AZƏRBAYCAN DÖVLƏT PEDAQOCI UNIVERSITETI

Könül Səmədova

QƏRBI AZƏRBAYCAN ETNOTOPONIMLƏRININ AREALLARI

Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyi Elmi-Metodik Şurası «Azərbaycan dili və ədəbiyyatı» bölməsinin 07.01.2008-ci il tarixli 1№-li iclas protokoluna əsasən dərs vəsaiti kimi çap olunur.

Bakı «Nurlan»-2008

Elmi redaktor:

f.e.doktoru.prof Həsən Mirzəyev F.e.doktoru prof.

Buludxan Xəlilov Rəyçilər: f.e.doktoru prof. Mirvari İsmayılova F.e.doktoru prof. dos.İbrahim Bayramov Könül Ibrahim qızı Səmədova. Qərbi Azərbaycan-indiki Ermənistan etnotoponimlərinin arealları (monoqrafiya). Bakı, «Nurlan», 2008,- səh.
Kitabda ilk dəfə olaraq Qərbi Azərbaycan ərazisindəki etnotoponimlər tədqiqat obyekti olmuş, bu ərazinin areal etnotoponimləri araşdırılmışdır. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlər linqvistik və tarixi, coğrafi aspektdə araşdırılmışdır. Monoqrafiya dilçilər, tarixçilər, coğrafiyaçılar, aspirantlar, tələbələr və vahid Azərbaycan tarixinə, dilinə maraq göstərən geniş oxucu kütləsi üçün nəzərdə tutulmuş, Qərbi Azərbaycan – indiki Ermənistan ərazisinin qədim türk oğuz yurdu olduğunu bir daha təsdiq edən tutarlı mənbədir.

4602000000 N − 098 − 2008

Qrifli nəşr

© «Nurlan», 2008
2

Ön söz
Müasir dövrdə Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlərin tədqiqi daha vacib məsələ olub, təkcə elmi aktuallığı ilə deyil, siyasi əhəmiyyəti baxımından da son dərəcə vacibdir. Onomastik vahidlər, xüsusən də etnotoponimlər dil tarixi ilə bağlı qiymətli mənbədir. Onlar xalqın qədim yaşayış məskənini müəyyənləşdirmək, bu ərazidə baş vermiş ictimai-siyasi hadisələri qiymətləndirmək, həmin hadisələrin səbəb və köklərini aydınlaşdırmaq, həqiqəti üzə çıxarmaq üçün faktlar kimi dəyərlidir. Ermənilər Azərbaycan və türk mənşəli toponimlərə münasibətdə həmişə qərəzli mövqe tutmuşlar. Qərbi Azərbaycanda, – indiki Ermənistanda türk mənşəli toponimlərin uzun illər boyu dəyişdirilib erməniləşdirilməsi türklərin, xüsusən də azərbaycanlıların min illər boyu bu ərazidə yaşamasını sübut edən faktlar saxtalaşdırmaq məqsədi daşımışdır. Müəllifin qeyd etdiyi kimi Qərbi Azərbaycan, indiki Ermənistan ərazisindəki azərbaycanlıların etnogenezində müxtəlif qədim türk tayfaları iştirak etmişdir. Müəllif ölkəmizin, o cümlədən də Qərbi Azərbaycan ərazisinin müasir toponimiyasında 4600-dən çox olan coğrafi adın təxminən 70 faizini tayfa və ya tayfa başçılarının adları ilə bağlı meydana gəldiyi qeyd edilmişdir. Həmin tayfalar təbii ki, Şimali və Cənubi Azərbaycan ərazisindəki etnotoponimlərin sayı az deyildir. Müəllif əsərdə onları tədqiq etməklə müxtəlif türk etnoslarının, xüsusilə oğuzların bu ərazilərin aborigen sakinləri olduğunu sübuta yetirir, Azərbaycan toponimiiyasında az öyrənilmiş sahələrdən biri olan etnotoponimləri çox yüksək səviyyədə tədqiq etmiş, onların areallıq xüsusiyyətlərini araşdırmış, ilk dəfə olaraq Qərbi Azərbaycan ərazisindəki etnotoponimlər tədqiq edilmiş, onların onomostik lüğəti tərtib olunub, etnotoponimlərin linqiristik və tarixi aspektdə araşdırılmışdır. Əsərdə müxtəlif etnotoponimlərlə etnotoponim olmayan toponimlərin struktur leksik-semantik, fonetik, qrammatik xüsusiyyətlərini müqayisəli şəkildə tədqiq etimş və bu qrupplar arasındakı oxşar və fərqli cəhətləri üzə çıxarmışdır. Müəllif etnotoponimləri yalnız linqvistik baxımından deyil, həmçinin tarixi və coğrafi aspektdən də tətbiq etmişdir. Bu da dərslikdən yalnız dilçilərin

3

müəllif gələcəkdə ya kitabı bütövlükdə. «Qərbi Azərbaycan–indiki Ermənistan etnotoponimlərinin arealları» adlı əsəri bir daha sübut edir ki. o cümlədən də tarixçilərin və coğrafiyaçıların da yararlanmasına kömək edəcək. Qərbi Azərbaycan qədim türk-oğuz məskənləridir. həm tarixçi. həm də bir coğrafiyaçı mövqeyində çıxış edib. ya da müəyyən hissələrini rus. Qara Məşədiyev 4 .deyil. ingilis hətta erməni dilinə belə tərcümə etdirsin. Könül Səmədova belə bir araşdırmanın öhdəsindən layiqincə gəlmiş. Müəllif həm filoloq. hamımızın bütün azərbaycanlıların ağrılı problemi olan Qərbi Azərbaycan-indiki Erəmnistan torpaqlarının tarixini. Təklif edərdim ki. linqistikasını həm də hər bir azərbaycanlı üçün şərəf işi olan vətəndaşlıq borcunu yerinə yetirərərk elmi ictimaiyyətə həm də geniş oxucu kütləsinə çox əhəmiyyətli və dəyərli bir kitab təqdim etmişdir. Düşmənə düşmənnin dilində zərbə endirmək də böyük qələbədir! AMEA-nın Nəsimi adına Dilçilik Institutunun prof. Bu kitabda həmçinin Qafqaz hərbi dairəsinin Tiflis 1903-cü il xəritəsindən də istifadə olunmuş və kitabda verilmişdir.

türklərin. görə adlandırılmışdır.GIRIŞ Onomastik vahid olan etnotoponimlər dil tarixi ilə bağlı qiymətli mənbə olmaqla yanaşı. Çünki belə qədim dövrlərdə bu adları türklər müasir dövrlə müqayisədə yaxşı qoruya bilmişlər. həmin hadisələrin səbəb və köklərini araşdırmaq. Belə faktlar ermənilərin Azərbaycana məxsus əraziləri. bu ərazidə baş vermiş ictimai-siyasi hadisələri. adamların ovçuluq və yığıcılıqla məşqul olduğu dövrlərdə onların yaşayış qruplarının bilavasitə etnosun adı ilə adlanması şübhə doğurur. bu ərazinin relyefinə. onlara başqa don geyindirmək məqsədi daşımışdır. Yəni insanın təşəkkül tapıb müxtəlif qruplar şəklində yaşadığı 5 . həqiqəti üzə çıxarmaq üçün konkret material. flora və faunasına və i. xalqın qədim yaşayış məskənini müəyyənləşdirmək. Ermənilər Azərbaycan və türk mənşəli toponimlərə münasibətdə də qərəzli mövqe tutmuşlar. türkdilli xalqlara qarşı həmişə düşmənçilik mövqeyində durmuş və durmaqdadırlar. xalqın adlara hopub əsrlərlə yaşamış tarixini pozmaq. «tarixin torpağın köksündəki izlərini» (A. Süni yollarla qədimliyini sübut etmək istəyən. prosesləri qiymətləndirmək. Belə qruplar çox zaman yaşayış ərazisinə. ərzaq ehtiyatlarına. digər atributlarına.a. indiki Ermənistanda türk mənşəli toponimlərin uzun illər boyu dəyişdirilib erməniləşdirilməsi. tarixi saxtalaşdırmağa çalışan ermənilər türklərə. Ona görə də yer-yurd adlarımızın tarixin hansı dövrlərində necə dəyişdirilməsinə dair tədqiqatlar aparmağımız olduqca əhəmiyyətlidir. sübut və faktlar kimi dəyərlidir. obyektiv gerçəkliyi. Yer-yurd adlarımızın dəyişdirilməsi tarixin qədim dövrlərinə gedib çıxmır. Qərbi Azərbaycanda. insan məskənlərini saxta və qondarma materiallara istinadla öz adlarına çıxarmasına qarşı mübarizədə də vacibdir.Axundov) itirmək. Daha qədim dövrlərdə. xüsusən də azərbaycanlıların min illər boyu bu ərazidə yaşamasını sübut edən faktları saxtalaşdırmaq.

ya da nominatorun daşıdığı dilə mənsub olması belə bir müddəanı irəli sürməyə tam əsas verir. ya da nominatorun etnik mənsubluğunu aşkara çıxarmaq mümkündür. Etnonimlərlə bağlı problemin iki cəhəti diqqəti xüsusi ilə cəlb edir.ilk dövrlərdə etnik mənsubluq məsələsi olmamışdır. Ikinci cəhət etnonimlərin tarixi dinamikası ilə əlaqəlidir. çox yaxın ərazidə paylanmış. adlarında ortaq. onun bu və ya digər istinad nöqtəsindən. Bununla yanaşı. lokal qrupun yaşadığı yerin xüsusiyyətlərinə. Etnos adlarında müxtəliflik səbəbəlrindən biri də nominatorun fərqlənməsindən irəli gəlir. qorunmaq. Adların müəyyən qismi etnosa qonşu. Bu prosesdə etnonimə həm intralinqvistik. yaxud onunla əlaqədə olan etnoslar tərəfindən verilir. həm də ekstralinqvistik amillər təsir göstərir. Belə tədqiqatın aparılması Qərbi Azərbaycan ərazisindəki etnotoponimlərin hansı etnoslara mənsubluğunu 6 . Daha qədim sayılan etnotoponimlərin linqvistik təhlili zamanı lokal qruplara məxsus adların leksik-semantik xüsusiyyətlərinin müxtəlif aspektləri tədqiqat obyekti kimi nəzərə alınmalıdır. Birinci cəhət bir-biri ilə qarşılıqlı əlaqəli olan etnonimlərin toplu təşkil etməsidir. qeyd etmək lazımdır ki. Belə tədqiqatda leksik vahidin semantik yükünün bilavasitə etnosa deyil. Bu dövrdə insanları əsas maraqlandıran cəhət zəruri olan ərzaqla təmin olunmaq. Bu topluya eyni etnosun müxtəlif adları daxil olur. onları məhv edə biləcək hər cür qüvvələrə qarşı mübarizə aparmaq vərdişlərinə yiyələnmək ön planda idi. Çünki yalnız onimin semantikasını araşdırmaqla onun hansı etnosun dilinə aidliyi haqqında müəyyən fikrə gəlmək mümkündür. yaxud eyni semantikaya malik komponent olan qrupların bir etnosla bağlılığı həqiqətə daha yaxındır. Etnonim yaranır və tarixi inkişaf prosesi keçir. Eyni zamanda bu faktdan çıxış etməklə ya nominantın. Çünki kompozitin tərkibindəki komponent ya nominantın. yaxud motivləşdirmə əlamətindən fərqinə görə verilməsi yoxlanılmalıdır.

Bu isə qeyd olunan ərazinin etnotoponimik mənzərəsinin açıqlanmasına mane olur. xüsusən etnotoponimlərin tədqiqi son dərəcə vacib. Qərbi Azərbaycan – indiki Ermənistan ərazisindəki etnotoponimlərin öyrənilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyan məsələdir. 44. Həmin tayfalar təbii ki.aydınlaşdırmağa imkan yarada bilər və beləliklə. 7 . 53. müəyyən izah və şərhlərlə çap edilmişdir (21. 20. Qərbi Azərbaycan – indiki Ermənistan ərazisində azərbaycanlıların etnogenezində müxtəlif qədim türk tayfaları iştirak etmişdir. Şimali və Cənubi Azərbaycan ərazilərindəki toponimlərdə də iz qoymuşlar. Çünki etnotoponimlər tayfa və qəbilə adları əsasında yaranan onomastik vahidlərdir. ermənilər tərəfindən saxtalaşdırılaraq dəyişdirilmiş adların daşıdığı tarixi yük aşkara çıxarılacaqdır. Azərbaycan dilçiliyində Qərbi Azərbaycan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlərin tədqiqinə aid ayrıca araşdırma da yoxdur. Onların hər biri müxtəlif türk etnoslarının. 57. Qərbi Azərbaycan ərazisindəki toponimlər arasında etnotoponimlərin sayı az deyildir. türk-Azərbaycan mənşəli onomastik vahidlər toplanmış. Toponimlərin xalqın daha qədim tarixi ilə bağlı olan bu tipinin hərtərəfli öyrənilməsi sahəsində müəyyən işlər görülsə də.19. qruplaşdırılmış. Buna görə də indi Ermənistan adlanan ərazidəki türk-Azərbaycan mənşəli onomastik vahidlərin. Son illərdə bu sahəyə aid dəyərli elmi axtarışlar aparılmış. 24. xüsusilə oğuzların bu ərazilərin aborigen sakinləri olduğunu sübuta yetirir. 17. onlar yetərincə deyil və indiki Ermənistan ərazisinin tarixən mövcud olmuş ümumi etnotoponimik mənzərəsinin açılması üçün kifayət etmir. Onu da qeyd etmək lazımdır ki. 30). təxirəsalınmaz və aktual məsələdir. Tarixi faktlar hələ eramızdan əvvəl VIII əsrdə türk etnoslarının Qərbi Azərbaycan ərazisində yaşamasını təsdiq edir. 58. 15. 16. Azərbaycan toponimiyasında az öyrənilmiş sahələrdən biri etnotoponimlərdir.

miqrasiyası barədə müxtəlif səpkili faktları aşkara çıxara bilər. siyasi əhəmiyyəti baxımından son dərəcə vacibdir. Təbii ki. Tədqiqat işinin əsas məqsədi Qərbi Azərbaycan (qədim oğuz yurdu – indiki Ermənistan) ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimləri linqvistik aspektdən təhlil etmək və onların areal xüsusiyyətlərini öyrənməkdir. struktur və qrammatik xüsusiyyətlərini araşdırmaq. leksik-semantik. Bu məqsədlə aşağıdakı vəzifələrin yerinə yetirilməsi nəzərdə tutulmuşdur: .lokal qrup adları.Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnonimlərinin ümumi mənzərəsini şərh etmək.Budaqov. coğrafi. . regionali və geonimlərlə etnotoponimlər arasındakı oxşar və fərqli cəhətləri müəyyənləşdirmək.Ə. təkcə elmi aktuallığı ilə deyil.Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli areal etnotoponimlərin areallıq xüsusiyyətlərini və yayılma coğrafiyasını müəyyənləşdirmək. onların kəmiyyət xarakteristikaları həmin ərazidə hansı etnosların daha çox məskunlaşması. .Ə.Areal etnotoponimlərin tarixi.Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli areal etnotoponimlərin onomastikonunu tərtib etmək. eləcə də bu məskunlaşmanın tarixi. «Ermənis8 . Tədqiqat işində Qərbi Azərbaycan ərazisindəki etnotoponimlərin qeydə alındığı və toplanıb daxil edildiyi əsərlər təşkil edir. . B. . . eləcə də linqvistik aspektdən tədqiqi son dərəcə aktualdır. fonetik. Kitabda əsas mənbələr kimi «Ermənistan Azərbaycanının tarixi coğrafiyası».Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlərin.Qeybullayev.onimik areal və areal onimlər anlayışlarını dəqiqləşdirmək. müasir dövrdə Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlərin tədqiqi daha vacib məsələ olub. Q. Bu istiqamətdə olan tədqiqat areal etnotoponimlərin konkret coğrafi məkanda yayılması.

Tədqiqat işində müqayisəli. Etnotoponimlərin areal olmasının səbəbləri tarixi-coğrafi aspektdən qiymətləndirilmişdir. Dissertasiyada müxtəlif əsaslı etnotoponimlər ayrı-ayrılıqda təhlil olunmuşdur. Ə. 9 . fonetik. Tədqiqat işində əldə olunmuş bir sıra nəticələr.Kaşğarinin və V. müqayisəli-tarixi metoddan. dissertasiyanın üçüncü fəslində türk mənşəli etnotoponimlərlə. etimoloci və tipoloci təhlil üsullarından istifadə olunmuşdur. genetik. Işin elmi yeniliyinin bir cəhəti də ondan ibarətdir ki. Ilk dəfə olaraq Qərbi Azərbaycan ərazisindəki etnotopnimlər tədqiqat obyekti olmuş. M.Ələkbərli «Qədim türk-oğuz yurdu. Ermənistan». bu ərazinin areal etnotoponimləri araşdırılmışdır. 24..H. kartoqrafik. bir sıra başqa lüğətlərdən. qrammatik xüsusiyyətləri müqayisəli şəkildə öyrənilmiş və bu qruplar arasındakı oxşar və fərqli cəhətlər üzə çıxarılmışdır.tanda Azərbaycan mənşəli toponimlərin izahlı lüğəti». Işdə türk dillərinə aid yazılı abidələrdəki materiallardan. etnotoponimlər linqvistik və tarixi aspektdə araşdırılmışdır. o cümlədən etnotoponimlərin areal xüsusiyyətlərinin öyrənilməsi məsələsinə yeni aspektdən baxılmışdır.Baharlının kitablarından» istifadə edilmişdir (20. Işdə indiki Ermənistan ərazisindəki areal etnotoponimlərin başqa areallarda işlənmə səbəbləri nəzərə alınmışdır. o cümlədən Azərbaycan tədqiqatçılarının Ermənistan ərazisindəki onomastik vahidlər haqqında elmi monoqrafiya və məqalələrində qeydə alınan etnotoponimlərə də istinad edilmişdir. Bünyadov Z. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlərin onomastikonu tərtib edilmiş. «Irəvan əyalətinin icmal dəftəri M. Bu da müxtəlif əsasdan olan etnotoponimlərin qruplaşdırılma imkanlarını genişləndirmişdir. 21). tədqiqatçıların. 30. deskriptiv. struktur. Məmmədov H. leksik-semantik. areal. etnotoponim olmayan toponimlərin struktur.Radlovun lüğətlərindən.

Dissertasiya işinin praktik əhəmiyyəti ondadır ki. Qədim türk oğuz yurdu – indiki Ermənistan ərazisində türklərin hələ çox-çox qədimdən məskunlaşmasını təsdiq edən faktlar üzə çıxarılmış. 10 . onomastikaya aid dərsliklərin və dərs vəsaitlərinin yazılmasında. toponimlərin izahlı lüğətlərinin hazırlanmasında istifadə edilə bilər. ixtisas kurs və seminarlarının aparılmasında.Tədqiqat işinin praktik əhəmiyyətini göstərən cəhətlərdən biri Ermənistan ərazisindəkt türk mənşəli etnotoponimlərin tam siyahısının tərtibi ilə bağlıdır. türk mənşəli etnotoponimlərin. tarixi tədqiqatlar üçün böyük əhəmiyyət kəsb edən onomastik vahidləri ermənilərin dəyişdirməklə həqiqəti saxtalaşdırması diqqət mərkəzinə çəkilmişdir.

Bu adlar müəyyən ərazidə yaşayan əhalinin. saxlanmasına.toponim. qiymətli sərvət sayılır. qəbilə adları. Azərbaycan toponimik sisteminin ən mürəkkəb və az öyrənilmiş sahələrindən biri etnotoponimlərdir. bir sözlə etnonimlər əsasında yaranmış toponimlər onamastik sistemdə-etnotoponim adlanır. Azərbaycan toponimləri təbii ki. onun qorunmasına. etnotoponim. antroponim və i. Minillik tarixə malik olan əyalət. tədqiqinə köklənməli. şəhər və kəndlərin adı tarixi inkişaf prosesində müxtəlif səbəblər zəminində həm sürətli. mahiyyəti 11 . həm də ilk baxışdan nəzərə çarpmayan tədrici dəyişməyə məruz qala bilir.1. onun nəyi bildirməsinə görə toponimlərin fərqlənən qruplarından biri etnotoponimlərdir. dilimizin leksikasında mövcud olan müxtəlif söz qrupları əsasında yaranmışdır. kollektivin və ya hakim dairənin təşəbbüsü ilə əmələ gəlmişdir.a. onlar tarixin yadigarı kimi mühafizə edilməlidir. kitabələr kimi dəyərli. Onomastik leksika insanın inkişaf tarixi haqqında informasiya daşıdığına görə təkcə dil mənşəyinə görə mənsub olduğu dilin daşıyıcısı olan xalqın malı sayılmamalı. ictimai-siyasi hadisələr nəticəsi kimi təzahür etmişdir.I FƏSIL QƏRBI AZƏRBAYCANIN TÜRK MƏNŞƏLI ETNOTOPONIM MƏNZƏRƏSI 1. Tayfa. Onomastik vahidlərin tədqiqinin xalqın məskunlaşma coğrafiyasının təyinində rolu Əsasında duran sözün mənasına. tarixi abidələr. etnonim. Bununla belə coğrafi adların meydana gəlməsi şəxs adları kimi bu və ya digər fərdin iradəsindən asılı olmayıb müəyyən tarixi. Onomastik vahidlər . Xalqımızın qədim tarixi ilə bağlı olan bu onomastik vahidlər barədə hələlik çox az söz deyilmişdir. Belə bir sərvətə münasibət də həmişə düzgün olmalı.

R. bu tələb süni yollarla qədimliyini sübut etmək istəyən. 143. 21-32. 11.Əliyeva 1993-cü ildə yazdığı namizədlik disertasiyasında. 38. 7-17. 138. 37. Azərbaycan və türk mənşəli toponimlərə münasibətdə Ermənistanda həmişə belə bir siyasət həyata keçirilmişdir. Burada müxtəlif elmlərin tədqiqat mənbəsindən danışmaq tələbi ondan irəli gəlir ki. 124. 11-12. 29. Əlbəttə. Türk mənşəli toponimlərin uzun illər boyu dəyişdirilib erməni mənşəli adlarla əvəz edilməsi azərbaycanlıların min illər boyu bu ərazidə yaşamasını sübut edən faktları saxtalaşdırmaqla yanaşı. azərbaycanlıların zorla bu ərazilərdən çıxarılması ardıcıl şəkildə davam etdirilmişdir. xüsusən ermənilər tərəfindən həmişə pozulur. Əslində ermənilərin türk mənşəli toponimləri dəyişdirməsi son illərə aid hadisə deyildir. 158. 128. sonralar nəşr etdirdiyi kitabda göstərir ki: «son illərdə Zaqafqaziyada baş verən hadisələr Ermənistan və Gürcüstan ərazisində tarixən mövcud olan Azərbaycan dilinə məxsus toponimlərin kütləvi şəkildə dəyişdirilməsinə səbəb olmuşdur» (31. 127. xüsusi adları öyrənən onomastikanın hansı elmə aid olması haqqında mübahisələr çoxdan davam edir. tarix boyu olmuşdur. 107. 7-11. müxtəlif elm sahələrində aparılan tədqiqatlar üçün tarixi mənbə olacaq onomastik vahidlərin izini itirmək məqsədini daşımışdır.və məzmununa görə ümumbəşəri sərvət səviyyəsində qəbul edilməlidir. 116. 266. 153. Ermənistanda türk mənşəli toponimlərin dəyişdirilməsi. 134. 155. 6. Onun coğrafiyaya və ya dilçiliyə. bu məsələ ilə bağlı mübahisələrə aydınlıq gətirmək bizim mövzunun əhatə 12 .) Onomastikanın ictimai elmlər sistemində yerinə aid ayrıayrı alimlərin fikirlərini təhlil edən Çingiz Hüseynzadə bu mübahisəli məsələyə münasibətini bildirərək yazır: «Hazırda onomastika dilçiliyin xüsusi adları öyrənən müstəqil və ayrıca sahəsi kimi formalaşmışdır» (97. 5). etnoqrafiyaya yoxsa tarixə aidliyinə münasibətdə elmi ədəbiyyatda fərqli fikirlər vardır (Bax: 49. 137. Məsələn. Təəssüf ki. 97. 5 və s. Bu fakt bir çox elmi mənbələrdə qeyd olunmuşdur. 23-24). 8. tarixi saxtalaşdırmağa çalışanlar.

12). Təsadüfi deyil ki.Engels coğrafi adları tarixi mənbə kimi qiymətləndirərək onların əsasında alman tayfalarının eramızdan əvvəl I əsrdə yerləşmə sxemini qurmuşdur (127. onların yaranma qanunauyğunluqlarının və dəyişməsinin tədqiqinə müxtəlif elmlərdə olan diqqəti ön plana çəkmək.Reformatskinin onomastik vahidlərin müəyyən qrupunu birləşdirən toponimləri öyrənən toponimikanın elmi mənsubluğuna münasibətlə bildirdiyi bir fikri qeyd etmək vacibdir: «Toponimika yalnız dilçiləri deyil coğrafiyaçıları və tarixçiləri də həqiqətən maraqlandırdığı üçün burada bütün tərəflərin maraqlarını nəzərə almaq və bu oblastda əməyin bölüşdürülməsi konturlarını müəyyənləşdirmək lazımdır» (137. xüsusən də etnogenez problemlərini ümumi səpkidə səciyyələndirməyə imkan yaradır. Onomastikanın tarixlə sıx bağlılığı heç bir şübhə doğurmur. ermənilərin öz məqsədləri naminə elmə saxta münasibətini açıqlamış olur.Çiçaqov qeyd edir ki. həmçinin də arxeologiyanın məlumatlarının müqayisəli şəkildə tədqiqini özündə birləşdirən kompleks metoda istinad edirlər. 13 . Cəmiyyətin inkişafının qədim dövrlərinə dair tarixi məlumatların doğruluğunu sübut edərkən çox vaxt alimlər onomastika. A. bununla da cəmiyyətin sinfi quruluşunu gözəl şəkildə əks etdirir» (155. Ermənistanda həqiqətə yalan donu geyindirmək məqsədilə bir çox elmlərin tədqiqat marağı dairəsində olan vahidlərə və beləliklə. dilin onomastik sistemində həmin dili daşıyan xalqın çoxəsrlik ictimai-iqtisadi. Bu. Bu da danılmaz faktdır ki. zənnimizcə. onomastik leksikanın dildə və cəmiyyətdə işlənməsinin. «rus xalqının tarixinin müxtəlif dövrlərinə aid adlar və onların formaları həmin dövrlərdəki cəmiyyətin vəziyyətini. 33-34). 8). mədəni-tarixi həyatı əksini tapır.dairəsindən kənara çıxsa da. coğrafiya. V. tarix. vacibdir. Bu tarixi prosesi. F.A.K.

dilçilik və başqa elmlərə münasibətini açıqlayarkən xüsusi adlara kompleks şəkildə yanaşırlar. 5) Aydındır ki. O. həmin xalqın tarixən yaşadığı ərazini müəyyənləşdirmək. Xüsusi adlarda ekstralinqvistik amillər onların daşıdığı tarixi informasiya. Adların müəyyən yerə aidliyi isə həmin ərazidə yayılmış qədim dili bərpa etmək. Eyni zamanda nəzərə almaq lazımdır ki. 152). Onomastikanın başqa elmlər arasında yerini aydınlaşdırarkən. tarixi faktlar. xüsusi adların bir sıra sinifləri vardır və bu siniflərin hər biri özünün fərqləndirici cəhətlərinə malikdir. inkişafının müəyyən səviyyəsinə çatmış insan kollektivi üçün əhəmiyyətli xüsusiyyəti əks etdirir. V. Bu baxımdan linqvistika. 11).A. bu barədə fikir və elmi müddəaları təsdiqləyib sübut edən amillərdir. Onomastik leksikanı. «Ad insan mədəniyyətinin «məhsul»larından biridir. kollektivdə və kollektivin tələbatından yaranıb. bu ərazidə baş vermiş ictimai-siyasi hadisələri. coğrafiya. fonetika və qrammatikanı. onomastikada linqvistik və ekstralinqvistik amillər sıx qarşılıqlı əlaqədədir. tarixi dialektologiyanı öyrənərkən çox vaxt onomastikanın köməyindən bəhrələnir və bu zaman «xüsusi adların dil yaradıcılığı prosesinin arxaik və konservativ cəhətlərini. prosesləri qiymətləndirmək.Bütün bu müddəalar sübut edir ki. Epoxa və insan birlikləri haqqında məlumatlar adlarda öz izini saxlayır» (103. etnoqrafiya. onomastik vahidlər onları yaradanların dili haqqında böyük məlumat daşıyır. linqvistlər tarixi leksikanı. onun tarix.Nikonov qeyd edir ki. bu 14 . xalqın məskunlaşma yerini göstərən. yayılma ərazisinin hüdudlarını müəyyənləşdirmək imkanı verir (127. onların dinamikasını qoruyub saxlayan xüsusi leksik qat olduğunu unudurlar» (124. xüsusən dil tarixi sahəsində tədqiqatlar üçün xüsusi adlar çox böyük dəyərə malikdir. xüsusən də etnotoponimləri dil tarixi ilə bağlı qiymətli mənbə hesab etməklə yanaşı. onun təkcə müəyyən xalqın dil tarixini öyrənmək üçün deyil.

həqiqəti üzə çıxarmaq üçün konkret tarixi material. 2)erməni millətindən olan tarixi şəxsiyyətlərin adını əbədiləşdirmək bəhanəsi (Kəvər-Yeni Bəyazid-Abovyan). 5) bəzi adlardakı «kənd» sözünün erməniləşdirilməsi (Lalakənd-Lalıgyuğ). (30. 2) yeni tarixə və mədəniyyətə istinadla toponimin dəyişdirilməsi. obyektiv gerçəkliyi. 3) hərfi tərcümə (Daşqala . 5)qədim adın izini itirmək məqsədilə dəyişdirmə. Çünki 15 . 5-6). Faktların qeydə alınması. 8)tarixi adı itirmək üçün onun bir neçə dəfə dəyişdirilməsi (Hacıqara-Makodaşen-Lernapat). sübut və faktlar kimi dəyərləndirmək zəruridir. Bu baxımdan Ermənistan ərazisindəki türk-Azərbaycan mənşəli onomastikanın. Ə.hadisələrin səbəb və köklərini araşdırmaq. «aşağı» sözlərinin erməniləşdirilməsi (Böyük Ayrım-Medz Ayrum). xüsusən etnotoponimlərin tarixən mövcud olmuş coğrafi mənzərəsinin bərpasına çalışaq. Ermənistanda türk mənşəli toponimlərin dəyişdirilməsi prinsiplərinin dəqiqləşdirilməsi elmi əhəmiyət kəsb edir. Əziz Ələkbərli Ermənistanda türk mənşəli toponimlərin müxtəlif prinsiplər əsasında dəyişdirilməsini faktlar əsasında şərh etməyə çalışmışdır. 3)tərcümə yolu ilə dəyişdirmə. 6)erməni tələffüzünə uyğunlaşdırma (Həkəri-Akori).Karaberd). 4)fonetik uyğunlaşdırma yolu ilə dəyişdirmə. «Qədim türk-oğuz yurdu – Ermənistan» əsərində müəllif türk mənşəli toponimlərin dəyişdirilməsinin aşağıdakı səkkiz prinsipini qeydə almışdır: 1) sovet ideologiyasının təbliğatı bəhanəsi (Gümrü-AleksandropolLeninakan). Hər şeydən əvvəl Ermənistanda türk mənşəli toponimlərin dəyişdirilməsi ilə bağlı aparılmış və aparılan siyasətin konturlarını aydınlaşdıraq. «yuxarı».Ələkbərlinin təklif etdiyi prinsipləri belə qruplaşdırmaq mümkündür: 1)siyasi motivləşdirmə yolu ilə toponimin dəyişdirilməsi. 7)qədim tarixi adın müasir azərbaycanlı adı ilə dəyişdirilməsi (Haqqıxlı-Səməd Vurğun). ciddi elmi axtarışlar tarixi saxtalaşdırmanın qarşısına sipər çəkə bilər. «kiçik». 4) bəzi adlardakı «böyük».

gələcəkdə adın təkrar dəyişdirilib əvvəlki vəziyyətə gətirilməsi üçün hüquqi əsas verməsə də. 26-34. 16 . Əlbəttə. Lakin bütövlükdə bunlar müxtəlif onim tipləri üzrə tam onomastikonların hazırlanması üçün yetərincə deyildir. 3-6. 14-18. Əldə olan materiallar müəyyən toplu yaradır. 20. 56. Mirzəyevin tədqiqatları qiymətlidir. Bu tədqiqatlarda kənd və daha kiçik yaşayış məntəqələri daxilindəki onimlər qruplaşdırılır. Son dövrlərdə nəşr olunmuş elmi-tarixi əsərlərdə Ermənistan ərazisindəki türk onomastik vahidlərinin. Ermənistanın türk mənşəli onomastik vahidlərinin tədqiqinin ilkin vacib məsələsi bu adların toplanıb qruplaşdırılmasıdır. 60 və s). Təbii ki. H. bu adla adlandırılan yaşayış məskəninin qədimliyi faktından çıxış etməklə onun bundan əvvəlki adının olmasını sübuta yetirmək mümkündür.Mirzəyevin bu istiqamətdə apardığı tədqiqat işləri Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli onimlərin toplanması. Biz belə hesab edirik ki. istinad etdiyimiz ədəbiyyat siyahısı tam deyil və daha ümumi səciyyəli olanları əhatə edir. prof. 57. Kamo toponominin XX əsrə aidliyi. bütövlükdə göstərilən sahədə hələ xeyli iş görülməlidir. Əlbəttə. 38-44 və s). Bununla belə qeyd edilməlidir ki. bütün onomastik mənzərənin bərpasına istiqamətlənməlidir. Son illərdə Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli tam onomastikonun bərpası və yaradılması istiqamətində prof. tədqiqatlar yalnız toponimlərin öyrənilməsi ilə məhdudlaşmamalı. 30. Göstərilən işlərdə toponomik onamastikonun yaradılması üçün böyük material vardır.bu prinsiplər hazırkı addan əvvəlki ada keçidi gerçəkləşdirməyin yeganə vasitələrindən biridir. adların dəyişdirilməsinin vaxtında qeydə alınması. Məsələn. onların böyük hissəsi qeydə alınır (Bax: 54. 58. H. əsasən toponimlərin qeydə alınması istiqamətində xeyli iş görülmüşdür (Bax:19. onların yaşlı nəslin hafizəsindən pozulmamış qeydə alınması üçün son dərəcə vacibdir. tarixi həqiqətin təsdiqini reallaşdırır.

Ermənistan ərazisindəki toponimlər arasında doğrudan da etnotoponimlərin sayı az deyildir. Elmi ədəbiyyatda Azərbaycanda. Çabanlı və s. Çünki etnotoponimlər tayfa və qəbilə adları əsasında yaranan onomastik vahidlərdir. Ermənistan ərazisində türk etnoslarının tarix boyu məskunlaşmasını aşkarlamaqda həmin ərazidəki türk mənşəli etnotoponimlərin tədqiqi müstəsna əhəmiyyət kəsb edir. Ayrım. Ermənistan ərazisində areal etnotoponimlər daha geniş yayılmışdır. Müəllif göstərir ki. Mets -böyük. pokr-kiçik mənasında olduğundan. əslində Ermənistanda Böyük Ayrım. Maraqlı cəhət odur ki. eymurlar oğuz tayfalarının iyirmi iki nəslindən biridir. Yuxarıda toponimlərin saxtalaşdırma məqsədilə dəyişdirilmə prinsiplərini nəzərdən keçirərkən «böyük» və «kiçik» sözlərinin tərcümə edilməsi göstərilmişdi. Etnotoponimlərin tədqiqi isə bilavasitə xalqın ictimai-siyasi həyatı ilə bağlı olub onun tarixinin müxtəlif mərhələlərində 17 . Ayrum Mets. Yeri gəlmişkən qeyd etmək lazımdır ki. o cümlədən qərbi Azərbaycanda yayılmış toponimlərin 70 faizinin tayfa və tayfa başçısının adı ilə adlanması fikri qeyd olunur. Çovdar. Ayrum Pokr kənd adlarında qalmışdır.Ermənistan ərazisində mövcud olmuş etnotoponimlərin öyrənilməsi problemi qeyd edilmiş tədqiqatlar cərgəsində xüsusi yer tutur. Ermənistanda bu etnotoponim Ayrum. Eymur etnotoponiminin Ermənistanda üç kəndin adında əksini tapması həmin torpaqların türklərin qədim yaşayış məskənlərindən olmasını bir daha sübuta yetirir. Verilmiş nümunə Ermənistan ərazisindəki areal etnotoponimlərdən biridir. Eymur. Orand. Məsələn. Eymur sözünün etnonim olması Mahmud Kaşğarinin lüğətində qeyd edilmişdir. Kiçik Ayrım toponimlərinin olduğu aydınlaşır. Eymur etnotoponiminin Ayrum//Ayrım//Imer//Imir variantları vardır. toponimlərin xalqın daha qədim tarixi ilə bağlı olan bu tipinin hərtərəfli öyrənilməsi sahəsində də dilçiliyimizdə az iş görülmüşdür. Göründüyü kimi.

tayfalar. 3). millət adları digər onimlərdən fərqli olaraq eyni denotata müxtəlif aspektlərdən münasibət baxımından çoxvariantlılığa malikdir. Hər bir xalqın təşəkkülü tarix boyu davam etmiş arasıkəsilməz etnik prosesin nəticəsidir. qəbilə. etnoqrafiyada qəbul edildiyi kimi etnoslardır (32. həm də onların adlarında dəyişmələr baş verir. xalqımızın mənşəyini araşdırmaq üçün Azərbaycan ərazisində tarix boyu məskun olmuş etnosların adlarını və onların etnik mənsubiyyətini üzə çıxarmaq gərəklidir. Ona görə hər bir xalqın mənşəyini aydınlaşdırmaq üçün. tarixi inkişaf prosesində bir etnik adla məlum olan etnos müəyyən mərhələ keçdikdən sonra başqa etnik ada malik ola bilər. xalqlar və millətlər. onun təşəkkülünə gətirib çıxarmış və etnik prosesin bütün mərhələlərində iştirak etmiş komponentləri müəyyən etmək lazımdır. onun miqrasiyaya meylliliyi etnonim çoxluğuna səbəb olur və psevdoetnonimlər yarada bilir.meydana gəlmiş etnonimlərin öyrənilməsi ilə başlanır. Etnosun yayılma. Etnik prosesin komponentləri qəbilələr. Müəyyən tarixi mərhələdə etnoslardan biri digərinə nəzərən hakim mövqeyə malik olur. etnoqrafik və linqvistik faktlar zəminində qruplaşdırılıb bir topluya gətirilə bilən etnonimlərin dəqiqləşdirilməsi əlavə bilgilər tələb edir. Başqa sözlə. bir sözlə. Tayfa. xalq. Etnonimlərin tədqiqi prosesində xalqın ən qədim və qədim etnoslarının adları haqqında geniş məlumatlar əldə olunur. Hər bir etnosun formalaşması prosesi etnosun adlanmasına da təsirini göstərir. Etnonimlər onomastikanın daha mürəkkəb və çoxspektrli elmi tədqiqat tələb edən qrupudur. Konsolidasiya (etnik mənsubiyyətcə qohum etnosların qaynayıb qarışması prosesi) və assimilyasiya (etnik mənsubiyyətcə müxtəlif etnosların arasında gedən prosesdə onlardan birinin digərini dilindən məhrum etməsi və özünə qatması) prosesləri nəticəsində etnosların həm bir-birinə nəzərən tutduğu mövqedə. bu o deməkdir ki. coğrafi. 18 . bölünmə və paylanma dərəcəsi. Tarixi.

Bu dövr daha çox yaşayış uğrunda mübarizə aparmaq. Ola bilsin ki. məskənə ad vermə prosesi də dəyişkən olmuşdur. o cümlədən etnotoponimlərin tədqiqi zamanı bu qəbildən olan onimlərin dəqiq semantikasına diqqət yetirilməlidir. Yəni insanın təşəkkül tapıb müxtəlif qruplar şəklində yaşadığı ilk dövrlərdə etnik mənsubluq məsələsi olmamışdır. inkişaf prosesinin elə dövrləri gəlib çatmışdır ki. ərzaq ehtiyatlarına. Lakin bütün hallarda bir məsələ aydındır. bir etnosun yaşadığı əraziyə onunla qonşuluqda yaşayan etnos da ad verə bilərdi. qonşu etnos da öz qonşusunun məskəninə öz adını vermir. Əvvəl insan qrupları arasında gedən belə mübarizə. Etnonimlər mürəkkəb tematik söz qrupudur. Ərazi və yaşayış məskənlərinin adlandırılması öz tarixinə görə çox qədim dövrlərə gedib çıxır. sonralar tayfa və qəbilələrin mübarizəsinə çevrilmişdir.Çesnov 19 . həm də yoxluğu şəraiti üçün mümkündür. görə ad vermişlər. Bu məsələyə münasibətini bildirən Y.Etnonimiyada. flora və faunasına və i. Lakin insanların yaşadıqları yer-yurda. yaşayış ərazisinə etnosun öz adını verməsi də bu dövrdən başlamışdır. bunun üçün lazım gəldikcə birləşmək səciyyəvi xüsusiyyət daşımışdır. Ilk yaranan yer adları. Unutmaq olmaz ki. eləcə də onomastikanın digər bölmələrində etnonimlə bağlı adların. Etnos öz yaşadığı məskənə başqa etnosun adını qoymadığı kimi. insan qrupları yaşayış üçün əlverişli olan yerə başqa qrupların girməsinə imkan verməmək uğrunda da mübarizə aparmalı olmuşlar. digər atributlarına.a. heç şübhə yox ki. Başqa etnosa mənsub ərazinin adını dəyişmək hadisəsi isə yalnız həmin etnosun ərazisni əlindən alandan sonra baş verə bilərdi. etnosun adını daşımamışdır. çox zaman yaşadıqları yerə ərazinin relyefinə. Belə hal həm etnoslararası əlaqənin varlığı. Doğrudur. Qrup halında yaşayan qədim insanlar yəqin ki. insan həyatı üçün təhlükə törədən qüvvələrə qarşı müqavimət göstərmək. Mürəkkəblik etnonimləri digər onim və nominatlardan ayırma çətinliyindən irəli gəlir.

Məlumdur ki. Belə izahlar etnonimikada müəyyən nəzəri müddəaları irəli sürməyə imkan verir. Oxşar hal eskimoslarda da müşahidə edilir (154. Eskimoslarda lokal qrupların adları aşağıdakı sxem üzrə formalaşır: qrupun yaşadığı yerlə bağlı ad + miut Miut eskimoslarda «adamlar» mənasını verən sözdür. 8). ad yaşama yerinin xüsusiyyətinə görə qoyula bilər. Çünki bu vahidlər müxtəlif elmlərin tədqiqi obyekti olur. utkuxikalinqmiut qrup adı «sabun daşları ərazisində yaşayan adamlar» mənasını verir (154.etnonimləri fərqləndirmə zamanı adlandırmanın motivləşdirmə semantikasına xüsusi diqqət verilməsini təklif edir (məsələn. belə onimlər «coğrafiya ilə linqvistikanın (eləcə də tarix və linqvistikanın) qovşağında yerləşib toponimiyanın son çətin tədqiqat zonasını təşkil edir» (81. Əgər leksik vahid başqa dilə mənsub vahidlə əvəzlənirsə. etnonimlərin tematik semantikası.Butinov ibtidai icma quruluşunda yaşamış adamların lokal qruplar təşkil etməsini təsdiqləyir və eyni zamanda belə qrupların təcrid olunmuş şəkildə yaşamasının qeyri-mümkün 20 . Adətən etnonimlər motivləşməyə görə daha asanlıqla izah olunur. bu. Bromley «Etnos və etnoqrafiya» əsərində bu məsələyə toxunaraq qeyd edir ki.V. N.A. Məsələn. yəni onların tematik səciyyəsi çox zaman motivləşmə semantikası ilə tamamlanır. Məhz buna görə də etnotoponimlərin tədqiqində diqqətli olmaq vacibdir. 7). avstraliyalılarda aranda kimi iri etnik birliklər bir çox kiçik lokal qruplara bölünür. Y.)(154. Y. Təhrif daha çox fonetik səviyyədə getməlidir.Çesnov göstərir ki.V. 6). Belə bölünmə nəticəsində fəaliyyət göstərən qrupların adları onların bir qayda olaraq yaşadıqları yerin adı ilə təyin edilir. Lakin bu halda yalnız təhriflə üzləşmək mümkündür. Yerli əhali özündən əvvəl mövcud yer adının öz dilinin etimologiyasına görə izahını verərək onu təhrif edir. yerə görə motivləşmədən istifadə oluna bilər və s. adı dəyişmədir. 223).

Lakin adlandırılan qrupa məxsus sözdən istifadə halını tamamilə kənara qoymaq düzgün deyildir. Aparılmış təhlil göstərir ki. Ikinci hal A lokal qrupu bir etnos. lokal qrupların adlanmasının iki yolu olmuşdur. onda həmin söz ya adlandıran. 214). 2) Komponentlərdən biri A-ya. lokal qrup özü özünü adlandırırsa. Lokal qrupLararası əlaqələr qrupların birbirini adlandırmasına zəmin yaratmışdır. Aydındır ki. V lokal qrupu isə ikinci etnosdursa. hər şeydən əvvəl adlandırma prosesində iştirak edə biləcək etnoslar müəyyənləşdirilməlidir. Məntiqi-linqvistik baxımdan onim adlandıran etnosun dilinə aid söz kimi qəbul edilməlidir. 1) qrup özü-özünə ad verir. lokal qruplar bir-biri ilə əlaqədə olmalıdır. Belə tədqiqatda leksik vahidin semantik yükünün bilavasitə etnosa deyil. digəri V-yə aiddir. onda etnotoponim etnosun öz dilinə aid olacaqdır. əlaqədə olan lokal qrupların sayı artdıqca yuxarıdakı məsələ daha da mürəkkəbləşir. daha qədim sayılan etnotoponimlərin linqvistik təhlili zamanı lokal qruplara məxsus adların leksik-semantik xüsusiyyətlərinin müxtəlif aspektləri tədqiqat obyekti kimi nəzərə alınmalıdır. ya da adlandırılan etnosun dilinə mənsub olacaqdır. Etnotoponim mürəkkəb olduğu zaman kompozitin tərkib elementlərinin aşağıdakı kimi paylanması mümkündür: 1) Komponentlərin hər ikisi A etnosuna aiddir. Genotoponim sadədirsə. 2) lokal qrupa ad digər lokal qrup tərəfindən qoyulur. onda adlandırmanın nəticəsi müxtəlif tiplərə aparıb çıxarır. Lokal qruplar müəyyən etnosdan qopub ayrıldıqlarına görə onların etnik mənsubluğunun etnotoponim əsasında dəqiqləşdirilməsi zamanı yuxarıda göstərilən fakt xüsusi rol oynayır. 3) Komponentlərin hər ikisi V-yə aiddir. etnotoponimdən çıxış etməklə etnosu müəyyənləşdirmək olur. onun bu və ya digər istinad nöqtəsindən. Ona görə də. Beləliklə.olduğunu qeyd edir(82. yəni bir kökdən ibarətdirsə. Buradan belə nəticə çıxarmaq olur ki. yaxud 21 . Deməli. lokal qrupun yaşadığı yerin xüsusiyyətlərinə. Deməli.

Elmi ədəbiyyatda genonimlərin daha çox türk və monqol areallarında yayılması xüsusi qeyd olunur (144. Digər tərəfdən. yeni regional nomenlərin meydana çıxmasına səbəb olur. Lakin onlar. Türk genonimlərinin və genotoponimlərinin araşdırılması onomastik tədqiqatlarda. xüsusən də etnonim və etnotoponimlərin öyrənilməsində əhəmiyyət daşıyır. Nomenin regionale ilə müəyyən əlaqədə olması məhz lokal qruplararası rabitədən irəli gəlir. Çünki bu cür onimlər müəyyən ərazidə məskunlaşmış qrupları bildirir. Müəllif genotoponimlərin köçəri xalqların məskunlaşdığı ərazilərdə geniş yayıldığını. regional nomenlər qrupun öz yaşadığı ərazidən uzaqlaşması zamanı çox vaxt dəyişməz qalır. genotoponimlərin regional nomen regional səciyyəsi daşıması faktı da bir daha təsdiqlənir. Hər bir genonim müəyyən etnos və ya etnoslarla bağlanır. Onimin leksik-semantik təhlili isə onun mənsubluq dairəsini və ya ətrafını aşkara çıxarmağa kömək göstərir. köçəri heyvandarların mal-qaranın otladığı. Təbii ki. Genotoponimlərdə əraziyə xas xüsusiyyət əksini tapdığına görə onların müəyyən sözlərə görə ilkin fərqləndirilməsinə imkan yaranır. 215). Lokal qruplara məxsus onimlərə regional nomenlər (Nomen Regionale) səviyyəsində də baxmaq olar. belə ərazilər çox olduğundan yaranan genotoponimlər də sayca çoxluq təşkil etmişdir.N. Bununla yanaşı. I. 114).motivləşdirmə əlamətindən fərqinə görə verilməsi yoxlanılmalıdır. Oxşar məsələlər genonimlərlə bağlı araşdırmalar zamanı da üzə çıxır. genonimlər nəsil bildirən xüsusi adlardır. Məlumdur ki. Oğuz genonimləri ümumtürk genonimləri arasında özünəməxsus yer tutur. xüsusən də Qafqazda yayılmış 22 . qışladığı yerləri həmin əraziyə yiyəlik edən qruplarla bağlı adlandırmasını açıqlayır (113. Bir sıra hallarda isə bu.Lezina Krım genotoponimlərini öyrənərkən onların bu ərazidəki toponimlər arasında xüsusi çəkiyə malik olmasını göstərmişdir. su içdiyi.

genonimləri vardır ki.) qəbiləsinin türk-səlcuqların tərkibində Krıma gəlməsindən sonra yarandığını qeyd edir. Samat və sirak qaraqalpaq qəbilələri olan müyten. Genetoponimlərin linqvistik təhlili zamanı leksik-semantik xüsusiyyətlərin açıqlanması onların daha qədim dövrə məxsus 23 . manqıt. köz. salqır. genonimlərin iştirakı ilə yaranmış genotoponimlər etnoponimlərə yaxındır və bəlkə də onlarla üst-üstə düşür. I. Samatlar müyten qəbiləsinə. siraklar isə mannqıt. salır və s. kose. salqur. genonimləri etnonimlərin açılması üçün xeyli material verir.Tolstova «Xorəzm oazisinin tarixi onomastikası»na aid məqaləsində qara-sirak qaraqalpak qəbiləsindən bəhs edir(149. Deməli. kok. Mısır. etnosun etnogenezini izləmək üçün əhəmiyyətli faktlar toplamağa yardım göstərir. talma və s. kuçer. Samat qəbiləsinə aid edilən sirakların bizim eradan əvvəl IV əsrdə Ermənistan ərazisində yaşaması faktına ədəbiyyatda rast gəlinir(105.Lezina Krımdakı Salqir toponiminin XI əsrin əvvəlinə aid olduğunu və onun salor (salqır. L. salqur. salur və s. salır. kur. bir tərəfdən genonimlərin yayıldığı ərazidə etnosun daha qədimdən məskunlaşmasını. oğuzlarla bağlı salar. makar.genonimlər bu günədək əsaslı tədqiqat obyekti olmamışdır. aşmaylı qəbilələri ilə bağlıdır. eynilik təşkil edir. kuba.N. Buradan aydın görünür ki. Türk xalqlarının qədim yazılı abidələrindən olan «Kitabi Dədə Qorqud» dastanlarındakı Qazan xan da bu qəbiləyə mənsub olmuşdur (Salur Qazan). Salqırların oğuz qəbiləsi olması haqqında mənbələrdə məlumatlar çoxdur. 147). 248). Məsələn. karaqoz. Lakin bündan sonra müəllif həmin toponimin daha əvvəl yaranma ehtimalının daha çox olması hökmünü irəli sürür (113. aşmaylı qəbilələri ilə yaxınlığa malik olmuşdur (123). 152-153). Indiki Ermənistan ərazisində mövcud olmuş toponim və etnotoponimlərin tədqiqi zamanı genotoponimlərin üzə çıxarılması. bunlar da bir etnonimin ətrafında birləşir. digər tərəfdən.

). genonim və genotoponimlərlə qarşılıqlı əlaqəli istiqamətini müəyyənləşdirir. Beləliklə. xəzər. 220-232. Dionisinin (hun.Hekatey Miletskinin (miki. girkan. 105. Azərbaycan və Qərbi Azərbaycan ərazisinin etnonim mənzərəsi Təbii ki. Çünki daha geniş tədqiqat ayrı-ayrı etnotoponimlərə görə deyil. Qafqazda.Cəfərov qeyd edir ki. oğuz (quz). mard. 88. kel. massaket və s. Bu isə əvvəlcə arealda yayılmış etnonimlərin ümumi mənzərəsini aydınlaşdırmağı zəruriləşdirir. 97).). bulqar.) əsərlərində rast gəlinir (76. tayfalarının adları çəkilir(133.M. Bu cəhət etnotoponimlərə aid tədqiqatların yeni. kaspi. Y. 107.2. qarqar. 24 . hun. icmax. Qafqaz ərazisindən bəhs edən antik tarixçilər eramızın ilk əsrlərində burada hunların da yaşadığını təsdiqləyirlər (Bax: 87. 37. girkan. «etnik mənşəli. anariak. xüsusən Ermənistan ərazisindəki etnotoponimlərin tədqiqi prosesində ilkin elmi araşdırmalardan birini həmin ərazidəki genotoponimlərin. qıpçaq. 21-30. 3536. 114. 7). sirak. 5-20 və s. dondar). 7). o cümlədən qəbilə və tayfa adlarınin iştirak etdiyi yer adlarına görə azərbaycanlıların təşəkkülündə hansı qədim qəbilə və tayfaların iştirak etməsi haqqında danışmaq olar» (140. Heredotun (kaspi. Suriya mənbələrində qədim Azərbaycanın buntürk. 1.lokal qrup adları ilə səsləşməsini sübuta yetirir. peçenek. 46. xaçmatak və s. 15. Qədim Azərbaycan etnonimlərinə yunan və Roma mənbələrində . onların ümumi toplusu əsasında aparılmalıdır. Azərbaycan ərazisində məskunlaşmış qədim qəbilə və tayfalar haqqında müxtəlif mənbələrdə müəyyən məlumatlar vardır. genonimlərin və kompozitin digər komponentlərinin leksik-semantik xüsusiyyətlərinin aşkara çıxarılmasına yönəltmək lazımdır. sak. yuxarıda qeyd olunanlar göstərir ki. mard və s.

qıpçaq. etnosların adları çəkilir. karluklar. tayfa adlarına və müxtəlif tayfa adlarını mühafizə edən Ereti. max və s. maskut. peçenek və s. qarqar. maskut. xantuk. alanlar. Kiş. xeçmatak. lbin. rumlu. eri. şarvan. çilb. aqvan. xeran. düxarlı. qacar. Ərəb coğrafiyaşünas və səyyahlarının əsərlərində Azərbaycan tayfa adlarını və tayfa adlarını özündə əks etdirən coğrafi adları öyrənmək üçün xeyli material vardır. cığatay. Qoşqar və s. xəzərlərin. Fəzlullah ibn Ruzbixan Xuncinin «Tarix aləm-arayi Amini» əsərində Azərbaycan və onunla həmsərhəd ölkələrdə XV əsrdə mövcud olmuş onlarca etnonim və etnotoponim öz əksini tapmışdır: türk. hunların. Muğan. muğal-tatar. V əsr erməni tarixçilərindən Favstos Buzənd bu ərazi haqqında məlumat verərkən həmin regionda yaşamış quqar. alan. tərtər. kel. zəgan. Şəki və s. Moisey Xorenski özünün “Ermənistan tarixi” əsərində qədim türkdilli xalqlardan olan bulqarların. basil. bakan. türkmənlər. VII əsr “Erməni coğrafiyası” əsərində Asiya Sarmatiyasında yaşamış kaspi. şamlı.Albaniya-Arran dövrünün etnonimlərinin böyük əksəriyyətinə V-VII əsrlər erməni tarixçi və coğrafiyaşünaslarının əsərlərində də rast gəlinir. xəzər. qıpçaq və s. qat və s. movakan. kimi toponimlərə təsadüf olunmaqdadır. Gəncəli Mxitar Qoşun “Alban xronikası” və gəncəli Kirakos Qanzaketsinin “Tarix” əsərlərində Azərbaycanın bir çox etnonimlərinə rast gəlinir: hun. dağlılar. tatar. hun. çol. osmanlılar. uti. Moisey Kaqankatvatsinin “Alban tarixi” əsərində alban. çilb. tayfaların məskunlaşdıqlarını qeyd etmiş. mexrin. arranlılar. xeçmatak. bulqarlar. 25 . türkman. qacar. köçər. deyləmlilər. kasaklar|kalaklar.. alban. mosullu. barsillərin Zaqafqaziyaya hücumlarından bəhs edir. maskut. icemax. icemax. sərirlilər türklər. türk. xeçmatak. Kepçak. Azərbaycanın orta əsr etnonimiya və etnotoponimyasının öyrənilməsində fars mənbələrindən X əsr anonim abidəsi Hüdud əl-Aləm. çakarlı. kanı. hun. səlcuq. Bu əsərlərdə avarlar. Lazar Parbski isə Albaniyada kəngərlərin yaşadığından danışmışdır.

karkın. Əbd ər-rəşidəl-Bakuvinin əsərlərində çobanilər. Bika. Uçqız. curyat. cuvaldar kimi etnonimlər. kinkit|kingiyat. qaşqar. XIII əsrin sonu və XIV əsrin əvvəllərinə aid Azərbaycan (türk) etnonimlərinin öyrənilməsində Rəşidəddin Fəzlullah ibn Əbu-əl-xeyr Əli Həmədaninin əsərləri. cəmşidi. türkmən. Qanlı.V. suldus. Binva. Salor (Salır). Dəniz xan) olan nəvələrinin adları (Qayı. Rəşidəddinin əsərində 24 oğuz tayfası sadalanır. həmçinin Uyğur. Dağ xan. xüsusilə onun “Cami əttəvarix“ əsəri (136) əvəzedilməz mənbələrdəndir. cəlairlər. bulqar. Həmin 26 . kani. Kanık) ilə əlaqələndirir.xəzərlər. Rəşidəddin.Musəvinin “Orta əsr Azərbaycan tarixinə dair farsdilli sənədlər (XVI-XVIII əsrlər)(61) kitabları da etnonimlərin öyrənilməsi baxımından çox qiymətlidir. eyniadlı tayfaların həmin şəxslərin törəmələri olduğunu da qeyd etmişdir. Alayuntlu. Xəzər dənizi. barədə mükəmməl məlumatlar verildiyini qeyd edir(26). qantuq|tanqxut. kimax. alan.M.Qəhrəmanovun “Opisanie arxeoqrafiçeskix dokumentov“ (104) və T. türk. itbarak. urnat. Müəllif Oğuzun 6 oğlundan (Gün xan. Tərtər. tayfa adlarını çəkir. karkas. Yaraz. səlcuqlar. karluk|xarluut. Azərbaycan etnonimlərini tədqiq etmiş Elmira Əhmədova Əbu Bəkr əl-Qütbi əl-Əhərinin (XIV əsr) və Məhəmməd əlHələbinin (XV əsr). Imur. Çipni. Alkarauli. kipçak|kipçaut. Aveş (Auş). Bükdür. Karaüylü. Şabran\Şəbəran və s. Kalaç və Ağaceri adlarının Oğuzun qardaş və əmi oğlanlarının adları. cirkin/çirkin. Culdur. Xunan. oquz. bacanak\peçenek. Dügər. konkotan|xonkxotan. bayaut. quzlar. Bayandur. C. Durduqa. Yandır. oğuz və s. Karluk. kanlı|kanqlin. carukluq. Muğan. Muğan düzü. Bekdili. cəlair. Qıpçaq. ağqoyunlular türk. kimi etnotoponimlər özünə yer tapmışdır. onqonlarını göstərir. Bayat. Göy xan. Alan qalası. səlciut. Ay xan. Yulduz xan. kuçaylar. Qandzak\Gəncə. onların sülalələri. çarukluq. türkmən. karatut. Muğaniyyə. Bayarlı. Karkın. Görkəmli alim ağaceri. elçigin və s. oğuz. Kırık. kalac\xalac. xəzər. sakait|saxait.

albanlar. şirr. Dəşti-Qıpçaq. Xəzəriyyə. şamlı. Şaki\Şakki və s. bicanak\peçenek. Avaristan. qarasalehli. zirəli. 41) rast gəlinir. ulaclı. qarabaldırlar. təkəli. Sultan Əhmədli. aslanbəyli. kimi etnonim və etnotoponimlər verilmişdir. Alxanlı kəndi. kəncəli. bərməkilər. şahsevən. qızılbaşlar. Azərbaycan tarixşünaslığının banisi A. kəbirli. aşkunaz\aşkenaz (skiflər). balkar). həm də toponim və antroponimlərin tərkibində qeydə alınmış.Q.əsərlərdə kələntərlər. xocamusaxlı. Bu dövrlərdə işlənmiş etnonimlərimizdən bir çoxuna “Qarabağnamələr“də (40. ustaclı. maskat. çarlar. xəlilli. kimmerlər. Avar mahalı. qarabağlı. şəkili. qacar. Xəzər\Kaspi dənizi. Alan qapısı. leklər. Şabran. xələc. qaramanlı. Əlixanlı. naxçıvanlı. bulqar (Burqaz. (“Tarixi-Dərbəndnamə“). türk. Qullar Kəngərli. çağatay. kasak (kasoq)\kaşak. Azərbaycanın V-X əsr hadisələrini təsvir edən XVII əsr abidələri sırasına daxil edilən “Tarixi-Derbend X-XI vekov“. kaspilər. Bərmək mahalı. türkmənlər. dəmirçilər. qarqarlar. çepni. ayrum. çilb. avarlar.Bakıxanovun “Gülüstani-Irəm“ külli miqdarda etnonimlərimiz həm ayrıca. sarılı (Sarıəlili). baharlı. Şamlı və s. əfdar. osallı. kəngərli. S. kırklı. Aslanbəyli. qırxlı. Xəzər dənizi.Minorski). Muğan və s. onlardan bir çoxları haqqında tarixi-etnoqrafik məlumatlar verilmişdir: xəzər. Suvar qalası. Aşıq Musalı. 175-176). Qaradağlı Padar. quhlar. qubalılar. qaraçallı. arşalı. bacqurd\başqurd. dəvəli və s.A. Qəley27 .F. zığlar. moqanlu. silvi. hunlar. muğanlı. bacravanlı. burqar. qaradağlı. qaraxanbəyli. Dəvəçi. Bayat qapı. çakirli.Klyaştornı V əsr tarixçisi Lazar Barpetsinin məlumatına istinad edərək göstərir ki. Zaqafqaziya xalqlarının birləşmiş ordusu 482-ci ildə Ermənistanın və Gürcüstanın sərhədində yerləşən Kəngər vilayətindəki Kəngər dağının altında toplaşmışdı(108. qapçaqlar. (V. sabunçu. Sədən\Sədun. Məsələn. borbor. Xunan. sulfa. sarıclı. kəbirlilər. kəngərli. karanay. mansurlu. Xunzax. Otuziki. qay.

“Spiski naselennıx mest Rossiyskoy Imperii“.Zeydlitsin.M.». N.Dornun.( 146.Suvar. eləcə də görkəmli qafqazşünaslardan A.Veydenbaumun.A.H. “Kavkazskiy kalendarğ“. Əmiraslan xan Kırklı və s.“Muzey gtnoqrafiçeskix sokrovih” kitabları bu baxımdan əvəzedilməz mənbədir. şabran dərəsi. o cümlədən “Sbornik materialov dlə opisanie mestnostey i plemen Kavkaza“. “Sbornik svedeniy o kavkazskix qorüax“. Həsən Ağqoyunlu. Əşrəf Çoban. qəza və mahallara aid məlumat əsərləri. Azərbaycan toponimləri də bu torpağın qədim tərcümeyi-halını bizə çatdırır»(36). Azərbaycan etnogenezi problemlərinin həlli ilə dərindən məşğul olan. T. “Izvestiə kavkazskoqo otdela russkoqo imperatorskoqo obhestva“. 118). P.Usların və s. ona ilk dəfə verilən adı özü ilə yaşadır. Kərim xan Əfşar. E.K. Azərbaycanın etnik tərkibi. müxtəlif quberniya. etnosların təşəkkültapma tarixləri.Hacıyev yazır: «etnoslar gəlib-gedirlər. Fətəli xan Qacar. sələflərindən fərqli olaraq bu məsələyə sistemli və elmi-nəzəri cəhətdən yanaşan M. XIX əsrin əvvəllərindən başlayaraq rus imperiyasının Azərbaycanı idarə edilməsinə kömək məqsədilə yazılmış rusdilli sənədlər -dövlət.Dirrin. gələnləri qəbul edir. Müəllifin ikinci əsəri ancaq bu məsələyə həsr olunmuş. toponimlər isə yerində durub müşahidə aparır. gtnoqrafiiçeskiy oçerki” və 1925-ci ildə çapdan buraxdığı “Naselenie Azerbaydcana”. “Azerbaydcanskiy nastolğnıy kalendarğ“ və s.Vəliyevin (Baharlının) 1921ci ildə nəşr etdirdiyi “Azerbaydcan: fiziko-qeoqrafiçeskiy. kəndlilərin təsərrüfat və məişətinə dair kitablar.K. Əhməd xan Abdali. N. “Materialı dlə izuçeniə gkonomiçeskoqo bıta qosudarstvennıx krestğən zakavkazskoqo kraə izvleçennıx iz posemeynıx spiskov 1886 q. gedənləri yola salır.I.Şifnerin. Cəfər Bərməki.A. A. Əliqulu xan Şahsevənski. Çiraq qala. əsərləri də Azərbaycan etnonimiyası və etnotoponimiyası ilə zəngindir. burada ilk dəfə olaraq. Azərbaycan xalqının formalaşmasında iştirak etmiş əsas türkdilli 28 .

lək. kəngərli. Xəzər. baharlı. (tayfa adları).Qeybullayevin “Toponimiə Azerbaydcana”. mühüm rolu olmuşdur. Məsələn. O bu əsərində Azərbaycanda yaşamış və yaşayan əksər tayfaların adlarını müəyyənləşdirməyə çalışmış. şatı. ayrım. həmin tayfaların əksəriyyəti haqqında tarixi və etnoqrafik məlumatlar vermiş. “K gtnoqenezu azerbaydcanüev”. bəydili. kəngər. eymur. eləcədə Ermənistan ərazisində türkdilli tayfa və qəbilələrin məskunlaşması tarixi çox qədimdir (37. (şəhər və kənd adları). quşi. quş. kollü. padar. xəzər. Zıq. çobani. hun. ilxıçı. bayan. bulqar. “Qədim türklər və Ermənistan".Abelov keçən əsrin 70-ci illərində Şamaxı qəzasında Pir Mərdəkan dağında 194 ailədən ibarət Quşi adlı tayfa yaşadığını qeyd etmişdir.A. xunus.T. qaramanlı. M. Şamlı. 398-399). dügər. Bayat və s. Gəncə qəzasının etnotoponimlərinin formalaşmasında leq. bayat. N. Azərbaycan xalqının etnogenez məsələləri ilə daha dərindən məşğul olan və bu istiqamətdə öz səylərini ardıcıl davam etdirən Q. qazax. qanzak. Xələc. /tele/. Qaramanlı. Quşçu. xaput /haput/. Kəngərli. Əhmədli. inallı. düyərli. onların adlarını əks etdirən etnotoponimləri sadalamışdır. əhmədli. kazan. dəli. bucaq. xələc. Aərbaycanda. Araşdırmalar göstərir ki. onların məskunlaşdıqları yaşayış məntəqələri geniş və hərtərəfli araşdırılmışdır. Ilxıçı. Elxanilər dövründə padarlar Orta Asiyadan Azərbaycana göçürülmüş 200 min türkdilli ailə içərisində mühüm yer tutmuşlar. Qazax. Tədqiqatlardan aydın olur ki. salahlı. kazax. 29 . Təklə Muğan. cəlair. kanq. XVI-XVII əsrlərdə Səfəvilər dövründə isə müəyyən hissəsi dağıstanlıların qarşısını almaq məqsədilə Şimali Azərbaycana köçürülmüşdür(84. zıq. koran və s. xəlilli. Dükər.Vəliyevin əsərində padarlar ən məhşur oğuz tayfalarından biri kimi təqdim edilir və göstərilir ki. Onlar əvvəllər Cənubi Azərbaycanda yaşamış. təklə. şamlı.etnoslar. Bəydili. padar. şıxlı. imirli. 25). osallı və s.

tarixçi və dilçi toponimçilər tərəfindən tədqiq edilmişdir.Hüseynzadənin. Bununla yanaşı. eləcə də digər coğrafiyaçı. Voroşilin. Türk mənşəli qəbilə və tayfalar.M.Əliyevin. Ə.Qeybullayevin. onların rast gəldiyi ilkin mənbələr haqqında məlumatları kifayət qədər genişləndirmək mümkündür.M.I. araşdırmalardan aydın olur ki. Q.A. Azərbaycanın bugünkü ərazilərində etnonimlərdən düzəlmiş külli miqdarda etnotoponimlər vardır. Həmin əsərlərdə Azərbaycan (türk) xalqının demək olar ki. bu istiqamətdə tədqiqatlar davam etdirilir. Ə.Mollazadənin. onların areal xüsusiyyətləri üzə çıxarılmamışdır. Azərbaycan və Qərbi Azərbaycan ərazisindəki toponimlərin tərkibinə girən əsas etnonimlər. 30 . Etnonimlər. mezo və neotoponimləri əksini tapmışdır.“Azərbaycan türklərinin inkişafı tarixindən“ adlı kitabları və çoxsaylı məqalələri Azərbaycan və Qərbi Azərbaycan etnonimlərinin tədqiqi üçün əvəzsiz material və elmi mənbədir.Ə. paleo. S. bütün makro və ya mikro. onların rast gəldiyi mənbələr haqqında yetərli ümumi məlumat verildi. Onların əksəriyyəti R. Q. Zənnimizcə.Yüzbaşovun. nəsil və tirələr haqqında elmi ədəbiyyatda geniş bəhs olunur. qədim Oğuz yurdu Ermənistan ərazisindəki etnotoponimlər kifayət qədər tədqiq olunmamış.

). onların modelləri. ünsürləri uyğun olaraq areal onimlər. 16. Alim və tədqiqatçılar Ermənistan ərazisindəki toponimlərin həm toplanması. son dövrlərdə bu sahəyə münasibət xeyli dəyişmişdir. 65. bu prosesin özünün nə zaman baş verdiyini müəyənləşdirməyə imkan verir. Kənkərli. Əhmədli və s.(145. 13. areal ünsürlər və s.1. 57. Bir sıra yer adları müxtəlif tayfa və tayfa birləşmələrinin adı ilə əlaqədar (məs.3.) yaranmışdır. həm də tarixi-coğrafi baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyan məsələlərdən biri də onimik arealın müəyyənləşdirilməsidir. ölkəmizin. 17. tipləri. 69.. Bu anlayış və terminlər A. 27. 33. Onimik arealda təkrarlanan onimlər. həm də tədqiqi haqqında maraqlı əsərlər yazmışlar(Bax: 45. Müəyyən ərazidə təkrarlanan etnotoponimlər isə areal etnotoponimlərdir. 158-176. Buna baxmayaraq Ermənistan ərazisndəki etnotoponimlərin tam mənzərəsi və bu onimlərin geniş təhlili ilə bağlı monoqrafik 31 . 18. Eymur. o cümlədən Qərbi Azərbaycan ərazisinin müasir toponimiyasındakı 4600-dən çox olan coğrafi adın təxminən 70 faizi tayfa və ya tayfa başçıları adları ilə bağlı meydana gəlmişdir. Tədqiqatçıların əksəriyyəti Ermənistan ərazisində türk mənşəli etnotoponimlərin geniş yayılmasını qeyd etmişlər. ünsürləri təkrarlanırsa onda bu oblast onimik areal adlanır. Ərazinin onomastik mənzərəsinin tədqiqi zamanı həm linqvistik.V Superanskaya və bir çox başqa müəlliflər tərəfindən istifadə edilmişdir. tayfa və tirələrin iştirak etdiyini. 20. adlanır. tipləri. 63. Qeyd etməliyik ki. onların modelləri. Ermənistan ərazisinin türk mənşəli etnotoponimləri Toponimlərin müəyyən qrupu xalqın təşəkkülündə hansı qəbilə. Əgər müəyyən ərazi daxilində xüsusi adlar. 21 və s. 11). Azərbaycan dilçiliyində Ermənistan ərazisinin türk mənşəli toponimləri sovet dövründə geniş tədqiqat obyekti olmasa da. areal modellər.

kənd adı.kənd adı. AĞDAN. Həmin mənbə əsasında tərtib etdiyimiz etnotoponim onomastikonuna aşağıdakı etnotoponimlər daxildir. ABANA . AVŞAR.kənd adı.tədqiqatlar aparılmamışdır. Bu sahədə ən çox tədqiqat işi Q. AVAN. Bu kitabda kənddən kiçik məntəqələrin adları və yaşayış ərazisinini daxili toponimik layları nəzərə alınmamışdır.kənd adı. AZAKLAR.mahal adı. «Ermənistanda Azərbaycan mənşəli toponimlərin izahlı lüğəti. AFQANLI. demək olar ki. AĞVANI-kənd adı. AXTA32 .kənd adı.kənd adı. Qeybullayev Q. Qeyd etmək lazımdır ki.. eyni adlı etnotoponimlərdən bir qayda olaraq biri siyahıya daxil edilmişdir.kənd adı. kənddən kiçik məntəqələrin adları və yaşayış ərazisinin daxili toponimik layları etnotoponim areallarının öyrənilməsi prosesindən kənarda qoyula bilər. ABDALLAR. Əlbəttə. Aydındır ki.kənd adı. AXIS. Ermənistan ərazisinin türk mənşəli etnotoponimlərinin tədqiqi. Budaqov B. AYDINLI. 1998 kitabında Ermənistan ərazisindəki bütün türk mənşəli toponimlərin əsas hissəsi əksini tapmışdır. Məsələyə bu mövqedən yanaşdıqda qeyd olunan ədəbiyyat Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlərin.kənd adı. 20).» Bakı. AVARAN. ayrı-ayrı etnotoponimlər. ABNIKəyalət hissəsinin adı. ABARAN . AYRIM.kənd adı. AFŞAR KƏLƏVAN.kənd adı. onların müəyyən qismi haqqında məlumatla kifayətlənirlər(30.kənd adı.kənd adı. hər şeydən əvvəl həmin ərazinin etnotoponim onamastikonunu qurmağı tələb edir. AYNALI. ABBASABAD .kənd adı. 45. AĞZIQANLI. tədqiqatçılar Ermənistan ərazisində türk mənşəli etnotoponimlərin çoxluğunu qeyd edir.kənd adı. Daha doğrusu.Qeybullayevə aiddir (43. ARAN. 24.kənd adı. Müxtəlif mənbələrdə belə onimik vahidlər müxtəlif sayda verilir. 44. tam onomastikonunu düzəltməyə imkan verir. 89). onların təhlil və araşdırma obyektinə çevrilmişdir. 116-117. ALPOUT. 19.kənd adı. AVDAL. etnotoponim qrupları tədqiqatçıların diqqətini cəlb etmiş.kənd adı.

QAYALI. BIRINCI BAYANDUR. QASIMƏLI. QAÇAĞAN. QAZANÇI. QALTAXÇI. BIÇƏNƏK.kənd adı. BALIQLI.kənd adı.dağ adı.kənd adı.kənd adı.kənd adı. QARABAĞ. QANLICAkənd adı.kənd adı. QARAHACILI. BAYANDUR. QACARAN. BOZDOĞAN. BAYRAMLI. BƏRGÜŞAD.dağ adı. QAVAR. QAZANGÖL. BAYATLARqışlaq adı. BAŞ ABARAN.kənd adı.kənd adı.kənd adı.kənd adı. VARTANLI.kənd adı.mahal adı.kənd adı. BAYRAMƏLIKƏND.Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı.kənd adı. QARQANKTƏPƏIrəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında dağ adı. QAFAN.kənd adı.göl adı.kənd adı.kənd adı. BIRƏLI. QARALARkənd adı.kənd adı. BƏLQƏR. QANLI. BARANA. QARAÇUMAX.kənd adı.Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında (indi Spitak r-nunda) kənd adı. QARAPAPAX.kənd adı.kənd adı.kənd adı. BALAQARAQOYUNLU.kənd adı.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının 33 . QARAISA.Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı. QABAQLU. QARAQOYUNLU.kənd adı. BURNƏK. BABURLU.kənd adı. BATAR. QARQASAR.kənd adı.kənd adı. QARXUN.kənd adı. BAHARLI.kənd adı.kənd adı. BƏYDILI. BOZCALI. BAYTAR.kənd adı.kənd adı.qışlaq adı. QAYA.kənd adı.kənd adı.kənd adı.kənd adı. AŞAĞI QARXUN.kənd adı.Irəvan xanlığının SərdaRabad mahalında kənd adı. BASARKEÇƏRkənd adı. AŞAĞI QARAQOYUNLU.Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında kənd adı.kənd adı. QARADAĞLI.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında (indi Ermənistanda r-n mərkəzi) kənd adı. BECINI.kənd adı. BOSTANÇI. QAYQULU DÜZKƏND.Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında kənd adı. BÖYÜK AYRIM. BAYAN.kənd adı. QARAHƏMZƏLI. QARĞABAZAR.kənd adı.kənd adı. QAFARLI.kənd adı. BÖYÜK QARABAĞ.kənd adı. BÖYÜK QUŞÇU.kənd adı. BAYATDAĞI.kənd adı. QAQAUZkənd adı. QARĞALI-Irəvan xanlığının Dərəçiçək mahalında kənd adı. BOZÇALI. BUĞAMLU.

Irəvan quberniyasının Dərələyəz qəzasında kənd adı. QULLAR.1728ci ildə Irəvan əyalətinin Zarzəmin nahiyəsində kənd adı. QOTUZIrəvan quberniyasının Irəvan qəzasında dağ adı.Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında kənd adı.Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında Ermənistanın şimalında Şirak dağ belindən şimal-şərqdə dağ adı. QUNDAQ.Zəngəzur qəzasında (indi Ermənistanın Qafan r-nunda) kənd adı. QURDQALA-Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında (indi Ermənistanın Sisyan r-nunda) kənd adı. QIPÇAQ. QILICAN-Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında (indi Ermənistanın Gorus r-nunda) kənd adı.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında (indi Ermənistanın Sisyan r-nunda) kənd adı. QƏMƏRLI.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı.Irəvan quberniyasının Şərur Dərələyəz qəzasında kənd adı. QOXUTTƏPƏIrəvan quberniyasının Eçmiadzin qəzasında dağ adı.Irəvan xanlığının Karbibasar mahalında kənd adı. QIRQI. QOMARAT. QUYULUIrəvan xanlığının Qırxbulaq mahalında kənd adı. QUQARErmənistanda Pəmbək bölgəsində tarixi mahal idi. QURSALI. QOMARAN.Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı. QIVRAQ. QORUQIrəvan quberniyasının Eçmiadzin qəzasında kənd adı. QUQARÇAY.1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Zebil nahiyəsində yaylaq adı.Irəvan xanlığının Sürməli mahalında kənd adı. QILICLI.Irəvan əyalətinin Şirakel nahiyəsində kənd adı. QORS.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında dağ adı. QUYUCAIrəvan xanlığının Sürməli mahalında kənd adı. QIZIL EKRƏK. QIRX BOZAVƏND. QURQAN.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Qazax qəzasında (indi Ermənistanın Şəmşədli r-nunda) kənd adı. QOQORAN. QURTLAR.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Karbi nahiyəsində kənd adı.Irəvan 34 . QUŞI (QUŞÇU).Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı.Pəmbək bölgəsində axan çayın adı. QOXT-Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı.

Irəvan quberniyasının Şərur-Dərələyəz qəzasında kənd adı. ƏLIQIZIL.Irəvan quBerniyasının Srməli qəzasında kənd adı. ƏRƏFSƏ. ERANOS ULYA. EVLIIrəvan xanlığının Vedibasar mahalında kənd adı. ƏLIKUÇƏK. ƏLINCƏ-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Aralıq nahiyəsində kənd adı.Irəvan xanlığının Göyçə mahalında. ZOĞALLIBasarkeçər rayonunda kənd adı. ƏLIBƏYLI.Irəvan xanlığının Qarnibasar mahalında kənd adı. ERANOS.Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında kənd adı. DULUS-Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. IYDƏLI.Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında dağ adı. INCƏIrəvan xanlğının Dərəkənd Parçenis mahalında kənd adı. INALLI. ETIL. ƏRQOV. ƏLPINÇAYIrəvan qüberniyasının Şərur-Dərələyəz qəasında çay adı.Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında kənd adı.xanlığının Sürməli mahalında kənd adı. ƏLIQIRIQ-Irəvan xanlığının Vedibasar mahalında kənd adı.Irəvan xanlığının Karbibasar mahalında kənd adı. sonra Irəvan quberniyasının Novobayazid qəzasında kənd adı. ƏFŞAR YERLI. IMIRLI-Irəvan quberniyasının Eçmiadzin qəzasında kənd adı.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı.Irəvan xanlığının Karbibasar mahalında.NAIRI r-nunda kənd adı.Irəvan quberniyasının Novobayazid qəzasında kənd adı.XÜŞ əsrin ortalarında Göyçə mahalında kənd adı.Irəvan quberniyasının Eçmiadzin qəzasında kənd adı. ILANLI.Irəvan xanlığının Sərdarabad mahalında kənd adı. sonra XIX əsrdə Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı.Irəvan quberniyasının Şərur-Dərələyəz qəzasında kənd adı. ZƏNKƏNƏ. ERANOS. ƏLIKƏMƏRLI. ERANIS ULYA.Irəvan xanlığının Karbibasar mahalında kənd adı. ƏLƏTLI. ƏYLƏNLI-Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı.Irəvan xanlığının Qarnibasar mahalında kənd adı. ZOD.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Iqdır nahiyəsində kənd adı.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Vedi nahiyəsində kənd adı. ƏLPIN. ERANOS. IRABAD-Irəvan xanlığının Dərəkənd-Parçenis mahalında kənd 35 .

YAYCI.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Dərələyəz nahiyəsində kənd adı. YUXARI KOLANI. YUXARI TURKMƏN. (Qazax rayonunda da qeydə alınır). KƏRKIIrəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Şirakel nahiyəsində kənd adı. KƏSƏMƏN. KƏNZƏK. KƏSƏMƏN. KƏPƏNƏK. KIRANLI.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. YUXARI BƏYDILITalin rayonunda kənd adı.Irəvan xanlığının Göyçə mahalında kənd adı. KIOXT-Irəvan xanlığının Qarnibasar mahalında kənd adı.Irəvan xanlığının Sürməli mahalında kənd adı.Ermənistanın Gürcüstanla həmsərhəd bölgəsində dağ adı.Irəvan quberniyasının Eçmiadzin qəzasında kənd adı. KƏRKIBAŞYelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Qazax qəzasında kənd adı.Irəvan quberniyasının Dərələyəz qəzasında kənd adı. KAYALI. KATAX-Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında dağ adı.1728ci ildə Irəvan əyalətinin Qarni nahiyəsində kənd adı.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı.Irəvan quberniyasının Eçmiadzin qəzasında kənd adı. KƏVƏRIrəvan xanlığının Göycə mahalında kənd adı. YUXARI GÖDƏKLI. KASAXAbaran r-nunda kənd adı.Irəvan quberniyasının Novobayazid 36 .Irəvan quberniyasının Novobayazid qəzasında Basarkeçər rayonunda kənd adı. ITQIRAN. KƏBƏRLI –Irəvan xanlığının Dərəkənd-Parçenis mahalında kənd adı.Irəvan quberniyasının Eçmiadzin qəzasında kənd adı. YAYCI. KƏNKƏR.Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında kənd adı.Axuryan rayonunda kənd adı.adı.Ermənistanda çay adı. KIRIX. KIÇIK QARAQOYUNLU. KƏNZƏKIrəvan xanlığının Dərəkənd Parçenis mahalında kənd adı. YUXARI KÖBƏKLI. KASAK. ITLICƏ. KEÇƏRIZ-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Dərəçiçək nahiyəsində kənd adı. KƏMƏRLIIrəvan xanlığının Qarnibasar mahalında kənd adı. KAYALU-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Dərələyəz nahiyəsində kənd adı.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Srməli nahiyəsində kənd adı.Artik rayonunda kənd adı. YUXARI ABDALLAR.

KINIQKƏND. KÖTƏKLI. GƏNCƏK.Irəvan xanlığının Vedibasar mahalında kənd adı.Irəvan xanlığının Sərdarabad mahalında kənd adı.1728-ci ildə Iərvan əyalətinin Şirakel nahiyəsində kənd adı. KOTANLI. KOĞ.Irəvan quberniyasının ŞərurDərələyəz qəzasında kənd adı. GƏNCILI. KÜZƏÇIK. KORAN.Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında kənd adı.Irəvan quberniyasının Eçmiadzin qəzasında kənd adı.Noyemberan r-nunda kənd adı.XVIII əsrin ortalarında Irəvan əyalətində kənd adı.qəzasında kənd adı.Irəvan quberniyasının Eçmiadzin qəzasında kənd adı.Irəvan xanlığının Göyçə mAhalında kənd adı. GƏRGƏR-Stepanavan rayonunda kənd adı. GƏRGƏR-Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında kənd adı.Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı.Irəvan xanlığının Dərələyəz mahalında kənd adı. GƏNCƏLI-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Vedi nahiyəsində kənd adı. GƏZƏRBAD.Irəvan quberniyasının Novobayazid qəzasında kənd adı. KOTANLI. KOLAGIRƏN. KÖRPÜQULAŞ-Irəvan xanlığının Qarnibasar mahalında kənd adı.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı.1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Talin nahiyəsində məzrə adı. KOĞES. KÖÇƏRLI. KÖPƏKLI.1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Abnik nahiyəsində kənd adı.Stepanavan rayonunda kənd adı. KUMANYelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı.Irəvan quberniyasının ŞərurDərələyəz qəzasında kənd adı. GƏNCƏK-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Qırxbulaq nahiyəsində kənd adı. KORANLI-Irəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında kənd 37 . KOMUŞ. KOLT. KOLAGIRƏN. KELLAVAN.Ani rayonunda kənd adı. GƏRGƏR-Əzizbəyov rayonunda kənd adı. KORKEÇILƏR. KURUT.Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı. GƏRGƏR-Əzizbəyov rayonunda Arpaçayın qollarından birinin adı XX əsrin 30-cu illərində çay ermənicə Erer adlandırılmışdır.Irəvan quberniyasının Eçmiadzin qəzasında dağ adı.Irəvan xanlığının Göyçə mAhalında kənd adı. KOLANI. KOXB. KOXT.1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Qarni nahiyəsində kənd adı.

Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı. GÖLKƏNDIrəvan quberniyasının Novobayazid qəzasında kənd adı. MUĞANCIQ-Yelizavetopol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. GÖYƏRÇIN-Irəvan xanlığının Talin mahalında kənd adı. MUĞANCIQ. GÖYƏRÇINQALA. GORUS. GÖDƏKLI. MUĞANLI-1728ci ildə Irəvan əyalətinin Xınzirək nahiyəsində kənd adı. MUĞANLI-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Karbi nahiyəsində kənd adı. MUĞANLU-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Dərələyəz nahiyəsində kənd adı. MAĞANCIQ. GÖYƏRÇINIrəvan quberniyasının Şərur-Dərələyəz qəzasında kənd adı.1621-ci ildə Irəvan əyalətində kənd adı. OĞUZBATIR-Irəvan əyalətinin Qırxbulaq nahiyəsində 38 . MANQUT. MUĞANLU-1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Ərmus nahiyəsində məzrə adı. GÖDƏKLIYelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. GÖDƏKLI. GÖYƏRÇIN.Irəvan xanlığının Sərdabarad mahalında kənd adı. MANTAŞKƏSƏN.Gorus rayonunda kənd adı. MAQOVUZYelizavetopol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı.Irəvan quberniiyasının Sürməli qəzasında kənd adı. GÖYƏRÇINLU.Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı. KÖYƏRÇIN.Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında kənd adı. GÖDƏKLI.adı. GÜMRÜ.1728-ci ildə Irəvan əyaləti Karbi nahiyəsində kənd adı. MƏLEV-Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında qışlaq adı. MƏLƏKLU.Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında kənd adı.Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında xaraba kənd adı.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Şirakel nahiyəsində kənd adı.Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında kənd adı.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Şirakel nahiyəsində kənd adı. MUĞAN-Eçmiadzin r-nunda kənd adı.Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında dağ adı.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında XVIII-XIX əsrlərdə mahal adı. GÖLÇIQIN. GÖYƏRÇILI. GÖDƏKLI-ZICQAN -Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı.Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı.

sonra Amasiya r-nunda kənd adı. OXÇUOĞLUQars əyalətinin Qars dairəsində. ÖKÜZLÜ-Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında kənd adı.Irəvan xanlığının Vedibasar mahalında kənd adı.Irəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında dağ adı. PUŞANLI. SAMURLU Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında kənd adı. REYHANLI. SALLI. SAAT MƏZRƏSI-1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Karbi nahiyəsində kənd adı. OZANLAR-Irəvan xanlığının Zəngibasar mahalında kənd adı. SABUNÇU. SABUNÇU.kənd adı. SADAXLI. SAATLI.Irəvan quberniyasının Irəvan qazasında kənd adı.Irəvan xanlığının Zəngibasar mahalında kənd adı.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Karbi nahiyəsində kənd adı.Irəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında kənd adı. SALUTIrəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında kənd adı.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Sisyan nahiyəsində kənd adı. OXÇU. SAQAGIRD-1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Karbi nahiyəsində kənd adı.Yelizavetopol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. SABUNÇU. SABANÇITalin rayonunda kənd adı.Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında xaraba kənd adı. ÖKÜZLÜ. ÖKÜZDAĞ-Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında dağ adı. SABUNÇU-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Karbi nahiyəsində kənd adı. SARVANLAR Irəvan quberniyasının Irəvan qə39 .Irəvan xanlığının mahallarından birinin adı.Irəvan quberniyasının Şərur-Dərələyəz qəzasında kənd adı. SAATLI1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Qarni nahiyəsində Sınıq körpü.Yelizavetopol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı.Irəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında xaraba kənd adı.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Iqdır nahiyəsində kənd adı.Irəvan xanlığının Talin mahalında kənd adı. PEHAN. SAATLI SABUNÇU-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Qarni nahiyəsində kənd adı. SAATLI. SADIQLI. OĞUZTAŞ-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Qırxbulaq nahiyəsində kənd adı. REYHANLI. PEÇENEKLI-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Qırxbulaq nahiyəsinə kənd adı. SADIQLI.

TOVUZGÖNLÜ. TOĞANŞAHLU BOYAT.zasında kənd adı. TƏKƏRLI-Irəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında kənd adı. SÖYÜDLÜ. TAVUSKÖKLÜ-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Srməli nahiyəsində kənd adı.Irəvan xanlığının Zəngibasar mahalında kənd adı. TATARLI-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Maku nahiyəsində kənd adı.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur kənd adı. SARICALAR-Irəvan xanlığının zəngibasar mahalında kənd adı. TATLUQIŞLAQ-Irəvan xanlığının Göyçə mahalında kənd adı.Irəvan xanlığının Zəngibasar mahalında kənd adı. TANDURƏK-Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında kənd adı.1468-ci ildə Sisəcan nahiyəsində kənd adı.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Şirakel nahiyəsində Göyərçinlu kəndinə məxsus məzrənin adı. TATAR OSMAN-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Abaran mahalında kənd adı. SARICALAR. SARVANLAR SUFLA. TOVUZQALA.Irəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında kənd adı. TANDURƏK-Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında dağ adı. SIÇANLI-Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında kənd adı. SARVANLAR XARABA. TAPANLI-Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında kənd adı. SARICALAR.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Qazax qəzasında kənd adı.1728ci ildə Irəvan əyalətinin Karbi nahiyəsində kənd adı. TƏKƏLI-Irəvan quberniyasının Novobayazid qəzasında kənd adı. TATAR. SUVARI.Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında kənd adı. TANTUR-TORPAQ-Irəvan quberniiyasının Novobayazid qəzasında Hüseynquluağalı kəndinin maldarlarına məxsus yaylaqda yurd yerinin adı. SƏRÇƏLƏR.Irəvan xanlığının Sürməli mahalında 40 .Irəvan xanlığının Irəvan mahalında kənd adı. SÖYÜDLÜ.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Sürməli nahiyəsində kənd adı. SISYAN. TƏKƏLI-Irəvan quberniyasının Novobayazid qəzasında dağ adı.Albaniyanın qədim Sisakan əyalətinin. orta əsrlərdə Sisyan mahalının adı. SARICALAR-1728-ci il-də Irəvan əyalətinin Qarni nahiyəsində kənd adı.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Dərəçiçək nahiyəsində məzrə adı. TƏHLƏ.

URUDTiflis quberniyasının Borçalı qəzasında kənd adı. XARABA ÇANDAR. XUZAR.1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Sisyan nahiyəsində kənd adı. XINS. XALACLAR YURDU-Şərur-Dərələyəz qəzasında Dərələyəz və Göycə arasında Vers dağında yaylaq adı. XƏLƏC-Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. TÜRKMƏNSU-Irəvan quBerniyasının Eçmiadzin qəzasında kənd adı. TOĞANŞALU QACAR.XVI əsrin ortalarında Irəvan əyalətinin Katak mahalında kənd adı. TÜRKMƏNLI. XƏLƏC.Irəvan quberniyasının Eçmiadzin qəzasında kənd adı.Axuryan r-nunda kənd adı.Irəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında kənd adı.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. TUQUT. TÜRK QARAKILSƏSI. ÜDGÜN-Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. XINZIRƏK-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin nahiyələrindən birinin adı. XARABA KOLANI. TULUS1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Sisyan nahiyəsində kənd adı.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı.kənd adı. XƏZNƏUZ.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Sisyan nahiyəsində kənd adı.1727-ci ildə Naxçıvan sancağının Dərələyəz nahiyəsində kənd adı. UZ. XINZIRƏK.Irəvan quberniyasının Novobayazid qəzasında kənd adı. XUNUT41 .Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında kənd adı. TÜRKÜT-1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Bazarçay nahiyəsində kənd adı. URUT. XINZIRƏK-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Xınzirək nahiyəsində kənd adı. URUZPORXVI əsrə aid ermənicə mənbədə Göycə mahalında bir kənd adı.Irəvan xanlığının Zəngibasar mahalında kənd adı. XARABA KOTANLI. TOXLUCA.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Qırxbulaq nahiyəsində kənd adı.Irəvan quberniyasının Irəvan qazasında kənd adı. XANÇALLI-Amasiya rnunda kənd adı.Irəvan xanlığının Sürməli mahalında kənd adı. URUTMUŞ-Irəvan xanlığının Sürməli mahalında kənd adı.1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Abnik nahiyəsində kənd adı. XAZARABERT.

1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Karbi nahiəsində kənd adı. ÇAXIRLI. ÇƏRƏKDAR1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Zebil nahiyəsində kənd adı.Irəvan xanlığının Vedibasar mahalında kənd adı. HERHERIrəvan quberniyasının Şərur-Dərələyəz qəzasında kənd adı. ÇORLU-Qukasyan Rayonunda kənd adı. ÇƏRƏKLI-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Xınzirək nahiyəsində kənd adı.Irəvan xanlığının Saatlı mahalında kənd adı. ÇIVANDƏRƏ-Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı. ÇIVA. ÇIVILI-Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında dağ adı.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı.Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı. ÇUL-Irəvan quberniyasının Şərur-Dərələyəz mahalında kənd adı. 42 . HERANISIrəvan xanlığının Vedibasar mahalında kənd adı.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. ÇÖRAK-Gümri şəhərinin yaxınlığında Təkəqayadağının ətəyində mineral su mənbəyinin adı. ÇULLU-Yelizavetpol quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. HƏRHƏR. ÇIRMANIS-Irəvan xanlığının Vedibasar mahalında kənd adı. ÇIQNI QARAQOYUNLU.1727-ci ildə Irəvan əyalətinin Dərələyəz nahiyəsində kənd adı. ÇIRYUXLA. ÇEPNI.Irəvan quberniyasının Novobayazid qəzasında kənd adı. ÇƏRƏKLI. HORS. ÇƏPNI. ÇƏRIKLIK-1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Zar nahiyəsində kənd adı. ÇIVANLI-Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında kənd adı. HÜNÜT. CAĞATAYIrəvan quberniyasının Şərur-Dərələyəz qəzasında kənd adı. ÇƏPNI-Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı.1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Aralıq nahiyəsində kənd adı. indi Amasiya rayonunda kənd adı. ÇORLU-Irəvan xanlığının Talin mahalında kənd adı. HRANS-XVI əsrdə Irəvan əyalətinin Göycə mahalında kənd adı. ÇIVINLI-X1X əsrdə Qars əyalətinin Qars dairəsində.Irəvan quberniyasının ŞərurDərələyəz qəzasında kənd adı. ÇIRIŞ-Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Sürməli nahiyəsində iki kənd adı.

Ələyəz dağında yaylaq adı. CANDARLAR1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Karpi nahiyəsində kənd adı. ŞAKABAD-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Xınzırək nahiyəsində kənd adı.1728-cı ildə Irəvan əyalətinin Dərəçiçək nahiyəsində qışlaq adı. ŞƏKI. ŞABAN QIŞLAĞI. CINCAVAT-Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında dağ adı. ŞADAK.1718-ci ildə Irəvan əyalətinin Sisyan nahiyəsində kənd adı. ŞƏKIKAN-1590-cı ilə aid mənbədə Irəvan əyalətinin Ağcaqala nahiyəsində kənd adı. ŞIRVANCIQ-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Şirakel 43 . ŞABAN QIŞLAĞI-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Karbi nahiyəsində kənd adı. CAMIŞLI-Irəvan xanlığının Abaran mahalında kənd adı. CIBIKLI-Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı.Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında kənd adı.Boz-Abdal.CALAIRLI-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Aralıq nahiyəsində kənd adı. ŞABANLI. CIVƏ . CANDAR. Ələyəz və Şirak dağları arasında vadi-düzənin adı. ŞIRAKQOÇ.Irəvan xanlığının Abaran mahalında kənd adı. CAMIŞCUR-Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında çay adı.Irəvan quberniyasının Şuraqel qəzasında kənd adı. ŞIRVANCIQ.1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Abaran nahiyəsində kənd adı. ŞIRAKQALA. ŞIVLI-Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı.1590-cı ildə Rəvan əyalətində.Irəvan quberniyasının ŞərurDərələyəz qəzasında kənd adı. ŞƏMŞƏDIL-Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Qazax qəzasında mahal adı. ŞIRVAN. CALALOĞLU-Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında kənd adı.Irəvan quberniyasının Eçmiadzin qəzasında kənd adı. ŞADILI1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Aralıq nahiyəsində kənd adı. ŞAĞANLI.1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Vedi nahiyəsində kənd adı. ŞƏRKI-Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı.Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında kənd adı. ŞIRAK DÜZÜ. CIVIXLIYelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Qazax qəzasında kənd adı. CINCAVAT.

Irəvan xanlığının Zəngibasar mahalında kənd adı. Kul. BARANI. koman. BƏRGÜŞAD. Kəçər. Alpan. Qaraqar. ŞURAKUZ-1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Ağcaqala nahiyəsində kənd adı. Qerus. Qazax. 44 . KƏBƏR. QAZAN. Kaltak. KIRAN. Balkalı. KƏPƏNƏK. keçili. BAYANDUR. ARAN. Karqa. Kayı. BOLQAR. Dondar. Kiliç. Kuşi. Katak. MUĞAN. QAÇAĞAN el adı. ŞIRƏÇI. Qeyd etmək lazımdır ki. Qabaq.Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında dağ adı. ŞORƏLI-Irəvan xanlığının Göycə mahalında kənd adı. BABURLU . QARABAĞ. ŞORLU DƏMIRÇI. QUQAR. Bazça. BOYAT. QACAR . Karkın. Köçər. Aktan. Inallı. Axtaçı (padar). Alan. AYRIM. KURUT. BAYDAR. BAZAR. QARAQOYUNLU. Basar. Qorus. Kırık (tirə). Köçəkli. kotyan. ŞOR KOLANI. ABBAS. ŞORGÖL. kulas. BAYRAMLI. AYDINLI. KƏRKI. QAQAUZ. kəmər (kimmer). Et. KOLANI. Karık (oğuz). Kobak. Qüyu. Eymur.Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında kənd adı. Kuloba. Qara Çomaqlı. Alban. Siyahının çox yer tutmaması məqsədilə ifadə planına görə oxşar etnotoponimlər verilmiş bura daxil edilməmişdir. onların əsasında aşağıdakı etnonimlər durur: ABAN. Avşar. BAYAN . kobyak. YAYCI. Kol. Kanqlı. MANQUT. Kazan. ABARAN.Irəvan quberniyasının Sürməli qəzasında göl adı. ALPOUT. apan (peçeneq). BOZAVƏND. Qarqar. BAHARLI. QARA. QARAPAPAX. QURQAN.Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında kənd adı. BOZtuqan.nahiyəsində kənd adı. QARADAĞLI. QARAISA. KƏNGƏR. ŞORLU. Kabar. QUŞÇU. Qasumlu. ŞURAQEL.Bax: Rəncbər. verilmiş etnotoponimlər Ermənistan ərazisindəki türkmənşəli etnotoponimlərin tam siyahısı deyildir. Kəkəli. Kayıq. Ivə. KINIQ. ABAR. QURTLAR. KƏSƏMƏN. BAYAT. QIZILlı. ABDAL. MANTAŞ. Zəngənə. QOV. Etnotoponimlərin təhlili göstərir ki. ŞORKƏND-Irəvan quberniyasının Eçmiadzin qəzasında kənd adı. KÜZƏÇIK. Yazık (peçeneq). BƏYDILI. BOSTON. Zolaqlı. QIPÇAQ. Kuyərçi.

REYHANLI. bu vahidlərin bu və ya digərinin doğrudan da etnotoponim olması araşdırma tələb edir. Sadak. OĞUZ.4. Tavuz. Sak. Təklə. uqraq. Ermənistanın türk mənşəli areal etnotoponimləri Qeyd olunduğu kimi areal onimlər onimin özünün və ya onun elementlərinin müəyyən ərazidə təkrarlanması ilə müəyyənləşdirilir. Çirik. TULUS. XALAC. ÇANDAR. ŞABANLI. şirak. Samur. V. TATLU TƏKƏLI. Söyöt. Çibikli. A. TUQUT.Nikonov onimlərin təkrarlanması və ərazidə yayılmasının əsas səbəbini miqrasiyada görür. CAĞATAY. ÇUL. ÇƏPNI. Peyrəlu. GƏNCƏ. şivili. SABUNÇU. 1. Çaqan. suvar.A. bizim halda etnotoponimin təkrarlanması müxtəlif səbəblərlə bağlı ola bilər. Gün.Axundov belə coğrafi adların əksəriyyətini «omonim yer adları» hesab edir(2. Qeyd olunduğu kimi. Gorus. CAMIŞ. Cinli. Sal. 114). sincan. Oyrat. ŞƏMŞƏDIL. PUŞANLI. Təklif olunan siyahıya daxil edilən adların hər birinin etnotoponim olması bizim tərəfimizdən iddia olunmur. Peçene(q). SARVAN. Hun. Tele. Cibikli. TURKMƏN. Xəzər. sat. OZAN. UZ. TÜRK. SARICALI. HƏMZƏLI. ŞIRVAN. Civə(Yivə). Şahdili. ÇAXIRLI. bu onomastik vahidlər müxtəlif mənbələrdən seçilmişdir və həmin mənbələrdə onlar etnotoponim kimi verilmişdir. köhnə yaşayış yerlərinin adlarını gətirirlər» (127. Əlbəttə.A. Əncə. Tabanlı. 40-72). CALAIR. Gamış. areal 45 . Olet (Oryat tayfasının qolu). OXÇU. Tədqiqat prosesində aydın olur ki. Tuk. Çerikli. Yeni əraziyə köçənlər təzə yerə döğma yurdlarının. SAATLI. areal onimin yaranmasının əsas səbəbini əhalinin miqrasiyası hesab etmək olar. TOVUZ. ÇIQIN. Piykan. Belə vahidlərin çoxluğu isə bir dissertasiya daxilində onların hamısını əhatə etməyə imkan vermir. TATAR. GORAN.MƏLEV. Onimin. Lakin bununla yanaşı. MƏLƏKLU. Purnək. Əfşar. GÖDƏKLI. O yazır: «Eyniliyin əsas səbəbi əhalinin miqrasiyası və onimin paralel yaranmasıdır. ÇOR.

Könüllü miqrasiya daha çox coğrafi və təbii şəraitlə bağlıdır. Düzqırıqlı. Dağ quşçu. 46 . Belə olan halda etnoponimin tərkib hissələrində dəyişmə aparılması özünü göstərə bilər.onimin yaranmasında başqa amillər də rol oynayır. Kolqırıqlı. məcburi miqrasiya ilə nəticələnir. yal və s. kol. Aşağı Ayıbasanlı. areal onimlər tam onimə görə deyil. ərzaq qıtlığı. düz.Birinci Milli. könüllü miqrasiyanın əsasında durur.Qeybullayevin fikrincə. bəzən isə onların tamamilə paralel variantlarının işlənməsinə zəmin yaradır. Miqrasiya prosesinin özündə bölünmənin baş verməsi mümkündür. 2) yaxındakı paleotoponimlərin yeni adda təkrarı -Axtaçı Şirvan. Kiçik Pirəli. Digər tərəfdən miqrasiyanın özü geniş məfhum olub müxtəlif səbəblərdən doğur. a. Qeyd etmək lazımdır ki. 3) antonim xarakterli sözlərin qoşulması ilə düzələn adlar Yuxarı Ayıbasanlı. Ərəb Quba. 4) sıra sayları ilə düzələnlər .) artırılması ilə düzələnlər: Dağqarxun qaşı. Böyk Pirəli. müharibə. Eyni yerdən köçən əhali iki müxtəlif ərazidə məskunlaşa bilər. Məhz bu amillər areal etnotoponimlərin müxtəlif formalarının yaranmasına. Əhalinin miqrasiyası könüllü və məcburi ola bilər. müxtəlif formalarda təzahür edir. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli adların dəyişdirilmə üsullarını şərh edərkən belə nümunələr aşkara çıxarılmışdır. Belə tipli adları o. onimin ünsürlərinə görə də müəyyənləşdirilir. münbit olmayan torpaq. Yaxa Dəllək və i. Q. müxtəlif qruplara bölür: 1) apellyativlərin (dağ. Əkin yerinin azlığı. Ərəb Şəki və s. deportasiya və s. miqrasiya ilə bağlı yaranmış eyni mənşəli etnotoponimləri bir-birindən fərqləndirmək üçün onlara əlavə edilmiş müəyyən komponentlərdən istifadə etmək lazımdır. Beləliklə areal etnotoponimlərin tam mənzərəsini açıqlamaq mövcud ərazidəki etnotoponimlərin və dəyişdirilmiş etnotoponimlərin müqayisəli öyrənilməsini tələb edir. Axtaçı Səlyan. yaxa.Ə. Təbii fəlakət. ərazinin tayfa üzvləri üçün yetərincə olmaması və s. Bütün hallarda ərazinin etnotoponim mənzərəsi müəyyənləşdirilməli. Ikinci Milli və s.

Deməli. Indi tərtib olunmuş onomastikona girən etnotoponimlərin hansıların areal etnotoponim səciyyəsi daşımasını aydınlaşdırmaq lazımdır. Əgər verilmiş etnotoponimlərdən hər hansı biri Ermənistan ərazisində bir dəfə rast gəlinirsə.etnotoponimlərin onomastikonu tərtib olunmalıdır. Burada daha bir məsələyə diqqət yetirmək vacibdir. Ona görə qüsurludur ki. Qədim Oğuz yurdu Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlərin tədqiqatı zamanı. şübhəsiz ki. onda yalnız bu ərazi daxilində areallıq şərtinin ödənilməsi yoxlanılır. Mövcud mənbələrdə əksini tapmış etnotoponimlərin onomastikonu qurulmuşdur. Deməli. Ermənistan ərazisində bir dəfə rast gəlinən etnotoponim bu ərazidən kənarda da qeydə alına bilər və bu fakt onun areal etnotoponimliyini sübuta yetirəcəkdir. Digər tərəfdən. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlərin hər birini ilkin yaxınlaşmada areal etnotoponim kimi qəbul etmək olar. tədqiqat üçün etnotoponimlərin ümumi toplusu müəyyənləşdirildikdən sonra biz onların areallıq xüsusiyyətlərini araşdıracağıq. Dissertasiya işinin növbəti 47 . Ermənistan ərazisində bir dəfə rast gəlinən türk mənşəli etnotoponim türklərin yaşadıqları başqa ərazilərdə də aşkara çıxarıla bilər. Bir halda onimin areallığı yalnız müəyyən ərazi ilə məhdudlaşdırıla bilər. eyni zamanda başqa ərazilərdə qeydə alınmırsa. Çünki etnotoponimin areal səciyyə daşımamasının özü müəyyən şübhə doğurur. araşdırmanı yalnız bir ərazi ilə məhdudlaşdırmaq qüsurludur. Buradan belə bir nəticə çıxır ki. onda həmin etnotoponimin özünün dərin təhlili və tədqiqi tələb olunur. türklərin yaşadığı və yaşadıqları ərazilər olduqca geniş olmuşdur və bu gün də öz miqyasına görə həmin ərazi az deyildir. Ermənistan ərazisi daxilində etnotoponimin areal etnotoponim olması faktını dəqiqləşdirmək tələb olunursa. bu məsələ digər ərazilər nəzərə alınmaqla həll edilməməlidir. etnotoponimlərin areallıq xüsusiyyətinin tam mənzərəsini açmaq üçün bir ərazi çərçivəsi ilə məhdudlaşmaq olmaz. Bizim halda tədqiqatın bu iki mərhələsi yerinə yetirilmişdir. Deyək ki.

fəslində bu. 48 . etnotoponimlərin areallıq xüsusiyyətlərinin aydınlaşdırılması prosesində dəqiqləşdiriləcək və etnotoponimin yayılma arealları müəyyənləşdiriləcəkdir.

ə. aban olmuşdur. Moisey Kalankatlı Albaniyada Abant adında iki yaşayış məntəqəsinin olduğunu bildirmişdir. Ermənistan ərazisində əsasında aban tayfasının adı duran toponimlər qeydə alınmışdır. AVAN. Q.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında (indi Ermənistanın Qafan r-nunda) kənd adı. abant tayfalarının Azərbaycan və Ermənistan ərazisində məskunlaşma tarixi çox qədimdir. VII əsrdə sakların tərkibində qarqarlarla yanaşı gəlmiş tayfanın adı olması elmi ədəbiyyatda diqqət mərkəzinə çəkilir (21. Qarqarların şimal-qərbi Albaniyada hələ qədim dövrdən məskunlaşması barədə e. QACARAN. Həmin toponimlər aşağıdakılardır: ABANA. 100. Pompey.II FƏSIL QƏRBI AZƏRBAYCANIN TÜRK MƏNŞƏLI ETNOTOPONIMLƏRININ AREALLIQ XÜSUSIYYƏTLƏRI VƏ YAYILMA AREALLARI 2. Abant/Avant adları abant tayfasının adı ilə bağlıdır və onlar qarqarlarla birgə bu əraziyə gəlmişlər (87.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Dərələyəz nahiyəsində kənd adı.78). Sözün sonundakı t səsi cəmlik bildirən –at şəkilçisinin qalığı ola bilər. Müasir dövrədək qalmış bu etnotoponimlərin Ermənistan 49 .ə. 65-ci ildə Pompeyin Albaniyaya yürüşü haqqında məlumat verən antik tarixçilər qeyd etmişlər.Irəvan xanlığının Qırxbulaq mahalında kənd adı. Aban qədim türk mənşəli tayfanın adıdır.ABAN əsaslı areal etnotoponimlər. ABNIK.1.Qeybullayev yuxarıda qeyd olunan məlumatlara və digər faktlara is-tinadla belə bir qənatə gəlir ki. Buradan belə nəticə çıxır ki. Aban sözünün e. Dion Kassiy) göstərilmişdir.1590-cı ildə Rəvan əyalətinin nahiyələrindən birinin adı. Tayfanın dəqiq adı çox güman ki. Onların əsərlərində Albaniya ərazisindəki Avant çayı və onun yaxınlığında Abant əyalətinin olması (Plutarx. 78). 89.

ərazisindəki areal etnotoponimlərdəndir. Abnik. kuerçi. eba. «Ebani» çox güman ki. Əvvəla. Məsələn. 1918-ci ildə indiki Qafan şəhərinin bilavasitə yanında Qatar adlı azərbaycanlı kəndi olmuşdur. Astana (Qazaxıstan) və s. Aban sözünün Urartu dilindəki «ebani» ilə eyniləşdirilməsi şübhə doğurur. Burada v > b əvəzlənməsi özünü göstərir. Abana etnotoponiminin tərkibindəki a sonluğu türk dillərinin toponimlərinə xas olan şəkilçidir. eb. Avnik etnotoponiminə gəlincə isə onun evnik variantına «Kitabi-Dədə Qorqud» dastanlarında rast gəlinir. QAFAN. Türkiyədə Avanos («os» yunan mənşəli şəkilçi). 50 . Yuxarıda hələ qədim dövrdə Albaniya ərazisində bu toponimin qeydə alınması göstərilmişdir. Ermənistandakı Qafan toponimində qapan tayfasının adının əksini tapması barədə ədəbiyyatda fikirlər vardır(46. Qeyd etmək lazımdır ki. oba sözü ilə səsləşir(23. Avan və Aban etnonimlərinin eyniliyi isə şübhə doğurmur. Şarafxan Bidlisi XVI əsrdə Anadoluda Avnik qalasının olduğunu göstərmişdir. Batum əyalətinin Artvin dairəsində Avana. karabay adlı tayfaların adlarını sadalayır. 95). X əsrdə Cənubi Asiya çöllərindəki peçeneklərin içərisində yaşamış Konstantin Baqyanorodnı erdim. çur. Borçalı qəzasındakı Oban toponimi də bu faktı təsdiqləyir. Borçalı qəzasında Oban (132) etnotoponimləri vardır. Avan və Qacaran toponimlərinin tərkib hissəsi olan aran eyni bir əsasdan aban etnonimindən olması faktını qismən açıqlamaq lazım gəlir. kuloba. Abana. 40). kapan. Adana (Türkiyə).ev. Şəhərin adı keçmişdə mövcud olan indiki Qafan şəhərindən 10 km şimal –qərbə doğru. Oxçu çayının sağ sahilində yerləşmiş Qapan kəndinin adı ilə bağlıdır.Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında (indi Ermənistanda r-n mərkəzi) kənd adı-kapan (peçeneq) Hazırda Qafan Ermənistanda respublika tabeliyində şəhərdir.

s. peçeneqlərin yuxarıda qeyd etdiyimiz kapan tayfasının adını əks etdirir.1988.Yusifov. 199 Ermənistanda Qafan Xaricdə 1. Bu tayfalardan bəzilərinin adları ilə bağlı toponimlərin Ermənistanda hələ VVII əsrlərdə mahal adları kimi qeyd olunması belə nəticə çıxarmağa imkan verir ki.Kərimov «Toponimikanın əsasları» B.Şimali Qafqazda-Kopan 2. Onlarda Kapansyan familiyası məhz Kapan tayfasının adındandır (gürcülərdə Kapanadze familiyası da bu etnonimlə bağlıdır) (45. Bu kəndlərin əhalisi Ermənistanın keçmiş Qafan (Qapan) mahalından köçüb gəlmişlər. 109). S.Başqırdstanda Kaypon – topo- 51 . Ermənistanın Qafan rayonunun adı (qədim erməni mənbələrində mahal adı kimi 1074-cü ildən məlumdur) şübhəsiz ki.Qeybullayevin araşdırmalarına görə bu peçenq tayfaların bir hissəsidir(44.. 3. XV1 əsrdə. Azərbaycanda rayonun adı Tərtər Kəndin adı Qapanlı 4 kənd. tayfalardan ibarət idilər.Kazan xanlığında bir neçə Kopan mənşəli toponim qeydə alınmışdır. onlar eranın əvvəllərindən artıq orada yaşayırdılar. Belə nəticəyə gəlmək olar ki. Y. Bu etnonim ermənilərdə şəxs adına da çevrilmişdir. 111).B.K.Türküstanda –Kapançı adlı kənd 4. Kopon /Kaban/ Kopan/Kapan/Koypan eyni fonetik tərkibə malik etnonimdirlər (88. 42). Peçeneqlərin digər hissəsi isə kopon (əslində quqarçi) və b.

Əliyeva Azərbaycanın Qusar rayonunda Avaranqışlaq kənd adının olduğunu qeyd edir. o cümlədən də Ermənistan ərazisində yaşamışdır. XIX əsrdə Şimali Qafqazda Kuban əyalətinin Maykop dairəsində Abarançay. Xaçmaz rayonunda Avaran kəndi qeydə alınmışdır. AVARAN-Irəvan quberniyasının Eçmiadzin qəzasında kənd adı. Irəvan xanlığının Abaran mahalında çay adı(157). igid» mənasında olduğunu qeyd edirlər. 1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Karbi nahiyyəsində kənd adı. Eramızın II-III əsrlərində Kür sahilində Obaren adlı tayfanın yaşaması ədəbiyyatda göstərilir (76. Ermənistanda türk mənşəli abar(avar) tayfasının adından düzəlmiş Aşağıdakı etnotoponimlər qeydə alınmışdır: ABARAN. Beləliklə. Əsasında abar(avar) tayfasının adı duran etnotoponimlər yalnız Ermənistan ərazisində yayılmamışdır. ABARANOĞLU – 1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Abaran nahiyyəsində kənd adı. Etnonim av+ar formasında düzəlmişdir. V əsr erməni müəllifi Yeqişenin Balasakanda aparan adında tayfanın yaşadığını qeyd etmişdir(21. 97). BAŞ ABARAN . 5. Bu tayfa adının avar variantı da məlumdur. ər sözünün türk dillərindəki ər «kişi. qədim türk tayfasının adı abar(avar) olmuş və bu tayfa Qafqazın müxtəlif regionlarında. Abar qədim türk mənşəli tayfanın adıdır. Alagöz (Ələyəz) və Pəmbək dağ silsilələri arasında Kasax (əsli Qazax) çayının yuxarı axınında yaylaq adı.Irəvan xanlığında mahal adı.2. Tədqiqatçılar ar. Etnonimin birinci hissəsi olan av elementinə gəlincə isə onun ab variantının işlənməsi türk dilləri üçün xarakterik olan bv keçidi ilə əlaqədardır. Irəvan qəzasında çöl adı. 96). Bu etnotoponimin başqa ərazilərdə yayılması da aşkara çıxarılmışdır. qəhrəman.Ukraynada Kopanka hidronimi 2.Irəvan xanlığında mahal adı. R. Onun kitabının əlavəsində 52 .nimi. Azərbaycanın Qusar rayonunda Avarandağ. ABAR əsaslı areal etnotoponimlər.

Kuban əyaləti –çay adı R.108 Ermənistan –kənd adı Ermənistan –kənd adı Azərbaycan Xaçmaz rayonu –kənd adı Ermənistan –kənd adı Azərbaycan Qusar rayonu Azərbaycan Qusar rayonu Baş Abaran Avaran Abaranoğlu Avarandağ Avranqışlaq 2.3. s. 67. Etnotoponimin əsasın.Qeybullayev Abaslı tipli toponimlərin əsasında abas(abaz) tayfa adının durduğunu qeyd etmişdir(89. 2002.ABBAS əsaslı areal etnotoponimlər. 108). ərəb dilindən olan Abbas antroponimi əsasında yaranmış toponimlər də istisna edilə bilməz. Abas tayfa adının abaz forması da vardır. yaylaq.Əliyeva. çay.verilmiş Azərbaycan toponimləri siyahısında Abarançay adı və onun yanında bu adın hazırda Kamiçay olması göstərilir (31. Bakı. çöl. Abas etnoniminin Xəzər tayfalarından birinin adı olması şübhə doğurmur.Etnotoponim da duran etnonim Abar(avar) Abaran Abarançay Arealı Ermənistan – 5 toponim mahal. Yəni toponim yanlış olaraq Abbas 53 . 139). abar(avar) əsaslı etnotoponimlərin yayılma arealları cədvəlini qurmaq olar. Q. Beləliklə. Bir çox hallarda bu iki tip toponimin bir-birindən fərqləndirilməsi müəyyən çətinlik törədir. Göstərilən çətinliyin yaranma səbəblərindən birini belə toponimlərin qeydə alınması və rəsmiləşdirilməsi zamanı orfoqrafik səhv buraxılması ilə əlaqələndirmək mümkündür. Azərbaycan toponimləri. kənd adı RF. Onu da qeyd etmək lazımdır ki.

Abbasgöl məzrəsi. türkmənlərdə və Türkiyədə də abdal adlı tayfa qeydə alınmışdır. Zənnimizcə. Qazax rayonunda Abbasbəyli. Abbaslar kəndləri olmuşdur. Abdal tayfasının başqırdlarda. Abas əsaslı toponimlər geniş yayılmışdır. Qarapapaqlarda da bir tayfanın adı abas olmuşdur. Abbasdərəsi qışlaq və kənd adları. qaraqalpaqlarda. Ağsu rayonunda Abbasxanlı toponimlərinin olması göstərilmişdir (9.4. 8). V. R. Əsasında abdal tayfasının adı duran etnotoponimlər də geniş yayılmışdır.108). Akad. Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğətində Neftçala rayonunda Abasalılı.V. Sözdə bir b və ya geminatın olmasını təyin etmək isə mürəkkəbdir və daha çox tarixi faktlar əsasında müəyyənləşdirilə bilər. «Suriyalı tarixçi Zaxari Ritor (VI əsr) Şimali Qafqazda Hun əyalətində yaşayan müxtəlif tayfalar arasında türkdilli abdel tayfasının da adını çəkir. ABDAL əsaslı areal etnotoponimlər. Şəmkir rayonunda Abbaslı. qaraqalpaqlarda. Ermənistanda Abbasabad adlı üç kənd. Onlara müxtəlif regionlarda rast gəlmək mümkündür. Abasalı. Qazaxlarda.Bartold abadel/abdal tayfasını hun tayfası sayır. Abbaskəndi. Şəki rayonunda Abbaskənd.Əliyevanın tədqiqat işinin əlavəsində verilmiş Azərbaycan toponimləri siyahısında Abbasabad adı qeyd olunmuşdur (31. Qeyd etmək lazımdır ki. Abbasgölü. Abdal qədim türk tayfasının adıdır. Bu tayfa Ağ hun tayfasının adını əks etdirir. heptal.və Abas şəkillərindən birində yazıla bilərdi. Tovuz rayonunda Abbasqulular. 2. Ağdam rayonunda yerləşən Abdal kəndi haqqında Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğətində verilmiş məlumatda göstərilir ki. Abas etnonimli etnotoponimlərin geniş yayılmasını nəzərə alaraq biz onların areallıq cədvəlini verməyə ehtiyac duymuruq. Yardımlı rayonunda Abbasabad. eftal kimi qeyd edilən etnonim abdal adının müxtəlif fonetik for54 . qazaxlarda və türkmənlərdə olması da məlum faktdır(90). Mənbələrdə Heftal. tayfa adının ilkin variantı abaz şəklində olmuş və bu da ab+az formasında parçalana bilər.

Abdal əsaslı etnotoponimlər Azərbaycan və Ermənistan ərazisindən başqa RFnin Başqırdıstan respublikasında. Onlar iyirmi iki uruqdur (nəsildir). Avdal. Oğuzlar türkməndir. AYRUM əsaslı areal etnotoponimlər. YUXARI ABDALLAR. Imer. Avdallar kənd adları. Abdallar Ulya kənd adı. Ordubad rayonundakı Abdal dağ adı. XIX əsrdə Şimali Qafqazın Ter əyalətində Abdal dağı toponimlərindəki abdal sözü qədim türk tayfasının adını əks etdirir. 8-9).5. Alban tarixçisi Movses Kalankatlı Albaniyada yaşayan abdal tayfasının adını çəkir. Tovuz rayonunda isə kənd olması haqqında məlumat verilir. Arum. Bundan başqa Qubadlıda Abdalanlı. Türkmənistanda da yayılmışdır (73. 2. mallarına xas 55 . Avdal Ulya etnotoponimindəki Ulya komponenti ərəb dilindən olub yuxarı mənasındadır. Ayrum (variantları Eymur. 108). Imir) qədim türk tayfasının adıdır. 8). Hər halda abdal tayfasının Qafqaz Albaniyasında eradan əvvəl yaşaması ehtimal olunur» (9.1728ci ildə Irəvan əyalətinin Qarni nahiyəsində kənd adı. Onun yazdığına görə heptallar (abdallar) Makedoniyalı Isgəndər dövründə (e. Mahmud Kaşğarinin «Divanu luqat it-türk» əsərində Oğuz sözünün izahı ilə əlaqədar olaraq Eymurlara dair aşağıdakı məlumat verilir: «Oğuz türklərin bir qəbiləsidir. Ermənistanda AVDAL. Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğətində Azərbaycanın Ordubad rayonunda Abdal adında dağ. Göründüyü kimi abdal əsaslı etnotoponimlərin yayılma arealı olduqca genişdir.ə. 171-179).Irəvan xanlığının Karpibasar mahalında kənd adı. 4 əsr) buraya köçürülmüşlər. XVXVI əsrlərdə Türkiyənin ictimai-siyasi həyatında abdal tayfası əhəmiyyətli rol oynamışdır (92.Abovyan rayonunda kənd adı. ABDALLAR. Ayrım.mAlarıdır. Onların hər birinin özünəməxsus nişanı. Dağlıq Qarabağın Vərəndə mahalındakı Abdal kəndi. Oğuzda Abdallı kəndləri də vardır (9. Avdalağa qala adı qeydə alınmışdır.

Onların məskun olduğu ərazi Ayrım mahalı adlanırdı. Qarabağ və indiki Ermənistanda yerləşdirmiş. …Gəncə xanı Cavad xanın general Knorrinqə yazdığı məktubda ayrımlar Gəncə xanlığının qədim elatı adlandırılır. Zaqafqaziyanın tarixi toponimiyasında da Şinix Ayrum. Tovuz rayonundakı Mollaayrım. Ermənistandakı Ayrum. Qazax rayonundakı Quşçu Ayrım. Xivəli Əbül Qazi xanın «Şəcəreyi-Tərakimə» adlı əsərində (XVII əsr) bu etnonim ərəb əlifbası ilə yazılmışdır və Iymur (Imir). Imirasani (Imir Həsənli) kimi coğrafi adlar bu toponimin müxtəlif variantlarıdır. Polad Ayrum və Ayrum adlı yaşayış məntəqələri olmuşdur. Bir fikrə görə Teymur Ankara vuruşmasından (1402) sonra Türkiyə ərazisindən köçürdüyü 50 min ailəni Gəncə. Ayrum Pokr. Digər hissəsi isə Azərbaycanın Kiçik Qafqaz zonasında və indiki Ermənistan ərazisində yaşamaqda davam etmişdilər» (9. Imira.damğası vardır ki. digər oğuz tayfaları ilə yanaşı. Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğətində oxuyuruq: «Ayrım… Kiçik Qafqazda yaşamış azərbaycanlıların qədim etnoqrafik adıdır. XVII əsrdə ayrımların bir hissəsi Irana keçərək şahsevənlərə qarışmışdır. uruqları bu damğalara görə ayırırlar. Ayrum tayfasına mənsub olan bu adla bağlı meydana gəlmiş coğrafi adlardan biri də respublikamızın Ağdaş Rayonundakı Eymur kəndidir. Qeyd olunan əsərə əlavə edilmiş türk qəbilələri siyahısında bu tayfa on birinci yerdə özü də Əymur şəklində göstərilmişdir. Aymur və Aymır kimi üç şəkildə oxuna bilər. 30-31). eymurlərin adı çəkilir. onlar sonralar ayrım adı ilə tanınmışdır. Türk və monqol tayfaları haqqında geniş məlumat vermiş Rəşidəddin Dağ xanın oğlu Oğuz xanın nəvəsinə aid etdiyi adı Eymur şəklində qeyd edir. Ayrum Mets. Gürcüstandakı Imera. təhrif edilmiş şəkildə olsa da. Oğuz etimologiyası baxımından böyük dəyərə malik olan «Tarixi– mübarək şah»da (1206) da. Türkiyənin müasir toponimiyasında da Eymur adını daşıyan 56 . Eyni zamanda bu sözün çox yaxşı və dövlətli adam mənasını ifadə etdiyini bildirir.

Türk dillərinə. Əfşar əsaslı areal etnotoponimlər. o cümlədən azərbaycancaya xas olan metateza hadisəsinə görə Eymur sözünün Ayrum (Eyrum) şəklinə düşməsi təbiidir. Ayrum (Eyrum) etnoniminin Eymurdan əmələ gəldiyi ədəbiyyatda qeyd edilmişdir. Dadanis Ayrum. Afşar (Avşar/Ovşar/əfşar). 115). Ermənistanın Vedi rayonu ərazisində avşar əsaslı iki etnotoponim özünü göstərir. Ermənistan ərazisində e. 57 . Emheli. məskunlaşmış qədim oğuz-türk mənşəli tayfalardan biri də Afşar (avşar//ovşar/əfşar) tayfası olmuşdur.yetmiş iki coğrafi adın olması bu tayfanın geniş sahədə ictimaisiyasi fəaliyyət göstərdiyinə dəlalət edir. Avmur) tayfalarının da eyni ayrum tayfasından olması aydın nəzərə çarpır.ə. «Kiçik Qafqazda və Qazax qəzasında səpələnmiş ayrımlır Ağsaq Ayrum. Bu tayfa səlcuq oğuzlarının Avşar tayfasıdır. Eymur coğrafi adının Imer. Imir antroponiminin türkdilli arealda yayılması da müşahidə olunur. Mövlüd Süleymanlının «Köç» əsərinin qəhrəmanlarından birinin adı Imirdir və əsər əslində eymur tayfasına həsr olunmuşdur.6. IMIRLI-Irəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında kənd adı olmuşdur. Səfəvilər dövlətinin Qızılbaş tayfalarından biri də əfşarlar olmuşdur. Quşçu Ayrum. Imir şəkilləri də geniş yayılmışdır. Ermənistan ərazisində AYRIM. 2.Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında (indi Ermənistanın Tumanyan rayonunda) kənd adıdır. Onun adı Mahmud Kaşğarinin və Rəşidəddinin əsərlərində çəkilir. Baqanis Ayrum. Beş fonemdən ibarət olan bu sözün üçüncü foneminin «m» fonemi ilə beşinci fonemin -«r» bir-birini əvəzləməsi hadisəsi aşkarlanır. Türkmənistanda Ilyalı rayonunda yaşayan Imrəli (variantları: Imr. Polad Ayrum və başqa qollara bölünmüşlər» (21.Noyemberyan və Tumanyan rayonlarında kənd adları. BÖYÜK AYRIM.

Cənubi Azərbaycan ərazisində də əfşar//ovşar tayfa adından düzəlmiş Əfşar. Oğuz tayfa birliklərinin adları Mahmud Kaşğari. Əfşarcik etnotoponimləri qeydə alınır. Avşar//ovşar etnotoponiminin müxtəlif areallarda paralelləri vardır. Yazıçı oğlu Əli və Əbülqazi Xan Xivəli tərəfindən qeydə alınmışdır. Tədqiqatçılardan Bayram Əhmədovun fikrinə görə bu toponim həmin ərazidə yaşamış tayfanın məşğuliyyəti ilə bağlıdır. əhalisi qovulmuşdur. Müəllif qeyd edir ki. Bu kənd 1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Karni nahiyəsində yerləşmişdir. Tədqiqatçılar «Abşeron» toponiminin əfşar etnonimi əsasında yaranmasını qeyd edirlər. Ovşar və Avşar toponimlərinin əsasında duran appelyativin ov sözü olması və toponimin ov həvəskarı mənasını bildirməsi fikrini irəli sürənlər də vardır. B. 2. bu tayfa qoyunçuluqla məşğul olmuşdur. avşar//ovşar-qoyunsağma üsulu deməkdir (27. Ermənistanda AFŞAR KƏLƏVAN. BAYANDUR əsaslı areal etnotoponimlər. Indi erməni qəsəbəsidir (30. Fəzlullah Rəşidəddin. 1918-ci ildə kənd Daşnaklar tərəfindən dağıdılmış. 218232). Bayandur oğuz tayfalarından birinin adıdır. O dövrdən sonra bu kənddə azərbaycanlı yaşamamışdır. Spandaryan/ rayon mərkəzindən 15 km cənubşərqdə yerləşmişdir. 197).7. Mahmud Kaşqari özünün «Divani-lüğət-it türk» adlı 58 . Bu toponimin Avşar variantı Azərbaycan respublikasının Ağcəbədi rayonunda da mövcuddur.Birinci yaşayış məntəqəsi rayon mərkəzindən 7km cənubşərqdə. Yerevan-Naxçıvan avtomobil yolunun üzərində yerləşən Avşar/Kəl Balavan/ kəndidir. 1940-cı illərin axırında azərbaycanlıların Ermənistandan zorla köçürülməsi dövründə kəndin azərbaycanlı əhalisi respublikamıza gəlmişdir. Surenavan.Əhmədov belə hesab edir ki.kəndi də olmuşdur. Ikinci yaşayış məntəqəsi Ovşar adlanmış /Düzyurd Ovşar.

Bundan əlavə dastanda Bayandır çay. Türkmənistanın toponimiyasında türk dilli etnotoponimlər sırasında Bayandır adı mövcuddur. «zəngin»dir. Bayandurlu. Sözün tərkibindəki –an şəkilçisi isə bəzən bitişdirici bəzən də sözdüzəldici şəkilçi kimi işlənmişdir (16. Rəşidəddində 13-cü çəkilir. Mənası «varlı». 48). Qeyd olunan müəlliflər Bayandur tayfa adını qeyd etmişlər. Fəzlullah Rəşidəddinin «Cami-ət təvarix» (bütün tarixlər) əsərində Oğuzların 24 boydan ibarət olduğunu göstərir. «Kitabi-Dədə Qorqud» dastanlarında Bayandur xan Oğuz elinin xanlar xanıdır. Bayandır kimi verilmişdir. Mahmud Kaşqaridə Bayandur adı üçüncü. 1. Bayandur antroponimi də Oğuz Xaqanın «Boz ox-boyundan olan Göy xanın dörd oğlundan biridir. Yazıçıoğlu Əlinin «Səlcuqnamə»sində və Əbulqazi xan Xivəlinin əsərində tayfanın adı Bayandur deyil. Oğuzların «Boz ox» boyundan olan Göy xanın dörd oğlundan birinin adı «Oğuznamə»də Bayandur kimi verilmişdir.əsərində Oğuzun 22 boydan (qəbilə-tayfa birlikləri) ibarət olduğunu göstərir. Bayandır-«nemətli» mənasındadır. «varlı» kimi izah edilmişdir. Bayandır yaşayış məntəqə adları vardır. Bayandur sözünün mənşəyinə gəldikdə isə tədqiqatlarda onu müxtəlif cür izah edirlər. «Oğuznamə»də də Bayandur «çox təminatlı». fəxri ad hesab olunurdu. 48). Ağqoyunlu tayfa birləşmələrində bayandurlar tayfasının hakim rol oynaması və ağqoyunlu hökmdarlarının bu tayfadan çıxması faktı ilə səsləşir (32. 47). Bayandur xan adı Orxon-Yenisey abidələrində yüksək titul. «OrxonYenisey» abidələrində də bay sözü göstərilən semantik mənada işlənmişdir. 59 . Tarixi mənbələrdə Bayandur həm antroponim. Bayandır adının kökü əski türk sözü olan «bay»-dır. həm də etnonim kimi işlədilməsi məlumdur (16. Bu məna indi də qalır.

Ermənistan ərazisində BAYANDUR. Bayandur etnotoponiminin müxtəlif areallarını göstərmək olar. Qərbi Azərbaycan. Ermənistandakı Bayandur Azərbaycanlı kəndi olub. kənd erməni kəndinə çevrilmişdir. 1969-cu ildə isə ermənilər kəndin adını dəyişib Vağadur qoymuşlar. 1918-ci ildə Andranikin dəstəsi bu kəndləri dağıtdıqdan sonra orada azərbaycanlılar qalmamışdır (30. BIRINCI BAYANDURYelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında (indi Ermənistanın Gorus rayonunda) kənd adıdır. Q. 88. Ermənistan ərazisində. Kənd Xanazax sovetliyinə daxil idi. əvvəllər Gəncə quberniyasının Zəngəzur qəzasına daxil olmuşdur. Digər Bayandur da azərbaycanlı kəndi olub. Düzkənd rayonunda isə başqa bir Bayandur toponimi vardır. 164). Bundan əlavə Bayandır Laçın və Bərdə rayonlarının ərazisində qeydə alınmışdır. əvvəllər Gəncə quberniyasına Zəngəzur qəzasına daxil olmuşdur. Kənd sovet hakimiyyəti illərində Xandzorik sovetliyinə daxil olmuşdur. 60 . 1897-ci ildə kənddə ancaq azərbaycanlılar (210 nəfər) yaşamışlar. 1897-ci ildə Bəyəndur kəndində 153 nəfər azərbaycanlı əhali olmuşdur. böyük. Xanlar rayonunda isə Bayandurçay hidronimində saxlandığını qeyd etmişdir (89. qovulmuş. 52).Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında (indi Ermənistanın Sisyan rayonununda) kənd adı. Gorus rayonunda 2 Bayandur kəndi.Salman Mümtaz isə bay sözünü -varlı. 1918-ci il milli qırğınından sonra azərbaycanlılar kənddə tamamilə qırılmış. Azərbaycanın şimal rayonlarının dialektində «bay» sözü – hündür/iri/böyük/ canlı mənalarında qalmaqdadır. 74-75. bəy mənasında açıqlamışdır (11).Qeybullayev Bayandur tayfasını qədim albanlarla əlaqələndirmiş və onun izlərinin Tərtərdə Bayandur oykonimində. indiki Ermənistan ərazisində Bayandur etnotoponiminin variantlarının müxtəlif areallarda yaşayan izləri də bu yerlərin məhz türk torpaqları olduğunu sübut edir.

F. BAYAT əsaslı areal etnotoponimlər. Bundan əlavə Qazaxıstan ərazisində Bayan. Tufanda 61 . yerlərin. Orada daha bir Bayandur kəndinin olması və 1926-ci ilədək Gümrü zəlzələsində uçub xaraba qalması söylənilir. Orta əsr tarixçiləri öz əsərlərində bugünkü bəşərin Nuh Əleyhüssəlam övladları olduğu fikrini təsdiqləyirlər. Bayat etnotoponiminin çox geniş arealda yayıldığı da bəllidir.Sumər Anadoluda Bayandur adlı 52 oykonimin olmasını qeyd etmişdir( 65).Bayandur həmçinin Düzkənd rayonuna daxil olan kənd və dəmiryol qəsəbəsinin adıdır. mahal. 46). Bayat elli. Dədə Qorqud Bayatlı-Bayat soylu. E. inamları və adətləri ilə bağlı çoxlu adlar yaranmışdır(36.8. Bundan başqa.ə. Zaman keçdikcə onun məclislər açıb ozanlıq etməsi ilə dastandakı qəhrəmanların. yurd mənasında işlənib. Xalqımızın qədim və möhtəşəm abidəsi. «boy»-qəbilə. Azərbaycanın Laçın rayonundakı Zabux çayının qolu və Tərtər rayonundakı kəndin adıdır. söz söyləyən ozanlar ozanı olub. «Bayat boyundan Qorqud ata derlər bir ər qopdu. Türkiyədə Bayandır coğrafi adının arealları çox genişdir. Mənbələrdə Bayandur kəndində erməni və yunanların 1918-20-ci illərdə Muş və Bitlisdən gəlib məskunlaşması qeyd edilir. məhəbbət və qəhrəmanlıq dastanı «Kitabi-Dədə Qorqud» bu sözlərlə başlanır. Kəndin qədim sakinləri türklər 1918-ci ildə oradan qaçqın düşmüşlər. Oğuzun ol kişi bilicisiydi». Daşkəsən və Oğuz rayonlarında Bayan adında kənd vardır (9. nəhayət oğuz tayfalarının ünvanları. Bayandur etnotoponimləri vardır. tayfa. Bayat tayfası haqqında hələ 1300 il bundan əvvəlki «Kitabi-Dədə Qorqud» abidəsində məlumat vardır. orta əsrlərdə isə el. 63). qopuz çalıb boy boylayan. 2.

» 62 . düşüncəli ağsaqqalları ilə ad çıxarmışdır. Yasəfin nəvəsi Alınca xanın nəvəsi Qara xanın oğludur. oğuzlar da ayrı-ayrı türk uruqlarının.V. oğuz ordusunun sağ qoluna başçılıq edərmiş. Ayxan. Bayat Oğuz xanın nəvəsi Gün xanın oğludur. Bayat uruğu öz adını tanınmış bir şəxsdən«Bayat»-dan götürmüşdür. ərdəmli igidləri. Iraqa. Cozef Dögün isə bu haqda belə yazır: «Bayatlar Cingiz xana kölə deyil. Gün xan oğlu Bayat oğuz uruqlarının toplantılarında xanın sağ yanında oturar. Onlardan üçü (Günxan.Nuh gəmisində Nuhun Ham. Bayat bu uruqlar bu qəbilələr içərisində özünəməxsus yer tutan – təpərli ərənləri. Ulduzxan) -«Boz ox» adı ilə hakimiyyəti idarə etmiş üçü (Məngli xan. Anadoluya. Məlum məsələdir ki. qəbilələrin birləşməsindən yaranmışdır. Böyük tarixçi və döyüşçü Əbülqazi Bahadur xan Xivəli (1602-1664) özünün məşhur «Şəcəreyi-Tərakemə türk» əsərində yazmışdır ki.«Üç ox»-lar isə onlara tabe olmuşdur Əldə olan qaynaqlara görə nəinki Qərbi Azərbaycanın hətta bir çox türk xalqlarının kökü oğuzlarla bağlıdır. Oğuz kübarlarına məxsus «Bəy şülən» deyilən məclislərdə o. Bayatların çox ölkələrdə dağılmaları və Dış oğuzların aparıcı qolunu təşkil etmələrini göstərən prof. bir qismi Cingizin zuhuru zamanına qədər moğollaşmış idilər. Qanıqlıyut-Qanıqlılar və Bayaut-Bayatlar ismini daşıyan qəbilələr əslən türk olub. Yasəf adlı 3 oğlu varmış. Oğuz xanın da 6 oğlu olmuşdur. Asiyanın geniş ölkələrindən Azərbaycana.Toğan yazır: «Şimaldan qalxıb Cənuba yerləşən Uyrat-Uyğurlar. onun ətrafında toplaşan bir çox qəbilələrdən biridir. QayatQayalar. Volqa boylarına qədər izləri görünən bayatların tarixi varlığı haqqında çeşidli qaynaqlarda geniş bilgilər vardır. Dəniz xan) . Sam. Dağ xan. xan ilə birlikdə qoçun sağ budunu yeyərdi. Bayat Oğuz xanın oğlu Gün xanın ikinci oğludur. Z.

Bahadur xan Bayatların ana yurdundan danışarkən qeyd edir: «Bayatların qəbilələri çoxdur. Mühümləri «Cidayin nəhri kənarında yaşayan «Cidayin Bayatlar» və Məkrin nəhri kənarında yaşayanlar isə «Məkrin Bayatlar»dır. Bu haqda geniş məlumat «Türk ensiklopediyası»ndadır. Oradakı məlumata görə, Bayatlar X1 əsrdən öncə SırDərya sahillərində və onun şimalındakı bozqırlarda yaşayırdılar. Onların bir qismi sonradan səlcuq (yaxud türkmən) fəthlərinə qatılaraq Sır-Dəryadan Adalar dənizinə (Egey dənizi) qədər uzanan böyük imperiyaların qurulmAsında mühüm rol oynamışdır. XIX yüzilliyin ortalarında Mərəş bölgəsində Zülqədərin bəyliyini quran və Sivas ətrafında yurd salmağa çalışan Şam və ya Özoğlu türkləri arasında mühüm bir mövqeyə sahib olan və əksəri bugünkü Yozqad məntəqəsində yerləşən bu bayatlar Şam bayatı adı ilə tanınmışdır. XV əsrin başlanğıcında Intab ilə Hələb arasında yaşayan bayatlar XVI əsrdə digər türkmənlərlə birlikdə Hələb türkmənlərini meydana gətirmiş, XVI əsrin əvvəllərində «Bayadi» adı ilə tanınmışlar. Anadolu və Antakyada isə onlar ən məşhur oymaqlar olan Xəfərli, Şərəfli, Qızıldonlu, Ökdənli, Qaracaqoyunlu, Mancanıq, Qanqal və Yeni Eldə yurd salmışlar. XVI əsrdə bunların bir qismi Qaraman, bir qismi də Adana bölgələrinə köçmüşlər. M.Kalankaytlının «Alban tarixi» əsərində Boqayat adlı yaşayış yerindən – qaladan danışılır və onun Bərdə həndəvərində yerləşdiyi göstərilir. «Alban tarixi»ndəki Boqayat qalası Bərdə həndəvərindədir. Boyat//Bayat//Bayatlılar//Sincan Boyat//Qızıltəpə Boyat//Boyatansüxtə//Bayatlı//Keşlakbayat//Əlbayat//Boqayat (Tanrı odu) və s. paralelləri olan bu adın müxtəlif ərazilərdə, o cümlədən Azərbaycanda da arealları vardır. Azərbaycanda məskun yerlərin siyahısı Kitabında isə Bayat adı ilə bağlı aşağıdakı kənd sovetlikləri, kəndlər və onların əhalisinin milli tərkibi göstərilmişdir. 1) Ağcəbədi -Bayat kənd 63

sovetliyi, əhalisi 57,9% türklər; 2)Dəvəçi, Sincan Bayat b) Uzun Bayat kəndləri 27,150 təsərrüfat, əhalisi 99,9% türk 3) Göyçay Bayat – 146 təsərrüfat, əhalisi 98,2% türk, 4) Şamaxı- Bayat 22 təsərrüfat, 88% türk (3, 144). Hələ XIX əsrdə Azərbaycanın topoqraf alimi Ibrahim ağa Vəkilov Azərbaycanda «Bayat» adlı 5 kənd göstərir. Onlardan biri əvvəlki Şuşa, o biri Göyçay, biri Salyan, biri Quba, o biri isə Şamaxı qəzalarında idi. Q.Qeybullayev, Tofiq Əhmədov, Afət Qurbanov da boyat tayfalarının Azərbaycandakı yaşayış ərazilərini göstərib onların Azərbaycana gəlmə tarixini qeyd etmişlər. B.Budaqov bayat tayfası haqqında danışarkən qeyd edir ki, onlar XIV-XV əsrlərdə Səfəvilər dövlətinin yaranmasında fəal iştirak etmişlər (20, 115). A.Axundov isə boyatların Azərbaycana gəlişini IX əsrin ikinci yarısına aid edir. Bu tayfanın adı ilə bağlı Türkmənistandakı yaşayış məskənlərinin (Darqanata, Dənev, Xocambaz və Carcou) adlarını çəkir, onların Boyat toponimi adı ilə adlandığını qeyd edir (2, 41). Məhəmməd Həsən Vəliyev Baharrı Boyat tayfalarının Azərbaycana gəlişindən söz açmış, onların Səfəvilər tərəfindən indiki Quba qəzasında ləzgiləri tabe etmək və yerli hökmdarların qüvvətlənməsi üçün yerləşdirilməsini qeyd etmişdir. O, həmçinin Boyatların öz adlarını verdiyi kəndlərin adını da göstərmişdir. Göyçay qəzasında –Boyat-Məlik Umud, Bayat-Nadir Cavad qəzasında –Sincan Bayat, Uzun Bayat Şamaxı qəzasında –Bayat Şuşa qəzasında –Bayat Beləliklə, Azərbaycan ərazisində Ağcəbədi rayonunda Boyat kənd adı, Ucar, Neftçala və Şamaxı rayonlarında eyni adlı Boyat kəndi, Dəvəçi rayonunda Boyat və Sincan Boyat kəndləri, Dərbənddə Boyatlar məhəlləsi var. Yuxarıda adını çəkdiyimiz Qərbi Azərbaycanın Quqark (Qara kilsə) rayonunda Bayatlar kəndi olmuşdur. 64

Tədqiqatçılarımız Boyat adının mənşəyini və mənasını müxtəlif baxımdan açıqlayırlar. XII əsr dünyanın ən böyük dilçilərindən olan Mahmud Kaşğarlı özünün «Türk dilinin lüğəti» əsərində boyat qəbiləsinin adını çəkir və onu Oğuz tayfasının bir qolu kimi göstərmişdir. O, bu sözün «ulu tanrı» mənası verdiyini qeyd etmişdir(54,718). XV əsr türk –uyğur şairi, alim Yusif Balasaqunlu özünün məşhur «Kutadqu biliq» əsərində Bayat adını qeyd edir. O, Bayat tanrı adını çəkir və «Bayat adlı ilə sözüm başladım»-deyə onu yad edir. Düzdür Boyat azərbaycanlıların keçmişdə tapındığı tanrı adlarından biridir. Lakin bu tanrının hansı inamla bağlı olduğu bilinmir. Bəzi tədqiqatçılar Bayatın su ilə bağlı ərən-tanrı olduğunu göstərməkdədir. Bu barədə L.N.Qumilyov öz əsərində qeyd etmişdir ki, qədim türklər (o sıradan da azərbaycanlılar) təbiətin sahibləri sayılan və Yer-Su adlandırılan ərən-tanrılara inam bəsləmişlər(94, 80). Əbülqazi xan Xivəli isə «Bayat»ın mənasını «dövlətli» kimi izah etmişdir. Əcdər Fərzəli Boyat adının mənasını açırkən yazır: «Boyatla bağlı köhnəlmək mənasında boyat, boyatımaq isə boqu tanrıya qalmaq məzmunundadır. Necə ki, andıra qalmaq da elə tanrıya qalmaqdır. Və «tanrı»dakı səslərin yerdəyişməsindən yaranmış «andır» (antır) sözü dünya dillərinin bir qismində – ən çox hind-Avropa dillərində «tanrı» məzmununda işlənir. Əslində «Bayat» tanrı adı da «Bayat» qəbilə adından asılı olmayaraq mövcud olub. Dindar qocalar tanrını belə səciyyələndirərdilər: «Ey bu dünyanın sahibi.» Bəy-bay da odlu-sulu yerin - dünyanın sahibinə deyilib. Və belə imtiyaz sahibi «ibtidai oğuzun təsəvvüründə» yalnız tanrı ola bilərdi. «Bay»dan törənmiş «Baq» hələ 5 min il əvvəl Şumer mənbələrində tanrı mənasındadır. «Boqoy at» variantında da «boq» komponenti məhz tanrını təmsil edir. Boqoyat-Boq ata-Tanrı ata, Boq-od-Tanrı-od… 65

Boyat-Bəy ata, həm də Bəy odu, Tanrı odu» kimi açıqlanmışdır(36, 51). Bayat soyunun dünyada məşhur həmişə yaşar, ad-san qazanmış nümayəndələri var. Harada doğulmasından asılı olmayaraq Füzuli də boyat boyundandır. Qarabağın-indiki Ağcəbədinin Boyat kəndindən olan Süleyman kişinin oğludur və Iraqa da məhz həmin mahaldan köçüb getmişlər. M.P.Vaqif, XV əsrdə yaşamış məşhur tarixçi, «Cami-cəmayin» əsərinin müəllifi Həsən Bayati, XII əsrdə yaşayıbyaratmış Bayat Abbas, türk şairi Yəhya Kamal Bayatlı, Səməd Vurğun da bu boya mənsubdur. Ermənistanın (Qərbi Azərbaycanın) şimal hissəsində yerləşən, Quqark rayonunun ən qədim kəndlərindən biri də Bayatlar kəndidir. Şimaldan Ley dağına, qərbdən isə Ağbulağa və Tosmoklı ilə əhatə olunmuşdur. Kəndin qədimliyi xarabalıqları və qəbir yerlərində aparılmış təsərrüfat işlərində aşkar edilmişdir. Kəndin məhv olma səbəbi təbii fəlakətlə, dağ və qar uçqunu ilə izah olunur. 1988-ci ildən isə «erməni» hökumətinin qərarı və göstərişi ilə rayondan azərbaycanlar silah gücünə, qanlı qırğınlarla qovulmuşlar. Bayatlar kəndinin uludan da ulu bir tarixi var. Kənd əhalisinin tarixi kökünü araşdıranda görürük ki, onların ulu əcdadları qədim türk tayfalarından-oğuzun bayat boyuna məxsusdur. Bütün bunlar göstərir ki, vaxtı ilə Qərbi Azərbaycan ərazisində formalaşan Boyatlar kəndinin tarixi, həmin nəslin kökü də ora bağlıdır.

Ermənistan

Azərbaycan

Xaricdə

66

Onların paytaxt şəhəri Bulqar şəhəri olmuşdur. çakar. Bulqarlar Volqa-Kama çayı hövzəsində mövcud olmuş Bulqarıstan ərazisində yaşamışlar. cirim (iyirmi). Cabrayılda Qazanzəmi kəndi. kul.Boyatlar BAYATDAĞI Quqark r. Cəlilabadda Qazan qala dağı. 130) .Boyat n Pəmbək Boyat dağ silsiləsində dağ adı Pəmbək Boyat bölgəsində qışlaq adı Ağcəbədi Neftçala Boyat Bayat Türkmənistan Türkiyə BAYATLAR Ucar Boyat Iran 2. Mənbələrə əsasən balqarlar orta əsrlərin əvvəllərində bir sıra tayfalardan ibarət olub. Azərbaycanın Qasım Ismayılov (Goranboy) rayonunda Qazanbulaq qəsəbəsi. Bulqar dili qədim türk dillərindən «z» əvəzinə «r». kazan. timirəc (dəmirçi). ker//kuz (payız). hir (qız). 67 . Qazangöl düzü. o cümlədən qərbi Azərbaycan toponimiyasında öz izini saxlamış bulqar tayfalarından biri kazan(qazan) sayılır. Əfqanıstan ərazisində Qəzan. Kazan türk tayfası bulqarlara mənsubdur. iskil və s. Yalnız Azərbaycanda Qazançı adlı 10 kənd olmuşdur (132. yalnız ayrı-ayrı sözləri qalmışdır: cal (il) cür (yüz). «ş» əvəzinə «l» səslərinin işlənməsi ilə fərqlənir. Inqilaba qədərki Qafqazda Qazan komponentli 24 toponim qeydə alınmışdır. Qəzançi (Məzari-şərifdə) kənd coğrafi adları qeydə alınmışdır. Azərbaycan toponimiyasında. Kazan əsaslı areal etnotoponimlər. xel//qış (qış): Bulqar dilinin yazılı abidələri məlum deyil. Tovuzda Qazangöl gölü. ayıx (ay) və s. kuriqir.9. citi (yeddi). 87.küdvar.

Qazanlı 68 . Goranboy rayonlarında Qazançı kənd adları vardır. məşğuliyyət bildirən şəkilçinin qoşulması ilə yaranmışdır. sənət. Qazangül ( Zaqatala. 1. qəsəbə). zirvə). kənd). Qazangöl (Tovuz rayonu). Q. Zəngilan. Qazan etnonimi ilə yaranan toponimlər: . Azərbaycanda olan «Qazan» komponentli toponimləri aşağıdakı qruplarda birləşdirmək olar.çi. Ordubadda Qazangöldağ dağı qeydə alınmışdır. Başqırdıstanda. XII əsrə aid mənbədə Ermənistanda Qazan qalasının olması qeyd olunmuşdur (44.) . Qazanuçan (Ermənistan) və s. Qazandağ (Şamaxı rnu) Qazandərə (Ismayıllı r-nu və s. Qazanqoşa (Cəlilabad. Hazırda Azərbaycanın Culfa. Qazanzəmi kəndi. Qazangöl gölü.-çu. qəsəbə). Məs: Qazanbulaq (Göranboy r-nu).müəyyən təsadüfi hadisə ilə bağlı olanlar: Qazandurmaz (Xanlar rayonu).Paqirevin «Qafqazın beş verstlik xəritəsi»ndən məlum olur ki.bu və ya digər yerin təbii şəraiti ilə əlaqədar yaranmış oronim və hidronimlər. Qərbi Sibirdə. Qazanbulaq (Goranboy. Məs: bulqar tayfalarından olan Qazan qəbilə tirələrinin məskunlaşdığı yerlər Qazançı adlandırılmışdır. XIX əsrin sonu və XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanda 10 Qazançı oykonimi olmuşdur. D.-çü peşə. Qazanqoşa dağı. Qazanlı. Iranda.Yevlaxda Qazanlı. Azərbaycanda etnoqrafik toponimlərin bir qismi ərazimizdə məskun olmuş qədim türk tayfa və tirələrinin adlarına –çı. Azərbaycanda Qazanbatan (Saatlı. 135). Qazangöl (Ordubad. Qazan gölü. kənd). Qazanzəmi (Cəbrayıl. dağ). Kazan toponimləri Şimali Qafqazda.D. «Kitabi-Dədə Qorqud» boylarında «Qazan» komponentli aşağıdakı coğrafi adlar işlədilmişdir: -Qazanbulaq. Qazangöldağ dağı. Qazandağ (Şamaxı. göl). Ukraynada. Tovuz.Qeybullayeva görə Kazançi. Türkiyədə qeydə alınıb.

176-177). Deməli. Dilçilik ədəbiyyatında «Qaz» və ya «Qazı» sözü uca. türk tayfalarının yaşadıqları bir çox regionlarda özünü göstərdiyini faktlarla sübuta yetirir. zirvə). «Qazan» sözünün 2-ci hissəsi «an» isə adyaratma baxımından əlamət məzmunlu şəkilçi kimi çıxış edir. Karkın tayfası. E. Bu etnotoponimin əsasında da kazan (qazan) etnonimi durur. yüksək (şəxs) anlamındadır (34.10. K. Ermənistanda Qazanlıqdərə kəndi və Qazangöl gölü də qeydə alınmışdır. qədim oğuz yurdu Ermənistanda bulqar türk tayfaları da geniş məskən salıbmış. – şı şəkilçisi isə – çı şəkilçisinin bulqar dilinə uyğun variantıdır. qəhrəman anlamını verir. «Qarxun» adını ilk dəfə araşdıran tarixçitoponimist Q. düzənlik.Bəşirova görə «Qazan» sözünün birinci hissəsi köməkçi məzmun daşıyır. «qazı» Azərbaycan sözünün şəriət hakimi mənasında ərəb mənşəli «Qazi» sözü ilə heç bir əlaqəsi yoxdur.Q. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlər arasında Qazançı adlanan altı kənd və iki dağ da vardır. kənd) (9. Qazançı (Goranboy. Yeri gəlmişkən deyək ki. Ağdam. 2. Qazan əsaslı bu etnotoponimlərinə Qərbi Azərbaycan ərazisinin müxtəlif yerlərində rast gəlinməsi onun areal etnotoponim olduğunu və yalnız Ermənistan və Azərbaycan ərazisində deyil. Dialektoloci lüğətdə «Qazı-qazı» sözbirləşməsi «yekəyekə» və ya «böyük-böyük» kimi izah edilir.(Yevlax. Zəngilan. Buradan belə nəticə çıxır ki. yüksək kimi mənalandırılır. Ermənistanın Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur (Indiki Sisyan mahalında) qəzasında Qazanşı kəndi olmuşdur.Mirəliyev «Qazan» sözünün semantikasını belə açır: kənarlardan nisbətən hündür olan çökək sahə. Oğuz atalar sözlərində isə bu söz «qadı» kimi işlənərək sərkərdə. «Qazan» şəxs adı uca.Qeybullayev bu toponimin karkın adlı türk tayfası 69 . 112-113). Karkın əsaslı areal etnotoponimlər.

321).Əhmədov mənbələrə əsasən qeyd edir ki. T.) rayonunda Karxan. Əbülqazi xan karkınların mənşəyinə toxunmuş. Azərbaycanın Iliç (Şərur r. Əbülqazi xan isə karkınların Oğuz xanın üçüncü oğlu Yulduz xanın nəvələrindən törədiyini göstərmişdir. Özbəkistanda. Türkiyədə «Karkın» etnotoponiminin arealları çox genişdir.Qeybullaevə görə Karkın tayfası Qarxın (Quba rayonu).Rəşidəddinin «Cami-əttəvarix» əsərində Karkın//Qarxun tayfasının adına təsadüf edilir. bölüklər daxildir. F. Yazıçıoğluya görə isə «ulu aş. Karkın ötən əsrdə Qubada qeydə alınmışdır. Karkın kəndi Dağıstanda. oğuzlar üç ok (iç oğuz) və «Boz ok» (Daş oğuz) olmaqla iki qola ayrılır. F. burada yurd salmış.Rəşidəddinə görə Qarqın «çox və doyuran aş».ilə bağlılığı fikrini irəli sürmüşdür. Yuxarı Qarxun (Aqdam r-nu) və Qarxun (Naxçıvan) oykonimlərində izini saxlamışdır. Türkmənistanda. 70 . Bu da onu göstərir ki. Aşaği-Qarxun. vaxtı ilə qarxınların bir qismi Azərbaycana gəlmiş. doyurucu aş» mənalarındadır. adlarını yaşadıqları yerlərə vermişlər. 53). Q. Mənbələrdə qaraqalpaqların bir tayfasının qarkın adlanması da göstərilir (110. Rusiyanın Qaraqalpaq vilayətində də vardır (88. onların oğuz xanının üçüncü oğlu Yulduz xanın nəvələrindən törəmə olduğunu qeyd etmişdir (110. Yevlax rayonunda isə Yuxarı Qarxun və Aşağı Qarxun kəndləri vardır. Mənbələrdən məlum olduğu kimi. Qarkın tayfası Boz ok qoluna aiddir. F.Rəşidəddin bu tayfanın adını ilkin olaraq Mahmud Kaşğarinin göstərdiyi 22 oğuz tayfasının sırasına əlavə etmişdir. Qarxun oykonimi əski oğuzların Karkın adlı tayfasının adını qoruyub saxlayan yer adlarındandır. Vahid birlik təşkil edən bu iki qola ayrı-ayrılıqda boylar. 513).

bu yaşayış məntəqəsinin Körpükəndin yaxınlığında yerləşdiyinə görə bəzən Qarxun Körpükənd. Araks. 1918-ci ildə Daşnak hökumətinin fitvası ilə erməni millətçilərinin silahlı bandit dəstələri kəndi talan edib dağıtmış. M. Rayon mərkəzindən 16 km cənubda. 1916-cı ildə 631 nəfər azərbaycanlı əhalisi olmuşdur. Ermənistanda Eçmiədzin rayonunda Aşağı Qarxun (Şərifabad. 169 nəfər azərbaycanlı. Aşağı Qarxun. 1897-ci ildə 586 nəfər. Türkiyədə Karkın adlı 63 kənd vardır(20. salamat qalanlarını isə öz tarixi yurdundan qovmuşlar. 19151918-ci illərdə Türkiyədən gəlmə ermənilər həmin azərbaycanlı kəndində yerləşdirilmişdir. 1886-cı ildə 420 nəfər.Mirzəyev Yevlax rayonundakı Yuxarı Qarxun. 1926-cı ildə müvafiq sürətdə 240 və 201 nəfər. 1873-cü ildə 369 nəfər.Aşağı və Yuxarı Qarxun kəndlərinə parçalandığını qeyd edir.Onu da qeyd edək ki. düzənlikdə yerləşmişdir. Əfqanıstan ərazisində «Qərqin» toponimi vardır. 131). Quba ərazisindəki bir çox yer adlarının kökünü araşdırmağa çalışan T. 42-43).Əhmədov haqlı olaraq göstərir ki. Qarxun kəndinin adının türk uluslarından birinin adını yaşatması fikrini başqa tədqiqatçılar da qeyd etmişlər (64. qarxun oykonimi əski oğuzların karkın adlı tayfasının adını qoruyub saxlayan yer adlarındandır(28. Bu toponimə Azərbaycan ərazisində də təsadüf olunur(25. 142).-1946) azərbaycanlıların kəndidir. Kür çayına yaxın olduğuna görə isə Qıraqlı Qarxun da adlandırıldığını diqqət mərkəzinə çəkir. 412-413). 1831-ci ildə kənddə 318 nəfər. Müəllif karkın tayfasının səlcuq oğuzlarından olmasını göstərir (60. karkın tayfasının adı ilə bağlı olduğunu qeyd edir. 1922-ci ildə kənddə 189 nəfər erməni. Keçən əsrin axırlarında kəndin böyüyərək iki hissəyə . həmçinin Naxçıvan MSSR-dəki Qarxun kəndlərinin adları eyni mənşəli olub. 1922-ci ildən milli tərkibcə qarışıq kənd olmuşdur. əhalisinin çox hissəsini işgəncələrlə qırmış. 148). O. 1918-ci ilədək kənddə ancaq azərbaycanlılar yaşamışlar. 71 .

Kabar. Kabar əsaslı areal etnotoponimlər.Qeybullayev bu etnonimin tərkibində ar sözünü ayırır.1931-ci ildə 221 və 212 nəfər olmuşdur. Ermənistanın yeni Bəyazid uyezdində Kalar. ar(ər) türk sözü kişi. 40-illərin axırlarında azərbaycanlıların zorla Ermənistandan köçürülməsi dövründə azərbaycanlılar sıxışdırılıb çıxarılmış və o zamandan erməni kəndi olmuşdur. ər.11. 72 . O. Kabarlar Azerbaycanda kabarli və ya kəbirli adları altında yaşamışlar.63 kənd Cənubi Qafqazda Xaricdə Karkın Karkın Türkmənistanda 2. bu tayfanın xəzərlərdən çıxdığını bildirmişdir. Azərbaycanda Balakən və Tərtər rayonlarında Kəbirli adlı iki kənd vardır. Naxçıvan Yevlax Karkın Türkiyə . Q. Bu tayfa haqqında ilk məlumatı Konstantin Baqranarodnı vermişdir. Xəzər tayfalarının tərkibinə daxil olan kabar tayfasının adı əsasında yaranmış etnotoponimlər Azərbaycan və Ermənistan ərazisində kifayət qədər yayılmışdır. Ermənistan ərazisində başqa bir QARXUN kəndi Irəvan xanlığının Sərdarabad mahalında olmuşdur. Ermənistan SərdarQarxun abad Aşağı EçmiQarxun ədzin Azərbaycan Qarxun Qarxun Qarxun Körpüqarxun Qıraqqarxun Aşağı Qarxun Yuxarı Qarxun Quba Iliç Şərur. Onların yaşadığı əsas areallardan biri də Qarabağ olmuşdur. qəhrəman mənasındadır.

Həmin tayfanın müəyyən hissəsi 73 . Mənbələrdə Xəzərlərin bir tayfasının Kabar.Melikişviliyə görə Kuarli Eçmiədzin və Yerevan yaxınlığında Karmir–blur (azərbaycanca Qızıl-təpə toponiminin ermənicə tərcüməsi) arasındakı vadidə lokalizə olunur. Bu etnotoponim Albaniyadakı Tavus (indiki Berd) qalasının ətrafındakı yaşayış məntəqələrinin 1139-cu il siyahısına daxil edilmişdir. Buradakı – i şəkilçisi mənsubiyyət şəkilçisi ola bilər. Kabarrı yeri toponimləri qeydə alınmışdır. Hazırda Kabri etnotoponimi Ermənistanın Artaşat rayonunda Kasax çayı əvvəlki Tavus çayının yaxınlığında qalmaqdadır. yaxud Kavar adlanması məlumdur. Zaqafqaziyada kabar etnonimli etnotoponim XII əsrə aid mənbədə Kabri formasında əksini tapmışdır. Demək. ərazicə Tovuza yaxın yerə köçməsini təsdiqləyir. Macar-Karoğlan (Yevlax) toponimləri olmuşdur. 140).Qurbanov etnohidronimləri araşdırarkən onların müəyyən hissəsinin Azərbaycan ərazisində hələ orta əsrlərdə məskunlaşmış Xəzər tayfalarının adlarını əks etdirməsini göstərir. Bu kabar sözünün qədim erməni dilindəki deyilişidir. Naxçıvan. Məlumdur ki. XIX əsrin ortalarına qədər Ermənistanda əhalisi azərbaycanlılardan ibarət Kəvər (XIX əsrin ortalarından NovoBayazit.Şərur-Dərələyəzdə Kəbirli (Kəbirlidağ). Kabarların Don çayı sahilində yaşaması qeyd edilir. Urartu yazısında Kuarli Q. onlar başqa tayfalarla mübarizə apararkən macarların tərəfinə keçmiş və VII əsrin ortalarında Albaniyaya köçmüşlər.A. 56). Bundan başqa Kabri toponimi kabarların Şəmkir zonasına. indi Kamo) adı ilə məlumdur. Azərbaycanda Macar yeri (Daşarx kəndi. Qarabağ xanlığı dövründə kabarların yaşadıqları yerlər Kabarlı mahalı adlanmışdır(89. Şərur). Azərbaycan tarixçisi Mirzə Adıgözəl Bəy kabarları Qarabağın qədim sakinlərindən biri saymışdır. Dağlıq Qarabağda X1X əsrdə Kabirli –qışlaq adı. A. Kuarli toponimi zaman keçdikcə –«li» şəkilçisi qəbul etmiş Kəvər formasından düzəlmişdir(45.

Azərbaycanın Qarabağ zonasında yaşamışdır. Maraqlısı odur ki, Kavar formasında bu etnonim Tərtər rayonunun ərazisindən olan Qavartu hidronimində özünün ilkin formasını saxlamışdır. Əslində Qavartu etnohidronimi Kavar etnonimindən və mənsubiyyət bildirən -lu şəkilçisinin fonetik forması olan--tu hissəsindən ibarətdir. Dilaektlərimizdə və başqa türk dillərində l-t fonetik hadisəsinə görə –lı, -lu şəkilçilərinin –tı, -tu formalarında tələffüzü mövcuddur (49, 377). Qədim Oğuz yurdu Ermənistanda kabar etnonimi əsaslı etnotoponimlər az deyildir. Məsələn, QƏMƏRLI- Irəvan xanlığının Karpibasar mahalında kənd adı; ƏLIKƏMƏRLIIrəvan quberniyasının Sürməli qəzasında kənd adı; KƏVƏRIrəvan xanlığının Göycə mahalında kənd adı; KƏMƏRLIIrəvan xanlığının Qarnibasar mAhalında kənd adı; Qabarəli Irəvan xanlığının Dərəçiçək mahalında kənd adı; Qabırbulaq 1728-ci ildə Irəvan əyalətində Abaran nahiyəsində kənd adı; Qavar – Irəvan xanlığının Göyçə mahalında kənd adı və s. kimi etnotoponimlər çoxluq təşkil edir. Bu etnotoponimlərin Ermənistan ərazisində müxtəlif regionlarda yayılması onların areallıq xüsusiyyətini bir daha təsdiqləyir.

74

2.12.Qarqar əsaslı areal etnotoponimlər. Qarqar qədim türk mənşəli tayfalardan biridir. Hələ biz. er. I əsrində Strabon qarqar tayfasının adını çəkmiş və onların Şimali Qafqazda yaşamalarını qeyd etmişdi. K.V.Trever I əsrdə Albaniyada Qarqar düzü adlı yerin mövcud olduğunu göstərmişdir(131, 48). S.T.Yeremyan isə həmin düzün Mil düzü olması fikrini irəli sürmüşdü. Müəyyən mənbələrdə qarqar tayfasının qədimdə Qarabağ düzündə də yaşaması və bununla əlaqədar həmin düzün Qarqar ölkəsi adlanması fikri də qeyd edilmişdir(94). Orta əsrlərdə Qazaxıstanda, keçən əsrdə Gürcüstan və Dağıstanda, Türkmənistanda və s. yerlərdə mövcud olmuş Qarqar adlı toponimlər, şübhəsiz ki, eyniadlı qədim türk tayfa adı ilə bağlı yaranmışdır (111). M.H.Vəliyev də inqilabdan əvvəl Azərbaycanda Qarqar adlı 5 oykonim və 1 hidronimin olduğunu göstərmişdir (68, 20). Hazırda Azərbaycanda bu tayfa adının ilkin variantı yalnız mənbəyini Qarabağ silsiləsinin şimalşərq yamaclarından alan qədim Qarqarçay hidronimində mühafizə etmişdir. M.Ismayılov Qarqarların miladdan qabaq IV-II yüzilliklərdə Qafqaz dağlarının ətəklərində məskunlaşdığını qeyd etmişdir(39,161). Strabonun, Treverin, Yeremyanın albanlar haqqında verdikləri fikirləri təhlil edib onlara münasibətini bildirən Q.Qeybullayev belə bir qənaətə gəlir ki, Qarqar düzənliyi, Qarqar knyazlığı, Qarqar şəhəri (Beyləqan yaxınlığında) kimi adlar, XIX əsrdə Azərbaycanda bu adda olan 5 kənd adı Qarqar etnonimi ilə bağlıdır (88, 29). Gədəbəydə olan bir toponimin - Xarxar toponiminin Azərbaycanın Alban vilayətindəki qədim qarqar tayfa adının qismən təhrif olunmuş variantının özündə əks etdirdiyi ehtimal olunur. Həmin yaşayış məntəqəsinə bu adın vaxtilə qarqar 75

tayfası tərəfindən salınmış və xarabalığının son dövrlərə qədər qalması qeyd olunmuş Qarqar adlı məskənin adıdır(64). H.Mirzəyev göstərir ki, dil və tarixi faktlara əsasən demək olar ki, nəinki, Her-Her, hətta Xar-Xar, Xal-Xal, Kər-Kər, Kəngər toponimləri də mənşə etibarı ilə qarqar etnonimi ilə bu və ya digər cəhətdən, az və ya çox dərəcədə bağlıdır(55, 184). A.Qurbanov qarqarların indiki Mil-Qarabağ düzlərində yaşamasını qeyd edir və göstərir ki, «Mil düzü» qədim dövrlərdən «Qarqar düzü» adlanmışdır(49, 393). F.Cəlilov yazır: Strabonun Qoqar (ena), qədim erməni mənbələrinin isə Quqar(k) şəklində verdiyi Göyər mahalı da azərbaycan tayfalarından olan göyərlərin adı ilə bağlıdır. Erməni tarixçisi Favstos Buzand masaget (mazkut) hökmdarı Senesanın başçılığı ilə Ermənistana hücum edən Alban tayfaları sırasında hunlarla quqarların adını yanaşı çəkir. Göründüyü kimi, həm Quqar (Qoqar) toponimi, həm də quqar etnonimi göy sözünün qədim formasını əks etdirir(23, 151-152). N.Məmmədov göstərir ki, qarqarlar qədim Alban tayfalarından birinin adıdır və Qarqar sıra dağları, Qarqar düzü, Qarqar çayı, hələ bizim eradan əvvəl Azərbaycanda məskən salan türkdilli qarqar tayfasının adını bir abidə kimi qoruyub saxlamaqdadır. Müəllif bu fikri sübut etmək üçün qarqar sözü və onun fonetik variantları olan Xar-xar, Xal-xal, Hər-hər, Her-her, Qer-qer, Gər-gər, etnonimlərin arealının çox geniş olduğunu faktlar əsasında sübut edir. Qarabağda Qarqar, Gədəbəydə Xarxar, Naxçıvanda və Cənubi Azərbaycanda Xalxal, Dərələyəzdə, Eçmiədzində, Dağlıq Qarabağda Hərhər//Herher, Qədim Oğuz yurdu Calaloğluda Gərgər toponimləri areal etnotoponimlər toplusunu təşkil edir(53, 111, 137-138). H.Mirzəyev Qarqar və Kəngər tayfa adları arasında yaxınlıq olduğunu qeyd edir. Alim fikrini sübut etmək üçün gərgər və kəngər sözlərinin eyni yuvadan formalaşdığını, n samiti ilə r samitinin bir-birini əvəz edə bilməsi faktlarını diqqət mərkəzinə çəkir(60, 186). 76

Hunlar tərəfindən məğlub edilmiş və qərbə tərəf sıxışdırılmış xalqlar Çin mənbələrində yosti adı ilə məlumdur. Hərhər – Dərələyəz nahiyyəsində kənd adı. türklərdə quşçu adı ilə məlum tayfa farslarda kuşan şəklində olmuşdur. GƏRGƏR-Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında kənd adı. Azərbaycan toponimiyasında bu tayfanın məskunlaşması nəticəsində yaranmış bir sıra toponimlər vardır. Lakin bu fikir səhvdir. GƏRGƏRStepanavan rayonunda kənd adı. quşanların əsl adı quiş olmuşdur.Q. N. GƏRGƏR. cəm halda quşan formasını vermişdir. quşçu etnonimi «quş» (ov quşu) sözündəndir və bu adı daşıyanlar monqolların XI əsrdə qıpçaqlar üzərində Şimali Qafqazda qələbəsindən sonra Azərbaycana gəlmişlər. quşanların tərkibində türklər də vardır.V. Kuşi əsaslı areal etnotoponimlər. M. N. GƏRGƏR-Əzizbəyov rayonunda Arpaçayın qollarından birinin adı XX əsrin 30-cu illərində çay ermənicə Erer adlandırılmışdır.Pəmbək bölgəsində çay adı.Əzizbəyov rayonunda kənd adı.Piqulevskaya yazır ki. V. Məqalədə müəllifin fikrincə. Verilmiş etnotoponimlərinə Ermənistanın müxtəlif bölgələrində rast gəlinməsi onların yayılma arealını və bu türk tayfasının hələ qədimdən həmin ərazidə məskunlaşmasını bir daha təsdiq edir. Herher -Şərur-Dərələyəz qəzasında kənd adı.H. 2.Bartolda görə quşçu tayfasının qısa tarixi belədir. Əvvələn ona görə ki.Piqulevskaya yazır ki. Məhz yosti sözünün transkripsiyası tək halda quşi. Eramızdan əvvəl II əsrdə Orta Asiyanın əyalətləri hunların hücumlarına məruz qalır. Əli Hüseynzadə quşçu toponimlərinin mənşəyinə dair məqalə yazmışdır.Vəliyev isə göstərir ki. Türküstanın şərqindəki indiki Turfan şəhərinin yerləşdiyi vilayət də o zaman Quşi adlanmışdır. qara hunlar 227-ci ildə Azərbaycana kuşi adı ilə gəlib məskunlaşmışlar.Ermənistan ərazisində Qarqar tayfa adı ilə aşağıdakı etnotoponimlər qeydə alınmışdır: Qurqar –Ermənistanın Pəmbək bölgəsində tarixi mahal adı.V. Kuşi qədim türk tayfasıdır.13. 77 . Quqarçay .

Ilk dəfə N. həm də dilçilikdə «ağ quşu saxlayan» Şahzadə «Xoqan» mənalarını daşıyan bu tayfanın oğuz yurdunda özünəməxsus yeri olmuşdur(20. Əfqanıstan ərazisində olan və tarixən Kuşan adı verilən bu dövlətə çinlilər qədim tayfa adlarını yaddan çıxarmayıb yenə «Böyük yüseci dövləti» adını vermişlər. Buna əsaslanaraq yüsecilər kuşanlardan başqa bir kimsə deyildir (25. Təbəri IX əsr Kuşan çarlarını «Xoqan» adlandırmışdır. kuşanların içərisində türk tayfaları da vardı. Q.Qeybullayev XIX əsrdə Azərbaycanda Quşi/ Quşan/Quşçu variantlarında 38 toponimin olduğunu qeyd etmişdir.Aristov kuşçu tayfasının hunlarla əlaqədar olduğunu söyləmişdir. 50-52). qırğızlarda-quşçu və s.Ə.A. 78 . M. Onun fikrincə Azərbaycana 227-ci ildə gəlmiş hunlar «quşan» (qara hunlar) və hun-Sabirlər idilər. variantlarda Şimali Qafqazda. onların ov quşu ilə heç bir əlaqəsi yoxdur. Iran və Türkiyədə də yayılmışdır (88. koşsı.Vəliyevə görə quşçular III-VI əsrlərdə Azərbaycana gəlmiş hunların qalıqlarıdır. Lakin geniş areala malik Quşçu toponimləri və Quşçu tayfa adları aydın göstərir ki. 143). 65).H. Orta Asiyada. türkmənlərdə -qutçi. Quşçu toponiminin müxtəlif variantları qazaxlarda -quşi. Bunu Kuşan çarlarının yabqu adlanması da aydın göstərir ki. başkirlərdə -quşçu. 148). Abramson və Ə. bu da «şahzadə» deməkdir. 65).Hüseynzadə bu etnonimin kökündə türk və Azərbaycan dillərindəki kuş (quş) sözünün durduğunu və bütünlükdə etnonimin «Ovlayan quşla məşğul olan» mənasını verdiyini söyləmişdir. Tədqiqatçılardan bəzilərinin fikrincə bu toponim hun qəbilələrindən olan quşanların (qara hunların adı ilə bağlıdır (38. qaranoqaylarda quşsi. N.Piqulevskaya yazır ki. Beləliklə həm tarixdə.Beləliklə yuxarıda adları çəkilən quşçu oronimləri hələ ilk orta əsrlərdə Azərbaycana gəlib məskunlaşmış quşçu tayfasının adı ilə bağlıdır (53.

Zəngəzurda-Quşçu Bələk. Oğuz rayonunun Yaqublu kəndinin cənubunda Quşlar adlı kənd xarabalığı da vardır. Quşçu Təzəkənd. Quşaba(68. Ağdam. CəbrayıldaQuşçular. Respublikamızda Quşçu dağı Daşkəsən r-nu ərazisində. Ağdaşda-Quşlar. Qubada-Köhnə Quşçu. Bütün bu faktlar kuşinin etnonim olmasına sübuta yetirməklə yanaşı. 79 . Lakin Ə. 358-361). Keçmişdə Kuban əyalətində Quşi xutoru və Quşi adlı bir neçə kənd olmuşdur. Şuşa. 38). Ermənistan ərazisində də kuşi etnonim əsaslı etnotoponimlər çoxdur. Cəbrayıl. Quşçu kəndi) Quşçular dağı (Xocəvənd rayonu) Quşçunun yalı Gədəbəy rayonu. qeydə alınmışdır.Hüseynzadə isə quşçu tayfasının Azərbaycana gəlişini monqolların Şimali Qafqazı alması ilə əlaqələndirmişdir. Azərbaycan ərazisində yaşamış quşçu tayfasının adı Şamaxı rayonunda Quşçu dağının (hündürlüyü 1421 metr) adında qalmışdır. həm də Quşçu formalarında öz əksini tapmışdır(24. Yuxarı Quşçu. Aşağı Quşçu. Şuşada-Quşçular. Maraqlı odur ki. Şamaxı. Cavanşirdə-Quşlar. Bundan əlavə Qax rayonunun Ilisu kəndində məhz bu etnonim Quşilər formasındadır. Hələ Məhəmməd Həsən Vəliyev Baharlının «Azərbaycan» əsərində Azərbaycanda Quşçu tayfa adı ilə bağlı yaranan aşağıdakı kənd adları çəkilir: Göyçayda-Quşçi. Quşçu. Quşçu ayrımı. Azərbaycanda kuşi etnonim əsaslı etnotoponimlərin yayılma areallarına aşağıdakı bölgələr daxil edilir: Quba. ŞamaxıdaQuşçu. Qazax.Ə. Daşkəsən. Yengicə. tayfalar ilə yanaşı quşi tayfasının da adı çəkilir. Zaqafqaziya toponimiyasında bu etnonim həm Quşi. Qax. çünki XII əsrə aid erməni mənbələrində Azərbaycan ərazisində şirvan. Quşçu qalası dağı (Laçın rayonu.Hseynzadənin fikri inandırıcı deyildir. 34-35). onun geniş arealda yayılmasını göstərir(25. Qazaxda-Quşçu. Göyəli kəndi oronimləri və s. bakan və b.

Quşçu –1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Məzrə nahiyəsində Ağcaqala tərəfdə yerləşən kənd adı olmuşdur. Quşçu –1590-cı ildə Irəvan əyalətinin Karbi nahiyəsində kənd adı. Quşilər toponimi vardı. 1918-ci ildə azərbaycanlılar kənddən qovulmuşlar. Qədim türk mənşəli Kuşi (Kuşçu) tayfasının adını əks etdirir. Quşi-Irəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında kənd adıdır.Irəvan quberniyasının Novobəyazid qəzasında kənd adıdır. Quşçu –Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında (indi Ermənistanın Qafan r-da) kənd adı olmuşdur. Qutbi qışlağı –1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Şirakel nahiyəsində kənd adı idi. Beyti –Murad (Muradxan kəndi) də adlanır(21). XIX əsrin sonlarından bəri adı çəkilmir. XIX əsrdə Qafqazda 38 Kuşi və Quşi. Yerli əhali içərisində kəndə Bilən də deyilmişdir. 80 . XX əsrin 30-cu illərində kollektivləşmə ilə əlaqədar olaraq kənd ləğv edilmişdir. 1828-1832-ci illərdən kənddə ermənilər də məskunlaşmışdılar. Mənşəcə orta Asiyada Kuşan çarlığını yaratmış (I-III əsrlər) türklərdə Quşçu. Quşcaqaya –Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Qazax qəzasında (indi Ermənistanın Krasnoselsk r-da) mahal adı olmuşdur. Quşi-Irəvan xanlığının Dərələyəz mahalında kənd adı olmuşdur. Quşioğlu məzrəsi –1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Abaran nahiyəsində kənd adı olmuşdur. farslarda Kuşan tayfası Orta Asiya Iran və Qafqazda külli miqdarda toponimlərdə iz qoymuşdur. 1950-cı ildə Davidbəy qəsəbəsi ilə birləşdirilmişdir. 1946-cı ildə kənd ermənicə Kecit adlandırılmışdır. Ilk dəfə «VII əsr erməni coğrafiyası» adlı mənbədə (VII əsr) xuşi kimi qeyd olunmuşdur. Quşi (Quşçu) tayfası III-IV əsrlərdə Cənubi Qafqaza gəlmişdir. 1878-1832ci illərdə Azərbaycan türklərindən ibarət əhalisi qovulmuş və kənd dağıdılmışdır. Quşidərəsi . Quşçu. 1988-ci ildə əhalisi Azərbaycana qovulmuşdur.Irəvan xanlığının Sürməli mahalında kənd adı.

Gürzalılar kəndi) və 81 . -çi. Aydındır ki. Yalnız zahiri oxşarlıq vardır. Cəbrayıl rayonunda Göyərçin adlı kənd vardır..Beləliklə. şəkilçisindən düzəlir. başqa türk dillərindəki «bək» sözünün Azərbaycan dilində «bəy»kimi tələffüzü. Quşçu. Qazax rayonu ərazisində bir dağ Göyərçin adlanır. quşi və quşan tayfasının adı əsasında yaranmış və Ermənistan ərazisində qeydə alınmış etnotoponimlərin geniş arealda yayılması faktı sübut olunur. Danaçı.A. onların göyərçin quşunun adı ilə heç bir əlaqəsi yoxdur. Keçən əsrdə Ermənistanda Göyərçin (əslində Quqarçin) kənd xarabalığı. və bəzi türk tayfalarının adları üçün səciyyəvi –çı. vardı. Qazançı. Xalq etimologiyasında dağın adı göyərçin quş adı ilə əlaqələndirilir. Sabunçu kənd adları –kazan. Lakin aydındır ki. Cavad qəzasında Göyərçin adlı qışlaq. 101). Yerevan qəzasında Göyərçin adlı xarabalıq qeyd olunmuşdur.Baskakova görə qədim peçeneqlərin dilində başqa türk dillərindəki «q» səsi «y» kimi tələffüz olunurdu: məsələn. 2.çu.14. göyərçin dağlıq yerdə yaşamır və adətən yaşayış yerlərində məskən salır. Keçən əsrə aid məlumata görə Qars əyalətinin Kıqızman dairəsində Göyərçin adlı 2 kənd və bir dağ. Əslində isə bu oronim peçeneqlərin kuyerçi tayfasının adının təhrif olunmuş formasıdır. kuş. Göyərçin qayası (Quba rayonu. Kuyarçi etnoniminin kuqar etnonimindən düzəlməsini qeyd edirlər. N. Kuyərçi əsaslı etnotoponimlər Erkən orta əsrlərdə Cənubi Rusiya çöllərində yaşayan kəngər-peçeneqlərdən danışan X əsr müəllifi onların bir tayfasının kuyarçi adlandığını yazmışdır. Quqarçi tayfasının adı toponimlərdə Göyərçi (Göyərçin) və Göyərçinli kimi qalmışdır. Qars əyalətində Göyərçin kəndi və s. Göyərçin və Göyərçinli adlı kəndlər Azərbaycanda da vardır(29. tana və sapan adlı etnonimlərdən və qeyd edilmiş şəkilçilərdən ibarətdir.

Rayonda mövcud olan onlarla azərbaycanlı adı kimi Göyərçin kəndinin də adı itirilmişdir. 1914-cü ildə 66 nəfər əhalisi olmuşdur. GÖYƏRÇINQALA.1728-ci ildə Irəvan əyaləti Karbi nahiyəsində kənd adı. GÖYƏRÇIN. 1931-ci ildə 205 nəfər. GÖYƏRÇINLU. 1886-cı ildə 34.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Şirakel nahiyəsində kənd adı. 1904-cü ildə 89 nəfər.1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Şirakel nahiyəsində kənd adı. 1897-ci ildə kənddə 257 nəfər.Irəvan quberniyasının Irəvan qəzasında xaraba kənd adı. 1919-cu ilin əvvəllərində Andranikin quldur dəstəsi kəndə hücum edib əhalinin var-yoxunu talan etmiş. GÖYƏRÇIN-Irəvan xanlığının Talin mahalında kənd adı. Ermənistan ərazisində yayılmış guyərçi əsaslı etnotoponimlərə aşağıdakılar daxildir: GÖYƏRÇILI. Ermənistan hökumətinin göstərişi ilə 1950-ci ildə təsərrüfatın gəlir-çıxarını ödəmədiyini bəhanə gətirib kənd ləğv edilmiş. 1831-ci ildə kənddə 20 nəfər. Icevan şəhərindən 16 km cənub şərqdə yerləşmişdir. 1950-ci ildə 107 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır. KÖYƏRÇIN. GÖYƏRÇINIrəvan quberniyasının Şərur-Dərələyəz qəzasında kənd adı. 1939-cu ildə 237 nəfər. onları qanlı qırğınlarla öz doğma torpaqlarından qovmuşdur. 1873-cü ildə 48 nəfər. 1897-ci ildə 84 nəfər. Göyərçin (Şərur-Dərələyaz qəzası)-Əzizbəyov rayonunda azərbaycanlıların yaşadığı kəndin adı olmuşdur. 1926-cı ildə 221 nəfər. Kəndin əhalisi heyvandarlıq və əkinçiliklə məşğul olmuşdur. Xarabalıqları Paşalı kəndinin yaxınlığındadır. 1918-ci ildə erməni 82 . 1914-cü ildə 141 nəfər azərbaycanlı olmuşdur. 1930-cu ilin axırlarına kimi Dilican rayonuna daxil edilmişdi.Göyərçin qayası(Laçın r-nu Mişkənd kəndi) oronimləri də Küyerçi tayfasının adını əks etdirir. Göyərçin azərbaycanlı kəndi olmuşdur. əhalisinin bir hissəsi Azərbaycana.Irəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında kənd adı. Yalnız 1922-ci ildə kənddə 143 nəfər. bir hissəsi isə rayonun Salah kəndinə köçürülmüşdür.

özbəklərin və türkmənlərin ərazisində də Muğan tayfası vardır.sov. 1873-cü ildə erməni daşnakları tərəfindən dağıdılmışdır. monqolların tərkibində olan tayfaların adları da əsasən bu zonadakı toponimlərdə öz əksini tapmışdır. Kür və Araz çayına yaxın yerlərdə.15. habelə Iran Azərbaycanında məs83 .Icevan r-nu 2. rayon Şahvəlli Göyərçin Cəbrayıl Qubadlı 2. Qeyd etmək lazımdır ki. Muğan və Şirvan zonalarında. Arpa çayının sağ qolu. 1831-ci ildə kənddə 20 azərbaycanlı evi olmuşdur.Yeğenadzor r-nu Azərbaycanda kənd. Məhz muğan etnonimi də monqol etnoniminin fonetik forması kimi bu vaxtdan Qax-Mağal toponimində öz əksini tapmışdır.millətçiləri kəndi dağıtmış. Azərbaycanın şimal-qərb zonasında yaşayan saxurların və avarların oradakı azərbaycanlıları «Muğal» adlandırması da bununla əlaqədardır. Qeyd edilməlidir ki. qovmuşlar. əhalisini qırıb. Ermənistanda 1. Bu kənd həmin dövrdən məhv edilmişdir. Göyərçin əsaslı etnotoponimlərin areallıq mənzərəsini cədvəldə belə göstərmək olar. Məlumdur ki. Indi ölü kənddir (30. yandırmış. 363). Her-her çayının sahilində bağlı ərazidə yerləşmişdir. Başqa belə adlı kənd Yeqenadzor rayonu -Irəvan quberniyasının Şərur-Dərələyəz qəzasında azərbaysanlıların yaşayış məskəni olmuşdur. Əzizbəyov r-nu 3. Muğan əsaslı etnotoponimlər.Şərur-Dərələyəz qəzası. Muğan düzü coğrafi adı Azərbaycanın qədim poleotoponimlərindən biridir. XI əsrdə Azərbaycan monqollar tərəfindən işğal edilmiş və bununla əlaqədar Azərbaycanda monqolların tərkibində olan bir sıra türk tayfalarını əks etdirən toponimlər yaranmışdır.

X əsrin coğrafişünası Yaqut Həməvi və başqaları göstərirlər ki. Ibn-əl Kəba. Qarabağ.) gürcü mənbələrində «Mukavan» yazılış formalarına rast gəlinir. bir qrup rəvayətlərdə isə gözəl bir qız kimi təsvir edirlər. Yaqut Həməvi və b. Gəncə. Plinidə «Moxan–kur» erməni mənbələrində «Muxanx» (Moisey Xorenski).kunlaşan xalqlar sırasında Muğan coğrafi adının mənşəyinə dair çoxlu əfsanə və rəvayətlər mövcuddur. X əsrdə yaşamış ərəb tarixçisi Əl Müqəddəsi və Ibn Heykəl. Coğrafiyaşünas alim R. «Muğan» (Balazori. Muğan coğrafi adına antik müəlliflərin əsərlərində «Moxoena (Ammian Marselin).ə. ə. Muğan vaxtilə həmin ərazidə yaşamış muğanlarla əlaqədar olaraq meydana gəlmişdir. Istəhri. bəziləri də bu fikirdədir ki.M) Muğan adlı bir adam bina etmişdir və bəziləri deyirlər ki. Bundan əlavə Ibn ƏlKəba. Bərdə Muğan şəhəridir». muqa adlı tayfa yaşamışdır. Həmin əfsanələrin bəzilərində Muğanı qəhrəman bir oğlan kimi. Muğan şəhərinin ilk sakinləri muğ 84 . Bizim e. oranı muğlar və möbüdlər abad eləmişdir. VI əsrdə yaşamış yunan tarixçisi və coğrafiyaşünası Miletli Hekatay Araz çayı yaxınlığında muk adlı tayfanın yaşamasını qeyd etmişdir. XVIII-XIX əsrin məşhur Azərbaycan səyyahı coğrafişünası Hacı Zeynalabdin Şirvani «Büstanüs səyyahə» (Səyahət bostanı) adlı əsərində Muğan adının mənşəyinə toxunaraq yazır: «Elə deyirlər ki. V əsrdən əvvəl yaşamış qədim yunan tarixçisi Herodotun verdiyi məlumata görə Qafqaz dağları arasındakı düzlərdə maqa. muki.Yüzbaşov Hacı Zeynalabdin Şirvaninin bu fikri ilə qismən razılaşaraq qeyd edir ki.M. oranı (Muğan vilayətini –N. Həmçinin XIVəsr coğrafişünası Həmdulla Qəzvini. ərəb mənbələrində «Muqan». Hələ e. XIV-XV əsrin görkəmli alimi Əbdürrəşid Bakuvi və başqa orta əsr tarixçiləri əsərlərində Muğan adı haqqında bəzi mülahizələr söyləmişlər. Eramızın 1 əsrində yaşamış coğrafiyaşünas Strabon isə Muğan coğrafi adını «Moqan» kimi qeyd edərək onun Kür və Araz çayları ətrafında yerləşməsini göstərir. Təbəri.

Muğan şəhərinin VII əsrdən sonra Muğan düzündə salınması da bizim müşahidələrimizi təsdiq edir. Bu coğrafi ad e. Ilk orta əsrlərdə hunların Kür və Araz düzənliklərində yaşaması tarixi mənbələrdən məlumdur. təxminən bir əsr müddətində «muskat» sözü «müskür» və «müşkür» formasına çevrilmişdir. maskut etnonimi özünün ilkin formasında müasir Xaçmaz və Quba inzibati rayonları arasında mövcud olan Maskatar düzü oronimində indiyədək saxlanmışdır. Bizcə. Toponimdəki «an» sonluq olub məkan. Müşkür düzü (Quba. Muğan düzündə salınmış Muğan şəhəri də təxminən VII əsrdən hunların Azərbaycana gəlməsindən/ sonra yaranmışdır. Deməli.ə. yurd bildirir. Yalnız XVII əsrin ortalarında Azərbaycanda olmuş Hollandiya dənizçisi Yan Streys müşkür oronimini muskar kimi yazmışdır. Ziya Bünyadovun əsərində XVII əsrlərdə Azərbaycanda Hun tayfalarından olan Muğan adlı bir xanın adı çəkilir. Tarixçi alim Kamal Əliyev Muğan adını muk tayfasının adı ilə bağlı olduğunu yazmışdır. Muğan adının hansı dilə məxsus olması məsələsi də tədqiqatçıları maraqlandırmışdır. hazırda tarixçilərin türk adlandırdıqları və böyük türk qəbilə birləşmələrindən olan hunlar V əsrdə Azərbaycanın Muğan ərazisinə köçüb orada məskunlaşmışlar. Bir sıra tədqiqatçılar Muğan coğrafi adını Midiya tayfalarından biri olan maq tayfasının adı ilə əlaqələndirir. indiki Muqan ərazisində məskunlaşmış və düz onun şərəfinə Muğan düzü adlandırılmışdır. Qafqaz Albaniyasının şimal-şərqində yaşamış maskut xalq adının təhrif formasıdır. XVII əsrin sonlarında isə toponimin adı artıq musskür kimi çəkilir.qəbiləsinə mənsub əhalidən ibarət olmuşdur. həmin dövrdə Azərbaycanda hun tayfalarından olan Muğan xan orada. Xaçmaz inzibati rayonları ərazisində) etnonimik oronimlərdən biridir. Çox qəribədir ki. Akademik Ziya Bünyadov göstərir ki. Oronim 85 .

Ağcabədi. Muğancıq Mehrab –Muğancıq Müslüm (Şərur)(29. əkinçilik. Qarabayramlı. bağçılıqla məşğul olduğunu qeyd etmişdir. bir sıra təkrarlanan eyni oykonimlər Adını daşıdığı məntəqənin keçmişdə mənsub olduğu şəxsin adının artırılması ilə bir-birindən fərqləndirilir. Doğurdan da. Qarabaşlar.maskut (maskat) və ləzgi dilindəki «ar» şəkilçisindən ibarət olub «Maskut düzü» mənasını daşıyır (53. hələ XII əsrdə Azərbaycan şairi Nizami Gəncəvi (1141-1209) özünün «Leyli və Məcnun» poemasında «Mənə Muğandan şərab gətirin» – yazmışdır. Muğan çölündə Kür çayının sahilində uzaq keçmişdə Muğan adında bir şəhərin olmasını. XIII əsrdə monqolların hücumu zamanı şəhər xarabazara çevrilmişdir(73.» Eyni zamanda.Z. Zaqatala rayonlarında kənd soveti. Məlumdur ki. oranı müğlar və möbüdlər abad etmişlər. Rus səyyahı I. Bəziləri isə deyirlər ki. Mollalar. 130). XIX əsrin ortalarında muğanlı tayfa birliyi geniş olmuş. 72). Q. Zəngilan rayonunun Gilətağ və Hacallı sovetliyində. Qubadlı rayonunun Zilanlı. Sərxanlar və s. Bərdə rayonunun Kələntərli.Ə. üzümçülük. 16).Qeybullayev Azərbaycanda Muğanlı oykonimlərinin çoxluq təşkil etdiyini və onların orta əsrlərdə Muğan düzündə yaşamış müxtəlif tayfaların toplusunun ümumiləşdirilmiş adını ifadə etməsini qeyd edir. Azərbaycan toponimiyasında bu model əsasında diferensiallaşdırılmış 6 yerdə təkrarlanan üç oykonim qrupa təsadüf edilir. o. Əliyetməzli. şəhərin əhalisi. Muğanlı . nəsillər daxil olmuşdur (88. Muğanlı qəbiləsinə daxil olan tayfaların tam adları məlum deyildir. H. 153-155).Kotov XVII əsrdə Muğan düzündə muğanların yaşadığını demişdir. oranı Muğan adlı bir adam bina etmişdir.Şirvani Muğan toponimi haqqında iki fikir olmasını yazır: «Deyirlər ki. ona Aləhmədli. XX əsrin əvvəllərində Muğanda 40-dan çox yarımköçəri tayfanın varlığı irəli sürülür. Iliç 86 . Qazax.

Təxminən 946-1000-ci illər arasında yaşamış məşhur ərəb coğrafiyaşünas səyyahı ƏlMüqəddəsi özünün «Əhsən-ətsim fi-mərifət əl-əqalim» (Iqlimlərin öyrənilməsi üçün ən yaxşı bölgü) əsərinin «Ər-Qihab iqlimi» bölməsində belə yazmışdır: «Muğan –iki çayla və gözəl 87 . Bunlardan biri Muğaniya -müəllifin dediyi kimi Qəbələ ilə həmsərhəddir. bu iki ölkə qarışdırılmamalıdır(15. Bu toponimlərin hamısı respublikamızın qədim yer adlarından olan Muğanla əlaqədardır. Muğan şəhəri haqqında danışılır və bu şəhər haqqında deyilənlər indiki Muğan zonasının mərkəzində olmuş məskənə uyğun gəlir.Vəlixanova X əsr tarixçilərindən Əl-Məsudinin «Qızıl yuyulan yer və cəvahirat mədənləri» əsərinə verdiyi 22-ci şərhdə göstərir ki.Şərur Rayonunun Qarxun kənd sovetliyində kəndlərdir. Muğan nəinki bizim dövrümüzdə. 64). Muğan Azərbaycanın qədim torpaqlarındandır.Sabirabad rayonunda kənd soveti və kənd adıdır.rayonununda qəsəbə. hələ çox-çox qədim zamanlarda omonim yer adı imiş. Əl-Məsudi iki Muğan ölkəsi adını çəkmişdir.M. Hazırda Muğan öz ilkin mənasında böyük coğrafi zonanın. Göründüyü kimi. N. O biri Muğan isə Xəzər dənizi sahilində olmuşdur. Bundan başqa həmin toponim Muğan və Muğancıq şəklində mürəkkəb toponimlərin tərkibində də işlənir. Ərəb coğrafişünaslarının və səyyahlarının əsərlərində Muğan düzü haqqında yox. Göyçay çaylarının aşağı axarı boyuncadır. yəni Kür çayından şimalda Girdman. Muğancıq Mehrab və Muğancıq Müslüm . Muğan Gəncəli . düzənliyin adını bildirir. Biləsuvar rayonunun Arxangelovka kənd sovetliyində qəsəbə kimi mövcuddur. Əl-Məsudi xəbərdarlıq edir ki. Şamaxı rayonunun Mirəkənd sovetliyində kənd adıdır. Həmin yer adı etnotoponim kimi Muğan şəklində Əlibayramlı şəhər sovetliyində şəhər tipli qəsəbə.

Hazırda o. həmçinin. (Əl-Əndəlusi) dedi: Mən oradan (ilanlar olan yerdənmi?) keçdikdə. O da Təbriz kimi (başdan-başa) bağdır. Burada (əvvəllər) əhali çox idi. Hal-hazırda burada tatarlar qışlayırlar və yerli türkmənlər isə buranı tərk etmişlər. Muğan geniş vilayətdir. (adamların) sifəti ləl və mərcan kimidir. Girdman və Göyçay çaylarının aşağı axarı boyunca yerləşən vilayətin adı olan Muğan isə bir toponim kimi aradan çıxmışdır. (Muğan) şəhəri gözəldir. Martuni rayonlarındakı Muğan kənd adları həmin paleotoponimlə bağlı olaraq yaranmışdır. sonralar isə vilayət adı kimi də işlənmişdir. Qazax. Zaqatala. yalnız düzənlik adı kimi işlədilir. 88 . Bu (şəhərlər) islam ölkələrində ər-Qihab üçün fəxrdir. Əhalisi isə ilan və gürzələrin çoxluğundan buradan qaçmışdı. Qəbələ ilə həmsərhəd olan. kənarları (əkilib) becərilmişdir: buradan 2 çay axır. Qubadlı. Ağdam. otlaqları çoxdur. Indi isə əhalisi azalmışdır. Muğan toponimi şəhər adı. Burada türkmənlərin mənzilləri vardır. XII əsr ərəb coğrafiyaşünas səyyah alimi Əbu –Həmid ƏlƏndəlusi Əl-Qərnati (1080-1170) də indiki Muğan düzü haqqında məlumat vermişdir. Şamaxı. Bu şəhər yol üstündədir. (şəhər) meydanında bağlar vardır. Əbu-Həmid Əl-Əndəlusi deyir: -Mən (həmin yerdə böyük bir qala gördüm. Azərbaycanın başqa yerləri isə bura nisbətən soyuq olur. Buradan Bərdəyə 8 (günlük yol) var. Lakin hər iki Muğan poleotoponimi eyni sözlə əlaqədardır. bir igid (adam) gördüm və ondan qorxdum» Tarixi mənbələrdən göründüyü kimi. Tamamilə mümkün ki.» Həmin əsərdə müəllifin digər Muğan haqqında da qeydləri var: «Sərhəd kənarındadır. Onun kəndləri və çəmənlikləri Azərbaycanda – Ərdəbildən Təbrizə gedən yolun sağındadır. yəni Kür çayından şimalda. Bura Ərdəbil və Gilan arasındadır. Bura isti ölkədir.bağlarla əhatə olunmuş şəhərdir. Onun çoxlu dustaqları vardır. Bu (yerlərin) hündürlükləri hədsiz. Onlar çox sərvətli və hörmətcildir.

V əsr) Midiya dövlətinin 6 tayfanın birləşməsi əsasında yarandığını və onlardan birinin maq adlandığını qeyd etmişdir. 48-52). onun gündəlik icarə haqqı 1000 dirhəmə çatır. Sonrakı tarixi dövrlərdə bu tayfa Maq və Mağ adı altında tanınmışdır. Muğanın sinəsində hələ də atəşli çıraqlar yanır (12. Bununla belə. Muğan toponimini indi mənası məlum olmayan başqa sözlə də bağlamaq olar (112). Daha dəqiqi. Mən böyük Təbəristan dənizinin (Xəzər dənizinin –A. Məhz Maq və Muğ tayfasının ovsunçuluqla məşğul olması bir sıra xalqlarda qədim ibtidai icma dinlərindən biri olmuş ovsunçuluğun «maqiya» adı ilə adlandırılmasına səbəb olmuşdur. Maq etnoniminin etimologiyası indiyədək tam aydınlaşdırılmamışdır.Muğan toponiminin mənşəyi barədə müxtəlif mülahizələr söylənmişdir. dilimizdəki mağar (toy şənliyinin keçirildiyi yer. Muğan toponiminin mənşəyini bu şəkildə aydınlaşdırmağa X əsr ərəb coğrafişünası və səyyahı Əbu-Dulafın aşağıdakı qeydləri də imkan verir: Sonra Muğanadək dağlarla Azərbaycana qayıtdım. alim qeyd edir ki. bu etnonim Iran dilləri Vasitəsilə izah olunmuşdur. Özbəkistanın Cizak vilayətinin Qalaaral rayonunda da Muğon adlı kənd vardır. Məlum olduğuna görə qədim yunan tarixçisi Herodot (er.A. atəşpərəstlik dini bir zamanlar Azərbaycanda geniş yayıldığından belə izahat tamamilə mümkündür.Nikonov həmin yer adını atəşpərəst mənalı muq sözü ilə əlaqələndirib göstərir ki. Bunun yanında gecə-gündüz zanbaq yağı kimi ağ neft axan başqa bir mədən də vardır. Burada neft mədəni gördüm. Qeyd edək ki. Son illərdə bu etnonimin qədim türk dilləri əsasında izah olunması təşəbbüsü olmuşdur. Görkəmli toponimist V.A) sahili ilə Şirvan vilayətinə daxil olan Bakuya adlanan yerə çatanacan 80 fərsəx ağacların altı ilə getdim.əv. Muğların müəyyən ovsunları musiqi ilə müşaiyət etmələri çox ehtimal ki. toyxana) muğam (mahnı). (mahnı) müğənni sözlərinin yaranmasını şərtləndirmişdir. Midiyalıların ilana 89 .

Əliyev və A. «Muqi» etnonimi ilə heç bir əlaqəsi yoxdur. K. Maraqlıdır ki. Hələ qədim gürcü mənbələrində Albaniyanın şimal-qərb hissəsində Movakan adlı dövlətin adı qeyd olunmuşdur. heç də maq sözünün türk mənşəli olmasını istisna etmir. Doğrudur Midiya ərazisində mar adlı qədim tayfanın yaşaması də məlumdur.sitaiş etmələri haqqındakı mülahizəyə görə maq sözü qədim türk dillərindəki bükə (m-b əvəzlənməsinə görə) «böyük ilan». «Muğan» oykoniminin «Maş». Lakin tədqiqatçılar bu zaman müəyyən qədər diqqətsizliyə yol verirlər. müqaisə edilmişdir. 90 . 308-311).Fazili həmin yer adının Iran dillərinə məxsus «mük» toponimi ilə bağlayırlar. bu. Güman etmək olar ki. Əlbəttə.Yüzbaşov və N. I. muqa «ilan» və b. ə. ərəb coğrafişünasları həmin toponimi də bu Muğan kimi qeyd etmişlər (24. Bunu Quba rayonundakı Muğ dağının adı ilə Səngi Muğan (fars dilindəki sənq «daş» və muqan) adasının adı. deməli. hələ qədimdə muğ adını daşıyanlar Azərbaycanı ərazisinə də keçmiş və burada məskunlamışlar. monqol dilində –moqoy «ilan». R. Çünki qədim erməni dilindəki mar («midiyalı») sözü parfiya dilindəki mad («midiyalı») sözündəki «d» səsinin «r» səsinə çevrilməsi nəticəsidir.Əliyev öz əsərində bu tayfa haqqında ətraflı məlumat vermişdir. Mük+an// Muğ+an. Muğan düzündə mük/mik adlı tayfanın yaşayıb-yaşamadığı dəqiq məlum deyil. Azərbaycanın şimal-qərb zonasında «moq».Məmmədov onların bir fikrinə zidd çıxaraq yazırlar ki. Onlar farsların maqları mar -«ilan» kimi adlandırılmasını irəli sürdükdə unudurlar ki. həmin etnonimdə fars dilindəki mar «ilan» sözü iştirak edə bilməzdi. «Miki». Lakin həmin mar tayfasının adı farsların Iran yaylasına gəlişindən (e.H. muq» sözləri ilə başlayan bir sıra toponimlər aydın göstərir.yakut dilində moqay «ilan». erməni mənbələrində midiyalıların mar adlandırılması ilə fars dilindəki mar «ilan» sözü arasında əlaqə tapmaq çətindir. IX-VIII əsrlər) əvvələ aid qədim mənbələrdə çəkilmişdir.

həm də oykonim kimi işlənən iki «Muğan» toponimi eyni mənşəli deyildir. Maq Muğ «qatı od» kimi həm də «yer-torpaq» 91 . Şamaxının qədim Asmaxi variantı diqqəti çəkir. Məsələn. b) həmin toponimlər eyni kökdən-muq //müq etnonimindən ibarətdir. Bərdə. Ikinci ideya daha ağlabatandır. A.Qurbanov Azərbaycan dilində areal toponimlər cədvəlində Muğanlı toponiminin Azərbaycanda areallarını göstərmişdir: Ağdam. Kürmuğanı adlandığı yada salınır. bu As-Az-Azərbaycan maqlarıdır. Araşdırmamız göstərir ki. «Muq»-dan. Yor Muğanlı və s. Martuni Azərbaycan toponimlərinin Gürcüstan ərazisində geniş yayıldığına da rast gəlmək olur. Girəc Muğanlı. Mənbələrdə Kür-Araz ovalığının həm də Kürmux. Ümumiyyətlə tədqiqatçıların fikirlərində iki başlıca ideya hökm sürür: a) həm adonim. (24. Iliç(Şərur). nəhayət Muğan şəklini almışdır (35. Zaqatala. mat-mannas adları Şimali Azərbaycanda da çox geniş ərazidə müxtəlif fonetik dəyişikliklərlə iştirak etmişdir. Muğanlı. sonra Maq Ana adlanmış və zaman keçdikcə Maq Ana-Maq-Muğ Ana. 357-361). Muğana–Muğan.Karayev Öbəkistanın Cizk vilayəti ərazisindəki Muğan oykonimini «muğlar» (atəşpərəstlər) kimi izah edir. Qubadlı. Maday-Aymaq. Qazax. Zəngilan.S. Orta əsrlərdə Kür çayının sol sahilində Balakən-Şəki zonasıda mövcud olan Muğan adonimi və daha qədim tarixə malik olan Muğan oykonimi öz tərkibində Kaspi dənizi sahillərində yaşamış Muğ//Müq tayfasının adını yaşadır. «Xəritələr dövrü» başlayanda isə həmin üç oymaq Böyük Midiya Kiçik Midiya və Muğan (Aymağan) kimi tanınmışdır. Muğanlı bir neçə kəndin adıdır. Kürdəmir. «Muc»-«muc» – «mucçina»-od insan«Od ana»-dır. Nəhayət. Ağcəbədi. Muğan da Midiya kimi başlanğıcda Maqay. 75). Şamaxı. MaqanaMon yeri.

sonralarsa Kürün aşağı axınınadək davam edib. moqol) sözü ilə də əlaqələndirirlər. Myuk-Muğ və Iran dillərində cəm göstəricisi «an» sonluğunun birləşməsindən Muğan toponimi və oronimi yaranmışdır. Kürmeya-Kür muğanı Xəzər sahillərindən indiki Borçalı çökəkliyinədək uzanırmış. VIII-IX əsrlər xəritəsində Kürün şimalı. 86). bir qrup alimlər «muqocar» sözünün mənasını «zirvədə yerləşmiş uca uçurum» kimi. 92 . Muğan ərazi kimi Madayın davamıdır. Iranda isə Moq. «Muqoçar» sözünü monqol (türk dillərində monqol. monqul. «An» «yer» (üstündə olmaq) mənasında «ana» Sözünün baş komponentidir. Həmin müəlliflər bu ərazidə myukların-muğların məskun olmalarını göstərirlər. muğlar soyunun adı ilə bağlayırlar. Tarixi ədəbiyyatda Muğan oykonimi oronimini hələ miladdan qabaq IV yüzillikdə yaşamış Heketay Miletli və V yüzillik müəllifi Herodotun qeyd etdiyi myuklar. IX yüzillik ərəb müəllifi ibn-Xordadbeh Xəzər dənizi sahilində Dərbəndlə Ərdəbil arasında Muğan şəhərinin adını çəkir. Alimlər göstərirlər ki. 184-185). Onun tarixi–coğrafi sərhəddi Arazın. Azərbaycanda onların sayı 18-dir(8. digərləri isə türk nəslindən olan «muğ» tayfasının adı ilə bağlayırlar. Muq etnonimi əks etdirən coğrafi adlar onlarcadır. Hazırda Azərbaycan ərazisində Muğan etnonimi ilə bağlı on üç oykonimin olması onların yayılma ərazisinin böyüklüyünü göstərir(72. Şirvanın aran hissəsi «Muqaniya «-muq ana kimi qeyd olunub (35. 272). Tədqiqatçıların bəzilərinin fikrinə görə. IV-V yüzilliklərdə Muğan –Mil düzlərində məskunlaşmışlar.mənasında düşünülüb. həm də böyük düz olmuşdur. Qərbi Sibirdə «muq» etnonimi ilə bağlı toponimlər vardır. Türkmənistanda Muğanla bağlı cəmi iki toponim Muqal və Muqalbala olduğu halda. Muğan tayfası hunların tərkib hissəsi olmuş. Azərbaycanda Muğan adı altında həm şəhər.

57-61). Təbəri (IX əsr) və Yaqut Həməvi (XIII əsr) bu toponimi Mukan kimi yazmışlar. Şimali Qafqazda Muğal –qaya.I. Ehtimal ki. Siazmoqan. Muğan-Mil zonasında V əsrdən bəri hunlar mövcud olmuşlar ki. Moqandek.Məşədiyev qeyd edir ki. Maq dağı. muq yaxud Muğan adlanırdı. 118). toponimlər də vardır. Indiki Muğan toponimi qədim fars mənbələrində 293-cü ildən çəkilir. və Muq-Aran («kənd» sözü əlavə olunmaqla bu toponim indi «Məhərrəmkənd» formasındadır). Dağıstanda Muğam (Ulluçayın ağzında yer adı).61) adı ilə məlumdur. Lakin E.Əliyev Muğan toponiminin muqlara yox. Azərbaycan SSR-də 13 kəndin adı Muqanlıdır. hətta Dərbənd bölgəsində yaşaması haqqında fikir söyləmək olar. Şəki rayonunun Göynük kəndində Mühlər məhəlləsi. Quba rayonunun Qaley-Muq dağı. Muğamlı (Muğanlı) Ermənistan ərazisindəki Azərbaycanlı kəndi olub Mxçyan (Imanşalı) sovetliyinə daxil idi.Ümumiyyətlə. Bemmoqan. 179) və b.A. bunların da bir hissəsi ola bilsin ki. Dərbənd rayonunda Muqartı (qədim türk dillərində art «dağlıq ərazi» deməkdir).H. Digər Muğan Kürdən şimalda Albaniyanın şimal qərbində gürcü mənbələrində Movakan. 18-ci ildən sonra Türkiyə 93 . Q. Maqların Azərbaycanın iki hissəsində. Lakin Yaqut Həməvi qeyd edir ki. bəzi antik müəlliflərin Şimali Qafqazda midiyalılara qohum tayfaların yaşaması haqqındakı məlumatlar məhz maqlara aiddir (44. Muğan türk toponimidir. Moqriz. Çünki. Mukal çayı (149. Mukal dağı. yerli əhali bu adı «muğan» kimi tələffüz edir(20. Bu kəndlərin adı Muqan Muğan etnoniminə –lı şəkilçisini artırmaqla əmələ gəlmişdir (53. Moqestan və s) coğrafi ad vardır. 1918-ci ildə daşnak hökumətinin fitvası ilə kənd dağıdılmış. 247). qaçqın düşmüşdür. Iranda «moq» və «moğan» sözü ilə bağlı 25–dən artıq (Moqanen. Onlar bunu əsas tuturlar ki. IX əsr ərəb coğrafiyaçısı Məsudinin əsərində Muğan (1. mik (mük) etnonimi ilə əlaqələndirmişlər. əhalisi işgəncə ilə qərət edilmiş.Qrantovski və I.

Indi erməni kəndidir.və Irandan gəlmə erməni mühacirləri kəndə yiyələnmişdir. 94 .

Moqestan və s. Quba r. Maq dağı. Mukal dağı. Moqandek.) 4. 5. Tacikistanın dağlıq rayonları. Moqriz. Şimali Qafqazda Muğal-qaya. 57-61).Muğanlı toponiminin paralelləri. Mukal çayı və s. Göynük k. Bem moqan.) 2. muğ əsaslı etnotoponimlərin yayılma arealını aşağıdakı kimi ümumiləşdirmək olar: 1. Türkmənistanda – Muqal və Muqalbala 3. Iranda (Moqanen.. Bu ərazi Əfqan Bədəxşandan (Kukçi hovuzu başlayıb Fərqanə vadisinin şərqində qurtarır. Mühlər məhəlləsi. 95 . Bu qrupun nümayəndələri moqol və ya muğal adları altında daha çox Pakistanda və şimal-qərbi Hindistanda yaşayır(25. Qaley-Muq dağı və s. Ermənistan (Yeni Bəyazid (Kamo) r-da Hacı Muğan Ağdam Ağdam Ağcəbədi Bərdə Qazax Qubadlı Zaqatala Zəngilan Zəngmian Kürdəmir Noroşen Naxçıvan Martuni Bağbanlar Şıxbabalı Muğanlı Kələntərli Muğanlı Zilanlı Muğanlı Hacıalılı Gilətac Karrar Şəhriyar Gürcüstan (Muğan) Türkmənistan Beləliklə. Şəki r. Ermənistan ərazisində 2 rayonda Qəmərli və Yeni Bəyazid rayonlarında 2 məntəqənin adı Muğanlıdır.) Dağıstanda (Dərbənd. Muqartı Muğam Ulluçayın ağzında yer adı: Muqartı (qədim türk dillərində «art» «dağlıq ərazi» deməkdir. 6. Slazmoqan. Azərbaycanda – 18 (məs.

MUĞANLU-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Dərələyəz nahiyəsində kənd adı. MUĞANCIQ MIRZƏMÜSLÜM – Irəvan xanlığının Sərdarabad mahalında kənd adı və s. MUĞANLI-1728ci ildə Irəvan əyalətinin Xınzirək nahiyəsində kənd adı. Q. MUĞANLU-1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Ərmus nahiyəsində məzrə adı. 96 .Qeybullayev Çul tayfasının IV əsrin ortalarında Xəzər və Aral sahillərində yaşamasını qeyd etmişdir(89.16. 190-194).Irəvan xanlığının Sərdarabad mahalında kənd adı.Ermənistan ərazisində Muğan qədim türk tayfasının adından yaranmış etnotoponimlər çoxdur: MUĞANLI-1728-ci ildə Irəvan əyalətinin Karbi nahiyəsində kənd adı. Mxçyan Yeni Bəyazid Bağbanlar Şıxbabalı Muğanlı Kələntərli Muğanlı Zilanlı Muğanlı Hacıalılı Gilətac Karrar Şəhriyar Martuni Ağdam Ağdam Ağcəbədi Bərdə Qazax Qubadlı Zaqatala Zəngilan Zəngilan Kürdəmir Naxçıvan Martuni Muğan Muqalbala Muğam Gürcüstan Türkmənistan Özbəkistan Iran Dağıstan Qərbi Sibir 2.Mirzəyev müxtəlif elmi faktlara istinadla Çul sözünün qədim türk tayfasının adı olduğunu təsdiqləyir(55. MUĞANCIQ. MUĞANCIQ-Yelizavetopol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı. Muğan əsaslı etnotoponimlərin yayılma arealının genişliyi yuxarıda muğanla bağlı verilmiş şərhdən aydın görünür. Çul əsaslı etnotoponimlər Çul türk tayfası olub müxtəlif ərazilərdə yaşamışdır. 57). H. Prof.

Qaryagin qəzalarında bir neçə Çullu toponiminin olmasını qanunauyğun hadisə kimi qiymətləndirir. Albaniyanın şimalına gəlməsi barəsində məlumat verir. V. Hələ orta əsr tədqiqatçıları Albaniyanın şimal-şərqində. Çullar həm də Çor adlanmağa başlamışlar. Zəngəzur. M. Samurun mənsəbinin cənubunda V yüzillikdə Çor/Çul 97 . 37). O. Lakin ƏtTəbəri Sulların/Çolların bu yerlərə gəlmə tarixini göstərmir.T. 270). burada yerləşmişlər.Bartold çulların Qırğızıstanın indiki Alamedin kəndinin yerində Çul şəhərinin olduğunu göstərmişdir (79. Yəqin qərbə köçən çollər əvvəl Aralın yaxınlığında məskunlaşıblar. Deməli Sul/Çol soylarının bu yerlərə gəlib məskunlaşmasına şübhə yeri qalmır. bir hissəsi isə cənuba və qərbə köçmüşlər.Bartold ərəb mənbələrində rast gələn sul oykoniminin çul kimi oxunmasını düzgün sayır və bunu sad ərəb hərfinin ç səsi ilə əvəzlənməsinin nəticəsi sayır(79. indiki Dərbəndlə Quba arasında Çul şəhərinin olduğunu qeyd etmişlər. 556). Ərəb müəllifi Ət-Təbəri ərazisi indiki Krasnovodsk rayonunda olan Çol dövləti sakinlərinin bir qisminin Azərbaycana. V.Bartolda görə Çol adlı oğuz soyu olmuşdur. O yazırdı: «Oğuzların bir hissəsi Monqoliyada uyğurların hakimliyi altında qalmış. K.Yeremyanın tərtib etdiyi xəritəyə istinad edərək göstərir ki. çol/çul tayfasının Azərbaycanda çullular kimi tanınması qənaətinə gəlir (39.V.V. Albaniyanın şimal qonşuluğunda «Sul» adlanın xalq tərəfindən tutulmuş Xəzər ölkəsinin adını çəkir. Alim eyni zamanda Qarabağ ərazisində Şuşa. V.Trever S.V. onlarla qaynayıb qarışmışlar. maskutlar Xəzər dənizinin şimal-şərq sahilində.V.Bu etnonim toponimlərin tərkibində müxtəlif variantlarda Çola/Çul/Sul/Tsur/Çulobad/ Çoryurd/Çorman və s. işlənir. IV əsrin 50-ci illərində türkdilli çollər Aralın sahillərindən Xəzərin yaxınlığına və şərqi Xəzər ətrafı rayonlara köçmüş.Ismayılov çul tayfasının ya maskutlar çarlığının ya da Şakaşenanın qalığı olduğunu güman edir.

Çul adı -çul toponimi xəzərlərin dövründə olmuşdur.Radlovun qeyd etdiyi kimi. onu mifoloci təfəkkürlə əlaqələndirərək «ça» və «uq» komponentlərinə ayırır. Musa Kalanqatlı qeyd edir ki. 192). Türk dillərində «ç». «ailə».V. Onda «çauq»-un iki anlamı olur: biri.Həməviyə görə «Sul» Xəzər ölkəsində şəhər Dərbəndə yaxın olan rayonlardan biridir. bu sözün semantikasını erməni dilinin materialı əsasında açmaq istəyir və onun mağara mənası ilə eyniləşdirir(151. Çox güman ki.adlanan ərazidə yaşamışlar. Deməli. 98 . Inqilabdan əvvəl Qafqazda beş Çullu toponimi olmuşdur. «sa» variantı da vardır. Onun «ya». M. dövlət qurluşu ilə bağlı yaranmış Azərbaycan.«yay-ox» digəri isə «ça»-yay. Q. 168. Çul/Çol/Çullu/Çoq/Tsur/Sul/Corlu və digər variantlarda toponimlərin mənşəyi haqqında müxtəlif mülahizələr söylənilmişdir(86. Əgər Çul etnoniminə türk dillərinin – lu şəkilçisini əlavə etsək Azərbaycanda rast gəlinən üç toponimin əsasında bu etnonimin durduğunu görərik. Çor isə erməni dilində dərə sözü mənasını verir. «ça» bir çox türk dillərində «yay» deməkdir. V. erkən orta yüzillikdə erməni qaynaqlarındakı qala adı «Çauq» Azərbaycan mifoloci inamları ilə. Çulım sözündə Çul etnonimi və mənsubiyyət şəkilçisi -ım vardır.Seyidov çul etnonimini «çauq» sözü ilə bağlayır. 327). qədim erməni dilində IX-X əsrlərə qədər «l» hərfi olmadığından «Çol» «Çoq» şəklində işlənmişdir. 25. O. «y». 125. yay soyu ailəsi. «s» səsləri əvəzlənir. bu etnonim bolqar tayfası çelmat adının əsasını da təşkil edir. Y. o sıradan Qazax. Altay dilində. Uq-un bir sıra türk dillərində.Qeybullayevin fikrincə çul-qədim türk etnonimi Çulım adında qalmışdır və bu Tambov vilayətində XIX əsrdə yaşamış çulım tatarları ilə əlaqədardır. «soy» mənaları da vardır. türk dili sözüdür.

99 .I.Məşədiyev də geniş təhlil vermişdir (53.Voroşil Çul barəsində bütün mülahizələr üzərində dayandıqdan sonra belə qənaətə gəlir ki. dərə. Azərbaycanın Cəbrayıl rayonunda Çullu. Apşeronda Çullu təpəsi.Voroşilin və S.T.Markvart bu toponimi Iran mənşəli hesab edir. ərəbcədən olan əs-Sul dağ kəndinin adı çul etnonimi ilə ilə bağlıdır.I. Çul o zaman Qafqaz Albaniyasının tərkibinə daxil olmuşdur. A. Xaçmaz və Quba rayonlarının ərazisini əhatə edirdi.T. Çul sözünün arealı çox böyükdür. kəndi. Çol/Çul öz mənşəyi etibarilə türk sözüdür və çuvaş dilində dərə.Yeremyan Çulun təkcə keçid.P. «Çol» adında Strabonun qeyd etdiyi «il» etnonimi gizlənmişdir. «Sul keçidi». Ərəb mənbələrində də Çol sözünün müxtəlif mənalarına rast gəlinir. 39). Q.Əliyev yazır ki. S. 62-64). 38-40). eyni zamanda xaqanlıq da olmasını göstərir. Çullu dağı. Zərdabda Çallı Kəndi.Q. «Sul darvazaları» «həmsərhəd Sul vilayəti kimi məfhumların işlədilməsi sul –çol soylarının bu yerdə olmalarına. Əl-Kufi qeyd edir ki. Qubadlıda Çullu dərəsi adlı yerlər vardır(53. Bu xaqanlıq indiki Qusar. I. Xudat. Ərəb mənbələrində «Sul xalqı».Novoseltsevə görə çul oykonimi Pamir dillərindən olan yaqnoy dilinə aid olub dar dərə mənasındadır(129. şəhər deyil. S. qaya mənasını verir və Çol toponimi öz adını məhz həmin sözdən – oronimdən götürmüşlər(46.Yeremyanın bu mülahizəsi Q. Lak dilində çor sözü dar dərə mənasını verir. 164).Əliyarovun Albaniya sərhədlərinin şimalında müstəqil Hun knyazlığı olması barəsindəki mülahizələri ilə həmahəng səslənir. Çul etnonimi və bu etnonim əsaslı etnotoponimlər haqqında Q. Çola şəhərinin adının onların gəlişi ilə bağlılığına əsaslı sübutdur.

leksik-semantik və qrammatik xüsusiyyətlərinin ayrıca 100 . 190-194). Qarabağ ərazisində keçmiş Şuşa Zəngəzur və Qaryagin qəzalarında.Çola adının hələ təkcə Azərbaycanda 7-dən çox arealı Ağdamda Çulobad. ÇULLUYelizavetpol quberniyasının Zəngəzur qəzasında kənd adı etnotoponimlərinin əsasında çul etnonimi durur.Mirzəyev Ermənistanda Dərələyəzdə (Paşalı. III FƏSIL QƏRBI AZƏRBAYCANIN TÜRK MƏNŞƏLI ETNOTOPONIMLƏRININ STRUKTUR. Kəlbəcər. 175-179). LEKSIK-SEMANTIK VƏ QRAMMATIK XÜSUSIYYƏTLƏRI Qeyd etmək lazımdır ki. Əzizbəyov rayonu) olan Cul kəndi və onun tarixi haqqında ət-raflı məlumat vermişdir(57. fonetik. Bu etnotoponimlər Ermənistanın müxtəlif yerlərindədir. Hər iki kəndin əhalisi XX əsrin əvvəllərində erməni-müsəlman davasında köçürülmüşdür. Özbəkistan. Yardımlıda–Çoryurd. həm də ondan kənarda geniş arealda yayılan olduğunu göstərir. ÇUL –Irəvan quberniyasının Şərur-Dərələyəz mahalında kənd adı.Eyvazova çul etnonimli etnotoponimin Əfqanıstanın Pərvan adlı mahalında olduğunu qeyd edir(25. Türkmənistan ərazilərində Çol/Sul variantda areallarına rast gəlinir (57. 76). Bu da etnotoponimlərin həm Ermənistan ərazisi daxilində. 190-194. QutqaşendəCorlu. etnotoponimlərin struktur. Irəvan xanlığının Talin mahalında kənd adı. Türkiyə. R. FONETIK. H. Iran. Ermənistanda ÇORLU-Qukasyan rayonununda kənd adı. Ermənistan ərazsisində 2 yerdə: Qafan və Əzizbəyov rayonları ərazisində kənd adlarında bu etnonim qalmışdır. Laçın rayonlarında Çorman yaşayış məntəqələri. Gürcüstan. 73. Cəbrayılda-Çullu.

Gomur. Sos. Vedi. Mor. Gümüş. Tolk. Zeytə. düzəltmə mürəkkəb və çoxkomponentli toponimlər şəklində qruplaşdırmaq məqsədəuyğundur. Moğes. 3. Zağa. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli toponimlər sırasında qurulşuca sadə olanlara aşağıdakı toponimləri aid etmək olar: Avuş. Ibiş. Belə etnotoponimlər də sayca çox deyildir. Muz. Əlbəttə qurluşca sadə etnotoponimlərin çox olmaması təbiidir. toponimlərin müvafiq xüsusiyyəti öyrəniləcək və nəticələrin müqaisə edilməsi yolu ilə oxşar və fərqli cəhətlər aydınlaşdırılacaqdır.1. Por. Kotyak. Ola bilsin ki. Bahar. Qoytur. Maqda. Yuva. Bunu nəzərə alaraq bu fəsildə tədqiqat müqaisəli şəkildə aparılacaqdır. Cələb. Cəngi. Şahab. Zorba.araşdırılması onların bu xüsusiyyətlərinin digər toponimlərlə müqaisəli təhlili üçün geniş material verir. Göl. qurluşca sadə saydığımız bir çox toponimlərin tərkib ünsürlərini müəyyənləşdirmək çətindir. onların müəyyən Qisminin ilkin formaları başqa şəkildə olmuşdur. qeyd etmək lazımdır ki. Tərp. Güney. Arpa. Çünki hər bir etnotoponimin əsasında etnosun adı durmalıdır. Daha doğrusu etnotoponimlərlə yanaşı. Moz. Haxs. Quruluşca sadə etnotoponimlər. Quruluşca sadə etnotoponim olmayan toponimlər. Gyabut. Eylas. Elar. Etnosların 101 . Əyar və s. Şəfəq. Zor. Pipis. Hovit. Doqquz (Doxquz). Urut. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlərin struktur tiplərə görə ümumi mənzərəsini araşdırmaq üçün onları sadə. Xot. Polad. Məzrə. Eyni zamanda. Şəhriz. Bu tipli toponimlər sayca böyük çoxluq təşkil etmir. Zaq. Hasik. Bədəl. Zeyvə. Mos. Zar. Yeşil. Dərə. Ermənistanın türk mənşəli etnotoponimilərinin struktur xüsusiyyətləri. Manes.

sayı isə dildəki sadə sözlərə nisbətən çox-çox azdır. Ozan. Yaxud Avşar etnotoponiminin adının əsasında əfşar tayfa adı durur. Kəvər. Abar. Burada b-v əvəzlənməsi özünü göstərir. Ehtimal ki. Şəkilçi sözə kiçiltmə mənası da verə bilər. Bununla yanaşı qeyd etmək lazımdır ki. yəni etnotoponim olmayan toponimlərin əsasında isə bir çox hallarda dilin ümumişlək sözləri durur. burada əsas fərq mənanın aydınlığı ilə bağlıdır. Bu cür yozumlar etnotoponimi 102 . bu söz sonralar –ik şəkilçisi qəbul etmişdir. Abnik etnotoponiminin əsasında isə aban tayfa adı durur. Etnotoponimin əsasında tayfa adının durması onun başqa söz əsasında şərhinə imkan vermir. Gümrü. Məsələn. Uz. Qaşqa. belə etnotoponimlərdə fonetik dəyişmələr daha çox nəzərə çarpır. Belə ünsürləri müəyyənləşdirmə etnotoponimlərdə daha mürəkkəb səciyyə daşıyır. Quruluşca sadə etnotoponimlərlə etnotoponim olmayan quruluşca sadə toponimlərin müqaisəsi göstərir ki. Bu zaman dildəki ümumişlək sözlərə oxşarlığa görə etimoloci təhlil aparmaq da qüsurlu olub səhv nəticəyə gətirib çıxara bilər. Koğ və s. Çul. Avar. Cul. yaxud fakt əldə etmək çətindir. Zod. Lakin bir sıra tayfa adlarının izahı zamanı müəyyən çətinliklər meydana çıxır. həm də samitlərdə əvəzlənmə aşkardır. etimoloci təhlil verilir. Digər. Çünki tayfanın adlandırılması zamanı nəyin əsas götürülməsi haqqında elmi məlumat. Məlumdur ki. Sisyan. Qeyd olunan sadə etnotoponimlərin tərkib hissələrinə parçalanması bir-çox hallarda çətinlik törədir. Konkret olaraq etnosun adının hansı mənanı verməsini bir sıra hallarda aydınlaşdırmaq mümkün olmur. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlər sırasında qurulşuca sadə olanlara aşağıdakıları aid etmək olar: Aban. Ilkin variantdakı sözdən a saiti düşmüşdür. Bu halda həm sait. Hər iki qrupda tərkib ünsürlərinin müəyyənləşdirilməsi ilə bağlı çətinliklərə rast gəlinir. Avdal etnotoponimi Ağ hün tayfası olan qədim Abdal tayfasının adıdır. etnotoponimlərin izahı zamanı bu etnotoponimlərin tərkibinə daxil olan tayfanın adının izahı əsas götürülür və onun mənasına görə şərh.

103 . Abdallar(etn). -lü sözdüzəldici şəkilçisi ilə qarışıq salınması bir sıra hallarda quruluşuna görə mürəkkəb toponimlərin düzəltmə toponimlər cərgəsinə daxil edilməsinə səbəb olmuşdur.başqa onomastik vahid kimi izah etməyə aparıb çıxarır. Onu da qeyd etmək lazımdır ki. Basineli olmuşdur. Armudlu. Alçalı. Bazarcıq. Almalı. Bazmavan Balıxlı/Balıqlı (etn). -lu. Tədqiqatçılar haqlı olaraq bu kəndin adını kiçik çay anlamı ilə bağlamırlar. bü toponimdə də el formantı vardır. Ağazor. Lakin bu etnotoponimin əsasında əslində baş ünsürü durmur. Istər düzəltmə etnotoponimlərin. 157). Acıbac. Başkənd. Bayatlar(etn). Altay dillərində birə kiçik çay anlamında işlənir. Arpavar. -lər cəm şəkilçisinin artırılması ilə toponimlərin və etnotoponimlərin yaranmasında fərq nəzərə çarpmır. Bu və Boznəli etnotoponimlərinin əslındə Basin tayfasının adı durur. -lar. Çox güman ki. Quruluşca düzəltmə olan etnotoponimlər. Başgərin. -li. Bu sözdə fonetik dəyişmə baş vermişdir. Ayrım(etn). Birəli etnotoponimi haqqında da eyni fikirləri irəli sürmək mümkündür. mənsubiyyət şəkilçisi qəbul etmiş el sözünün (eli – el+i) –lı. Aralıx. Abdallar(etn). Bu səpkidə aparılan araşdırma əsaslı fərqlər üzə çıxarmır. Barana. istərsə də etnotoponim olmayan düzəltmə toponimlərin düzəlməsində oxşar ünsürlər iştirak edir. Azaklar(etn). Ilkin variant yəqin ki. Ayaslı/Ayazlı. Baburlu (etn). Ümumilikdə götürüldükdə isə quruluşca sadə toponimlər daha çox oxşar səciyyəlidir. Onlar kəndin adının peyrəlu tayfasının adından yaranması fikrini irəli sürürlər (21. Bayramlı (etn). Baxçalar. Baş kompenentinin daxil olduğu toponimlərin sırasında etnotoponimlər yoxdur. Avadlar. Quruluşca düzəltmə olan toponimlər sadəyə nisbətən çoxluq təşkil edir. Aşağıdakı misallarda oxşarlıq elementləri özünü aydın göstərir. Nümunələrdə etnotoponimlər mötərizədə ixtisarla (etn) qeyd olunmuşdur. Başnalı/Başnəli(etn). Yuxarıda istisna hal kimi Başnalı/Başnəli etnotoponimi qeyd olunmuşdur. Aynalı(etn).

Zolaxaç. Boğutlu. Qaranlıq. Bu etnotoponimin qaç +ağan şəklində morfemlərə ayrılması. Çarxec. Debetaşen. Kəngərli(etn). Mehriban. Kələli. Kalara. Mahmudlu (etn). Mehrablı. Qovuşuq. Çaxmaq. Çəmbərək. Kotigex. Bağçılıq. Qalaça. Quşçu/Quşi (etn). Zöhrablı. Inəkli Yaqublu. Məliklər. Qəzənfər. Dəlləkli. Çizixlər. Kotanlı. Spitaq. Darabas. Söyütlü. Kaftarlı. Qaral. Təkiyə. Qalacıq. Qovşut. Yengicə. Qonçalı. Məsimli. Çotur. Paşalı. Qədirli (etn). Iydəli (etn). Şidli(etn). Yaycı (etn). Evcilər (etn). Qaçağan (etn). Çiftəli. Buğdaşen Qamışqut. Quşçu/Quşi/Quşcu etnotoponimdir. Mastara. Imirli (etn). Onun quş sözü ilə heç bir bağlılığı yoxdur. Musluqlu. Qanlı(etn). Ləmbəli. Muncuxlu. Horadiz. Dostluq. Qaltaxçı (etn). Susuz. Bulaqlı. Etnotoponimin əsasında qədim türkmənşəli Kuşi tayfasının adı durur. Püşkək. Şıx104 . Şahablı. Uzunlar. Zəhmət. Darğalı. Ilanlı (etn). Ketran. Yamanclı. Qeyd olunan nöqteyi-nəzərdən məsələyə yanaşdıqda bu etnotoponimin quruluşca düzəltmə olması istisna edilə bilər. Şorlu(etn).Başqa nümunələri nəzərdən keçirək. Erdapin. Reyhanlı (etn). Daşlı. Qəmərli (etn). Bitlicə. Tülnəbi. Nubaraşen. Çubuxlu. Künən (Getaşen). Təngirli. Dirəklər Dornı. Çanaxçı. Çloxan. Şenataq. Songurlu. Çivinli. Şeyx Hacı. Sarvanlar (etn). Toparlı. Körpəli. Şabadin. Dəvəli. Çıraxlı. Evli (etn). Tamamlı. Qazançı (etn). Məcidli. Muğumlu. Saçlı. Çubuxçu. Siçanlı(etn). Dədəli. Saybalı. Dəlilər. Damcılı. Yasovul. Toxluca(etn). Murad təpə. Samurlu (etn). Çiqdamlı. Keçili. Maqmucuq. Şağalı. Pənah. Şirazlı. Bu sözün quş+çu şəklində parçalanması da düzgün deyildir. Xalisə. özünü doğrultmur. Oğruca. Nərimanlı. Çorlu(etn). Xancığaz. Zəngilər (etn). Təkərli(etn). Qaçağan türkmənşəli bir elin adıdır. Kacaran(etn). Dəmirçi. etnotoponimin izahı və müəyyən komponentlərə ayrılması məsələsi də aşkar deyildir. zənnimizcə. Daharlı. Şirvancıq(etn). Kərpiçli. Qapılı. Eyni zamanda. Revazlı. Becazlı/Becazlu/ Becazin. Nərziravan. Yekanlar.

Gülüstan. sarı. bulaq. Tərkibində ağa komponenti olanlar Avdalağalı. Əlibəyli. Zərkənd. tala və s. Alakilsə. zor. Babakişi. kilsə. Sultanbəy. xana. qışlaq. Ördəkli. Cır-cır. Düzkənd. Göykilsə. Uluxanlı. Qızılkilsə. Xeyirbəyli.lar. Dərəkənd. Göllü. Tərkibində dzor komponenti olanlar. çay. Misxana. Ortakənd. müxtəlif antroponimlər. Xaçkilsə. vəng. Tərkibində kənd komponenti olanlar Ağkənd. baş. Aynadzor. Comərdli. kənd. Bu toponimlərin tərkibinə daxil olan komponentə görə müəyyən qruplara bölünə bilər. Həsənkəd. Quruluşca mürəkkəb olan etnotoponimlər. qara. Keşişkənd. Oğurbəyli. xan. Ağcaqışlaq. Cücəkənd. 105 . Göstərilən tipli mürəkkəb toponimlərə aid nümunələri nəzərdən keçirək. Avdıbəy. Güldüz. Paşakənd. Dədəqışlaq. Gərgər(etn). Kilisəkənd. Məlikkənd. daş. qaya. Kərimkənd. Xozikənd. Gülablı. Əzizli. Həbibkənd. Güllücə. Ərəvus. Ağkilsə. Tecrabəy. Ortakilsə. Öysüz. Yenikənd. Təzəkənd. Balakənd. Imirxan. Cəbəçəli. Tərkibində antroponim olanlar . Qarakilsə. Günəşli. Allahverdi. Cinni. Qızılkənd. boz. Xaçkənd. Hamamlı. Tərkibində kilsə komponenti olanlar. arx. Ən çox nəzərə çarpan komponentlər aşağıdakı sözləri əhatə edir: bəy. Həsənbəyli. Çaykənd. Daşkənd. Arazdöyən. Güdgüm. Əlili. Gödəkli(etn). Bəzirxana. Lələkənd. Tərkibində çay komponenti olanlar Arpaçay (qəsəbə). Tərkibində xana komponenti olanlar Astaxana. dərə. Ağkənd. Meşəkənd. Ərzəkənd. Gözlü. Əfəndi. Tərkibində qışlaq komponenti olanlar. Cənnətli. Gölkənd. ağa. Ələyəz. Qutniqışlaq. təpə. qala. Tərkibində xan komponenti olanlar Adamxan. Göran(etn). Köçbəy. Tərkibində bəy komponenti olanlar.

Şirəqala. Tərkibində qara komponenti olanlar Qaraboya. Tərkibində sarı komponenti olanlar Sariyer. Dərəçiçək. Qaraman. Tərkibində arx komponenti olanlar Ağcaarx. Qaraburun. Tərkibində boz komponenti olanlar Bozdoğan. Qarabulaq. Qaraqala. Qurdqulu. Tərkibində say olanlar : Qırxbulaq. Kələkarx. Kərkibaş. Tərkibində abad komponenti olanlar. Qaraqaya. Tomartaş. Şişqaya. Torpaqqala. Tərkibində dərə komponenti olanlar: Dərəköy. Abbasabad 106 . Sarıbaş. Tərkibində daş komponenti olanlar Qızıldaş. Qaradağlı. Qızılqoç. Qurdqulaq. Tərkibində baş komponenti olanlar. Tərkibində qurd komponenti olanlar. Qaranamaz. Çiçəkbulaq. Qaradaş. Tərkibində gül komponenti olanlar. Qoturbulaq. Uzunoba. Dəlikdaş. Tovuzqala. Daşqala. Qaraməmməd. Qırxdəyirman. Kəsikbaş. Tərkibində tala komponenti olanlar. Qaraçanta. Uzuntala. Sarıyaqub. Dərəgyuğ. Talıboğlu. Kərimarx. Qoşabulaq. Soyuqbulaq. Sarıserçə. Gözəldərə. Tərkibində oğlu komponenti olanlar Oxçuoğlu. Tərkibində təpə komponenti olanlar Təpədibi. Qaraqula. Bozigeğ. Qızılgül. Korbulaq. Qızılvəng. Cəlaloğlu. Tərkibində qoç komponenti olanlar. Tərkibində qala komponenti olanlar Ağqala. Qaraisa. Qaracoran. Gödəkbulaq. Güllübulaq.Tərkibində bulaq komponenti olanlar Ağbulaq. Tərkibində qaya komponenti olanlar Qayabaşı. Tərkibində vəng komponenti olanlar Qoşavəng. Qarahəmzəli. Bəhdaş. Qurdbulaq. Təpədolaq Tərkibində oba komponenti olanlar . Ovandərəsi.

Oxçuoğlu. . Qaraisa. Qurumusulu. Qazarapat. Kolagirən. Qarğabazar. Kərkibaş. Şirabad. Calaloğlu. Basarkeçər. Qaraqoyunlu. Quldərviş. Əlikuçak. Gəzərbad. Gölçiqin. Bəriyabad. 107 . Sirkətas. Qarapapax. Elləroyuğu. Yenigöy. Dərbənd. Imanşalı. Əskinara. Qurdqala. Donuzyeyən. Yeniyol. Oğuztaş. Əliqızıl. Tovuzgönlü. Sədibağdı. Cəfərabad. Düzxarab. Bayatdağı. Yelqovan. Qasıməli. Xaçdur. Kosaməmməd. Svanverdi. Şorəli. Boğazkəsən. ümumi bir qrupda birləşdiririk. Əlibəyli. Əmirxeyir. Qarqanktəpə. Digər komponentli mürəkkəb toponimlər. Ilxıabi. Xınzırək. Sarıgeğ. Şavarut Hacılar. Pirmələk. Əlikuçək. Itqıran. Körpüqulaş. Mantaşkəsən. Şəkikan. Şirakqala. Əlpinçay. Varmaziyar. Sultanabad. Gölkənd. Xazarabert. Kınıqkənd. Göykümbət. Çiryuxla. Canəhməd. Şirakqoç. Qarahacılı. Satanaxaç. Şəişədil. Xaçaparax. Bayraməlikənd. Göyyoxuş. Irabad. Həmin toponimlərə aid nümunələri ayrıca qruplar deyil. Tovuzqala. Itqıran. Cadqıran. Göyərçinqala. Toxanşalı. Aşağıdakı mürəkkəb etnotoponimlər qeydə alınır: Abbasabad. Ocaqqulu. Ağhəmzəli. Çaybasar. Çivandərə. Xınzirək. Vağarşabad. Tatluqışlaq. Kuylasar. Tavusköklü. Keşişverən. Qızılörtən Indi isə Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli mürəkkəb etnotoponimləri araşdıraq və onların tərkib komponentlərin müəyyənləşdirək. Qarahəmzəli. Subatan. Quqarçay.Mürəkkəb toponimlərin tərkibində başqa komponentlərə də rast gəlinir. Ilançalan. Camışcur. Ağzıbir. Ağzıqanlı. Bəydili. Tayçarıx. Qursalı. Öküzdağ. Əlikəmərli. Səmadərviş. Aysəsi. Quləli. Gürcüel. Qulucan. Bozdoğan. Arıxvəli. Şakabad. Oğuzbatır. Xaçdaraq. Bəkyand. Korkeçilər. Qliçataq. Haçasu. Qazangöl. Dəymədağıl. Təkcəyurd. Vəligec. Qaraçamux. Dəliqardaş. Qaradağlı. Danagirməz. Balaqaraqoyunlu. Əliqırıq. Sərdarabad. Qarabağ. Çirmanis. Kolagirən. Karvansara. Bəyzadə. Qaradəli.

Əlibəyli Tərkibində boz komponenti olanlar. Qarqanktəpə Tərkibində dərə komponenti olanlar. Tərkibində abad komponenti olanlar. Irabad Tərkibində dağ komponenti olanlar. Tatluqışlaq Tərkibində qala komponenti olanlar. Oğuztaş Tərkibində dil komponenti olanlar. Qarahacılı Tərkibində bazar komponenti olanlar. Bəydili. Bayatdağı. Çivandərə Tərkibində çay komponenti olanlar. Oğuzbatır Tərkibində daş komponenti olanlar. Qarabağ Tərkibində qara komponenti olanlar. Qaradağlı. Bayraməlikənd. Calaloğlu Tərkibində qışlaq komponenti olanlar. Qaraqoyunlu. Əlpinçay Tərkibində qurd komponenti olanlar. Şurakuz. Qazangöl Tərkibində bağ komponenti olanlar. Bozdoğan Tərkibində göl komponenti olanlar. Qarapapax Tərkibində antroponim olanlar. Quqarçay. Öküzdağ Tərkibində kənd komponenti olanlar. 108 .Şorkənd. Kərkibaş Tərkibində oğlu komponenti olanlar. Oxçuoğlu. Şuraqel. Göyərçinqala Tərkibində keçi komponenti olanlar. Qaradəli Tərkibində papaq komponenti olanlar. Tovuzqala. Kınıqkənd. Şirakqala. Qarğabazar Tərkibində təpə komponenti olanlar. Qarahəmzəli. Şirakqoç Digər komponentli mürəkkəb etnotoponimlər. Şəmşədil Tərkibində qoç komponenti olanlar. Qaraisa Tərkibində hacı komponenti olanlar. Qeydə alınmış bu mürəkkəb etnotoponimləri komponentlərinə görə quruplaşdıraq. Qurdqala Tərkibində baş komponenti olanlar. Balaqaraqoyunlu Tərkibində bəy komponenti olanlar. Şorkənd Tərkibində bala komponenti olanlar. Gəzərbad. Abbasabad. Korkeçilər Tərkibində batır komponenti olanlar. Şakabad. Gölkənd.

Qasıməli. xan. bəy. bu söz etnotopoformant kimi qəbul oluna bilər. Çirmanis. Boşneli. qurd. Ağzıqanlı. Bu isə belə bir nəticə çıxarmağa imkan verir ki. Yuxarıda nəzərdən keçirilmiş mürəkkəb etnotoponimlərdə hələlik ayırmaq mümkün olan bir etnotopoformant nəzərə çarpır. Xazarabert. Bu komponentlərin ümumiyyətlə mürəkkəb toponimlərin tərkibində rast gələn komponentlərlə müqaisəsi göstərir ki. Bu etnotopoformant el sözüdür. 109 . Şuraqel. Qursalı Göründüyü kimi mürəkkəb etnotoponimlər tərkibinlərindəki komponentə görə müəyyən qruplara bölünürlər. Xınzirək. qışlaq. təpə. Əlikuçək. Bilavaistə etnotoponimlə bağlı olan əsaslı fərqli cəhət mürəkkəb etnotoponimlərdə komponentlərdən birinin etnosun adını bildirməsindən irəli gəlir. Şorəli. toponimlərin yaranmasında və düzəldilməsində ümumi bir proses əsasdır. kəmər və sair mürəkkəb etnotoponimlərdə də işlənir. sarı. Linqvistik təhlildən aydın olur ki. Kolagirən. daş. Digər dil vahidlərindən fərqli olaraq onomastikada onomastik vahidlərin yaranmasında müəyyən formantlardan istifadə olunması da özünü göstərir. Əliqırıq. Boznəli. qara. toponimlərin düzəlməsində iştirak edən dil vasitələri eynilik təşkil edir. Əlikəmərli. Mürəkkəb toponimlərin komponenti kimi çıxış edən kənd. Tavusköklü. Gölçiqin. Tovuzgönlü. Basarkeçər. Qasıməli. Məsələn. Biz belə hesab edirik ki. Şorəli. yoxdur. Qursalı tipli etnotoponimlərin tərkibindəki alı. Şurakuz Çiryuxla. boz. əli. Itqıran.Körpüqulaş. tərkib elementlərinə görə əsaslı fərqlər demək olar ki. Camışcur. Xınzırək. Şəkikan. dağ. Bu da xüsusi leksika üçün ümumi bir cəhətdir. Quruluşca çoxkomponentli olan etnotoponimlər. hacı. Manntaşkəsən. qıraq. Əliqızıl. Qaraçamux. dərə. eli komponentinin əsasında el sözü durur. terminlərin yaranmasında dilin öz sözdüzəltmə vasitələri ilə yanaşı terminelementlərdən istifadə edilir.

qıraq sözlərinin sadə. Yuxarı Quylasar (Kuylasar). 110 . Göstərilən qaydada yaranmış Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli to-ponimlərə aid külli miqdarda nümunələr gətirmək mümkündür. böyük. Böyük Arıxvəli. Kiçik Arıxvəli. Məsələn. Aşağı Zağalı. Yuxarı Qarxun. Yuxarı Kürdkənd. Yuxarı Ağbaş. Böyük Şəhriyar. Aşağı Ağbaş. Kiçik Mirzə. Yuxarı Ağcaqala. Aşağı Qaranlıq. Yuxarı Qaraqoymaz. Yeni Bəyazid. Böyük Gilanlar kəndi. Burada miqrasiya məsafəcə uzağa deyil. Aşağı Aylanlı. Böyük Keyti. baş. Böyük məzrə. Yuxarı Qanlıca. Böyük Camışlı. aşağı. Yuxarı Necili. Yuxarı Aylanlı. kiçik. Aşağı Alçalı. Bununla yanaşı qeyd etmək lazımdır ki. Kiçik Şəhriyar. yuxarı. Böyük Qarakilsə. Aşağı Quylasar. Daha qədim dövrə getdikcə miqrasiyanın əhalinin müəyyən ərazidə artmasının yeni yaşayış məskənlərinin yaranması ilə nəticələndiyi aydın hiss olunur. Çoxkomponentli toponimlər tarixi inkişafın müəyyən mərhələsində müxtəlif səbəblərdən yaranmışdır. Aşağı Qarabağlar. Böyük Vedi. Aşağı Adyaman. Kiçik Kəpənək. Böyük Kəpənək. Yuxarı Ağdan. Kolanlı Aralıx. Aşağı Necili. Kiçik Şiştəpə. Aşağı Qarxun. Aşağı pürülü. Aşağı Ağcaqala. Böyük Şiştəpə. Əsas səbəb əhalinin miqrasiyası ilə əlaqələndirilə bilər. Aşağı Qanlıca. aşağı. Aşağı Qaraqoymaz. Böyük Şöllü-Dəmirçi. Kiçik Qarakilsə. Kiçik Keti. Kiçik Şorlu Dəmirçi. Yuxarı Adyaman. Baş Abran. Aşağı Axta. Kiçik Gilanlar. komponentlərin bir qismi eyni qəbildən olub böyük.Ermənistanın türk mənşəli toponimlərinin böyük bir hissəsi çoxkomponentli toponimlərdir. baş və bu qəbildən olan sözlərin artırılması ilə düzələn toponimlər kəndlərin. Şübhə yoxdur ki. yuxarı. Aşağı Dvin. yaxud yaşayış məntəqələrinin böyüyüb iki yerə bölünməsi ilə yaranmışdır. Aşağı Gözəldərə. düzəltmə və mürəkkəb toponimə artırılması ilə düzəlmişdir. kiçik. Əvvəlki fəsildə qeyd olunduğu kimi miqrasiyanın özü müxtəlif səbəblərdən irəli gəlir. Yuxarı Pirtikən. Böyük Qaragün. Aşağı Pirtikən. yaxın ərazilərə olmuşdur. Aşağı Türkmənli.

Maraqlıdır ki. Molla Bayazet. molla komponentləri olan toponimlər söz birləşməsi şəklindədir. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli toponimlərin bir hissəsi relyefin xüsusiyyətlərini özündə ifadə edir. bu komponentlər etnotoponimlərin tərkibində işlənmir. Tərkibində hacı. Kaha binası.Tədqiqat quruluşca çoxkomponentli olan etnotoponimlər əsasında aparıldıqda da oxşar nəticələr alınır. Bu da təbiidir. Polad Ayrım. Etnotoponimlər isə fərdə deyil etnosa aiddir və daha ümumi məzmun kəsb edir. molla komponentləri konkret fərdlərlə bağlı işlədilir. Istiqamət. Hacı Muğan. 111 . Molla Musa. aşağı. Daha doğrusu yuxarıdakı nümunələrdən qurluşca çoxkomponentli olan etnotoponimləri ayırsaq görərik ki. Hacı Xəlil və s. Türk Qarakilsəsi. fərqləndirilməsi üçün istifadə edilmişdir. Molla Eyyublu. Beləliklə. Qızıl təpə. Vəli Ağalı. ölçü bildirən sözlər belə yer adlarının bir-birindən ayrılması. Molla Dursun. Hacı Qara. Boz yoxuş. Nəcəfli binası. Qızıl Teymur. Hacı Bayram. Hacı Nəzər. Heydər bəy. Məsələn. Hacı Qara. böyük. Təbii ki. kiçik komponentlərinin işlənməsinin şahidi oluruq. Etnotoponim olmayan toponimlərin müəyyən qismi konkret fərdlə bağlı informasiya əsasında da yarana bilirsə. Axund Bzovan. etnotoponimlər belə konkretləşmiş informasiya daşımır. Yenə də yuxarı. Məsələn. Kişmiş bulaq və s. tərkibində yuxarıda qeyd olunmuş sözlərin işləndiyi toponimlərin qeydə alınması faktı ilə üzləşmişdik. Molla Göyçə və s. Ermənistan ərazisində bir komponenti Molla və ya Hacı sözləri olan toponimlər də az deyildir. Alaçıq qaya. Çünki hacı. Çünki bütün hallarda söhbət yer adlarından gedir. Məsələn. Şorlu Mehmandar. etnotoponimlər və etnotoponim olmayan toponimlərdə bir fərq özünü göstərir. bu toponimlər ümumi mənzərədən kənara çıxmır. Tərkibində Hacı komponenti olan toponimlər də müəyyən çəkiyə malikdir. Mürəkkəb toponimləri təhlil edərkən. Keçəl təpə. Molla Bədəl.

Quru Araz. Şamburd dərəsi.2. onomastik vahidlərin böyük bir qismi tarixən qədim dövlərdən yarandığı üçün onlar dilin inkişafı nəticəsində müəyyən dəyişmələrə məruz qalırlar. Bu zaman bəzi adların linqvistik təhlili ilə əlaqədar olan fikirlərin çoxu bir-birini tamamlamaq əvəzinə. 112 . biri o birini təkzib edir. Ermənistanın türk mənşəli etnotoponimilərinin fonetik xüsusiyyətləri. Çox güman ki. Hər şeydən əvvəl qeyd etməliyik ki. Bu xüsusiyyət etnonim və etnotoponimlərdə özünü daha çox büruzə verir. onu da qeyd etmək lazımdır ki. Ulya Sarvanlar tipli toponimlərin yaranmasını isə müxtəlif səbəblərlə izah etmək mümkündür. Ağalı tipli toponimlər daha çox şəxs adları ilə bağlıdır. xüsusən areal etnotoponimlərdə fonetik dəyişmələr aşkar hiss edilir. onları asanlıqla bərpa etmək mümkün olmur. Dovşan qışlaq. Ikinci fəsildə Abas tayfasının adı əsasında yaranmış etnotoponimləri nəzərdən keçirdik. Yer adlarında fonetik dəyişmə ümumi leksik fonda nisbətən ləng baş versə də. linqvistik arealdan və həmçinin nitq xüsusiyyətlərindən doğan qanunauyğun hadisələr sırasına daxildir. onomastik vahidlərdə. Müəyyən fonetik dəyişmələrə uğrama. Illi Qarakilsə. onlar öz izlərini yaxşı saxlayırlar. 3. Qəbilə və tayfa adları əsasında yaranan etnotoponimlər. Onomastik vahidlərin fonetik dəyişikliklərə uğraması daha çox müşahidə edilir.Hüseynqulu. Bu cəhət müxtəlif səbəblərlə izahlanır. Konkret nümunələrə müraciət edək. məruz qalma dil əlaqələrindən. Bu tayfanın adı haqqında maraqlı fikirlər vardır. Məzrə Şorsu kəndi. Bununla yanaşı. Kolanlı aralıx. həmin toponimlərdə yaşayış məntəqəsini salan əsas şəxslərin adları toponimdə əksini tapmışdır. o cümlədən yer adlarında elə dəyişmələr baş verir ki.

Kazan xanlığında Aqaç-Aqan-Opaç kəndləri olmuşdur(102.Qeybullayevin məlumatına görə I. Q. həmin tayfa Qacarlarla birlikdə Monqol qoşunları ilə Orta Asiyadan Irana gəlmişlər.Məmmədov Abşeron sözünün izahı ilə əlaqədar yazır: «…rus tarixçisi və etnoqrafı N. Tarixi mənbələrə görə xəzərlərin avaz və ya abas tayfası. Əfşar tayfasının izi Abşeron. Gəncə. Avaş (Şamaxı). Fonetik dəyişmələr baxımından türk mənşəli Əfşar. alışar sözlərində işləndiyi kimi onun 113 . Abşeron. Azərbaycanda aparılan son tədqiqatlar göstərir ki. Avşar (Ağcabədi) yer adlarında saxlanmışdır. Çünki bu komponentin özü qədim sözyaratma vasitəsidir. A. Apastovo rayonu. Apaç kəndi. Onların bir hissəsi isə Teymurləng zamanında Azərbaycana köçürülmüşdür. Kürdovşarı muğam adında da əfşar tayfası-nın izi mühafizə olunur. Lakin bu fikrin heç bir elmi əsası yoxdur.Tatarıstanda Apas kəndi. Qarxun. 40). Avur (Yardımlı). Avuş (Şərur).Zeydlis və coğRafiyaşünas I.Qan Abşeron sözünün «Ab-şoran» sözündən əmələ gəldiyini sübut etməyə səy göstərmişdir.P. Verilmiş nümunələrdə ç-z-s keçidləri aydın hiss olunur. Bunula yanaşı. 284). aqaç-avn-apaç sırasındakı n fonemini izah etmək müəyyən çətinlik yaradır. əfşar|afşar adında 2-ci heca təşkil edən şar komponentinin özü qədim sözyaratma Vasitəsidir. Qayı. Bizə elə gəlir ki. Apaz kəndi vardır. Peçeneqlərdə Abas şəxs adı da işləkdir (141. Şəki. Bu toponim isə tayfa adı ilə bağlıdır. Boyat etnik anlayışlı adlar xarakterikdir. Qeyd etdiyimiz kimi ərəb dilindən keçmiş Abbas antroponimi və onunla bağlı toponimlər də az deyildir. peçeneqlərdə abas tayfası olmuşdur. Kəmər.Petruşevski əfşar tayfa adını etnik cəhətdən təhlil edir. Tədqiqatçıların diqqətini daha çox əfşar tayfası ilə bağlı Abşeron sözünün quruluşu cəlb edir. Belə fikir irəli sürür ki. Çünki bu komponentin özü qaraşar. «Əfşarani» sözünün təhrif edilmiş formasıdır.

urartu. Bu mənada Azərbaycan ərazisindəki avaş. Avur adlarının 1-ci komponentlərinə də şamil edilə bilər. Belorusiyada Peçenecen toponimləri qeydə alınmışdır (96. Bu mənada təsəvvür edilməlidir. Özbək. Bu mənbələrdə az sözü etnonim və etnotoponim kimi xatırlanır: Azzi ölkəsi (xett). Amsar kimi toponimik vahidlərdə təsadüf edilir. qəbilə adı kimi işlənən as//az (130. Asiaçor (asın dərəsi) toponimlərindəki as tayfalarının 114 . 204-205) etnoniminə hələ qədim türk yazılarında az budun (az xalqı) şəklində rast gəlmək olur. Iranda Bidcenabad. Göründüyü kimi p-b. latın. ç-c. Rumıniyada Peçenyaqa və Biçeneq variantları vardır. erməni və s) az etnonimini Kiçik Asiyadan Azərbaycana qədər müşayiət edir. Aza etnotoponimi (urartu) və nəhayət. Osetiyanın müasir toponomik sistemində də bitsenqa toponimi vardır. q-k keçidləri özünü göstərir. Peçeneq tayfa adı ilə bağlı etnotoponimlər Ermənistan ərazisində az deyildir. Bu tayfanın adında da fonetik dəyişmələr özünü göstərir. Türkiyədə dörd Peçeneq adlı toponim. 35). indiki Aza kəndi (Naxçıvanda). nəsil. Orta əsr mənbələrində türkdilli az tayfalarının adı Şimali Qafqazdan tutmuş Orta Asiya və Altaya qədər yayılmışdır. Əfşar /Afşar sözündə v(f) səsi keçidi qanunauyğun olduğu üçün həmin qanunauyğunluq eyni dərəcədə Avaş. qaraqalpaq və sair türkdilli xalqların tərkibində tayfa. Ukraynayda peçeneq Xarkov vilayətində və Ivanofrankovskda. Bidcenavand toponimləri qeydə alınmışdır (96. Avuş. altay. avuş və avur yer adlarının mənşəyini də eyni kökdən hesab etməyə tam əsas vardır. Aza//haza məntəqəsi (latın). 34-35). Şahbuz rayonunda Biçenek oykonimi vardır. Bu adın arealı Gürcüstan. Qədim erməni mənbələrində işlənən Asiaçpor (asların çökəkliyi). Şimali Kafkazı əhatə edir.«sar» formasında anlautda işlənməsi Qusar. lakin daha qədim mənbələr (xett.

a-o-u.-aq. Astarxan// Həştərxan. Təbəri (VIII əsr) As-tarxan adını qeyd etmişdir. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlərdə fonetik dəyişmələr və fonetik hadisələrlə bağlı külli miqdarda başqa misallar da göstərmək mümkündür. 113). 3. kasit variantlarını izah etmək çətinlik törətmir. Astara. Həmin allomorfları *as//az* arxetiplərindən törəmə hesab etmək olardı. Indiyədək dilçiliyimizdə leksik və semantik yolla yeni sözlər yaranmasının sərhəddi dəqiq müəyyənləşdirilməmiş. Aştarak (Ermənistanda) toponimləri də həmin as etnonimini əks etdirir.-ar. kasaq//kazax. Ermənistanın türk mənşəli etnotoponimilərinin leksik-semantik xüsusiyyətləri.3. kazar//xəzər. Dildəki xüsusi adların böyük bir qismi appelyativlərin köməyi ilə yaranır. yəni səsartımı (h. Bu hadisə özünü toponimiyada da geniş şəkildə 115 .-it formantları ilə işlənən kaspi. Müxtəlif tarixi mənbələrdə xatırlanan bu etnonim as//os//aş//yaz//uz allomorfları ilə nəzəri cəlb edir. Lakin tarixi mənbələrdə as//az etnoniminin kas//kaz//xaz tipli paralelləri də qeyd olunmuşdur ki. bu da həmin arxetipləri bərpa etməyə imkan vermir. Azar//Azər etnotoponimi sonralar baqan//bacan//becan//bayqan allomorfları ilə işlənən sözlə birlikdə Azərbaycan toponimini yaratmışdır (65. azar//azər. s-ş dəyişmələri və z*/s paralelliyi ilə göstərilən variantları izah etmək mümkündür.gürcü abidəsində qəbilə başçılarının adı Baqatur şəklində verilən as tayfalarının Azərbaycanda. Ona görə də ilkin saiti larinqal a şəklində bərpa etmək lazım gəlir. leksik yolla söz yaratmanın mahiyyəti tam aydınlaşdırılmamışdır. Şimali Qafqazda. Orta Asiyada xeyli izi qalmışdır.y) ilə. Artıq həmin yuvadan törəyən az//as və kaz//kas etnonimlərinin –pi.

dildəki bütün appelyativlər onomastik vahidlərin yaranmasında iştirak etmir. Məsələn. 116 . Apelyativlərin müəyyən qismi bu prosesdə fəal və məhsuldardır.göstərir. Ona görə də onomastik vahidlərin leksik xüsusiyyətlərini öyrənərkən bu məsələyə fikir verilməlidir. Bu cəhətdən onomastik vahidlərin aşağıdakı əmələgəlmə tiplərini göstərmək olar. Təbii ki. Azərbaycan dilində də leksik yolla söz yaratma prosesi ən qədim derivatoloci hadisədir. Bu mühüm dil hadisəsi onomastik leksikadakı bütün xüsusi adlar qrupunu əhatə edir. müxtəlif nitq hissələrinə mənsub olan bir sıra ümumi sözlər substantivləşir və sırf xüsusi ad əmələ gətirir. Dilimizin onamastik leksikasında bu hadisə geniş yayılmışdır. xüsusi obyekt adlarını da ifadə edir. Onomastik vahidlərin semantik üsulla əmələ gəlməsində başlıca əlamət bu prosesdə bir nitq hissəsinə məxsus sözlərin başqa nitq hissəsinə keçməsi hadisəsidir. Belə ki. Xüsusi adların bir qismi semantik üsulla konversiya yolu ilə yaranır. Ümumi söz Xüsusi ad Abad Abad (k) Ağ+bənd Ağbənd (q) Ağ+bulaq Ağbulaq (p) Ağ+qaya Ağqay a Balıq-çı Balıqçı (q) Balıq-çı-lar Balıqçılar (q) Boz+binə Bozbinə (k) Qala+ça Qalaça (k) Qamış-lı Qamışlı (k) Qara+bağ-lar Qarabağlar (k) Başqa dillərdə olduğu kimi. Bu prosesdə heç bir qrammatik vasitə olmadan sözlər dəyişir. ümumilik bildirməklə yanaşı.

Bununla o. ağac heyvan kultu ilə bağlılığını göstərmişdir.1) Sifətin ismə keçməsi əsasında: Bu prosesdə sifətlər substantivləşir və ismin suallarına cavab verir. «Aldədə» əfsanəsində Aldədənin oğlunun Qurd qayasında Bozqurddan süd əmməsi də buna işarədir. felin təsriflənməyən formalarından feli sifət və felin əmr. Ağ kənd–Ağkənd. 2) Felin ismə keçməsi əsasında: Faktlar göstərir ki. «Basat Dəpəgözü öldürdigi boyı»nda Dəpəgöz// Təpəgöz Basatdan kimliyini soruşanda onun Anam adın sorar olsan. Hələ «Kitabi-Dədə Qorqud» dastanlarında bir sıra heyvan adlarının antroponimlərin tərkibində işlənməsinə aid çoxlu faktlar üzə çıxır. Hər biri özünəməxsus məna daşıyır. Göründüyü kimi sifət əsasında yaranmış toponimlərin mənasında həmin sifətlərin bildirdiyi əlamət. Dilimizin onomastik leksikasında sifət +isim modeli aşağıdakı şəkildə mövcuddur. Qurd protooğuzların ilkin soykökü sayıldığından bir növ totemlər totemi hesab olunur. o cümlədən də Azərbaycan onomastikası üçün yayılmış hadisələrdəndir. qurd əksər türkdilli xalqlarda güc. Məs: Basar+keçər-Basarkeçər. keyfiyyət anlayışı olduğu kimi qalmır. qüvvət. qorxmazlıq rəmzi olmuşdur. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli toponimlər sırasında da tərkibində qurd sözü olanlar vardır: Qurdqulaq.Qaba Ağac Atam adım deyirsən.Qaqan Aslan cavabı heç də təsadüfü deyildir. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli toponimlərin tərkibində heyvan adlarının müəyyən tezliklə işlənməsi müşahidə edilir. zəifləyir. ağ-xaç-ağxaç. qara qoyun-qaraqoyunlu. məğrurluq. Bu hadisə ümumiyyətlə türk onomastikası. Qurdqulu və s. xəbər formalarından olan bəzi sözlər substantivləşərək ismin sualına cavab verir. Eyni sözləri Orxon-Yenisey abidələri haqqında da demək olar. Ümumiyyətlə. Hər bir adın da daşıdığı məna çox qədimlərə gedib çıxır. 117 .

«Vers» Dərələyaz və Göyçənin sərhəddində yerləşən. Var olsun Qarabağ. (Aşıq Ələsgər) Arpa çayı aşdı-daşdı Sel Saranı aldı qaçdı. Göyçə və Dərələyəz mahallarında tarix boyu vərsaq (//varsaq). ayağa Qarqar. Bərkdərə adlanan yerləri arasında türk tayfalarının birinci adını daşıyan «Xalaclar» yurdu adlı yer də vardır. H.Mirzəyev göstərir ki. ən uca dağdır.Mirzəyev Aşıq poeziyasında işlənən etnonimlərə ayrıca yazı həsr etmişdir. Qədimdə şamanların. qədimdə Vərsaqdağ formasında işlənmiş. Burada leksik sistemin xüsusi onimlərinin toponim tərkibində yer alması özünü göstərir. Prof.) Vers dağının Dərələyəzə baxan üzündə əvvəllər Qovuşq və Güldüz kəndlərinə məxsus Soğanlı yaylağı və burada Göytəpə. eləcə də vərsaqların (//varsaqların)öz ayinlərini uca dağ başında keçirməsi. bu kimi faktlarda da yuxarıdakı mülahizəni söyləməyə əsas verir ( bu dağ indi Vardenis adlandırılır).Etnonimlər əsasında toponimlərin yaranması geniş yayılmış haldır. Vers dağının adı da qədim türk qəbiləsinin adı ilə. (Xalq mahnısı) 118 . Ilk araşdırmalara əsasən belə bir mülahizə yürütmək olar ki..ozan-aşıq sənətinin geniş yayılması və s. Versaq||Varsaq sözləri ilə bağlıdır. Bu ətrafda Versdən uca dağ yoxdur (3522 m. sonralar isə Versdağ||Versdağı formasına düşmüşdür. Qaçaqqayısı. Bəlkə də bu. Müəllif leksik qatın tərkibində məhz etnonimlərlə bağlı olan vahidləri aşıq yaradıcılığı nümunələrindən toplaya bilmişdir (55). Belə vahidlərin tapılıb aşkara çıxarılması mənbələrindən biri də aşıq poeziyası və digər yazılı mənbələrdir. əcəb səfadır Başa Xaçın axar. H. Türk qəbilələrindən birinin adını daşıyan Arpa çayının bir qolu ilk mənbəyini Vers dağının ətəyindən alır.

Dizax. Alpavut. Mulğaduz. Cinli Yarımca. qar. Kəngərli. Üçqovat. Əyricə. Ternavod. Ərazi və kənd adlarında: …Göyçə qar əlindən zara gəlibdir. Arpa. Əyricə. kimi tayfa və qəbilə adları aşıq poeziyasında və xalq şairlərinin əsərlərində çox yaxşı mühafizə olunub saxlanılmışdır. Alpavut. Baharlı. Padar və s. Təhlə. içində bazar… (Məlikballı Qurban) Göründüyü kimi–Qarqar. Padar. Hazır mayəhtacı. Güllücə. Mərcanlı dəryab… (Məlikballı Qurban) Göftügusi nab. Qaytax. Qaradolax. Qaraman. Kari.3. (Aşıq Ələsgər) Qanlıda qonaq qalanda Canıma sataşdı birə. Cəbəlli. Qaradolax. Kələntər. Kələntər.Qozlu. Muğanlı. 119 . Bərgüşad. Qaytax… (Məlikballı Qurban) Ədəb bilməz Sadıqbəyli. Kəngərli. Muğan. (Aşıq Ələsgər) Savab bilməz Təhlə . Muğan həsrət çəkər a yağa qar. Mərcanlı. Çələblər. Ağdam.

Azərbaycan dilinin məhsuldar şəkilçiləri olan –lı. Qarabaşlar. Alçalı. Çomartlı və s. -luq. Əlirzalar. Toponimlər hər şeydən əvvəl. Lazımlar. Qəmərli. Sultanlı.-lər. Çıqdaşlı. Zəngəzur qəzasında Armudlu. Nərimanlı. Irəvan qəzasında . Bığlı. Sarvanlar. Ağdamlar. Məsələn Dilican qəzasında . Tuqanlar. Həsənli. Ələkçi və s.-lik. sintaktik yolla yarananlar. Hər iki qrupa mənsub toponimləri ayrı-ayrılıqda nəzərdən keçirək. Alyanlı. Dəlləkli. Kosalı. Alaçıq və s. Şahverdilər. Quşçulu. Armudlu. Qabaxlı.-lu. Məliklər və s. Reyhanlı.4. Kefli. Əhmədli. Kəlincə. Ozanlar. Kotanlı. Qaradağlı. Dəlilər. Uullu. Ermənistan ərazisində olmuş türk mənşəli etnotoponimlərin morfoloci xüsusiyyətləri. Bu ərazidəki toponimlərin böyük əksəriyyətində Azərbaycan dilinin morfoloci xüsusiyyətləri ifadəsini tapmışdır. Günəşli. Çiləxanlı. Yarpızlı.Zoğalı. Hüseynbəyli. Çənnətli. Ağcaqışlar. Aralıq. Almalıq. Kürdlər. Mollalı. Ağaflı. Həsənli. Yaqublu. Yamallı. Yeni Bəyazid qəzasında .. Çaxırlı. Yellicə. Yayçı. Yapalaxlı. Ermənistanın türk mənşəli etnotoponimilərinin qrammatik xüsusiyyətləri. Dəmirçi və s. Qaralar. Qaraqoyunlu. Qaraqoyunlu. Qaliişlı. Əcili. Sarıxanlı. Tərkibində qrammatik əlamətlər olan toponimləri yaranma üsuluna görə iki qrupa ayırmaq mümkündür: morfoloci yolla yarananlar. Oxçu. 3. Mahmudlu.-li. -lar.Cıvıxlı. Təkəli. Marallıca. Sabunçu. Məsimli.-lü. Gilanlar.. Çanaxçı. Toxluca.1.4. Qoyunlu.Başnalı. Muqamlı. Sarcalar. Qaraqoyunlu. Əfsərli.. Kürdlər. Bağçacıq. lıq. nominat olduqlarına və müəyyən sözləri əhatə etdiklərinə görə onların tərkibində qrammatik əlamətlər də ifadəsini tapır. 120 . -lük və bir sıra digər şəkilçilər Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli toponimlərin tərkibində geniş işlənir. Üenkicə. Avdallar. Haqqıxlı. Uğurbəyli. Qafarlı. Abbaslar. Zəngilər. Tərəkəmələr. Sarvanlar.3. Becazlı. Gödəkli. Baharlı. Küzəcik. Güllücə. Günlük.

Heydərli. -lü şəkilçisinin toponimiyada bir neçə funksiya –1) etnonimlərə qoşulduqda bu və ya digər 121 .Əliyev –lı. Mollazadə də bu fikirlə razılaşır (120. Abəyli. tayfa.Molçanova bu şəkilçinin etnonimlərlə işlənərək etnotoponim yaratdığını göstərir (122. Iydəli. Armudlu. başqa mənada işlənir. Məsələn. Türkmənli. -li. Ləmbəli. -lu. şəkilçilərin müəyyən qismi onların müasir dildə çıxış etdikləri qrammatik mənada deyil. Kürəkənli.Qubayeva isə bu şəkilçinin etnotoponimlərin tərkibində işlənməsinin qeyrimümkün olduğunu iddia edir (93. Kötəkli. V. Bəzi tədqiqatçılar belə şəkilçiləri topoformantlar adlandırırlar. Şorca. Güllücə və s. Bu doğrudan da düzgün mövqedir. Hacılar. Vartanlı. Yaqublu. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli toponimlərin morfoloci üsulla yaranmasında iştirak edən şəkilçilərin müəyyən hissəsini nəzərdən keçirək. Tədqiqatçılar bu şəkilçinin toponimlərin tərkibində işlənməsinə ikili münasibət bəsləyirlər.Armudlu. Günəşli. Qəmərli. Yaqublu. Onları müasir dilin materialları əsasında izah etdikdə toponimin mənası ilə bağlı qüsurlu şərh meydana çıxır. T. Seyidlər.. tirə başçılarının adlarına qoşularaq.-lü şəkilçisinin köməyi ilə əmələ gələn toponimlər. Çünki bir sıra şəkilçilər bilavasitə toponim tərkibində başqa məna kəsb edir. Bağçacıq. Ayarlı. Ilməzli. S. O. Güllücə. Bayqaxlı. Göycə. 101). Baldırqanlı.-li.Əhmədov yazır: -lı. Dəmirçilər. -lı. 44).. Qaraceyranlı. -lu. Əylənli. Xocayarlı. -lü şəkiçisi müxtəlif şəxs adlarına. Bayatılar. Xırtlıq və s. Azərbaycan dilində məhsuldar olan bu şəkilçi toponimlərin tərkibində də geniş işlənir. Eçmiədzin qəzası:. LoruPəmbək qəzasında . Haramlı. Xanlıq və s. 131). 162). Qursalı. Aynalı.-li. Qeyd etmək lazımdır ki. onlara mənsub mənası ifadə edən düzəltmə etnonimlər əmələ gətirir (29. nəsil.Alçalı.M. S. Hamalı. Şamlıq. Buna görə də toponimlərin morfoloci xüsusiyyətləri tədqiq edilərkən topoformantların köməyi ilə əmələ gələn toponimlərə xüsusi diqqət verilməlidir.T. -lu.

162).-lük şəkilçiləri də Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli toponimlərin tərkibində məhsuldar işlənir. Balıx-lı. Zəngi-lər. Mus-luq-lu. -lıq Qaran-lıq və s. -luq.Əhmədov –lar. T. -a Kalar-a. Zöhrab-lı.Əliyev toponimlərə artırılan –lar. Şor-lu. bu şəkilçinin fonetik variantının işlənməsi ilə də üzləşmək olur: -ni Cin-ni. funksiyaları yerinə yetirdiyini göstərir. -lər şəkilçisinin altı funksiyasını göstərmişdir(32. tirə adlarına. Dostluq. -var Arpa-var 122 . Revaz-lı. -luq. yaxud da həmin toponimin hansı etnosa məxsusluğunu bidirməsi. Şid-li. Baran-a. 201-203). luqlu. -ac Acıb-ac -van Bazma-van. Bu şəkilçilər yer. Məsələn. V. Boğut-lu. Günəş-li. -lər şəkilçisinin köməyi ilə əmələ gələn toponimlər. Bu şəkilçi tayfa. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli toponimlərin tərkibində çox rast gəlinən bu şəkilçi qeyd edilmiş funksiyalarda çıxış edir. -lik. Bulaq-lı. etnik qrupun. Alma-lı. -lər şəkilçisinin bir sıra şəxs adlarına qoşularaq müəyyən qrupun zümrənin həmin şəxsin törəmələri olduğunu bildirən düzəltmə etnonimlər yaratdığını qeyd edir (29. -lıq. müxtəlif mənalı appelyativlərə artırılaraq toponimlər yaradır. -vanlar Sar-vanlar. Ayna-lı. 2) antroponimlərə artırılaraq bu və ya digər şəxsə malik. tirənin…) mənsub olduğu məkanı. Armudlu. tayfanın. Dəli-lər. yaxud onun yaşadığı yeri bildirən toponim yaratması və s. 204-205). Dirək-lər. qəbilənin. Şıx-lar. Abbaslar və s. Başna-lı Becaz-lı. Tuqanlar. Ermənistan ərazisindəki toponimlərin tərkibində aşağıdakı şəkilçi və şəkilçi zəncirləri də müəyyən tezliklə işlənir. Onu da qeyd etmək lazımdır ki. antroponimlərə. Məsələn. Gödək-li. Söyütlü. nəsil. Ermənistan ərazisndə tərkibində bu şəkilçi olan çoxsaylı türk mənşəli toponimlər vardır.etnosun(xalqın. məkan mənalarında toponimlər yaradır.Əliyev belə on funksiyanı sadalayır (32. Göz-lü. Babar-lu. V. Hamam-lı. Məsələn. Baxça-lar. Göllü və s. -lar. Ayas-lı.

Bit-li-cə. Qovş-ut. Gül-üstan. 123 . -ı Dorn-ı.-qut Qamış-qut. -çilər Dəmir-çilər. Topoformantlarla yaranan toponimlər. Oğru-ca. -cıq Şirvan-cıq. -suz Su-suz. -üstan. -li-cə. -cıq Bazar-cıq. -çı. -cığaz Xan-cığaz. -süz. -şen Debeta-şen. Əlbəttə. cı Yaycı. Öy-süz. -cu Quş-cu. yuxarıda verilmiş şəkilçilərin bir qismi topoformantlara aid edilməli və ayrıca öyrənilməlidir. -xan Çlo-xan. -cuq Maqmu-cuq. -çə-li Cəbə-çəli. -zor Ağa-zor -i Ağud-i. -ıx Aral-ıx. -uq Qovuş-uq. -ğan Qaça-ğan -ək Püşk-ək. -sə Xali-sə. -ut. -şen Buğda-şen. -umlu. -ək Çəmbər-ək. Muğ-umlu. -ca Toxlu-ca. -ur Çot-ur. -ci-lər Ev-cilər. Qazan-çı. verilən nümunələr Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli toponimlərin morfoloci əlamətlərinin hamısını əhatə etmir. -çi Dəmir-çi. Çanax-çı. Qaltax-çı. -ca. -an-lar Yek-anlar. Bununla yanaşı qeyd etmək lazımdır ki.

Bu topoformant daha çox etnotoponimlərin yaranmasında iştirak edir. -ən topoformantının –yan. 79-80). A. -avan Nərzir-avan. van qədim Urartu dilində ölkə mənasında işlənən ebani/ubani sözü əsasında formalaşmışdır. həmçinin gürcü coğrafi adlarının yaranmasında da iştirak etməsini qeyd edir (121.M.Məmmədov şen sözünün qədim şümer dövründən mövcudluğunu və onun Azərbaycan dilində qaraşın. Alpan. -van.Əhmədov bu qrupa –ran formantını da daxil edərək onları fonetik çoxvariantlı şəkilçilər hesab edir(29. Abaran. 76). -ən topoformantı.M. Hər iki müəllif topoformantın «ev. S. vana formalarının «yer.Bayramov şen formantının oba və kənd mənasını verir (18. Bizim fikrimizcə –avan topoformantının əsasında da van durur.. Q. qan. I.Bayramov Q. ğan. -man. –an. Alban. Ket-ran. -van topoformantı. -an. şen topoformantı. Kün-ən. Bayan. A. Əsgəran. -an Gör-an. -zan. sarışın tipli 124 .Belə toponimlər də Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli toponimlərin müəyyən hissəsini təşkil edir.Abdullayev həmin fikirlə razılaşır (74). 160). onun mənşəyi və mənası haqqında müxtəlif fikirlər mövcuddur. torpaq» mənalarını ifadə etməsini qeyd edir(18. I.A. 62). -han. kan. Bu topoformant da çox işləkdir. Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi bir sıra tədqiqatçılar –van topoformantını –an topoformantının fonetik variantı hesab edirlər. 15). yaşayış yeri. I. ev.Axundov –van topoformantını Iran dillərinə aid edir(2. Müəllif eyni zamanda E.Murzayevə istinadla vani. -xan variantları da az işlək deyildir.Melikaşviliyə istinadla yazır ki. məskən» mənasında olduğunu göstərir. 25). T. Qədim etnotoponim yaradan topoformantdır.Mollazadə –van topoformantının yalnız Iran mənşəli toponimlərin yaranmasında deyil. Bu formant daim mübahisələrə səbəb olur. -an.Voroşil bu topoformantın kənd mənasıda olmasını qeyd edir(85. Kacar-an. Qafan.

benigü. Şadılı (Beyləqan r-nu) Şotavar (Qax r-nu) toponimləri vardır. Müəllif Ermənistan ərazisindəki Qaravəng. Azərbaycanda Şada (Şahbuz rnu).N.Mirzəyev qeyd edir ki. Qoduxvəng.Qeybullayev etnotoponimlərin əsasında şato etnoniminin durduğunu qeyd edir (88.Qumilyovun fikrinə görə bu tayfa orta asiya hunlarının tərkibinə girmişlər. benü.Mirzəyev bu formantla bağlı geniş elmi-nəzəri təhlil aparmışdır. Tədqiqatçılar bu toponimlərdə qədim şadı tayfasının adının əksini tapmasını göstərirlər. Həmin tayfanın adından yaranmış onomastik vahidlərdən biri də Şadııvəngdir. Q. Şidli kəndi Ağrı dağının yaxınlığında Vedi rayonunda. Araz 125 . göstərilən mənalarda sözlər qədim türk lüğətində əksini tapmışdır (100). Y.Buşuyevanın lüğətində də bu fikir təsdiqlənir (142). «Şadi» coğrafi adı ilə əlaqədar olaraq Fəxrəddin Əsədoğlunun «Şidli toponiminin etimologiyası» yazısı da maraqlıdır. vəng topoformantı.Məşədiyev şərq qrup dialekt və şivələrində şenlik sözünün kənd mənasını bildirməsinə istinadla onun yaşayış yeri və məskənini ifadə etməsi fikrini ön plana çəkir (53. 38). mənaca rəngin açıqlığı ilə bağlılığını göstərir (51). 208). H. mengü. Qoşavəng və Günyevəng toponimlərinin tərkibinə daxil olan vəng formantının türk dillərinə məxsus söz olduğunu sübut etmişdir. bu kimi mənalarda işlənmişdir (57. Azərbaycanda.sözlərdə qalmasını qeyd edərək. Şadııvəng qədim alban abidəsi olub Dərələyəzdə Həsənkənd və Alxanpəyəsi kəndlərinin qabağındakı Təkədonduran dağının qərb tərəfində dağın başında yerləşir(57. Doğrudan da. Q. Qərbi Azərbaycanın Ağrı bölgəsində oğuz ellərinin izini yaşadan yüzlərlə yer-yurd adlarından biri də Şidli toponimidir. L. H. daşdan yazılı abidə və s. 210). habelə qərbi Azərbaycanda yaşamış qədim türk tayfalarından biri də şadı//şada tayfası olmuşdur. 13). O yazır: «Bu söz türk dillərinin qədim dövrlərində bengü. menü formalarında olmuş və abidə.

çayından çəkilmiş Kaxonov kanalının sahilində yerləşir. Şatıhlı dağı (Cəlilabad). O. XIX yüzillikdə Azərbaycanda şadılı tayfası yaşamışdır. Eyni zamanda Şadııvəng onomastik vahidinin tərkibindəki vəng komponentinin erməni dilinə mənsubluğu tamamilə özünü doğrultmur. VI-VII əsrlərdə Qərbi Türk xanlığına daxil olan tayfalardan biri də şato olmuşdur. Şadılı-kənd (Goranboy). Deməli.Qumilyova və V. Bu məlumatın verilməsində əsas məqsəd vəng topoformantının türk dillərinə məxsus söz olmasını bir daha təsdiq etməkdir. –li şəkilçisi isə aidlik. Kənd 1988-ci ilə qədər türk sakinləri ilə bərabər öz adını da qoruyub saxlamışdır. tarixi abidənin tərkibində tayfanın adı vardırsa. Tarixin dərin qatlarından bugünümüzə boylanan və qədim şato tayfasının adını yaşadan Şidli oykonimi (kənd adı) ulu keçmişimizdən soraq verən coğrafi adlardandır. «Şadılı» şato tayfasına mənsub olan deməkdir. T.Bartolda istinad edərək yazır ki. onda bu abidənin hər hansı başqa bir millətə. «Şadılı» və «şato» sözlərinin kökü eynidir. Cəlilabad). sahiblik məzmunu verən topoformantıdır. mənsubluq. Şatır oba-kənd (Masallı). Tayfa öz adını yerləşdiyi səhranın adından götürmüşdür. Şidli-kənd (Vedi) kimi coğrafi adlarda rast gəldiyini qeyd edir. Q. etnosa mənsubluğundan danışmaq olmaz. Azərbaycanlıların (türklərin) Ermənistandan tam qovulmasına qədər kənddə yalnız azərbaycanlılar yaşayırdı.Əhmədov. Şatırovka-kənd (Salyan).N. şidli sözünün şidi və li komponentlərindən ibarət olmasını göstərir. Şadı tayfası haqqında daha geniş məlumat vermək olar. L. Vəng formantını erməni dilinə aid 126 .V.Əsədoğlu «Şato-şadılı-şadlı» tayfasının adı ilə bağlı toponimlərin paralellərinə Şada-kənd (Şahbuz). Şidli kəndinin adı şato//şadılı etnoniminin adının azacıq fonetik dəyişikliyə uğramış variantıdır.Qeybullayev yazır ki. Buradakı «i» səsinin düşməsini tələffüz ağırlığı ilə əlaqələndirir. Aydındır ki. Şatırlı –kənd (Bərdə. F.

Mirzəyevin fikirlərini bir daha təsdiq edir. II. Aşağıda müxtəlif rayonlar üzrə I. Kığı Qalası. I növ təyini söz birləşməsi:. Kavur bəmi. feli sifət: Bozdoğan. Bu söz Azərbaycan toponimik layında da geniş areala malikdir.4. Daş başı. Ada təpə. Gorus rayonu ərazisində: 1 növ təyini söz birləşməsi.Abbas dərəsi. Bütün bunlar vəng formantı haqqında H. vəng sözü Ermənistan ərazisindəki bir çox toponimlərin tərkibində işlənir. Qaraçimən. Ballı qaya. Bostan Tala.Dam Nov. Ermənistan ərazisində olmuş türk mənşəli etnotoponimlərin sintaktik xüsusiyyətləri. III növ təyini söz birləşmələri və feli sifət əsasında formalaşan türk mənşəli toponimlər göstərilmişdir. Balta dərəsi. Bəzli Ağcakənd. «ə» saitinin əvəzinə «a» saitinin işlənməsidir(57. Baba belli. Ermənistan ərazisində olmuş türk mənşəli toponimlərin sintaktik xüsusiyyətləri də böyük elmi maraq kəsb edir. 3. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli toponimlərdəki topoformantlar və onların işlənmə dairəsi haqqında fikirləri daha da genişləndirmək mümkündür.Əhmədovu tənqid edən prof. Boz kaha.Ecanın çayı. Qara torpaq. III növ təyini söz birləşməsi .etdiyinə görə T. Icevan rayonu: II növ təyini söz birləşməsi – Alaçıq Qaya. Qafan rayonu ərazisində: I növ təyini söz birləşməsi.2. Bunun başlıca səbəbi erməni dilində «ə» saitinin olmaması. Taxta 127 . Feli sifətə aid verilmiş nümunədəki çimən komponenti çəmən leksik vahidinin fonetik variantı da ola bilər. Eyni zamanda qeyd etmək lazımdır ki. Molla Uruzbəy binası. Tut Pirqışlağı. Bəylərin mis zavodu.Baba Yaqublu.. Abbas dərəsi. H. II növ təyini söz birləşməsi . Ağa tala. Qızıl qaya. II növ təyini söz birləşməsi –Qız qalası. Krasneselo rayonu: I növ təyini söz birləşməsi – Ağca qala. 208).Mirzəyev haqlı olaraq yazır: «Ermənilər «vəng» sözünü vank formasında yazır və belə də tələffüz edirlər.Ağ körpü.

II növ təyini söz birləşməsi. Zəngibasar rayonu: I növ təyini söz birləşməsi. Axta rayonu: I növ təyini söz birləşməsi – Aşağı Ərlik. II növ təyini söz birləşməsi Ovçu Qalası. Xəli kənd. feli sifət-Aşağı Pirtikən. Qızıl Teymur. Loru-Pəmbək qəzası: I növ təyini söz birləşməsi – Aşağı Axtala. Basarkeçər rayonu: I növ təyini söz birləşməsi . Donuz yatağı. Quruyurd.. Murad təpəsi. feli sifət. Abaran rayonu: I növ təyini söz birləşməsi .Kiçik Armudlu. Baş kənd. Yuxarı Ağbaş. Noyemberyan rayonu: I növ təyini söz birləşməsi . Çğin göl. Sisyan rayonu: I növ təyini söz birləşməsi .. Yuxarı Körpülü. Böyk Ayrım.Aşağı Gülüdüzü.Ağ yol.Bayram Əli. Qarın Burun. Cğin Təzəkənd.Aşağı Toxt.Böyük Ağa. Çik Ayrım.Yuxarı Gözəldərə. III növ təyini söz birləşməsi -Bahar bəyin bağları. Xaraba Kotanlı. Hacı Bayramlı:. Vəli Ağalı.Aşağı Şeypurxan. Kiçik Talin. Ağ kənd. Köhnə Şəhablı. Hacı Qara. II növ təyini söz birləşməsi . Yeni kənd.. Seyid Kotanlı. Çopur Əli. 128 . Molla Dursun.. Əştərək rayonu: I növ təyini söz birləşməsi . Aşağı Şorca. Qızıl Şəfəq.Kiçik Şəhriyar. Böyük Zeyvə. Donuz damı. meşə dərəsi. P. Qızıl vəng.Qara kilsə. Aşağı Ağ körpü. II növ təyini söz birləşməsiZeynalBulağı. Talin rayonu:. Bğda təpə. Kiçik kənd. Molla Əhməd. Kəsik baş.. Böyük Məzrə.Aşağı Kəhriz. Martunu: I növ təyini söz birləşməsi.pəyə. Hacı Mirzə. II növ təyini söz birləşməsi -Ilxı Qoruğu.Aşağı Alçalı. Qaraçörən. Kamo rayonu: I növ təyini söz birləşməsi – Qul Əli.. Çatal çınqıl. Aşağı Gözəldərə. Kürd Əli. Dədəli körpü. Yuxarı Ağkörpü. Taxta qaya. feli sifət.Subatan. Qızıl Qışlaq. Böyük Vedi. Aşağı Qarxun.. Yelqovan. Hoktemberyan rayonu: I növ təyini söz birləşməsi .Əli qoruğu. Kiçik Zeyvə. Xaraba Kilsə. Boz kənd. Quqark rayonu: I növ təyini söz birləşməsi. Qızıl Xaraba. Hacı baba. Aşağı Zağalı. II növ təyini söz birləşməsi -Mancan yatağı. Çadqıran. Yeğeqnadzor rayonu: I növ təyini söz birləşməsi. Tərpiçala pəyələri.. Hacı Muğan. Artaşat rayonu: I növ təyini söz birləşməsi. I növ təyini söz birləşməsi Yuxarı Ağcaqala. Kiçik Ayrım.Çoban görükməz..

Kiçik Zeyvə. Hacı Mirzə. 3. Abaran. Adamxan. Dəlikdaş və s.Bozdoğan. II növ təyini söz birləşməsi . Sifət+feli sifət . Qoturbulaq. Kiçik Talin-Talin. Cğin göl. Ballı qayaGorus. I növ təyini söz birləşmələri: 1. 129 . Yuxarı Ağbat-Artamat. 2. Böyük Vedi. Ağ körpü-Gorus. Taya qaya. Qızıldaş. Naçi Elməz. Çatal çınqıl. Qurbankahası. Xaraba Sarvanlar. Hacı baba. Böyük Məzrə. Qaraqala. Hacı Qara. Qırxdəyirman.Ağsu kəndi. Aşağı Axta-Axta. Xaraba Kotanlı. II növ təyini söz birləşməsi . Babakişi. Yuxarı Ağcaqala-Talin. Qaradaş və s. Köhnə Şəhablı. Aşağı Qarxun. Küd Əli. Çopur Əli-Axta. Seyid Kotanlı. Aşağı Şorca. Alxan pəyəsi.Qırxbulaq. Taxta pəyə. Aşağı KəhrizArtamat. Qarın Brun. Göy Abbas. Ağkilsə. Amasiya rayonu: I növ təyini söz birləşməsi Böyük Təpəgöy. Abaran. 4. Məsələn. Yavər kəndi. Buğda təpə və s. Isim+isim Məsələn.Ağbaba qəzası I növ təyini söz birləşməsi . Kavur bəmi-Gorus. Mürəkkəb toponimlər onların tərkibindəki elementlərin aid olduğu nitq hissələrinə görə də qruplaşdırılıb təsnif edilə bilər. feli sifət.Ağca qala. Ərəb xəncəri. Quldərviş. Aşağı Ərlik-Vedi. Qəsul qışlağı. Kiçik Kənd. Axta. Yeni kənd. Aşağı QoxtAbovyan. Böyük Zeyvə.Ağ gilsə. Yuxarı Çarbaq. Qızıl qaya. Aşağı Zağalı-Basarkeçər. Ələyəz mahalı.Güney Vəng. Bayram Əli. Qızıl Teymur. Zeynal Ağaəli. Qara torpaq. Bəzli Ağcakənd-Gorus.Baqan tala . Qarakilsə. 3. Albas biçənəyi. Göy Kümbət. Böyük Çobankərə. Sifət+isim. Boz kaha-Gorus. Sultanbəy. Hacı Xəlil. 2. 5. Molla Əhməd. Kiçik Şiştəpə. Molla Dursun. Daş NovQafan. Belə təhlil apardıqda aşağıdakı toponimlər qruplarını ayırmaq mümkündür: 1. Qaraqula. Böyük Gilanlar. Yuxarı Gözəldərə. Soyuqbulaq. Xəli kənd. Gğin Təzəkənd. Alakilsə.Ağa tala.Alaçıq Qaya –Icevan.Ada təpə. Imirxan.Bülbülölən.. Say+isim. Xara Kilsə. Kiçik Təpəgöy. 4. Molla Musa.Icevan. Əli dərəsi. Yuxarı Qarxun.

düzəltmə. Böyük Qaragün.Arazdöyən. Aşağı Gözəldərə. Böyük Vedi. Danagirməz. birinci komponenti sadə. Aşağı Dvin. Aşağı Qarabağlar. Çoxkomponentli toponimlərdə sintaktik üsulla toponim yaranmasının müəyyən xüsusiyyətləri özünü göstərir. birinci və ya ikinci komponentin sadə. ikinci komponenti mürəkkəb isimlə ifadə olunanlar. Toponimlərin komponentləri müxtəlif nitq hissələri ilə ifadə olunmağa görə müəyyən qruplara ayrımaq mümkündür Bu qruplar əsasən aşağıdakıları əhatə edir: Birinci komponenti isim ikinci komponenti fel olan çoxkomponentli toponimlər. Qarahəmzəli. Ovandərəsi. Aşağı Qaranlıq. Aşağı Ağbaş. 6. Böyük Qarakilsə. Allahverdi. Baş Abran. Bir sıra mürəkkəb toponimlərin tərkib elementləri şəkilçilər qəbul etməklə işlənir. Təpədibi. Ağzıbir. Ağcaarx. Aşağı Qanlıca. Aşağı pürülü. Aysəsi. Aşağı Quylasar. Aşağı Axta.Məsələn. mürəkkəb olması baxımından da ayrıca təsnifat aparmaq olar. Böyük 130 . birinci komponenti düzəltmə sifət. çoxkomponentli toponimləri də müəyyən qrammatik tiplərə ayırmaq mümkündür. Basarkeçər Elləroyuğu və s. ikinci komponenti isim olan toponimlər. Qonaqgirən. Qaranlıqdərə.Əliqırx. Aşağı Alçalı. Qayabaşı. Isim+ feli sifət. Kolanlı Aralıx. Böyük Arıxvəli. Böyük Keyti. Aşağı Qaraqoymaz. Isim+fel. Isim+say . Aşağı Ağcaqala. Ağcaqışlaq. Ermənistanın türk mənşəli çoxkomponentli toponimləri arasında yuxarıda qeyd olunan qruplara aid kifayət qədər nümunələr tapmaq mümkündür: Aşağı Qarxun. Aşağı Zağalı. birinci komponenti yer zərfliyi.Allahverdi. Aşağı Necili. ikinci komponenti isim olan çoxkomponentli toponimlər. Aşağı Qarxun. Güllübulaq. Aşağı Türkmənli. Qaradağlı. Yuxarı Ağdan Aşağı Aylanlı.5. Aşağı Pirtikən. Onların təhlili göstərir ki. Donuzyeyən. 7.

Alaçıq qaya. Kiçik Mirzə. Kiçik Şəhriyar. Boz yoxuş. Kiçik Keti. Molla Eyyublu. Hacı Xəlil. Molla Bayazet. Molla Göyçə. Yuxarı Quylasar (Kuylasar). Böyük Camışlı. Axund Bzovan. Molla Bədəl. Böyük Şiştəpə. Illi Qarakilsə. Kişmiş bulaq və s. Yuxarı Qaraqoymaz. Türk Qarakilsəsi. Kolanlı aralıx. Yuxarı Pirtikən. Vəli Ağalı.Kəpənək. Heydər bəy. fonetik. Dovşan qışlaq. Yeni Bəyazid. 131 . Qızıl Teymur. leksik-semantik və qrammatik xüsusiyyətləri ümumiyyətlə toponimlərin struktur. Kaha binası. Yuxarı Ağbaş. Yuxarı Qarxun. Böyük Şöllü-Dəmirçi. Yuxarı Kürdkənd. Nəcəfli binası. Şorlu Mehmandar. Hacı Nəzər. Kiçik Gilanlar. Ulya Sarvanlar və s. leksik-semantik və qrammatik xüsusiyyətləri ilə oxşar olub kəskin fərqlərə malik deyildir. Etnotoponimlərin struktur. Kiçik Arıxvəli. Yuxarı Ağcaqala. Kiçik Şorlu Dəmirçi. Polad Ayrım. Yuxarı Qanlıca. Yuxarı Aylanlı. Hacı Muğan. Kiçik Qarakilsə. Qızıl təpə. Məzrə Şorsu kəndi. Hüseynqulu ağalı. Molla Musa. Böyük Gilanlar kəndi. fonetik. Hacı Bayram. Yuxarı Adyaman. Yuxarı Necili. Böyük Şəhriyar. Şamburd dərəsi. Kiçik Şiştəpə. Keçəl təpə. Yuxarı Ağdan. Kiçik Kəpənək. Böyük məzrə. Bu fəsildə əldə olunmuş nəticələri aşağıdakı kimi ümumiləşdirmək olar. Quru Araz.

orada azərbaycanlıların etnogenezində müxtəlif qədim türk tayfaları iştirak etmişdir. onun yayılma areallarını öyrənmək baxımından deyil. həm də xalqın etnogenezini öyrənmək cəhətdən son dərəcə böyük əhəmiyyət kəsb edir. Ermənistanın türk mənşəli 132 . obyektiv gerçəkliyi həqiqəti üzə çıxarmaq üçün konkret tarixi material. sübut və faktlar kimi dəyərləndirmək zəruridir. prosesləri qiymətləndirmək. həmin xalqın tarixən yaşadığı ərazini müəyyənləşdirmək. azərbaycanlılar zorla bu ərazilərdən çıxarılmışlar. bu ərazidə baş vermiş ictimai-siyasi hadisələri.NƏTICƏ Ermənistan ərazisində türkdilli toponimlərin lüğətindən aydın olur ki. Çünki bu prinsiplər hazırkı addan əvvəlki ada keçidi gerçəkləşdirməyin yeganə vasitələrindən biridir. türk mənşəli toponimlər kütləvi şəkildə dəyişdirilmiş. bu hadisələrin səbəb və köklərini araşdırmaq. Deməli. dilin leksik sisteminin xüsusi qatını təşkil edən etnotoponimlər təkcə dilin inkişaf tarixini. Həmin tayfalar Ermənistan ərazisindəki toponimlərdə adlarını qoruyub saxlamışlar. Azərbaycan və türk mənşəli toponimlərə münasibətdə Ermənistanda həmişə qərəzli mövqe tutulmuş. Onomastik leksikanı. onun təkcə müəyyən xalqın dil tarixini öyrənmək üçün deyil. xüsusən də etnotoponimləri dil tarixi ilə bağlı qiymətli mənbə hesab etməklə yanaşı. Bu tayfalar Ermənistan ərazisində eramızdan əvvəl məskunlaşmışlar. Ermənistanda türk mənşəli toponimlərin dəyişdirilməsi prinsiplərinin dəqiqləşdirilməsi elmi əhəmiyət kəsb edir. Türk mənşəli toponimlərin uzun illər boyu dəyişdirilib erməni mənşəli adlarla əvəz edilməsi azərbaycanlıların min illər boyu bu ərazidə yaşamasını sübut edən faktları saxtalaşdırmaq məqsədini daşımışdır.

onomastik vahidlərinin tədqiqinin ilkin vacib məsələsi bu adların toplanıb qruplaşdırılmasıdır. Kənkərli. obyektiv fikirlərin irəli sürülməsində bu onimlər qrupu çox mühüm rol oynayır. Son dövrlərdə nəşr olunmuş elmi-tarixi əsərlərdə Ermənistan ərazisindəki türk onomastik vahidlərinin. Lakin adlandırılan qrupa məxsus sözdən istifadə halını tamamilə kənara qoymaq düzgün deyildir. Etnonimlər xalqın ictimai-siyasi həyatı ilə bağlıdır və tarixin müxtəlif mərhələsində meydana gəlmişdir. Etnotoponim mürəkkəb olduğu 133 . Ibtidai icma qurluşunda yaşamış adamlar lokal qruplar təşkil etmişlər və eyni zamanda belə qrupların təcrid olunmuş şəkildə yaşaması qeyri-mümkün olmuşdur. tayfa və tirələrin iştirak etdiyini. Lokal qrupların adlandırılmasının iki yolu olmuşdur. bu prosesin özünün nə zaman baş verdiyini müəyənləşdirməyə imkan verir. 1) qrup özü-özünə ad verir. əsasən toponimlərin qeydə alınması istiqamətində xeyli iş görülmüşdür. Iki etononimli etnotoponimin tərkibindəki komponentləri şərti olaraq A və B ilə işarə edilmiş etnoslara aidliyə görə ayırmaq olar. Lokal qruplararası əlaqələr qrupların bir-birini adlandırmasına zəmin yaratmışdır. Etnotoponimlərin müəyyən qrupu xalqın təşəkkülündə hansı qəbilə. Azərbaycan xalqının mənşəyinə. Məntiqi-linqvistik baxımdan onim adlandırılan etnosun dilinə aid söz kimi qəbul edilməlidir. 2) lokal qrupa ad digər lokal qrup tərəfindən qoyulur. Bir sıra yer adları müxtəlif tayfa və tayfa birləşmələrinin adı ilə əlaqədar (Eymur. ölkəmizin. o cümlədən Qərbi Azərbaycan ərazisinin müasir toponimiyasındakı 4600-dən çox olan coğrafi adın təxminən 70 faizi tayfa və ya tayfa başçıları adları ilə bağlı meydana gəlmişdir. keçmiş tarixinə. etnogenezinə dair daha dəqiq. Qeyd etməliyik ki. Əhmədli) yaranmışdır. Əldə olan materiallar müəyyən toplu yaradır.

Oxşar məsələlər genonimlərlə bağlı araşdırmalar zamanı da üzə çıxır. Onimin leksik-semantik təhlili isə onun mənsubluq dairəsini və ya ətrafını aşkara çıxarmağa kömək göstərir. son dövrlərdə bu sahəyə münasibət xeyli dəyişmişdir. kanq. Azərbaycan dilçiliyində Ermənistan ərazisinin türk mənşəli toponimləri sovet dövründə geniş tədqiqat obyekti olmasa da. 3) Komponentlərin hər ikisi B-yə aiddir. Gəncə qəzasının etnotoponimlərinin formalaşmasında leq. eymur. padar. mühüm rolu olmuşdur. quşi. ayrım. qanzak. Genatoponimlərdə əraziyə xas xüsusiyyət əksini tapdığına görə onların müəyyən sözlərə görə ilkin fərqləndirilməsinə imkan yaranır. lokal qrupun yaşadığı yerin xüsusiyyətlərinə. Araşdırmalar göstərir ki. dəli. kollü. Daha qədim sayılan etnotoponimlərin linqvistik təhlili zamanı lokal qruplara məxsus adların leksik-semantik xüsusiyyətlərinin müxtəlif aspektləri tədqiqat obyekti kimi nəzərə alınmalıdır. digəri B-yə aiddir. Belə tədqiqatda leksik vahidin semantik yükünün bilavasitə etnosa deyil. şatı. Elmi ədəbiyyatda genonimlərin daha çox türk və monqol areallarında yayılması xüsusi qeyd olunur. onun bu və ya digər istinad nöqtəsindən. 2) Komponentlərdən biri A-ya. /tele/. xunus. Bununla yanaşı. Məlumdur ki. kəngərli. Lokal qruplara məxsus onimlərə regional nomenlər (Nomen Regionale) səviyyəsində də baxmaq olar. genotoponimlərin nomen regionale səciyyəsi daşıması faktı da bir daha təsdiqlənir. yaxud motivləşdirmə əlamətindən fərqinə görə verilməsi yoxlanılmalıdır. kazax. koran və s. Çünki bu cür onimlər müəyyən ərazidə məskunlaşmış qrupları bildirir. düyərli. hun. bayan.zaman kompozitin tərkib elementlərinin aşağıdakı kimi paylanması mümkündür: 1) Komponentlərin hər ikisi A etnosuna aiddir. xaput /haput/. Alim 134 . genonimlər nəsil bildirən xüsusi adlardır. kazan. bucaq.

yuxarı. aşağı. Daha qədim dövrə getdikcə miqrasiyanın əhalinin müəyyən ərazidə artmasının yeni yaşayış məskənlərinin yaranması ilə nəticələndiyi aydın hiss olunur. kiçik. Tədqiqat prosesində Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlərin onomastikonu qurulmuşdur. 135 . Şübhə yoxdur ki. həm də tədqiqi haqqında maraqlı əsərlər yazmışlar. Quruluşca sadə olan toponimlər sayca böyük çoxluq təşkil etmir. Burada miqrasiya məsafəcə uzağa deyil. Ermənistanın türk mənşəli toponimlərinin böyük bir hissəsi çoxkomponentli toponimlərdir. Bununla yanaşı qeyd etmək lazımdır ki. kiçik. yaxın ərazilərə olmuşdur. Çoxkomponetli toponimlər tarixi inkişafın müəyyən mərhələsində müxtəlif səbəblərdən yaranmışdır. baş və bu qəbildən olan sözlərinin artırılması ilə düzələn toponimlər kəndlərin. komponentlərin bir qismi eyni qəbildən olub böyük. yaxud yaşayış məntəqələrinin böyüyüb iki yerə bölünməsi ilə yaranmışdır. böyük. yuxarı. aşağı. qurluşca sadə saydığımız bir çox toponimlərin tərkib ünsürlərini müəyyənləşdirmək çətindir. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli toponimlərin struktur tiplərə görə ümumi mənzərəsini araşdırmaq üçün onları sadə. düzəltmə və mürəkkəb toponimə artırılması ilə düzəlmişdir. baş. düzəltmə mürəkkəb və çoxkomponentli toponimlər şəklində qruplaşdırmaq məqsədəuyğundur. qıraq sözlərinin sadə. Bütün fonetik dəyişmələr və fonetik hadisələr türk dillərinə aid fonetik normalarla səsləşir.və tədqiqatçılar Ermənistan ərazisindəki toponimlərin həm toplanması. Etnotoponim və etnotoponim olmayan toponimlərin struktur tiplərə görə müqaisəli təhlili quruluşa görə fərqli cəhətlərin olmadığını təsdiq edir. qeyd etmək lazımdır ki. Eyni zamanda. Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlərdə fonetik dəyişmələr və fonetik hadisələr özünü göstərir. Əsas səbəb əhalinin miqrasiyası ilə əlaqələndirilə bilər.

-li. 136 . lar. leksik-semantik və qrammatik xüsusiyyətləri ümumiyyətlə toponimlərin struktur. Belə vahidlərin tapılıb aşkara çıxarılması mənbələrindən biri də aşıq poeziyası və digər yazılı mənbələrdir. Etnonimlər əsasında toponimlərin yaranması geniş yayılmış haldır. -luq.-lik. Azərbaycan dilinin məhsuldar şəkilçiləri olan –lı. fonetik. leksik-semantik və qrammatik xüsusiyyətləri ilə oxşar olub kəskin fərqlərə malik deyildir. Burada leksik sistemin xüsusi onimlərinin toponim tərkibində yer alması özünü göstərir. etnotoponimlərin struktur. Etnotoponimlərin tərkibində topoformantların işlənməsi də özünü göstərir. Ümumiləşdirmə aparılarsa. Indiki Ermənistan ərazisindəki etnotoponimlərdə Azərbaycan dilinin morfoloci xüsusiyyətləri ifadəsini tapmışdır.-lər. Həmin cəhət etnotoponimlərdə də özünü göstərir. lıq. fonetik.Onomastik vahidlərin semantik üsulla əmələ gəlməsində başlıca əlamət bu prosesdə bir nitq hissəsinə məxsus sözlərin başqa nitq hissəsinə keçməsi hadisəsidir. demək olar ki.-lü. -lük və bir sıra digər şəkilçilər Ermənistan ərazisindəki türk mənşəli etnotoponimlərin tərkibində işlənir.-lu.

– Bakı: Gənclik. IX-XII əsr ərəb coğrafişünas-səyyahları Azərbaycan haqqında. 1983 -136s 3. 8. 1960 -267s. 1984 137 . Ensiklopedik lüğət.. Azərbaycan SSR inzibati ərazi bölgüsü. Torpağın köksündə tarixin izləri. 1999. 7. Abbasova M. RƏF. Babazadə Ə. Gülüstani-Irəm. «Bayat» kəlməsi haqqında qeydlər.-38 Q-32/570. Azərbaycan tarixi sənədlər və nəşrlər üzrə. 1970.Ə.S. 1963 -262s. 1990 -381s. 2. 1968-218s. Az-f.Bakı: Azərnəşr. Bakıxanov A.ISTIFADƏ EDILMIŞ ƏDƏBIYYAT Azərbaycan dilində 1.m. Böyük Qafqazın cənub-qərb hissəsinin toponimiyası. – Bakı: Azərnəşr. Azərbaycan SSR inzibati ərazi bölgüsü. -288s. – Bakı: Elm. Bəndəliyev N. Azərbaycanda məskən yerlərinin siyahısı. 1986 6. Azərbaycan SSR inzibati ərazi bölgüsü. 10. – Bakı: Azərnəşr. -Bakı. 14. 1993.I. inv. (Tarixi xülasə və fonetika). – Bakı: Elm. 1979 -224s. Məmmədov X.. 5. – Bakı: Azərnəşr. -223s.. Azərbaycan SSR-in qısa toponimlər lüğəti. – Bakı: Elm. RƏF arx. 9. 11. Bakı: 1987 13. 19734 4. – Bakı: Azərnəşr. Axundov A. 1974. Azərbaycanın izahlı coğrafi adlar lüğəti. 12. – 195s. Ayrım dialekti. Azərbaycan toponimləri. –Bakı: Azərbaycan ensiklopediyası.. -588s. P.

Ermənistan azərbaycanlılarının tarixi coğrafiyası. Əhmədov B. Qədim Az||As etnonimi//Azərbaycan filologiyası məsələləri. Cəlilov F. Bayramov I. 1995.A. 1997 22. 1991. 1988. Bayramov I. Azərbaycan etnonimlərinin leksik-semantik tədqiqi. – Bakı: Gənclik. – 452s. . Indiki Ermənistanın toponimlərində qədim türk tayfalarının izləri. 26. – Bakı: Elm 1996. NDA. 27. Azərbaycan onomastikası problemləri. 1997. – 464s. –Bakı: Oğuz eli. Qeybullayev Q. -244s.Bakı: Elm. –Bakı: Maarif. 16. 2000 – 106s. S. 138 .Bakı: ADPU nəşri. 1999. Budaqov B. –Bakı: Elm. – Bakı: Elm. Azərbaycan toponimikasının əsasları. Budaqov B. Bayramov A.77-82 18.. Bayramov I.// Dil məsələlərinə dair tematik toplu.S.63-69 17. -250s. 1998. . . Məmmədov H. . Türk uluslarının yer yaddaşı. – 317s. Pəmbək bölgələrinin yer-yurd adları (toponimləri). 1994. Əfqanıstanda türk mənşəli toponimlər. Qərbi Azərbaycanın türk mənşəli toponimlərinin qrupları haqqında// Azərbaycan onomastikası problemləri.15. 1995. Qədim Oğuz ellərinin Ağbaba. 1983. Eyvazova R. – Bakı: BDU nəşri.113-114 24. Qərbi Azərbaycan toponimlərinin tərkibində işlənən söz və coğrafi terminlər. 25.S.Bakı. Azərbaycan dilinin morfonologiyası. Bünyadov Z. Ermənistanda Azərbaycan mənşəli toponimlərin izahlı lüğəti. 19. Bakı.. -272s. 21. Şörəyel. Əhmədov T. Əhmədova E. 28... –Bakı: Elm. –Bakı: 1986. Irəvan əyalətinin icmal dəftəri. 23. 2ci buraxılış Bakı: ADPU nəşri.285s. Cəlilov F. 20. 1995.

Əzizov E. Qarabağnamələr. 139 . Azərbaycan toponimləri. 302s 40. El-obamızın adları. 31. –Bakı: Yazıçı. Dil və ədəbiyyat seriyası. -278s.. -261s. 32. Qarabağın etnik və siyasi tarixinə dair. Əhmədov T. Qeybullaev Q. -127s. 1977. Qarabağnamələr. II cild. 45. 1995. -247s. 1989.fəlsəfə. – Bakı: Sabah. –Bakı: Qanun. 1991. Azərbaycan dili tarixi. Ələkbərli Ə. Söz xəzinəsi. 1984. 1989. 42. Əliyev V. 2002.21-30 38.S. Hacıyev T. –Bakı: Yazıçı. Sənin ulu baban. . -188s. – Bakı: Azərnəşr. 1994. 1992. Azərbaycan türklərinin təşəkkülü tarixindən. Ismayılov M. –Bakı: Elm. -360s. Müasir Azərbaycan toponimiyasında tayfa adlarının izləri. 37. . 33.163-168 43. – Bakı: Azərnəşr. 1973. 41.478s. Əliyeva R. hüquq seriyası/. 1990. Oçerklər və materiallar. – Bakı: Elm. –Bakı: Azərnəşr. 136s. Bayat boyu. -208s. BDU nəşri. – Bakı: ADPU nəşri. Qeybullayev Q.N. Azərbaycan toponimiyası. № 2. Qədim türklər və Ermənistan. «bayat» sözü. Dədə Qorqud yolu. -S. Azərbaycan tarixi.Ermənisatan. Qasımov A. 30. Qədim türk-oğuz yurdu. 44. I cild. Vəliyev K. II buraxılış. 36. 1984. Əzizov E. . – 192s. 126s. 39. 47 34. –Bakı: Gənclik. Qeybullayev Q. – 140s. «Kitabi-Dədə Qorqud» dastanları və tarixi dialektologiyanın bəzi məsələləri. 1999.S. – 248s. 1983. Hüseynzadə Ə.29. Fərzəli Ə. –Bakı: Maarif. 1995. Ismayılov M. bayatlılar//Azərbaycan filologiyası məsələləri. Azərbaycan EA Xəbərləri /tarix.I. 35. – Bakı: Elm. –Bakı: Maarif. 1992. – Bakı: Azərnəşr. 1994.

. 2001. Quliyev Ə. 55. Buraxılış 1-2. 54. 49. 57. 47. Mahmud Kaşğarlı. – Bakı: ADPU nəşri. 1983. Buraxılış 1-2. –Bakı: Elm. hidronimləri və yer-yurd adları haqqında// Filologiya məsələlərinə dair tematik toplu (FMDTT).I. Azərbaycan dilinin erkən tarixinə dair. – Ankara: Aleaddin Kiral Basımevi. Amağu kəndinin etnonimləri. Ayrımlar haqqında. Qurbanov A. 50. Qukasyan V.S. Məşədiyev Q. Mirzəyev H. I buraxılış. Zaqafqaziyanın Azərbaycan toponimləri.L. 2001. Mirzəyev H. Məmmədov A. 1993. – Bakı: Elm. –S. -148s. 1987. . ləqəbləri. -533s. 4-23.Bakı: Maarif. 1983. 26-34.-179s. 58.. 1988 -536s. – Bakı: ADPU nəşri. Buraxılış 1-2. 1993. – 352s. –Bakı: Azərnəşr. Divani lüğət-it türk. 51.S.3-6. Azərbaycan dilinin onomalogiyası.35-36. Mirzəyev H. Qabaxlı kəndi və onun onomastik vahidləri// Filologiya məsələlərinə dair tematik toplu. Dərələyəzdə Qoduxvəng kəndində olan onomastik vahidlər// Filologiya məsələlərinə dair tematik toplu. Azərbaycan yer adları. 2001. Mirzəyev H. 1990. 52. Aşıq poeziyasında işlənən etnonimlərə dair//Azərbaycan onomastikası problemləri. Aşıq poeziyasında yaşayan adlarımız və tariximiz. –Bakı: ADPU nəşri. Məmmədov N. –Bakı: Gənclik. Azərbaycan filologiyası məsələləri. Qumilyov L.38-44 140 . Mirzəyev H.. Bakı: Elm. III buraxılış.46. 56.S. Şumer-türk paralelləri//Azərbaycan filologiyası məsələləri. 1997.Bakı: Elm. Azərbaycan dilinin təşəkkül tarixinə dair qeydlər/Azərbaycan filologiyası məsələləri. 1991. Qədim türklər. – 640s. 48.. 1941. .S. 53. –Bakı: ADPU nəşri. – Bakı: ADPU nəşri.

Doğma yurdu gəzə-gəzə. –Bakı: Azərbaycan. /Baharlı/. «Gəncə» adı türk mənşəli etnonim kimi. – Bakı: ADPU nəşri.Ş. 69. Rəhimoğlu H. 97s. Qədim Oğuz yurdu Zəngəzurun türk mənşəli yer-yurd adları.H. 1963. –S. Azərbaycan dilinin təşəkkül tarixinə dair qeydlər// Azərbaycan filologiyası məsələləri. -107s. Voroşil Q.S. Nuriyev E. Azərbaycan SSR-in Şəki-Zaqatala zonasının toponimiyası. 1990. 63.. Orta əsr Azərbaycan tarixinə dair farsdilli sənədlər (XVI –XVIII əsrlər).262-265 71. Şecere-i Terakime. Mirzəyev M. Rüstəmli Ə. Oğuzlar. –Istanbul.Bakı: Elm. Azərbaycan. . 64. Müsəvi T. 1925. 1998.B. 61. 1997.B. 38-40 70. 1992. Azərbaycan dialektologiyasının əsasları. 2001.I. 1967. Şirəliyev M. 65. 68. 1989. 67.59.M. – Bakı: Maarif. 1993..13-15 72. Toponimikanın əsasları. –Bakı: Azərnəşr. – Bakı: Elm. Türklerinn soy kütügü (Hazırlayan: Müherrem Ergin/ Ebülqazi Bahadır Han). Yusifov M. – 421s. –Bakı: Yazıçı. 1983. –Bakı: Elm. 62. –Bakı: Maarif. Yusifov Y. sağalmaz yaralar. -257s. -S. -Bakı. Kərimov S. –Bakı: Elm. -192s. – Bakı: Maarif. Yer adları necə əmələ gəlmişdir//Elm və həyat.Azərbaycanın qərb regionunun problemlərinə həsr olunmuş elmi-tədqiqat işlərinin yekunları.14-18 60.K. 1989. Buraxılış 1-2. . Silinməz adlar. – 216s. №10. 1987. -240s.. Vəliyev M. -204s Rus dilində 141 . Mirzəyev H. 66. Sümər Faruq. 1977.S. Ələyəz kəndinin bəzi onomastik vahidləri haqqında// Filologiya məsələlərinə dair tematik toplu. Yusifov Y.

M. – Aşqabat: Ilım.: Vısşaə şkola. 1986. Antiçnıe istoçniki po istorii AzerBaydcana. 84.A.: Nauka. çastğ I. -M. 77. 1961. t. Qölistani-Iram. -777s.Q. Butinov N.: Nauka. -383s. Vvedenie v izuçenie törkskix əzıkov. Veliev M.V. – Baku: Glm.393-394 85. Naselenie Azerbaydcana-«Muzey gtnoqrafiçeskix sokrovih»//Azerbaydcanskiy nastolğnıy kalendarğ. 1973. 1969. – 283s. Bartolğd V.304s. . Voroşil Q. Gtnos i gtnoqrafiə.V. .204. 1981. 1. Soçineniə. -M. 1964. K gtimoloqii qeoqrafiçeskix nazvaniy sodercahix formant van// Materialı tezisov Vsesoöznoy nauçnoy konferenüii po törkskim əzıkam. –Baku: Izd-nie AQU. 80. 1989. T. 74. Toponimika i gtnonimika ob gtnoqeneze na territorii Azerbaydcanskoy SSR. 81. Ataniəzov S. 31-33. Aqaev Q. –s. -S.: Izd-vo Vostoçnoy literaturı. 1968. –Baku: Glm. Aliev K. Z. -S. -128s.Q.Bunətova. Bromley Ö.Ç. 78. 82.1 «Problemı pervobıtnoqo obhestva».A.II.posvəhennoy izuçeniö toponimii Azerbaydcanskoy SSR. Razdelenie truda v pervobıtnom obhestve|| Trudı Instituta gtnoqrafii. T. Redaküiə. S.M. – 680s. -M.73. 1980. Dannıe gtnotoponimii o rasselenii törkoəzıçnıx plemen v Azerbaydcane X1-XU v. 1969. Sobranie soçineniy .143-150 76.-Materialı dokladov P naüçnoy konferenüii.//Gtniçeskaə onomastika. 79. Abdullaev I. 1991.: Nauka.216 83.2. kommentarii. – 321s. Baskakov N. Valixanov Ç. -M. – S.78 75. – Baku: Glm. Abbas-Kuli-Aqa Bakixanov. Turkmenistanın qeoqrafik atlarının düşündirişli sözlüqi. Istoriko-filoloqiçeskiy analiz nekotorıx toponimov severo-zapadnoy zonı Kavkazskoy 142 .D. –Baku: 1925. Aliev K.Alma-Ata: Izd-nie AN. primeçaniə i ukazateli akad.

Albanii//Materialı nauçnoy konferenüii, posvəhennoy izuçeniö toponimii Azerbaydcana.- Baku: Glm, 1973. S.73-82. 86. Voroşil Q., Aslanov V. Issledovanie po istorii azerbaydcanskoqo əzıka dopisğmennoqo perioda. –Baku: Glm, 1986. -168s 87. Qadciev N.Z. Törkoəzıçnıe arealı Kavkaza. -M.: Nauka, 1979. – 226 s. 88. Qeybullaev Q. Toponimiə Azerbaydcana. – Baku: Glm, 1986. – 192s. 89. Qeybullaev Q.A. K gtnoqenezu Azerbaydcanüev. –Baku: Glm, 1991. -549s. 90. Qeybullaev Q.A. O proisxocdenii nekotorıx gtnotoponimov Azerbaydcana. Dokladı AN Azerb SSR. Baku, 1978, №11. –S.69-71 91. Qeybullayev Q.A. O proisxocdenii nekotorıx gtnotoponimov Azerbaydcana//Gtnoqrafiçeskiy sbornik. IV vıp. Baku: Glm, 1981. S. 153-164. 92. Qordlevskiy V.A. Soçineniə .T.3. – M.: Izd-vo AN SSSR, 1962. -588s. 93. Qubaeva S.S. Odna iz osobennostey toponimii//Dialektı i toponimiə Povolcğə. Vıp., I. – Çeboksarı, 1972. - S.101109. 94. Qumilev L.N. Drevnie törki. – M.: Nauka, 1967. -266s. 95. Quseynzade A. Ob gtimoloqii toponima Kuba//Sovetskaə törkoloqiə, 1971, №3. – S.119-123 96. Quseynzade A. Oykonimı Zakavkazğə, vklöçaöhie gtnonim «biçenek»// Sovetskaə törkoloqiə, 1982, №5. -S. 34-38 97. Quseyn-Zade Ç.M. Törkskaə antroponimiə v srednevekovıx araboəzıçnıx pisğmennıx pamətnikax do XŞ veka: Dis. … kand. filol. nauk. -Baku, 1988. 98. Quseynov R.A. Siriyskie istoçniki XP-XŞ vv. ob Azerbaydcane. – Baku: Glm, 1960. 143

99. Dokumentı arxiva xivinskix xanov po istorii i gtnoqrafii karakalpakov. - M.: Nauka, 1967. – 539s. 100. Drevnetörksiy slovarğ. –Leninqrad: Nauka, 1969. -676s. 101. Dron I.V. Nazvaniə qaqauzskix sel Moldavskoy SSR// Sovetskaə törkoloqiə , 1982, №4. -S.41-51 102. Zuev Ö.A. Iz drevnetörkskoy gtnonimiki po kitayskim istoçnikai// Trudı instituta istorii i arxeoloqii pri AN Kazaxskoy SSR. T.15. – Alma-Ata: Nauka, 1962. - S.280287 103. Istoriçeskaə onomastika. - M.: Nauka, 1977. -308s. 104. Kaqramanov Dc.V. Opisanie arxeoqrafiçeskix dokumentov. - Baku: Glm, 1969. -101s. 105. Kapanüən Qr. Xayasa-kolıbelğ armən. –Erevan: AN Arm.SSR, 1947. -291s. 106. K voprosu o plemenax Kavkazskoy Albanii//Issledovaniə po istorii kulğturı narodov Vostoka. -M.-L.: Izd-vo AN, 1960. -S.12-19. 107. Kenesbaev S.K., Dcanuzakov T.D. O leksiçeskix plastax onomastiki kazaxskoqo əıka // Sovetskaə törkoloqiə, 1976, №3. –S. 78-88. 108. Kləştornıy S.Q. Drevnetörkskie runiçeskie pamətniki. -M.: Nauka, 1964. -215s. 109. Koyçubaev E. Kratkiy tolkovıy slovarğ toponimov Kazaxstana. -Alma-Ata: Nauka, 1974. - 274s. 110. Kononov A.N. Rodoslavnaə törkmen. Soçinenie Abu-l Qazi xana Xivinskoqo. – M.-L.: Izd-vo AN SSSR, 1958. – 513s. 111. Kostenko L.Q. Törkistanskiy krai. T.1. – SPB, 1880. S. 112. Kratkiy toponimiçeskiy slovarğ.- M.: Mıslğ, 1966. – 509s. 113. Lezina I.N. K voprosu o stratifikaüii törkskix qenetoponimov Krıma//Onomastika, tipoloqiə, stratiqrafiə. -M.: Nauka, 1988. -S. 144-163 114. Malov S.E. Pamətniki drvnetörkskoy pisğmennosti. -M-L.: Izd-vo AN SSSR, 1951. -452s. 144

115. Mamedov A. Teoretiçeskie problemı vosstanovleniə perviçnıx korney v törkskix əzıkax/Azərbaycan filologiyası məsələləri. II buraxılış. -Bakı: Elm, 1984. S.5-20 116. Marakuev A.V. Kratkiy oçerk toponimii kak qeoqrafiçeskoy disüiplinı//Uç. zapiski Qos. un-ta. t.XŞ, vıp.2. Qeoloqiə i qeoqrafiə. Alma-Ata.1954 117. Meşanninov I.I. Xaldovedenie. Istoriə drevnoqo Vana vklöçaə drevneyşie svedeniə o Zakavkazğe. Sistema pisğma i çteniə klinopisnıx tekstov xaldov-urartov//Trudı ob-va obsledovaniə i izuçeniə Azerbaydcana. – Baku, 1927, №10. –S. 27-52 118. Minorskiy V.F.. Istoriə Şirvana i Derbenda X-X1 vekov. M.: Nauka, 1963. -185s. 119. Mirzazade Ç.X. Toponimı Azerbaydcana v srednevekovıx arabskix qeoqrafiçesix istoçnikax. –Baku: Glm, 1988. 120s. 120. Mollazade S.M., Bayramova N.Q. Otracenie gtnoqrafiçeskix realiy azerbaydcanskoqo naroda v toponimii Azerbaydcana// Sovetskaə törkoloqiə, 1983, №6. - S.29-36 121. Mollazade S.M. Toponimiə severnıx rayonov Azerbaydcana. -Baku: Glm, 1979 -206s 122. Molçanova O.T. Strukturnıe tipı törkskix toponimov Qornoqo Altaə. –Saratov: Izd-nie Sarat. Un-ta, 1982. – 256s. 123. Morozova A.S. Kulğtura domaşneqo bıta karakalpakov naçala XX v (k voprosu gtnoqeneza. -M.: Nauka, 1982 124. Murzaev Z.M. Qeoqrafiə v nazvaniəx. - M.: Nauka, 1979. – 167s. 125. Murzaev Z.M. Slovarğ narodnıx qeoqrafiçeskix terminov. M.: Mıslğ, 1984. -653s. 126. Musabekov N.Ç. Ob obrazovanii gtnoqidronimov Azerbaydcana// Sovetskaə törkoloqiə, 1986, №2. -S.69-73 145

130. Imə i obhestvo. Puti razvitiə feodalizma. -196s. -226s. n. 131. Perevod s persidskoqo A. 1977. 1952. Raşid-ad-Din. Gtniçeskiy sostav i proisxocdenie altayüev. 1974.S. 239s.P. Sbornik letopisey. -391s. 1972.A. Reformatskiy A. Poroznak V. 1913.M. №2.: Izd-vo AN SSSR. Alfavitnıy ukazatelğ k pətiverstnoy karte Kavkazskoqo kraə. 140. redaküiə i primeçaniə prof. – 530s. Sattarov Q. 133.M.A. 1959. Savina V. 1980. A. Oçerki po istorii i kulğture Kavkazskoy Albanii IVv do n.Tipı törkskix toponimov v Irane.P. Çerepin L.: Nauka. . Nikonov V. 1964. 1962. L.: Izd-vo AN SSSR.. Rospond S. Siriyskie istoçniki po istorii narodov SSSR.: Nauka. -172s.127. 1969.: Nauka.M.V.A.. 129.: Nauka.P.: Nauka.M. 1969.. – 316s. 138. Paşuto V. . .I.32-49 146 .D. Paqirev D.: Nauka.A. – S.9-19 139. Nikonov V. S.M.3-9 141. Prinüipı issledovaniə paleobalkanskoy onomastiki//Istoriçeskaə onomastika.-VII v.A. –M.. Samoyloviç A.1. -M. Vvedenie v toponimiku. .: Izd-vo AN SSSR.F.// Sovetskaə törkoloqiə.-L.Toponimika kak linqvistiçeskiy fakt//Toponimika i transkripüiə. Perspektivı razvitiə slavənskoy onomastiki//Voprosı əzıkoznaniə.e.S. -M.Semenova. 175s. 132. 1965.Xetaqurova.S. 1941.: Nauka. Gtnotoponimı Tatarii.37135. Novoselğüev A. Baku.: Nauka. T. Onomastika Sredney Azii. -M-L.e. 137.-L.Kavkaz i tureükiy mir/Izv. Piqulevskaə N.T. . 128. Obhestva obsledovaniə i izuçeniə Azerbaydcana. №1. -M. Potapov L.. -Tiflis.V. -278s. 134. Toponimika Vostoka. – 338s. 1926. 1978. Issledovaniə i materialı. . 136. №4.

1961. Şarafxan Bidlisi. – 128s. 192s. -S. Kazanğ. 1971.K. otçestv i familiy. Trever K. 1898. 1985 145. M. .I. 1984. 1959. -M. 152. 1962 -166s. – 391s. -366s.: Nauka. 1971. 1971. M. Mesto onomastiki sredi qumanitarnıx nauk//Voprosı əzıkoznaniə.142. Superanskaə A. Trubaçev O. 7-11. Çiçaqov V. -M. Teoriə i metodika onomastiçeskix issledovaniy.V. -S.: Uçpedqiz. Çernışev E. 143. 1976. -S. . Slovarğ qeoqrafiçeskix terminov i druqix slov.M. 147 .M. Tahiükiy V.-350s.II.Zagreb.6 -13 155.N.: Nauka. vstreçaöhixsə v toponimii Aerbaydcanskoy SSR.M. 1990.: Nauka. Sumbatzade A. Superanskaə A. Seleniə Kazanskoqo xanstva// Voprosı gtnoqeneza törkoəzıçnıx narodov Severnoqo Povolcğə.Q. Tolstova L.V. . №6. Şarafname. 147. №2. Oçerki istorii kulğturı Kavkazskoy Albanii.S. Linqvistiçeskiy analiz qidronimov Verxovnoqo Podneprovğə. .Tiflis. Rannie formı gtnonimov i gtniçeskoe samosoznanie//Gtnoqrafiə imen.-L.: Nauka.281-287. Azerbaydcanüı -gtnoqenez i formirovanie naroda.S. Tarixi-Derbend-name (s 9-ö priloceniəmi). 154.30-34 153. 1986. -M. 1973. 1971. 144. Iz istorii russkix imen.: Nauka. – Baku: Glm. Toporov V. -303s.: Nauka.N. -M. –S. 151. 254s. 1959. 146. 156.246-254 150.: Izd-vo AN SSSR. 148. . Xisamitdinova F.: Nauka. Obhaə teoriə imeni sobstvennoqo. 149. -S. Nekotorıe voprosı istoriçeskoy onomastiki Xorezmskoqo oazisa || Gtnoqrafiə imen. XVIIXIX vekov// Sovetskaə Törkoloqiə.M.: Izd-vo AN SSSR. T.V. Gtnonimi v oykonomii Başkirii. Çesnov Ə.M. Qenotoponimiə Krıma//Melanges Skov.

Gtniçeskaə onomastika.g. 1970. do n.s.I. .: Nauka.5-6 148 . Tiflis. Şarova I.157. – 192s. 1911. -M. –Uç. Əmpolğskiy Z. 158.. 159.AQU. Novaə uqroza russkomu delu v Zakavkazğe: predostoəhaə rasprodaca Muqani inorodüam. -S.I. 198. zap. O törkax V v. -Spb.

............ Əfşar əsaslı areal etnotoponimlər ........ 99 149 ............6.........2.... 75 2....... Kabar əsaslı areal etnotoponimlər .........12....................... 61 2..... 57 2.. 78 2.............. 47 II FƏSIL........ Ermənistanın türk mənşəli areal etnotoponimləri ............ 87 2.......9.......... 25 1..................................................... Ermənistan ərazisinin türk mənşəli etnotoponimləri ............................. 11 1................2.. 56 2......... 51 2...... 58 2.................. Kuşi əsaslı areal etnotoponimlər ........ ABDAL əsaslı areal etnotoponimlər ....................... Kazan əsaslı areal etnotoponimlər .. 84 2........... Karkın əsaslı areal etnotoponimlər ........ Onomastik vahidlərin tədqiqinin xalqın məskunlaşma coğrafiyasının təyinində rolu ................................... 60 2..........MÜNDƏRICAT Ön söz ............................................... 73 2..............................................5... 54 2............................ 5 I FƏSIL..1..... AYRUM əsaslı areal etnotoponimlər .................... 70 2... BAYAT əsaslı areal etnotoponimlər .... 11 1............................................... 51 2......Qarqar əsaslı areal etnotoponimlər ... 80 2....................... 3 GIRIŞ .....................3...........14.1...... Qərbi Azərbaycanın türk mənşəli etnotoponim mənzərəsi ...........16...........3....................................... Çul əsaslı etnotoponimlər ................4..15.....................................10............................... 64 2..................... ABAR əsaslı areal etnotoponimlər ................11.. Azərbaycan və Qərbi Azərbaycan ərazisinin etnonim mənzərəsi .......... Muğan əsaslı etnotoponimlər ...7... Kuyərçi əsaslı etnotoponimlər ................................................ Qərbi Azərbaycanın türk mənşəli etnotoponimlərinin areallıq xüsusiyyətləri və yayılma arealları.......... ABAN əsaslı areal etnotoponimlər ......................................................8... BAYANDUR əsaslı areal etnotoponimlər.................................. 32 1..............................13............................................4.... ABBAS əsaslı areal etnotoponimlər .....

.3................. fonetik.....................2....................1........................................... 104 3.. 142 150 ..... Ermənistanın türk mənşəli etnotoponimilərinin leksik-semantik xüsusiyyətləri..... 119 3. 104 3...................................................................... 137 ISTIFADƏ EDILMIŞ ƏDƏBIYYAT .................... leksikmantik və qrammatik xüsusiyyətləri ...................... Ermənistanın türk mənşəli etnotoponimilərinin fonetik xüsusiyyətləri............................. Ermənistanın türk mənşəli etnotoponimilərinin struktur xüsusiyyətləri .. Qərbi Azərbaycanın türk mənşəli etnotoponimilərinin struktur..................................... 116 3..4............ Ermənistanın türk mənşəli etnotoponimilərinin qrammatik xüsusiyyətləri......... 124 NƏTICƏ ...........................III FƏSIL.......

E-mail: nurlan1959@yahoo.B. 151 . 050-311-41-89 Ünvan: Bakı.Məmmədli Kompüter dizayneri: Zahid Məmmədov Səhifələyici: Aygün Əsgərova Texniki redaktor: Rövşanə Nizami qızı Montacçı: Rasim Hacıyev Yığılmağa verilmiş 20.2008.04.Direktor: professor N. Kitab «Nurlan» nəşriyyat-poliqrafiya müəssisəsində hazır diapozitivlərdən çap olunmuşdur. 3-cü Maqomayev döngəsi 8/4. Çapa imzalanmış 28.02.7. Tirac 200.2008. Şərti çap vərəqi 9. Sifariş № 181 Kağız formatı 60x84 1/16. Içərişəhər.com Tel: 497-16-32.

152 .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful