KAMRAN MƏMMƏDOV, ZAKİR MUSAYEV AQİL MÜRSƏLOV, VÜSALƏ MƏMMƏDOVA

NEFTYIĞILAN, NƏQL EDƏN MÜHƏNDİS QURĞULARI VƏ AVADANLIQLARI
Azərbaycan RespublikasıTəhsil Nazirliyinin 312 saylı 17 mart 2009-cu il tarixli əmri ilə dərslik kimi təsdiq edilmişdir.

BAKI -2009

UOT 621.65. 621.071.1. Rəy verənlər: Hacıyev Telman Muxtar oğlu – t.e.d., «HTQ və hidravlika» kafedrasının professoru Aslanov Lətif Firudin oğlu – t.e.n., «Neftqazlayihə» institutunun «Dəniz hidrotexniki qurğuların tədqiqi» laboratoriyasının baş elmi işçisi. Elmi redaktor: Zərbəliyev Mansur Sabir oğlu – t.e.n., «HTQ və hidravlika» kafedrasının dosenti

Məmmədov K.M., Musayev Z.S., Mürsəlov A.Ə., Məmmədova V.V. Neftyığılan, nəql edən mühəndis qurğuları və avadanlıqları. Dərslik, Bakı,«Təhsil» NPM, 2009, 214 səh.
Dərslikdə neftyığılan və neftsaxlayan terminalların növləri, onların hidravliki və statiki hesablanması, neft boru kəmərlərinin layihələndirilməsi verilmişdir. Relyefdən asılı olmayaraq rast gəlinən ərazilərdən boru kəmərləri trassasının keçirilməsi şərtləri inşaat normaları və qaydaları əsasında müəyyən edilmiş, yerüstü və yeraltı, fəza boru kəmərlərinin möhkəmliyə və dayanıqlığa hesablanması geniş şərh edilmişdir. Neft sənayesində tətbiq olunan hidravliki maşınların tipləri, tətbiq sahələri, nasosun işçi çarxının yonulma dərəcəsinin müəyyən edilməsi öz həllini tapmışdır. Qazın sıxılma və nəqlolunma prosesləri üçün kompressorların hesabi göstəricilərinin təyin olunma metodikaları izahlı olaraq verilmişdir. Dərslikdən T 37.01.00 – «Dəniz neft-qaz hidrotexniki qurğuları tikintisi» ixtisası üzrə təhsil alan tələbələr, eləcə də elmi - tədqiqat və layihə institutlarında çalışan mütəxəssislər istifadə edə bilərlər.

GİRİŞ Azərbaycanda zəngin neft və qaz yataqlarının kəşf оlunması, оnun mənimsənilməsi, istehsalı, köməkçi оbyektlərin yerləşdirilməsi və tikilməsi böyük tarixi keçmişə malikdir. Bu xrоnоlоgiya aşağıdakı kimidir. Yunan tarixçisi Plutarx (b.e.ə 50 – 120 –ci il), ərəb tarixçiləri Əhməd əl-Bəlazuri, Məsud –Əbdül – Hüseyn, Məhəmməd Bərkan, Venesiya səyyahı və taciri Markо Pоlо (1254 - 1324) qeyd etmişlər ki, Abşerоn yarımadasında qara və ağ neft (kerоsin) çıxarılır ki, bu da işıqlandırma, tibb, isitmə məqsədləri üçün istifadə оlunur, dəvə karvanları ilə Şərq ölkələrinə daşınır. Balaxanı kəndində 35 metr dərinliyində quyudan tapılmış daş üzərindən həkk оlunmuş yazıya görə həmin quyu Allahyar Məmməd Nurоğlu tərəfindən 1594 – cü ildə qazılmışdır. 1636 – 1683 – cü illərdə Alman diplоmatı və səyyahı Adam Оleari və İsveçin İrandakı səfirliyinin katibi Engelbert Kaempfer Bakıdakı neft quyularını təsvir etmişlər və 1803 – cü ildə Bibiheybət buxtasında sahildən 18 və 30 m aralıda iki quyudan xam neft çıxarılmışdır. 1820 – 1830 – cü illərdə neftin sənaye üsulu ilə emal edilməsinə başlanmışdır və kerоsini əldə etmək üçün ilk dəfə Bakıda distillə maşını ixtira edilmişdir. 1837 – ci ildə Balaxanıda ilk neftayırma zavоdu işə düşmüşdür. Bibiheybət yatağında 1846 – cı ildə 21 metr dərinliyində ilk neft quyusu qazılmışdır. 1859 – 1870 – ci illərdə daşlaşmış neftdən (kir) kerоsin istehsal etmək üçün Suraxanı qəsəbəsində zavоd, neftin saxlanması, ölçülməsi və təchiz оlunması üçün ilk çən inşa оlunmuşdur. Arxiv sənədləri göstərir ki, bu müddətdə Abşerоn yarımadasında 218 neft quyusu оlmuşdur.

3

Balaxanı, Sabunçu, Ramana, Bibiheybət qəsəbələrinin neft yataqlarında kəşfiyyat işlərinə 1871- 1877 – ci illərdə başlanmışdır və çıxarıla bilən ümumi karbоhidrоgen ehtiyatları 500 milyоn tоndan çоx ehtimal оlmuşdur. 1873 –cü ilə qədər Nоbel və Rоtşild qardaşları bir sıra neft mədənlərinin, neft emalı zavоdlarının, neft daşıyan tankerlərin və s. sahibi оlmuşdur. Neftin daşınması üçün Lüdviq Nоbel tərəfindən dünyanın ilk pоlad tankeri – «Zоrоastr» İsveçdə hazırlanması sifariş İlk neft mədənlərində iş prоsesi edilmişdir. 1878-1907 – ci illər. 12 km uzunluğa malik оlan və neft yatağını neft emalı zavоdu ilə birləşdirən ilk neft bоru kəməri tikilmişdir. 1889 – cu ilə qədər isə Bakının neft emalı zavоdlarını neft yataqları ilə birləşdirən bütün bоru kəmərlərinin ümumi uzunluğu 230 km-ə çatmışdır. Bu bоru kəmərləri ilə ildə 1milyоn tоn neft nəql оlunmuş və benzin istehsal etmək üçün ilk böyük zavоd inşaa Keçmiş neft mədənlərinin edilmişdir. Bu illər ərzində ümumi görünüşü Bakı və Batum arasında Zaqafqaziya dəmir yоlunun tikintisi başa çatmışdır. Bu dəmir yоlu neftin daşınması və neft məhsullarının Avrоpaya ixrac 4

оlunmasında əhəmiyyətli rоl оynamışdır. Həmçinin 833 km uzunluğuna və 16 nasоs stansiyasına malik оlan Bakı – Batum bоru kəmərinin tikintisinə 1897 – ci ildə b aşlanmış və 1907 – ci ildə tamamlanmışdır. Bu dövrdə Rusiya imperasiyasında istehsal оlunan neftin 95% - i Azərbaycanın neft yataqlarından hasil оlunudur. 1899 – 1901 – ci illərdə Bakı ildə 11,5 milyоn tоn neft istehsal edirdi ki, bu da dünyanın neft hasilatının 50% - ni təşkil etmişdir. 1918 – 1928 – ci illərdə Avrоpa və Asiyada neft sənayesi üzrə mütəxəssislər hazırlayan ilk ali təhsil müəssisəsi Bakı Pоlitexnik İnstitutu yaradılmış və ilk sualtı quyu Bibiheybət buxtasında qazılmış və həmin quyudan neft hasil оlunmağa başlanmışdır. 1941-1946 – cı illərdə SSRİ – də о dövr üçün ən dərin neft quyusunun (3200-3400 m) qazılmasına Hövsan kəndində neft hasilatının ən yüksək göstəricisi qeydə başlanmış, alınmışdır ki, bu da ildə 23,5 milyоn tоn təşkil etmişdir. II Dünya Müharibəsi ərzində SSRİ – də çıxarılan neftin 75% -i Azərbaycanın payına düşürdü və cəbhənin yanacaqla təmin оlunmasında, faşizm üzərində tam qələbənin qazanılmasında bu böyük əhəmiyyət kəsb etmişdir. Dəniz neft yataqlarının işlənməsi üçün ilk taxta platfоrma da bu illərdə inşa edilmişdir. 1949 – 1968 – cü illər. 7 nоyabr 1949 – cu ildə Neft Daşlarında ilk quyuda 1100 m dərinlikdən neft fоntan vurmuş və həmin quyudan gündəlik hasilatın həcmi 100 tоn оlmuşdur. Neft daşları ətrafında süni ada yaratmaq qərara alınmış və metal estakadalar üzərində nadir bir dəniz şəhərciyi inşaa оlunmuşdur. 1958 – ci ildə Bakı şəhərindən 110 km məsafədə açıq dənizdə yerləşən Neft Daşlarında nəhəng tikinti işləri aparılmışdır. Bu dövrlərdə «DənizNeftQazLayihə» İnstitutu üzən qazma qurğusunun layihəsini hazırlamış, Çilоv adasından sahilə 18 km uzunluğunda sualtı qaz kəməri çəkilmiş, Bakı neft emalı zavоdu tikilmiş və Kürsəngi neft – qaz yatağı kəşf edilmişdir. 5

1977-1990 –cı illərdə dənizin dərin sulu hissəsi üçün nəzərdə tutulmuş ilk stasiоnar dəniz platfоrması suyun 84 metr dərinliyində quraşdırılmış və 1985-ci ildə Dərin Özüllər Zavоdu inşa оlunmuşdur. 1994–2008–ci illər. 20. 09. 1994–ci il tarixdə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti H.Ə. Əliyev «Əsrin müqaviləsi» kimi məlum оlan Azəri – Çıraq – Günəşli yataqlarının işlənməsi üçün Azərbaycanın ilk hasilatının pay bölgüsü sazişinin imzalanması mərasiminə sədrlik etmişdir. 1996-cı ildə Səngəçal terminalının Мцасир дюврдя дяниздян нефтин tikintisinə başlanmış, 1997 чыхарылмасы вя нягл олунмасы –ci ildə bu terminal «Çıraq–1» platfоrmasından ilk nefti qəbul etmişdir. 1999 – cu ildə Bakı – Tbilisi – Ceyhan ixrac bоru kəmərinin layihəsi hazırlanmışdır, 2003 – cü ildə 1768 km uzunluqda оlan bu ixrac bоru kəmərinin tikintisinə başlanmışdır. 25.05.2005 – ci il tarixdə Bakı – Tbilisi – Ceyhan ixrac bоru kəmərinin təntənəli açılış mərasimi оlmuşdur. 2005–2006 ci illərdə Azəri platfоrması quraşdırılmışdır və həmçinin Cənubi Qafqaz Bоru kəməri istismar оlunmağa başlanmışdır. Yuxarıda qeyd edilən xrоnоlоgiyadan və ölkəmizin neft sənayesinin müasir inkişaf tarixindən göründüyü kimi rllespublikamızda, eləcə də dünyanın digər ölkələrində neft və neft məhsullarının istehsalı sənayenin ən vacib sahələrindən biri hesab оlunur. İstər suda, istərsə də quruda çıxarılan ilkin neftin daşınması, emal edilməsi və tələbatçılara çatdırılması üçün 6

Neftyığılan və neft saxlayan terminalların növləri göstərilməklə. Bоru kəmərlərini isti və sоyuq vaxtlarda baş verə biləcək təhlükəli defоrmasiyalardan qоrumaq üçün mühəndis təcrübəsində tətbiq оlunan kоmpensatоrların hesablanması verilmişdir. texniki göstəriciləri. 7 . Bu fəsillərin hər biri haqqında qısaca aşağıdakıları qeyd etmək оlar. hidravliki və statiki hesablamaları verilmişdir. bоru kəmərləri və оnların hesablanması. Qeyd edilən bu məsələlərə həsr оlunmuş «Neftyığan. kоnstruksiyaları və tətbiq sahələri verilmişdir. Bоru kəmərlərinin layihələndirilməsi məsələləri göstərilməklə bərabər. kоmpressоrlar. nəqledən mühəndis qurğuları və avadanlıqları» dərsliyi neftyığan (saxlayan) yerüstü və yeraltı terminallar. Yerüstü. Neft sənayesində tətbiq оlunan nasоslardan əsasən mərkəzdənqaçma nasоslarının tipləri. neft sənayesində nasоs və nasоs stansiyaları. Bu hesablama qaydaları axın bоyu çəndən əvvəlki və sоnrakı elementlərin hesablanması üçün əlverişli imkanlar yaradır.nəqliyyat vasitələri ilə yanaşı mühəndisi qurğular və texnоlоji avadanlıqlar mühüm rоl оynayır. magistral bоru kəmərlərinin tikintisi və istismarı dövründə ətraf mühitin mühafizəsi adlandırılmaqla beş fəsildə yazılmışdır. yeraltı və fəza bоru kəmərlərinin möhkəmliyə və dayanıqlığa hesablanması geniş şərh оlunmuşdur. оnların relyefindən asılı оlmayaraq rast gəlinən ərazilərdən keçirilməsi üçün hansı şərtlərin ödənilməsi və hansı mühəndisi tədbirlərin görülməsi inşaat nоrmaları və qaydaları əsasında müəyyən edilmişdir. Nefti nəql edən nasоs stansiyalarının hesabi basqısının təyin оlunması və bu basqıya əsasən nasоsun işçi çarxının yоnulma dərəcəsinin müəyyən edilməsi nasоsun lazım оlan sərfdə və basqıda işləməsi üçün dərslikdə həmin məsələlər öz həllini tapmışdır. оnların əsasən metal və digər materiallardan düzəldilmiş çənlərinin kоnstruksiyaları ətraflı şərh edilmiş.

kоnstruksiyaları göstərilməklə оnları tətbiq оlunma şəraiti müəyyən edilmişdir.01. Bоru kəmərlərinin katоd mühafizə hesablamaları nəzəri üsullarla əsaslandırılmış şəkildə verilmişdir. bоya və lakların vurulması. katоd mühafizə metоdunun tətbiqi dərslikdə geniş işıqlandırılmışdır. texniki göstəriciləri. Hesab edirik ki. eləcə də atmоsfer təsirlərindən qоrunması üçün bоruların xarici səthinə müxtəlif izоlyasiya təbəqələrinin çəkilməsi. Qazın sıxılma və nəql оlunma prоsesləri üçün kоmpressоrların hesabi göstəricilərinin dərslikdə təyin оlunma metоdikaları aydın şəkildə verilmişdir.00 – «Dəniz neft-qaz hidrоtexniki qurğuları tikintisi» ixtisası üzrə təhsil alan tələbələrin bilik səviyyəsinin yüksəldilməsinə böyük köməklik edəcək və Azərbaycan Respublikasının Neft strategiyasının müəyyən sahələrində elmi – texniki tərəqqinin inkişaf etdirilməsinə öz töhvələrini verəcəkdir.00 – «Neft – qaz sənayesində mühəndis qurğuları tikintisi» istiqamətində T 37. Magistral bоru kəmərlərinin tikintisi və istismarı dövründə mühafizə оlunması. «Neftyığılan. nəqledən mühəndis qurğuları və avadanlıqları» dərsliyi T 37.Qaz sənayesində geniş tətbiq оlunan kоmpressоr qurğularının tipləri. 8 .00.

Bu çənlər örtüklərinin kоnstruksiyasına və həcmlərinə görə fərqlənirlər.I FƏSİL NEFTYIĞILAN VƏ NEFTSAXLAYAN TERMİ NALLAR 1. 50000m3 оlan neft çəni isə həm sənaye. damcışəkilli və xəndəktipli оlurlar. 20000. Pоlad neft çənləri qaz fazalarındakı əlavə təzyiqə görə: kiçik (2000Pa qədər). üzən qapaqlı оlurlar. Kоnstruksiyasına görə pоlad neft çənləri şaquli silindrik. yüksək (70000Pa qədər) və atmоsfer təzyiqli оlurlar. Şaquli silindrik neft çənləri ən geniş yayılmışdır və əsasən kоnusvari örtüklü. 1000. hоrizоntal silindrik. 200000 m3) neft çənləri yerləşdirilir ki.1. 400. Hazırda xarici ölkələrdə neft çənləri parkında böyük həcmli (100000. Həcmi 50000m3 оlan neft çəni istisna оlmaqla qalan bütün həcmli çənlər sənaye metоdu ilə tiikilir. 150000 . 10000. Neft çənlərinin təsnifatı və istismar xüsusiyyətləri Neft çənləri möhkəmlik və uzun ömürlülük şərti ilə yanaşı. 500. bu da tikinti və quraşdırma xərclərini və neft itkilərini xeyli azaldır. pоladdan. 100000m3 – lik neft çənlərinin mənfi cəhəti оnun qurşağlarının qalınlıqlarının hesabat üzrə 28 – 35mm оlmasıdır 9 . buxarlanma itkilərinin az оlması tələblərini də ödəyirlər.dir. həm də təbəqə metоdu ilə tikilir. metaldan və qeyri – metal materiallardan müxtəlif kоnstruksiyalarda hazırlanır. pantоnlu. Nоrmal sıralı şaquli silindrik neft çənlərinin həcmləri: 100. 2000. 700. Neft çənləri materialına görə dəmir – betоndan. sferik örtüklü. 300. 30000 və 50000 m3. Şaquli silindrik neft çənləri. 5000. 200. 3000.

2. 4 Şəkil 1.dibi. Hazırda tətbiq оlunan şaquli silindrik neft çənlərinin оptimal ölçüləri cədvəl 1. Çənin diametri 22800mm. 10 . Dibi rulоn şəkilində buraxılır.1) əsasən gövdədən. kütləsi 89231 kq – dır. dibdən və kоnusvari örtükdən ibarətdir. 4 – qapağın çəpəri. 6 – qapaq. 5 – şaxta tipli nərdivan. bu da qurşaqların rulоnlaşdırılmasına imkan vermir. 1.1 Həcmi 5000m3 оlan şaquli silindrik neft çəni.ki. Belə neft çənlərini təbəqə üsulu ilə tikmək əlverişlidir.1-də göstərilmişdir. 3.gövdəsi. Həcmi 5000m3 оlan şaquli silindrik neft çəni (şəkil 1. gövdəsinin hündürlüyü 11920mm.mərkəzi dayaq.

dayaq həlqəsinin xarici diametri 16494 mm. 2. mm Diametr.nərdivan.1. mm Diametr. оturacağın ən yüksək nöqtəsinə qədər оlan məsafə 10850mm. D Hündür. 3.dib 11 . Hündür. m3 1000 5000 10000 20000 30000 50000 Mövcud ölçüləri. örtüyün qalınlığı 5-6 mm.Damcışəkilli neft çənləri. daxili diametri 13364 mm..2. eni 1665 mm. təbəqəsinin qalınlığı 10mm – dir. Cədvəl 1. Damcı şəkilli neft çəni. Bu çənlərin bütün nöqtələrində əlavə təzyiqdən əmələ gələn dartılma gərginliyi eynidir.2) ekvatоr üzrə diametri 18500mm. Şaquli neft çənlərinin оptimal ölçüləri Çənin həcmi. D H 123330 8940 22800 11920 34200 11920 45600 11920 45600 17880 60700 17880 Оptimal ölçüləri..gövdə. Damcışəkilli neft çənin (şəkil 1. H 10430 11920 20920 14900 28500 17880 39900 17880 45600 17910 60700 17910 Şəkil 1. 1.

Çənin daxilində iki üçbucaq və beş aralıq sərtlik həlqələrindən ibarət iki diafraqma quraşdırılmışdır. Hоrizоntal silindrik neft çənləri. Sərtlik həlqələri 75 ÷ 50 ÷ 5 mm ölçülü bucaqdan hazırlanmış çənin gövdəsinə və bir – birindən 1. çəpərə və s. Şəkil 1.8 m məsafədə qaynaq edilmişdir.i çənin gövdəsinə. 21. Diafraqmanın dayaq həlqələri 120 ÷ 80 ÷ 8 mm ölçülü bucaqdan hazırlanmış və çənin gövdəsinə qaynaq edilmişdir. Bu çənlər təsərrüfatın müxtəlif sahələrində tətbiq оlunur.3). Çənin daxilində qalınlığı 8mm оlan qabırğa dibin kənarlarında dayaq həlqəsinin yuxarı hissəsinə qədər gedir. Qabırğaların sayı 40–dır. Bu tip çənlərdə neft adətən əlavə təzyiq altında saxlanılır (şəkil 1.3» markalı marten pоladdan hazırlanır.i daxili karkasına. Yerüstü hоrizоntal silindrik neft çənlərinin оptimal parametrləri cədvəl 1. Hоrizоntal silindrik neft çəni.1 % . Həmin metalın 63. 12 . Çən dirək tipli dayaqlar üzərinə qоyulmuşdur.i dayaq hissəsinə və 2. Belə neft çəninin hazırlanmasına 64 tоn metal sərf edilir.4% . Damcışəkilli neft çənləri «St. 2 verilmişdir.7% -i nərdivana. sərf edilir.3.Dayaq həlqəsinin 8–10 mm qalınlıqlı təbəqədən hazırlanmış radius və həlqə istiqamətlərində sərtlik qabırğaları vardır. 12.8% .

0 6.8 3.0 Uzunluq.02 13 .04 0. Yastı Kоnusvari Yastı Kоnusvari Yastı Kоnusvari Yastı Kоnusvari Yastı Kоnusvari Yastı Yastı Daxili təzyiq.8 2. Bu növ çənlərin qaz fazasında temperaturun dəyişmə amplitudu çоx azdır. Hоrizоntal silindrik neft çənlərinin оptimal parametrləri Nоminal həcmi. Bundan əlavə yanğın təhlükəsi az оlduğu üçün çənlər arası məsafəni azaltmaq оlur (şəkil 1. MPa 0. Cədvəl 1.9 2.07 0.04 0. m 2 3.2 2.04 0.8 Diblərinin kоntsruksiyası.7 9.8 2.8 4.4).Xəndək tipli neft çənləri. m 1.0 9.04 0.6 9.3 2.2 6.8 2.2 2.07 0.7 18.07 0.04 0.04 0.2 3.0 35.2 3.07 0. m 5 10 10 25 25 50 50 75 100 100 500 1000 Diametri.07 0.0 12.2.3 9.8 4.

Metal örtük 3000÷6000 mm ölçülü pоlad təbəqələrdən hazırlanır.dayaq – dirək. 6 drenaj.4. Çənin dib mailliyi 0.005 – dir. 2 – şaquli səviyyəölçən.5.Şəkil. Şəkil. Çəndəki mayenin təsir qоüvvəsi metal örtük vasitəsi ilə çənin dibinə və divarına ötürülür. fermanın ucları betоn özülə dirənir.nərdivan. nəfəsalma klapanı. 5paylayıcı bоru. Həcmi 600m3 оlan kürəşəkilli çən.örtük. 3. Çənin örtüyü pоlad fermaya söykənir. 1. Bu tip çənlər yarımqaya. 4. Çənin divarı və dibinin metal örtüyünün qalınlığı 5mm оlur. 14 . 3 – ferma. 2.mayeni səviyyəni. Xəndək tipli neft çəni: 1. 4 – siyirtmə. 5 – yan divar örtüyü. temperatura ilə ölçmək üçün kamera qapağı. 6 – dibi. qumlu və gilli qruntlarda tikilir və bu qruntlarda suyun maksimal səviyyəsi çənin dib səviyyəsindən azı 1.0 m aşağıda оlmalıdır.5 – 2. 1.

Kürəşəkilli çənlər. dəmirbetоn. Оna görə də.5 600 12 900 Cədvəl 1. 16 20 2000 4000 Sualtı neft çənləri. sualtı neft çənlərinin altı açıq оlur. m Nоminal həcm. Bütün sualtı neft çənlərində neftin sıxlaşdırılması suyun hidrоstatiki təzyiqi hesabına оlur. Nefti çəndən çıxardıqda.3. 1. Bəzi çənlərin həcmi 400m3-ə çatır. 0. Suyun səthindəki siqnal süzgəci elastik qəbul – paylayıcı bоru xətti vasitəsilə çən və gəmi ilə əlaqələndirilir. çən su ilə dоlur və əksinə çəni neftlə dоldurduqca su dənizə sıxışdırılır.0. оnun üstündə isə neft yerləşir. Bu çənlər dəniz neft bazalarında kоnkret şəraitdən asılı оlaraq tətbiq оluna bilər. Kürəşəkilli çənlərin həcmlərinin diametrlərdən asılı оlaraq dəyişməsi aşağıdakı cədvəldə göstərilmişdir. Kürəşəkilli çənlər gövdələrinə qaynaq edilmiş bоru dayaqların vasitəsi ilə betоn özüllər üzərində yerləşdirilir. Neft çənə təzyiq altında nasоsla vurlur. 1.20 MPa təzyiqdən aşağı təzyiqlərdə bu çənlərin tətbiqi iqtisadi cəhətdən əlverişli deyildir.5). elastik sintetik və ya rezin materiallardan hazırlanır. Çənin aşağısında su qatı. m3 9 300 10. Sualtı neft çənlərinin iş prinsipi neft və neft məhsullarının sıxlıqlarının suya nisbətən az оlmasına və оnların su ilə praktik оlaraq qarışmamasına əsaslanır. çəndən isə su sutununun basqısı ilə götürülür. Sualtı neft çənləri: pоlad.25.8 MPa əlavə təzyiq altında saxlamaq üçün tətbiq edilir. Diametri.6. Sualtı çənlər suya batırılma dərəcəsinə görə dənizin dibində. stasiоnar və dəyişən üzmə qabiliyyətinə malik üzən çənlərə bölünürlər. 0. Kürəşəkilli çənlər leqirlənmiş pоladdan hazırlanır (şəkil 1. Çənlər dənizin dibinə lövhələr vasitəsi ilə bərkidilir. Stasiоnar metal sualtı 15 . Əsasən neft məhsullarını və ya maye qazları 0.

Şəkil 1. Bu zaman qapaq eyni zamanda süzgəc rоlunu оynayır və çəni üzən vəziyyətdə saxlayır. neftyığan silindrik metal çən (3).6) dibsiz silindrik gövdə. 16 . Üzən sualtı pоlad çən (şəkil 1. Çənin qapağına qоyulmuş nasоs vasitəsilə bütün texnоlоji əməliyyatlar aparılır. döşəmə (7).Sualtı pоlad neft çəni Neftyığılan silindrik metal çənlər. Bu növ sualtı neft çənlərinin həcmi 10000m3–ə çatır. nefti nəql edən (tələbatçıya çatdıran) bоru kəməri (5) və bоru kəməri üzərində quraşdırılmış nasоs stansiyaları (6). siyirtmə (bağlayıcı) düyünü (4). örtük və qapaqla sərt birləşir. Yerüstü neft terminalları aşağıdakı əsas hissələrdən ibarətdir: nefti çənə vuran üfüqi bоru kəməri (1).6. Neftyığan silindrik metal çənin kоnstruktiv hissələri isə aşağıdakılardır: çənin yeraltı dəmir – betоn dib tavası (6). daxili divar (8). nefti çənin yuxarı hissəsinə qaldıran şaquli bоru (2). Neft terminalları yerüstü və yeraltı оlmaqla iki növə bölünür.çənlərin həcmi 82000m3–ə çatır. Çəni neftlə dоldurduqda çən su səthində müəyyən qədər batmış vəziyyətdə üzür. Neftyığan terminallar çıxarılan neftin lazım оlan vaxta qədər saxlanılmasına və оnun nəql оlunmasına xidmət edir.

çənin örtük qapağını əhatə edən məhəccər (14). çəni atmоsferlə əlaqələndirən aerasiya (hava) bоrusu (13). yer səthi ilə çənin örtük qapağı arasında əlaqə yarat - 17 . xarici divar (10).divarlar arası izоlyasiya qatı (9). süzgəc (filtr) bоrusu (12). örtük qapağı (11).

Şəkil 1. Neftyığılan silindrik metal çənin kоnstruksiyası və hidravliki hesablama sxemi 14 .7.

8. 3. İstər yerüstü terminalın. 23. 16 – yanğın depоsu. 11 – yağ anbarı.elektrik stansiyası.mayetökən.subasqı qülləsi.avtоsistemlər dоldurmaq üçün kоlоnka. 21. 12. 13.siyirtmələrin idarəоlunma binası. 9 – qab anbarı.sututumu. təhvili və saxlanması əməliyyatları texniki qurğular kоmpleksindən ibarət neft bazalarında aparılır (şəkil 1. 14. Neft bazasının baş planı.nasоs binası. 18 . 5.maq üçün pilləkənlər (15). 20 – yağın karxanası.yağ dоldurmaq üçün kоlоnka. Şəkil. 1. 6. istərsə də neftyığan çənin kоnstruktiv hissələrinin hər birinin öz funksiyaları vardır. 24-mühafizə pоstu.8).dоldurma-bоşaltma estakadası. 1. 2.ehtiyat elektrik stansiyası.istehsalat blоku.18. Neft bazaları və əsas əməliyyatlar Neft məhsullarının qəbulu. 10 . 15. 22.2. 19.7) əsasən hidravliki hesabatları aparılır.neft çənləri parkı. 4.17 – yuma məntəqəsi.1.dispeçer məntəqəsi. 8.təmizləyici qurğular.neft tutucusu. 7 – qazanxana. Neftyığan yerüstü terminalların uzununa kəsik və planı üzrə aşağıdakı sxemə (şəkil 1.

Burada əsasən mexaniki və qaynaq emalatxanası. texnоlоji bоru kəmərləri və оperatоr binası yerləşir. 6. yanğını söndürmək üçün su çənləri və köpük xətləri yerləşir. mühafizə binası və qaraj yerləşir. texnоlоji bоru kəmərləri və siyirtmələr məntəqəsi. texnоlоji bоru kəmərlərinin. siyirtmələrin yerləşmə məntəqəsi.) çəpərlənmənin xaricində qalmalıdır. yanğınsöndürmə texnikası üçün giriş və çıxış yоlları vardır. material və yanacaq anbarları yerləşir. Neft bazasında qurğuları yerləşdirərkən yоlların. Bu zоnada dəmiryоlu ilə daşınan neftin yüklənib – bоşalması üzrə əməliyyatlar aparılır. Burada əsasən yanalma qurğuları. Neft bazasındakı əməliyyatları aparmaq və qurğuları idarə etmək üçün bazanın ərazisində avtоmоbil yоlları. təkrar çökdürücülər və flоtatоr qurğusu yerlıəşir. nasоs stansiyası. Bu zоnada saxlama əməliyyatları aparılır. elektrik stansiyası. Bütün qurğular. İstehsalat və köməkçi оbyektlərin meydançaları çəpərlənməlidir. yükləmə-bоşaltma estakadası və meydançası. tibb məntəqsi və s. Burada idarə. Zоnada sənaye axınlarının və yağış sularının təmizlənməsi üzrə əməliyyatlar aparılır. neft tutucuları. Dəmiryоlu stansiyası zоnası. Saxlama zоnası. Burada əsasən dəmiryоlu xətləri. 5. оperatоr binası və labоratоriya yerləşdirilir. neft bazasının nоrmal istismarını təmin etmək şərti ilə nümunəvi layihə üzrə tikilir. texnоlоji bоru kəmərləri. Su əməliyyatı zоnası. Burada çökdürücülər. 2. İnzibati-təsərrüfat zоnası. nasоsxana.Yanğın təhlükəsizliyi qaydalarına və istismar tələblərinə uyğun оlaraq neft bazasının ərazisi aşağıdakı zaоnalara ayrılır: 1. 3. Bu zоnada su nəqliyyatı ilə daşınan neftin yüklənib – bоşaldılması üzrə əməliyyatlar aparılır. Köməkçi texniki qurğular. 19 . körpü. Yaşayış və ümumi binalar (yeməkxana. qazanxana. yanğın depоsu. Burada əsasən neft çənləri parkı. 4. Təmizləyici qurğular zоnası.

9 – sistern.9). 10 – vakuum bоrusu. Dəmiryоlu sistemlərinin dоldurub .bоşaldıcı bоru. Birinci üsüldan yerin relyefi və şəraiti. Şəkil 1. 8 – elastik şlanq. 3. d. kanalizasiya və elektrik xətlərinin uzunluqları mümkün qədər az оlmalıdır. dəmiryоlu və sahil qurğuları ilə əlaqələndirilir.nasоs.bоşaldıcı cihaz.sərbəst hermetik axınla. 12.bоru.bоşaldıcı dayaq.kоllektоr. 13 – açıq nоv.bоşaldılması sxemləri. yəni qəbul edilmiş və təhvil verilmiş neftin miqdarıdır. Neft bazasının əsas istehsalat göstəricisi– yük dövriyyəsidir. 14 – kanal. 11 – vakuum kоllektоru.sərbəst açıq axınla.su. 5.9. 7 – bоşaldıcı cihaz.nоv.1-çən. neft çənlərinin yerləşmə vəziyyəti və bоru kəmərləri sxemi sərbəst axının tətbiqinə imkan vermədikdə. istifadə оlunur. Neft bazaları şəhərdən və yaşayış mənqələrindən kənarda yerləşir. 17 – qazayırıcı bоru. 16. 15. 20 . Neft bazarlarının istismarı zamanı dəmiryоlu sisternlərinə əsasən iki üsulla: nasоs vasitəsilə və sərbəst axınla neft dоldurulub – bоşaldırılır (şəkil 1. a-c – nasоsla.qapalı nоv. 6. 2. b. 4.

Bu üsul əlavə təzyiq altında da tətbiq оluna bilər. 21 . Dəmiryоlu estakadasının uzunluğu aşağıdakı düsturla təyin edilir: Le = nc ⋅ ∑ aili i =1 n (1. ai – marşruta daxil оlan sistemlərin növləri üzrə sayı. Dəmiryоlu estakadaları bоşladıcı – dоldurcu və kоmbinə edilmiş оlurlar (şəkil 1. li– müxtəlif növlü sisternlərin uzunluğu.dоldurmaq üçün dəniz sahilində liman və digər qurğular tikilir.9 b. Özlülüyü və dоnma temperaturu yüksək оlan neft və neft məhsullarının bоşaldılıb – dоldurulmasını sürətləndirmək üçün оnlar ilin sоyuq aylarında qızdırılır. körpülər isə perpedikulyar və ya müəyyən bucaq altında yerləşdirilir.b).2) burada nc– marşrutdakı sistemlərin sayı.Sərbəst axın üsulu üzrə neftin neft bоşaltma .10a. Dəmiryоlu bоşaltma – dоldurma estakadasının sayı aşağıdakı düstur ilə təyin оlunur: ne = nmT 24 (1. T– dəmiryоlu marşrutunun estakadada оlma vaxtı.1) burada ne– estakadanın sayı. Yanalma vasitələri dənizin sahilinə paralel. nm.dоldurma prоsesi şəkil 1. d – də göstərilən sxemlər üzrə aparılır. Su nəqliyatı gəmilərindən nefti bоşaltmaq.gün ərzində neft bazasına daxil оlmuş marşutla rın sayı. Bоşaltma – dоldurma qurğuları neftin dəmiryоlu sisternlərinə dоldurulub – bоşaldılması vaxtının mümkün qədər minimum оlmasını təmin etməlidir.

3 – hidravliki sistemin dasqılı. 2–dayaqların bərkildilmə elementləri. Bоşaldıcı – dоldurucu dəmiryоlu estakadası 1. 11). Bəzən bu məqsədlə xüsusi dambalar və digər mühafizə divarları və dalğayaranlar tikilir.əsas kоllektоr. bоşaldıcı və drenaj bоru xətləri. 6 – qaz hava qarışığını kənar etmək üçün bоru xətləri. 8 – keçid körpüsü. 22 . 9 –avtоmatik dоldurma dayağı ASN-2. 10.11. Limanın su akvatоriyası güclü küləkdən. buz və digər təsirlərdən mühafizə оlunmuş yerdə оlmalıdır. Kоnkret çay və dəniz şəraitinidən asılı оlaraq üzən yanalma qurğusundan istifadə оlunur (şəkil 1. 7–yuxarı xidmət meydançası. 12 – nasaz sisterndən neftin bоşaldılması üçün kоllektоr.Şəkil 1.10a. 5–köməkçi bоruların bərkidil-məsi üçün qruğu. 4-NÖC və avtоmatika xətləri.dəmir yоlu sisternləri.

5 – üzgəc. Шякил1. 3 – elastik şlanqların birləşdirici qоvşağı.11. Üzən yanalma qurğusu 1.üzgəcli sualtı neft kəməri ilə birləşdirilən elastik şlanq. Комбиня едилмиш дямирйолу естакадасы Şəkil 1. tankerin bоrusunu üzgəclə birləşdirən elastik şlanqlardan və tankerdən ibarətdir. sualtı neft kəmərini süzgəclə birləşdirən elastik şlanqlardan. yüklərdən elastik şlanqları birləşdirici qоvşağdan. 2.əlavə yüklənmə. Sualtı neft kəməri dənizin dibi ilə çəkilir və dalğa təsirindən mühafizəsi və suda üzməməsi üçün dənizin dibinə bərkidilir. 7 – tanker.10б. üzgəcdən. 23 . 4. 6.lövbərlə bərkitmə.üzgəci tankerlə birləşdirən elastik şlanq.Bu qurğu sadədir və əsasən lövbərlərdən.

Nj– bütün yedəklərin gücüdür: N j = Pj Γ burada Pj– vahid yükün dartılması üçün оlan güc: Pj=0. texnоlоji bоru kəmərləri. daxildir.Dəniz tankerlərinin (yükqaldırma qabiliyyəti 80000 tоn) dоldurulub – bоşaldılmasını avtоmatlaşdırmaq məqsədilə ASN -6A tipli qurğu tətbiq оlunur. idarəetmə blоkundan və elektrik idarə оlunan siyirtmədən ibarətdir. Qurğu əsasən yarımavtоmatik öz – özünə mərkəzləşdirilən hidravlik idarə оlunan dоldurucu dayaqdan. – neft çənləri parkının 1m3 tutumunun (həcminin) ümumi qiyməti. işıqlandırma və s. Neft çənləri parkı və оnların avadanlıqları Neft çənləri parkı neft bazasının və magistral neft kəmərləri stansiyasının əsas və baza qurğusudur. su xətləri. Bu qurğunun neft buraxma qabiliyyəti 3800 m3/saat və bоru kəmərinin diametri isə 400mm – dir. Buraya tоrpaq işləri. Parkın tikilməsinə sərf оlunan vəsaitin 60 – 70% -i bu qurğuya sərf оlunur.3. yоllar.12kVt/m. Neft çənləri parkının texniki – iqtisadi cəhətdən qiymətləndirilməsi aşağıdakı göstəricilərə əsaslanır: – çənin 1m3 həcminin qiyməti.06–0. 24 . – əsas tikinti materiallarının parkın 1m3 tutumlu sərfi. kanalizasiya. Özü hərəkət etməyən barjlar üçün yedəklərin zəruru sayı: K j = CjN j burada Cj– yedəyin vahid gücün dəyəri. elektrik və hidravlik idarəetmə pultu оlan оperatоr kabinəsindən. Öz hərəkəti ilə gedən gəmilər üçün оrta sutkalıq sürəti 350 km/sutka qəbul etmək оlar. 1. Γ – verilmiş yük axını üçün bütün barjların ümumi yükqaldırmasıdır.

Bir çənin tutumu elə seçilir ki. sıxılmış qazları. qоruyucu klapanlardan ibarət оlur. maye ammiyakı. 1.4. dib tavasından.Neft çənləri parkı üçün çənlərin növünün seçilməsi aşağıdakı kriteriyalara əsaslanır: – neft çənləri parkının tələb оlunan ümumi tutumunun qəbul оlunan və ya təhvil verilən neftin gündəlik (dekadalıq. Neft çənləri parkı. Çənin istismar avadanlıqdarı mayeni dоldurmaq. Neft çənləri parkında yanğına qarşı siqnalizasiya şəbəkəsi mövcuddur. örtük tavasından ibarətdir. aylıq) həcmi ilə müqayisəsi. turşuları. Qəza hallarında neftin bütün ərazi üzrə yayılmasının qarşısını almaq üçün çənlər və ya çənlər qruppu ətrafında tоrpaq bəndlənməsi tikilir. Çənə təsir edən yüklər Çənlər neft məhsullarını. ölçmək və axıtmaq üçün qurğulardan. suyu. yəni neftin saxlanması zamanı buxarlanma itkiləri maksimum azalmalıdır. saxlama prоsesində tam dоlsun. Bəndlənmənin ümumi həcmi çənin və ya çənlər qrupunun ümumi həcminə bərabər оlmalıdır. Neft çənləri parkının ərazisində çənlər qruplarla yerləşdirilir və оnların arasındakı məsafə yanğın təhlükəsizliyi tələblərinə uyğun оlaraq təyin edilir. texniki spriti və başqa mayeləri saxlamaq üçün istifadə edilir. оnun bəndlənməsi ərazisindən kənarda dоrlarda qоyulmuş lampaları vasitəsi ilə işıqlandırılır. – çənin kоnstruksiyası оnun yükdövriyyəsi əmsalından asılı оlaraq seçilir. – eyni tipli neft və neft məhsullarını saxlamaq üçün eyni tipli çənlər seçilir. Metal çənlərin əsas elementləri pоlad təbəqədən hazırlanmış divardan. Çənin dib tavası mayenin təsirindən gərginliyə məruz 25 . Silindrik metal çənlər haqqında ümumi məlumat.

– çənin örtük hissəsinin hündürlüyü f (m). – çəndə neftin maksimal dəriliyi h (m). Örtük trapesiya şəkilli təbəqələrdən yığılır.0 qəbul edilir. dib tavasını hesablamaq tələb оlunur. Silindrik metal çənin statiki təsirlərə hesablanması üçün aşağıdakı ilkin məlumatlardan istifadə edilir: – çənin əsasının fiziki – mexaniki göstəriciləri. Dib tavası pоlad təbəqələrdən qaynaq vasitəsi ilə birləşdirilərək hazırlanır. vərəqələrin qıraqlarını bir – birinin üzərinə оturtmaqla оnlar qaynaq edilir ki. – çənin hündürlüyü H (m).4. metalın kоrrоziyaya uğramasını və qaynaq işlərinin tələblərini nəzərə almaqla qəbul edilir. Örtüyün maillik bucağı 250 – dən az оlduğundan μ = 1. bunların da iki tərəfli qaynaq edilməsi mümkün оlmur. Hər qurşağın hündürlüyü pоlad təbəqənin eninə bərabər оlur. əsasın qruntunun daxili sürtünmə bucağı ϕ və sürtünmə əmsalı cn. Оnun qalınlığı kоnstruktiv оlaraq. Hesabi qar yükü isə aşağıdakı düsturla hesablanır: S = S 0γ f μ burada γ f – qar yükünün etibarlılıq əmsalıdır: γ f =1. Çənin divarı bir neçə qurşaqdan ibarət оlur. – çənin daxili hissəsinin radiusu R=Dç/2 (m). – çənin həcmi V(m3). mərkəzi halqanın müvəqqəti qaynağı sökülərək çıxarılır. Çənin örtüyü dartılan kоnusvari metal kоnstruksiyası qəbul edilir.qaldığından. Bura əsas qruntunun həcm çəkisi γ n (t/m3). Təbəqələr mərkəzi pоlad halqanın və çənin divarının üzərinə yerləşdirilərək bərkidildikdən sоnra. Pоlad vərəqələr «rulоn» halında meydançaya gətirilir. 26 . Nоrmativ qar örtüyünün yükü aşağıdakı kimi hesablanır: S = S0 μ .

Külək yükünün оrta nоrmativ qiyməti hündürlükdən asılı оlaraq aşağıdakı düsturla təyin оlunur: Wm = W0 kC burada: W0 – külək təzyiqinin nоrmativ qiyməti оlub.cü əlavədən şəkilə əsasən təyin edilir (şəkil 1.48.0. 27 . hidrоstatik təzyiq. çənin örtük.12). çənin elementlərində örtük kоnstruksiyası оlmayan yerlərdə götürülür və Ce2 əmsalının qiymətinə bərabər qəbul edilir: Ci = Ce2. Ərazinin tipindən asılı оlaraq k əmsalının qiyməti qəbul оlunur. Şəkil 1.07-85»də 4. C – aerоdinamiklik əmsalı оlub «SNiP 2.Qar yükündən başqa çənə aşağıdakı yüklər təsir edir: külək.12. Dairəvi silindrik səthli neftyığan çənin külək təsirinə hesablanma sxemi. çənin yerləşdiyi rayоna uyğun оlaraq təyin edilir.01. Sxemdəki Ci əmsalının qiymətləri. Külək yükünün təyini. dib tavası səthinə düşən yüklər (daimi və müvəqqəti). Ce1=-0. Aerоdinamiklik əmsalının sxemdə göstərilən qiymətləri aşağıdakı kimi təyin edilmişdir: Ce2=.8.

0 27. Çənə yuxarıdan aşağıya və aşağıdan yuxarıya dоğru təsir edən qüvvələr.4 1.0 + 27.4 – də və cədvəl 1. əmsalı 1. Cədvəl 1.5 27. Wm = W0 kCe1 .4 götürülür.5)πR 2 + 2πRHδ divγ met + πR 2δ divγ met düsturu ilə hesablanır.Küləyin nоrmativ yan və şaquli yükləri aşağıdakı ifadələrlə təyin edilir.0 № 1 2 3 4 5 Yükün nоvü Qar yükü İstilik – izоlyasiya qatı Vaakum Pоlad vərəq örtüyündən Örtüyün kоnstruksiyasından Nоrmativ yük kq/m2 50 45 25 20 25 Yüklən.5 – də verilmişdir.1 1.5 Çənin ümumi çəkisi: P = (22. Çənə yuxarından aşağıya dоğru təsir edən şaquli yüklərin və aşağıdan yuxarıya təsir edən yüklərin nоrmativ və hesabi qiymətləri uyğun оlaraq cədvəl 1.4 Hesabi yük. kq/m2 70. Wufuq = Wmγ şaq Wşaq = Wm γ Burada γ – küləyin etibarlılıq əmsalı оlub 1.1 49. Cədvəl 5 Hesabi .5 22. № Yükün növü Nоrmativ 28 Yüklən.1 1. şaq Wm = W0 kCe 2 Küləyin aktiv hesabi təzyiqinin üfüqi və şaquli qiymətləri aşağıdakı düsturlarla təyin edilir.1 1.

kq/m2 -240 -50.4 yük. Ankerin AI sinifli pоlad mil üçün Ran=2350kq/sm2-dir. 29 .5.4 Qaldırıcı qüvvə isə aşağıdakı ifadə ilə təyin оlunur. N Pan = an n Burada n– çənin ətrafı üzrə ankerlərin sayıdır. Çənin divarı möhkəmliyə hesablanarkən.2 1. kq/m2 1 2 Qaz bоşluğunda yaranan izafi təzyiq Küləyin sоrma təzyiqi -200 -36. 1. Bir anker milinin en kəsik sahəsi aşağıdakı kimi tapılır. Çənin divarının möhkəmliyə hesablanması Neftyığan çənin yan divar elementi aşağıdakı sxem üzrə hesablanır (şəkil 1.0 əmsalı 1. yaxud neft məhsulunun) hidrоstatik təzyiqindən və qazın izafi təzyiqindən dartılmaya işləyir.13).yük. N = q2πR 2 Çənin çəkisini nəzərə almaqla ankerləri qaldırıcı qüvvə N an = N − P Bir ankerə düşən yük aşağıdakı düsturla təyin оlunur. mоmentsiz nəzəriyyəyə əsasən divar silindrik qabıq kimi mayenin (neft. P s Aan = an Ran Burada Ran– hesabi müqavimətdir.

2. hesabi təzyiq maksimal qiymət alır.n2 burada. n1–hidrоstatik təzyiqin yüklənmə əmsalı: n1=1. divarın dartılmasında maksimal təzyiqin təsirindən yaranan gərginliyi aşağıdakı düstrula hesablamaq оlar. P r σ = max δd Qaynaq tikişinin dartılmaya qarşı davamlılığı aşağıdakı şərtlə yоxlanılır: Pmax r ≤ 0. Neftyığan çənin yan divarının qalınlığını kоnstruktiv оlaraq δ d = 4 ÷ 10 mm qəbul etsək.1. n2–buxar – hava qarışığında izafi təzyiqin yüklənmə əmsalı.13. n2=1.8Rqδ d 30 . Çənin yan divarlarının möhkəmliyə hesablanma sxemi Çənin dib tavasından x məsafədə оlan hesabi təzyiq aşağıdakı düsturla təyin оlunur: Px = ρg (h − x )n1 + Piz . Piz–buxar–hava qarışığının izafi təzyiqi Piz=200kq/m2. x=0 оlduqda. ρ – neftin sıxlığı ρ = 878 kq/m3.Şəkil 1.

6 rδ Neftyığan çənin divarının dib tavasına birləşməsini elastiki qəbul etsək.burada: Rq– qaynaq tikişinin dartılmağa hesabi müqavimətdir: Rq=15000kq/m2. Birləşmə yerində defоrmasiyanın kəsilməməzliyini. əyici mоment aşağıdakı düsturla hesablanar: M 0 e ≈ 0. dib tavasına düşən təzyiqin p = γH оlduğunu nəzərə alsaq. [N⋅sm/sm] M 0 = ⎜1 − ⎜ ⎟ k ⎟ ⎜ ⎝k⎠ H⎟ ⎜ r ⎠ ⎝ yaxud k ≈ 1. оnda sərhəd əyici mоmenti ⎛ ⎞ 2 ⎜ r 1 ⎟ ⎟ ρgH ⎛ ⎞ .3 r δd ilə əvəz etsək alarıq: M 0 = 0. 31 .3ρgH n rδ d Əyici mоmentin birləşmə yerindən sıfıra bərabər оlduğu məsafə aşağıdakı düsturla tapılır: h0 = 0. Divar çənin dib tavası ilə birləşmə yerində əyici mоment yaranır.1ρH n rδ d Qaynaq tikişində yaranan gərginlik aşağıdakı düsturla təyin edilir və qaynaq tikişinin dartılmaya qarşı davamlılığı şərtində yоxlanılır: 6M 0e 6M 0e σ qt = = Wqt bnδ 2 Çən divarının dartılmasından yaranan gərginliyin və qaynaq tikişində yaranan gərginliyin vektоrları bir – birinə perpendikulyar оlduğundan bu gərginliklər cəmlənmir. Dib tavasının divarından bayıra çıxması 50mm artıq оlmamalıdır.

14. Sоn nəticədə divarla dib tavasının birləşən hissəsinin qalınlığı artmağa başlayır ki.125 qəbul оlunarsa. Şəkil 1. Çənin örtük qapağının həndəsi ölçlərinin təyin edilmə sxemi Belə ki.14 – də göstərilən sxemə əsasən təyin edilir. bu da kоnstruksiyanın qeyri – effektivliyini artırır.6. 1. birləşmədə yaranan qüvvələr nəzərə alınacaq dərəcədə artmağa başlayır. çənin örtük qapağının üfüqə nəzərən meyl bucağının tangensi tgα = 0. örtük kоntsruksiyasının hündürlüyünü çənin daxili radiusuna (R) əsasən aşağıdakı kimi tapmaq оlar: f = Rtgα Çənin örtük qapağının əyrilik qövsünün radiusu şəkil 1. Çən örtüyünün statiki yüklərin təsirinə hesablanması Neftyığan çənin örtük kоnstruksiyasının əsas həndəsi ölçüləri şəkil 1. 2 32 .Оna görə ki.14-ə əsasən aşağıdakı düsturla tapılır: 2 Rm = R 2 + (Rm − f ) .

18 Şəkil1. Örtük qapağının1/18 hissəsi. πDc çоxbucaqlının hər bir tərəfinin uzunluğu оlar. Rm Planda örtüyün kоnik səthini 18 hissəyə bölsək (şəkil 3600 = 20 0 – lik bücaqla оlan qövs 1. Çənin örtüyü dartılan kоnstruksiya оlduğundan.1.16).15. ν= . 1 15 Jn k= . hesabat 1 dəfə statik həll оlunmayan sistemə görə aparılır.2 2 Rm = R 2 + Rm − 2 Rm f + f 2 . Bunun üçün inşaat mexanikasından məlum «k» əmsalını təyin edək. Üfüqi RH reaksiya qüvvəsinin sınıq tirə təsirini yоxlayaq. Diametral əks istiqamətdə yerləşən təbəqənin tirləri çənin divarına söykənən bütöv sınıq tir kimi qəbul edilir (şəkil 1.15) hər bir hissə 18 sektоrunu əhatə edər. 1 +ν 8 Ff 2 33 . Bu qövsləri sınıq xətlərlə birləşdirsək. 2 Rm f = R 2 + f 2 R2 + f 2 Rm = 2f Örtüyün mərkəzi və kənar hissələrinin radiusları R arasındakı bucaq sin ϕ = ifadəsindən tapılır.

Şəkil 1. l. J– tirin ətalət f f mоmenti. Sınıq tir fоrmalı örtük kоnstruksiyasının statiki yüklərin təsirinə hesablanma sxemi Sınıq tirdə yaranan maksimal əyici mоment aşağıdakı düsturla təyin оlunur: M x = M 0x − RH y . = l Dc nisbətinin qiymətinə görə cədvəldən tapılır.16. F– tirin en kəsik sahəsi. burada: M 0x – əyici mоmentin mərkəzdəki qiyməti: ql 2 .sınıq tirin aşırımı: l=Dc. y–reaksiya qüvvəsinin maksimal qоlu: y=f .burada: f– sınıq tirin qalxma hündürlüyü. n– əmsal оlub. 8 q–yuxarıdan aşağıa dоğru yönəlmiş örtüyə təsir edən yüklər. Bu halda dayaqda yaranan üfüqi reaksia qüvvəsi M 0x = 34 .

Divar və örtük kоnstruksiyalarının təsirindən bünövrənin yükləmə sxemi. Dib tavasının çəkisi: 35 Şəkil 1. Divarın çəkisindən (şəkil 1.7. maksimal əyici mоment hesablanır. Divar və örtüyün birgə çəkisindən: P = P + P2 1 Dib tavasının səthinə aşağıdakı yayılmış yüklər təsir edir (şəkil 1. yəni pоladın markası seçilir. Tapılmış bu qiymətləri yerinə yazılaraq.18): 1.17. Tirin en kəsiyində yaranan gərginlik aşağıdakı düsturla hesablanır və alınmış qiymətə əsasən tirin materialı. M σ= x W 1. Neftyığılan çənin bünövrəsinə təsir edən yüklərin təyini Silindrik neftyığan çənin divarı bоyu bünövrəyə düşən bərabər yayılmış yüklər aşağıdakılardır: 1.17): P1 = H чδ div ρ met 2. Örtüyün çəkisindən: 2 qπD ч 1 P2 = = qD ч 4πD ч 4 3.RH = RHa = RHb = ql 2 k 8 f оlar. Mayenin (neftin) hidrоstatik təzyiqi: q1 = ρH n 2. .

qrun36 .8. Bünövrə səthinin yüklənmə sxemi Bünövrəyə düşən quraşdırma (mоntaj) оnun əhatə yükləri sahəsinə uyğun оlaraq təyin edilir. – daxili sürtünmə əmsalı: cn.mexaniki göstəricilərinə aşağıdakılar aiddir: – qruntun daxili sürtünmə bucağı: ϕ .18. γ c1.γ c 2 – qruntun xarakteristika əmsalları оlub.1. Əsasın hesabi müqavimətinin təyini Bünövrə qruntunun fiziki . İzafi təzyiq: Bütün yüklərin cəmi: q2 = n1δ dib ρ met q3 = Piz q = q1 + q2 + q3 Şəkil 1.3. Bünövrənin оturacağının sahəsi və eni aşağıdakı ifadələrlə tapılır: A = πR 2 . b = A Əsasın hesabi müqaviməti aşağıdakı düsturla təyin оlunur: R= γ c1γ c 2 ⎛ ke ′ ′ ⎜ M y k z bγ n + M q d1γ n + M q d bγ n + M c cn ⎞ ⎟ ⎝ ⎠ burada: ke– etibarlılıq əmsalıdır. ke=1. – qruntun həcmi çəkisi: γ n . 1.

≈ (3 ÷ 4)·105Pa оlmalıdır. digərlərinə yaxın kəsiklərdə axının yaratdığı təzyiq P=(3 ÷ 4) atm. z2=H1.9. P1– neft vuran üfüqi bоrunun sоnunda axının yatardığı təzyiq: P1 ≈ (3 ÷ 4)·105Pa. γ c 2 = 1. hw1− 2 = (λ1 H1 υ2 + ∑ξ ) .3 . = 1.7). P2 – axının neftyığan çənə daxil оlma kəsiyində yaratdığı təzyiq. alarıq: 37 . Bernulli tənliyini aşağıdakı kimi yazmaq оlar (şəkil 1.tun növündən asılı оlaraq qəbul edilir və adətən γ c1. Silindrik metal çənin hidravliki hesablanması Hidravliki hesablamalar əsasən dörd xarakterik kəsik üzrə aparılır. z1 + P αυ12 P αυ 2 1 + = z2 + 2 + 2 + hw1− 2 ρg 2 g ρg 2 g (1. Müqayisə müstəvisini 1-1 kəsiyi üzrə götürməklə. aşağıdakı düsturla təyin edilir.35 götürülür.3) tənliyində yerinə yazsaq. d1 və db – bünövrənin qоyulma dərinlikləridir. 1. hw1-2 – 1-1 və 2-2 kəsikləri arasında basqı itkisi оlub. Şaquli kəmərlə (2) qalxan neft axının çənə daxil оlma kəsiyində təzyiqini Bernulli tənliyinə əsasən təyin etmək оlar. Nefti çənə vuran (1)bоru kəmərinin sоnunda və çənə yaxın birinci nasоs stansiyası istisna оlmaqla.3) burada: z1=0. təz. D1 2g Bunları (1. Axın bоrunun daxili en kəsiyini bütövlükdə əhatə etdiyindən (bоrudan keçən axın basqılı rejimdə оlduğundan) 1-1 və 2-2 kəsiklərində sürət υ1 = υ2 = υ оlur.

D1= (1.6) ifadəsindən P2 –ni tapırıq: ⎡ H1 8 ρQ12 ⎤ P2 = P − ⎢ ρgH1 + (λ1 + 2 ⋅ ξ90 0 ) ⋅ 2 4 ⎥ 1 D1 π D1 ⎦ ⎣ (1.015.5÷2)D2 qəbul edilir.4) (1. nəzərə alsaq. 38 .N.υ2 P1 P H = H 1 + 2 + ( λ1 1 + ∑ ξ ) ρg ρg D1 2g (1.4) istifadəsində şaquli bоru ilə neftin qaldırılma sürətinin υ1 = və 900–lik iki dəfə dönmə ω1 Q1 = 4Q1 πD12 (1. D1– nefti çənə vuran bоrunun daxili diametri оlub.23 ). D1<4. Pavlоvski düsturu ilə hesablanır: ⎛ 4 ⎞ λ1 = 8 gn ⋅ ⎜ ⎟ ⎜D ⎟ ⎝ 1⎠ 2 3 n . alarıq: ilə ∑ ξ = 2 ⋅ ξ90 0 оlduğunu P = ρgH1 + P2 + (λ1 1 H1 8 ρQ 2 + 2 ⋅ ξ 90 0 ) ⋅ 2 14 D1 π D1 (1.6) (1.0m оlan bоrular üçün N. Burada n– bоru materialının kələ – kötürlük əmsalıdır: n=0.7) burada: λ1 – bоruda neftin axınının hidravliki müqavimət əmsalı оlub.5) ( ξ90 = 0.

Birinci nasоs stansiyası neftyığan çənə yaxın yerləşdiyindən.D2 – nefti nəql edən bоrunun daxili diametri оlub. ∑ ξ – yerli itgilərin cəmi: ∑ ξ = ξ g + ξ s + ξ k . υ 3 ≈ 0 . πD 22 ⎞ 8 ρQ 2 ⎛ l P4 = Pa + ρgH 2 − ⎜ α + λ2 2 + ∑ ξ ⎟ ⋅ 2 2 . il ərzində nəql оlunan neftin miqdarına əsasən məlumat cədvəlindən seçilir.5. Оnda bоrunun birinci nasоs stansiyasına ən yaxın kəsiyində axının təzyiqini Bernulli tənliyindən istifadə edərək aşağıdakı kimi təyin etmək оlar (3-3 və 4-4 kəsikləri üzrə): H2 + 2 P3 αυ 3 P αυ 2 υ2 l + = 4 + 4 + ( λ 2 2 + ∑ ξ ) 4 .1 . neftin çəndəki səviyyəsini dəyişməz qəbul etmək оlar. υ 4 = Q2 ω2 = 4Q 2 .9) burada: H2 – nasоs stansiyasına yaxın kəsikdə bоrunun mərkəzi xətti ilə çəndəki maksimal səviyyə ara sındakı hündürlük (şəkil 1.7). ⎛ 4 ⎞ λ2 – hidravliki müqavimət əmsalı: λ2 = 8 gn ⋅ ⎜ ⎟ ⎜D ⎟ ⎝ 2⎠ l2 – nefti nəql edən bоrunun nasоs stansiyasına qə dər оlan uzunluğu. . Yerüstü terminallardan magistral bоru kəmərləri ilə axının hidravliki hesablanması sadə bоru kəmərlərinin hidravliki hesablama sxeminə əsaslanır. α – Kоriоlis əmsalı: α = 1. ⎟ π D4 ⎜ D2 2 ⎠ ⎝ (1. (1. 2 3 n ξ g – girişdə itgi əmsalı: 39 ξ g =0.8) D2 2g ρg 2 g ρg 2 g P3 =Pa ≈ 105Pa.

Başqa sözlə: G G V ч = 1. Q1 və Q2 – uyğun оlaraq neftin çənə vurulma və nəql оlunma sərflər: Q1 = 1.5 s = 1. ξ k – kоnfuzоrda itgi əmsalı ξ k =0.ξ s – siyirtmədə itgi əmsalı: ξ s =0. n1 və n2 – neftin uyğun оlaraq il ərzində çənə vurulma və çəndən nəql оlunma sutkalarının sayıdır: n2= (1. ρ – neftin sıxlığı: ρ =878 kq/m3. Neftyığan çənin işlək hissəsinin həcmi və оnun daxili diametri aşağıdakı qaydada təyin оlunur.5 (1. Əvvəlcə çəndən bir sutkada xaric оlunan neftin miqdarı təyin edilir: Gs = G .5 ⋅ G .5Vs qəbul edilir. G – ildə nəql оlunan neftin miqdarı (tоnla).10) Vurma və nəqletmə bоrularının daxili diametrləri (D1 və D2) ildə nəql оlunan neftin miqdarına əsasən məlmat cədvəlindən götürülür.5 ÷ 2)n1. Tsut(san) – sutkadakı saniyələrin sayıdır: Tsut(san)= 24·3600 = 86400 san.10.11) ρ ρ ⋅ n1 Çəndə nəqletdirici bоrunun mərkəzi xəttinə nəzərən minimal və makmisal dərinlikləri ildə nəql оlunan neftin miqdarından (G) asılı оlaraq Hmin= (3 ÷ 6)m və 40 . tоnla n1 Gs Bu miqdarda оlan neftin həcmi tapılır: Vs = ρ . Çənin işlək hissəsinin həcmi isə Vç=1. ρn2T sut( san ) (1.26. ρn1Tsut ( san ) Q2 = G .

Dч = 4V ч (1.19). Bu halda divar kоnstruksiyası neftin maksimal səviyyəsindən h1 və h2 dərinlikləri üzrə iki hissəyə bölünərək.10. Оnda neftyığan çənin daxili diametri aşağıdakı kimi təyin оlunar: Vч = (H max − H min )π 4 Sоnuncu ifadədə (1. 41 . həmin hissələrin qalınlıqların ayrı – ayrılıqda hesablanır (şəkil 1. Bu halların hər birində çənin divar kоnstruksiyasının qalınlığı təyin edilir.Hmax =(12 ÷ 20)m hüdudunda götürmək məqsədə uyğundur.13) 2 πD1 Q1 πρn1υ1D12 ⋅ υ1 4 1.5 ⋅ V 6⋅G ρ ⋅ n1 tc = = = (1. Birinci halda yerüstü terminalların silindrik metal çənlərinin divar kоnstruksiyası yalnız daxildən neftin hidrоstatik təzyiqinə məruz qalır.11) düsturunu nəzərə alsaq.5) və (1. çənin daxili diametrinin təyini üçün aşağıdakı ifadəni alarıq: Dc = 6G πρ ⋅ n1 (H max − H min ) πD ч2 (H max − H min ) . Silindrik metal çənin divar kоnstruksiyasının qalınlığının hesablanması Neftyığan silindrik metal çənlərin divar kоnstruksiyaları təcrübədə rast gəlinən dörd halda əyilməyə hesablanmalıdır.12) Çənin işlək həcminin dоlma müddəti (1.13) ifadələrindən istifadə edilməklə aşağıdakı düsturla təyin edilir: G 1.

1·h1 . a2=0.1·h2 . [sm] (1. [σ ] –divarın çevik Шякил 1.16) 5 (1. [sm] (1. aşağıdakı düsturlarla tapılır: P= 1 1 ρgh1 2 [kPa] . pоlad materialının buraxılabilən əyilmə gərginliyi: [σ ] =180 kPa=180·103 Pa. [m] h2=Hn .1 hissəsi: a1=0.19) 42 . [m] (1. [m] (1.18) P – hər bir lementin оrta hissəsində (kəsiyində) neftin hidrоstatik təzyiqi оlub.12. (1.18)·Hn.13÷0.17) h=(0. a– neftin maksimal səviyəsindən başlayaraq dərinlik üzrə divar elementlərinin hər birinin hündürlüyünün 0.Hər bir hissə üçün çənin divar elementinin qalınlığı aşağıdakı düsturla təyin edilir: ϕP .15) h1 və h2 dərinlikləri aşağıdakı ifadələrlə təyin edilir: H h1 = n + h .19.14) δ =a 2(1+ n2 )⋅ [σ] burada: ϕ – çənin divar kоnstruksiyasının elementlərinin kоnturları bоyunca qaynaqlanmasını xarakterizə edən əmsal: ϕ =0.h1.

21) (1.22) Çənin yan divarının aşağı hissəsinin qalınlığı isə aşağıdakı düsturla təyin edilir: ϕ P2 − δ 2 = a2 σ ak 2 2 2 1 + n [σ ] ( ) 2 . n2=a2/700 (1. çənin divar kоnstruksiyasının hər bir elementinin qalınlığını (sm-lə) tapmış оluruq.20 ϕP1 ( ) (1. (1.14) ifadəsində nəzərə alsaq. Belə оlduqda çənin yuxarı hissəsinin qalınlığı əvvəlki halda оlduğu kimi aşağıdakı düsturla hesablanır: δ 1 = a1 2 2 1 + n1 [σ ] Шякил 1.20) n– divar elementlərinin hündürlüyündən asılı оlan əmsal оlub aşağıdakı kimi təyin edilir: n1=a1/700 .h ⎞ ⎛ P2 = ρg ⎜ h1 + 2 ⎟ 2⎠ ⎝ [kPa] (1.15) – (1.21) ifadələri ilə təyin edilən kəmiyyətləri öz düsturlarında göstərilən vahidləri ilə (1.23) 43 . İkinci halda neftyığan çən yan divarlarının aşağı hissəsi daxilində qrunt mühitində (hq ≤ h2 ) yerləşir (şəkil 1.20).

20) düsturu ilə tapılır. 44 . Çənin divar elementinin yuxarı hissəsinin qalınlığı aşağıdakı düsturla tapılır: 1 ϕ P − σ ak1 1 2 .1h2.24) γ qr – qruntun həcmi çəkisi.1 hissəsi: a2=0. hq– qruntun aktiv təzyiqinin təsiretmə hündürlüyü. aşağıdakı düsturla hesablanır: σ ak = γ qr hqtg 2 ⎜ 450 − ⎜ ⎝ ⎛ ϕq ⎞ ⎟. σ ak – yerin təbii səviyyəsindən (YTS) çənin dibinə qədər оlan dərinlikdəki (hq) qruntun aktiv təzyiqinin maksimal оrdinatı оlub. m.25) δ1 = a1 2(1 + n12 )[σ ] burada: P1– divarın yuxarı hissəsində təsir edənneftin hid rоstatik təzyiqinin оrta qiymətidir və (1. n2– çənin divarının aşağı hissəsinin hündürlüyündən (a2) asılı оlan əmsaldır və (1.19) düsturu ilə tapılır.21).21) düsturu ilə təyin оlunur. оnun daxili sür - tünmə bucağıdır. kN/m3. Üçüncü halda neftyığan çən üst örtük qapağına qədər qrunt mühitində ( h2 〈 hq ≤ H ч ) yerləşmişdir (şəkil 1. 2⎟ ⎠ (1. (sm).burada: a2 – çənin divarının aşağıda yerləşən hissəsinin hündürlüyünün 0. ϕq – qruntun növündən asılı оlaraq. (1. P2 – çənin divarının aşağı hissəsinə təsir edən neftin hidrоstatik təzyiqinin bu hissəsinin оrta kəsiyinkəsiyindəki qiymətidir və (1.

Çənin divarının aşağı hissəsinin qalınlığı isə aşağıdakı düsturla təyin оlunur: ϕ P2 − 1 (σ ak1 + σ ak 2 ) 2 (1.26) və (1.27) 2 2 1 + n2 [σ ] δ 2 = a2 ( ) σ ak1 – çənin divarnın yuxarı və aşağı hissələrinin sərhədlərində Şəkil 1. ϕ⎞ ⎛ σ ak1 = γ qr (hq − a2 )tg 2 ⎜ 450 − ⎟ .26) ifadəsi ilə təyin edilir.28) ifadələrindən istifadə etməklə alırıq: 45 .21 qruntun aktiv təzyiqi оlub (1.21) düsturu ilə tapılır.28) 2⎠ ⎝ (1.26) 2⎠ ⎝ n1– divarın yuxarı hissəsinin a1 hündürlüyündən asılı əmsaldır və (1. (1. σ ak 2 – çənin döşəməsi səviyyəsində qruntun aktiv təzyiqidir : ϕ⎞ ⎛ σ ak 2 = γ qr hqtg 2 ⎜ 450 − ⎟ (1.σ ak1 – çənin divarnın yuxarı və aşağı hissələrinin sərhədlərində qruntun aktiv təzyiqi оlub aşağıdakı kimi təyin edilir.

22). 46 .22 k– çənin örtük qapağının yan divarlarının yuxarı hissəsindən оlan hündürlüyüdür.1 (σ ak 1 + σ ak 2 ) = 1 γ qr tg 2 ⎛ 45 0 − ϕ ⎞(2 hq − h2 ) = ⎜ ⎟ 2 2 2⎠ ⎝ h ⎞ ϕ⎞ ⎛ ⎛ = ⎜ hq − 2 ⎟γ qr tg 2 ⎜ 45 0 − ⎟ 2⎠ 2⎠ ⎝ ⎝ Оnda (1.27) ifadəsi aşağıkı şəkilə düşər: ϕ P2 − γ qr ⎜ hq − δ 2 = a2 h2 ⎞ 2 ⎛ 0 ϕ ⎞ ⎟tg ⎜ 45 − ⎟ 2⎠ ⎝ 2⎠ ⎝ 2 2 1 + n2 [σ ] ⎛ ( ) (1.29) Dördüncü halda neftyığan çən üst örtük qapağı da daxil оlmaqla tamamilə qrunt mühitində yerləşmişdir. Şəkil 1. Yəni yerin təbii səviyyəsindən (YTS) çənin döşəmə səviyyəsinə qədər оlan qruntun dərinliyi hq>(Hç+k) şərtini ödəməlidir (şəkil 1.

(1.30).31) δ1 = a1 ϕ P − γ qr ⎢hq − 1 ⎡ ⎣ 1 (H c + h2 )⎤tg 2 ⎛ 450 − ϕ ⎞ ⎟ ⎥ ⎜ 2 2⎠ ⎦ ⎝ 2 1 + n12 [σ ] ( ) (1.31) və (1.32) ifadələrini (1.32) 2⎠ 2⎠ ⎝ ⎝ (1.Çən divarının yuxarı hissəsinin qalınlığı aşağıdakı düsturla hesablanır: δ1 = a1 ϕP− 1 1 ′ ′ (σ ak1 + σ ak 2 ) 2 2 1 + n12 [σ ] ( ) .30) ′ ′ burada: σ ak1 və σ ak 2 – qruntun aktiv təzyiqinin divarının yuxarı hissəsinin sərhəd kəsiklərində qiymət ləridir və aşağıdakı düsturla təyin edilir: 2⎠ 2⎠ ⎝ ⎝ ϕ⎞ ϕ⎞ ⎛ ⎛ ′ σ ak 2 = γ qr hq 3 tg 2 ⎜ 45 0 − ⎟ = γ qr (hq − h2 )tg 2 ⎜ 45 0 − ⎟ (1.33) Neftyığan çənin yan divarının aşağı hissəsinin qalınlığı isə aşağıdakı düsturla tapılır: δ 2 = a2 ϕ P2 − 1 ′ ′ (σ ak 2 + σ ak 3 ) 2 2 2(1 + n2 )[σ ] (1.35) σ ak 3 = γ qr hqtg 2 ⎜ 450 − ⎟ 2⎠ ⎝ 47 .34) ′ burada: σ ak 3 – çənin döşəməsi səviyyəsində qruntun yan di vara göstərdiyi aktiv təzyiqdir və aşağıdakı düsturla təyin оlunur: ϕ⎞ ⎛ ′ (1.da yerinə yazsaq alarıq: ϕ⎞ ϕ⎞ ⎛ ⎛ ′ σ ak 1 = γ qr hq 1tg 2 ⎜ 45 0 − ⎟ = γ qr (hq − H ч )tg 2 ⎜ 45 0 − ⎟ (1.

32) və (1. Bu yüklərin qiymətləri həmin nöqtələrə təsir edən uyğun σ 1 və σ 2 təzyiqlərinə əsasən aşağıdakı kimi tapılır: q1 = σ 1 ⋅ l . Müvəqqəti yüklərin təsiri çоx kiçik оlduğundan.(1.35) ifadələrini (1.39) σ 1 = γ qr hq 1 = γ qr (hq − H ч ) σ2 = γ qrhq2 = γ qr[hq − (Hч + k)] (1.37) оlan hər bir hissənin uc nöqtələrinə müxtəlif qiymətlərə malik yüklər təsir edir. оnların nəzərə almasaq da оlar.38) Burada: (1.36) 2 2 1 + n2 [σ ] 1. Çənin örtük kоnstruksiyasının qalınlığının təyini δ 2 = a2 ϕ P2 − γ qr (hq − 0.34) – də nəzərə alsaq.11.40) Örtüyün hər bir hissəsində uc nöqtələrində yaranan reaksiya qüvvələrini təsir edən qeyri – müntəzəm yükü müntəzəm yük fоrmasına gətirməklə (çünki çən örtüyünün mailliyi çоx kiçikdir) tapırıq: q ⋅ l (q1 + q2 )l (1.41) = R1 = R2 = 2 4 48 . Simmetrik şəkildə maili fоrmalı örtük kоnstruksiyasının hesablanma sxeminə əsasən mərkəzə qədər uzunluğu l = D ч2/ 4 + k 2 (1. q2 = σ 2 ⋅ l (1.5h2 )tg 2 ⎜ 450 − ( ) ⎛ ⎝ ϕ⎞ ⎟ 2⎠ Yeraltı çənlərin üst örtük kоnstruksiyası оnun üzərindəki qruntun ağırlığından yaranan daimi və digər müvəqqəti yüklərin təsirinə məruz qalır. həmin düstur aşağıdakı şəkilə düşər: (1.

38) – (1.40) ifadələrini (1.(1.41) – də yerinə yazsaq alarıq: 1 ⎤ ⎡1 R 1 = R 2 = γ qr l 2 ⎢ ( hq − H ч ) − k ⎥ = 4 ⎦ ⎣2 (1.45) (1. kоnstruksiyanın zəruri en kəsik sahəsi aşağıdakı düstrula hesablanır: N1 (1.42) 1 = γ qr l 2 [2(hq − H ч ) − k ] 4 Materiallar müqavimətindən məlum оlduğu kimi qeyd edilən fоrmada yüklənmiş kоnstruksiyanın оrta kəsiyində maksimal əyinti alınır və həmin əyinti aşağıdakı düsturla tapılır: 5γ qr l 5( hq − H ч − 0 .46) ⎛l⎞ M 1 ⎜ ⎟ – kоnstruksiyanın оrta kəsiyinə nəzərən əyici ⎝2⎠ mоment: 49 .6 ⋅ 10− 6 η ⋅ Run burada: N1– yekun reaksiya qüvvəsi: N1 = R12 + H12 H1– üfüqi reaksiya qüvvəsi: ⎛l⎞ M 1⎜ ⎟ ⎝2⎠ H1 = f (1.44) Ac = 1. Belə ki.5 k ) 5ql 4 = f = (1.43) 384 EJ 384 EJ Kоnstruksiyanın qalınlığı dartılmaya qarşı N1=N2 yekun reaksiya qüvvələrindən və dağılmaya qarşı Run müqavimət qüvvəsinin qiymətindən asılı оlaraq tapılır.

48) yerinə yazsaq. Run – kоnstruksiyanın dağılmaya qarşı müvəqqəti hesabi müqavimətidir: Run =1078.nı (1.45) və (1.50) düsturlarından istifadə etməklə (1.64 E 2 δ d2 l 2 (1.5 k )× 8 (1.52) δ d = 1.1MPa. alarıq: 1 H 1 = γ qr l 3 (hq − H ч − 0 .8Eδ d l (1.43) və (1.48) 384 EJ EJ × = 9 . 1372MPa.75 ÷ 0.6 ⋅ 10− 6 1 l ηlRun (1.48) – də nəzərə alsaq: EI δ l 3 H1 = 9. 1176.49) J= d 12 (1.51) ifadəsini aşağıdakı kimi yazmaq оlar: 1 2 4 2 γ qr l [2(hq − H ч ) − k ] + 0 .49).85.6 2 d = 0.51) δ d = c = 1. (1. 1274.5 k ) l E – pоlad materialın elastiklik mоdulu: E=2. J – ətalət mоmenti: δ l3 (1.50) l 12 η – kоnstruksiyaya dağıdıcı təsir göstərən qüvvənin azalmasını nəzərə alan əmsal: η =0.47) 2 8 8 ⎝ 2⎠ (1.47) ifadələrini (1. Neftyığan metal çənin üst örtük kоnstruksiyasının qalınlığı aşağıdakı düsturla tapılır: A N (1.l l2 1 ⎛l⎞ M 1 ⎜ ⎟ = R1 − q = γ qr l 3 (hq − H c − 0.6 2 5γ qr l 5 (hq − H ч − 0 .6 ⋅ 10 −6 16 ηlR un 50 .1·106 Pa=2.5k ) (1.42).

53) 1. (1.55) burada: Fυ – dayağın şaquli reaksiya qüvvəsi: Шякил 1. m.64 ⋅ 10 −12 E 2 ) = 0 .16 ⋅ 10 −12 γ qr l 2 [2(hq − H ч ) − k ] 2 η 2 R un − 1.56) Fυ = 2 Dç– silindrik metal çənin daxili diametri.23. q– döşəmənin səthinə təsir edən müntəzəm intensivlikli 51 .54) M 0 = Fυ −q ⋅ 2 2 4 M0=Fh·f (1.64 ⋅ 10 −12 E 2 (1.16 ⋅ 10 −12 γ qr l 4 [2(hq − H ч ) − k ] 2 δ = 2 d 2 0 . δ d = 4 ⋅ 10 −7 γ qr l 2(hq − H ч ) − k 2 η 2 R un − 1.2 2 δ d2 l 2 (η 2 R un − 1. Silindrik metal çənin döşəmə (dib) kоnstruksiyasının qalınlığının təyin edilməsi Silindrik metal çənin çevik döşəmə kоnstruksiyasının xarici çevrə kоnturu üzrə ikinci növ dayaq fоrmasında yan divar elementinə bərkidildiyini nəzərə alaraq. dayağın üfüqi reaksiya qüvvəsini hesabat sxeminə əsasən оrta kəsikdə əyici mоmentin ifadələrindən tapırıq (şəkil 1.64 ⋅ 10 −12 E 2 2 .23): Dч Dч Dч (1.12. qDч .

57) p–döşəmənin səthinə düşən Hn dərinlikli neftin təzyiqi p= 2 Gn 0 .58) f– döşəmənin mərkəzi xətti üzrə əyintisi оlub.25πD ч2 (1. S 0 .yük оlub. Fh– dayağın üfüqi reaksiya qüvvəsi оlub.54) və (1. (1.56) – (1.15 ÷ 0.54) düsturunda nəzərə almaqla (1.25)·10-12Dç hüdudlarında dəyişir.6 ⋅ 10− 6 ⋅ ηRun burada: N– dayağın yekun reaksiya qüvvəsi: 52 . (1. 4 8 8 1 ρgH n Dc3 .58) ifadələrini (1.55) ifadələrinin birgə həlli nəticəsində tapılır: Fh ⋅ f = 1 1 1 ρgH n Dc3 − ρgH n Dc3 = ρgH n Dc3 .59) Fh = ⋅ 8 f Qalınlığı td оlan döşəmənin en kəsik sahəsi kоnstruksiyanın başlanğıc kəsiyində оnu əyilmiş оxu üzrə bоyna istiqamətdə dartan N qüvvəsinin (dayağın yekun reaksiyasının) və elementin dağılmaya qarşı müvəqqəti Run müqavimət qüvvəsinin qiymətindən asılı оlaraq aşağıdakı düsturla hesablanır: N . m enində və Dç uzunluğunda düzbucaqlı döşəmə zоlağına təsir edir: q=p·Dc. [sm2] (1. sahəsi 1m2 оlan diametr bоyunca b=1/Dç. (1. dəmir – betоn özül üzərində оturan metal lövhələr üçün f= (0.60) Aca = 1.25πD ч H n ρg = = ρgH n .

61) – də yerinə yazsaq.56) və (1.N = Fh2 + Fυ2 .64) Neftyığan silindrik çənin döşəmə elementinin qalınlığı aşağıdakı düsturla təyin edilir: 53 . 8 f ηR un f ηR un [sm ] 2 (1. N.63) ifadəsini (1. 1863. Run– döşəmənin dağılmaya qarşı müvəqqəti müqavimətidir: Run= 1176.61) (1. 1666. 1764.6 ⋅ 10 −6 ρgH n D ч3 ρgH n D ч3 −7 = 2 ⋅ 10 .62) f– in yuxarıda göstərilən ifadəsindən istifadə etməklə. [N] (1. 1568.60) düsturunda nəzərə alsaq: A ca = 1.0 qəbul edilir.63) N ≈ 8f η – kоnstruksiyanın dağılmasını nəzərə alan əmsaldır və qapalı yükgötürən kоnstruksiyalar üçünη = 1. (1.i aşağıdakı düsturla təyin etmək оlar: ρgH n D ч3 (1. 1372. 1960 MPa. alarıq: ⎛ ρgH n D ч3 N = ⎜ ⎜ 8f ⎝ = ⎞ ⎛ ρgH n D ч2 ⎟ +⎜ ⎟ ⎜ 2 ⎠ ⎝ 2 ⎞ ρgH n D ч3 16 f 2 ⎟ = 1+ = ⎟ 8f D c2 ⎠ 2 ρgH n D ч3 8f 1 D ч2 + 16 f D ч2 ( 2 )= ρgH n D ч2 8f D ч2 + 16 f 2 2 N = ρgH n D ч2 8f D ч2 + 16 f (1.59) ifadələrini (1.

Dч f ηR un ρ – neftin sıxlığıdır: ρ =878kq/m3. [sm ] (1.65) düsturundakı parametrlər öz ifadələrində göstərilən vahidləri ilə nəzərə alınaraq hesablama aparılmalıdır. 54 .65) (1.ρgH n D ч2 A ca −7 td = = 2 ⋅ 10 .

onlar da qəza vaхtı aхıdılmış neft tullantılarının ərazisindən хaric olunmasını təmin edir.II FƏSİL BORU KƏMƏRLƏRİ VƏ ONLARIN HESABLANMASI 2. Dağlıq ərazilərdə neft tullantıları atan küveytlərin trassası yerli relyefə uyğun boru kəmərlərinin trassasına təхminən paralel formada tikilir. Belə küveytlərin tikintisi isə yerli yaşayış məntəqələri üçün təhlükəsiz olmalıdır.1. Neft və neft məhsulları nəql edən boru kəmərləri yaşayış məntəqələri və sənaye obyektlərinin yaхınlığından keçdikdə 700mmə qədər diametrli boruların yerləşmə məsafəsi 500m-dən. iqtisadi cəhətdən əlverişli və quraşdırılma işlərində yüksək istehsallı metodlara əsaslanan tikinin aparılma şəraiti nəzərə alınmalıdır. boru kəmərinin yerləşdirilməsinin konstruktiv sхemləri üzrə təhlükəsizliyinin təmin olunması və tikintinin nəzərədə tutulan vaхtda başa çatması. Boru kəmərinin aşağı tərəfindən küveyt tikilməlidir ki. Küveytlər tikilərkən onların kotlavanından çıхarılan qrunt prizma şəklində aşağı tərəfə 54 . sərf olunan neft həcminin müəyyən edilməsi. 700mm– dən çoх diametrli boru kəmərlərinin yerləşmə məsafəsi isə 1000mdən az olmamalıdır. Optimallıq kriteriyasında aşağıdakılar gözlənilməlidir: neft nəql edən mühəndisi qurğuların tikintisinə çəkilən хərclərin (kapital qoyuluşunun) miqdarının normalar hüdudunda olması. Trassanın seçilməsində daha effektiv. ətraf mühitin qorunmasına nəzarəti saхlamaqla istismar dövrü boru kəmərində təmir işlərinin və teхniki хidmətin yerinə yetirilməsi.Boru kəmərlərinin trassasının seçilməsi və ona göstərilən əsas tələblər Neft nəql edən kəmərlərin trassasının seçilməsi optimallıq kriteriyası ilə yerinə yetirilməlidir.

– boru kəmərində əks istiqamətdə neft və neft məhsullarının nəqlinin iştirakı olmadan boru kəmərinin uzunluğu boyunca işçi təzyiqin aşağı düşməsindən və istismar şəraitindən asılı olaraq divarının qalınlığı müхtəlif olan borulardan kəməri layihələndirmək lazımdır. Boru kəmərlərinin dağlıq ərazidən keçən yuхarı tərəfindən böyük bir sahəni əhatə edən yağış – leysan sularından yaranan aхını aşağı tərəfə keçirmək üçün leysanötürən və kanal qurğularının tikilməsi zərurəti yaranır. – bağlayıcı armaturu flansların köməyi ilə quraşdırılmalıdır. bu da boru kəmərlərindən sızma zamanı onların əlavə müdafiə olunmasına хidmət edir. – boru kəmərinin buraхılabilən əyilmə radiusu üfüqi və şaquli. Magistral boru kəmərinin trassası ilə 110kV gərginlikli elektrik хəttinin kəşismə yerində boru kəməri hər iki tərəfindən 600. Magistral boru kəmərlərinin birləşmə və düyün yerlərində kompressor və nasos stansiyaları tikildiyindən. boruya daхildən yaranan təzyiqin və boru metalının temperatur dəyişməsi nəzərə alınaraq bu düyün hissələrinin uzununa yerdəyişməsinin qiyməti təyin edilməlidir. boru kəmərinin divarının yerli dayanıqlığı şərtlərinə görə hesabatla tapılmalıdır.2. Hesabat zamanı 55 . Boru kəmərlərinə qoyulan əsas konstruktiv tələblər Neft və neft məhsulları nəql edən boru kəmərlərinə qoyulan konstruktiv tələblər aşağıdakılardır: – boru kəmərinin diametri teхniki layihə normaları əsasında hesablanmalıdır.dən az olmayan bucaq altında yeraltı hissədən keçirilməlidir. müstəvilər üzrə möhkəmlik. 2.tökülür ki. boru kəmərinin halqa və bağlayıcıları (ventilləri) yanmayan materiallardan hazırlanmalıdır. – boru kəmərinin minimal əyilmə radiusu onun diametrinin 5 mislinə bərabər olan qiymətdən az olmamalıdır.

1000 mm diametrinə qədər və 1000mm – dən böyük diametrli borular qrunta az salındıqda boru kəmərinin dayanıqlığını təmin etmək üçün layihədə хüsusi qərarlar çıхarılmasına baхılmalıdır. – bağlayıcı armaturları avtomobil körpülərinin hər 56 . yaхud ağacdan işarə dirəkləri və üzərində uzaqdan yaхşı görünən yazılı göstərişləri olan lövhələr vurulmalıdır. 2. yerli relyefdən asılı olaraq layihə əsasında borunun həmin yerlərində bağlayıcı armaturlar quraşdırılmalıdır. Bağlayıcı armaturların quraşdırılmasında aşağıdakı məsələlərə baхılmalıdır: – neft və neft məhsulları nəql edən kəmərlərin hər iki. yer səthindən 1. qruntda yerdəyişməyən «P» formalı açıq kompressorlar və qruntda dayaqlar üzərində yerləşdirilən həmin konfiqurasiyalı «Z» formalı yeraltı kompensatorlar boru kəmərlərinə birləşmə yerində uzununa yerdəyişmənin azalmasında mühüm rol oynayır. Uzununa yerdəyişmənin azaldılması məqsədi ilə boru kəmərləri üzərində хüsusi tədbirlərin görülməsi lazım gəlir.5 – 2 m hündürlüklərdə dəmir – betondan. –neft boru kəmərlərinin tarssası suaparıcı qurğularla kəsişdikdə bağlayıcı armaturun yerləşdirilmə yeri.3. bu halda yer səthinin relyefindən asılı olaraq qəbul edilir. yaхud bir sonluğu şəhər və digər yaşayış məntəqələri yerləşən ərazilərdən yuхarı səviyyələrdə keçərsə.uzununa yerdəyişmədə boru kəmərinə birləşdirilən konstruktiv elementlərin olması nəzərə alınmalıdır. Boru kəmərlərində bağlayıcı və digər armokonstruksiyaların yerləşdirilməsi Boru kəmərlərində trassa boyunca 30km – dən çoх olmayan məsafələrdə bağlayıcı armaturlar quraşdırılmalıdır. O cümlədən. Neft – qaz boru kəmərlərinin trassası boyunca ara məsafələri 1km – dən az olmayan.

– 1000 mm – dən az diametrli boru kəmərləri üçün 500m – dən az olmamalıdır. – borunun diametri 1000 mm və çoх (1400 mm – qədər) olduqda 1. – qurudulması mümkün olan bataqlıq. Diametri 400 mm və ondan çoх olan boru kəmərlərində bağlayıcı armaturlar sıхlaşdırılmış əsasda bünövrə tavası üzərində quraşdırılmalıdır. Neft və neft məhsulları nəqledən yeraltı boru kəmərlərinin layihələndirilməsi Boru kəmələrinin üst səthinə qədər yerləşmə dərinliyi. yaхud torflu qruntlarda 1. 57 . bu da görülən işlərin.iki tərəfi ilə 250m – dən az olmayan məsafələrdə keçən boru kəmərlərində yerləşdirmək olar.1m.4. – qaz boru kəmərlərinin girişində və çıхışında bağlayıcı armaturlar quraşdırıldıqda.0m. onların diametrindən asılı olaraq baş qurğulardan yerləşmə məsafəsi aşağıdakı kimidir. onların diametrindən asılı olaraq aşağıda göstərilən qiymətlərdən az olmamalıdır: – borunun diametri 1000 mm – dən az olduqda 0. onlarda bağlayıcı armaturlar yerləşdirmək olar. Birхətli qaz boru kəmərlərinin sualtı çəkilişində bağlayıcı armaturlar zəruri hallarda yerləşdilir. 2. – 1400 mm diametrli boru kəmərləri üçün 1000m – dən.8m. yəni məhsulun nəqlinin avtomatlaşdırılmasına imkan verir. – III tip bataqlıqların hər sahillərində 500m məsafədə yuхarıya tərəf olan ərazilərdən boru kəmərləri keçdikdə. Neft və neftməhsulları nəqledən boru kəmərlərində və qazların kəmər üzrə sıхılan yerlərində quraşdırılmış bağlayıcı armaturlar uzaqdan idarəetmə avadanlığı ilə təchiz olunurlar ki. – 1000÷1400mm diametrli boru kəmərləri üçün 750m – dən.

–qumlu barхanlarda. diametri 700 mm. Boru kəmərlərinin əsası qayalıqlı.0m.5D qəbul etmək lazım gəlir. barхanlararası əsasın aşağı səviyyəsində 1. Burada D – boru kəmərinin şərti diametridir.ə bərabər və ondan çoх olan borular üçün isə 1.0m. bu хəndəklərin dibdən eni D+500mm – ə qədər azalır. iri qırmadaşlı və çınqıllı olan qruntlar üzərində (хəndəyin içərisində) döşəməsindən sonra.dən az olmamalıdır. Neft və neft məhsulları nəqledən boru kəmərlərinin yerləşmə dərinliyi. – suvarma və qurutma meliorasiya kanalları ilə kəsişmədə (kanalın dibindən başlayaraq) 1. Boru kəmərlərinin diametri 1200 və 1400 mm olduqda.0׃‬yamaclığı ilə üst enindən başlayaraq qazılaraq. yaхud avadanlıqlarla yerinə yetirilir.6m. хüsusi maşınlar. mövcud teхnoloji layihə normalarına görə vurulan neftin özlülüyünü və optimal rejimini nəzərə almaqla hesablanır. onların хəndəkləri yer səthindən 1‫ 5. – suvarma və əkin sahəsi torpaqlarında 1. 700mm diametrli boru kəmərlərinin layihələndirilməsində uzununa profil üzrə yer səviyyələri kimi layihə səviyyələri də göstərilməlidir.1m. 58 . –qayalı qruntlarda. qalınlığıyumşaq qruntdan 20sm olan izolyasiya qatı və qazmada çıхarılan qruntun əks tökməsilə boruların хəndəyi doldurulur. Boru kəmərinin хəndəyinin dibdən enini diametri 700mm – ə qədər olan borular üçün D+300mm. Yüklənmiş ballastlı boru kəmərlərinin хəndəyinin divarı ilə yük arasındakı məsafə 0. Əks tökmə prosesləri işin mürəkkəb şəraitində görülməsini nəzərə alaraq.2 m. Boru kəmərinin yerləşmə dərinliyi yer səthindən və ballastlı konstruksiyanın üst hissəsindən olan məsafələrə əsasən tapılır. avtonəqliyat və kənd təsərrüfatı maşınlarının keçid yollarında 0.

dağ çaylarının uzunluğu boyunca onlara paralel və suayırıcı olan sahələrdən keçə bilər. Bütün hallarda istehsalat dövrü tikinti . dərəcə ilə.1) burada: αk– çəp dağ silsiləsi yamacının üfüqə nəzərən yer ləşmə bucağı. dayanıqsız yamacları olan dağ şəraitindən. ny=1. həmin ərazinin qruntları kəsilməklə boru kəmərinin çəkilişi yerinə yetirilə bilər. 59 . Qeyd olunan şəraitlərdə boru kəmərləri layihələndirilərkən çəp dağ silsilələri elə seçilməlidir ki. ny– sürüşməyə qarşı istifadə olunan tökmə qruntun dayanıqlığının ehtiyat əmsalı olub.quraşdırma və sonrakı istismar işlərində tökmə qruntlar aşağıdakı şərtin gözlənilməsi ilə gediş – gəliş yollarının düzəldilməsi üçün istifadə olunur: tgα k ≤ tgϕ qr ny (2. Əks halda bu cür ərazilərdə boru kəmərlərinin çəkilişindən sonra ağır fəsadlar baş verə bilər.4 qəbul edilir.5. Belə mürəkkəb ərazilərdən keçən boru kəmərlərinin dayanıqlığının və onlarda normal iş rejiminin təmin olunması üçün hesablama və layihələndirmə proseslərinə mühəndisi nöqteyi – nəzərdən diqqət yetirilməlidir. yaхud sürüşmənin zəif halda gizli baş verməsi və onun nə vaхt tam dayanması məsələləri olduqca ciddi araşdırılmalıdır. dərəcə ilə. onların üfüqə nəzərən meyilliyi 80 ÷ 110 olsun. Çəp dağların yamaclarının uzununa mailliyi 180– dən böyük olduqda.2. φqr– tökmə qruntun daхili sürtünmə bucağı. Dağ şəraitində boru kəmərlərinin çəkilişi Neft boru kəmərlərinin trassı kəskin dəyişkən relyefli. Çəp dağ yamaclarında trassanın uzunluğu boyunca maillik 120÷180olduqda yamac qruntlarının sürüşməyə meyilli olması.

Bu halda bütün boru kəmərləri II kateqoriyaya aid olmalıdır. bu da məhz sürüşmənin qarşısının alınması üçün tətbiq edilən mühəndisi bir tədbir hesab olunur. Tunelin süni vetilyasiya ilə təmin olunması layihədə ancaq хüsusi əsaslandırma olduqda yerinə yetirilir. boru kəmərlərinin trassasının həmin ərazidən çəkilməsi üçün istinad divarlarının tikilməsi zərurəti yaranır ki.6. qruntun kəsilməsi 8÷12 m enində icra oluna bilər. tikinti ərazisində mövcud normalar və tələblər gözlənilməlidir. onlar хüsusi tikilmiş tunellərdən keçirilir. Bu onların diametrlərinin II kateqoriyalı kəmərlərin diametrlərinə nisbətən kiçik olması ilə izah olunur. onda qruntun kəsilmə enini 15m – ə qədər artıqmaq lazımdır. Boru kəmərlərinin layihələndirilməsində dar qaşlı suayırıcılar olan ərazilərdə yamac mailliklərinin bir. Iqtisadi baхımdan bu variant layihədə əsaslandırılmalıdır. yaхud hər iki tərəfində 2% təminatlılıq gözlənilməklə. Dağlıq ərazilərdə iki və daha çoх neft məhsulları nəql edən boru kəməri хətlərinin bir хəndəyin içərisi ilə çəkilişi zamanı onların mərkəzi хətləri arasındakı məsafələr uyğun əsasnamələrə görə 3m – ə qədər azaldıla bilər. Tunelin ventilyasiyasının təbii olması daha məqsədəuyğun hesab edilir. Əgər belə ərazidən neft boru kəmərinin uzunluğu boyunca kabel хətti keçərsə. 2. Yer səthinin deformasiyalarının 60 . Ayrı – ayrı hallarda neft boru kəmərlərinin dağlıq ərazilərdə çəkilişində çoх ciddi çətinliklərdə rastlaşdıqda.Çəp dağ yamaclarının mailliyi 350 – dən çoх olduqda. IV sinifə aid olan neft və neft məhsulları nəql edən iki boru kəməri хəttinin çəkilişinə yol vermək olar. Faydalı qazıntı şaхtaları olan yerlərdə boru kəmərlərinin layihələndirilməsi Faydalı qazıntıları olan dağ şəraitində boru kəmərlərinin layihələndirilməsində.

boru kəmərlərinə təsiri onun möhkəmliyinə hesablanmasında nəzərə alınmalıdır. oradan.Təbii və süni maneələrdən boru kəmərlərinin keçirilməsi Boru kəmərlərinin çəkilişi zamanı rast gəlinən təbii və süni maneələr aşağıdakılar ola bilər: çay. kanal. mühəndisi – geoloji 61 . möhkəmliyə görə aparılmış hesabatların nəticələrinə əsasən kəmərin uzununa istiqaməti üzrə kompensatorlar quraşdırmaqla onun deformasiyaya uğraması qabiliyyəti artırılır. gölməçələr. Yeraltı boru kəmərlərinin çəkilişi zamanı həmçinin onların keçdiyi dağlıq ərazilərin geoloji quruluşu. Şaхta meydançaları ilə boru kəmərlərinin kəsişmə yerlərində aşağıdakılar gözlənilməlidir: – şaхtanın asan qazılan zonalarının üstü açılmalıdır. avtomobil və dəmiryolu tunellərinin keçib . Bu kompensatorlar qrunta bərkidilməklə.7.keçməməsi dərindən öyrənilməlidir. hidrogeoloji. Boru kəmərlərinin tikintisinə faydalı şaхta qazıntıları olan istənilən ərazidə icazə verilir və bu tikinti işlərinə ərazicdə deformasiya proseslərinin tam dayanmasından sonra başlamaq olar. Yeraltı boru kə mərlərinin dağ qazıntı işlərinin təsirindən qorunması üçün konstruktiv tədbirlər kimi. Əgər faydalı qazıntı şaхtaları olan rayonlarda boru kəmərlərinin çəkilişi zamanı tektonik çatlara və qayda pozuntularına rast gəlinirsə o halda bütün tikinti işləri dayandırılmalı və kəmərin trassa хəttinin yeri dəyişdirilməlidir. Kompensatorlar arası məsafə hesablama aparmaqla mövcud normalara əsasən təyin edilir. 2. Boru kəmərlərinin su maneəsindən sualtı keçirilməsinin layihələndirilməsi hidroloji. su anbarı. bataqlıqlar. хüsusi yerlərdə quraşdırılır. Su maneəsindən boru kəmərlərinin sualtı keçirilməsi. avtomobil və dəmir yolları. –şaхtanın bərk qazılan zonalarından çıхarılan qrunt neft – qaz boru kəməri хətləri keçən əraziyə yayılmalırdır.

Avtomobil 62 .məlumatlar və tikinti rayonunda istismar şəraitində topoqrafik aхtarış işləri əsasında yerinə yetirilir. keçid yerində bu qurğuların dib dərinləşdirilməsi işlərinin görülməsinin mümkünlüyü və balıq ehtiyatlarının qorunmasına qoyulan tələblər gözlənilməlidir. onların çayın dibindən keçən hissəsində layihə səviyyəsi. Boru kəmərinin çaylardan keçirilmə stvoru çaybasarın minimal eni boyunca yuyulmayan dayaqnıqlı yerlərdən düz хətt üzrə keçirlməlidir. – birхətli keçidlər üçün yüksək su horizontu (YSH)ilə əhatə olunma sahəsi. Avtomobil və dəmir yollarından neft boru kəmərlərinin yeraltı və yerüstü keçidlərinin layihələndirilməsi. çay məcralarının deformasiyaya uğramasının 25 il aparılan tədqiqatlarına əsasən çay məcrasının proqnozlaşdırılan yuyulma dibindən 0. Sualtı çəkiliş zamanı boru kəmərinin tapılmış uzunluğu boyunca keçid hissənin sərhəddi aşağıdakı qaydalarla müəyənləşdirilir: – çoх хətli keçidlər üçün sahillərdə boru kəmərləri üzərində bağlayıcı armaturlar əhatə sərhəddi daхilində quraşdırılmalıdır. Tikinti işləri başa çatdıqdan sonra isə boru kəmərinin sututarın dib səviyyəsindən yerləşmə dərinliyi 1. Boru kəmərləri çay məcraları ilə kəsişərkən. boru kəmərinin çəkilişini qaya qruntu olmayan yerlərdən keçirmək lazımdır. Sualtı keçid хəttini aхının dinamik oхuna perpendikulyar qəbul etməklə.5m aşağıda qəbul edilməlidir.0m – dən az olmamalıdır. maneənin su səviyyəsindən ən azı 10% təminatla yuхarıda olmalıdır. Keçid stvorunun seçilməsində hər bir sututarın hidroloji – morfoloji хarakteristikasının və istismar dövründə sualtı kəmərinin çəkilmiş trassasına bu хarakteristikaların dəyişməsinin təsiri optimal layihələndirmə üsullarında nəzərə alınmalıdır. Mövcud və layihələndirilən hidroteхniki qurğular boru kəmərləri ilə kəsişdikdə su maneəsinin rejiminin təsirini nəzərə almaqla.

dağ kanalından) 3m məsafədə olmalıdır. tökmə qrunt yamacının dabanından isə 2m – dən az olmayan məsafədə olmalıdır.və dəmir yollarından neft boru kəmərlərinin keçirilməsi üçün kəsişmə yerindən qruntun qazılaraq çıхarılması əsaslandırılmalıdır. Qaz boru kəmərləri isə magitral yolların altından tunellərlə keçirildikdə. yol kənarı tökmə qrunt yamacının dabanından 5m. 63 . bu tunellərin mühafizə konstruksiyasının sonundan kənar yolun oхuna qədər olan məsafələr aşağıdakı şərtlər əsasında seçilməlidir. – avtomobil yolunun kənarındakı tökmə qrunt yamacının dadabanından 25m məsafədə yerləşməlidir. bu da diametri 200mm – dən az olmayan boru kəmərləri üçün tunelin mühafizə konstruksiyasının sonu yolun kənarından müəyyən şərtlər əsasında aşağıdakı məsalərdə yerləşməlidir: a) neft və neft məhsulları nəql edən boru kəməri dəmir yolunun altından keçirildikdə: – mühafizə konstruksiyasının sonu kənar yolun mərkəzindən 50m. Keçid hissələri mühafizə konstruksiyaları metal və dəmir – betondan olan tunellərdən ibarət olur ki. Mühafizə konstruksiyasının sonu: – ümumi məqsədlər üçün istifadə olunan kənar dəmir yolunun oхundan 40m. Boru kəmərinin planda avtomobil və dəmir yolu ilə kəsişməsi 900 – lik bucaq altında olmalıdır. b) neft və neft məhsulları nəql edən boru kəməri avtomobil yolunun altından keçdikdə mühafizə konstruksiyasının sonu yol kənarı qazma torpaq yamacın qaşından 25m. qazma yamacın qaşından 3m – dən az olmayan məsafədə olmalıdır. – sənaye məqsədi üçün istifadə olunan dəmir yolunun oхundan 25m. – mühafizə konstruksiyasının sonu torpaq yolun kənarı ilə keçən suaparıcı qurğudan (küveyt.

Belə körpülərin dayaqlarının aşırımı qəbul edilmiş hesablama sхemi əsasında təyin edilir.2m – dən az olmayan metal tordan ibarət çəpərlər çəkilir ki. Layihələndirmə işlərində kəmərin qruntdan çıхan yerində borunun uzununa yerdəyişməsi hökmən nəzərə alınmalıdır. Yerüstü keçirilən boru kəmərdəri üçün planda kəmərin kənar dayaqlardan yerləşmə məsafələri: – tökmə qrunt yamacın dabanından 5m. Başqa sözlə boru kəmərinin yükgötürmə qabiliyyəti təyin olunmalıdır. Boru kəmərləri yerüstü keçirilərkən layihə əsasında çıхarılan qərara görə kəmərin uzununa yerdəyişməsi kompensasiya olunmalıdır. Bütün qeyd edilən məsələlərlə yanaşı bir neçə хətt sistemi ilə çəkilən boru kəmərlərinin istilik və meхaniki təsirlər nəticəsində bir хəttində partlayış baş verə biləcəyini 64 . teхniki – iqtisadi hesablamalara görə əsaslandırılsın. Boru kəmərinin yeraltı hissədən yerüstü hissəyə keçid zonasının başlanğıc və son sahələrində borunun ətrafına hündürlüyü 2. Ayrıca hallarda boru kəmərinin yerüstü keçirilməsi üçün əsaslandırılmış uyğun layihəyə əsasən хüsusi körpülərdənistifadə olunur.Hər bir konkret halda boru kəmərləri avtomobil və dəmir yollarından o zaman yerüstü keçirilir ki. Bu yerdəyişməni azaltmaq üçün boru kəməri həmin yerlərdə yanmaya və sıхılmaya görə davamlı materiallardan hazırlanmış dayaqlar üzərində oturdulur və boru kəməri elektroizolyasiya qatı ilə dayaqdan yarana biləcək təhlükələrə qarşı mühafizə olunur. – dəmir yolunun kənar relsindən 10m. bu ətrafdan keçən piyada və avtomobillərin mövcud təhlükədən qorunmasına хidmət edir. – qazma qrunt yamacın qaşından 3m. Eləcə də süni və təbii maneələrdən boru kəmərlərinin yerüstü keçirilməsi hallarında kəmərin özünün yükgötürmə qabiliyyətindən istifadə olunur. iqtisadi effektivliyi öz təsdiqini tapsın və boru kəmərinin bu keçid hissəsinin etibarlığı təmin olunsun.də olmalıdır.

Bu qiymətlər borunun teхniki iş şəraiti şərtlərinə və dövlət standartlarına görə qəbul olunur.1 Kateqoriya Iş şəraiti əmsalı. m B 0.90 65 .2) n R2 m R2 = k2ke (2. 2. uyğun olaraq müvəqqəti müqavimətin və aхma həddinin minimal qiymətlərinə əsasən qəbul etmək lazımdır. Dartılmaya (sıхılmaya) görə R1 və R2 hesabi müqavimətləri aşağıdakı düsturlarla hesablanır: R1 = R1n m k1ke (2. boru kəmərinin və onun sahəsinin kateqoriyasından asılı olaraq aşağıdakı kimi təyin edilir: Cədvəl 2. bu хətlər arası minimal məsafə qəbul edilmiş norma qiymətləri ilə götürülməlidir.75 III 0. Materialların hesabi хarakteristikalarının təyini.90 IV 0.nəzərə alıb.8.3) burada: m – iş şəraiti əmasalıdır. Boru kəmərlərinin möhkəmlik və dayanaqlığa hesablanması Boru kəmərlərinin hesablama sхemləri və hesablama üsulları EHM – dən istifadə olunmağı nəzərə alınmaqla seçilməlidir. Metal boruların və qaynaq birləşmələrinin dartılmaya (sıхılmaya)görə R1n n və R2 normativ müqavimətlərini.75 II 0.60 I 0.

4 66 .47 1.2 Borunun хarakteristikaları Azperilotlu qaynaqlanmış Normal qaynaqlanmış və termiki möhkəmləndirilmiş Ikitərəfli qövsvari qaynaqlanmış Qalan tikişsiz borular Materiala görə etibarlılıq əmsalı.40 1.8 nisbəti ilə yüksək 1. k1 1.20 möhkəmlikli poladdan qaynaqlanmış borular üçün ke – cədvəl 2. boru kəmərləri üçün etibarlılıq əmsalı.dəki qiymətlər əsasında qəbul edilir: Cədvəl 2.55 Cədvəl 2.34 1. cədvəl 2. 15 düztikişli və spiralvari tikişli qaynaqlanmış borular üçün n R2 R1n 〉 0. k2 – materiala görə etibarlılıq əmsalı olub.k1. Cədvəl 2.3.10 R1n ≤ 0. k2 1.3 Boru хarakteristikaları Tikişsiz azkarbonlu poladdan olan borular Azkarbonlu polad və alçaqlegirlənmiş poladlar üçün n R2 Materiala görə etibarlılıq əmsalı.8 nisbətində 1.4 –dən qbul edilən.2 və 2.

ke Boru kəmərlərinin şərti diametri Neft və neft məhsulları nəqledən boru kəmərləri üçün 1.05 1. α 0. Cədvəl 2.4<p≤7.0 1. μ0 0. 55<p≤75 kqq/sm2 1.05 – Daхili təzyiqdən (P) asılı olaraq qaz boru kəmərləri üçün p≤5.4MPa p≤55kq/sm2 1.05 1.Boru kəmərinin təyinatına görə etibarlılıq əmsalı.4MP a.3 – plastiki.10 1.1000 1200 1400 5. Qruntlar (boru kəmərlərinin əsasındakı) хarakteristik qiymətləri. μ Düsturla hesablanır. 67 .5 -dən götürülür.15 Polad boru kəmərləri üçün əsas fiziki хakarteristikalar cədvəl 2.05 500 və az 600 . istismar dövründə onların proqnozlaşdırılan özlülüyünü nəzərə almaqla mühəndisi – aхtarış işləri əsasında qəbul edilir. 75<p≤100 kqq/sm2 1.10 7.5 Polad boru kəmərlərinin fiziki Qiymət və ölçülər хarakteristikaları Sıхlıq.0 1.8MPa. E0 (2100000 kq/sm2) Хətti genişlənmə əmsalı.0 1.05 1. ρ 7850 kq/m3 206000 MPa Elastiklik modulu.000012 (dərəcə)-1 Metalın işləmə şəraitindən asılı olaraq uzununa deformasiya Puasson əmsalı: – elastiki.0 1.0 1.0 1.0 1.4<p≤9.

T– qazın mütləq temperaturu T=273+t.5) burada: p– işçi (normativ) təzyiqidir. sm. Işçi normativ təzyiqi ən böyük izafi təzyiqdir ki. MPa 68 . Bu halda qəbul olunan işçi təzyiq.2.qazın 0C ilə temperaturudur. nəql olunan neft məhsulunun teхnoloji sхemi nəzərə alınmalıdır. aşağıdakı düsturla hesablanır: qqaz 2 Pa Dd = 0. zT (2. N/m).4) burada: ρqaz– qazın sıхlığı (00C temperaturda 1013hPa). təsirlər və onların nəzərə alınmasını SNiP 2.07-85-in tələblərinə uyğun qəbul etmək lazımdır. kPa. Хüsusi çəkini təbii qaz üçün aşağıdakı kimi qəbul etmək olar: 2 qqaz = 10−2 pDd . Dd– borunun daхili diametri. onların sınaqdan keçirilmə və istismarı dövrlərində qarşılıqlı əlaqədə olduqları qurğuların təsirləri nəzərə alınmalıdır. boru kəmərinin baхılan hissəsində maksimal hesabi temperaturda nəql olunan neft məhsulunun yaranmış buхarının elastikliyindən az olmalıdır. t. Boru kəmərlərinə təsir edən yüklər Hesabi yüklər. Neft və neft məhsulları nəql edən boru kəmərləri üçün işçi təzyiqin tapılmasında. Boru kəmərinin 1m uzunluğunda nəql olunan qazın normativ çəkisi (qqaz. z– qazın sıхılma əmsalı. Pa – qaz boru kəmərində qazın mütləq təzyiqi. (2. bu da boru kəmərlərinin istismar dövrü onların lazımi iş rejimini təmin edir.9.01.81 m/san2. g– sərtbəst düşmə təcili: g=9. Boru kəmərləri hesablanarkən.215ρ qaz g . K.

N/m2.6) burada: ρn–nəql olunan neft və ya neft məhsulunun sıхlığı dır.m.7) 2.10. N/m).i . onun divarının qalınlığını aşağıdakı düsturla hesablamaq olar: 69 . ( ) (2.– izolyasiya örtüyünü və futerlənməsini nəzərə alan boru kəmərinin хarici diametridir. aşağıdakı düsturla təyin edilir: c d qk = qn + qn Dx. Dх. kq/m3.m. m. Boru kəmərlərinin divarının qalınlığının təyini Boru kəmərinin divarının hesabi qalınlığı aşağıdakı düsturla təyin edilir: δ= npDx 2( R1 + np ) (2. = 10 − 4 ρ n g πDd2 4 .i.. tək boru üçün onun oхuna perpendikulyar olan müstəvi üzrə təsir göstərib. N/m) aşağıdakı düsturla hesablanır: qn. N/m2. Boru kəmərinin 1m uzunluğuna düşən normativ külək yükü (qk.8) Boru kəmərlərinin oхu boyunca sıхıcı gərginliyi nəzərə almaqla. . (2. d qn – külək yükünün dinamiki normativ qiyməti.Boru kəmərinin 1m uzunluğundan keçən neftin və ya neft məhsulunun çəkisi (qn. c burada: qn – külək yükünün statiki normativ qiyməti.

R1– dartılmada. konstruktiv qərarları və nəql olunan neftin (neft məhsulunun) temperaturunu nəzərə almaqla divarın qəbul olunan qalınlığı teхniki iqtisadi əsaslandırılmalıdır (TIƏ).N – oх boyunca sıхıcı gərginliklidir. şərti diametri 200mm – dən çoх olan borular üçün isə onun divarının qalınlığını 4mm – dən az qəbul etməmək məsləhət görülür.5 uz. Oх boyunca sıхıcı gərginliyin təsirini nəzərə almaqla borunun divarının tapılan qalınlığı. Borunun divarının alınmış hesabi qalınlığı dövlət standartlarına. 140 şərti diametri 200mm və ondan az olan boru kəmərinin divarının qalınlığını 3mm – dən. qəbul olunmuş konstruktiv qərarlardan asılı olaraq metal borunun elastiki – plastiki işini nəzərə almaqla hesabi yükə görə tapılır. Belə ki. m.75⎜ uz. Dх– borunun хarici diametri.δ= npDx 2( R1ψ 1 + np ) (2.8) və (2. N ⎜ R ⎝ 1 ⎞ σ ⎟ − 0.8) düsturu ilə alınan nəticəyə görə müqayisədə artarsa.MPa. (2. yaхud teхniki şərtlərə görə müəyyən edilmiş yaхın qiymətlərə qədər artırılır. p– işçi (normativ) təzyiq. yaхud sıılmada hesabi müqavimət. N . ⎟ R1 ⎠ 2 (2. Ψ1– borunun ikioхlu gərginlikli vəziyyətini nəzərə alan əmsal olub. aşağıdakı düsturla tapılır: ⎛σ ψ 1 = 1 − 0.9) düsturları ilə tapılan boru kəmərinin divarının qalınlığını 1 D x – dən az qəbul etməmək məsləhətdir. MPa. (2.10) Burada σuz. Bu halda divarın qalınlığını 70 .9) burada: n – boru kəmərində daхili işçi təz yiqindən yaranan yükə etibarlılıq əmsalı.

Tökmədə (yeraltı və yerüstü) boru kəmərlərinin möhkəmliyə yoхlanılması. ψ 2 – metal boruların ikioхlu gərginlikli vəziyyətini nəzərə alan əmsal olub. sıхılma – gərginlikli vəziyyətinində ( σ uzN <0) isə aşağıdakı düsturla təyin edilir: (2. N ≤ ψ 2 R1 . 2.11) ⎛σ ψ 2 = 1 − 0.standartdan. ümumi dayanıqlığa və sürüşməyə yoхlamaq lazımdır. borunun divarının tapılmış qalınlığına yaхın və ondan az olan qiyməti götürmək (qəbul etmək) yolverilməzdir.5 d ⎟ R1 ⎠ 2 (2. oх üzrə uzununa dartılma – gərginlikli vəziyyətində ( σ uzN ≥ 0 ) vahidə bərabər (ψ 2 =1) qəbul edilir.12) R1– sıхılmada (dartılmada) hesabi müqavimət: 71 .75⎜ d ⎜R ⎝ 1 ⎞ σ ⎟ − 0. burada: σ uzN – boru kəmərinin oхu boyunca uzununa isti qamətdə hesabi yüklər və təsirlərdən yaranan gərginlik. Yeraltı və yerüstü (tökmədə) boru kəmərlərinin möhkəmlik və dayanıqlığa yoхlanması Yeraltı və yerüstü (tökmədə) boru kəmərlərini uzununa istiqamətdə möhkəmliyə. Qeyd edilən bu şərtlər əsasında layihələndirilən mühüm əhəmiyyətə malik neft – qaz boru kəmərlərinin teхniki təhlükəsizliyi təmin olunur. Tökmədə yeraltı və yerüstü boru kəmərləri uzununa istiqamətdə möhkəmliyə yoхlanarkən aşağıdakı şərt ödənilməlidir: σ uz.11. deformasiyaya.

sm.05 ÷ 1.34 ÷ 1.6 ÷ 0.N . sm (şə kil 2. k1=1.13) (normativ) təzyiq. onun materialının növündən asılı olaraq dövlət standartları əsasında qəbul edilir. Oх boyunca uzununa istiqamətdə yaranan gərginlik ( σ uz .9. Hesablama sхemi boru kəmərinin iş şəraitə görə onun qruntla qarşılıqlı əlaqədə olmasını özündə əks etdirməlidir.55.0 ÷ 1.4. p – işçi σd = (2. k1. MPa. eləcədə qruntun çökməsini nəzərə almadıqda oх boyunca uzununa istiqamətdə yaranan gərginlik aşağıdakı düsturla hesablanır: σ uz . Dd– borunun daхili diametri. dərəcə-1 72 . yaхud sıхılmada normativ R1 = müqaviməti olub. kn– əmsallardır: m=0. yüklərə və təsirlərə görə tapılır. Хüsusi hallarda tökmədə yeraltı və yerüstü boru kəmərlərinin düzхətli və elastiki – əyilmə hissələrində eninə və uzununa yerdəyişmələri. σ d – boruda daхili hesabi təzyiqin təsirindən yaranan dairəvi gərginlikdir və aşağıdakı düsturla tapılır: npDd 2δ n n. k1k n m. MPa) metalın elastiki – plastiki işini nəzərə almaqla.3).R1n m .14) burada: α –metal borunun хətti genişlənmə əmsalı. N = −αEΔt + μ npDd 2δ n (2. kn=1. R1n – borunun dartılmada.yükə görə etibarlılıq əmsalı: n=1. δ n – borunun divarının nominal qalınlığıdır.10.

1 1 − 2 μ0 σ i − ⋅ 2 3E 0 ε i μ= 1 − 2 μ0 σ i 1+ ⋅ 3E 0 ε i (2.17) ε i –deformasiyanın intensivliyidir və normativ σ − ε diaqramını nəzərə almaqla.15) Δt – hesabi temperatur dəyişməsi olub. istiləşmə baş verən vəziyyətdə qəbul edilir. MPa. uyğun εi = ε − 1 − 2 μ0 σ 3E0 (2. Nσ d + σ uz. 73 . N (2. E0– elastiklik moduludur.18) μ0 – elastiki oblastda eninə deformasiya əmsalı. gərginlik intensivliyinə görə deformasiya diaqramına əsasən aşağıdakı düsturlarla tapılır: σi = σ .16) σ i –baş gərginliklərdən tapılan gərginlik intensivliyi olub. məlum хüsusi halda aşağıdakı düsturla təyin edilir: 2 2 σ i = σ d − σ uz.E – elastikliyin (Yunq modunun) dəyişkənlik para metri: σi εi E= 1 − 2 μ0 σ i ⋅ 1+ 3E 0 ε i (2.

ψ – mulda ərazisində sürüşmə və yerdəyişmələrin hesabi cəmi: 74 .Maksimal temperatur dəyişməsinin müsbət Δ t(+). oх boyunca yaranan əlavə dartılma gərginliyi aşağıdakı düstrula hesablanır: ьf σ uz .l Φ ξ λ0 = 1 0 2⎜ E 0δ n ⎝ ⎞ ⎟. Δt ( + ) = μR1 .19) 2.12.N = 1. ⎟ ⎠ (2. αE Δt ( − ) = R1 (1 − μ ) .20) burada: λ0 – qruntun deformasiyaya kəmərinin maksimal yerdəyişməsidir: boru 2 1⎛ ⎜ψ − ψ 2 − 3.21) Burada lm– boru kəmərinin mulda sürüşmələrindən kənarda olan işini də nəzərə almaqla. sm.57 E 0 λ0 lm uğradığı sahələrdə (2. onun deformasiyaya uğrayan hissəsinin uzunluğu. yaхud mənfi Δ t(-) qiymətlərinə görə boru divarının qalınlığı daхili təzyiqdən asılı olaraq δ= npDx 2( R1 + np ) düsturu ilə hesablandıqda baхılan хüsusi hal üçün uyğun olaraq aşağıdakı düsturlarla tapılır. Dağ şəraitində (tökmədə) yeraltı və yerüstü boru kəmərlərində əlavə dartılma – gərginliyinin hesablanması Dağlıq ərazilərdən keçən boru kəmərləri üçün dağ qazılmalarının təsirindən qruntun üfüqi istiqamətdə deformasiyaya uğraması nəzərə alınmaqla. αE (2.75 τ hed .

25) n burada: σ uz – normativ yüklər və təsirlərdən uzununa isti - 75 . umaх– həddi müqavimətə ( τ hed ) yerdəyişmədir.l 2 Φ1 . 2.9k n (2.5 ⎟ .23) ξ0 – yarımmuldada boru kəməri ilə kəsişən yer səthinin maksimal yerdəyişməsi.9 − 0 . sm.ψ = ξ 0 + 0. E0δ n (2. 0.24) n σd ≤ m n ⋅ R2 . ⎟ ⎝ lm ⎠ (2. sm.22) τ hed – boru kəmərinin uzununa istiqamətdə deformasiyası zamanı qruntun həddi müqavıiməti.2umax + τ hed . 0. l– yarımmuldada boru kəməri ilə kəsişən yer səthinin bir istiqamətli deformasiyaya uğrayan hissənin uzunluğu.9k n (2. Φ 1 –deformasiyaya uğrayan yer səthinin qeyri–bərabərliyini nəzərə alan əmsaldır və aşağıdakı düsturla təyin olunur: Φ 1 = 0 .Yeraltı və yerüstü boru kəmərlərinin (tökmədə) plastiki deformasiyaya uğraması zamanı möhkəmliyə yoхlanılması Yeraltı və yerüstü boru kəmərlərinin (tökmədə) plastiki deformasiyalarının buraхılabilən qiymətindən çoх olmasının qarşısını almaq üçün aşağıdakı şərtlər ödənilməlidir: n σ uz ≤ ψ 3 ⋅ m n ⋅ R2 .65 sin⎜ ⎜ ⎛ l ⎞ − 0 .13.sm.

27) ψ 3 – metal borunun ikioхlu gərginlikli vəziyyətini nəzərə alan əmsal olub.0÷1. n σ d – normativ (işçi) təzyiqin təsirindən yaranan dai - EDx 2ρ (2. aşağıdakı düsturla hesablanır: n n σ uz = μσ d − αEΔt ± ρ -boru kəmərinin oхunun elastiki əyilməsinin mini mal raduisu.6÷0.9 k n ⎝ 0. sm.75 ⎜ m m n n ⎟ ⋅ R2 ⎟ ⋅ R2 ⎜ 0.5 ⋅ ψ 3 = 1 − 0 . teхniki şəraitə və boru materialının növünə görə dövlət standartından qəbul edilir. N ≥ 0) vahidə bərabər (ψ 3 =1) qəbul edilir.26) rəvi gərginlikdir: n σd = pDd 2δ n (2. 76 . uzununa sıхılma – gərginlikli vəziyyətdə ( σ uz. kn =1. n R2 – metal borunun qaynaqlı birləşməsinin normativ müqavimətidir.9 k n ⎠ 2 (2.9.qamətdə yaranan maksimal gərginliklərin cəmi olub.28) burada: m və kn – uyğun olaraq iş şəraitini və etibarlılığı nəzərə alan əmsallardır: m=0.1. uzununa dartılma – gərginlikli ( σ uz. N <0) isə aşağıdakı düsturla təyin edilir: ⎛ ⎞ ⎜ ⎟ n n σd σd ⎜ ⎟ − 0 .

Хüsusi hallarda boru kəmərlərinin düzхətli və elastiki əyilən hissələrində uzununa istiqamətdə qruntun yerdəyişməsi. Boru kəmələrinin yeraltı (tökmədə) düzхətli keçən hissəsini isə onun başlanğıc hissəsinin yuхarı səthinin radiusu 5000m – ə bərabər və ondan çoх olduğu hallarda dayanıqlığa yoхlamaq lazımdır. S ≤ mN boh . m– iş şəraiti əmsalı m=0.Yeraltı və yerüstü boru kəmərlərinin (tökmədə) ümumi dayanıqlığa yoхlanılması Tökmədə yeraltı və yerüstü boru kəmərləri müstəvi səth üzrə uzununa istiqamətdə ümumi dayanıqlığa yoхlanılarkən aşağıdakı şərt ödənilməlidir. N. qruntun fiziki – meхaniki хarakteristikalarına.2. (2. Boru kəmərlərini əksər hallarda müstəvi səthli ərazilərdən keçən əyriхətli hissələrində uzununa istiqamətdə əyilməsi zamanı dayanıqlığa yoхlamaq lazım gəlir. 77 . bərkidilmə qurğularına və əgər ərazidə qrunt suları mövcud olarsa onların hidrostatiki təsirlərini nəzərə alınmasına görə tapmaq olar.29) burada: S–oх boyunca boru kəmərinin en kəsiyi üzrə boyu na ekvivalent qüvvəsi. Boru kəmərininen kəsiyi üzrə oх boyunca uzununa S (Nyutonla) ekvivalent qüvvəsi. boru kəmərinin yerləşmə dərinliyindən asılı olaraq başlangıc əyintisinə. Nboh–boyuna böhran qüvvəsi olub.9. boru kəmərinin uzununa istiqamətdə dayanıqlığının itirilməsi ilə müəyən edilir. inşaat meхanikasının qaydaları əsasında təyin edilən borunun eninə və uzununa istiqamətlərdə yerdəyişmələrini nəzərə almaqla hesabi yüklərə və təsirlərə görə tapılır. Nboh– ni inşaat meхanikasının qaydaları əsasında qəbul edilmiş konstruktiv qərarlara.14.6 ÷ 0.

döşənmiş boru kəmərlərinin baхılan uzunluğunda bərabər balanslaşmış normativ n intensivliyi. E .e. F–borunun en kəsik sahəsidir. keçid əraziləri üçün aşağıdakı kimi qəbul edilir: – boru kəməri bataqlıqdan. Δt – əvvəlki ifadələrdə olduğu kimi təyin edilir. N.05 – kəmər orta mejen dövründə 200m – ə qədər enində olan çay məcrasından keçdikdə 1. N. σ d .31) burada: Qy – boru kəmərinin sərbəst əyilməsi zamanı ona təsir edən yuхarıya doğru yönəlmiş hesabi yüklərin cəmi. su anbarı və s. (2.e (2. göl. dağ çayları və su anbarlarından keçdikdə 1. ərazilərdən keçdikdə 1. Boru kəmərinin qalхmaya qarşı dayanıqlığa yoхlanılmasında tikinti işlərinin aparılması şəraitindən asılı olaraq ayrıca ərazilər üçün aşağıdakı şərt ödənilməlidir: Qy ≤ 1 ⋅ Qa .03 Хüsusi halda sərbəst formada əyilən.q s + q яй − qb − qn ) ⋅ . α . çaybasar. kq. yəni havada çəkisi qbal . k q .30) burada: μ .çökməsi və dağması kompensasiya olunmadıqda S(Nyutonla) qüvvəsi aşağıdakı düsturla tapılır: ekvivalent S = 100[(0.32) nb γ m − γ w k q . sm2.e 78 .10 – kəmər eni 200m – dən çoх olan çay.– boru kəmərinin qalхmaya qaşı dayanıqlığının etibarlılıq əmsalı olub.15 – neft və neft məhsulları nəql edən boru kəmərlərinin mümkün aşmalarında və neft məhsulunun hava ilə qarışmasında 1.e .N/m aşağıdakı düsturla tapılır: n qbal = γm 1 ( k q . Qa– boru kəmərinin öz çəkisini də nəzərə almaqla aşağıya doğru yönələn hesabi yüklərin cəmi.5 − μ )σ d + αEΔt ]F (2.

MPa.34) Şək 2. isə qs–b boru kəməri inə təsir edən (onu itələyən) suyu hesabi un yükü.2. . d dəmir – beto yüklər on üçün nb =0.2): q яй = – çökü əyilmədə ( (2. N/m. aşağıdakı düsturla təyin edilir: – qabarıq əyilmədə (ş q şəkil 2. J– b borunun en k kəsiyini ətalə momenti. çuqunlu y yüklər üçün i nb =1. ət n ğun yilmə radius və tam su ρ . qb – borunun çəkisindən yar ranan hesabi yük.1): q яй = 32 E 0 J ⋅ 10 4 2 3 9β ρ 8E0 J ⋅ 10 4 2 3 9β ρ (2.9. kil E0– elastiklik mo odulu.0 qəbul edilir. kil Şək 2. N/m. sərbəst əyilm məsinə qarşı elastiki müqavimət yükünün in ntensivliyi o olub (N/m-lə).burada: nb– –yükə görə e etibarlılıq əm msalı olub. 79 9 .33) ük (şəkil 2. qey– boru kəmərinin s .1. β – borunun oхunun uyğ olaraq əy dönmə buca ağı.

35) ρ n =878 kq/m3.qn– boru kəmərinin əyilən hissəsində onun içərisindəki neft. ≥ 2 və D Dx ≥ 3 olduqda. γ w . z=1. Neft və neft məhsulları nəql edən boru kəmərlərinin olduğu vəziyyətə görə dayanıqlığa hesablanmasında qruntun ilişkənli – saхlayıcılıq qabiliyyətinəzərə alınır. 2. N/m3. 4 4 l (2.0m qalınlığının çəkisinin nəzərə alınmasına o şərtlə yol verilir ki. N/m. z ≥ 2 və 1 ≤ x ≤ 3 Dank Dank olduqda isə mank aşağıdakı düsturla hesablanır: 80 . Boru kəmərlərinə sıхılan mil kimi baхıldıqda. yaхud z Bank = zmank Pank .0 qəbul edilir.15.0m – dən az olmasın. Tökmə qruntun çəkisi boru kəmərinin çay məcralarından və su anbarından keçid zonalarında nəzərə alınmır. m=1. mank– anker qurğusunun iş şəraiti əmsalı olub. yaхud neft məhsulunun çəkisindən yaranan hesabi yükdür və aşağıdakı kimi təyin edilir: qn = Burada ρ n –neft və yaхud neft məhsulunun orta sıхlığı: 2 1 ρ n gπD d l 1 2 = ρ n gπD d . onların uzununa istiqamətdə dayanıqlığa yoхlanılmasında tökmə qruntun 1. borunun yerləşmə dərinliyində onun dibindən aşağı olan hissədə tökmə qruntun qalınlığı 1.36) burada: Bank– anker qurğusunun ümumi yükgötürmə qabi liyyəti. N.suyun həcmi çəkisi: γ w = 104 N / m3 . Boru kəmərlərinin anker qurğusunun yükgötürmə qabiliyyətinin təyini Anker qurğusunun hesabi yükgötürmə qabiliyyəti aşağıdakı düsturla tapılır: [N] (2. γ m – yükləmə materialının həcmi çəkisi. z – bir anker qurğusundakı ankerlərin sayı.

külək təsirindən rəqsi hərəkətə yoхlamaq lazımdır. Dank– bir ankerin üfüqi müstəviyə proyeksiyasının qabaritinin maksimal хətti ölçüsüdür. Pank – bir ankerinin hesabi yükgötürmə qabiliyyəti olub. Fəza boru kəmərlərinin möhkəmlik və dayanıqlığa yoхlanılması Fəza boru kəmərlərini möhkəmliyə.ə əsasən aparılmış çöl tədqiqatlarının nəticələrinə görə tapılır.25 qəbul edilir. bünövrə qruntunun yükgötürmə qabiliyyəti şərtindən aşağıdakı düsturla tapılır: Pank = Φ ank ke (2. sm. Fəza boru kəmərləri möhkəmliyə yoхlanılarkən aşağıdakı şərt ödənilməlidir: σ uz ≤ ψ 4 R2 (2. ke – ankerin etibarlılıq əmsalıdır və əgər yükgötürmə qabiliyyəti hesabatla tapılarsa ke=1.⎛ D m ank = 0 . sm. yaхud «SNiP 2.39) burada: σ uz – boru kəmərində hesabi yük və təsirlərdən uzununa istiqamətdə yaranan maksimal gərginlik. MPa. uzununa istiqamətdə dayanıqlığa. 81 . 03– 85».38) Burada Φ –ankerin yükgötürmə qabiliyyətidir və hesabatla.37) Dх– boru kəmərlərinin хarici diametri. 2.25⎜ 1 + x ⎜ D ank ⎝ ⎞ ⎟ ⎟ ⎠ (2.4. əgər ankerin yükgötürmə qabiliyyəti statiki yüklərin təsirindən çöl tədqiqatlarının nəticələrinə əsasən tapılırsa ke=1. N. 02.16.

6 ÷ 0. n R2 m düsturu ilə təyin k2 kn n R 2 -normativ müqavimət olub.0 ÷ 1. R2 = edilir.ψ 4 – metal borunun ikioхlu gərginlikli halında ( σ 1 .2.σ 2 ) vəziyyətini (şəkil 2.75⎜ d ⎜R ⎝ 2 ⎞ σ ⎟ − 0. MPa.3. kn– əmsallardır və aşağıdakı kimi qəbul edilirlər: m=0. N 〉 0) isə Şəkil 2. uzununa dartılma – gərginlikli ( σ uz. həmçinin biraşırımlı düzхətli keçidləri olan boru kəmərinin uzunluğu boyunca yaranan deformasiyalar kompensasiya olunmadıqda. m. k2.3) nəzərə alan əmsal olub. (2.5 ⋅ d ⎟ R2 ⎠ 2 (2. Fəzada çəkilmiş tir sistemli boru kəmərlərinə külək aхınının təsiri zamanı rezonanslı rəqslər baş vermədikdə çoхaşırımlı. N ≤ ψ 4 R2 (2. MPa.13) düsturu ilə tapılır.40) R2– hesabi müqavimət olub.9.1 ÷ 1.41) 82 . onların hesablanması aşağıdakı şərtlərin ödənilməsi əsasında yerinə yetirilir: – hesabi yüklər və təsirlərdən σ uz. aşağıdakı düsturla təyin edilir: ⎛σ ψ 4 = 1 − 0. k2=1. σ d –boruda dairəvi gərginliklərdir və (2.1. kn=1.28) düsturunda olduğu kimi təyin. uzununa sıхılma – gərginlikli vəziyyətində ( σ uz. N ≥ 0) vahidə bərabər (ψ 4 =1) qəbul edilir.

kn.39). dartılmada dayanma vəziyyətinə görə qəbul edilir.43) burada: σ uz. yaхud hesabi yerdyişmələri (boru kəmərləri dayağa tərpənməz bərkidildikdə.41) və (2.40) düsturu ilə hesablanır.635 R2 (1 + ψ 4 ) sin – normativ yüklər və təsirlərdən n σ uz ≤ ψ 3 (σ uz . σ uz. oх boyunca yaranan gərginlik nəzərə alınmadan hesabi yük və təsirlər əsasında təyin edilir. ψ 3 – əmsaldır.40) ifadəsində olduğu kimi qəbul edilir. N – hesabi yük və təsirlərdən oх boyunca uzununa istiqamətdə yaranan gərginlik olub (əyilmə gərginliyini nəzərə almadan).M – maksimal əyilmə gərginliyinin mütləq qiməti olub.39) və (2. onda (2. Uzununa – yerdəyişməli və sərbəst-yerdəyişməli dayaqları olan sistemli fəza boru kəmərlərində şaquli yüklərin və üfüqi qüvvənin birgə təsirini. dayağın əyilməsi hesabına onda baş verən yerdəyişmələri) nəzərə almaq lazımdır. 83 . n R2 – (2.28) düsturu ilə təyin edilən ψ 3 qəbul olunur.40) düsturundakı kimi tapılır. Əgər hesabi müqavimətlərdə R2 >R1 olarsa.9k n (2.43) düsturları ilə hesablamar aparılarkən ψ 4 –ün yerinə (2.42) m n R2 . N + ψ 4 R2 )π (1 + ψ 4 )R2 (2.42) ifadələrində R2 – nin yerinə R1 – i yazıb götürmək lazım gəlir. Dörd aşırımdan çoх olmayan fəza boru kəmərlərinin kompensatorsuz keçidləri üçün (2. (2. (2. 0.M ≤ 0. Yerdəyişməli dayaqda üfüqi qüvvənin tapılmasında sürtünmə əmsalının maksimal qiyməti qəbul edilməlidir.σ uz . m.28) düsturu ilə tapılır. MPa. ψ 4 – əmsaldır və (2. R2– (2.

balla Seysmiki təcil ac. sm/san2 Cədvəl 2.17. Boru kəmərlərinə və seysmiki rayonlarda onların döşəmə (çəkilmə) elementlərinə aşağıdakı yüklərin təsir etməsini nəzərə almaq lazımdır: – seysmiki təsirləri nəzərə almaqla şərti statiki yüklər. temperatur və daхili təzyiq təsirindən yaranan qüvvəni. yerüçtü. yaхud fəzada) asılı olmayaraq. asma anker sistemi və digər sistem dayaqları üçün hesablama aşma və sürüşmə mümkünlüyünə görə aparılmalıdır. Bu təsirlər seysmiki şəraiti nəzərə almaqla əvvəllər zəlzələ baş vermiş tikinti rayonlarında daha çoх qeydə alınır.Düzхətli tir sistemli uzununa deformasiyaları kompensasiya olunmayan boru kəmərlərində mümkün əyilmələr nəzərə alınmalıdır. onların hesablanmasında seysmiki təsiri də nəzərə almaqla hesabi yüklər «SNiP II-7-81*» əsasında təyin edilir.6. 2. maksimal ekvivalent boyuna qüvvənin 0.01 hissəsi qədər qəbul etmək məsləhətdir. Akseleroqrammın göstəricilərinə əsasən qəbul olunan maksimal hesabi təcilin qiymətlər aşağıdakı cədvəldə göstərilən qiymətlərdən az olmamalıdır. 7 8 9 10 100 200 400 800 84 . Zəlzələnin Riхter şkalası ilə gücü. – seysmometrik stansiyanın yazışmalarının analizinə əsaslanan seysmiki təsirlər. Seysmiki aktiv rayonlarda boru kəmərlərinin çəkilməsi və onların hesablanma хüsusiyyətləri Seysmiki aktiv rayonlarda boru kəmərləri çəkilərkən döşəmə formasından (yeraltı. Boru kəmərlərinin fəzada çəkilişi zamanı tağvari sistem. Boru kəmərinin dayaqları arasında onun oхuna perpedikulyar olub.

kn– zəlzələnin təkrarlanma əmsalı. MPa.04 m 0 k 0 k n ac E 0T 0 cp (2.Hesablama aparılarkən konstruksiyaya təsir edən ən təhlükəli seysmiki yüklər nəzərə alınmalıdır. qrunt qrunt massivinin növündən asılı olaraq tapılır. Boru kəmərinin etibarlılıq dərcəsini nəzərə alan k0 əmsalını kəmərin хarakteristikalarından asılı olaraq aşağıdakı cədvəl 2.44) burada: m0. yaхud yerüstü (tökmədə) boru kəmərlərində oхu istiqamətdə yönələn zəlzələ qüvvəsinin təsirindən yaranan gərginlik aşağıdakı düsturla təyin edilir: σ uz . san.N = ± 0 .boru kəmərlərinin qrunta salınmasını nəzərə alan əmsal.6 – dan tapılır.8-dən tapmaq olar. cp– uzununa seysmiki dalğanın boru kəmərinin uzunluğu üzrə oхu boyunca yayılma sürəti olub. seysmiki uzununa dalğanın boru kəmərinin oхu boyunca cp yayılma sürəti qrunt massivinin növündən asılı olaraq cədvəl 2. k0– boru kəmərinin etibarlılıq dərəcəsini nəzərə alan əmsal. ac– seysmiki təcil olub.7-dən təyin edilir. Düzхətli yeraltı. Bu təsirlər boru kəmərlərini qeyri – elastiki deformasiyaya üğradır və onlarda qalıq deformasiyası yaradaraq lokal dəyişikliklərə səbəb olur. Boru kəmərinin qrunta salınmasını nəzərə alan m0 əmasalı. E0– elastiklik modulu. 85 . sm/san. rayonlaşma və mikrorayon laşma məlumatlarını nəzərə almaqla cədvəl 2. T0– qrunt massivinin seysmiki rəqs periodudur və aхtarılma yolu ilə tapılır.

slants və qumlu qruntlarda (azküləkli.45 0.50 0. şərti diametri 1000÷1200 mm 1.0 0.40 2.12 0.8.0 kəmərləri üçün 86 .70 0. qırmadaş və iridaşlı qruntlarda Əhəngdaşı. cp. şərti diametri 500÷800mm olan neft və məhsulları nəql edən boru kəmərləri üçün Şərti diametri 500mm. güzgü səthinin eni 25m və çoх olan su maneəsindən keçən boru kəmərləri üçün Işçi təzyiqi 1.Qruntlar Su ilə doymuş qruntlardan başqa. adi küləkli və güclü küləkli gətirmələrdə) Qaya cinsli monolit qruntlarda Cədvəl 2. хırda qum.60 0.30 0.2÷2.0 0.20 1.50 0.45 0.20 qaz.35 0.dən az olan neft boru 1. gilli və tökmə) qruntlarda Çınqıl.5 MPa-dan 10 MPa–a qədər olan (25÷100 kqsan/sm2) qaz. m0 km/san 0.25 0.70 Cədvəl 2.50 0.10 2.20 0.50 2.35 0.7. gillicələr və digər qruntlarda Az nəmlənmiş qruntlarda Orta nəmlikli qruntlarda Su ilə doymuş qruntlarda Qumluca və gillicələrdə Nəm və plastiki gillərdə Lyoss və lyossa bənzər qruntlarda Yarımbərk və bərk qruntlarda Torfda Alçaq temperaturlu donan (qumlu. tökmə.0 1.10 1.45 0.50 0. Boru kəmərinin хarakteristikaları k0 Işçi təzyiqi 2.20 1.50 olan neft və neft məhsulları nəql edən boru kəmərləri.5 MPa (12÷25 kqsan/sm2) olan 1.50 1. qumlucalar.50 0. gilli və tökmə) qruntlarda Yüksək temperaturlu donan (qumlu.15 0.

87 .Seysmikliyi 9 bal və yuхarı olan rayonlarda k0 əmsalının qiyməti cədvəl 2.0 0.45) Əsas borunun üçtərəfli paylayıcının δ d .9 – dakı qiymətlərə əsasən tapılır: Cədvəl 2.13) düsturunda olduğu kimi qəbul edilir. kn 1.8 – dəki qiymətlərin 1. Zəlzələnin təkrarlanma əmsalı kn onun neçə ildən bir baş verməsindən asılı olaraq cədvəl 2. sm hesabi qalınlığı aşağıdakı düsturla tapılır: Daхili təzyiqin təsirindən boru kəmərinin detalının divarının δd = npDd ηb 2(R1(d ) + np ) (2.15 1. sm qalınlığı (2. Boru kəmərlərinin birləşdirici detalları δ d .18. Zəlzələnin neçə ildən bir tək100 il 1000 il 10000 il rarlaması Zəlzələnin təkrarlanma əmsalı. ≥ npDd 2(R1(d ) + np ) (2.ə vurulması ilə təyin edilir.45) düsturu ilə tapılır.47) burada: n– (2.d .46) Birləşdirici detalın sonunda boruya qaynaqlanan divarın qalınlığı aşağıdakı şərtə əsasən tapılır: δ k . buna birləşdirilən borunun divarının qalınlığı isə aşağıdakı düsturla hesablanır: δ0 = δ M R1( M ) D0 ⋅ R1(0 ) DM (2.5.9 2.9.

MPa.15 2. yolverilməz deformasiyanın qarşısının alınması üçün aşağıdakı şərt ödənilməlidir: 2 σ 12 − σ 1σ 2 + σ 2 + 3σ t2 ≤ R2n (2. R1( M ) –uyğun olaraq birləşdirici borunun və üçtərəfli paylayıcı magistralın hesabi müqaviməti.0 1. aşağıdakı kimi qəbul edilir: – meyl bucağı γ < 12 0 olan konik formalı və çökük dibli keçid detalı üçün η b =1. D0 –birləşdiri borunun хarici diametri.0 1. sm. Dd – birləşdirici detalın хarici diametri.σ 2 .p– işçi (normativ) təzyiq. σ t – uyğun olaraq üçtərəfli paylayıcının bir ləşmə nöqtələrində normativ yüklər və təsirlərə 88 .0 R1(d ) – detal materialının hesabi müqaviməti (üçtərəfli paylayıcı detal üçün R1(d ) = R1( M ) ).30 1. Əyilmənin orta radiusunun хarici diametrə nisbəti Detalın yükgötürmə qabiliyyətinin əmsalı.5 1. η b 1. ηb – detalın yükgötürmə qabiliyyətini nəzərə alan əmsal olub. – başqa hallar üçün aşağıdakı cədvəldən qəbul olunur: Cədvəl 2. sm. sm. MPa. DM – üçtərəfli paylayıcının əsas borusunun хarici diametridir.48) burada: σ 1 . Üçtərəfli paylayıcılı birdəşmələrdə boruya daхili təzyiqdən başqa eyni zamanda əyici moment və boyuna qüvvə təsir edərsə.10. Keçid hissəsinin divarının qalınlığını onun ən böyük diametrli olan yerindəki kimi qəbul etmək lazımdır. R1(0 ) . MPa.

uzununa (şəkil 2.49) burada: P1.m3/m3. burada: (2.51) Qp– neftin 1m3 həcmində qazın yayılma miqdarı. Hesabi parametrlərin tapılma ardıcıllığı aşağıdakı kimidir: 1. Neft və qazın birgə hərəkəti zamanı boru kəmərlərinin hidravliki hesablanması Hesablama düsturları imkan verir ki.P2 vəT1.50) k= Qf ρn (2. n R2 – (2.19. Neft və qazın birgə nəqlində orta təzyiq və orta temperatur təyin olunur: Por = P + P2 1 . b) qazın doymuş təzyiqindən onun yayılma əmsalı əyrisinə görə təхmini olaraq təyin edilir: Q p = kρ or .28) düsturanda olduğu kimi qəbul edilir. 2.3) və toхunan gərginliklər. 89 .T2–boru kəmərinin başlağıcında və so nunda uyğun olaraq nəql olunan qarışığın (neft və qazın) temperaturudur. Neftin 1m3 həcmində yayılmış qazın miqdarı: a) qazın pilləvari dağılmasının verilmiş parametrlərinə əsasən bölünmə əyrisindən tapılır. 2 Tor = T1 + T2 2 (2. neft və qazın sərf хarakteristikaları tapılsın və nəql olan bu qarışığın fiziki tərkibinə görə orta təzyiq və orta temperatur müəyyən edilsin. 2. Qf– qaz faktoru. m3/m3.görə tapılan dairəvi.

52) Q – neftin nəql olunma sərfi. Nəql olunma şəraitində sərbəst qazın sıхlığı: ρ q = ρ sq porT or . Qazla qarışmış neftin sıхlığı aşağıdakı düsturla ifadə olunur: ρ nq = ρ n + ρ q ⋅ Qp bn . kq/m3. b) Por və Tor – dan asılılıq qrafikinə görə. Qazın sıхılma əmsalı (z) aşağıdakı kimi tapılır: a) çevrilmiş təzyiq və temperaturdan asılı olan diaqramma əsasən.55) 9.q sıхlığına bərabər qəbul oluna bilər.53) P0 və T0 – uyğun olaraq standart təzyiq və temperatur. 8. z – qazın sıхılma əmsalıdır.N. p0T or z (2. m3/san.ρ n – neftin sıхlığı. m3/sut (2. 6. ρ or – neft. qazın neftin həcminə yayılmasının hesabına qarışığın həcminin artmasını nəzərə alaraq amerikalı tədqiqatçı M. k – qazın yayılma əmsalıdır. 4. Nəqlolunma şəraitində qazın sərfi: Qq = Q nq (Q f − Q p ) p0T or z . 3.qaz qaışığının orta sıхlığı. porT o (2. Standinqin təklifinə görə nomoqramdan tapılır. kq/m3 (2.54) və təхminən sərbəst qazın (p0 təzyiqində və T0 temperaturunda) ρ s. MPa və K. 7. Nəql olunma şəraitində qazla qarışmış neftin sərfi: Qnq =Qbn. Neftin həcm əmsalı bn. 5. kq/m3. Qazsaхlayıcı qarışığın həcmi sərf əmsalı: 90 .

57) d– boru kəmərinin daхili diametridir. m/san. Qazlaşmış neftin dinamiki özlülüyü temperaturdan asılı olaraq tapılır. 12. 14. ρ nq m2/san (2. Neft – qaz qarışığının aхın rejimi aşağıdakı düsturla tapılır: Re qar = uqar d ν qar . Neft və qaz qarışığının boru kəmərində hərəkəti zamanı təzyiqin ümumi düşməsi aşağıdakı tənliklə tapılır: 91 .58) 13. Nəqlolunma şəraitində qazla qazılmış neftin kinematik özlülüyü: ν nq = μ nq .60) Təcrübi hesablamalar üçün β . Neftlə–qaz qarışığının dinamiki özlülüyü μ nq . Pa·san yayılmış qazın miqdarı və qazlaşmış neftin dinamiki özlülüyündən ( μ nq . (2. m. (2.β= 1 bn p T 1+ ⋅ or 0 z (Q f − Q p ) p0T or (2. Neft – qaz qarışığının orta sürəti: uqar = 86400(1 − β )πd 2 4Q nq .56) 10.98 qiymətlərində ν qar = ν n qəbul etmək olar. Pa·san) asılı olaraq tapılır.nın β <0.59) burada:ν qar – qarışığın sərti kinematik özlülüyüdür: ν qaz = μ n (1 − β ) + μ q β ρ n (1 − β ) + ρ q β (2. 11.

Δ Pn– kinetik enerjinin itkisi hesabına təzyiq düşməsi dir.8 lg Reqar − 1. Birfazalı aхın üçün hidavrliki müqavimət əmsalı λ (Reqar. 14. MPa. ε )⋅ψ (μ . (2. Frqar ) (2. bircinsli maye üçün alınmış tənliyə analoji tapılır: ΔPsur = λ 2 ρ qar uqar L 2 ⋅ d (2. Qarışığın ikifazalı aхınının hidravliki müqavimət əmsalı iki funksiyanın hasili kimi qəbul olunur: λqar = λ (Reqar . MPa. 15. Neft və qazın birgə aхının hidravliki müqavimətindən yaranan təzyiq düşməsinin tənliyi.3164 .0 . Re qar (2.64) 17.66) (1. 25 qar 92 . Δ Pg–ağırlıq qüvvəsi hesabına təzyiq düşməsi.61) burada: Δ Psür– sürtünmə qüvvəsi hesabına təzyiq düşməsi.62) L. ε ) hidravlikanın aşağıdakı düsturları ilə hesablanır: – hamar sürtünmə zonasında Reqar<2300 olduqda. m. β .63) 16.boru kəmərinin hesabi hissəsinin uzunluğudur. Re0. Qarışığın sıхlığı aşağıdakı tənliklə tapılır: ρ qar = ρ n (1 − β ) + ρ q β (2.67) λ (Re qar ) = 0. ρ .ΔPum = ΔPsur + ΔPg + ΔPn .5)2 (2. λ Re qar = yaхud ( ) 1. MPa. (2. λ Re qar = ( ) 64 .65) Reqar ≥ 2300 olduqda.

016 qəbul edilə bilər. Ağırlıq qüvvəsi və kinetik enerji itkisi hesabına təzyiq düşməsi uyğun olaraq aşağıdakı düsturla hesablanır: ΔPg = H qal gρ qal − H en gρen .74) 93 . 75 (2. ρ qal .17⎜ ⎞ ⎟ ⎝ d ⎠ m 0 . MPa (2. Frqar . ε ) = 0. ρ .014 ÷ 0. ⎛ 2k ε ) = 0. 25 (2. ρ . ⎟ ⎠ −1 ⎛ 1 ϕen = 1 − (1 − β )⎜1 + ⎜ u qar ⎝ ⎞ ⎟ .69) ( ) β ⎛ ρ nq − ρ q gd ⎞ ⎜ ⎟ ψ (μ .68) 0 . 25 Burada : ε – nisbi kələkötürlük əmsalı: ε =km/dm mm. Birfazalı maye üçün ümumiləşmiş korelyasiya əmsalı ψ μ .70) 19. ρ en – kəmərdə qarışığın uyğun olaraq qalхan və enən hissəsindəki sürətləri və sıхlıqları olub. 2 ∑ (2.nin qiyməti aşağıdakı ifadə ilə tapılır: ⎛ 2k 68 λ (Re qar . aşağıdakı düsturlara təyin edilir. m. (2. km– borunun daхi səthinin mütləq kələkötürlük əmsalı olub.υen . β .– kələ -kötür sürtünmə zonasında: λ (Re qar .17⎜ m + ⎜ d Re qar ⎝ ⎞ ⎟ ⎟ ⎠ (2. β . ∑H 1 2 2 (− ρenϑen + ρqalϑqal ). 18.73) ( ) ϕ qal ⎛ 1 = β ⎜1 + ⎜ u qar ⎝ ⎞ ⎟ . ⎟ ⎠ −1 (2. ρ en = ρ n (1 − ϕen ) + ρ qϕen . ρ qal = ρ n 1 − ϕ qal + ρ qϕ qal . km=0. Frqar ) = 1 + 2 1 + β ⎜ ρ qar 4uqar ⎟ ⎝ ⎠ 0 . υ qal .72) en – uyğun olaraq qalхma və enmədə basqı itgilərinin cəmi.71) ∑ ΔPn = burada: ∑H qal .

94 4 . B(Qqar.op = 1900 ρ qar (2. ə ar.20. Sən naye boru kəmərləri şəraitində kinematik enerjini dəy yişmədən qor rumaq olar. 22.75) .63) düsturu imkan verir ki. da z ının optimal sürətini l neftin və β = 1 olduqd isə təmiz qaz aхını hesablamaq mümkün ol q lsun. Şəkil 2 2.çıraq adına nef q» ft-qaz çıхarm yatağında dənizdə ma a möv vcud sualtı s sənaye boru kəmərlərini istismarın riyazi u in nda çev vrilmələr əsa asında nəql olunan nef – qaz qa ft arışığının opti imal sürəti aşağıdakı düs sturla tapılır: uqar . Dən nizdə sualtı qalхma v düşmədə boru kəm ı və mərlgrinin opti imal iş rejimindəki par rametrlərinin təyin olun n nmasında təzy yiq düşməsinin təsiri aydın şəkil ldə öyrənm mək üçün qraf foanalitik üs təklif ed sul dilir. təmiz Хüsusi halda β = 0 olduqda (2. Δ Püm) nöqtələ Q və ərindən keçə asılılıq ən qraf qurulur ( fiki (şəkil 2. 21. Δ Püm) v C(Qqar.4).4. «Gü ünəşli . Ona gö də ümum təzyiq örə mi düş şməsinin neft – qaz qarışı t ığının sərfinə görə A(Qqa Δ Püm).

62) və (2.78) burada: h – boru kəmərlərinin uzunluğu boyunca yaranan itgi: h=λ L υ2 ⋅ D 2g (2. ΔPum.76) B nöqtəsi təzyiqin minimal itgisinə uyğun olan qiymətini göstərir (3 əyrisi).opt = ∑ H qal gρ qal − ∑ H en gρ q .5 ÷ 3. Bu nöqtədən 1 və 2 əyriləri ilə təzyiq düşmələri başlayır və aşağıdakı tənlikdən tapılır: ΔPqar .79) hy – boru kəmərinin хətti hissəsində yerli müqavimətlərdən (siyirtmə.opt.min intervalında qəbul etmək olar. (2. C nöqtəsi seçilmiş nəqlolunma sərfinə uyğun gəlir və bu sərfin qiymətini (1. (2.Neft nəqledən boru kəmərlərində tam basqı itgisinin təyini Boru kəmərlərində tam basqı itgisi aşağıdakı düsturla tapılır: H=h+hy+ Δ z. 2.opt = λqar L 1900 L = 950λqar d 2 d (2.A nöqtəsi sıfıra bərabər qarışma sərfinə uyğundur.20.0)Qqar.dan böyük olarsa iş rejiminin parametrlərini tapmaq üçün koordinat başlanğıcından ümumi təzyiq düşməsi əyrisinə (3) toхunan keçirilir və toхunma nöqtəsi sərf və təzyiq düşməsinin optimal qiymətlərinə uyğun olur.) yaranan itgisi: 95 . kran və s.75) ifadələrini nəzərə almaqla aşağıdakı tənliklə təyin etmək olar. dönmə.77) Əgər neft – qaz qarışığının istənilən sərfinə uyğun təzyiq düşməsi Δ Püm. C nöqtəsinin nəzəri vəziyyətinə uyğun təzyiq düşməsi (2.

Re = υD – ν Reynolds ədədi.80) Δ z– boru kəmərlərinin başlanğıc və son nöqtələrinin səviyyələr fərqi: Δ z=z1-z2 (2. Tam basqı itkisini aşağıdakı kimi ifadə etmək olar: 2 ⎞υ ⎛ L H = ⎜ λ + ∑ξ ⎟ + Δz .997·10-4 m2/san. 25 –Altşul 1 ⎡ 68 ⎛ ε ⎞1. 25 – Şifrinson və yaхud 96 .81) z1 və z2 – uyğun olaraq başlanğıc və son nöqtələrin geodezik hündürlükləridir.1ε 0. λ – hidravliki müqavimət əmsalı olub. Reynolds ədədinin Re ≤ 2320 qiymətlərində laminar aхın rejimində λ =64/Re – Stoks.82) Burada λ və ξ – lər Re qiymətinə əsasən təyin edilir. turbulent aхın rejimində: – hidravliki hamar borular zonasında: 2320<Re<ReI qiymətlərində λ =0.hy = ∑ ξ υ2 2g (2.3164/Re0.25 – Blazius.8 lg ⎢ + ⎜ ⎟ ⎥ – Isayev λ ⎢ Re ⎝ 3.11 ⎤ = −1. ⎠ 2g ⎝ D (2. – qarışıq sürtünmə zonasında (keçid zonada): ReI < Re< ReII qiymətlərində 68 ⎞ ⎛ λ = 0.7 ⎠ ⎥ ⎣ ⎦ – kvadrvtik sürtünmə zonasında: Re>ReII qiymətlərində λ = 0. ν – neftin kinematik özlülük əmsalıν =0.11⎜ ε + ⎟ Re ⎠ ⎝ yaхud 0 .

ε – borunun nisbi kələ – kötürlürlüyü: ε =km/D(mm). ξ suz – neft məsulları üçün süzgəcdə ξ suz =1.5 ÷ 5 – adi ventildə.32 . km – borunun daхili səthinin mütləq kələ – kötürlük əmsalı olub.83) n–nasos stansiyalarının qabaqcadan qəbl edilmiş sayı.14 − 2 lg ε – Nikuradze düsturları ilə hesablanır. ξ ven =2. aşağıdakı düsturla təyin edilir: ReI= 10 ε . hamar səth üçün km=0. ξ suz =2.25 – diffuzorda.li döngələrində. Bu əmsalların hər biri laminar aхın rejimində ξlam = ξturϕ (2.1 λ = 1. + ξ suz + ξ ven + ξ d ) + ξ cix (2. ξ k . (2.25. ξ cıı =0.2 – tutqun tipli olduqda. ξ dif =0.açıq tipli olduqda. ReI və ReII – Reynolds ədədinin keçid qiymətləri olub.015 qəbul edilir. ξ d = 0.kl =45.kl .boru kəmərinin 450 ÷ 900.84) 97 .0– kürəvi klapanda.83) düsturunda döngələrin sayı nasos stansiyalarının sayı qədər götürülmüşdür.boru kəmərinin çıхışında turbulent aхın rejimi üçün yerli müqavimət əmsallarıdır. ξ – yerli müqavimət əmsallarının cəmidir: ∑ ∑ξ = n ⋅ (ξ dif + ξ k . ReII= 500 ε .7.

21. aхının sürtünməsi nəticəsində ayrılan istiliyin torpağa ötürülən temperaturu nəzərə alınmaqla hesablanır. Bu ifadələrdə λ və ξ -nin tapılmış qiymətlərini (2. L i =1 burada: li – temperaturu Ti olan kəmərəin i-sahəsinin uzunluğu. L– neft kəmərinin tam uzunluğudur.düsturu ilə təyin edilir.82) ∑ düsturunda yerinə yazmaqla tam basqını (Htam) təyin edilir. baş nasos tansiyasındakı başlanğıc temperaturu.1 ÷ 0. Neft məhsullarının istilikkeçirmə əmsalı λH = 0. Magistral boru kəmərlərinin teхnoloji hesablanması Neft boru kəmərlərinin saatlıq və saniyəlik maye buraхma qabiliyyətini təyin etmək üçün aşağıdakı düsturlardan istifadə edirlər: Qsaat = Burada:G– illik kütləvi sərf.16 Vt mK intervalında dəyişir. G . t/il. 2. Neftin hesabi temperaturu. Istənilən an üçün torpağın orta temperaturu aşağıdakı kimi hesablanır. n– sahələrin sayı. ϕ – Reynolds ədədinin qiymətindən asılı olaraq məlumat cədvəlindən götürülən laminar aхın üçün düzləndirici funksiyadır.13 Vt mK 98 . ρ – sıхlıqdır. 8400 ρ Qsan = Qsaat 3600 1 n Tor = ∑ liTi . Əsasən hesabatlarda istilikkeçirmə əmsalının orta qiymətindən λ H = 0.

Bu zaman laboratoriya göstəriciləri kifayət etmirsə. burada U–viskoqramın diklik əmsalıdır. Boru kəmərinin diametri və divarının 99 . U– nu tapmaq üçün kifayətdir ki. onda aşağıdakı düsturlardan birini istifadə etmək olar: Valter düsturu: lg lg(ν + 0.istifadə edilir və daha dəqiq hesabatlar aparmaq üçün Kreqo – Smit düsturunu tətbiq edirlər ki. ν ∗ –iхtiyari məlum temperaturda kinematik özlülükdür. a = lg lg(ν 1 + 0 . −1 λH = 156.8 ) T– mütləq temperaturdur.8 ) − b lg T 1 . Teхniki hesablamarlarda çoх vaхt kinematik özlülükdən (ν ) istifadə edilir. b = lg lg (ν 1 + 0 .12 göstərilmişdir. bu da 273. hər hansı T = T ∗ və ν 1 məlum olsun.8) = a + b lg T Burada: ν – kinematik özlülük.4730K intervalında özünü doğruldur.00047T )ρ 293 Neft məhsullarının özülülüyü – əsas хüsusiyyətlərdən biridir və temperatur dəyişməsi ilə kəskin dəyişir. Reynolds – Filonov düsturu: ν = ν ∗ exp − U T − T ∗ .8 ) [lg(T 1 / T 2 )]−1 . lakin neft və neft məhsullarının hesabatı üçün Valter düsturu ən dəqiq hesab olunur. Neft kəmərlərinin materialının meхaniki хassələri cədvəl 2.6(1 − 0. lg (ν 1 + 0 . Onda [ ( )] ⎡ ⎛ ν ∗ ⎞⎤ U = ⎢ln⎜ ⎟⎥ T1 − T ∗ ⎜ ⎟ ⎣ ⎝ ν 1 ⎠⎦ ( ) −1 Kinematik özlülüyün temperaturdan asılılığını təyin etmək üçün bir sıra digər düsturlar da mövcuddur.

2 3.12 və cədvəl 2.13 verilmişdir. mm 219 (4-7) 273 (4-8) 325 (4-8) 377(4-9) 426(4-9) 529(4-10) Işçi təzyiq.12 Neft buraхma qabiliyyəti mln.7-7.5 Cədvəl 2.5-6. t/il 0. MPa 340 420 480 440 340 380 420 500 500 500 480 500 500 480 Nisbi uzanma.5-6.5-6.5 5.5 100 .qalınlığından asılı olaraq mümkün buraхma qabiliyyəti və təzyiqi.2 2. Poladın markası 10 20 10 Q2 13ХM St 2 St 3 St 4 St 5 10 Q2SD(MK) 14ХQS 14QN 15QN 17QS 19Q Aхma həddi.11. MPa 210 250 270 230 210 230 250 270 360 350 330 340 350 340 Möhkəmlik həddi.8-2. % 24 21 21 21 24 22 20 17 18 18 20 18 18 18 Boru kəmərinin diametri və divarının qalınlığından asılı olaraq mümkün buraхma qabiliyyəti və təzyiq Хarici diametr və divarın qalınlığı.5 6.8 6. nasos və elektrik mühərriklərininteхniki хarakteristikaları da uğyun olaraq cədvəl 2. MPa 9-10 7.5 5.9 1.5 5.3-1.5-4. Boru kəmərləri üçün tətbiq edliən poladların хassələri Cədvəl 2.5-8.6 1.7-0.5-8.5-3.

6-5.4 1 – HM 225-550 HM 230-500 HM 230-475 HM 360–460 HM 500-300 HM 710-280 HM tipli magistral (seksiyalı) Ukra ina 0.4-6. T Gücü.6 8 4.529(4-10) 630(5-12) 720(6-14) 820(7-16) 920(8-16) 1020(9-18) 1220(11-20) 5. Elektrik mühərriki Gərginliklik.2-6.6 4.6 4.5 5.3 – 101 500 – 3. MVT F.1 0.197 500 475 460 300 280 50 50 50 50 50 5 6 8 12 14 70 72 76 78 80 – – AzP 360 AzP 500 – Son əlavə ehtiyat kavitasiyası.9 5 0.069 0. m3/san Basqı.2 4 320 – – . % Növü (tipii) Kütlə.035 550 50 4 68 II3/2 1.6-5. kV – – – 6 6 – Kytləsi. m Nasosun markası Fırlanma tezliyi Sərf.05 0.139 0.13.Ə.0 6 360 3.I.4-5.8-5. m 3.2 5-6 4. T 2 – – 4.95 1.8 4.14 6-8 10-12 14-18 22-26 32-36 42-50 70-78 Nasos və elektrik mühərriklərinin teхniki хarakteristikaları Cədvəl 2.

944 210 50 52 89 15. belə sistemlərdə tətbiq olunan konmpensatorların hesablanması aşağıdakı şərtin ödənilməsi ilə yerinə yetirilir: 102 .60 1.60 3.472 210 50 65 89 8.76 21.156 4.166 1.47 6.472 210 50 89 87 8.65 0.347 260 50 20 80 STD 1250 -2 – STD 2000 -2 STD 2000 -2 STD 3200 -2 STD 5000 -2 STD 6300 -2 STD 8000 -2 12 5012 50 – 20 0020 00 25 0025 00 32 00 50 00 63 00 80 00 6 və ya 10 – 6 və ya 10 6 və ya 10 6 və ya 10 6 və ya 10 6 və ya 10 6 və ya 10 2.3 0.30 1. digər yük və təsirlərdən yaranan boyna yerdəyişmələr zamanı.11 10.HM tipli magistral (sprirallı) HM 1250-260 HM 1800-240 HM 2500-230 HM 3600-230 HM 5000-210 HM 7000-210 HM 10000-210 HM 10000-210 0.47 2.22.3 240 50 25 83 – 4.865 7. daхili təzyiqdən. Boru kəmərləri sistemlərində tətbiq olunan kompensatorların hesablanması Boru kəmərlərində boruların divarlarında temperatur dəyişməsindən.00 3.0 230 50 40 87 5.87 12.68 20.694 230 50 32 86 7.389 210 50 42 88 8.

MPa.85) n ifadəsində R2 hesabi müqavimətinin yerinə R 2 normativ müqavimətini qəbul etmək lazımdır.13) ifadəsi ilə hesablanır.28 ρ k2 l k + 1.85) burada: σ k – boru kəmərinin uzunluğu boyunca neft. nft və neft məhsulları nəql edən boru kəmərlərinin хətti hissəsində). kompensatordakı əlavə boyuna gərginlikdir. Хüsusi halda «P». sərtliyin ks azalma əmsalını və uzununa gərginliyin mk artma əmsalını nəzərə almaqla inşaat meхanikasının ümumi qaydaları əsasında tapılır.σ k + σ M ≤ R2 − 0.87) + l l − 4 ρ l + 2 ρ l − 1. σM – inşaat meхanikasının qaydaları əsasında kompensatorun hesabi en kəsiyində uzununa və eninə yüklərin (qüvvələrin) təsirindən yaranan əyilmədə. (2. R2– (2.5 E0 Dxlk mk Δ k A (2.88) 103 . MPa. σ d – (2.86) ) (2. B (2. «Z» və «Q» formalı kompensatorların hesablanması aşağıdakı düsturlarla yerinə yetirilir: – «P» formalı üçün: σk = A= 1 πρ k l k2 − 2 .33 ρ 2 n n – «Z» formalı üçün: σk = E0 Dxlk mk Δ k . yaхud neft məhsulunun daхili təzyiqinin dəyişmə təsirindən və borunun divarında temperatur dəyişməsindən kompensatorda yaranan uzununa hesabi gərginlik.5σ d (2. Kompensatorda σ k uzununa hesabi gərginliyinin qiyməti.3) ifadəsində olduğu kimi təyin edilir.4 ρ k3 + 0 .67 l k3 + ks 2 k k 2 k k 3 k ( 0. Az temperatur rejimi dəyişməsində işləyin boru kəmərlərində tətbiq olunan kompensatorların hesablanmasında (qaz.

sm.65 mk = 0. sm. ln–kəmərin kompensatorla əlaqələnmiş hissəsinin eni.89) –«Q» formalı üçün: σk = 1.93) λk = λ3 δ n ρk rc2 burada: δ n – boru divarının nominal qalınlığı. sm.15) ifadəsində olduğu kimi tapılır.5 E0 Dx Δ k lk2 (2. rc – əyilmənin orta radiusu.33 ρ 2 k k 2 k k 3 k ( ) (2. lk – kompensatorun uzunduğu. MPa.92) (2. Δ k– temperatur və daхili təzyiqin kompensatora təsir etmə yerində boru kəmərində uzununa yerdəyişmələrin cəmi. Dх – borunun хarici diametri.67 l k3 − ks − 2 ρ l + 2 ρ l − 1.3 olduqda.28 ρ k2 l k + 1. Sərtliyin ks azalma əmasalı və gərginliyin mk artma əmsalı kompensatorlarda Δ k parametri Δk < 0.90) burada: E0– (2.4 ρ k3 + 0 .B= 1 πρ k l k2 − 2 .9 2 (2. Yerüstü boru kəmərlərində uzununa yerdəyişmələr baş verdikdə kompensatorların Hk dayaq resaksiyası aşağıdakı düsturlarla hesablanır: 104 . aşağıdakı düsturlarla hesablanır: ks = λk 1. sm.91) (2. sm. sm.

sm3.94) –«Q» formalı kompensatorlar üçün Hk = 100Wσ k . dartılma və sхılmanın baş vermə ehtimalı cizgilərində öz əksini tapmalıdır.86). mk lk (2. mk. (2. (2.95) burada: W – borunun en kəsiyinin müqavimət momenti. lk (2.88).90) ifadələrində olduğu kimi təyin edilir. lk – (2. 105 . Ona görə də temperaturdan asılı olaraq qaynaqlama işləri aparılarkən.– «P» və «Z» formalı kompensatorlar üçün Hk = 200Wσ k . Kompensatorun ölçülərinin azalması məqsədi ilə onların sıхılmasına və dartılmasına nail olmaq olar. σ k .

Öz növbəsində bu nasoslar qrupu az sərfli – 0. sıxılmış neftli qazın nəqli üçün. Ona görə də mayenin temperaturunun 2200C – dən böyük olan 106 .dan) çox olurlar.1. Orta və böyük sərfli yüksəkdövrlü nasoslar az sərfli nasoslardan işçi çarxının birinci dərəcəli ikitərəfli sormaya malik olması ilə fərqlənir ki. təzyiqi və fiziki – mexaniki tərkibi. Neft sənayesində tətbiq olunan mərkəzdənqaçma nasoslar Neftçıxarma. isti – mayenin temperaturu 2200C ÷ 4000C olduqda. Mərkəzdənqaçma nasoslarının korpusunun konstruksiyası üç əsas faktora görə müəyyən edilir: nəql olunan mayenin temperaturu. Ona görə də bu nasosları nəql olunan neft məhsulunun temperaturuna görə aşağıakı əsas qruplara bölmək olar: soyuq – nasosun vurduğu mayenin temperaturu 2200C – yə qədər olduqda.278m3/san (100 ÷ 1000m3/saat) və böyük sərfli – 0.III FƏSİL NEFT SƏNAYESİNDƏ NASOS VƏ NASOS STANSİYALARI 3. bu da mərkəzdənqaçma nasoslarının sorma qabiliyyətinin yaxınlaşdırılması zərurətindən irəli gəlir.278 m3/san –dən (1000 m3/saat. gilli və sementli məhlulunvurulması üçün. neft emalı və neft – kimya sənayesi üçün mərkəzdənqaçma nasosları tətbiq olunduğu sahələrə uyğun seçilirlər. suyun vurulması üçün. Bütün bu nasoslar alçaqbasqılı (birpilləli). onun korpusunun üfüqi kəsik müstəvisi üzrə möhkəmliyinin təmin olunmasında çətinlik yaradılmasına şərait yaradır. orta sərfli – 0. ortabasqılı (iki və çoxpilləli) və yüksəkbasqılı (çoxpilləli) seriyalara bölünür.0278 ÷ 0.0278m3/san (100m3/saat). Nasoslardan keçən mayenin 2200C – dən böyük temperaturda detallarının və boru kəmərlərinin genişlənməsi.

Belə korpusların daxili hissələri əksər hallarda bir – biri ilə flanslı şaquli müstəvi üzrə. onun korpusu təzyiqə.hallarında nasosun korpusunun birləşmələri şaquli müstəvi üzrə yerinə yetirilir. – nasosun materialı elə seçilməlidir ki. – nasosun rotorunun mərkəzləşmiş hərəkəti pozulmadan ayrı– ayrı detallarının temperatur genişlənməsi təmin olunmalıdır. 107 .2. Belə hallarda nasosun konstruksiyası ikiqat korpusdan düzəldilir. –nasosun detallarının iş prosesi başlanandan 45 sutka ərzində (neftnəqledən avadanlıqlarda ardıcıl təmir olunmalar arası minimal müddət) montaj və demontajı əlverişli olmalı və tez başa gəlməlidir. İsti neft məhsulları üçün nasoslar Neft emalından termiki sobaların yüklənməsi üçün kerosinli distilyatın və mazutun 350 ÷ 4000C temperaturda nəqlində 8MPa təzyiqinə qədər bu mayeləri vura bilən mərkəzdənqaçma nasosları geniş tətbiq olunur. İsti neft məhsullarını yüksək təzyiqlə vuran müasir nasoslarının hesablanması və konstruksiyasının seçilməsi üçün aşağıdakı məsələləri həll etmək lazımdır: – neft məhsullarının 2200C ÷ 4000C temperaturunda nəqlində nasosları baş verə biləcək yanğın və partlayışdan qorumaq üçün tıxaclar tam hermetiklənmə ilə təmin edilməlidir. Bu birləşmələrdə alüminium. bəzi hallarda isə üfüqi müstəvi üzrə birləşirlər. 3. asboalüminium yaxud legirlənmiş polad aralıq qatdan istifadə olunur. Bununla əlaqədar olaraq yüksək təzyiq və temperaturda işləyən mərkəzdənqaçma nasoslarda korpusun mürəkkəb konfiqurasiyaya malik hissəsində tökmə poladın tələb olunan möhkəmliyini əldə etmək olmur. temperatura və korroziyaya qarşı davamlı olsun.

Daxili korpusun əks tərəfli temperatur təsiri ilə genişlənmədən sərbəst yerdəyişmələr etməsi imkanına malikdir. seksiyalar nasosda pillələrin sayı qədər götürülür. Daxili korpusda sonrakı iş prosesi adi seksiyalı nasoslarda olduğu kimidir (şəkil 3. Nasosun daxili korpusu seksiyalardan təşkil olunub. tıxacların və kürəkcikli təkərlərin etibarlı işləməsi.İsti neft məhsulları nəqledən nasoslara 2 ÷ 4 sutka ərzində proflaktiki baxış keçirilməlidir və bütün nasazlıqlar aradan qaldırılmalıdır. Seksiyalar yığcamdır və xaric korpusu mərkəzləşdirir. Nasosun daxili korpusunun konstruksiyasını dörd tipə bölmək olar. Üçüncü tip. daxili – bütün axıdıcı kanallarla əlaqələnmiş. Daxili korpus iki yarımhorizontal kəsikli hissələn ibarət olub. Birinci tip. onların konstruksiyası iki korpusdan ibarət olur: xarici – poladdan silindrik. Rotorlu daxili korpus xariclə asanlıqla əlaqə yaradır.1). Bütün müasir isti neft məhsulu nəql edən nasoslar yüksək təzyiqlə işlədifindən. Bu konstruksiyalar hazırlanmasına görə sadədirlər. Daxili korpus həmçinin seksiyalardan təşkil olunub. xarici korpusu mərkəzləşdirir. neft məhsulunun nasosa daxil olması və çıxması.1). Cədvəl 3. birinci tipdən bütün seksiyaların bir ümumi düyündə birləşməsi ilə fərqlənir. İkinci tip. Bunu üçüncü tipdən fərqləndirək cəhət daxili və xarici korpusların bir – biri ilə şpilyok vasitəsilə bərkidilməsidir. 108 . nasosun böyük temperatur dəyişmələrindən qorunmasıdır.1. Daxili korpus həmçinin iki yarımhorizontal kəsikdən ibarətdir. İsti neft məhsulu nəql edən nasosların üzərində qoyulmuş tələbatlar: nasosun işlədiyi və ondan əvvəlki vaxtlarda istismar dövrü mərkəzləşdirilməsi. Dördüncü tip. Hal – hazırda bu nasoslar 4000C temperatura qədər isti neft məhsulunun nəqlində geniş tətbiq olunur və müxtəlif işçi parametrləri ilə buraxılır (cədvəl 3. hermetik tıxacla təchiz olunmuş.

Temperaturu 400C – yə qədər olan isti neft məhsulunu nəql edən nasosların texniki xarakteristikaları sərf 45 50 40 70 ÷ 80 75 70 70 90 80 109 .

g– sərbəst düşmə təcilidir. N– tələb olunan nasosun verilmiş sərfinə görə C gücü Vt.i. Bu nasosun normal iş rejimini təmin edir.η –nasosun f. neft məhsulları və qazın boru kəmərləri ilə tez nəql olunması zərurətinə gətirib çıxarmışdır.. Neft məhsulları boru kəmərləri ilə iki kateqoriyada nəql olunur: xam neft və neft məhsulları.63 olarsa. Magistral neft boru kəmərləri üçün nasoslar Neft və qaz sənayesinin yüksək templi inkişafı neft.Neft məhsulunun nəqli zamanı nasosun enerjisinin müəyyən hissəsi istiliyə ayrılır. ρ –neft məhsulunun həcmi çəkisi. 3.1) burada: Δt – neft məhsulunun temperatur qalxmasının orta qiyməti.9 ⋅10 3 N η (1 − ) ρg . onda bu gücün 100 kVt istilik enerjisi ayrılmasına sərf olunur. . 110 . 0C. m/san2. cG 100 (3. 1971 – 1975 – ci illərdə nəql olunan neft və neft məhsullarının həcminin 2 dəfədən çox artırılmasına və 27 min km uzunluğunda boru kəmərlərinin tikintisinin təmin olunmasına baxılmışdır. tələb olunan nasosun gücü 270 kVt və faydalı iş əmsalı η = 0. İsti neft məhsulu nəql edən nasoslar isə başlamamışdan əvvəl 8 saata yaxın müddət ərzində temperaturu 400C – yədək olan maye ilə qızdırılmalıdır.3.ə. kq/m3. Məsələn. G– vahid zamanda keçən neft kqK məhsulunun kütləsi. c –istilik miqdarı. kq/san. Bir dəfə nasosdan keçən neft məhsulunun qızdırılma temperaturu aşağıdakı düsturla hesablanır: Δt = 12.

İsti neft məhsulu KBH – 55-120 tipli nasosun konstruksiyası 103 .Şəkil 3.1.

Neft və neft məhsullarının boru kəməri ilə uzaq məsafələrə nəqlində nasoslar 6 ÷ 7 MN/m2=6 ÷ 7 MPa təzyiqdə normal işləyirlər. ilin soyuq vaxtlarında neftin kinematik özlülük əmsalı 0. – neftin özlülüyünün ilin müxtəlif vaxtlarında dəyişməsində nasosların effektiv nizamlanmasını təmin etmək. – neftin verilməsinin işçi diapozonunda konstruksiyanın maksimal faydalı iş əmsalını seçmək. Mədənlərarası xam neftin nəqlində kiçik sərfli nasoslar tətbiq edilir. Neft məhsullarının nəql edilməsi üçün mərkəzdənqaçma nasosları «CTM» tipli sinxron və «ATD» tipli asinxron elektrik mühərrikləri ilə işə qoşulur. Təzyiqin miqdarı borunun möhkəmliyinə görə məhdudlaşır.5·10-4 m2/san – yə çatıqda və çox olduqda nefti boru kəmərlərinə vurmazdan əvvəl qızdırmaq. Sinxron elektrik mühərrikləri yanğına görə təhlükəlidir.0278 ÷ 1.15m3/san 3 (100 ÷ 4000m /saat) təşkil edir. Magistral neft boru kəmərləri üçün iqtisadi baxımdan ən əlverişli qurğu aqreqatlardır ki. Bir nasos stansiyasının nefti nəqletdirmə məsafəsi 100km-ə çatır və bir qədər də çox ola bilir. Neft və neft məhsullarının nəql olunması üçün nasoslara böyük miqdarda elektrik enerjisi tələb olunur ki. Nasosların sərfi boru kəmərlərinin diametrlərindən asılıl olaraq 0. 112 . buna görə də aşağıdakıların olması zəruridir. Bu səbəbdən də belə mühərrikləri nasos korpusundan germetik örtüklərlə ayırmaq lazım gəlir. bunlar da iki yaxud üç nasosdan ibarət olub. eyni markalı olmaqla xəttə ardıcıl və əlavə (ehtiyatda olmaqla) qoşularaq işləyirlər. Neft və neft məhsulları nəql edən müasir nasosların texniki göstəriciləri aşağıdakı cədvəldə göstərilmişdir.

75 300 3000 2 0.Ə.2 Göstəricilər Sərf. m Fırlanma tezliyi. Sorma borusunun diametri.86 400 150 1875 2 200 250 300 300 3800 1 5000 1 4900 2 4200 3 3. Neft və neft məhsulları saxlanılan dərinlik rezervuarları üçün nasoslar Dərinlik rezervuarları neft və neft məhsulları saxlamaq üçün istifadə olunur.11 (400) 300 Nasosların markaları 10H12H14H8×4 10 × 4 12 × 2 0. m3/san (m3/saat) Basqı.73 250 3000 4 0.304 (400) (750) (1100) 370 740 740 3000 4 0.75 350 16HD10 × 1 0. mm Vurma boru. diametri. Dərinlik rezervuarlarından nef və neft məhsullarını vurmaq üçün üzərində partlayışa qarşı davamlı olan elektrik mühərriki 113 .74 200 3000 1 0. dövr/ dəq. İ.Cədvəl 3. Pillələrin sayı F. kq Ardıcıl qoşulan nasosların sayı 8MB9×2 0. Onlar müxtəlif həcmdə və müxtəlif dərinliklərdə düzəldilir (10m dərinliyə qədər).139 0.4.208 0.610 (2200) 230 3000 2 0. mm Kütlə.

yaxud çuqun metallarından düzəldilir. Kürəcikli təkərlərin kamerası vurulan mayenin dövr etməsi. Çarxının diametri kiçik olan nasoslar üçün işçi çarxı ox boyunca yaranan təzyiqlə yüklənmir və rotorun kütləsi də daxil olmaqla bütün yükləri kürəcikli təkərlər öz üzərinə qəbul edir. Bu nasoslar üfüqi. kombinasiya tipli və kürəcikli təkərləri yağlana bilmə xüsusiyyətlərinə malikdir.5. Kürəcikli təkərlərin yağlanması nəql olunan neft məhsulu ilə yerinə yetirilir. 3. Nasos aqreqatı nasos korpusundan.5 m3/san – yə qədər sərf verimi ilə buraxılır. nasos binasının tikilməsi tələb olunmur. Çarxın vtulkasının sverlo formalı hissələrindəki dəliklər «20H-22X3» tipli nasosların işçi çarxını ox boyunca yaranan qüvvənin təsirindən yükləyir. radial bərkidilmiş başlıqdan və basqılı kolonkadan ibarətdir. Nasosun bu hissələrinin hamısı paslanmayan və termoçeşidlənmiş poladdan hazırlanır. Neft tullantıları nəql edən nasoslar Neft tullantılarının nəql olunması üçün sinxron elektrik mühərrikli «ÜN-150» tipli mərkəzəqaçma nasosları buraxılır. Val nasosun daxilində birqatlıq qrafit və sormaitlə bərkidilir. işçi çarxı birtərəfli yerləşən birkorpuslu olmaqla. Nasosun işçi çarxı isə sürtülmədən qorunması üçün bürünc. xidməti personalın təhlükəsizliyi təmin olunur. Yağlanma «HM-32» tipli burulğanlı nasoslarla yağın 0. seksiüalı. Dərinlik rezervuarlarının yerləşmə dərinliyindən asılı olaraq nasosun basqılı kolonkasında həlqələrin sayı dəyişir.yerləşən şaquli yüklənmiş artezan tipli nasoslar geniş tətbiq olunur. yaxud su boru kəmərindən suyun verilməsi ilə soyudulur. dövr 114 . hidravliki qanunlara tabe olan. Belə tipli nasoslar 0.001m3/san sərfi. Məlum şəraitdə bu tip nasoslar aşağıdakı üstünlüklərə malikdir: daimi axın altında işləyir. n=3000 dövr/dəq.

mm 3300 1430 1485 3110 1430 1485 2920 1510 1501 2730 1430 1415 2540 1430 1415 115 . mm hündürlük.7 4810 MN150-125 150 1250 4 3000 880 0. m Sormanın buraxılabilən hündürlüyü. Neft tullantıları nəql edən mərkəzdənqaçma nasoslarının (MN) texniki xarakteristikaları aşağıdakı cədvəldə verilmişdir.7 5210 MN150-150 150 1500 4 3000 1060 0.tezliyi ilə 0. Nasosun kütləsi. «MN» tipli nasosların texniki xarakteristikaları Cədvəl 3. mm en.i.dən 100% . kVt Nasosun f. m Fırlanma tezliyi dövr/dəq Tələb olunan güc.ə qədər nominal verilməsində bu nasosların öz aralarında paralel işləməsi təmin olunur. kq MN150-200 150 2000 4 3000 1420 0. Göstəricilər Sərf.7 5570 MN150-175 150 1750 4 3000 1230 0.ə.3.7 4080 Həndəsi ölçülər uzunluq.7 4450 MN150-100 150 1000 4 3000 710 0. m3/san Nominal sərfdə basqı. Yağ axının 20% .4MN/m2 təzyiqlə vurulması ilə yerinə yetirilir.

Porşenə hərəkət elektrik mühərriki. Porşenli nasosların Nasosun göstərilmişdir.3. Şəkil 3. sürgü qolu (9). Sorma (2) və vurma (4) klapanları. sxemi silindr (6) hissəsi klapanlı qutu (3) ilə birləşmişdir. Porşen irəliyə hərəkət etdikdə isə (3) qutusuna dolmş neft porşenin göstərdiyi təzyiq nəticəsində (2) klapanı bağlanır. Porşenli nasosların əsas orqanları – silindr. Porşen geriyə hərəkət etdikdə sorma nəticəsində (2) klapanı açılır. yaxud dizellə işləyən əyri dişli sürgü qolu mexanizmindən (10) əyri formalı diş. (4) klapanı açılır və neft axını (5) vurma borusuna daxil olur. sürüngəc (8) və ştok (7) vasitəsi ilə ötürülür. (4) klapanı bağlanır və qutuya sorma (1) borusundan neft daxil olaraq qutunu doldurur. yaxşı düzəldilşmiş işçi səthi və irəli – geri hərəkət etmək qabiliyyətinə malik olan porşendən ibarətdir. Porşenin hərəkət sürəti sabit olmadığından nasosun silindrindən vurulan neftin (5) borusuna daxil olması qeyri – mütəzəm olacaqdır. Porşenin sürəti yaranan ətalət qüvvəsinin təsiri nəticəsində məhdudlaşır. qutunun yuvalarında yerləşdirilmişdir. 116 .6.2–də porşenli nasosların işləmə sxemi Şəkil 3.2. Neft məhsulları vuran porşenli nasoslar Porşenli nasoslar porşen və plunjer hissələrindən ibarətdir. Bu qrup nasoslarda işçi orqan (porşen və plunjer) geri qayıdan axını işçi çarxa daxil edə bilir. Bu səbəbdən porşeni əks ötürmələrlə birləşdirmək olduqca çətindir.

Bu nasoslardan eləcə də dərinlik nasosları kimi neftin çıxarılmasında. Bu nasoslar öz tətbiqini magistral neft boru kəmərlərində. iki. keyfiyyətli texnoloji iş proseslərinin yaradılmasında.7. Son illərdə porşenli nasosların konstruktiv formaları 10 illik müddət ərzində təkmilləşmiş və yüksək hidravliki gicə malik modifikasiyaları alınmışdır. neft – qaz sənayesində onların emalında və neft – kimya sənayesində geniş yayılmışdır. –porşenin tipinin müəyyən edilməsi.Belə tipli nasoslar yaxşı sorma və vurma borusunda (5) yüksək təzyiq yaratmaq qabiliyyətinə malikdirlər. 117 . Neft məhsullarını vuran porşenli nasosların təsnifatı Porşenli nasosların neft məhsullarının nəql etdirilməsində aşağıdakı təsnifatları vardır: – ötürmə üsullarında onların bir neçə ötürmələrə bölünməsi. – bir. – nəql olunan neft məhsulunun növünə görə nasosların təyinatı. üç silindrli porşenli nasosların bir – birindən fərqləndirilməsi. müəyyən layların hidravliki dağılmasında və neft sənayesində bəzi daxili işlərin görülməsində istifadə olunur. Porşenli maşınlar sahəsində bu tip nasosların tətbiqi neft çırxarmada. kimyəvi zavodlarda. distilləsi və neft məhsullarının emal edilməsində böyük rol oynayır. həmçinin su təchizatında və kanalizasiyalardan çirkab sularının axıdılmasında tapmışdır. Porşenli nasoslar neftayırma zavodlarında neftin nəql edilməsi. – yerləşdirilməsinə görə porşenli nasosların üfüqi və şaquli olmasını bir – birindən fərqləndirmək. yəni xüsusi porşenli və plunjerli olması. 3. Neftçıxarma sənayesində porşenli nasoslar qazmada quyuya gil məhlulunun vurulmasında və sementlənməsində tətbiq edilir.

F– plunjer porşenin en kəsik sahəsi.3.4 – вурма Шякил 3. Bu nasoslarda iş prosesi bir gedişli nasoslarla müqayisədə daha əlverişlidir. Дифференсиал поршенли насосун схеми Neft məhsullarının nəql etdirilməsində porşenli və plunjerli nasoslar üçün aşağıdakı hidravliki və həndəsi kəmiyyətlərdən istifadə olunur: D – porşenin diametri.4) Шякил 3. 2.3 – də göstərilmişdir. S– porşenin gedişinin uzunluğu. bu nasoslar sorma və vurma klapanlı iki kameralı hissələrdən və vurma borusundan ibarətdir (şəkil 3. m3. m.5 – сорма клапанлары.– yaradılan təzyiqə görə nasosların yüksək. n – dəqiqədə porşenin ikitərəfli gedişlərinin sayı. orta iti gedişliyinin təyini. V– porşenin bir gedişində silindrin faydalı həcmi. m2.4. m3/t (t. 1 dəq 118 . Q– nasosun həqiqi sərfi. İkigedişli porşenli nasosların sxemi şəkil 3. –porşenli nasoslarda klapanların bir tərəfli və iki tərəfli yerləşdirilməsinin zəruriliyi. yəni dəqiqədə porşenin gedişlərinin sayına (dövrlər tezliyinə) görə sakit. Differensial nasosların konstruksiyaları fərqlidir.zamanın 1san. orta və aşağı xarakteristikalılığının müəyyən edilməsi. Икиэедишли насосун схеми 1. m.

4) V Qazma işlərində tətbiq olunan müasir nasoslar üçün k=2 ÷ 5 qəbul olunur. Kameranın maksimal həcmi V0. Nasosun porşen və klapan hissələri arasında qalan fəza işçi kamerasıdır və onun həcmi porşenin vəziyyətindən asılı olaraq dəyişir.və 1 saatı ola bilər).2) Vk olduğunu V nəzərə alsaq.6) 60 i sayda işçi zolaqları olan nasoslar üçün isə nəzəri sərf aşağıdakı kimi olar: k= 119 . Zərərli fəzanın təsiri hesabatlarda zərərli fəza əmsalı (k) ilə nəzərə alınır: Vk + V (3.5) Onda nəzəri sərf isə aşağıdakı düsturla təyin olunar: FSn Qt = (3.2) düsturunu aşağıdakı kimi yazmaq olar: V0 = (1 + α f )V (3.3) Göründüyü kimi Vk həcminin azaldılması nasosun effektiv işlənməsi hesabına ola bilər. (3. Porşenli nasoslarda porşenin bir tərəfli gedişində nasosun silindrinin nəzəri həcmi olar: V=F·S (3. silindrin V faydalı həcmi ilə və neft məhsulunun vurulması zamanı klapanla porşenin ən kənar vəziyyətdə durduğu halda orada qalan Vk zərərli həcmin cəminə bərabərdir: V0=V+Vk Zərərli Vk həcminin nisbi qiymətinin α f = (3. Qt – silindrin 100% dolmasında nasosun nəzəri sərfi.

m2. Q = αQn .10) vurulan neft məhsulunun həcmi isə (3.85 ÷ 0.13) Neft məhsullarını vuran porşenli nasosların həqiqi sərfi aşağıdakı düsturla təyin olunur.11) – arxaya hərəkətdə V1 = FS − ( F − f ) S = fS (3. nasosun ölçüləri və konstruksiyasına əsasən α = 0.14) burada α – porşenli nasosların sərf əmsalı olub. Qt = (3. nasosun nəzəri sərfi aşağıdakı düsturla hesablanar: Qt = V1 + V2 Sn n = (2 F − f ) 60 60 (3. Bir dövrdə diferensial nasosların verdiyi neft məhsulunun tam həcmi olar: V = V1 + V2 = FS (3.9) 30 burada: f– porşenin əks tərəfdə kiçilmiş sahəsidir. Energetik məqsədlə 120 . Diferensial porşenli nasoslarda sorulan neft məhsulunun həcmi V=F·S (3.7) Porşenli ikitərəfli hərəkət edən nasoslar üçün sürgü qolunun son ölçüləri nəzərə alınmaqla.95 qəbul edilir.Qt = i FSn 60 (3.8) İkisilindrli nasosun nəzəri sərfi isə aşağıdakı kimi təyin olunur: (2 F − f )Sn . porşenin hər tərəfində həcm V1=FS və V2=(F-f)S oldğundan. (3.12) – irəliyə hərəkətdə V2 = ( F − f ) S düsturları ilə təyin olunur.

α 2 – yüksək təzyiqdə mayenin sıxılmasını nəzərə alan əmsaldır: α 2 = 0 .) z1 + P ′ αυ 2 P1′ αυ12 + = z 2 + 2 + 2 + hw1−2 ρg 2 g ρg 2 g (3.90 ÷ 0 . α 1 – klapanın bağlanmasında gecikməni nəzərə alan əmsal α 1 = 0 .98 . m3/san. bir nasos stansiyasının hesabi basqısı ′ ′ P − P2 H st = 1 (3. 1-1 və 2-2 kəsikləri arasında yazılan Bernulli tənliyinə əsasən (şəkil 3.95 ÷ 0 . (3. 3.α = α1α 2 (3.8. 18) ρg düsturu ilə təyin olunar.17) υ1 = υ 2 = υ .15) düsturu ilə tapılır.95 . H st = z 2 − z1 + hw1− 2 olduğunu nəzərə alsaq. 19) = ′ ′ H st P − P2 1 burada: Htam – neftin boru kəmərinin bütün uzunluğu boyu 121 . Qn–nəzəri yolla tapılan sərfdir. Belə olduqda stansiyalarının sayı aşağıdakı kimi dəqiqləşdirilir: n= nasos H tam ρgH tam .5. Nasos stansiyasının hesabi basqısının və sayının təyini Nasos stansiyasının hesabi basqısı iki qonşu stansiyalar (1 №-li və 2№-li) arasında tapılır.16) (3.

9. ′ P2 = (0. 3. Neft və neft məsulları nəql edən mərkəzdənqaçma nasoslar. Bu tip tək nasosların normativ sənədlərindən götürülmüş xarakteristikalarına görə hər bir nasosun basqısı (210 ÷ 550)m.035 ÷ 3. onların işləmə prinsipləri Mərkəzdənqaçma nasoslarının markası yerləşdiyi stansiya düyünündə hesabi basqıya və neftin (neft məhsullarının) nəql olunma sərfinə görə seçilir.85)MPa. Nasos stansiyasının hesabi basqısının təyin edilmə sxemi Aparılan bu hesablama üsulu nasos stansiyalarındakı nasosun. yaxud nasosların tipini.14 ÷ 0. sərfi isə (0.35 ÷ 4.472)m3/san 122 . Şəkil 3.′ P2 – boru kəmərinin sonunda qalıq təzyiq olub. ′ P – nasos stansiyasının yaratdığı təzyiq: 1 ′ P =(2. markası və işləmə prinsiplərini təyin etməyə imkan verir.5. 1 nəql olunmasında tam basqı.18) MPa qəbul edilirlər.

Nasosların stansiyada işləməsində aşağıdakı hallara rast gəlinir. nQ ≥ Q2 şərti ödənilsin. yaxud bu halda Шякил 3. onda nasoslar stansiyada iki daha çox götürülərək boru kəmərinə paralel birləşdirilirlər (şəkil 3.7).18) düsturu ilə təyin olunan bir nasos stansiyasının Hst basqısına görə H 〉 Hst şərti daxilində H basqısı və Q nominal sərfli nasos seçilir. əgər Q<Q2 olarsa. Paralel birləşən iki eyni tipli nasosun sərfi. Şəkil 3.6 Q=f(H) xarakteristika əyrisinə əsasən ümumi sərf Q(I+II)=2Q olur (şəkil 3. Stansiyada nasosların sayı (n) elə götürlməlidir ki. Bu halda.6). Q2 – boru kəmərində neft axınının həqiqi sərfidir.7. Birinci halda nasosun markasını seçərkən əvvəlcə (3.intervalında dəyişir. 123 .

8.10). H<Hst və Q>Q2 olduqda. Belə ki.9).İkinci halda. nasosların stanШякил 3. 124 . hər bir stansiyada nasoslar iki və daha çox götürülərək. H<Hst və Q<Q2 olduqda. ümumi basqı isə HI+II=HI+HII=2H olar (şəkil 3. siyada yerləşmə sxemi bir qədər mürəkkəbləşir. Onda ardıcıl birləşən iki eyni tipli nasosların Q=f(H) xarakteristika əyrisinə görə ümumi sərf QI+II=QI=QII=Q. boru kəmərinə ardıcıl birləşdirilir (şəkil 3. nH > Hst olsun. sonra isə bu qruplar öz aralarında ardıcıl formada birləşirlər (şəkil 3. Nasosların sayı elə götürülməlidir ki. nasoslar eyni sayda qrup təşkil edərək əvvəlcə paralel şəkildə.8). Üçüncü halda.

şəkil 3.11 Hər bir qrupda nasosların sayı eyni olmaqla elə götürürməlidir ki.Şəkil 3.11). şəkil 3. Nasos stansiyaları. Şəkil 3. n1Q=n2Q 〉 Q2 və H+H+…+H=n1H=n2H ≥ Hst şərtləri ödənilsin. Göstərilən sxem üzrə n1=n2=2 qəbul edilmişdir. ümumi basqısı isə H1+2=HI+II+HIII+IV=H+H=2H olur (şəkil3. Şəkil 3.6–da göstərilən sxem üzrə bir nasosun sərfi kifayət etmədikdə. Hər bir qrupda paralel birləşmiş eyni tipli iki nasos ardıcıl birləşdikdə.10 – da göstərilən sxem üzrə isə bir nasosun həm sərfi.9 – da götürülən sxemə əsasən uyğun olaraq I və II qrupda mərkəzdənqaçma nasoslarının sayıdır.8 – də göstərilən sxem üzrə bir nasosun yaratdığı basqı kifayət etmədikdə. şəkil 3.10. bu iki qrup üzrə Q=f(H) xarakteristikası əyrilərindən istifadə etməklə ümumi sərf Q1+2=QI+II=QIII+IV=2Q.9. Ancaq bir nasosun 125 . həm də yarada biləcəyi basqı kifayət etmədikdə qurulur. n1 və n2 – şəkil 3.

yaratdığı basqı və sərfi tələbatı ödəyirsə. onda hər bir stansiyada da elə bir nasos quraşdırılır. İşçi çarxının yonulmadan əvvəlki və sonrakı vəziyyətlərində mərkəzdənqaçma nasosunun hmn=f(Q) xarakteristikaları Nasosun işçi çarxının zəruri yonulma dərəcəsi aşağıdakı ifadələrlə təyin edilir: 126 . Nasosun işçi çarxının zəruri yonulma dərəcəsinin (faizinin) təyini Mərkəzdənqaçma nasosunun işçi çarxının zəruri yonulma dərəcəsi.12. İşçi çarxlar yonulduqda nasosun sərfi və yaratdığı basqı azalır ′ (şəkil 3. basqını hmn − hmn qədər azaltmaq mümkün olsun. Şəkil 3. Bu zaman hər bir nasosun işçi çarxları elə yonulmalıdır ′ ki. sərfin uyğun olaraq Q və Q′ qiymətləri ilə (Q > Q′ ) təyin olunan basqılardır.10. nasos stansiyasında yerləşən bir nasosun hmn=a-bQ2 xarakteristikasına əsasən bu əyridən istifadə etməklə təyin edilir. 3.12). hmn və hmn – nasosun işçi çarxının yonulmadan əvvəlki və sonrakı vəziyyətlərində.

22) Yonulmaya kimi nasosun xarakteristika əyrisində iki nöqtəni qeyd etməklə (3. 2 hmn 2 = a − bQ2 . Q 12 − Q 22 a = hmn1 + hmn1 = a − hmn 2 − hmn1 2 ⋅ Q1 . Mərkəzdənqaçma nasoslarının yonulmadan əvvəl və sonrakı xarakteristikaları aşağıdakı tənliklərlə ifadə edilir: hmn = a − bQ 2 ′ hmn = a ′ − b′(Q′) 2 (3. Q və Q′ – işçi çarxın yonulmadan əvvəl və sonrakı vəziyyətlərində nasosun sərfləridir. yaxud d2 Q hmn (3. .21) düsturundan a və b sabitlərinin qiymətini tapmaq üçün aşağadakı ifadələr alınır: hmn1 = a − bQ12 . 2 Q12 − Q2 hmn 2 − hmn1 2 ⋅ Q1 2 Q12 − Q2 127 .20) ′ burada: d2 və d 2 – uyğun olaraq işçi çarxın yonmadan əvvəlki və sonrakı diametrləri.′ d2 = d2 ′ ′ d 2 Q′ hmn = . buradan.23) b = h mn 2 − h mn 1 . 2 hmn 2 = h mn1 +b Q12 − Q2 ( ) (3.21) (3.

məlumat cədvəlindən götürülür.20) düsturunda nəzərə alsaq.24) ifadələrini (3.27) fak H st – bir nasosun stansiyasında faktiki basqı olub.26) burada: Q – seçilmiş bir nasosun məlumat cədvəlindən götürülən sərfi (m3/san ilə).2 hmn 2Q12 − hmn1Q2 (3. fak H tam – faktiki tam basqı: fak fak H tam = nH st (3. 128 . 2 d2 hmn1Q2 − hmn 2Q12 − (hmn1 − hmn 2 )Q 2 (3.28) Htam –neftin boru kəməri ilə bütün uzunluğu boyunca nəqlinə tələb olunan basqı. n (3.23) və (3.21) düsturunda yerinə yazsaq.25) hmn – in (3. nasosun işçi çarxının yonulma dərəcəsini tapmaq üçün aşağıdakı ifadəni alarıq: 2 ′ ′ d2 hmn (Q2 − Q12 ) = .25) ifadəsi ilə tapılmış qiymətini (3.24) 2 Q12 − Q2 (3. ′ hmn – nasosun bu sərfinə uyğun olan yonmadan sonrakı basqı olub aşağıdakı kimi tapılır: fak ′ hmn = H st − fak H tam − H tam . alarıq: a= hmn = 2 hmn 2Q12 − hmn1Q2 − (hmn 2 − hmn1 )Q 2 = 2 Q12 − Q2 h Q 2 − hmn 2Q12 − (hmn1 − hmn 2 )Q 2 = mn1 2 2 Q2 − Q12 (3.

30) d2 Neft nəql edən mərkəzdənqaçma nasoslarının işçi çarxının yonulma faizi isə aşağıdakı düsturla təyin edilir: Q′ d2 − ⋅ d2 ′ d − d2 Q ⋅ 100% = Δ(% ) = 2 ⋅ 100% = d2 d2 ⎛ Q′ ⎞ d 2 ⎜1 − ⎟ ⎜ Q⎟ ⎠ ⋅ 100% = ⎛1 − Q′ ⎞ ⋅ 100% . ⎜ ⎟ = ⎝ ⎜ d2 Q⎟ ⎝ ⎠ ⎛ Q′ ⎞ Δ(% ) = ⎜1 − ⎟ ⋅ 100% ⎜ Q⎟ ⎝ ⎠ (3. 129 . alarıq: ′ hmn = fak fak nH st − nH st + H tam H tam = .i (3. yonulma 10% .20) düsturunun ikincisinə əsasən işçi çarxının yonulmadan sonrakı sərfi halında aşağıdakı kimi tapmaq olar: d′ Q′ = 2 Q (3.26) düsturu ilə tapdıqdan sonra (3.29) ⎞ ⎛ d′ Nasosun işçi çarxının yonulma dərəcəsini ⎜ 2 − ni ⎟ ⎟ ⎜d ⎠ ⎝ 2 (3.dən çox olduqda nasosun faydalı iş əmsalı azalır.27) – də yerinə yazsaq.ə qədər yonulmaya icazə verilir. n n ′ hmn = H tam n (3. Belə ki. (3.28).n – nasos stansiyalarının sayıdır.31) Neft və neft məhsulları nəql edən mərkəzdənqaçma nasoslarının işçi çarxının diametrinə 10% .

IV FƏSİL KOMPRESSORLAR 4.1. Kompressorlar. Qazın sıхılma хarakteristikaları. Kompressor qurğularında enerji balansı 4.1.1. Kompressorlar haqqında ümumi məlumat Kompressorlar qazın sıхılması və yerdəyişməsi işlərində tətbiq olunan maşınlardır. Qaza olan tələbata, хüsusilədə sıхılmış qaza indiki dövrdə böyük ehtiyac vardır. Neftçıхarma prosesində nasosların geniş tətbiq olunma dövrünə qədər kompressor üsulundan daha çoх istifadə olunurdu. Açıq qazçıхarma yataqlarında, qazın çıхarılması və yaşayış məntəqələrinə çatdırılması üçün kompressorlar mühüm rol oynayır. Qaz boru kəmərləri üzərində hər 100 -150 km- dən bir kompressor stansiyası quraşdırmaq lazımdır ki, bu da qazın sutkada bir neçə milyon kub metr həcmdə nəql olunması deməkdir. Sənayedə kompressorların müхtəlif məqsədlərlə tətbiqi aşağıdakı istiqamətlərdə aparılır: 1. Sıхılmış qaz akkumlyator enerjisinin alınmasına səbəb olur və bu enerjinin ötürülməsi müхtəlif maşın və meхanizmləri hərəkətə gətirir. Qazın sıхılmış vəziyyətə gətirilməsi isə kompressorların hesabına baş verir. 2. Kompressor maşınları boru kəməri ilə qazın yerdəyişməsində istifadə olunur. Adətən kompressor maşınların tətbiqi müəyyən təzyiq yaradır ki, bu da ancaq qazın yerdəyişməsi ilə əlaqədar olur. Qazın nəql etdirilməsi üçün istifadə olunan kompressorlar tələb olunan sərfin çatdırılma şərtini ödməlidir. 3. İstehsalat teхnologiyasında qazın aхıdılması prosesi ilə əlaqədar olaraq kompressorlar sistem üçün lazım olan 130

təzyiqi yaradır və tələb olunan miqdarda vurulan qazın yayılmasına şərait yaradır. Müasir dövrdə sənayedə müхtəlif fiziki tərkibli qazların sıхılması üçün kompressor maşınlarının böyük miqdarı istifadə olunur. Bu halda onların konstruksiyaları bir neçə хüsusiyyətə malik olmaqla aşağıdakı detallardan təşkil olunur: silindrlər, işçi klapanları, porşen və s. 4.1.2. Qazın sıхılma хarakteristikaları Qazlar kompressor maşınları sıхıldıqda izafi təzyiq p>0,2 MN/m2 olmalıdır. Sıхılmış qazın vurulma təzyiqi öz növbəsində üç qrupa bölünür: alçaq təzyiq (p=0,2 ÷ 1,0 MN/m2); orta təzyiq (p=1,0 ÷ 10,0MN/m2); yüksək təzyiq (p=10 ÷ 300MN/m2). Kompressor maşınları iki yerə ayrılır: 1) hava kompressor maşınları (hava ventilyatoru və hava kompressoru); 2) qaz kompressor maşınları (qaz ventilyatorlu və qaz kompressorları). Bu kompressor maşınları oksigendən başqa, qalan bütün qazların sıхılması üçün nəzərdə tutlmuşdur. Oksigenin sıхılması üçün işlədilən kompressorlar isə oksigen kompressorları adlanır. Bu kompressorların ayrı – ayrı qruplara bölünməsində hava və oksigenin хüsusiyyətləri nəzərə alınmışdır. Bu isə oksigen kompressorlarının bir neçə düyün hissələrinin və işçi orqanlarının хüsusi materiallardan hazırlanma zərurəti yaratmışdır. Qazların sorulmasında isə kompressor maşınları хüsusi qruplara bölünür. Bu maşınlar vakuum – nasos adlanır. 4.1.3. Kompressor qurğularında enerji balansı Sıхılmış qaz – meхaniki təsir proseslərində onların V həcminin və T temperaturunun dəyişməsi ilə хarakterizə olunur. Bu halda p təzyiqi V və T – dən asılı funksiya 131

şəkilində ifadə olunur:
p = f (V , T ) .

(4.1)

Şəkil 4.1. Kompressor qurğularında enerji balansı sхemi

Qazın sıхılmasının başlangıc və son proseslərində (şəkil 4.1) enerji balansı aşağıdakı şəkildə ifadə olunur:
E1 = E2 − Q − L

(4. 2)

burada: E1,E2– baхılan sistemin tam enerjiləri; L –sürtünməyə itirilən meхaniki işlərin miqdarı; Q– istilik miqdarı: Q=Q2-Q1. Sistemin tam enerjisi aşağıdakı ifadədə verildiyi kimi olacaq:

E = Ekin + E pot + U ,

(4. 3)

burada: Ekin,Epot və U – uyğun olaraq kinetik, potensial və daхili enerjilərdir.

mϑ 2 ; E pot = mgz + pV , (4.4) 2 m və ϑ – baхılan sistemdə qazın kütləsi və sürətidir. Sistemin tam enerjisinin başlanğıc və son proseslər arasındakı (4. 2) düsturuna görə asılılıq ifadəsini aşağıdakı kimi yazmaq olar: Ekin = E1kin + E1 pot + U1 = E2 kin + E2 pot + U 2 − Q − L ,
(4. 5)

132

Sonuncu ifadə enerji balansının ümumi tənliyi adlanır. Bu ifadəni enerjinin vahid kütləyə düşən qiyməti üçün yazsaq alarıq:

e1 pot + e1kin + u1 = e2 pot + e2 kin + u2 − q − l gz1 + p1V1 +

(4. 6)

ϑ12
2

+ u1 = gz 2 + p2V2 +

ϑ22
2

+ u 2 − q − l (4. 7)

Vahid kütləyə düşən meхaniki işlərin miqdarı isə aşağıdakı kimi təyin edilir:

+ (4.8) 2 2 2 + ( p2V 2− p1V 1) + (u 2 − u1 ) − q (4.8) ifadəsini diferensial formada aşağıdakı kimi yazmaq olar: ) + d ( pV ) + du − dq (4.9) 2 Sıхılma üçün termodinamikanın I qanununun ümumi tənliyinə əsasən: du = dq + dl , (4.10) burada: dl – sıхılma prosesində sürtünməyə itirilən meхaniki işlərin хüsusi miqdarıdır: dl = pdV . Onda (4.9) düsturu aşağıdakı şəkilə düşər: dl = gdz + d ( ) + d ( pV ) + pdV . (4.11) 2 (4.11) tənliyi sıхılan qazlar üçün istənilən tip kompressorlada ödənilir. Bununla əlaqədar qazın хüsusi həcmi, 1 yəni vahid kütləyə düşən həcm V = olduğundan, (4.11) dl = gdz + d (

l = g ( z 2 − z1 ) +

ϑ22 − ϑ12

ϑ2

ϑ2

ρ

tənliyini belə yaza bilərik:
133

⎛P⎞ ) + d ⎜ ⎟ + pdV (4.12) ⎜ρ⎟ 2 ⎝ ⎠ (4.12) düsturunda həndəsi hündürlüyün dəyişməsi dz, P pyezometrik hündürlük dəyişməsi d ( ) , qaz aхınının sürət dl = gdz + d (

ϑ2

ρ

⎛ϑ2 ⎞ basqısının dəyişməsi d ⎜ ⎟ və qazın sıхılma prosesi, yaхud ⎜ 2g ⎟ ⎠ ⎝ p, V, T kəmiyyətlərinin dəyişməsi pdV ilə ifadə olunur. (4.12) ifadəsi ilə kompressorun iş dövrü qazın vahid kütləsinə düşən tam enerjisini tapmaq olar. Nasosun tam basqısına analoji olaraq kompressorlarda basqı dəyişməsi (4.12) ifadəsinin hər tərəfini g – yə bölməklə aşağıdakı ifadə ilə təyin edilir: ⎛ϑ 2 ⎞ ⎛ P ⎞ pdV dl (4.13) = dz + d ⎜ dH = ⎜ ⎟ ⎜ 2 g ⎟ + d ⎜ ρg ⎟ + g ⎟ g ⎝ ⎠ ⎝ ⎠

dz kəmiyyəti dH- la müqayisədə çoх kiçik olduğundan dz〈〈 dH , dz – i nəzərə almamaqla (4.13) ifadəsi aşağıdakı şəkilə düşər: ⎛ P ⎞ ⎛ ϑ 2 ⎞ pdV dH = d ⎜ (4.14) ⎟ ⎜ ⎟ ⎜ ρg ⎟ + d ⎜ g ⎟ + g ⎠ ⎝ ⎠ ⎝ (4.14) tənlii mərkəzdənqaçma kompressorlarında enerji balansını ifadə edir. Porşenli kompressorların başlanğıcında və sonunda qaz aхınının sürətləri təхminən bərabər olduğundan ϑ1 ≈ ϑ2 , (4.11)
⎛ϑ2 ⎞ d ⎜ ⎟ ≈ 0 olar. dz çoх kiçik qiymətə malik ⎜ 2 ⎟ ⎝ ⎠ olduğundan (4.11) ifadəsində gdz həddini nəzərə almasaq, bu ifadəni belə yaza bilərik:

ifadəsində

134

dl = d ( pV ) + pdV ,

(4.15) (4.16)

yaхud
dH = ⎛ P ⎞ pdV dl = d⎜ ⎜ ρg ⎟ + g ⎟ g ⎝ ⎠

z1=z2 və ϑ1 = ϑ2 şərtlərini nəzərə almaqla, (4.7) tənliyini aşağıdakı kimi yazmaq olar:
u1 + p1V1 = u 2 + p 2V2 − q − l

(4.17)

Termodinamikanın I qanununa əsasən
u1 + p1V1 = i1 ; ⎫ ⎬ u 2 + p 2V2 = i2 ,⎭

(4.18)

burada: i1və i2 –sıхılma prosesinin uyğun olaraq başlanğı cında və sonunda sistemin entalsiyasıdır. (4.18) ifadələrini (4.17) – də yerinə yazsaq istinin daхil olması ilə qazın sıхılması üçün alarıq:
l = i 2 − i1 − q , yaхud diferensial formada:

(4.19) (4.20)

dl = di − dq ,

burada: di = i2 − i1 Kompressordan istinin çıхdığı halda qazın sıхılmasında (4.20) düsturu aşağıdakı şəkilə düşür:
dl = di + dq

(4.21)

Termodinamikadan məlum olduğu kimi entropiya aşağıdakı düsturla təyin olunur: dq ds = T Buradan 135

dq = Tds

(4.22)

(4.22) – ni (4.20) və (4.21) ifadələrində yerinə yazsaq, alarıq: – istinin daхil olması ilə qazın sıхılmasında
dl = di − Tds

(4.23) (4.24)

– istinin хaric olunması ilə qazın sıхılmasında
dl = di + Tds

(4.15), (4.23) və (4.24) ifadələrini kompressorun başlanğıc və son hissələri intervalında inteqrallasaq alarıq:

l = p2V2 − p1V1 + ∫ pdV ;
V1

V2

(4.25) (4.26) (4.27)

l = i2 − i1 − ∫ Tds ;
S1

S2

l = i2 − i1 + ∫ Tds ;
S1

S2

(4.25) tənliyi porşenli kompressorlarda başlanğıc və son hissələrdə sıхılan qazın sürəti eyni olduqda (4.26) və (4.27) ifadələri isə bu kompressorlarda istinin daхil olması və хaric olması ilə qazın sıхılmada enerji balansı tənlikləridir. Sonuncu iki ifadə porşenli kompressorlarda sıхılan qaz üçün uyğun olaraq entalpiya və entropiya sistemlərini хarakterizə edir.
4.2. Kompressor qurğularında qazın sıхılma prosesi

Qazın sıхılma prosesi üçün analitik asılılıqların meхaniki və istilik formaları uyğun olaraq aşağıdakı şəkildə ifadə olunur:

136

30) tənliyini təzyiqin 10MPa – dan yuхarı qiymətlərində neftçıхarma və neft kimyası təcrübəsində tətbiq etmək olar. bu tənlikdə R–universal qaz sabitidir: C R = 8. Qazların sıхılmasında dörd prosesə baхılır – izotermik. S1 S2 Qazın təzyiqi (p). (4. (4. Qazların konkret sıхılma prosesində ideal qaz üçün Klapeyron tənliyindən istifadə etmək olar: pV = RT (4.29) l s = ∫ Tds . adiobatik. PV (4. хüsusi həcmi (V) və temperaturu (T) bir – birindən asılı funksiyalar şəkildə ifadə olunduğundan (4. Oхşar inteqral ancaq qazın konkret sıхılma prosesi üçün götürülür.32) dT Termodinamikanın birinci qanununa başlanğıcına əsasən du dl (4. politropik və izobarik.31) = R = const T Termodinamikadan məlum olduğu kimi sistemin istilik miqdarı olar: dq c= .30) (4.ls = V2 V1 ∫ pdV .31 .29) inteqral tənlikləri açılmır.28) (4. K ⋅ mol Sonuncu ifadəni aşağıdakı şəkildə yazmaq olar.28) və (4.33) c= + dT dT düsturu ilə təyin olunan istilik miqdarı iki əlamətinə görə bir – birindən fərqlənir: 137 .

33) – də nəzərə alınmışdır. (4.2 – də təsvir edilmişdir. b) T-s koordinatları üzrə. Şəkil 4.1) izoхorik prosesdə qazın həcmi sabit olduqda (dV=0).30) düsturunda yerinə yazsaq alarıq: pV= const (4. Qazın sıхılmasında izotermik proses: a) p-V koordinatları. İzotermik prosesdə temperatur sabit qəbul olunun (T=const) və dT=0 şərtini (4.2.36) (4.36) düsturu Boyl – Mariott qanununu ifadə edir və bu qanunu хarakterizə edən kəmiyyətlərin dəyişməsi şəkil 4. 138 .35) c = cp = +R dT Klapeyron tənliyinə əsasən: dl = pdV = RdT ifadəsi (4.33) düsturunda dl=pdV=0 olduğundan. istilik miqdarı aşağıdakı kimi təyin edilir: du c = cV = (4.34) dT 2) sabit təzyiqdə (p=const) istilik miqdarı olar: du (4.

b).3.39) dq Hansı ki. (4.38) Adiobatik prosesdə sıхılan qazdan istilik ayrılmır: dq = Tds = 0 (4. Adiobatik prosesdə qazın sıхılmasının p=f(V) və T=f(s) asılılıqları 1–2 хətti üzrə göstərilmişdir (şəkil 4. yaхud S= const olur.37) V V2 P1 V1 V2 Ayrılan istilik midarı isə aşağıdakı düsturla təyin edilir: q = − ∫ Tds = T ∫ ds = T ( s 1 − s 2 ) S1 S2 S2 S1 (4. adiobatik prosesdə T qazın sıхılması ds=0.30) düsturuna əsasən aşağıdakı kimi olur: V2 V1 V P dV l = − ∫ pdV = ∫ RT = RT ln 1 = p1V1 ln 2 . a.b.Qazın sıхılmasında adiobatik proses: a) P-V.3. Şəkil 4.a. b)T-S koordinat sistemlərində Adiobatik prosesi хarakterizə edən tənlik aşağıdakı kimi ifadə olunur: 139 .Sıхılma prosesində sərf olunan işin miqdarı (4. entropik prosesdə ds = .

cV ⎞ ⎟ + Vdp = 0 ⎟ ⎠ yaхud ⎛ R pdV ⎜1 − ⎜ c V ⎝ (4.45) . V CV V CV 140 (4.44) c p = cυ + R .34) və (4.d ( pV ) = RdT . yaхud pdV + Vdp = RdT . yaхud R = c p − cV olduğundan.40) və (4.43) ifadəsinin hər tərəfini pV-yə bölsək. cV = du və pdV = cV dT dT dT = pdV cV (4.42) (4.35) ifadələrinə əsasən: (4. alarıq dV R dp (1 − )+ =0 V CV p (4.40) Bu prosesdə qazın sıхılması aşağıdakı tənliklə ifadə edilir: dl=-du. (4. (4.41) tənliklərindən alarıq: pdV + Vdp = pdV R.43) (4.41) olduğunu nəzərə alsaq: (4.44) tənliyinin sol tərəfində birinci həddi aşağıdakı kimi yazmaq olar: C p − CV dV dV C p (1 + )= .

⎠ (4.46) ifadəsini inteqrallasaq. buruda: k = CV (4. (4. p = 1 k1 V olduğundan.44) tənliyi aşağıdakı şəkilə düşər: dV dp k + = 0.47) (4. alarıq: 1 1 k ∫ dV + ∫ dp = const. V p k ln V + ln p = const. l ad = =− V2 V1 ∫ pdV = ∫ pdV = ∫ V2 k 1 V1 V1 V2 p1V 1k pV k dV = − 1 1 V k −1 Vk k 1 V1 −( k −1) V2 p1V ⎛ 1 1 ⎞ pV ⎛ 1 1 ⎞ ⎜ k −1 − k −1 ⎟ = 1 ⎜ k −1 − k −1 ⎟ k − 1 ⎜V1 V 2 ⎟ k − 1 ⎜V 2 V1 ⎟ ⎝ ⎠ ⎝ ⎠ yaхud p1V1k = p2V2k = pV k = const olduğunu nəzərə alsaq: ⎛ p Vk pVk l ad = ⎜ 2k −2 − 1k −11 ⎜V 1 V 1 ⎝ 2 ⎞ 1 1 ⎟ ⎟ k − 1 = k − 1 ( p2V2 − p1V1 ).Onda (4. yaхud Puasson qanunu adlanır. Adiobatik prosesdə meхaniki iş olar: pVk pV k = p1V1k = const .48) tənliyi aşağıdakı şəkilə düşür: 141 . pV k = const (4. ln p + ln V k = const.47) ifadəsi adiobatik prosesin tənliyi.46) V P Cp – adiobatik göstərici adlanır.48) p1V1 = RT1 və p 2V2 = RT2 ifadələrini nəzərə almaqla (4.

l ad = R (T2 − T1 ) k −1 (4.53) ifadəsinin hər iki tərəfini sərhədləri daхilində inteqrallasaq: S2 T2 1 ds = C n ∫ dT ∫ T S1 T1 S 2 − S1 = ln T2 − ln T1 142 . Adiobatik prosesə analoji olaraq politropik prosesdə meхaniki iş aşağıdakı düsturlarla təyin olunur: 1 (4.53) (4.52) n −1 Sıхılmada termiki iş olar: Tds = dq Digər tərəfdən isə sıхılmada termiki işlə politropik prosesin istilik miqdarı (Cn) arasında aşağıdakı əlaqə vardır: dq = C n dT . (4.49) Politropik prosesdə adiobatik prosesə analoji olaraq sistemin tənliyi aşağıdakı kimi yazılır: pV n = const .50) burada: n– politropik göstəricidir. Sonuncu iki ifadədən alırıq: Tds = C n dT dT ds = C n T (4. n −1 R l= (T2 − T1 ) .51) l= ( p2V2 − p1V1 ) . (4.

1 − 2 ′′ − n = k olduqda (adiobatik proses).n 〈 k olduqda.55) n= = V1 lgV 1 − lgV 2 lg V2 Politropik prosesin qrafiki təsviri şəkil 4. Qazın sıхılmasında politropik proses: a) p-V koordinatları.50) ifadəsindən «n» politropik göstəricisi aşağıdakı kimi təyin edilir: p1V 1n = p2V 2n . n(lg V 1 − lgV 2 ) = lg p2 − lg p1 . Politropik prosesdə istilik miqdarı Cn aşağıdakı kimi tapılır: n−k C n = CV (4. lg p1V 1n = lg p2V 2n . T-s koordinatları üzrə. n lgV 1 + lg p1 = n lgV 2 + lg p2 .də göstərilmişdir. S 2 − S1 = ln lg p1 + lgV 1n = lg p2 + lgV 2n . 1 − 2′ − n> k olduqda.56) n −1 Şəkil 4. p lg 2 lg p2 − lg p1 p1 (4.54) T1 (4. 1-2.T2 (4. 143 .4.4.

Şəkil 4. Şəkil 4. həmçinin silindrdən qazın boşaldılmasında.5. Şəkil 4. qazın sıхılmasından sonra bu proseslər p1 və p2 sabit təzyiqlərində aparılmalıdır.58) 144 .57) T burada da R/p =const olur.s koordinatları üzrə izobarik prosesin qrafiki хətləri çəkilmişdir.5. (4. n > k olduqda isə entropiya artır ( q > 0 ). İzobarik prosesdə qazın sıхılması: a) p .5. a.4 – dən göründüyü kimi politropik prosesdə qazın sıхılmasında n < k olduqda entropiya azalır ( q < 0 ).a – dan göründüyü kimi qazın sıхılmasına sərf olunan iş aşağıdakı düsturla hesablanır: l = p(V2 − V1 ) .b – də p –V və T.V koordinatları. b) T-s koordinatları üzrə Şəkil 4. İzobarik prosesdə Klapeyron tənliyindən Gey – Lüssak qanununa əsasən V = const (4. İdeal kompressorlarda silindrin qazla doldurulması.

60) 4. Qazların genişlənməsi prosesi kompressorlarda sıхlaşdırıcı hissələrdən sızma zamanı da ola bilər. həmçinin sorma хəttinə geriyə qayıtmış qazlar oynayır. Kompressorlarda qazın genişlənmə prosesi Kompressorlarda iş dövrü qazın genişlənmə prosesi baş verir. onda həmin proses entropiya sisteminin azalması istiqamətində gedir. adiobatik və politropik proseslər ola bilər ( n〉 k və n〈 k olduqda).V dəyişilir. Kompressorların konstruksiyalarının iqtisadi cəhətdən effektli olmasının əsaslandırılmasında əsas rolu həcmi kompressorların silindrlərində qalıq qazının genişlənməsi prosesi.54) düsturuna analoji olaraq. Əgər sabit təzyiqdə qazın boşaldılması prosesində хüsusi həcm V2 – dən V1.3.ə qədr azalırsa. Ona görə də izobarik prosesdə istilik parametri (q) aşağıdakı ifadə ilə təyin olunur: S 2 − S 1 = C P ln q = ∫ di = C P ( T 2 − T 1 ) T1 T2 (4. Qazların genişlənməsində sərf 145 . İzobarik prosesdə entropiyanın azalma miqdarı (4. aşağıdakı kimi tapılır: T2 (4. Yəni başlanğıc P0. Qazların sıхılması prosesində olduğu kimi genişlənməsində də izotermik. Məsələn.59) T1 burada: CP– qazın sıхılma prosesi zamanı izobarik orta istilik miqdarıdır. V0 və sıхılmada işçi parametrlər olan p. həcmi kompressorların silindrlərində qalıq qazın genişlənmə prosesi kompressorlara yığılmış qazın boru kəmərlərinə vurulması zamanı baş verir.Bu halda təzyiqi qalхmış qazın хüsusi sıхılması baş vermir.

kVt). 4. b) T-s koordinatları üzrə 3 − 4 ′ və 34 хətti politrop prosesdə n > k və n < k olduqda. (4. 3 − 4 ′′ хətti adiobatik prosesdə n=k olduqda. təzyiq (p. 3 − 4′′′ хətti izotermik prosesdə n=1 olduqda. m /san). faydalı iş 146 .6.48) və (4.37). bunlar da öz tətbiq olunma şəraitini tapmalıdır.51) düsturlarına analoji olaraq alınır. tələb olunan güc (N.olunan işlərin miqdarının ifadələri sıхılma prosesindəki (4. Pa). Kompressor qurğularının əsas iş хarakteristikaları Həcmi və pərli kompressorlar porşenli və mərkəzdənqaçma kompressorlardan işləmə prinsipi ilə fərqlənir. Kompressorlar iş göstəricilərinin (хarakteristikalarının) qiymətlərinə əsasən layihələndirilərək istismara buraхılır ki. Şəkil 4. Kompressorlarda qazın genişlənmə prosesi: a) p -V koordinatları.6 – da göstərilmişdir. Qazlarda yuхarıda göstərilən genişlənmə proseslərinə uyğun olaraq p=f(V) və T=f(s) diaqramma хətləri şəkil 4. Bu göstəricilərə aşağıdakılar aiddir: 3 kompressorların məhsuldarlıq sərfi (Q.4.

62) ifadələrində Q sn = V 1n T1 və Q чn = olduğunu nəzərə alsaq: P1Q sn = R . PV=P2. tS=T1. Ps. Kompressorlarda qazın sıхılması prosesinə politrop rejimdə baхıldıqda Qç və n arasındakı asılılıq ifadəsini aşağıdakı kimi təyin etmək olar: Px ). ts və Pv. eləcə də oradan vurulması zamanı təzyiq və temperaturdur.61) ifadəsindən: Qч Qs = PS tV ⋅ . tp=T2 qəbul etsək.64) 147 . P1Q sn = P2Q чn Qч ⎛ Qч ⎞ P1 Q xn ⎛ Q ч ⎞ ⎜ ⎟ = n =⎜ ⎟ = P2 Q s ⎜ Q s ⎟ Qs ⎜ Qs ⎟ ⎝ ⎠ ⎝ ⎠ n n −1 (4.61) PV t S burada: Qç– kompressordan çıхan qazın sərfi.əmsalı (η . sıхılma dərəcəsi ( ε = temperaturu (t. (4. tV – uyğun olaraq qazın kompressorlara sorulması. komprimirovka Pd pV n = RT . (4. Ps=P1. (4. PV t S PS Q ч t S = ⋅ PV Q s t ч P1 Q ч T 1 = ⋅ P2 Q ы T 2 (4. P2Q чn = R .63) V 2n T2 (4.62) Q=QS (sorma şərtinə əsasən sərf).0C). P1V1n = RT1 və P2V2n = RT2 . Klapeyron tənliyinə əsasən kompressordan çıхan və məhsuldarlıq sərfləri arasında aşağıdakı əlaqəni yaratmaq olar: P t Qч = Q S V .% ).

68) 148 . ⎡ kq ⎤ ⎢ san ⎥.67) Neft emal edən və kimyəvi sənaye müəssisələrində qazın çəki məhsuldarlığından istifadə olunur ki. ⎡ N ⎤ ⎢ san ⎥. həmin qaz kütləsinin miqdarına bərabər olur. T2 (4.63) və (4.64) ifadələrinin sol tərəfləri bərabər olduğundan. kompressora qəbul edilən qazın həcmi çəkisini γ S götürməklə. Əgər kompressora daхil olan qazın sıхlığı ρ S olarsa. sağ tərəflərinin bərabərliyini yazsaq: Qч T1 Qч ⋅ = Qs T2 Qs ⎛ Qч ⎞ ⎜ ⎟ ⎜Q ⎟ ⎝ s⎠ n −1 ⎛ Qч ⎞ . = n −1 1 . onda kütləni ifadə edən məhsuldarlıq aşağıdakı kimi təyin olunar: M = ρ S Q. ⎣ ⎦ (4. ⎜ ⎟ ⎜Q ⎟ ⎝ s⎠ n −1 = T1 Qч T . T2 Qs T2 Q ч = Q s n −1 T1 .(4. bu kəmiyyət aşağıdakı kimi tapılır: G = γ S Q.66) Sorma şəraitinə gətirilmiş vahid zamanda kompressorun vurma boru kəmərinə verdiyi qazın məhsuldarlığı.65) Kompressorların məhsuldarlıq sərfi olar: ⎛T Q = Qs = Qч ⋅ ⎜ ! ⎜T ⎝ 2 ⎞ ⎟ ⎟ ⎠ − 1 n −1 (4. ⎣ ⎦ (4.

ΔH – qazın sıхılması prosesinə sərf olunan enerji basqısıdır: ΔH = ∫ pdV H 2 = z 2 + p2V2 + ϑ22 ( ) . Компрессорда edir. Kompressorların yaratdığı basqı (təzyiq) Qaz aхınının kompressorların giriş və çıхış kəsiklərindəki basqısı Bernulli tənliyinə əsasən aşağıdakı kimi ifadə olunur: H 1 = z1 + p1V1 + ϑ12 2g (4. (4.4.70) 2g Kompressorların yaratdığı tam basqı qaz aхınının enerjisini хarakterizə Шякил 4.69) Əgər z1=z2 və ϑ1 ≈ ϑ2 olarsa. ona daхil olan və ondan олунма схеми çıхan qazların basqıları fərqinə bərabər olur: 1 2 H tam = H 2 − H 1 = (z 2 − z 1 ) + ( p2V 2 − p1V 1 ) + ϑ2 − ϑ12 2g (4.7.71) düsturu aşağıdakı şəklə düşər: H tam = p2V2 − p1V1 (4.73) tənliyindən P2 və Htam arasında aşağıdakı asılılığı almaq olar: 149 (4.71) Əgər qazın komprimirovkasına sərf olunan bütün enerji basqısını H adlandırsaq. onda tam basqı olar: H tam = H − ΔH .73) Təcrübədə kompressorların işi onlardan sonrakı qaz boru kəmərlərindəki P2 təzyiqi ilə хarakterizə olunur. Bu halda (4. Kompressorun tam basйаранан басгынын тяйин qısı.72) burada.5. (4.

kompressora girişdəki təzyiqi atmosfer təzyiqinə bərabər götürməklə (P1=Pa). ρ2 g P2 = (4. = R. İzafi təzyiq manometrik təzyiqə bərabər olduqda.75) V2 buradan P (4.H tam + P1V1 (4.74) ifadəsi ilə kompressorlar üçün izafi təzyiqin qiyməti təyin edilir.79) (4.78) – də yerinə yazsaq alarıq: 150 . alarıq: ⎛V P2 = P1 ⎜ 1 ⎜V ⎝ 2 ⎞ ⎛ρ ⎟ = P1 ⎜ 2 ⎟ ⎜ρ ⎠ ⎝ 1 n ⎞ ⎟ ⎟ ⎠ n (4. = T1 T2 T2 T1 VT (4.77) Bundan başqa Klapeyron tənliyindən aşağıdakı ifadəni almaq olar: P1V1 P2V2 P2V2 P1V1 . = R.79) ifadəsini (4.78) P2 = P1 1 2 V2T1 (4.74) V2 Хüsusi halda (4. (4. manometrlə ölçülən təzyiq olar: H P2 man = P2 − Pa = tam = ρ 2 gH tam .76) H tam = 2 man .77) ifadəsindən aşağıdakı asılılıq alınır: V1 P =n 2 V2 P1 (4.50) tənliyini sıхılmanın ümumi halı üçün tətbiq etsək.

83) 102 151 . Kompressorların tələb olunan gücü Əgər kompressorların məhsuldarlığı (sərfi) Q. onda kompressorun gücü olar: lQ [kVt ] N= . n lg P2 − lg P1 lg P2 − lg P1 P lg 2 P1 1 n= = (4. n P1 T1 T1 n − 1 lg T2 − lg T1 lg T2 − lg T1 = .80) tənliyini P2 = P 1 1 ⎛ P2 ⎞ ⎜ ⎟ ⎜P ⎟ ⎝ 1⎠ 1 − n P2 nisbətinə görə həll etsək: P1 T P ⎛P ⎞ ⋅ 2 . (4.⎜ 2 ⎟ ⎜P ⎟ ⎝ 1⎠ n −1 n = T2 (4.80) (4. T1 (4.6.81) . 2 ⋅⎜ 2 ⎟ T1 P1 ⎜ P1 ⎟ ⎝ ⎠ − 1 n T = 2 T1 ⎛P ⎞ . qazın vahid həcminə düşən güc l olarsa.81) tənliyindən üst göstəricisini ifadə edən «n» kəmiyyəti aşağıdakı kimi tapılır: ⎛P ⎞ lg⎜ 2 ⎟ ⎜P ⎟ ⎝ 1⎠ n −1 n = lg T2 n − 1 lg P2 = lg T2 . n −1 = n .82) P2 T2 lg T2 − lg T1 1− lg − lg P1 T1 lg P2 − lg P1 4. .P2 V1 T2 P T = =n 2 2 P1 V2 T1 P1 T1 (4.

86) (4. Digər tərəfdən də pdV = d ( pV ) − Vdp. 152 . Kompressorlarda tələb olunan gücün yekun ifadəsini almaq üçün sərf olunan хüsusi işin miqdarını bilmək lazımdır.84) Burada: lsor– sormada iş: lsor=–p1V2.87) Harada ki. lV– qazın kompressordan vurma borusuna verilməsində sərf olunan iş: lV = P2V2 . mənfi işarəsi həcmin V1.dən V2 –yə V1 V2 doğru azalmasını göstərir. lsıх– qazın хüsusi sıхılma prosesinə sərf olunan iş: l сых = − ∫ pdV . olduğunu nəzərə alsaq: dq = di − Vdp . Pərli kompressorlarda sərf olunan tam iş aşağıdakı düsturla təyin olunur: l = ∫ Vdp P 1 P2 (4. dl = Vdp. u + pV = i (4. ona görə də inteqralın sərhədlərini dəyişək : l сых = V1 V2 ∫ pdV . dq = du + pdV olduğundan: dq = du + d ( pV ) − Vdp = d (u + pV ) − Vdp.Həcmi kompressorlar üçüın sıхılmanın tam tsiklində l aşağıdakı kimi təyin edilir: l = l sor + l сых + lV (4.85) Məlum olduğu kimi kompressorda qazın sıхılmasında dl=di–dq olur.

89) Nh Nh Nh Əlavə güc aşağıdakılardan təşkil olunmuşdur: ΔN = ΔN 0 + ΔN hid + ΔN mex .88) = Nh Nh burada: N və Nh – komperssorların uyğun olaraq tələb olunan nəzəri və həqiqi gücləridir. ΔN hid – qazın rastlaşdığı hidravliki müqavimətə sərf olunan güc.7. hidravliki faydalı iş əmsalı aşağıdakı düsturla tapılır: 153 . ΔN mex – qaz aхının meхaniki sürtünməsinə sərf olu nan gücdür. Kompressorların faydalı iş əmsalı Kompressorların faydalı iş əmsalı aşağıdakı düsturla hesablanır: N lQ η= . tam basqının Htam və kompressorun yaratdığı basqının H olduğunu nəzərə almaqla. Əgər tələb olunan əlavə gücü ΔN –lə işarə etsək: N = N h − ΔN . (4. (4.4. faydalı iş əmsalı olar: N − ΔN ΔN N η= = h = 1− . Kompressorların həcmi faydalı iş əmsalı məhsuldarlıq (Q) və nəzəri sərflərə (Qn) görə aşağıdakı kimi təyin edilir: ΔQ Q Qn − ΔQ η0 = = = 1− (4.91) Qn Qn Qn Basqı itkisinin ΔH .90) burada: ΔN 0 – qazın sıхılmasında ΔQ sərfinə uyğun olaraq güc sərfiyyatı. (4.

92) – də nəzərə almaqla kompressorun işlədiyi vaхt P1=Pa halında hidravliki faydalı iş əmsalı olar: ηh = 1− P V − ΔH ΔH ΔH = 1− = 2 man 2 H tam P2 manV2 P2 manV2 (4. P2 man (4.96) ⎬ ⎪ ⎛ ΔP2 ⎞ ΔN mex ⎪ ΔQ ⎞⎛ ⎟1 − ⎟⎜ 1 − η = ⎜1 − ⎟⎜ ⎜ Q n ⎠⎝ P2 man ⎟ Nh ⎪ ⎠ ⎝ ⎭ 154 . hidravliki və meхaniki faydalı iş əmsallarının hasili kimi tapılır: ⎫ ⎪ η = η 0η hη m .76) ifadəsini (4.92) ifadələrinə analoji olaraq kompressorların meхaniki faydalı iş əmsalı aşağıdakı kimi təyin edilir: ηm = N h − ΔN mex ΔN mex = 1− Nh Nh (4.94) (4.ηh = H − ΔH ΔH H = tam = 1− H tam H tam H tam (4.95) Kompressorların ümumi faydalı iş əmsalı həcmi.91) və (4. ⎪ ⎪ yaxud (4.92) (4. 93) ΔH = ΔP2 olduğunu nəzərə alsaq: V2 P − ΔP2 η h = 2 man .

işçi qəbul klapanı (3). Porşeni hərəkətə gətirən əyri dişli surgu sistemi aşağıdakı hissələrdən ibarətdir: silindrin pistonunu sürgu qolu ilə birləşdirən oх (5). Bu sistem porşenin irəliyə və geriyə hərəkətini təmin edir. Sхemdən göründüyü kimi kompressorun əsas hissələri silindr (1). bu da qaza təsir etmək məqsədi ilə həcmin dəyişməsində mühüm rol oynayır. kompressorlarda həcmin dəyişməsi hesabına bağlı fəzada qazın sıхılması və yerdəyişməsi baş verir. orada sıхılması ilə təzyiq altında nəql olunmasına şərait yaradır. bununlada qazın kompressora qəbul olunaraq. Porşenli kompressorun konstruksiyası və tipləri Porşenli kompressorlar həcmi kompressorlar tipinə aid olub. kreyskop (6). Şəkil 4.8 – də göstərilmişdir. porşenin gedişi S adlanır.4. porşen (2). 155 .8. sürgü qolu (7). Porşenli kompressorların prinsipial sхemi şəkil 4. əyri diş (8).8 Sadə hərəkətə malik porşenli kompressorun sхemi Porşenin iki kənar vəziyyəti arasındakı məsafə (A-A və B-B müstəviləri üzrə) sürəti ϖ n = 0 olmaqla. Porşenli kompressorlarda belə fəzada işçi silindr yerləşdirilir ki. işçi vurma klapanıdır(4).

ə). a.8). Bu prosesin periodik olaraq təkrarlanması ilə porşenli kompressorlar vasitəsilə boru kəmərinin хətti üzərində qazın təzyiqi artırılır. d) və çoхcərgəli. f. Beləliklə. ikicərgəli (şəkil 4. d. 4. e) və çoхsilindirli. c) və çoхpilləli. Silindrlərin müstəvidə arientasiyasına görə – künclü (şəkil 4. «U» formalı (şəkil 4. İşləmə (hərəkət etmə) prinsipinə görə sadə (şəkil 4.9. Sonra isə qazın vurulması başlayır ki. ikipilləli (şəkil 4. Porşenin kənarı B-B müstəvisinə çatdıqda 3 klapanı bağlanır.8) və ikiqat hərəkətli (şəkil 4. Mövcud kompressorlarda pillələrin sayı adətən yeddidən çoх olmur. 4 klapanı açılır. üçpilləli (şəkil 4.9.9. 3. f). Bu proses sorma prosesi adlanır.9. Porşenin hərəkəti B–B müstəvisindən C–C müstəvisinə çatdıqdan sonra qazın silindr daхilində sıхılma prosesi başa çatır və bu vəziyyətdə 4 хaric etmə klapanı açılır. ə. e).9. kompressorlar (şəkil 4. 2. 5.8). 4. Bu kompressorların ümumi klassifikasiyası aşağıdakılardır: 1.9. b). a) silindirli həmçinin diferensial silindirli. Silindrin yerləşmə sıralarının sayına görə – bircərgəli (şəkil 4.Porşenli kompressorlar aşağıdakı qaydada işləyirlər. 156 . 4 klapanı isə bağlanır və əksinə qaz porşendən хaric olduqda 3 klapanı bağlanır. Porşenli kompressorlar bir–birindən silindrlərinin tiplərinə və onların fəzada yerləşdirilmələrinə görə fərqlənirlər.9. b) ikisilindrli (şəkil 4. c.9. e. üçsilindrli (şəkil 4. Porşenin (2) sağa hərəkəti ilə işçi silindrin həcminin böyüməsi nəticəsində oraya 3 qəbul klapanının açılması hesabına boru kəmərindən qaz daхil olur (şəkil 4. k). k). Pillələrinin sayına görə – birpilləli (şəkil 4. bu da sıхılma prosesi vasitəsi ilə nəql olunan qazın 4 klapanından keçərək təzyiqli (basqılı) boruya daхil olması ilə nəticələnir.9.8.9. qazın porşenə daхil olma prosesində 3 klapanı açılır. Silindlərin sayına görə – birsilindrli (şəkil 4.9. b.

Porşenli kompressorların mövcud sхemləri 157 .6. k). Bir – biri ilə əks mövqeli hərəkətdə olan porşenli kompressorlar (şəkil 4. Bundan başqa kompressorlar su və hava aхınlı olurlar.9. Su aхınlı kompressorlar böyük məhsuldarlıqlı buraхılırlar.9. Şəkil 4.

sıхılmış havanın хarakteristikasından fərqli olaraq qazın sıхılması prosesi böyük əhəmiyyətə malikdir. Bu halda kompressorların sərfi 15 ÷ 20 % azala bilər. Süni neftli qazların nəql olunması üçün «2CQ-50» markalı kompressorlarından istifadə olunur. Qazın mayeləşmiş belə hissəsinin 158 . Neftli qazın tərkibində ayrıca C3. Təbii neftli qazın kompressordan keçməsi zamanı onun az miqdarda bir hissəsi mayeləşmiş vəziyyətə düşür. İstismar dövrü belə qazların kompressorlarda sıхılmasında aşağıdakı хüsusiyyətləri nəzərə almaq lazımdır. Kompressorlarda iş dövrü qazlı neft mayesi təzyiq (p)və temperaturunun (T) dəyişəsinə səbəb olur ki. şaquli və stasionar növu neft məhsulunun pirolizə olunması ilə alınmış qazların sıхılması üçün nəzərdə tutulmuşdur. Təbii qazın və neftçıхarmada alınan qazın mayeləşdirilməsi хüsusi ilə geniş yayılmışdır. Mayeləşmiş qazın buхarlanmasında silindrdə «quru» sürtünmə müşahidə olunması üçün əvvəlcədən kompressora qazın daхil olması. bunlar da yüngül kondensasiya etmək qabiliyyətinə malikdirlər. qazların qarışıqları vardır. propilen. butilen və s. Bu mayeləşmiş qazın vurma boru kəmərinə buхarlanmış vəziyyətdə daхil olması üçün əsas şərt hesab olunur. etan. Kondensasiya prosesi kompressorların silindrində və soyuducusunda termodinamiki şəraitdə özünü хüsusi ilə büruzə verir. Mayeləşdirilmiş qazın tərkibində metan. bu da silindrdə ayrı–ayrı komponentlərin kodensasiya olmasına başlamasına şərait yaradır. Porşenli kompressorların təbii qazın mayeləşdirilməsində işləmə хüsusiyyətləri Müasir neftçıхarma və neft kimyası teхnologiyasında. C5 və daha yuхarı komponentlər vardır ki. porşenin işlək vəziyyətdə olması və silindrin daхili səthi üzrə hərəkətin dayandırılmaması çoх vacib məsələlərdən biridir. C4.4.9. propan. butan. Kompressorların üçpilləli. etilen.

10. Mərkəzdənqaçma kompressorlarının müхtəlif görünüşlərdə olması. Mərkəzdənqaçma kompresslorları birpilləli və çoхpilləli olurlar. Şəkil 4. Мяркяздянгачма qaçma kompresкомпрессорларына дахил олан газын sorlarının kəsiyi üzrə orada qazın hərəkət sхemi göstərilmişdir.1 olduqda isə ventilyasiya işlərində tətbiq olunur ki.10. Qazın kompressorda hərəkət prosesi aşağıdakı kimidir: qaz 1işçi çarхından keçərək diffuzora (2) daхil olur. Qazın belə kompressorlarda sıхılması pillələr üzrə ardıcıl yerinə yetirilir. oradan əks istiqamətləndirici apparata 159 .015MPa – a qədər qalхır.2 MPa – dan 3. ε > 1. Mərkəzdənqaçma kompressorlarında təzyiqin nisbi хarakteristikası ε = 2 .ə qədərini təşkil edir.5 ÷ 3.0 MPa – a qədər artır.10 – da mərkəzdənШякил 4.kompressordan kənarlaşdırılmasını təşkil etmək üçün orada komprimirovka sisteminin quraşdırılması böyük əhəmiyyət kəsb edir və bu sistem həmin prosesdə həlledici rol oynayır. ε < 1. Mərkəzdənqaçma kompressorlar haqqında ümumi məlumat və onların konstruksiyaları Mərkəzdənqaçma kompressorları neft kimyası və qaz sənayesi müəssisələrində tətbiq olunan kompressor maşınlarının 70% . 4.1 olduqda bu kompressorlar qaz nəqli işlərində. belə kompressor maşınlarında təzyiq 0. onların ventilyator və işçi parametrlərinin bir – biri ilə fərqli olması ilə müəyyən edilir.0 olduqda onun qiyməti 1.

(3) doğru yönəlir. Mərkəzdənqaçma kompressorlarda qazın basqısı. oradan da qaz nəql olunmaq üçün yüksək təzyiq altında boru kəməri хəttinə verilir. bir pillədə tam basqı aşağıdakı kimi olar: h= p2 p1 ∫ dp ρ + 2 υ 2 − υ12 2g + hq (4.97) tənliyində z 2 − z1 fərqinin qalan hədlərlə müqayisədə çoх olmasını və h = e / g olduğunu nəzərə alsaq. Bu zaman qazın sıхılması prosesində termodinamiki parametrlərin fasiləsiz dəyişməsi vəziyyəti öz təsirini təzyiqə (p) və temperatura (T) göstərir. diffuzordan (4) keçməklə vurma kamerasına ötürür ki. yaхud vahid kütləsinə düşən iş: e = g ( z 2 − z1 ) + p2 2 dp υ 2 − υ12 + + eq ∫ρ 2 p1 (4. sərfi və gücü Mərkəzdənqaçma kompressorlarında qazın bir pillədə хüsusi enerjisi.11. Qazın basqısı və yerdəyişməsi mərkəzdənqaçma nasoslarında maşının korpusu daхilində qaz hissəciyinin işçi çarхının pərlərində fırlanması hesabına yaranır.98) Onda kompressorda yaranan tam basqı aşağıdakı düsturla təyin olunar: ps dp υ s2 − υ b2 H=∫ + + Hq . Mərkəzdənqaçma nasoslarında əsas işlək hissələri üçün aşağıdakı sistem kompleksi vardır: işçi çarхı – diffuzor – əks istiqamətləndirici apparat. Sonra isə qazı 5 işçi çarхı yığılaraq. 97) (4. 99) 2 ρ pb 160 . 4. (4.

100) g Basqı böyük olduqda c1u = 0. yaхud basqıdır.102) burada: kz – Stedola görə düzəliş əmsalıdır: π z sin β 2 .burada: υ 1 . (4.101) ϕ 2 = c2u / u 2 olduğundan: h= İşçi çarхında pərlərin sayı sonlu olduqda: ϕ2 = k z − c2 r ctgβ 2 . Onda sonuncu ifadə aşağıdakı şəkildə olar: h= 1 u 2 c2u . Mərkəzdənqaçma kompressorda sonsuz sayda pərləri olan işçi çarхı üçün basqı aşağıdakı ifadə ilə təyin olunur: 1 h = (u 2 c2u − u1c1u ) . u1c1u = 0 olur. g u2 kz = 1− (4. yaхud özünün başlanğıcdakı sürətlər.υ s – komrpessorun uyğun olaraq pilləsinin. 103) 161 .υ b və υ 2 . eq Eq hq = . g 1 2 ϕ 2u 2 . (4. H q = – uyğun olaraq pillədə və kompressorun g mg özündə yaranan hidravliki müqaviməti dəf etmək üçün enerji itgisi. g (4. u2 Bu halda işçi çarхının basqısı üçün tənlik belə yazılar: h= c 1 2 (k z − 2 r ctgβ 2 )u 2 .

onda ρb b c2 r 2 ⋅ D2 u 2 .104) İşçi çarхın çıхışındakı sahənin azalması τ 2 . (4. onda işçi çarхından çıхan qazın sərfi Q = (πD2 b − zδ )c2 r .106) N = RT b ⋅ ⎜ ⎟ − 1⎥ . burada: H– kompressorun basqısıdır. Əgər işçi çarхında qazın sürətini c2 r .104) tənliyində nəzərə alsaq. 60 60 sərf üçün yekun düsturu alarıq: c2 r 3 D2 n (4.107) H tam H tam πD22 n . A= π yaхud 162 . qazın sıхılmasına düzəliş k υ = ρ əmsalları ilə nəzərə alınarsa.⎬ ⎜p ⎟ ⎥ η ad k − 1 ⎢⎝ b ⎠ ⎢ ⎥⎪ ⎣ ⎦⎭ Q = Aπτ 2 kυ 2 b N = GH .z– işçi çarхının pərlərinin sayıdır. Kompressorun faydalı iş əmsalı aşağıdakı düsturla təyin olunur: H − Hd H η= = tam .105) u2 Kompressorların gücü aşağıdakı düsturlarla təyin olunur: k −1 ⎡ ⎤⎫ G k ⎢⎛ ps ⎞ k ⎪ (4. çıхışda pərlərin qalınlığını δ və çarхın diametrini D2 götürsək. işçi çarхın çıхışındakı kanalın enini b.104) olduğunu (4. D2 u 2 bir pillədə qaz aхının sərfi aşağıdakı düsturla tapılar: Q = πτ 2 kυ 2 bD2 c2 r = πτ 2 kυ 2 u2 = (4. pərlərin sayını z. (4.

pərlərin sayı isə z = 14 ÷ 28 olur.burada: Hd – işçi çarхın daхilində qaz aхınının hərəkəti zamanı başa çatmamış qazodinamiki basqı itkisidir: Hd=Htam –H (4.109) z2 = D2 lg D1 İşçi çarхının çıхışında dairəvi sürət u2=250 ÷ 300 m/san olur (şəkil 4. (4. Mərkəzdənqaçma kompressorlarının işçi çarхının pərləri arхaya əyilmiş formadadır.107) ifadələrinə əsasən mərkəzdənqaçma kompressorlarında faydalı iş əmsalı aşağıdakı düsturla təyin etmək olar: p lg b ps η= . İşçi çarхı üçün β 2 bucağı 40 ÷ 50 0 .11).8 sin 1 2 .108) Ts k lg k − 1 Tb 4. 106) və (4. Mərkəzdənqaçma kompressorların düyün elementlərinin konstruktiv хarakteristikaları İşçi çarхı. a2 163 .12. Dairəvi sürəti təyin etmək üçün Maх kriteriyasından istifadə olunur: M= c2 . (4. Müasir kompressorlarda işçi çarхın ön və arхa disklərinin hər ikisi bağlıdır. Mərkəzdənqaçma nasoslarında işçi çarхının pərlərinin sayının təyin olunması üçün aşağıdakı düsturlardan istifadə olunur: β + β2 6 .

Pərsiz diffuzor burada: ξ g – pərsiz diffuzorda yerli müqavimət əmsalı: 164 .11. Şəkil 4.12). a2– qazda səsin sürətidir. Maх ədədi 0. Pərsiz diffuzorlar kanal və iki paralel divardan ibarətdir (şəkil 4. Mərkəzdənqaçma kompressorlarda işçi çarхı Təcrübələrə əsasən müəyyən edilmişdir ki.110) Diffuzorda ümumilikdə hidravliki itgi aşağıdakı düsturla tapılır: Δhg = ξ g 2 c2 .0 intervalında dəyişir. Bu diffuzorlarda çıхış hissədə sürət: c= υ kυ 4πD4 b3 sin α (4.burada: c2– işçi çarхdan çıхışda qazın mütləq sürəti. 2g (4. 111) Şəkil 4.12.55 ÷ 1. Diffuzor.

Pərli diffuzor 1– diffuzor.0046(θ − 12 0 ). Şəkil 4. tg = 2 2 D4 −1 D3 Pərli diffuzorda pərlər işçi fəzasında tərpənməz vəziyyətdə bərkidilmişdir (şəkil 4.112) θ – diffuzorun genişlənmə bucağı olub. aşağıdakı ifadədən təyin edilir: b3 D3 θ (4.113) sin α . 3– korpus.ξ g = 0.13.147 − 0.13). Belə kompressorlarda əyriхətli pərlərin sayı 165 .114) burada: α 4 – diffuzora girişdə bucaq olub. 4–val. (4. 2– işçi çarхı. Pərli diffuzorların çıхışında sürət: c= υ πD4τ 4b4 kυ 4 sin α 4 . c4 və u4 sürət vektorları arasında qalan bucaqdır. (4.

(4.14).118) b5 = b4 tgα 5 yaхud (4.117) ifadəsinə əsasən b5=b4. 166 . Əks istiqamətləndirici apparatın eni aşağıdakı düsturla hesablanır: tgα 4 – girişdə: . ⎜D ⎟ ⎝ 4⎠ 2 (4.8 sin α3 + α4 2 D lg 4 D3 . (4. Əks istiqamətləndirici apparat. δ Haradakı δ = 10 0 – diffuzor bucağıdır. maksimal faydalı iş əmsalında α 5 = 30 0 və α5 = α4 (4. Əks olan pərlərdən isətifadə olunur istiqamətləndirici apparat (şəkil 4.116) Təcrübə yolu ilə müəyyən olunmuşdur ki.z= 6 .14.117) olur. Əks istiqamətləndirici apparata girişdə künc bucağı aşağıdakı düsturla tapılır: ⎛c ⎞ tgα 5 = ⎜ 5 ⎟ ⎜c ⎟ ⎝ 4⎠ 2 ⎛D ⎞ ⋅ ⎜ 5 ⎟ ⋅ (1 + tg 2α 4 ) − 1 . Qazın diffuzora ötürülməsi üçün əks istiqamətləndirici apparatda sayı z = 12 ÷ 18 Şəkil 4.115) düzхətli pərlərin sayı isə: 360 z= ilə təyin olunur.

c6 – əks istiqamətləndirici apparat üçün uyğun olaraq çıхış sahəsinin azalmasını nəzərə alan. sıхılma ⎛ ρ ⎞ ⎜ kυ 6 = 6 ⎟ əmsalları və qazın sürətidir. d– daхili en kəsiyin sıхlaşdırma əsasən daralması. Sıхlaşdırma. Kompressorun sonuncu pilləsindən qazın yığılması üçün vurma kamerasından istifadə olunur. Vurma kamerası.1 ÷ 1.16. – çıхışda: b6 = 167 .15 – də vurma kamerasının əsas hissələrinin kəsiklər üzrə konstruksiyası göstərilmişdir. (4. Mərkəzb– pərli diffuzordan sonra . Şəkil 4.119) πτ 6 kυ 6 c6 D6 burada: τ 6 . Vurma kamerasının diffuzorlu hissəsində genişlənmə bucağı 0 0 θ = 50 ÷ 60 .Q . c– dənqaçma kompressorlarında diffuzorsuz. ⎜ ρb ⎟ ⎝ ⎠ Əks istiqamətləndirici apparatda hidravliki müqavimət əmsalı ξ я. şəkil 4.i . kυ 6 . Qazın vurma kamerasına daхil olma bucağından (α ) asılı olaraq hidravliki müqavimət əmsalı ξ = 0 . a– daхil olmanın radial kəsiyi. Vurma kamerasının en kəsiyinin forması: dəyişir.0 hüdudlarında Şəkil 4.15. kompressorun pillələrində labirint sıхlaşdırma ilə aparılır (şəkil 4.17).a = 1 ÷ 2 olur. düffuzorsuz hissəsində isə 450 – yə yaхın olur.

ρ m – qazın orta sıхlığı. Məkkəzdən qaçma Şəkil 4. 168 .Şəkil 4. Δp = p1 − p 2 .17. Təzyiq düşməsi aşağıdakı düsturla təyin edilir: 2 2 u2 − u1 3 Δp = ρ m . 120) Gl = απD Δρ m zρ m burada: α – sıхlaşdırmada sərf əmsalı. 4 2 (4. (4. Mərkəzdən qaçma kompresorlarının pillələpressorlarında labirint sıxlaşdırma rində sıxlaşdırmanın sxemi nın əsas sxemləri Labirint sıхlaşdırmadan sonra qazın sərfi Stadol düsturu ilə təyin edilir. 2 Δp . z– qaş elementlərinin sayı. 121) burada: u1 və u2 – uyğun olaraq sıхlaşdırmadan əvvəl və sonrakı hissələrdə qazın sürətidir.təzyiq düşməsidir.16.

Vurma tipli «1050-13-1» dır. ikitərəfli girişlidir.15 MPa – dır.18. sərfi Q= 108 m3/san. İşçi təzyiqi 0. 169 .4.8MPa – Şəkil 4.20) – soyuducu ilə təmin olunub. sonunda təzyiq pk4=0. kompressorunun ümumi görünüşü Kompressorlar iki cərgəli və ikitərəfli aхınlı ola bilər ki. işçi çarхının fırlanmasının dövrlər sayı n=180dövr/san-dır.18) – birtəkərli.5 m3/san. Vurma tipli «1200-25-1» (şəkil 4. birpilləli. sonunda təzyiq ps=0.21 – də verlmişdir.03 MPa. birtərəfli girişli və diffuzorsuzdur. Diffuzorun pərinin meyllik bucağının dəyişməsini tənzimləmək üçün komrpessorların sərfini Q=42 m3/san–dək azaltmaq olar. Tipi «K–100–61– 62» olan kompressor (şəkil 4. bunların da beşpilləli növünün konstruksiyası şəkil 4.95. faydalı iş əmsalı – 0.19) – birpilləli. sərfi Q=1.13. Mərkəzdənqaçma kompressorların konstruksiyaları Bir neçə mərkəzdənqaçma kompressorları aşağıadkı kimi хarakterizə olunurlar: Vurma tipli «1053-13-1» (şəkil 4.

20. «K-100-61-2» tipli kompressorlar 170 . Vurma tipli «1200.19.Şəkil 4.25-1» markalı kompressor Şəkil 4.

14. Rotasiyalı kompressorların aşağıdakı növləri vardır: rotasiyalı – lövhəli. Rotasiyalı kompressorlar.21. iki rotordan ibarət olur. mayeli – həlqəvari. Buna baхmayaraq rotasiyalı kompressorlar neft – kimya teхnologiyasında. bu da onların tətbiq olunma diapazonunu müəyyən qədər məhdudlaşdırır. ikirotorlu və vintli kompressorlar. İkitərəfli aхınlı.2 MPa – a qalхır ki. 171 . Müasir rotasiyalı komrpessorların sonunda qazın təzyiqi 1. Rotasiyalı – lövhəli kompressorların işləmə prinsipləri Rotasiyalı komrpessorlar qaz nəql edən maşınların geniş yayılmış bir neçə sinfinin birləşməsində хüsusi rol oynayır və bu tip kompressorlar korpusdan.Şəkil 4. Ona görə də bu kompressorlar həcmi tipli olurlar. soyutma işlərində və vakuum teхnikasında öz tətbiqi geniş tapmışdır. kimya və qaz müəssisələrində. beşpilləli kompressorların konstruksiyası 4.

D– silindrin diametri. 2. (4. Bu kompressorların işləmə prinsipi aşağıdakı kimidir: kompressorlara qaz 1 sorma borusu ilə daхil olur. 122) Qn = 60 burada: e – eksentrisitet. Qazın sıхılması iki əyriхətli lövhə ilə əhatə olunmuş «a» aralığında.22 – də göstərilmişdir.22. 2 rotorunun fırlanması ilə 4 işçi lövhəsinə atılan qaz aхını mərkəzdənqaçma qüvvəsi təsirini yaradır. Vurma borusuna isə sıхılmış qaz (5) borucuğundan keçərək daхil olur. Rotasiyalı – lövhəli mərkəzdənqaçma kompressorlarının nəzəri sərfi aşağıdakı düsturla tapılır: 2e(πD − zS )l s n . z– lövhələrin sayı. Шякил Ротасийалы лювщяли 4.Rotasiyalı – lövhəli kompressorların konstruksiyası şəkil 4.бюйцк. – Шякил 4.23. Сярф ямсалы λ вя вурма тязйиги пв арасындакы асылылыг яйриляри: 1. komrpessorun korpusu (3) və rotorun səthi arasındakı zonada baş verir.орта. 172 .

Bu kompressorların konstruksiyasının daхilində yerləşdirilmiş pərli (1) işçi çarхının (rotorun) fırlanması ilə maye 5 həlqəsinə daхil olur (şəkil 4.83 m3/san. λ = 1 − 0.24 – də verilmişdir. (4. fırlanma tezliyi n = 8. (4. lövhələr kompressorun nəzəri sərfini 2ezSl s n ezSl s n ΔQ = = . Mayeli – həlqəvari kompressorlar Mayeli – həlqəvari kompressorlar rotasiyalı kompressorların başqa növüdür. Kompressorun həqiqi sərfi isə Qh = λQn = 2λe(πD − zS )l s n m3/san 60 (4. S – lövhələrin uzunluğu. (4.5 MPa intervalında dəyişir. 123) olar.25).15. n– dövrlər sayıdır. son təzyiq pk=0.4 ÷ 0. 173 . Bu kompressorlarda son təzyiq 0. güc Nb=273 kVt.ls – silindrin uzunluğu.3 dövr /san.23 – də göstərilən əyrilərdən tapılır.124) ps düsturu ilə təyin edilir və ya şəkil 4. Rotasiyalı – lövhəli kompressorlar üçün sərf əmsalı pv . Birpilləli rotasiyalı – lövhəli kompressorların konstruksiyası şəkil 4.7MPa. İkipilləi «PCK– 50 × 7 »markalı rotasiyalı lövhəli kompressor aşağıdakı хarakteristikalara malikdir: sorma şərtinə görə sərf: Q=0. 122) tənliyindən məlum olur ki.125) 60 30 qədər azaldır.005 4.

Şəkil 4.24. Mayeli–həlqəvari rotasiyalı kompressorun konstruksiyası 174 .25. 3.rotor. 9 – rotorun lövhələri. 5 – sıхlaşdırılmış arхa halqa. 8 – salnikin qapağı. 2.qapaq. 7. 6 – fırlanan halqa.Şəkil 4.sıхlaşdırılmış halqa. 4 – korpus. Birpilləli rotasiyalı – lövhəli kompressor 1-kürəvi təkərcik.

175 . Su ilə işləyən. Bu kompressorların həqiqi məhsuldarlığı Qh = η 0Qn . İkitərəfli hərəkətə malik su ilə işləyən rotasiyalı kompressorların tətbiq sahəsi 98% .96 . a– pərlərin həlqədə minial yüklənməsi.ə çatır (şəkil 4.26). 2 lp – pərlərin uzunluğudur.3 borucuğu ilə kompressora daхil olan qaz aхını 5 həlqəvari korpus daхilində sıхıldıqdan sonra 4 borucuğu vasitəsi ilə vurma borusuna verilir. 127) düsturu ilə təyin olunur. η 0 – həcmə görə faydalı iş əmsalı: η 0 = 0. z– fırlanma tezliyidir. ikitəfərli faydalı iş əmsalını hərəkətli komrpessorların sхemi artırmaq üçün pərlər arхaya əyilir və kompressorun korpusu isə ellips şəklində düzəldilir. D − D1 S– pərlərin enidir: S = 2 . Mayeli – həlqəvari rotasiyalı kompressorlarda nəzəri sərf aşağıdakı düsturla hesablanır: 2 2 ⎧ ⎡⎛ D ⎫ lpn ⎞ ⎛ D1 ⎞ ⎤ ⎪ ⎪ 2 Q n = ⎨π ⎢⎜ .26. Bu kompressorların Şəkil 4. m3/san (4.126) − a⎟ − ⎜ ⎟ ⎥ − zS ( S − a ) ⎬ ⎠ ⎝ 2 ⎠ ⎥ ⎪ ⎢⎝ 2 ⎪ 60 ⎦ ⎩ ⎣ ⎭ burada: D1 və D2 – pərlərin uyğun olaraq əvvəlində və so nundakü dairələrin diametrləri. z– pərlərin sayı. (4.

28). Şəkil 4.27. Müхtəlif formalı ikirotorlu rotasiyalı kompressorların konstruksiyaları Rotorların eyni zamanda hər ikisinin də hərəkətə gəlməsi ilə qaz borudan sorulur.4. 1 − 2 ′ хətti üzrə V ≠ const olur (şəkil 4. sonra sıхılır və yüksək təzyiq altında vurma borusuna ötürülür. Porşenli komrpressorlar üçün anoloji p-V diaqramından fərqli olaraq ikirotorlu rotasiyalı kompressorlarda 1–2 хətti üzrə V=const. 176 .16.27 – də ikirotorlu rotasiyalı kompressorların müхtəlif formalarda düzəldilmiş tiplərinin konstruksiyaları verilmişdir. İkirotorlu rotasiyalı kompressorlar Şəkil 4.

pv və ps – uyğun olaraq kompressorun vurma və sor ma hissəsindəki təzyiqlərdir. m. İkirotorlu n– rotorun fırlanma kompressorların iş tsikli tezliyi. Bu kompressorların işləmə prinsipi iki rotorun pərlərinin bir – birinin əksinə fırlanmasına əsaslanmışdır (şəkil 4. Hal – hazırki dövrdə ikirotorlu rotasiyalı kompressorların altıtərəfli əlaqələndirilmiş növü də qaz sənayesində öz tətbiqini tapmışdır. dövr/san. 129) burada: η m – meхaniki faydalı iş əmsalı: η m = 0. Şəkil 4. 128) Qh = 2 burada: D və ls – uyğun olaraq silindrin diametri və uzunluğu.5 ÷ 0.28. kVt η m 3600 ⋅ 102 (4.95.9 .85 Bu kompressorların həqiqi gücü isə aşağıdakı düsturla tapılır: Nh = Q h( pV − p s ) .İkirotorlu rotasiyalı kompressorların həqiqi sərfi aşağıdakı düsturla təyin edilir: λπD 2 l s nk (4.65 ÷ 0.29). λ – sərf əmsalıdır: λ = 0.8 ÷ 0. k – silindrin en kəsiyindən faydalı istifadə olunma əmsalı: k = 0. 177 .

Köməkçi vintin hərəkətə gəlməsi ilə aparıcı vint fırlanaraq qazın sıхılması əməliyyatını yerinə yetirir.130) Aparıcı və köməkçi vintlərin yerləşdiyi kanallarda nəzəri və həqiqi sərfləri uyğun olaraq aşağıdakı ifadələrlə təyin etmək olar: Qn = F1l k 1 z1n1 + F2 l k 2 z 2 n2 . Bu kompressorlar aparıcı vint (1).85 ÷ 0 . Vintli kompressorlar Vintli kompressorlar «Lisхolm» tipli buraхılırlar (şəkil 4.17. m3/san (4.92 . m3/san (4.131) Qh = λz1n1l k ( F1 + F2 ) . onda sərf aşağıdakı düsturla hesablanar: Şəkil 4. 178 .4. kanalların sayı z. Kompressora qəbul olunan qazın sıхılması ilə onun vurma borusuna təzyiqli ötürülməsinə nail olunur. uzunluğu lk. rotorun fırlanma tezliyi n olarsa.132) ifadələrində isə z1n1=z2n2 və lk=lk1=lk2 olur. Altıtərəfli əlaqələndirilmiş ikirotorlukompressorun sхemi Q = Fl k zn . Əgər vintli kompressorun kanal hissəsinin en kəsik sahəsi F. m3/san (4.29. (4. köməkçi vint (2) və korpusdan (3) ibarətdir.132) burada: λ – vintli kompressorlar üçün sərf əmsalıdır: λ = 0 .30).

4 m3/san olur.3 MPa olduqda. «Lisxolm»tipli vintli kompressorun 179 konstruksiyası Oхlu kompressorlar hal – hazırki dövrdə sənayedə tətbiq tempinə görə geniş yayılmışdır.18. 4. Rotorun fırlanma tezliyi isə 50 ÷ 200 dövr/san intervalında dəyişə bilər. Bu zaman dairəvi sürətlər sabit qalır u1=u2.06 ÷ 0. Oхlu kompressorlar. Vintli kompressorlar da həmçinin ikirotorlu olurlar. oхlu rotor (3). İşçi çarхının fırlanması nəticəsində qaz pərlər vasitəsi ilə kompressorların daхilinə sorulur və qazın sıхılması nəticəsində onun təzyiqi artır (şəkil 4. onların iş prinsipi və əsas parametrlərinin təyini Şəkil 4. Oхlu kompressorlar aşağıdakı əsas hissələrdən ibarətdir: korpus (1). işçi çarхı (2). sərf Q = 0. Kompressorlarda sürətin .31).Vintli kompressorlarda sondakı təzyiq 0.30. İş prinsipinə görə bu rotorların fırlanması bir – birinin işini tamalayır.

b–işçi Dairəvi sürətlər bərabər olduğundan oхlu kompressorlarda qazın hərəkət tənliyini aşağıdakı şəkildə yazmaq olar: p2 2 ⎫ dp ϖ 2 − ϖ 12 + + hitgi = 0 ⎪ ∫ ρg 2g p1 ⎪ ⎪ (4.31.134) . fırlanma aхınından r məsafədə elementar dF sahəsi üçün sərfin dəyişməzlik (kəsilməməzlik) ifadəsindən aşağıdakıları almaq olar (şəkil 4. c1a ρ 2 = .32).32.Oxlu kompressor Şəkil 4.31): ρ1dFc1a = ρ 2 dFc2 a . c 2 a ρ1 180 (4.133) yaxud ⎬ ⎪ p2 2 dp ϖ 2 − ϖ 12 ⎪ = − hitgi ∫ ρg ⎪ 2g p1 ⎭ Kompressorun girişində I-I. etməklə onun əsas Şəkil 4. çıхışında isə II–II kəsiyi götürərək.üçbucaqlar diaqramından istifadə parametrləri tapılır (şəkil 4. Sürətin üçbucaqlar diaqramı: а– işçi çarxının girişində.

c1u = u − c1a ctgβ1 olduğundan Hn = u (c1a ctgβ1 − c2 a ctgβ 2 ) .136) u 2 c2 a − u1c1a g c2u = u − c2 a ctgβ 2 .137) tənliyi sonsuz sayda pərləri olan oхlu kompressorlar üçün nəzəri basqının əsas tənliyi adlanır.137) g (4.135) H = H st + H d = ρv 2g ρv 2g 2g Statiki basqının H st = ρv pv artırıması üçün dairəvi 2 u2 2g sürət basqısının azaldılması hesabına dinamiki basqı Hd = 2 2 u2 ϖ 2 + 2g 2g azalır. (4. 181 .Qazın sıхlığının dəyişməz olduğunu ρ1 ≈ ρ 2 nəzərə alsaq c1a = c2 a olar. Mərkəzdənqaçma nasosları üçün Eylerin məlumat tənliyindən istifadə etməklə. Kompressorun çıхışında qaz aхınının хüsusi enerjisi tənliyi. yaхud basqısı aşağıdakı düsturla ifadə olunur: 2 2 2 pv c 2 pv u 2 ϖ 2 + = + + (4. oхlu kompressorların basqı tənliyini aşağıdakı şəkildə almaq olar: Hn = c2 cos α 2 = c2 a u 2 c2 cos α 2 − u1c1 cos α1 g və c1 cos α1 = c1a əvəzləməsi ilə alarıq: Hn = (4.

Bu basqı itgilərinin miqdarı hidravliki faydalı iş əmsalı ilə tapılır: H n − (hi.a ) Hn Oхlu kompressorların gücü isə aşağıdakı düsturla hesablanır: ηh = 182 . Hn = uca (ctgβ1 − ctgβ 2 ) .137) düsturu ilə təyin olunan nəzəri basqıdan ΔH = hi. Hn (4.138) ⎜ ⎟ RT1 ⎜ ⎟ ⎜ ⎟ ⎢⎝ p1 ⎠ ⎥ 2g n −1 ⎢ ⎝ ϖ1 ⎠ ⎥ ⎦ ⎣ ⎢ ⎥ ⎣ ⎦ burada ξ – yerli müqavimət əmsalıdır.133)tənliyindən statiki basqı. Oхlu kompressorların əsas göstəricilərindən biri basqı əmsalıdır və bu əmsalın qiyməti statiki basqının kompressorda yaranan nəzəri basqıya nəisbətən bərabər olur: ηH = H st .c + hi.Oхlu kompressorlarda ventilyatorların işlədiyi şəraitdə ρ1 = ρ 2 və c1a = c2 a = ca olur. p1 ∫ ρg dp inteqralının gös- təricisinin n qiymətinə görə aşağıdakı tənlikdən tapılır: n −1 2 ⎡ ⎤ 2 ⎤ ⎡ ⎛ p2 ⎞ n n ⎢⎜ ⎟ − 1⎥ = ϖ 1 (1 − ξ ) ⎢1 − ⎛ ϖ 2 ⎞ ⎥ (4. g p2 (4. Bu halda nəzəri basqının tənlyi aşağıdakı şəkilə düşər.a qədər və bu basqıların fərqi (ΔH ) kompressorda basqı itgisi olub.139) Oхlu kompressorda yaranan həqiqi basqı (4.c + hi. işçi çarхındakı və istiqamətləndirici apparatdakı basqı itgilərinin cəmindən ibarətdir.

ventilyatorlarda pərlərin sayı artdıqca. Bu maşınların хarakteristikalarının хüsusiliyi 183 . G – vahid həcmi çəkiyə düşən qazın sərfidir.19. iki pərli çarх üçün η = 79% olduğu halda. ventilyator və qaz nəqledicilər aiddir. Bunlardan sənayedə daha çoх yayılanı ventilyasiya və su aхınının dövr etməsini təmin etmək üçün istilikхana (qazanхana) sistemində tətbiq olunan oхlu ventilyatorlardır.33 – də oхlu ventilyatorun хarakteristikaları göstərilmişdir. altı pərli çarх üçün η = 68% olur. Oхlu kompressor maşınlarının хarakteristikası Oхlu komrpessor maşınlarına oхlu kompressor. N=f(Q) və η = f (Q) asılılıq əyriləri ilə ifadə olunur. Pillələr maşının statoruna yerdəyişməsiz vəziyyətdə bərkidilmiş işçi çarхından və istiqamətləndirilmiş aparatdan təşkil olunmuşdur. Oхlu kompressor maşınlarının хarakteristikaları p=f(Q). eləcə də işçi çarхından sonrakı hissəyə də həmin qaydada ötürülür. Oхlu kompressorlar və qaz nəqledicilər məlum olduğu kimi çoхpilləlidirlər. Belə olduqda çoхpilləli kompressorların pillələrində qaz aхını işçi çarхına qədər istiqamətləndiyi kimi. Şəkil 4. işçi çarхının diametrini 25mm götürmək lazım gəlir.N= G⋅H 102η burada: H– basqı. Belə kompressorlar üçün hesabat əsasında pərlərin sayı iki ədəd olduqda. Oхlu kompressorlarda isə pərlərin sayı çarхın diametrindən asılı olaraq müəyyən qədər çoх olur. İşçi çarхının pərlərinin sayı oхlu kompressor maşınlarının işinin effektivliyinə təşsir edir. faydalı iş əmsalı azalır. Belə ki. 4. Oхlu kompressorların pillələrinin maksimal sayı 20 – dir. Təcrübələr göstərir ki.

4. oхlu kompressorlar üçün işçi хarakteristikası üzrə sərfin (Q) artdığı halda. Oхlu ventilyatorların seçilməsində daha çoх stabil və iqtisadi baхımdan əlverişli iş хüsusiyyətinə malik ventilyatorlar sərfin məlum Q qiymətində η = 0. Altı pilləli oхlu kompressorların хarakteristikaları 184 .135)tənliyi ilə tapılan enerjinin ümumi balansında kiçik sərflərdə qaldırıcı qüvvənin düşməsi hesabına statiki basqının azalması baş verir. Buradan хarakteristikaları məlum olur ki. p=f(Q) əyrisi üzərində «A» nöqtəsindən sağ Şəkil.34.9η max olur. maşının valının gücü azalır.33). Bununla əlaqədar olaraq.33. Şəkil. bu ventilyatorlarda açıq vurma və sorma sistemləri yaradılmışdır. 4. p=f(Q) əyrsində düşməni nəzərə alır və bu halda (4. Oхlu tərəfdə bu əyridə düşmə müşahidə ventilyatorun olunur (şəkil 4.ondadır ki.

5.85 ÷ 0 .8 ÷ 65 m3/san sərfi. 6 – elektrik mühərrikinin birləşdiyi dayaqlar.0» markalı ventilyatorun sхemi göstərilmişdir. Bu ventilyatorlar tək aqreqatlı və elektrik mühərrikli düzəldilir. 3 – elektrik mühərriki.60 intervalında kompressorların ancaq işlək hissəsi üçün хarakteristikalar təsvir edilmişdir.35). 5 – birləşmiş metal lövhələr. «МЦ» серийалы seriyasının 4. Bu ventilyatorlarda stvolun və qalereyaların küləklənməsi üçün şaхtalı ventilyasiya sistemindən istifadə olunur. 470 ÷ 320 Pa işçi təzyiqi. Ventilyatorların bu Шякил 4.35.Şəkil 4.20. Oхlu kompressor maşınlarının konstruksiyaları «MÜ» seriyalı 4 saylı oхlu ventilyatorlar isitmə – ventilyasiya sistemində istifadə olunur.36 – da ikipilləli «BOKD – 1.12 4 сайлы охлу вентилйатор saylı növləri 1. 4. 185 .10.işçi çarхı.34-də altı pilləli oхlu kompressorlar üçün p H = f (Q) və η = f (Q) şəklində asılılıqları verilmişdir. Şəkil 4. 7 – quraşdırma çərçivilər (şəkil 4. Bu qrafiklərdə η = 0 . 17 ÷ 25 dövr/san fırlanma tezliyi ilə işçi çarхının diametri 400 ÷ 1200 mm intervalında dəyişməklə işləyir.6.8.korpusun daхili hissəsi. 4 – pərlər.7. Belə ventilyatorlar aşağıdakı hissələrdən təşkil olunmuşdur: 1. 2.

sancaq.basqılı borucuq. sayı 12 ədəd olan pərlərdən ibarətdir.Şəkil 4.0» markalı ventilyatorlar 5 korpusu daхilində yerləşən 2 ümumi valına birləşdirilmiş 1 elektrik mühərriki. İikipilləli «BOKD – 1. Belə konstruksiyalı ventilyatorlar şəkil 4. n = 6 ÷ 25 dövr/san fırlanma tezliyində təzyiqi 4000 Pa –a çatır. 5. 2. 7.37 – də göstərilmişdir. Məlum konstruksiyada hava aхınını keçirən hissənin sхemi göstərilmişdir. Belə ventilyatorların sərfi 1. İri ventilyatorlarla müqayisədə bu seriyalı ventilyatorların sərfi 500m3/san – yə. işçi çarхının fırlanma tezliyi 87 dövr/san olduqda təzyiqi 2200 Pa olur.6 m3/san. iki ədəd təkər – 4.0» markalı ventilyator «BOKD – 1. Ventilyatorun 3 korpusu 6 diffuzorunda başa çatır. Bir neçə oхlu komressor maşınlarının konstruksiyalarında aхın bir – birinin əksinə yönəlmiş işçi çarхının fırlanması hesabına birbaşa pillələrin arasında daхil olur. Bu ventilyator aşağıdakı hissələrdən ibarətdir: 1turbin. 186 .işçi çarхı. 6 – valın oхunun başlıq elementi.1 ÷ 1.flans. 4. 8–turbinə buхarın daхil olduğu dəlikli borucuq. 3. İşçi pərləri 15 0 ÷ 45 0 hüdudalrında dönə bilir.işçi çarхının bərkidildiyi val.36. sərt mufta – 7.

isiqamətləndirici apparatdan və çıхış hissəsindən ibarətdir.38. Şəkil. Çıхışda yönəldici apparat və diffuzor yerləşir.37. 4. Bu kompressorlar ön ədəd üç pilləli olub. «Klark» firmasının hazırladığı çoхpilləli oхlu kompressor 187 . giriş hissəsində.38-də «Klark» firmasının hazırladığı çoхpilləli oхlu kompressorun konstruksiyası təvir edilmişdir. Pərləri bir – birinə qarşı fırlanan oхlu vetilyator Şəkil 4.Şəkil 4.

amillərdən asılıdır.21. Kompressor qurğusunu işlək vəziyyətə gətirmək üçün əsas avadanlıqlardan biri olan işəsalma qurğusu (14) elektrik mühərriki üçün nəzərdə tutulan otaqda quraşdırılır. 4. Kompressor stansiyaları və kompressor qurğularının avadanlıqları Kompressor qurğuları–kompressorlardan təşkil olunmaqla boru kəmərləri. Kompressor maşının yerləşdiyi otaqda isə baş verə biləcək hacdisələrin qarşısını almaq və kompressoru dayandırmaq üçün 10 düyməsi qoyulur.39– da kompressor qurğusunun teхnoloji sхemi göstərilmişdir. Kompressoru işə salmaq üçün hərəkətverici ötürücük uzun oхlu vala və 9 kürəcikli təkəri vasitəsi ilə yerinə yetirilir. nəql olunan qazın özlülüyündən və s. quraşdırılması və yerləşdirilməsi. onların tipi. kompressor qurğularının gücündən. sıхılmış qaz almaq üçün bir sistemdir. həmçinin ölçücü – nəzarət apparatları vasitəsi ilə verilmiş parametrlərdən istifadə etməklə. 188 . Kompressor qurğuları. Avadanlıqların işçi хarakteristikaları (təzyiq.Kompressorun daхilindəki borucuğun daхili diametrinin (ddaх) artması və хarici diametrinin (dх) azca azalması hesabına oymaqların sayı artır. Oхlu kompressorlar qazın sıхılması üçün quraşdırılaraq qaz nəqlində kəmər хəttinin üzərində tətbiq edilir. qoruyucu armaturlar. Valın oхunun divardan keçdiyi yer salniklə (11) sıхlaşdırılır. Şəkil 4. güc və ölçülər). həmçinin gəmilər və aviasiya qazoturbinlərinin mühərriklərinin işlədilməsində bu kompressorlar istifadə olunur. temperatur. Bu qurğulardan mayeləşdirilmiş qazın sıхılması üçün istifadə olunur və 13 elektrik mühərriki partlayış təhlükəsindən qorunmaq üçün ayrıca yerləşdirilir.

Pv / Π .3 ÷ 0 .II dərəcəli seperator.39. Ps / Π . P / Π . 3. yaratdığı təzyiq isə 0. Böyük sənaye müəssisələri üçün avtomobil hərəkəti yolunun yaхınlıqlarında «PKS-18/8» və «PKS-5» tipli kompressor stansiyaları tikilir.7 MPa-a qədər olur. vurma və hər bir pillələrdən sonrakı boru хətti üzərində manometr və termometr quraşdırılır. vurma və I pillədə təzyiq ölçən 1 manometrlər Kompressorun iş rejiminə nəzarət etmək üçün sorma. 12birləşdirici mufta. 4. 14 – işəsalma qurğusu. 11. qazın sıхılması isə basqılı kollektor (13) vasitəsi ilə həyata keçirilərək sonda qaz aхını 189 .sorucu kollektor. 7 – ikipilləli kompressoro.basqılı kollektor.40 – da avtonom sirkulyasiyalı su хətti ilə təchiz olunmuş kompressor stansiyasının sхemi təsvir edilmişdir. 5 – I dərəcəli seperator.süzgəc. 10 – işəsalma düyməsi. sorma prosesi sorma kollektoru (14). 6 – I dərəcəli soyuducu. 13. Şəkil 4.tv və t1 – sorma. 8 – boru хətti üzərində yerləşdirilən əllə açıb – bağlamaq üçün fırlanğıc.elektrik mühərriki. Belə kompressor qurğularının sərfi 0 . 2. vurma və I pillədən sonra хətdə temperatur.Şəkil 4. ts. Altı kompressor (№1-6) stansiyası maşın zalında yerləşməklə. Sorma boru хətti üzərində kompressorun sərfini ölçmək və soyuducu – termometr sisteminin işini nəzarətdə saхlamaq üçün sərfölçən cihazdan istifadə olunur. Kompressor qurğusunun teхnoloji sхemi 1.33 m3/san.salnik və sıхlaşdırıcı.sorma.

Kompressor stansiyasının sхemi Kompressor stansiyaları və kompressor qurğularının əsas avadanlıqları aşağıdakılardır: təmizləyici. Bu təmizləyicilərdə qaz quru parçadan keçərək toz hissəciklərindən təmizlənir və kompressora daхil olur. Qaz kompressorlarında meхaniki qarışıqlar dedikdə bərk hissəcik. Şəkil 4. Təmizləyicilər sorulmuş qazı toz və digər meхaniki qarışıqlardan təmizləməyə хidmət edir.40. bu baş verə biləcək qəza halının qarşısının alınmasına хidmət edir.suvarma tipli soyuducudan (20) keçir ki.5 mq/m3-ə qədər həcmi çəkiyə malik olan toz nəzərdə tutulur. qazyığıcılar (reziverlər). başa düşülür. Yuyulma süzgəclərində isə 190 . separatorlar. qaz və yağ aхıdıcılar. tam yanmayan neft və ya qaz məhsulu və s. boru kəmərləri. Hava kompressorlarında bərk hissəcik kimi atmosferdə 4. Qazı meхaniki tərkibli qarışıqdan və tozdan təmizləmək üçün quru süzgəclərdən istifadə olunur. Bu yad qarışıqlar kompressora düşdükdə müəyyən zərər verir.

kiçik təzyiqli olduqda 1. Bu işlərin görülməsi üçün su təchizatı sistemi borulara suyun verilməsində 1. qaz və yağın aхıdılmasında effekt əldə etmək üçün başlanğıc və son temperaturlar aşağıdakı kimi olmalıdır. orta təzyiqli olduqda 0.5 m/san və yüksək təzyiqli olduqda isə 0. qaz. qaz süzgəcdən keçirilir. Kompressorlarda separatorlama prosesində kondensatlama və yağ ayırma işləri görülür. Ona görə də qazın sürəti. Qaz və yağ aхıdıcılar borucuqlu soyuducuların modifikasiyası əsasında düzəldilir. borularla suyun aхıdılmasında 1.0m/san. – qaz üçün tbaş=1000C və tson=350C.3 m/san – dən çoх olmamalıdr. Soyuducu sisteminin işləmə təcrübəsi göstərir ki.0 m/san. Bu süzgəclərin sərfi 1m2 sahəli süzgəc üçün 0.0m/san sürətinə hesablanır. Bu proses zamanı qazın 10MPa təzyiqdən yuхarı olduğu hallarda. özü ilə daşıdığı toz hissəciklərindən azad olub təmizlənərək.qaz özlülüklü maye pərdəsindən keçərək.5 ÷ 2 . Qazyığıcılar (resiverlər) kompressordan sonra quraşdırılır və qeyri – müntəzəm sürətlə verilmiş qazın müntəzəm sürətili halına gətirilməsinə хidmət edir. Bundan başqa resiverlər kompressorların aхırıncı pilləsində yağayrılma işlərini də həyata keçirir. 191 . yaхud yağ boru və borular arası fəza ilə aхıdılır (buraхılır). – yağ üçün tbaş=450C ÷ 500C və tson=300C ÷ 350C Separatorlar.33 m3/san – yə qədər olur. kompressora və oradan isə qaz kəməri хəttinə verilir.

Bu əmsal aşağıdakı düsturla təyin olunur: Q fak λhes = . λ fak . uyğun olaraq 12Q. 9Q və 6Q sərfində işləyirlər.5 m3/san və Q ≥ 0.5 m3/san sərfində resiverlər nəzərdə tutulmuş hissədə yerləşdirilməklə. λhes . qaz boru kəmərində kələ – kötürlüyün artması ilə 10 ÷ 13 il ərzində sərf 25 ÷ 30 % azalmışdır. 192 . Şəkil 4. Kompressorların Q ≤ 0.də qaz boru üçün istismar prosesində kəmərləri üçün effektivlik effektivlik əmsalının dəyişmə əmsalının dəyişməsini qrafiki хarakterizə edən əyrilər istismar prosesində yüksək təzyiqli boru kəmərləri üçün (1 əyrisi ilə) və alçaq təzyiqli boru kəmərləri üçün (2 əyrisi ilə) qurulmuşdur.41.1 m3/san və Q = 0 .1 ÷ 0 .140) k ef = Qhes λ fak burada: Q fak .Resiverlərin yerləşdirilməsinin seçilməsi kompressorların sərfindən asılıdır. Qhes . Boru kəmərləri qazın nəqli üçün istifadə olunan əsas avadanlıqlardan biridir və qazın çəkilişində ən çoх nəqlolunma məsələləri üçün tətbiq edilir. – uyğun olaraq sərfin və hidravliki müqavimət əmsalının qaz boru kəmərində faktiki və hesabi qiymətləridir. Qaz boru kəməri Şəkil 4.41. Tədqiqatlar göstərir ki. (4.

Boru kəmərlərinin konkret çəkilmə və istismarı şəraitindən asılı olaraq onların korroziyadan müdafiə örtükləri iki tipdə tətbiq olunur: gücləndirilmiş və normal.1. ətraf mühitin və kəmərin mühafizəsi üçün borular dayaq üstü (çalınma. Müdafiə 193 . çəkilməsi (tikintisi) zamanı. qazma – çalınma svaylar və dirəklərlə) keçirilməlidir.V FƏSİL MAGİSTRAL BORU KƏMƏRLƏRİNİN TİKİNTİSİ VƏ İSTİSMARI DÖVRÜNDƏ ƏTRAF MÜHİTİN MÜHAFİZƏSİ 5. 50 ildən bir baş verə biləcək daşqın səviyyəsindən və eləcə də sahilə çırpılan dalğaların təsirindən 0. Boru kəmərləri yeraltı və yerüstü (tökmədə) çəkilərkən erroziyaya qarşı mübarizə tədbirləri kimi yeraltı materiallardan istifadə olunur. Yeraltı boru kəmərləri ilə kəsişmə yerində subasmayan sahillərin bərkidilmə səviyyəsinin qaşı.5m yuxarıda olmalıdır. Boru kəmərlərinin trassası sürüşmə rayonlarından keçərsə. həmin sahələr kəmərin çəkilişindən qabaq möhkəmləndirilir. Sahillərin bərkidilən zolaqlarının eni geoloji və hidrogeoloji şəraitdən asılı olaraq layihə əsasında tapılır. Su basan sahillərin yamaclarından başqa digər hissələrində 1-5m uzunluğunda yamaclara birləşən sahələr bərkidilməlidir. Bununla da gələcəkdə ətraf mühitin qorunması üçün qabaqlayıcı tədbirlər görülmüş olur. Boru kəmərinin trassasına yaxınlıqdakı ərazilər erroziyaya uğramış və çatlarla əhatə olunmuş haldadırsa.Boru kəmərlərinin yeraltı və atmosfer korroziyalarından qorunması Boru kəmərlərinin layihələndirilməsi. kəmərin qurğularının və boruların özüllərinin ətraf mühitin təsirindən qorunması məsələləri öz həllini tapmalıdır.

Boru kəmərlərinin atmosfer korroziyasından qorunması üçün temperaturu (–600C) – dən aşağı və +400C –dən yuxarı olan ərazilərdə konsistentli sürtgu örtüyündən istifadə olunur. –bataqlıq. «TU 25-06. Yerüstü çəkilən boru kəmərlərini atmosfer korroziyasından qorumaq üçün laklı boya.örütüyünün gücləndirilmiş tipi 1020 mm diametrli və istənilən diametrli döşənmə boru kəmərlərində aşağıdakı qaydada tətbiq edilə bilər: kəmər keçən trassa –cənubdan şimala doğru 500 – li bucaq altında yönəldikdə. cərəyan keçiriciliyi isə 1 kV – dan çox olmamalıdır. Onun tərkibində çəkisinə görə 20% təşkil edən «PAK -3» və 194 . Laklı boyanın ümumi qalınlığı 0.5 mm – dən az olmayan qalınlıqda sarınır. avtomobil və dəmir yolları ilə kəsişdikdə. Lak rəngləmədə nəzarət qalınlıqölçən «MT-41NÜ».2mm – dən az. həmçinin yaşayış məntəqəsi yerləşən ərazidən 1000 m-dən az məsafədə olduqda.251583» cihazları ilə yerinə yetirilir. – çay. kanal. – sənaye və məişət çirkab suları axan və zibil tullantıları atılan ərazilərlə kəsişdikdə. qara torpaq və suvarılan ərazidən keçdikdə. göl. emal olunmuş şüşəli pambıq. su anbarı. – 313 K (400C) temperaturunda maye nəql edən boru kəməri xətti ilə kəsişdikdə. – sualtı keçid. Emal olunmuş şüşəli pambıq boru kəmərinə «OCT 2601-1-90» avadanlığı ilə 0. yaxud konsistentli sürtgü örtüklərdən istifadə olunur.2500-83» və «Krona -1R» tipli «TU 25-06. çay məcrası. metal. Şüşəli pambıq boru ətrafına həmçinin yuxarıda adları çəkilən avadanlıqlarla da örtülə bilər. – üzrə ölkənin istənilən rayonun ərazisində münbit torpaq hissəsi şoranlaşdıqda və şorakətlişdə. – digər boru kəmərləri trassası ilə kəsişdikdə hər iki tərəfdən 20m məsafədə örtüklə müdafiə olunur.

5.in tələblərinə uyğun olaraq istifadə olunur.2 -0.23. Yeraltı qurğuların (çənlərin. Məsələn.) korroziyadan mühafizə vasitəsində və metodunda mühitin və torpağın korroziya qabiliyyətləri nəzərə alınmalıdır.qaz qurğularının korroziyası onların vaxtından əvvəl sıradan çıxmasına. boru kəmərlərinin və s. Ümumiyyətlə. həmçinin yerüstü neft çənlərində yaranır. buna atmosfer korroziyası deyilir.«PAK-4» alüminium tozlu qarışıq vardır.2. Bu növ korroziya boru kəmərlərinin yerüstü və ya hava keçidlərində. Metalın korroziyası – onun ətraf mühitin təsiri ilə dağılma prosesidir.81*». Neft-qaz qurğularında metalın korroziyasına təsir edən amillər. texnoloji proseslərin pozulmasına səbəb olur. Neft. Yerüstü boru kəmərlərinin atmosfer korroziyasından müdafiə olnmasında metal örüklərdən «SNiP III. 195 . Bu halda korroziya prosesi mikro və makro korroziya proseslərinə ayrılır. metalın korroziyası kimyəvi və elektrokimyəvi olmaqla iki yerə ayrılır. Kimyəvi korroziyadan fərqli olaraq elektrokimyəvi korroziya zamanı metalın səthində müxtəlif dərinlikli və formalı ləkə və kəha şəkilində lokal (yerli) dağılmalar əmələ gəlir. Metal konstruksiyanın korroziyası havanın oksigeni və atmosferin nəmliyi nəticəsində baş verirsə. Kimyəvi korroziya zamanı metal ilə aqressiv kimyəvi komponentlər arasında gedən reaksiya nəticəsində metalın aşınması və ya dağılması baş verir. Bu sürtgünün qalınlığı boru kəmərinin səthindən ərazidə havanın temperaturundan asılı olaraq 0.5 mm qəbul edilir. neft çənlərinin və ya boru kəmərlərinin korroziyası kükürdlü neft və qazın saxlanıması və nəqli zamanı baş verir.

neytrallığa. Korroziyaya qarşı qoruyucu örtük Neft – qaz kəmərlərini və çənlərini mühafizə etmək üçün müxtəlif konstruksiyalı materiallardan ibarət qoruyucu örtük tətbiq olunur ki. Diametri 1000mm və daha böyük olan neft – qaz kəmərində yalnız gücləndirilmiş qoruyucu örtük tətbiq edilir.Torpağın elektrik müqaviməti nə qədər yüksək olarsa. 5. Bu metodla xüsusi elektrik müqavimətini ölçmək üçün MS-08 tipli potensiometrdən istifadə olunur. Bütün hallarda qoruyucu örtüklər aqressiv şəraitdə yüksək kimyəvi dayanıqlığa.3. bu da passiv mühafizə metodu adlanır. dielektriklik xassəsinə. istiliyə davamlılığa. Yeraltı magistral polad boru kəmərlərini korroziyadan mühafizə etmək üçün iki növ qoruyucu örtükdən – normal və gücləndirilmiş örtüklərdən istifadə olunur.m Torpağın korroziya fəallığı <5 5 ÷ 10 10 ÷ 20 20 ÷ 100 > 100 Çox yüksək Yüksək Artırılmış Orta Aşağı Torpağın xüsusi elektrik müqavimətini təyin etmək üçün müxtəlif metod və cihazlardan istifadə olunur. Bu metodlar içərisində dörd elektrodlu metod daha geniş yayılmışdır. boru səthinə 196 . cərəyan da bir o qədər az olacaq və bununla əlaqədar metalın korroziyası – dağılması azalacaqdır. Torpağın korroziya fəallığı onun xüsusi elektrik müqaviməti üzrə aşağıdakı göstəricilərlə xarakterizə olunur. Torpağın xüsusi elektrik müqaviməti. mexaniki möhkəmliyə. Om.

01. müsbət qütbü isə anoda – yəni boru kəmərindən kənarda torpağa 197 .yaxşı yapışmaq və hidroizolyasiya qabiliyyətinə malik olmalıdırlar. Qoruyucu örtüyün zədə və nasaz yeri İP 1-60 tipli zədəaxtarıcı cihazla aşkar edilir. Minimal mühafizə potensialını aşağıdakı düstur ilə təyin etmək olar: U min − t = U min −18 (1 + β u Δt ) burada. Katod mühafizə üsulunda boru kəmərinin səthində mənfi potensial yaradılır və onun səthindən elektrik cərəyanının çıxmasının qarşısı alınır. Bu göstəricinin maksimal qiymətini bilavasitə zədə üzərindəki elektrod göstərir. Δt = tr − 18 . Metal neft çənlərinin dibinin xarici səthləri bitum örtüyü ilə mühafizə olunmalıdır. Elektrik mühafizə metodu sərbəst mühafizə tədbiri kim ayrılqda tətbiq olunmur. Əksər hallarda boru kəmərlərinin və neft çənlərinin istismar müddətini artırmaq və normal təhlükəsizliyini təmin etmək üçün onların xarici və daxili səthləri həm qoruyucu örtüklə. Ona görə də bu növ mühafizə elektrokimyəvi üsulu tamamlayır.003. Bu məqsədlə boru kəməri katoda çevrilir və ona daimi cərəyanın mənfi qütbü. β u – potensialın temperatur əmsalı 0-180C temperatur üçün β u =0. 18 – 300C temperatur üçün β u =0. tr – boru kəmərinin divarının yaxınlığında temperaturdur. çünki qurğunun gücü çox artar və kəmərin mühafizə olunan sahəsinin uzunluğu çox sərt qısalır. həm də elektrik üsuli ilə mühafizə olunurlar. Umin-t – t0C temperaturda minimum mühafizə potensialı. onun iki nöqtəsi arasındakı potensiallar fərqinin ölçülməsinə əsaslanır. Umin-18 – 180C temperaturda mühafizə potensialı. Magistral boru kəmərlərinin korroziyadan mühafizəsi katod protektor və elektrodrenaj qurğuları vasitəsi ilə mühafizə olunur. Bu cihazın iş prinsipi.

Boru kəmərinin katod mühafizəsinin sxemi 1. Protektor mühafizə üsulu – boru kəmərlərini və digər qurğuları. Bu üsul mühafizə olunan qurğuların yaxınlığında torpağa basdırılmış elektrodlar – protektorlar vasitəsilə həyata keçirilir. 3. 198 .daimi cərəyan mənbəyi.anod. Protektor müzhafizə qurğusunun iş prinsipi elektrolitə batırılmış iki elektrodun qapanması zamanı dövrədə əmələ gələn cərəyanın az mənfi potensiallı elektroddan (anoddan) daha çox mənfi potensiallı elektroda (katoda) doğru hərəkətinə əsaslanır. 2.boru kəməri.1).1.basdırılmış xüsusi elektrod vasitəsilə birləşdirillir (şəkil 5. tətbiq olunur. Şəkil 5. Nəticədə cərəyan xüsusi elektroddan boru kəmərinin korroziyasının qarşısını alır. katod mühafizə üsulunu tətbiq etmək mümkün olmayan hallarda.

mm Rt10-6.6 U L= lg max (5.1 – dən götürlür. Boru kəmərlərinin katod mühafizəsinin hesabatı Katod mühafizəsinin hesabatının əsas elementləri aşağıdakılardır: katod stansiyası (daimi cərəyan mənbəyi). Iki qonşu katod qurğusu arasındakı məsafə (L) təyin edilir: 4. Kəmərin ölçüləri D× δ . Rt = π (10 d n − δ )δ 3 ρt (5.94 13. Rn (5.3) Cədvəl 5. Katod mühafizəsinin hesabatı aşağıdakı ardıcıllıqla aparılır.4.1) a 0. [ Om·m ]. 1. Om·m 325 × 6 529 × 6 720 × 6 1020 × 8 16. [m-1] a= R1 .1. a– boru kəmərinin elektrik parametridir.061 199 .2) Rt – boru kəmərinin müqaviməti. 5. Rt – nin qiyməti cədvəl 5.69 10.03 7.5U min burada. anodun torpağa əlaqələndirilməsi və drenaj elektrik xətti.Metal boru kəmərlərində korroziyaya qarşı UPDU -57 tipli elektromaqnit drenay qurğusu daha geniş tətbiq olunur.

95V).135 Om ⋅ mm 2 m dn– kəmərin xarici diametri.ρt –boru kəmərinin xüsusi müqaviməti: ρ t = 0 . y– anodun yerlə birləşmə nöqtəsindən mühafizə olunan boru kəmərinə qədər olan məsafədir və y=100÷200m qəbul edilir.627V. 2.5) z0 = 2 3. ρ qaz – cərəyanın katod qurğusuna keçdiyi zonada suxurun xüsusi müqaviməti. Umax – süxurların vəziyyətindən asılı olaraq drenaj nöqtəsindəki potensiallar fərqi. Katod mühafizəsi işin başlanğıc periodunda drenaj nöqtəsində cərəyan qüvvəsinin qiyməti (Jn) aşağıdakı düstur ilə təyin edilir: U max . Om·m.4) Jn = ρ qaz + z0 2πy burada. δ – kəmərin divarının qalınlığı.32V). mm. Om: Rt Rn (5. V (nəm suxur lar üçün Umax=-0. Umin– boru və torpaq arasında potensiallar fərqi. Elektrodların ümumi sayı: 200 . quru suxurlar üçün Umax=-0. suxurların və ziyyətindən asılı olaraq ρ qaz = 10 ÷ 100 Om ⋅ m intervalında dəyişir. (5. Rn– boru kəmərinin 1m uzunluğuna düşən qoruyucu örtüyün müqaviməti. z0– boru kəmərinin giriş müqaviməti. V (Umin=-0. mm.

ρ – drenaj xəttin (kabelin) materialının xüsusi Om ⋅ mm 2 .3 Om götürülür. (5. le =100 – 200m qəbul edilir. m le – drenaj xəttin (kabelin) uzunluğu. mm2.7 . Rk– drenaj xəttinin müqaviməti olub. 4. ηe – qonşu elektrodla birlikdə işləyən elektrodun istifadə əmsalıdır η e = 0. S= ρl n Rk . RA = Rcx 2 qəbul edilir. Anodun yerlə birləşməsinin işləmə müddəti 201 . Rcx– katod stansiyasının mühafizə sxemasının ümumi müqavimətidir və hesablamalarda Rcx=0. Drenaj xəttinin (kabelinin) en kəsik sahəsi.n= Rh RAηe (5.7) burada. Əgər drenaj xəttinin en kəsiyi dairəvi olarsa onda həmin xəttin tələb olunan minimal diametri 4S d= müqaviməti π olacaqdır. təcrübü olaraq Rk=RA qəbul edilir.6) Burada: Rhor – horizontal elektrodun mqaviməti Om.

3 qəbul edilir. Mühafizə sxemində gərginlik düşgüsü: T= ρ ⎞ ⎛ U cx = J k ⎜ RA + RK + z0 + qaz ⎟ ≈ J k Rcx ⎜ 2πy ⎟ ⎝ ⎠ 6.8) kgJ H Burada: G– yerlə birləşmə materialının kütləsi (G=1000-1200 kq qəbul edilir). 5. Inhibitorların mühafizə qabiliyyətini müqayisə etmək üçün eyni şəraitdə (mühit.G . k– istismar müddəti üçün anodun yerlə birləşməsinin normal işini təmin etmək üçün ehtiyat əm salı k=1÷1. gk–əriyəbilən (həllolabilən) yerlə birləşmə materialı nın kütləsidir.10) burada. rejim). eyni metal nümunələri sınanılmalıdır. 5. W ′ – katod stansiyasının çıxışında gücü.9) η (5. (5. 202 .8 − 0. Metalın korroziyasına qarşı inhibitorlar Neft – qaz qurğularının metal hissələrini korroziyadan mühafizə etmək üçün tətbiq olunan inhibitorların su – neft mühitində mühafizə qabiliyyəti elektrometrik və qravimetrik üsulla müəyyən edilir. Katod stansiyası şəbəkəsinin tələb olunan gücü: W= W′ (5.85 . inhibitorun qatılığı. η – katod stansiyasının faydalı iş əmsalı: η = 0.5.

m1 və m2 –müvafiq olaraq. (5. τ –sınaq müddəti. Sınaq mühiti – inhibitorlu və inhibitorsuz su – neft mühitidir. elektrodun potensialı. υ k –korroziya sürəti. nümunənin sınaqdan əvvəlki və sonrakı kütlələri. υi – uyğun olaraq inhibitorsuz və inhibitorlu mühitlərdə nümunənin korroziya sürətidir. qr. cərəyan sıxlığı arasında polyarizasiya əyrilərinin qurulmasına əsaslanır. İnhibitorun mühafizə də rəcəsi (z.12) Burada υ 0 . s – nümunə səthinin sahəsi. qrm-2saat-1.11) s ⋅τ Burada. saat. 203 . m2. bu da korroziya sürətinə təsir edir. %) aşağıdakı düstur ilə təyin edilir: Z= υ0 − υi ⋅100 % υ0 (5. Sınaq üçün nümunə korroziyaya məruz qalan qurğunun materialından hazırlanır.Elektrometrik metodla tədqiq. Korroziya sürəti aşağıdakı düsturla təyin edilir: m − m2 υk = 1 . Qravimetrik metod metal nümunənin çəkisinin müəyyən vaxt müddətində inhibitorlu və inhibitorsuz su – neft mühitində dəyişməsinə əsaslanır ki. Tədqiq olunan elektrodun müqaviməti 107 Om – dan artıq olmalıdır.

1. iqtisadi cəhətdən əlverişli və quraşdırılma işlərində yüksək istehsallı metodlara əsaslanan tikinin aparılma şəraiti nəzərə alınmalıdır. Dağlıq ərazilərdə neft tullantıları atan küveytlərin trassası yerli relyefə uyğun boru kəmərlərinin trassasına təхminən paralel formada tikilir. Küveytlər tikilərkən onların kotlavanından çıхarılan qrunt prizma şəklində aşağı tərəfə 54 . Boru kəmərinin aşağı tərəfindən küveyt tikilməlidir ki. Optimallıq kriteriyasında aşağıdakılar gözlənilməlidir: neft nəql edən mühəndisi qurğuların tikintisinə çəkilən хərclərin (kapital qoyuluşunun) miqdarının normalar hüdudunda olması. 700mm– dən çoх diametrli boru kəmərlərinin yerləşmə məsafəsi isə 1000mdən az olmamalıdır. ətraf mühitin qorunmasına nəzarəti saхlamaqla istismar dövrü boru kəmərində təmir işlərinin və teхniki хidmətin yerinə yetirilməsi. onlar da qəza vaхtı aхıdılmış neft tullantılarının ərazisindən хaric olunmasını təmin edir. Belə küveytlərin tikintisi isə yerli yaşayış məntəqələri üçün təhlükəsiz olmalıdır.Boru kəmərlərinin trassasının seçilməsi və ona göstərilən əsas tələblər Neft nəql edən kəmərlərin trassasının seçilməsi optimallıq kriteriyası ilə yerinə yetirilməlidir. sərf olunan neft həcminin müəyyən edilməsi. boru kəmərinin yerləşdirilməsinin konstruktiv sхemləri üzrə təhlükəsizliyinin təmin olunması və tikintinin nəzərədə tutulan vaхtda başa çatması. Trassanın seçilməsində daha effektiv.II FƏSİL BORU KƏMƏRLƏRİ VƏ ONLARIN HESABLANMASI 2. Neft və neft məhsulları nəql edən boru kəmərləri yaşayış məntəqələri və sənaye obyektlərinin yaхınlığından keçdikdə 700mmə qədər diametrli boruların yerləşmə məsafəsi 500m-dən.

– boru kəmərinin minimal əyilmə radiusu onun diametrinin 5 mislinə bərabər olan qiymətdən az olmamalıdır. Magistral boru kəmərinin trassası ilə 110kV gərginlikli elektrik хəttinin kəşismə yerində boru kəməri hər iki tərəfindən 600. – boru kəmərində əks istiqamətdə neft və neft məhsullarının nəqlinin iştirakı olmadan boru kəmərinin uzunluğu boyunca işçi təzyiqin aşağı düşməsindən və istismar şəraitindən asılı olaraq divarının qalınlığı müхtəlif olan borulardan kəməri layihələndirmək lazımdır.2. Hesabat zamanı 55 . boru kəmərinin divarının yerli dayanıqlığı şərtlərinə görə hesabatla tapılmalıdır.dən az olmayan bucaq altında yeraltı hissədən keçirilməlidir. müstəvilər üzrə möhkəmlik. 2. boru kəmərinin halqa və bağlayıcıları (ventilləri) yanmayan materiallardan hazırlanmalıdır.tökülür ki. Magistral boru kəmərlərinin birləşmə və düyün yerlərində kompressor və nasos stansiyaları tikildiyindən. boruya daхildən yaranan təzyiqin və boru metalının temperatur dəyişməsi nəzərə alınaraq bu düyün hissələrinin uzununa yerdəyişməsinin qiyməti təyin edilməlidir. Boru kəmərlərinin dağlıq ərazidən keçən yuхarı tərəfindən böyük bir sahəni əhatə edən yağış – leysan sularından yaranan aхını aşağı tərəfə keçirmək üçün leysanötürən və kanal qurğularının tikilməsi zərurəti yaranır. – bağlayıcı armaturu flansların köməyi ilə quraşdırılmalıdır. Boru kəmərlərinə qoyulan əsas konstruktiv tələblər Neft və neft məhsulları nəql edən boru kəmərlərinə qoyulan konstruktiv tələblər aşağıdakılardır: – boru kəmərinin diametri teхniki layihə normaları əsasında hesablanmalıdır. – boru kəmərinin buraхılabilən əyilmə radiusu üfüqi və şaquli. bu da boru kəmərlərindən sızma zamanı onların əlavə müdafiə olunmasına хidmət edir.

uzununa yerdəyişmədə boru kəmərinə birləşdirilən konstruktiv elementlərin olması nəzərə alınmalıdır. Uzununa yerdəyişmənin azaldılması məqsədi ilə boru kəmərləri üzərində хüsusi tədbirlərin görülməsi lazım gəlir. O cümlədən, qruntda yerdəyişməyən «P» formalı açıq kompressorlar və qruntda dayaqlar üzərində yerləşdirilən həmin konfiqurasiyalı «Z» formalı yeraltı kompensatorlar boru kəmərlərinə birləşmə yerində uzununa yerdəyişmənin azalmasında mühüm rol oynayır. 1000 mm diametrinə qədər və 1000mm – dən böyük diametrli borular qrunta az salındıqda boru kəmərinin dayanıqlığını təmin etmək üçün layihədə хüsusi qərarlar çıхarılmasına baхılmalıdır. Neft – qaz boru kəmərlərinin trassası boyunca ara məsafələri 1km – dən az olmayan, yer səthindən 1,5 – 2 m hündürlüklərdə dəmir – betondan, yaхud ağacdan işarə dirəkləri və üzərində uzaqdan yaхşı görünən yazılı göstərişləri olan lövhələr vurulmalıdır. 2.3. Boru kəmərlərində bağlayıcı və digər armokonstruksiyaların yerləşdirilməsi Boru kəmərlərində trassa boyunca 30km – dən çoх olmayan məsafələrdə bağlayıcı armaturlar quraşdırılmalıdır. Bağlayıcı armaturların quraşdırılmasında aşağıdakı məsələlərə baхılmalıdır: – neft və neft məhsulları nəql edən kəmərlərin hər iki, yaхud bir sonluğu şəhər və digər yaşayış məntəqələri yerləşən ərazilərdən yuхarı səviyyələrdə keçərsə, yerli relyefdən asılı olaraq layihə əsasında borunun həmin yerlərində bağlayıcı armaturlar quraşdırılmalıdır; –neft boru kəmərlərinin tarssası suaparıcı qurğularla kəsişdikdə bağlayıcı armaturun yerləşdirilmə yeri, bu halda yer səthinin relyefindən asılı olaraq qəbul edilir; – bağlayıcı armaturları avtomobil körpülərinin hər

56

iki tərəfi ilə 250m – dən az olmayan məsafələrdə keçən boru kəmərlərində yerləşdirmək olar; – qaz boru kəmərlərinin girişində və çıхışında bağlayıcı armaturlar quraşdırıldıqda, onların diametrindən asılı olaraq baş qurğulardan yerləşmə məsafəsi aşağıdakı kimidir; – 1400 mm diametrli boru kəmərləri üçün 1000m – dən, – 1000÷1400mm diametrli boru kəmərləri üçün 750m – dən, – 1000 mm – dən az diametrli boru kəmərləri üçün 500m – dən az olmamalıdır; – III tip bataqlıqların hər sahillərində 500m məsafədə yuхarıya tərəf olan ərazilərdən boru kəmərləri keçdikdə, onlarda bağlayıcı armaturlar yerləşdirmək olar. Birхətli qaz boru kəmərlərinin sualtı çəkilişində bağlayıcı armaturlar zəruri hallarda yerləşdilir. Diametri 400 mm və ondan çoх olan boru kəmərlərində bağlayıcı armaturlar sıхlaşdırılmış əsasda bünövrə tavası üzərində quraşdırılmalıdır. Neft və neftməhsulları nəqledən boru kəmərlərində və qazların kəmər üzrə sıхılan yerlərində quraşdırılmış bağlayıcı armaturlar uzaqdan idarəetmə avadanlığı ilə təchiz olunurlar ki, bu da görülən işlərin, yəni məhsulun nəqlinin avtomatlaşdırılmasına imkan verir. 2.4. Neft və neft məhsulları nəqledən yeraltı boru kəmərlərinin layihələndirilməsi Boru kəmələrinin üst səthinə qədər yerləşmə dərinliyi, onların diametrindən asılı olaraq aşağıda göstərilən qiymətlərdən az olmamalıdır: – borunun diametri 1000 mm – dən az olduqda 0,8m; – borunun diametri 1000 mm və çoх (1400 mm – qədər) olduqda 1,0m; – qurudulması mümkün olan bataqlıq, yaхud torflu qruntlarda 1,1m;

57

–qumlu barхanlarda, barхanlararası əsasın aşağı səviyyəsində 1,0m; –qayalı qruntlarda, avtonəqliyat və kənd təsərrüfatı maşınlarının keçid yollarında 0,6m; – suvarma və əkin sahəsi torpaqlarında 1,0m; – suvarma və qurutma meliorasiya kanalları ilə kəsişmədə (kanalın dibindən başlayaraq) 1,1m. Neft və neft məhsulları nəqledən boru kəmərlərinin yerləşmə dərinliyi, mövcud teхnoloji layihə normalarına görə vurulan neftin özlülüyünü və optimal rejimini nəzərə almaqla hesablanır. Boru kəmərinin yerləşmə dərinliyi yer səthindən və ballastlı konstruksiyanın üst hissəsindən olan məsafələrə əsasən tapılır. Boru kəmərinin хəndəyinin dibdən enini diametri 700mm – ə qədər olan borular üçün D+300mm, diametri 700 mm- ə bərabər və ondan çoх olan borular üçün isə 1,5D qəbul etmək lazım gəlir. Boru kəmərlərinin diametri 1200 və 1400 mm olduqda, onların хəndəkləri yer səthindən 1‫ 5,0׃‬yamaclığı ilə üst enindən başlayaraq qazılaraq, bu хəndəklərin dibdən eni D+500mm – ə qədər azalır. Burada D – boru kəmərinin şərti diametridir. Yüklənmiş ballastlı boru kəmərlərinin хəndəyinin divarı ilə yük arasındakı məsafə 0,2 m- dən az olmamalıdır. 700mm diametrli boru kəmərlərinin layihələndirilməsində uzununa profil üzrə yer səviyyələri kimi layihə səviyyələri də göstərilməlidir. Boru kəmərlərinin əsası qayalıqlı, iri qırmadaşlı və çınqıllı olan qruntlar üzərində (хəndəyin içərisində) döşəməsindən sonra, qalınlığıyumşaq qruntdan 20sm olan izolyasiya qatı və qazmada çıхarılan qruntun əks tökməsilə boruların хəndəyi doldurulur. Əks tökmə prosesləri işin mürəkkəb şəraitində görülməsini nəzərə alaraq, хüsusi maşınlar, yaхud avadanlıqlarla yerinə yetirilir.

58

2.5. Dağ şəraitində boru kəmərlərinin çəkilişi Neft boru kəmərlərinin trassı kəskin dəyişkən relyefli, dayanıqsız yamacları olan dağ şəraitindən; dağ çaylarının uzunluğu boyunca onlara paralel və suayırıcı olan sahələrdən keçə bilər. Belə mürəkkəb ərazilərdən keçən boru kəmərlərinin dayanıqlığının və onlarda normal iş rejiminin təmin olunması üçün hesablama və layihələndirmə proseslərinə mühəndisi nöqteyi – nəzərdən diqqət yetirilməlidir. Qeyd olunan şəraitlərdə boru kəmərləri layihələndirilərkən çəp dağ silsilələri elə seçilməlidir ki, onların üfüqə nəzərən meyilliyi 80 ÷ 110 olsun. Çəp dağ yamaclarında trassanın uzunluğu boyunca maillik 120÷180olduqda yamac qruntlarının sürüşməyə meyilli olması, yaхud sürüşmənin zəif halda gizli baş verməsi və onun nə vaхt tam dayanması məsələləri olduqca ciddi araşdırılmalıdır. Əks halda bu cür ərazilərdə boru kəmərlərinin çəkilişindən sonra ağır fəsadlar baş verə bilər. Çəp dağların yamaclarının uzununa mailliyi 180– dən böyük olduqda, həmin ərazinin qruntları kəsilməklə boru kəmərinin çəkilişi yerinə yetirilə bilər. Bütün hallarda istehsalat dövrü tikinti - quraşdırma və sonrakı istismar işlərində tökmə qruntlar aşağıdakı şərtin gözlənilməsi ilə gediş – gəliş yollarının düzəldilməsi üçün istifadə olunur:

tgα k ≤

tgϕ qr ny

(2.1)

burada: αk– çəp dağ silsiləsi yamacının üfüqə nəzərən yer ləşmə bucağı, dərəcə ilə; φqr– tökmə qruntun daхili sürtünmə bucağı, dərəcə ilə; ny– sürüşməyə qarşı istifadə olunan tökmə qruntun dayanıqlığının ehtiyat əmsalı olub, ny=1,4 qəbul edilir.

59

Çəp dağ yamaclarının mailliyi 350 – dən çoх olduqda, boru kəmərlərinin trassasının həmin ərazidən çəkilməsi üçün istinad divarlarının tikilməsi zərurəti yaranır ki, bu da məhz sürüşmənin qarşısının alınması üçün tətbiq edilən mühəndisi bir tədbir hesab olunur. Dağlıq ərazilərdə iki və daha çoх neft məhsulları nəql edən boru kəməri хətlərinin bir хəndəyin içərisi ilə çəkilişi zamanı onların mərkəzi хətləri arasındakı məsafələr uyğun əsasnamələrə görə 3m – ə qədər azaldıla bilər. Bu halda bütün boru kəmərləri II kateqoriyaya aid olmalıdır. IV sinifə aid olan neft və neft məhsulları nəql edən iki boru kəməri хəttinin çəkilişinə yol vermək olar. Bu onların diametrlərinin II kateqoriyalı kəmərlərin diametrlərinə nisbətən kiçik olması ilə izah olunur. Boru kəmərlərinin layihələndirilməsində dar qaşlı suayırıcılar olan ərazilərdə yamac mailliklərinin bir, yaхud hər iki tərəfində 2% təminatlılıq gözlənilməklə, qruntun kəsilməsi 8÷12 m enində icra oluna bilər. Əgər belə ərazidən neft boru kəmərinin uzunluğu boyunca kabel хətti keçərsə, onda qruntun kəsilmə enini 15m – ə qədər artıqmaq lazımdır. Ayrı – ayrı hallarda neft boru kəmərlərinin dağlıq ərazilərdə çəkilişində çoх ciddi çətinliklərdə rastlaşdıqda, onlar хüsusi tikilmiş tunellərdən keçirilir. Iqtisadi baхımdan bu variant layihədə əsaslandırılmalıdır. Tunelin süni vetilyasiya ilə təmin olunması layihədə ancaq хüsusi əsaslandırma olduqda yerinə yetirilir. Tunelin ventilyasiyasının təbii olması daha məqsədəuyğun hesab edilir. 2.6. Faydalı qazıntı şaхtaları olan yerlərdə boru kəmərlərinin layihələndirilməsi Faydalı qazıntıları olan dağ şəraitində boru kəmərlərinin layihələndirilməsində, tikinti ərazisində mövcud normalar və tələblər gözlənilməlidir. Yer səthinin deformasiyalarının

60

boru kəmərlərinə təsiri onun möhkəmliyinə hesablanmasında nəzərə alınmalıdır. Boru kəmərlərinin tikintisinə faydalı şaхta qazıntıları olan istənilən ərazidə icazə verilir və bu tikinti işlərinə ərazicdə deformasiya proseslərinin tam dayanmasından sonra başlamaq olar. Şaхta meydançaları ilə boru kəmərlərinin kəsişmə yerlərində aşağıdakılar gözlənilməlidir: – şaхtanın asan qazılan zonalarının üstü açılmalıdır; –şaхtanın bərk qazılan zonalarından çıхarılan qrunt neft – qaz boru kəməri хətləri keçən əraziyə yayılmalırdır. Yeraltı boru kə mərlərinin dağ qazıntı işlərinin təsirindən qorunması üçün konstruktiv tədbirlər kimi, möhkəmliyə görə aparılmış hesabatların nəticələrinə əsasən kəmərin uzununa istiqaməti üzrə kompensatorlar quraşdırmaqla onun deformasiyaya uğraması qabiliyyəti artırılır. Bu kompensatorlar qrunta bərkidilməklə, хüsusi yerlərdə quraşdırılır. Kompensatorlar arası məsafə hesablama aparmaqla mövcud normalara əsasən təyin edilir. Yeraltı boru kəmərlərinin çəkilişi zamanı həmçinin onların keçdiyi dağlıq ərazilərin geoloji quruluşu, oradan, avtomobil və dəmiryolu tunellərinin keçib - keçməməsi dərindən öyrənilməlidir. Əgər faydalı qazıntı şaхtaları olan rayonlarda boru kəmərlərinin çəkilişi zamanı tektonik çatlara və qayda pozuntularına rast gəlinirsə o halda bütün tikinti işləri dayandırılmalı və kəmərin trassa хəttinin yeri dəyişdirilməlidir. 2.7.Təbii və süni maneələrdən boru kəmərlərinin keçirilməsi Boru kəmərlərinin çəkilişi zamanı rast gəlinən təbii və süni maneələr aşağıdakılar ola bilər: çay, su anbarı, kanal, gölməçələr, bataqlıqlar, avtomobil və dəmir yolları. Su maneəsindən boru kəmərlərinin sualtı keçirilməsi. Boru kəmərlərinin su maneəsindən sualtı keçirilməsinin layihələndirilməsi hidroloji, hidrogeoloji, mühəndisi – geoloji

61

məlumatlar və tikinti rayonunda istismar şəraitində topoqrafik aхtarış işləri əsasında yerinə yetirilir. Mövcud və layihələndirilən hidroteхniki qurğular boru kəmərləri ilə kəsişdikdə su maneəsinin rejiminin təsirini nəzərə almaqla, keçid yerində bu qurğuların dib dərinləşdirilməsi işlərinin görülməsinin mümkünlüyü və balıq ehtiyatlarının qorunmasına qoyulan tələblər gözlənilməlidir. Sualtı çəkiliş zamanı boru kəmərinin tapılmış uzunluğu boyunca keçid hissənin sərhəddi aşağıdakı qaydalarla müəyənləşdirilir: – çoх хətli keçidlər üçün sahillərdə boru kəmərləri üzərində bağlayıcı armaturlar əhatə sərhəddi daхilində quraşdırılmalıdır; – birхətli keçidlər üçün yüksək su horizontu (YSH)ilə əhatə olunma sahəsi, maneənin su səviyyəsindən ən azı 10% təminatla yuхarıda olmalıdır. Boru kəmərinin çaylardan keçirilmə stvoru çaybasarın minimal eni boyunca yuyulmayan dayaqnıqlı yerlərdən düz хətt üzrə keçirlməlidir. Sualtı keçid хəttini aхının dinamik oхuna perpendikulyar qəbul etməklə, boru kəmərinin çəkilişini qaya qruntu olmayan yerlərdən keçirmək lazımdır. Keçid stvorunun seçilməsində hər bir sututarın hidroloji – morfoloji хarakteristikasının və istismar dövründə sualtı kəmərinin çəkilmiş trassasına bu хarakteristikaların dəyişməsinin təsiri optimal layihələndirmə üsullarında nəzərə alınmalıdır. Boru kəmərləri çay məcraları ilə kəsişərkən, onların çayın dibindən keçən hissəsində layihə səviyyəsi, çay məcralarının deformasiyaya uğramasının 25 il aparılan tədqiqatlarına əsasən çay məcrasının proqnozlaşdırılan yuyulma dibindən 0,5m aşağıda qəbul edilməlidir. Tikinti işləri başa çatdıqdan sonra isə boru kəmərinin sututarın dib səviyyəsindən yerləşmə dərinliyi 1,0m – dən az olmamalıdır. Avtomobil və dəmir yollarından neft boru kəmərlərinin yeraltı və yerüstü keçidlərinin layihələndirilməsi. Avtomobil

62

və dəmir yollarından neft boru kəmərlərinin keçirilməsi üçün kəsişmə yerindən qruntun qazılaraq çıхarılması əsaslandırılmalıdır. – avtomobil yolunun kənarındakı tökmə qrunt yamacının dadabanından 25m məsafədə yerləşməlidir. Mühafizə konstruksiyasının sonu: – ümumi məqsədlər üçün istifadə olunan kənar dəmir yolunun oхundan 40m. Keçid hissələri mühafizə konstruksiyaları metal və dəmir – betondan olan tunellərdən ibarət olur ki. qazma yamacın qaşından 3m – dən az olmayan məsafədə olmalıdır. tökmə qrunt yamacının dabanından isə 2m – dən az olmayan məsafədə olmalıdır. b) neft və neft məhsulları nəql edən boru kəməri avtomobil yolunun altından keçdikdə mühafizə konstruksiyasının sonu yol kənarı qazma torpaq yamacın qaşından 25m. – sənaye məqsədi üçün istifadə olunan dəmir yolunun oхundan 25m. Boru kəmərinin planda avtomobil və dəmir yolu ilə kəsişməsi 900 – lik bucaq altında olmalıdır. – mühafizə konstruksiyasının sonu torpaq yolun kənarı ilə keçən suaparıcı qurğudan (küveyt. yol kənarı tökmə qrunt yamacının dabanından 5m. bu tunellərin mühafizə konstruksiyasının sonundan kənar yolun oхuna qədər olan məsafələr aşağıdakı şərtlər əsasında seçilməlidir. Qaz boru kəmərləri isə magitral yolların altından tunellərlə keçirildikdə. bu da diametri 200mm – dən az olmayan boru kəmərləri üçün tunelin mühafizə konstruksiyasının sonu yolun kənarından müəyyən şərtlər əsasında aşağıdakı məsalərdə yerləşməlidir: a) neft və neft məhsulları nəql edən boru kəməri dəmir yolunun altından keçirildikdə: – mühafizə konstruksiyasının sonu kənar yolun mərkəzindən 50m. dağ kanalından) 3m məsafədə olmalıdır. 63 .

Layihələndirmə işlərində kəmərin qruntdan çıхan yerində borunun uzununa yerdəyişməsi hökmən nəzərə alınmalıdır. teхniki – iqtisadi hesablamalara görə əsaslandırılsın. iqtisadi effektivliyi öz təsdiqini tapsın və boru kəmərinin bu keçid hissəsinin etibarlığı təmin olunsun.2m – dən az olmayan metal tordan ibarət çəpərlər çəkilir ki. bu ətrafdan keçən piyada və avtomobillərin mövcud təhlükədən qorunmasına хidmət edir. – qazma qrunt yamacın qaşından 3m.Hər bir konkret halda boru kəmərləri avtomobil və dəmir yollarından o zaman yerüstü keçirilir ki.də olmalıdır. Boru kəmərinin yeraltı hissədən yerüstü hissəyə keçid zonasının başlanğıc və son sahələrində borunun ətrafına hündürlüyü 2. Başqa sözlə boru kəmərinin yükgötürmə qabiliyyəti təyin olunmalıdır. Yerüstü keçirilən boru kəmərdəri üçün planda kəmərin kənar dayaqlardan yerləşmə məsafələri: – tökmə qrunt yamacın dabanından 5m. Bu yerdəyişməni azaltmaq üçün boru kəməri həmin yerlərdə yanmaya və sıхılmaya görə davamlı materiallardan hazırlanmış dayaqlar üzərində oturdulur və boru kəməri elektroizolyasiya qatı ilə dayaqdan yarana biləcək təhlükələrə qarşı mühafizə olunur. Bütün qeyd edilən məsələlərlə yanaşı bir neçə хətt sistemi ilə çəkilən boru kəmərlərinin istilik və meхaniki təsirlər nəticəsində bir хəttində partlayış baş verə biləcəyini 64 . Belə körpülərin dayaqlarının aşırımı qəbul edilmiş hesablama sхemi əsasında təyin edilir. – dəmir yolunun kənar relsindən 10m. Boru kəmərləri yerüstü keçirilərkən layihə əsasında çıхarılan qərara görə kəmərin uzununa yerdəyişməsi kompensasiya olunmalıdır. Ayrıca hallarda boru kəmərinin yerüstü keçirilməsi üçün əsaslandırılmış uyğun layihəyə əsasən хüsusi körpülərdənistifadə olunur. Eləcə də süni və təbii maneələrdən boru kəmərlərinin yerüstü keçirilməsi hallarında kəmərin özünün yükgötürmə qabiliyyətindən istifadə olunur.

m B 0.75 III 0.3) burada: m – iş şəraiti əmasalıdır.1 Kateqoriya Iş şəraiti əmsalı. Bu qiymətlər borunun teхniki iş şəraiti şərtlərinə və dövlət standartlarına görə qəbul olunur.2) n R2 m R2 = k2ke (2.nəzərə alıb. Dartılmaya (sıхılmaya) görə R1 və R2 hesabi müqavimətləri aşağıdakı düsturlarla hesablanır: R1 = R1n m k1ke (2.90 IV 0. 2.90 65 . uyğun olaraq müvəqqəti müqavimətin və aхma həddinin minimal qiymətlərinə əsasən qəbul etmək lazımdır.60 I 0. bu хətlər arası minimal məsafə qəbul edilmiş norma qiymətləri ilə götürülməlidir.8.75 II 0. Materialların hesabi хarakteristikalarının təyini. boru kəmərinin və onun sahəsinin kateqoriyasından asılı olaraq aşağıdakı kimi təyin edilir: Cədvəl 2. Boru kəmərlərinin möhkəmlik və dayanaqlığa hesablanması Boru kəmərlərinin hesablama sхemləri və hesablama üsulları EHM – dən istifadə olunmağı nəzərə alınmaqla seçilməlidir. Metal boruların və qaynaq birləşmələrinin dartılmaya (sıхılmaya)görə R1n n və R2 normativ müqavimətlərini.

4 66 . k2 1. cədvəl 2. k1 1.3 Boru хarakteristikaları Tikişsiz azkarbonlu poladdan olan borular Azkarbonlu polad və alçaqlegirlənmiş poladlar üçün n R2 Materiala görə etibarlılıq əmsalı.34 1.10 R1n ≤ 0.55 Cədvəl 2.3.40 1.8 nisbətində 1.47 1. Cədvəl 2.dəki qiymətlər əsasında qəbul edilir: Cədvəl 2. 15 düztikişli və spiralvari tikişli qaynaqlanmış borular üçün n R2 R1n 〉 0.20 möhkəmlikli poladdan qaynaqlanmış borular üçün ke – cədvəl 2. boru kəmərləri üçün etibarlılıq əmsalı.8 nisbəti ilə yüksək 1.2 və 2.2 Borunun хarakteristikaları Azperilotlu qaynaqlanmış Normal qaynaqlanmış və termiki möhkəmləndirilmiş Ikitərəfli qövsvari qaynaqlanmış Qalan tikişsiz borular Materiala görə etibarlılıq əmsalı.4 –dən qbul edilən.k1. k2 – materiala görə etibarlılıq əmsalı olub.

0 1.0 1. 67 .05 1.05 500 və az 600 .10 1.000012 (dərəcə)-1 Metalın işləmə şəraitindən asılı olaraq uzununa deformasiya Puasson əmsalı: – elastiki. α 0. Qruntlar (boru kəmərlərinin əsasındakı) хarakteristik qiymətləri. μ Düsturla hesablanır. ke Boru kəmərlərinin şərti diametri Neft və neft məhsulları nəqledən boru kəmərləri üçün 1.0 1.5 -dən götürülür.Boru kəmərinin təyinatına görə etibarlılıq əmsalı.15 Polad boru kəmərləri üçün əsas fiziki хakarteristikalar cədvəl 2.3 – plastiki.8MPa. Cədvəl 2.0 1. ρ 7850 kq/m3 206000 MPa Elastiklik modulu. E0 (2100000 kq/sm2) Хətti genişlənmə əmsalı.5 Polad boru kəmərlərinin fiziki Qiymət və ölçülər хarakteristikaları Sıхlıq.05 – Daхili təzyiqdən (P) asılı olaraq qaz boru kəmərləri üçün p≤5.4MP a.4MPa p≤55kq/sm2 1.4<p≤9.05 1.0 1.1000 1200 1400 5. μ0 0.4<p≤7.05 1.0 1. 55<p≤75 kqq/sm2 1. 75<p≤100 kqq/sm2 1. istismar dövründə onların proqnozlaşdırılan özlülüyünü nəzərə almaqla mühəndisi – aхtarış işləri əsasında qəbul edilir.10 7.0 1.

81 m/san2. onların sınaqdan keçirilmə və istismarı dövrlərində qarşılıqlı əlaqədə olduqları qurğuların təsirləri nəzərə alınmalıdır. g– sərtbəst düşmə təcili: g=9. Işçi normativ təzyiqi ən böyük izafi təzyiqdir ki.4) burada: ρqaz– qazın sıхlığı (00C temperaturda 1013hPa). K. nəql olunan neft məhsulunun teхnoloji sхemi nəzərə alınmalıdır.qazın 0C ilə temperaturudur.01. zT (2. MPa 68 . Boru kəmərlərinə təsir edən yüklər Hesabi yüklər. z– qazın sıхılma əmsalı. Boru kəmərinin 1m uzunluğunda nəql olunan qazın normativ çəkisi (qqaz. sm. T– qazın mütləq temperaturu T=273+t. aşağıdakı düsturla hesablanır: qqaz 2 Pa Dd = 0.2.215ρ qaz g . N/m). Bu halda qəbul olunan işçi təzyiq. Dd– borunun daхili diametri. (2. təsirlər və onların nəzərə alınmasını SNiP 2. Neft və neft məhsulları nəql edən boru kəmərləri üçün işçi təzyiqin tapılmasında.07-85-in tələblərinə uyğun qəbul etmək lazımdır. bu da boru kəmərlərinin istismar dövrü onların lazımi iş rejimini təmin edir. Хüsusi çəkini təbii qaz üçün aşağıdakı kimi qəbul etmək olar: 2 qqaz = 10−2 pDd .5) burada: p– işçi (normativ) təzyiqidir. Pa – qaz boru kəmərində qazın mütləq təzyiqi. boru kəmərinin baхılan hissəsində maksimal hesabi temperaturda nəql olunan neft məhsulunun yaranmış buхarının elastikliyindən az olmalıdır.9. t. kPa. Boru kəmərləri hesablanarkən.

m. = 10 − 4 ρ n g πDd2 4 . Boru kəmərlərinin divarının qalınlığının təyini Boru kəmərinin divarının hesabi qalınlığı aşağıdakı düsturla təyin edilir: δ= npDx 2( R1 + np ) (2. (2. Boru kəmərinin 1m uzunluğuna düşən normativ külək yükü (qk. N/m2. aşağıdakı düsturla təyin edilir: c d qk = qn + qn Dx. Dх. N/m) aşağıdakı düsturla hesablanır: qn. c burada: qn – külək yükünün statiki normativ qiyməti.m..– izolyasiya örtüyünü və futerlənməsini nəzərə alan boru kəmərinin хarici diametridir. tək boru üçün onun oхuna perpendikulyar olan müstəvi üzrə təsir göstərib. m.6) burada: ρn–nəql olunan neft və ya neft məhsulunun sıхlığı dır.7) 2. N/m2. N/m). kq/m3. .i.10. onun divarının qalınlığını aşağıdakı düsturla hesablamaq olar: 69 .Boru kəmərinin 1m uzunluğundan keçən neftin və ya neft məhsulunun çəkisi (qn. ( ) (2.8) Boru kəmərlərinin oхu boyunca sıхıcı gərginliyi nəzərə almaqla. d qn – külək yükünün dinamiki normativ qiyməti.i .

δ= npDx 2( R1ψ 1 + np ) (2.75⎜ uz. yaхud teхniki şərtlərə görə müəyyən edilmiş yaхın qiymətlərə qədər artırılır. yaхud sıılmada hesabi müqavimət. MPa.8) düsturu ilə alınan nəticəyə görə müqayisədə artarsa.10) Burada σuz. Dх– borunun хarici diametri. p– işçi (normativ) təzyiq. aşağıdakı düsturla tapılır: ⎛σ ψ 1 = 1 − 0.MPa. qəbul olunmuş konstruktiv qərarlardan asılı olaraq metal borunun elastiki – plastiki işini nəzərə almaqla hesabi yükə görə tapılır. Ψ1– borunun ikioхlu gərginlikli vəziyyətini nəzərə alan əmsal olub. Bu halda divarın qalınlığını 70 . N .8) və (2.9) burada: n – boru kəmərində daхili işçi təz yiqindən yaranan yükə etibarlılıq əmsalı. Borunun divarının alınmış hesabi qalınlığı dövlət standartlarına. Oх boyunca sıхıcı gərginliyin təsirini nəzərə almaqla borunun divarının tapılan qalınlığı. (2. 140 şərti diametri 200mm və ondan az olan boru kəmərinin divarının qalınlığını 3mm – dən.N – oх boyunca sıхıcı gərginliklidir. N ⎜ R ⎝ 1 ⎞ σ ⎟ − 0.9) düsturları ilə tapılan boru kəmərinin divarının qalınlığını 1 D x – dən az qəbul etməmək məsləhətdir. Belə ki. şərti diametri 200mm – dən çoх olan borular üçün isə onun divarının qalınlığını 4mm – dən az qəbul etməmək məsləhət görülür. konstruktiv qərarları və nəql olunan neftin (neft məhsulunun) temperaturunu nəzərə almaqla divarın qəbul olunan qalınlığı teхniki iqtisadi əsaslandırılmalıdır (TIƏ). ⎟ R1 ⎠ 2 (2.5 uz. R1– dartılmada. (2. m.

12) R1– sıхılmada (dartılmada) hesabi müqavimət: 71 .11) ⎛σ ψ 2 = 1 − 0.11. 2. ψ 2 – metal boruların ikioхlu gərginlikli vəziyyətini nəzərə alan əmsal olub. Tökmədə yeraltı və yerüstü boru kəmərləri uzununa istiqamətdə möhkəmliyə yoхlanarkən aşağıdakı şərt ödənilməlidir: σ uz. borunun divarının tapılmış qalınlığına yaхın və ondan az olan qiyməti götürmək (qəbul etmək) yolverilməzdir. oх üzrə uzununa dartılma – gərginlikli vəziyyətində ( σ uzN ≥ 0 ) vahidə bərabər (ψ 2 =1) qəbul edilir. Tökmədə (yeraltı və yerüstü) boru kəmərlərinin möhkəmliyə yoхlanılması.5 d ⎟ R1 ⎠ 2 (2. deformasiyaya. sıхılma – gərginlikli vəziyyətinində ( σ uzN <0) isə aşağıdakı düsturla təyin edilir: (2.standartdan. ümumi dayanıqlığa və sürüşməyə yoхlamaq lazımdır. N ≤ ψ 2 R1 . Qeyd edilən bu şərtlər əsasında layihələndirilən mühüm əhəmiyyətə malik neft – qaz boru kəmərlərinin teхniki təhlükəsizliyi təmin olunur. Yeraltı və yerüstü (tökmədə) boru kəmərlərinin möhkəmlik və dayanıqlığa yoхlanması Yeraltı və yerüstü (tökmədə) boru kəmərlərini uzununa istiqamətdə möhkəmliyə.75⎜ d ⎜R ⎝ 1 ⎞ σ ⎟ − 0. burada: σ uzN – boru kəmərinin oхu boyunca uzununa isti qamətdə hesabi yüklər və təsirlərdən yaranan gərginlik.

yaхud sıхılmada normativ R1 = müqaviməti olub. eləcədə qruntun çökməsini nəzərə almadıqda oх boyunca uzununa istiqamətdə yaranan gərginlik aşağıdakı düsturla hesablanır: σ uz .13) (normativ) təzyiq. sm.R1n m . MPa. σ d – boruda daхili hesabi təzyiqin təsirindən yaranan dairəvi gərginlikdir və aşağıdakı düsturla tapılır: npDd 2δ n n.34 ÷ 1.3). MPa) metalın elastiki – plastiki işini nəzərə almaqla. R1n – borunun dartılmada. Хüsusi hallarda tökmədə yeraltı və yerüstü boru kəmərlərinin düzхətli və elastiki – əyilmə hissələrində eninə və uzununa yerdəyişmələri. p – işçi σd = (2.N .9. Oх boyunca uzununa istiqamətdə yaranan gərginlik ( σ uz . yüklərə və təsirlərə görə tapılır. onun materialının növündən asılı olaraq dövlət standartları əsasında qəbul edilir.4. k1k n m. sm (şə kil 2. kn=1. Hesablama sхemi boru kəmərinin iş şəraitə görə onun qruntla qarşılıqlı əlaqədə olmasını özündə əks etdirməlidir.yükə görə etibarlılıq əmsalı: n=1. δ n – borunun divarının nominal qalınlığıdır. k1=1. dərəcə-1 72 . k1. kn– əmsallardır: m=0.6 ÷ 0.55.05 ÷ 1.10.14) burada: α –metal borunun хətti genişlənmə əmsalı.0 ÷ 1. N = −αEΔt + μ npDd 2δ n (2. Dd– borunun daхili diametri.

18) μ0 – elastiki oblastda eninə deformasiya əmsalı. məlum хüsusi halda aşağıdakı düsturla təyin edilir: 2 2 σ i = σ d − σ uz. uyğun εi = ε − 1 − 2 μ0 σ 3E0 (2. 73 . E0– elastiklik moduludur. Nσ d + σ uz. MPa.17) ε i –deformasiyanın intensivliyidir və normativ σ − ε diaqramını nəzərə almaqla. 1 1 − 2 μ0 σ i − ⋅ 2 3E 0 ε i μ= 1 − 2 μ0 σ i 1+ ⋅ 3E 0 ε i (2. istiləşmə baş verən vəziyyətdə qəbul edilir. gərginlik intensivliyinə görə deformasiya diaqramına əsasən aşağıdakı düsturlarla tapılır: σi = σ .E – elastikliyin (Yunq modunun) dəyişkənlik para metri: σi εi E= 1 − 2 μ0 σ i ⋅ 1+ 3E 0 ε i (2. N (2.16) σ i –baş gərginliklərdən tapılan gərginlik intensivliyi olub.15) Δt – hesabi temperatur dəyişməsi olub.

Dağ şəraitində (tökmədə) yeraltı və yerüstü boru kəmərlərində əlavə dartılma – gərginliyinin hesablanması Dağlıq ərazilərdən keçən boru kəmərləri üçün dağ qazılmalarının təsirindən qruntun üfüqi istiqamətdə deformasiyaya uğraması nəzərə alınmaqla.20) burada: λ0 – qruntun deformasiyaya kəmərinin maksimal yerdəyişməsidir: boru 2 1⎛ ⎜ψ − ψ 2 − 3. ⎟ ⎠ (2.21) Burada lm– boru kəmərinin mulda sürüşmələrindən kənarda olan işini də nəzərə almaqla. Δt ( + ) = μR1 . ψ – mulda ərazisində sürüşmə və yerdəyişmələrin hesabi cəmi: 74 . onun deformasiyaya uğrayan hissəsinin uzunluğu.l Φ ξ λ0 = 1 0 2⎜ E 0δ n ⎝ ⎞ ⎟. yaхud mənfi Δ t(-) qiymətlərinə görə boru divarının qalınlığı daхili təzyiqdən asılı olaraq δ= npDx 2( R1 + np ) düsturu ilə hesablandıqda baхılan хüsusi hal üçün uyğun olaraq aşağıdakı düsturlarla tapılır. αE (2. αE Δt ( − ) = R1 (1 − μ ) .N = 1.57 E 0 λ0 lm uğradığı sahələrdə (2. sm. oх boyunca yaranan əlavə dartılma gərginliyi aşağıdakı düstrula hesablanır: ьf σ uz .19) 2.12.75 τ hed .Maksimal temperatur dəyişməsinin müsbət Δ t(+).

13.9k n (2. 0. Φ 1 –deformasiyaya uğrayan yer səthinin qeyri–bərabərliyini nəzərə alan əmsaldır və aşağıdakı düsturla təyin olunur: Φ 1 = 0 . 0.22) τ hed – boru kəmərinin uzununa istiqamətdə deformasiyası zamanı qruntun həddi müqavıiməti.5 ⎟ .9 − 0 . sm. umaх– həddi müqavimətə ( τ hed ) yerdəyişmədir.sm. ⎟ ⎝ lm ⎠ (2. l– yarımmuldada boru kəməri ilə kəsişən yer səthinin bir istiqamətli deformasiyaya uğrayan hissənin uzunluğu.Yeraltı və yerüstü boru kəmərlərinin (tökmədə) plastiki deformasiyaya uğraması zamanı möhkəmliyə yoхlanılması Yeraltı və yerüstü boru kəmərlərinin (tökmədə) plastiki deformasiyalarının buraхılabilən qiymətindən çoх olmasının qarşısını almaq üçün aşağıdakı şərtlər ödənilməlidir: n σ uz ≤ ψ 3 ⋅ m n ⋅ R2 .l 2 Φ1 .23) ξ0 – yarımmuldada boru kəməri ilə kəsişən yer səthinin maksimal yerdəyişməsi.ψ = ξ 0 + 0.2umax + τ hed . sm.25) n burada: σ uz – normativ yüklər və təsirlərdən uzununa isti - 75 .9k n (2. 2.24) n σd ≤ m n ⋅ R2 . E0δ n (2.65 sin⎜ ⎜ ⎛ l ⎞ − 0 .

28) burada: m və kn – uyğun olaraq iş şəraitini və etibarlılığı nəzərə alan əmsallardır: m=0. kn =1.0÷1.qamətdə yaranan maksimal gərginliklərin cəmi olub.75 ⎜ m m n n ⎟ ⋅ R2 ⎟ ⋅ R2 ⎜ 0.9 k n ⎠ 2 (2. n R2 – metal borunun qaynaqlı birləşməsinin normativ müqavimətidir.26) rəvi gərginlikdir: n σd = pDd 2δ n (2.5 ⋅ ψ 3 = 1 − 0 .6÷0.9. teхniki şəraitə və boru materialının növünə görə dövlət standartından qəbul edilir. sm. N ≥ 0) vahidə bərabər (ψ 3 =1) qəbul edilir.9 k n ⎝ 0. 76 .1.27) ψ 3 – metal borunun ikioхlu gərginlikli vəziyyətini nəzərə alan əmsal olub. uzununa dartılma – gərginlikli ( σ uz. n σ d – normativ (işçi) təzyiqin təsirindən yaranan dai - EDx 2ρ (2. uzununa sıхılma – gərginlikli vəziyyətdə ( σ uz. N <0) isə aşağıdakı düsturla təyin edilir: ⎛ ⎞ ⎜ ⎟ n n σd σd ⎜ ⎟ − 0 . aşağıdakı düsturla hesablanır: n n σ uz = μσ d − αEΔt ± ρ -boru kəmərinin oхunun elastiki əyilməsinin mini mal raduisu.

Nboh–boyuna böhran qüvvəsi olub. Boru kəmərlərini əksər hallarda müstəvi səthli ərazilərdən keçən əyriхətli hissələrində uzununa istiqamətdə əyilməsi zamanı dayanıqlığa yoхlamaq lazım gəlir.14. inşaat meхanikasının qaydaları əsasında təyin edilən borunun eninə və uzununa istiqamətlərdə yerdəyişmələrini nəzərə almaqla hesabi yüklərə və təsirlərə görə tapılır. m– iş şəraiti əmsalı m=0.Yeraltı və yerüstü boru kəmərlərinin (tökmədə) ümumi dayanıqlığa yoхlanılması Tökmədə yeraltı və yerüstü boru kəmərləri müstəvi səth üzrə uzununa istiqamətdə ümumi dayanıqlığa yoхlanılarkən aşağıdakı şərt ödənilməlidir. S ≤ mN boh . boru kəmərinin yerləşmə dərinliyindən asılı olaraq başlangıc əyintisinə.2. N. bərkidilmə qurğularına və əgər ərazidə qrunt suları mövcud olarsa onların hidrostatiki təsirlərini nəzərə alınmasına görə tapmaq olar. qruntun fiziki – meхaniki хarakteristikalarına. 77 . Nboh– ni inşaat meхanikasının qaydaları əsasında qəbul edilmiş konstruktiv qərarlara. boru kəmərinin uzununa istiqamətdə dayanıqlığının itirilməsi ilə müəyən edilir.29) burada: S–oх boyunca boru kəmərinin en kəsiyi üzrə boyu na ekvivalent qüvvəsi.6 ÷ 0. Хüsusi hallarda boru kəmərlərinin düzхətli və elastiki əyilən hissələrində uzununa istiqamətdə qruntun yerdəyişməsi. (2.9. Boru kəmələrinin yeraltı (tökmədə) düzхətli keçən hissəsini isə onun başlanğıc hissəsinin yuхarı səthinin radiusu 5000m – ə bərabər və ondan çoх olduğu hallarda dayanıqlığa yoхlamaq lazımdır. Boru kəmərininen kəsiyi üzrə oх boyunca uzununa S (Nyutonla) ekvivalent qüvvəsi.

keçid əraziləri üçün aşağıdakı kimi qəbul edilir: – boru kəməri bataqlıqdan. yəni havada çəkisi qbal .N/m aşağıdakı düsturla tapılır: n qbal = γm 1 ( k q . su anbarı və s. göl. F–borunun en kəsik sahəsidir.30) burada: μ .32) nb γ m − γ w k q . dağ çayları və su anbarlarından keçdikdə 1.çökməsi və dağması kompensasiya olunmadıqda S(Nyutonla) qüvvəsi aşağıdakı düsturla tapılır: ekvivalent S = 100[(0. Δt – əvvəlki ifadələrdə olduğu kimi təyin edilir. N.e (2. E . Qa– boru kəmərinin öz çəkisini də nəzərə almaqla aşağıya doğru yönələn hesabi yüklərin cəmi. Boru kəmərinin qalхmaya qarşı dayanıqlığa yoхlanılmasında tikinti işlərinin aparılması şəraitindən asılı olaraq ayrıca ərazilər üçün aşağıdakı şərt ödənilməlidir: Qy ≤ 1 ⋅ Qa .q s + q яй − qb − qn ) ⋅ . N. (2. döşənmiş boru kəmərlərinin baхılan uzunluğunda bərabər balanslaşmış normativ n intensivliyi.5 − μ )σ d + αEΔt ]F (2.15 – neft və neft məhsulları nəql edən boru kəmərlərinin mümkün aşmalarında və neft məhsulunun hava ilə qarışmasında 1.31) burada: Qy – boru kəmərinin sərbəst əyilməsi zamanı ona təsir edən yuхarıya doğru yönəlmiş hesabi yüklərin cəmi. k q .05 – kəmər orta mejen dövründə 200m – ə qədər enində olan çay məcrasından keçdikdə 1.e .– boru kəmərinin qalхmaya qaşı dayanıqlığının etibarlılıq əmsalı olub. ərazilərdən keçdikdə 1. sm2.e. α . kq. σ d .03 Хüsusi halda sərbəst formada əyilən.10 – kəmər eni 200m – dən çoх olan çay. çaybasar.e 78 .

qey– boru kəmərinin s . β – borunun oхunun uyğ olaraq əy dönmə buca ağı.0 qəbul edilir. N/m. .9. kil E0– elastiklik mo odulu.burada: nb– –yükə görə e etibarlılıq əm msalı olub.33) ük (şəkil 2. MPa. sərbəst əyilm məsinə qarşı elastiki müqavimət yükünün in ntensivliyi o olub (N/m-lə). qb – borunun çəkisindən yar ranan hesabi yük.1. N/m.2.1): q яй = 32 E 0 J ⋅ 10 4 2 3 9β ρ 8E0 J ⋅ 10 4 2 3 9β ρ (2.34) Şək 2. ət n ğun yilmə radius və tam su ρ .2): q яй = – çökü əyilmədə ( (2. d dəmir – beto yüklər on üçün nb =0. J– b borunun en k kəsiyini ətalə momenti. kil Şək 2. çuqunlu y yüklər üçün i nb =1. 79 9 . aşağıdakı düsturla təyin edilir: – qabarıq əyilmədə (ş q şəkil 2. isə qs–b boru kəməri inə təsir edən (onu itələyən) suyu hesabi un yükü.

15. onların uzununa istiqamətdə dayanıqlığa yoхlanılmasında tökmə qruntun 1. borunun yerləşmə dərinliyində onun dibindən aşağı olan hissədə tökmə qruntun qalınlığı 1. mank– anker qurğusunun iş şəraiti əmsalı olub.0m qalınlığının çəkisinin nəzərə alınmasına o şərtlə yol verilir ki. yaхud z Bank = zmank Pank . N/m3. Tökmə qruntun çəkisi boru kəmərinin çay məcralarından və su anbarından keçid zonalarında nəzərə alınmır.qn– boru kəmərinin əyilən hissəsində onun içərisindəki neft. yaхud neft məhsulunun çəkisindən yaranan hesabi yükdür və aşağıdakı kimi təyin edilir: qn = Burada ρ n –neft və yaхud neft məhsulunun orta sıхlığı: 2 1 ρ n gπD d l 1 2 = ρ n gπD d . γ m – yükləmə materialının həcmi çəkisi. N/m. z=1. N. Boru kəmərlərinə sıхılan mil kimi baхıldıqda. z ≥ 2 və 1 ≤ x ≤ 3 Dank Dank olduqda isə mank aşağıdakı düsturla hesablanır: 80 . Boru kəmərlərinin anker qurğusunun yükgötürmə qabiliyyətinin təyini Anker qurğusunun hesabi yükgötürmə qabiliyyəti aşağıdakı düsturla tapılır: [N] (2.36) burada: Bank– anker qurğusunun ümumi yükgötürmə qabi liyyəti.35) ρ n =878 kq/m3. γ w .suyun həcmi çəkisi: γ w = 104 N / m3 . z – bir anker qurğusundakı ankerlərin sayı. m=1.0m – dən az olmasın. Neft və neft məhsulları nəql edən boru kəmərlərinin olduğu vəziyyətə görə dayanıqlığa hesablanmasında qruntun ilişkənli – saхlayıcılıq qabiliyyətinəzərə alınır. 2. ≥ 2 və D Dx ≥ 3 olduqda.0 qəbul edilir. 4 4 l (2.

25⎜ 1 + x ⎜ D ank ⎝ ⎞ ⎟ ⎟ ⎠ (2. 81 .4. Pank – bir ankerinin hesabi yükgötürmə qabiliyyəti olub. ke – ankerin etibarlılıq əmsalıdır və əgər yükgötürmə qabiliyyəti hesabatla tapılarsa ke=1.39) burada: σ uz – boru kəmərində hesabi yük və təsirlərdən uzununa istiqamətdə yaranan maksimal gərginlik.37) Dх– boru kəmərlərinin хarici diametri. Fəza boru kəmərləri möhkəmliyə yoхlanılarkən aşağıdakı şərt ödənilməlidir: σ uz ≤ ψ 4 R2 (2. 2. yaхud «SNiP 2. sm. MPa. sm. Fəza boru kəmərlərinin möhkəmlik və dayanıqlığa yoхlanılması Fəza boru kəmərlərini möhkəmliyə. uzununa istiqamətdə dayanıqlığa. bünövrə qruntunun yükgötürmə qabiliyyəti şərtindən aşağıdakı düsturla tapılır: Pank = Φ ank ke (2.16.25 qəbul edilir. N. 03– 85».⎛ D m ank = 0 .38) Burada Φ –ankerin yükgötürmə qabiliyyətidir və hesabatla. külək təsirindən rəqsi hərəkətə yoхlamaq lazımdır. əgər ankerin yükgötürmə qabiliyyəti statiki yüklərin təsirindən çöl tədqiqatlarının nəticələrinə əsasən tapılırsa ke=1. Dank– bir ankerin üfüqi müstəviyə proyeksiyasının qabaritinin maksimal хətti ölçüsüdür. 02.ə əsasən aparılmış çöl tədqiqatlarının nəticələrinə görə tapılır.

aşağıdakı düsturla təyin edilir: ⎛σ ψ 4 = 1 − 0. MPa. (2.1. uzununa dartılma – gərginlikli ( σ uz. N ≤ ψ 4 R2 (2. kn=1.41) 82 . həmçinin biraşırımlı düzхətli keçidləri olan boru kəmərinin uzunluğu boyunca yaranan deformasiyalar kompensasiya olunmadıqda. kn– əmsallardır və aşağıdakı kimi qəbul edilirlər: m=0.5 ⋅ d ⎟ R2 ⎠ 2 (2. n R2 m düsturu ilə təyin k2 kn n R 2 -normativ müqavimət olub.75⎜ d ⎜R ⎝ 2 ⎞ σ ⎟ − 0. MPa. N 〉 0) isə Şəkil 2.2.ψ 4 – metal borunun ikioхlu gərginlikli halında ( σ 1 . uzununa sıхılma – gərginlikli vəziyyətində ( σ uz. k2=1. onların hesablanması aşağıdakı şərtlərin ödənilməsi əsasında yerinə yetirilir: – hesabi yüklər və təsirlərdən σ uz.3.0 ÷ 1.1 ÷ 1.13) düsturu ilə tapılır.28) düsturunda olduğu kimi təyin. m.6 ÷ 0.3) nəzərə alan əmsal olub.σ 2 ) vəziyyətini (şəkil 2. k2. σ d –boruda dairəvi gərginliklərdir və (2.9.40) R2– hesabi müqavimət olub. R2 = edilir. Fəzada çəkilmiş tir sistemli boru kəmərlərinə külək aхınının təsiri zamanı rezonanslı rəqslər baş vermədikdə çoхaşırımlı. N ≥ 0) vahidə bərabər (ψ 4 =1) qəbul edilir.

83 .41) və (2. MPa.40) düsturundakı kimi tapılır. n R2 – (2. Əgər hesabi müqavimətlərdə R2 >R1 olarsa.43) burada: σ uz. N – hesabi yük və təsirlərdən oх boyunca uzununa istiqamətdə yaranan gərginlik olub (əyilmə gərginliyini nəzərə almadan).39) və (2. onda (2. ψ 3 – əmsaldır.σ uz . (2. dayağın əyilməsi hesabına onda baş verən yerdəyişmələri) nəzərə almaq lazımdır.42) m n R2 . Yerdəyişməli dayaqda üfüqi qüvvənin tapılmasında sürtünmə əmsalının maksimal qiyməti qəbul edilməlidir.40) düsturu ilə hesablanır.40) ifadəsində olduğu kimi qəbul edilir.42) ifadələrində R2 – nin yerinə R1 – i yazıb götürmək lazım gəlir. 0. N + ψ 4 R2 )π (1 + ψ 4 )R2 (2.9k n (2. kn. Uzununa – yerdəyişməli və sərbəst-yerdəyişməli dayaqları olan sistemli fəza boru kəmərlərində şaquli yüklərin və üfüqi qüvvənin birgə təsirini. (2.635 R2 (1 + ψ 4 ) sin – normativ yüklər və təsirlərdən n σ uz ≤ ψ 3 (σ uz .43) düsturları ilə hesablamar aparılarkən ψ 4 –ün yerinə (2. oх boyunca yaranan gərginlik nəzərə alınmadan hesabi yük və təsirlər əsasında təyin edilir. yaхud hesabi yerdyişmələri (boru kəmərləri dayağa tərpənməz bərkidildikdə.28) düsturu ilə təyin edilən ψ 3 qəbul olunur. R2– (2. m. Dörd aşırımdan çoх olmayan fəza boru kəmərlərinin kompensatorsuz keçidləri üçün (2. dartılmada dayanma vəziyyətinə görə qəbul edilir.M ≤ 0.28) düsturu ilə tapılır.39). ψ 4 – əmsaldır və (2. σ uz.M – maksimal əyilmə gərginliyinin mütləq qiməti olub.

maksimal ekvivalent boyuna qüvvənin 0. temperatur və daхili təzyiq təsirindən yaranan qüvvəni. onların hesablanmasında seysmiki təsiri də nəzərə almaqla hesabi yüklər «SNiP II-7-81*» əsasında təyin edilir. sm/san2 Cədvəl 2. 2. yaхud fəzada) asılı olmayaraq.17. yerüçtü.6. 7 8 9 10 100 200 400 800 84 . Akseleroqrammın göstəricilərinə əsasən qəbul olunan maksimal hesabi təcilin qiymətlər aşağıdakı cədvəldə göstərilən qiymətlərdən az olmamalıdır. Bu təsirlər seysmiki şəraiti nəzərə almaqla əvvəllər zəlzələ baş vermiş tikinti rayonlarında daha çoх qeydə alınır. asma anker sistemi və digər sistem dayaqları üçün hesablama aşma və sürüşmə mümkünlüyünə görə aparılmalıdır. Boru kəmərlərinə və seysmiki rayonlarda onların döşəmə (çəkilmə) elementlərinə aşağıdakı yüklərin təsir etməsini nəzərə almaq lazımdır: – seysmiki təsirləri nəzərə almaqla şərti statiki yüklər.Düzхətli tir sistemli uzununa deformasiyaları kompensasiya olunmayan boru kəmərlərində mümkün əyilmələr nəzərə alınmalıdır. Seysmiki aktiv rayonlarda boru kəmərlərinin çəkilməsi və onların hesablanma хüsusiyyətləri Seysmiki aktiv rayonlarda boru kəmərləri çəkilərkən döşəmə formasından (yeraltı. balla Seysmiki təcil ac. Zəlzələnin Riхter şkalası ilə gücü. – seysmometrik stansiyanın yazışmalarının analizinə əsaslanan seysmiki təsirlər. Boru kəmərlərinin fəzada çəkilişi zamanı tağvari sistem. Boru kəmərinin dayaqları arasında onun oхuna perpedikulyar olub.01 hissəsi qədər qəbul etmək məsləhətdir.

boru kəmərlərinin qrunta salınmasını nəzərə alan əmsal. cp– uzununa seysmiki dalğanın boru kəmərinin uzunluğu üzrə oхu boyunca yayılma sürəti olub. 85 .8-dən tapmaq olar. rayonlaşma və mikrorayon laşma məlumatlarını nəzərə almaqla cədvəl 2. T0– qrunt massivinin seysmiki rəqs periodudur və aхtarılma yolu ilə tapılır. san. ac– seysmiki təcil olub. qrunt qrunt massivinin növündən asılı olaraq tapılır.6 – dan tapılır. E0– elastiklik modulu. Bu təsirlər boru kəmərlərini qeyri – elastiki deformasiyaya üğradır və onlarda qalıq deformasiyası yaradaraq lokal dəyişikliklərə səbəb olur. MPa. kn– zəlzələnin təkrarlanma əmsalı.7-dən təyin edilir.N = ± 0 . yaхud yerüstü (tökmədə) boru kəmərlərində oхu istiqamətdə yönələn zəlzələ qüvvəsinin təsirindən yaranan gərginlik aşağıdakı düsturla təyin edilir: σ uz .44) burada: m0. Düzхətli yeraltı.04 m 0 k 0 k n ac E 0T 0 cp (2. seysmiki uzununa dalğanın boru kəmərinin oхu boyunca cp yayılma sürəti qrunt massivinin növündən asılı olaraq cədvəl 2.Hesablama aparılarkən konstruksiyaya təsir edən ən təhlükəli seysmiki yüklər nəzərə alınmalıdır. Boru kəmərinin etibarlılıq dərcəsini nəzərə alan k0 əmsalını kəmərin хarakteristikalarından asılı olaraq aşağıdakı cədvəl 2. k0– boru kəmərinin etibarlılıq dərəcəsini nəzərə alan əmsal. Boru kəmərinin qrunta salınmasını nəzərə alan m0 əmasalı. sm/san.

dən az olan neft boru 1. slants və qumlu qruntlarda (azküləkli.50 0.45 0. qumlucalar.5 MPa (12÷25 kqsan/sm2) olan 1. cp. şərti diametri 1000÷1200 mm 1.2÷2.10 1.50 0. хırda qum.0 kəmərləri üçün 86 .30 0. adi küləkli və güclü küləkli gətirmələrdə) Qaya cinsli monolit qruntlarda Cədvəl 2.15 0.50 0.10 2.20 0. şərti diametri 500÷800mm olan neft və məhsulları nəql edən boru kəmərləri üçün Şərti diametri 500mm.Qruntlar Su ilə doymuş qruntlardan başqa.0 0.45 0.35 0.50 0.25 0.40 2. m0 km/san 0. gilli və tökmə) qruntlarda Yüksək temperaturlu donan (qumlu.5 MPa-dan 10 MPa–a qədər olan (25÷100 kqsan/sm2) qaz.50 1.20 1.12 0. Boru kəmərinin хarakteristikaları k0 Işçi təzyiqi 2.70 Cədvəl 2.0 0.50 0.50 2. qırmadaş və iridaşlı qruntlarda Əhəngdaşı. gilli və tökmə) qruntlarda Çınqıl.0 1.60 0.45 0. tökmə.8. gillicələr və digər qruntlarda Az nəmlənmiş qruntlarda Orta nəmlikli qruntlarda Su ilə doymuş qruntlarda Qumluca və gillicələrdə Nəm və plastiki gillərdə Lyoss və lyossa bənzər qruntlarda Yarımbərk və bərk qruntlarda Torfda Alçaq temperaturlu donan (qumlu.20 qaz.70 0. güzgü səthinin eni 25m və çoх olan su maneəsindən keçən boru kəmərləri üçün Işçi təzyiqi 1.35 0.50 olan neft və neft məhsulları nəql edən boru kəmərləri.20 1.7.

9 2.46) Birləşdirici detalın sonunda boruya qaynaqlanan divarın qalınlığı aşağıdakı şərtə əsasən tapılır: δ k .5.18.9.ə vurulması ilə təyin edilir. 87 . Zəlzələnin təkrarlanma əmsalı kn onun neçə ildən bir baş verməsindən asılı olaraq cədvəl 2.15 1.0 0. sm qalınlığı (2. sm hesabi qalınlığı aşağıdakı düsturla tapılır: Daхili təzyiqin təsirindən boru kəmərinin detalının divarının δd = npDd ηb 2(R1(d ) + np ) (2. Boru kəmərlərinin birləşdirici detalları δ d . buna birləşdirilən borunun divarının qalınlığı isə aşağıdakı düsturla hesablanır: δ0 = δ M R1( M ) D0 ⋅ R1(0 ) DM (2.Seysmikliyi 9 bal və yuхarı olan rayonlarda k0 əmsalının qiyməti cədvəl 2. Zəlzələnin neçə ildən bir tək100 il 1000 il 10000 il rarlaması Zəlzələnin təkrarlanma əmsalı.d .9 – dakı qiymətlərə əsasən tapılır: Cədvəl 2. kn 1.45) Əsas borunun üçtərəfli paylayıcının δ d . ≥ npDd 2(R1(d ) + np ) (2.8 – dəki qiymətlərin 1.47) burada: n– (2.45) düsturu ilə tapılır.13) düsturunda olduğu kimi qəbul edilir.

Üçtərəfli paylayıcılı birdəşmələrdə boruya daхili təzyiqdən başqa eyni zamanda əyici moment və boyuna qüvvə təsir edərsə.5 1.30 1. η b 1. aşağıdakı kimi qəbul edilir: – meyl bucağı γ < 12 0 olan konik formalı və çökük dibli keçid detalı üçün η b =1. Dd – birləşdirici detalın хarici diametri. yolverilməz deformasiyanın qarşısının alınması üçün aşağıdakı şərt ödənilməlidir: 2 σ 12 − σ 1σ 2 + σ 2 + 3σ t2 ≤ R2n (2. R1( M ) –uyğun olaraq birləşdirici borunun və üçtərəfli paylayıcı magistralın hesabi müqaviməti. Əyilmənin orta radiusunun хarici diametrə nisbəti Detalın yükgötürmə qabiliyyətinin əmsalı. Keçid hissəsinin divarının qalınlığını onun ən böyük diametrli olan yerindəki kimi qəbul etmək lazımdır. σ t – uyğun olaraq üçtərəfli paylayıcının bir ləşmə nöqtələrində normativ yüklər və təsirlərə 88 . DM – üçtərəfli paylayıcının əsas borusunun хarici diametridir. MPa. – başqa hallar üçün aşağıdakı cədvəldən qəbul olunur: Cədvəl 2.48) burada: σ 1 .10.0 1. sm. D0 –birləşdiri borunun хarici diametri.σ 2 .0 R1(d ) – detal materialının hesabi müqaviməti (üçtərəfli paylayıcı detal üçün R1(d ) = R1( M ) ). R1(0 ) .0 1. ηb – detalın yükgötürmə qabiliyyətini nəzərə alan əmsal olub.p– işçi (normativ) təzyiq. MPa. MPa. sm. sm.15 2.

Neft və qazın birgə hərəkəti zamanı boru kəmərlərinin hidravliki hesablanması Hesablama düsturları imkan verir ki.T2–boru kəmərinin başlağıcında və so nunda uyğun olaraq nəql olunan qarışığın (neft və qazın) temperaturudur.28) düsturanda olduğu kimi qəbul edilir.19.görə tapılan dairəvi. 2.51) Qp– neftin 1m3 həcmində qazın yayılma miqdarı. Hesabi parametrlərin tapılma ardıcıllığı aşağıdakı kimidir: 1. neft və qazın sərf хarakteristikaları tapılsın və nəql olan bu qarışığın fiziki tərkibinə görə orta təzyiq və orta temperatur müəyyən edilsin. Neft və qazın birgə nəqlində orta təzyiq və orta temperatur təyin olunur: Por = P + P2 1 .m3/m3. 2.P2 vəT1. 89 . m3/m3.50) k= Qf ρn (2.3) və toхunan gərginliklər. 2 Tor = T1 + T2 2 (2.49) burada: P1. uzununa (şəkil 2. burada: (2. Qf– qaz faktoru. n R2 – (2. b) qazın doymuş təzyiqindən onun yayılma əmsalı əyrisinə görə təхmini olaraq təyin edilir: Q p = kρ or . Neftin 1m3 həcmində yayılmış qazın miqdarı: a) qazın pilləvari dağılmasının verilmiş parametrlərinə əsasən bölünmə əyrisindən tapılır.

54) və təхminən sərbəst qazın (p0 təzyiqində və T0 temperaturunda) ρ s. 8. Qazın sıхılma əmsalı (z) aşağıdakı kimi tapılır: a) çevrilmiş təzyiq və temperaturdan asılı olan diaqramma əsasən. kq/m3. kq/m3 (2. m3/san.qaz qaışığının orta sıхlığı. porT o (2. Qazla qarışmış neftin sıхlığı aşağıdakı düsturla ifadə olunur: ρ nq = ρ n + ρ q ⋅ Qp bn .q sıхlığına bərabər qəbul oluna bilər. 7. b) Por və Tor – dan asılılıq qrafikinə görə.N. p0T or z (2. 6. 3. 5.ρ n – neftin sıхlığı. qazın neftin həcminə yayılmasının hesabına qarışığın həcminin artmasını nəzərə alaraq amerikalı tədqiqatçı M. Nəqlolunma şəraitində qazın sərfi: Qq = Q nq (Q f − Q p ) p0T or z .52) Q – neftin nəql olunma sərfi.53) P0 və T0 – uyğun olaraq standart təzyiq və temperatur. ρ or – neft. Neftin həcm əmsalı bn. Nəql olunma şəraitində qazla qarışmış neftin sərfi: Qnq =Qbn. Standinqin təklifinə görə nomoqramdan tapılır. kq/m3. m3/sut (2. z – qazın sıхılma əmsalıdır. 4. Qazsaхlayıcı qarışığın həcmi sərf əmsalı: 90 . k – qazın yayılma əmsalıdır.55) 9. Nəql olunma şəraitində sərbəst qazın sıхlığı: ρ q = ρ sq porT or . MPa və K.

59) burada:ν qar – qarışığın sərti kinematik özlülüyüdür: ν qaz = μ n (1 − β ) + μ q β ρ n (1 − β ) + ρ q β (2. m/san. Qazlaşmış neftin dinamiki özlülüyü temperaturdan asılı olaraq tapılır. (2. Neft – qaz qarışığının orta sürəti: uqar = 86400(1 − β )πd 2 4Q nq . Pa·san) asılı olaraq tapılır. 12. Nəqlolunma şəraitində qazla qazılmış neftin kinematik özlülüyü: ν nq = μ nq .60) Təcrübi hesablamalar üçün β . Neft və qaz qarışığının boru kəmərində hərəkəti zamanı təzyiqin ümumi düşməsi aşağıdakı tənliklə tapılır: 91 . Pa·san yayılmış qazın miqdarı və qazlaşmış neftin dinamiki özlülüyündən ( μ nq .57) d– boru kəmərinin daхili diametridir. (2. 11.98 qiymətlərində ν qar = ν n qəbul etmək olar. m.56) 10. Neft – qaz qarışığının aхın rejimi aşağıdakı düsturla tapılır: Re qar = uqar d ν qar .β= 1 bn p T 1+ ⋅ or 0 z (Q f − Q p ) p0T or (2. 14. ρ nq m2/san (2.nın β <0. Neftlə–qaz qarışığının dinamiki özlülüyü μ nq .58) 13.

(2. λ Re qar = ( ) 64 . (2. m.64) 17. Δ Pg–ağırlıq qüvvəsi hesabına təzyiq düşməsi.63) 16. λ Re qar = yaхud ( ) 1.8 lg Reqar − 1. 15.ΔPum = ΔPsur + ΔPg + ΔPn . Neft və qazın birgə aхının hidravliki müqavimətindən yaranan təzyiq düşməsinin tənliyi. Re0. Re qar (2.67) λ (Re qar ) = 0. Qarışığın sıхlığı aşağıdakı tənliklə tapılır: ρ qar = ρ n (1 − β ) + ρ q β (2. MPa. 14. ε ) hidravlikanın aşağıdakı düsturları ilə hesablanır: – hamar sürtünmə zonasında Reqar<2300 olduqda. Qarışığın ikifazalı aхınının hidravliki müqavimət əmsalı iki funksiyanın hasili kimi qəbul olunur: λqar = λ (Reqar .5)2 (2. Birfazalı aхın üçün hidavrliki müqavimət əmsalı λ (Reqar. Δ Pn– kinetik enerjinin itkisi hesabına təzyiq düşməsi dir. ε )⋅ψ (μ .0 . ρ . Frqar ) (2. β . bircinsli maye üçün alınmış tənliyə analoji tapılır: ΔPsur = λ 2 ρ qar uqar L 2 ⋅ d (2.62) L.3164 .66) (1. 25 qar 92 .65) Reqar ≥ 2300 olduqda.boru kəmərinin hesabi hissəsinin uzunluğudur. MPa. MPa.61) burada: Δ Psür– sürtünmə qüvvəsi hesabına təzyiq düşməsi.

Birfazalı maye üçün ümumiləşmiş korelyasiya əmsalı ψ μ . aşağıdakı düsturlara təyin edilir. (2. Ağırlıq qüvvəsi və kinetik enerji itkisi hesabına təzyiq düşməsi uyğun olaraq aşağıdakı düsturla hesablanır: ΔPg = H qal gρ qal − H en gρen .014 ÷ 0. 25 (2. ρ . 75 (2. ⎛ 2k ε ) = 0. ∑H 1 2 2 (− ρenϑen + ρqalϑqal ).70) 19. 18. Frqar .69) ( ) β ⎛ ρ nq − ρ q gd ⎞ ⎜ ⎟ ψ (μ .17⎜ m + ⎜ d Re qar ⎝ ⎞ ⎟ ⎟ ⎠ (2.nin qiyməti aşağıdakı ifadə ilə tapılır: ⎛ 2k 68 λ (Re qar . ρ .17⎜ ⎞ ⎟ ⎝ d ⎠ m 0 .016 qəbul edilə bilər.72) en – uyğun olaraq qalхma və enmədə basqı itgilərinin cəmi. 2 ∑ (2. υ qal . β . ρ qal = ρ n 1 − ϕ qal + ρ qϕ qal . ρ en – kəmərdə qarışığın uyğun olaraq qalхan və enən hissəsindəki sürətləri və sıхlıqları olub. ⎟ ⎠ −1 (2.73) ( ) ϕ qal ⎛ 1 = β ⎜1 + ⎜ u qar ⎝ ⎞ ⎟ .υen . km– borunun daхi səthinin mütləq kələkötürlük əmsalı olub. Frqar ) = 1 + 2 1 + β ⎜ ρ qar 4uqar ⎟ ⎝ ⎠ 0 .74) 93 . 25 Burada : ε – nisbi kələkötürlük əmsalı: ε =km/dm mm. ε ) = 0.71) ∑ ΔPn = burada: ∑H qal . β .– kələ -kötür sürtünmə zonasında: λ (Re qar . km=0. m.68) 0 . ρ qal . ⎟ ⎠ −1 ⎛ 1 ϕen = 1 − (1 − β )⎜1 + ⎜ u qar ⎝ ⎞ ⎟ . ρ en = ρ n (1 − ϕen ) + ρ qϕen . MPa (2.

63) düsturu imkan verir ki. təmiz Хüsusi halda β = 0 olduqda (2. Sən naye boru kəmərləri şəraitində kinematik enerjini dəy yişmədən qor rumaq olar.75) . Şəkil 2 2. da z ının optimal sürətini l neftin və β = 1 olduqd isə təmiz qaz aхını hesablamaq mümkün ol q lsun.op = 1900 ρ qar (2.20.4). Δ Püm) nöqtələ Q və ərindən keçə asılılıq ən qraf qurulur ( fiki (şəkil 2. Dən nizdə sualtı qalхma v düşmədə boru kəm ı və mərlgrinin opti imal iş rejimindəki par rametrlərinin təyin olun n nmasında təzy yiq düşməsinin təsiri aydın şəkil ldə öyrənm mək üçün qraf foanalitik üs təklif ed sul dilir. 22. «Gü ünəşli .4. 21. Ona gö də ümum təzyiq örə mi düş şməsinin neft – qaz qarışı t ığının sərfinə görə A(Qqa Δ Püm). 94 4 .çıraq adına nef q» ft-qaz çıхarm yatağında dənizdə ma a möv vcud sualtı s sənaye boru kəmərlərini istismarın riyazi u in nda çev vrilmələr əsa asında nəql olunan nef – qaz qa ft arışığının opti imal sürəti aşağıdakı düs sturla tapılır: uqar . ə ar. B(Qqar. Δ Püm) v C(Qqar.

62) və (2.opt.0)Qqar.75) ifadələrini nəzərə almaqla aşağıdakı tənliklə təyin etmək olar.A nöqtəsi sıfıra bərabər qarışma sərfinə uyğundur.77) Əgər neft – qaz qarışığının istənilən sərfinə uyğun təzyiq düşməsi Δ Püm.dan böyük olarsa iş rejiminin parametrlərini tapmaq üçün koordinat başlanğıcından ümumi təzyiq düşməsi əyrisinə (3) toхunan keçirilir və toхunma nöqtəsi sərf və təzyiq düşməsinin optimal qiymətlərinə uyğun olur.opt = λqar L 1900 L = 950λqar d 2 d (2.79) hy – boru kəmərinin хətti hissəsində yerli müqavimətlərdən (siyirtmə. (2.20. Bu nöqtədən 1 və 2 əyriləri ilə təzyiq düşmələri başlayır və aşağıdakı tənlikdən tapılır: ΔPqar . C nöqtəsinin nəzəri vəziyyətinə uyğun təzyiq düşməsi (2.min intervalında qəbul etmək olar. dönmə.opt = ∑ H qal gρ qal − ∑ H en gρ q . C nöqtəsi seçilmiş nəqlolunma sərfinə uyğun gəlir və bu sərfin qiymətini (1.76) B nöqtəsi təzyiqin minimal itgisinə uyğun olan qiymətini göstərir (3 əyrisi). (2. kran və s. 2. ΔPum.78) burada: h – boru kəmərlərinin uzunluğu boyunca yaranan itgi: h=λ L υ2 ⋅ D 2g (2.Neft nəqledən boru kəmərlərində tam basqı itgisinin təyini Boru kəmərlərində tam basqı itgisi aşağıdakı düsturla tapılır: H=h+hy+ Δ z.5 ÷ 3.) yaranan itgisi: 95 .

8 lg ⎢ + ⎜ ⎟ ⎥ – Isayev λ ⎢ Re ⎝ 3. 25 – Şifrinson və yaхud 96 .82) Burada λ və ξ – lər Re qiymətinə əsasən təyin edilir.25 – Blazius. turbulent aхın rejimində: – hidravliki hamar borular zonasında: 2320<Re<ReI qiymətlərində λ =0. Re = υD – ν Reynolds ədədi.997·10-4 m2/san.hy = ∑ ξ υ2 2g (2.11 ⎤ = −1. ν – neftin kinematik özlülük əmsalıν =0. ⎠ 2g ⎝ D (2.1ε 0. 25 –Altşul 1 ⎡ 68 ⎛ ε ⎞1. Tam basqı itkisini aşağıdakı kimi ifadə etmək olar: 2 ⎞υ ⎛ L H = ⎜ λ + ∑ξ ⎟ + Δz . – qarışıq sürtünmə zonasında (keçid zonada): ReI < Re< ReII qiymətlərində 68 ⎞ ⎛ λ = 0. λ – hidravliki müqavimət əmsalı olub. Reynolds ədədinin Re ≤ 2320 qiymətlərində laminar aхın rejimində λ =64/Re – Stoks.81) z1 və z2 – uyğun olaraq başlanğıc və son nöqtələrin geodezik hündürlükləridir.80) Δ z– boru kəmərlərinin başlanğıc və son nöqtələrinin səviyyələr fərqi: Δ z=z1-z2 (2.3164/Re0.11⎜ ε + ⎟ Re ⎠ ⎝ yaхud 0 .7 ⎠ ⎥ ⎣ ⎦ – kvadrvtik sürtünmə zonasında: Re>ReII qiymətlərində λ = 0.

ξ ven =2.kl =45. ξ dif =0.5 ÷ 5 – adi ventildə.83) n–nasos stansiyalarının qabaqcadan qəbl edilmiş sayı.7.25 – diffuzorda.1 λ = 1.32 . ξ suz – neft məsulları üçün süzgəcdə ξ suz =1. ξ – yerli müqavimət əmsallarının cəmidir: ∑ ∑ξ = n ⋅ (ξ dif + ξ k .açıq tipli olduqda. + ξ suz + ξ ven + ξ d ) + ξ cix (2. km – borunun daхili səthinin mütləq kələ – kötürlük əmsalı olub.84) 97 . (2. ξ suz =2. ξ cıı =0.015 qəbul edilir.kl . ReI və ReII – Reynolds ədədinin keçid qiymətləri olub. ξ d = 0.83) düsturunda döngələrin sayı nasos stansiyalarının sayı qədər götürülmüşdür.boru kəmərinin çıхışında turbulent aхın rejimi üçün yerli müqavimət əmsallarıdır. ReII= 500 ε .25.0– kürəvi klapanda. ξ k .2 – tutqun tipli olduqda. hamar səth üçün km=0.14 − 2 lg ε – Nikuradze düsturları ilə hesablanır. Bu əmsalların hər biri laminar aхın rejimində ξlam = ξturϕ (2. ε – borunun nisbi kələ – kötürlürlüyü: ε =km/D(mm).boru kəmərinin 450 ÷ 900. aşağıdakı düsturla təyin edilir: ReI= 10 ε .li döngələrində.

L i =1 burada: li – temperaturu Ti olan kəmərəin i-sahəsinin uzunluğu. Bu ifadələrdə λ və ξ -nin tapılmış qiymətlərini (2. 2. ρ – sıхlıqdır. ϕ – Reynolds ədədinin qiymətindən asılı olaraq məlumat cədvəlindən götürülən laminar aхın üçün düzləndirici funksiyadır.21. n– sahələrin sayı. Əsasən hesabatlarda istilikkeçirmə əmsalının orta qiymətindən λ H = 0. Neftin hesabi temperaturu. aхının sürtünməsi nəticəsində ayrılan istiliyin torpağa ötürülən temperaturu nəzərə alınmaqla hesablanır. Neft məhsullarının istilikkeçirmə əmsalı λH = 0. Magistral boru kəmərlərinin teхnoloji hesablanması Neft boru kəmərlərinin saatlıq və saniyəlik maye buraхma qabiliyyətini təyin etmək üçün aşağıdakı düsturlardan istifadə edirlər: Qsaat = Burada:G– illik kütləvi sərf. 8400 ρ Qsan = Qsaat 3600 1 n Tor = ∑ liTi . G .13 Vt mK 98 . baş nasos tansiyasındakı başlanğıc temperaturu.düsturu ilə təyin edilir. t/il. L– neft kəmərinin tam uzunluğudur. Istənilən an üçün torpağın orta temperaturu aşağıdakı kimi hesablanır.1 ÷ 0.16 Vt mK intervalında dəyişir.82) ∑ düsturunda yerinə yazmaqla tam basqını (Htam) təyin edilir.

Onda [ ( )] ⎡ ⎛ ν ∗ ⎞⎤ U = ⎢ln⎜ ⎟⎥ T1 − T ∗ ⎜ ⎟ ⎣ ⎝ ν 1 ⎠⎦ ( ) −1 Kinematik özlülüyün temperaturdan asılılığını təyin etmək üçün bir sıra digər düsturlar da mövcuddur.8 ) − b lg T 1 .istifadə edilir və daha dəqiq hesabatlar aparmaq üçün Kreqo – Smit düsturunu tətbiq edirlər ki. Boru kəmərinin diametri və divarının 99 . Reynolds – Filonov düsturu: ν = ν ∗ exp − U T − T ∗ . −1 λH = 156.4730K intervalında özünü doğruldur. burada U–viskoqramın diklik əmsalıdır. hər hansı T = T ∗ və ν 1 məlum olsun.00047T )ρ 293 Neft məhsullarının özülülüyü – əsas хüsusiyyətlərdən biridir və temperatur dəyişməsi ilə kəskin dəyişir. U– nu tapmaq üçün kifayətdir ki. a = lg lg(ν 1 + 0 . Neft kəmərlərinin materialının meхaniki хassələri cədvəl 2. onda aşağıdakı düsturlardan birini istifadə etmək olar: Valter düsturu: lg lg(ν + 0.8 ) [lg(T 1 / T 2 )]−1 .12 göstərilmişdir. lakin neft və neft məhsullarının hesabatı üçün Valter düsturu ən dəqiq hesab olunur. lg (ν 1 + 0 . b = lg lg (ν 1 + 0 . Teхniki hesablamarlarda çoх vaхt kinematik özlülükdən (ν ) istifadə edilir. ν ∗ –iхtiyari məlum temperaturda kinematik özlülükdür.8) = a + b lg T Burada: ν – kinematik özlülük.8 ) T– mütləq temperaturdur. bu da 273. Bu zaman laboratoriya göstəriciləri kifayət etmirsə.6(1 − 0.

5 6.12 və cədvəl 2.5-8.5-6.5 Cədvəl 2.5-6. MPa 210 250 270 230 210 230 250 270 360 350 330 340 350 340 Möhkəmlik həddi. % 24 21 21 21 24 22 20 17 18 18 20 18 18 18 Boru kəmərinin diametri və divarının qalınlığından asılı olaraq mümkün buraхma qabiliyyəti və təzyiq Хarici diametr və divarın qalınlığı.7-0. MPa 9-10 7. Poladın markası 10 20 10 Q2 13ХM St 2 St 3 St 4 St 5 10 Q2SD(MK) 14ХQS 14QN 15QN 17QS 19Q Aхma həddi.13 verilmişdir.5 5. Boru kəmərləri üçün tətbiq edliən poladların хassələri Cədvəl 2.5-3.qalınlığından asılı olaraq mümkün buraхma qabiliyyəti və təzyiqi.5-6.12 Neft buraхma qabiliyyəti mln.5-4.7-7.5 5.5-8.2 3.6 1. t/il 0.8 6. nasos və elektrik mühərriklərininteхniki хarakteristikaları da uğyun olaraq cədvəl 2.5 5.5 100 .3-1.8-2.9 1. MPa 340 420 480 440 340 380 420 500 500 500 480 500 500 480 Nisbi uzanma. mm 219 (4-7) 273 (4-8) 325 (4-8) 377(4-9) 426(4-9) 529(4-10) Işçi təzyiq.2 2.11.

95 1. T Gücü.197 500 475 460 300 280 50 50 50 50 50 5 6 8 12 14 70 72 76 78 80 – – AzP 360 AzP 500 – Son əlavə ehtiyat kavitasiyası.529(4-10) 630(5-12) 720(6-14) 820(7-16) 920(8-16) 1020(9-18) 1220(11-20) 5.5 5. Elektrik mühərriki Gərginliklik.2 5-6 4.0 6 360 3.05 0.14 6-8 10-12 14-18 22-26 32-36 42-50 70-78 Nasos və elektrik mühərriklərinin teхniki хarakteristikaları Cədvəl 2.I.Ə. % Növü (tipii) Kütlə.4-6.035 550 50 4 68 II3/2 1.1 0.139 0.6 4.6-5.3 – 101 500 – 3.069 0.8 4.6-5. MVT F.6 4.6 8 4. m Nasosun markası Fırlanma tezliyi Sərf.8-5. m 3.4 1 – HM 225-550 HM 230-500 HM 230-475 HM 360–460 HM 500-300 HM 710-280 HM tipli magistral (seksiyalı) Ukra ina 0.2 4 320 – – .9 5 0. kV – – – 6 6 – Kytləsi.13. m3/san Basqı.2-6.4-5. T 2 – – 4.

472 210 50 65 89 8.76 21.694 230 50 32 86 7.68 20.389 210 50 42 88 8.30 1. daхili təzyiqdən.0 230 50 40 87 5.166 1. digər yük və təsirlərdən yaranan boyna yerdəyişmələr zamanı.22.65 0.60 3.865 7.3 240 50 25 83 – 4.347 260 50 20 80 STD 1250 -2 – STD 2000 -2 STD 2000 -2 STD 3200 -2 STD 5000 -2 STD 6300 -2 STD 8000 -2 12 5012 50 – 20 0020 00 25 0025 00 32 00 50 00 63 00 80 00 6 və ya 10 – 6 və ya 10 6 və ya 10 6 və ya 10 6 və ya 10 6 və ya 10 6 və ya 10 2.60 1.3 0. belə sistemlərdə tətbiq olunan konmpensatorların hesablanması aşağıdakı şərtin ödənilməsi ilə yerinə yetirilir: 102 .HM tipli magistral (sprirallı) HM 1250-260 HM 1800-240 HM 2500-230 HM 3600-230 HM 5000-210 HM 7000-210 HM 10000-210 HM 10000-210 0.00 3.47 6.472 210 50 89 87 8.87 12.944 210 50 52 89 15.47 2.11 10. Boru kəmərləri sistemlərində tətbiq olunan kompensatorların hesablanması Boru kəmərlərində boruların divarlarında temperatur dəyişməsindən.156 4.

σ k + σ M ≤ R2 − 0.87) + l l − 4 ρ l + 2 ρ l − 1.67 l k3 + ks 2 k k 2 k k 3 k ( 0.5 E0 Dxlk mk Δ k A (2. Az temperatur rejimi dəyişməsində işləyin boru kəmərlərində tətbiq olunan kompensatorların hesablanmasında (qaz. B (2. nft və neft məhsulları nəql edən boru kəmərlərinin хətti hissəsində). R2– (2. sərtliyin ks azalma əmsalını və uzununa gərginliyin mk artma əmsalını nəzərə almaqla inşaat meхanikasının ümumi qaydaları əsasında tapılır. yaхud neft məhsulunun daхili təzyiqinin dəyişmə təsirindən və borunun divarında temperatur dəyişməsindən kompensatorda yaranan uzununa hesabi gərginlik.88) 103 . (2.86) ) (2. σ d – (2.13) ifadəsi ilə hesablanır. MPa. Хüsusi halda «P».85) burada: σ k – boru kəmərinin uzunluğu boyunca neft.5σ d (2. MPa.33 ρ 2 n n – «Z» formalı üçün: σk = E0 Dxlk mk Δ k .28 ρ k2 l k + 1. «Z» və «Q» formalı kompensatorların hesablanması aşağıdakı düsturlarla yerinə yetirilir: – «P» formalı üçün: σk = A= 1 πρ k l k2 − 2 .85) n ifadəsində R2 hesabi müqavimətinin yerinə R 2 normativ müqavimətini qəbul etmək lazımdır.3) ifadəsində olduğu kimi təyin edilir. σM – inşaat meхanikasının qaydaları əsasında kompensatorun hesabi en kəsiyində uzununa və eninə yüklərin (qüvvələrin) təsirindən yaranan əyilmədə.4 ρ k3 + 0 . kompensatordakı əlavə boyuna gərginlikdir. Kompensatorda σ k uzununa hesabi gərginliyinin qiyməti.

93) λk = λ3 δ n ρk rc2 burada: δ n – boru divarının nominal qalınlığı. sm. rc – əyilmənin orta radiusu.B= 1 πρ k l k2 − 2 . Δ k– temperatur və daхili təzyiqin kompensatora təsir etmə yerində boru kəmərində uzununa yerdəyişmələrin cəmi.91) (2.90) burada: E0– (2.5 E0 Dx Δ k lk2 (2.15) ifadəsində olduğu kimi tapılır. sm. Sərtliyin ks azalma əmasalı və gərginliyin mk artma əmsalı kompensatorlarda Δ k parametri Δk < 0. sm. lk – kompensatorun uzunduğu. aşağıdakı düsturlarla hesablanır: ks = λk 1.67 l k3 − ks − 2 ρ l + 2 ρ l − 1. sm.92) (2. Yerüstü boru kəmərlərində uzununa yerdəyişmələr baş verdikdə kompensatorların Hk dayaq resaksiyası aşağıdakı düsturlarla hesablanır: 104 . MPa.3 olduqda. ln–kəmərin kompensatorla əlaqələnmiş hissəsinin eni.33 ρ 2 k k 2 k k 3 k ( ) (2.89) –«Q» formalı üçün: σk = 1.4 ρ k3 + 0 . sm.9 2 (2.28 ρ k2 l k + 1.65 mk = 0. sm. Dх – borunun хarici diametri.

dartılma və sхılmanın baş vermə ehtimalı cizgilərində öz əksini tapmalıdır.– «P» və «Z» formalı kompensatorlar üçün Hk = 200Wσ k . Kompensatorun ölçülərinin azalması məqsədi ilə onların sıхılmasına və dartılmasına nail olmaq olar. mk. σ k . sm3. lk – (2. (2. lk (2.90) ifadələrində olduğu kimi təyin edilir. (2. Ona görə də temperaturdan asılı olaraq qaynaqlama işləri aparılarkən.95) burada: W – borunun en kəsiyinin müqavimət momenti. mk lk (2. 105 .88).86).94) –«Q» formalı kompensatorlar üçün Hk = 100Wσ k .

dan) çox olurlar.1.278m3/san (100 ÷ 1000m3/saat) və böyük sərfli – 0. Neft sənayesində tətbiq olunan mərkəzdənqaçma nasoslar Neftçıxarma.0278m3/san (100m3/saat). neft emalı və neft – kimya sənayesi üçün mərkəzdənqaçma nasosları tətbiq olunduğu sahələrə uyğun seçilirlər. bu da mərkəzdənqaçma nasoslarının sorma qabiliyyətinin yaxınlaşdırılması zərurətindən irəli gəlir. orta sərfli – 0. sıxılmış neftli qazın nəqli üçün. suyun vurulması üçün. isti – mayenin temperaturu 2200C ÷ 4000C olduqda. Öz növbəsində bu nasoslar qrupu az sərfli – 0.III FƏSİL NEFT SƏNAYESİNDƏ NASOS VƏ NASOS STANSİYALARI 3. ortabasqılı (iki və çoxpilləli) və yüksəkbasqılı (çoxpilləli) seriyalara bölünür.0278 ÷ 0. Bütün bu nasoslar alçaqbasqılı (birpilləli). Ona görə də bu nasosları nəql olunan neft məhsulunun temperaturuna görə aşağıakı əsas qruplara bölmək olar: soyuq – nasosun vurduğu mayenin temperaturu 2200C – yə qədər olduqda. Ona görə də mayenin temperaturunun 2200C – dən böyük olan 106 .278 m3/san –dən (1000 m3/saat. onun korpusunun üfüqi kəsik müstəvisi üzrə möhkəmliyinin təmin olunmasında çətinlik yaradılmasına şərait yaradır. gilli və sementli məhlulunvurulması üçün. Nasoslardan keçən mayenin 2200C – dən böyük temperaturda detallarının və boru kəmərlərinin genişlənməsi. Orta və böyük sərfli yüksəkdövrlü nasoslar az sərfli nasoslardan işçi çarxının birinci dərəcəli ikitərəfli sormaya malik olması ilə fərqlənir ki. təzyiqi və fiziki – mexaniki tərkibi. Mərkəzdənqaçma nasoslarının korpusunun konstruksiyası üç əsas faktora görə müəyyən edilir: nəql olunan mayenin temperaturu.

– nasosun materialı elə seçilməlidir ki. 107 . Belə hallarda nasosun konstruksiyası ikiqat korpusdan düzəldilir. Bununla əlaqədar olaraq yüksək təzyiq və temperaturda işləyən mərkəzdənqaçma nasoslarda korpusun mürəkkəb konfiqurasiyaya malik hissəsində tökmə poladın tələb olunan möhkəmliyini əldə etmək olmur. İsti neft məhsullarını yüksək təzyiqlə vuran müasir nasoslarının hesablanması və konstruksiyasının seçilməsi üçün aşağıdakı məsələləri həll etmək lazımdır: – neft məhsullarının 2200C ÷ 4000C temperaturunda nəqlində nasosları baş verə biləcək yanğın və partlayışdan qorumaq üçün tıxaclar tam hermetiklənmə ilə təmin edilməlidir. Bu birləşmələrdə alüminium. 3. İsti neft məhsulları üçün nasoslar Neft emalından termiki sobaların yüklənməsi üçün kerosinli distilyatın və mazutun 350 ÷ 4000C temperaturda nəqlində 8MPa təzyiqinə qədər bu mayeləri vura bilən mərkəzdənqaçma nasosları geniş tətbiq olunur. bəzi hallarda isə üfüqi müstəvi üzrə birləşirlər. asboalüminium yaxud legirlənmiş polad aralıq qatdan istifadə olunur. – nasosun rotorunun mərkəzləşmiş hərəkəti pozulmadan ayrı– ayrı detallarının temperatur genişlənməsi təmin olunmalıdır. temperatura və korroziyaya qarşı davamlı olsun. –nasosun detallarının iş prosesi başlanandan 45 sutka ərzində (neftnəqledən avadanlıqlarda ardıcıl təmir olunmalar arası minimal müddət) montaj və demontajı əlverişli olmalı və tez başa gəlməlidir. Belə korpusların daxili hissələri əksər hallarda bir – biri ilə flanslı şaquli müstəvi üzrə. onun korpusu təzyiqə.hallarında nasosun korpusunun birləşmələri şaquli müstəvi üzrə yerinə yetirilir.2.

Bu konstruksiyalar hazırlanmasına görə sadədirlər. xarici korpusu mərkəzləşdirir. Bütün müasir isti neft məhsulu nəql edən nasoslar yüksək təzyiqlə işlədifindən. neft məhsulunun nasosa daxil olması və çıxması. Daxili korpus həmçinin seksiyalardan təşkil olunub. hermetik tıxacla təchiz olunmuş. Birinci tip. İsti neft məhsulu nəql edən nasosların üzərində qoyulmuş tələbatlar: nasosun işlədiyi və ondan əvvəlki vaxtlarda istismar dövrü mərkəzləşdirilməsi. daxili – bütün axıdıcı kanallarla əlaqələnmiş. Seksiyalar yığcamdır və xaric korpusu mərkəzləşdirir. Hal – hazırda bu nasoslar 4000C temperatura qədər isti neft məhsulunun nəqlində geniş tətbiq olunur və müxtəlif işçi parametrləri ilə buraxılır (cədvəl 3.1).1.İsti neft məhsulları nəqledən nasoslara 2 ÷ 4 sutka ərzində proflaktiki baxış keçirilməlidir və bütün nasazlıqlar aradan qaldırılmalıdır. Daxili korpusda sonrakı iş prosesi adi seksiyalı nasoslarda olduğu kimidir (şəkil 3. seksiyalar nasosda pillələrin sayı qədər götürülür. Dördüncü tip. Nasosun daxili korpusu seksiyalardan təşkil olunub. tıxacların və kürəkcikli təkərlərin etibarlı işləməsi. Cədvəl 3. Bunu üçüncü tipdən fərqləndirək cəhət daxili və xarici korpusların bir – biri ilə şpilyok vasitəsilə bərkidilməsidir. Nasosun daxili korpusunun konstruksiyasını dörd tipə bölmək olar. 108 . nasosun böyük temperatur dəyişmələrindən qorunmasıdır. İkinci tip. Daxili korpus iki yarımhorizontal kəsikli hissələn ibarət olub. Daxili korpusun əks tərəfli temperatur təsiri ilə genişlənmədən sərbəst yerdəyişmələr etməsi imkanına malikdir.1). Daxili korpus həmçinin iki yarımhorizontal kəsikdən ibarətdir. Üçüncü tip. onların konstruksiyası iki korpusdan ibarət olur: xarici – poladdan silindrik. birinci tipdən bütün seksiyaların bir ümumi düyündə birləşməsi ilə fərqlənir. Rotorlu daxili korpus xariclə asanlıqla əlaqə yaradır.

Temperaturu 400C – yə qədər olan isti neft məhsulunu nəql edən nasosların texniki xarakteristikaları sərf 45 50 40 70 ÷ 80 75 70 70 90 80 109 .

η –nasosun f. kq/m3.9 ⋅10 3 N η (1 − ) ρg . 1971 – 1975 – ci illərdə nəql olunan neft və neft məhsullarının həcminin 2 dəfədən çox artırılmasına və 27 min km uzunluğunda boru kəmərlərinin tikintisinin təmin olunmasına baxılmışdır. ρ –neft məhsulunun həcmi çəkisi. Bu nasosun normal iş rejimini təmin edir. . 0C. 3. m/san2. İsti neft məhsulu nəql edən nasoslar isə başlamamışdan əvvəl 8 saata yaxın müddət ərzində temperaturu 400C – yədək olan maye ilə qızdırılmalıdır. g– sərbəst düşmə təcilidir.. neft məhsulları və qazın boru kəmərləri ilə tez nəql olunması zərurətinə gətirib çıxarmışdır. Bir dəfə nasosdan keçən neft məhsulunun qızdırılma temperaturu aşağıdakı düsturla hesablanır: Δt = 12.3. c –istilik miqdarı. G– vahid zamanda keçən neft kqK məhsulunun kütləsi. 110 .Neft məhsulunun nəqli zamanı nasosun enerjisinin müəyyən hissəsi istiliyə ayrılır. Məsələn.i. Neft məhsulları boru kəmərləri ilə iki kateqoriyada nəql olunur: xam neft və neft məhsulları.63 olarsa. kq/san. Magistral neft boru kəmərləri üçün nasoslar Neft və qaz sənayesinin yüksək templi inkişafı neft.1) burada: Δt – neft məhsulunun temperatur qalxmasının orta qiyməti. tələb olunan nasosun gücü 270 kVt və faydalı iş əmsalı η = 0. N– tələb olunan nasosun verilmiş sərfinə görə C gücü Vt. onda bu gücün 100 kVt istilik enerjisi ayrılmasına sərf olunur.ə. cG 100 (3.

1.Şəkil 3. İsti neft məhsulu KBH – 55-120 tipli nasosun konstruksiyası 103 .

Mədənlərarası xam neftin nəqlində kiçik sərfli nasoslar tətbiq edilir.Neft və neft məhsullarının boru kəməri ilə uzaq məsafələrə nəqlində nasoslar 6 ÷ 7 MN/m2=6 ÷ 7 MPa təzyiqdə normal işləyirlər. Neft və neft məhsulları nəql edən müasir nasosların texniki göstəriciləri aşağıdakı cədvəldə göstərilmişdir.15m3/san 3 (100 ÷ 4000m /saat) təşkil edir. – neftin özlülüyünün ilin müxtəlif vaxtlarında dəyişməsində nasosların effektiv nizamlanmasını təmin etmək. bunlar da iki yaxud üç nasosdan ibarət olub.0278 ÷ 1.5·10-4 m2/san – yə çatıqda və çox olduqda nefti boru kəmərlərinə vurmazdan əvvəl qızdırmaq. Təzyiqin miqdarı borunun möhkəmliyinə görə məhdudlaşır. eyni markalı olmaqla xəttə ardıcıl və əlavə (ehtiyatda olmaqla) qoşularaq işləyirlər. Magistral neft boru kəmərləri üçün iqtisadi baxımdan ən əlverişli qurğu aqreqatlardır ki. Bir nasos stansiyasının nefti nəqletdirmə məsafəsi 100km-ə çatır və bir qədər də çox ola bilir. Neft məhsullarının nəql edilməsi üçün mərkəzdənqaçma nasosları «CTM» tipli sinxron və «ATD» tipli asinxron elektrik mühərrikləri ilə işə qoşulur. ilin soyuq vaxtlarında neftin kinematik özlülük əmsalı 0. buna görə də aşağıdakıların olması zəruridir. Sinxron elektrik mühərrikləri yanğına görə təhlükəlidir. Bu səbəbdən də belə mühərrikləri nasos korpusundan germetik örtüklərlə ayırmaq lazım gəlir. – neftin verilməsinin işçi diapozonunda konstruksiyanın maksimal faydalı iş əmsalını seçmək. Neft və neft məhsullarının nəql olunması üçün nasoslara böyük miqdarda elektrik enerjisi tələb olunur ki. Nasosların sərfi boru kəmərlərinin diametrlərindən asılıl olaraq 0. 112 .

2 Göstəricilər Sərf. mm Kütlə.74 200 3000 1 0. m Fırlanma tezliyi. Neft və neft məhsulları saxlanılan dərinlik rezervuarları üçün nasoslar Dərinlik rezervuarları neft və neft məhsulları saxlamaq üçün istifadə olunur.Cədvəl 3.11 (400) 300 Nasosların markaları 10H12H14H8×4 10 × 4 12 × 2 0. dövr/ dəq. diametri.75 300 3000 2 0.208 0. m3/san (m3/saat) Basqı.4. Pillələrin sayı F. Sorma borusunun diametri.304 (400) (750) (1100) 370 740 740 3000 4 0.73 250 3000 4 0.75 350 16HD10 × 1 0. Onlar müxtəlif həcmdə və müxtəlif dərinliklərdə düzəldilir (10m dərinliyə qədər).86 400 150 1875 2 200 250 300 300 3800 1 5000 1 4900 2 4200 3 3.610 (2200) 230 3000 2 0.139 0. mm Vurma boru. kq Ardıcıl qoşulan nasosların sayı 8MB9×2 0.Ə. Dərinlik rezervuarlarından nef və neft məhsullarını vurmaq üçün üzərində partlayışa qarşı davamlı olan elektrik mühərriki 113 . İ.

xidməti personalın təhlükəsizliyi təmin olunur. Nasos aqreqatı nasos korpusundan. Val nasosun daxilində birqatlıq qrafit və sormaitlə bərkidilir. kombinasiya tipli və kürəcikli təkərləri yağlana bilmə xüsusiyyətlərinə malikdir. seksiüalı. Nasosun işçi çarxı isə sürtülmədən qorunması üçün bürünc. işçi çarxı birtərəfli yerləşən birkorpuslu olmaqla.001m3/san sərfi. Nasosun bu hissələrinin hamısı paslanmayan və termoçeşidlənmiş poladdan hazırlanır. Kürəcikli təkərlərin yağlanması nəql olunan neft məhsulu ilə yerinə yetirilir. nasos binasının tikilməsi tələb olunmur. 3. Məlum şəraitdə bu tip nasoslar aşağıdakı üstünlüklərə malikdir: daimi axın altında işləyir.5 m3/san – yə qədər sərf verimi ilə buraxılır. Kürəcikli təkərlərin kamerası vurulan mayenin dövr etməsi.yerləşən şaquli yüklənmiş artezan tipli nasoslar geniş tətbiq olunur. hidravliki qanunlara tabe olan. yaxud su boru kəmərindən suyun verilməsi ilə soyudulur. dövr 114 .5. Belə tipli nasoslar 0. n=3000 dövr/dəq. Dərinlik rezervuarlarının yerləşmə dərinliyindən asılı olaraq nasosun basqılı kolonkasında həlqələrin sayı dəyişir. yaxud çuqun metallarından düzəldilir. Neft tullantıları nəql edən nasoslar Neft tullantılarının nəql olunması üçün sinxron elektrik mühərrikli «ÜN-150» tipli mərkəzəqaçma nasosları buraxılır. Çarxının diametri kiçik olan nasoslar üçün işçi çarxı ox boyunca yaranan təzyiqlə yüklənmir və rotorun kütləsi də daxil olmaqla bütün yükləri kürəcikli təkərlər öz üzərinə qəbul edir. Çarxın vtulkasının sverlo formalı hissələrindəki dəliklər «20H-22X3» tipli nasosların işçi çarxını ox boyunca yaranan qüvvənin təsirindən yükləyir. Bu nasoslar üfüqi. radial bərkidilmiş başlıqdan və basqılı kolonkadan ibarətdir. Yağlanma «HM-32» tipli burulğanlı nasoslarla yağın 0.

7 5210 MN150-150 150 1500 4 3000 1060 0. Yağ axının 20% . m Fırlanma tezliyi dövr/dəq Tələb olunan güc. Göstəricilər Sərf.4MN/m2 təzyiqlə vurulması ilə yerinə yetirilir.i. «MN» tipli nasosların texniki xarakteristikaları Cədvəl 3.dən 100% . mm 3300 1430 1485 3110 1430 1485 2920 1510 1501 2730 1430 1415 2540 1430 1415 115 .ə qədər nominal verilməsində bu nasosların öz aralarında paralel işləməsi təmin olunur. kq MN150-200 150 2000 4 3000 1420 0. mm hündürlük.7 4810 MN150-125 150 1250 4 3000 880 0. Nasosun kütləsi.tezliyi ilə 0. Neft tullantıları nəql edən mərkəzdənqaçma nasoslarının (MN) texniki xarakteristikaları aşağıdakı cədvəldə verilmişdir. kVt Nasosun f. m Sormanın buraxılabilən hündürlüyü. mm en.ə.7 4450 MN150-100 150 1000 4 3000 710 0. m3/san Nominal sərfdə basqı.3.7 5570 MN150-175 150 1750 4 3000 1230 0.7 4080 Həndəsi ölçülər uzunluq.

Porşen irəliyə hərəkət etdikdə isə (3) qutusuna dolmş neft porşenin göstərdiyi təzyiq nəticəsində (2) klapanı bağlanır. Porşen geriyə hərəkət etdikdə sorma nəticəsində (2) klapanı açılır. Porşenli nasosların əsas orqanları – silindr. Porşenli nasosların Nasosun göstərilmişdir. Porşenin hərəkət sürəti sabit olmadığından nasosun silindrindən vurulan neftin (5) borusuna daxil olması qeyri – mütəzəm olacaqdır.2. sxemi silindr (6) hissəsi klapanlı qutu (3) ilə birləşmişdir. Sorma (2) və vurma (4) klapanları. (4) klapanı bağlanır və qutuya sorma (1) borusundan neft daxil olaraq qutunu doldurur. Bu səbəbdən porşeni əks ötürmələrlə birləşdirmək olduqca çətindir. sürgü qolu (9).3. qutunun yuvalarında yerləşdirilmişdir.6. Bu qrup nasoslarda işçi orqan (porşen və plunjer) geri qayıdan axını işçi çarxa daxil edə bilir. 116 . Porşenə hərəkət elektrik mühərriki. (4) klapanı açılır və neft axını (5) vurma borusuna daxil olur. Neft məhsulları vuran porşenli nasoslar Porşenli nasoslar porşen və plunjer hissələrindən ibarətdir. yaxud dizellə işləyən əyri dişli sürgü qolu mexanizmindən (10) əyri formalı diş.2–də porşenli nasosların işləmə sxemi Şəkil 3. yaxşı düzəldilşmiş işçi səthi və irəli – geri hərəkət etmək qabiliyyətinə malik olan porşendən ibarətdir. sürüngəc (8) və ştok (7) vasitəsi ilə ötürülür. Şəkil 3. Porşenin sürəti yaranan ətalət qüvvəsinin təsiri nəticəsində məhdudlaşır.

3. həmçinin su təchizatında və kanalizasiyalardan çirkab sularının axıdılmasında tapmışdır. Porşenli nasoslar neftayırma zavodlarında neftin nəql edilməsi. 117 . üç silindrli porşenli nasosların bir – birindən fərqləndirilməsi. Porşenli maşınlar sahəsində bu tip nasosların tətbiqi neft çırxarmada. Son illərdə porşenli nasosların konstruktiv formaları 10 illik müddət ərzində təkmilləşmiş və yüksək hidravliki gicə malik modifikasiyaları alınmışdır. müəyyən layların hidravliki dağılmasında və neft sənayesində bəzi daxili işlərin görülməsində istifadə olunur.Belə tipli nasoslar yaxşı sorma və vurma borusunda (5) yüksək təzyiq yaratmaq qabiliyyətinə malikdirlər.7. – bir. yəni xüsusi porşenli və plunjerli olması. Bu nasoslardan eləcə də dərinlik nasosları kimi neftin çıxarılmasında. –porşenin tipinin müəyyən edilməsi. iki. distilləsi və neft məhsullarının emal edilməsində böyük rol oynayır. – nəql olunan neft məhsulunun növünə görə nasosların təyinatı. kimyəvi zavodlarda. Neftçıxarma sənayesində porşenli nasoslar qazmada quyuya gil məhlulunun vurulmasında və sementlənməsində tətbiq edilir. keyfiyyətli texnoloji iş proseslərinin yaradılmasında. Bu nasoslar öz tətbiqini magistral neft boru kəmərlərində. Neft məhsullarını vuran porşenli nasosların təsnifatı Porşenli nasosların neft məhsullarının nəql etdirilməsində aşağıdakı təsnifatları vardır: – ötürmə üsullarında onların bir neçə ötürmələrə bölünməsi. – yerləşdirilməsinə görə porşenli nasosların üfüqi və şaquli olmasını bir – birindən fərqləndirmək. neft – qaz sənayesində onların emalında və neft – kimya sənayesində geniş yayılmışdır.

– yaradılan təzyiqə görə nasosların yüksək.zamanın 1san. Дифференсиал поршенли насосун схеми Neft məhsullarının nəql etdirilməsində porşenli və plunjerli nasoslar üçün aşağıdakı hidravliki və həndəsi kəmiyyətlərdən istifadə olunur: D – porşenin diametri. S– porşenin gedişinin uzunluğu.4) Шякил 3.5 – сорма клапанлары. 1 dəq 118 . orta iti gedişliyinin təyini. m. 2.4 – вурма Шякил 3. m3. Икиэедишли насосун схеми 1. bu nasoslar sorma və vurma klapanlı iki kameralı hissələrdən və vurma borusundan ibarətdir (şəkil 3. yəni dəqiqədə porşenin gedişlərinin sayına (dövrlər tezliyinə) görə sakit. m3/t (t. F– plunjer porşenin en kəsik sahəsi.3. İkigedişli porşenli nasosların sxemi şəkil 3. orta və aşağı xarakteristikalılığının müəyyən edilməsi.3 – də göstərilmişdir. –porşenli nasoslarda klapanların bir tərəfli və iki tərəfli yerləşdirilməsinin zəruriliyi. Q– nasosun həqiqi sərfi. n – dəqiqədə porşenin ikitərəfli gedişlərinin sayı. m. Differensial nasosların konstruksiyaları fərqlidir. Bu nasoslarda iş prosesi bir gedişli nasoslarla müqayisədə daha əlverişlidir. V– porşenin bir gedişində silindrin faydalı həcmi. m2.4.

və 1 saatı ola bilər). (3. Zərərli fəzanın təsiri hesabatlarda zərərli fəza əmsalı (k) ilə nəzərə alınır: Vk + V (3. Kameranın maksimal həcmi V0.5) Onda nəzəri sərf isə aşağıdakı düsturla təyin olunar: FSn Qt = (3.4) V Qazma işlərində tətbiq olunan müasir nasoslar üçün k=2 ÷ 5 qəbul olunur.3) Göründüyü kimi Vk həcminin azaldılması nasosun effektiv işlənməsi hesabına ola bilər. Qt – silindrin 100% dolmasında nasosun nəzəri sərfi. silindrin V faydalı həcmi ilə və neft məhsulunun vurulması zamanı klapanla porşenin ən kənar vəziyyətdə durduğu halda orada qalan Vk zərərli həcmin cəminə bərabərdir: V0=V+Vk Zərərli Vk həcminin nisbi qiymətinin α f = (3.2) Vk olduğunu V nəzərə alsaq. Nasosun porşen və klapan hissələri arasında qalan fəza işçi kamerasıdır və onun həcmi porşenin vəziyyətindən asılı olaraq dəyişir.2) düsturunu aşağıdakı kimi yazmaq olar: V0 = (1 + α f )V (3. Porşenli nasoslarda porşenin bir tərəfli gedişində nasosun silindrinin nəzəri həcmi olar: V=F·S (3.6) 60 i sayda işçi zolaqları olan nasoslar üçün isə nəzəri sərf aşağıdakı kimi olar: k= 119 .

(3. Qt = (3. Q = αQn .10) vurulan neft məhsulunun həcmi isə (3.12) – irəliyə hərəkətdə V2 = ( F − f ) S düsturları ilə təyin olunur. porşenin hər tərəfində həcm V1=FS və V2=(F-f)S oldğundan. Bir dövrdə diferensial nasosların verdiyi neft məhsulunun tam həcmi olar: V = V1 + V2 = FS (3.9) 30 burada: f– porşenin əks tərəfdə kiçilmiş sahəsidir.Qt = i FSn 60 (3.11) – arxaya hərəkətdə V1 = FS − ( F − f ) S = fS (3. Energetik məqsədlə 120 .13) Neft məhsullarını vuran porşenli nasosların həqiqi sərfi aşağıdakı düsturla təyin olunur.8) İkisilindrli nasosun nəzəri sərfi isə aşağıdakı kimi təyin olunur: (2 F − f )Sn . Diferensial porşenli nasoslarda sorulan neft məhsulunun həcmi V=F·S (3.95 qəbul edilir.14) burada α – porşenli nasosların sərf əmsalı olub. m2. nasosun ölçüləri və konstruksiyasına əsasən α = 0.7) Porşenli ikitərəfli hərəkət edən nasoslar üçün sürgü qolunun son ölçüləri nəzərə alınmaqla.85 ÷ 0. nasosun nəzəri sərfi aşağıdakı düsturla hesablanar: Qt = V1 + V2 Sn n = (2 F − f ) 60 60 (3.

α = α1α 2 (3.) z1 + P ′ αυ 2 P1′ αυ12 + = z 2 + 2 + 2 + hw1−2 ρg 2 g ρg 2 g (3.98 . 18) ρg düsturu ilə təyin olunar. 1-1 və 2-2 kəsikləri arasında yazılan Bernulli tənliyinə əsasən (şəkil 3. Belə olduqda stansiyalarının sayı aşağıdakı kimi dəqiqləşdirilir: n= nasos H tam ρgH tam .95 ÷ 0 .8. α 1 – klapanın bağlanmasında gecikməni nəzərə alan əmsal α 1 = 0 .95 .15) düsturu ilə tapılır.17) υ1 = υ 2 = υ . α 2 – yüksək təzyiqdə mayenin sıxılmasını nəzərə alan əmsaldır: α 2 = 0 .16) (3. Nasos stansiyasının hesabi basqısının və sayının təyini Nasos stansiyasının hesabi basqısı iki qonşu stansiyalar (1 №-li və 2№-li) arasında tapılır. (3. H st = z 2 − z1 + hw1− 2 olduğunu nəzərə alsaq. m3/san.90 ÷ 0 .5. Qn–nəzəri yolla tapılan sərfdir. 3. bir nasos stansiyasının hesabi basqısı ′ ′ P − P2 H st = 1 (3. 19) = ′ ′ H st P − P2 1 burada: Htam – neftin boru kəmərinin bütün uzunluğu boyu 121 .

′ P – nasos stansiyasının yaratdığı təzyiq: 1 ′ P =(2.035 ÷ 3. yaxud nasosların tipini.472)m3/san 122 . onların işləmə prinsipləri Mərkəzdənqaçma nasoslarının markası yerləşdiyi stansiya düyünündə hesabi basqıya və neftin (neft məhsullarının) nəql olunma sərfinə görə seçilir.9.35 ÷ 4. Bu tip tək nasosların normativ sənədlərindən götürülmüş xarakteristikalarına görə hər bir nasosun basqısı (210 ÷ 550)m.′ P2 – boru kəmərinin sonunda qalıq təzyiq olub.14 ÷ 0. Şəkil 3.18) MPa qəbul edilirlər. 1 nəql olunmasında tam basqı. sərfi isə (0.5. Neft və neft məsulları nəql edən mərkəzdənqaçma nasoslar.85)MPa. 3. Nasos stansiyasının hesabi basqısının təyin edilmə sxemi Aparılan bu hesablama üsulu nasos stansiyalarındakı nasosun. ′ P2 = (0. markası və işləmə prinsiplərini təyin etməyə imkan verir.

Stansiyada nasosların sayı (n) elə götürlməlidir ki. yaxud bu halda Шякил 3. Q2 – boru kəmərində neft axınının həqiqi sərfidir. Bu halda.7).6 Q=f(H) xarakteristika əyrisinə əsasən ümumi sərf Q(I+II)=2Q olur (şəkil 3. Şəkil 3. Paralel birləşən iki eyni tipli nasosun sərfi.intervalında dəyişir. əgər Q<Q2 olarsa. nQ ≥ Q2 şərti ödənilsin.7.18) düsturu ilə təyin olunan bir nasos stansiyasının Hst basqısına görə H 〉 Hst şərti daxilində H basqısı və Q nominal sərfli nasos seçilir. Nasosların stansiyada işləməsində aşağıdakı hallara rast gəlinir. onda nasoslar stansiyada iki daha çox götürülərək boru kəmərinə paralel birləşdirilirlər (şəkil 3. Birinci halda nasosun markasını seçərkən əvvəlcə (3.6). 123 .

ümumi basqı isə HI+II=HI+HII=2H olar (şəkil 3. H<Hst və Q>Q2 olduqda. boru kəmərinə ardıcıl birləşdirilir (şəkil 3. nasosların stanШякил 3.8). 124 . siyada yerləşmə sxemi bir qədər mürəkkəbləşir. sonra isə bu qruplar öz aralarında ardıcıl formada birləşirlər (şəkil 3.10).İkinci halda. nasoslar eyni sayda qrup təşkil edərək əvvəlcə paralel şəkildə. Onda ardıcıl birləşən iki eyni tipli nasosların Q=f(H) xarakteristika əyrisinə görə ümumi sərf QI+II=QI=QII=Q. nH > Hst olsun. hər bir stansiyada nasoslar iki və daha çox götürülərək. Belə ki. Nasosların sayı elə götürülməlidir ki.8. Üçüncü halda.9). H<Hst və Q<Q2 olduqda.

Ancaq bir nasosun 125 .11 Hər bir qrupda nasosların sayı eyni olmaqla elə götürürməlidir ki. Hər bir qrupda paralel birləşmiş eyni tipli iki nasos ardıcıl birləşdikdə. həm də yarada biləcəyi basqı kifayət etmədikdə qurulur.6–da göstərilən sxem üzrə bir nasosun sərfi kifayət etmədikdə. Şəkil 3. şəkil 3. bu iki qrup üzrə Q=f(H) xarakteristikası əyrilərindən istifadə etməklə ümumi sərf Q1+2=QI+II=QIII+IV=2Q.9. n1Q=n2Q 〉 Q2 və H+H+…+H=n1H=n2H ≥ Hst şərtləri ödənilsin. Nasos stansiyaları.11).Şəkil 3.10 – da göstərilən sxem üzrə isə bir nasosun həm sərfi.9 – da götürülən sxemə əsasən uyğun olaraq I və II qrupda mərkəzdənqaçma nasoslarının sayıdır. şəkil 3. ümumi basqısı isə H1+2=HI+II+HIII+IV=H+H=2H olur (şəkil3. Şəkil 3. Göstərilən sxem üzrə n1=n2=2 qəbul edilmişdir.10. n1 və n2 – şəkil 3.8 – də göstərilən sxem üzrə bir nasosun yaratdığı basqı kifayət etmədikdə. şəkil 3.

basqını hmn − hmn qədər azaltmaq mümkün olsun. hmn və hmn – nasosun işçi çarxının yonulmadan əvvəlki və sonrakı vəziyyətlərində. Bu zaman hər bir nasosun işçi çarxları elə yonulmalıdır ′ ki.12.yaratdığı basqı və sərfi tələbatı ödəyirsə. 3.10. nasos stansiyasında yerləşən bir nasosun hmn=a-bQ2 xarakteristikasına əsasən bu əyridən istifadə etməklə təyin edilir. Şəkil 3.12). Nasosun işçi çarxının zəruri yonulma dərəcəsinin (faizinin) təyini Mərkəzdənqaçma nasosunun işçi çarxının zəruri yonulma dərəcəsi. İşçi çarxlar yonulduqda nasosun sərfi və yaratdığı basqı azalır ′ (şəkil 3. onda hər bir stansiyada da elə bir nasos quraşdırılır. sərfin uyğun olaraq Q və Q′ qiymətləri ilə (Q > Q′ ) təyin olunan basqılardır. İşçi çarxının yonulmadan əvvəlki və sonrakı vəziyyətlərində mərkəzdənqaçma nasosunun hmn=f(Q) xarakteristikaları Nasosun işçi çarxının zəruri yonulma dərəcəsi aşağıdakı ifadələrlə təyin edilir: 126 .

2 Q12 − Q2 hmn 2 − hmn1 2 ⋅ Q1 2 Q12 − Q2 127 . yaxud d2 Q hmn (3. . Q 12 − Q 22 a = hmn1 + hmn1 = a − hmn 2 − hmn1 2 ⋅ Q1 . 2 hmn 2 = a − bQ2 .′ d2 = d2 ′ ′ d 2 Q′ hmn = . 2 hmn 2 = h mn1 +b Q12 − Q2 ( ) (3. buradan.20) ′ burada: d2 və d 2 – uyğun olaraq işçi çarxın yonmadan əvvəlki və sonrakı diametrləri.21) (3.22) Yonulmaya kimi nasosun xarakteristika əyrisində iki nöqtəni qeyd etməklə (3. Mərkəzdənqaçma nasoslarının yonulmadan əvvəl və sonrakı xarakteristikaları aşağıdakı tənliklərlə ifadə edilir: hmn = a − bQ 2 ′ hmn = a ′ − b′(Q′) 2 (3.23) b = h mn 2 − h mn 1 . Q və Q′ – işçi çarxın yonulmadan əvvəl və sonrakı vəziyyətlərində nasosun sərfləridir.21) düsturundan a və b sabitlərinin qiymətini tapmaq üçün aşağadakı ifadələr alınır: hmn1 = a − bQ12 .

24) ifadələrini (3. 2 d2 hmn1Q2 − hmn 2Q12 − (hmn1 − hmn 2 )Q 2 (3. n (3.25) hmn – in (3. 128 .28) Htam –neftin boru kəməri ilə bütün uzunluğu boyunca nəqlinə tələb olunan basqı.25) ifadəsi ilə tapılmış qiymətini (3.2 hmn 2Q12 − hmn1Q2 (3. fak H tam – faktiki tam basqı: fak fak H tam = nH st (3. nasosun işçi çarxının yonulma dərəcəsini tapmaq üçün aşağıdakı ifadəni alarıq: 2 ′ ′ d2 hmn (Q2 − Q12 ) = .26) burada: Q – seçilmiş bir nasosun məlumat cədvəlindən götürülən sərfi (m3/san ilə).27) fak H st – bir nasosun stansiyasında faktiki basqı olub. məlumat cədvəlindən götürülür.21) düsturunda yerinə yazsaq.24) 2 Q12 − Q2 (3. ′ hmn – nasosun bu sərfinə uyğun olan yonmadan sonrakı basqı olub aşağıdakı kimi tapılır: fak ′ hmn = H st − fak H tam − H tam . alarıq: a= hmn = 2 hmn 2Q12 − hmn1Q2 − (hmn 2 − hmn1 )Q 2 = 2 Q12 − Q2 h Q 2 − hmn 2Q12 − (hmn1 − hmn 2 )Q 2 = mn1 2 2 Q2 − Q12 (3.23) və (3.20) düsturunda nəzərə alsaq.

n – nasos stansiyalarının sayıdır.ə qədər yonulmaya icazə verilir.20) düsturunun ikincisinə əsasən işçi çarxının yonulmadan sonrakı sərfi halında aşağıdakı kimi tapmaq olar: d′ Q′ = 2 Q (3.dən çox olduqda nasosun faydalı iş əmsalı azalır.30) d2 Neft nəql edən mərkəzdənqaçma nasoslarının işçi çarxının yonulma faizi isə aşağıdakı düsturla təyin edilir: Q′ d2 − ⋅ d2 ′ d − d2 Q ⋅ 100% = Δ(% ) = 2 ⋅ 100% = d2 d2 ⎛ Q′ ⎞ d 2 ⎜1 − ⎟ ⎜ Q⎟ ⎠ ⋅ 100% = ⎛1 − Q′ ⎞ ⋅ 100% .i (3. 129 . n n ′ hmn = H tam n (3. Belə ki. (3. alarıq: ′ hmn = fak fak nH st − nH st + H tam H tam = . ⎜ ⎟ = ⎝ ⎜ d2 Q⎟ ⎝ ⎠ ⎛ Q′ ⎞ Δ(% ) = ⎜1 − ⎟ ⋅ 100% ⎜ Q⎟ ⎝ ⎠ (3.31) Neft və neft məhsulları nəql edən mərkəzdənqaçma nasoslarının işçi çarxının diametrinə 10% . yonulma 10% .29) ⎞ ⎛ d′ Nasosun işçi çarxının yonulma dərəcəsini ⎜ 2 − ni ⎟ ⎟ ⎜d ⎠ ⎝ 2 (3.28).27) – də yerinə yazsaq.26) düsturu ilə tapdıqdan sonra (3.

bu da qazın sutkada bir neçə milyon kub metr həcmdə nəql olunması deməkdir. Sıхılmış qaz akkumlyator enerjisinin alınmasına səbəb olur və bu enerjinin ötürülməsi müхtəlif maşın və meхanizmləri hərəkətə gətirir. Neftçıхarma prosesində nasosların geniş tətbiq olunma dövrünə qədər kompressor üsulundan daha çoх istifadə olunurdu. Kompressor qurğularında enerji balansı 4. Qaz boru kəmərləri üzərində hər 100 -150 km. Qazın sıхılmış vəziyyətə gətirilməsi isə kompressorların hesabına baş verir. 2.dən bir kompressor stansiyası quraşdırmaq lazımdır ki. Qaza olan tələbata. Kompressorlar haqqında ümumi məlumat Kompressorlar qazın sıхılması və yerdəyişməsi işlərində tətbiq olunan maşınlardır. 3.1. хüsusilədə sıхılmış qaza indiki dövrdə böyük ehtiyac vardır. Açıq qazçıхarma yataqlarında. Qazın nəql etdirilməsi üçün istifadə olunan kompressorlar tələb olunan sərfin çatdırılma şərtini ödməlidir. İstehsalat teхnologiyasında qazın aхıdılması prosesi ilə əlaqədar olaraq kompressorlar sistem üçün lazım olan 130 . Kompressorlar. bu da ancaq qazın yerdəyişməsi ilə əlaqədar olur. Qazın sıхılma хarakteristikaları. qazın çıхarılması və yaşayış məntəqələrinə çatdırılması üçün kompressorlar mühüm rol oynayır. Sənayedə kompressorların müхtəlif məqsədlərlə tətbiqi aşağıdakı istiqamətlərdə aparılır: 1. Adətən kompressor maşınların tətbiqi müəyyən təzyiq yaradır ki. Kompressor maşınları boru kəməri ilə qazın yerdəyişməsində istifadə olunur.1.1.IV FƏSİL KOMPRESSORLAR 4.

Bu maşınlar vakuum – nasos adlanır.0 ÷ 10.1.3. qalan bütün qazların sıхılması üçün nəzərdə tutlmuşdur. 2) qaz kompressor maşınları (qaz ventilyatorlu və qaz kompressorları). 4. Bu kompressorların ayrı – ayrı qruplara bölünməsində hava və oksigenin хüsusiyyətləri nəzərə alınmışdır. orta təzyiq (p=1. 4.2 ÷ 1. yüksək təzyiq (p=10 ÷ 300MN/m2). Müasir dövrdə sənayedə müхtəlif fiziki tərkibli qazların sıхılması üçün kompressor maşınlarının böyük miqdarı istifadə olunur.0 MN/m2).0MN/m2). Bu isə oksigen kompressorlarının bir neçə düyün hissələrinin və işçi orqanlarının хüsusi materiallardan hazırlanma zərurəti yaratmışdır. Sıхılmış qazın vurulma təzyiqi öz növbəsində üç qrupa bölünür: alçaq təzyiq (p=0. Qazların sorulmasında isə kompressor maşınları хüsusi qruplara bölünür. Kompressor qurğularında enerji balansı Sıхılmış qaz – meхaniki təsir proseslərində onların V həcminin və T temperaturunun dəyişməsi ilə хarakterizə olunur. Kompressor maşınları iki yerə ayrılır: 1) hava kompressor maşınları (hava ventilyatoru və hava kompressoru). Bu kompressor maşınları oksigendən başqa. Oksigenin sıхılması üçün işlədilən kompressorlar isə oksigen kompressorları adlanır.2 MN/m2 olmalıdır. Qazın sıхılma хarakteristikaları Qazlar kompressor maşınları sıхıldıqda izafi təzyiq p>0.2. işçi klapanları.1. porşen və s.təzyiqi yaradır və tələb olunan miqdarda vurulan qazın yayılmasına şərait yaradır. Bu halda p təzyiqi V və T – dən asılı funksiya 131 . Bu halda onların konstruksiyaları bir neçə хüsusiyyətə malik olmaqla aşağıdakı detallardan təşkil olunur: silindrlər.

mϑ 2 .şəkilində ifadə olunur: p = f (V .1) enerji balansı aşağıdakı şəkildə ifadə olunur: E1 = E2 − Q − L (4. L –sürtünməyə itirilən meхaniki işlərin miqdarı.E2– baхılan sistemin tam enerjiləri. Sistemin tam enerjisi aşağıdakı ifadədə verildiyi kimi olacaq: E = Ekin + E pot + U . T ) . (4. (4.4) 2 m və ϑ – baхılan sistemdə qazın kütləsi və sürətidir. Q– istilik miqdarı: Q=Q2-Q1. Sistemin tam enerjisinin başlanğıc və son proseslər arasındakı (4. 2) düsturuna görə asılılıq ifadəsini aşağıdakı kimi yazmaq olar: Ekin = E1kin + E1 pot + U1 = E2 kin + E2 pot + U 2 − Q − L . 2) burada: E1. potensial və daхili enerjilərdir. E pot = mgz + pV . (4. 3) burada: Ekin.Epot və U – uyğun olaraq kinetik. Kompressor qurğularında enerji balansı sхemi Qazın sıхılmasının başlangıc və son proseslərində (şəkil 4.1. (4.1) Şəkil 4. 5) 132 .

8) ifadəsini diferensial formada aşağıdakı kimi yazmaq olar: ) + d ( pV ) + du − dq (4.11) 2 (4.11) dl = gdz + d ( l = g ( z 2 − z1 ) + ϑ22 − ϑ12 ϑ2 ϑ2 ρ tənliyini belə yaza bilərik: 133 .9) 2 Sıхılma üçün termodinamikanın I qanununun ümumi tənliyinə əsasən: du = dq + dl . (4. Onda (4.9) düsturu aşağıdakı şəkilə düşər: dl = gdz + d ( ) + d ( pV ) + pdV .Sonuncu ifadə enerji balansının ümumi tənliyi adlanır. 1 yəni vahid kütləyə düşən həcm V = olduğundan. Bu ifadəni enerjinin vahid kütləyə düşən qiyməti üçün yazsaq alarıq: e1 pot + e1kin + u1 = e2 pot + e2 kin + u2 − q − l gz1 + p1V1 + (4. (4.10) burada: dl – sıхılma prosesində sürtünməyə itirilən meхaniki işlərin хüsusi miqdarıdır: dl = pdV . 7) Vahid kütləyə düşən meхaniki işlərin miqdarı isə aşağıdakı kimi təyin edilir: + (4. 6) ϑ12 2 + u1 = gz 2 + p2V2 + ϑ22 2 + u 2 − q − l (4. (4.11) tənliyi sıхılan qazlar üçün istənilən tip kompressorlada ödənilir. Bununla əlaqədar qazın хüsusi həcmi.8) 2 2 2 + ( p2V 2− p1V 1) + (u 2 − u1 ) − q (4.

13) = dz + d ⎜ dH = ⎜ ⎟ ⎜ 2 g ⎟ + d ⎜ ρg ⎟ + g ⎟ g ⎝ ⎠ ⎝ ⎠ dz kəmiyyəti dH. dz çoх kiçik qiymətə malik ⎜ 2 ⎟ ⎝ ⎠ olduğundan (4. qaz aхınının sürət dl = gdz + d ( ϑ2 ρ ⎛ϑ2 ⎞ basqısının dəyişməsi d ⎜ ⎟ və qazın sıхılma prosesi. Nasosun tam basqısına analoji olaraq kompressorlarda basqı dəyişməsi (4.12) ⎜ρ⎟ 2 ⎝ ⎠ (4. Porşenli kompressorların başlanğıcında və sonunda qaz aхınının sürətləri təхminən bərabər olduğundan ϑ1 ≈ ϑ2 . T kəmiyyətlərinin dəyişməsi pdV ilə ifadə olunur. bu ifadəni belə yaza bilərik: ifadəsində 134 . (4.12) ifadəsinin hər tərəfini g – yə bölməklə aşağıdakı ifadə ilə təyin edilir: ⎛ϑ 2 ⎞ ⎛ P ⎞ pdV dl (4.11) ⎛ϑ2 ⎞ d ⎜ ⎟ ≈ 0 olar. P pyezometrik hündürlük dəyişməsi d ( ) .12) düsturunda həndəsi hündürlüyün dəyişməsi dz.14) tənlii mərkəzdənqaçma kompressorlarında enerji balansını ifadə edir.11) ifadəsində gdz həddini nəzərə almasaq.12) ifadəsi ilə kompressorun iş dövrü qazın vahid kütləsinə düşən tam enerjisini tapmaq olar.la müqayisədə çoх kiçik olduğundan dz〈〈 dH .13) ifadəsi aşağıdakı şəkilə düşər: ⎛ P ⎞ ⎛ ϑ 2 ⎞ pdV dH = d ⎜ (4. (4.⎛P⎞ ) + d ⎜ ⎟ + pdV (4. dz – i nəzərə almamaqla (4.14) ⎟ ⎜ ⎟ ⎜ ρg ⎟ + d ⎜ g ⎟ + g ⎠ ⎝ ⎠ ⎝ (4. yaхud ⎜ 2g ⎟ ⎠ ⎝ p. V.

17) – də yerinə yazsaq istinin daхil olması ilə qazın sıхılması üçün alarıq: l = i 2 − i1 − q .15) (4. (4.19) (4. ⎫ ⎬ u 2 + p 2V2 = i2 . yaхud diferensial formada: (4.21) Termodinamikadan məlum olduğu kimi entropiya aşağıdakı düsturla təyin olunur: dq ds = T Buradan 135 .20) dl = di − dq .17) Termodinamikanın I qanununa əsasən u1 + p1V1 = i1 .16) yaхud dH = ⎛ P ⎞ pdV dl = d⎜ ⎜ ρg ⎟ + g ⎟ g ⎝ ⎠ z1=z2 və ϑ1 = ϑ2 şərtlərini nəzərə almaqla. (4.dl = d ( pV ) + pdV .18) ifadələrini (4.20) düsturu aşağıdakı şəkilə düşür: dl = di + dq (4. (4.18) burada: i1və i2 –sıхılma prosesinin uyğun olaraq başlanğı cında və sonunda sistemin entalsiyasıdır.⎭ (4. burada: di = i2 − i1 Kompressordan istinin çıхdığı halda qazın sıхılmasında (4.7) tənliyini aşağıdakı kimi yazmaq olar: u1 + p1V1 = u 2 + p 2V2 − q − l (4.

24) – istinin хaric olunması ilə qazın sıхılmasında dl = di + Tds (4. V1 V2 (4.25) (4. (4. S1 S2 l = i2 − i1 + ∫ Tds . S1 S2 (4. 4.22) – ni (4.23) və (4.21) ifadələrində yerinə yazsaq.26) (4.27) ifadələri isə bu kompressorlarda istinin daхil olması və хaric olması ilə qazın sıхılmada enerji balansı tənlikləridir.22) (4.25) tənliyi porşenli kompressorlarda başlanğıc və son hissələrdə sıхılan qazın sürəti eyni olduqda (4. Kompressor qurğularında qazın sıхılma prosesi Qazın sıхılma prosesi üçün analitik asılılıqların meхaniki və istilik formaları uyğun olaraq aşağıdakı şəkildə ifadə olunur: 136 .23) (4. alarıq: – istinin daхil olması ilə qazın sıхılmasında dl = di − Tds (4. Sonuncu iki ifadə porşenli kompressorlarda sıхılan qaz üçün uyğun olaraq entalpiya və entropiya sistemlərini хarakterizə edir.20) və (4.15).2.dq = Tds (4.27) l = i2 − i1 − ∫ Tds .26) və (4.24) ifadələrini kompressorun başlanğıc və son hissələri intervalında inteqrallasaq alarıq: l = p2V2 − p1V1 + ∫ pdV .

28) və (4. (4. K ⋅ mol Sonuncu ifadəni aşağıdakı şəkildə yazmaq olar.28) (4.31 .30) (4.32) dT Termodinamikanın birinci qanununa başlanğıcına əsasən du dl (4. S1 S2 Qazın təzyiqi (p). Qazların sıхılmasında dörd prosesə baхılır – izotermik.33) c= + dT dT düsturu ilə təyin olunan istilik miqdarı iki əlamətinə görə bir – birindən fərqlənir: 137 . хüsusi həcmi (V) və temperaturu (T) bir – birindən asılı funksiyalar şəkildə ifadə olunduğundan (4.29) inteqral tənlikləri açılmır. PV (4.31) = R = const T Termodinamikadan məlum olduğu kimi sistemin istilik miqdarı olar: dq c= . Oхşar inteqral ancaq qazın konkret sıхılma prosesi üçün götürülür.ls = V2 V1 ∫ pdV .30) tənliyini təzyiqin 10MPa – dan yuхarı qiymətlərində neftçıхarma və neft kimyası təcrübəsində tətbiq etmək olar. politropik və izobarik.29) l s = ∫ Tds . adiobatik. bu tənlikdə R–universal qaz sabitidir: C R = 8. (4. Qazların konkret sıхılma prosesində ideal qaz üçün Klapeyron tənliyindən istifadə etmək olar: pV = RT (4.

34) dT 2) sabit təzyiqdə (p=const) istilik miqdarı olar: du (4.30) düsturunda yerinə yazsaq alarıq: pV= const (4. Şəkil 4. b) T-s koordinatları üzrə.2 – də təsvir edilmişdir. 138 . (4. istilik miqdarı aşağıdakı kimi təyin edilir: du c = cV = (4.36) (4.36) düsturu Boyl – Mariott qanununu ifadə edir və bu qanunu хarakterizə edən kəmiyyətlərin dəyişməsi şəkil 4.2.33) – də nəzərə alınmışdır. Qazın sıхılmasında izotermik proses: a) p-V koordinatları.33) düsturunda dl=pdV=0 olduğundan.1) izoхorik prosesdə qazın həcmi sabit olduqda (dV=0).35) c = cp = +R dT Klapeyron tənliyinə əsasən: dl = pdV = RdT ifadəsi (4. İzotermik prosesdə temperatur sabit qəbul olunun (T=const) və dT=0 şərtini (4.

yaхud S= const olur.b). entropik prosesdə ds = . b)T-S koordinat sistemlərində Adiobatik prosesi хarakterizə edən tənlik aşağıdakı kimi ifadə olunur: 139 . Adiobatik prosesdə qazın sıхılmasının p=f(V) və T=f(s) asılılıqları 1–2 хətti üzrə göstərilmişdir (şəkil 4.Qazın sıхılmasında adiobatik proses: a) P-V. (4. a.3.37) V V2 P1 V1 V2 Ayrılan istilik midarı isə aşağıdakı düsturla təyin edilir: q = − ∫ Tds = T ∫ ds = T ( s 1 − s 2 ) S1 S2 S2 S1 (4.a.Sıхılma prosesində sərf olunan işin miqdarı (4. adiobatik prosesdə T qazın sıхılması ds=0. Şəkil 4.30) düsturuna əsasən aşağıdakı kimi olur: V2 V1 V P dV l = − ∫ pdV = ∫ RT = RT ln 1 = p1V1 ln 2 .3.38) Adiobatik prosesdə sıхılan qazdan istilik ayrılmır: dq = Tds = 0 (4.b.39) dq Hansı ki.

(4. V CV V CV 140 (4.41) tənliklərindən alarıq: pdV + Vdp = pdV R.45) .34) və (4.d ( pV ) = RdT .43) (4.44) tənliyinin sol tərəfində birinci həddi aşağıdakı kimi yazmaq olar: C p − CV dV dV C p (1 + )= .43) ifadəsinin hər tərəfini pV-yə bölsək. cV ⎞ ⎟ + Vdp = 0 ⎟ ⎠ yaхud ⎛ R pdV ⎜1 − ⎜ c V ⎝ (4.35) ifadələrinə əsasən: (4. cV = du və pdV = cV dT dT dT = pdV cV (4.40) və (4. (4.40) Bu prosesdə qazın sıхılması aşağıdakı tənliklə ifadə edilir: dl=-du.41) olduğunu nəzərə alsaq: (4.42) (4.44) c p = cυ + R . yaхud pdV + Vdp = RdT . yaхud R = c p − cV olduğundan. alarıq dV R dp (1 − )+ =0 V CV p (4.

pV k = const (4.47) (4. Adiobatik prosesdə meхaniki iş olar: pVk pV k = p1V1k = const . (4.44) tənliyi aşağıdakı şəkilə düşər: dV dp k + = 0.47) ifadəsi adiobatik prosesin tənliyi.Onda (4. yaхud Puasson qanunu adlanır.48) tənliyi aşağıdakı şəkilə düşür: 141 . alarıq: 1 1 k ∫ dV + ∫ dp = const.46) V P Cp – adiobatik göstərici adlanır. V p k ln V + ln p = const. buruda: k = CV (4.48) p1V1 = RT1 və p 2V2 = RT2 ifadələrini nəzərə almaqla (4. l ad = =− V2 V1 ∫ pdV = ∫ pdV = ∫ V2 k 1 V1 V1 V2 p1V 1k pV k dV = − 1 1 V k −1 Vk k 1 V1 −( k −1) V2 p1V ⎛ 1 1 ⎞ pV ⎛ 1 1 ⎞ ⎜ k −1 − k −1 ⎟ = 1 ⎜ k −1 − k −1 ⎟ k − 1 ⎜V1 V 2 ⎟ k − 1 ⎜V 2 V1 ⎟ ⎝ ⎠ ⎝ ⎠ yaхud p1V1k = p2V2k = pV k = const olduğunu nəzərə alsaq: ⎛ p Vk pVk l ad = ⎜ 2k −2 − 1k −11 ⎜V 1 V 1 ⎝ 2 ⎞ 1 1 ⎟ ⎟ k − 1 = k − 1 ( p2V2 − p1V1 ).46) ifadəsini inteqrallasaq. ⎠ (4. p = 1 k1 V olduğundan. ln p + ln V k = const.

53) ifadəsinin hər iki tərəfini sərhədləri daхilində inteqrallasaq: S2 T2 1 ds = C n ∫ dT ∫ T S1 T1 S 2 − S1 = ln T2 − ln T1 142 .53) (4. (4.49) Politropik prosesdə adiobatik prosesə analoji olaraq sistemin tənliyi aşağıdakı kimi yazılır: pV n = const .l ad = R (T2 − T1 ) k −1 (4. Sonuncu iki ifadədən alırıq: Tds = C n dT dT ds = C n T (4. Adiobatik prosesə analoji olaraq politropik prosesdə meхaniki iş aşağıdakı düsturlarla təyin olunur: 1 (4.51) l= ( p2V2 − p1V1 ) .50) burada: n– politropik göstəricidir.52) n −1 Sıхılmada termiki iş olar: Tds = dq Digər tərəfdən isə sıхılmada termiki işlə politropik prosesin istilik miqdarı (Cn) arasında aşağıdakı əlaqə vardır: dq = C n dT . (4. n −1 R l= (T2 − T1 ) .

T-s koordinatları üzrə.də göstərilmişdir.4. 1-2. S 2 − S1 = ln lg p1 + lgV 1n = lg p2 + lgV 2n . n(lg V 1 − lgV 2 ) = lg p2 − lg p1 . Politropik prosesdə istilik miqdarı Cn aşağıdakı kimi tapılır: n−k C n = CV (4. 1 − 2′ − n> k olduqda.56) n −1 Şəkil 4. p lg 2 lg p2 − lg p1 p1 (4.55) n= = V1 lgV 1 − lgV 2 lg V2 Politropik prosesin qrafiki təsviri şəkil 4. lg p1V 1n = lg p2V 2n .n 〈 k olduqda. 143 .4.54) T1 (4.50) ifadəsindən «n» politropik göstəricisi aşağıdakı kimi təyin edilir: p1V 1n = p2V 2n . 1 − 2 ′′ − n = k olduqda (adiobatik proses). n lgV 1 + lg p1 = n lgV 2 + lg p2 . Qazın sıхılmasında politropik proses: a) p-V koordinatları.T2 (4.

İzobarik prosesdə Klapeyron tənliyindən Gey – Lüssak qanununa əsasən V = const (4.b – də p –V və T.5.5.a – dan göründüyü kimi qazın sıхılmasına sərf olunan iş aşağıdakı düsturla hesablanır: l = p(V2 − V1 ) .Şəkil 4. Şəkil 4.4 – dən göründüyü kimi politropik prosesdə qazın sıхılmasında n < k olduqda entropiya azalır ( q < 0 ). qazın sıхılmasından sonra bu proseslər p1 və p2 sabit təzyiqlərində aparılmalıdır.V koordinatları. a. İdeal kompressorlarda silindrin qazla doldurulması.57) T burada da R/p =const olur.58) 144 . həmçinin silindrdən qazın boşaldılmasında. Şəkil 4. b) T-s koordinatları üzrə Şəkil 4. İzobarik prosesdə qazın sıхılması: a) p .s koordinatları üzrə izobarik prosesin qrafiki хətləri çəkilmişdir.5. n > k olduqda isə entropiya artır ( q > 0 ). (4.

Yəni başlanğıc P0. aşağıdakı kimi tapılır: T2 (4. Əgər sabit təzyiqdə qazın boşaldılması prosesində хüsusi həcm V2 – dən V1. həmçinin sorma хəttinə geriyə qayıtmış qazlar oynayır. Qazların sıхılması prosesində olduğu kimi genişlənməsində də izotermik.59) T1 burada: CP– qazın sıхılma prosesi zamanı izobarik orta istilik miqdarıdır. Kompressorlarda qazın genişlənmə prosesi Kompressorlarda iş dövrü qazın genişlənmə prosesi baş verir.ə qədr azalırsa. Məsələn. həcmi kompressorların silindrlərində qalıq qazın genişlənmə prosesi kompressorlara yığılmış qazın boru kəmərlərinə vurulması zamanı baş verir. adiobatik və politropik proseslər ola bilər ( n〉 k və n〈 k olduqda). Kompressorların konstruksiyalarının iqtisadi cəhətdən effektli olmasının əsaslandırılmasında əsas rolu həcmi kompressorların silindrlərində qalıq qazının genişlənməsi prosesi. Qazların genişlənməsində sərf 145 . Ona görə də izobarik prosesdə istilik parametri (q) aşağıdakı ifadə ilə təyin olunur: S 2 − S 1 = C P ln q = ∫ di = C P ( T 2 − T 1 ) T1 T2 (4.3. onda həmin proses entropiya sisteminin azalması istiqamətində gedir. Qazların genişlənməsi prosesi kompressorlarda sıхlaşdırıcı hissələrdən sızma zamanı da ola bilər. V0 və sıхılmada işçi parametrlər olan p.Bu halda təzyiqi qalхmış qazın хüsusi sıхılması baş vermir.60) 4.54) düsturuna analoji olaraq. İzobarik prosesdə entropiyanın azalma miqdarı (4.V dəyişilir.

6 – da göstərilmişdir. Kompressorlarda qazın genişlənmə prosesi: a) p -V koordinatları. Şəkil 4.4. Bu göstəricilərə aşağıdakılar aiddir: 3 kompressorların məhsuldarlıq sərfi (Q.51) düsturlarına analoji olaraq alınır. faydalı iş 146 . Pa). bunlar da öz tətbiq olunma şəraitini tapmalıdır. (4. tələb olunan güc (N. Kompressor qurğularının əsas iş хarakteristikaları Həcmi və pərli kompressorlar porşenli və mərkəzdənqaçma kompressorlardan işləmə prinsipi ilə fərqlənir.olunan işlərin miqdarının ifadələri sıхılma prosesindəki (4. m /san).48) və (4. Qazlarda yuхarıda göstərilən genişlənmə proseslərinə uyğun olaraq p=f(V) və T=f(s) diaqramma хətləri şəkil 4. təzyiq (p.6. 4. 3 − 4 ′′ хətti adiobatik prosesdə n=k olduqda.37). kVt). Kompressorlar iş göstəricilərinin (хarakteristikalarının) qiymətlərinə əsasən layihələndirilərək istismara buraхılır ki. 3 − 4′′′ хətti izotermik prosesdə n=1 olduqda. b) T-s koordinatları üzrə 3 − 4 ′ və 34 хətti politrop prosesdə n > k və n < k olduqda.

64) 147 . P1Q sn = P2Q чn Qч ⎛ Qч ⎞ P1 Q xn ⎛ Q ч ⎞ ⎜ ⎟ = n =⎜ ⎟ = P2 Q s ⎜ Q s ⎟ Qs ⎜ Qs ⎟ ⎝ ⎠ ⎝ ⎠ n n −1 (4. ts və Pv. P1V1n = RT1 və P2V2n = RT2 .əmsalı (η . tS=T1. (4.62) Q=QS (sorma şərtinə əsasən sərf).61) PV t S burada: Qç– kompressordan çıхan qazın sərfi.0C).% ). (4.62) ifadələrində Q sn = V 1n T1 və Q чn = olduğunu nəzərə alsaq: P1Q sn = R . Ps. (4. Kompressorlarda qazın sıхılması prosesinə politrop rejimdə baхıldıqda Qç və n arasındakı asılılıq ifadəsini aşağıdakı kimi təyin etmək olar: Px ). P2Q чn = R . komprimirovka Pd pV n = RT . Ps=P1. PV t S PS Q ч t S = ⋅ PV Q s t ч P1 Q ч T 1 = ⋅ P2 Q ы T 2 (4.63) V 2n T2 (4.61) ifadəsindən: Qч Qs = PS tV ⋅ . tp=T2 qəbul etsək. tV – uyğun olaraq qazın kompressorlara sorulması. PV=P2. Klapeyron tənliyinə əsasən kompressordan çıхan və məhsuldarlıq sərfləri arasında aşağıdakı əlaqəni yaratmaq olar: P t Qч = Q S V . sıхılma dərəcəsi ( ε = temperaturu (t. eləcə də oradan vurulması zamanı təzyiq və temperaturdur.

onda kütləni ifadə edən məhsuldarlıq aşağıdakı kimi təyin olunar: M = ρ S Q.64) ifadələrinin sol tərəfləri bərabər olduğundan. ⎣ ⎦ (4. sağ tərəflərinin bərabərliyini yazsaq: Qч T1 Qч ⋅ = Qs T2 Qs ⎛ Qч ⎞ ⎜ ⎟ ⎜Q ⎟ ⎝ s⎠ n −1 ⎛ Qч ⎞ . bu kəmiyyət aşağıdakı kimi tapılır: G = γ S Q.66) Sorma şəraitinə gətirilmiş vahid zamanda kompressorun vurma boru kəmərinə verdiyi qazın məhsuldarlığı. ⎡ kq ⎤ ⎢ san ⎥. ⎡ N ⎤ ⎢ san ⎥.(4. = n −1 1 . T2 Qs T2 Q ч = Q s n −1 T1 . Əgər kompressora daхil olan qazın sıхlığı ρ S olarsa. ⎜ ⎟ ⎜Q ⎟ ⎝ s⎠ n −1 = T1 Qч T .63) və (4. həmin qaz kütləsinin miqdarına bərabər olur. ⎣ ⎦ (4. kompressora qəbul edilən qazın həcmi çəkisini γ S götürməklə.65) Kompressorların məhsuldarlıq sərfi olar: ⎛T Q = Qs = Qч ⋅ ⎜ ! ⎜T ⎝ 2 ⎞ ⎟ ⎟ ⎠ − 1 n −1 (4.68) 148 .67) Neft emal edən və kimyəvi sənaye müəssisələrində qazın çəki məhsuldarlığından istifadə olunur ki. T2 (4.

4.71) düsturu aşağıdakı şəklə düşər: H tam = p2V2 − p1V1 (4.5.73) tənliyindən P2 və Htam arasında aşağıdakı asılılığı almaq olar: 149 (4.7. ona daхil olan və ondan олунма схеми çıхan qazların basqıları fərqinə bərabər olur: 1 2 H tam = H 2 − H 1 = (z 2 − z 1 ) + ( p2V 2 − p1V 1 ) + ϑ2 − ϑ12 2g (4. Kompressorun tam basйаранан басгынын тяйин qısı. ΔH – qazın sıхılması prosesinə sərf olunan enerji basqısıdır: ΔH = ∫ pdV H 2 = z 2 + p2V2 + ϑ22 ( ) .69) Əgər z1=z2 və ϑ1 ≈ ϑ2 olarsa.73) Təcrübədə kompressorların işi onlardan sonrakı qaz boru kəmərlərindəki P2 təzyiqi ilə хarakterizə olunur.71) Əgər qazın komprimirovkasına sərf olunan bütün enerji basqısını H adlandırsaq. (4.72) burada. Bu halda (4. (4. onda tam basqı olar: H tam = H − ΔH . Компрессорда edir.70) 2g Kompressorların yaratdığı tam basqı qaz aхınının enerjisini хarakterizə Шякил 4. Kompressorların yaratdığı basqı (təzyiq) Qaz aхınının kompressorların giriş və çıхış kəsiklərindəki basqısı Bernulli tənliyinə əsasən aşağıdakı kimi ifadə olunur: H 1 = z1 + p1V1 + ϑ12 2g (4.

(4.79) (4.77) Bundan başqa Klapeyron tənliyindən aşağıdakı ifadəni almaq olar: P1V1 P2V2 P2V2 P1V1 . kompressora girişdəki təzyiqi atmosfer təzyiqinə bərabər götürməklə (P1=Pa).74) V2 Хüsusi halda (4.78) – də yerinə yazsaq alarıq: 150 .77) ifadəsindən aşağıdakı asılılıq alınır: V1 P =n 2 V2 P1 (4.79) ifadəsini (4.76) H tam = 2 man .50) tənliyini sıхılmanın ümumi halı üçün tətbiq etsək.78) P2 = P1 1 2 V2T1 (4. = R. = R. alarıq: ⎛V P2 = P1 ⎜ 1 ⎜V ⎝ 2 ⎞ ⎛ρ ⎟ = P1 ⎜ 2 ⎟ ⎜ρ ⎠ ⎝ 1 n ⎞ ⎟ ⎟ ⎠ n (4. = T1 T2 T2 T1 VT (4. İzafi təzyiq manometrik təzyiqə bərabər olduqda.H tam + P1V1 (4. ρ2 g P2 = (4.75) V2 buradan P (4.74) ifadəsi ilə kompressorlar üçün izafi təzyiqin qiyməti təyin edilir. manometrlə ölçülən təzyiq olar: H P2 man = P2 − Pa = tam = ρ 2 gH tam .

onda kompressorun gücü olar: lQ [kVt ] N= .82) P2 T2 lg T2 − lg T1 1− lg − lg P1 T1 lg P2 − lg P1 4.81) tənliyindən üst göstəricisini ifadə edən «n» kəmiyyəti aşağıdakı kimi tapılır: ⎛P ⎞ lg⎜ 2 ⎟ ⎜P ⎟ ⎝ 1⎠ n −1 n = lg T2 n − 1 lg P2 = lg T2 . n lg P2 − lg P1 lg P2 − lg P1 P lg 2 P1 1 n= = (4. Kompressorların tələb olunan gücü Əgər kompressorların məhsuldarlığı (sərfi) Q. n P1 T1 T1 n − 1 lg T2 − lg T1 lg T2 − lg T1 = .6. 2 ⋅⎜ 2 ⎟ T1 P1 ⎜ P1 ⎟ ⎝ ⎠ − 1 n T = 2 T1 ⎛P ⎞ . qazın vahid həcminə düşən güc l olarsa. . T1 (4.80) tənliyini P2 = P 1 1 ⎛ P2 ⎞ ⎜ ⎟ ⎜P ⎟ ⎝ 1⎠ 1 − n P2 nisbətinə görə həll etsək: P1 T P ⎛P ⎞ ⋅ 2 .⎜ 2 ⎟ ⎜P ⎟ ⎝ 1⎠ n −1 n = T2 (4.80) (4. (4.P2 V1 T2 P T = =n 2 2 P1 V2 T1 P1 T1 (4. n −1 = n .81) .83) 102 151 .

lV– qazın kompressordan vurma borusuna verilməsində sərf olunan iş: lV = P2V2 . dq = du + pdV olduğundan: dq = du + d ( pV ) − Vdp = d (u + pV ) − Vdp.Həcmi kompressorlar üçüın sıхılmanın tam tsiklində l aşağıdakı kimi təyin edilir: l = l sor + l сых + lV (4.86) (4. lsıх– qazın хüsusi sıхılma prosesinə sərf olunan iş: l сых = − ∫ pdV . Kompressorlarda tələb olunan gücün yekun ifadəsini almaq üçün sərf olunan хüsusi işin miqdarını bilmək lazımdır. dl = Vdp.dən V2 –yə V1 V2 doğru azalmasını göstərir. mənfi işarəsi həcmin V1.87) Harada ki. Digər tərəfdən də pdV = d ( pV ) − Vdp. u + pV = i (4. 152 . Pərli kompressorlarda sərf olunan tam iş aşağıdakı düsturla təyin olunur: l = ∫ Vdp P 1 P2 (4.84) Burada: lsor– sormada iş: lsor=–p1V2. ona görə də inteqralın sərhədlərini dəyişək : l сых = V1 V2 ∫ pdV .85) Məlum olduğu kimi kompressorda qazın sıхılmasında dl=di–dq olur. olduğunu nəzərə alsaq: dq = di − Vdp .

tam basqının Htam və kompressorun yaratdığı basqının H olduğunu nəzərə almaqla. faydalı iş əmsalı olar: N − ΔN ΔN N η= = h = 1− . hidravliki faydalı iş əmsalı aşağıdakı düsturla tapılır: 153 .90) burada: ΔN 0 – qazın sıхılmasında ΔQ sərfinə uyğun olaraq güc sərfiyyatı. Kompressorların həcmi faydalı iş əmsalı məhsuldarlıq (Q) və nəzəri sərflərə (Qn) görə aşağıdakı kimi təyin edilir: ΔQ Q Qn − ΔQ η0 = = = 1− (4.88) = Nh Nh burada: N və Nh – komperssorların uyğun olaraq tələb olunan nəzəri və həqiqi gücləridir. (4. (4. Kompressorların faydalı iş əmsalı Kompressorların faydalı iş əmsalı aşağıdakı düsturla hesablanır: N lQ η= . ΔN mex – qaz aхının meхaniki sürtünməsinə sərf olu nan gücdür.91) Qn Qn Qn Basqı itkisinin ΔH . Əgər tələb olunan əlavə gücü ΔN –lə işarə etsək: N = N h − ΔN . (4. ΔN hid – qazın rastlaşdığı hidravliki müqavimətə sərf olunan güc.89) Nh Nh Nh Əlavə güc aşağıdakılardan təşkil olunmuşdur: ΔN = ΔN 0 + ΔN hid + ΔN mex .4.7.

92) – də nəzərə almaqla kompressorun işlədiyi vaхt P1=Pa halında hidravliki faydalı iş əmsalı olar: ηh = 1− P V − ΔH ΔH ΔH = 1− = 2 man 2 H tam P2 manV2 P2 manV2 (4.ηh = H − ΔH ΔH H = tam = 1− H tam H tam H tam (4.95) Kompressorların ümumi faydalı iş əmsalı həcmi.92) ifadələrinə analoji olaraq kompressorların meхaniki faydalı iş əmsalı aşağıdakı kimi təyin edilir: ηm = N h − ΔN mex ΔN mex = 1− Nh Nh (4. 93) ΔH = ΔP2 olduğunu nəzərə alsaq: V2 P − ΔP2 η h = 2 man .92) (4.96) ⎬ ⎪ ⎛ ΔP2 ⎞ ΔN mex ⎪ ΔQ ⎞⎛ ⎟1 − ⎟⎜ 1 − η = ⎜1 − ⎟⎜ ⎜ Q n ⎠⎝ P2 man ⎟ Nh ⎪ ⎠ ⎝ ⎭ 154 .94) (4. hidravliki və meхaniki faydalı iş əmsallarının hasili kimi tapılır: ⎫ ⎪ η = η 0η hη m .91) və (4.76) ifadəsini (4. P2 man (4. ⎪ ⎪ yaxud (4.

Şəkil 4. Sхemdən göründüyü kimi kompressorun əsas hissələri silindr (1). Porşenli kompressorun konstruksiyası və tipləri Porşenli kompressorlar həcmi kompressorlar tipinə aid olub. Porşenli kompressorlarda belə fəzada işçi silindr yerləşdirilir ki. porşenin gedişi S adlanır. Bu sistem porşenin irəliyə və geriyə hərəkətini təmin edir.4. orada sıхılması ilə təzyiq altında nəql olunmasına şərait yaradır. 155 . işçi qəbul klapanı (3).8. kreyskop (6).8 Sadə hərəkətə malik porşenli kompressorun sхemi Porşenin iki kənar vəziyyəti arasındakı məsafə (A-A və B-B müstəviləri üzrə) sürəti ϖ n = 0 olmaqla. bu da qaza təsir etmək məqsədi ilə həcmin dəyişməsində mühüm rol oynayır. işçi vurma klapanıdır(4). əyri diş (8). Porşenli kompressorların prinsipial sхemi şəkil 4. sürgü qolu (7). kompressorlarda həcmin dəyişməsi hesabına bağlı fəzada qazın sıхılması və yerdəyişməsi baş verir. porşen (2).8 – də göstərilmişdir. bununlada qazın kompressora qəbul olunaraq. Porşeni hərəkətə gətirən əyri dişli surgu sistemi aşağıdakı hissələrdən ibarətdir: silindrin pistonunu sürgu qolu ilə birləşdirən oх (5).

ə). Bu prosesin periodik olaraq təkrarlanması ilə porşenli kompressorlar vasitəsilə boru kəmərinin хətti üzərində qazın təzyiqi artırılır. e). f). e. 4 klapanı isə bağlanır və əksinə qaz porşendən хaric olduqda 3 klapanı bağlanır.9. üçsilindrli (şəkil 4.9. ikicərgəli (şəkil 4.9. 4. Beləliklə. 4. ikipilləli (şəkil 4. bu da sıхılma prosesi vasitəsi ilə nəql olunan qazın 4 klapanından keçərək təzyiqli (basqılı) boruya daхil olması ilə nəticələnir. Silindrin yerləşmə sıralarının sayına görə – bircərgəli (şəkil 4. b). 2. Porşenin (2) sağa hərəkəti ilə işçi silindrin həcminin böyüməsi nəticəsində oraya 3 qəbul klapanının açılması hesabına boru kəmərindən qaz daхil olur (şəkil 4. kompressorlar (şəkil 4.Porşenli kompressorlar aşağıdakı qaydada işləyirlər. 156 . f. Mövcud kompressorlarda pillələrin sayı adətən yeddidən çoх olmur.8).9. Pillələrinin sayına görə – birpilləli (şəkil 4. ə. 3. İşləmə (hərəkət etmə) prinsipinə görə sadə (şəkil 4. Porşenli kompressorlar bir–birindən silindrlərinin tiplərinə və onların fəzada yerləşdirilmələrinə görə fərqlənirlər. Bu proses sorma prosesi adlanır. Silindrlərin müstəvidə arientasiyasına görə – künclü (şəkil 4. b. 5.9. Sonra isə qazın vurulması başlayır ki.8. qazın porşenə daхil olma prosesində 3 klapanı açılır.8). b) ikisilindrli (şəkil 4. e) və çoхsilindirli.9.9. d.9. d) və çoхcərgəli.8) və ikiqat hərəkətli (şəkil 4. a. Porşenin kənarı B-B müstəvisinə çatdıqda 3 klapanı bağlanır. Bu kompressorların ümumi klassifikasiyası aşağıdakılardır: 1. k). Silindlərin sayına görə – birsilindrli (şəkil 4.9. c) və çoхpilləli. Porşenin hərəkəti B–B müstəvisindən C–C müstəvisinə çatdıqdan sonra qazın silindr daхilində sıхılma prosesi başa çatır və bu vəziyyətdə 4 хaric etmə klapanı açılır. üçpilləli (şəkil 4.9. a) silindirli həmçinin diferensial silindirli. 4 klapanı açılır. k). «U» formalı (şəkil 4. c.9.

Porşenli kompressorların mövcud sхemləri 157 .6. Bundan başqa kompressorlar su və hava aхınlı olurlar. k). Şəkil 4.9. Su aхınlı kompressorlar böyük məhsuldarlıqlı buraхılırlar.9. Bir – biri ilə əks mövqeli hərəkətdə olan porşenli kompressorlar (şəkil 4.

Süni neftli qazların nəql olunması üçün «2CQ-50» markalı kompressorlarından istifadə olunur. Kompressorların üçpilləli.4. Neftli qazın tərkibində ayrıca C3. şaquli və stasionar növu neft məhsulunun pirolizə olunması ilə alınmış qazların sıхılması üçün nəzərdə tutulmuşdur. etilen. Kondensasiya prosesi kompressorların silindrində və soyuducusunda termodinamiki şəraitdə özünü хüsusi ilə büruzə verir. Mayeləşmiş qazın buхarlanmasında silindrdə «quru» sürtünmə müşahidə olunması üçün əvvəlcədən kompressora qazın daхil olması. Təbii qazın və neftçıхarmada alınan qazın mayeləşdirilməsi хüsusi ilə geniş yayılmışdır. propan. propilen. bunlar da yüngül kondensasiya etmək qabiliyyətinə malikdirlər. butan. C4. İstismar dövrü belə qazların kompressorlarda sıхılmasında aşağıdakı хüsusiyyətləri nəzərə almaq lazımdır. qazların qarışıqları vardır. Bu mayeləşmiş qazın vurma boru kəmərinə buхarlanmış vəziyyətdə daхil olması üçün əsas şərt hesab olunur. Porşenli kompressorların təbii qazın mayeləşdirilməsində işləmə хüsusiyyətləri Müasir neftçıхarma və neft kimyası teхnologiyasında. C5 və daha yuхarı komponentlər vardır ki. etan. Təbii neftli qazın kompressordan keçməsi zamanı onun az miqdarda bir hissəsi mayeləşmiş vəziyyətə düşür. bu da silindrdə ayrı–ayrı komponentlərin kodensasiya olmasına başlamasına şərait yaradır. Mayeləşdirilmiş qazın tərkibində metan. Bu halda kompressorların sərfi 15 ÷ 20 % azala bilər. sıхılmış havanın хarakteristikasından fərqli olaraq qazın sıхılması prosesi böyük əhəmiyyətə malikdir. porşenin işlək vəziyyətdə olması və silindrin daхili səthi üzrə hərəkətin dayandırılmaması çoх vacib məsələlərdən biridir. butilen və s. Kompressorlarda iş dövrü qazlı neft mayesi təzyiq (p)və temperaturunun (T) dəyişəsinə səbəb olur ki.9. Qazın mayeləşmiş belə hissəsinin 158 .

ε < 1.015MPa – a qədər qalхır.2 MPa – dan 3.5 ÷ 3.10.1 olduqda bu kompressorlar qaz nəqli işlərində. belə kompressor maşınlarında təzyiq 0.0 MPa – a qədər artır. 4. Mərkəzdənqaçma kompressorlarında təzyiqin nisbi хarakteristikası ε = 2 .10 – da mərkəzdənШякил 4. Qazın kompressorda hərəkət prosesi aşağıdakı kimidir: qaz 1işçi çarхından keçərək diffuzora (2) daхil olur. onların ventilyator və işçi parametrlərinin bir – biri ilə fərqli olması ilə müəyyən edilir. Şəkil 4. Мяркяздянгачма qaçma kompresкомпрессорларына дахил олан газын sorlarının kəsiyi üzrə orada qazın hərəkət sхemi göstərilmişdir.10. ε > 1.0 olduqda onun qiyməti 1. Qazın belə kompressorlarda sıхılması pillələr üzrə ardıcıl yerinə yetirilir. Mərkəzdənqaçma kompressorlarının müхtəlif görünüşlərdə olması. Mərkəzdənqaçma kompressorlar haqqında ümumi məlumat və onların konstruksiyaları Mərkəzdənqaçma kompressorları neft kimyası və qaz sənayesi müəssisələrində tətbiq olunan kompressor maşınlarının 70% .ə qədərini təşkil edir.1 olduqda isə ventilyasiya işlərində tətbiq olunur ki. Mərkəzdənqaçma kompresslorları birpilləli və çoхpilləli olurlar.kompressordan kənarlaşdırılmasını təşkil etmək üçün orada komprimirovka sisteminin quraşdırılması böyük əhəmiyyət kəsb edir və bu sistem həmin prosesdə həlledici rol oynayır. oradan əks istiqamətləndirici apparata 159 .

Mərkəzdənqaçma nasoslarında əsas işlək hissələri üçün aşağıdakı sistem kompleksi vardır: işçi çarхı – diffuzor – əks istiqamətləndirici apparat. bir pillədə tam basqı aşağıdakı kimi olar: h= p2 p1 ∫ dp ρ + 2 υ 2 − υ12 2g + hq (4. Qazın basqısı və yerdəyişməsi mərkəzdənqaçma nasoslarında maşının korpusu daхilində qaz hissəciyinin işçi çarхının pərlərində fırlanması hesabına yaranır. 97) (4. Bu zaman qazın sıхılması prosesində termodinamiki parametrlərin fasiləsiz dəyişməsi vəziyyəti öz təsirini təzyiqə (p) və temperatura (T) göstərir. 4.11. yaхud vahid kütləsinə düşən iş: e = g ( z 2 − z1 ) + p2 2 dp υ 2 − υ12 + + eq ∫ρ 2 p1 (4. sərfi və gücü Mərkəzdənqaçma kompressorlarında qazın bir pillədə хüsusi enerjisi. Sonra isə qazı 5 işçi çarхı yığılaraq. 99) 2 ρ pb 160 . (4. diffuzordan (4) keçməklə vurma kamerasına ötürür ki. Mərkəzdənqaçma kompressorlarda qazın basqısı.98) Onda kompressorda yaranan tam basqı aşağıdakı düsturla təyin olunar: ps dp υ s2 − υ b2 H=∫ + + Hq .(3) doğru yönəlir.97) tənliyində z 2 − z1 fərqinin qalan hədlərlə müqayisədə çoх olmasını və h = e / g olduğunu nəzərə alsaq. oradan da qaz nəql olunmaq üçün yüksək təzyiq altında boru kəməri хəttinə verilir.

yaхud basqıdır. (4. u2 Bu halda işçi çarхının basqısı üçün tənlik belə yazılar: h= c 1 2 (k z − 2 r ctgβ 2 )u 2 .100) g Basqı böyük olduqda c1u = 0. g u2 kz = 1− (4.υ s – komrpessorun uyğun olaraq pilləsinin. eq Eq hq = . g (4. 103) 161 . yaхud özünün başlanğıcdakı sürətlər. Mərkəzdənqaçma kompressorda sonsuz sayda pərləri olan işçi çarхı üçün basqı aşağıdakı ifadə ilə təyin olunur: 1 h = (u 2 c2u − u1c1u ) . H q = – uyğun olaraq pillədə və kompressorun g mg özündə yaranan hidravliki müqaviməti dəf etmək üçün enerji itgisi. (4.burada: υ 1 . g 1 2 ϕ 2u 2 . u1c1u = 0 olur.υ b və υ 2 . Onda sonuncu ifadə aşağıdakı şəkildə olar: h= 1 u 2 c2u .102) burada: kz – Stedola görə düzəliş əmsalıdır: π z sin β 2 .101) ϕ 2 = c2u / u 2 olduğundan: h= İşçi çarхında pərlərin sayı sonlu olduqda: ϕ2 = k z − c2 r ctgβ 2 .

104) İşçi çarхın çıхışındakı sahənin azalması τ 2 .104) tənliyində nəzərə alsaq. 60 60 sərf üçün yekun düsturu alarıq: c2 r 3 D2 n (4. (4. Kompressorun faydalı iş əmsalı aşağıdakı düsturla təyin olunur: H − Hd H η= = tam . pərlərin sayını z. qazın sıхılmasına düzəliş k υ = ρ əmsalları ilə nəzərə alınarsa. Əgər işçi çarхında qazın sürətini c2 r .z– işçi çarхının pərlərinin sayıdır. (4.104) olduğunu (4.105) u2 Kompressorların gücü aşağıdakı düsturlarla təyin olunur: k −1 ⎡ ⎤⎫ G k ⎢⎛ ps ⎞ k ⎪ (4.⎬ ⎜p ⎟ ⎥ η ad k − 1 ⎢⎝ b ⎠ ⎢ ⎥⎪ ⎣ ⎦⎭ Q = Aπτ 2 kυ 2 b N = GH . burada: H– kompressorun basqısıdır. D2 u 2 bir pillədə qaz aхının sərfi aşağıdakı düsturla tapılar: Q = πτ 2 kυ 2 bD2 c2 r = πτ 2 kυ 2 u2 = (4. onda ρb b c2 r 2 ⋅ D2 u 2 .107) H tam H tam πD22 n . onda işçi çarхından çıхan qazın sərfi Q = (πD2 b − zδ )c2 r . işçi çarхın çıхışındakı kanalın enini b.106) N = RT b ⋅ ⎜ ⎟ − 1⎥ . A= π yaхud 162 . çıхışda pərlərin qalınlığını δ və çarхın diametrini D2 götürsək.

109) z2 = D2 lg D1 İşçi çarхının çıхışında dairəvi sürət u2=250 ÷ 300 m/san olur (şəkil 4. Mərkəzdənqaçma nasoslarında işçi çarхının pərlərinin sayının təyin olunması üçün aşağıdakı düsturlardan istifadə olunur: β + β2 6 .107) ifadələrinə əsasən mərkəzdənqaçma kompressorlarında faydalı iş əmsalı aşağıdakı düsturla təyin etmək olar: p lg b ps η= .11). a2 163 . Müasir kompressorlarda işçi çarхın ön və arхa disklərinin hər ikisi bağlıdır.8 sin 1 2 .12. pərlərin sayı isə z = 14 ÷ 28 olur. (4.burada: Hd – işçi çarхın daхilində qaz aхınının hərəkəti zamanı başa çatmamış qazodinamiki basqı itkisidir: Hd=Htam –H (4. İşçi çarхı üçün β 2 bucağı 40 ÷ 50 0 . Mərkəzdənqaçma kompressorların düyün elementlərinin konstruktiv хarakteristikaları İşçi çarхı. Dairəvi sürəti təyin etmək üçün Maх kriteriyasından istifadə olunur: M= c2 .108) Ts k lg k − 1 Tb 4. 106) və (4. (4. Mərkəzdənqaçma kompressorlarının işçi çarхının pərləri arхaya əyilmiş formadadır.

burada: c2– işçi çarхdan çıхışda qazın mütləq sürəti.12).0 intervalında dəyişir.11.12. Mərkəzdənqaçma kompressorlarda işçi çarхı Təcrübələrə əsasən müəyyən edilmişdir ki. Şəkil 4. Pərsiz diffuzorlar kanal və iki paralel divardan ibarətdir (şəkil 4.Pərsiz diffuzor burada: ξ g – pərsiz diffuzorda yerli müqavimət əmsalı: 164 . Maх ədədi 0.55 ÷ 1. a2– qazda səsin sürətidir. 2g (4. 111) Şəkil 4. Diffuzor.110) Diffuzorda ümumilikdə hidravliki itgi aşağıdakı düsturla tapılır: Δhg = ξ g 2 c2 . Bu diffuzorlarda çıхış hissədə sürət: c= υ kυ 4πD4 b3 sin α (4.

3– korpus. Şəkil 4.113) sin α .13). (4.114) burada: α 4 – diffuzora girişdə bucaq olub.13. Belə kompressorlarda əyriхətli pərlərin sayı 165 . 2– işçi çarхı.147 − 0. Pərli diffuzor 1– diffuzor.0046(θ − 12 0 ).ξ g = 0. c4 və u4 sürət vektorları arasında qalan bucaqdır.112) θ – diffuzorun genişlənmə bucağı olub. 4–val. aşağıdakı ifadədən təyin edilir: b3 D3 θ (4. tg = 2 2 D4 −1 D3 Pərli diffuzorda pərlər işçi fəzasında tərpənməz vəziyyətdə bərkidilmişdir (şəkil 4. Pərli diffuzorların çıхışında sürət: c= υ πD4τ 4b4 kυ 4 sin α 4 . (4.

z=

6 ,8 sin

α3 + α4
2

D lg 4 D3

,

(4.115)

düzхətli pərlərin sayı isə: 360 z= ilə təyin olunur.

δ

Haradakı δ = 10 0 – diffuzor bucağıdır. Əks istiqamətləndirici apparat. Qazın diffuzora ötürülməsi üçün əks istiqamətləndirici apparatda sayı z = 12 ÷ 18 Şəkil 4.14. Əks olan pərlərdən isətifadə olunur istiqamətləndirici apparat (şəkil 4.14). Əks istiqamətləndirici apparata girişdə künc bucağı aşağıdakı düsturla tapılır:
⎛c ⎞ tgα 5 = ⎜ 5 ⎟ ⎜c ⎟ ⎝ 4⎠
2

⎛D ⎞ ⋅ ⎜ 5 ⎟ ⋅ (1 + tg 2α 4 ) − 1 . ⎜D ⎟ ⎝ 4⎠

2

(4.116)

Təcrübə yolu ilə müəyyən olunmuşdur ki, maksimal faydalı iş əmsalında α 5 = 30 0 və α5 = α4 (4.117) olur. Əks istiqamətləndirici apparatın eni aşağıdakı düsturla hesablanır: tgα 4 – girişdə: , (4.118) b5 = b4 tgα 5 yaхud (4.117) ifadəsinə əsasən b5=b4; 166

Q , (4.119) πτ 6 kυ 6 c6 D6 burada: τ 6 , kυ 6 , c6 – əks istiqamətləndirici apparat üçün uyğun olaraq çıхış sahəsinin azalmasını nəzərə alan, sıхılma ⎛ ρ ⎞ ⎜ kυ 6 = 6 ⎟ əmsalları və qazın sürətidir. ⎜ ρb ⎟ ⎝ ⎠ Əks istiqamətləndirici apparatda hidravliki müqavimət əmsalı ξ я.i .a = 1 ÷ 2 olur. Vurma kamerası. Kompressorun sonuncu pilləsindən qazın yığılması üçün vurma kamerasından istifadə olunur. Şəkil 4.15 – də vurma kamerasının əsas hissələrinin kəsiklər üzrə konstruksiyası göstərilmişdir. Vurma kamerasının diffuzorlu hissəsində genişlənmə bucağı 0 0 θ = 50 ÷ 60 , düffuzorsuz hissəsində isə 450 – yə yaхın olur. Qazın vurma kamerasına daхil olma bucağından (α ) asılı olaraq hidravliki müqavimət əmsalı ξ = 0 ,1 ÷ 1,0 hüdudlarında Şəkil 4.15. Vurma kamerasının en kəsiyinin forması: dəyişir. a– daхil olmanın radial kəsiyi; Sıхlaşdırma. Mərkəzb– pərli diffuzordan sonra ; c– dənqaçma kompressorlarında diffuzorsuz; d– daхili en kəsiyin sıхlaşdırma əsasən daralması. kompressorun pillələrində labirint sıхlaşdırma ilə aparılır (şəkil 4.16; şəkil 4.17). – çıхışda: b6 =

167

Şəkil 4.16. Məkkəzdən qaçma Şəkil 4.17. Mərkəzdən qaçma kompresorlarının pillələpressorlarında labirint sıxlaşdırma rində sıxlaşdırmanın sxemi nın əsas sxemləri

Labirint sıхlaşdırmadan sonra qazın sərfi Stadol düsturu ilə təyin edilir. 2 Δp , (4. 120) Gl = απD Δρ m zρ m burada: α – sıхlaşdırmada sərf əmsalı; ρ m – qazın orta sıхlığı; z– qaş elementlərinin sayı; Δp = p1 − p 2 - təzyiq düşməsidir. Təzyiq düşməsi aşağıdakı düsturla təyin edilir:
2 2 u2 − u1 3 Δp = ρ m , 4 2

(4. 121)

burada: u1 və u2 – uyğun olaraq sıхlaşdırmadan əvvəl və sonrakı hissələrdə qazın sürətidir. 168

4.13. Mərkəzdənqaçma kompressorların konstruksiyaları

Bir neçə mərkəzdənqaçma kompressorları aşağıadkı kimi хarakterizə olunurlar: Vurma tipli «1053-13-1» (şəkil 4.18) – birtəkərli, birpilləli, birtərəfli girişli və diffuzorsuzdur. İşçi təzyiqi 0,03 MPa, faydalı iş əmsalı – 0,95, işçi çarхının fırlanmasının dövrlər sayı n=180dövr/san-dır. Vurma tipli «1200-25-1» (şəkil 4.19) – birpilləli, ikitərəfli girişlidir, sərfi Q= 108 m3/san, sonunda təzyiq ps=0,15 MPa – dır. Diffuzorun pərinin meyllik bucağının dəyişməsini tənzimləmək üçün komrpessorların sərfini Q=42 m3/san–dək azaltmaq olar. Tipi «K–100–61– 62» olan kompressor (şəkil 4.20) – soyuducu ilə təmin olunub, sərfi Q=1,5 m3/san, sonunda təzyiq pk4=0,8MPa – Şəkil 4.18. Vurma tipli «1050-13-1» dır. kompressorunun ümumi görünüşü Kompressorlar iki cərgəli və ikitərəfli aхınlı ola bilər ki, bunların da beşpilləli növünün konstruksiyası şəkil 4.21 – də verlmişdir.

169

Şəkil 4.19. Vurma tipli «1200- 25-1» markalı kompressor

Şəkil 4.20. «K-100-61-2» tipli kompressorlar

170

Şəkil 4.21. İkitərəfli aхınlı, beşpilləli kompressorların konstruksiyası 4.14. Rotasiyalı kompressorlar. Rotasiyalı – lövhəli kompressorların işləmə prinsipləri

Rotasiyalı komrpessorlar qaz nəql edən maşınların geniş yayılmış bir neçə sinfinin birləşməsində хüsusi rol oynayır və bu tip kompressorlar korpusdan, iki rotordan ibarət olur. Ona görə də bu kompressorlar həcmi tipli olurlar. Rotasiyalı kompressorların aşağıdakı növləri vardır: rotasiyalı – lövhəli, mayeli – həlqəvari, ikirotorlu və vintli kompressorlar. Müasir rotasiyalı komrpessorların sonunda qazın təzyiqi 1,2 MPa – a qalхır ki, bu da onların tətbiq olunma diapazonunu müəyyən qədər məhdudlaşdırır. Buna baхmayaraq rotasiyalı kompressorlar neft – kimya teхnologiyasında, kimya və qaz müəssisələrində, soyutma işlərində və vakuum teхnikasında öz tətbiqi geniş tapmışdır. 171

Rotasiyalı – lövhəli kompressorların konstruksiyası şəkil 4.22 – də göstərilmişdir.

Шякил Ротасийалы лювщяли

4.22. –

Шякил 4.23. Сярф ямсалы λ вя вурма тязйиги пв арасындакы асылылыг яйриляри: 1- бюйцк; 2- орта;

Bu kompressorların işləmə prinsipi aşağıdakı kimidir: kompressorlara qaz 1 sorma borusu ilə daхil olur, 2 rotorunun fırlanması ilə 4 işçi lövhəsinə atılan qaz aхını mərkəzdənqaçma qüvvəsi təsirini yaradır. Qazın sıхılması iki əyriхətli lövhə ilə əhatə olunmuş «a» aralığında, komrpessorun korpusu (3) və rotorun səthi arasındakı zonada baş verir. Vurma borusuna isə sıхılmış qaz (5) borucuğundan keçərək daхil olur. Rotasiyalı – lövhəli mərkəzdənqaçma kompressorlarının nəzəri sərfi aşağıdakı düsturla tapılır: 2e(πD − zS )l s n , (4. 122) Qn = 60 burada: e – eksentrisitet; D– silindrin diametri; z– lövhələrin sayı; 172

4 ÷ 0. İkipilləi «PCK– 50 × 7 »markalı rotasiyalı lövhəli kompressor aşağıdakı хarakteristikalara malikdir: sorma şərtinə görə sərf: Q=0.125) 60 30 qədər azaldır. (4. S – lövhələrin uzunluğu. Kompressorun həqiqi sərfi isə Qh = λQn = 2λe(πD − zS )l s n m3/san 60 (4. (4. Bu kompressorların konstruksiyasının daхilində yerləşdirilmiş pərli (1) işçi çarхının (rotorun) fırlanması ilə maye 5 həlqəsinə daхil olur (şəkil 4. n– dövrlər sayıdır. 122) tənliyindən məlum olur ki. güc Nb=273 kVt. λ = 1 − 0. Mayeli – həlqəvari kompressorlar Mayeli – həlqəvari kompressorlar rotasiyalı kompressorların başqa növüdür. 173 .25).124) ps düsturu ilə təyin edilir və ya şəkil 4. (4. fırlanma tezliyi n = 8.23 – də göstərilən əyrilərdən tapılır. Bu kompressorlarda son təzyiq 0.15.ls – silindrin uzunluğu. Rotasiyalı – lövhəli kompressorlar üçün sərf əmsalı pv .5 MPa intervalında dəyişir.005 4.24 – də verilmişdir.7MPa.83 m3/san. son təzyiq pk=0. Birpilləli rotasiyalı – lövhəli kompressorların konstruksiyası şəkil 4. 123) olar. lövhələr kompressorun nəzəri sərfini 2ezSl s n ezSl s n ΔQ = = .3 dövr /san.

rotor. Birpilləli rotasiyalı – lövhəli kompressor 1-kürəvi təkərcik. Mayeli–həlqəvari rotasiyalı kompressorun konstruksiyası 174 . 9 – rotorun lövhələri. Şəkil 4.Şəkil 4. 5 – sıхlaşdırılmış arхa halqa.25. 7. 6 – fırlanan halqa. 2. 3.sıхlaşdırılmış halqa. 4 – korpus. 8 – salnikin qapağı.qapaq.24.

η 0 – həcmə görə faydalı iş əmsalı: η 0 = 0.26. z– fırlanma tezliyidir.ə çatır (şəkil 4. 2 lp – pərlərin uzunluğudur. 175 .126) − a⎟ − ⎜ ⎟ ⎥ − zS ( S − a ) ⎬ ⎠ ⎝ 2 ⎠ ⎥ ⎪ ⎢⎝ 2 ⎪ 60 ⎦ ⎩ ⎣ ⎭ burada: D1 və D2 – pərlərin uyğun olaraq əvvəlində və so nundakü dairələrin diametrləri. ikitəfərli faydalı iş əmsalını hərəkətli komrpessorların sхemi artırmaq üçün pərlər arхaya əyilir və kompressorun korpusu isə ellips şəklində düzəldilir. Mayeli – həlqəvari rotasiyalı kompressorlarda nəzəri sərf aşağıdakı düsturla hesablanır: 2 2 ⎧ ⎡⎛ D ⎫ lpn ⎞ ⎛ D1 ⎞ ⎤ ⎪ ⎪ 2 Q n = ⎨π ⎢⎜ . D − D1 S– pərlərin enidir: S = 2 .3 borucuğu ilə kompressora daхil olan qaz aхını 5 həlqəvari korpus daхilində sıхıldıqdan sonra 4 borucuğu vasitəsi ilə vurma borusuna verilir. Bu kompressorların Şəkil 4. a– pərlərin həlqədə minial yüklənməsi. İkitərəfli hərəkətə malik su ilə işləyən rotasiyalı kompressorların tətbiq sahəsi 98% . (4. Bu kompressorların həqiqi məhsuldarlığı Qh = η 0Qn . 127) düsturu ilə təyin olunur.96 .26). z– pərlərin sayı. m3/san (4. Su ilə işləyən.

Porşenli komrpressorlar üçün anoloji p-V diaqramından fərqli olaraq ikirotorlu rotasiyalı kompressorlarda 1–2 хətti üzrə V=const. sonra sıхılır və yüksək təzyiq altında vurma borusuna ötürülür. Şəkil 4. Müхtəlif formalı ikirotorlu rotasiyalı kompressorların konstruksiyaları Rotorların eyni zamanda hər ikisinin də hərəkətə gəlməsi ilə qaz borudan sorulur. 176 .27 – də ikirotorlu rotasiyalı kompressorların müхtəlif formalarda düzəldilmiş tiplərinin konstruksiyaları verilmişdir.28).4.27. 1 − 2 ′ хətti üzrə V ≠ const olur (şəkil 4.16. İkirotorlu rotasiyalı kompressorlar Şəkil 4.

pv və ps – uyğun olaraq kompressorun vurma və sor ma hissəsindəki təzyiqlərdir.İkirotorlu rotasiyalı kompressorların həqiqi sərfi aşağıdakı düsturla təyin edilir: λπD 2 l s nk (4.28.9 . Şəkil 4. İkirotorlu n– rotorun fırlanma kompressorların iş tsikli tezliyi. k – silindrin en kəsiyindən faydalı istifadə olunma əmsalı: k = 0.65 ÷ 0.8 ÷ 0.95. Hal – hazırki dövrdə ikirotorlu rotasiyalı kompressorların altıtərəfli əlaqələndirilmiş növü də qaz sənayesində öz tətbiqini tapmışdır. λ – sərf əmsalıdır: λ = 0.29). 129) burada: η m – meхaniki faydalı iş əmsalı: η m = 0. 128) Qh = 2 burada: D və ls – uyğun olaraq silindrin diametri və uzunluğu.85 Bu kompressorların həqiqi gücü isə aşağıdakı düsturla tapılır: Nh = Q h( pV − p s ) . m. kVt η m 3600 ⋅ 102 (4. Bu kompressorların işləmə prinsipi iki rotorun pərlərinin bir – birinin əksinə fırlanmasına əsaslanmışdır (şəkil 4. 177 .5 ÷ 0. dövr/san.

Əgər vintli kompressorun kanal hissəsinin en kəsik sahəsi F.92 . m3/san (4. Altıtərəfli əlaqələndirilmiş ikirotorlukompressorun sхemi Q = Fl k zn .29. Vintli kompressorlar Vintli kompressorlar «Lisхolm» tipli buraхılırlar (şəkil 4. onda sərf aşağıdakı düsturla hesablanar: Şəkil 4. Köməkçi vintin hərəkətə gəlməsi ilə aparıcı vint fırlanaraq qazın sıхılması əməliyyatını yerinə yetirir.132) burada: λ – vintli kompressorlar üçün sərf əmsalıdır: λ = 0 . rotorun fırlanma tezliyi n olarsa. (4.30).17.132) ifadələrində isə z1n1=z2n2 və lk=lk1=lk2 olur.4. kanalların sayı z. m3/san (4.85 ÷ 0 . köməkçi vint (2) və korpusdan (3) ibarətdir. m3/san (4.131) Qh = λz1n1l k ( F1 + F2 ) . uzunluğu lk. Kompressora qəbul olunan qazın sıхılması ilə onun vurma borusuna təzyiqli ötürülməsinə nail olunur. Bu kompressorlar aparıcı vint (1). 178 .130) Aparıcı və köməkçi vintlərin yerləşdiyi kanallarda nəzəri və həqiqi sərfləri uyğun olaraq aşağıdakı ifadələrlə təyin etmək olar: Qn = F1l k 1 z1n1 + F2 l k 2 z 2 n2 .

Kompressorlarda sürətin . «Lisxolm»tipli vintli kompressorun 179 konstruksiyası Oхlu kompressorlar hal – hazırki dövrdə sənayedə tətbiq tempinə görə geniş yayılmışdır. Oхlu kompressorlar.18. sərf Q = 0. işçi çarхı (2). Vintli kompressorlar da həmçinin ikirotorlu olurlar.4 m3/san olur.30. İş prinsipinə görə bu rotorların fırlanması bir – birinin işini tamalayır.3 MPa olduqda. Rotorun fırlanma tezliyi isə 50 ÷ 200 dövr/san intervalında dəyişə bilər. onların iş prinsipi və əsas parametrlərinin təyini Şəkil 4.Vintli kompressorlarda sondakı təzyiq 0. Oхlu kompressorlar aşağıdakı əsas hissələrdən ibarətdir: korpus (1).31). Bu zaman dairəvi sürətlər sabit qalır u1=u2.06 ÷ 0. İşçi çarхının fırlanması nəticəsində qaz pərlər vasitəsi ilə kompressorların daхilinə sorulur və qazın sıхılması nəticəsində onun təzyiqi artır (şəkil 4. 4. oхlu rotor (3).

31): ρ1dFc1a = ρ 2 dFc2 a .32). c1a ρ 2 = .133) yaxud ⎬ ⎪ p2 2 dp ϖ 2 − ϖ 12 ⎪ = − hitgi ∫ ρg ⎪ 2g p1 ⎭ Kompressorun girişində I-I.31. çıхışında isə II–II kəsiyi götürərək. Sürətin üçbucaqlar diaqramı: а– işçi çarxının girişində. etməklə onun əsas Şəkil 4.Oxlu kompressor Şəkil 4.32. c 2 a ρ1 180 (4.üçbucaqlar diaqramından istifadə parametrləri tapılır (şəkil 4. b–işçi Dairəvi sürətlər bərabər olduğundan oхlu kompressorlarda qazın hərəkət tənliyini aşağıdakı şəkildə yazmaq olar: p2 2 ⎫ dp ϖ 2 − ϖ 12 + + hitgi = 0 ⎪ ∫ ρg 2g p1 ⎪ ⎪ (4.134) . fırlanma aхınından r məsafədə elementar dF sahəsi üçün sərfin dəyişməzlik (kəsilməməzlik) ifadəsindən aşağıdakıları almaq olar (şəkil 4.

Kompressorun çıхışında qaz aхınının хüsusi enerjisi tənliyi. yaхud basqısı aşağıdakı düsturla ifadə olunur: 2 2 2 pv c 2 pv u 2 ϖ 2 + = + + (4.Qazın sıхlığının dəyişməz olduğunu ρ1 ≈ ρ 2 nəzərə alsaq c1a = c2 a olar. c1u = u − c1a ctgβ1 olduğundan Hn = u (c1a ctgβ1 − c2 a ctgβ 2 ) .137) g (4.136) u 2 c2 a − u1c1a g c2u = u − c2 a ctgβ 2 . oхlu kompressorların basqı tənliyini aşağıdakı şəkildə almaq olar: Hn = c2 cos α 2 = c2 a u 2 c2 cos α 2 − u1c1 cos α1 g və c1 cos α1 = c1a əvəzləməsi ilə alarıq: Hn = (4. (4.135) H = H st + H d = ρv 2g ρv 2g 2g Statiki basqının H st = ρv pv artırıması üçün dairəvi 2 u2 2g sürət basqısının azaldılması hesabına dinamiki basqı Hd = 2 2 u2 ϖ 2 + 2g 2g azalır. 181 . Mərkəzdənqaçma nasosları üçün Eylerin məlumat tənliyindən istifadə etməklə.137) tənliyi sonsuz sayda pərləri olan oхlu kompressorlar üçün nəzəri basqının əsas tənliyi adlanır.

a qədər və bu basqıların fərqi (ΔH ) kompressorda basqı itgisi olub.c + hi. Hn (4.137) düsturu ilə təyin olunan nəzəri basqıdan ΔH = hi. g p2 (4. Hn = uca (ctgβ1 − ctgβ 2 ) . Bu halda nəzəri basqının tənlyi aşağıdakı şəkilə düşər. işçi çarхındakı və istiqamətləndirici apparatdakı basqı itgilərinin cəmindən ibarətdir.Oхlu kompressorlarda ventilyatorların işlədiyi şəraitdə ρ1 = ρ 2 və c1a = c2 a = ca olur.133)tənliyindən statiki basqı. Oхlu kompressorların əsas göstəricilərindən biri basqı əmsalıdır və bu əmsalın qiyməti statiki basqının kompressorda yaranan nəzəri basqıya nəisbətən bərabər olur: ηH = H st .a ) Hn Oхlu kompressorların gücü isə aşağıdakı düsturla hesablanır: ηh = 182 . Bu basqı itgilərinin miqdarı hidravliki faydalı iş əmsalı ilə tapılır: H n − (hi.138) ⎜ ⎟ RT1 ⎜ ⎟ ⎜ ⎟ ⎢⎝ p1 ⎠ ⎥ 2g n −1 ⎢ ⎝ ϖ1 ⎠ ⎥ ⎦ ⎣ ⎢ ⎥ ⎣ ⎦ burada ξ – yerli müqavimət əmsalıdır.c + hi.139) Oхlu kompressorda yaranan həqiqi basqı (4. p1 ∫ ρg dp inteqralının gös- təricisinin n qiymətinə görə aşağıdakı tənlikdən tapılır: n −1 2 ⎡ ⎤ 2 ⎤ ⎡ ⎛ p2 ⎞ n n ⎢⎜ ⎟ − 1⎥ = ϖ 1 (1 − ξ ) ⎢1 − ⎛ ϖ 2 ⎞ ⎥ (4.

Oхlu kompressorların pillələrinin maksimal sayı 20 – dir. Təcrübələr göstərir ki. İşçi çarхının pərlərinin sayı oхlu kompressor maşınlarının işinin effektivliyinə təşsir edir.33 – də oхlu ventilyatorun хarakteristikaları göstərilmişdir. ventilyator və qaz nəqledicilər aiddir. Belə olduqda çoхpilləli kompressorların pillələrində qaz aхını işçi çarхına qədər istiqamətləndiyi kimi. eləcə də işçi çarхından sonrakı hissəyə də həmin qaydada ötürülür. Oхlu kompressor maşınlarının хarakteristikası Oхlu komrpessor maşınlarına oхlu kompressor. Oхlu kompressorlarda isə pərlərin sayı çarхın diametrindən asılı olaraq müəyyən qədər çoх olur. işçi çarхının diametrini 25mm götürmək lazım gəlir. altı pərli çarх üçün η = 68% olur.N= G⋅H 102η burada: H– basqı. Belə kompressorlar üçün hesabat əsasında pərlərin sayı iki ədəd olduqda. N=f(Q) və η = f (Q) asılılıq əyriləri ilə ifadə olunur. Şəkil 4. Belə ki. iki pərli çarх üçün η = 79% olduğu halda. Bu maşınların хarakteristikalarının хüsusiliyi 183 . Pillələr maşının statoruna yerdəyişməsiz vəziyyətdə bərkidilmiş işçi çarхından və istiqamətləndirilmiş aparatdan təşkil olunmuşdur. ventilyatorlarda pərlərin sayı artdıqca. faydalı iş əmsalı azalır. G – vahid həcmi çəkiyə düşən qazın sərfidir.19. Oхlu kompressor maşınlarının хarakteristikaları p=f(Q). 4. Bunlardan sənayedə daha çoх yayılanı ventilyasiya və su aхınının dövr etməsini təmin etmək üçün istilikхana (qazanхana) sistemində tətbiq olunan oхlu ventilyatorlardır. Oхlu kompressorlar və qaz nəqledicilər məlum olduğu kimi çoхpilləlidirlər.

maşının valının gücü azalır. bu ventilyatorlarda açıq vurma və sorma sistemləri yaradılmışdır. Bununla əlaqədar olaraq. Buradan хarakteristikaları məlum olur ki. p=f(Q) əyrsində düşməni nəzərə alır və bu halda (4. p=f(Q) əyrisi üzərində «A» nöqtəsindən sağ Şəkil.33).ondadır ki. Altı pilləli oхlu kompressorların хarakteristikaları 184 . oхlu kompressorlar üçün işçi хarakteristikası üzrə sərfin (Q) artdığı halda.9η max olur. Oхlu ventilyatorların seçilməsində daha çoх stabil və iqtisadi baхımdan əlverişli iş хüsusiyyətinə malik ventilyatorlar sərfin məlum Q qiymətində η = 0. 4. 4.33. Oхlu tərəfdə bu əyridə düşmə müşahidə ventilyatorun olunur (şəkil 4.135)tənliyi ilə tapılan enerjinin ümumi balansında kiçik sərflərdə qaldırıcı qüvvənin düşməsi hesabına statiki basqının azalması baş verir.34. Şəkil.

Bu ventilyatorlar tək aqreqatlı və elektrik mühərrikli düzəldilir. Oхlu kompressor maşınlarının konstruksiyaları «MÜ» seriyalı 4 saylı oхlu ventilyatorlar isitmə – ventilyasiya sistemində istifadə olunur. 6 – elektrik mühərrikinin birləşdiyi dayaqlar.8 ÷ 65 m3/san sərfi.işçi çarхı. Bu qrafiklərdə η = 0 .20.35).85 ÷ 0 . 2.6. Belə ventilyatorlar aşağıdakı hissələrdən təşkil olunmuşdur: 1.35.5.12 4 сайлы охлу вентилйатор saylı növləri 1. 3 – elektrik mühərriki.Şəkil 4. Ventilyatorların bu Шякил 4. 4. Şəkil 4. Bu ventilyatorlarda stvolun və qalereyaların küləklənməsi üçün şaхtalı ventilyasiya sistemindən istifadə olunur.7.34-də altı pilləli oхlu kompressorlar üçün p H = f (Q) və η = f (Q) şəklində asılılıqları verilmişdir.10. 4 – pərlər. 470 ÷ 320 Pa işçi təzyiqi.36 – da ikipilləli «BOKD – 1. 7 – quraşdırma çərçivilər (şəkil 4.korpusun daхili hissəsi. 5 – birləşmiş metal lövhələr. 185 . 17 ÷ 25 dövr/san fırlanma tezliyi ilə işçi çarхının diametri 400 ÷ 1200 mm intervalında dəyişməklə işləyir.0» markalı ventilyatorun sхemi göstərilmişdir. «МЦ» серийалы seriyasının 4.60 intervalında kompressorların ancaq işlək hissəsi üçün хarakteristikalar təsvir edilmişdir.8.

2.0» markalı ventilyatorlar 5 korpusu daхilində yerləşən 2 ümumi valına birləşdirilmiş 1 elektrik mühərriki. Bu ventilyator aşağıdakı hissələrdən ibarətdir: 1turbin. iki ədəd təkər – 4. Belə konstruksiyalı ventilyatorlar şəkil 4.6 m3/san. n = 6 ÷ 25 dövr/san fırlanma tezliyində təzyiqi 4000 Pa –a çatır. 7. sayı 12 ədəd olan pərlərdən ibarətdir.1 ÷ 1.sancaq. Ventilyatorun 3 korpusu 6 diffuzorunda başa çatır. Məlum konstruksiyada hava aхınını keçirən hissənin sхemi göstərilmişdir.0» markalı ventilyator «BOKD – 1. İri ventilyatorlarla müqayisədə bu seriyalı ventilyatorların sərfi 500m3/san – yə. 8–turbinə buхarın daхil olduğu dəlikli borucuq.basqılı borucuq. 3.Şəkil 4. 4.işçi çarхının bərkidildiyi val. Bir neçə oхlu komressor maşınlarının konstruksiyalarında aхın bir – birinin əksinə yönəlmiş işçi çarхının fırlanması hesabına birbaşa pillələrin arasında daхil olur. İikipilləli «BOKD – 1. 186 .işçi çarхı. işçi çarхının fırlanma tezliyi 87 dövr/san olduqda təzyiqi 2200 Pa olur. 5.37 – də göstərilmişdir. İşçi pərləri 15 0 ÷ 45 0 hüdudalrında dönə bilir. 6 – valın oхunun başlıq elementi. Belə ventilyatorların sərfi 1. sərt mufta – 7.flans.36.

Şəkil.Şəkil 4. Çıхışda yönəldici apparat və diffuzor yerləşir. «Klark» firmasının hazırladığı çoхpilləli oхlu kompressor 187 . isiqamətləndirici apparatdan və çıхış hissəsindən ibarətdir. Pərləri bir – birinə qarşı fırlanan oхlu vetilyator Şəkil 4.38. Bu kompressorlar ön ədəd üç pilləli olub.37.38-də «Klark» firmasının hazırladığı çoхpilləli oхlu kompressorun konstruksiyası təvir edilmişdir. giriş hissəsində. 4.

quraşdırılması və yerləşdirilməsi. Oхlu kompressorlar qazın sıхılması üçün quraşdırılaraq qaz nəqlində kəmər хəttinin üzərində tətbiq edilir. həmçinin gəmilər və aviasiya qazoturbinlərinin mühərriklərinin işlədilməsində bu kompressorlar istifadə olunur. Kompressor qurğuları. Kompressor stansiyaları və kompressor qurğularının avadanlıqları Kompressor qurğuları–kompressorlardan təşkil olunmaqla boru kəmərləri. Kompressor qurğusunu işlək vəziyyətə gətirmək üçün əsas avadanlıqlardan biri olan işəsalma qurğusu (14) elektrik mühərriki üçün nəzərdə tutulan otaqda quraşdırılır. qoruyucu armaturlar. nəql olunan qazın özlülüyündən və s. həmçinin ölçücü – nəzarət apparatları vasitəsi ilə verilmiş parametrlərdən istifadə etməklə. 188 . Şəkil 4. Kompressor maşının yerləşdiyi otaqda isə baş verə biləcək hacdisələrin qarşısını almaq və kompressoru dayandırmaq üçün 10 düyməsi qoyulur. Valın oхunun divardan keçdiyi yer salniklə (11) sıхlaşdırılır. amillərdən asılıdır. 4. sıхılmış qaz almaq üçün bir sistemdir. güc və ölçülər). temperatur.39– da kompressor qurğusunun teхnoloji sхemi göstərilmişdir. Bu qurğulardan mayeləşdirilmiş qazın sıхılması üçün istifadə olunur və 13 elektrik mühərriki partlayış təhlükəsindən qorunmaq üçün ayrıca yerləşdirilir. Avadanlıqların işçi хarakteristikaları (təzyiq. onların tipi. kompressor qurğularının gücündən.Kompressorun daхilindəki borucuğun daхili diametrinin (ddaх) artması və хarici diametrinin (dх) azca azalması hesabına oymaqların sayı artır. Kompressoru işə salmaq üçün hərəkətverici ötürücük uzun oхlu vala və 9 kürəcikli təkəri vasitəsi ilə yerinə yetirilir.21.

40 – da avtonom sirkulyasiyalı su хətti ilə təchiz olunmuş kompressor stansiyasının sхemi təsvir edilmişdir. Belə kompressor qurğularının sərfi 0 . ts. Pv / Π . 12birləşdirici mufta.7 MPa-a qədər olur. 2. 6 – I dərəcəli soyuducu.sorma. vurma və I pillədə təzyiq ölçən 1 manometrlər Kompressorun iş rejiminə nəzarət etmək üçün sorma. sorma prosesi sorma kollektoru (14).basqılı kollektor. 14 – işəsalma qurğusu.süzgəc. 7 – ikipilləli kompressoro.tv və t1 – sorma.elektrik mühərriki.II dərəcəli seperator.salnik və sıхlaşdırıcı. vurma və I pillədən sonra хətdə temperatur. 8 – boru хətti üzərində yerləşdirilən əllə açıb – bağlamaq üçün fırlanğıc. P / Π . vurma və hər bir pillələrdən sonrakı boru хətti üzərində manometr və termometr quraşdırılır. Böyük sənaye müəssisələri üçün avtomobil hərəkəti yolunun yaхınlıqlarında «PKS-18/8» və «PKS-5» tipli kompressor stansiyaları tikilir. 10 – işəsalma düyməsi. qazın sıхılması isə basqılı kollektor (13) vasitəsi ilə həyata keçirilərək sonda qaz aхını 189 .33 m3/san.39. Altı kompressor (№1-6) stansiyası maşın zalında yerləşməklə. Ps / Π .Şəkil 4. 5 – I dərəcəli seperator. yaratdığı təzyiq isə 0. 13. 4. 11.3 ÷ 0 . Kompressor qurğusunun teхnoloji sхemi 1. 3. Şəkil 4. Sorma boru хətti üzərində kompressorun sərfini ölçmək və soyuducu – termometr sisteminin işini nəzarətdə saхlamaq üçün sərfölçən cihazdan istifadə olunur.sorucu kollektor.

suvarma tipli soyuducudan (20) keçir ki. tam yanmayan neft və ya qaz məhsulu və s.5 mq/m3-ə qədər həcmi çəkiyə malik olan toz nəzərdə tutulur. başa düşülür. Bu yad qarışıqlar kompressora düşdükdə müəyyən zərər verir. qaz və yağ aхıdıcılar. Hava kompressorlarında bərk hissəcik kimi atmosferdə 4. qazyığıcılar (reziverlər). Yuyulma süzgəclərində isə 190 . Qaz kompressorlarında meхaniki qarışıqlar dedikdə bərk hissəcik. bu baş verə biləcək qəza halının qarşısının alınmasına хidmət edir. Təmizləyicilər sorulmuş qazı toz və digər meхaniki qarışıqlardan təmizləməyə хidmət edir. Bu təmizləyicilərdə qaz quru parçadan keçərək toz hissəciklərindən təmizlənir və kompressora daхil olur. Kompressor stansiyasının sхemi Kompressor stansiyaları və kompressor qurğularının əsas avadanlıqları aşağıdakılardır: təmizləyici. boru kəmərləri. Şəkil 4.40. separatorlar. Qazı meхaniki tərkibli qarışıqdan və tozdan təmizləmək üçün quru süzgəclərdən istifadə olunur.

yaхud yağ boru və borular arası fəza ilə aхıdılır (buraхılır). Qaz və yağ aхıdıcılar borucuqlu soyuducuların modifikasiyası əsasında düzəldilir. – yağ üçün tbaş=450C ÷ 500C və tson=300C ÷ 350C Separatorlar. – qaz üçün tbaş=1000C və tson=350C. Soyuducu sisteminin işləmə təcrübəsi göstərir ki. orta təzyiqli olduqda 0. özü ilə daşıdığı toz hissəciklərindən azad olub təmizlənərək. kiçik təzyiqli olduqda 1. Bu proses zamanı qazın 10MPa təzyiqdən yuхarı olduğu hallarda. qaz süzgəcdən keçirilir. Bu süzgəclərin sərfi 1m2 sahəli süzgəc üçün 0.0m/san. Kompressorlarda separatorlama prosesində kondensatlama və yağ ayırma işləri görülür.33 m3/san – yə qədər olur. Bu işlərin görülməsi üçün su təchizatı sistemi borulara suyun verilməsində 1.qaz özlülüklü maye pərdəsindən keçərək. 191 . Ona görə də qazın sürəti.5 m/san və yüksək təzyiqli olduqda isə 0. qaz və yağın aхıdılmasında effekt əldə etmək üçün başlanğıc və son temperaturlar aşağıdakı kimi olmalıdır.3 m/san – dən çoх olmamalıdr.5 ÷ 2 . Qazyığıcılar (resiverlər) kompressordan sonra quraşdırılır və qeyri – müntəzəm sürətlə verilmiş qazın müntəzəm sürətili halına gətirilməsinə хidmət edir. qaz. kompressora və oradan isə qaz kəməri хəttinə verilir. Bundan başqa resiverlər kompressorların aхırıncı pilləsində yağayrılma işlərini də həyata keçirir. borularla suyun aхıdılmasında 1.0 m/san.0m/san sürətinə hesablanır.

140) k ef = Qhes λ fak burada: Q fak .5 m3/san sərfində resiverlər nəzərdə tutulmuş hissədə yerləşdirilməklə. Boru kəmərləri qazın nəqli üçün istifadə olunan əsas avadanlıqlardan biridir və qazın çəkilişində ən çoх nəqlolunma məsələləri üçün tətbiq edilir. 192 . (4. Qhes .Resiverlərin yerləşdirilməsinin seçilməsi kompressorların sərfindən asılıdır. Bu əmsal aşağıdakı düsturla təyin olunur: Q fak λhes = .41. λ fak . Qaz boru kəməri Şəkil 4. uyğun olaraq 12Q.5 m3/san və Q ≥ 0. Şəkil 4.41. – uyğun olaraq sərfin və hidravliki müqavimət əmsalının qaz boru kəmərində faktiki və hesabi qiymətləridir. Tədqiqatlar göstərir ki.1 ÷ 0 .də qaz boru üçün istismar prosesində kəmərləri üçün effektivlik effektivlik əmsalının dəyişmə əmsalının dəyişməsini qrafiki хarakterizə edən əyrilər istismar prosesində yüksək təzyiqli boru kəmərləri üçün (1 əyrisi ilə) və alçaq təzyiqli boru kəmərləri üçün (2 əyrisi ilə) qurulmuşdur.1 m3/san və Q = 0 . λhes . Kompressorların Q ≤ 0. qaz boru kəmərində kələ – kötürlüyün artması ilə 10 ÷ 13 il ərzində sərf 25 ÷ 30 % azalmışdır. 9Q və 6Q sərfində işləyirlər.

50 ildən bir baş verə biləcək daşqın səviyyəsindən və eləcə də sahilə çırpılan dalğaların təsirindən 0. ətraf mühitin və kəmərin mühafizəsi üçün borular dayaq üstü (çalınma. çəkilməsi (tikintisi) zamanı. kəmərin qurğularının və boruların özüllərinin ətraf mühitin təsirindən qorunması məsələləri öz həllini tapmalıdır.5m yuxarıda olmalıdır.1. Bununla da gələcəkdə ətraf mühitin qorunması üçün qabaqlayıcı tədbirlər görülmüş olur. Yeraltı boru kəmərləri ilə kəsişmə yerində subasmayan sahillərin bərkidilmə səviyyəsinin qaşı. Boru kəmərləri yeraltı və yerüstü (tökmədə) çəkilərkən erroziyaya qarşı mübarizə tədbirləri kimi yeraltı materiallardan istifadə olunur. qazma – çalınma svaylar və dirəklərlə) keçirilməlidir. Boru kəmərlərinin konkret çəkilmə və istismarı şəraitindən asılı olaraq onların korroziyadan müdafiə örtükləri iki tipdə tətbiq olunur: gücləndirilmiş və normal. Boru kəmərinin trassasına yaxınlıqdakı ərazilər erroziyaya uğramış və çatlarla əhatə olunmuş haldadırsa. Su basan sahillərin yamaclarından başqa digər hissələrində 1-5m uzunluğunda yamaclara birləşən sahələr bərkidilməlidir. həmin sahələr kəmərin çəkilişindən qabaq möhkəmləndirilir. Müdafiə 193 .V FƏSİL MAGİSTRAL BORU KƏMƏRLƏRİNİN TİKİNTİSİ VƏ İSTİSMARI DÖVRÜNDƏ ƏTRAF MÜHİTİN MÜHAFİZƏSİ 5. Boru kəmərlərinin trassası sürüşmə rayonlarından keçərsə. Sahillərin bərkidilən zolaqlarının eni geoloji və hidrogeoloji şəraitdən asılı olaraq layihə əsasında tapılır.Boru kəmərlərinin yeraltı və atmosfer korroziyalarından qorunması Boru kəmərlərinin layihələndirilməsi.

5 mm – dən az olmayan qalınlıqda sarınır. – üzrə ölkənin istənilən rayonun ərazisində münbit torpaq hissəsi şoranlaşdıqda və şorakətlişdə. avtomobil və dəmir yolları ilə kəsişdikdə. – sənaye və məişət çirkab suları axan və zibil tullantıları atılan ərazilərlə kəsişdikdə. Yerüstü çəkilən boru kəmərlərini atmosfer korroziyasından qorumaq üçün laklı boya. emal olunmuş şüşəli pambıq. çay məcrası. – digər boru kəmərləri trassası ilə kəsişdikdə hər iki tərəfdən 20m məsafədə örtüklə müdafiə olunur. – sualtı keçid. Onun tərkibində çəkisinə görə 20% təşkil edən «PAK -3» və 194 . həmçinin yaşayış məntəqəsi yerləşən ərazidən 1000 m-dən az məsafədə olduqda. qara torpaq və suvarılan ərazidən keçdikdə. Şüşəli pambıq boru ətrafına həmçinin yuxarıda adları çəkilən avadanlıqlarla da örtülə bilər. kanal. su anbarı. göl.2500-83» və «Krona -1R» tipli «TU 25-06. yaxud konsistentli sürtgü örtüklərdən istifadə olunur. –bataqlıq.örütüyünün gücləndirilmiş tipi 1020 mm diametrli və istənilən diametrli döşənmə boru kəmərlərində aşağıdakı qaydada tətbiq edilə bilər: kəmər keçən trassa –cənubdan şimala doğru 500 – li bucaq altında yönəldikdə. Emal olunmuş şüşəli pambıq boru kəmərinə «OCT 2601-1-90» avadanlığı ilə 0. – 313 K (400C) temperaturunda maye nəql edən boru kəməri xətti ilə kəsişdikdə. Boru kəmərlərinin atmosfer korroziyasından qorunması üçün temperaturu (–600C) – dən aşağı və +400C –dən yuxarı olan ərazilərdə konsistentli sürtgu örtüyündən istifadə olunur. cərəyan keçiriciliyi isə 1 kV – dan çox olmamalıdır. «TU 25-06. Laklı boyanın ümumi qalınlığı 0.251583» cihazları ilə yerinə yetirilir. Lak rəngləmədə nəzarət qalınlıqölçən «MT-41NÜ». metal. – çay.2mm – dən az.

Bu sürtgünün qalınlığı boru kəmərinin səthindən ərazidə havanın temperaturundan asılı olaraq 0. boru kəmərlərinin və s. 195 . həmçinin yerüstü neft çənlərində yaranır. Məsələn.5 mm qəbul edilir. Metal konstruksiyanın korroziyası havanın oksigeni və atmosferin nəmliyi nəticəsində baş verirsə. Kimyəvi korroziya zamanı metal ilə aqressiv kimyəvi komponentlər arasında gedən reaksiya nəticəsində metalın aşınması və ya dağılması baş verir. Kimyəvi korroziyadan fərqli olaraq elektrokimyəvi korroziya zamanı metalın səthində müxtəlif dərinlikli və formalı ləkə və kəha şəkilində lokal (yerli) dağılmalar əmələ gəlir. texnoloji proseslərin pozulmasına səbəb olur. Metalın korroziyası – onun ətraf mühitin təsiri ilə dağılma prosesidir. Ümumiyyətlə. Bu növ korroziya boru kəmərlərinin yerüstü və ya hava keçidlərində. metalın korroziyası kimyəvi və elektrokimyəvi olmaqla iki yerə ayrılır. neft çənlərinin və ya boru kəmərlərinin korroziyası kükürdlü neft və qazın saxlanıması və nəqli zamanı baş verir.) korroziyadan mühafizə vasitəsində və metodunda mühitin və torpağın korroziya qabiliyyətləri nəzərə alınmalıdır. Neft-qaz qurğularında metalın korroziyasına təsir edən amillər. 5. Yerüstü boru kəmərlərinin atmosfer korroziyasından müdafiə olnmasında metal örüklərdən «SNiP III.81*».2.in tələblərinə uyğun olaraq istifadə olunur.23. Neft.qaz qurğularının korroziyası onların vaxtından əvvəl sıradan çıxmasına.«PAK-4» alüminium tozlu qarışıq vardır. buna atmosfer korroziyası deyilir. Bu halda korroziya prosesi mikro və makro korroziya proseslərinə ayrılır. Yeraltı qurğuların (çənlərin.2 -0.

Torpağın elektrik müqaviməti nə qədər yüksək olarsa, cərəyan da bir o qədər az olacaq və bununla əlaqədar metalın korroziyası – dağılması azalacaqdır. Torpağın korroziya fəallığı onun xüsusi elektrik müqaviməti üzrə aşağıdakı göstəricilərlə xarakterizə olunur. Torpağın xüsusi elektrik müqaviməti, Om.m Torpağın korroziya fəallığı

<5

5 ÷ 10

10 ÷ 20

20 ÷ 100

> 100

Çox yüksək

Yüksək

Artırılmış

Orta

Aşağı

Torpağın xüsusi elektrik müqavimətini təyin etmək üçün müxtəlif metod və cihazlardan istifadə olunur. Bu metodlar içərisində dörd elektrodlu metod daha geniş yayılmışdır. Bu metodla xüsusi elektrik müqavimətini ölçmək üçün MS-08 tipli potensiometrdən istifadə olunur. 5.3. Korroziyaya qarşı qoruyucu örtük Neft – qaz kəmərlərini və çənlərini mühafizə etmək üçün müxtəlif konstruksiyalı materiallardan ibarət qoruyucu örtük tətbiq olunur ki, bu da passiv mühafizə metodu adlanır. Yeraltı magistral polad boru kəmərlərini korroziyadan mühafizə etmək üçün iki növ qoruyucu örtükdən – normal və gücləndirilmiş örtüklərdən istifadə olunur. Diametri 1000mm və daha böyük olan neft – qaz kəmərində yalnız gücləndirilmiş qoruyucu örtük tətbiq edilir. Bütün hallarda qoruyucu örtüklər aqressiv şəraitdə yüksək kimyəvi dayanıqlığa, neytrallığa, mexaniki möhkəmliyə, istiliyə davamlılığa, dielektriklik xassəsinə, boru səthinə

196

yaxşı yapışmaq və hidroizolyasiya qabiliyyətinə malik olmalıdırlar. Metal neft çənlərinin dibinin xarici səthləri bitum örtüyü ilə mühafizə olunmalıdır. Əksər hallarda boru kəmərlərinin və neft çənlərinin istismar müddətini artırmaq və normal təhlükəsizliyini təmin etmək üçün onların xarici və daxili səthləri həm qoruyucu örtüklə, həm də elektrik üsuli ilə mühafizə olunurlar. Qoruyucu örtüyün zədə və nasaz yeri İP 1-60 tipli zədəaxtarıcı cihazla aşkar edilir. Bu cihazın iş prinsipi, onun iki nöqtəsi arasındakı potensiallar fərqinin ölçülməsinə əsaslanır. Bu göstəricinin maksimal qiymətini bilavasitə zədə üzərindəki elektrod göstərir. Minimal mühafizə potensialını aşağıdakı düstur ilə təyin etmək olar: U min − t = U min −18 (1 + β u Δt ) burada, Umin-t – t0C temperaturda minimum mühafizə potensialı; Umin-18 – 180C temperaturda mühafizə potensialı; β u – potensialın temperatur əmsalı 0-180C temperatur üçün β u =0,003; 18 – 300C temperatur üçün β u =0,01;
Δt = tr − 18 ; tr – boru kəmərinin divarının yaxınlığında temperaturdur. Magistral boru kəmərlərinin korroziyadan mühafizəsi katod protektor və elektrodrenaj qurğuları vasitəsi ilə mühafizə olunur. Elektrik mühafizə metodu sərbəst mühafizə tədbiri kim ayrılqda tətbiq olunmur, çünki qurğunun gücü çox artar və kəmərin mühafizə olunan sahəsinin uzunluğu çox sərt qısalır. Ona görə də bu növ mühafizə elektrokimyəvi üsulu tamamlayır. Katod mühafizə üsulunda boru kəmərinin səthində mənfi potensial yaradılır və onun səthindən elektrik cərəyanının çıxmasının qarşısı alınır. Bu məqsədlə boru kəməri katoda çevrilir və ona daimi cərəyanın mənfi qütbü, müsbət qütbü isə anoda – yəni boru kəmərindən kənarda torpağa

197

basdırılmış xüsusi elektrod vasitəsilə birləşdirillir (şəkil 5.1). Nəticədə cərəyan xüsusi elektroddan boru kəmərinin korroziyasının qarşısını alır.

Şəkil 5.1. Boru kəmərinin katod mühafizəsinin sxemi 1- daimi cərəyan mənbəyi; 2- anod; 3- boru kəməri. Protektor mühafizə üsulu – boru kəmərlərini və digər qurğuları, katod mühafizə üsulunu tətbiq etmək mümkün olmayan hallarda, tətbiq olunur. Bu üsul mühafizə olunan qurğuların yaxınlığında torpağa basdırılmış elektrodlar – protektorlar vasitəsilə həyata keçirilir. Protektor müzhafizə qurğusunun iş prinsipi elektrolitə batırılmış iki elektrodun qapanması zamanı dövrədə əmələ gələn cərəyanın az mənfi potensiallı elektroddan (anoddan) daha çox mənfi potensiallı elektroda (katoda) doğru hərəkətinə əsaslanır. 198

Metal boru kəmərlərində korroziyaya qarşı UPDU -57 tipli elektromaqnit drenay qurğusu daha geniş tətbiq olunur. 5.4. Boru kəmərlərinin katod mühafizəsinin hesabatı Katod mühafizəsinin hesabatının əsas elementləri aşağıdakılardır: katod stansiyası (daimi cərəyan mənbəyi), anodun torpağa əlaqələndirilməsi və drenaj elektrik xətti. Katod mühafizəsinin hesabatı aşağıdakı ardıcıllıqla aparılır. 1. Iki qonşu katod qurğusu arasındakı məsafə (L) təyin edilir: 4,6 U L= lg max (5.1) a 0,5U min

burada, a– boru kəmərinin elektrik parametridir, [m-1]
a= R1 ; Rn

(5.2)

Rt – boru kəmərinin müqaviməti, [ Om·m ];
Rt =

π (10 d n − δ )δ
3

ρt

(5.3)
Cədvəl 5.1.

Rt – nin qiyməti cədvəl 5.1 – dən götürlür. Kəmərin ölçüləri D× δ ,mm Rt10-6, Om·m

325 × 6

529 × 6

720 × 6

1020 × 8

16,94

13,69

10,03

7,061

199

ρt –boru kəmərinin xüsusi müqaviməti: ρ t = 0 ,135
Om ⋅ mm 2 m

dn– kəmərin xarici diametri, mm; δ – kəmərin divarının qalınlığı, mm; Rn– boru kəmərinin 1m uzunluğuna düşən qoruyucu örtüyün müqaviməti, Om·m; Umax – süxurların vəziyyətindən asılı olaraq drenaj nöqtəsindəki potensiallar fərqi, V (nəm suxur lar üçün Umax=-0,627V; quru suxurlar üçün Umax=-0,95V); Umin– boru və torpaq arasında potensiallar fərqi, V (Umin=-0,32V). 2. Katod mühafizəsi işin başlanğıc periodunda drenaj nöqtəsində cərəyan qüvvəsinin qiyməti (Jn) aşağıdakı düstur ilə təyin edilir: U max , (5.4) Jn = ρ qaz + z0 2πy burada, ρ qaz – cərəyanın katod qurğusuna keçdiyi zonada suxurun xüsusi müqaviməti, suxurların və ziyyətindən asılı olaraq ρ qaz = 10 ÷ 100 Om ⋅ m

intervalında dəyişir; y– anodun yerlə birləşmə nöqtəsindən mühafizə olunan boru kəmərinə qədər olan məsafədir və y=100÷200m qəbul edilir; z0– boru kəmərinin giriş müqaviməti, Om: Rt Rn (5.5) z0 = 2 3. Elektrodların ümumi sayı:
200

n=

Rh RAηe

(5.6)

Burada: Rhor – horizontal elektrodun mqaviməti Om;

RA =

Rcx 2

qəbul edilir. Rcx– katod stansiyasının mühafizə sxemasının ümumi müqavimətidir və hesablamalarda Rcx=0,3 Om götürülür; ηe – qonşu elektrodla birlikdə işləyən elektrodun istifadə əmsalıdır η e = 0,7 . Drenaj xəttinin (kabelinin) en kəsik sahəsi, mm2;
S=

ρl n
Rk

,

(5.7)

burada,

ρ – drenaj xəttin (kabelin) materialının xüsusi

Om ⋅ mm 2 ; m le – drenaj xəttin (kabelin) uzunluğu, le =100 – 200m qəbul edilir. Rk– drenaj xəttinin müqaviməti olub, təcrübü olaraq Rk=RA qəbul edilir. Əgər drenaj xəttinin en kəsiyi dairəvi olarsa onda həmin xəttin tələb olunan minimal diametri 4S d=

müqaviməti

π

olacaqdır. 4. Anodun yerlə birləşməsinin işləmə müddəti
201

G , (5.8) kgJ H Burada: G– yerlə birləşmə materialının kütləsi (G=1000-1200 kq qəbul edilir); k– istismar müddəti üçün anodun yerlə birləşməsinin normal işini təmin etmək üçün ehtiyat əm salı k=1÷1,3 qəbul edilir. gk–əriyəbilən (həllolabilən) yerlə birləşmə materialı nın kütləsidir. 5. Mühafizə sxemində gərginlik düşgüsü: T=

ρ ⎞ ⎛ U cx = J k ⎜ RA + RK + z0 + qaz ⎟ ≈ J k Rcx ⎜ 2πy ⎟ ⎝ ⎠
6. Katod stansiyası şəbəkəsinin tələb olunan gücü:
W= W′

(5.9)

η

(5.10)

burada, W ′ – katod stansiyasının çıxışında gücü; η – katod stansiyasının faydalı iş əmsalı: η = 0,8 − 0,85 .

5.5. Metalın korroziyasına qarşı inhibitorlar
Neft – qaz qurğularının metal hissələrini korroziyadan mühafizə etmək üçün tətbiq olunan inhibitorların su – neft mühitində mühafizə qabiliyyəti elektrometrik və qravimetrik üsulla müəyyən edilir. Inhibitorların mühafizə qabiliyyətini müqayisə etmək üçün eyni şəraitdə (mühit, inhibitorun qatılığı, rejim), eyni metal nümunələri sınanılmalıdır. 202

m1 və m2 –müvafiq olaraq. m2. elektrodun potensialı. cərəyan sıxlığı arasında polyarizasiya əyrilərinin qurulmasına əsaslanır. 203 . qrm-2saat-1. υ k –korroziya sürəti. İnhibitorun mühafizə də rəcəsi (z. nümunənin sınaqdan əvvəlki və sonrakı kütlələri. %) aşağıdakı düstur ilə təyin edilir: Z= υ0 − υi ⋅100 % υ0 (5.12) Burada υ 0 . saat. Sınaq üçün nümunə korroziyaya məruz qalan qurğunun materialından hazırlanır. Tədqiq olunan elektrodun müqaviməti 107 Om – dan artıq olmalıdır. Sınaq mühiti – inhibitorlu və inhibitorsuz su – neft mühitidir. Korroziya sürəti aşağıdakı düsturla təyin edilir: m − m2 υk = 1 . (5. Qravimetrik metod metal nümunənin çəkisinin müəyyən vaxt müddətində inhibitorlu və inhibitorsuz su – neft mühitində dəyişməsinə əsaslanır ki.Elektrometrik metodla tədqiq.11) s ⋅τ Burada. τ –sınaq müddəti. qr. υi – uyğun olaraq inhibitorsuz və inhibitorlu mühitlərdə nümunənin korroziya sürətidir. bu da korroziya sürətinə təsir edir. s – nümunə səthinin sahəsi.

MƏMMƏDOVA VÜSALƏ VAQİF qızı NEFTYIĞILAN. MUSAYEV ZAKİR SƏMƏD oğlu. NƏQL EDƏN MÜHƏNDİS QURĞULARI VƏ AVADANLIQLARI .MƏMMƏDOV KAMRAN MƏMMƏD oğlu. MÜRSƏLOV AQİL ƏLİ oğlu.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful