arıxvəli.

Axund Bzovan. Molla Bayazet. Nəcəfli binası. Qızıl Teymur. Tərkibində Hacı komponenti olan toponimlər də müəyyən çəkiyə malikdir. Bu da təbiidir. Məsələn. kiçik komponentlərinin işlənməsinin şahidi oluruq. Polad Ayrım. Tərkibində hacı. Boz yoxuş.Tədqiqat quruluşca çoxkomponentli olan etnotoponimlər əsasında aparıldıqda da oxşar nəticələr alınır. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli toponimlərin bir hissəsi relyefin xüsusiyyətlərini özündə ifadə edir. Çünki bütün hallarda söhbət yer adlarından gedir. Mürəkkəb toponimləri təhlil edərkən. bu komponentlər etnotoponimlərin tərkibində işlənmir. Vəli Ağalı. Kişmiş bulaq və s. Etnotoponim olmayan toponimlərin müəyyən qismi konkret fərdlə bağlı informasiya əsasında da yarana bilirsə. Molla Bədəl. Hacı Qara. Türk Qarakilsəsi. molla komponentləri konkret fərdlərlə bağlı işlədilir. Beləliklə. tərkibində yuxarıda qeyd olunmuş sözlərin işləndiyi toponimlərin qeydə alınması faktı ilə üzləşmişdik. aşağı. Təbii ki. Hacı Bayram. Qızıl təpə. Molla Musa. Ermənistan ərazisində bir komponenti Molla və ya Hacı sözləri olan toponimlər də az deyildir. Çünki hacı. Istiqamət. Hacı Nəzər. Məsələn. Molla Göyçə və s. 111 . bu toponimlər ümumi mənzərədən kənara çıxmır. Alaçıq qaya. Məsələn. Maraqlıdır ki. böyük. etnotoponimlər belə konkretləşmiş informasiya daşımır. etnotoponimlər və etnotoponim olmayan toponimlərdə bir fərq özünü göstərir. Etnotoponimlər isə fərdə deyil etnosa aiddir və daha ümumi məzmun kəsb edir. Molla Eyyublu. Daha doğrusu yuxarıdakı nümunələrdən qurluşca çoxkomponentli olan etnotoponimləri ayırsaq görərik ki. Kaha binası. Heydər bəy. Hacı Muğan. Yenə də yuxarı. molla komponentləri olan toponimlər söz birləşməsi şəklindədir. fərqləndirilməsi üçün istifadə edilmişdir. Hacı Qara. Şorlu Mehmandar. ölçü bildirən sözlər belə yer adlarının bir-birindən ayrılması. Hacı Xəlil və s. Molla Dursun. Keçəl təpə.

Bu xüsusiyyət etnonim və etnotoponimlərdə özünü daha çox büruzə verir. Qəbilə və tayfa adları əsasında yaranan etnotoponimlər. Şamburd dərəsi. 3. biri o birini təkzib edir. o cümlədən yer adlarında elə dəyişmələr baş verir ki. 112 . Onomastik vahidlərin fonetik dəyişikliklərə uğraması daha çox müşahidə edilir. Məzrə Şorsu kəndi. Müəyyən fonetik dəyişmələrə uğrama. linqvistik arealdan və həmçinin nitq xüsusiyyətlərindən doğan qanunauyğun hadisələr sırasına daxildir. onları asanlıqla bərpa etmək mümkün olmur. Illi Qarakilsə. Ermənistanın türk mənşəli etnotoponimilərinin fonetik xüsusiyyətləri. məruz qalma dil əlaqələrindən. Quru Araz. onlar öz izlərini yaxşı saxlayırlar. Bu zaman bəzi adların linqvistik təhlili ilə əlaqədar olan fikirlərin çoxu bir-birini tamamlamaq əvəzinə. xüsusən areal etnotoponimlərdə fonetik dəyişmələr aşkar hiss edilir.2. Hər şeydən əvvəl qeyd etməliyik ki. Ağalı tipli toponimlər daha çox şəxs adları ilə bağlıdır. Dovşan qışlaq. onomastik vahidlərin böyük bir qismi tarixən qədim dövlərdən yarandığı üçün onlar dilin inkişafı nəticəsində müəyyən dəyişmələrə məruz qalırlar.Hüseynqulu. Bununla yanaşı. Ikinci fəsildə Abas tayfasının adı əsasında yaranmış etnotoponimləri nəzərdən keçirdik. Bu tayfanın adı haqqında maraqlı fikirlər vardır. Bu cəhət müxtəlif səbəblərlə izahlanır. Çox güman ki. onomastik vahidlərdə. həmin toponimlərdə yaşayış məntəqəsini salan əsas şəxslərin adları toponimdə əksini tapmışdır. Kolanlı aralıx. Konkret nümunələrə müraciət edək. onu da qeyd etmək lazımdır ki. Ulya Sarvanlar tipli toponimlərin yaranmasını isə müxtəlif səbəblərlə izah etmək mümkündür. Yer adlarında fonetik dəyişmə ümumi leksik fonda nisbətən ləng baş versə də.

Bizə elə gəlir ki. Qarxun. Tədqiqatçıların diqqətini daha çox əfşar tayfası ilə bağlı Abşeron sözünün quruluşu cəlb edir.Tatarıstanda Apas kəndi. Qeyd etdiyimiz kimi ərəb dilindən keçmiş Abbas antroponimi və onunla bağlı toponimlər də az deyildir. peçeneqlərdə abas tayfası olmuşdur. 284). Kürdovşarı muğam adında da əfşar tayfası-nın izi mühafizə olunur. Kazan xanlığında Aqaç-Aqan-Opaç kəndləri olmuşdur(102. Abşeron. Onların bir hissəsi isə Teymurləng zamanında Azərbaycana köçürülmüşdür. Azərbaycanda aparılan son tədqiqatlar göstərir ki. alışar sözlərində işləndiyi kimi onun 113 . Apaz kəndi vardır.Qan Abşeron sözünün «Ab-şoran» sözündən əmələ gəldiyini sübut etməyə səy göstərmişdir. Avur (Yardımlı). Gəncə. Apaç kəndi. Apastovo rayonu. Belə fikir irəli sürür ki. Peçeneqlərdə Abas şəxs adı da işləkdir (141. Verilmiş nümunələrdə ç-z-s keçidləri aydın hiss olunur.Zeydlis və coğRafiyaşünas I. Q. həmin tayfa Qacarlarla birlikdə Monqol qoşunları ilə Orta Asiyadan Irana gəlmişlər. Kəmər.Petruşevski əfşar tayfa adını etnik cəhətdən təhlil edir. əfşar|afşar adında 2-ci heca təşkil edən şar komponentinin özü qədim sözyaratma Vasitəsidir. Çünki bu komponentin özü qədim sözyaratma vasitəsidir. Əfşar tayfasının izi Abşeron. Bunula yanaşı. Avuş (Şərur). Avşar (Ağcabədi) yer adlarında saxlanmışdır.Məmmədov Abşeron sözünün izahı ilə əlaqədar yazır: «…rus tarixçisi və etnoqrafı N. 40). Lakin bu fikrin heç bir elmi əsası yoxdur. Boyat etnik anlayışlı adlar xarakterikdir. Tarixi mənbələrə görə xəzərlərin avaz və ya abas tayfası. aqaç-avn-apaç sırasındakı n fonemini izah etmək müəyyən çətinlik yaradır.Qeybullayevin məlumatına görə I. «Əfşarani» sözünün təhrif edilmiş formasıdır. Çünki bu komponentin özü qaraşar. Avaş (Şamaxı). A. Qayı. Fonetik dəyişmələr baxımından türk mənşəli Əfşar.P. Bu toponim isə tayfa adı ilə bağlıdır. Şəki.

Asiaçor (asın dərəsi) toponimlərindəki as tayfalarının 114 . Rumıniyada Peçenyaqa və Biçeneq variantları vardır. avuş və avur yer adlarının mənşəyini də eyni kökdən hesab etməyə tam əsas vardır. Ukraynayda peçeneq Xarkov vilayətində və Ivanofrankovskda. Şahbuz rayonunda Biçenek oykonimi vardır. Bu adın arealı Gürcüstan. Iranda Bidcenabad. indiki Aza kəndi (Naxçıvanda). Osetiyanın müasir toponomik sistemində də bitsenqa toponimi vardır. Avur adlarının 1-ci komponentlərinə də şamil edilə bilər. q-k keçidləri özünü göstərir. 34-35). qəbilə adı kimi işlənən as//az (130. altay. Göründüyü kimi p-b. Şimali Kafkazı əhatə edir. Bu tayfanın adında da fonetik dəyişmələr özünü göstərir. Orta əsr mənbələrində türkdilli az tayfalarının adı Şimali Qafqazdan tutmuş Orta Asiya və Altaya qədər yayılmışdır. erməni və s) az etnonimini Kiçik Asiyadan Azərbaycana qədər müşayiət edir. Türkiyədə dörd Peçeneq adlı toponim. Bu mənada Azərbaycan ərazisindəki avaş. 35). Belorusiyada Peçenecen toponimləri qeydə alınmışdır (96. ç-c. Bu mənada təsəvvür edilməlidir. Amsar kimi toponimik vahidlərdə təsadüf edilir. nəsil. urartu. Aza etnotoponimi (urartu) və nəhayət. Özbək. Peçeneq tayfa adı ilə bağlı etnotoponimlər Ermənistan ərazisində az deyildir. Qədim erməni mənbələrində işlənən Asiaçpor (asların çökəkliyi). qaraqalpaq və sair türkdilli xalqların tərkibində tayfa. Əfşar /Afşar sözündə v(f) səsi keçidi qanunauyğun olduğu üçün həmin qanunauyğunluq eyni dərəcədə Avaş. Bu mənbələrdə az sözü etnonim və etnotoponim kimi xatırlanır: Azzi ölkəsi (xett).«sar» formasında anlautda işlənməsi Qusar. lakin daha qədim mənbələr (xett. 204-205) etnoniminə hələ qədim türk yazılarında az budun (az xalqı) şəklində rast gəlmək olur. Avuş. Aza//haza məntəqəsi (latın). Bidcenavand toponimləri qeydə alınmışdır (96. latın.

Ermənistanın türk mənşəli etnotoponimilərinin leksik-semantik xüsusiyyətləri. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlərdə fonetik dəyişmələr və fonetik hadisələrlə bağlı külli miqdarda başqa misallar da göstərmək mümkündür. Təbəri (VIII əsr) As-tarxan adını qeyd etmişdir. Ona görə də ilkin saiti larinqal a şəklində bərpa etmək lazım gəlir. Şimali Qafqazda.-ar. leksik yolla söz yaratmanın mahiyyəti tam aydınlaşdırılmamışdır. Bu hadisə özünü toponimiyada da geniş şəkildə 115 .y) ilə. s-ş dəyişmələri və z*/s paralelliyi ilə göstərilən variantları izah etmək mümkündür.-aq.-it formantları ilə işlənən kaspi.gürcü abidəsində qəbilə başçılarının adı Baqatur şəklində verilən as tayfalarının Azərbaycanda. Müxtəlif tarixi mənbələrdə xatırlanan bu etnonim as//os//aş//yaz//uz allomorfları ilə nəzəri cəlb edir. azar//azər. yəni səsartımı (h. Dildəki xüsusi adların böyük bir qismi appelyativlərin köməyi ilə yaranır. Astara. Həmin allomorfları *as//az* arxetiplərindən törəmə hesab etmək olardı. 3. Lakin tarixi mənbələrdə as//az etnoniminin kas//kaz//xaz tipli paralelləri də qeyd olunmuşdur ki.3. Astarxan// Həştərxan. kasit variantlarını izah etmək çətinlik törətmir. Orta Asiyada xeyli izi qalmışdır. a-o-u. Indiyədək dilçiliyimizdə leksik və semantik yolla yeni sözlər yaranmasının sərhəddi dəqiq müəyyənləşdirilməmiş. Artıq həmin yuvadan törəyən az//as və kaz//kas etnonimlərinin –pi. kasaq//kazax. kazar//xəzər. bu da həmin arxetipləri bərpa etməyə imkan vermir. Aştarak (Ermənistanda) toponimləri də həmin as etnonimini əks etdirir. 113). Azar//Azər etnotoponimi sonralar baqan//bacan//becan//bayqan allomorfları ilə işlənən sözlə birlikdə Azərbaycan toponimini yaratmışdır (65.

116 . xüsusi obyekt adlarını da ifadə edir. Dilimizin onamastik leksikasında bu hadisə geniş yayılmışdır. Bu cəhətdən onomastik vahidlərin aşağıdakı əmələgəlmə tiplərini göstərmək olar. ümumilik bildirməklə yanaşı. dildəki bütün appelyativlər onomastik vahidlərin yaranmasında iştirak etmir. Xüsusi adların bir qismi semantik üsulla konversiya yolu ilə yaranır. müxtəlif nitq hissələrinə mənsub olan bir sıra ümumi sözlər substantivləşir və sırf xüsusi ad əmələ gətirir. Bu mühüm dil hadisəsi onomastik leksikadakı bütün xüsusi adlar qrupunu əhatə edir. Onomastik vahidlərin semantik üsulla əmələ gəlməsində başlıca əlamət bu prosesdə bir nitq hissəsinə məxsus sözlərin başqa nitq hissəsinə keçməsi hadisəsidir. Belə ki. Apelyativlərin müəyyən qismi bu prosesdə fəal və məhsuldardır. Azərbaycan dilində də leksik yolla söz yaratma prosesi ən qədim derivatoloci hadisədir. Ona görə də onomastik vahidlərin leksik xüsusiyyətlərini öyrənərkən bu məsələyə fikir verilməlidir. Bu prosesdə heç bir qrammatik vasitə olmadan sözlər dəyişir. Ümumi söz Xüsusi ad Abad Abad (k) Ağ+bənd Ağbənd (q) Ağ+bulaq Ağbulaq (p) Ağ+qaya Ağqay a Balıq-çı Balıqçı (q) Balıq-çı-lar Balıqçılar (q) Boz+binə Bozbinə (k) Qala+ça Qalaça (k) Qamış-lı Qamışlı (k) Qara+bağ-lar Qarabağlar (k) Başqa dillərdə olduğu kimi. Məsələn. Təbii ki.göstərir.

2) Felin ismə keçməsi əsasında: Faktlar göstərir ki. Eyni sözləri Orxon-Yenisey abidələri haqqında da demək olar.1) Sifətin ismə keçməsi əsasında: Bu prosesdə sifətlər substantivləşir və ismin suallarına cavab verir. Hər bir adın da daşıdığı məna çox qədimlərə gedib çıxır. qorxmazlıq rəmzi olmuşdur. qara qoyun-qaraqoyunlu. 117 . Ağ kənd–Ağkənd. Göründüyü kimi sifət əsasında yaranmış toponimlərin mənasında həmin sifətlərin bildirdiyi əlamət. ağac heyvan kultu ilə bağlılığını göstərmişdir. o cümlədən də Azərbaycan onomastikası üçün yayılmış hadisələrdəndir. «Aldədə» əfsanəsində Aldədənin oğlunun Qurd qayasında Bozqurddan süd əmməsi də buna işarədir. Ümumiyyətlə.Qaqan Aslan cavabı heç də təsadüfü deyildir. xəbər formalarından olan bəzi sözlər substantivləşərək ismin sualına cavab verir. Hələ «Kitabi-Dədə Qorqud» dastanlarında bir sıra heyvan adlarının antroponimlərin tərkibində işlənməsinə aid çoxlu faktlar üzə çıxır. Qurdqulu və s. felin təsriflənməyən formalarından feli sifət və felin əmr. qüvvət.Qaba Ağac Atam adım deyirsən. keyfiyyət anlayışı olduğu kimi qalmır. Bu hadisə ümumiyyətlə türk onomastikası. ağ-xaç-ağxaç. Hər biri özünəməxsus məna daşıyır. Məs: Basar+keçər-Basarkeçər. «Basat Dəpəgözü öldürdigi boyı»nda Dəpəgöz// Təpəgöz Basatdan kimliyini soruşanda onun Anam adın sorar olsan. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli toponimlərin tərkibində heyvan adlarının müəyyən tezliklə işlənməsi müşahidə edilir. Dilimizin onomastik leksikasında sifət +isim modeli aşağıdakı şəkildə mövcuddur. qurd əksər türkdilli xalqlarda güc. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli toponimlər sırasında da tərkibində qurd sözü olanlar vardır: Qurdqulaq. zəifləyir. məğrurluq. Bununla o. Qurd protooğuzların ilkin soykökü sayıldığından bir növ totemlər totemi hesab olunur.

Qaçaqqayısı.) Vers dağının Dərələyəzə baxan üzündə əvvəllər Qovuşq və Güldüz kəndlərinə məxsus Soğanlı yaylağı və burada Göytəpə. «Vers» Dərələyaz və Göyçənin sərhəddində yerləşən. Versaq||Varsaq sözləri ilə bağlıdır. Var olsun Qarabağ. sonralar isə Versdağ||Versdağı formasına düşmüşdür. Bu ətrafda Versdən uca dağ yoxdur (3522 m. Belə vahidlərin tapılıb aşkara çıxarılması mənbələrindən biri də aşıq poeziyası və digər yazılı mənbələrdir. Vers dağının adı da qədim türk qəbiləsinin adı ilə. Prof. Türk qəbilələrindən birinin adını daşıyan Arpa çayının bir qolu ilk mənbəyini Vers dağının ətəyindən alır. Müəllif leksik qatın tərkibində məhz etnonimlərlə bağlı olan vahidləri aşıq yaradıcılığı nümunələrindən toplaya bilmişdir (55). bu kimi faktlarda da yuxarıdakı mülahizəni söyləməyə əsas verir ( bu dağ indi Vardenis adlandırılır). ən uca dağdır. Göyçə və Dərələyəz mahallarında tarix boyu vərsaq (//varsaq).ozan-aşıq sənətinin geniş yayılması və s. Burada leksik sistemin xüsusi onimlərinin toponim tərkibində yer alması özünü göstərir. Bəlkə də bu. ayağa Qarqar. H. H. (Aşıq Ələsgər) Arpa çayı aşdı-daşdı Sel Saranı aldı qaçdı.. (Xalq mahnısı) 118 .Etnonimlər əsasında toponimlərin yaranması geniş yayılmış haldır. Bərkdərə adlanan yerləri arasında türk tayfalarının birinci adını daşıyan «Xalaclar» yurdu adlı yer də vardır. qədimdə Vərsaqdağ formasında işlənmiş. eləcə də vərsaqların (//varsaqların)öz ayinlərini uca dağ başında keçirməsi. əcəb səfadır Başa Xaçın axar.Mirzəyev göstərir ki. Ilk araşdırmalara əsasən belə bir mülahizə yürütmək olar ki.Mirzəyev Aşıq poeziyasında işlənən etnonimlərə ayrıca yazı həsr etmişdir. Qədimdə şamanların.

3. Alpavut. Mulğaduz. Kari. Baharlı. Bərgüşad. Mərcanlı. Dizax.Qozlu. Padar. Mərcanlı dəryab… (Məlikballı Qurban) Göftügusi nab. Cinli Yarımca. Kəngərli. Çələblər. Hazır mayəhtacı. Cəbəlli. (Aşıq Ələsgər) Qanlıda qonaq qalanda Canıma sataşdı birə. Kələntər. Muğan həsrət çəkər a yağa qar. Qaytax… (Məlikballı Qurban) Ədəb bilməz Sadıqbəyli. (Aşıq Ələsgər) Savab bilməz Təhlə . Muğan. 119 . Güllücə. Padar və s. Əyricə. Kəngərli. Əyricə. Qaradolax. Qaraman. Təhlə. Ağdam. Ərazi və kənd adlarında: …Göyçə qar əlindən zara gəlibdir. qar. Ternavod. Qaradolax. Üçqovat. Muğanlı. içində bazar… (Məlikballı Qurban) Göründüyü kimi–Qarqar. Qaytax. kimi tayfa və qəbilə adları aşıq poeziyasında və xalq şairlərinin əsərlərində çox yaxşı mühafizə olunub saxlanılmışdır. Alpavut. Arpa. Kələntər.

Yapalaxlı. Qaraqoyunlu. Bağçacıq. Bu ərazidəki toponimlərin böyük əksəriyyətində Azərbaycan dilinin morfoloci xüsusiyyətləri ifadəsini tapmışdır. Zəngilər. 3. Üenkicə. Güllücə.-lik. Mollalı. Bığlı. Sabunçu. Çıqdaşlı. Küzəcik. Kefli. Ağaflı. Qabaxlı. Qarabaşlar. Yaqublu. Irəvan qəzasında . Quşçulu. Zəngəzur qəzasında Armudlu. Oxçu. Qaraqoyunlu. Sarcalar. Tərəkəmələr. Muqamlı. Həsənli.1. Ermənistan ərazisində olmuş türk mənşəli etnotoponimlərin morfoloci xüsusiyyətləri. Becazlı. Çənnətli. Təkəli. Yarpızlı.Cıvıxlı.4. Mahmudlu. Sarıxanlı. Ağcaqışlar. Yellicə. Gödəkli. Çiləxanlı. Yayçı. Ağdamlar. Məliklər və s. Qaraqoyunlu. Kəlincə. Azərbaycan dilinin məhsuldar şəkilçiləri olan –lı. Qaradağlı. Avdallar. Hər iki qrupa mənsub toponimləri ayrı-ayrılıqda nəzərdən keçirək. Çomartlı və s. Çaxırlı. Hüseynbəyli. Yeni Bəyazid qəzasında .3. Abbaslar.-li. Nərimanlı. Qəmərli. Toxluca..4. Ələkçi və s. Ermənistanın türk mənşəli etnotoponimilərinin qrammatik xüsusiyyətləri. Gilanlar.-lər. Tərkibində qrammatik əlamətlər olan toponimləri yaranma üsuluna görə iki qrupa ayırmaq mümkündür: morfoloci yolla yarananlar. Kürdlər. Lazımlar.Zoğalı. -lar. Məsələn Dilican qəzasında . Əlirzalar. nominat olduqlarına və müəyyən sözləri əhatə etdiklərinə görə onların tərkibində qrammatik əlamətlər də ifadəsini tapır. Dəmirçi və s. lıq. Kosalı. Qafarlı. Tuqanlar. 120 . Çanaxçı. Alçalı. Sarvanlar. Uğurbəyli.-lu. Aralıq. -luq. Əfsərli.. Qoyunlu. Dəlilər. Alaçıq və s. Baharlı. Əcili. Kürdlər. Yamallı.. Uullu. sintaktik yolla yarananlar. Toponimlər hər şeydən əvvəl.Başnalı. Günəşli. Almalıq. Alyanlı. -lük və bir sıra digər şəkilçilər Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli toponimlərin tərkibində geniş işlənir. Qaliişlı. Şahverdilər. Əhmədli. Sarvanlar. Kotanlı. Armudlu. Dəlləkli. Həsənli. Reyhanlı. Günlük. Marallıca. Haqqıxlı. Məsimli. Qaralar. Sultanlı. Ozanlar.-lü.

Qeyd etmək lazımdır ki. S. Xırtlıq və s. Hacılar. Xanlıq və s. Kürəkənli. Xocayarlı. Seyidlər. -lu. Buna görə də toponimlərin morfoloci xüsusiyyətləri tədqiq edilərkən topoformantların köməyi ilə əmələ gələn toponimlərə xüsusi diqqət verilməlidir. Hamalı. -lu. LoruPəmbək qəzasında . Bəzi tədqiqatçılar belə şəkilçiləri topoformantlar adlandırırlar. -lu. Günəşli. Abəyli. Göycə. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli toponimlərin morfoloci üsulla yaranmasında iştirak edən şəkilçilərin müəyyən hissəsini nəzərdən keçirək.Molçanova bu şəkilçinin etnonimlərlə işlənərək etnotoponim yaratdığını göstərir (122. Yaqublu. Ləmbəli. Türkmənli.Alçalı. Məsələn. Şamlıq.Əhmədov yazır: -lı. -li.Armudlu. 131). başqa mənada işlənir. Dəmirçilər. tirə başçılarının adlarına qoşularaq. nəsil. S.-lü şəkilçisinin köməyi ilə əmələ gələn toponimlər. O.. Haramlı. -lü şəkilçisinin toponimiyada bir neçə funksiya –1) etnonimlərə qoşulduqda bu və ya digər 121 . şəkilçilərin müəyyən qismi onların müasir dildə çıxış etdikləri qrammatik mənada deyil. 44). 101). Qursalı. Bayqaxlı. Yaqublu. Iydəli. tayfa.-li. onlara mənsub mənası ifadə edən düzəltmə etnonimlər əmələ gətirir (29. Qəmərli. Əylənli. Eçmiədzin qəzası:. Azərbaycan dilində məhsuldar olan bu şəkilçi toponimlərin tərkibində də geniş işlənir. Güllücə. Aynalı. Ayarlı. -lı.M. Bayatılar. Onları müasir dilin materialları əsasında izah etdikdə toponimin mənası ilə bağlı qüsurlu şərh meydana çıxır. Güllücə və s.Qubayeva isə bu şəkilçinin etnotoponimlərin tərkibində işlənməsinin qeyrimümkün olduğunu iddia edir (93. T. Kötəkli. Mollazadə də bu fikirlə razılaşır (120.-li. Qaraceyranlı. Çünki bir sıra şəkilçilər bilavasitə toponim tərkibində başqa məna kəsb edir. -lü şəkiçisi müxtəlif şəxs adlarına.T. Baldırqanlı. Bağçacıq. 162). Ilməzli.Əliyev –lı. Tədqiqatçılar bu şəkilçinin toponimlərin tərkibində işlənməsinə ikili münasibət bəsləyirlər. Şorca. Armudlu. V. Vartanlı. Heydərli.. Bu doğrudan da düzgün mövqedir.

Dəli-lər. Baran-a. funksiyaları yerinə yetirdiyini göstərir. 162). -lar. T. Boğut-lu. tirə adlarına. Alma-lı. Şıx-lar. Günəş-li. -a Kalar-a. -lik. Ayna-lı. Armudlu. Gödək-li. Şid-li. Baxça-lar. Balıx-lı. Məsələn. Tuqanlar. -vanlar Sar-vanlar. Söyütlü. Zöhrab-lı. -lər şəkilçisinin köməyi ilə əmələ gələn toponimlər. Dirək-lər. tirənin…) mənsub olduğu məkanı.Əliyev toponimlərə artırılan –lar. nəsil. -luq. Onu da qeyd etmək lazımdır ki. Dostluq. 201-203). Bu şəkilçilər yer. -lıq. -lər şəkilçisinin altı funksiyasını göstərmişdir(32. luqlu. Göz-lü. Başna-lı Becaz-lı. Ermənistan ərazisindəki toponimlərin tərkibində aşağıdakı şəkilçi və şəkilçi zəncirləri də müəyyən tezliklə işlənir. tayfanın. -ac Acıb-ac -van Bazma-van. Bulaq-lı. qəbilənin. V. Hamam-lı.-lük şəkilçiləri də Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli toponimlərin tərkibində məhsuldar işlənir. -luq. məkan mənalarında toponimlər yaradır. 2) antroponimlərə artırılaraq bu və ya digər şəxsə malik. V. Ayas-lı. Şor-lu. Revaz-lı. müxtəlif mənalı appelyativlərə artırılaraq toponimlər yaradır. -lər şəkilçisinin bir sıra şəxs adlarına qoşularaq müəyyən qrupun zümrənin həmin şəxsin törəmələri olduğunu bildirən düzəltmə etnonimlər yaratdığını qeyd edir (29. Göllü və s.Əliyev belə on funksiyanı sadalayır (32. etnik qrupun. -lıq Qaran-lıq və s. bu şəkilçinin fonetik variantının işlənməsi ilə də üzləşmək olur: -ni Cin-ni.Əhmədov –lar. Ermənistan ərazisndə tərkibində bu şəkilçi olan çoxsaylı türk mənşəli toponimlər vardır. Abbaslar və s.etnosun(xalqın. antroponimlərə. yaxud onun yaşadığı yeri bildirən toponim yaratması və s. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli toponimlərin tərkibində çox rast gəlinən bu şəkilçi qeyd edilmiş funksiyalarda çıxış edir. Bu şəkilçi tayfa. yaxud da həmin toponimin hansı etnosa məxsusluğunu bidirməsi. Məsələn. 204-205). Zəngi-lər. Mus-luq-lu. -var Arpa-var 122 . Babar-lu. Məsələn.

-ğan Qaça-ğan -ək Püşk-ək. -üstan. -sə Xali-sə. -ıx Aral-ıx. Qovş-ut. -ca Toxlu-ca. -cığaz Xan-cığaz. Öy-süz. -çı. 123 . -an-lar Yek-anlar.-qut Qamış-qut. -ı Dorn-ı. -uq Qovuş-uq. -ca. Bununla yanaşı qeyd etmək lazımdır ki. Gül-üstan. -çə-li Cəbə-çəli. -cıq Bazar-cıq. -cu Quş-cu. Qaltax-çı. -ci-lər Ev-cilər. cı Yaycı. Oğru-ca. -çi Dəmir-çi. -suz Su-suz. Muğ-umlu. -ək Çəmbər-ək. -zor Ağa-zor -i Ağud-i. -xan Çlo-xan. yuxarıda verilmiş şəkilçilərin bir qismi topoformantlara aid edilməli və ayrıca öyrənilməlidir. verilən nümunələr Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli toponimlərin morfoloci əlamətlərinin hamısını əhatə etmir. -ut. Topoformantlarla yaranan toponimlər. Əlbəttə. -umlu. -şen Buğda-şen. -şen Debeta-şen. -cıq Şirvan-cıq. -ur Çot-ur. -cuq Maqmu-cuq. -li-cə. Qazan-çı. -süz. Çanax-çı. -çilər Dəmir-çilər. Bit-li-cə.

I.M. I. həmçinin gürcü coğrafi adlarının yaranmasında da iştirak etməsini qeyd edir (121. T.Mollazadə –van topoformantının yalnız Iran mənşəli toponimlərin yaranmasında deyil.Məmmədov şen sözünün qədim şümer dövründən mövcudluğunu və onun Azərbaycan dilində qaraşın. Bu topoformant da çox işləkdir. Kacar-an. van qədim Urartu dilində ölkə mənasında işlənən ebani/ubani sözü əsasında formalaşmışdır.Abdullayev həmin fikirlə razılaşır (74). -avan Nərzir-avan. -an. Ket-ran. Abaran. ev. Qafan. Bizim fikrimizcə –avan topoformantının əsasında da van durur. S.Bayramov şen formantının oba və kənd mənasını verir (18. Alban. 76). Kün-ən. -han.Axundov –van topoformantını Iran dillərinə aid edir(2. Bu formant daim mübahisələrə səbəb olur.. Hər iki müəllif topoformantın «ev. A. 79-80). -an. vana formalarının «yer. -van. 25).Bayramov Q. kan.Melikaşviliyə istinadla yazır ki. torpaq» mənalarını ifadə etməsini qeyd edir(18. A. Əsgəran. Alpan. 62).A. Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi bir sıra tədqiqatçılar –van topoformantını –an topoformantının fonetik variantı hesab edirlər. 160). onun mənşəyi və mənası haqqında müxtəlif fikirlər mövcuddur. sarışın tipli 124 .Murzayevə istinadla vani. I. -xan variantları da az işlək deyildir. -man. -ən topoformantının –yan. Bayan. -an Gör-an. -van topoformantı. yaşayış yeri. –an.Belə toponimlər də Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli toponimlərin müəyyən hissəsini təşkil edir. Qədim etnotoponim yaradan topoformantdır.Voroşil bu topoformantın kənd mənasıda olmasını qeyd edir(85. -ən topoformantı. Müəllif eyni zamanda E. ğan. məskən» mənasında olduğunu göstərir. Q.Əhmədov bu qrupa –ran formantını da daxil edərək onları fonetik çoxvariantlı şəkilçilər hesab edir(29. qan. -zan. Bu topoformant daha çox etnotoponimlərin yaranmasında iştirak edir.M. 15). şen topoformantı.

Məşədiyev şərq qrup dialekt və şivələrində şenlik sözünün kənd mənasını bildirməsinə istinadla onun yaşayış yeri və məskənini ifadə etməsi fikrini ön plana çəkir (53. Şidli kəndi Ağrı dağının yaxınlığında Vedi rayonunda.N. Qərbi Azərbaycanın Ağrı bölgəsində oğuz ellərinin izini yaşadan yüzlərlə yer-yurd adlarından biri də Şidli toponimidir. mengü. L. Azərbaycanda Şada (Şahbuz rnu). 13). H. Doğrudan da. menü formalarında olmuş və abidə. O yazır: «Bu söz türk dillərinin qədim dövrlərində bengü. Q. daşdan yazılı abidə və s. Qoşavəng və Günyevəng toponimlərinin tərkibinə daxil olan vəng formantının türk dillərinə məxsus söz olduğunu sübut etmişdir. Y.sözlərdə qalmasını qeyd edərək. H. «Şadi» coğrafi adı ilə əlaqədar olaraq Fəxrəddin Əsədoğlunun «Şidli toponiminin etimologiyası» yazısı da maraqlıdır.Mirzəyev bu formantla bağlı geniş elmi-nəzəri təhlil aparmışdır. Azərbaycanda. benü. 38). benigü. 208). habelə qərbi Azərbaycanda yaşamış qədim türk tayfalarından biri də şadı//şada tayfası olmuşdur.Mirzəyev qeyd edir ki. Tədqiqatçılar bu toponimlərdə qədim şadı tayfasının adının əksini tapmasını göstərirlər. Şadılı (Beyləqan r-nu) Şotavar (Qax r-nu) toponimləri vardır. göstərilən mənalarda sözlər qədim türk lüğətində əksini tapmışdır (100). Şadııvəng qədim alban abidəsi olub Dərələyəzdə Həsənkənd və Alxanpəyəsi kəndlərinin qabağındakı Təkədonduran dağının qərb tərəfində dağın başında yerləşir(57. Müəllif Ermənistan ərazisindəki Qaravəng. Həmin tayfanın adından yaranmış onomastik vahidlərdən biri də Şadııvəngdir. Qoduxvəng.Buşuyevanın lüğətində də bu fikir təsdiqlənir (142). mənaca rəngin açıqlığı ilə bağlılığını göstərir (51).Qumilyovun fikrinə görə bu tayfa orta asiya hunlarının tərkibinə girmişlər.Qeybullayev etnotoponimlərin əsasında şato etnoniminin durduğunu qeyd edir (88. Q. 210). Araz 125 . vəng topoformantı. bu kimi mənalarda işlənmişdir (57.

çayından çəkilmiş Kaxonov kanalının sahilində yerləşir. –li şəkilçisi isə aidlik.N. Şadılı-kənd (Goranboy).V. «Şadılı» şato tayfasına mənsub olan deməkdir. Bu məlumatın verilməsində əsas məqsəd vəng topoformantının türk dillərinə məxsus söz olmasını bir daha təsdiq etməkdir. Q. Şatırlı –kənd (Bərdə. Deməli. Cəlilabad). Şidli-kənd (Vedi) kimi coğrafi adlarda rast gəldiyini qeyd edir. L. T. Şadı tayfası haqqında daha geniş məlumat vermək olar. şidli sözünün şidi və li komponentlərindən ibarət olmasını göstərir. Vəng formantını erməni dilinə aid 126 . sahiblik məzmunu verən topoformantıdır. Azərbaycanlıların (türklərin) Ermənistandan tam qovulmasına qədər kənddə yalnız azərbaycanlılar yaşayırdı. Buradakı «i» səsinin düşməsini tələffüz ağırlığı ilə əlaqələndirir. etnosa mənsubluğundan danışmaq olmaz. XIX yüzillikdə Azərbaycanda şadılı tayfası yaşamışdır. Tarixin dərin qatlarından bugünümüzə boylanan və qədim şato tayfasının adını yaşadan Şidli oykonimi (kənd adı) ulu keçmişimizdən soraq verən coğrafi adlardandır. Kənd 1988-ci ilə qədər türk sakinləri ilə bərabər öz adını da qoruyub saxlamışdır. F. Aydındır ki. Şatır oba-kənd (Masallı). Tayfa öz adını yerləşdiyi səhranın adından götürmüşdür.Bartolda istinad edərək yazır ki. O. onda bu abidənin hər hansı başqa bir millətə. «Şadılı» və «şato» sözlərinin kökü eynidir. VI-VII əsrlərdə Qərbi Türk xanlığına daxil olan tayfalardan biri də şato olmuşdur.Qeybullayev yazır ki. Eyni zamanda Şadııvəng onomastik vahidinin tərkibindəki vəng komponentinin erməni dilinə mənsubluğu tamamilə özünü doğrultmur.Əsədoğlu «Şato-şadılı-şadlı» tayfasının adı ilə bağlı toponimlərin paralellərinə Şada-kənd (Şahbuz). Şatırovka-kənd (Salyan). Şatıhlı dağı (Cəlilabad).Qumilyova və V. mənsubluq.Əhmədov. Şidli kəndinin adı şato//şadılı etnoniminin adının azacıq fonetik dəyişikliyə uğramış variantıdır. tarixi abidənin tərkibində tayfanın adı vardırsa.

Bostan Tala.etdiyinə görə T. Bütün bunlar vəng formantı haqqında H.Baba Yaqublu. Gorus rayonu ərazisində: 1 növ təyini söz birləşməsi. Molla Uruzbəy binası. Ada təpə.2. II növ təyini söz birləşməsi .Mirzəyevin fikirlərini bir daha təsdiq edir. III növ təyini söz birləşməsi . Tut Pirqışlağı.4. I növ təyini söz birləşməsi:.Ecanın çayı.Abbas dərəsi. Eyni zamanda qeyd etmək lazımdır ki. vəng sözü Ermənistan ərazisindəki bir çox toponimlərin tərkibində işlənir. II növ təyini söz birləşməsi –Qız qalası. Qafan rayonu ərazisində: I növ təyini söz birləşməsi. Qara torpaq. Ermənistan ərazisində olmuş türk mənşəli etnotoponimlərin sintaktik xüsusiyyətləri. Balta dərəsi. II. Kığı Qalası. Bəylərin mis zavodu. Krasneselo rayonu: I növ təyini söz birləşməsi – Ağca qala. III növ təyini söz birləşmələri və feli sifət əsasında formalaşan türk mənşəli toponimlər göstərilmişdir.Əhmədovu tənqid edən prof. Qaraçimən.Dam Nov. Feli sifətə aid verilmiş nümunədəki çimən komponenti çəmən leksik vahidinin fonetik variantı da ola bilər. Taxta 127 . Kavur bəmi. Ağa tala. Bunun başlıca səbəbi erməni dilində «ə» saitinin olmaması. 3. Bu söz Azərbaycan toponimik layında da geniş areala malikdir. Boz kaha. Daş başı. Icevan rayonu: II növ təyini söz birləşməsi – Alaçıq Qaya. 208). «ə» saitinin əvəzinə «a» saitinin işlənməsidir(57. feli sifət: Bozdoğan.Ağ körpü. H. Aşağıda müxtəlif rayonlar üzrə I.Mirzəyev haqlı olaraq yazır: «Ermənilər «vəng» sözünü vank formasında yazır və belə də tələffüz edirlər.. Qızıl qaya. Ermənistan ərazisində olmuş türk mənşəli toponimlərin sintaktik xüsusiyyətləri də böyük elmi maraq kəsb edir. Ballı qaya. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli toponimlərdəki topoformantlar və onların işlənmə dairəsi haqqında fikirləri daha da genişləndirmək mümkündür. Bəzli Ağcakənd. Abbas dərəsi. Baba belli.

Aşağı Alçalı. Hacı Bayramlı:. Axta rayonu: I növ təyini söz birləşməsi – Aşağı Ərlik. Molla Dursun. Donuz yatağı. Qarın Burun. Quruyurd. Hacı Mirzə. Böyük Məzrə. Xaraba Kilsə. Xəli kənd. Ağ kənd.Aşağı Toxt. Baş kənd. feli sifət-Aşağı Pirtikən. Aşağı Zağalı.Yuxarı Gözəldərə. Böyük Vedi. Hoktemberyan rayonu: I növ təyini söz birləşməsi . Basarkeçər rayonu: I növ təyini söz birləşməsi . Hacı Qara. Qızıl Teymur.. feli sifət. Aşağı Ağ körpü. Murad təpəsi.Qara kilsə. Seyid Kotanlı.Kiçik Armudlu.. Aşağı Qarxun.Subatan. Böyk Ayrım.Aşağı Kəhriz. Xaraba Kotanlı.. Çik Ayrım. Yuxarı Ağkörpü. III növ təyini söz birləşməsi -Bahar bəyin bağları. Köhnə Şəhablı. meşə dərəsi.Aşağı Gülüdüzü. Qızıl Şəfəq.. 128 . feli sifət. Tərpiçala pəyələri. Yuxarı Körpülü. Sisyan rayonu: I növ təyini söz birləşməsi . Çatal çınqıl.pəyə. Dədəli körpü. Qızıl Qışlaq. Noyemberyan rayonu: I növ təyini söz birləşməsi . Kürd Əli. Zəngibasar rayonu: I növ təyini söz birləşməsi. Çopur Əli. Qaraçörən.Əli qoruğu. Martunu: I növ təyini söz birləşməsi. Molla Əhməd. II növ təyini söz birləşməsi . Yelqovan.Aşağı Şeypurxan. Abaran rayonu: I növ təyini söz birləşməsi . Yeğeqnadzor rayonu: I növ təyini söz birləşməsi. Bğda təpə.. Yuxarı Ağbaş.Böyük Ağa. Çğin göl. Kiçik Zeyvə. Böyük Zeyvə. Əştərək rayonu: I növ təyini söz birləşməsi . Kiçik kənd. Quqark rayonu: I növ təyini söz birləşməsi. Loru-Pəmbək qəzası: I növ təyini söz birləşməsi – Aşağı Axtala.Ağ yol. P. Kiçik Ayrım. II növ təyini söz birləşməsiZeynalBulağı. Yeni kənd.Bayram Əli. Vəli Ağalı. Talin rayonu:.Kiçik Şəhriyar. Artaşat rayonu: I növ təyini söz birləşməsi.. Çadqıran. Aşağı Şorca. Donuz damı. Qızıl vəng. II növ təyini söz birləşməsi Ovçu Qalası.. Kəsik baş. II növ təyini söz birləşməsi.. Kamo rayonu: I növ təyini söz birləşməsi – Qul Əli. II növ təyini söz birləşməsi -Mancan yatağı. II növ təyini söz birləşməsi -Ilxı Qoruğu. Qızıl Xaraba. Boz kənd.. Hacı baba. Hacı Muğan.Çoban görükməz. Aşağı Gözəldərə. Cğin Təzəkənd. I növ təyini söz birləşməsi Yuxarı Ağcaqala. Kiçik Talin. Taxta qaya.

3. Alakilsə. Molla Dursun. Isim+isim Məsələn. Kiçik Zeyvə. Abaran. II növ təyini söz birləşməsi . Böyük Zeyvə.. Qaraqula. Qoturbulaq. Xara Kilsə. Kiçik Şiştəpə. Hacı Xəlil. Ballı qayaGorus. Sifət+feli sifət . Çatal çınqıl. Göy Abbas. Yavər kəndi. Qarakilsə. Say+isim. Bayram Əli. Dəlikdaş və s. Imirxan. Naçi Elməz. I növ təyini söz birləşmələri: 1. Kavur bəmi-Gorus. Molla Musa. Hacı Qara. Gğin Təzəkənd. Aşağı KəhrizArtamat.Ağbaba qəzası I növ təyini söz birləşməsi .Ada təpə. Hacı baba. Zeynal Ağaəli. Yuxarı Çarbaq.Ağca qala. Buğda təpə və s. Hacı Mirzə.Bülbülölən. Qızıldaş. 4. Yuxarı Ağbat-Artamat. Aşağı Axta-Axta. Seyid Kotanlı. Cğin göl. Taxta pəyə. Böyük Çobankərə. Çopur Əli-Axta. Qaraqala. Taya qaya. Kiçik Təpəgöy. 5. Böyük Vedi. Daş NovQafan.Ağa tala. 129 . Qarın Brun.Güney Vəng. Adamxan. Kiçik Kənd. Göy Kümbət. Xaraba Sarvanlar. II növ təyini söz birləşməsi .Icevan. Molla Əhməd. Məsələn. Axta.Qırxbulaq. Ağkilsə.Ağsu kəndi. Boz kaha-Gorus. Yuxarı Qarxun. Bəzli Ağcakənd-Gorus. Yuxarı Ağcaqala-Talin. Əli dərəsi. Abaran. Kiçik Talin-Talin. Aşağı Zağalı-Basarkeçər. Qara torpaq. Ələyəz mahalı. Quldərviş. Sifət+isim. Aşağı Şorca. feli sifət. Qurbankahası. Ərəb xəncəri. Amasiya rayonu: I növ təyini söz birləşməsi Böyük Təpəgöy. Xəli kənd. Qızıl Teymur. 2. Alxan pəyəsi.Ağ gilsə. Aşağı Ərlik-Vedi. Qızıl qaya. 3. Sultanbəy. Yeni kənd. Soyuqbulaq. Belə təhlil apardıqda aşağıdakı toponimlər qruplarını ayırmaq mümkündür: 1. Aşağı QoxtAbovyan. Yuxarı Gözəldərə. Qaradaş və s. Küd Əli.Baqan tala . Ağ körpü-Gorus. Böyük Məzrə.Alaçıq Qaya –Icevan. Mürəkkəb toponimlər onların tərkibindəki elementlərin aid olduğu nitq hissələrinə görə də qruplaşdırılıb təsnif edilə bilər. Aşağı Qarxun. Albas biçənəyi. Xaraba Kotanlı. Qırxdəyirman. Babakişi. Köhnə Şəhablı. 4. 2. Böyük Gilanlar.Bozdoğan. Qəsul qışlağı.

Aysəsi.Əliqırx. Böyük Qaragün. ikinci komponenti isim olan toponimlər. Aşağı Dvin. Ovandərəsi. Aşağı Necili. Allahverdi. 6.5. ikinci komponenti isim olan çoxkomponentli toponimlər. Qonaqgirən. birinci komponenti sadə. Ermənistanın türk mənşəli çoxkomponentli toponimləri arasında yuxarıda qeyd olunan qruplara aid kifayət qədər nümunələr tapmaq mümkündür: Aşağı Qarxun. Donuzyeyən. Aşağı Gözəldərə. Böyük Arıxvəli. Çoxkomponentli toponimlərdə sintaktik üsulla toponim yaranmasının müəyyən xüsusiyyətləri özünü göstərir. çoxkomponentli toponimləri də müəyyən qrammatik tiplərə ayırmaq mümkündür. Bir sıra mürəkkəb toponimlərin tərkib elementləri şəkilçilər qəbul etməklə işlənir. birinci komponenti düzəltmə sifət. Aşağı Zağalı. Təpədibi. Aşağı Quylasar. ikinci komponenti mürəkkəb isimlə ifadə olunanlar. Aşağı Qarxun. Böyük 130 . Ağcaarx. Qaranlıqdərə. 7.Allahverdi. birinci və ya ikinci komponentin sadə. Danagirməz. Isim+say . Güllübulaq. Basarkeçər Elləroyuğu və s. Aşağı Ağcaqala. Onların təhlili göstərir ki. Ağzıbir. Aşağı Qaraqoymaz. Isim+ feli sifət. Baş Abran. Kolanlı Aralıx. Aşağı pürülü. Isim+fel. Böyük Vedi. Qaradağlı. mürəkkəb olması baxımından da ayrıca təsnifat aparmaq olar. Qayabaşı. Yuxarı Ağdan Aşağı Aylanlı.Arazdöyən. Aşağı Qarabağlar. düzəltmə.Məsələn. birinci komponenti yer zərfliyi. Aşağı Axta. Aşağı Pirtikən. Aşağı Qanlıca. Aşağı Alçalı. Böyük Qarakilsə. Qarahəmzəli. Aşağı Qaranlıq. Toponimlərin komponentləri müxtəlif nitq hissələri ilə ifadə olunmağa görə müəyyən qruplara ayrımaq mümkündür Bu qruplar əsasən aşağıdakıları əhatə edir: Birinci komponenti isim ikinci komponenti fel olan çoxkomponentli toponimlər. Böyük Keyti. Aşağı Türkmənli. Aşağı Ağbaş. Ağcaqışlaq.

Vəli Ağalı. Keçəl təpə. Molla Göyçə. Böyük Şöllü-Dəmirçi. leksik-semantik və qrammatik xüsusiyyətləri ümumiyyətlə toponimlərin struktur. Etnotoponimlərin struktur. Kiçik Şorlu Dəmirçi. Hüseynqulu ağalı. Böyük Gilanlar kəndi. Hacı Nəzər. Molla Eyyublu. Məzrə Şorsu kəndi. Molla Bayazet. Kiçik Kəpənək. Polad Ayrım. Yuxarı Ağbaş. Yuxarı Qaraqoymaz. Yuxarı Adyaman. Molla Musa. Böyük Şəhriyar. fonetik. Illi Qarakilsə. Hacı Xəlil. Kiçik Mirzə. Heydər bəy. Hacı Bayram. Kiçik Arıxvəli. Şamburd dərəsi. Yuxarı Kürdkənd. Yuxarı Aylanlı. 131 . Böyük məzrə. Qızıl Teymur. Hacı Muğan. Molla Bədəl.Kəpənək. Alaçıq qaya. Kaha binası. Türk Qarakilsəsi. Yuxarı Qanlıca. Bu fəsildə əldə olunmuş nəticələri aşağıdakı kimi ümumiləşdirmək olar. Kiçik Gilanlar. Qızıl təpə. Kiçik Keti. Yuxarı Pirtikən. Yuxarı Necili. Axund Bzovan. Şorlu Mehmandar. Yuxarı Ağcaqala. Kiçik Şəhriyar. Kiçik Şiştəpə. Kolanlı aralıx. Nəcəfli binası. Yeni Bəyazid. Yuxarı Quylasar (Kuylasar). Yuxarı Ağdan. Boz yoxuş. Ulya Sarvanlar və s. fonetik. leksik-semantik və qrammatik xüsusiyyətləri ilə oxşar olub kəskin fərqlərə malik deyildir. Böyük Camışlı. Yuxarı Qarxun. Böyük Şiştəpə. Kişmiş bulaq və s. Dovşan qışlaq. Kiçik Qarakilsə. Quru Araz.

həmin xalqın tarixən yaşadığı ərazini müəyyənləşdirmək. Azərbaycan və türk mənşəli toponimlərə münasibətdə Ermənistanda həmişə qərəzli mövqe tutulmuş. obyektiv gerçəkliyi həqiqəti üzə çıxarmaq üçün konkret tarixi material.NƏTICƏ Ermənistan ərazisində türkdilli toponimlərin lüğətindən aydın olur ki. Onomastik leksikanı. Türk mənşəli toponimlərin uzun illər boyu dəyişdirilib erməni mənşəli adlarla əvəz edilməsi azərbaycanlıların min illər boyu bu ərazidə yaşamasını sübut edən faktları saxtalaşdırmaq məqsədini daşımışdır. bu ərazidə baş vermiş ictimai-siyasi hadisələri. prosesləri qiymətləndirmək. Bu tayfalar Ermənistan ərazisində eramızdan əvvəl məskunlaşmışlar. dilin leksik sisteminin xüsusi qatını təşkil edən etnotoponimlər təkcə dilin inkişaf tarixini. Deməli. onun təkcə müəyyən xalqın dil tarixini öyrənmək üçün deyil. Ermənistanın türk mənşəli 132 . azərbaycanlılar zorla bu ərazilərdən çıxarılmışlar. onun yayılma areallarını öyrənmək baxımından deyil. türk mənşəli toponimlər kütləvi şəkildə dəyişdirilmiş. Ermənistanda türk mənşəli toponimlərin dəyişdirilməsi prinsiplərinin dəqiqləşdirilməsi elmi əhəmiyət kəsb edir. Çünki bu prinsiplər hazırkı addan əvvəlki ada keçidi gerçəkləşdirməyin yeganə vasitələrindən biridir. xüsusən də etnotoponimləri dil tarixi ilə bağlı qiymətli mənbə hesab etməklə yanaşı. sübut və faktlar kimi dəyərləndirmək zəruridir. Həmin tayfalar Ermənistan ərazisindəki toponimlərdə adlarını qoruyub saxlamışlar. bu hadisələrin səbəb və köklərini araşdırmaq. orada azərbaycanlıların etnogenezində müxtəlif qədim türk tayfaları iştirak etmişdir. həm də xalqın etnogenezini öyrənmək cəhətdən son dərəcə böyük əhəmiyyət kəsb edir.

Əldə olan materiallar müəyyən toplu yaradır. Qeyd etməliyik ki. Etnonimlər xalqın ictimai-siyasi həyatı ilə bağlıdır və tarixin müxtəlif mərhələsində meydana gəlmişdir. bu prosesin özünün nə zaman baş verdiyini müəyənləşdirməyə imkan verir. Etnotoponimlərin müəyyən qrupu xalqın təşəkkülündə hansı qəbilə. əsasən toponimlərin qeydə alınması istiqamətində xeyli iş görülmüşdür. Kənkərli. Əhmədli) yaranmışdır. Iki etononimli etnotoponimin tərkibindəki komponentləri şərti olaraq A və B ilə işarə edilmiş etnoslara aidliyə görə ayırmaq olar. ölkəmizin. Lokal qruplararası əlaqələr qrupların bir-birini adlandırmasına zəmin yaratmışdır. tayfa və tirələrin iştirak etdiyini. Bir sıra yer adları müxtəlif tayfa və tayfa birləşmələrinin adı ilə əlaqədar (Eymur. obyektiv fikirlərin irəli sürülməsində bu onimlər qrupu çox mühüm rol oynayır.onomastik vahidlərinin tədqiqinin ilkin vacib məsələsi bu adların toplanıb qruplaşdırılmasıdır. o cümlədən Qərbi Azərbaycan ərazisinin müasir toponimiyasındakı 4600-dən çox olan coğrafi adın təxminən 70 faizi tayfa və ya tayfa başçıları adları ilə bağlı meydana gəlmişdir. Lakin adlandırılan qrupa məxsus sözdən istifadə halını tamamilə kənara qoymaq düzgün deyildir. keçmiş tarixinə. 2) lokal qrupa ad digər lokal qrup tərəfindən qoyulur. Son dövrlərdə nəşr olunmuş elmi-tarixi əsərlərdə Ermənistan ərazisindəki türk onomastik vahidlərinin. etnogenezinə dair daha dəqiq. Ibtidai icma qurluşunda yaşamış adamlar lokal qruplar təşkil etmişlər və eyni zamanda belə qrupların təcrid olunmuş şəkildə yaşaması qeyri-mümkün olmuşdur. Lokal qrupların adlandırılmasının iki yolu olmuşdur. Etnotoponim mürəkkəb olduğu 133 . Azərbaycan xalqının mənşəyinə. 1) qrup özü-özünə ad verir. Məntiqi-linqvistik baxımdan onim adlandırılan etnosun dilinə aid söz kimi qəbul edilməlidir.

düyərli. genonimlər nəsil bildirən xüsusi adlardır. Daha qədim sayılan etnotoponimlərin linqvistik təhlili zamanı lokal qruplara məxsus adların leksik-semantik xüsusiyyətlərinin müxtəlif aspektləri tədqiqat obyekti kimi nəzərə alınmalıdır. Alim 134 . Azərbaycan dilçiliyində Ermənistan ərazisinin türk mənşəli toponimləri sovet dövründə geniş tədqiqat obyekti olmasa da. mühüm rolu olmuşdur. bucaq. yaxud motivləşdirmə əlamətindən fərqinə görə verilməsi yoxlanılmalıdır. 3) Komponentlərin hər ikisi B-yə aiddir.zaman kompozitin tərkib elementlərinin aşağıdakı kimi paylanması mümkündür: 1) Komponentlərin hər ikisi A etnosuna aiddir. genotoponimlərin nomen regionale səciyyəsi daşıması faktı da bir daha təsdiqlənir. kazan. Araşdırmalar göstərir ki. padar. Çünki bu cür onimlər müəyyən ərazidə məskunlaşmış qrupları bildirir. Onimin leksik-semantik təhlili isə onun mənsubluq dairəsini və ya ətrafını aşkara çıxarmağa kömək göstərir. xunus. Elmi ədəbiyyatda genonimlərin daha çox türk və monqol areallarında yayılması xüsusi qeyd olunur. onun bu və ya digər istinad nöqtəsindən. ayrım. şatı. kəngərli. /tele/. kanq. Oxşar məsələlər genonimlərlə bağlı araşdırmalar zamanı da üzə çıxır. Lokal qruplara məxsus onimlərə regional nomenlər (Nomen Regionale) səviyyəsində də baxmaq olar. lokal qrupun yaşadığı yerin xüsusiyyətlərinə. Belə tədqiqatda leksik vahidin semantik yükünün bilavasitə etnosa deyil. Gəncə qəzasının etnotoponimlərinin formalaşmasında leq. Genatoponimlərdə əraziyə xas xüsusiyyət əksini tapdığına görə onların müəyyən sözlərə görə ilkin fərqləndirilməsinə imkan yaranır. kollü. koran və s. quşi. kazax. Məlumdur ki. xaput /haput/. son dövrlərdə bu sahəyə münasibət xeyli dəyişmişdir. eymur. Bununla yanaşı. bayan. dəli. digəri B-yə aiddir. hun. qanzak. 2) Komponentlərdən biri A-ya.

yuxarı. Bununla yanaşı qeyd etmək lazımdır ki. Çoxkomponetli toponimlər tarixi inkişafın müəyyən mərhələsində müxtəlif səbəblərdən yaranmışdır. Əsas səbəb əhalinin miqrasiyası ilə əlaqələndirilə bilər. komponentlərin bir qismi eyni qəbildən olub böyük. böyük. qurluşca sadə saydığımız bir çox toponimlərin tərkib ünsürlərini müəyyənləşdirmək çətindir. baş və bu qəbildən olan sözlərinin artırılması ilə düzələn toponimlər kəndlərin. Ermənistanın türk mənşəli toponimlərinin böyük bir hissəsi çoxkomponentli toponimlərdir. həm də tədqiqi haqqında maraqlı əsərlər yazmışlar.və tədqiqatçılar Ermənistan ərazisindəki toponimlərin həm toplanması. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlərdə fonetik dəyişmələr və fonetik hadisələr özünü göstərir. yaxud yaşayış məntəqələrinin böyüyüb iki yerə bölünməsi ilə yaranmışdır. düzəltmə mürəkkəb və çoxkomponentli toponimlər şəklində qruplaşdırmaq məqsədəuyğundur. yuxarı. Bütün fonetik dəyişmələr və fonetik hadisələr türk dillərinə aid fonetik normalarla səsləşir. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli toponimlərin struktur tiplərə görə ümumi mənzərəsini araşdırmaq üçün onları sadə. Eyni zamanda. aşağı. 135 . yaxın ərazilərə olmuşdur. Quruluşca sadə olan toponimlər sayca böyük çoxluq təşkil etmir. Şübhə yoxdur ki. Daha qədim dövrə getdikcə miqrasiyanın əhalinin müəyyən ərazidə artmasının yeni yaşayış məskənlərinin yaranması ilə nəticələndiyi aydın hiss olunur. kiçik. Tədqiqat prosesində Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlərin onomastikonu qurulmuşdur. düzəltmə və mürəkkəb toponimə artırılması ilə düzəlmişdir. Etnotoponim və etnotoponim olmayan toponimlərin struktur tiplərə görə müqaisəli təhlili quruluşa görə fərqli cəhətlərin olmadığını təsdiq edir. qeyd etmək lazımdır ki. qıraq sözlərinin sadə. baş. Burada miqrasiya məsafəcə uzağa deyil. kiçik. aşağı.

Etnonimlər əsasında toponimlərin yaranması geniş yayılmış haldır. lar.-lu. Burada leksik sistemin xüsusi onimlərinin toponim tərkibində yer alması özünü göstərir. Belə vahidlərin tapılıb aşkara çıxarılması mənbələrindən biri də aşıq poeziyası və digər yazılı mənbələrdir. demək olar ki. Indiki Ermənistan ərazisindəki etnotoponimlərdə Azərbaycan dilinin morfoloci xüsusiyyətləri ifadəsini tapmışdır. Ümumiləşdirmə aparılarsa. -luq.-li. etnotoponimlərin struktur.-lik. lıq. fonetik. Azərbaycan dilinin məhsuldar şəkilçiləri olan –lı. Etnotoponimlərin tərkibində topoformantların işlənməsi də özünü göstərir. 136 . fonetik.-lər. leksik-semantik və qrammatik xüsusiyyətləri ümumiyyətlə toponimlərin struktur. -lük və bir sıra digər şəkilçilər Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlərin tərkibində işlənir.-lü. Həmin cəhət etnotoponimlərdə də özünü göstərir.Onomastik vahidlərin semantik üsulla əmələ gəlməsində başlıca əlamət bu prosesdə bir nitq hissəsinə məxsus sözlərin başqa nitq hissəsinə keçməsi hadisəsidir. leksik-semantik və qrammatik xüsusiyyətləri ilə oxşar olub kəskin fərqlərə malik deyildir.

«Bayat» kəlməsi haqqında qeydlər. 5. – Bakı: Gənclik. Babazadə Ə. Ayrım dialekti. –Bakı: Azərbaycan ensiklopediyası. Azərbaycan SSR inzibati ərazi bölgüsü. Azərbaycan tarixi sənədlər və nəşrlər üzrə. 8. Az-f. Torpağın köksündə tarixin izləri.ISTIFADƏ EDILMIŞ ƏDƏBIYYAT Azərbaycan dilində 1. 1963 -262s. Bakıxanov A. Azərbaycan SSR-in qısa toponimlər lüğəti. 2. P. 1990 -381s. Ensiklopedik lüğət. 1983 -136s 3. -Bakı.. Azərbaycanda məskən yerlərinin siyahısı. -223s. IX-XII əsr ərəb coğrafişünas-səyyahları Azərbaycan haqqında.Ə. – Bakı: Azərnəşr. 1986 6. Bəndəliyev N. Azərbaycan toponimləri. 12. 9. inv. – Bakı: Azərnəşr.Bakı: Azərnəşr.. 1974. 1960 -267s.m. 11. – Bakı: Azərnəşr. -588s. Böyük Qafqazın cənub-qərb hissəsinin toponimiyası. – Bakı: Azərnəşr. Gülüstani-Irəm. – 195s. 1970. 19734 4. Bakı: 1987 13. RƏF. (Tarixi xülasə və fonetika). 1979 -224s. -288s. 1984 137 . Axundov A.. 1999. RƏF arx. Abbasova M.. – Bakı: Elm. Məmmədov X. Azərbaycanın izahlı coğrafi adlar lüğəti. 7.S. – Bakı: Elm. 1968-218s.-38 Q-32/570. Azərbaycan SSR inzibati ərazi bölgüsü. 1993.I. Azərbaycan SSR inzibati ərazi bölgüsü. 10. 14. – Bakı: Elm.

-250s. Pəmbək bölgələrinin yer-yurd adları (toponimləri).113-114 24. 1998. 19. .. . Qərbi Azərbaycan toponimlərinin tərkibində işlənən söz və coğrafi terminlər.. – 317s.A. 16.// Dil məsələlərinə dair tematik toplu. Qərbi Azərbaycanın türk mənşəli toponimlərinin qrupları haqqında// Azərbaycan onomastikası problemləri. – Bakı: Elm. –Bakı: 1986.. – Bakı: Gənclik.63-69 17. Bakı. Cəlilov F. 1997 22. Şörəyel. 2000 – 106s. 1995. –Bakı: Maarif.Bakı: Elm. Qədim Oğuz ellərinin Ağbaba. Türk uluslarının yer yaddaşı. – 452s. Məmmədov H.S. 138 . Bayramov I. Azərbaycan etnonimlərinin leksik-semantik tədqiqi. 25. 2ci buraxılış Bakı: ADPU nəşri.S. 1999.77-82 18. Əhmədov T. 1988. Cəlilov F. 21. Qədim Az||As etnonimi//Azərbaycan filologiyası məsələləri. Azərbaycan dilinin morfonologiyası. – 464s. Bünyadov Z. –Bakı: Elm. – Bakı: BDU nəşri. Ermənistan azərbaycanlılarının tarixi coğrafiyası. –Bakı: Elm.Bakı. Irəvan əyalətinin icmal dəftəri. NDA. Azərbaycan toponimikasının əsasları. Azərbaycan onomastikası problemləri. 1983. Bayramov I. –Bakı: Oğuz eli. Qeybullayev Q.15. 1995. Əfqanıstanda türk mənşəli toponimlər. Budaqov B.. S. . Ermənistanda Azərbaycan mənşəli toponimlərin izahlı lüğəti. 1994. 27. Əhmədova E.Bakı: ADPU nəşri. Indiki Ermənistanın toponimlərində qədim türk tayfalarının izləri. -244s. Bayramov A. Eyvazova R. 1991. 1997.285s. . Budaqov B. 20. Əhmədov B. 1995. 23. 28. – Bakı: Elm 1996. -272s. Bayramov I. 26.

Azərbaycan toponimiyası. -247s.S. Oçerklər və materiallar. Azərbaycan toponimləri. Sənin ulu baban. – Bakı: Elm. 44. -208s.fəlsəfə. 1984. Qeybullayev Q. № 2. Qarabağnamələr. Bayat boyu. Vəliyev K. 1990. 1999. Qədim türklər və Ermənistan. – Bakı: Elm. 1992. 45. – 140s. Əhmədov T. – Bakı: Sabah. 41. 1973. Azərbaycan tarixi. 1989. El-obamızın adları. Əzizov E. Qeybullayev Q. -127s. –Bakı: Yazıçı. – Bakı: Azərnəşr. Qasımov A. Dil və ədəbiyyat seriyası. 1984. Qarabağın etnik və siyasi tarixinə dair. – Bakı: Azərnəşr. 37. Söz xəzinəsi. – Bakı: Azərnəşr. -188s.21-30 38. 1995. 1995. 36.I. II buraxılış. 31. –Bakı: Maarif. bayatlılar//Azərbaycan filologiyası məsələləri. II cild. 42. 47 34. 1992.Ermənisatan. – Bakı: ADPU nəşri. 302s 40. 1983. I cild. Əzizov E. 39. Dədə Qorqud yolu. hüquq seriyası/. . –Bakı: Gənclik. 139 . – 248s. Hacıyev T. 33. 1977. –Bakı: Maarif. Qeybullaev Q. -261s. 1994. Hüseynzadə Ə. Qədim türk-oğuz yurdu. –Bakı: Azərnəşr. . –Bakı: Qanun. BDU nəşri. Əliyeva R.. 1989.478s. – 192s. Fərzəli Ə. -360s. 136s.N. . Azərbaycan EA Xəbərləri /tarix. 2002. «Kitabi-Dədə Qorqud» dastanları və tarixi dialektologiyanın bəzi məsələləri. Azərbaycan türklərinin təşəkkülü tarixindən. 1991. Azərbaycan dili tarixi. Müasir Azərbaycan toponimiyasında tayfa adlarının izləri.S. 35.163-168 43. 32. Ismayılov M. Əliyev V.29. «bayat» sözü. Ismayılov M. -S. 1994. 30. -278s. Qarabağnamələr. Ələkbərli Ə. –Bakı: Yazıçı. 126s. –Bakı: Elm.

– 640s. 4-23.-179s. 1983.L. –Bakı: ADPU nəşri. 58. Mirzəyev H. –Bakı: Gənclik. Mirzəyev H.38-44 140 . 1983. 1988 -536s.3-6. Qurbanov A. .35-36. Azərbaycan yer adları. –S. –Bakı: Azərnəşr. 1997. -533s. – 352s. 49. Mirzəyev H. Buraxılış 1-2..S. – Ankara: Aleaddin Kiral Basımevi. – Bakı: ADPU nəşri.S. 1993. Amağu kəndinin etnonimləri. 54.. III buraxılış. Azərbaycan dilinin erkən tarixinə dair. Dərələyəzdə Qoduxvəng kəndində olan onomastik vahidlər// Filologiya məsələlərinə dair tematik toplu. Mahmud Kaşğarlı. Şumer-türk paralelləri//Azərbaycan filologiyası məsələləri. ləqəbləri.Bakı: Maarif. Qumilyov L. 53. 1990. 1991. 1987. 51. Mirzəyev H. 26-34. Azərbaycan filologiyası məsələləri. 1941. Məmmədov A. –Bakı: Elm. Zaqafqaziyanın Azərbaycan toponimləri. Ayrımlar haqqında. – Bakı: Elm. Məmmədov N. 2001. -148s. Məşədiyev Q. . Mirzəyev H.S. 47. Bakı: Elm. 48. Buraxılış 1-2.. hidronimləri və yer-yurd adları haqqında// Filologiya məsələlərinə dair tematik toplu (FMDTT). 52. – Bakı: ADPU nəşri. 50. Azərbaycan dilinin onomalogiyası. Aşıq poeziyasında yaşayan adlarımız və tariximiz.Bakı: Elm. I buraxılış. Quliyev Ə. – Bakı: ADPU nəşri. 2001. 56.I. . 2001. 57. Aşıq poeziyasında işlənən etnonimlərə dair//Azərbaycan onomastikası problemləri. 1993. Qabaxlı kəndi və onun onomastik vahidləri// Filologiya məsələlərinə dair tematik toplu.S. Qukasyan V.46. 55. –Bakı: ADPU nəşri. Azərbaycan dilinin təşəkkül tarixinə dair qeydlər/Azərbaycan filologiyası məsələləri. Divani lüğət-it türk. Qədim türklər. Buraxılış 1-2.

«Gəncə» adı türk mənşəli etnonim kimi. – Bakı: Maarif. –Bakı: Azərnəşr. -192s.S. 62. Nuriyev E.Ş. 1998. 97s. 38-40 70. Mirzəyev H. 2001. Azərbaycan SSR-in Şəki-Zaqatala zonasının toponimiyası. Doğma yurdu gəzə-gəzə. 1990. Şecere-i Terakime. Rüstəmli Ə. Yer adları necə əmələ gəlmişdir//Elm və həyat. 1997. 1992. 1977. 67. – 421s. Azərbaycan. 65. -S. Orta əsr Azərbaycan tarixinə dair farsdilli sənədlər (XVI –XVIII əsrlər). Silinməz adlar. Yusifov Y. –Bakı: Elm.Azərbaycanın qərb regionunun problemlərinə həsr olunmuş elmi-tədqiqat işlərinin yekunları. –S.13-15 72. 63. 66.Bakı: Elm. Azərbaycan dialektologiyasının əsasları. Türklerinn soy kütügü (Hazırlayan: Müherrem Ergin/ Ebülqazi Bahadır Han). -257s. . –Bakı: Maarif. 1989. –Bakı: Azərbaycan. 1963. 68. 1967.M. 1925.B. Voroşil Q. Rəhimoğlu H. –Bakı: Elm. 1989. –Bakı: Yazıçı. Azərbaycan dilinin təşəkkül tarixinə dair qeydlər// Azərbaycan filologiyası məsələləri. -240s.B.. Mirzəyev M. Yusifov M. №10.K. Toponimikanın əsasları. Ələyəz kəndinin bəzi onomastik vahidləri haqqında// Filologiya məsələlərinə dair tematik toplu.262-265 71.. 1987. Buraxılış 1-2. 69.H. – Bakı: ADPU nəşri. 1993. 64. Yusifov Y. Şirəliyev M. Vəliyev M. Müsəvi T. -204s Rus dilində 141 . Qədim Oğuz yurdu Zəngəzurun türk mənşəli yer-yurd adları. /Baharlı/. -Bakı. -107s. Kərimov S.I.S. – Bakı: Maarif. – 216s. – Bakı: Elm. Oğuzlar. 61. Sümər Faruq. . 1983.59.. –Istanbul. sağalmaz yaralar.14-18 60.

143-150 76. 81. M.: Izd-vo Vostoçnoy literaturı. 1968.304s. 1980.204. – 680s.A.V. 84. Sobranie soçineniy . -128s. Razdelenie truda v pervobıtnom obhestve|| Trudı Instituta gtnoqrafii. – Baku: Glm. 77. Butinov N. -383s.393-394 85. -M. 1. T. – 321s. -777s. . Veliev M.//Gtniçeskaə onomastika. 1981. Dannıe gtnotoponimii o rasselenii törkoəzıçnıx plemen v Azerbaydcane X1-XU v. Vvedenie v izuçenie törkskix əzıkov.D.: Nauka. –Baku: 1925. Aliev K. -S. -M. Z. Abbas-Kuli-Aqa Bakixanov.: Nauka. Ataniəzov S. 31-33. Bromley Ö. primeçaniə i ukazateli akad. 74. 1969. kommentarii.Q.Bunətova. -S. 1964.2. – 283s. Abdullaev I. Redaküiə.posvəhennoy izuçeniö toponimii Azerbaydcanskoy SSR.Q.-Materialı dokladov P naüçnoy konferenüii. T. 1991.: Nauka. – Baku: Glm. 79.216 83. Bartolğd V. Gtnos i gtnoqrafiə.II. –s. 78. K gtimoloqii qeoqrafiçeskix nazvaniy sodercahix formant van// Materialı tezisov Vsesoöznoy nauçnoy konferenüii po törkskim əzıkam. Aliev K.M. Valixanov Ç. 82.Ç. -M. Toponimika i gtnonimika ob gtnoqeneze na territorii Azerbaydcanskoy SSR. S. 1969. 1973. – S. – Aşqabat: Ilım. Aqaev Q.A.: Vısşaə şkola. t.V. –Baku: Izd-nie AQU. 1986. Antiçnıe istoçniki po istorii AzerBaydcana. . –Baku: Glm.73. Baskakov N.78 75. Naselenie Azerbaydcana-«Muzey gtnoqrafiçeskix sokrovih»//Azerbaydcanskiy nastolğnıy kalendarğ. 1961.1 «Problemı pervobıtnoqo obhestva». 1989. 80. çastğ I. Voroşil Q. Turkmenistanın qeoqrafik atlarının düşündirişli sözlüqi.Alma-Ata: Izd-nie AN. Soçineniə. Qölistani-Iram. -M. Istoriko-filoloqiçeskiy analiz nekotorıx toponimov severo-zapadnoy zonı Kavkazskoy 142 .

Albanii//Materialı nauçnoy konferenüii, posvəhennoy izuçeniö toponimii Azerbaydcana.- Baku: Glm, 1973. S.73-82. 86. Voroşil Q., Aslanov V. Issledovanie po istorii azerbaydcanskoqo əzıka dopisğmennoqo perioda. –Baku: Glm, 1986. -168s 87. Qadciev N.Z. Törkoəzıçnıe arealı Kavkaza. -M.: Nauka, 1979. – 226 s. 88. Qeybullaev Q. Toponimiə Azerbaydcana. – Baku: Glm, 1986. – 192s. 89. Qeybullaev Q.A. K gtnoqenezu Azerbaydcanüev. –Baku: Glm, 1991. -549s. 90. Qeybullaev Q.A. O proisxocdenii nekotorıx gtnotoponimov Azerbaydcana. Dokladı AN Azerb SSR. Baku, 1978, №11. –S.69-71 91. Qeybullayev Q.A. O proisxocdenii nekotorıx gtnotoponimov Azerbaydcana//Gtnoqrafiçeskiy sbornik. IV vıp. Baku: Glm, 1981. S. 153-164. 92. Qordlevskiy V.A. Soçineniə .T.3. – M.: Izd-vo AN SSSR, 1962. -588s. 93. Qubaeva S.S. Odna iz osobennostey toponimii//Dialektı i toponimiə Povolcğə. Vıp., I. – Çeboksarı, 1972. - S.101109. 94. Qumilev L.N. Drevnie törki. – M.: Nauka, 1967. -266s. 95. Quseynzade A. Ob gtimoloqii toponima Kuba//Sovetskaə törkoloqiə, 1971, №3. – S.119-123 96. Quseynzade A. Oykonimı Zakavkazğə, vklöçaöhie gtnonim «biçenek»// Sovetskaə törkoloqiə, 1982, №5. -S. 34-38 97. Quseyn-Zade Ç.M. Törkskaə antroponimiə v srednevekovıx araboəzıçnıx pisğmennıx pamətnikax do XŞ veka: Dis. … kand. filol. nauk. -Baku, 1988. 98. Quseynov R.A. Siriyskie istoçniki XP-XŞ vv. ob Azerbaydcane. – Baku: Glm, 1960. 143

99. Dokumentı arxiva xivinskix xanov po istorii i gtnoqrafii karakalpakov. - M.: Nauka, 1967. – 539s. 100. Drevnetörksiy slovarğ. –Leninqrad: Nauka, 1969. -676s. 101. Dron I.V. Nazvaniə qaqauzskix sel Moldavskoy SSR// Sovetskaə törkoloqiə , 1982, №4. -S.41-51 102. Zuev Ö.A. Iz drevnetörkskoy gtnonimiki po kitayskim istoçnikai// Trudı instituta istorii i arxeoloqii pri AN Kazaxskoy SSR. T.15. – Alma-Ata: Nauka, 1962. - S.280287 103. Istoriçeskaə onomastika. - M.: Nauka, 1977. -308s. 104. Kaqramanov Dc.V. Opisanie arxeoqrafiçeskix dokumentov. - Baku: Glm, 1969. -101s. 105. Kapanüən Qr. Xayasa-kolıbelğ armən. –Erevan: AN Arm.SSR, 1947. -291s. 106. K voprosu o plemenax Kavkazskoy Albanii//Issledovaniə po istorii kulğturı narodov Vostoka. -M.-L.: Izd-vo AN, 1960. -S.12-19. 107. Kenesbaev S.K., Dcanuzakov T.D. O leksiçeskix plastax onomastiki kazaxskoqo əıka // Sovetskaə törkoloqiə, 1976, №3. –S. 78-88. 108. Kləştornıy S.Q. Drevnetörkskie runiçeskie pamətniki. -M.: Nauka, 1964. -215s. 109. Koyçubaev E. Kratkiy tolkovıy slovarğ toponimov Kazaxstana. -Alma-Ata: Nauka, 1974. - 274s. 110. Kononov A.N. Rodoslavnaə törkmen. Soçinenie Abu-l Qazi xana Xivinskoqo. – M.-L.: Izd-vo AN SSSR, 1958. – 513s. 111. Kostenko L.Q. Törkistanskiy krai. T.1. – SPB, 1880. S. 112. Kratkiy toponimiçeskiy slovarğ.- M.: Mıslğ, 1966. – 509s. 113. Lezina I.N. K voprosu o stratifikaüii törkskix qenetoponimov Krıma//Onomastika, tipoloqiə, stratiqrafiə. -M.: Nauka, 1988. -S. 144-163 114. Malov S.E. Pamətniki drvnetörkskoy pisğmennosti. -M-L.: Izd-vo AN SSSR, 1951. -452s. 144

115. Mamedov A. Teoretiçeskie problemı vosstanovleniə perviçnıx korney v törkskix əzıkax/Azərbaycan filologiyası məsələləri. II buraxılış. -Bakı: Elm, 1984. S.5-20 116. Marakuev A.V. Kratkiy oçerk toponimii kak qeoqrafiçeskoy disüiplinı//Uç. zapiski Qos. un-ta. t.XŞ, vıp.2. Qeoloqiə i qeoqrafiə. Alma-Ata.1954 117. Meşanninov I.I. Xaldovedenie. Istoriə drevnoqo Vana vklöçaə drevneyşie svedeniə o Zakavkazğe. Sistema pisğma i çteniə klinopisnıx tekstov xaldov-urartov//Trudı ob-va obsledovaniə i izuçeniə Azerbaydcana. – Baku, 1927, №10. –S. 27-52 118. Minorskiy V.F.. Istoriə Şirvana i Derbenda X-X1 vekov. M.: Nauka, 1963. -185s. 119. Mirzazade Ç.X. Toponimı Azerbaydcana v srednevekovıx arabskix qeoqrafiçesix istoçnikax. –Baku: Glm, 1988. 120s. 120. Mollazade S.M., Bayramova N.Q. Otracenie gtnoqrafiçeskix realiy azerbaydcanskoqo naroda v toponimii Azerbaydcana// Sovetskaə törkoloqiə, 1983, №6. - S.29-36 121. Mollazade S.M. Toponimiə severnıx rayonov Azerbaydcana. -Baku: Glm, 1979 -206s 122. Molçanova O.T. Strukturnıe tipı törkskix toponimov Qornoqo Altaə. –Saratov: Izd-nie Sarat. Un-ta, 1982. – 256s. 123. Morozova A.S. Kulğtura domaşneqo bıta karakalpakov naçala XX v (k voprosu gtnoqeneza. -M.: Nauka, 1982 124. Murzaev Z.M. Qeoqrafiə v nazvaniəx. - M.: Nauka, 1979. – 167s. 125. Murzaev Z.M. Slovarğ narodnıx qeoqrafiçeskix terminov. M.: Mıslğ, 1984. -653s. 126. Musabekov N.Ç. Ob obrazovanii gtnoqidronimov Azerbaydcana// Sovetskaə törkoloqiə, 1986, №2. -S.69-73 145

e.: Nauka. T. Perspektivı razvitiə slavənskoy onomastiki//Voprosı əzıkoznaniə. -391s. L. №1.: Izd-vo AN SSSR.// Sovetskaə törkoloqiə. 1974.32-49 146 .S. -226s. Siriyskie istoçniki po istorii narodov SSSR.: Izd-vo AN SSSR.V. 1969. Rospond S. Alfavitnıy ukazatelğ k pətiverstnoy karte Kavkazskoqo kraə. 1952.P. 1959.: Nauka.: Nauka. 133.: Izd-vo AN SSSR.. -278s.Kavkaz i tureükiy mir/Izv. 131.A.9-19 139.S. -M-L.37135. –M. 1978. 132. 128.: Nauka. 136.-VII v.D. 1926.: Nauka.M. 1965. Çerepin L. Savina V.. Raşid-ad-Din. -Tiflis. -172s. .M.e. 1964. .P.Semenova. Paşuto V. 1913. Sattarov Q. №2..T. n. -M. 1962. 239s. Nikonov V. 175s. Puti razvitiə feodalizma. redaküiə i primeçaniə prof.A. Reformatskiy A.Tipı törkskix toponimov v Irane. Imə i obhestvo.Xetaqurova. -M. Onomastika Sredney Azii. Vvedenie v toponimiku.A. .1. .S. 137.: Nauka.M. №4. – 530s.: Nauka.A. 134.V.127. – S.-L.M. Gtnotoponimı Tatarii. Poroznak V. 1977. S. Novoselğüev A.Toponimika kak linqvistiçeskiy fakt//Toponimika i transkripüiə. Potapov L. 1941.P. Perevod s persidskoqo A.I. – 316s. Issledovaniə i materialı. Obhestva obsledovaniə i izuçeniə Azerbaydcana. -M.. Piqulevskaə N. . Gtniçeskiy sostav i proisxocdenie altayüev. A. 138.M.F.-L. 129. Nikonov V. -196s. 1969.. Baku. 1980.3-9 141. Samoyloviç A. Prinüipı issledovaniə paleobalkanskoy onomastiki//Istoriçeskaə onomastika. Toponimika Vostoka. 130.A. Sbornik letopisey. 140.: Nauka. 1972. – 338s. Oçerki po istorii i kulğture Kavkazskoy Albanii IVv do n. Paqirev D. .

Toporov V.V.: Izd-vo AN SSSR. 1973.M. 147.: Nauka. Superanskaə A. Mesto onomastiki sredi qumanitarnıx nauk//Voprosı əzıkoznaniə.S.: Nauka.: Izd-vo AN SSSR. T. 143. 7-11.I. . 148. Rannie formı gtnonimov i gtniçeskoe samosoznanie//Gtnoqrafiə imen. M. 144. Trubaçev O. . 151.142. Sumbatzade A. 1971. №2. – Baku: Glm.: Nauka. -M.30-34 153. №6. Şarafname.: Nauka. Superanskaə A. – 128s. -M. -S. Oçerki istorii kulğturı Kavkazskoy Albanii. Xisamitdinova F. 147 . 1962 -166s. 149.N. Qenotoponimiə Krıma//Melanges Skov. Teoriə i metodika onomastiçeskix issledovaniy.Tiflis.246-254 150. Çiçaqov V. -366s. -S. Kazanğ. 156.M. –S. Tahiükiy V. Iz istorii russkix imen.: Nauka. .: Nauka.Q.-350s. -303s.: Uçpedqiz. Trever K.N. Tolstova L.6 -13 155. Tarixi-Derbend-name (s 9-ö priloceniəmi). – 391s.: Nauka.-L. Seleniə Kazanskoqo xanstva// Voprosı gtnoqeneza törkoəzıçnıx narodov Severnoqo Povolcğə. 1971. Çernışev E.M. Çesnov Ə. -S.K.V.Zagreb. 1976. XVIIXIX vekov// Sovetskaə Törkoloqiə.V. vstreçaöhixsə v toponimii Aerbaydcanskoy SSR.II. Gtnonimi v oykonomii Başkirii. 152. Şarafxan Bidlisi.281-287. . 1990. 1961. M. 192s. Nekotorıe voprosı istoriçeskoy onomastiki Xorezmskoqo oazisa || Gtnoqrafiə imen. . Azerbaydcanüı -gtnoqenez i formirovanie naroda. Slovarğ qeoqrafiçeskix terminov i druqix slov. 254s.S. Linqvistiçeskiy analiz qidronimov Verxovnoqo Podneprovğə. 1959. 1985 145. 1984. 1971. 146. Obhaə teoriə imeni sobstvennoqo. 154.M. 1986. -M. 1959. otçestv i familiy. 1971. -M. -S.M. 1898.

I.I. Əmpolğskiy Z.. Şarova I. 1911. – 192s.5-6 148 . O törkax V v. 1970.g. 198. -S. do n. 159.s.AQU.157. Gtniçeskaə onomastika. Novaə uqroza russkomu delu v Zakavkazğe: predostoəhaə rasprodaca Muqani inorodüam. . -Spb. zap. 158. Tiflis.: Nauka. -M. –Uç.

. ABAR əsaslı areal etnotoponimlər ........2... Kuyərçi əsaslı etnotoponimlər ...........................7................................... 64 2................ AYRUM əsaslı areal etnotoponimlər ...........................................9. 57 2.............11............ Qərbi Azərbaycanın türk mənşəli etnotoponimlərinin areallıq xüsusiyyətləri və yayılma arealları. 60 2...... 51 2.. ABBAS əsaslı areal etnotoponimlər .........................16..... 80 2........................10...... 73 2......................................................... ABDAL əsaslı areal etnotoponimlər .................. Kabar əsaslı areal etnotoponimlər .....13........................... 56 2...........12.... 11 1...15...4................................ Onomastik vahidlərin tədqiqinin xalqın məskunlaşma coğrafiyasının təyinində rolu .... 5 I FƏSIL.............. 99 149 ................................................. ABAN əsaslı areal etnotoponimlər ......... BAYAT əsaslı areal etnotoponimlər ...... 54 2..... 78 2....................................................... 47 II FƏSIL... Kuşi əsaslı areal etnotoponimlər ...........14..... 11 1............. 87 2... 3 GIRIŞ ........................... Əfşar əsaslı areal etnotoponimlər ........ 84 2.............................................................................................Qarqar əsaslı areal etnotoponimlər ......... Ermənistan ərazisinin türk mənşəli etnotoponimləri ..........................2............5............................6....................................... 32 1................4.............. BAYANDUR əsaslı areal etnotoponimlər........... Kazan əsaslı areal etnotoponimlər ............................ 25 1................... Çul əsaslı etnotoponimlər ... Muğan əsaslı etnotoponimlər .......... 51 2.................1............................. 75 2. 70 2...... Azərbaycan və Qərbi Azərbaycan ərazisinin etnonim mənzərəsi ........1...3................. Qərbi Azərbaycanın türk mənşəli etnotoponim mənzərəsi .....3.. 58 2................ 61 2..................8...................... Ermənistanın türk mənşəli areal etnotoponimləri ................MÜNDƏRICAT Ön söz .. Karkın əsaslı areal etnotoponimlər ............

.....4.............................................. 124 NƏTICƏ ............. 137 ISTIFADƏ EDILMIŞ ƏDƏBIYYAT ...........................2................ 119 3... Ermənistanın türk mənşəli etnotoponimilərinin leksik-semantik xüsusiyyətləri.................................... leksikmantik və qrammatik xüsusiyyətləri ................III FƏSIL..... 116 3......1..........................3.................. 104 3............. Ermənistanın türk mənşəli etnotoponimilərinin struktur xüsusiyyətləri .................... fonetik...................................... Ermənistanın türk mənşəli etnotoponimilərinin fonetik xüsusiyyətləri........................ Qərbi Azərbaycanın türk mənşəli etnotoponimilərinin struktur............... Ermənistanın türk mənşəli etnotoponimilərinin qrammatik xüsusiyyətləri.............. 104 3.... 142 150 .......

04.com Tel: 497-16-32. 151 .Məmmədli Kompüter dizayneri: Zahid Məmmədov Səhifələyici: Aygün Əsgərova Texniki redaktor: Rövşanə Nizami qızı Montacçı: Rasim Hacıyev Yığılmağa verilmiş 20. Şərti çap vərəqi 9.02. Kitab «Nurlan» nəşriyyat-poliqrafiya müəssisəsində hazır diapozitivlərdən çap olunmuşdur. 050-311-41-89 Ünvan: Bakı.B. Tirac 200. Sifariş № 181 Kağız formatı 60x84 1/16.2008. E-mail: nurlan1959@yahoo.2008. Çapa imzalanmış 28. 3-cü Maqomayev döngəsi 8/4. Içərişəhər.Direktor: professor N.7.

152 .