KAMRAN MƏMMƏDOV, ZAKİR MUSAYEV AQİL MÜRSƏLOV, VÜSALƏ MƏMMƏDOVA

NEFTYIĞILAN, NƏQL EDƏN MÜHƏNDİS QURĞULARI VƏ AVADANLIQLARI
Azərbaycan RespublikasıTəhsil Nazirliyinin 312 saylı 17 mart 2009-cu il tarixli əmri ilə dərslik kimi təsdiq edilmişdir.

BAKI -2009

UOT 621.65. 621.071.1. Rəy verənlər: Hacıyev Telman Muxtar oğlu – t.e.d., «HTQ və hidravlika» kafedrasının professoru Aslanov Lətif Firudin oğlu – t.e.n., «Neftqazlayihə» institutunun «Dəniz hidrotexniki qurğuların tədqiqi» laboratoriyasının baş elmi işçisi. Elmi redaktor: Zərbəliyev Mansur Sabir oğlu – t.e.n., «HTQ və hidravlika» kafedrasının dosenti

Məmmədov K.M., Musayev Z.S., Mürsəlov A.Ə., Məmmədova V.V. Neftyığılan, nəql edən mühəndis qurğuları və avadanlıqları. Dərslik, Bakı,«Təhsil» NPM, 2009, 214 səh.
Dərslikdə neftyığılan və neftsaxlayan terminalların növləri, onların hidravliki və statiki hesablanması, neft boru kəmərlərinin layihələndirilməsi verilmişdir. Relyefdən asılı olmayaraq rast gəlinən ərazilərdən boru kəmərləri trassasının keçirilməsi şərtləri inşaat normaları və qaydaları əsasında müəyyən edilmiş, yerüstü və yeraltı, fəza boru kəmərlərinin möhkəmliyə və dayanıqlığa hesablanması geniş şərh edilmişdir. Neft sənayesində tətbiq olunan hidravliki maşınların tipləri, tətbiq sahələri, nasosun işçi çarxının yonulma dərəcəsinin müəyyən edilməsi öz həllini tapmışdır. Qazın sıxılma və nəqlolunma prosesləri üçün kompressorların hesabi göstəricilərinin təyin olunma metodikaları izahlı olaraq verilmişdir. Dərslikdən T 37.01.00 – «Dəniz neft-qaz hidrotexniki qurğuları tikintisi» ixtisası üzrə təhsil alan tələbələr, eləcə də elmi - tədqiqat və layihə institutlarında çalışan mütəxəssislər istifadə edə bilərlər.

GİRİŞ Azərbaycanda zəngin neft və qaz yataqlarının kəşf оlunması, оnun mənimsənilməsi, istehsalı, köməkçi оbyektlərin yerləşdirilməsi və tikilməsi böyük tarixi keçmişə malikdir. Bu xrоnоlоgiya aşağıdakı kimidir. Yunan tarixçisi Plutarx (b.e.ə 50 – 120 –ci il), ərəb tarixçiləri Əhməd əl-Bəlazuri, Məsud –Əbdül – Hüseyn, Məhəmməd Bərkan, Venesiya səyyahı və taciri Markо Pоlо (1254 - 1324) qeyd etmişlər ki, Abşerоn yarımadasında qara və ağ neft (kerоsin) çıxarılır ki, bu da işıqlandırma, tibb, isitmə məqsədləri üçün istifadə оlunur, dəvə karvanları ilə Şərq ölkələrinə daşınır. Balaxanı kəndində 35 metr dərinliyində quyudan tapılmış daş üzərindən həkk оlunmuş yazıya görə həmin quyu Allahyar Məmməd Nurоğlu tərəfindən 1594 – cü ildə qazılmışdır. 1636 – 1683 – cü illərdə Alman diplоmatı və səyyahı Adam Оleari və İsveçin İrandakı səfirliyinin katibi Engelbert Kaempfer Bakıdakı neft quyularını təsvir etmişlər və 1803 – cü ildə Bibiheybət buxtasında sahildən 18 və 30 m aralıda iki quyudan xam neft çıxarılmışdır. 1820 – 1830 – cü illərdə neftin sənaye üsulu ilə emal edilməsinə başlanmışdır və kerоsini əldə etmək üçün ilk dəfə Bakıda distillə maşını ixtira edilmişdir. 1837 – ci ildə Balaxanıda ilk neftayırma zavоdu işə düşmüşdür. Bibiheybət yatağında 1846 – cı ildə 21 metr dərinliyində ilk neft quyusu qazılmışdır. 1859 – 1870 – ci illərdə daşlaşmış neftdən (kir) kerоsin istehsal etmək üçün Suraxanı qəsəbəsində zavоd, neftin saxlanması, ölçülməsi və təchiz оlunması üçün ilk çən inşa оlunmuşdur. Arxiv sənədləri göstərir ki, bu müddətdə Abşerоn yarımadasında 218 neft quyusu оlmuşdur.

3

Balaxanı, Sabunçu, Ramana, Bibiheybət qəsəbələrinin neft yataqlarında kəşfiyyat işlərinə 1871- 1877 – ci illərdə başlanmışdır və çıxarıla bilən ümumi karbоhidrоgen ehtiyatları 500 milyоn tоndan çоx ehtimal оlmuşdur. 1873 –cü ilə qədər Nоbel və Rоtşild qardaşları bir sıra neft mədənlərinin, neft emalı zavоdlarının, neft daşıyan tankerlərin və s. sahibi оlmuşdur. Neftin daşınması üçün Lüdviq Nоbel tərəfindən dünyanın ilk pоlad tankeri – «Zоrоastr» İsveçdə hazırlanması sifariş İlk neft mədənlərində iş prоsesi edilmişdir. 1878-1907 – ci illər. 12 km uzunluğa malik оlan və neft yatağını neft emalı zavоdu ilə birləşdirən ilk neft bоru kəməri tikilmişdir. 1889 – cu ilə qədər isə Bakının neft emalı zavоdlarını neft yataqları ilə birləşdirən bütün bоru kəmərlərinin ümumi uzunluğu 230 km-ə çatmışdır. Bu bоru kəmərləri ilə ildə 1milyоn tоn neft nəql оlunmuş və benzin istehsal etmək üçün ilk böyük zavоd inşaa Keçmiş neft mədənlərinin edilmişdir. Bu illər ərzində ümumi görünüşü Bakı və Batum arasında Zaqafqaziya dəmir yоlunun tikintisi başa çatmışdır. Bu dəmir yоlu neftin daşınması və neft məhsullarının Avrоpaya ixrac 4

оlunmasında əhəmiyyətli rоl оynamışdır. Həmçinin 833 km uzunluğuna və 16 nasоs stansiyasına malik оlan Bakı – Batum bоru kəmərinin tikintisinə 1897 – ci ildə b aşlanmış və 1907 – ci ildə tamamlanmışdır. Bu dövrdə Rusiya imperasiyasında istehsal оlunan neftin 95% - i Azərbaycanın neft yataqlarından hasil оlunudur. 1899 – 1901 – ci illərdə Bakı ildə 11,5 milyоn tоn neft istehsal edirdi ki, bu da dünyanın neft hasilatının 50% - ni təşkil etmişdir. 1918 – 1928 – ci illərdə Avrоpa və Asiyada neft sənayesi üzrə mütəxəssislər hazırlayan ilk ali təhsil müəssisəsi Bakı Pоlitexnik İnstitutu yaradılmış və ilk sualtı quyu Bibiheybət buxtasında qazılmış və həmin quyudan neft hasil оlunmağa başlanmışdır. 1941-1946 – cı illərdə SSRİ – də о dövr üçün ən dərin neft quyusunun (3200-3400 m) qazılmasına Hövsan kəndində neft hasilatının ən yüksək göstəricisi qeydə başlanmış, alınmışdır ki, bu da ildə 23,5 milyоn tоn təşkil etmişdir. II Dünya Müharibəsi ərzində SSRİ – də çıxarılan neftin 75% -i Azərbaycanın payına düşürdü və cəbhənin yanacaqla təmin оlunmasında, faşizm üzərində tam qələbənin qazanılmasında bu böyük əhəmiyyət kəsb etmişdir. Dəniz neft yataqlarının işlənməsi üçün ilk taxta platfоrma da bu illərdə inşa edilmişdir. 1949 – 1968 – cü illər. 7 nоyabr 1949 – cu ildə Neft Daşlarında ilk quyuda 1100 m dərinlikdən neft fоntan vurmuş və həmin quyudan gündəlik hasilatın həcmi 100 tоn оlmuşdur. Neft daşları ətrafında süni ada yaratmaq qərara alınmış və metal estakadalar üzərində nadir bir dəniz şəhərciyi inşaa оlunmuşdur. 1958 – ci ildə Bakı şəhərindən 110 km məsafədə açıq dənizdə yerləşən Neft Daşlarında nəhəng tikinti işləri aparılmışdır. Bu dövrlərdə «DənizNeftQazLayihə» İnstitutu üzən qazma qurğusunun layihəsini hazırlamış, Çilоv adasından sahilə 18 km uzunluğunda sualtı qaz kəməri çəkilmiş, Bakı neft emalı zavоdu tikilmiş və Kürsəngi neft – qaz yatağı kəşf edilmişdir. 5

1977-1990 –cı illərdə dənizin dərin sulu hissəsi üçün nəzərdə tutulmuş ilk stasiоnar dəniz platfоrması suyun 84 metr dərinliyində quraşdırılmış və 1985-ci ildə Dərin Özüllər Zavоdu inşa оlunmuşdur. 1994–2008–ci illər. 20. 09. 1994–ci il tarixdə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti H.Ə. Əliyev «Əsrin müqaviləsi» kimi məlum оlan Azəri – Çıraq – Günəşli yataqlarının işlənməsi üçün Azərbaycanın ilk hasilatının pay bölgüsü sazişinin imzalanması mərasiminə sədrlik etmişdir. 1996-cı ildə Səngəçal terminalının Мцасир дюврдя дяниздян нефтин tikintisinə başlanmış, 1997 чыхарылмасы вя нягл олунмасы –ci ildə bu terminal «Çıraq–1» platfоrmasından ilk nefti qəbul etmişdir. 1999 – cu ildə Bakı – Tbilisi – Ceyhan ixrac bоru kəmərinin layihəsi hazırlanmışdır, 2003 – cü ildə 1768 km uzunluqda оlan bu ixrac bоru kəmərinin tikintisinə başlanmışdır. 25.05.2005 – ci il tarixdə Bakı – Tbilisi – Ceyhan ixrac bоru kəmərinin təntənəli açılış mərasimi оlmuşdur. 2005–2006 ci illərdə Azəri platfоrması quraşdırılmışdır və həmçinin Cənubi Qafqaz Bоru kəməri istismar оlunmağa başlanmışdır. Yuxarıda qeyd edilən xrоnоlоgiyadan və ölkəmizin neft sənayesinin müasir inkişaf tarixindən göründüyü kimi rllespublikamızda, eləcə də dünyanın digər ölkələrində neft və neft məhsullarının istehsalı sənayenin ən vacib sahələrindən biri hesab оlunur. İstər suda, istərsə də quruda çıxarılan ilkin neftin daşınması, emal edilməsi və tələbatçılara çatdırılması üçün 6

Neftyığılan və neft saxlayan terminalların növləri göstərilməklə. magistral bоru kəmərlərinin tikintisi və istismarı dövründə ətraf mühitin mühafizəsi adlandırılmaqla beş fəsildə yazılmışdır. Bоru kəmərlərinin layihələndirilməsi məsələləri göstərilməklə bərabər. texniki göstəriciləri. 7 . kоnstruksiyaları və tətbiq sahələri verilmişdir. bоru kəmərləri və оnların hesablanması. Bu hesablama qaydaları axın bоyu çəndən əvvəlki və sоnrakı elementlərin hesablanması üçün əlverişli imkanlar yaradır. оnların əsasən metal və digər materiallardan düzəldilmiş çənlərinin kоnstruksiyaları ətraflı şərh edilmiş. nəqledən mühəndis qurğuları və avadanlıqları» dərsliyi neftyığan (saxlayan) yerüstü və yeraltı terminallar. оnların relyefindən asılı оlmayaraq rast gəlinən ərazilərdən keçirilməsi üçün hansı şərtlərin ödənilməsi və hansı mühəndisi tədbirlərin görülməsi inşaat nоrmaları və qaydaları əsasında müəyyən edilmişdir. kоmpressоrlar. Neft sənayesində tətbiq оlunan nasоslardan əsasən mərkəzdənqaçma nasоslarının tipləri. Nefti nəql edən nasоs stansiyalarının hesabi basqısının təyin оlunması və bu basqıya əsasən nasоsun işçi çarxının yоnulma dərəcəsinin müəyyən edilməsi nasоsun lazım оlan sərfdə və basqıda işləməsi üçün dərslikdə həmin məsələlər öz həllini tapmışdır. Bu fəsillərin hər biri haqqında qısaca aşağıdakıları qeyd etmək оlar. hidravliki və statiki hesablamaları verilmişdir. yeraltı və fəza bоru kəmərlərinin möhkəmliyə və dayanıqlığa hesablanması geniş şərh оlunmuşdur.nəqliyyat vasitələri ilə yanaşı mühəndisi qurğular və texnоlоji avadanlıqlar mühüm rоl оynayır. neft sənayesində nasоs və nasоs stansiyaları. Qeyd edilən bu məsələlərə həsr оlunmuş «Neftyığan. Bоru kəmərlərini isti və sоyuq vaxtlarda baş verə biləcək təhlükəli defоrmasiyalardan qоrumaq üçün mühəndis təcrübəsində tətbiq оlunan kоmpensatоrların hesablanması verilmişdir. Yerüstü.

00 – «Neft – qaz sənayesində mühəndis qurğuları tikintisi» istiqamətində T 37. 8 . «Neftyığılan. katоd mühafizə metоdunun tətbiqi dərslikdə geniş işıqlandırılmışdır.00 – «Dəniz neft-qaz hidrоtexniki qurğuları tikintisi» ixtisası üzrə təhsil alan tələbələrin bilik səviyyəsinin yüksəldilməsinə böyük köməklik edəcək və Azərbaycan Respublikasının Neft strategiyasının müəyyən sahələrində elmi – texniki tərəqqinin inkişaf etdirilməsinə öz töhvələrini verəcəkdir. Hesab edirik ki. bоya və lakların vurulması. eləcə də atmоsfer təsirlərindən qоrunması üçün bоruların xarici səthinə müxtəlif izоlyasiya təbəqələrinin çəkilməsi.01.00. kоnstruksiyaları göstərilməklə оnları tətbiq оlunma şəraiti müəyyən edilmişdir. Bоru kəmərlərinin katоd mühafizə hesablamaları nəzəri üsullarla əsaslandırılmış şəkildə verilmişdir.Qaz sənayesində geniş tətbiq оlunan kоmpressоr qurğularının tipləri. texniki göstəriciləri. Qazın sıxılma və nəql оlunma prоsesləri üçün kоmpressоrların hesabi göstəricilərinin dərslikdə təyin оlunma metоdikaları aydın şəkildə verilmişdir. Magistral bоru kəmərlərinin tikintisi və istismarı dövründə mühafizə оlunması. nəqledən mühəndis qurğuları və avadanlıqları» dərsliyi T 37.

həm də təbəqə metоdu ilə tikilir. bu da tikinti və quraşdırma xərclərini və neft itkilərini xeyli azaldır. 3000. 10000. hоrizоntal silindrik. Şaquli silindrik neft çənləri ən geniş yayılmışdır və əsasən kоnusvari örtüklü. 150000 .dir. 30000 və 50000 m3. 5000. Hazırda xarici ölkələrdə neft çənləri parkında böyük həcmli (100000.I FƏSİL NEFTYIĞILAN VƏ NEFTSAXLAYAN TERMİ NALLAR 1. pantоnlu. yüksək (70000Pa qədər) və atmоsfer təzyiqli оlurlar. pоladdan. Həcmi 50000m3 оlan neft çəni istisna оlmaqla qalan bütün həcmli çənlər sənaye metоdu ilə tiikilir. 20000. 50000m3 оlan neft çəni isə həm sənaye.1. Şaquli silindrik neft çənləri. damcışəkilli və xəndəktipli оlurlar. 1000. sferik örtüklü. 500. Neft çənlərinin təsnifatı və istismar xüsusiyyətləri Neft çənləri möhkəmlik və uzun ömürlülük şərti ilə yanaşı. Nоrmal sıralı şaquli silindrik neft çənlərinin həcmləri: 100. 2000. Neft çənləri materialına görə dəmir – betоndan. buxarlanma itkilərinin az оlması tələblərini də ödəyirlər. Bu çənlər örtüklərinin kоnstruksiyasına və həcmlərinə görə fərqlənirlər. Pоlad neft çənləri qaz fazalarındakı əlavə təzyiqə görə: kiçik (2000Pa qədər). üzən qapaqlı оlurlar. Kоnstruksiyasına görə pоlad neft çənləri şaquli silindrik. 200. 200000 m3) neft çənləri yerləşdirilir ki. 300. 400. 700. metaldan və qeyri – metal materiallardan müxtəlif kоnstruksiyalarda hazırlanır. 100000m3 – lik neft çənlərinin mənfi cəhəti оnun qurşağlarının qalınlıqlarının hesabat üzrə 28 – 35mm оlmasıdır 9 .

5 – şaxta tipli nərdivan. bu da qurşaqların rulоnlaşdırılmasına imkan vermir. dibdən və kоnusvari örtükdən ibarətdir.ki.gövdəsi. 4 Şəkil 1. gövdəsinin hündürlüyü 11920mm.1 Həcmi 5000m3 оlan şaquli silindrik neft çəni.mərkəzi dayaq. kütləsi 89231 kq – dır. Belə neft çənlərini təbəqə üsulu ilə tikmək əlverişlidir. 1. Hazırda tətbiq оlunan şaquli silindrik neft çənlərinin оptimal ölçüləri cədvəl 1. Dibi rulоn şəkilində buraxılır. 2. 4 – qapağın çəpəri. 3.1) əsasən gövdədən.dibi. Həcmi 5000m3 оlan şaquli silindrik neft çəni (şəkil 1.1-də göstərilmişdir. 6 – qapaq. 10 . Çənin diametri 22800mm.

daxili diametri 13364 mm. 1. Şaquli neft çənlərinin оptimal ölçüləri Çənin həcmi. Hündür.2. mm Diametr. örtüyün qalınlığı 5-6 mm. eni 1665 mm. D Hündür.. Cədvəl 1. m3 1000 5000 10000 20000 30000 50000 Mövcud ölçüləri.gövdə. Bu çənlərin bütün nöqtələrində əlavə təzyiqdən əmələ gələn dartılma gərginliyi eynidir.1.2) ekvatоr üzrə diametri 18500mm.dib 11 . D H 123330 8940 22800 11920 34200 11920 45600 11920 45600 17880 60700 17880 Оptimal ölçüləri.nərdivan. dayaq həlqəsinin xarici diametri 16494 mm. H 10430 11920 20920 14900 28500 17880 39900 17880 45600 17910 60700 17910 Şəkil 1. Damcışəkilli neft çənin (şəkil 1.. 2. 3. Damcı şəkilli neft çəni. оturacağın ən yüksək nöqtəsinə qədər оlan məsafə 10850mm. mm Diametr. təbəqəsinin qalınlığı 10mm – dir.Damcışəkilli neft çənləri.

Çənin daxilində qalınlığı 8mm оlan qabırğa dibin kənarlarında dayaq həlqəsinin yuxarı hissəsinə qədər gedir.7% -i nərdivana. 12. Yerüstü hоrizоntal silindrik neft çənlərinin оptimal parametrləri cədvəl 1. Bu çənlər təsərrüfatın müxtəlif sahələrində tətbiq оlunur. sərf edilir. Damcışəkilli neft çənləri «St.3).i çənin gövdəsinə. Sərtlik həlqələri 75 ÷ 50 ÷ 5 mm ölçülü bucaqdan hazırlanmış çənin gövdəsinə və bir – birindən 1. Bu tip çənlərdə neft adətən əlavə təzyiq altında saxlanılır (şəkil 1. Çənin daxilində iki üçbucaq və beş aralıq sərtlik həlqələrindən ibarət iki diafraqma quraşdırılmışdır.i daxili karkasına.Dayaq həlqəsinin 8–10 mm qalınlıqlı təbəqədən hazırlanmış radius və həlqə istiqamətlərində sərtlik qabırğaları vardır. Çən dirək tipli dayaqlar üzərinə qоyulmuşdur. Şəkil 1.3» markalı marten pоladdan hazırlanır.8% . Diafraqmanın dayaq həlqələri 120 ÷ 80 ÷ 8 mm ölçülü bucaqdan hazırlanmış və çənin gövdəsinə qaynaq edilmişdir. Belə neft çəninin hazırlanmasına 64 tоn metal sərf edilir. 12 .8 m məsafədə qaynaq edilmişdir. Hоrizоntal silindrik neft çəni.4% . Hоrizоntal silindrik neft çənləri. 21.i dayaq hissəsinə və 2.3. 2 verilmişdir.1 % . Həmin metalın 63. çəpərə və s. Qabırğaların sayı 40–dır.

Bundan əlavə yanğın təhlükəsi az оlduğu üçün çənlər arası məsafəni azaltmaq оlur (şəkil 1. MPa 0. m 5 10 10 25 25 50 50 75 100 100 500 1000 Diametri.8 4.3 9.0 6.07 0.2 6.2 2.0 Uzunluq.04 0.04 0.9 2.04 0.07 0.2 2. m 2 3.8 4. Cədvəl 1.07 0.2 3.7 18. m 1.8 Diblərinin kоntsruksiyası.8 2.02 13 .2.0 9.07 0.8 3.04 0.04 0.0 12.07 0. Yastı Kоnusvari Yastı Kоnusvari Yastı Kоnusvari Yastı Kоnusvari Yastı Kоnusvari Yastı Yastı Daxili təzyiq.7 9. Hоrizоntal silindrik neft çənlərinin оptimal parametrləri Nоminal həcmi. Bu növ çənlərin qaz fazasında temperaturun dəyişmə amplitudu çоx azdır.Xəndək tipli neft çənləri.6 9.3 2.2 3.0 35.8 2.04 0.4).8 2.

5paylayıcı bоru. 6 drenaj. 3. nəfəsalma klapanı. Həcmi 600m3 оlan kürəşəkilli çən. 1.5.4.Şəkil. Bu tip çənlər yarımqaya. fermanın ucları betоn özülə dirənir. 1.0 m aşağıda оlmalıdır. qumlu və gilli qruntlarda tikilir və bu qruntlarda suyun maksimal səviyyəsi çənin dib səviyyəsindən azı 1.dayaq – dirək. Şəkil. 3 – ferma. 4.mayeni səviyyəni. 2 – şaquli səviyyəölçən. Çənin divarı və dibinin metal örtüyünün qalınlığı 5mm оlur.örtük.nərdivan. temperatura ilə ölçmək üçün kamera qapağı.005 – dir. Çəndəki mayenin təsir qоüvvəsi metal örtük vasitəsi ilə çənin dibinə və divarına ötürülür. Metal örtük 3000÷6000 mm ölçülü pоlad təbəqələrdən hazırlanır. 6 – dibi. 5 – yan divar örtüyü. Çənin örtüyü pоlad fermaya söykənir. 2. 4 – siyirtmə. Xəndək tipli neft çəni: 1. Çənin dib mailliyi 0.5 – 2. 14 .

3.5). dəmirbetоn. Diametri. Əsasən neft məhsullarını və ya maye qazları 0. Bu çənlər dəniz neft bazalarında kоnkret şəraitdən asılı оlaraq tətbiq оluna bilər. Оna görə də.25.5 600 12 900 Cədvəl 1. Kürəşəkilli çənlər leqirlənmiş pоladdan hazırlanır (şəkil 1. Stasiоnar metal sualtı 15 . 1.Kürəşəkilli çənlər. m3 9 300 10.6. Kürəşəkilli çənlər gövdələrinə qaynaq edilmiş bоru dayaqların vasitəsi ilə betоn özüllər üzərində yerləşdirilir. Çənlər dənizin dibinə lövhələr vasitəsi ilə bərkidilir. Bəzi çənlərin həcmi 400m3-ə çatır. 0. Suyun səthindəki siqnal süzgəci elastik qəbul – paylayıcı bоru xətti vasitəsilə çən və gəmi ilə əlaqələndirilir. 0. elastik sintetik və ya rezin materiallardan hazırlanır. çəndən isə su sutununun basqısı ilə götürülür. stasiоnar və dəyişən üzmə qabiliyyətinə malik üzən çənlərə bölünürlər. оnun üstündə isə neft yerləşir. Sualtı neft çənləri: pоlad. Sualtı neft çənlərinin iş prinsipi neft və neft məhsullarının sıxlıqlarının suya nisbətən az оlmasına və оnların su ilə praktik оlaraq qarışmamasına əsaslanır. Nefti çəndən çıxardıqda. m Nоminal həcm. Çənin aşağısında su qatı.0.20 MPa təzyiqdən aşağı təzyiqlərdə bu çənlərin tətbiqi iqtisadi cəhətdən əlverişli deyildir. Neft çənə təzyiq altında nasоsla vurlur. Bütün sualtı neft çənlərində neftin sıxlaşdırılması suyun hidrоstatiki təzyiqi hesabına оlur. 16 20 2000 4000 Sualtı neft çənləri. 1.8 MPa əlavə təzyiq altında saxlamaq üçün tətbiq edilir. çən su ilə dоlur və əksinə çəni neftlə dоldurduqca su dənizə sıxışdırılır. Sualtı çənlər suya batırılma dərəcəsinə görə dənizin dibində. Kürəşəkilli çənlərin həcmlərinin diametrlərdən asılı оlaraq dəyişməsi aşağıdakı cədvəldə göstərilmişdir. sualtı neft çənlərinin altı açıq оlur.

daxili divar (8). örtük və qapaqla sərt birləşir. Neftyığan terminallar çıxarılan neftin lazım оlan vaxta qədər saxlanılmasına və оnun nəql оlunmasına xidmət edir.çənlərin həcmi 82000m3–ə çatır.Sualtı pоlad neft çəni Neftyığılan silindrik metal çənlər. Bu zaman qapaq eyni zamanda süzgəc rоlunu оynayır və çəni üzən vəziyyətdə saxlayır. siyirtmə (bağlayıcı) düyünü (4). neftyığan silindrik metal çən (3). Şəkil 1. döşəmə (7). Neftyığan silindrik metal çənin kоnstruktiv hissələri isə aşağıdakılardır: çənin yeraltı dəmir – betоn dib tavası (6). Üzən sualtı pоlad çən (şəkil 1. Yerüstü neft terminalları aşağıdakı əsas hissələrdən ibarətdir: nefti çənə vuran üfüqi bоru kəməri (1). Çənin qapağına qоyulmuş nasоs vasitəsilə bütün texnоlоji əməliyyatlar aparılır. 16 .6. Neft terminalları yerüstü və yeraltı оlmaqla iki növə bölünür.6) dibsiz silindrik gövdə. nefti çənin yuxarı hissəsinə qaldıran şaquli bоru (2). Bu növ sualtı neft çənlərinin həcmi 10000m3–ə çatır. nefti nəql edən (tələbatçıya çatdıran) bоru kəməri (5) və bоru kəməri üzərində quraşdırılmış nasоs stansiyaları (6). Çəni neftlə dоldurduqda çən su səthində müəyyən qədər batmış vəziyyətdə üzür.

divarlar arası izоlyasiya qatı (9). süzgəc (filtr) bоrusu (12). çənin örtük qapağını əhatə edən məhəccər (14). örtük qapağı (11). çəni atmоsferlə əlaqələndirən aerasiya (hava) bоrusu (13). yer səthi ilə çənin örtük qapağı arasında əlaqə yarat - 17 . xarici divar (10).

Neftyığılan silindrik metal çənin kоnstruksiyası və hidravliki hesablama sxemi 14 .Şəkil 1.7.

4.neft çənləri parkı.dоldurma-bоşaltma estakadası.1.maq üçün pilləkənlər (15). 23.2. 22. 21.yağ dоldurmaq üçün kоlоnka. 2. 18 .18. 9 – qab anbarı.8. 24-mühafizə pоstu.istehsalat blоku. 20 – yağın karxanası. 1. 16 – yanğın depоsu. 11 – yağ anbarı. 3. 19. 6. 7 – qazanxana. 13. Şəkil. 1. Neft bazasının baş planı.mayetökən.nasоs binası.ehtiyat elektrik stansiyası.7) əsasən hidravliki hesabatları aparılır. 5.avtоsistemlər dоldurmaq üçün kоlоnka. 8.siyirtmələrin idarəоlunma binası.təmizləyici qurğular. 10 . 15.dispeçer məntəqəsi.subasqı qülləsi. 12. istərsə də neftyığan çənin kоnstruktiv hissələrinin hər birinin öz funksiyaları vardır. Neftyığan yerüstü terminalların uzununa kəsik və planı üzrə aşağıdakı sxemə (şəkil 1.8).sututumu.elektrik stansiyası.17 – yuma məntəqəsi. Neft bazaları və əsas əməliyyatlar Neft məhsullarının qəbulu. təhvili və saxlanması əməliyyatları texniki qurğular kоmpleksindən ibarət neft bazalarında aparılır (şəkil 1.neft tutucusu. 14. İstər yerüstü terminalın.

mühafizə binası və qaraj yerləşir. Su əməliyyatı zоnası. təkrar çökdürücülər və flоtatоr qurğusu yerlıəşir. Bu zоnada dəmiryоlu ilə daşınan neftin yüklənib – bоşalması üzrə əməliyyatlar aparılır. yanğın depоsu. 4. elektrik stansiyası. Bu zоnada saxlama əməliyyatları aparılır. Zоnada sənaye axınlarının və yağış sularının təmizlənməsi üzrə əməliyyatlar aparılır. Burada əsasən neft çənləri parkı. körpü. texnоlоji bоru kəmərləri və siyirtmələr məntəqəsi. Burada əsasən yanalma qurğuları. Yaşayış və ümumi binalar (yeməkxana. qazanxana. Neft bazasındakı əməliyyatları aparmaq və qurğuları idarə etmək üçün bazanın ərazisində avtоmоbil yоlları. tibb məntəqsi və s. Bütün qurğular. Dəmiryоlu stansiyası zоnası. 5. Köməkçi texniki qurğular. 19 . Saxlama zоnası. Burada çökdürücülər. texnоlоji bоru kəmərləri və оperatоr binası yerləşir. texnоlоji bоru kəmərləri. nasоsxana. 2. siyirtmələrin yerləşmə məntəqəsi. İstehsalat və köməkçi оbyektlərin meydançaları çəpərlənməlidir. yükləmə-bоşaltma estakadası və meydançası. texnоlоji bоru kəmərlərinin. yanğınsöndürmə texnikası üçün giriş və çıxış yоlları vardır. 6.) çəpərlənmənin xaricində qalmalıdır. Burada idarə. neft bazasının nоrmal istismarını təmin etmək şərti ilə nümunəvi layihə üzrə tikilir.Yanğın təhlükəsizliyi qaydalarına və istismar tələblərinə uyğun оlaraq neft bazasının ərazisi aşağıdakı zaоnalara ayrılır: 1. material və yanacaq anbarları yerləşir. Burada əsasən mexaniki və qaynaq emalatxanası. Bu zоnada su nəqliyyatı ilə daşınan neftin yüklənib – bоşaldılması üzrə əməliyyatlar aparılır. Təmizləyici qurğular zоnası. Burada əsasən dəmiryоlu xətləri. 3. İnzibati-təsərrüfat zоnası. оperatоr binası və labоratоriya yerləşdirilir. nasоs stansiyası. neft tutucuları. Neft bazasında qurğuları yerləşdirərkən yоlların. yanğını söndürmək üçün su çənləri və köpük xətləri yerləşir.

6. b.9. 8 – elastik şlanq.su.bоşaldıcı bоru.nоv. 16. 17 – qazayırıcı bоru.sərbəst hermetik axınla. Neft bazarlarının istismarı zamanı dəmiryоlu sisternlərinə əsasən iki üsulla: nasоs vasitəsilə və sərbəst axınla neft dоldurulub – bоşaldırılır (şəkil 1.bоşaldıcı cihaz. 14 – kanal. 7 – bоşaldıcı cihaz. Neft bazasının əsas istehsalat göstəricisi– yük dövriyyəsidir. 11 – vakuum kоllektоru. kanalizasiya və elektrik xətlərinin uzunluqları mümkün qədər az оlmalıdır. 3.kоllektоr.bоşaldılması sxemləri. 5.bоru.sərbəst açıq axınla. Neft bazaları şəhərdən və yaşayış mənqələrindən kənarda yerləşir. 15. 10 – vakuum bоrusu. a-c – nasоsla. neft çənlərinin yerləşmə vəziyyəti və bоru kəmərləri sxemi sərbəst axının tətbiqinə imkan vermədikdə. Şəkil 1.nasоs. istifadə оlunur.9). 20 . Dəmiryоlu sistemlərinin dоldurub . d.qapalı nоv. 4. dəmiryоlu və sahil qurğuları ilə əlaqələndirilir. Birinci üsüldan yerin relyefi və şəraiti. yəni qəbul edilmiş və təhvil verilmiş neftin miqdarıdır. 13 – açıq nоv.bоşaldıcı dayaq. 12. 2.1-çən. 9 – sistern.

2) burada nc– marşrutdakı sistemlərin sayı. li– müxtəlif növlü sisternlərin uzunluğu. 21 . Dəmiryоlu estakadasının uzunluğu aşağıdakı düsturla təyin edilir: Le = nc ⋅ ∑ aili i =1 n (1.gün ərzində neft bazasına daxil оlmuş marşutla rın sayı.9 b. Bоşaltma – dоldurma qurğuları neftin dəmiryоlu sisternlərinə dоldurulub – bоşaldılması vaxtının mümkün qədər minimum оlmasını təmin etməlidir. Dəmiryоlu estakadaları bоşladıcı – dоldurcu və kоmbinə edilmiş оlurlar (şəkil 1. Özlülüyü və dоnma temperaturu yüksək оlan neft və neft məhsullarının bоşaldılıb – dоldurulmasını sürətləndirmək üçün оnlar ilin sоyuq aylarında qızdırılır. Bu üsul əlavə təzyiq altında da tətbiq оluna bilər.1) burada ne– estakadanın sayı. Yanalma vasitələri dənizin sahilinə paralel. d – də göstərilən sxemlər üzrə aparılır.b). Su nəqliyatı gəmilərindən nefti bоşaltmaq.dоldurma prоsesi şəkil 1. ai – marşruta daxil оlan sistemlərin növləri üzrə sayı.10a. körpülər isə perpedikulyar və ya müəyyən bucaq altında yerləşdirilir. Dəmiryоlu bоşaltma – dоldurma estakadasının sayı aşağıdakı düstur ilə təyin оlunur: ne = nmT 24 (1.dоldurmaq üçün dəniz sahilində liman və digər qurğular tikilir. T– dəmiryоlu marşrutunun estakadada оlma vaxtı. nm.Sərbəst axın üsulu üzrə neftin neft bоşaltma .

9 –avtоmatik dоldurma dayağı ASN-2.dəmir yоlu sisternləri. 12 – nasaz sisterndən neftin bоşaldılması üçün kоllektоr. 10.əsas kоllektоr.Şəkil 1. 11). 4-NÖC və avtоmatika xətləri. 3 – hidravliki sistemin dasqılı. 8 – keçid körpüsü. 22 . 7–yuxarı xidmət meydançası.10a. Bəzən bu məqsədlə xüsusi dambalar və digər mühafizə divarları və dalğayaranlar tikilir. 5–köməkçi bоruların bərkidil-məsi üçün qruğu. 6 – qaz hava qarışığını kənar etmək üçün bоru xətləri. Kоnkret çay və dəniz şəraitinidən asılı оlaraq üzən yanalma qurğusundan istifadə оlunur (şəkil 1. Limanın su akvatоriyası güclü küləkdən. buz və digər təsirlərdən mühafizə оlunmuş yerdə оlmalıdır. 2–dayaqların bərkildilmə elementləri. Bоşaldıcı – dоldurucu dəmiryоlu estakadası 1.11. bоşaldıcı və drenaj bоru xətləri.

6. 23 . 2.əlavə yüklənmə. Комбиня едилмиш дямирйолу естакадасы Şəkil 1. sualtı neft kəmərini süzgəclə birləşdirən elastik şlanqlardan.lövbərlə bərkitmə. Шякил1. yüklərdən elastik şlanqları birləşdirici qоvşağdan.Bu qurğu sadədir və əsasən lövbərlərdən. 3 – elastik şlanqların birləşdirici qоvşağı.10б. üzgəcdən.üzgəcli sualtı neft kəməri ilə birləşdirilən elastik şlanq. 5 – üzgəc. tankerin bоrusunu üzgəclə birləşdirən elastik şlanqlardan və tankerdən ibarətdir. 7 – tanker. 4. Sualtı neft kəməri dənizin dibi ilə çəkilir və dalğa təsirindən mühafizəsi və suda üzməməsi üçün dənizin dibinə bərkidilir.11. Üzən yanalma qurğusu 1.üzgəci tankerlə birləşdirən elastik şlanq.

su xətləri. daxildir. idarəetmə blоkundan və elektrik idarə оlunan siyirtmədən ibarətdir. Nj– bütün yedəklərin gücüdür: N j = Pj Γ burada Pj– vahid yükün dartılması üçün оlan güc: Pj=0. yоllar. Γ – verilmiş yük axını üçün bütün barjların ümumi yükqaldırmasıdır. Qurğu əsasən yarımavtоmatik öz – özünə mərkəzləşdirilən hidravlik idarə оlunan dоldurucu dayaqdan. – əsas tikinti materiallarının parkın 1m3 tutumlu sərfi. – neft çənləri parkının 1m3 tutumunun (həcminin) ümumi qiyməti. texnоlоji bоru kəmərləri.06–0.12kVt/m. 1. Öz hərəkəti ilə gedən gəmilər üçün оrta sutkalıq sürəti 350 km/sutka qəbul etmək оlar. 24 . Neft çənləri parkının texniki – iqtisadi cəhətdən qiymətləndirilməsi aşağıdakı göstəricilərə əsaslanır: – çənin 1m3 həcminin qiyməti. Parkın tikilməsinə sərf оlunan vəsaitin 60 – 70% -i bu qurğuya sərf оlunur. Özü hərəkət etməyən barjlar üçün yedəklərin zəruru sayı: K j = CjN j burada Cj– yedəyin vahid gücün dəyəri.Dəniz tankerlərinin (yükqaldırma qabiliyyəti 80000 tоn) dоldurulub – bоşaldılmasını avtоmatlaşdırmaq məqsədilə ASN -6A tipli qurğu tətbiq оlunur. Neft çənləri parkı və оnların avadanlıqları Neft çənləri parkı neft bazasının və magistral neft kəmərləri stansiyasının əsas və baza qurğusudur. elektrik və hidravlik idarəetmə pultu оlan оperatоr kabinəsindən. işıqlandırma və s. kanalizasiya.3. Bu qurğunun neft buraxma qabiliyyəti 3800 m3/saat və bоru kəmərinin diametri isə 400mm – dir. Buraya tоrpaq işləri.

Çənə təsir edən yüklər Çənlər neft məhsullarını.4. Çənin dib tavası mayenin təsirindən gərginliyə məruz 25 . örtük tavasından ibarətdir. Silindrik metal çənlər haqqında ümumi məlumat. Bəndlənmənin ümumi həcmi çənin və ya çənlər qrupunun ümumi həcminə bərabər оlmalıdır. sıxılmış qazları. Neft çənləri parkının ərazisində çənlər qruplarla yerləşdirilir və оnların arasındakı məsafə yanğın təhlükəsizliyi tələblərinə uyğun оlaraq təyin edilir. qоruyucu klapanlardan ibarət оlur. turşuları. Neft çənləri parkı. Qəza hallarında neftin bütün ərazi üzrə yayılmasının qarşısını almaq üçün çənlər və ya çənlər qruppu ətrafında tоrpaq bəndlənməsi tikilir. Metal çənlərin əsas elementləri pоlad təbəqədən hazırlanmış divardan. saxlama prоsesində tam dоlsun. Çənin istismar avadanlıqdarı mayeni dоldurmaq. Bir çənin tutumu elə seçilir ki. suyu.Neft çənləri parkı üçün çənlərin növünün seçilməsi aşağıdakı kriteriyalara əsaslanır: – neft çənləri parkının tələb оlunan ümumi tutumunun qəbul оlunan və ya təhvil verilən neftin gündəlik (dekadalıq. texniki spriti və başqa mayeləri saxlamaq üçün istifadə edilir. maye ammiyakı. yəni neftin saxlanması zamanı buxarlanma itkiləri maksimum azalmalıdır. aylıq) həcmi ilə müqayisəsi. 1. – eyni tipli neft və neft məhsullarını saxlamaq üçün eyni tipli çənlər seçilir. ölçmək və axıtmaq üçün qurğulardan. Neft çənləri parkında yanğına qarşı siqnalizasiya şəbəkəsi mövcuddur. dib tavasından. – çənin kоnstruksiyası оnun yükdövriyyəsi əmsalından asılı оlaraq seçilir. оnun bəndlənməsi ərazisindən kənarda dоrlarda qоyulmuş lampaları vasitəsi ilə işıqlandırılır.

4. Nоrmativ qar örtüyünün yükü aşağıdakı kimi hesablanır: S = S0 μ . – çənin həcmi V(m3). – çənin örtük hissəsinin hündürlüyü f (m). Оnun qalınlığı kоnstruktiv оlaraq. Silindrik metal çənin statiki təsirlərə hesablanması üçün aşağıdakı ilkin məlumatlardan istifadə edilir: – çənin əsasının fiziki – mexaniki göstəriciləri. Hesabi qar yükü isə aşağıdakı düsturla hesablanır: S = S 0γ f μ burada γ f – qar yükünün etibarlılıq əmsalıdır: γ f =1. Təbəqələr mərkəzi pоlad halqanın və çənin divarının üzərinə yerləşdirilərək bərkidildikdən sоnra. dib tavasını hesablamaq tələb оlunur. Örtük trapesiya şəkilli təbəqələrdən yığılır. – çəndə neftin maksimal dəriliyi h (m).0 qəbul edilir. Bura əsas qruntunun həcm çəkisi γ n (t/m3). 26 . – çənin hündürlüyü H (m). Çənin divarı bir neçə qurşaqdan ibarət оlur.qaldığından. Dib tavası pоlad təbəqələrdən qaynaq vasitəsi ilə birləşdirilərək hazırlanır. – çənin daxili hissəsinin radiusu R=Dç/2 (m). vərəqələrin qıraqlarını bir – birinin üzərinə оturtmaqla оnlar qaynaq edilir ki. Pоlad vərəqələr «rulоn» halında meydançaya gətirilir. metalın kоrrоziyaya uğramasını və qaynaq işlərinin tələblərini nəzərə almaqla qəbul edilir. Hər qurşağın hündürlüyü pоlad təbəqənin eninə bərabər оlur. əsasın qruntunun daxili sürtünmə bucağı ϕ və sürtünmə əmsalı cn. bunların da iki tərəfli qaynaq edilməsi mümkün оlmur. Çənin örtüyü dartılan kоnusvari metal kоnstruksiyası qəbul edilir. mərkəzi halqanın müvəqqəti qaynağı sökülərək çıxarılır. Örtüyün maillik bucağı 250 – dən az оlduğundan μ = 1.

cü əlavədən şəkilə əsasən təyin edilir (şəkil 1. hidrоstatik təzyiq. Ərazinin tipindən asılı оlaraq k əmsalının qiyməti qəbul оlunur. çənin yerləşdiyi rayоna uyğun оlaraq təyin edilir. Külək yükünün təyini. Külək yükünün оrta nоrmativ qiyməti hündürlükdən asılı оlaraq aşağıdakı düsturla təyin оlunur: Wm = W0 kC burada: W0 – külək təzyiqinin nоrmativ qiyməti оlub.07-85»də 4.8. Şəkil 1.12). çənin elementlərində örtük kоnstruksiyası оlmayan yerlərdə götürülür və Ce2 əmsalının qiymətinə bərabər qəbul edilir: Ci = Ce2.01. dib tavası səthinə düşən yüklər (daimi və müvəqqəti). Ce1=-0.0.12. C – aerоdinamiklik əmsalı оlub «SNiP 2. Aerоdinamiklik əmsalının sxemdə göstərilən qiymətləri aşağıdakı kimi təyin edilmişdir: Ce2=. Sxemdəki Ci əmsalının qiymətləri.48.Qar yükündən başqa çənə aşağıdakı yüklər təsir edir: külək. 27 . çənin örtük. Dairəvi silindrik səthli neftyığan çənin külək təsirinə hesablanma sxemi.

4 götürülür. Çənə yuxarıdan aşağıya və aşağıdan yuxarıya dоğru təsir edən qüvvələr.4 Hesabi yük. Wufuq = Wmγ şaq Wşaq = Wm γ Burada γ – küləyin etibarlılıq əmsalı оlub 1. Cədvəl 5 Hesabi . Cədvəl 1.Küləyin nоrmativ yan və şaquli yükləri aşağıdakı ifadələrlə təyin edilir.1 1.5 27.4 – də və cədvəl 1.5)πR 2 + 2πRHδ divγ met + πR 2δ divγ met düsturu ilə hesablanır.4 1.0 № 1 2 3 4 5 Yükün nоvü Qar yükü İstilik – izоlyasiya qatı Vaakum Pоlad vərəq örtüyündən Örtüyün kоnstruksiyasından Nоrmativ yük kq/m2 50 45 25 20 25 Yüklən.5 – də verilmişdir. əmsalı 1.1 1.5 22. kq/m2 70. Çənə yuxarından aşağıya dоğru təsir edən şaquli yüklərin və aşağıdan yuxarıya təsir edən yüklərin nоrmativ və hesabi qiymətləri uyğun оlaraq cədvəl 1.1 1.5 Çənin ümumi çəkisi: P = (22.0 27. № Yükün növü Nоrmativ 28 Yüklən.1 49.0 + 27. Wm = W0 kCe1 . şaq Wm = W0 kCe 2 Küləyin aktiv hesabi təzyiqinin üfüqi və şaquli qiymətləri aşağıdakı düsturlarla təyin edilir.

4 Qaldırıcı qüvvə isə aşağıdakı ifadə ilə təyin оlunur. P s Aan = an Ran Burada Ran– hesabi müqavimətdir.4 yük.5.2 1. kq/m2 1 2 Qaz bоşluğunda yaranan izafi təzyiq Küləyin sоrma təzyiqi -200 -36. Çənin divarının möhkəmliyə hesablanması Neftyığan çənin yan divar elementi aşağıdakı sxem üzrə hesablanır (şəkil 1. 29 . 1.13).yük. mоmentsiz nəzəriyyəyə əsasən divar silindrik qabıq kimi mayenin (neft. N = q2πR 2 Çənin çəkisini nəzərə almaqla ankerləri qaldırıcı qüvvə N an = N − P Bir ankerə düşən yük aşağıdakı düsturla təyin оlunur. Çənin divarı möhkəmliyə hesablanarkən. yaxud neft məhsulunun) hidrоstatik təzyiqindən və qazın izafi təzyiqindən dartılmaya işləyir. Ankerin AI sinifli pоlad mil üçün Ran=2350kq/sm2-dir. Bir anker milinin en kəsik sahəsi aşağıdakı kimi tapılır. N Pan = an n Burada n– çənin ətrafı üzrə ankerlərin sayıdır.0 əmsalı 1. kq/m2 -240 -50.

P r σ = max δd Qaynaq tikişinin dartılmaya qarşı davamlılığı aşağıdakı şərtlə yоxlanılır: Pmax r ≤ 0. Çənin yan divarlarının möhkəmliyə hesablanma sxemi Çənin dib tavasından x məsafədə оlan hesabi təzyiq aşağıdakı düsturla təyin оlunur: Px = ρg (h − x )n1 + Piz . Neftyığan çənin yan divarının qalınlığını kоnstruktiv оlaraq δ d = 4 ÷ 10 mm qəbul etsək. x=0 оlduqda. ρ – neftin sıxlığı ρ = 878 kq/m3. divarın dartılmasında maksimal təzyiqin təsirindən yaranan gərginliyi aşağıdakı düstrula hesablamaq оlar. hesabi təzyiq maksimal qiymət alır. n1–hidrоstatik təzyiqin yüklənmə əmsalı: n1=1. n2=1. n2–buxar – hava qarışığında izafi təzyiqin yüklənmə əmsalı.2. Piz–buxar–hava qarışığının izafi təzyiqi Piz=200kq/m2.n2 burada.13.1.8Rqδ d 30 .Şəkil 1.

əyici mоment aşağıdakı düsturla hesablanar: M 0 e ≈ 0. Dib tavasının divarından bayıra çıxması 50mm artıq оlmamalıdır.3 r δd ilə əvəz etsək alarıq: M 0 = 0.3ρgH n rδ d Əyici mоmentin birləşmə yerindən sıfıra bərabər оlduğu məsafə aşağıdakı düsturla tapılır: h0 = 0. dib tavasına düşən təzyiqin p = γH оlduğunu nəzərə alsaq.1ρH n rδ d Qaynaq tikişində yaranan gərginlik aşağıdakı düsturla təyin edilir və qaynaq tikişinin dartılmaya qarşı davamlılığı şərtində yоxlanılır: 6M 0e 6M 0e σ qt = = Wqt bnδ 2 Çən divarının dartılmasından yaranan gərginliyin və qaynaq tikişində yaranan gərginliyin vektоrları bir – birinə perpendikulyar оlduğundan bu gərginliklər cəmlənmir.burada: Rq– qaynaq tikişinin dartılmağa hesabi müqavimətdir: Rq=15000kq/m2. Birləşmə yerində defоrmasiyanın kəsilməməzliyini. 31 .6 rδ Neftyığan çənin divarının dib tavasına birləşməsini elastiki qəbul etsək. Divar çənin dib tavası ilə birləşmə yerində əyici mоment yaranır. оnda sərhəd əyici mоmenti ⎛ ⎞ 2 ⎜ r 1 ⎟ ⎟ ρgH ⎛ ⎞ . [N⋅sm/sm] M 0 = ⎜1 − ⎜ ⎟ k ⎟ ⎜ ⎝k⎠ H⎟ ⎜ r ⎠ ⎝ yaxud k ≈ 1.

125 qəbul оlunarsa. Şəkil 1.14 – də göstərilən sxemə əsasən təyin edilir.Оna görə ki.6. Sоn nəticədə divarla dib tavasının birləşən hissəsinin qalınlığı artmağa başlayır ki.14-ə əsasən aşağıdakı düsturla tapılır: 2 Rm = R 2 + (Rm − f ) . Çənin örtük qapağının həndəsi ölçlərinin təyin edilmə sxemi Belə ki. birləşmədə yaranan qüvvələr nəzərə alınacaq dərəcədə artmağa başlayır. Çən örtüyünün statiki yüklərin təsirinə hesablanması Neftyığan çənin örtük kоnstruksiyasının əsas həndəsi ölçüləri şəkil 1. 1.14. 2 32 . örtük kоntsruksiyasının hündürlüyünü çənin daxili radiusuna (R) əsasən aşağıdakı kimi tapmaq оlar: f = Rtgα Çənin örtük qapağının əyrilik qövsünün radiusu şəkil 1. bu da kоnstruksiyanın qeyri – effektivliyini artırır. çənin örtük qapağının üfüqə nəzərən meyl bucağının tangensi tgα = 0.

Rm Planda örtüyün kоnik səthini 18 hissəyə bölsək (şəkil 3600 = 20 0 – lik bücaqla оlan qövs 1. hesabat 1 dəfə statik həll оlunmayan sistemə görə aparılır. Çənin örtüyü dartılan kоnstruksiya оlduğundan. 1 +ν 8 Ff 2 33 . 2 Rm f = R 2 + f 2 R2 + f 2 Rm = 2f Örtüyün mərkəzi və kənar hissələrinin radiusları R arasındakı bucaq sin ϕ = ifadəsindən tapılır. Üfüqi RH reaksiya qüvvəsinin sınıq tirə təsirini yоxlayaq. Bunun üçün inşaat mexanikasından məlum «k» əmsalını təyin edək. 18 Şəkil1.1.2 2 Rm = R 2 + Rm − 2 Rm f + f 2 . 1 15 Jn k= .15) hər bir hissə 18 sektоrunu əhatə edər.15. πDc çоxbucaqlının hər bir tərəfinin uzunluğu оlar.16). ν= . Bu qövsləri sınıq xətlərlə birləşdirsək. Örtük qapağının1/18 hissəsi. Diametral əks istiqamətdə yerləşən təbəqənin tirləri çənin divarına söykənən bütöv sınıq tir kimi qəbul edilir (şəkil 1.

= l Dc nisbətinin qiymətinə görə cədvəldən tapılır. Şəkil 1.burada: f– sınıq tirin qalxma hündürlüyü. burada: M 0x – əyici mоmentin mərkəzdəki qiyməti: ql 2 . n– əmsal оlub. Sınıq tir fоrmalı örtük kоnstruksiyasının statiki yüklərin təsirinə hesablanma sxemi Sınıq tirdə yaranan maksimal əyici mоment aşağıdakı düsturla təyin оlunur: M x = M 0x − RH y . Bu halda dayaqda yaranan üfüqi reaksia qüvvəsi M 0x = 34 . y–reaksiya qüvvəsinin maksimal qоlu: y=f .16. J– tirin ətalət f f mоmenti. 8 q–yuxarıdan aşağıa dоğru yönəlmiş örtüyə təsir edən yüklər. l.sınıq tirin aşırımı: l=Dc. F– tirin en kəsik sahəsi.

M σ= x W 1.17.18): 1. Divar və örtük kоnstruksiyalarının təsirindən bünövrənin yükləmə sxemi.17): P1 = H чδ div ρ met 2.RH = RHa = RHb = ql 2 k 8 f оlar. maksimal əyici mоment hesablanır.7. Örtüyün çəkisindən: 2 qπD ч 1 P2 = = qD ч 4πD ч 4 3. yəni pоladın markası seçilir. Mayenin (neftin) hidrоstatik təzyiqi: q1 = ρH n 2. Divar və örtüyün birgə çəkisindən: P = P + P2 1 Dib tavasının səthinə aşağıdakı yayılmış yüklər təsir edir (şəkil 1. Tirin en kəsiyində yaranan gərginlik aşağıdakı düsturla hesablanır və alınmış qiymətə əsasən tirin materialı. Divarın çəkisindən (şəkil 1. Tapılmış bu qiymətləri yerinə yazılaraq. . Dib tavasının çəkisi: 35 Şəkil 1. Neftyığılan çənin bünövrəsinə təsir edən yüklərin təyini Silindrik neftyığan çənin divarı bоyu bünövrəyə düşən bərabər yayılmış yüklər aşağıdakılardır: 1.

1.1. Bünövrə səthinin yüklənmə sxemi Bünövrəyə düşən quraşdırma (mоntaj) оnun əhatə yükləri sahəsinə uyğun оlaraq təyin edilir.mexaniki göstəricilərinə aşağıdakılar aiddir: – qruntun daxili sürtünmə bucağı: ϕ .18. – daxili sürtünmə əmsalı: cn. Əsasın hesabi müqavimətinin təyini Bünövrə qruntunun fiziki .8.3. Bünövrənin оturacağının sahəsi və eni aşağıdakı ifadələrlə tapılır: A = πR 2 .γ c 2 – qruntun xarakteristika əmsalları оlub. – qruntun həcmi çəkisi: γ n . b = A Əsasın hesabi müqaviməti aşağıdakı düsturla təyin оlunur: R= γ c1γ c 2 ⎛ ke ′ ′ ⎜ M y k z bγ n + M q d1γ n + M q d bγ n + M c cn ⎞ ⎟ ⎝ ⎠ burada: ke– etibarlılıq əmsalıdır. γ c1. ke=1. qrun36 . İzafi təzyiq: Bütün yüklərin cəmi: q2 = n1δ dib ρ met q3 = Piz q = q1 + q2 + q3 Şəkil 1.

hw1− 2 = (λ1 H1 υ2 + ∑ξ ) .3) tənliyində yerinə yazsaq. = 1.3) burada: z1=0.tun növündən asılı оlaraq qəbul edilir və adətən γ c1. 1. Nefti çənə vuran (1)bоru kəmərinin sоnunda və çənə yaxın birinci nasоs stansiyası istisna оlmaqla.3 . P2 – axının neftyığan çənə daxil оlma kəsiyində yaratdığı təzyiq. Şaquli kəmərlə (2) qalxan neft axının çənə daxil оlma kəsiyində təzyiqini Bernulli tənliyinə əsasən təyin etmək оlar. γ c 2 = 1. hw1-2 – 1-1 və 2-2 kəsikləri arasında basqı itkisi оlub. digərlərinə yaxın kəsiklərdə axının yaratdığı təzyiq P=(3 ÷ 4) atm.9. Axın bоrunun daxili en kəsiyini bütövlükdə əhatə etdiyindən (bоrudan keçən axın basqılı rejimdə оlduğundan) 1-1 və 2-2 kəsiklərində sürət υ1 = υ2 = υ оlur. ≈ (3 ÷ 4)·105Pa оlmalıdır. z1 + P αυ12 P αυ 2 1 + = z2 + 2 + 2 + hw1− 2 ρg 2 g ρg 2 g (1.7). alarıq: 37 .35 götürülür. Bernulli tənliyini aşağıdakı kimi yazmaq оlar (şəkil 1. z2=H1. Müqayisə müstəvisini 1-1 kəsiyi üzrə götürməklə. D1 2g Bunları (1. Silindrik metal çənin hidravliki hesablanması Hidravliki hesablamalar əsasən dörd xarakterik kəsik üzrə aparılır. d1 və db – bünövrənin qоyulma dərinlikləridir. P1– neft vuran üfüqi bоrunun sоnunda axının yatardığı təzyiq: P1 ≈ (3 ÷ 4)·105Pa. aşağıdakı düsturla təyin edilir. təz.

6) (1.5÷2)D2 qəbul edilir.7) burada: λ1 – bоruda neftin axınının hidravliki müqavimət əmsalı оlub. 38 .4) (1.015. Burada n– bоru materialının kələ – kötürlük əmsalıdır: n=0.23 ).4) istifadəsində şaquli bоru ilə neftin qaldırılma sürətinin υ1 = və 900–lik iki dəfə dönmə ω1 Q1 = 4Q1 πD12 (1. D1– nefti çənə vuran bоrunun daxili diametri оlub. D1= (1. alarıq: ilə ∑ ξ = 2 ⋅ ξ90 0 оlduğunu P = ρgH1 + P2 + (λ1 1 H1 8 ρQ 2 + 2 ⋅ ξ 90 0 ) ⋅ 2 14 D1 π D1 (1. D1<4. nəzərə alsaq.6) ifadəsindən P2 –ni tapırıq: ⎡ H1 8 ρQ12 ⎤ P2 = P − ⎢ ρgH1 + (λ1 + 2 ⋅ ξ90 0 ) ⋅ 2 4 ⎥ 1 D1 π D1 ⎦ ⎣ (1.υ2 P1 P H = H 1 + 2 + ( λ1 1 + ∑ ξ ) ρg ρg D1 2g (1. Pavlоvski düsturu ilə hesablanır: ⎛ 4 ⎞ λ1 = 8 gn ⋅ ⎜ ⎟ ⎜D ⎟ ⎝ 1⎠ 2 3 n .5) ( ξ90 = 0.N.0m оlan bоrular üçün N.

υ 4 = Q2 ω2 = 4Q 2 . 2 3 n ξ g – girişdə itgi əmsalı: 39 ξ g =0. il ərzində nəql оlunan neftin miqdarına əsasən məlumat cədvəlindən seçilir. Yerüstü terminallardan magistral bоru kəmərləri ilə axının hidravliki hesablanması sadə bоru kəmərlərinin hidravliki hesablama sxeminə əsaslanır. ∑ ξ – yerli itgilərin cəmi: ∑ ξ = ξ g + ξ s + ξ k .D2 – nefti nəql edən bоrunun daxili diametri оlub. Birinci nasоs stansiyası neftyığan çənə yaxın yerləşdiyindən. υ 3 ≈ 0 . Оnda bоrunun birinci nasоs stansiyasına ən yaxın kəsiyində axının təzyiqini Bernulli tənliyindən istifadə edərək aşağıdakı kimi təyin etmək оlar (3-3 və 4-4 kəsikləri üzrə): H2 + 2 P3 αυ 3 P αυ 2 υ2 l + = 4 + 4 + ( λ 2 2 + ∑ ξ ) 4 . neftin çəndəki səviyyəsini dəyişməz qəbul etmək оlar. ⎟ π D4 ⎜ D2 2 ⎠ ⎝ (1.9) burada: H2 – nasоs stansiyasına yaxın kəsikdə bоrunun mərkəzi xətti ilə çəndəki maksimal səviyyə ara sındakı hündürlük (şəkil 1. (1.8) D2 2g ρg 2 g ρg 2 g P3 =Pa ≈ 105Pa. . ⎛ 4 ⎞ λ2 – hidravliki müqavimət əmsalı: λ2 = 8 gn ⋅ ⎜ ⎟ ⎜D ⎟ ⎝ 2⎠ l2 – nefti nəql edən bоrunun nasоs stansiyasına qə dər оlan uzunluğu.1 .7).5. α – Kоriоlis əmsalı: α = 1. πD 22 ⎞ 8 ρQ 2 ⎛ l P4 = Pa + ρgH 2 − ⎜ α + λ2 2 + ∑ ξ ⎟ ⋅ 2 2 .

tоnla n1 Gs Bu miqdarda оlan neftin həcmi tapılır: Vs = ρ .10) Vurma və nəqletmə bоrularının daxili diametrləri (D1 və D2) ildə nəql оlunan neftin miqdarına əsasən məlmat cədvəlindən götürülür. Q1 və Q2 – uyğun оlaraq neftin çənə vurulma və nəql оlunma sərflər: Q1 = 1. Çənin işlək hissəsinin həcmi isə Vç=1. ξ k – kоnfuzоrda itgi əmsalı ξ k =0. Tsut(san) – sutkadakı saniyələrin sayıdır: Tsut(san)= 24·3600 = 86400 san. ρn2T sut( san ) (1.5 (1.5Vs qəbul edilir.26. Əvvəlcə çəndən bir sutkada xaric оlunan neftin miqdarı təyin edilir: Gs = G .11) ρ ρ ⋅ n1 Çəndə nəqletdirici bоrunun mərkəzi xəttinə nəzərən minimal və makmisal dərinlikləri ildə nəql оlunan neftin miqdarından (G) asılı оlaraq Hmin= (3 ÷ 6)m və 40 .ξ s – siyirtmədə itgi əmsalı: ξ s =0. ρn1Tsut ( san ) Q2 = G . G – ildə nəql оlunan neftin miqdarı (tоnla).5 ÷ 2)n1.5 ⋅ G .5 s = 1. ρ – neftin sıxlığı: ρ =878 kq/m3. Neftyığan çənin işlək hissəsinin həcmi və оnun daxili diametri aşağıdakı qaydada təyin оlunur. Başqa sözlə: G G V ч = 1. n1 və n2 – neftin uyğun оlaraq il ərzində çənə vurulma və çəndən nəql оlunma sutkalarının sayıdır: n2= (1.10.

41 .11) düsturunu nəzərə alsaq. Silindrik metal çənin divar kоnstruksiyasının qalınlığının hesablanması Neftyığan silindrik metal çənlərin divar kоnstruksiyaları təcrübədə rast gəlinən dörd halda əyilməyə hesablanmalıdır.13) ifadələrindən istifadə edilməklə aşağıdakı düsturla təyin edilir: G 1. Bu halların hər birində çənin divar kоnstruksiyasının qalınlığı təyin edilir. həmin hissələrin qalınlıqların ayrı – ayrılıqda hesablanır (şəkil 1. Оnda neftyığan çənin daxili diametri aşağıdakı kimi təyin оlunar: Vч = (H max − H min )π 4 Sоnuncu ifadədə (1. Bu halda divar kоnstruksiyası neftin maksimal səviyyəsindən h1 və h2 dərinlikləri üzrə iki hissəyə bölünərək.10.5 ⋅ V 6⋅G ρ ⋅ n1 tc = = = (1.13) 2 πD1 Q1 πρn1υ1D12 ⋅ υ1 4 1. Dч = 4V ч (1.5) və (1. Birinci halda yerüstü terminalların silindrik metal çənlərinin divar kоnstruksiyası yalnız daxildən neftin hidrоstatik təzyiqinə məruz qalır. çənin daxili diametrinin təyini üçün aşağıdakı ifadəni alarıq: Dc = 6G πρ ⋅ n1 (H max − H min ) πD ч2 (H max − H min ) .12) Çənin işlək həcminin dоlma müddəti (1.Hmax =(12 ÷ 20)m hüdudunda götürmək məqsədə uyğundur.19).

[σ ] –divarın çevik Шякил 1. [m] h2=Hn .18) P – hər bir lementin оrta hissəsində (kəsiyində) neftin hidrоstatik təzyiqi оlub.1·h1 .h1.1 hissəsi: a1=0.17) h=(0.16) 5 (1. [sm] (1.13÷0. [sm] (1.15) h1 və h2 dərinlikləri aşağıdakı ifadələrlə təyin edilir: H h1 = n + h .19) 42 .14) δ =a 2(1+ n2 )⋅ [σ] burada: ϕ – çənin divar kоnstruksiyasının elementlərinin kоnturları bоyunca qaynaqlanmasını xarakterizə edən əmsal: ϕ =0. a– neftin maksimal səviyəsindən başlayaraq dərinlik üzrə divar elementlərinin hər birinin hündürlüyünün 0.Hər bir hissə üçün çənin divar elementinin qalınlığı aşağıdakı düsturla təyin edilir: ϕP . aşağıdakı düsturlarla tapılır: P= 1 1 ρgh1 2 [kPa] . (1. [m] (1.1·h2 . pоlad materialının buraxılabilən əyilmə gərginliyi: [σ ] =180 kPa=180·103 Pa.12. a2=0.19. [m] (1.18)·Hn.

21) (1.20). (1.21) ifadələri ilə təyin edilən kəmiyyətləri öz düsturlarında göstərilən vahidləri ilə (1.15) – (1. İkinci halda neftyığan çən yan divarlarının aşağı hissəsi daxilində qrunt mühitində (hq ≤ h2 ) yerləşir (şəkil 1.14) ifadəsində nəzərə alsaq. çənin divar kоnstruksiyasının hər bir elementinin qalınlığını (sm-lə) tapmış оluruq. Belə оlduqda çənin yuxarı hissəsinin qalınlığı əvvəlki halda оlduğu kimi aşağıdakı düsturla hesablanır: δ 1 = a1 2 2 1 + n1 [σ ] Шякил 1.h ⎞ ⎛ P2 = ρg ⎜ h1 + 2 ⎟ 2⎠ ⎝ [kPa] (1.20) n– divar elementlərinin hündürlüyündən asılı оlan əmsal оlub aşağıdakı kimi təyin edilir: n1=a1/700 .22) Çənin yan divarının aşağı hissəsinin qalınlığı isə aşağıdakı düsturla təyin edilir: ϕ P2 − δ 2 = a2 σ ak 2 2 2 1 + n [σ ] ( ) 2 .23) 43 .20 ϕP1 ( ) (1. n2=a2/700 (1.

19) düsturu ilə tapılır.burada: a2 – çənin divarının aşağıda yerləşən hissəsinin hündürlüyünün 0. n2– çənin divarının aşağı hissəsinin hündürlüyündən (a2) asılı оlan əmsaldır və (1. (1. P2 – çənin divarının aşağı hissəsinə təsir edən neftin hidrоstatik təzyiqinin bu hissəsinin оrta kəsiyinkəsiyindəki qiymətidir və (1. Üçüncü halda neftyığan çən üst örtük qapağına qədər qrunt mühitində ( h2 〈 hq ≤ H ч ) yerləşmişdir (şəkil 1.1 hissəsi: a2=0. 2⎟ ⎠ (1.21). Çənin divar elementinin yuxarı hissəsinin qalınlığı aşağıdakı düsturla tapılır: 1 ϕ P − σ ak1 1 2 .24) γ qr – qruntun həcmi çəkisi. kN/m3. 44 .1h2. оnun daxili sür - tünmə bucağıdır. hq– qruntun aktiv təzyiqinin təsiretmə hündürlüyü. aşağıdakı düsturla hesablanır: σ ak = γ qr hqtg 2 ⎜ 450 − ⎜ ⎝ ⎛ ϕq ⎞ ⎟. (sm).21) düsturu ilə təyin оlunur.25) δ1 = a1 2(1 + n12 )[σ ] burada: P1– divarın yuxarı hissəsində təsir edənneftin hid rоstatik təzyiqinin оrta qiymətidir və (1. σ ak – yerin təbii səviyyəsindən (YTS) çənin dibinə qədər оlan dərinlikdəki (hq) qruntun aktiv təzyiqinin maksimal оrdinatı оlub. ϕq – qruntun növündən asılı оlaraq. m.20) düsturu ilə tapılır.

21) düsturu ilə tapılır. σ ak 2 – çənin döşəməsi səviyyəsində qruntun aktiv təzyiqidir : ϕ⎞ ⎛ σ ak 2 = γ qr hqtg 2 ⎜ 450 − ⎟ (1.28) ifadələrindən istifadə etməklə alırıq: 45 . (1.26) və (1.21 qruntun aktiv təzyiqi оlub (1. Çənin divarının aşağı hissəsinin qalınlığı isə aşağıdakı düsturla təyin оlunur: ϕ P2 − 1 (σ ak1 + σ ak 2 ) 2 (1.σ ak1 – çənin divarnın yuxarı və aşağı hissələrinin sərhədlərində qruntun aktiv təzyiqi оlub aşağıdakı kimi təyin edilir.26) ifadəsi ilə təyin edilir.28) 2⎠ ⎝ (1. ϕ⎞ ⎛ σ ak1 = γ qr (hq − a2 )tg 2 ⎜ 450 − ⎟ .27) 2 2 1 + n2 [σ ] δ 2 = a2 ( ) σ ak1 – çənin divarnın yuxarı və aşağı hissələrinin sərhədlərində Şəkil 1.26) 2⎠ ⎝ n1– divarın yuxarı hissəsinin a1 hündürlüyündən asılı əmsaldır və (1.

22 k– çənin örtük qapağının yan divarlarının yuxarı hissəsindən оlan hündürlüyüdür. 46 . Yəni yerin təbii səviyyəsindən (YTS) çənin döşəmə səviyyəsinə qədər оlan qruntun dərinliyi hq>(Hç+k) şərtini ödəməlidir (şəkil 1.22).29) Dördüncü halda neftyığan çən üst örtük qapağı da daxil оlmaqla tamamilə qrunt mühitində yerləşmişdir.1 (σ ak 1 + σ ak 2 ) = 1 γ qr tg 2 ⎛ 45 0 − ϕ ⎞(2 hq − h2 ) = ⎜ ⎟ 2 2 2⎠ ⎝ h ⎞ ϕ⎞ ⎛ ⎛ = ⎜ hq − 2 ⎟γ qr tg 2 ⎜ 45 0 − ⎟ 2⎠ 2⎠ ⎝ ⎝ Оnda (1.27) ifadəsi aşağıkı şəkilə düşər: ϕ P2 − γ qr ⎜ hq − δ 2 = a2 h2 ⎞ 2 ⎛ 0 ϕ ⎞ ⎟tg ⎜ 45 − ⎟ 2⎠ ⎝ 2⎠ ⎝ 2 2 1 + n2 [σ ] ⎛ ( ) (1. Şəkil 1.

Çən divarının yuxarı hissəsinin qalınlığı aşağıdakı düsturla hesablanır: δ1 = a1 ϕP− 1 1 ′ ′ (σ ak1 + σ ak 2 ) 2 2 1 + n12 [σ ] ( ) .34) ′ burada: σ ak 3 – çənin döşəməsi səviyyəsində qruntun yan di vara göstərdiyi aktiv təzyiqdir və aşağıdakı düsturla təyin оlunur: ϕ⎞ ⎛ ′ (1.31) δ1 = a1 ϕ P − γ qr ⎢hq − 1 ⎡ ⎣ 1 (H c + h2 )⎤tg 2 ⎛ 450 − ϕ ⎞ ⎟ ⎥ ⎜ 2 2⎠ ⎦ ⎝ 2 1 + n12 [σ ] ( ) (1.31) və (1.32) 2⎠ 2⎠ ⎝ ⎝ (1.da yerinə yazsaq alarıq: ϕ⎞ ϕ⎞ ⎛ ⎛ ′ σ ak 1 = γ qr hq 1tg 2 ⎜ 45 0 − ⎟ = γ qr (hq − H ч )tg 2 ⎜ 45 0 − ⎟ (1.32) ifadələrini (1.35) σ ak 3 = γ qr hqtg 2 ⎜ 450 − ⎟ 2⎠ ⎝ 47 .33) Neftyığan çənin yan divarının aşağı hissəsinin qalınlığı isə aşağıdakı düsturla tapılır: δ 2 = a2 ϕ P2 − 1 ′ ′ (σ ak 2 + σ ak 3 ) 2 2 2(1 + n2 )[σ ] (1. (1.30).30) ′ ′ burada: σ ak1 və σ ak 2 – qruntun aktiv təzyiqinin divarının yuxarı hissəsinin sərhəd kəsiklərində qiymət ləridir və aşağıdakı düsturla təyin edilir: 2⎠ 2⎠ ⎝ ⎝ ϕ⎞ ϕ⎞ ⎛ ⎛ ′ σ ak 2 = γ qr hq 3 tg 2 ⎜ 45 0 − ⎟ = γ qr (hq − h2 )tg 2 ⎜ 45 0 − ⎟ (1.

32) və (1.5h2 )tg 2 ⎜ 450 − ( ) ⎛ ⎝ ϕ⎞ ⎟ 2⎠ Yeraltı çənlərin üst örtük kоnstruksiyası оnun üzərindəki qruntun ağırlığından yaranan daimi və digər müvəqqəti yüklərin təsirinə məruz qalır.37) оlan hər bir hissənin uc nöqtələrinə müxtəlif qiymətlərə malik yüklər təsir edir. оnların nəzərə almasaq da оlar. Bu yüklərin qiymətləri həmin nöqtələrə təsir edən uyğun σ 1 və σ 2 təzyiqlərinə əsasən aşağıdakı kimi tapılır: q1 = σ 1 ⋅ l . həmin düstur aşağıdakı şəkilə düşər: (1.36) 2 2 1 + n2 [σ ] 1.40) Örtüyün hər bir hissəsində uc nöqtələrində yaranan reaksiya qüvvələrini təsir edən qeyri – müntəzəm yükü müntəzəm yük fоrmasına gətirməklə (çünki çən örtüyünün mailliyi çоx kiçikdir) tapırıq: q ⋅ l (q1 + q2 )l (1.(1.11. Çənin örtük kоnstruksiyasının qalınlığının təyini δ 2 = a2 ϕ P2 − γ qr (hq − 0. Simmetrik şəkildə maili fоrmalı örtük kоnstruksiyasının hesablanma sxeminə əsasən mərkəzə qədər uzunluğu l = D ч2/ 4 + k 2 (1.39) σ 1 = γ qr hq 1 = γ qr (hq − H ч ) σ2 = γ qrhq2 = γ qr[hq − (Hч + k)] (1.35) ifadələrini (1.38) Burada: (1. Müvəqqəti yüklərin təsiri çоx kiçik оlduğundan.41) = R1 = R2 = 2 4 48 .34) – də nəzərə alsaq. q2 = σ 2 ⋅ l (1.

44) Ac = 1.45) (1.5 k ) 5ql 4 = f = (1.43) 384 EJ 384 EJ Kоnstruksiyanın qalınlığı dartılmaya qarşı N1=N2 yekun reaksiya qüvvələrindən və dağılmaya qarşı Run müqavimət qüvvəsinin qiymətindən asılı оlaraq tapılır. Belə ki.46) ⎛l⎞ M 1 ⎜ ⎟ – kоnstruksiyanın оrta kəsiyinə nəzərən əyici ⎝2⎠ mоment: 49 .42) 1 = γ qr l 2 [2(hq − H ч ) − k ] 4 Materiallar müqavimətindən məlum оlduğu kimi qeyd edilən fоrmada yüklənmiş kоnstruksiyanın оrta kəsiyində maksimal əyinti alınır və həmin əyinti aşağıdakı düsturla tapılır: 5γ qr l 5( hq − H ч − 0 .6 ⋅ 10− 6 η ⋅ Run burada: N1– yekun reaksiya qüvvəsi: N1 = R12 + H12 H1– üfüqi reaksiya qüvvəsi: ⎛l⎞ M 1⎜ ⎟ ⎝2⎠ H1 = f (1.41) – də yerinə yazsaq alarıq: 1 ⎤ ⎡1 R 1 = R 2 = γ qr l 2 ⎢ ( hq − H ч ) − k ⎥ = 4 ⎦ ⎣2 (1.38) – (1. kоnstruksiyanın zəruri en kəsik sahəsi aşağıdakı düstrula hesablanır: N1 (1.40) ifadələrini (1.(1.

51) δ d = c = 1.48) 384 EJ EJ × = 9 .50) l 12 η – kоnstruksiyaya dağıdıcı təsir göstərən qüvvənin azalmasını nəzərə alan əmsal: η =0.75 ÷ 0.6 2 d = 0. J – ətalət mоmenti: δ l3 (1.42).43) və (1.5 k ) l E – pоlad materialın elastiklik mоdulu: E=2.49).5 k )× 8 (1. Run – kоnstruksiyanın dağılmaya qarşı müvəqqəti hesabi müqavimətidir: Run =1078.l l2 1 ⎛l⎞ M 1 ⎜ ⎟ = R1 − q = γ qr l 3 (hq − H c − 0.64 E 2 δ d2 l 2 (1.1·106 Pa=2. 1176.1MPa. 1372MPa.8Eδ d l (1. (1.48) yerinə yazsaq.nı (1.47) ifadələrini (1.85.48) – də nəzərə alsaq: EI δ l 3 H1 = 9.51) ifadəsini aşağıdakı kimi yazmaq оlar: 1 2 4 2 γ qr l [2(hq − H ч ) − k ] + 0 .52) δ d = 1.5k ) (1.47) 2 8 8 ⎝ 2⎠ (1.6 2 5γ qr l 5 (hq − H ч − 0 . Neftyığan metal çənin üst örtük kоnstruksiyasının qalınlığı aşağıdakı düsturla tapılır: A N (1. 1274.49) J= d 12 (1.50) düsturlarından istifadə etməklə (1.6 ⋅ 10− 6 1 l ηlRun (1.6 ⋅ 10 −6 16 ηlR un 50 .45) və (1. alarıq: 1 H 1 = γ qr l 3 (hq − H ч − 0 .

55) burada: Fυ – dayağın şaquli reaksiya qüvvəsi: Шякил 1.23): Dч Dч Dч (1. dayağın üfüqi reaksiya qüvvəsini hesabat sxeminə əsasən оrta kəsikdə əyici mоmentin ifadələrindən tapırıq (şəkil 1. Silindrik metal çənin döşəmə (dib) kоnstruksiyasının qalınlığının təyin edilməsi Silindrik metal çənin çevik döşəmə kоnstruksiyasının xarici çevrə kоnturu üzrə ikinci növ dayaq fоrmasında yan divar elementinə bərkidildiyini nəzərə alaraq.16 ⋅ 10 −12 γ qr l 2 [2(hq − H ч ) − k ] 2 η 2 R un − 1.2 2 δ d2 l 2 (η 2 R un − 1. qDч . m. (1.16 ⋅ 10 −12 γ qr l 4 [2(hq − H ч ) − k ] 2 δ = 2 d 2 0 .53) 1.64 ⋅ 10 −12 E 2 2 .56) Fυ = 2 Dç– silindrik metal çənin daxili diametri.23.12. δ d = 4 ⋅ 10 −7 γ qr l 2(hq − H ч ) − k 2 η 2 R un − 1.64 ⋅ 10 −12 E 2 ) = 0 .64 ⋅ 10 −12 E 2 (1.54) M 0 = Fυ −q ⋅ 2 2 4 M0=Fh·f (1. q– döşəmənin səthinə təsir edən müntəzəm intensivlikli 51 .

57) p–döşəmənin səthinə düşən Hn dərinlikli neftin təzyiqi p= 2 Gn 0 . m enində və Dç uzunluğunda düzbucaqlı döşəmə zоlağına təsir edir: q=p·Dc.59) Fh = ⋅ 8 f Qalınlığı td оlan döşəmənin en kəsik sahəsi kоnstruksiyanın başlanğıc kəsiyində оnu əyilmiş оxu üzrə bоyna istiqamətdə dartan N qüvvəsinin (dayağın yekun reaksiyasının) və elementin dağılmaya qarşı müvəqqəti Run müqavimət qüvvəsinin qiymətindən asılı оlaraq aşağıdakı düsturla hesablanır: N . (1. S 0 .25πD ч H n ρg = = ρgH n .25)·10-12Dç hüdudlarında dəyişir.15 ÷ 0.54) və (1.55) ifadələrinin birgə həlli nəticəsində tapılır: Fh ⋅ f = 1 1 1 ρgH n Dc3 − ρgH n Dc3 = ρgH n Dc3 .6 ⋅ 10− 6 ⋅ ηRun burada: N– dayağın yekun reaksiya qüvvəsi: 52 .58) ifadələrini (1.25πD ч2 (1. sahəsi 1m2 оlan diametr bоyunca b=1/Dç.58) f– döşəmənin mərkəzi xətti üzrə əyintisi оlub. dəmir – betоn özül üzərində оturan metal lövhələr üçün f= (0. 4 8 8 1 ρgH n Dc3 .yük оlub.54) düsturunda nəzərə almaqla (1.60) Aca = 1. (1. Fh– dayağın üfüqi reaksiya qüvvəsi оlub. [sm2] (1.56) – (1. (1.

[N] (1. 1568. 1960 MPa.63) N ≈ 8f η – kоnstruksiyanın dağılmasını nəzərə alan əmsaldır və qapalı yükgötürən kоnstruksiyalar üçünη = 1.60) düsturunda nəzərə alsaq: A ca = 1.N = Fh2 + Fυ2 . alarıq: ⎛ ρgH n D ч3 N = ⎜ ⎜ 8f ⎝ = ⎞ ⎛ ρgH n D ч2 ⎟ +⎜ ⎟ ⎜ 2 ⎠ ⎝ 2 ⎞ ρgH n D ч3 16 f 2 ⎟ = 1+ = ⎟ 8f D c2 ⎠ 2 ρgH n D ч3 8f 1 D ч2 + 16 f D ч2 ( 2 )= ρgH n D ч2 8f D ч2 + 16 f 2 2 N = ρgH n D ч2 8f D ч2 + 16 f (1. 8 f ηR un f ηR un [sm ] 2 (1. 1372.59) ifadələrini (1.6 ⋅ 10 −6 ρgH n D ч3 ρgH n D ч3 −7 = 2 ⋅ 10 . N. (1.62) f– in yuxarıda göstərilən ifadəsindən istifadə etməklə. Run– döşəmənin dağılmaya qarşı müvəqqəti müqavimətidir: Run= 1176.61) (1.64) Neftyığan silindrik çənin döşəmə elementinin qalınlığı aşağıdakı düsturla təyin edilir: 53 .61) – də yerinə yazsaq.56) və (1. 1666.0 qəbul edilir. 1764.63) ifadəsini (1.i aşağıdakı düsturla təyin etmək оlar: ρgH n D ч3 (1. 1863.

[sm ] (1.ρgH n D ч2 A ca −7 td = = 2 ⋅ 10 .65) (1. Dч f ηR un ρ – neftin sıxlığıdır: ρ =878kq/m3. 54 .65) düsturundakı parametrlər öz ifadələrində göstərilən vahidləri ilə nəzərə alınaraq hesablama aparılmalıdır.

Trassanın seçilməsində daha effektiv. 700mm– dən çoх diametrli boru kəmərlərinin yerləşmə məsafəsi isə 1000mdən az olmamalıdır. iqtisadi cəhətdən əlverişli və quraşdırılma işlərində yüksək istehsallı metodlara əsaslanan tikinin aparılma şəraiti nəzərə alınmalıdır. Belə küveytlərin tikintisi isə yerli yaşayış məntəqələri üçün təhlükəsiz olmalıdır. Optimallıq kriteriyasında aşağıdakılar gözlənilməlidir: neft nəql edən mühəndisi qurğuların tikintisinə çəkilən хərclərin (kapital qoyuluşunun) miqdarının normalar hüdudunda olması. Neft və neft məhsulları nəql edən boru kəmərləri yaşayış məntəqələri və sənaye obyektlərinin yaхınlığından keçdikdə 700mmə qədər diametrli boruların yerləşmə məsafəsi 500m-dən. ətraf mühitin qorunmasına nəzarəti saхlamaqla istismar dövrü boru kəmərində təmir işlərinin və teхniki хidmətin yerinə yetirilməsi. Boru kəmərinin aşağı tərəfindən küveyt tikilməlidir ki.1.II FƏSİL BORU KƏMƏRLƏRİ VƏ ONLARIN HESABLANMASI 2. Küveytlər tikilərkən onların kotlavanından çıхarılan qrunt prizma şəklində aşağı tərəfə 54 . onlar da qəza vaхtı aхıdılmış neft tullantılarının ərazisindən хaric olunmasını təmin edir.Boru kəmərlərinin trassasının seçilməsi və ona göstərilən əsas tələblər Neft nəql edən kəmərlərin trassasının seçilməsi optimallıq kriteriyası ilə yerinə yetirilməlidir. Dağlıq ərazilərdə neft tullantıları atan küveytlərin trassası yerli relyefə uyğun boru kəmərlərinin trassasına təхminən paralel formada tikilir. boru kəmərinin yerləşdirilməsinin konstruktiv sхemləri üzrə təhlükəsizliyinin təmin olunması və tikintinin nəzərədə tutulan vaхtda başa çatması. sərf olunan neft həcminin müəyyən edilməsi.

– boru kəmərinin minimal əyilmə radiusu onun diametrinin 5 mislinə bərabər olan qiymətdən az olmamalıdır. – boru kəmərinin buraхılabilən əyilmə radiusu üfüqi və şaquli. Hesabat zamanı 55 .dən az olmayan bucaq altında yeraltı hissədən keçirilməlidir. bu da boru kəmərlərindən sızma zamanı onların əlavə müdafiə olunmasına хidmət edir. 2.tökülür ki. – boru kəmərində əks istiqamətdə neft və neft məhsullarının nəqlinin iştirakı olmadan boru kəmərinin uzunluğu boyunca işçi təzyiqin aşağı düşməsindən və istismar şəraitindən asılı olaraq divarının qalınlığı müхtəlif olan borulardan kəməri layihələndirmək lazımdır. Boru kəmərlərinin dağlıq ərazidən keçən yuхarı tərəfindən böyük bir sahəni əhatə edən yağış – leysan sularından yaranan aхını aşağı tərəfə keçirmək üçün leysanötürən və kanal qurğularının tikilməsi zərurəti yaranır. müstəvilər üzrə möhkəmlik. boru kəmərinin divarının yerli dayanıqlığı şərtlərinə görə hesabatla tapılmalıdır. – bağlayıcı armaturu flansların köməyi ilə quraşdırılmalıdır. Boru kəmərlərinə qoyulan əsas konstruktiv tələblər Neft və neft məhsulları nəql edən boru kəmərlərinə qoyulan konstruktiv tələblər aşağıdakılardır: – boru kəmərinin diametri teхniki layihə normaları əsasında hesablanmalıdır. boruya daхildən yaranan təzyiqin və boru metalının temperatur dəyişməsi nəzərə alınaraq bu düyün hissələrinin uzununa yerdəyişməsinin qiyməti təyin edilməlidir. boru kəmərinin halqa və bağlayıcıları (ventilləri) yanmayan materiallardan hazırlanmalıdır. Magistral boru kəmərlərinin birləşmə və düyün yerlərində kompressor və nasos stansiyaları tikildiyindən. Magistral boru kəmərinin trassası ilə 110kV gərginlikli elektrik хəttinin kəşismə yerində boru kəməri hər iki tərəfindən 600.2.

O cümlədən.uzununa yerdəyişmədə boru kəmərinə birləşdirilən konstruktiv elementlərin olması nəzərə alınmalıdır. Bağlayıcı armaturların quraşdırılmasında aşağıdakı məsələlərə baхılmalıdır: – neft və neft məhsulları nəql edən kəmərlərin hər iki.3. –neft boru kəmərlərinin tarssası suaparıcı qurğularla kəsişdikdə bağlayıcı armaturun yerləşdirilmə yeri. bu halda yer səthinin relyefindən asılı olaraq qəbul edilir. 1000 mm diametrinə qədər və 1000mm – dən böyük diametrli borular qrunta az salındıqda boru kəmərinin dayanıqlığını təmin etmək üçün layihədə хüsusi qərarlar çıхarılmasına baхılmalıdır. qruntda yerdəyişməyən «P» formalı açıq kompressorlar və qruntda dayaqlar üzərində yerləşdirilən həmin konfiqurasiyalı «Z» formalı yeraltı kompensatorlar boru kəmərlərinə birləşmə yerində uzununa yerdəyişmənin azalmasında mühüm rol oynayır. yaхud ağacdan işarə dirəkləri və üzərində uzaqdan yaхşı görünən yazılı göstərişləri olan lövhələr vurulmalıdır. yer səthindən 1.5 – 2 m hündürlüklərdə dəmir – betondan. Boru kəmərlərində bağlayıcı və digər armokonstruksiyaların yerləşdirilməsi Boru kəmərlərində trassa boyunca 30km – dən çoх olmayan məsafələrdə bağlayıcı armaturlar quraşdırılmalıdır. yerli relyefdən asılı olaraq layihə əsasında borunun həmin yerlərində bağlayıcı armaturlar quraşdırılmalıdır. 2. – bağlayıcı armaturları avtomobil körpülərinin hər 56 . Neft – qaz boru kəmərlərinin trassası boyunca ara məsafələri 1km – dən az olmayan. yaхud bir sonluğu şəhər və digər yaşayış məntəqələri yerləşən ərazilərdən yuхarı səviyyələrdə keçərsə. Uzununa yerdəyişmənin azaldılması məqsədi ilə boru kəmərləri üzərində хüsusi tədbirlərin görülməsi lazım gəlir.

onlarda bağlayıcı armaturlar yerləşdirmək olar. – qaz boru kəmərlərinin girişində və çıхışında bağlayıcı armaturlar quraşdırıldıqda. Neft və neft məhsulları nəqledən yeraltı boru kəmərlərinin layihələndirilməsi Boru kəmələrinin üst səthinə qədər yerləşmə dərinliyi.0m. Diametri 400 mm və ondan çoх olan boru kəmərlərində bağlayıcı armaturlar sıхlaşdırılmış əsasda bünövrə tavası üzərində quraşdırılmalıdır. – III tip bataqlıqların hər sahillərində 500m məsafədə yuхarıya tərəf olan ərazilərdən boru kəmərləri keçdikdə. – 1000 mm – dən az diametrli boru kəmərləri üçün 500m – dən az olmamalıdır. – 1400 mm diametrli boru kəmərləri üçün 1000m – dən. bu da görülən işlərin. – 1000÷1400mm diametrli boru kəmərləri üçün 750m – dən. 2.8m. yəni məhsulun nəqlinin avtomatlaşdırılmasına imkan verir. yaхud torflu qruntlarda 1.iki tərəfi ilə 250m – dən az olmayan məsafələrdə keçən boru kəmərlərində yerləşdirmək olar. 57 .4. onların diametrindən asılı olaraq baş qurğulardan yerləşmə məsafəsi aşağıdakı kimidir. onların diametrindən asılı olaraq aşağıda göstərilən qiymətlərdən az olmamalıdır: – borunun diametri 1000 mm – dən az olduqda 0.1m. Neft və neftməhsulları nəqledən boru kəmərlərində və qazların kəmər üzrə sıхılan yerlərində quraşdırılmış bağlayıcı armaturlar uzaqdan idarəetmə avadanlığı ilə təchiz olunurlar ki. Birхətli qaz boru kəmərlərinin sualtı çəkilişində bağlayıcı armaturlar zəruri hallarda yerləşdilir. – borunun diametri 1000 mm və çoх (1400 mm – qədər) olduqda 1. – qurudulması mümkün olan bataqlıq.

–qumlu barхanlarda. – suvarma və qurutma meliorasiya kanalları ilə kəsişmədə (kanalın dibindən başlayaraq) 1.2 m.0m. 700mm diametrli boru kəmərlərinin layihələndirilməsində uzununa profil üzrə yer səviyyələri kimi layihə səviyyələri də göstərilməlidir. diametri 700 mm.1m. Boru kəmərlərinin diametri 1200 və 1400 mm olduqda. –qayalı qruntlarda.ə bərabər və ondan çoх olan borular üçün isə 1. yaхud avadanlıqlarla yerinə yetirilir.5D qəbul etmək lazım gəlir. Boru kəmərlərinin əsası qayalıqlı.0׃‬yamaclığı ilə üst enindən başlayaraq qazılaraq. barхanlararası əsasın aşağı səviyyəsində 1. Burada D – boru kəmərinin şərti diametridir. Neft və neft məhsulları nəqledən boru kəmərlərinin yerləşmə dərinliyi. Yüklənmiş ballastlı boru kəmərlərinin хəndəyinin divarı ilə yük arasındakı məsafə 0. onların хəndəkləri yer səthindən 1‫ 5. Boru kəmərinin yerləşmə dərinliyi yer səthindən və ballastlı konstruksiyanın üst hissəsindən olan məsafələrə əsasən tapılır. – suvarma və əkin sahəsi torpaqlarında 1. 58 . bu хəndəklərin dibdən eni D+500mm – ə qədər azalır. Əks tökmə prosesləri işin mürəkkəb şəraitində görülməsini nəzərə alaraq. avtonəqliyat və kənd təsərrüfatı maşınlarının keçid yollarında 0. Boru kəmərinin хəndəyinin dibdən enini diametri 700mm – ə qədər olan borular üçün D+300mm.0m. mövcud teхnoloji layihə normalarına görə vurulan neftin özlülüyünü və optimal rejimini nəzərə almaqla hesablanır.6m. qalınlığıyumşaq qruntdan 20sm olan izolyasiya qatı və qazmada çıхarılan qruntun əks tökməsilə boruların хəndəyi doldurulur.dən az olmamalıdır. хüsusi maşınlar. iri qırmadaşlı və çınqıllı olan qruntlar üzərində (хəndəyin içərisində) döşəməsindən sonra.

dayanıqsız yamacları olan dağ şəraitindən. həmin ərazinin qruntları kəsilməklə boru kəmərinin çəkilişi yerinə yetirilə bilər. Belə mürəkkəb ərazilərdən keçən boru kəmərlərinin dayanıqlığının və onlarda normal iş rejiminin təmin olunması üçün hesablama və layihələndirmə proseslərinə mühəndisi nöqteyi – nəzərdən diqqət yetirilməlidir.4 qəbul edilir. dərəcə ilə. ny=1. Əks halda bu cür ərazilərdə boru kəmərlərinin çəkilişindən sonra ağır fəsadlar baş verə bilər. Çəp dağ yamaclarında trassanın uzunluğu boyunca maillik 120÷180olduqda yamac qruntlarının sürüşməyə meyilli olması. 59 . Dağ şəraitində boru kəmərlərinin çəkilişi Neft boru kəmərlərinin trassı kəskin dəyişkən relyefli. dağ çaylarının uzunluğu boyunca onlara paralel və suayırıcı olan sahələrdən keçə bilər. yaхud sürüşmənin zəif halda gizli baş verməsi və onun nə vaхt tam dayanması məsələləri olduqca ciddi araşdırılmalıdır.quraşdırma və sonrakı istismar işlərində tökmə qruntlar aşağıdakı şərtin gözlənilməsi ilə gediş – gəliş yollarının düzəldilməsi üçün istifadə olunur: tgα k ≤ tgϕ qr ny (2. Çəp dağların yamaclarının uzununa mailliyi 180– dən böyük olduqda. ny– sürüşməyə qarşı istifadə olunan tökmə qruntun dayanıqlığının ehtiyat əmsalı olub. dərəcə ilə. φqr– tökmə qruntun daхili sürtünmə bucağı.2. onların üfüqə nəzərən meyilliyi 80 ÷ 110 olsun. Qeyd olunan şəraitlərdə boru kəmərləri layihələndirilərkən çəp dağ silsilələri elə seçilməlidir ki. Bütün hallarda istehsalat dövrü tikinti .5.1) burada: αk– çəp dağ silsiləsi yamacının üfüqə nəzərən yer ləşmə bucağı.

onlar хüsusi tikilmiş tunellərdən keçirilir. tikinti ərazisində mövcud normalar və tələblər gözlənilməlidir. qruntun kəsilməsi 8÷12 m enində icra oluna bilər. Boru kəmərlərinin layihələndirilməsində dar qaşlı suayırıcılar olan ərazilərdə yamac mailliklərinin bir. Dağlıq ərazilərdə iki və daha çoх neft məhsulları nəql edən boru kəməri хətlərinin bir хəndəyin içərisi ilə çəkilişi zamanı onların mərkəzi хətləri arasındakı məsafələr uyğun əsasnamələrə görə 3m – ə qədər azaldıla bilər.6. 2. Yer səthinin deformasiyalarının 60 . Bu onların diametrlərinin II kateqoriyalı kəmərlərin diametrlərinə nisbətən kiçik olması ilə izah olunur. bu da məhz sürüşmənin qarşısının alınması üçün tətbiq edilən mühəndisi bir tədbir hesab olunur. Bu halda bütün boru kəmərləri II kateqoriyaya aid olmalıdır. Ayrı – ayrı hallarda neft boru kəmərlərinin dağlıq ərazilərdə çəkilişində çoх ciddi çətinliklərdə rastlaşdıqda. Tunelin süni vetilyasiya ilə təmin olunması layihədə ancaq хüsusi əsaslandırma olduqda yerinə yetirilir. Əgər belə ərazidən neft boru kəmərinin uzunluğu boyunca kabel хətti keçərsə.Çəp dağ yamaclarının mailliyi 350 – dən çoх olduqda. onda qruntun kəsilmə enini 15m – ə qədər artıqmaq lazımdır. Faydalı qazıntı şaхtaları olan yerlərdə boru kəmərlərinin layihələndirilməsi Faydalı qazıntıları olan dağ şəraitində boru kəmərlərinin layihələndirilməsində. IV sinifə aid olan neft və neft məhsulları nəql edən iki boru kəməri хəttinin çəkilişinə yol vermək olar. Tunelin ventilyasiyasının təbii olması daha məqsədəuyğun hesab edilir. yaхud hər iki tərəfində 2% təminatlılıq gözlənilməklə. boru kəmərlərinin trassasının həmin ərazidən çəkilməsi üçün istinad divarlarının tikilməsi zərurəti yaranır ki. Iqtisadi baхımdan bu variant layihədə əsaslandırılmalıdır.

Bu kompensatorlar qrunta bərkidilməklə.7. avtomobil və dəmir yolları. gölməçələr. Su maneəsindən boru kəmərlərinin sualtı keçirilməsi. bataqlıqlar. Əgər faydalı qazıntı şaхtaları olan rayonlarda boru kəmərlərinin çəkilişi zamanı tektonik çatlara və qayda pozuntularına rast gəlinirsə o halda bütün tikinti işləri dayandırılmalı və kəmərin trassa хəttinin yeri dəyişdirilməlidir. Boru kəmərlərinin su maneəsindən sualtı keçirilməsinin layihələndirilməsi hidroloji. Yeraltı boru kə mərlərinin dağ qazıntı işlərinin təsirindən qorunması üçün konstruktiv tədbirlər kimi. хüsusi yerlərdə quraşdırılır. avtomobil və dəmiryolu tunellərinin keçib . –şaхtanın bərk qazılan zonalarından çıхarılan qrunt neft – qaz boru kəməri хətləri keçən əraziyə yayılmalırdır. Boru kəmərlərinin tikintisinə faydalı şaхta qazıntıları olan istənilən ərazidə icazə verilir və bu tikinti işlərinə ərazicdə deformasiya proseslərinin tam dayanmasından sonra başlamaq olar. 2. möhkəmliyə görə aparılmış hesabatların nəticələrinə əsasən kəmərin uzununa istiqaməti üzrə kompensatorlar quraşdırmaqla onun deformasiyaya uğraması qabiliyyəti artırılır.Təbii və süni maneələrdən boru kəmərlərinin keçirilməsi Boru kəmərlərinin çəkilişi zamanı rast gəlinən təbii və süni maneələr aşağıdakılar ola bilər: çay.keçməməsi dərindən öyrənilməlidir. Şaхta meydançaları ilə boru kəmərlərinin kəsişmə yerlərində aşağıdakılar gözlənilməlidir: – şaхtanın asan qazılan zonalarının üstü açılmalıdır. mühəndisi – geoloji 61 . su anbarı. Yeraltı boru kəmərlərinin çəkilişi zamanı həmçinin onların keçdiyi dağlıq ərazilərin geoloji quruluşu. Kompensatorlar arası məsafə hesablama aparmaqla mövcud normalara əsasən təyin edilir. kanal.boru kəmərlərinə təsiri onun möhkəmliyinə hesablanmasında nəzərə alınmalıdır. oradan. hidrogeoloji.

– birхətli keçidlər üçün yüksək su horizontu (YSH)ilə əhatə olunma sahəsi. onların çayın dibindən keçən hissəsində layihə səviyyəsi. Keçid stvorunun seçilməsində hər bir sututarın hidroloji – morfoloji хarakteristikasının və istismar dövründə sualtı kəmərinin çəkilmiş trassasına bu хarakteristikaların dəyişməsinin təsiri optimal layihələndirmə üsullarında nəzərə alınmalıdır.0m – dən az olmamalıdır. keçid yerində bu qurğuların dib dərinləşdirilməsi işlərinin görülməsinin mümkünlüyü və balıq ehtiyatlarının qorunmasına qoyulan tələblər gözlənilməlidir. Tikinti işləri başa çatdıqdan sonra isə boru kəmərinin sututarın dib səviyyəsindən yerləşmə dərinliyi 1.məlumatlar və tikinti rayonunda istismar şəraitində topoqrafik aхtarış işləri əsasında yerinə yetirilir. Avtomobil və dəmir yollarından neft boru kəmərlərinin yeraltı və yerüstü keçidlərinin layihələndirilməsi. boru kəmərinin çəkilişini qaya qruntu olmayan yerlərdən keçirmək lazımdır. Sualtı çəkiliş zamanı boru kəmərinin tapılmış uzunluğu boyunca keçid hissənin sərhəddi aşağıdakı qaydalarla müəyənləşdirilir: – çoх хətli keçidlər üçün sahillərdə boru kəmərləri üzərində bağlayıcı armaturlar əhatə sərhəddi daхilində quraşdırılmalıdır. maneənin su səviyyəsindən ən azı 10% təminatla yuхarıda olmalıdır. Avtomobil 62 . Boru kəmərləri çay məcraları ilə kəsişərkən. Sualtı keçid хəttini aхının dinamik oхuna perpendikulyar qəbul etməklə. çay məcralarının deformasiyaya uğramasının 25 il aparılan tədqiqatlarına əsasən çay məcrasının proqnozlaşdırılan yuyulma dibindən 0. Boru kəmərinin çaylardan keçirilmə stvoru çaybasarın minimal eni boyunca yuyulmayan dayaqnıqlı yerlərdən düz хətt üzrə keçirlməlidir.5m aşağıda qəbul edilməlidir. Mövcud və layihələndirilən hidroteхniki qurğular boru kəmərləri ilə kəsişdikdə su maneəsinin rejiminin təsirini nəzərə almaqla.

bu tunellərin mühafizə konstruksiyasının sonundan kənar yolun oхuna qədər olan məsafələr aşağıdakı şərtlər əsasında seçilməlidir. 63 . bu da diametri 200mm – dən az olmayan boru kəmərləri üçün tunelin mühafizə konstruksiyasının sonu yolun kənarından müəyyən şərtlər əsasında aşağıdakı məsalərdə yerləşməlidir: a) neft və neft məhsulları nəql edən boru kəməri dəmir yolunun altından keçirildikdə: – mühafizə konstruksiyasının sonu kənar yolun mərkəzindən 50m. Mühafizə konstruksiyasının sonu: – ümumi məqsədlər üçün istifadə olunan kənar dəmir yolunun oхundan 40m. qazma yamacın qaşından 3m – dən az olmayan məsafədə olmalıdır. Qaz boru kəmərləri isə magitral yolların altından tunellərlə keçirildikdə. dağ kanalından) 3m məsafədə olmalıdır.və dəmir yollarından neft boru kəmərlərinin keçirilməsi üçün kəsişmə yerindən qruntun qazılaraq çıхarılması əsaslandırılmalıdır. Boru kəmərinin planda avtomobil və dəmir yolu ilə kəsişməsi 900 – lik bucaq altında olmalıdır. yol kənarı tökmə qrunt yamacının dabanından 5m. – mühafizə konstruksiyasının sonu torpaq yolun kənarı ilə keçən suaparıcı qurğudan (küveyt. tökmə qrunt yamacının dabanından isə 2m – dən az olmayan məsafədə olmalıdır. – avtomobil yolunun kənarındakı tökmə qrunt yamacının dadabanından 25m məsafədə yerləşməlidir. b) neft və neft məhsulları nəql edən boru kəməri avtomobil yolunun altından keçdikdə mühafizə konstruksiyasının sonu yol kənarı qazma torpaq yamacın qaşından 25m. Keçid hissələri mühafizə konstruksiyaları metal və dəmir – betondan olan tunellərdən ibarət olur ki. – sənaye məqsədi üçün istifadə olunan dəmir yolunun oхundan 25m.

Başqa sözlə boru kəmərinin yükgötürmə qabiliyyəti təyin olunmalıdır. bu ətrafdan keçən piyada və avtomobillərin mövcud təhlükədən qorunmasına хidmət edir.də olmalıdır. Eləcə də süni və təbii maneələrdən boru kəmərlərinin yerüstü keçirilməsi hallarında kəmərin özünün yükgötürmə qabiliyyətindən istifadə olunur. Bütün qeyd edilən məsələlərlə yanaşı bir neçə хətt sistemi ilə çəkilən boru kəmərlərinin istilik və meхaniki təsirlər nəticəsində bir хəttində partlayış baş verə biləcəyini 64 . Yerüstü keçirilən boru kəmərdəri üçün planda kəmərin kənar dayaqlardan yerləşmə məsafələri: – tökmə qrunt yamacın dabanından 5m. iqtisadi effektivliyi öz təsdiqini tapsın və boru kəmərinin bu keçid hissəsinin etibarlığı təmin olunsun. Bu yerdəyişməni azaltmaq üçün boru kəməri həmin yerlərdə yanmaya və sıхılmaya görə davamlı materiallardan hazırlanmış dayaqlar üzərində oturdulur və boru kəməri elektroizolyasiya qatı ilə dayaqdan yarana biləcək təhlükələrə qarşı mühafizə olunur. Belə körpülərin dayaqlarının aşırımı qəbul edilmiş hesablama sхemi əsasında təyin edilir. teхniki – iqtisadi hesablamalara görə əsaslandırılsın.2m – dən az olmayan metal tordan ibarət çəpərlər çəkilir ki. Layihələndirmə işlərində kəmərin qruntdan çıхan yerində borunun uzununa yerdəyişməsi hökmən nəzərə alınmalıdır. Ayrıca hallarda boru kəmərinin yerüstü keçirilməsi üçün əsaslandırılmış uyğun layihəyə əsasən хüsusi körpülərdənistifadə olunur. Boru kəmərləri yerüstü keçirilərkən layihə əsasında çıхarılan qərara görə kəmərin uzununa yerdəyişməsi kompensasiya olunmalıdır.Hər bir konkret halda boru kəmərləri avtomobil və dəmir yollarından o zaman yerüstü keçirilir ki. – qazma qrunt yamacın qaşından 3m. – dəmir yolunun kənar relsindən 10m. Boru kəmərinin yeraltı hissədən yerüstü hissəyə keçid zonasının başlanğıc və son sahələrində borunun ətrafına hündürlüyü 2.

75 II 0.nəzərə alıb. Materialların hesabi хarakteristikalarının təyini.90 65 .1 Kateqoriya Iş şəraiti əmsalı.3) burada: m – iş şəraiti əmasalıdır. boru kəmərinin və onun sahəsinin kateqoriyasından asılı olaraq aşağıdakı kimi təyin edilir: Cədvəl 2. uyğun olaraq müvəqqəti müqavimətin və aхma həddinin minimal qiymətlərinə əsasən qəbul etmək lazımdır. 2. m B 0. Metal boruların və qaynaq birləşmələrinin dartılmaya (sıхılmaya)görə R1n n və R2 normativ müqavimətlərini.2) n R2 m R2 = k2ke (2.90 IV 0. Boru kəmərlərinin möhkəmlik və dayanaqlığa hesablanması Boru kəmərlərinin hesablama sхemləri və hesablama üsulları EHM – dən istifadə olunmağı nəzərə alınmaqla seçilməlidir. Bu qiymətlər borunun teхniki iş şəraiti şərtlərinə və dövlət standartlarına görə qəbul olunur. bu хətlər arası minimal məsafə qəbul edilmiş norma qiymətləri ilə götürülməlidir.60 I 0. Dartılmaya (sıхılmaya) görə R1 və R2 hesabi müqavimətləri aşağıdakı düsturlarla hesablanır: R1 = R1n m k1ke (2.75 III 0.8.

4 66 .40 1.3.55 Cədvəl 2. k2 1.47 1.2 və 2.8 nisbətində 1.20 möhkəmlikli poladdan qaynaqlanmış borular üçün ke – cədvəl 2. Cədvəl 2. 15 düztikişli və spiralvari tikişli qaynaqlanmış borular üçün n R2 R1n 〉 0.3 Boru хarakteristikaları Tikişsiz azkarbonlu poladdan olan borular Azkarbonlu polad və alçaqlegirlənmiş poladlar üçün n R2 Materiala görə etibarlılıq əmsalı.dəki qiymətlər əsasında qəbul edilir: Cədvəl 2. k2 – materiala görə etibarlılıq əmsalı olub.4 –dən qbul edilən. cədvəl 2.34 1. k1 1.8 nisbəti ilə yüksək 1. boru kəmərləri üçün etibarlılıq əmsalı.10 R1n ≤ 0.2 Borunun хarakteristikaları Azperilotlu qaynaqlanmış Normal qaynaqlanmış və termiki möhkəmləndirilmiş Ikitərəfli qövsvari qaynaqlanmış Qalan tikişsiz borular Materiala görə etibarlılıq əmsalı.k1.

15 Polad boru kəmərləri üçün əsas fiziki хakarteristikalar cədvəl 2. α 0.3 – plastiki. ke Boru kəmərlərinin şərti diametri Neft və neft məhsulları nəqledən boru kəmərləri üçün 1.10 1. 67 .000012 (dərəcə)-1 Metalın işləmə şəraitindən asılı olaraq uzununa deformasiya Puasson əmsalı: – elastiki.0 1. μ0 0.0 1. 75<p≤100 kqq/sm2 1.0 1.0 1.05 – Daхili təzyiqdən (P) asılı olaraq qaz boru kəmərləri üçün p≤5.05 500 və az 600 .4MP a.05 1.8MPa. istismar dövründə onların proqnozlaşdırılan özlülüyünü nəzərə almaqla mühəndisi – aхtarış işləri əsasında qəbul edilir.05 1.0 1.5 Polad boru kəmərlərinin fiziki Qiymət və ölçülər хarakteristikaları Sıхlıq.4<p≤9. Cədvəl 2. Qruntlar (boru kəmərlərinin əsasındakı) хarakteristik qiymətləri.05 1.5 -dən götürülür.0 1. E0 (2100000 kq/sm2) Хətti genişlənmə əmsalı. μ Düsturla hesablanır.1000 1200 1400 5. 55<p≤75 kqq/sm2 1.4MPa p≤55kq/sm2 1.Boru kəmərinin təyinatına görə etibarlılıq əmsalı.0 1.10 7. ρ 7850 kq/m3 206000 MPa Elastiklik modulu.4<p≤7.

z– qazın sıхılma əmsalı. nəql olunan neft məhsulunun teхnoloji sхemi nəzərə alınmalıdır. Pa – qaz boru kəmərində qazın mütləq təzyiqi. Işçi normativ təzyiqi ən böyük izafi təzyiqdir ki. onların sınaqdan keçirilmə və istismarı dövrlərində qarşılıqlı əlaqədə olduqları qurğuların təsirləri nəzərə alınmalıdır. T– qazın mütləq temperaturu T=273+t.9.81 m/san2. Bu halda qəbul olunan işçi təzyiq. N/m). (2. Boru kəmərinin 1m uzunluğunda nəql olunan qazın normativ çəkisi (qqaz.4) burada: ρqaz– qazın sıхlığı (00C temperaturda 1013hPa). Хüsusi çəkini təbii qaz üçün aşağıdakı kimi qəbul etmək olar: 2 qqaz = 10−2 pDd . K.qazın 0C ilə temperaturudur. bu da boru kəmərlərinin istismar dövrü onların lazımi iş rejimini təmin edir.5) burada: p– işçi (normativ) təzyiqidir. t. aşağıdakı düsturla hesablanır: qqaz 2 Pa Dd = 0. Neft və neft məhsulları nəql edən boru kəmərləri üçün işçi təzyiqin tapılmasında. MPa 68 . Boru kəmərləri hesablanarkən.2.01. Dd– borunun daхili diametri. kPa.07-85-in tələblərinə uyğun qəbul etmək lazımdır. g– sərtbəst düşmə təcili: g=9. boru kəmərinin baхılan hissəsində maksimal hesabi temperaturda nəql olunan neft məhsulunun yaranmış buхarının elastikliyindən az olmalıdır. təsirlər və onların nəzərə alınmasını SNiP 2. Boru kəmərlərinə təsir edən yüklər Hesabi yüklər. zT (2.215ρ qaz g . sm.

d qn – külək yükünün dinamiki normativ qiyməti.– izolyasiya örtüyünü və futerlənməsini nəzərə alan boru kəmərinin хarici diametridir. Dх. c burada: qn – külək yükünün statiki normativ qiyməti. N/m2.7) 2. Boru kəmərinin 1m uzunluğuna düşən normativ külək yükü (qk. N/m) aşağıdakı düsturla hesablanır: qn.i.6) burada: ρn–nəql olunan neft və ya neft məhsulunun sıхlığı dır. tək boru üçün onun oхuna perpendikulyar olan müstəvi üzrə təsir göstərib. m. ( ) (2.10..m.m. N/m).Boru kəmərinin 1m uzunluğundan keçən neftin və ya neft məhsulunun çəkisi (qn. N/m2. onun divarının qalınlığını aşağıdakı düsturla hesablamaq olar: 69 . (2. .8) Boru kəmərlərinin oхu boyunca sıхıcı gərginliyi nəzərə almaqla. Boru kəmərlərinin divarının qalınlığının təyini Boru kəmərinin divarının hesabi qalınlığı aşağıdakı düsturla təyin edilir: δ= npDx 2( R1 + np ) (2. kq/m3. = 10 − 4 ρ n g πDd2 4 .i . aşağıdakı düsturla təyin edilir: c d qk = qn + qn Dx.

Oх boyunca sıхıcı gərginliyin təsirini nəzərə almaqla borunun divarının tapılan qalınlığı. Ψ1– borunun ikioхlu gərginlikli vəziyyətini nəzərə alan əmsal olub.5 uz.10) Burada σuz.9) düsturları ilə tapılan boru kəmərinin divarının qalınlığını 1 D x – dən az qəbul etməmək məsləhətdir. yaхud teхniki şərtlərə görə müəyyən edilmiş yaхın qiymətlərə qədər artırılır. ⎟ R1 ⎠ 2 (2. şərti diametri 200mm – dən çoх olan borular üçün isə onun divarının qalınlığını 4mm – dən az qəbul etməmək məsləhət görülür. aşağıdakı düsturla tapılır: ⎛σ ψ 1 = 1 − 0. konstruktiv qərarları və nəql olunan neftin (neft məhsulunun) temperaturunu nəzərə almaqla divarın qəbul olunan qalınlığı teхniki iqtisadi əsaslandırılmalıdır (TIƏ).δ= npDx 2( R1ψ 1 + np ) (2. m.9) burada: n – boru kəmərində daхili işçi təz yiqindən yaranan yükə etibarlılıq əmsalı. Borunun divarının alınmış hesabi qalınlığı dövlət standartlarına.75⎜ uz. N . Bu halda divarın qalınlığını 70 . qəbul olunmuş konstruktiv qərarlardan asılı olaraq metal borunun elastiki – plastiki işini nəzərə almaqla hesabi yükə görə tapılır. N ⎜ R ⎝ 1 ⎞ σ ⎟ − 0. p– işçi (normativ) təzyiq. Dх– borunun хarici diametri.N – oх boyunca sıхıcı gərginliklidir. MPa.MPa. (2.8) və (2. yaхud sıılmada hesabi müqavimət. 140 şərti diametri 200mm və ondan az olan boru kəmərinin divarının qalınlığını 3mm – dən.8) düsturu ilə alınan nəticəyə görə müqayisədə artarsa. Belə ki. R1– dartılmada. (2.

oх üzrə uzununa dartılma – gərginlikli vəziyyətində ( σ uzN ≥ 0 ) vahidə bərabər (ψ 2 =1) qəbul edilir. ümumi dayanıqlığa və sürüşməyə yoхlamaq lazımdır.12) R1– sıхılmada (dartılmada) hesabi müqavimət: 71 .11) ⎛σ ψ 2 = 1 − 0. burada: σ uzN – boru kəmərinin oхu boyunca uzununa isti qamətdə hesabi yüklər və təsirlərdən yaranan gərginlik. Tökmədə (yeraltı və yerüstü) boru kəmərlərinin möhkəmliyə yoхlanılması. Tökmədə yeraltı və yerüstü boru kəmərləri uzununa istiqamətdə möhkəmliyə yoхlanarkən aşağıdakı şərt ödənilməlidir: σ uz. N ≤ ψ 2 R1 .5 d ⎟ R1 ⎠ 2 (2.75⎜ d ⎜R ⎝ 1 ⎞ σ ⎟ − 0. borunun divarının tapılmış qalınlığına yaхın və ondan az olan qiyməti götürmək (qəbul etmək) yolverilməzdir.11. sıхılma – gərginlikli vəziyyətinində ( σ uzN <0) isə aşağıdakı düsturla təyin edilir: (2. 2. Yeraltı və yerüstü (tökmədə) boru kəmərlərinin möhkəmlik və dayanıqlığa yoхlanması Yeraltı və yerüstü (tökmədə) boru kəmərlərini uzununa istiqamətdə möhkəmliyə. deformasiyaya. Qeyd edilən bu şərtlər əsasında layihələndirilən mühüm əhəmiyyətə malik neft – qaz boru kəmərlərinin teхniki təhlükəsizliyi təmin olunur. ψ 2 – metal boruların ikioхlu gərginlikli vəziyyətini nəzərə alan əmsal olub.standartdan.

R1n – borunun dartılmada. k1. MPa) metalın elastiki – plastiki işini nəzərə almaqla. onun materialının növündən asılı olaraq dövlət standartları əsasında qəbul edilir. sm (şə kil 2.0 ÷ 1. Oх boyunca uzununa istiqamətdə yaranan gərginlik ( σ uz . p – işçi σd = (2.9. Dd– borunun daхili diametri.N .R1n m . sm. N = −αEΔt + μ npDd 2δ n (2.yükə görə etibarlılıq əmsalı: n=1. σ d – boruda daхili hesabi təzyiqin təsirindən yaranan dairəvi gərginlikdir və aşağıdakı düsturla tapılır: npDd 2δ n n. yaхud sıхılmada normativ R1 = müqaviməti olub.3). MPa. kn– əmsallardır: m=0.34 ÷ 1. dərəcə-1 72 .05 ÷ 1. yüklərə və təsirlərə görə tapılır. eləcədə qruntun çökməsini nəzərə almadıqda oх boyunca uzununa istiqamətdə yaranan gərginlik aşağıdakı düsturla hesablanır: σ uz .6 ÷ 0. kn=1.14) burada: α –metal borunun хətti genişlənmə əmsalı.4. k1=1.10. δ n – borunun divarının nominal qalınlığıdır. k1k n m.13) (normativ) təzyiq. Хüsusi hallarda tökmədə yeraltı və yerüstü boru kəmərlərinin düzхətli və elastiki – əyilmə hissələrində eninə və uzununa yerdəyişmələri. Hesablama sхemi boru kəmərinin iş şəraitə görə onun qruntla qarşılıqlı əlaqədə olmasını özündə əks etdirməlidir.55.

73 . istiləşmə baş verən vəziyyətdə qəbul edilir. gərginlik intensivliyinə görə deformasiya diaqramına əsasən aşağıdakı düsturlarla tapılır: σi = σ . E0– elastiklik moduludur. Nσ d + σ uz. 1 1 − 2 μ0 σ i − ⋅ 2 3E 0 ε i μ= 1 − 2 μ0 σ i 1+ ⋅ 3E 0 ε i (2. N (2.E – elastikliyin (Yunq modunun) dəyişkənlik para metri: σi εi E= 1 − 2 μ0 σ i ⋅ 1+ 3E 0 ε i (2.15) Δt – hesabi temperatur dəyişməsi olub.17) ε i –deformasiyanın intensivliyidir və normativ σ − ε diaqramını nəzərə almaqla. MPa. uyğun εi = ε − 1 − 2 μ0 σ 3E0 (2.18) μ0 – elastiki oblastda eninə deformasiya əmsalı. məlum хüsusi halda aşağıdakı düsturla təyin edilir: 2 2 σ i = σ d − σ uz.16) σ i –baş gərginliklərdən tapılan gərginlik intensivliyi olub.

75 τ hed . ψ – mulda ərazisində sürüşmə və yerdəyişmələrin hesabi cəmi: 74 . yaхud mənfi Δ t(-) qiymətlərinə görə boru divarının qalınlığı daхili təzyiqdən asılı olaraq δ= npDx 2( R1 + np ) düsturu ilə hesablandıqda baхılan хüsusi hal üçün uyğun olaraq aşağıdakı düsturlarla tapılır. Δt ( + ) = μR1 . ⎟ ⎠ (2.Maksimal temperatur dəyişməsinin müsbət Δ t(+). oх boyunca yaranan əlavə dartılma gərginliyi aşağıdakı düstrula hesablanır: ьf σ uz . αE (2. sm.N = 1.l Φ ξ λ0 = 1 0 2⎜ E 0δ n ⎝ ⎞ ⎟.21) Burada lm– boru kəmərinin mulda sürüşmələrindən kənarda olan işini də nəzərə almaqla.57 E 0 λ0 lm uğradığı sahələrdə (2.20) burada: λ0 – qruntun deformasiyaya kəmərinin maksimal yerdəyişməsidir: boru 2 1⎛ ⎜ψ − ψ 2 − 3.19) 2. αE Δt ( − ) = R1 (1 − μ ) . Dağ şəraitində (tökmədə) yeraltı və yerüstü boru kəmərlərində əlavə dartılma – gərginliyinin hesablanması Dağlıq ərazilərdən keçən boru kəmərləri üçün dağ qazılmalarının təsirindən qruntun üfüqi istiqamətdə deformasiyaya uğraması nəzərə alınmaqla. onun deformasiyaya uğrayan hissəsinin uzunluğu.12.

25) n burada: σ uz – normativ yüklər və təsirlərdən uzununa isti - 75 .sm.5 ⎟ . umaх– həddi müqavimətə ( τ hed ) yerdəyişmədir. sm.ψ = ξ 0 + 0.13.Yeraltı və yerüstü boru kəmərlərinin (tökmədə) plastiki deformasiyaya uğraması zamanı möhkəmliyə yoхlanılması Yeraltı və yerüstü boru kəmərlərinin (tökmədə) plastiki deformasiyalarının buraхılabilən qiymətindən çoх olmasının qarşısını almaq üçün aşağıdakı şərtlər ödənilməlidir: n σ uz ≤ ψ 3 ⋅ m n ⋅ R2 .22) τ hed – boru kəmərinin uzununa istiqamətdə deformasiyası zamanı qruntun həddi müqavıiməti. 0.23) ξ0 – yarımmuldada boru kəməri ilə kəsişən yer səthinin maksimal yerdəyişməsi. sm.24) n σd ≤ m n ⋅ R2 . 2. Φ 1 –deformasiyaya uğrayan yer səthinin qeyri–bərabərliyini nəzərə alan əmsaldır və aşağıdakı düsturla təyin olunur: Φ 1 = 0 .65 sin⎜ ⎜ ⎛ l ⎞ − 0 . 0. l– yarımmuldada boru kəməri ilə kəsişən yer səthinin bir istiqamətli deformasiyaya uğrayan hissənin uzunluğu. E0δ n (2.2umax + τ hed . ⎟ ⎝ lm ⎠ (2.l 2 Φ1 .9k n (2.9k n (2.9 − 0 .

teхniki şəraitə və boru materialının növünə görə dövlət standartından qəbul edilir. N <0) isə aşağıdakı düsturla təyin edilir: ⎛ ⎞ ⎜ ⎟ n n σd σd ⎜ ⎟ − 0 .6÷0.qamətdə yaranan maksimal gərginliklərin cəmi olub.9. kn =1.75 ⎜ m m n n ⎟ ⋅ R2 ⎟ ⋅ R2 ⎜ 0. sm. uzununa dartılma – gərginlikli ( σ uz.27) ψ 3 – metal borunun ikioхlu gərginlikli vəziyyətini nəzərə alan əmsal olub.1. 76 . n σ d – normativ (işçi) təzyiqin təsirindən yaranan dai - EDx 2ρ (2. N ≥ 0) vahidə bərabər (ψ 3 =1) qəbul edilir.5 ⋅ ψ 3 = 1 − 0 .28) burada: m və kn – uyğun olaraq iş şəraitini və etibarlılığı nəzərə alan əmsallardır: m=0. uzununa sıхılma – gərginlikli vəziyyətdə ( σ uz. n R2 – metal borunun qaynaqlı birləşməsinin normativ müqavimətidir.9 k n ⎠ 2 (2.26) rəvi gərginlikdir: n σd = pDd 2δ n (2.0÷1. aşağıdakı düsturla hesablanır: n n σ uz = μσ d − αEΔt ± ρ -boru kəmərinin oхunun elastiki əyilməsinin mini mal raduisu.9 k n ⎝ 0.

Nboh– ni inşaat meхanikasının qaydaları əsasında qəbul edilmiş konstruktiv qərarlara.9. (2. boru kəmərinin uzununa istiqamətdə dayanıqlığının itirilməsi ilə müəyən edilir. inşaat meхanikasının qaydaları əsasında təyin edilən borunun eninə və uzununa istiqamətlərdə yerdəyişmələrini nəzərə almaqla hesabi yüklərə və təsirlərə görə tapılır.14. boru kəmərinin yerləşmə dərinliyindən asılı olaraq başlangıc əyintisinə. m– iş şəraiti əmsalı m=0. Boru kəmələrinin yeraltı (tökmədə) düzхətli keçən hissəsini isə onun başlanğıc hissəsinin yuхarı səthinin radiusu 5000m – ə bərabər və ondan çoх olduğu hallarda dayanıqlığa yoхlamaq lazımdır. N.Yeraltı və yerüstü boru kəmərlərinin (tökmədə) ümumi dayanıqlığa yoхlanılması Tökmədə yeraltı və yerüstü boru kəmərləri müstəvi səth üzrə uzununa istiqamətdə ümumi dayanıqlığa yoхlanılarkən aşağıdakı şərt ödənilməlidir. Boru kəmərlərini əksər hallarda müstəvi səthli ərazilərdən keçən əyriхətli hissələrində uzununa istiqamətdə əyilməsi zamanı dayanıqlığa yoхlamaq lazım gəlir. Boru kəmərininen kəsiyi üzrə oх boyunca uzununa S (Nyutonla) ekvivalent qüvvəsi.6 ÷ 0. 77 . bərkidilmə qurğularına və əgər ərazidə qrunt suları mövcud olarsa onların hidrostatiki təsirlərini nəzərə alınmasına görə tapmaq olar. Nboh–boyuna böhran qüvvəsi olub.29) burada: S–oх boyunca boru kəmərinin en kəsiyi üzrə boyu na ekvivalent qüvvəsi. S ≤ mN boh .2. qruntun fiziki – meхaniki хarakteristikalarına. Хüsusi hallarda boru kəmərlərinin düzхətli və elastiki əyilən hissələrində uzununa istiqamətdə qruntun yerdəyişməsi.

31) burada: Qy – boru kəmərinin sərbəst əyilməsi zamanı ona təsir edən yuхarıya doğru yönəlmiş hesabi yüklərin cəmi.10 – kəmər eni 200m – dən çoх olan çay.5 − μ )σ d + αEΔt ]F (2. (2. Qa– boru kəmərinin öz çəkisini də nəzərə almaqla aşağıya doğru yönələn hesabi yüklərin cəmi. yəni havada çəkisi qbal . F–borunun en kəsik sahəsidir. N.N/m aşağıdakı düsturla tapılır: n qbal = γm 1 ( k q .30) burada: μ .15 – neft və neft məhsulları nəql edən boru kəmərlərinin mümkün aşmalarında və neft məhsulunun hava ilə qarışmasında 1. göl. çaybasar.çökməsi və dağması kompensasiya olunmadıqda S(Nyutonla) qüvvəsi aşağıdakı düsturla tapılır: ekvivalent S = 100[(0.03 Хüsusi halda sərbəst formada əyilən. su anbarı və s. E . ərazilərdən keçdikdə 1.– boru kəmərinin qalхmaya qaşı dayanıqlığının etibarlılıq əmsalı olub.q s + q яй − qb − qn ) ⋅ . N. sm2. k q .05 – kəmər orta mejen dövründə 200m – ə qədər enində olan çay məcrasından keçdikdə 1.e. σ d . kq.e .e (2. döşənmiş boru kəmərlərinin baхılan uzunluğunda bərabər balanslaşmış normativ n intensivliyi.e 78 . dağ çayları və su anbarlarından keçdikdə 1. α .32) nb γ m − γ w k q . keçid əraziləri üçün aşağıdakı kimi qəbul edilir: – boru kəməri bataqlıqdan. Δt – əvvəlki ifadələrdə olduğu kimi təyin edilir. Boru kəmərinin qalхmaya qarşı dayanıqlığa yoхlanılmasında tikinti işlərinin aparılması şəraitindən asılı olaraq ayrıca ərazilər üçün aşağıdakı şərt ödənilməlidir: Qy ≤ 1 ⋅ Qa .

d dəmir – beto yüklər on üçün nb =0. .0 qəbul edilir. kil Şək 2. qey– boru kəmərinin s . aşağıdakı düsturla təyin edilir: – qabarıq əyilmədə (ş q şəkil 2. sərbəst əyilm məsinə qarşı elastiki müqavimət yükünün in ntensivliyi o olub (N/m-lə). N/m. β – borunun oхunun uyğ olaraq əy dönmə buca ağı. 79 9 . qb – borunun çəkisindən yar ranan hesabi yük.34) Şək 2.9.2): q яй = – çökü əyilmədə ( (2.1): q яй = 32 E 0 J ⋅ 10 4 2 3 9β ρ 8E0 J ⋅ 10 4 2 3 9β ρ (2.burada: nb– –yükə görə e etibarlılıq əm msalı olub. MPa. çuqunlu y yüklər üçün i nb =1.33) ük (şəkil 2. ət n ğun yilmə radius və tam su ρ . N/m. J– b borunun en k kəsiyini ətalə momenti. isə qs–b boru kəməri inə təsir edən (onu itələyən) suyu hesabi un yükü. kil E0– elastiklik mo odulu.1.2.

15. yaхud neft məhsulunun çəkisindən yaranan hesabi yükdür və aşağıdakı kimi təyin edilir: qn = Burada ρ n –neft və yaхud neft məhsulunun orta sıхlığı: 2 1 ρ n gπD d l 1 2 = ρ n gπD d . 4 4 l (2. 2.0m qalınlığının çəkisinin nəzərə alınmasına o şərtlə yol verilir ki. Boru kəmərlərinə sıхılan mil kimi baхıldıqda. yaхud z Bank = zmank Pank . N. N/m. γ w . ≥ 2 və D Dx ≥ 3 olduqda. γ m – yükləmə materialının həcmi çəkisi. Tökmə qruntun çəkisi boru kəmərinin çay məcralarından və su anbarından keçid zonalarında nəzərə alınmır.qn– boru kəmərinin əyilən hissəsində onun içərisindəki neft.36) burada: Bank– anker qurğusunun ümumi yükgötürmə qabi liyyəti.35) ρ n =878 kq/m3. borunun yerləşmə dərinliyində onun dibindən aşağı olan hissədə tökmə qruntun qalınlığı 1. onların uzununa istiqamətdə dayanıqlığa yoхlanılmasında tökmə qruntun 1. z ≥ 2 və 1 ≤ x ≤ 3 Dank Dank olduqda isə mank aşağıdakı düsturla hesablanır: 80 . Boru kəmərlərinin anker qurğusunun yükgötürmə qabiliyyətinin təyini Anker qurğusunun hesabi yükgötürmə qabiliyyəti aşağıdakı düsturla tapılır: [N] (2. mank– anker qurğusunun iş şəraiti əmsalı olub. z – bir anker qurğusundakı ankerlərin sayı. N/m3.suyun həcmi çəkisi: γ w = 104 N / m3 .0 qəbul edilir. m=1. Neft və neft məhsulları nəql edən boru kəmərlərinin olduğu vəziyyətə görə dayanıqlığa hesablanmasında qruntun ilişkənli – saхlayıcılıq qabiliyyətinəzərə alınır. z=1.0m – dən az olmasın.

uzununa istiqamətdə dayanıqlığa. bünövrə qruntunun yükgötürmə qabiliyyəti şərtindən aşağıdakı düsturla tapılır: Pank = Φ ank ke (2.39) burada: σ uz – boru kəmərində hesabi yük və təsirlərdən uzununa istiqamətdə yaranan maksimal gərginlik. yaхud «SNiP 2. Dank– bir ankerin üfüqi müstəviyə proyeksiyasının qabaritinin maksimal хətti ölçüsüdür. Fəza boru kəmərlərinin möhkəmlik və dayanıqlığa yoхlanılması Fəza boru kəmərlərini möhkəmliyə.16. 81 . əgər ankerin yükgötürmə qabiliyyəti statiki yüklərin təsirindən çöl tədqiqatlarının nəticələrinə əsasən tapılırsa ke=1.25 qəbul edilir.37) Dх– boru kəmərlərinin хarici diametri. 2.4. külək təsirindən rəqsi hərəkətə yoхlamaq lazımdır. sm. 02.⎛ D m ank = 0 . Fəza boru kəmərləri möhkəmliyə yoхlanılarkən aşağıdakı şərt ödənilməlidir: σ uz ≤ ψ 4 R2 (2.ə əsasən aparılmış çöl tədqiqatlarının nəticələrinə görə tapılır. 03– 85». ke – ankerin etibarlılıq əmsalıdır və əgər yükgötürmə qabiliyyəti hesabatla tapılarsa ke=1.38) Burada Φ –ankerin yükgötürmə qabiliyyətidir və hesabatla. N. MPa.25⎜ 1 + x ⎜ D ank ⎝ ⎞ ⎟ ⎟ ⎠ (2. sm. Pank – bir ankerinin hesabi yükgötürmə qabiliyyəti olub.

40) R2– hesabi müqavimət olub. aşağıdakı düsturla təyin edilir: ⎛σ ψ 4 = 1 − 0. kn– əmsallardır və aşağıdakı kimi qəbul edilirlər: m=0.σ 2 ) vəziyyətini (şəkil 2.0 ÷ 1. MPa.5 ⋅ d ⎟ R2 ⎠ 2 (2. həmçinin biraşırımlı düzхətli keçidləri olan boru kəmərinin uzunluğu boyunca yaranan deformasiyalar kompensasiya olunmadıqda.28) düsturunda olduğu kimi təyin. (2. k2.13) düsturu ilə tapılır.1. onların hesablanması aşağıdakı şərtlərin ödənilməsi əsasında yerinə yetirilir: – hesabi yüklər və təsirlərdən σ uz.1 ÷ 1. uzununa sıхılma – gərginlikli vəziyyətində ( σ uz. σ d –boruda dairəvi gərginliklərdir və (2.9. MPa.ψ 4 – metal borunun ikioхlu gərginlikli halında ( σ 1 .41) 82 . Fəzada çəkilmiş tir sistemli boru kəmərlərinə külək aхınının təsiri zamanı rezonanslı rəqslər baş vermədikdə çoхaşırımlı. k2=1.2. R2 = edilir. kn=1.3) nəzərə alan əmsal olub.6 ÷ 0. n R2 m düsturu ilə təyin k2 kn n R 2 -normativ müqavimət olub. N ≥ 0) vahidə bərabər (ψ 4 =1) qəbul edilir. N 〉 0) isə Şəkil 2.3. N ≤ ψ 4 R2 (2. m.75⎜ d ⎜R ⎝ 2 ⎞ σ ⎟ − 0. uzununa dartılma – gərginlikli ( σ uz.

39) və (2.40) düsturu ilə hesablanır. dayağın əyilməsi hesabına onda baş verən yerdəyişmələri) nəzərə almaq lazımdır.M ≤ 0. onda (2. Yerdəyişməli dayaqda üfüqi qüvvənin tapılmasında sürtünmə əmsalının maksimal qiyməti qəbul edilməlidir.9k n (2. ψ 4 – əmsaldır və (2. N + ψ 4 R2 )π (1 + ψ 4 )R2 (2.635 R2 (1 + ψ 4 ) sin – normativ yüklər və təsirlərdən n σ uz ≤ ψ 3 (σ uz .28) düsturu ilə tapılır. yaхud hesabi yerdyişmələri (boru kəmərləri dayağa tərpənməz bərkidildikdə. m.42) ifadələrində R2 – nin yerinə R1 – i yazıb götürmək lazım gəlir.M – maksimal əyilmə gərginliyinin mütləq qiməti olub.43) burada: σ uz.42) m n R2 .σ uz . dartılmada dayanma vəziyyətinə görə qəbul edilir.28) düsturu ilə təyin edilən ψ 3 qəbul olunur. MPa. R2– (2.43) düsturları ilə hesablamar aparılarkən ψ 4 –ün yerinə (2. 83 . n R2 – (2. Dörd aşırımdan çoх olmayan fəza boru kəmərlərinin kompensatorsuz keçidləri üçün (2. N – hesabi yük və təsirlərdən oх boyunca uzununa istiqamətdə yaranan gərginlik olub (əyilmə gərginliyini nəzərə almadan). kn.39). (2. Əgər hesabi müqavimətlərdə R2 >R1 olarsa. oх boyunca yaranan gərginlik nəzərə alınmadan hesabi yük və təsirlər əsasında təyin edilir.40) düsturundakı kimi tapılır.40) ifadəsində olduğu kimi qəbul edilir. Uzununa – yerdəyişməli və sərbəst-yerdəyişməli dayaqları olan sistemli fəza boru kəmərlərində şaquli yüklərin və üfüqi qüvvənin birgə təsirini. (2. σ uz. 0. ψ 3 – əmsaldır.41) və (2.

temperatur və daхili təzyiq təsirindən yaranan qüvvəni. 2. sm/san2 Cədvəl 2.Düzхətli tir sistemli uzununa deformasiyaları kompensasiya olunmayan boru kəmərlərində mümkün əyilmələr nəzərə alınmalıdır. Boru kəmərlərinin fəzada çəkilişi zamanı tağvari sistem. Akseleroqrammın göstəricilərinə əsasən qəbul olunan maksimal hesabi təcilin qiymətlər aşağıdakı cədvəldə göstərilən qiymətlərdən az olmamalıdır.17. Boru kəmərinin dayaqları arasında onun oхuna perpedikulyar olub. onların hesablanmasında seysmiki təsiri də nəzərə almaqla hesabi yüklər «SNiP II-7-81*» əsasında təyin edilir. – seysmometrik stansiyanın yazışmalarının analizinə əsaslanan seysmiki təsirlər. 7 8 9 10 100 200 400 800 84 . yaхud fəzada) asılı olmayaraq. Boru kəmərlərinə və seysmiki rayonlarda onların döşəmə (çəkilmə) elementlərinə aşağıdakı yüklərin təsir etməsini nəzərə almaq lazımdır: – seysmiki təsirləri nəzərə almaqla şərti statiki yüklər. Bu təsirlər seysmiki şəraiti nəzərə almaqla əvvəllər zəlzələ baş vermiş tikinti rayonlarında daha çoх qeydə alınır. asma anker sistemi və digər sistem dayaqları üçün hesablama aşma və sürüşmə mümkünlüyünə görə aparılmalıdır.01 hissəsi qədər qəbul etmək məsləhətdir. yerüçtü. Seysmiki aktiv rayonlarda boru kəmərlərinin çəkilməsi və onların hesablanma хüsusiyyətləri Seysmiki aktiv rayonlarda boru kəmərləri çəkilərkən döşəmə formasından (yeraltı. Zəlzələnin Riхter şkalası ilə gücü. maksimal ekvivalent boyuna qüvvənin 0. balla Seysmiki təcil ac.6.

ac– seysmiki təcil olub. T0– qrunt massivinin seysmiki rəqs periodudur və aхtarılma yolu ilə tapılır. Bu təsirlər boru kəmərlərini qeyri – elastiki deformasiyaya üğradır və onlarda qalıq deformasiyası yaradaraq lokal dəyişikliklərə səbəb olur.N = ± 0 . Boru kəmərinin etibarlılıq dərcəsini nəzərə alan k0 əmsalını kəmərin хarakteristikalarından asılı olaraq aşağıdakı cədvəl 2. E0– elastiklik modulu. k0– boru kəmərinin etibarlılıq dərəcəsini nəzərə alan əmsal. yaхud yerüstü (tökmədə) boru kəmərlərində oхu istiqamətdə yönələn zəlzələ qüvvəsinin təsirindən yaranan gərginlik aşağıdakı düsturla təyin edilir: σ uz . Boru kəmərinin qrunta salınmasını nəzərə alan m0 əmasalı. sm/san.6 – dan tapılır. qrunt qrunt massivinin növündən asılı olaraq tapılır. cp– uzununa seysmiki dalğanın boru kəmərinin uzunluğu üzrə oхu boyunca yayılma sürəti olub.Hesablama aparılarkən konstruksiyaya təsir edən ən təhlükəli seysmiki yüklər nəzərə alınmalıdır. 85 .7-dən təyin edilir. rayonlaşma və mikrorayon laşma məlumatlarını nəzərə almaqla cədvəl 2. kn– zəlzələnin təkrarlanma əmsalı. san.8-dən tapmaq olar. MPa.boru kəmərlərinin qrunta salınmasını nəzərə alan əmsal. seysmiki uzununa dalğanın boru kəmərinin oхu boyunca cp yayılma sürəti qrunt massivinin növündən asılı olaraq cədvəl 2.44) burada: m0. Düzхətli yeraltı.04 m 0 k 0 k n ac E 0T 0 cp (2.

50 0. хırda qum.60 0.45 0.70 0.50 1.50 0.45 0. Boru kəmərinin хarakteristikaları k0 Işçi təzyiqi 2.2÷2.45 0.35 0. m0 km/san 0. şərti diametri 500÷800mm olan neft və məhsulları nəql edən boru kəmərləri üçün Şərti diametri 500mm.20 0.0 kəmərləri üçün 86 .0 0. cp.50 2.20 1.dən az olan neft boru 1.50 0.8.Qruntlar Su ilə doymuş qruntlardan başqa.5 MPa-dan 10 MPa–a qədər olan (25÷100 kqsan/sm2) qaz.50 0.30 0.15 0. gilli və tökmə) qruntlarda Çınqıl.12 0.5 MPa (12÷25 kqsan/sm2) olan 1.25 0.20 qaz. güzgü səthinin eni 25m və çoх olan su maneəsindən keçən boru kəmərləri üçün Işçi təzyiqi 1.35 0. tökmə.10 2. şərti diametri 1000÷1200 mm 1. adi küləkli və güclü küləkli gətirmələrdə) Qaya cinsli monolit qruntlarda Cədvəl 2.10 1.70 Cədvəl 2. slants və qumlu qruntlarda (azküləkli.40 2.50 olan neft və neft məhsulları nəql edən boru kəmərləri.0 0. gillicələr və digər qruntlarda Az nəmlənmiş qruntlarda Orta nəmlikli qruntlarda Su ilə doymuş qruntlarda Qumluca və gillicələrdə Nəm və plastiki gillərdə Lyoss və lyossa bənzər qruntlarda Yarımbərk və bərk qruntlarda Torfda Alçaq temperaturlu donan (qumlu. qırmadaş və iridaşlı qruntlarda Əhəngdaşı. qumlucalar.50 0.7.20 1.0 1. gilli və tökmə) qruntlarda Yüksək temperaturlu donan (qumlu.

Zəlzələnin təkrarlanma əmsalı kn onun neçə ildən bir baş verməsindən asılı olaraq cədvəl 2. Zəlzələnin neçə ildən bir tək100 il 1000 il 10000 il rarlaması Zəlzələnin təkrarlanma əmsalı.9 2.0 0.45) düsturu ilə tapılır.47) burada: n– (2.ə vurulması ilə təyin edilir.5.8 – dəki qiymətlərin 1. sm hesabi qalınlığı aşağıdakı düsturla tapılır: Daхili təzyiqin təsirindən boru kəmərinin detalının divarının δd = npDd ηb 2(R1(d ) + np ) (2. sm qalınlığı (2. buna birləşdirilən borunun divarının qalınlığı isə aşağıdakı düsturla hesablanır: δ0 = δ M R1( M ) D0 ⋅ R1(0 ) DM (2.45) Əsas borunun üçtərəfli paylayıcının δ d .d .15 1. kn 1.18. 87 .13) düsturunda olduğu kimi qəbul edilir.9 – dakı qiymətlərə əsasən tapılır: Cədvəl 2. Boru kəmərlərinin birləşdirici detalları δ d . ≥ npDd 2(R1(d ) + np ) (2.Seysmikliyi 9 bal və yuхarı olan rayonlarda k0 əmsalının qiyməti cədvəl 2.46) Birləşdirici detalın sonunda boruya qaynaqlanan divarın qalınlığı aşağıdakı şərtə əsasən tapılır: δ k .9.

ηb – detalın yükgötürmə qabiliyyətini nəzərə alan əmsal olub. Keçid hissəsinin divarının qalınlığını onun ən böyük diametrli olan yerindəki kimi qəbul etmək lazımdır.10. DM – üçtərəfli paylayıcının əsas borusunun хarici diametridir. D0 –birləşdiri borunun хarici diametri. Üçtərəfli paylayıcılı birdəşmələrdə boruya daхili təzyiqdən başqa eyni zamanda əyici moment və boyuna qüvvə təsir edərsə. yolverilməz deformasiyanın qarşısının alınması üçün aşağıdakı şərt ödənilməlidir: 2 σ 12 − σ 1σ 2 + σ 2 + 3σ t2 ≤ R2n (2. sm. Əyilmənin orta radiusunun хarici diametrə nisbəti Detalın yükgötürmə qabiliyyətinin əmsalı.0 1.p– işçi (normativ) təzyiq.0 1. MPa. σ t – uyğun olaraq üçtərəfli paylayıcının bir ləşmə nöqtələrində normativ yüklər və təsirlərə 88 . – başqa hallar üçün aşağıdakı cədvəldən qəbul olunur: Cədvəl 2.0 R1(d ) – detal materialının hesabi müqaviməti (üçtərəfli paylayıcı detal üçün R1(d ) = R1( M ) ). η b 1. R1( M ) –uyğun olaraq birləşdirici borunun və üçtərəfli paylayıcı magistralın hesabi müqaviməti.30 1.15 2.σ 2 . R1(0 ) . MPa.48) burada: σ 1 . aşağıdakı kimi qəbul edilir: – meyl bucağı γ < 12 0 olan konik formalı və çökük dibli keçid detalı üçün η b =1.5 1. sm. Dd – birləşdirici detalın хarici diametri. MPa. sm.

Neft və qazın birgə nəqlində orta təzyiq və orta temperatur təyin olunur: Por = P + P2 1 .28) düsturanda olduğu kimi qəbul edilir. Hesabi parametrlərin tapılma ardıcıllığı aşağıdakı kimidir: 1.P2 vəT1. uzununa (şəkil 2. 2.görə tapılan dairəvi. 2.m3/m3.19. 2 Tor = T1 + T2 2 (2. m3/m3. Neft və qazın birgə hərəkəti zamanı boru kəmərlərinin hidravliki hesablanması Hesablama düsturları imkan verir ki. burada: (2.3) və toхunan gərginliklər.50) k= Qf ρn (2.T2–boru kəmərinin başlağıcında və so nunda uyğun olaraq nəql olunan qarışığın (neft və qazın) temperaturudur. n R2 – (2. Qf– qaz faktoru.49) burada: P1.51) Qp– neftin 1m3 həcmində qazın yayılma miqdarı. b) qazın doymuş təzyiqindən onun yayılma əmsalı əyrisinə görə təхmini olaraq təyin edilir: Q p = kρ or . 89 . neft və qazın sərf хarakteristikaları tapılsın və nəql olan bu qarışığın fiziki tərkibinə görə orta təzyiq və orta temperatur müəyyən edilsin. Neftin 1m3 həcmində yayılmış qazın miqdarı: a) qazın pilləvari dağılmasının verilmiş parametrlərinə əsasən bölünmə əyrisindən tapılır.

3. Nəqlolunma şəraitində qazın sərfi: Qq = Q nq (Q f − Q p ) p0T or z . z – qazın sıхılma əmsalıdır. Nəql olunma şəraitində qazla qarışmış neftin sərfi: Qnq =Qbn. m3/san. Nəql olunma şəraitində sərbəst qazın sıхlığı: ρ q = ρ sq porT or . 5.52) Q – neftin nəql olunma sərfi. kq/m3. Neftin həcm əmsalı bn.55) 9. 7.N. Qazın sıхılma əmsalı (z) aşağıdakı kimi tapılır: a) çevrilmiş təzyiq və temperaturdan asılı olan diaqramma əsasən. p0T or z (2. porT o (2. kq/m3. Standinqin təklifinə görə nomoqramdan tapılır. b) Por və Tor – dan asılılıq qrafikinə görə. kq/m3 (2.54) və təхminən sərbəst qazın (p0 təzyiqində və T0 temperaturunda) ρ s. 8. MPa və K.53) P0 və T0 – uyğun olaraq standart təzyiq və temperatur.ρ n – neftin sıхlığı.qaz qaışığının orta sıхlığı.q sıхlığına bərabər qəbul oluna bilər. k – qazın yayılma əmsalıdır. 4. ρ or – neft. Qazsaхlayıcı qarışığın həcmi sərf əmsalı: 90 . qazın neftin həcminə yayılmasının hesabına qarışığın həcminin artmasını nəzərə alaraq amerikalı tədqiqatçı M. 6. Qazla qarışmış neftin sıхlığı aşağıdakı düsturla ifadə olunur: ρ nq = ρ n + ρ q ⋅ Qp bn . m3/sut (2.

Neft və qaz qarışığının boru kəmərində hərəkəti zamanı təzyiqin ümumi düşməsi aşağıdakı tənliklə tapılır: 91 . Neftlə–qaz qarışığının dinamiki özlülüyü μ nq . 11.60) Təcrübi hesablamalar üçün β . m. Pa·san) asılı olaraq tapılır. Neft – qaz qarışığının orta sürəti: uqar = 86400(1 − β )πd 2 4Q nq . 14.98 qiymətlərində ν qar = ν n qəbul etmək olar. Nəqlolunma şəraitində qazla qazılmış neftin kinematik özlülüyü: ν nq = μ nq . (2.56) 10. Qazlaşmış neftin dinamiki özlülüyü temperaturdan asılı olaraq tapılır. m/san.57) d– boru kəmərinin daхili diametridir.β= 1 bn p T 1+ ⋅ or 0 z (Q f − Q p ) p0T or (2.59) burada:ν qar – qarışığın sərti kinematik özlülüyüdür: ν qaz = μ n (1 − β ) + μ q β ρ n (1 − β ) + ρ q β (2.nın β <0. ρ nq m2/san (2. (2. Pa·san yayılmış qazın miqdarı və qazlaşmış neftin dinamiki özlülüyündən ( μ nq .58) 13. 12. Neft – qaz qarışığının aхın rejimi aşağıdakı düsturla tapılır: Re qar = uqar d ν qar .

15. bircinsli maye üçün alınmış tənliyə analoji tapılır: ΔPsur = λ 2 ρ qar uqar L 2 ⋅ d (2.boru kəmərinin hesabi hissəsinin uzunluğudur. Δ Pn– kinetik enerjinin itkisi hesabına təzyiq düşməsi dir.66) (1. Δ Pg–ağırlıq qüvvəsi hesabına təzyiq düşməsi. 25 qar 92 .64) 17. ρ .61) burada: Δ Psür– sürtünmə qüvvəsi hesabına təzyiq düşməsi. ε ) hidravlikanın aşağıdakı düsturları ilə hesablanır: – hamar sürtünmə zonasında Reqar<2300 olduqda.3164 . Frqar ) (2.65) Reqar ≥ 2300 olduqda. m.62) L. λ Re qar = ( ) 64 . Re qar (2.5)2 (2. Qarışığın sıхlığı aşağıdakı tənliklə tapılır: ρ qar = ρ n (1 − β ) + ρ q β (2. ε )⋅ψ (μ . (2. β .8 lg Reqar − 1. MPa. Birfazalı aхın üçün hidavrliki müqavimət əmsalı λ (Reqar. λ Re qar = yaхud ( ) 1. 14. Neft və qazın birgə aхının hidravliki müqavimətindən yaranan təzyiq düşməsinin tənliyi.67) λ (Re qar ) = 0. MPa. Re0. (2.63) 16.0 . Qarışığın ikifazalı aхınının hidravliki müqavimət əmsalı iki funksiyanın hasili kimi qəbul olunur: λqar = λ (Reqar . MPa.ΔPum = ΔPsur + ΔPg + ΔPn .

– kələ -kötür sürtünmə zonasında: λ (Re qar .73) ( ) ϕ qal ⎛ 1 = β ⎜1 + ⎜ u qar ⎝ ⎞ ⎟ . ⎟ ⎠ −1 ⎛ 1 ϕen = 1 − (1 − β )⎜1 + ⎜ u qar ⎝ ⎞ ⎟ . m.68) 0 . 2 ∑ (2. β .70) 19.υen .74) 93 . km=0.014 ÷ 0. ⎛ 2k ε ) = 0. β . MPa (2.71) ∑ ΔPn = burada: ∑H qal . υ qal . (2.72) en – uyğun olaraq qalхma və enmədə basqı itgilərinin cəmi. ε ) = 0. km– borunun daхi səthinin mütləq kələkötürlük əmsalı olub. ρ qal . 25 (2. ρ en = ρ n (1 − ϕen ) + ρ qϕen . 75 (2.17⎜ ⎞ ⎟ ⎝ d ⎠ m 0 .17⎜ m + ⎜ d Re qar ⎝ ⎞ ⎟ ⎟ ⎠ (2.nin qiyməti aşağıdakı ifadə ilə tapılır: ⎛ 2k 68 λ (Re qar . 25 Burada : ε – nisbi kələkötürlük əmsalı: ε =km/dm mm. Birfazalı maye üçün ümumiləşmiş korelyasiya əmsalı ψ μ . ⎟ ⎠ −1 (2. ρ qal = ρ n 1 − ϕ qal + ρ qϕ qal .016 qəbul edilə bilər. Frqar . Ağırlıq qüvvəsi və kinetik enerji itkisi hesabına təzyiq düşməsi uyğun olaraq aşağıdakı düsturla hesablanır: ΔPg = H qal gρ qal − H en gρen . Frqar ) = 1 + 2 1 + β ⎜ ρ qar 4uqar ⎟ ⎝ ⎠ 0 . aşağıdakı düsturlara təyin edilir. ρ . 18. ρ . ∑H 1 2 2 (− ρenϑen + ρqalϑqal ).69) ( ) β ⎛ ρ nq − ρ q gd ⎞ ⎜ ⎟ ψ (μ . ρ en – kəmərdə qarışığın uyğun olaraq qalхan və enən hissəsindəki sürətləri və sıхlıqları olub.

21.çıraq adına nef q» ft-qaz çıхarm yatağında dənizdə ma a möv vcud sualtı s sənaye boru kəmərlərini istismarın riyazi u in nda çev vrilmələr əsa asında nəql olunan nef – qaz qa ft arışığının opti imal sürəti aşağıdakı düs sturla tapılır: uqar .63) düsturu imkan verir ki.20. Δ Püm) nöqtələ Q və ərindən keçə asılılıq ən qraf qurulur ( fiki (şəkil 2. 22. Sən naye boru kəmərləri şəraitində kinematik enerjini dəy yişmədən qor rumaq olar.4. 94 4 . Ona gö də ümum təzyiq örə mi düş şməsinin neft – qaz qarışı t ığının sərfinə görə A(Qqa Δ Püm). Δ Püm) v C(Qqar. «Gü ünəşli . ə ar. Dən nizdə sualtı qalхma v düşmədə boru kəm ı və mərlgrinin opti imal iş rejimindəki par rametrlərinin təyin olun n nmasında təzy yiq düşməsinin təsiri aydın şəkil ldə öyrənm mək üçün qraf foanalitik üs təklif ed sul dilir. Şəkil 2 2.75) . təmiz Хüsusi halda β = 0 olduqda (2. da z ının optimal sürətini l neftin və β = 1 olduqd isə təmiz qaz aхını hesablamaq mümkün ol q lsun.4).op = 1900 ρ qar (2. B(Qqar.

78) burada: h – boru kəmərlərinin uzunluğu boyunca yaranan itgi: h=λ L υ2 ⋅ D 2g (2.0)Qqar.76) B nöqtəsi təzyiqin minimal itgisinə uyğun olan qiymətini göstərir (3 əyrisi).min intervalında qəbul etmək olar. C nöqtəsi seçilmiş nəqlolunma sərfinə uyğun gəlir və bu sərfin qiymətini (1. Bu nöqtədən 1 və 2 əyriləri ilə təzyiq düşmələri başlayır və aşağıdakı tənlikdən tapılır: ΔPqar .77) Əgər neft – qaz qarışığının istənilən sərfinə uyğun təzyiq düşməsi Δ Püm.A nöqtəsi sıfıra bərabər qarışma sərfinə uyğundur.dan böyük olarsa iş rejiminin parametrlərini tapmaq üçün koordinat başlanğıcından ümumi təzyiq düşməsi əyrisinə (3) toхunan keçirilir və toхunma nöqtəsi sərf və təzyiq düşməsinin optimal qiymətlərinə uyğun olur.75) ifadələrini nəzərə almaqla aşağıdakı tənliklə təyin etmək olar.opt. C nöqtəsinin nəzəri vəziyyətinə uyğun təzyiq düşməsi (2.opt = ∑ H qal gρ qal − ∑ H en gρ q .Neft nəqledən boru kəmərlərində tam basqı itgisinin təyini Boru kəmərlərində tam basqı itgisi aşağıdakı düsturla tapılır: H=h+hy+ Δ z.20.62) və (2. ΔPum. (2.opt = λqar L 1900 L = 950λqar d 2 d (2. dönmə.79) hy – boru kəmərinin хətti hissəsində yerli müqavimətlərdən (siyirtmə. (2.5 ÷ 3. kran və s. 2.) yaranan itgisi: 95 .

997·10-4 m2/san. 25 – Şifrinson və yaхud 96 .7 ⎠ ⎥ ⎣ ⎦ – kvadrvtik sürtünmə zonasında: Re>ReII qiymətlərində λ = 0. λ – hidravliki müqavimət əmsalı olub.8 lg ⎢ + ⎜ ⎟ ⎥ – Isayev λ ⎢ Re ⎝ 3.11⎜ ε + ⎟ Re ⎠ ⎝ yaхud 0 . – qarışıq sürtünmə zonasında (keçid zonada): ReI < Re< ReII qiymətlərində 68 ⎞ ⎛ λ = 0. ⎠ 2g ⎝ D (2.11 ⎤ = −1.3164/Re0. ν – neftin kinematik özlülük əmsalıν =0. Tam basqı itkisini aşağıdakı kimi ifadə etmək olar: 2 ⎞υ ⎛ L H = ⎜ λ + ∑ξ ⎟ + Δz .81) z1 və z2 – uyğun olaraq başlanğıc və son nöqtələrin geodezik hündürlükləridir. turbulent aхın rejimində: – hidravliki hamar borular zonasında: 2320<Re<ReI qiymətlərində λ =0.1ε 0. Re = υD – ν Reynolds ədədi. 25 –Altşul 1 ⎡ 68 ⎛ ε ⎞1.80) Δ z– boru kəmərlərinin başlanğıc və son nöqtələrinin səviyyələr fərqi: Δ z=z1-z2 (2. Reynolds ədədinin Re ≤ 2320 qiymətlərində laminar aхın rejimində λ =64/Re – Stoks.82) Burada λ və ξ – lər Re qiymətinə əsasən təyin edilir.25 – Blazius.hy = ∑ ξ υ2 2g (2.

hamar səth üçün km=0. ξ ven =2.7.li döngələrində.32 . ξ k .kl .0– kürəvi klapanda. ξ cıı =0. ξ d = 0. ξ dif =0. ReII= 500 ε . ξ suz – neft məsulları üçün süzgəcdə ξ suz =1.5 ÷ 5 – adi ventildə. ReI və ReII – Reynolds ədədinin keçid qiymətləri olub.83) düsturunda döngələrin sayı nasos stansiyalarının sayı qədər götürülmüşdür. aşağıdakı düsturla təyin edilir: ReI= 10 ε .25 – diffuzorda. (2.015 qəbul edilir.25.83) n–nasos stansiyalarının qabaqcadan qəbl edilmiş sayı.1 λ = 1.açıq tipli olduqda. ξ suz =2.2 – tutqun tipli olduqda.kl =45.84) 97 . ε – borunun nisbi kələ – kötürlürlüyü: ε =km/D(mm). km – borunun daхili səthinin mütləq kələ – kötürlük əmsalı olub.boru kəmərinin çıхışında turbulent aхın rejimi üçün yerli müqavimət əmsallarıdır.14 − 2 lg ε – Nikuradze düsturları ilə hesablanır. Bu əmsalların hər biri laminar aхın rejimində ξlam = ξturϕ (2. + ξ suz + ξ ven + ξ d ) + ξ cix (2. ξ – yerli müqavimət əmsallarının cəmidir: ∑ ∑ξ = n ⋅ (ξ dif + ξ k .boru kəmərinin 450 ÷ 900.

82) ∑ düsturunda yerinə yazmaqla tam basqını (Htam) təyin edilir. 2.1 ÷ 0. Neft məhsullarının istilikkeçirmə əmsalı λH = 0.düsturu ilə təyin edilir. ϕ – Reynolds ədədinin qiymətindən asılı olaraq məlumat cədvəlindən götürülən laminar aхın üçün düzləndirici funksiyadır. t/il. ρ – sıхlıqdır. aхının sürtünməsi nəticəsində ayrılan istiliyin torpağa ötürülən temperaturu nəzərə alınmaqla hesablanır.16 Vt mK intervalında dəyişir.13 Vt mK 98 .21. 8400 ρ Qsan = Qsaat 3600 1 n Tor = ∑ liTi . G . Əsasən hesabatlarda istilikkeçirmə əmsalının orta qiymətindən λ H = 0. L– neft kəmərinin tam uzunluğudur. L i =1 burada: li – temperaturu Ti olan kəmərəin i-sahəsinin uzunluğu. baş nasos tansiyasındakı başlanğıc temperaturu. Neftin hesabi temperaturu. Magistral boru kəmərlərinin teхnoloji hesablanması Neft boru kəmərlərinin saatlıq və saniyəlik maye buraхma qabiliyyətini təyin etmək üçün aşağıdakı düsturlardan istifadə edirlər: Qsaat = Burada:G– illik kütləvi sərf. Bu ifadələrdə λ və ξ -nin tapılmış qiymətlərini (2. Istənilən an üçün torpağın orta temperaturu aşağıdakı kimi hesablanır. n– sahələrin sayı.

burada U–viskoqramın diklik əmsalıdır. lakin neft və neft məhsullarının hesabatı üçün Valter düsturu ən dəqiq hesab olunur. b = lg lg (ν 1 + 0 . Boru kəmərinin diametri və divarının 99 . Bu zaman laboratoriya göstəriciləri kifayət etmirsə.8 ) [lg(T 1 / T 2 )]−1 . Teхniki hesablamarlarda çoх vaхt kinematik özlülükdən (ν ) istifadə edilir. onda aşağıdakı düsturlardan birini istifadə etmək olar: Valter düsturu: lg lg(ν + 0.8 ) − b lg T 1 .00047T )ρ 293 Neft məhsullarının özülülüyü – əsas хüsusiyyətlərdən biridir və temperatur dəyişməsi ilə kəskin dəyişir. Neft kəmərlərinin materialının meхaniki хassələri cədvəl 2. lg (ν 1 + 0 .4730K intervalında özünü doğruldur. ν ∗ –iхtiyari məlum temperaturda kinematik özlülükdür. Reynolds – Filonov düsturu: ν = ν ∗ exp − U T − T ∗ . −1 λH = 156.6(1 − 0.8 ) T– mütləq temperaturdur. bu da 273. a = lg lg(ν 1 + 0 . U– nu tapmaq üçün kifayətdir ki. Onda [ ( )] ⎡ ⎛ ν ∗ ⎞⎤ U = ⎢ln⎜ ⎟⎥ T1 − T ∗ ⎜ ⎟ ⎣ ⎝ ν 1 ⎠⎦ ( ) −1 Kinematik özlülüyün temperaturdan asılılığını təyin etmək üçün bir sıra digər düsturlar da mövcuddur.8) = a + b lg T Burada: ν – kinematik özlülük. hər hansı T = T ∗ və ν 1 məlum olsun.12 göstərilmişdir.istifadə edilir və daha dəqiq hesabatlar aparmaq üçün Kreqo – Smit düsturunu tətbiq edirlər ki.

MPa 210 250 270 230 210 230 250 270 360 350 330 340 350 340 Möhkəmlik həddi. MPa 340 420 480 440 340 380 420 500 500 500 480 500 500 480 Nisbi uzanma.9 1.7-7.12 Neft buraхma qabiliyyəti mln.6 1.5-6. mm 219 (4-7) 273 (4-8) 325 (4-8) 377(4-9) 426(4-9) 529(4-10) Işçi təzyiq.5 6.2 3.5-8.5-6.2 2.5-6.13 verilmişdir. MPa 9-10 7.5 Cədvəl 2.11.5-4. nasos və elektrik mühərriklərininteхniki хarakteristikaları da uğyun olaraq cədvəl 2. Poladın markası 10 20 10 Q2 13ХM St 2 St 3 St 4 St 5 10 Q2SD(MK) 14ХQS 14QN 15QN 17QS 19Q Aхma həddi. % 24 21 21 21 24 22 20 17 18 18 20 18 18 18 Boru kəmərinin diametri və divarının qalınlığından asılı olaraq mümkün buraхma qabiliyyəti və təzyiq Хarici diametr və divarın qalınlığı.8-2.7-0.5-3.12 və cədvəl 2. t/il 0.8 6. Boru kəmərləri üçün tətbiq edliən poladların хassələri Cədvəl 2.3-1.5 5.qalınlığından asılı olaraq mümkün buraхma qabiliyyəti və təzyiqi.5-8.5 5.5 100 .5 5.

529(4-10) 630(5-12) 720(6-14) 820(7-16) 920(8-16) 1020(9-18) 1220(11-20) 5. T 2 – – 4.6 4.4-6.Ə.139 0.3 – 101 500 – 3.069 0.2 5-6 4. MVT F. m 3.6-5.05 0.95 1.8 4.2 4 320 – – .6-5. % Növü (tipii) Kütlə.0 6 360 3.I.4 1 – HM 225-550 HM 230-500 HM 230-475 HM 360–460 HM 500-300 HM 710-280 HM tipli magistral (seksiyalı) Ukra ina 0.9 5 0. m3/san Basqı.035 550 50 4 68 II3/2 1.13. T Gücü.197 500 475 460 300 280 50 50 50 50 50 5 6 8 12 14 70 72 76 78 80 – – AzP 360 AzP 500 – Son əlavə ehtiyat kavitasiyası. Elektrik mühərriki Gərginliklik.5 5.1 0.6 4.8-5. m Nasosun markası Fırlanma tezliyi Sərf.14 6-8 10-12 14-18 22-26 32-36 42-50 70-78 Nasos və elektrik mühərriklərinin teхniki хarakteristikaları Cədvəl 2.2-6.4-5.6 8 4. kV – – – 6 6 – Kytləsi.

digər yük və təsirlərdən yaranan boyna yerdəyişmələr zamanı.472 210 50 89 87 8. daхili təzyiqdən.865 7.472 210 50 65 89 8. belə sistemlərdə tətbiq olunan konmpensatorların hesablanması aşağıdakı şərtin ödənilməsi ilə yerinə yetirilir: 102 .65 0.3 240 50 25 83 – 4.389 210 50 42 88 8.47 2.HM tipli magistral (sprirallı) HM 1250-260 HM 1800-240 HM 2500-230 HM 3600-230 HM 5000-210 HM 7000-210 HM 10000-210 HM 10000-210 0.87 12.11 10.944 210 50 52 89 15.347 260 50 20 80 STD 1250 -2 – STD 2000 -2 STD 2000 -2 STD 3200 -2 STD 5000 -2 STD 6300 -2 STD 8000 -2 12 5012 50 – 20 0020 00 25 0025 00 32 00 50 00 63 00 80 00 6 və ya 10 – 6 və ya 10 6 və ya 10 6 və ya 10 6 və ya 10 6 və ya 10 6 və ya 10 2.22.68 20.60 1.0 230 50 40 87 5.3 0.694 230 50 32 86 7.166 1. Boru kəmərləri sistemlərində tətbiq olunan kompensatorların hesablanması Boru kəmərlərində boruların divarlarında temperatur dəyişməsindən.30 1.00 3.47 6.156 4.60 3.76 21.

«Z» və «Q» formalı kompensatorların hesablanması aşağıdakı düsturlarla yerinə yetirilir: – «P» formalı üçün: σk = A= 1 πρ k l k2 − 2 . nft və neft məhsulları nəql edən boru kəmərlərinin хətti hissəsində).σ k + σ M ≤ R2 − 0.85) n ifadəsində R2 hesabi müqavimətinin yerinə R 2 normativ müqavimətini qəbul etmək lazımdır.28 ρ k2 l k + 1. yaхud neft məhsulunun daхili təzyiqinin dəyişmə təsirindən və borunun divarında temperatur dəyişməsindən kompensatorda yaranan uzununa hesabi gərginlik. kompensatordakı əlavə boyuna gərginlikdir. R2– (2. Хüsusi halda «P».67 l k3 + ks 2 k k 2 k k 3 k ( 0. MPa. Kompensatorda σ k uzununa hesabi gərginliyinin qiyməti. σ d – (2.5σ d (2.87) + l l − 4 ρ l + 2 ρ l − 1.3) ifadəsində olduğu kimi təyin edilir. Az temperatur rejimi dəyişməsində işləyin boru kəmərlərində tətbiq olunan kompensatorların hesablanmasında (qaz.13) ifadəsi ilə hesablanır.33 ρ 2 n n – «Z» formalı üçün: σk = E0 Dxlk mk Δ k .5 E0 Dxlk mk Δ k A (2.4 ρ k3 + 0 .86) ) (2. MPa.85) burada: σ k – boru kəmərinin uzunluğu boyunca neft. σM – inşaat meхanikasının qaydaları əsasında kompensatorun hesabi en kəsiyində uzununa və eninə yüklərin (qüvvələrin) təsirindən yaranan əyilmədə. sərtliyin ks azalma əmsalını və uzununa gərginliyin mk artma əmsalını nəzərə almaqla inşaat meхanikasının ümumi qaydaları əsasında tapılır.88) 103 . (2. B (2.

Dх – borunun хarici diametri.67 l k3 − ks − 2 ρ l + 2 ρ l − 1.92) (2. sm.5 E0 Dx Δ k lk2 (2. Sərtliyin ks azalma əmasalı və gərginliyin mk artma əmsalı kompensatorlarda Δ k parametri Δk < 0. MPa. rc – əyilmənin orta radiusu.65 mk = 0.28 ρ k2 l k + 1.3 olduqda.B= 1 πρ k l k2 − 2 .91) (2. sm.33 ρ 2 k k 2 k k 3 k ( ) (2.9 2 (2. sm. ln–kəmərin kompensatorla əlaqələnmiş hissəsinin eni. lk – kompensatorun uzunduğu. Yerüstü boru kəmərlərində uzununa yerdəyişmələr baş verdikdə kompensatorların Hk dayaq resaksiyası aşağıdakı düsturlarla hesablanır: 104 . sm.4 ρ k3 + 0 . sm.93) λk = λ3 δ n ρk rc2 burada: δ n – boru divarının nominal qalınlığı.15) ifadəsində olduğu kimi tapılır. Δ k– temperatur və daхili təzyiqin kompensatora təsir etmə yerində boru kəmərində uzununa yerdəyişmələrin cəmi.90) burada: E0– (2. aşağıdakı düsturlarla hesablanır: ks = λk 1.89) –«Q» formalı üçün: σk = 1. sm.

(2. sm3. lk – (2.88). mk.– «P» və «Z» formalı kompensatorlar üçün Hk = 200Wσ k .86).90) ifadələrində olduğu kimi təyin edilir. 105 . Kompensatorun ölçülərinin azalması məqsədi ilə onların sıхılmasına və dartılmasına nail olmaq olar. Ona görə də temperaturdan asılı olaraq qaynaqlama işləri aparılarkən. mk lk (2. dartılma və sхılmanın baş vermə ehtimalı cizgilərində öz əksini tapmalıdır. lk (2.94) –«Q» formalı kompensatorlar üçün Hk = 100Wσ k . σ k . (2.95) burada: W – borunun en kəsiyinin müqavimət momenti.

0278 ÷ 0.III FƏSİL NEFT SƏNAYESİNDƏ NASOS VƏ NASOS STANSİYALARI 3. sıxılmış neftli qazın nəqli üçün. gilli və sementli məhlulunvurulması üçün. ortabasqılı (iki və çoxpilləli) və yüksəkbasqılı (çoxpilləli) seriyalara bölünür. Nasoslardan keçən mayenin 2200C – dən böyük temperaturda detallarının və boru kəmərlərinin genişlənməsi. isti – mayenin temperaturu 2200C ÷ 4000C olduqda. neft emalı və neft – kimya sənayesi üçün mərkəzdənqaçma nasosları tətbiq olunduğu sahələrə uyğun seçilirlər. Bütün bu nasoslar alçaqbasqılı (birpilləli). bu da mərkəzdənqaçma nasoslarının sorma qabiliyyətinin yaxınlaşdırılması zərurətindən irəli gəlir. Orta və böyük sərfli yüksəkdövrlü nasoslar az sərfli nasoslardan işçi çarxının birinci dərəcəli ikitərəfli sormaya malik olması ilə fərqlənir ki.278m3/san (100 ÷ 1000m3/saat) və böyük sərfli – 0. Mərkəzdənqaçma nasoslarının korpusunun konstruksiyası üç əsas faktora görə müəyyən edilir: nəql olunan mayenin temperaturu. Ona görə də mayenin temperaturunun 2200C – dən böyük olan 106 .0278m3/san (100m3/saat). təzyiqi və fiziki – mexaniki tərkibi.1. Ona görə də bu nasosları nəql olunan neft məhsulunun temperaturuna görə aşağıakı əsas qruplara bölmək olar: soyuq – nasosun vurduğu mayenin temperaturu 2200C – yə qədər olduqda.278 m3/san –dən (1000 m3/saat. Öz növbəsində bu nasoslar qrupu az sərfli – 0.dan) çox olurlar. onun korpusunun üfüqi kəsik müstəvisi üzrə möhkəmliyinin təmin olunmasında çətinlik yaradılmasına şərait yaradır. orta sərfli – 0. suyun vurulması üçün. Neft sənayesində tətbiq olunan mərkəzdənqaçma nasoslar Neftçıxarma.

bəzi hallarda isə üfüqi müstəvi üzrə birləşirlər. Belə korpusların daxili hissələri əksər hallarda bir – biri ilə flanslı şaquli müstəvi üzrə. 3. İsti neft məhsulları üçün nasoslar Neft emalından termiki sobaların yüklənməsi üçün kerosinli distilyatın və mazutun 350 ÷ 4000C temperaturda nəqlində 8MPa təzyiqinə qədər bu mayeləri vura bilən mərkəzdənqaçma nasosları geniş tətbiq olunur. onun korpusu təzyiqə. –nasosun detallarının iş prosesi başlanandan 45 sutka ərzində (neftnəqledən avadanlıqlarda ardıcıl təmir olunmalar arası minimal müddət) montaj və demontajı əlverişli olmalı və tez başa gəlməlidir. Bu birləşmələrdə alüminium.hallarında nasosun korpusunun birləşmələri şaquli müstəvi üzrə yerinə yetirilir. asboalüminium yaxud legirlənmiş polad aralıq qatdan istifadə olunur. İsti neft məhsullarını yüksək təzyiqlə vuran müasir nasoslarının hesablanması və konstruksiyasının seçilməsi üçün aşağıdakı məsələləri həll etmək lazımdır: – neft məhsullarının 2200C ÷ 4000C temperaturunda nəqlində nasosları baş verə biləcək yanğın və partlayışdan qorumaq üçün tıxaclar tam hermetiklənmə ilə təmin edilməlidir. – nasosun rotorunun mərkəzləşmiş hərəkəti pozulmadan ayrı– ayrı detallarının temperatur genişlənməsi təmin olunmalıdır. Bununla əlaqədar olaraq yüksək təzyiq və temperaturda işləyən mərkəzdənqaçma nasoslarda korpusun mürəkkəb konfiqurasiyaya malik hissəsində tökmə poladın tələb olunan möhkəmliyini əldə etmək olmur. 107 . temperatura və korroziyaya qarşı davamlı olsun.2. – nasosun materialı elə seçilməlidir ki. Belə hallarda nasosun konstruksiyası ikiqat korpusdan düzəldilir.

İsti neft məhsulları nəqledən nasoslara 2 ÷ 4 sutka ərzində proflaktiki baxış keçirilməlidir və bütün nasazlıqlar aradan qaldırılmalıdır. hermetik tıxacla təchiz olunmuş. birinci tipdən bütün seksiyaların bir ümumi düyündə birləşməsi ilə fərqlənir. Birinci tip. seksiyalar nasosda pillələrin sayı qədər götürülür. daxili – bütün axıdıcı kanallarla əlaqələnmiş. Dördüncü tip. Hal – hazırda bu nasoslar 4000C temperatura qədər isti neft məhsulunun nəqlində geniş tətbiq olunur və müxtəlif işçi parametrləri ilə buraxılır (cədvəl 3. Bu konstruksiyalar hazırlanmasına görə sadədirlər. İkinci tip. nasosun böyük temperatur dəyişmələrindən qorunmasıdır. Bütün müasir isti neft məhsulu nəql edən nasoslar yüksək təzyiqlə işlədifindən. Daxili korpus həmçinin seksiyalardan təşkil olunub.1). 108 . Bunu üçüncü tipdən fərqləndirək cəhət daxili və xarici korpusların bir – biri ilə şpilyok vasitəsilə bərkidilməsidir. Daxili korpus iki yarımhorizontal kəsikli hissələn ibarət olub. Üçüncü tip. Seksiyalar yığcamdır və xaric korpusu mərkəzləşdirir. Nasosun daxili korpusu seksiyalardan təşkil olunub. Cədvəl 3.1). tıxacların və kürəkcikli təkərlərin etibarlı işləməsi.1. onların konstruksiyası iki korpusdan ibarət olur: xarici – poladdan silindrik. xarici korpusu mərkəzləşdirir. Daxili korpus həmçinin iki yarımhorizontal kəsikdən ibarətdir. İsti neft məhsulu nəql edən nasosların üzərində qoyulmuş tələbatlar: nasosun işlədiyi və ondan əvvəlki vaxtlarda istismar dövrü mərkəzləşdirilməsi. Daxili korpusda sonrakı iş prosesi adi seksiyalı nasoslarda olduğu kimidir (şəkil 3. neft məhsulunun nasosa daxil olması və çıxması. Rotorlu daxili korpus xariclə asanlıqla əlaqə yaradır. Nasosun daxili korpusunun konstruksiyasını dörd tipə bölmək olar. Daxili korpusun əks tərəfli temperatur təsiri ilə genişlənmədən sərbəst yerdəyişmələr etməsi imkanına malikdir.

Temperaturu 400C – yə qədər olan isti neft məhsulunu nəql edən nasosların texniki xarakteristikaları sərf 45 50 40 70 ÷ 80 75 70 70 90 80 109 .

N– tələb olunan nasosun verilmiş sərfinə görə C gücü Vt. 0C. c –istilik miqdarı.1) burada: Δt – neft məhsulunun temperatur qalxmasının orta qiyməti. G– vahid zamanda keçən neft kqK məhsulunun kütləsi. İsti neft məhsulu nəql edən nasoslar isə başlamamışdan əvvəl 8 saata yaxın müddət ərzində temperaturu 400C – yədək olan maye ilə qızdırılmalıdır.η –nasosun f. m/san2. 3.63 olarsa. kq/m3.9 ⋅10 3 N η (1 − ) ρg . Magistral neft boru kəmərləri üçün nasoslar Neft və qaz sənayesinin yüksək templi inkişafı neft. tələb olunan nasosun gücü 270 kVt və faydalı iş əmsalı η = 0. kq/san. neft məhsulları və qazın boru kəmərləri ilə tez nəql olunması zərurətinə gətirib çıxarmışdır. .ə. cG 100 (3. g– sərbəst düşmə təcilidir. Məsələn. ρ –neft məhsulunun həcmi çəkisi. onda bu gücün 100 kVt istilik enerjisi ayrılmasına sərf olunur.Neft məhsulunun nəqli zamanı nasosun enerjisinin müəyyən hissəsi istiliyə ayrılır.3.i.. Bir dəfə nasosdan keçən neft məhsulunun qızdırılma temperaturu aşağıdakı düsturla hesablanır: Δt = 12. 1971 – 1975 – ci illərdə nəql olunan neft və neft məhsullarının həcminin 2 dəfədən çox artırılmasına və 27 min km uzunluğunda boru kəmərlərinin tikintisinin təmin olunmasına baxılmışdır. Bu nasosun normal iş rejimini təmin edir. 110 . Neft məhsulları boru kəmərləri ilə iki kateqoriyada nəql olunur: xam neft və neft məhsulları.

Şəkil 3. İsti neft məhsulu KBH – 55-120 tipli nasosun konstruksiyası 103 .1.

– neftin verilməsinin işçi diapozonunda konstruksiyanın maksimal faydalı iş əmsalını seçmək. ilin soyuq vaxtlarında neftin kinematik özlülük əmsalı 0. Neft və neft məhsullarının nəql olunması üçün nasoslara böyük miqdarda elektrik enerjisi tələb olunur ki. 112 . – neftin özlülüyünün ilin müxtəlif vaxtlarında dəyişməsində nasosların effektiv nizamlanmasını təmin etmək. Bir nasos stansiyasının nefti nəqletdirmə məsafəsi 100km-ə çatır və bir qədər də çox ola bilir. Sinxron elektrik mühərrikləri yanğına görə təhlükəlidir. Bu səbəbdən də belə mühərrikləri nasos korpusundan germetik örtüklərlə ayırmaq lazım gəlir.15m3/san 3 (100 ÷ 4000m /saat) təşkil edir. Neft və neft məhsulları nəql edən müasir nasosların texniki göstəriciləri aşağıdakı cədvəldə göstərilmişdir. Magistral neft boru kəmərləri üçün iqtisadi baxımdan ən əlverişli qurğu aqreqatlardır ki. Neft məhsullarının nəql edilməsi üçün mərkəzdənqaçma nasosları «CTM» tipli sinxron və «ATD» tipli asinxron elektrik mühərrikləri ilə işə qoşulur. Nasosların sərfi boru kəmərlərinin diametrlərindən asılıl olaraq 0. bunlar da iki yaxud üç nasosdan ibarət olub.0278 ÷ 1. eyni markalı olmaqla xəttə ardıcıl və əlavə (ehtiyatda olmaqla) qoşularaq işləyirlər. Mədənlərarası xam neftin nəqlində kiçik sərfli nasoslar tətbiq edilir. Təzyiqin miqdarı borunun möhkəmliyinə görə məhdudlaşır.Neft və neft məhsullarının boru kəməri ilə uzaq məsafələrə nəqlində nasoslar 6 ÷ 7 MN/m2=6 ÷ 7 MPa təzyiqdə normal işləyirlər.5·10-4 m2/san – yə çatıqda və çox olduqda nefti boru kəmərlərinə vurmazdan əvvəl qızdırmaq. buna görə də aşağıdakıların olması zəruridir.

75 350 16HD10 × 1 0. İ. m Fırlanma tezliyi. m3/san (m3/saat) Basqı.304 (400) (750) (1100) 370 740 740 3000 4 0. diametri. Dərinlik rezervuarlarından nef və neft məhsullarını vurmaq üçün üzərində partlayışa qarşı davamlı olan elektrik mühərriki 113 . Onlar müxtəlif həcmdə və müxtəlif dərinliklərdə düzəldilir (10m dərinliyə qədər).86 400 150 1875 2 200 250 300 300 3800 1 5000 1 4900 2 4200 3 3. Neft və neft məhsulları saxlanılan dərinlik rezervuarları üçün nasoslar Dərinlik rezervuarları neft və neft məhsulları saxlamaq üçün istifadə olunur.Ə.Cədvəl 3. dövr/ dəq.11 (400) 300 Nasosların markaları 10H12H14H8×4 10 × 4 12 × 2 0.4. Pillələrin sayı F.610 (2200) 230 3000 2 0. kq Ardıcıl qoşulan nasosların sayı 8MB9×2 0.74 200 3000 1 0.2 Göstəricilər Sərf. Sorma borusunun diametri.208 0. mm Vurma boru.75 300 3000 2 0.73 250 3000 4 0. mm Kütlə.139 0.

yaxud çuqun metallarından düzəldilir. 3. Çarxın vtulkasının sverlo formalı hissələrindəki dəliklər «20H-22X3» tipli nasosların işçi çarxını ox boyunca yaranan qüvvənin təsirindən yükləyir. Val nasosun daxilində birqatlıq qrafit və sormaitlə bərkidilir. Nasos aqreqatı nasos korpusundan. Kürəcikli təkərlərin yağlanması nəql olunan neft məhsulu ilə yerinə yetirilir. Çarxının diametri kiçik olan nasoslar üçün işçi çarxı ox boyunca yaranan təzyiqlə yüklənmir və rotorun kütləsi də daxil olmaqla bütün yükləri kürəcikli təkərlər öz üzərinə qəbul edir. Nasosun işçi çarxı isə sürtülmədən qorunması üçün bürünc. hidravliki qanunlara tabe olan. n=3000 dövr/dəq. Dərinlik rezervuarlarının yerləşmə dərinliyindən asılı olaraq nasosun basqılı kolonkasında həlqələrin sayı dəyişir. nasos binasının tikilməsi tələb olunmur. seksiüalı. Neft tullantıları nəql edən nasoslar Neft tullantılarının nəql olunması üçün sinxron elektrik mühərrikli «ÜN-150» tipli mərkəzəqaçma nasosları buraxılır.yerləşən şaquli yüklənmiş artezan tipli nasoslar geniş tətbiq olunur. dövr 114 . Bu nasoslar üfüqi.001m3/san sərfi.5. işçi çarxı birtərəfli yerləşən birkorpuslu olmaqla. Məlum şəraitdə bu tip nasoslar aşağıdakı üstünlüklərə malikdir: daimi axın altında işləyir. Yağlanma «HM-32» tipli burulğanlı nasoslarla yağın 0. kombinasiya tipli və kürəcikli təkərləri yağlana bilmə xüsusiyyətlərinə malikdir. Kürəcikli təkərlərin kamerası vurulan mayenin dövr etməsi. xidməti personalın təhlükəsizliyi təmin olunur. Nasosun bu hissələrinin hamısı paslanmayan və termoçeşidlənmiş poladdan hazırlanır.5 m3/san – yə qədər sərf verimi ilə buraxılır. Belə tipli nasoslar 0. yaxud su boru kəmərindən suyun verilməsi ilə soyudulur. radial bərkidilmiş başlıqdan və basqılı kolonkadan ibarətdir.

m Sormanın buraxılabilən hündürlüyü. m3/san Nominal sərfdə basqı. Nasosun kütləsi.tezliyi ilə 0. mm hündürlük. mm en.4MN/m2 təzyiqlə vurulması ilə yerinə yetirilir.7 5570 MN150-175 150 1750 4 3000 1230 0. Neft tullantıları nəql edən mərkəzdənqaçma nasoslarının (MN) texniki xarakteristikaları aşağıdakı cədvəldə verilmişdir.dən 100% . Göstəricilər Sərf. mm 3300 1430 1485 3110 1430 1485 2920 1510 1501 2730 1430 1415 2540 1430 1415 115 . «MN» tipli nasosların texniki xarakteristikaları Cədvəl 3. Yağ axının 20% .ə qədər nominal verilməsində bu nasosların öz aralarında paralel işləməsi təmin olunur. kVt Nasosun f.3.i. kq MN150-200 150 2000 4 3000 1420 0. m Fırlanma tezliyi dövr/dəq Tələb olunan güc.ə.7 4080 Həndəsi ölçülər uzunluq.7 4810 MN150-125 150 1250 4 3000 880 0.7 5210 MN150-150 150 1500 4 3000 1060 0.7 4450 MN150-100 150 1000 4 3000 710 0.

6.2. Porşen geriyə hərəkət etdikdə sorma nəticəsində (2) klapanı açılır. Sorma (2) və vurma (4) klapanları. Porşenli nasosların əsas orqanları – silindr. Şəkil 3. Porşenli nasosların Nasosun göstərilmişdir. 116 . Bu səbəbdən porşeni əks ötürmələrlə birləşdirmək olduqca çətindir. Neft məhsulları vuran porşenli nasoslar Porşenli nasoslar porşen və plunjer hissələrindən ibarətdir. Porşenə hərəkət elektrik mühərriki. Porşenin sürəti yaranan ətalət qüvvəsinin təsiri nəticəsində məhdudlaşır. qutunun yuvalarında yerləşdirilmişdir. (4) klapanı açılır və neft axını (5) vurma borusuna daxil olur. (4) klapanı bağlanır və qutuya sorma (1) borusundan neft daxil olaraq qutunu doldurur. sürüngəc (8) və ştok (7) vasitəsi ilə ötürülür. sürgü qolu (9). Bu qrup nasoslarda işçi orqan (porşen və plunjer) geri qayıdan axını işçi çarxa daxil edə bilir.2–də porşenli nasosların işləmə sxemi Şəkil 3. Porşenin hərəkət sürəti sabit olmadığından nasosun silindrindən vurulan neftin (5) borusuna daxil olması qeyri – mütəzəm olacaqdır. yaxşı düzəldilşmiş işçi səthi və irəli – geri hərəkət etmək qabiliyyətinə malik olan porşendən ibarətdir. sxemi silindr (6) hissəsi klapanlı qutu (3) ilə birləşmişdir. yaxud dizellə işləyən əyri dişli sürgü qolu mexanizmindən (10) əyri formalı diş.3. Porşen irəliyə hərəkət etdikdə isə (3) qutusuna dolmş neft porşenin göstərdiyi təzyiq nəticəsində (2) klapanı bağlanır.

Neftçıxarma sənayesində porşenli nasoslar qazmada quyuya gil məhlulunun vurulmasında və sementlənməsində tətbiq edilir. – yerləşdirilməsinə görə porşenli nasosların üfüqi və şaquli olmasını bir – birindən fərqləndirmək. müəyyən layların hidravliki dağılmasında və neft sənayesində bəzi daxili işlərin görülməsində istifadə olunur. üç silindrli porşenli nasosların bir – birindən fərqləndirilməsi.7. keyfiyyətli texnoloji iş proseslərinin yaradılmasında. Bu nasoslar öz tətbiqini magistral neft boru kəmərlərində. iki.Belə tipli nasoslar yaxşı sorma və vurma borusunda (5) yüksək təzyiq yaratmaq qabiliyyətinə malikdirlər. distilləsi və neft məhsullarının emal edilməsində böyük rol oynayır. həmçinin su təchizatında və kanalizasiyalardan çirkab sularının axıdılmasında tapmışdır. Porşenli nasoslar neftayırma zavodlarında neftin nəql edilməsi. yəni xüsusi porşenli və plunjerli olması. – bir. Bu nasoslardan eləcə də dərinlik nasosları kimi neftin çıxarılmasında. 3. 117 . Neft məhsullarını vuran porşenli nasosların təsnifatı Porşenli nasosların neft məhsullarının nəql etdirilməsində aşağıdakı təsnifatları vardır: – ötürmə üsullarında onların bir neçə ötürmələrə bölünməsi. Son illərdə porşenli nasosların konstruktiv formaları 10 illik müddət ərzində təkmilləşmiş və yüksək hidravliki gicə malik modifikasiyaları alınmışdır. neft – qaz sənayesində onların emalında və neft – kimya sənayesində geniş yayılmışdır. –porşenin tipinin müəyyən edilməsi. kimyəvi zavodlarda. Porşenli maşınlar sahəsində bu tip nasosların tətbiqi neft çırxarmada. – nəql olunan neft məhsulunun növünə görə nasosların təyinatı.

Икиэедишли насосун схеми 1.– yaradılan təzyiqə görə nasosların yüksək. yəni dəqiqədə porşenin gedişlərinin sayına (dövrlər tezliyinə) görə sakit. n – dəqiqədə porşenin ikitərəfli gedişlərinin sayı. orta iti gedişliyinin təyini. m3. m2. V– porşenin bir gedişində silindrin faydalı həcmi. orta və aşağı xarakteristikalılığının müəyyən edilməsi. İkigedişli porşenli nasosların sxemi şəkil 3.4) Шякил 3. Q– nasosun həqiqi sərfi.3 – də göstərilmişdir. 2. –porşenli nasoslarda klapanların bir tərəfli və iki tərəfli yerləşdirilməsinin zəruriliyi.5 – сорма клапанлары. Differensial nasosların konstruksiyaları fərqlidir. m. m3/t (t. F– plunjer porşenin en kəsik sahəsi. S– porşenin gedişinin uzunluğu. bu nasoslar sorma və vurma klapanlı iki kameralı hissələrdən və vurma borusundan ibarətdir (şəkil 3.zamanın 1san. Bu nasoslarda iş prosesi bir gedişli nasoslarla müqayisədə daha əlverişlidir. 1 dəq 118 . Дифференсиал поршенли насосун схеми Neft məhsullarının nəql etdirilməsində porşenli və plunjerli nasoslar üçün aşağıdakı hidravliki və həndəsi kəmiyyətlərdən istifadə olunur: D – porşenin diametri.4 – вурма Шякил 3. m.3.4.

Zərərli fəzanın təsiri hesabatlarda zərərli fəza əmsalı (k) ilə nəzərə alınır: Vk + V (3. (3.3) Göründüyü kimi Vk həcminin azaldılması nasosun effektiv işlənməsi hesabına ola bilər. Porşenli nasoslarda porşenin bir tərəfli gedişində nasosun silindrinin nəzəri həcmi olar: V=F·S (3. Kameranın maksimal həcmi V0.2) düsturunu aşağıdakı kimi yazmaq olar: V0 = (1 + α f )V (3. Nasosun porşen və klapan hissələri arasında qalan fəza işçi kamerasıdır və onun həcmi porşenin vəziyyətindən asılı olaraq dəyişir.6) 60 i sayda işçi zolaqları olan nasoslar üçün isə nəzəri sərf aşağıdakı kimi olar: k= 119 .4) V Qazma işlərində tətbiq olunan müasir nasoslar üçün k=2 ÷ 5 qəbul olunur.5) Onda nəzəri sərf isə aşağıdakı düsturla təyin olunar: FSn Qt = (3.və 1 saatı ola bilər). silindrin V faydalı həcmi ilə və neft məhsulunun vurulması zamanı klapanla porşenin ən kənar vəziyyətdə durduğu halda orada qalan Vk zərərli həcmin cəminə bərabərdir: V0=V+Vk Zərərli Vk həcminin nisbi qiymətinin α f = (3.2) Vk olduğunu V nəzərə alsaq. Qt – silindrin 100% dolmasında nasosun nəzəri sərfi.

porşenin hər tərəfində həcm V1=FS və V2=(F-f)S oldğundan. nasosun nəzəri sərfi aşağıdakı düsturla hesablanar: Qt = V1 + V2 Sn n = (2 F − f ) 60 60 (3. nasosun ölçüləri və konstruksiyasına əsasən α = 0.7) Porşenli ikitərəfli hərəkət edən nasoslar üçün sürgü qolunun son ölçüləri nəzərə alınmaqla. Qt = (3. m2.13) Neft məhsullarını vuran porşenli nasosların həqiqi sərfi aşağıdakı düsturla təyin olunur.14) burada α – porşenli nasosların sərf əmsalı olub. Q = αQn . Bir dövrdə diferensial nasosların verdiyi neft məhsulunun tam həcmi olar: V = V1 + V2 = FS (3. (3.95 qəbul edilir.9) 30 burada: f– porşenin əks tərəfdə kiçilmiş sahəsidir.85 ÷ 0. Diferensial porşenli nasoslarda sorulan neft məhsulunun həcmi V=F·S (3.12) – irəliyə hərəkətdə V2 = ( F − f ) S düsturları ilə təyin olunur.11) – arxaya hərəkətdə V1 = FS − ( F − f ) S = fS (3.8) İkisilindrli nasosun nəzəri sərfi isə aşağıdakı kimi təyin olunur: (2 F − f )Sn . Energetik məqsədlə 120 .Qt = i FSn 60 (3.10) vurulan neft məhsulunun həcmi isə (3.

8. 18) ρg düsturu ilə təyin olunar. 3. Belə olduqda stansiyalarının sayı aşağıdakı kimi dəqiqləşdirilir: n= nasos H tam ρgH tam . (3. Qn–nəzəri yolla tapılan sərfdir. H st = z 2 − z1 + hw1− 2 olduğunu nəzərə alsaq.15) düsturu ilə tapılır. Nasos stansiyasının hesabi basqısının və sayının təyini Nasos stansiyasının hesabi basqısı iki qonşu stansiyalar (1 №-li və 2№-li) arasında tapılır. α 1 – klapanın bağlanmasında gecikməni nəzərə alan əmsal α 1 = 0 . α 2 – yüksək təzyiqdə mayenin sıxılmasını nəzərə alan əmsaldır: α 2 = 0 . m3/san.95 .α = α1α 2 (3. 1-1 və 2-2 kəsikləri arasında yazılan Bernulli tənliyinə əsasən (şəkil 3.5.16) (3.90 ÷ 0 .95 ÷ 0 .98 . bir nasos stansiyasının hesabi basqısı ′ ′ P − P2 H st = 1 (3.17) υ1 = υ 2 = υ . 19) = ′ ′ H st P − P2 1 burada: Htam – neftin boru kəmərinin bütün uzunluğu boyu 121 .) z1 + P ′ αυ 2 P1′ αυ12 + = z 2 + 2 + 2 + hw1−2 ρg 2 g ρg 2 g (3.

9. Neft və neft məsulları nəql edən mərkəzdənqaçma nasoslar. Bu tip tək nasosların normativ sənədlərindən götürülmüş xarakteristikalarına görə hər bir nasosun basqısı (210 ÷ 550)m. 3. 1 nəql olunmasında tam basqı.85)MPa. sərfi isə (0.18) MPa qəbul edilirlər. onların işləmə prinsipləri Mərkəzdənqaçma nasoslarının markası yerləşdiyi stansiya düyünündə hesabi basqıya və neftin (neft məhsullarının) nəql olunma sərfinə görə seçilir.14 ÷ 0. yaxud nasosların tipini. markası və işləmə prinsiplərini təyin etməyə imkan verir. Nasos stansiyasının hesabi basqısının təyin edilmə sxemi Aparılan bu hesablama üsulu nasos stansiyalarındakı nasosun.035 ÷ 3.472)m3/san 122 . Şəkil 3.5.′ P2 – boru kəmərinin sonunda qalıq təzyiq olub.35 ÷ 4. ′ P2 = (0. ′ P – nasos stansiyasının yaratdığı təzyiq: 1 ′ P =(2.

onda nasoslar stansiyada iki daha çox götürülərək boru kəmərinə paralel birləşdirilirlər (şəkil 3. Nasosların stansiyada işləməsində aşağıdakı hallara rast gəlinir. Şəkil 3. Paralel birləşən iki eyni tipli nasosun sərfi. Stansiyada nasosların sayı (n) elə götürlməlidir ki. Birinci halda nasosun markasını seçərkən əvvəlcə (3. Q2 – boru kəmərində neft axınının həqiqi sərfidir. nQ ≥ Q2 şərti ödənilsin. yaxud bu halda Шякил 3. əgər Q<Q2 olarsa. Bu halda.6).intervalında dəyişir. 123 .18) düsturu ilə təyin olunan bir nasos stansiyasının Hst basqısına görə H 〉 Hst şərti daxilində H basqısı və Q nominal sərfli nasos seçilir.7.7).6 Q=f(H) xarakteristika əyrisinə əsasən ümumi sərf Q(I+II)=2Q olur (şəkil 3.

H<Hst və Q>Q2 olduqda. nasoslar eyni sayda qrup təşkil edərək əvvəlcə paralel şəkildə. nH > Hst olsun. nasosların stanШякил 3.10). Belə ki. sonra isə bu qruplar öz aralarında ardıcıl formada birləşirlər (şəkil 3.İkinci halda. ümumi basqı isə HI+II=HI+HII=2H olar (şəkil 3.8). hər bir stansiyada nasoslar iki və daha çox götürülərək. boru kəmərinə ardıcıl birləşdirilir (şəkil 3. Onda ardıcıl birləşən iki eyni tipli nasosların Q=f(H) xarakteristika əyrisinə görə ümumi sərf QI+II=QI=QII=Q. H<Hst və Q<Q2 olduqda. siyada yerləşmə sxemi bir qədər mürəkkəbləşir.9). 124 . Nasosların sayı elə götürülməlidir ki. Üçüncü halda.8.

şəkil 3.6–da göstərilən sxem üzrə bir nasosun sərfi kifayət etmədikdə. n1Q=n2Q 〉 Q2 və H+H+…+H=n1H=n2H ≥ Hst şərtləri ödənilsin.9.10 – da göstərilən sxem üzrə isə bir nasosun həm sərfi. həm də yarada biləcəyi basqı kifayət etmədikdə qurulur. Şəkil 3. Göstərilən sxem üzrə n1=n2=2 qəbul edilmişdir. bu iki qrup üzrə Q=f(H) xarakteristikası əyrilərindən istifadə etməklə ümumi sərf Q1+2=QI+II=QIII+IV=2Q. şəkil 3.11).8 – də göstərilən sxem üzrə bir nasosun yaratdığı basqı kifayət etmədikdə. Nasos stansiyaları. Hər bir qrupda paralel birləşmiş eyni tipli iki nasos ardıcıl birləşdikdə.11 Hər bir qrupda nasosların sayı eyni olmaqla elə götürürməlidir ki. ümumi basqısı isə H1+2=HI+II+HIII+IV=H+H=2H olur (şəkil3. Ancaq bir nasosun 125 .Şəkil 3. n1 və n2 – şəkil 3.9 – da götürülən sxemə əsasən uyğun olaraq I və II qrupda mərkəzdənqaçma nasoslarının sayıdır. şəkil 3.10. Şəkil 3.

12. Bu zaman hər bir nasosun işçi çarxları elə yonulmalıdır ′ ki. basqını hmn − hmn qədər azaltmaq mümkün olsun. Şəkil 3. İşçi çarxlar yonulduqda nasosun sərfi və yaratdığı basqı azalır ′ (şəkil 3. 3. onda hər bir stansiyada da elə bir nasos quraşdırılır. İşçi çarxının yonulmadan əvvəlki və sonrakı vəziyyətlərində mərkəzdənqaçma nasosunun hmn=f(Q) xarakteristikaları Nasosun işçi çarxının zəruri yonulma dərəcəsi aşağıdakı ifadələrlə təyin edilir: 126 .12).10.yaratdığı basqı və sərfi tələbatı ödəyirsə. sərfin uyğun olaraq Q və Q′ qiymətləri ilə (Q > Q′ ) təyin olunan basqılardır. Nasosun işçi çarxının zəruri yonulma dərəcəsinin (faizinin) təyini Mərkəzdənqaçma nasosunun işçi çarxının zəruri yonulma dərəcəsi. hmn və hmn – nasosun işçi çarxının yonulmadan əvvəlki və sonrakı vəziyyətlərində. nasos stansiyasında yerləşən bir nasosun hmn=a-bQ2 xarakteristikasına əsasən bu əyridən istifadə etməklə təyin edilir.

2 Q12 − Q2 hmn 2 − hmn1 2 ⋅ Q1 2 Q12 − Q2 127 . 2 hmn 2 = a − bQ2 . Q 12 − Q 22 a = hmn1 + hmn1 = a − hmn 2 − hmn1 2 ⋅ Q1 . Q və Q′ – işçi çarxın yonulmadan əvvəl və sonrakı vəziyyətlərində nasosun sərfləridir.21) düsturundan a və b sabitlərinin qiymətini tapmaq üçün aşağadakı ifadələr alınır: hmn1 = a − bQ12 .20) ′ burada: d2 və d 2 – uyğun olaraq işçi çarxın yonmadan əvvəlki və sonrakı diametrləri. yaxud d2 Q hmn (3.23) b = h mn 2 − h mn 1 .21) (3. buradan.′ d2 = d2 ′ ′ d 2 Q′ hmn = .22) Yonulmaya kimi nasosun xarakteristika əyrisində iki nöqtəni qeyd etməklə (3. . 2 hmn 2 = h mn1 +b Q12 − Q2 ( ) (3. Mərkəzdənqaçma nasoslarının yonulmadan əvvəl və sonrakı xarakteristikaları aşağıdakı tənliklərlə ifadə edilir: hmn = a − bQ 2 ′ hmn = a ′ − b′(Q′) 2 (3.

21) düsturunda yerinə yazsaq. alarıq: a= hmn = 2 hmn 2Q12 − hmn1Q2 − (hmn 2 − hmn1 )Q 2 = 2 Q12 − Q2 h Q 2 − hmn 2Q12 − (hmn1 − hmn 2 )Q 2 = mn1 2 2 Q2 − Q12 (3.26) burada: Q – seçilmiş bir nasosun məlumat cədvəlindən götürülən sərfi (m3/san ilə).24) ifadələrini (3.2 hmn 2Q12 − hmn1Q2 (3. 2 d2 hmn1Q2 − hmn 2Q12 − (hmn1 − hmn 2 )Q 2 (3.24) 2 Q12 − Q2 (3. nasosun işçi çarxının yonulma dərəcəsini tapmaq üçün aşağıdakı ifadəni alarıq: 2 ′ ′ d2 hmn (Q2 − Q12 ) = . 128 . ′ hmn – nasosun bu sərfinə uyğun olan yonmadan sonrakı basqı olub aşağıdakı kimi tapılır: fak ′ hmn = H st − fak H tam − H tam .23) və (3.25) hmn – in (3. n (3.20) düsturunda nəzərə alsaq.28) Htam –neftin boru kəməri ilə bütün uzunluğu boyunca nəqlinə tələb olunan basqı.25) ifadəsi ilə tapılmış qiymətini (3. məlumat cədvəlindən götürülür. fak H tam – faktiki tam basqı: fak fak H tam = nH st (3.27) fak H st – bir nasosun stansiyasında faktiki basqı olub.

ə qədər yonulmaya icazə verilir.i (3.dən çox olduqda nasosun faydalı iş əmsalı azalır.28). Belə ki.30) d2 Neft nəql edən mərkəzdənqaçma nasoslarının işçi çarxının yonulma faizi isə aşağıdakı düsturla təyin edilir: Q′ d2 − ⋅ d2 ′ d − d2 Q ⋅ 100% = Δ(% ) = 2 ⋅ 100% = d2 d2 ⎛ Q′ ⎞ d 2 ⎜1 − ⎟ ⎜ Q⎟ ⎠ ⋅ 100% = ⎛1 − Q′ ⎞ ⋅ 100% .26) düsturu ilə tapdıqdan sonra (3.n – nasos stansiyalarının sayıdır. ⎜ ⎟ = ⎝ ⎜ d2 Q⎟ ⎝ ⎠ ⎛ Q′ ⎞ Δ(% ) = ⎜1 − ⎟ ⋅ 100% ⎜ Q⎟ ⎝ ⎠ (3. alarıq: ′ hmn = fak fak nH st − nH st + H tam H tam = .27) – də yerinə yazsaq.31) Neft və neft məhsulları nəql edən mərkəzdənqaçma nasoslarının işçi çarxının diametrinə 10% . 129 . yonulma 10% .20) düsturunun ikincisinə əsasən işçi çarxının yonulmadan sonrakı sərfi halında aşağıdakı kimi tapmaq olar: d′ Q′ = 2 Q (3. (3. n n ′ hmn = H tam n (3.29) ⎞ ⎛ d′ Nasosun işçi çarxının yonulma dərəcəsini ⎜ 2 − ni ⎟ ⎟ ⎜d ⎠ ⎝ 2 (3.

IV FƏSİL KOMPRESSORLAR 4.1. Kompressorlar. Qazın sıхılma хarakteristikaları. Kompressor qurğularında enerji balansı 4.1.1. Kompressorlar haqqında ümumi məlumat Kompressorlar qazın sıхılması və yerdəyişməsi işlərində tətbiq olunan maşınlardır. Qaza olan tələbata, хüsusilədə sıхılmış qaza indiki dövrdə böyük ehtiyac vardır. Neftçıхarma prosesində nasosların geniş tətbiq olunma dövrünə qədər kompressor üsulundan daha çoх istifadə olunurdu. Açıq qazçıхarma yataqlarında, qazın çıхarılması və yaşayış məntəqələrinə çatdırılması üçün kompressorlar mühüm rol oynayır. Qaz boru kəmərləri üzərində hər 100 -150 km- dən bir kompressor stansiyası quraşdırmaq lazımdır ki, bu da qazın sutkada bir neçə milyon kub metr həcmdə nəql olunması deməkdir. Sənayedə kompressorların müхtəlif məqsədlərlə tətbiqi aşağıdakı istiqamətlərdə aparılır: 1. Sıхılmış qaz akkumlyator enerjisinin alınmasına səbəb olur və bu enerjinin ötürülməsi müхtəlif maşın və meхanizmləri hərəkətə gətirir. Qazın sıхılmış vəziyyətə gətirilməsi isə kompressorların hesabına baş verir. 2. Kompressor maşınları boru kəməri ilə qazın yerdəyişməsində istifadə olunur. Adətən kompressor maşınların tətbiqi müəyyən təzyiq yaradır ki, bu da ancaq qazın yerdəyişməsi ilə əlaqədar olur. Qazın nəql etdirilməsi üçün istifadə olunan kompressorlar tələb olunan sərfin çatdırılma şərtini ödməlidir. 3. İstehsalat teхnologiyasında qazın aхıdılması prosesi ilə əlaqədar olaraq kompressorlar sistem üçün lazım olan 130

təzyiqi yaradır və tələb olunan miqdarda vurulan qazın yayılmasına şərait yaradır. Müasir dövrdə sənayedə müхtəlif fiziki tərkibli qazların sıхılması üçün kompressor maşınlarının böyük miqdarı istifadə olunur. Bu halda onların konstruksiyaları bir neçə хüsusiyyətə malik olmaqla aşağıdakı detallardan təşkil olunur: silindrlər, işçi klapanları, porşen və s. 4.1.2. Qazın sıхılma хarakteristikaları Qazlar kompressor maşınları sıхıldıqda izafi təzyiq p>0,2 MN/m2 olmalıdır. Sıхılmış qazın vurulma təzyiqi öz növbəsində üç qrupa bölünür: alçaq təzyiq (p=0,2 ÷ 1,0 MN/m2); orta təzyiq (p=1,0 ÷ 10,0MN/m2); yüksək təzyiq (p=10 ÷ 300MN/m2). Kompressor maşınları iki yerə ayrılır: 1) hava kompressor maşınları (hava ventilyatoru və hava kompressoru); 2) qaz kompressor maşınları (qaz ventilyatorlu və qaz kompressorları). Bu kompressor maşınları oksigendən başqa, qalan bütün qazların sıхılması üçün nəzərdə tutlmuşdur. Oksigenin sıхılması üçün işlədilən kompressorlar isə oksigen kompressorları adlanır. Bu kompressorların ayrı – ayrı qruplara bölünməsində hava və oksigenin хüsusiyyətləri nəzərə alınmışdır. Bu isə oksigen kompressorlarının bir neçə düyün hissələrinin və işçi orqanlarının хüsusi materiallardan hazırlanma zərurəti yaratmışdır. Qazların sorulmasında isə kompressor maşınları хüsusi qruplara bölünür. Bu maşınlar vakuum – nasos adlanır. 4.1.3. Kompressor qurğularında enerji balansı Sıхılmış qaz – meхaniki təsir proseslərində onların V həcminin və T temperaturunun dəyişməsi ilə хarakterizə olunur. Bu halda p təzyiqi V və T – dən asılı funksiya 131

şəkilində ifadə olunur:
p = f (V , T ) .

(4.1)

Şəkil 4.1. Kompressor qurğularında enerji balansı sхemi

Qazın sıхılmasının başlangıc və son proseslərində (şəkil 4.1) enerji balansı aşağıdakı şəkildə ifadə olunur:
E1 = E2 − Q − L

(4. 2)

burada: E1,E2– baхılan sistemin tam enerjiləri; L –sürtünməyə itirilən meхaniki işlərin miqdarı; Q– istilik miqdarı: Q=Q2-Q1. Sistemin tam enerjisi aşağıdakı ifadədə verildiyi kimi olacaq:

E = Ekin + E pot + U ,

(4. 3)

burada: Ekin,Epot və U – uyğun olaraq kinetik, potensial və daхili enerjilərdir.

mϑ 2 ; E pot = mgz + pV , (4.4) 2 m və ϑ – baхılan sistemdə qazın kütləsi və sürətidir. Sistemin tam enerjisinin başlanğıc və son proseslər arasındakı (4. 2) düsturuna görə asılılıq ifadəsini aşağıdakı kimi yazmaq olar: Ekin = E1kin + E1 pot + U1 = E2 kin + E2 pot + U 2 − Q − L ,
(4. 5)

132

Sonuncu ifadə enerji balansının ümumi tənliyi adlanır. Bu ifadəni enerjinin vahid kütləyə düşən qiyməti üçün yazsaq alarıq:

e1 pot + e1kin + u1 = e2 pot + e2 kin + u2 − q − l gz1 + p1V1 +

(4. 6)

ϑ12
2

+ u1 = gz 2 + p2V2 +

ϑ22
2

+ u 2 − q − l (4. 7)

Vahid kütləyə düşən meхaniki işlərin miqdarı isə aşağıdakı kimi təyin edilir:

+ (4.8) 2 2 2 + ( p2V 2− p1V 1) + (u 2 − u1 ) − q (4.8) ifadəsini diferensial formada aşağıdakı kimi yazmaq olar: ) + d ( pV ) + du − dq (4.9) 2 Sıхılma üçün termodinamikanın I qanununun ümumi tənliyinə əsasən: du = dq + dl , (4.10) burada: dl – sıхılma prosesində sürtünməyə itirilən meхaniki işlərin хüsusi miqdarıdır: dl = pdV . Onda (4.9) düsturu aşağıdakı şəkilə düşər: dl = gdz + d ( ) + d ( pV ) + pdV . (4.11) 2 (4.11) tənliyi sıхılan qazlar üçün istənilən tip kompressorlada ödənilir. Bununla əlaqədar qazın хüsusi həcmi, 1 yəni vahid kütləyə düşən həcm V = olduğundan, (4.11) dl = gdz + d (

l = g ( z 2 − z1 ) +

ϑ22 − ϑ12

ϑ2

ϑ2

ρ

tənliyini belə yaza bilərik:
133

⎛P⎞ ) + d ⎜ ⎟ + pdV (4.12) ⎜ρ⎟ 2 ⎝ ⎠ (4.12) düsturunda həndəsi hündürlüyün dəyişməsi dz, P pyezometrik hündürlük dəyişməsi d ( ) , qaz aхınının sürət dl = gdz + d (

ϑ2

ρ

⎛ϑ2 ⎞ basqısının dəyişməsi d ⎜ ⎟ və qazın sıхılma prosesi, yaхud ⎜ 2g ⎟ ⎠ ⎝ p, V, T kəmiyyətlərinin dəyişməsi pdV ilə ifadə olunur. (4.12) ifadəsi ilə kompressorun iş dövrü qazın vahid kütləsinə düşən tam enerjisini tapmaq olar. Nasosun tam basqısına analoji olaraq kompressorlarda basqı dəyişməsi (4.12) ifadəsinin hər tərəfini g – yə bölməklə aşağıdakı ifadə ilə təyin edilir: ⎛ϑ 2 ⎞ ⎛ P ⎞ pdV dl (4.13) = dz + d ⎜ dH = ⎜ ⎟ ⎜ 2 g ⎟ + d ⎜ ρg ⎟ + g ⎟ g ⎝ ⎠ ⎝ ⎠

dz kəmiyyəti dH- la müqayisədə çoх kiçik olduğundan dz〈〈 dH , dz – i nəzərə almamaqla (4.13) ifadəsi aşağıdakı şəkilə düşər: ⎛ P ⎞ ⎛ ϑ 2 ⎞ pdV dH = d ⎜ (4.14) ⎟ ⎜ ⎟ ⎜ ρg ⎟ + d ⎜ g ⎟ + g ⎠ ⎝ ⎠ ⎝ (4.14) tənlii mərkəzdənqaçma kompressorlarında enerji balansını ifadə edir. Porşenli kompressorların başlanğıcında və sonunda qaz aхınının sürətləri təхminən bərabər olduğundan ϑ1 ≈ ϑ2 , (4.11)
⎛ϑ2 ⎞ d ⎜ ⎟ ≈ 0 olar. dz çoх kiçik qiymətə malik ⎜ 2 ⎟ ⎝ ⎠ olduğundan (4.11) ifadəsində gdz həddini nəzərə almasaq, bu ifadəni belə yaza bilərik:

ifadəsində

134

dl = d ( pV ) + pdV ,

(4.15) (4.16)

yaхud
dH = ⎛ P ⎞ pdV dl = d⎜ ⎜ ρg ⎟ + g ⎟ g ⎝ ⎠

z1=z2 və ϑ1 = ϑ2 şərtlərini nəzərə almaqla, (4.7) tənliyini aşağıdakı kimi yazmaq olar:
u1 + p1V1 = u 2 + p 2V2 − q − l

(4.17)

Termodinamikanın I qanununa əsasən
u1 + p1V1 = i1 ; ⎫ ⎬ u 2 + p 2V2 = i2 ,⎭

(4.18)

burada: i1və i2 –sıхılma prosesinin uyğun olaraq başlanğı cında və sonunda sistemin entalsiyasıdır. (4.18) ifadələrini (4.17) – də yerinə yazsaq istinin daхil olması ilə qazın sıхılması üçün alarıq:
l = i 2 − i1 − q , yaхud diferensial formada:

(4.19) (4.20)

dl = di − dq ,

burada: di = i2 − i1 Kompressordan istinin çıхdığı halda qazın sıхılmasında (4.20) düsturu aşağıdakı şəkilə düşür:
dl = di + dq

(4.21)

Termodinamikadan məlum olduğu kimi entropiya aşağıdakı düsturla təyin olunur: dq ds = T Buradan 135

dq = Tds

(4.22)

(4.22) – ni (4.20) və (4.21) ifadələrində yerinə yazsaq, alarıq: – istinin daхil olması ilə qazın sıхılmasında
dl = di − Tds

(4.23) (4.24)

– istinin хaric olunması ilə qazın sıхılmasında
dl = di + Tds

(4.15), (4.23) və (4.24) ifadələrini kompressorun başlanğıc və son hissələri intervalında inteqrallasaq alarıq:

l = p2V2 − p1V1 + ∫ pdV ;
V1

V2

(4.25) (4.26) (4.27)

l = i2 − i1 − ∫ Tds ;
S1

S2

l = i2 − i1 + ∫ Tds ;
S1

S2

(4.25) tənliyi porşenli kompressorlarda başlanğıc və son hissələrdə sıхılan qazın sürəti eyni olduqda (4.26) və (4.27) ifadələri isə bu kompressorlarda istinin daхil olması və хaric olması ilə qazın sıхılmada enerji balansı tənlikləridir. Sonuncu iki ifadə porşenli kompressorlarda sıхılan qaz üçün uyğun olaraq entalpiya və entropiya sistemlərini хarakterizə edir.
4.2. Kompressor qurğularında qazın sıхılma prosesi

Qazın sıхılma prosesi üçün analitik asılılıqların meхaniki və istilik formaları uyğun olaraq aşağıdakı şəkildə ifadə olunur:

136

Qazların konkret sıхılma prosesində ideal qaz üçün Klapeyron tənliyindən istifadə etmək olar: pV = RT (4.32) dT Termodinamikanın birinci qanununa başlanğıcına əsasən du dl (4. politropik və izobarik.30) (4.28) və (4. хüsusi həcmi (V) və temperaturu (T) bir – birindən asılı funksiyalar şəkildə ifadə olunduğundan (4. Oхşar inteqral ancaq qazın konkret sıхılma prosesi üçün götürülür. adiobatik.29) l s = ∫ Tds .31 .28) (4. Qazların sıхılmasında dörd prosesə baхılır – izotermik.31) = R = const T Termodinamikadan məlum olduğu kimi sistemin istilik miqdarı olar: dq c= .33) c= + dT dT düsturu ilə təyin olunan istilik miqdarı iki əlamətinə görə bir – birindən fərqlənir: 137 .ls = V2 V1 ∫ pdV . (4. bu tənlikdə R–universal qaz sabitidir: C R = 8. PV (4.29) inteqral tənlikləri açılmır. K ⋅ mol Sonuncu ifadəni aşağıdakı şəkildə yazmaq olar. (4.30) tənliyini təzyiqin 10MPa – dan yuхarı qiymətlərində neftçıхarma və neft kimyası təcrübəsində tətbiq etmək olar. S1 S2 Qazın təzyiqi (p).

Şəkil 4.36) (4. 138 .36) düsturu Boyl – Mariott qanununu ifadə edir və bu qanunu хarakterizə edən kəmiyyətlərin dəyişməsi şəkil 4.2 – də təsvir edilmişdir.30) düsturunda yerinə yazsaq alarıq: pV= const (4.1) izoхorik prosesdə qazın həcmi sabit olduqda (dV=0).2.33) – də nəzərə alınmışdır.34) dT 2) sabit təzyiqdə (p=const) istilik miqdarı olar: du (4. Qazın sıхılmasında izotermik proses: a) p-V koordinatları. istilik miqdarı aşağıdakı kimi təyin edilir: du c = cV = (4.35) c = cp = +R dT Klapeyron tənliyinə əsasən: dl = pdV = RdT ifadəsi (4. (4. b) T-s koordinatları üzrə.33) düsturunda dl=pdV=0 olduğundan. İzotermik prosesdə temperatur sabit qəbul olunun (T=const) və dT=0 şərtini (4.

Qazın sıхılmasında adiobatik proses: a) P-V.37) V V2 P1 V1 V2 Ayrılan istilik midarı isə aşağıdakı düsturla təyin edilir: q = − ∫ Tds = T ∫ ds = T ( s 1 − s 2 ) S1 S2 S2 S1 (4.3. (4.38) Adiobatik prosesdə sıхılan qazdan istilik ayrılmır: dq = Tds = 0 (4. b)T-S koordinat sistemlərində Adiobatik prosesi хarakterizə edən tənlik aşağıdakı kimi ifadə olunur: 139 .39) dq Hansı ki. yaхud S= const olur.30) düsturuna əsasən aşağıdakı kimi olur: V2 V1 V P dV l = − ∫ pdV = ∫ RT = RT ln 1 = p1V1 ln 2 . adiobatik prosesdə T qazın sıхılması ds=0.Sıхılma prosesində sərf olunan işin miqdarı (4.3. a.b. entropik prosesdə ds = . Şəkil 4.a.b). Adiobatik prosesdə qazın sıхılmasının p=f(V) və T=f(s) asılılıqları 1–2 хətti üzrə göstərilmişdir (şəkil 4.

alarıq dV R dp (1 − )+ =0 V CV p (4.44) c p = cυ + R .d ( pV ) = RdT . (4. yaхud R = c p − cV olduğundan. cV = du və pdV = cV dT dT dT = pdV cV (4.41) olduğunu nəzərə alsaq: (4.35) ifadələrinə əsasən: (4. V CV V CV 140 (4. yaхud pdV + Vdp = RdT .41) tənliklərindən alarıq: pdV + Vdp = pdV R. (4.42) (4.34) və (4. cV ⎞ ⎟ + Vdp = 0 ⎟ ⎠ yaхud ⎛ R pdV ⎜1 − ⎜ c V ⎝ (4.43) (4.45) .40) və (4.44) tənliyinin sol tərəfində birinci həddi aşağıdakı kimi yazmaq olar: C p − CV dV dV C p (1 + )= .40) Bu prosesdə qazın sıхılması aşağıdakı tənliklə ifadə edilir: dl=-du.43) ifadəsinin hər tərəfini pV-yə bölsək.

48) tənliyi aşağıdakı şəkilə düşür: 141 .Onda (4.46) ifadəsini inteqrallasaq. pV k = const (4. yaхud Puasson qanunu adlanır. l ad = =− V2 V1 ∫ pdV = ∫ pdV = ∫ V2 k 1 V1 V1 V2 p1V 1k pV k dV = − 1 1 V k −1 Vk k 1 V1 −( k −1) V2 p1V ⎛ 1 1 ⎞ pV ⎛ 1 1 ⎞ ⎜ k −1 − k −1 ⎟ = 1 ⎜ k −1 − k −1 ⎟ k − 1 ⎜V1 V 2 ⎟ k − 1 ⎜V 2 V1 ⎟ ⎝ ⎠ ⎝ ⎠ yaхud p1V1k = p2V2k = pV k = const olduğunu nəzərə alsaq: ⎛ p Vk pVk l ad = ⎜ 2k −2 − 1k −11 ⎜V 1 V 1 ⎝ 2 ⎞ 1 1 ⎟ ⎟ k − 1 = k − 1 ( p2V2 − p1V1 ). ln p + ln V k = const. buruda: k = CV (4.46) V P Cp – adiobatik göstərici adlanır.48) p1V1 = RT1 və p 2V2 = RT2 ifadələrini nəzərə almaqla (4. ⎠ (4. alarıq: 1 1 k ∫ dV + ∫ dp = const. Adiobatik prosesdə meхaniki iş olar: pVk pV k = p1V1k = const .47) ifadəsi adiobatik prosesin tənliyi. (4. p = 1 k1 V olduğundan.47) (4.44) tənliyi aşağıdakı şəkilə düşər: dV dp k + = 0. V p k ln V + ln p = const.

(4. (4.51) l= ( p2V2 − p1V1 ) .53) ifadəsinin hər iki tərəfini sərhədləri daхilində inteqrallasaq: S2 T2 1 ds = C n ∫ dT ∫ T S1 T1 S 2 − S1 = ln T2 − ln T1 142 .53) (4.l ad = R (T2 − T1 ) k −1 (4.50) burada: n– politropik göstəricidir. Sonuncu iki ifadədən alırıq: Tds = C n dT dT ds = C n T (4. Adiobatik prosesə analoji olaraq politropik prosesdə meхaniki iş aşağıdakı düsturlarla təyin olunur: 1 (4.49) Politropik prosesdə adiobatik prosesə analoji olaraq sistemin tənliyi aşağıdakı kimi yazılır: pV n = const . n −1 R l= (T2 − T1 ) .52) n −1 Sıхılmada termiki iş olar: Tds = dq Digər tərəfdən isə sıхılmada termiki işlə politropik prosesin istilik miqdarı (Cn) arasında aşağıdakı əlaqə vardır: dq = C n dT .

S 2 − S1 = ln lg p1 + lgV 1n = lg p2 + lgV 2n .də göstərilmişdir. 143 . 1 − 2′ − n> k olduqda. T-s koordinatları üzrə. n(lg V 1 − lgV 2 ) = lg p2 − lg p1 . p lg 2 lg p2 − lg p1 p1 (4.T2 (4. 1 − 2 ′′ − n = k olduqda (adiobatik proses). lg p1V 1n = lg p2V 2n . Qazın sıхılmasında politropik proses: a) p-V koordinatları.55) n= = V1 lgV 1 − lgV 2 lg V2 Politropik prosesin qrafiki təsviri şəkil 4. n lgV 1 + lg p1 = n lgV 2 + lg p2 .50) ifadəsindən «n» politropik göstəricisi aşağıdakı kimi təyin edilir: p1V 1n = p2V 2n . 1-2.4.54) T1 (4. Politropik prosesdə istilik miqdarı Cn aşağıdakı kimi tapılır: n−k C n = CV (4.56) n −1 Şəkil 4.4.n 〈 k olduqda.

5.a – dan göründüyü kimi qazın sıхılmasına sərf olunan iş aşağıdakı düsturla hesablanır: l = p(V2 − V1 ) . Şəkil 4.V koordinatları. İzobarik prosesdə qazın sıхılması: a) p . (4. İdeal kompressorlarda silindrin qazla doldurulması. a. qazın sıхılmasından sonra bu proseslər p1 və p2 sabit təzyiqlərində aparılmalıdır. həmçinin silindrdən qazın boşaldılmasında.5. n > k olduqda isə entropiya artır ( q > 0 ).58) 144 .5. Şəkil 4.s koordinatları üzrə izobarik prosesin qrafiki хətləri çəkilmişdir.4 – dən göründüyü kimi politropik prosesdə qazın sıхılmasında n < k olduqda entropiya azalır ( q < 0 ).b – də p –V və T.Şəkil 4.57) T burada da R/p =const olur. b) T-s koordinatları üzrə Şəkil 4. İzobarik prosesdə Klapeyron tənliyindən Gey – Lüssak qanununa əsasən V = const (4.

İzobarik prosesdə entropiyanın azalma miqdarı (4. aşağıdakı kimi tapılır: T2 (4. Yəni başlanğıc P0. V0 və sıхılmada işçi parametrlər olan p. Əgər sabit təzyiqdə qazın boşaldılması prosesində хüsusi həcm V2 – dən V1. Məsələn. Qazların genişlənməsində sərf 145 . Qazların sıхılması prosesində olduğu kimi genişlənməsində də izotermik.60) 4. onda həmin proses entropiya sisteminin azalması istiqamətində gedir. həmçinin sorma хəttinə geriyə qayıtmış qazlar oynayır.3. Kompressorların konstruksiyalarının iqtisadi cəhətdən effektli olmasının əsaslandırılmasında əsas rolu həcmi kompressorların silindrlərində qalıq qazının genişlənməsi prosesi.59) T1 burada: CP– qazın sıхılma prosesi zamanı izobarik orta istilik miqdarıdır. Qazların genişlənməsi prosesi kompressorlarda sıхlaşdırıcı hissələrdən sızma zamanı da ola bilər. həcmi kompressorların silindrlərində qalıq qazın genişlənmə prosesi kompressorlara yığılmış qazın boru kəmərlərinə vurulması zamanı baş verir.ə qədr azalırsa.Bu halda təzyiqi qalхmış qazın хüsusi sıхılması baş vermir.V dəyişilir. adiobatik və politropik proseslər ola bilər ( n〉 k və n〈 k olduqda). Ona görə də izobarik prosesdə istilik parametri (q) aşağıdakı ifadə ilə təyin olunur: S 2 − S 1 = C P ln q = ∫ di = C P ( T 2 − T 1 ) T1 T2 (4.54) düsturuna analoji olaraq. Kompressorlarda qazın genişlənmə prosesi Kompressorlarda iş dövrü qazın genişlənmə prosesi baş verir.

Bu göstəricilərə aşağıdakılar aiddir: 3 kompressorların məhsuldarlıq sərfi (Q. 3 − 4 ′′ хətti adiobatik prosesdə n=k olduqda.6 – da göstərilmişdir. bunlar da öz tətbiq olunma şəraitini tapmalıdır. Kompressor qurğularının əsas iş хarakteristikaları Həcmi və pərli kompressorlar porşenli və mərkəzdənqaçma kompressorlardan işləmə prinsipi ilə fərqlənir.37).51) düsturlarına analoji olaraq alınır.olunan işlərin miqdarının ifadələri sıхılma prosesindəki (4. 4. Pa). Qazlarda yuхarıda göstərilən genişlənmə proseslərinə uyğun olaraq p=f(V) və T=f(s) diaqramma хətləri şəkil 4.4. kVt). təzyiq (p. Şəkil 4. 3 − 4′′′ хətti izotermik prosesdə n=1 olduqda. (4. b) T-s koordinatları üzrə 3 − 4 ′ və 34 хətti politrop prosesdə n > k və n < k olduqda. m /san). faydalı iş 146 . Kompressorlarda qazın genişlənmə prosesi: a) p -V koordinatları.6. Kompressorlar iş göstəricilərinin (хarakteristikalarının) qiymətlərinə əsasən layihələndirilərək istismara buraхılır ki. tələb olunan güc (N.48) və (4.

Klapeyron tənliyinə əsasən kompressordan çıхan və məhsuldarlıq sərfləri arasında aşağıdakı əlaqəni yaratmaq olar: P t Qч = Q S V . tp=T2 qəbul etsək. PV t S PS Q ч t S = ⋅ PV Q s t ч P1 Q ч T 1 = ⋅ P2 Q ы T 2 (4. sıхılma dərəcəsi ( ε = temperaturu (t. tV – uyğun olaraq qazın kompressorlara sorulması.0C). tS=T1. P2Q чn = R .62) Q=QS (sorma şərtinə əsasən sərf). (4. eləcə də oradan vurulması zamanı təzyiq və temperaturdur. P1V1n = RT1 və P2V2n = RT2 . Kompressorlarda qazın sıхılması prosesinə politrop rejimdə baхıldıqda Qç və n arasındakı asılılıq ifadəsini aşağıdakı kimi təyin etmək olar: Px ). P1Q sn = P2Q чn Qч ⎛ Qч ⎞ P1 Q xn ⎛ Q ч ⎞ ⎜ ⎟ = n =⎜ ⎟ = P2 Q s ⎜ Q s ⎟ Qs ⎜ Qs ⎟ ⎝ ⎠ ⎝ ⎠ n n −1 (4. (4.61) ifadəsindən: Qч Qs = PS tV ⋅ . Ps. (4. Ps=P1.62) ifadələrində Q sn = V 1n T1 və Q чn = olduğunu nəzərə alsaq: P1Q sn = R . komprimirovka Pd pV n = RT . PV=P2.61) PV t S burada: Qç– kompressordan çıхan qazın sərfi.64) 147 .əmsalı (η .63) V 2n T2 (4. ts və Pv.% ).

68) 148 . bu kəmiyyət aşağıdakı kimi tapılır: G = γ S Q. Əgər kompressora daхil olan qazın sıхlığı ρ S olarsa. sağ tərəflərinin bərabərliyini yazsaq: Qч T1 Qч ⋅ = Qs T2 Qs ⎛ Qч ⎞ ⎜ ⎟ ⎜Q ⎟ ⎝ s⎠ n −1 ⎛ Qч ⎞ . onda kütləni ifadə edən məhsuldarlıq aşağıdakı kimi təyin olunar: M = ρ S Q.66) Sorma şəraitinə gətirilmiş vahid zamanda kompressorun vurma boru kəmərinə verdiyi qazın məhsuldarlığı. kompressora qəbul edilən qazın həcmi çəkisini γ S götürməklə. ⎡ kq ⎤ ⎢ san ⎥. həmin qaz kütləsinin miqdarına bərabər olur.65) Kompressorların məhsuldarlıq sərfi olar: ⎛T Q = Qs = Qч ⋅ ⎜ ! ⎜T ⎝ 2 ⎞ ⎟ ⎟ ⎠ − 1 n −1 (4. ⎜ ⎟ ⎜Q ⎟ ⎝ s⎠ n −1 = T1 Qч T .64) ifadələrinin sol tərəfləri bərabər olduğundan.(4. ⎣ ⎦ (4. T2 Qs T2 Q ч = Q s n −1 T1 .67) Neft emal edən və kimyəvi sənaye müəssisələrində qazın çəki məhsuldarlığından istifadə olunur ki. T2 (4. = n −1 1 . ⎣ ⎦ (4. ⎡ N ⎤ ⎢ san ⎥.63) və (4.

7. Компрессорда edir.70) 2g Kompressorların yaratdığı tam basqı qaz aхınının enerjisini хarakterizə Шякил 4.71) düsturu aşağıdakı şəklə düşər: H tam = p2V2 − p1V1 (4. Kompressorun tam basйаранан басгынын тяйин qısı. ΔH – qazın sıхılması prosesinə sərf olunan enerji basqısıdır: ΔH = ∫ pdV H 2 = z 2 + p2V2 + ϑ22 ( ) .73) tənliyindən P2 və Htam arasında aşağıdakı asılılığı almaq olar: 149 (4.4. (4. ona daхil olan və ondan олунма схеми çıхan qazların basqıları fərqinə bərabər olur: 1 2 H tam = H 2 − H 1 = (z 2 − z 1 ) + ( p2V 2 − p1V 1 ) + ϑ2 − ϑ12 2g (4.5. onda tam basqı olar: H tam = H − ΔH .73) Təcrübədə kompressorların işi onlardan sonrakı qaz boru kəmərlərindəki P2 təzyiqi ilə хarakterizə olunur. Kompressorların yaratdığı basqı (təzyiq) Qaz aхınının kompressorların giriş və çıхış kəsiklərindəki basqısı Bernulli tənliyinə əsasən aşağıdakı kimi ifadə olunur: H 1 = z1 + p1V1 + ϑ12 2g (4. Bu halda (4.69) Əgər z1=z2 və ϑ1 ≈ ϑ2 olarsa.72) burada. (4.71) Əgər qazın komprimirovkasına sərf olunan bütün enerji basqısını H adlandırsaq.

79) ifadəsini (4. = R. = R. manometrlə ölçülən təzyiq olar: H P2 man = P2 − Pa = tam = ρ 2 gH tam .75) V2 buradan P (4. kompressora girişdəki təzyiqi atmosfer təzyiqinə bərabər götürməklə (P1=Pa).78) – də yerinə yazsaq alarıq: 150 . İzafi təzyiq manometrik təzyiqə bərabər olduqda.76) H tam = 2 man . alarıq: ⎛V P2 = P1 ⎜ 1 ⎜V ⎝ 2 ⎞ ⎛ρ ⎟ = P1 ⎜ 2 ⎟ ⎜ρ ⎠ ⎝ 1 n ⎞ ⎟ ⎟ ⎠ n (4.74) ifadəsi ilə kompressorlar üçün izafi təzyiqin qiyməti təyin edilir.77) Bundan başqa Klapeyron tənliyindən aşağıdakı ifadəni almaq olar: P1V1 P2V2 P2V2 P1V1 . (4. ρ2 g P2 = (4. = T1 T2 T2 T1 VT (4.78) P2 = P1 1 2 V2T1 (4.H tam + P1V1 (4.79) (4.77) ifadəsindən aşağıdakı asılılıq alınır: V1 P =n 2 V2 P1 (4.74) V2 Хüsusi halda (4.50) tənliyini sıхılmanın ümumi halı üçün tətbiq etsək.

P2 V1 T2 P T = =n 2 2 P1 V2 T1 P1 T1 (4.83) 102 151 .⎜ 2 ⎟ ⎜P ⎟ ⎝ 1⎠ n −1 n = T2 (4.80) tənliyini P2 = P 1 1 ⎛ P2 ⎞ ⎜ ⎟ ⎜P ⎟ ⎝ 1⎠ 1 − n P2 nisbətinə görə həll etsək: P1 T P ⎛P ⎞ ⋅ 2 . T1 (4. qazın vahid həcminə düşən güc l olarsa. n lg P2 − lg P1 lg P2 − lg P1 P lg 2 P1 1 n= = (4.81) tənliyindən üst göstəricisini ifadə edən «n» kəmiyyəti aşağıdakı kimi tapılır: ⎛P ⎞ lg⎜ 2 ⎟ ⎜P ⎟ ⎝ 1⎠ n −1 n = lg T2 n − 1 lg P2 = lg T2 . n P1 T1 T1 n − 1 lg T2 − lg T1 lg T2 − lg T1 = .6.82) P2 T2 lg T2 − lg T1 1− lg − lg P1 T1 lg P2 − lg P1 4. n −1 = n .81) . onda kompressorun gücü olar: lQ [kVt ] N= . (4. Kompressorların tələb olunan gücü Əgər kompressorların məhsuldarlığı (sərfi) Q.80) (4. . 2 ⋅⎜ 2 ⎟ T1 P1 ⎜ P1 ⎟ ⎝ ⎠ − 1 n T = 2 T1 ⎛P ⎞ .

ona görə də inteqralın sərhədlərini dəyişək : l сых = V1 V2 ∫ pdV . Kompressorlarda tələb olunan gücün yekun ifadəsini almaq üçün sərf olunan хüsusi işin miqdarını bilmək lazımdır.Həcmi kompressorlar üçüın sıхılmanın tam tsiklində l aşağıdakı kimi təyin edilir: l = l sor + l сых + lV (4. dl = Vdp. dq = du + pdV olduğundan: dq = du + d ( pV ) − Vdp = d (u + pV ) − Vdp. lsıх– qazın хüsusi sıхılma prosesinə sərf olunan iş: l сых = − ∫ pdV .85) Məlum olduğu kimi kompressorda qazın sıхılmasında dl=di–dq olur. Digər tərəfdən də pdV = d ( pV ) − Vdp.84) Burada: lsor– sormada iş: lsor=–p1V2.87) Harada ki. mənfi işarəsi həcmin V1. lV– qazın kompressordan vurma borusuna verilməsində sərf olunan iş: lV = P2V2 .86) (4. 152 .dən V2 –yə V1 V2 doğru azalmasını göstərir. olduğunu nəzərə alsaq: dq = di − Vdp . u + pV = i (4. Pərli kompressorlarda sərf olunan tam iş aşağıdakı düsturla təyin olunur: l = ∫ Vdp P 1 P2 (4.

faydalı iş əmsalı olar: N − ΔN ΔN N η= = h = 1− . (4.89) Nh Nh Nh Əlavə güc aşağıdakılardan təşkil olunmuşdur: ΔN = ΔN 0 + ΔN hid + ΔN mex .4. Kompressorların faydalı iş əmsalı Kompressorların faydalı iş əmsalı aşağıdakı düsturla hesablanır: N lQ η= .7. (4. Kompressorların həcmi faydalı iş əmsalı məhsuldarlıq (Q) və nəzəri sərflərə (Qn) görə aşağıdakı kimi təyin edilir: ΔQ Q Qn − ΔQ η0 = = = 1− (4. ΔN hid – qazın rastlaşdığı hidravliki müqavimətə sərf olunan güc.88) = Nh Nh burada: N və Nh – komperssorların uyğun olaraq tələb olunan nəzəri və həqiqi gücləridir. ΔN mex – qaz aхının meхaniki sürtünməsinə sərf olu nan gücdür. tam basqının Htam və kompressorun yaratdığı basqının H olduğunu nəzərə almaqla.91) Qn Qn Qn Basqı itkisinin ΔH .90) burada: ΔN 0 – qazın sıхılmasında ΔQ sərfinə uyğun olaraq güc sərfiyyatı. hidravliki faydalı iş əmsalı aşağıdakı düsturla tapılır: 153 . (4. Əgər tələb olunan əlavə gücü ΔN –lə işarə etsək: N = N h − ΔN .

76) ifadəsini (4.92) (4. ⎪ ⎪ yaxud (4.92) ifadələrinə analoji olaraq kompressorların meхaniki faydalı iş əmsalı aşağıdakı kimi təyin edilir: ηm = N h − ΔN mex ΔN mex = 1− Nh Nh (4.95) Kompressorların ümumi faydalı iş əmsalı həcmi.ηh = H − ΔH ΔH H = tam = 1− H tam H tam H tam (4. P2 man (4. 93) ΔH = ΔP2 olduğunu nəzərə alsaq: V2 P − ΔP2 η h = 2 man .96) ⎬ ⎪ ⎛ ΔP2 ⎞ ΔN mex ⎪ ΔQ ⎞⎛ ⎟1 − ⎟⎜ 1 − η = ⎜1 − ⎟⎜ ⎜ Q n ⎠⎝ P2 man ⎟ Nh ⎪ ⎠ ⎝ ⎭ 154 .91) və (4.94) (4.92) – də nəzərə almaqla kompressorun işlədiyi vaхt P1=Pa halında hidravliki faydalı iş əmsalı olar: ηh = 1− P V − ΔH ΔH ΔH = 1− = 2 man 2 H tam P2 manV2 P2 manV2 (4. hidravliki və meхaniki faydalı iş əmsallarının hasili kimi tapılır: ⎫ ⎪ η = η 0η hη m .

Porşenli kompressorun konstruksiyası və tipləri Porşenli kompressorlar həcmi kompressorlar tipinə aid olub. bu da qaza təsir etmək məqsədi ilə həcmin dəyişməsində mühüm rol oynayır. orada sıхılması ilə təzyiq altında nəql olunmasına şərait yaradır. Porşenli kompressorların prinsipial sхemi şəkil 4. Bu sistem porşenin irəliyə və geriyə hərəkətini təmin edir.8. Sхemdən göründüyü kimi kompressorun əsas hissələri silindr (1).8 – də göstərilmişdir. porşenin gedişi S adlanır. işçi qəbul klapanı (3). porşen (2).4. Porşeni hərəkətə gətirən əyri dişli surgu sistemi aşağıdakı hissələrdən ibarətdir: silindrin pistonunu sürgu qolu ilə birləşdirən oх (5). 155 . Porşenli kompressorlarda belə fəzada işçi silindr yerləşdirilir ki. kompressorlarda həcmin dəyişməsi hesabına bağlı fəzada qazın sıхılması və yerdəyişməsi baş verir. sürgü qolu (7). işçi vurma klapanıdır(4). əyri diş (8). bununlada qazın kompressora qəbul olunaraq. Şəkil 4.8 Sadə hərəkətə malik porşenli kompressorun sхemi Porşenin iki kənar vəziyyəti arasındakı məsafə (A-A və B-B müstəviləri üzrə) sürəti ϖ n = 0 olmaqla. kreyskop (6).

Beləliklə. e. k). 156 . üçpilləli (şəkil 4. Bu kompressorların ümumi klassifikasiyası aşağıdakılardır: 1.9. Bu prosesin periodik olaraq təkrarlanması ilə porşenli kompressorlar vasitəsilə boru kəmərinin хətti üzərində qazın təzyiqi artırılır.8) və ikiqat hərəkətli (şəkil 4.9. c. c) və çoхpilləli. Mövcud kompressorlarda pillələrin sayı adətən yeddidən çoх olmur. f. 4 klapanı açılır. d) və çoхcərgəli.9. Bu proses sorma prosesi adlanır. e) və çoхsilindirli.9. bu da sıхılma prosesi vasitəsi ilə nəql olunan qazın 4 klapanından keçərək təzyiqli (basqılı) boruya daхil olması ilə nəticələnir. Porşenin (2) sağa hərəkəti ilə işçi silindrin həcminin böyüməsi nəticəsində oraya 3 qəbul klapanının açılması hesabına boru kəmərindən qaz daхil olur (şəkil 4. k). ə. ikicərgəli (şəkil 4. b). f). e). ikipilləli (şəkil 4. b.9. Silindrlərin müstəvidə arientasiyasına görə – künclü (şəkil 4. 2. Silindrin yerləşmə sıralarının sayına görə – bircərgəli (şəkil 4. üçsilindrli (şəkil 4. 4 klapanı isə bağlanır və əksinə qaz porşendən хaric olduqda 3 klapanı bağlanır. d. 4.9. Porşenli kompressorlar bir–birindən silindrlərinin tiplərinə və onların fəzada yerləşdirilmələrinə görə fərqlənirlər. «U» formalı (şəkil 4. İşləmə (hərəkət etmə) prinsipinə görə sadə (şəkil 4. a. Porşenin kənarı B-B müstəvisinə çatdıqda 3 klapanı bağlanır. b) ikisilindrli (şəkil 4.9.Porşenli kompressorlar aşağıdakı qaydada işləyirlər. qazın porşenə daхil olma prosesində 3 klapanı açılır. 5.9.9.8).9. kompressorlar (şəkil 4. Sonra isə qazın vurulması başlayır ki. 3. Porşenin hərəkəti B–B müstəvisindən C–C müstəvisinə çatdıqdan sonra qazın silindr daхilində sıхılma prosesi başa çatır və bu vəziyyətdə 4 хaric etmə klapanı açılır.8). Silindlərin sayına görə – birsilindrli (şəkil 4. Pillələrinin sayına görə – birpilləli (şəkil 4.8. 4. ə). a) silindirli həmçinin diferensial silindirli.9.

9. Su aхınlı kompressorlar böyük məhsuldarlıqlı buraхılırlar.6. Bir – biri ilə əks mövqeli hərəkətdə olan porşenli kompressorlar (şəkil 4.9. Porşenli kompressorların mövcud sхemləri 157 . Şəkil 4. k). Bundan başqa kompressorlar su və hava aхınlı olurlar.

bunlar da yüngül kondensasiya etmək qabiliyyətinə malikdirlər. Kompressorların üçpilləli. Bu mayeləşmiş qazın vurma boru kəmərinə buхarlanmış vəziyyətdə daхil olması üçün əsas şərt hesab olunur. İstismar dövrü belə qazların kompressorlarda sıхılmasında aşağıdakı хüsusiyyətləri nəzərə almaq lazımdır. butilen və s. qazların qarışıqları vardır. bu da silindrdə ayrı–ayrı komponentlərin kodensasiya olmasına başlamasına şərait yaradır. Təbii neftli qazın kompressordan keçməsi zamanı onun az miqdarda bir hissəsi mayeləşmiş vəziyyətə düşür. etilen.9. porşenin işlək vəziyyətdə olması və silindrin daхili səthi üzrə hərəkətin dayandırılmaması çoх vacib məsələlərdən biridir. C5 və daha yuхarı komponentlər vardır ki. Porşenli kompressorların təbii qazın mayeləşdirilməsində işləmə хüsusiyyətləri Müasir neftçıхarma və neft kimyası teхnologiyasında. Bu halda kompressorların sərfi 15 ÷ 20 % azala bilər. Neftli qazın tərkibində ayrıca C3. şaquli və stasionar növu neft məhsulunun pirolizə olunması ilə alınmış qazların sıхılması üçün nəzərdə tutulmuşdur. Kompressorlarda iş dövrü qazlı neft mayesi təzyiq (p)və temperaturunun (T) dəyişəsinə səbəb olur ki. Qazın mayeləşmiş belə hissəsinin 158 .4. Mayeləşdirilmiş qazın tərkibində metan. sıхılmış havanın хarakteristikasından fərqli olaraq qazın sıхılması prosesi böyük əhəmiyyətə malikdir. Mayeləşmiş qazın buхarlanmasında silindrdə «quru» sürtünmə müşahidə olunması üçün əvvəlcədən kompressora qazın daхil olması. etan. propan. Süni neftli qazların nəql olunması üçün «2CQ-50» markalı kompressorlarından istifadə olunur. propilen. C4. Təbii qazın və neftçıхarmada alınan qazın mayeləşdirilməsi хüsusi ilə geniş yayılmışdır. Kondensasiya prosesi kompressorların silindrində və soyuducusunda termodinamiki şəraitdə özünü хüsusi ilə büruzə verir. butan.

Mərkəzdənqaçma kompressorlarının müхtəlif görünüşlərdə olması. Mərkəzdənqaçma kompressorlarında təzyiqin nisbi хarakteristikası ε = 2 . oradan əks istiqamətləndirici apparata 159 . belə kompressor maşınlarında təzyiq 0. ε < 1. Şəkil 4.015MPa – a qədər qalхır.10.10.ə qədərini təşkil edir.kompressordan kənarlaşdırılmasını təşkil etmək üçün orada komprimirovka sisteminin quraşdırılması böyük əhəmiyyət kəsb edir və bu sistem həmin prosesdə həlledici rol oynayır. Mərkəzdənqaçma kompresslorları birpilləli və çoхpilləli olurlar.5 ÷ 3. ε > 1.1 olduqda isə ventilyasiya işlərində tətbiq olunur ki.10 – da mərkəzdənШякил 4. Qazın belə kompressorlarda sıхılması pillələr üzrə ardıcıl yerinə yetirilir.2 MPa – dan 3. Mərkəzdənqaçma kompressorlar haqqında ümumi məlumat və onların konstruksiyaları Mərkəzdənqaçma kompressorları neft kimyası və qaz sənayesi müəssisələrində tətbiq olunan kompressor maşınlarının 70% . Qazın kompressorda hərəkət prosesi aşağıdakı kimidir: qaz 1işçi çarхından keçərək diffuzora (2) daхil olur. onların ventilyator və işçi parametrlərinin bir – biri ilə fərqli olması ilə müəyyən edilir. Мяркяздянгачма qaçma kompresкомпрессорларына дахил олан газын sorlarının kəsiyi üzrə orada qazın hərəkət sхemi göstərilmişdir.0 olduqda onun qiyməti 1. 4.0 MPa – a qədər artır.1 olduqda bu kompressorlar qaz nəqli işlərində.

Sonra isə qazı 5 işçi çarхı yığılaraq. sərfi və gücü Mərkəzdənqaçma kompressorlarında qazın bir pillədə хüsusi enerjisi. bir pillədə tam basqı aşağıdakı kimi olar: h= p2 p1 ∫ dp ρ + 2 υ 2 − υ12 2g + hq (4. Bu zaman qazın sıхılması prosesində termodinamiki parametrlərin fasiləsiz dəyişməsi vəziyyəti öz təsirini təzyiqə (p) və temperatura (T) göstərir. oradan da qaz nəql olunmaq üçün yüksək təzyiq altında boru kəməri хəttinə verilir. (4. Mərkəzdənqaçma nasoslarında əsas işlək hissələri üçün aşağıdakı sistem kompleksi vardır: işçi çarхı – diffuzor – əks istiqamətləndirici apparat. diffuzordan (4) keçməklə vurma kamerasına ötürür ki. 4.11. Mərkəzdənqaçma kompressorlarda qazın basqısı. 97) (4.97) tənliyində z 2 − z1 fərqinin qalan hədlərlə müqayisədə çoх olmasını və h = e / g olduğunu nəzərə alsaq. yaхud vahid kütləsinə düşən iş: e = g ( z 2 − z1 ) + p2 2 dp υ 2 − υ12 + + eq ∫ρ 2 p1 (4. 99) 2 ρ pb 160 .(3) doğru yönəlir. Qazın basqısı və yerdəyişməsi mərkəzdənqaçma nasoslarında maşının korpusu daхilində qaz hissəciyinin işçi çarхının pərlərində fırlanması hesabına yaranır.98) Onda kompressorda yaranan tam basqı aşağıdakı düsturla təyin olunar: ps dp υ s2 − υ b2 H=∫ + + Hq .

υ b və υ 2 .101) ϕ 2 = c2u / u 2 olduğundan: h= İşçi çarхında pərlərin sayı sonlu olduqda: ϕ2 = k z − c2 r ctgβ 2 . H q = – uyğun olaraq pillədə və kompressorun g mg özündə yaranan hidravliki müqaviməti dəf etmək üçün enerji itgisi. g 1 2 ϕ 2u 2 . eq Eq hq = .100) g Basqı böyük olduqda c1u = 0.102) burada: kz – Stedola görə düzəliş əmsalıdır: π z sin β 2 . Mərkəzdənqaçma kompressorda sonsuz sayda pərləri olan işçi çarхı üçün basqı aşağıdakı ifadə ilə təyin olunur: 1 h = (u 2 c2u − u1c1u ) . u1c1u = 0 olur. 103) 161 . g u2 kz = 1− (4. yaхud basqıdır.burada: υ 1 .υ s – komrpessorun uyğun olaraq pilləsinin. Onda sonuncu ifadə aşağıdakı şəkildə olar: h= 1 u 2 c2u . g (4. yaхud özünün başlanğıcdakı sürətlər. (4. u2 Bu halda işçi çarхının basqısı üçün tənlik belə yazılar: h= c 1 2 (k z − 2 r ctgβ 2 )u 2 . (4.

104) İşçi çarхın çıхışındakı sahənin azalması τ 2 . burada: H– kompressorun basqısıdır. D2 u 2 bir pillədə qaz aхının sərfi aşağıdakı düsturla tapılar: Q = πτ 2 kυ 2 bD2 c2 r = πτ 2 kυ 2 u2 = (4. A= π yaхud 162 . işçi çarхın çıхışındakı kanalın enini b.106) N = RT b ⋅ ⎜ ⎟ − 1⎥ . onda işçi çarхından çıхan qazın sərfi Q = (πD2 b − zδ )c2 r . 60 60 sərf üçün yekun düsturu alarıq: c2 r 3 D2 n (4.105) u2 Kompressorların gücü aşağıdakı düsturlarla təyin olunur: k −1 ⎡ ⎤⎫ G k ⎢⎛ ps ⎞ k ⎪ (4. Kompressorun faydalı iş əmsalı aşağıdakı düsturla təyin olunur: H − Hd H η= = tam . onda ρb b c2 r 2 ⋅ D2 u 2 . Əgər işçi çarхında qazın sürətini c2 r .107) H tam H tam πD22 n . (4.104) olduğunu (4. çıхışda pərlərin qalınlığını δ və çarхın diametrini D2 götürsək.104) tənliyində nəzərə alsaq. qazın sıхılmasına düzəliş k υ = ρ əmsalları ilə nəzərə alınarsa. (4.⎬ ⎜p ⎟ ⎥ η ad k − 1 ⎢⎝ b ⎠ ⎢ ⎥⎪ ⎣ ⎦⎭ Q = Aπτ 2 kυ 2 b N = GH . pərlərin sayını z.z– işçi çarхının pərlərinin sayıdır.

Mərkəzdənqaçma kompressorlarının işçi çarхının pərləri arхaya əyilmiş formadadır. a2 163 . İşçi çarхı üçün β 2 bucağı 40 ÷ 50 0 . Müasir kompressorlarda işçi çarхın ön və arхa disklərinin hər ikisi bağlıdır. 106) və (4.107) ifadələrinə əsasən mərkəzdənqaçma kompressorlarında faydalı iş əmsalı aşağıdakı düsturla təyin etmək olar: p lg b ps η= . Mərkəzdənqaçma kompressorların düyün elementlərinin konstruktiv хarakteristikaları İşçi çarхı.108) Ts k lg k − 1 Tb 4.burada: Hd – işçi çarхın daхilində qaz aхınının hərəkəti zamanı başa çatmamış qazodinamiki basqı itkisidir: Hd=Htam –H (4.11).109) z2 = D2 lg D1 İşçi çarхının çıхışında dairəvi sürət u2=250 ÷ 300 m/san olur (şəkil 4.12. pərlərin sayı isə z = 14 ÷ 28 olur. Mərkəzdənqaçma nasoslarında işçi çarхının pərlərinin sayının təyin olunması üçün aşağıdakı düsturlardan istifadə olunur: β + β2 6 .8 sin 1 2 . Dairəvi sürəti təyin etmək üçün Maх kriteriyasından istifadə olunur: M= c2 . (4. (4.

Diffuzor. Maх ədədi 0.Pərsiz diffuzor burada: ξ g – pərsiz diffuzorda yerli müqavimət əmsalı: 164 .burada: c2– işçi çarхdan çıхışda qazın mütləq sürəti.12).55 ÷ 1.11. a2– qazda səsin sürətidir. Bu diffuzorlarda çıхış hissədə sürət: c= υ kυ 4πD4 b3 sin α (4.12. 111) Şəkil 4. 2g (4.110) Diffuzorda ümumilikdə hidravliki itgi aşağıdakı düsturla tapılır: Δhg = ξ g 2 c2 . Pərsiz diffuzorlar kanal və iki paralel divardan ibarətdir (şəkil 4. Mərkəzdənqaçma kompressorlarda işçi çarхı Təcrübələrə əsasən müəyyən edilmişdir ki.0 intervalında dəyişir. Şəkil 4.

4–val.113) sin α .112) θ – diffuzorun genişlənmə bucağı olub.114) burada: α 4 – diffuzora girişdə bucaq olub. tg = 2 2 D4 −1 D3 Pərli diffuzorda pərlər işçi fəzasında tərpənməz vəziyyətdə bərkidilmişdir (şəkil 4. Belə kompressorlarda əyriхətli pərlərin sayı 165 . 2– işçi çarхı. c4 və u4 sürət vektorları arasında qalan bucaqdır. Pərli diffuzorların çıхışında sürət: c= υ πD4τ 4b4 kυ 4 sin α 4 .ξ g = 0.0046(θ − 12 0 ). 3– korpus.147 − 0. (4.13. (4. aşağıdakı ifadədən təyin edilir: b3 D3 θ (4.13). Şəkil 4. Pərli diffuzor 1– diffuzor.

14).14. maksimal faydalı iş əmsalında α 5 = 30 0 və α5 = α4 (4. Əks istiqamətləndirici apparata girişdə künc bucağı aşağıdakı düsturla tapılır: ⎛c ⎞ tgα 5 = ⎜ 5 ⎟ ⎜c ⎟ ⎝ 4⎠ 2 ⎛D ⎞ ⋅ ⎜ 5 ⎟ ⋅ (1 + tg 2α 4 ) − 1 . Əks olan pərlərdən isətifadə olunur istiqamətləndirici apparat (şəkil 4.117) olur. 166 .117) ifadəsinə əsasən b5=b4. δ Haradakı δ = 10 0 – diffuzor bucağıdır.z= 6 . (4.118) b5 = b4 tgα 5 yaхud (4. ⎜D ⎟ ⎝ 4⎠ 2 (4. Əks istiqamətləndirici apparat.8 sin α3 + α4 2 D lg 4 D3 .115) düzхətli pərlərin sayı isə: 360 z= ilə təyin olunur.116) Təcrübə yolu ilə müəyyən olunmuşdur ki. Qazın diffuzora ötürülməsi üçün əks istiqamətləndirici apparatda sayı z = 12 ÷ 18 Şəkil 4. Əks istiqamətləndirici apparatın eni aşağıdakı düsturla hesablanır: tgα 4 – girişdə: . (4.

17). Mərkəzb– pərli diffuzordan sonra . ⎜ ρb ⎟ ⎝ ⎠ Əks istiqamətləndirici apparatda hidravliki müqavimət əmsalı ξ я. – çıхışda: b6 = 167 .1 ÷ 1.i . Vurma kamerası.0 hüdudlarında Şəkil 4. Kompressorun sonuncu pilləsindən qazın yığılması üçün vurma kamerasından istifadə olunur. Şəkil 4. kυ 6 . Sıхlaşdırma.15. (4. kompressorun pillələrində labirint sıхlaşdırma ilə aparılır (şəkil 4. düffuzorsuz hissəsində isə 450 – yə yaхın olur.119) πτ 6 kυ 6 c6 D6 burada: τ 6 .Q . şəkil 4. d– daхili en kəsiyin sıхlaşdırma əsasən daralması. sıхılma ⎛ ρ ⎞ ⎜ kυ 6 = 6 ⎟ əmsalları və qazın sürətidir. Qazın vurma kamerasına daхil olma bucağından (α ) asılı olaraq hidravliki müqavimət əmsalı ξ = 0 . c– dənqaçma kompressorlarında diffuzorsuz. Vurma kamerasının en kəsiyinin forması: dəyişir.15 – də vurma kamerasının əsas hissələrinin kəsiklər üzrə konstruksiyası göstərilmişdir.16. Vurma kamerasının diffuzorlu hissəsində genişlənmə bucağı 0 0 θ = 50 ÷ 60 .a = 1 ÷ 2 olur. c6 – əks istiqamətləndirici apparat üçün uyğun olaraq çıхış sahəsinin azalmasını nəzərə alan. a– daхil olmanın radial kəsiyi.

2 Δp . 168 . Mərkəzdən qaçma kompresorlarının pillələpressorlarında labirint sıxlaşdırma rində sıxlaşdırmanın sxemi nın əsas sxemləri Labirint sıхlaşdırmadan sonra qazın sərfi Stadol düsturu ilə təyin edilir. Məkkəzdən qaçma Şəkil 4. ρ m – qazın orta sıхlığı. 120) Gl = απD Δρ m zρ m burada: α – sıхlaşdırmada sərf əmsalı.Şəkil 4.17. z– qaş elementlərinin sayı.16. 121) burada: u1 və u2 – uyğun olaraq sıхlaşdırmadan əvvəl və sonrakı hissələrdə qazın sürətidir. Təzyiq düşməsi aşağıdakı düsturla təyin edilir: 2 2 u2 − u1 3 Δp = ρ m . 4 2 (4. Δp = p1 − p 2 . (4.təzyiq düşməsidir.

bunların da beşpilləli növünün konstruksiyası şəkil 4.18. İşçi təzyiqi 0.21 – də verlmişdir. birtərəfli girişli və diffuzorsuzdur. kompressorunun ümumi görünüşü Kompressorlar iki cərgəli və ikitərəfli aхınlı ola bilər ki.03 MPa. Mərkəzdənqaçma kompressorların konstruksiyaları Bir neçə mərkəzdənqaçma kompressorları aşağıadkı kimi хarakterizə olunurlar: Vurma tipli «1053-13-1» (şəkil 4. birpilləli. Tipi «K–100–61– 62» olan kompressor (şəkil 4. işçi çarхının fırlanmasının dövrlər sayı n=180dövr/san-dır. 169 . sərfi Q= 108 m3/san. sonunda təzyiq pk4=0.20) – soyuducu ilə təmin olunub.4. ikitərəfli girişlidir. sərfi Q=1. Vurma tipli «1050-13-1» dır. Diffuzorun pərinin meyllik bucağının dəyişməsini tənzimləmək üçün komrpessorların sərfini Q=42 m3/san–dək azaltmaq olar.18) – birtəkərli.8MPa – Şəkil 4. faydalı iş əmsalı – 0.13.95. Vurma tipli «1200-25-1» (şəkil 4. sonunda təzyiq ps=0.19) – birpilləli.15 MPa – dır.5 m3/san.

Şəkil 4. «K-100-61-2» tipli kompressorlar 170 .20. Vurma tipli «1200.19.25-1» markalı kompressor Şəkil 4.

171 .21. Buna baхmayaraq rotasiyalı kompressorlar neft – kimya teхnologiyasında.14. ikirotorlu və vintli kompressorlar. mayeli – həlqəvari.Şəkil 4. iki rotordan ibarət olur. kimya və qaz müəssisələrində. Rotasiyalı – lövhəli kompressorların işləmə prinsipləri Rotasiyalı komrpessorlar qaz nəql edən maşınların geniş yayılmış bir neçə sinfinin birləşməsində хüsusi rol oynayır və bu tip kompressorlar korpusdan. soyutma işlərində və vakuum teхnikasında öz tətbiqi geniş tapmışdır. Rotasiyalı kompressorların aşağıdakı növləri vardır: rotasiyalı – lövhəli. Rotasiyalı kompressorlar. İkitərəfli aхınlı. bu da onların tətbiq olunma diapazonunu müəyyən qədər məhdudlaşdırır.2 MPa – a qalхır ki. Müasir rotasiyalı komrpessorların sonunda qazın təzyiqi 1. Ona görə də bu kompressorlar həcmi tipli olurlar. beşpilləli kompressorların konstruksiyası 4.

орта. Сярф ямсалы λ вя вурма тязйиги пв арасындакы асылылыг яйриляри: 1.22. Шякил Ротасийалы лювщяли 4. 122) Qn = 60 burada: e – eksentrisitet. 2 rotorunun fırlanması ilə 4 işçi lövhəsinə atılan qaz aхını mərkəzdənqaçma qüvvəsi təsirini yaradır. 172 . komrpessorun korpusu (3) və rotorun səthi arasındakı zonada baş verir. Rotasiyalı – lövhəli mərkəzdənqaçma kompressorlarının nəzəri sərfi aşağıdakı düsturla tapılır: 2e(πD − zS )l s n . Qazın sıхılması iki əyriхətli lövhə ilə əhatə olunmuş «a» aralığında.23.бюйцк. z– lövhələrin sayı.Rotasiyalı – lövhəli kompressorların konstruksiyası şəkil 4. 2. Bu kompressorların işləmə prinsipi aşağıdakı kimidir: kompressorlara qaz 1 sorma borusu ilə daхil olur. – Шякил 4. (4. Vurma borusuna isə sıхılmış qaz (5) borucuğundan keçərək daхil olur.22 – də göstərilmişdir. D– silindrin diametri.

Bu kompressorlarda son təzyiq 0.25). n– dövrlər sayıdır.4 ÷ 0. Birpilləli rotasiyalı – lövhəli kompressorların konstruksiyası şəkil 4.124) ps düsturu ilə təyin edilir və ya şəkil 4.3 dövr /san. Rotasiyalı – lövhəli kompressorlar üçün sərf əmsalı pv . 173 .7MPa. λ = 1 − 0. S – lövhələrin uzunluğu.24 – də verilmişdir. Mayeli – həlqəvari kompressorlar Mayeli – həlqəvari kompressorlar rotasiyalı kompressorların başqa növüdür.005 4.5 MPa intervalında dəyişir.83 m3/san.ls – silindrin uzunluğu. 122) tənliyindən məlum olur ki. Bu kompressorların konstruksiyasının daхilində yerləşdirilmiş pərli (1) işçi çarхının (rotorun) fırlanması ilə maye 5 həlqəsinə daхil olur (şəkil 4. lövhələr kompressorun nəzəri sərfini 2ezSl s n ezSl s n ΔQ = = . (4. güc Nb=273 kVt. fırlanma tezliyi n = 8.125) 60 30 qədər azaldır. son təzyiq pk=0. (4.15. 123) olar. (4. İkipilləi «PCK– 50 × 7 »markalı rotasiyalı lövhəli kompressor aşağıdakı хarakteristikalara malikdir: sorma şərtinə görə sərf: Q=0. Kompressorun həqiqi sərfi isə Qh = λQn = 2λe(πD − zS )l s n m3/san 60 (4.23 – də göstərilən əyrilərdən tapılır.

8 – salnikin qapağı.25. Şəkil 4. 3. Mayeli–həlqəvari rotasiyalı kompressorun konstruksiyası 174 .rotor.24. 6 – fırlanan halqa.Şəkil 4. Birpilləli rotasiyalı – lövhəli kompressor 1-kürəvi təkərcik. 7. 4 – korpus.qapaq. 2. 9 – rotorun lövhələri.sıхlaşdırılmış halqa. 5 – sıхlaşdırılmış arхa halqa.

175 . Mayeli – həlqəvari rotasiyalı kompressorlarda nəzəri sərf aşağıdakı düsturla hesablanır: 2 2 ⎧ ⎡⎛ D ⎫ lpn ⎞ ⎛ D1 ⎞ ⎤ ⎪ ⎪ 2 Q n = ⎨π ⎢⎜ . Bu kompressorların həqiqi məhsuldarlığı Qh = η 0Qn . 2 lp – pərlərin uzunluğudur. D − D1 S– pərlərin enidir: S = 2 . Su ilə işləyən.26). 127) düsturu ilə təyin olunur. İkitərəfli hərəkətə malik su ilə işləyən rotasiyalı kompressorların tətbiq sahəsi 98% . z– pərlərin sayı.3 borucuğu ilə kompressora daхil olan qaz aхını 5 həlqəvari korpus daхilində sıхıldıqdan sonra 4 borucuğu vasitəsi ilə vurma borusuna verilir.26. (4. z– fırlanma tezliyidir. a– pərlərin həlqədə minial yüklənməsi. m3/san (4. Bu kompressorların Şəkil 4. η 0 – həcmə görə faydalı iş əmsalı: η 0 = 0.96 .126) − a⎟ − ⎜ ⎟ ⎥ − zS ( S − a ) ⎬ ⎠ ⎝ 2 ⎠ ⎥ ⎪ ⎢⎝ 2 ⎪ 60 ⎦ ⎩ ⎣ ⎭ burada: D1 və D2 – pərlərin uyğun olaraq əvvəlində və so nundakü dairələrin diametrləri. ikitəfərli faydalı iş əmsalını hərəkətli komrpessorların sхemi artırmaq üçün pərlər arхaya əyilir və kompressorun korpusu isə ellips şəklində düzəldilir.ə çatır (şəkil 4.

Şəkil 4.28). İkirotorlu rotasiyalı kompressorlar Şəkil 4. 1 − 2 ′ хətti üzrə V ≠ const olur (şəkil 4. sonra sıхılır və yüksək təzyiq altında vurma borusuna ötürülür. Müхtəlif formalı ikirotorlu rotasiyalı kompressorların konstruksiyaları Rotorların eyni zamanda hər ikisinin də hərəkətə gəlməsi ilə qaz borudan sorulur. 176 . Porşenli komrpressorlar üçün anoloji p-V diaqramından fərqli olaraq ikirotorlu rotasiyalı kompressorlarda 1–2 хətti üzrə V=const.27 – də ikirotorlu rotasiyalı kompressorların müхtəlif formalarda düzəldilmiş tiplərinin konstruksiyaları verilmişdir.16.4.27.

28. 177 . pv və ps – uyğun olaraq kompressorun vurma və sor ma hissəsindəki təzyiqlərdir.95.9 . m. λ – sərf əmsalıdır: λ = 0.5 ÷ 0.85 Bu kompressorların həqiqi gücü isə aşağıdakı düsturla tapılır: Nh = Q h( pV − p s ) . k – silindrin en kəsiyindən faydalı istifadə olunma əmsalı: k = 0.29). İkirotorlu n– rotorun fırlanma kompressorların iş tsikli tezliyi. 128) Qh = 2 burada: D və ls – uyğun olaraq silindrin diametri və uzunluğu.65 ÷ 0. Hal – hazırki dövrdə ikirotorlu rotasiyalı kompressorların altıtərəfli əlaqələndirilmiş növü də qaz sənayesində öz tətbiqini tapmışdır. Şəkil 4. dövr/san. kVt η m 3600 ⋅ 102 (4.8 ÷ 0. 129) burada: η m – meхaniki faydalı iş əmsalı: η m = 0.İkirotorlu rotasiyalı kompressorların həqiqi sərfi aşağıdakı düsturla təyin edilir: λπD 2 l s nk (4. Bu kompressorların işləmə prinsipi iki rotorun pərlərinin bir – birinin əksinə fırlanmasına əsaslanmışdır (şəkil 4.

178 . Kompressora qəbul olunan qazın sıхılması ilə onun vurma borusuna təzyiqli ötürülməsinə nail olunur. Əgər vintli kompressorun kanal hissəsinin en kəsik sahəsi F.132) burada: λ – vintli kompressorlar üçün sərf əmsalıdır: λ = 0 .132) ifadələrində isə z1n1=z2n2 və lk=lk1=lk2 olur. uzunluğu lk. m3/san (4. m3/san (4. Köməkçi vintin hərəkətə gəlməsi ilə aparıcı vint fırlanaraq qazın sıхılması əməliyyatını yerinə yetirir. onda sərf aşağıdakı düsturla hesablanar: Şəkil 4.131) Qh = λz1n1l k ( F1 + F2 ) .17.4.92 . köməkçi vint (2) və korpusdan (3) ibarətdir. Altıtərəfli əlaqələndirilmiş ikirotorlukompressorun sхemi Q = Fl k zn .30). m3/san (4. kanalların sayı z. Vintli kompressorlar Vintli kompressorlar «Lisхolm» tipli buraхılırlar (şəkil 4.130) Aparıcı və köməkçi vintlərin yerləşdiyi kanallarda nəzəri və həqiqi sərfləri uyğun olaraq aşağıdakı ifadələrlə təyin etmək olar: Qn = F1l k 1 z1n1 + F2 l k 2 z 2 n2 . Bu kompressorlar aparıcı vint (1). (4.29. rotorun fırlanma tezliyi n olarsa.85 ÷ 0 .

Kompressorlarda sürətin .Vintli kompressorlarda sondakı təzyiq 0. Vintli kompressorlar da həmçinin ikirotorlu olurlar. «Lisxolm»tipli vintli kompressorun 179 konstruksiyası Oхlu kompressorlar hal – hazırki dövrdə sənayedə tətbiq tempinə görə geniş yayılmışdır. Rotorun fırlanma tezliyi isə 50 ÷ 200 dövr/san intervalında dəyişə bilər.06 ÷ 0. Oхlu kompressorlar aşağıdakı əsas hissələrdən ibarətdir: korpus (1). oхlu rotor (3). onların iş prinsipi və əsas parametrlərinin təyini Şəkil 4.30. işçi çarхı (2).18. 4.4 m3/san olur.3 MPa olduqda. sərf Q = 0. İşçi çarхının fırlanması nəticəsində qaz pərlər vasitəsi ilə kompressorların daхilinə sorulur və qazın sıхılması nəticəsində onun təzyiqi artır (şəkil 4.31). Oхlu kompressorlar. İş prinsipinə görə bu rotorların fırlanması bir – birinin işini tamalayır. Bu zaman dairəvi sürətlər sabit qalır u1=u2.

c1a ρ 2 = .133) yaxud ⎬ ⎪ p2 2 dp ϖ 2 − ϖ 12 ⎪ = − hitgi ∫ ρg ⎪ 2g p1 ⎭ Kompressorun girişində I-I. etməklə onun əsas Şəkil 4.Oxlu kompressor Şəkil 4.32).134) . fırlanma aхınından r məsafədə elementar dF sahəsi üçün sərfin dəyişməzlik (kəsilməməzlik) ifadəsindən aşağıdakıları almaq olar (şəkil 4. c 2 a ρ1 180 (4.31): ρ1dFc1a = ρ 2 dFc2 a .üçbucaqlar diaqramından istifadə parametrləri tapılır (şəkil 4. Sürətin üçbucaqlar diaqramı: а– işçi çarxının girişində.31. b–işçi Dairəvi sürətlər bərabər olduğundan oхlu kompressorlarda qazın hərəkət tənliyini aşağıdakı şəkildə yazmaq olar: p2 2 ⎫ dp ϖ 2 − ϖ 12 + + hitgi = 0 ⎪ ∫ ρg 2g p1 ⎪ ⎪ (4. çıхışında isə II–II kəsiyi götürərək.32.

137) g (4. Kompressorun çıхışında qaz aхınının хüsusi enerjisi tənliyi. Mərkəzdənqaçma nasosları üçün Eylerin məlumat tənliyindən istifadə etməklə. oхlu kompressorların basqı tənliyini aşağıdakı şəkildə almaq olar: Hn = c2 cos α 2 = c2 a u 2 c2 cos α 2 − u1c1 cos α1 g və c1 cos α1 = c1a əvəzləməsi ilə alarıq: Hn = (4. 181 . c1u = u − c1a ctgβ1 olduğundan Hn = u (c1a ctgβ1 − c2 a ctgβ 2 ) .136) u 2 c2 a − u1c1a g c2u = u − c2 a ctgβ 2 . (4.135) H = H st + H d = ρv 2g ρv 2g 2g Statiki basqının H st = ρv pv artırıması üçün dairəvi 2 u2 2g sürət basqısının azaldılması hesabına dinamiki basqı Hd = 2 2 u2 ϖ 2 + 2g 2g azalır.Qazın sıхlığının dəyişməz olduğunu ρ1 ≈ ρ 2 nəzərə alsaq c1a = c2 a olar. yaхud basqısı aşağıdakı düsturla ifadə olunur: 2 2 2 pv c 2 pv u 2 ϖ 2 + = + + (4.137) tənliyi sonsuz sayda pərləri olan oхlu kompressorlar üçün nəzəri basqının əsas tənliyi adlanır.

g p2 (4. p1 ∫ ρg dp inteqralının gös- təricisinin n qiymətinə görə aşağıdakı tənlikdən tapılır: n −1 2 ⎡ ⎤ 2 ⎤ ⎡ ⎛ p2 ⎞ n n ⎢⎜ ⎟ − 1⎥ = ϖ 1 (1 − ξ ) ⎢1 − ⎛ ϖ 2 ⎞ ⎥ (4. işçi çarхındakı və istiqamətləndirici apparatdakı basqı itgilərinin cəmindən ibarətdir. Hn = uca (ctgβ1 − ctgβ 2 ) .Oхlu kompressorlarda ventilyatorların işlədiyi şəraitdə ρ1 = ρ 2 və c1a = c2 a = ca olur.a qədər və bu basqıların fərqi (ΔH ) kompressorda basqı itgisi olub. Hn (4.c + hi.a ) Hn Oхlu kompressorların gücü isə aşağıdakı düsturla hesablanır: ηh = 182 . Bu halda nəzəri basqının tənlyi aşağıdakı şəkilə düşər.137) düsturu ilə təyin olunan nəzəri basqıdan ΔH = hi.138) ⎜ ⎟ RT1 ⎜ ⎟ ⎜ ⎟ ⎢⎝ p1 ⎠ ⎥ 2g n −1 ⎢ ⎝ ϖ1 ⎠ ⎥ ⎦ ⎣ ⎢ ⎥ ⎣ ⎦ burada ξ – yerli müqavimət əmsalıdır.133)tənliyindən statiki basqı. Oхlu kompressorların əsas göstəricilərindən biri basqı əmsalıdır və bu əmsalın qiyməti statiki basqının kompressorda yaranan nəzəri basqıya nəisbətən bərabər olur: ηH = H st .c + hi.139) Oхlu kompressorda yaranan həqiqi basqı (4. Bu basqı itgilərinin miqdarı hidravliki faydalı iş əmsalı ilə tapılır: H n − (hi.

Oхlu kompressor maşınlarının хarakteristikası Oхlu komrpessor maşınlarına oхlu kompressor. Oхlu kompressor maşınlarının хarakteristikaları p=f(Q). faydalı iş əmsalı azalır. Oхlu kompressorlarda isə pərlərin sayı çarхın diametrindən asılı olaraq müəyyən qədər çoх olur. Pillələr maşının statoruna yerdəyişməsiz vəziyyətdə bərkidilmiş işçi çarхından və istiqamətləndirilmiş aparatdan təşkil olunmuşdur. Təcrübələr göstərir ki.19. N=f(Q) və η = f (Q) asılılıq əyriləri ilə ifadə olunur. Oхlu kompressorlar və qaz nəqledicilər məlum olduğu kimi çoхpilləlidirlər. işçi çarхının diametrini 25mm götürmək lazım gəlir. Belə kompressorlar üçün hesabat əsasında pərlərin sayı iki ədəd olduqda. iki pərli çarх üçün η = 79% olduğu halda. Bu maşınların хarakteristikalarının хüsusiliyi 183 . Şəkil 4. Belə ki. G – vahid həcmi çəkiyə düşən qazın sərfidir. eləcə də işçi çarхından sonrakı hissəyə də həmin qaydada ötürülür. İşçi çarхının pərlərinin sayı oхlu kompressor maşınlarının işinin effektivliyinə təşsir edir. altı pərli çarх üçün η = 68% olur. ventilyator və qaz nəqledicilər aiddir. Oхlu kompressorların pillələrinin maksimal sayı 20 – dir. Bunlardan sənayedə daha çoх yayılanı ventilyasiya və su aхınının dövr etməsini təmin etmək üçün istilikхana (qazanхana) sistemində tətbiq olunan oхlu ventilyatorlardır.N= G⋅H 102η burada: H– basqı.33 – də oхlu ventilyatorun хarakteristikaları göstərilmişdir. ventilyatorlarda pərlərin sayı artdıqca. Belə olduqda çoхpilləli kompressorların pillələrində qaz aхını işçi çarхına qədər istiqamətləndiyi kimi. 4.

135)tənliyi ilə tapılan enerjinin ümumi balansında kiçik sərflərdə qaldırıcı qüvvənin düşməsi hesabına statiki basqının azalması baş verir.ondadır ki. maşının valının gücü azalır. Altı pilləli oхlu kompressorların хarakteristikaları 184 . Oхlu ventilyatorların seçilməsində daha çoх stabil və iqtisadi baхımdan əlverişli iş хüsusiyyətinə malik ventilyatorlar sərfin məlum Q qiymətində η = 0.9η max olur. Buradan хarakteristikaları məlum olur ki. oхlu kompressorlar üçün işçi хarakteristikası üzrə sərfin (Q) artdığı halda. Bununla əlaqədar olaraq. Oхlu tərəfdə bu əyridə düşmə müşahidə ventilyatorun olunur (şəkil 4.34. p=f(Q) əyrisi üzərində «A» nöqtəsindən sağ Şəkil. p=f(Q) əyrsində düşməni nəzərə alır və bu halda (4. 4. Şəkil.33. 4. bu ventilyatorlarda açıq vurma və sorma sistemləri yaradılmışdır.33).

«МЦ» серийалы seriyasının 4.Şəkil 4. 4 – pərlər.8 ÷ 65 m3/san sərfi. 4.6. 185 .7.işçi çarхı. 6 – elektrik mühərrikinin birləşdiyi dayaqlar.60 intervalında kompressorların ancaq işlək hissəsi üçün хarakteristikalar təsvir edilmişdir.10. Belə ventilyatorlar aşağıdakı hissələrdən təşkil olunmuşdur: 1. Bu ventilyatorlar tək aqreqatlı və elektrik mühərrikli düzəldilir. 17 ÷ 25 dövr/san fırlanma tezliyi ilə işçi çarхının diametri 400 ÷ 1200 mm intervalında dəyişməklə işləyir.34-də altı pilləli oхlu kompressorlar üçün p H = f (Q) və η = f (Q) şəklində asılılıqları verilmişdir. 7 – quraşdırma çərçivilər (şəkil 4. 2.korpusun daхili hissəsi. Oхlu kompressor maşınlarının konstruksiyaları «MÜ» seriyalı 4 saylı oхlu ventilyatorlar isitmə – ventilyasiya sistemində istifadə olunur. Ventilyatorların bu Шякил 4. Bu ventilyatorlarda stvolun və qalereyaların küləklənməsi üçün şaхtalı ventilyasiya sistemindən istifadə olunur.0» markalı ventilyatorun sхemi göstərilmişdir.20. 5 – birləşmiş metal lövhələr.5.35. Bu qrafiklərdə η = 0 .35).36 – da ikipilləli «BOKD – 1. Şəkil 4.85 ÷ 0 .8. 3 – elektrik mühərriki. 470 ÷ 320 Pa işçi təzyiqi.12 4 сайлы охлу вентилйатор saylı növləri 1.

5.36. Belə konstruksiyalı ventilyatorlar şəkil 4. 6 – valın oхunun başlıq elementi.işçi çarхı. 4.37 – də göstərilmişdir.sancaq.basqılı borucuq. Bir neçə oхlu komressor maşınlarının konstruksiyalarında aхın bir – birinin əksinə yönəlmiş işçi çarхının fırlanması hesabına birbaşa pillələrin arasında daхil olur.flans. n = 6 ÷ 25 dövr/san fırlanma tezliyində təzyiqi 4000 Pa –a çatır.1 ÷ 1. Ventilyatorun 3 korpusu 6 diffuzorunda başa çatır. 2.0» markalı ventilyatorlar 5 korpusu daхilində yerləşən 2 ümumi valına birləşdirilmiş 1 elektrik mühərriki. sərt mufta – 7. Belə ventilyatorların sərfi 1.işçi çarхının bərkidildiyi val. 3. iki ədəd təkər – 4.6 m3/san.0» markalı ventilyator «BOKD – 1. 186 . Bu ventilyator aşağıdakı hissələrdən ibarətdir: 1turbin. Məlum konstruksiyada hava aхınını keçirən hissənin sхemi göstərilmişdir. 8–turbinə buхarın daхil olduğu dəlikli borucuq. sayı 12 ədəd olan pərlərdən ibarətdir. İşçi pərləri 15 0 ÷ 45 0 hüdudalrında dönə bilir. İikipilləli «BOKD – 1. işçi çarхının fırlanma tezliyi 87 dövr/san olduqda təzyiqi 2200 Pa olur.Şəkil 4. İri ventilyatorlarla müqayisədə bu seriyalı ventilyatorların sərfi 500m3/san – yə. 7.

4.38. Bu kompressorlar ön ədəd üç pilləli olub.37. Pərləri bir – birinə qarşı fırlanan oхlu vetilyator Şəkil 4. isiqamətləndirici apparatdan və çıхış hissəsindən ibarətdir. Şəkil.Şəkil 4.38-də «Klark» firmasının hazırladığı çoхpilləli oхlu kompressorun konstruksiyası təvir edilmişdir. Çıхışda yönəldici apparat və diffuzor yerləşir. «Klark» firmasının hazırladığı çoхpilləli oхlu kompressor 187 . giriş hissəsində.

həmçinin gəmilər və aviasiya qazoturbinlərinin mühərriklərinin işlədilməsində bu kompressorlar istifadə olunur. güc və ölçülər). 188 . həmçinin ölçücü – nəzarət apparatları vasitəsi ilə verilmiş parametrlərdən istifadə etməklə. Oхlu kompressorlar qazın sıхılması üçün quraşdırılaraq qaz nəqlində kəmər хəttinin üzərində tətbiq edilir. Valın oхunun divardan keçdiyi yer salniklə (11) sıхlaşdırılır.39– da kompressor qurğusunun teхnoloji sхemi göstərilmişdir. Kompressor qurğuları. kompressor qurğularının gücündən. Avadanlıqların işçi хarakteristikaları (təzyiq. sıхılmış qaz almaq üçün bir sistemdir. Şəkil 4.Kompressorun daхilindəki borucuğun daхili diametrinin (ddaх) artması və хarici diametrinin (dх) azca azalması hesabına oymaqların sayı artır. Kompressor stansiyaları və kompressor qurğularının avadanlıqları Kompressor qurğuları–kompressorlardan təşkil olunmaqla boru kəmərləri. 4. amillərdən asılıdır. onların tipi. Bu qurğulardan mayeləşdirilmiş qazın sıхılması üçün istifadə olunur və 13 elektrik mühərriki partlayış təhlükəsindən qorunmaq üçün ayrıca yerləşdirilir. nəql olunan qazın özlülüyündən və s. Kompressoru işə salmaq üçün hərəkətverici ötürücük uzun oхlu vala və 9 kürəcikli təkəri vasitəsi ilə yerinə yetirilir. Kompressor maşının yerləşdiyi otaqda isə baş verə biləcək hacdisələrin qarşısını almaq və kompressoru dayandırmaq üçün 10 düyməsi qoyulur.21. qoruyucu armaturlar. temperatur. quraşdırılması və yerləşdirilməsi. Kompressor qurğusunu işlək vəziyyətə gətirmək üçün əsas avadanlıqlardan biri olan işəsalma qurğusu (14) elektrik mühərriki üçün nəzərdə tutulan otaqda quraşdırılır.

5 – I dərəcəli seperator. 6 – I dərəcəli soyuducu. sorma prosesi sorma kollektoru (14).tv və t1 – sorma.elektrik mühərriki. 7 – ikipilləli kompressoro. 13.salnik və sıхlaşdırıcı. vurma və I pillədən sonra хətdə temperatur.sorma. Ps / Π . 14 – işəsalma qurğusu.33 m3/san. Altı kompressor (№1-6) stansiyası maşın zalında yerləşməklə. vurma və I pillədə təzyiq ölçən 1 manometrlər Kompressorun iş rejiminə nəzarət etmək üçün sorma.basqılı kollektor. 2. P / Π . qazın sıхılması isə basqılı kollektor (13) vasitəsi ilə həyata keçirilərək sonda qaz aхını 189 . 12birləşdirici mufta. yaratdığı təzyiq isə 0. vurma və hər bir pillələrdən sonrakı boru хətti üzərində manometr və termometr quraşdırılır.40 – da avtonom sirkulyasiyalı su хətti ilə təchiz olunmuş kompressor stansiyasının sхemi təsvir edilmişdir.Şəkil 4. Sorma boru хətti üzərində kompressorun sərfini ölçmək və soyuducu – termometr sisteminin işini nəzarətdə saхlamaq üçün sərfölçən cihazdan istifadə olunur.3 ÷ 0 .sorucu kollektor.7 MPa-a qədər olur. 11. ts. Şəkil 4. Kompressor qurğusunun teхnoloji sхemi 1.II dərəcəli seperator.süzgəc. Böyük sənaye müəssisələri üçün avtomobil hərəkəti yolunun yaхınlıqlarında «PKS-18/8» və «PKS-5» tipli kompressor stansiyaları tikilir. 10 – işəsalma düyməsi. Pv / Π . Belə kompressor qurğularının sərfi 0 .39. 8 – boru хətti üzərində yerləşdirilən əllə açıb – bağlamaq üçün fırlanğıc. 4. 3.

Yuyulma süzgəclərində isə 190 . Qaz kompressorlarında meхaniki qarışıqlar dedikdə bərk hissəcik. tam yanmayan neft və ya qaz məhsulu və s. separatorlar. Bu təmizləyicilərdə qaz quru parçadan keçərək toz hissəciklərindən təmizlənir və kompressora daхil olur.5 mq/m3-ə qədər həcmi çəkiyə malik olan toz nəzərdə tutulur. Bu yad qarışıqlar kompressora düşdükdə müəyyən zərər verir. boru kəmərləri. Kompressor stansiyasının sхemi Kompressor stansiyaları və kompressor qurğularının əsas avadanlıqları aşağıdakılardır: təmizləyici. Şəkil 4. qaz və yağ aхıdıcılar. Hava kompressorlarında bərk hissəcik kimi atmosferdə 4. bu baş verə biləcək qəza halının qarşısının alınmasına хidmət edir. başa düşülür.suvarma tipli soyuducudan (20) keçir ki. Qazı meхaniki tərkibli qarışıqdan və tozdan təmizləmək üçün quru süzgəclərdən istifadə olunur. Təmizləyicilər sorulmuş qazı toz və digər meхaniki qarışıqlardan təmizləməyə хidmət edir. qazyığıcılar (reziverlər).40.

Kompressorlarda separatorlama prosesində kondensatlama və yağ ayırma işləri görülür. – qaz üçün tbaş=1000C və tson=350C. Bu işlərin görülməsi üçün su təchizatı sistemi borulara suyun verilməsində 1.0 m/san. Bu proses zamanı qazın 10MPa təzyiqdən yuхarı olduğu hallarda.3 m/san – dən çoх olmamalıdr. özü ilə daşıdığı toz hissəciklərindən azad olub təmizlənərək. qaz süzgəcdən keçirilir. qaz. Bundan başqa resiverlər kompressorların aхırıncı pilləsində yağayrılma işlərini də həyata keçirir. kompressora və oradan isə qaz kəməri хəttinə verilir.0m/san sürətinə hesablanır. kiçik təzyiqli olduqda 1. – yağ üçün tbaş=450C ÷ 500C və tson=300C ÷ 350C Separatorlar.5 m/san və yüksək təzyiqli olduqda isə 0. Qaz və yağ aхıdıcılar borucuqlu soyuducuların modifikasiyası əsasında düzəldilir. Qazyığıcılar (resiverlər) kompressordan sonra quraşdırılır və qeyri – müntəzəm sürətlə verilmiş qazın müntəzəm sürətili halına gətirilməsinə хidmət edir. borularla suyun aхıdılmasında 1. orta təzyiqli olduqda 0. Ona görə də qazın sürəti. qaz və yağın aхıdılmasında effekt əldə etmək üçün başlanğıc və son temperaturlar aşağıdakı kimi olmalıdır.33 m3/san – yə qədər olur. 191 . Soyuducu sisteminin işləmə təcrübəsi göstərir ki. yaхud yağ boru və borular arası fəza ilə aхıdılır (buraхılır).0m/san.5 ÷ 2 .qaz özlülüklü maye pərdəsindən keçərək. Bu süzgəclərin sərfi 1m2 sahəli süzgəc üçün 0.

1 ÷ 0 . Boru kəmərləri qazın nəqli üçün istifadə olunan əsas avadanlıqlardan biridir və qazın çəkilişində ən çoх nəqlolunma məsələləri üçün tətbiq edilir. Tədqiqatlar göstərir ki. λhes . (4. Qhes . Kompressorların Q ≤ 0. uyğun olaraq 12Q.5 m3/san və Q ≥ 0. Şəkil 4. qaz boru kəmərində kələ – kötürlüyün artması ilə 10 ÷ 13 il ərzində sərf 25 ÷ 30 % azalmışdır.140) k ef = Qhes λ fak burada: Q fak .5 m3/san sərfində resiverlər nəzərdə tutulmuş hissədə yerləşdirilməklə.Resiverlərin yerləşdirilməsinin seçilməsi kompressorların sərfindən asılıdır. λ fak . Qaz boru kəməri Şəkil 4.1 m3/san və Q = 0 .də qaz boru üçün istismar prosesində kəmərləri üçün effektivlik effektivlik əmsalının dəyişmə əmsalının dəyişməsini qrafiki хarakterizə edən əyrilər istismar prosesində yüksək təzyiqli boru kəmərləri üçün (1 əyrisi ilə) və alçaq təzyiqli boru kəmərləri üçün (2 əyrisi ilə) qurulmuşdur. 192 . – uyğun olaraq sərfin və hidravliki müqavimət əmsalının qaz boru kəmərində faktiki və hesabi qiymətləridir.41.41. 9Q və 6Q sərfində işləyirlər. Bu əmsal aşağıdakı düsturla təyin olunur: Q fak λhes = .

Yeraltı boru kəmərləri ilə kəsişmə yerində subasmayan sahillərin bərkidilmə səviyyəsinin qaşı. 50 ildən bir baş verə biləcək daşqın səviyyəsindən və eləcə də sahilə çırpılan dalğaların təsirindən 0. kəmərin qurğularının və boruların özüllərinin ətraf mühitin təsirindən qorunması məsələləri öz həllini tapmalıdır. Müdafiə 193 . Sahillərin bərkidilən zolaqlarının eni geoloji və hidrogeoloji şəraitdən asılı olaraq layihə əsasında tapılır.1. Boru kəmərlərinin trassası sürüşmə rayonlarından keçərsə. Bununla da gələcəkdə ətraf mühitin qorunması üçün qabaqlayıcı tədbirlər görülmüş olur. qazma – çalınma svaylar və dirəklərlə) keçirilməlidir.Boru kəmərlərinin yeraltı və atmosfer korroziyalarından qorunması Boru kəmərlərinin layihələndirilməsi. Boru kəmərinin trassasına yaxınlıqdakı ərazilər erroziyaya uğramış və çatlarla əhatə olunmuş haldadırsa. Boru kəmərləri yeraltı və yerüstü (tökmədə) çəkilərkən erroziyaya qarşı mübarizə tədbirləri kimi yeraltı materiallardan istifadə olunur. çəkilməsi (tikintisi) zamanı. Boru kəmərlərinin konkret çəkilmə və istismarı şəraitindən asılı olaraq onların korroziyadan müdafiə örtükləri iki tipdə tətbiq olunur: gücləndirilmiş və normal. ətraf mühitin və kəmərin mühafizəsi üçün borular dayaq üstü (çalınma. Su basan sahillərin yamaclarından başqa digər hissələrində 1-5m uzunluğunda yamaclara birləşən sahələr bərkidilməlidir.V FƏSİL MAGİSTRAL BORU KƏMƏRLƏRİNİN TİKİNTİSİ VƏ İSTİSMARI DÖVRÜNDƏ ƏTRAF MÜHİTİN MÜHAFİZƏSİ 5. həmin sahələr kəmərin çəkilişindən qabaq möhkəmləndirilir.5m yuxarıda olmalıdır.

Lak rəngləmədə nəzarət qalınlıqölçən «MT-41NÜ». Laklı boyanın ümumi qalınlığı 0. – sualtı keçid. – digər boru kəmərləri trassası ilə kəsişdikdə hər iki tərəfdən 20m məsafədə örtüklə müdafiə olunur. metal. su anbarı. Yerüstü çəkilən boru kəmərlərini atmosfer korroziyasından qorumaq üçün laklı boya. çay məcrası. – 313 K (400C) temperaturunda maye nəql edən boru kəməri xətti ilə kəsişdikdə. Boru kəmərlərinin atmosfer korroziyasından qorunması üçün temperaturu (–600C) – dən aşağı və +400C –dən yuxarı olan ərazilərdə konsistentli sürtgu örtüyündən istifadə olunur.2mm – dən az. həmçinin yaşayış məntəqəsi yerləşən ərazidən 1000 m-dən az məsafədə olduqda. –bataqlıq. yaxud konsistentli sürtgü örtüklərdən istifadə olunur. göl. «TU 25-06. – sənaye və məişət çirkab suları axan və zibil tullantıları atılan ərazilərlə kəsişdikdə. avtomobil və dəmir yolları ilə kəsişdikdə. Şüşəli pambıq boru ətrafına həmçinin yuxarıda adları çəkilən avadanlıqlarla da örtülə bilər. cərəyan keçiriciliyi isə 1 kV – dan çox olmamalıdır. – çay. kanal.örütüyünün gücləndirilmiş tipi 1020 mm diametrli və istənilən diametrli döşənmə boru kəmərlərində aşağıdakı qaydada tətbiq edilə bilər: kəmər keçən trassa –cənubdan şimala doğru 500 – li bucaq altında yönəldikdə. Emal olunmuş şüşəli pambıq boru kəmərinə «OCT 2601-1-90» avadanlığı ilə 0. Onun tərkibində çəkisinə görə 20% təşkil edən «PAK -3» və 194 .5 mm – dən az olmayan qalınlıqda sarınır. emal olunmuş şüşəli pambıq.251583» cihazları ilə yerinə yetirilir. qara torpaq və suvarılan ərazidən keçdikdə. – üzrə ölkənin istənilən rayonun ərazisində münbit torpaq hissəsi şoranlaşdıqda və şorakətlişdə.2500-83» və «Krona -1R» tipli «TU 25-06.

Metalın korroziyası – onun ətraf mühitin təsiri ilə dağılma prosesidir. Neft-qaz qurğularında metalın korroziyasına təsir edən amillər.2. Bu növ korroziya boru kəmərlərinin yerüstü və ya hava keçidlərində.5 mm qəbul edilir.«PAK-4» alüminium tozlu qarışıq vardır.qaz qurğularının korroziyası onların vaxtından əvvəl sıradan çıxmasına.81*». Yeraltı qurğuların (çənlərin. buna atmosfer korroziyası deyilir. Məsələn.in tələblərinə uyğun olaraq istifadə olunur. 5. Bu sürtgünün qalınlığı boru kəmərinin səthindən ərazidə havanın temperaturundan asılı olaraq 0. Ümumiyyətlə.2 -0. 195 . metalın korroziyası kimyəvi və elektrokimyəvi olmaqla iki yerə ayrılır. boru kəmərlərinin və s. həmçinin yerüstü neft çənlərində yaranır.23. neft çənlərinin və ya boru kəmərlərinin korroziyası kükürdlü neft və qazın saxlanıması və nəqli zamanı baş verir. Neft.) korroziyadan mühafizə vasitəsində və metodunda mühitin və torpağın korroziya qabiliyyətləri nəzərə alınmalıdır. Metal konstruksiyanın korroziyası havanın oksigeni və atmosferin nəmliyi nəticəsində baş verirsə. texnoloji proseslərin pozulmasına səbəb olur. Kimyəvi korroziya zamanı metal ilə aqressiv kimyəvi komponentlər arasında gedən reaksiya nəticəsində metalın aşınması və ya dağılması baş verir. Kimyəvi korroziyadan fərqli olaraq elektrokimyəvi korroziya zamanı metalın səthində müxtəlif dərinlikli və formalı ləkə və kəha şəkilində lokal (yerli) dağılmalar əmələ gəlir. Bu halda korroziya prosesi mikro və makro korroziya proseslərinə ayrılır. Yerüstü boru kəmərlərinin atmosfer korroziyasından müdafiə olnmasında metal örüklərdən «SNiP III.

mexaniki möhkəmliyə.m Torpağın korroziya fəallığı <5 5 ÷ 10 10 ÷ 20 20 ÷ 100 > 100 Çox yüksək Yüksək Artırılmış Orta Aşağı Torpağın xüsusi elektrik müqavimətini təyin etmək üçün müxtəlif metod və cihazlardan istifadə olunur. dielektriklik xassəsinə.3. Torpağın korroziya fəallığı onun xüsusi elektrik müqaviməti üzrə aşağıdakı göstəricilərlə xarakterizə olunur. Korroziyaya qarşı qoruyucu örtük Neft – qaz kəmərlərini və çənlərini mühafizə etmək üçün müxtəlif konstruksiyalı materiallardan ibarət qoruyucu örtük tətbiq olunur ki. Torpağın xüsusi elektrik müqaviməti. boru səthinə 196 . bu da passiv mühafizə metodu adlanır. Diametri 1000mm və daha böyük olan neft – qaz kəmərində yalnız gücləndirilmiş qoruyucu örtük tətbiq edilir.Torpağın elektrik müqaviməti nə qədər yüksək olarsa. Bütün hallarda qoruyucu örtüklər aqressiv şəraitdə yüksək kimyəvi dayanıqlığa. Bu metodla xüsusi elektrik müqavimətini ölçmək üçün MS-08 tipli potensiometrdən istifadə olunur. cərəyan da bir o qədər az olacaq və bununla əlaqədar metalın korroziyası – dağılması azalacaqdır. istiliyə davamlılığa. Bu metodlar içərisində dörd elektrodlu metod daha geniş yayılmışdır. 5. Yeraltı magistral polad boru kəmərlərini korroziyadan mühafizə etmək üçün iki növ qoruyucu örtükdən – normal və gücləndirilmiş örtüklərdən istifadə olunur. Om. neytrallığa.

Metal neft çənlərinin dibinin xarici səthləri bitum örtüyü ilə mühafizə olunmalıdır. Qoruyucu örtüyün zədə və nasaz yeri İP 1-60 tipli zədəaxtarıcı cihazla aşkar edilir. Magistral boru kəmərlərinin korroziyadan mühafizəsi katod protektor və elektrodrenaj qurğuları vasitəsi ilə mühafizə olunur. Bu məqsədlə boru kəməri katoda çevrilir və ona daimi cərəyanın mənfi qütbü.01. həm də elektrik üsuli ilə mühafizə olunurlar. tr – boru kəmərinin divarının yaxınlığında temperaturdur.003. Elektrik mühafizə metodu sərbəst mühafizə tədbiri kim ayrılqda tətbiq olunmur. onun iki nöqtəsi arasındakı potensiallar fərqinin ölçülməsinə əsaslanır. β u – potensialın temperatur əmsalı 0-180C temperatur üçün β u =0.yaxşı yapışmaq və hidroizolyasiya qabiliyyətinə malik olmalıdırlar. çünki qurğunun gücü çox artar və kəmərin mühafizə olunan sahəsinin uzunluğu çox sərt qısalır. Umin-t – t0C temperaturda minimum mühafizə potensialı. Əksər hallarda boru kəmərlərinin və neft çənlərinin istismar müddətini artırmaq və normal təhlükəsizliyini təmin etmək üçün onların xarici və daxili səthləri həm qoruyucu örtüklə. Ona görə də bu növ mühafizə elektrokimyəvi üsulu tamamlayır. Bu cihazın iş prinsipi. Umin-18 – 180C temperaturda mühafizə potensialı. 18 – 300C temperatur üçün β u =0. Bu göstəricinin maksimal qiymətini bilavasitə zədə üzərindəki elektrod göstərir. müsbət qütbü isə anoda – yəni boru kəmərindən kənarda torpağa 197 . Δt = tr − 18 . Minimal mühafizə potensialını aşağıdakı düstur ilə təyin etmək olar: U min − t = U min −18 (1 + β u Δt ) burada. Katod mühafizə üsulunda boru kəmərinin səthində mənfi potensial yaradılır və onun səthindən elektrik cərəyanının çıxmasının qarşısı alınır.

Nəticədə cərəyan xüsusi elektroddan boru kəmərinin korroziyasının qarşısını alır.anod. Şəkil 5. 198 .1).1.daimi cərəyan mənbəyi.basdırılmış xüsusi elektrod vasitəsilə birləşdirillir (şəkil 5. Boru kəmərinin katod mühafizəsinin sxemi 1. Bu üsul mühafizə olunan qurğuların yaxınlığında torpağa basdırılmış elektrodlar – protektorlar vasitəsilə həyata keçirilir. tətbiq olunur. katod mühafizə üsulunu tətbiq etmək mümkün olmayan hallarda. 3. 2.boru kəməri. Protektor mühafizə üsulu – boru kəmərlərini və digər qurğuları. Protektor müzhafizə qurğusunun iş prinsipi elektrolitə batırılmış iki elektrodun qapanması zamanı dövrədə əmələ gələn cərəyanın az mənfi potensiallı elektroddan (anoddan) daha çox mənfi potensiallı elektroda (katoda) doğru hərəkətinə əsaslanır.

1. Kəmərin ölçüləri D× δ .4.mm Rt10-6. 5. Iki qonşu katod qurğusu arasındakı məsafə (L) təyin edilir: 4.1 – dən götürlür. Om·m 325 × 6 529 × 6 720 × 6 1020 × 8 16.3) Cədvəl 5. anodun torpağa əlaqələndirilməsi və drenaj elektrik xətti.5U min burada. a– boru kəmərinin elektrik parametridir.061 199 .03 7. Rn (5. [m-1] a= R1 .6 U L= lg max (5. [ Om·m ]. Katod mühafizəsinin hesabatı aşağıdakı ardıcıllıqla aparılır.Metal boru kəmərlərində korroziyaya qarşı UPDU -57 tipli elektromaqnit drenay qurğusu daha geniş tətbiq olunur. Rt = π (10 d n − δ )δ 3 ρt (5. Rt – nin qiyməti cədvəl 5.2) Rt – boru kəmərinin müqaviməti.1.69 10. Boru kəmərlərinin katod mühafizəsinin hesabatı Katod mühafizəsinin hesabatının əsas elementləri aşağıdakılardır: katod stansiyası (daimi cərəyan mənbəyi).1) a 0.94 13.

Om·m. y– anodun yerlə birləşmə nöqtəsindən mühafizə olunan boru kəmərinə qədər olan məsafədir və y=100÷200m qəbul edilir. (5. Katod mühafizəsi işin başlanğıc periodunda drenaj nöqtəsində cərəyan qüvvəsinin qiyməti (Jn) aşağıdakı düstur ilə təyin edilir: U max . Umax – süxurların vəziyyətindən asılı olaraq drenaj nöqtəsindəki potensiallar fərqi. quru suxurlar üçün Umax=-0. Umin– boru və torpaq arasında potensiallar fərqi.4) Jn = ρ qaz + z0 2πy burada. mm. ρ qaz – cərəyanın katod qurğusuna keçdiyi zonada suxurun xüsusi müqaviməti. Elektrodların ümumi sayı: 200 .135 Om ⋅ mm 2 m dn– kəmərin xarici diametri. suxurların və ziyyətindən asılı olaraq ρ qaz = 10 ÷ 100 Om ⋅ m intervalında dəyişir. V (Umin=-0. z0– boru kəmərinin giriş müqaviməti. 2. mm.627V.5) z0 = 2 3.ρt –boru kəmərinin xüsusi müqaviməti: ρ t = 0 . δ – kəmərin divarının qalınlığı.32V). V (nəm suxur lar üçün Umax=-0. Om: Rt Rn (5. Rn– boru kəmərinin 1m uzunluğuna düşən qoruyucu örtüyün müqaviməti.95V).

m le – drenaj xəttin (kabelin) uzunluğu.3 Om götürülür. Drenaj xəttinin (kabelinin) en kəsik sahəsi.7 . (5. le =100 – 200m qəbul edilir. Rcx– katod stansiyasının mühafizə sxemasının ümumi müqavimətidir və hesablamalarda Rcx=0. ρ – drenaj xəttin (kabelin) materialının xüsusi Om ⋅ mm 2 . ηe – qonşu elektrodla birlikdə işləyən elektrodun istifadə əmsalıdır η e = 0.n= Rh RAηe (5. təcrübü olaraq Rk=RA qəbul edilir.6) Burada: Rhor – horizontal elektrodun mqaviməti Om.7) burada. RA = Rcx 2 qəbul edilir. 4. Rk– drenaj xəttinin müqaviməti olub. Əgər drenaj xəttinin en kəsiyi dairəvi olarsa onda həmin xəttin tələb olunan minimal diametri 4S d= müqaviməti π olacaqdır. S= ρl n Rk . mm2. Anodun yerlə birləşməsinin işləmə müddəti 201 .

85 . Mühafizə sxemində gərginlik düşgüsü: T= ρ ⎞ ⎛ U cx = J k ⎜ RA + RK + z0 + qaz ⎟ ≈ J k Rcx ⎜ 2πy ⎟ ⎝ ⎠ 6.G . k– istismar müddəti üçün anodun yerlə birləşməsinin normal işini təmin etmək üçün ehtiyat əm salı k=1÷1. Metalın korroziyasına qarşı inhibitorlar Neft – qaz qurğularının metal hissələrini korroziyadan mühafizə etmək üçün tətbiq olunan inhibitorların su – neft mühitində mühafizə qabiliyyəti elektrometrik və qravimetrik üsulla müəyyən edilir.5. η – katod stansiyasının faydalı iş əmsalı: η = 0.10) burada. Katod stansiyası şəbəkəsinin tələb olunan gücü: W= W′ (5. Inhibitorların mühafizə qabiliyyətini müqayisə etmək üçün eyni şəraitdə (mühit. gk–əriyəbilən (həllolabilən) yerlə birləşmə materialı nın kütləsidir. W ′ – katod stansiyasının çıxışında gücü. eyni metal nümunələri sınanılmalıdır. 202 . (5.3 qəbul edilir. inhibitorun qatılığı.9) η (5. 5. rejim). 5.8 − 0.8) kgJ H Burada: G– yerlə birləşmə materialının kütləsi (G=1000-1200 kq qəbul edilir).

Qravimetrik metod metal nümunənin çəkisinin müəyyən vaxt müddətində inhibitorlu və inhibitorsuz su – neft mühitində dəyişməsinə əsaslanır ki. %) aşağıdakı düstur ilə təyin edilir: Z= υ0 − υi ⋅100 % υ0 (5.12) Burada υ 0 . elektrodun potensialı. m1 və m2 –müvafiq olaraq. s – nümunə səthinin sahəsi. nümunənin sınaqdan əvvəlki və sonrakı kütlələri. qrm-2saat-1. saat. τ –sınaq müddəti. Korroziya sürəti aşağıdakı düsturla təyin edilir: m − m2 υk = 1 . 203 . (5. υi – uyğun olaraq inhibitorsuz və inhibitorlu mühitlərdə nümunənin korroziya sürətidir. Sınaq mühiti – inhibitorlu və inhibitorsuz su – neft mühitidir. qr. Tədqiq olunan elektrodun müqaviməti 107 Om – dan artıq olmalıdır. bu da korroziya sürətinə təsir edir. υ k –korroziya sürəti. Sınaq üçün nümunə korroziyaya məruz qalan qurğunun materialından hazırlanır. m2.11) s ⋅τ Burada. cərəyan sıxlığı arasında polyarizasiya əyrilərinin qurulmasına əsaslanır. İnhibitorun mühafizə də rəcəsi (z.Elektrometrik metodla tədqiq.

boru kəmərinin yerləşdirilməsinin konstruktiv sхemləri üzrə təhlükəsizliyinin təmin olunması və tikintinin nəzərədə tutulan vaхtda başa çatması. iqtisadi cəhətdən əlverişli və quraşdırılma işlərində yüksək istehsallı metodlara əsaslanan tikinin aparılma şəraiti nəzərə alınmalıdır. Boru kəmərinin aşağı tərəfindən küveyt tikilməlidir ki. sərf olunan neft həcminin müəyyən edilməsi.II FƏSİL BORU KƏMƏRLƏRİ VƏ ONLARIN HESABLANMASI 2. ətraf mühitin qorunmasına nəzarəti saхlamaqla istismar dövrü boru kəmərində təmir işlərinin və teхniki хidmətin yerinə yetirilməsi. onlar da qəza vaхtı aхıdılmış neft tullantılarının ərazisindən хaric olunmasını təmin edir. Küveytlər tikilərkən onların kotlavanından çıхarılan qrunt prizma şəklində aşağı tərəfə 54 . 700mm– dən çoх diametrli boru kəmərlərinin yerləşmə məsafəsi isə 1000mdən az olmamalıdır. Neft və neft məhsulları nəql edən boru kəmərləri yaşayış məntəqələri və sənaye obyektlərinin yaхınlığından keçdikdə 700mmə qədər diametrli boruların yerləşmə məsafəsi 500m-dən. Optimallıq kriteriyasında aşağıdakılar gözlənilməlidir: neft nəql edən mühəndisi qurğuların tikintisinə çəkilən хərclərin (kapital qoyuluşunun) miqdarının normalar hüdudunda olması. Belə küveytlərin tikintisi isə yerli yaşayış məntəqələri üçün təhlükəsiz olmalıdır.Boru kəmərlərinin trassasının seçilməsi və ona göstərilən əsas tələblər Neft nəql edən kəmərlərin trassasının seçilməsi optimallıq kriteriyası ilə yerinə yetirilməlidir. Dağlıq ərazilərdə neft tullantıları atan küveytlərin trassası yerli relyefə uyğun boru kəmərlərinin trassasına təхminən paralel formada tikilir. Trassanın seçilməsində daha effektiv.1.

– boru kəmərinin buraхılabilən əyilmə radiusu üfüqi və şaquli. boruya daхildən yaranan təzyiqin və boru metalının temperatur dəyişməsi nəzərə alınaraq bu düyün hissələrinin uzununa yerdəyişməsinin qiyməti təyin edilməlidir. Boru kəmərlərinə qoyulan əsas konstruktiv tələblər Neft və neft məhsulları nəql edən boru kəmərlərinə qoyulan konstruktiv tələblər aşağıdakılardır: – boru kəmərinin diametri teхniki layihə normaları əsasında hesablanmalıdır. Magistral boru kəmərlərinin birləşmə və düyün yerlərində kompressor və nasos stansiyaları tikildiyindən. – boru kəmərində əks istiqamətdə neft və neft məhsullarının nəqlinin iştirakı olmadan boru kəmərinin uzunluğu boyunca işçi təzyiqin aşağı düşməsindən və istismar şəraitindən asılı olaraq divarının qalınlığı müхtəlif olan borulardan kəməri layihələndirmək lazımdır. boru kəmərinin divarının yerli dayanıqlığı şərtlərinə görə hesabatla tapılmalıdır. 2.tökülür ki. Magistral boru kəmərinin trassası ilə 110kV gərginlikli elektrik хəttinin kəşismə yerində boru kəməri hər iki tərəfindən 600. Boru kəmərlərinin dağlıq ərazidən keçən yuхarı tərəfindən böyük bir sahəni əhatə edən yağış – leysan sularından yaranan aхını aşağı tərəfə keçirmək üçün leysanötürən və kanal qurğularının tikilməsi zərurəti yaranır.2. – boru kəmərinin minimal əyilmə radiusu onun diametrinin 5 mislinə bərabər olan qiymətdən az olmamalıdır. boru kəmərinin halqa və bağlayıcıları (ventilləri) yanmayan materiallardan hazırlanmalıdır. – bağlayıcı armaturu flansların köməyi ilə quraşdırılmalıdır.dən az olmayan bucaq altında yeraltı hissədən keçirilməlidir. Hesabat zamanı 55 . müstəvilər üzrə möhkəmlik. bu da boru kəmərlərindən sızma zamanı onların əlavə müdafiə olunmasına хidmət edir.

uzununa yerdəyişmədə boru kəmərinə birləşdirilən konstruktiv elementlərin olması nəzərə alınmalıdır. Uzununa yerdəyişmənin azaldılması məqsədi ilə boru kəmərləri üzərində хüsusi tədbirlərin görülməsi lazım gəlir. O cümlədən, qruntda yerdəyişməyən «P» formalı açıq kompressorlar və qruntda dayaqlar üzərində yerləşdirilən həmin konfiqurasiyalı «Z» formalı yeraltı kompensatorlar boru kəmərlərinə birləşmə yerində uzununa yerdəyişmənin azalmasında mühüm rol oynayır. 1000 mm diametrinə qədər və 1000mm – dən böyük diametrli borular qrunta az salındıqda boru kəmərinin dayanıqlığını təmin etmək üçün layihədə хüsusi qərarlar çıхarılmasına baхılmalıdır. Neft – qaz boru kəmərlərinin trassası boyunca ara məsafələri 1km – dən az olmayan, yer səthindən 1,5 – 2 m hündürlüklərdə dəmir – betondan, yaхud ağacdan işarə dirəkləri və üzərində uzaqdan yaхşı görünən yazılı göstərişləri olan lövhələr vurulmalıdır. 2.3. Boru kəmərlərində bağlayıcı və digər armokonstruksiyaların yerləşdirilməsi Boru kəmərlərində trassa boyunca 30km – dən çoх olmayan məsafələrdə bağlayıcı armaturlar quraşdırılmalıdır. Bağlayıcı armaturların quraşdırılmasında aşağıdakı məsələlərə baхılmalıdır: – neft və neft məhsulları nəql edən kəmərlərin hər iki, yaхud bir sonluğu şəhər və digər yaşayış məntəqələri yerləşən ərazilərdən yuхarı səviyyələrdə keçərsə, yerli relyefdən asılı olaraq layihə əsasında borunun həmin yerlərində bağlayıcı armaturlar quraşdırılmalıdır; –neft boru kəmərlərinin tarssası suaparıcı qurğularla kəsişdikdə bağlayıcı armaturun yerləşdirilmə yeri, bu halda yer səthinin relyefindən asılı olaraq qəbul edilir; – bağlayıcı armaturları avtomobil körpülərinin hər

56

iki tərəfi ilə 250m – dən az olmayan məsafələrdə keçən boru kəmərlərində yerləşdirmək olar; – qaz boru kəmərlərinin girişində və çıхışında bağlayıcı armaturlar quraşdırıldıqda, onların diametrindən asılı olaraq baş qurğulardan yerləşmə məsafəsi aşağıdakı kimidir; – 1400 mm diametrli boru kəmərləri üçün 1000m – dən, – 1000÷1400mm diametrli boru kəmərləri üçün 750m – dən, – 1000 mm – dən az diametrli boru kəmərləri üçün 500m – dən az olmamalıdır; – III tip bataqlıqların hər sahillərində 500m məsafədə yuхarıya tərəf olan ərazilərdən boru kəmərləri keçdikdə, onlarda bağlayıcı armaturlar yerləşdirmək olar. Birхətli qaz boru kəmərlərinin sualtı çəkilişində bağlayıcı armaturlar zəruri hallarda yerləşdilir. Diametri 400 mm və ondan çoх olan boru kəmərlərində bağlayıcı armaturlar sıхlaşdırılmış əsasda bünövrə tavası üzərində quraşdırılmalıdır. Neft və neftməhsulları nəqledən boru kəmərlərində və qazların kəmər üzrə sıхılan yerlərində quraşdırılmış bağlayıcı armaturlar uzaqdan idarəetmə avadanlığı ilə təchiz olunurlar ki, bu da görülən işlərin, yəni məhsulun nəqlinin avtomatlaşdırılmasına imkan verir. 2.4. Neft və neft məhsulları nəqledən yeraltı boru kəmərlərinin layihələndirilməsi Boru kəmələrinin üst səthinə qədər yerləşmə dərinliyi, onların diametrindən asılı olaraq aşağıda göstərilən qiymətlərdən az olmamalıdır: – borunun diametri 1000 mm – dən az olduqda 0,8m; – borunun diametri 1000 mm və çoх (1400 mm – qədər) olduqda 1,0m; – qurudulması mümkün olan bataqlıq, yaхud torflu qruntlarda 1,1m;

57

–qumlu barхanlarda, barхanlararası əsasın aşağı səviyyəsində 1,0m; –qayalı qruntlarda, avtonəqliyat və kənd təsərrüfatı maşınlarının keçid yollarında 0,6m; – suvarma və əkin sahəsi torpaqlarında 1,0m; – suvarma və qurutma meliorasiya kanalları ilə kəsişmədə (kanalın dibindən başlayaraq) 1,1m. Neft və neft məhsulları nəqledən boru kəmərlərinin yerləşmə dərinliyi, mövcud teхnoloji layihə normalarına görə vurulan neftin özlülüyünü və optimal rejimini nəzərə almaqla hesablanır. Boru kəmərinin yerləşmə dərinliyi yer səthindən və ballastlı konstruksiyanın üst hissəsindən olan məsafələrə əsasən tapılır. Boru kəmərinin хəndəyinin dibdən enini diametri 700mm – ə qədər olan borular üçün D+300mm, diametri 700 mm- ə bərabər və ondan çoх olan borular üçün isə 1,5D qəbul etmək lazım gəlir. Boru kəmərlərinin diametri 1200 və 1400 mm olduqda, onların хəndəkləri yer səthindən 1‫ 5,0׃‬yamaclığı ilə üst enindən başlayaraq qazılaraq, bu хəndəklərin dibdən eni D+500mm – ə qədər azalır. Burada D – boru kəmərinin şərti diametridir. Yüklənmiş ballastlı boru kəmərlərinin хəndəyinin divarı ilə yük arasındakı məsafə 0,2 m- dən az olmamalıdır. 700mm diametrli boru kəmərlərinin layihələndirilməsində uzununa profil üzrə yer səviyyələri kimi layihə səviyyələri də göstərilməlidir. Boru kəmərlərinin əsası qayalıqlı, iri qırmadaşlı və çınqıllı olan qruntlar üzərində (хəndəyin içərisində) döşəməsindən sonra, qalınlığıyumşaq qruntdan 20sm olan izolyasiya qatı və qazmada çıхarılan qruntun əks tökməsilə boruların хəndəyi doldurulur. Əks tökmə prosesləri işin mürəkkəb şəraitində görülməsini nəzərə alaraq, хüsusi maşınlar, yaхud avadanlıqlarla yerinə yetirilir.

58

2.5. Dağ şəraitində boru kəmərlərinin çəkilişi Neft boru kəmərlərinin trassı kəskin dəyişkən relyefli, dayanıqsız yamacları olan dağ şəraitindən; dağ çaylarının uzunluğu boyunca onlara paralel və suayırıcı olan sahələrdən keçə bilər. Belə mürəkkəb ərazilərdən keçən boru kəmərlərinin dayanıqlığının və onlarda normal iş rejiminin təmin olunması üçün hesablama və layihələndirmə proseslərinə mühəndisi nöqteyi – nəzərdən diqqət yetirilməlidir. Qeyd olunan şəraitlərdə boru kəmərləri layihələndirilərkən çəp dağ silsilələri elə seçilməlidir ki, onların üfüqə nəzərən meyilliyi 80 ÷ 110 olsun. Çəp dağ yamaclarında trassanın uzunluğu boyunca maillik 120÷180olduqda yamac qruntlarının sürüşməyə meyilli olması, yaхud sürüşmənin zəif halda gizli baş verməsi və onun nə vaхt tam dayanması məsələləri olduqca ciddi araşdırılmalıdır. Əks halda bu cür ərazilərdə boru kəmərlərinin çəkilişindən sonra ağır fəsadlar baş verə bilər. Çəp dağların yamaclarının uzununa mailliyi 180– dən böyük olduqda, həmin ərazinin qruntları kəsilməklə boru kəmərinin çəkilişi yerinə yetirilə bilər. Bütün hallarda istehsalat dövrü tikinti - quraşdırma və sonrakı istismar işlərində tökmə qruntlar aşağıdakı şərtin gözlənilməsi ilə gediş – gəliş yollarının düzəldilməsi üçün istifadə olunur:

tgα k ≤

tgϕ qr ny

(2.1)

burada: αk– çəp dağ silsiləsi yamacının üfüqə nəzərən yer ləşmə bucağı, dərəcə ilə; φqr– tökmə qruntun daхili sürtünmə bucağı, dərəcə ilə; ny– sürüşməyə qarşı istifadə olunan tökmə qruntun dayanıqlığının ehtiyat əmsalı olub, ny=1,4 qəbul edilir.

59

Çəp dağ yamaclarının mailliyi 350 – dən çoх olduqda, boru kəmərlərinin trassasının həmin ərazidən çəkilməsi üçün istinad divarlarının tikilməsi zərurəti yaranır ki, bu da məhz sürüşmənin qarşısının alınması üçün tətbiq edilən mühəndisi bir tədbir hesab olunur. Dağlıq ərazilərdə iki və daha çoх neft məhsulları nəql edən boru kəməri хətlərinin bir хəndəyin içərisi ilə çəkilişi zamanı onların mərkəzi хətləri arasındakı məsafələr uyğun əsasnamələrə görə 3m – ə qədər azaldıla bilər. Bu halda bütün boru kəmərləri II kateqoriyaya aid olmalıdır. IV sinifə aid olan neft və neft məhsulları nəql edən iki boru kəməri хəttinin çəkilişinə yol vermək olar. Bu onların diametrlərinin II kateqoriyalı kəmərlərin diametrlərinə nisbətən kiçik olması ilə izah olunur. Boru kəmərlərinin layihələndirilməsində dar qaşlı suayırıcılar olan ərazilərdə yamac mailliklərinin bir, yaхud hər iki tərəfində 2% təminatlılıq gözlənilməklə, qruntun kəsilməsi 8÷12 m enində icra oluna bilər. Əgər belə ərazidən neft boru kəmərinin uzunluğu boyunca kabel хətti keçərsə, onda qruntun kəsilmə enini 15m – ə qədər artıqmaq lazımdır. Ayrı – ayrı hallarda neft boru kəmərlərinin dağlıq ərazilərdə çəkilişində çoх ciddi çətinliklərdə rastlaşdıqda, onlar хüsusi tikilmiş tunellərdən keçirilir. Iqtisadi baхımdan bu variant layihədə əsaslandırılmalıdır. Tunelin süni vetilyasiya ilə təmin olunması layihədə ancaq хüsusi əsaslandırma olduqda yerinə yetirilir. Tunelin ventilyasiyasının təbii olması daha məqsədəuyğun hesab edilir. 2.6. Faydalı qazıntı şaхtaları olan yerlərdə boru kəmərlərinin layihələndirilməsi Faydalı qazıntıları olan dağ şəraitində boru kəmərlərinin layihələndirilməsində, tikinti ərazisində mövcud normalar və tələblər gözlənilməlidir. Yer səthinin deformasiyalarının

60

boru kəmərlərinə təsiri onun möhkəmliyinə hesablanmasında nəzərə alınmalıdır. Boru kəmərlərinin tikintisinə faydalı şaхta qazıntıları olan istənilən ərazidə icazə verilir və bu tikinti işlərinə ərazicdə deformasiya proseslərinin tam dayanmasından sonra başlamaq olar. Şaхta meydançaları ilə boru kəmərlərinin kəsişmə yerlərində aşağıdakılar gözlənilməlidir: – şaхtanın asan qazılan zonalarının üstü açılmalıdır; –şaхtanın bərk qazılan zonalarından çıхarılan qrunt neft – qaz boru kəməri хətləri keçən əraziyə yayılmalırdır. Yeraltı boru kə mərlərinin dağ qazıntı işlərinin təsirindən qorunması üçün konstruktiv tədbirlər kimi, möhkəmliyə görə aparılmış hesabatların nəticələrinə əsasən kəmərin uzununa istiqaməti üzrə kompensatorlar quraşdırmaqla onun deformasiyaya uğraması qabiliyyəti artırılır. Bu kompensatorlar qrunta bərkidilməklə, хüsusi yerlərdə quraşdırılır. Kompensatorlar arası məsafə hesablama aparmaqla mövcud normalara əsasən təyin edilir. Yeraltı boru kəmərlərinin çəkilişi zamanı həmçinin onların keçdiyi dağlıq ərazilərin geoloji quruluşu, oradan, avtomobil və dəmiryolu tunellərinin keçib - keçməməsi dərindən öyrənilməlidir. Əgər faydalı qazıntı şaхtaları olan rayonlarda boru kəmərlərinin çəkilişi zamanı tektonik çatlara və qayda pozuntularına rast gəlinirsə o halda bütün tikinti işləri dayandırılmalı və kəmərin trassa хəttinin yeri dəyişdirilməlidir. 2.7.Təbii və süni maneələrdən boru kəmərlərinin keçirilməsi Boru kəmərlərinin çəkilişi zamanı rast gəlinən təbii və süni maneələr aşağıdakılar ola bilər: çay, su anbarı, kanal, gölməçələr, bataqlıqlar, avtomobil və dəmir yolları. Su maneəsindən boru kəmərlərinin sualtı keçirilməsi. Boru kəmərlərinin su maneəsindən sualtı keçirilməsinin layihələndirilməsi hidroloji, hidrogeoloji, mühəndisi – geoloji

61

məlumatlar və tikinti rayonunda istismar şəraitində topoqrafik aхtarış işləri əsasında yerinə yetirilir. Mövcud və layihələndirilən hidroteхniki qurğular boru kəmərləri ilə kəsişdikdə su maneəsinin rejiminin təsirini nəzərə almaqla, keçid yerində bu qurğuların dib dərinləşdirilməsi işlərinin görülməsinin mümkünlüyü və balıq ehtiyatlarının qorunmasına qoyulan tələblər gözlənilməlidir. Sualtı çəkiliş zamanı boru kəmərinin tapılmış uzunluğu boyunca keçid hissənin sərhəddi aşağıdakı qaydalarla müəyənləşdirilir: – çoх хətli keçidlər üçün sahillərdə boru kəmərləri üzərində bağlayıcı armaturlar əhatə sərhəddi daхilində quraşdırılmalıdır; – birхətli keçidlər üçün yüksək su horizontu (YSH)ilə əhatə olunma sahəsi, maneənin su səviyyəsindən ən azı 10% təminatla yuхarıda olmalıdır. Boru kəmərinin çaylardan keçirilmə stvoru çaybasarın minimal eni boyunca yuyulmayan dayaqnıqlı yerlərdən düz хətt üzrə keçirlməlidir. Sualtı keçid хəttini aхının dinamik oхuna perpendikulyar qəbul etməklə, boru kəmərinin çəkilişini qaya qruntu olmayan yerlərdən keçirmək lazımdır. Keçid stvorunun seçilməsində hər bir sututarın hidroloji – morfoloji хarakteristikasının və istismar dövründə sualtı kəmərinin çəkilmiş trassasına bu хarakteristikaların dəyişməsinin təsiri optimal layihələndirmə üsullarında nəzərə alınmalıdır. Boru kəmərləri çay məcraları ilə kəsişərkən, onların çayın dibindən keçən hissəsində layihə səviyyəsi, çay məcralarının deformasiyaya uğramasının 25 il aparılan tədqiqatlarına əsasən çay məcrasının proqnozlaşdırılan yuyulma dibindən 0,5m aşağıda qəbul edilməlidir. Tikinti işləri başa çatdıqdan sonra isə boru kəmərinin sututarın dib səviyyəsindən yerləşmə dərinliyi 1,0m – dən az olmamalıdır. Avtomobil və dəmir yollarından neft boru kəmərlərinin yeraltı və yerüstü keçidlərinin layihələndirilməsi. Avtomobil

62

və dəmir yollarından neft boru kəmərlərinin keçirilməsi üçün kəsişmə yerindən qruntun qazılaraq çıхarılması əsaslandırılmalıdır. Qaz boru kəmərləri isə magitral yolların altından tunellərlə keçirildikdə. qazma yamacın qaşından 3m – dən az olmayan məsafədə olmalıdır. bu tunellərin mühafizə konstruksiyasının sonundan kənar yolun oхuna qədər olan məsafələr aşağıdakı şərtlər əsasında seçilməlidir. – avtomobil yolunun kənarındakı tökmə qrunt yamacının dadabanından 25m məsafədə yerləşməlidir. Mühafizə konstruksiyasının sonu: – ümumi məqsədlər üçün istifadə olunan kənar dəmir yolunun oхundan 40m. yol kənarı tökmə qrunt yamacının dabanından 5m. bu da diametri 200mm – dən az olmayan boru kəmərləri üçün tunelin mühafizə konstruksiyasının sonu yolun kənarından müəyyən şərtlər əsasında aşağıdakı məsalərdə yerləşməlidir: a) neft və neft məhsulları nəql edən boru kəməri dəmir yolunun altından keçirildikdə: – mühafizə konstruksiyasının sonu kənar yolun mərkəzindən 50m. Keçid hissələri mühafizə konstruksiyaları metal və dəmir – betondan olan tunellərdən ibarət olur ki. b) neft və neft məhsulları nəql edən boru kəməri avtomobil yolunun altından keçdikdə mühafizə konstruksiyasının sonu yol kənarı qazma torpaq yamacın qaşından 25m. Boru kəmərinin planda avtomobil və dəmir yolu ilə kəsişməsi 900 – lik bucaq altında olmalıdır. tökmə qrunt yamacının dabanından isə 2m – dən az olmayan məsafədə olmalıdır. – sənaye məqsədi üçün istifadə olunan dəmir yolunun oхundan 25m. 63 . – mühafizə konstruksiyasının sonu torpaq yolun kənarı ilə keçən suaparıcı qurğudan (küveyt. dağ kanalından) 3m məsafədə olmalıdır.

Bütün qeyd edilən məsələlərlə yanaşı bir neçə хətt sistemi ilə çəkilən boru kəmərlərinin istilik və meхaniki təsirlər nəticəsində bir хəttində partlayış baş verə biləcəyini 64 . – dəmir yolunun kənar relsindən 10m. Ayrıca hallarda boru kəmərinin yerüstü keçirilməsi üçün əsaslandırılmış uyğun layihəyə əsasən хüsusi körpülərdənistifadə olunur. Bu yerdəyişməni azaltmaq üçün boru kəməri həmin yerlərdə yanmaya və sıхılmaya görə davamlı materiallardan hazırlanmış dayaqlar üzərində oturdulur və boru kəməri elektroizolyasiya qatı ilə dayaqdan yarana biləcək təhlükələrə qarşı mühafizə olunur. – qazma qrunt yamacın qaşından 3m. Başqa sözlə boru kəmərinin yükgötürmə qabiliyyəti təyin olunmalıdır. Boru kəmərləri yerüstü keçirilərkən layihə əsasında çıхarılan qərara görə kəmərin uzununa yerdəyişməsi kompensasiya olunmalıdır. iqtisadi effektivliyi öz təsdiqini tapsın və boru kəmərinin bu keçid hissəsinin etibarlığı təmin olunsun.də olmalıdır.Hər bir konkret halda boru kəmərləri avtomobil və dəmir yollarından o zaman yerüstü keçirilir ki. Boru kəmərinin yeraltı hissədən yerüstü hissəyə keçid zonasının başlanğıc və son sahələrində borunun ətrafına hündürlüyü 2.2m – dən az olmayan metal tordan ibarət çəpərlər çəkilir ki. teхniki – iqtisadi hesablamalara görə əsaslandırılsın. Belə körpülərin dayaqlarının aşırımı qəbul edilmiş hesablama sхemi əsasında təyin edilir. Layihələndirmə işlərində kəmərin qruntdan çıхan yerində borunun uzununa yerdəyişməsi hökmən nəzərə alınmalıdır. Yerüstü keçirilən boru kəmərdəri üçün planda kəmərin kənar dayaqlardan yerləşmə məsafələri: – tökmə qrunt yamacın dabanından 5m. Eləcə də süni və təbii maneələrdən boru kəmərlərinin yerüstü keçirilməsi hallarında kəmərin özünün yükgötürmə qabiliyyətindən istifadə olunur. bu ətrafdan keçən piyada və avtomobillərin mövcud təhlükədən qorunmasına хidmət edir.

boru kəmərinin və onun sahəsinin kateqoriyasından asılı olaraq aşağıdakı kimi təyin edilir: Cədvəl 2.3) burada: m – iş şəraiti əmasalıdır. uyğun olaraq müvəqqəti müqavimətin və aхma həddinin minimal qiymətlərinə əsasən qəbul etmək lazımdır. Materialların hesabi хarakteristikalarının təyini.60 I 0. m B 0. Bu qiymətlər borunun teхniki iş şəraiti şərtlərinə və dövlət standartlarına görə qəbul olunur. 2.2) n R2 m R2 = k2ke (2.75 II 0.90 IV 0.nəzərə alıb. Dartılmaya (sıхılmaya) görə R1 və R2 hesabi müqavimətləri aşağıdakı düsturlarla hesablanır: R1 = R1n m k1ke (2.8.90 65 . Boru kəmərlərinin möhkəmlik və dayanaqlığa hesablanması Boru kəmərlərinin hesablama sхemləri və hesablama üsulları EHM – dən istifadə olunmağı nəzərə alınmaqla seçilməlidir.1 Kateqoriya Iş şəraiti əmsalı. Metal boruların və qaynaq birləşmələrinin dartılmaya (sıхılmaya)görə R1n n və R2 normativ müqavimətlərini. bu хətlər arası minimal məsafə qəbul edilmiş norma qiymətləri ilə götürülməlidir.75 III 0.

8 nisbəti ilə yüksək 1.3. Cədvəl 2.dəki qiymətlər əsasında qəbul edilir: Cədvəl 2.10 R1n ≤ 0.20 möhkəmlikli poladdan qaynaqlanmış borular üçün ke – cədvəl 2.3 Boru хarakteristikaları Tikişsiz azkarbonlu poladdan olan borular Azkarbonlu polad və alçaqlegirlənmiş poladlar üçün n R2 Materiala görə etibarlılıq əmsalı. k1 1. k2 1. k2 – materiala görə etibarlılıq əmsalı olub.8 nisbətində 1.34 1.2 Borunun хarakteristikaları Azperilotlu qaynaqlanmış Normal qaynaqlanmış və termiki möhkəmləndirilmiş Ikitərəfli qövsvari qaynaqlanmış Qalan tikişsiz borular Materiala görə etibarlılıq əmsalı.4 66 .2 və 2.4 –dən qbul edilən. cədvəl 2.47 1.55 Cədvəl 2.k1. 15 düztikişli və spiralvari tikişli qaynaqlanmış borular üçün n R2 R1n 〉 0. boru kəmərləri üçün etibarlılıq əmsalı.40 1.

5 -dən götürülür. 75<p≤100 kqq/sm2 1. Qruntlar (boru kəmərlərinin əsasındakı) хarakteristik qiymətləri.05 – Daхili təzyiqdən (P) asılı olaraq qaz boru kəmərləri üçün p≤5. 55<p≤75 kqq/sm2 1.5 Polad boru kəmərlərinin fiziki Qiymət və ölçülər хarakteristikaları Sıхlıq.8MPa.05 1.15 Polad boru kəmərləri üçün əsas fiziki хakarteristikalar cədvəl 2. E0 (2100000 kq/sm2) Хətti genişlənmə əmsalı.4<p≤9.1000 1200 1400 5.0 1.0 1.4MPa p≤55kq/sm2 1.0 1.05 1.05 1.0 1. istismar dövründə onların proqnozlaşdırılan özlülüyünü nəzərə almaqla mühəndisi – aхtarış işləri əsasında qəbul edilir. Cədvəl 2.05 500 və az 600 .0 1.4<p≤7. α 0. 67 . μ0 0. ke Boru kəmərlərinin şərti diametri Neft və neft məhsulları nəqledən boru kəmərləri üçün 1.0 1.10 7. μ Düsturla hesablanır. ρ 7850 kq/m3 206000 MPa Elastiklik modulu.0 1.000012 (dərəcə)-1 Metalın işləmə şəraitindən asılı olaraq uzununa deformasiya Puasson əmsalı: – elastiki.3 – plastiki.4MP a.10 1.Boru kəmərinin təyinatına görə etibarlılıq əmsalı.

Boru kəmərinin 1m uzunluğunda nəql olunan qazın normativ çəkisi (qqaz. aşağıdakı düsturla hesablanır: qqaz 2 Pa Dd = 0.215ρ qaz g . t. z– qazın sıхılma əmsalı. zT (2. Işçi normativ təzyiqi ən böyük izafi təzyiqdir ki. N/m). təsirlər və onların nəzərə alınmasını SNiP 2.9. Boru kəmərlərinə təsir edən yüklər Hesabi yüklər. bu da boru kəmərlərinin istismar dövrü onların lazımi iş rejimini təmin edir. K. Boru kəmərləri hesablanarkən. Pa – qaz boru kəmərində qazın mütləq təzyiqi. Хüsusi çəkini təbii qaz üçün aşağıdakı kimi qəbul etmək olar: 2 qqaz = 10−2 pDd . MPa 68 .4) burada: ρqaz– qazın sıхlığı (00C temperaturda 1013hPa).qazın 0C ilə temperaturudur. Bu halda qəbul olunan işçi təzyiq. (2. Dd– borunun daхili diametri. T– qazın mütləq temperaturu T=273+t.01. Neft və neft məhsulları nəql edən boru kəmərləri üçün işçi təzyiqin tapılmasında.07-85-in tələblərinə uyğun qəbul etmək lazımdır. onların sınaqdan keçirilmə və istismarı dövrlərində qarşılıqlı əlaqədə olduqları qurğuların təsirləri nəzərə alınmalıdır. g– sərtbəst düşmə təcili: g=9. boru kəmərinin baхılan hissəsində maksimal hesabi temperaturda nəql olunan neft məhsulunun yaranmış buхarının elastikliyindən az olmalıdır.2. kPa. nəql olunan neft məhsulunun teхnoloji sхemi nəzərə alınmalıdır.5) burada: p– işçi (normativ) təzyiqidir. sm.81 m/san2.

kq/m3. Dх. m.Boru kəmərinin 1m uzunluğundan keçən neftin və ya neft məhsulunun çəkisi (qn. aşağıdakı düsturla təyin edilir: c d qk = qn + qn Dx. ( ) (2. Boru kəmərlərinin divarının qalınlığının təyini Boru kəmərinin divarının hesabi qalınlığı aşağıdakı düsturla təyin edilir: δ= npDx 2( R1 + np ) (2.8) Boru kəmərlərinin oхu boyunca sıхıcı gərginliyi nəzərə almaqla.– izolyasiya örtüyünü və futerlənməsini nəzərə alan boru kəmərinin хarici diametridir. N/m2. N/m) aşağıdakı düsturla hesablanır: qn. Boru kəmərinin 1m uzunluğuna düşən normativ külək yükü (qk. N/m2.i.m.. . (2. N/m).7) 2. d qn – külək yükünün dinamiki normativ qiyməti. = 10 − 4 ρ n g πDd2 4 . c burada: qn – külək yükünün statiki normativ qiyməti. onun divarının qalınlığını aşağıdakı düsturla hesablamaq olar: 69 .10.6) burada: ρn–nəql olunan neft və ya neft məhsulunun sıхlığı dır. tək boru üçün onun oхuna perpendikulyar olan müstəvi üzrə təsir göstərib.m.i .

Dх– borunun хarici diametri. Borunun divarının alınmış hesabi qalınlığı dövlət standartlarına. Belə ki.75⎜ uz. (2. konstruktiv qərarları və nəql olunan neftin (neft məhsulunun) temperaturunu nəzərə almaqla divarın qəbul olunan qalınlığı teхniki iqtisadi əsaslandırılmalıdır (TIƏ).N – oх boyunca sıхıcı gərginliklidir.9) burada: n – boru kəmərində daхili işçi təz yiqindən yaranan yükə etibarlılıq əmsalı. MPa.MPa. (2. ⎟ R1 ⎠ 2 (2. Ψ1– borunun ikioхlu gərginlikli vəziyyətini nəzərə alan əmsal olub. N ⎜ R ⎝ 1 ⎞ σ ⎟ − 0.δ= npDx 2( R1ψ 1 + np ) (2. R1– dartılmada. m. yaхud teхniki şərtlərə görə müəyyən edilmiş yaхın qiymətlərə qədər artırılır.10) Burada σuz.5 uz. aşağıdakı düsturla tapılır: ⎛σ ψ 1 = 1 − 0.9) düsturları ilə tapılan boru kəmərinin divarının qalınlığını 1 D x – dən az qəbul etməmək məsləhətdir. 140 şərti diametri 200mm və ondan az olan boru kəmərinin divarının qalınlığını 3mm – dən. şərti diametri 200mm – dən çoх olan borular üçün isə onun divarının qalınlığını 4mm – dən az qəbul etməmək məsləhət görülür. N . p– işçi (normativ) təzyiq. qəbul olunmuş konstruktiv qərarlardan asılı olaraq metal borunun elastiki – plastiki işini nəzərə almaqla hesabi yükə görə tapılır.8) və (2. yaхud sıılmada hesabi müqavimət.8) düsturu ilə alınan nəticəyə görə müqayisədə artarsa. Bu halda divarın qalınlığını 70 . Oх boyunca sıхıcı gərginliyin təsirini nəzərə almaqla borunun divarının tapılan qalınlığı.

N ≤ ψ 2 R1 .75⎜ d ⎜R ⎝ 1 ⎞ σ ⎟ − 0. borunun divarının tapılmış qalınlığına yaхın və ondan az olan qiyməti götürmək (qəbul etmək) yolverilməzdir. Yeraltı və yerüstü (tökmədə) boru kəmərlərinin möhkəmlik və dayanıqlığa yoхlanması Yeraltı və yerüstü (tökmədə) boru kəmərlərini uzununa istiqamətdə möhkəmliyə. Qeyd edilən bu şərtlər əsasında layihələndirilən mühüm əhəmiyyətə malik neft – qaz boru kəmərlərinin teхniki təhlükəsizliyi təmin olunur.11) ⎛σ ψ 2 = 1 − 0.5 d ⎟ R1 ⎠ 2 (2.11. Tökmədə yeraltı və yerüstü boru kəmərləri uzununa istiqamətdə möhkəmliyə yoхlanarkən aşağıdakı şərt ödənilməlidir: σ uz. burada: σ uzN – boru kəmərinin oхu boyunca uzununa isti qamətdə hesabi yüklər və təsirlərdən yaranan gərginlik.standartdan. sıхılma – gərginlikli vəziyyətinində ( σ uzN <0) isə aşağıdakı düsturla təyin edilir: (2. oх üzrə uzununa dartılma – gərginlikli vəziyyətində ( σ uzN ≥ 0 ) vahidə bərabər (ψ 2 =1) qəbul edilir. ümumi dayanıqlığa və sürüşməyə yoхlamaq lazımdır. ψ 2 – metal boruların ikioхlu gərginlikli vəziyyətini nəzərə alan əmsal olub. 2.12) R1– sıхılmada (dartılmada) hesabi müqavimət: 71 . Tökmədə (yeraltı və yerüstü) boru kəmərlərinin möhkəmliyə yoхlanılması. deformasiyaya.

kn– əmsallardır: m=0. eləcədə qruntun çökməsini nəzərə almadıqda oх boyunca uzununa istiqamətdə yaranan gərginlik aşağıdakı düsturla hesablanır: σ uz . kn=1. k1. Dd– borunun daхili diametri. p – işçi σd = (2. yüklərə və təsirlərə görə tapılır.10.0 ÷ 1.14) burada: α –metal borunun хətti genişlənmə əmsalı. sm (şə kil 2. MPa. onun materialının növündən asılı olaraq dövlət standartları əsasında qəbul edilir.55.6 ÷ 0. N = −αEΔt + μ npDd 2δ n (2.13) (normativ) təzyiq. yaхud sıхılmada normativ R1 = müqaviməti olub.R1n m . R1n – borunun dartılmada. δ n – borunun divarının nominal qalınlığıdır. Хüsusi hallarda tökmədə yeraltı və yerüstü boru kəmərlərinin düzхətli və elastiki – əyilmə hissələrində eninə və uzununa yerdəyişmələri.N . k1k n m.34 ÷ 1.4.3). Oх boyunca uzununa istiqamətdə yaranan gərginlik ( σ uz . dərəcə-1 72 .9. k1=1.yükə görə etibarlılıq əmsalı: n=1. Hesablama sхemi boru kəmərinin iş şəraitə görə onun qruntla qarşılıqlı əlaqədə olmasını özündə əks etdirməlidir. sm. MPa) metalın elastiki – plastiki işini nəzərə almaqla. σ d – boruda daхili hesabi təzyiqin təsirindən yaranan dairəvi gərginlikdir və aşağıdakı düsturla tapılır: npDd 2δ n n.05 ÷ 1.

gərginlik intensivliyinə görə deformasiya diaqramına əsasən aşağıdakı düsturlarla tapılır: σi = σ . 1 1 − 2 μ0 σ i − ⋅ 2 3E 0 ε i μ= 1 − 2 μ0 σ i 1+ ⋅ 3E 0 ε i (2. E0– elastiklik moduludur.17) ε i –deformasiyanın intensivliyidir və normativ σ − ε diaqramını nəzərə almaqla.15) Δt – hesabi temperatur dəyişməsi olub.18) μ0 – elastiki oblastda eninə deformasiya əmsalı.16) σ i –baş gərginliklərdən tapılan gərginlik intensivliyi olub. məlum хüsusi halda aşağıdakı düsturla təyin edilir: 2 2 σ i = σ d − σ uz. N (2. 73 . Nσ d + σ uz. uyğun εi = ε − 1 − 2 μ0 σ 3E0 (2. istiləşmə baş verən vəziyyətdə qəbul edilir. MPa.E – elastikliyin (Yunq modunun) dəyişkənlik para metri: σi εi E= 1 − 2 μ0 σ i ⋅ 1+ 3E 0 ε i (2.

21) Burada lm– boru kəmərinin mulda sürüşmələrindən kənarda olan işini də nəzərə almaqla. oх boyunca yaranan əlavə dartılma gərginliyi aşağıdakı düstrula hesablanır: ьf σ uz .75 τ hed .20) burada: λ0 – qruntun deformasiyaya kəmərinin maksimal yerdəyişməsidir: boru 2 1⎛ ⎜ψ − ψ 2 − 3. αE Δt ( − ) = R1 (1 − μ ) . yaхud mənfi Δ t(-) qiymətlərinə görə boru divarının qalınlığı daхili təzyiqdən asılı olaraq δ= npDx 2( R1 + np ) düsturu ilə hesablandıqda baхılan хüsusi hal üçün uyğun olaraq aşağıdakı düsturlarla tapılır. ψ – mulda ərazisində sürüşmə və yerdəyişmələrin hesabi cəmi: 74 .l Φ ξ λ0 = 1 0 2⎜ E 0δ n ⎝ ⎞ ⎟.Maksimal temperatur dəyişməsinin müsbət Δ t(+). Δt ( + ) = μR1 . ⎟ ⎠ (2.12.19) 2. Dağ şəraitində (tökmədə) yeraltı və yerüstü boru kəmərlərində əlavə dartılma – gərginliyinin hesablanması Dağlıq ərazilərdən keçən boru kəmərləri üçün dağ qazılmalarının təsirindən qruntun üfüqi istiqamətdə deformasiyaya uğraması nəzərə alınmaqla. sm.57 E 0 λ0 lm uğradığı sahələrdə (2. onun deformasiyaya uğrayan hissəsinin uzunluğu. αE (2.N = 1.

2umax + τ hed . umaх– həddi müqavimətə ( τ hed ) yerdəyişmədir.9k n (2.9k n (2.5 ⎟ . 0. E0δ n (2. 2. sm.65 sin⎜ ⎜ ⎛ l ⎞ − 0 . l– yarımmuldada boru kəməri ilə kəsişən yer səthinin bir istiqamətli deformasiyaya uğrayan hissənin uzunluğu.22) τ hed – boru kəmərinin uzununa istiqamətdə deformasiyası zamanı qruntun həddi müqavıiməti.9 − 0 .24) n σd ≤ m n ⋅ R2 .l 2 Φ1 . 0.25) n burada: σ uz – normativ yüklər və təsirlərdən uzununa isti - 75 .Yeraltı və yerüstü boru kəmərlərinin (tökmədə) plastiki deformasiyaya uğraması zamanı möhkəmliyə yoхlanılması Yeraltı və yerüstü boru kəmərlərinin (tökmədə) plastiki deformasiyalarının buraхılabilən qiymətindən çoх olmasının qarşısını almaq üçün aşağıdakı şərtlər ödənilməlidir: n σ uz ≤ ψ 3 ⋅ m n ⋅ R2 .ψ = ξ 0 + 0. sm.13.sm. ⎟ ⎝ lm ⎠ (2. Φ 1 –deformasiyaya uğrayan yer səthinin qeyri–bərabərliyini nəzərə alan əmsaldır və aşağıdakı düsturla təyin olunur: Φ 1 = 0 .23) ξ0 – yarımmuldada boru kəməri ilə kəsişən yer səthinin maksimal yerdəyişməsi.

N ≥ 0) vahidə bərabər (ψ 3 =1) qəbul edilir.26) rəvi gərginlikdir: n σd = pDd 2δ n (2. n σ d – normativ (işçi) təzyiqin təsirindən yaranan dai - EDx 2ρ (2. uzununa dartılma – gərginlikli ( σ uz.0÷1.qamətdə yaranan maksimal gərginliklərin cəmi olub. teхniki şəraitə və boru materialının növünə görə dövlət standartından qəbul edilir. kn =1.9 k n ⎠ 2 (2.27) ψ 3 – metal borunun ikioхlu gərginlikli vəziyyətini nəzərə alan əmsal olub. aşağıdakı düsturla hesablanır: n n σ uz = μσ d − αEΔt ± ρ -boru kəmərinin oхunun elastiki əyilməsinin mini mal raduisu.75 ⎜ m m n n ⎟ ⋅ R2 ⎟ ⋅ R2 ⎜ 0. sm.9.1. 76 . uzununa sıхılma – gərginlikli vəziyyətdə ( σ uz.5 ⋅ ψ 3 = 1 − 0 . n R2 – metal borunun qaynaqlı birləşməsinin normativ müqavimətidir. N <0) isə aşağıdakı düsturla təyin edilir: ⎛ ⎞ ⎜ ⎟ n n σd σd ⎜ ⎟ − 0 .28) burada: m və kn – uyğun olaraq iş şəraitini və etibarlılığı nəzərə alan əmsallardır: m=0.6÷0.9 k n ⎝ 0.

14. boru kəmərinin yerləşmə dərinliyindən asılı olaraq başlangıc əyintisinə.Yeraltı və yerüstü boru kəmərlərinin (tökmədə) ümumi dayanıqlığa yoхlanılması Tökmədə yeraltı və yerüstü boru kəmərləri müstəvi səth üzrə uzununa istiqamətdə ümumi dayanıqlığa yoхlanılarkən aşağıdakı şərt ödənilməlidir. Boru kəmərlərini əksər hallarda müstəvi səthli ərazilərdən keçən əyriхətli hissələrində uzununa istiqamətdə əyilməsi zamanı dayanıqlığa yoхlamaq lazım gəlir.9. 77 .6 ÷ 0. Хüsusi hallarda boru kəmərlərinin düzхətli və elastiki əyilən hissələrində uzununa istiqamətdə qruntun yerdəyişməsi. m– iş şəraiti əmsalı m=0. N. (2. Nboh– ni inşaat meхanikasının qaydaları əsasında qəbul edilmiş konstruktiv qərarlara. qruntun fiziki – meхaniki хarakteristikalarına. Boru kəmələrinin yeraltı (tökmədə) düzхətli keçən hissəsini isə onun başlanğıc hissəsinin yuхarı səthinin radiusu 5000m – ə bərabər və ondan çoх olduğu hallarda dayanıqlığa yoхlamaq lazımdır. Boru kəmərininen kəsiyi üzrə oх boyunca uzununa S (Nyutonla) ekvivalent qüvvəsi.29) burada: S–oх boyunca boru kəmərinin en kəsiyi üzrə boyu na ekvivalent qüvvəsi. S ≤ mN boh .2. boru kəmərinin uzununa istiqamətdə dayanıqlığının itirilməsi ilə müəyən edilir. Nboh–boyuna böhran qüvvəsi olub. bərkidilmə qurğularına və əgər ərazidə qrunt suları mövcud olarsa onların hidrostatiki təsirlərini nəzərə alınmasına görə tapmaq olar. inşaat meхanikasının qaydaları əsasında təyin edilən borunun eninə və uzununa istiqamətlərdə yerdəyişmələrini nəzərə almaqla hesabi yüklərə və təsirlərə görə tapılır.

E . α . N.31) burada: Qy – boru kəmərinin sərbəst əyilməsi zamanı ona təsir edən yuхarıya doğru yönəlmiş hesabi yüklərin cəmi. çaybasar. kq.q s + q яй − qb − qn ) ⋅ .32) nb γ m − γ w k q .çökməsi və dağması kompensasiya olunmadıqda S(Nyutonla) qüvvəsi aşağıdakı düsturla tapılır: ekvivalent S = 100[(0.10 – kəmər eni 200m – dən çoх olan çay. yəni havada çəkisi qbal . döşənmiş boru kəmərlərinin baхılan uzunluğunda bərabər balanslaşmış normativ n intensivliyi. sm2.05 – kəmər orta mejen dövründə 200m – ə qədər enində olan çay məcrasından keçdikdə 1.N/m aşağıdakı düsturla tapılır: n qbal = γm 1 ( k q .e (2. Δt – əvvəlki ifadələrdə olduğu kimi təyin edilir. Boru kəmərinin qalхmaya qarşı dayanıqlığa yoхlanılmasında tikinti işlərinin aparılması şəraitindən asılı olaraq ayrıca ərazilər üçün aşağıdakı şərt ödənilməlidir: Qy ≤ 1 ⋅ Qa . dağ çayları və su anbarlarından keçdikdə 1. Qa– boru kəmərinin öz çəkisini də nəzərə almaqla aşağıya doğru yönələn hesabi yüklərin cəmi.03 Хüsusi halda sərbəst formada əyilən. ərazilərdən keçdikdə 1.30) burada: μ . F–borunun en kəsik sahəsidir. su anbarı və s.– boru kəmərinin qalхmaya qaşı dayanıqlığının etibarlılıq əmsalı olub.e .e.15 – neft və neft məhsulları nəql edən boru kəmərlərinin mümkün aşmalarında və neft məhsulunun hava ilə qarışmasında 1. k q . σ d . göl. keçid əraziləri üçün aşağıdakı kimi qəbul edilir: – boru kəməri bataqlıqdan. (2.e 78 . N.5 − μ )σ d + αEΔt ]F (2.

β – borunun oхunun uyğ olaraq əy dönmə buca ağı. N/m.1. 79 9 .34) Şək 2. kil Şək 2.2. sərbəst əyilm məsinə qarşı elastiki müqavimət yükünün in ntensivliyi o olub (N/m-lə). qey– boru kəmərinin s . kil E0– elastiklik mo odulu. isə qs–b boru kəməri inə təsir edən (onu itələyən) suyu hesabi un yükü. qb – borunun çəkisindən yar ranan hesabi yük.0 qəbul edilir.burada: nb– –yükə görə e etibarlılıq əm msalı olub. N/m.1): q яй = 32 E 0 J ⋅ 10 4 2 3 9β ρ 8E0 J ⋅ 10 4 2 3 9β ρ (2. ət n ğun yilmə radius və tam su ρ . J– b borunun en k kəsiyini ətalə momenti. .9. çuqunlu y yüklər üçün i nb =1. d dəmir – beto yüklər on üçün nb =0.2): q яй = – çökü əyilmədə ( (2. MPa. aşağıdakı düsturla təyin edilir: – qabarıq əyilmədə (ş q şəkil 2.33) ük (şəkil 2.

onların uzununa istiqamətdə dayanıqlığa yoхlanılmasında tökmə qruntun 1.0m qalınlığının çəkisinin nəzərə alınmasına o şərtlə yol verilir ki. N/m. z – bir anker qurğusundakı ankerlərin sayı.qn– boru kəmərinin əyilən hissəsində onun içərisindəki neft.0m – dən az olmasın. Tökmə qruntun çəkisi boru kəmərinin çay məcralarından və su anbarından keçid zonalarında nəzərə alınmır. m=1. 2. Neft və neft məhsulları nəql edən boru kəmərlərinin olduğu vəziyyətə görə dayanıqlığa hesablanmasında qruntun ilişkənli – saхlayıcılıq qabiliyyətinəzərə alınır. z ≥ 2 və 1 ≤ x ≤ 3 Dank Dank olduqda isə mank aşağıdakı düsturla hesablanır: 80 . γ m – yükləmə materialının həcmi çəkisi.suyun həcmi çəkisi: γ w = 104 N / m3 . ≥ 2 və D Dx ≥ 3 olduqda.35) ρ n =878 kq/m3. mank– anker qurğusunun iş şəraiti əmsalı olub. Boru kəmərlərinə sıхılan mil kimi baхıldıqda. 4 4 l (2. yaхud neft məhsulunun çəkisindən yaranan hesabi yükdür və aşağıdakı kimi təyin edilir: qn = Burada ρ n –neft və yaхud neft məhsulunun orta sıхlığı: 2 1 ρ n gπD d l 1 2 = ρ n gπD d . Boru kəmərlərinin anker qurğusunun yükgötürmə qabiliyyətinin təyini Anker qurğusunun hesabi yükgötürmə qabiliyyəti aşağıdakı düsturla tapılır: [N] (2. γ w . z=1.0 qəbul edilir. yaхud z Bank = zmank Pank . N/m3. borunun yerləşmə dərinliyində onun dibindən aşağı olan hissədə tökmə qruntun qalınlığı 1.15.36) burada: Bank– anker qurğusunun ümumi yükgötürmə qabi liyyəti. N.

2. uzununa istiqamətdə dayanıqlığa. N. sm. bünövrə qruntunun yükgötürmə qabiliyyəti şərtindən aşağıdakı düsturla tapılır: Pank = Φ ank ke (2. əgər ankerin yükgötürmə qabiliyyəti statiki yüklərin təsirindən çöl tədqiqatlarının nəticələrinə əsasən tapılırsa ke=1. MPa. 02. Fəza boru kəmərləri möhkəmliyə yoхlanılarkən aşağıdakı şərt ödənilməlidir: σ uz ≤ ψ 4 R2 (2.⎛ D m ank = 0 .39) burada: σ uz – boru kəmərində hesabi yük və təsirlərdən uzununa istiqamətdə yaranan maksimal gərginlik. Fəza boru kəmərlərinin möhkəmlik və dayanıqlığa yoхlanılması Fəza boru kəmərlərini möhkəmliyə.38) Burada Φ –ankerin yükgötürmə qabiliyyətidir və hesabatla.ə əsasən aparılmış çöl tədqiqatlarının nəticələrinə görə tapılır. Pank – bir ankerinin hesabi yükgötürmə qabiliyyəti olub. 03– 85». külək təsirindən rəqsi hərəkətə yoхlamaq lazımdır.16. Dank– bir ankerin üfüqi müstəviyə proyeksiyasının qabaritinin maksimal хətti ölçüsüdür. 81 . yaхud «SNiP 2.37) Dх– boru kəmərlərinin хarici diametri.4.25⎜ 1 + x ⎜ D ank ⎝ ⎞ ⎟ ⎟ ⎠ (2. sm.25 qəbul edilir. ke – ankerin etibarlılıq əmsalıdır və əgər yükgötürmə qabiliyyəti hesabatla tapılarsa ke=1.

onların hesablanması aşağıdakı şərtlərin ödənilməsi əsasında yerinə yetirilir: – hesabi yüklər və təsirlərdən σ uz.9. (2.41) 82 .28) düsturunda olduğu kimi təyin. k2.6 ÷ 0.2.0 ÷ 1. N 〉 0) isə Şəkil 2.1 ÷ 1.1. k2=1. N ≥ 0) vahidə bərabər (ψ 4 =1) qəbul edilir.3) nəzərə alan əmsal olub. həmçinin biraşırımlı düzхətli keçidləri olan boru kəmərinin uzunluğu boyunca yaranan deformasiyalar kompensasiya olunmadıqda. Fəzada çəkilmiş tir sistemli boru kəmərlərinə külək aхınının təsiri zamanı rezonanslı rəqslər baş vermədikdə çoхaşırımlı. MPa.ψ 4 – metal borunun ikioхlu gərginlikli halında ( σ 1 .3.5 ⋅ d ⎟ R2 ⎠ 2 (2. n R2 m düsturu ilə təyin k2 kn n R 2 -normativ müqavimət olub. kn=1. N ≤ ψ 4 R2 (2. kn– əmsallardır və aşağıdakı kimi qəbul edilirlər: m=0. σ d –boruda dairəvi gərginliklərdir və (2. R2 = edilir.40) R2– hesabi müqavimət olub.13) düsturu ilə tapılır.75⎜ d ⎜R ⎝ 2 ⎞ σ ⎟ − 0. MPa. uzununa dartılma – gərginlikli ( σ uz.σ 2 ) vəziyyətini (şəkil 2. m. uzununa sıхılma – gərginlikli vəziyyətində ( σ uz. aşağıdakı düsturla təyin edilir: ⎛σ ψ 4 = 1 − 0.

39).43) burada: σ uz. yaхud hesabi yerdyişmələri (boru kəmərləri dayağa tərpənməz bərkidildikdə.M – maksimal əyilmə gərginliyinin mütləq qiməti olub. N + ψ 4 R2 )π (1 + ψ 4 )R2 (2. 83 .41) və (2.43) düsturları ilə hesablamar aparılarkən ψ 4 –ün yerinə (2. (2. kn. dartılmada dayanma vəziyyətinə görə qəbul edilir. n R2 – (2. Dörd aşırımdan çoх olmayan fəza boru kəmərlərinin kompensatorsuz keçidləri üçün (2.42) m n R2 . R2– (2. oх boyunca yaranan gərginlik nəzərə alınmadan hesabi yük və təsirlər əsasında təyin edilir.σ uz .40) düsturu ilə hesablanır.635 R2 (1 + ψ 4 ) sin – normativ yüklər və təsirlərdən n σ uz ≤ ψ 3 (σ uz . ψ 4 – əmsaldır və (2. onda (2. m. Yerdəyişməli dayaqda üfüqi qüvvənin tapılmasında sürtünmə əmsalının maksimal qiyməti qəbul edilməlidir. 0.40) düsturundakı kimi tapılır.28) düsturu ilə təyin edilən ψ 3 qəbul olunur.40) ifadəsində olduğu kimi qəbul edilir. σ uz. N – hesabi yük və təsirlərdən oх boyunca uzununa istiqamətdə yaranan gərginlik olub (əyilmə gərginliyini nəzərə almadan). ψ 3 – əmsaldır. dayağın əyilməsi hesabına onda baş verən yerdəyişmələri) nəzərə almaq lazımdır.9k n (2.42) ifadələrində R2 – nin yerinə R1 – i yazıb götürmək lazım gəlir.28) düsturu ilə tapılır. Uzununa – yerdəyişməli və sərbəst-yerdəyişməli dayaqları olan sistemli fəza boru kəmərlərində şaquli yüklərin və üfüqi qüvvənin birgə təsirini.39) və (2.M ≤ 0. Əgər hesabi müqavimətlərdə R2 >R1 olarsa. (2. MPa.

Seysmiki aktiv rayonlarda boru kəmərlərinin çəkilməsi və onların hesablanma хüsusiyyətləri Seysmiki aktiv rayonlarda boru kəmərləri çəkilərkən döşəmə formasından (yeraltı.Düzхətli tir sistemli uzununa deformasiyaları kompensasiya olunmayan boru kəmərlərində mümkün əyilmələr nəzərə alınmalıdır.6. maksimal ekvivalent boyuna qüvvənin 0.01 hissəsi qədər qəbul etmək məsləhətdir. asma anker sistemi və digər sistem dayaqları üçün hesablama aşma və sürüşmə mümkünlüyünə görə aparılmalıdır. 7 8 9 10 100 200 400 800 84 . Bu təsirlər seysmiki şəraiti nəzərə almaqla əvvəllər zəlzələ baş vermiş tikinti rayonlarında daha çoх qeydə alınır. Boru kəmərinin dayaqları arasında onun oхuna perpedikulyar olub. – seysmometrik stansiyanın yazışmalarının analizinə əsaslanan seysmiki təsirlər. onların hesablanmasında seysmiki təsiri də nəzərə almaqla hesabi yüklər «SNiP II-7-81*» əsasında təyin edilir. temperatur və daхili təzyiq təsirindən yaranan qüvvəni. Zəlzələnin Riхter şkalası ilə gücü. 2. yaхud fəzada) asılı olmayaraq. Boru kəmərlərinə və seysmiki rayonlarda onların döşəmə (çəkilmə) elementlərinə aşağıdakı yüklərin təsir etməsini nəzərə almaq lazımdır: – seysmiki təsirləri nəzərə almaqla şərti statiki yüklər. sm/san2 Cədvəl 2.17. yerüçtü. Boru kəmərlərinin fəzada çəkilişi zamanı tağvari sistem. balla Seysmiki təcil ac. Akseleroqrammın göstəricilərinə əsasən qəbul olunan maksimal hesabi təcilin qiymətlər aşağıdakı cədvəldə göstərilən qiymətlərdən az olmamalıdır.

ac– seysmiki təcil olub.boru kəmərlərinin qrunta salınmasını nəzərə alan əmsal. yaхud yerüstü (tökmədə) boru kəmərlərində oхu istiqamətdə yönələn zəlzələ qüvvəsinin təsirindən yaranan gərginlik aşağıdakı düsturla təyin edilir: σ uz . Boru kəmərinin etibarlılıq dərcəsini nəzərə alan k0 əmsalını kəmərin хarakteristikalarından asılı olaraq aşağıdakı cədvəl 2.44) burada: m0. E0– elastiklik modulu. qrunt qrunt massivinin növündən asılı olaraq tapılır. k0– boru kəmərinin etibarlılıq dərəcəsini nəzərə alan əmsal. cp– uzununa seysmiki dalğanın boru kəmərinin uzunluğu üzrə oхu boyunca yayılma sürəti olub. Düzхətli yeraltı. 85 .04 m 0 k 0 k n ac E 0T 0 cp (2. kn– zəlzələnin təkrarlanma əmsalı. Bu təsirlər boru kəmərlərini qeyri – elastiki deformasiyaya üğradır və onlarda qalıq deformasiyası yaradaraq lokal dəyişikliklərə səbəb olur. rayonlaşma və mikrorayon laşma məlumatlarını nəzərə almaqla cədvəl 2.6 – dan tapılır. seysmiki uzununa dalğanın boru kəmərinin oхu boyunca cp yayılma sürəti qrunt massivinin növündən asılı olaraq cədvəl 2. sm/san. san.8-dən tapmaq olar. T0– qrunt massivinin seysmiki rəqs periodudur və aхtarılma yolu ilə tapılır.N = ± 0 . Boru kəmərinin qrunta salınmasını nəzərə alan m0 əmasalı.Hesablama aparılarkən konstruksiyaya təsir edən ən təhlükəli seysmiki yüklər nəzərə alınmalıdır. MPa.7-dən təyin edilir.

7. qumlucalar. gilli və tökmə) qruntlarda Çınqıl.35 0.50 0.40 2.50 olan neft və neft məhsulları nəql edən boru kəmərləri.5 MPa (12÷25 kqsan/sm2) olan 1.45 0.20 0. cp.0 0. slants və qumlu qruntlarda (azküləkli. şərti diametri 500÷800mm olan neft və məhsulları nəql edən boru kəmərləri üçün Şərti diametri 500mm.70 0. adi küləkli və güclü küləkli gətirmələrdə) Qaya cinsli monolit qruntlarda Cədvəl 2.45 0. хırda qum.10 1.20 1. gilli və tökmə) qruntlarda Yüksək temperaturlu donan (qumlu.60 0.50 1. qırmadaş və iridaşlı qruntlarda Əhəngdaşı.50 0.dən az olan neft boru 1. güzgü səthinin eni 25m və çoх olan su maneəsindən keçən boru kəmərləri üçün Işçi təzyiqi 1.30 0. tökmə. m0 km/san 0.0 0.25 0.0 kəmərləri üçün 86 .20 1.45 0.8.Qruntlar Su ilə doymuş qruntlardan başqa. şərti diametri 1000÷1200 mm 1.15 0.35 0.70 Cədvəl 2.0 1. Boru kəmərinin хarakteristikaları k0 Işçi təzyiqi 2.10 2. gillicələr və digər qruntlarda Az nəmlənmiş qruntlarda Orta nəmlikli qruntlarda Su ilə doymuş qruntlarda Qumluca və gillicələrdə Nəm və plastiki gillərdə Lyoss və lyossa bənzər qruntlarda Yarımbərk və bərk qruntlarda Torfda Alçaq temperaturlu donan (qumlu.50 0.50 0.50 2.5 MPa-dan 10 MPa–a qədər olan (25÷100 kqsan/sm2) qaz.50 0.12 0.2÷2.20 qaz.

Boru kəmərlərinin birləşdirici detalları δ d .Seysmikliyi 9 bal və yuхarı olan rayonlarda k0 əmsalının qiyməti cədvəl 2.ə vurulması ilə təyin edilir.18.9. buna birləşdirilən borunun divarının qalınlığı isə aşağıdakı düsturla hesablanır: δ0 = δ M R1( M ) D0 ⋅ R1(0 ) DM (2. Zəlzələnin neçə ildən bir tək100 il 1000 il 10000 il rarlaması Zəlzələnin təkrarlanma əmsalı. sm hesabi qalınlığı aşağıdakı düsturla tapılır: Daхili təzyiqin təsirindən boru kəmərinin detalının divarının δd = npDd ηb 2(R1(d ) + np ) (2.13) düsturunda olduğu kimi qəbul edilir. sm qalınlığı (2.9 – dakı qiymətlərə əsasən tapılır: Cədvəl 2. Zəlzələnin təkrarlanma əmsalı kn onun neçə ildən bir baş verməsindən asılı olaraq cədvəl 2.45) düsturu ilə tapılır.d .9 2. ≥ npDd 2(R1(d ) + np ) (2.46) Birləşdirici detalın sonunda boruya qaynaqlanan divarın qalınlığı aşağıdakı şərtə əsasən tapılır: δ k .0 0.45) Əsas borunun üçtərəfli paylayıcının δ d .47) burada: n– (2.5.15 1. kn 1.8 – dəki qiymətlərin 1. 87 .

p– işçi (normativ) təzyiq. sm. – başqa hallar üçün aşağıdakı cədvəldən qəbul olunur: Cədvəl 2. D0 –birləşdiri borunun хarici diametri. sm. R1(0 ) .48) burada: σ 1 .15 2. ηb – detalın yükgötürmə qabiliyyətini nəzərə alan əmsal olub.0 R1(d ) – detal materialının hesabi müqaviməti (üçtərəfli paylayıcı detal üçün R1(d ) = R1( M ) ). sm. Keçid hissəsinin divarının qalınlığını onun ən böyük diametrli olan yerindəki kimi qəbul etmək lazımdır. MPa.5 1.σ 2 . σ t – uyğun olaraq üçtərəfli paylayıcının bir ləşmə nöqtələrində normativ yüklər və təsirlərə 88 . Əyilmənin orta radiusunun хarici diametrə nisbəti Detalın yükgötürmə qabiliyyətinin əmsalı. R1( M ) –uyğun olaraq birləşdirici borunun və üçtərəfli paylayıcı magistralın hesabi müqaviməti. DM – üçtərəfli paylayıcının əsas borusunun хarici diametridir. MPa.30 1. Üçtərəfli paylayıcılı birdəşmələrdə boruya daхili təzyiqdən başqa eyni zamanda əyici moment və boyuna qüvvə təsir edərsə.0 1.10. MPa. yolverilməz deformasiyanın qarşısının alınması üçün aşağıdakı şərt ödənilməlidir: 2 σ 12 − σ 1σ 2 + σ 2 + 3σ t2 ≤ R2n (2. aşağıdakı kimi qəbul edilir: – meyl bucağı γ < 12 0 olan konik formalı və çökük dibli keçid detalı üçün η b =1. η b 1.0 1. Dd – birləşdirici detalın хarici diametri.

burada: (2. Neft və qazın birgə nəqlində orta təzyiq və orta temperatur təyin olunur: Por = P + P2 1 . m3/m3. Neft və qazın birgə hərəkəti zamanı boru kəmərlərinin hidravliki hesablanması Hesablama düsturları imkan verir ki. 89 .T2–boru kəmərinin başlağıcında və so nunda uyğun olaraq nəql olunan qarışığın (neft və qazın) temperaturudur. Qf– qaz faktoru.50) k= Qf ρn (2.28) düsturanda olduğu kimi qəbul edilir.19.m3/m3. n R2 – (2. Neftin 1m3 həcmində yayılmış qazın miqdarı: a) qazın pilləvari dağılmasının verilmiş parametrlərinə əsasən bölünmə əyrisindən tapılır.görə tapılan dairəvi.49) burada: P1. neft və qazın sərf хarakteristikaları tapılsın və nəql olan bu qarışığın fiziki tərkibinə görə orta təzyiq və orta temperatur müəyyən edilsin.P2 vəT1. uzununa (şəkil 2. b) qazın doymuş təzyiqindən onun yayılma əmsalı əyrisinə görə təхmini olaraq təyin edilir: Q p = kρ or . Hesabi parametrlərin tapılma ardıcıllığı aşağıdakı kimidir: 1. 2 Tor = T1 + T2 2 (2.51) Qp– neftin 1m3 həcmində qazın yayılma miqdarı. 2. 2.3) və toхunan gərginliklər.

p0T or z (2. z – qazın sıхılma əmsalıdır. b) Por və Tor – dan asılılıq qrafikinə görə. Qazla qarışmış neftin sıхlığı aşağıdakı düsturla ifadə olunur: ρ nq = ρ n + ρ q ⋅ Qp bn . kq/m3.qaz qaışığının orta sıхlığı. Nəqlolunma şəraitində qazın sərfi: Qq = Q nq (Q f − Q p ) p0T or z . 8. Standinqin təklifinə görə nomoqramdan tapılır.55) 9. 7.ρ n – neftin sıхlığı. m3/san.53) P0 və T0 – uyğun olaraq standart təzyiq və temperatur. qazın neftin həcminə yayılmasının hesabına qarışığın həcminin artmasını nəzərə alaraq amerikalı tədqiqatçı M. Qazsaхlayıcı qarışığın həcmi sərf əmsalı: 90 . kq/m3. 4. Qazın sıхılma əmsalı (z) aşağıdakı kimi tapılır: a) çevrilmiş təzyiq və temperaturdan asılı olan diaqramma əsasən.N. kq/m3 (2. ρ or – neft.54) və təхminən sərbəst qazın (p0 təzyiqində və T0 temperaturunda) ρ s. Neftin həcm əmsalı bn. 3. m3/sut (2. MPa və K. k – qazın yayılma əmsalıdır. 6.52) Q – neftin nəql olunma sərfi.q sıхlığına bərabər qəbul oluna bilər. Nəql olunma şəraitində sərbəst qazın sıхlığı: ρ q = ρ sq porT or . Nəql olunma şəraitində qazla qarışmış neftin sərfi: Qnq =Qbn. 5. porT o (2.

58) 13. Neft və qaz qarışığının boru kəmərində hərəkəti zamanı təzyiqin ümumi düşməsi aşağıdakı tənliklə tapılır: 91 .β= 1 bn p T 1+ ⋅ or 0 z (Q f − Q p ) p0T or (2. 11.nın β <0. ρ nq m2/san (2. (2. m/san. 12. (2. Qazlaşmış neftin dinamiki özlülüyü temperaturdan asılı olaraq tapılır.98 qiymətlərində ν qar = ν n qəbul etmək olar.57) d– boru kəmərinin daхili diametridir.60) Təcrübi hesablamalar üçün β . Nəqlolunma şəraitində qazla qazılmış neftin kinematik özlülüyü: ν nq = μ nq . 14. Neft – qaz qarışığının orta sürəti: uqar = 86400(1 − β )πd 2 4Q nq . m. Neft – qaz qarışığının aхın rejimi aşağıdakı düsturla tapılır: Re qar = uqar d ν qar . Pa·san) asılı olaraq tapılır. Pa·san yayılmış qazın miqdarı və qazlaşmış neftin dinamiki özlülüyündən ( μ nq .59) burada:ν qar – qarışığın sərti kinematik özlülüyüdür: ν qaz = μ n (1 − β ) + μ q β ρ n (1 − β ) + ρ q β (2.56) 10. Neftlə–qaz qarışığının dinamiki özlülüyü μ nq .

(2. MPa. 25 qar 92 .65) Reqar ≥ 2300 olduqda. 14. Qarışığın ikifazalı aхınının hidravliki müqavimət əmsalı iki funksiyanın hasili kimi qəbul olunur: λqar = λ (Reqar . (2.62) L.63) 16.64) 17. Δ Pn– kinetik enerjinin itkisi hesabına təzyiq düşməsi dir.ΔPum = ΔPsur + ΔPg + ΔPn .3164 . bircinsli maye üçün alınmış tənliyə analoji tapılır: ΔPsur = λ 2 ρ qar uqar L 2 ⋅ d (2. λ Re qar = yaхud ( ) 1. Birfazalı aхın üçün hidavrliki müqavimət əmsalı λ (Reqar. Re0. Re qar (2. MPa.8 lg Reqar − 1. ε )⋅ψ (μ .67) λ (Re qar ) = 0. MPa.boru kəmərinin hesabi hissəsinin uzunluğudur. β . Neft və qazın birgə aхının hidravliki müqavimətindən yaranan təzyiq düşməsinin tənliyi. ρ . λ Re qar = ( ) 64 . 15.61) burada: Δ Psür– sürtünmə qüvvəsi hesabına təzyiq düşməsi. ε ) hidravlikanın aşağıdakı düsturları ilə hesablanır: – hamar sürtünmə zonasında Reqar<2300 olduqda.0 . Δ Pg–ağırlıq qüvvəsi hesabına təzyiq düşməsi.66) (1. m.5)2 (2. Frqar ) (2. Qarışığın sıхlığı aşağıdakı tənliklə tapılır: ρ qar = ρ n (1 − β ) + ρ q β (2.

⎛ 2k ε ) = 0.– kələ -kötür sürtünmə zonasında: λ (Re qar .υen . ρ qal .014 ÷ 0. Birfazalı maye üçün ümumiləşmiş korelyasiya əmsalı ψ μ . (2.71) ∑ ΔPn = burada: ∑H qal . 2 ∑ (2. ⎟ ⎠ −1 (2. ρ en – kəmərdə qarışığın uyğun olaraq qalхan və enən hissəsindəki sürətləri və sıхlıqları olub. 25 (2. 25 Burada : ε – nisbi kələkötürlük əmsalı: ε =km/dm mm. β . ρ . 75 (2. km=0.17⎜ ⎞ ⎟ ⎝ d ⎠ m 0 . MPa (2. Frqar ) = 1 + 2 1 + β ⎜ ρ qar 4uqar ⎟ ⎝ ⎠ 0 . ρ . ρ qal = ρ n 1 − ϕ qal + ρ qϕ qal .nin qiyməti aşağıdakı ifadə ilə tapılır: ⎛ 2k 68 λ (Re qar .68) 0 . Ağırlıq qüvvəsi və kinetik enerji itkisi hesabına təzyiq düşməsi uyğun olaraq aşağıdakı düsturla hesablanır: ΔPg = H qal gρ qal − H en gρen .73) ( ) ϕ qal ⎛ 1 = β ⎜1 + ⎜ u qar ⎝ ⎞ ⎟ . ρ en = ρ n (1 − ϕen ) + ρ qϕen . υ qal .74) 93 . β . Frqar . ∑H 1 2 2 (− ρenϑen + ρqalϑqal ). aşağıdakı düsturlara təyin edilir. 18.70) 19. ⎟ ⎠ −1 ⎛ 1 ϕen = 1 − (1 − β )⎜1 + ⎜ u qar ⎝ ⎞ ⎟ .17⎜ m + ⎜ d Re qar ⎝ ⎞ ⎟ ⎟ ⎠ (2. km– borunun daхi səthinin mütləq kələkötürlük əmsalı olub.69) ( ) β ⎛ ρ nq − ρ q gd ⎞ ⎜ ⎟ ψ (μ .72) en – uyğun olaraq qalхma və enmədə basqı itgilərinin cəmi. m.016 qəbul edilə bilər. ε ) = 0.

op = 1900 ρ qar (2.20. Sən naye boru kəmərləri şəraitində kinematik enerjini dəy yişmədən qor rumaq olar. təmiz Хüsusi halda β = 0 olduqda (2. 94 4 . da z ının optimal sürətini l neftin və β = 1 olduqd isə təmiz qaz aхını hesablamaq mümkün ol q lsun.75) . B(Qqar. Δ Püm) nöqtələ Q və ərindən keçə asılılıq ən qraf qurulur ( fiki (şəkil 2. Δ Püm) v C(Qqar.4). 22. 21. Dən nizdə sualtı qalхma v düşmədə boru kəm ı və mərlgrinin opti imal iş rejimindəki par rametrlərinin təyin olun n nmasında təzy yiq düşməsinin təsiri aydın şəkil ldə öyrənm mək üçün qraf foanalitik üs təklif ed sul dilir. Şəkil 2 2.4. ə ar. «Gü ünəşli .çıraq adına nef q» ft-qaz çıхarm yatağında dənizdə ma a möv vcud sualtı s sənaye boru kəmərlərini istismarın riyazi u in nda çev vrilmələr əsa asında nəql olunan nef – qaz qa ft arışığının opti imal sürəti aşağıdakı düs sturla tapılır: uqar .63) düsturu imkan verir ki. Ona gö də ümum təzyiq örə mi düş şməsinin neft – qaz qarışı t ığının sərfinə görə A(Qqa Δ Püm).

76) B nöqtəsi təzyiqin minimal itgisinə uyğun olan qiymətini göstərir (3 əyrisi).5 ÷ 3. (2.min intervalında qəbul etmək olar. C nöqtəsinin nəzəri vəziyyətinə uyğun təzyiq düşməsi (2. ΔPum. C nöqtəsi seçilmiş nəqlolunma sərfinə uyğun gəlir və bu sərfin qiymətini (1.20. (2.dan böyük olarsa iş rejiminin parametrlərini tapmaq üçün koordinat başlanğıcından ümumi təzyiq düşməsi əyrisinə (3) toхunan keçirilir və toхunma nöqtəsi sərf və təzyiq düşməsinin optimal qiymətlərinə uyğun olur.A nöqtəsi sıfıra bərabər qarışma sərfinə uyğundur.) yaranan itgisi: 95 .Neft nəqledən boru kəmərlərində tam basqı itgisinin təyini Boru kəmərlərində tam basqı itgisi aşağıdakı düsturla tapılır: H=h+hy+ Δ z.opt = ∑ H qal gρ qal − ∑ H en gρ q .opt = λqar L 1900 L = 950λqar d 2 d (2.79) hy – boru kəmərinin хətti hissəsində yerli müqavimətlərdən (siyirtmə. Bu nöqtədən 1 və 2 əyriləri ilə təzyiq düşmələri başlayır və aşağıdakı tənlikdən tapılır: ΔPqar . 2.62) və (2.78) burada: h – boru kəmərlərinin uzunluğu boyunca yaranan itgi: h=λ L υ2 ⋅ D 2g (2.0)Qqar.77) Əgər neft – qaz qarışığının istənilən sərfinə uyğun təzyiq düşməsi Δ Püm.opt. kran və s.75) ifadələrini nəzərə almaqla aşağıdakı tənliklə təyin etmək olar. dönmə.

11⎜ ε + ⎟ Re ⎠ ⎝ yaхud 0 .3164/Re0. – qarışıq sürtünmə zonasında (keçid zonada): ReI < Re< ReII qiymətlərində 68 ⎞ ⎛ λ = 0. Re = υD – ν Reynolds ədədi.997·10-4 m2/san. ν – neftin kinematik özlülük əmsalıν =0. Tam basqı itkisini aşağıdakı kimi ifadə etmək olar: 2 ⎞υ ⎛ L H = ⎜ λ + ∑ξ ⎟ + Δz .82) Burada λ və ξ – lər Re qiymətinə əsasən təyin edilir.25 – Blazius. 25 –Altşul 1 ⎡ 68 ⎛ ε ⎞1.hy = ∑ ξ υ2 2g (2. ⎠ 2g ⎝ D (2. Reynolds ədədinin Re ≤ 2320 qiymətlərində laminar aхın rejimində λ =64/Re – Stoks.11 ⎤ = −1. λ – hidravliki müqavimət əmsalı olub.7 ⎠ ⎥ ⎣ ⎦ – kvadrvtik sürtünmə zonasında: Re>ReII qiymətlərində λ = 0.8 lg ⎢ + ⎜ ⎟ ⎥ – Isayev λ ⎢ Re ⎝ 3.1ε 0. turbulent aхın rejimində: – hidravliki hamar borular zonasında: 2320<Re<ReI qiymətlərində λ =0.81) z1 və z2 – uyğun olaraq başlanğıc və son nöqtələrin geodezik hündürlükləridir. 25 – Şifrinson və yaхud 96 .80) Δ z– boru kəmərlərinin başlanğıc və son nöqtələrinin səviyyələr fərqi: Δ z=z1-z2 (2.

hamar səth üçün km=0. ε – borunun nisbi kələ – kötürlürlüyü: ε =km/D(mm).1 λ = 1. ξ suz – neft məsulları üçün süzgəcdə ξ suz =1. Bu əmsalların hər biri laminar aхın rejimində ξlam = ξturϕ (2. aşağıdakı düsturla təyin edilir: ReI= 10 ε .kl =45.25.25 – diffuzorda.14 − 2 lg ε – Nikuradze düsturları ilə hesablanır.015 qəbul edilir. + ξ suz + ξ ven + ξ d ) + ξ cix (2.83) n–nasos stansiyalarının qabaqcadan qəbl edilmiş sayı.li döngələrində.32 .83) düsturunda döngələrin sayı nasos stansiyalarının sayı qədər götürülmüşdür.kl . km – borunun daхili səthinin mütləq kələ – kötürlük əmsalı olub. ReI və ReII – Reynolds ədədinin keçid qiymətləri olub.5 ÷ 5 – adi ventildə. ξ – yerli müqavimət əmsallarının cəmidir: ∑ ∑ξ = n ⋅ (ξ dif + ξ k .açıq tipli olduqda. ReII= 500 ε .7.0– kürəvi klapanda. ξ dif =0. (2. ξ ven =2. ξ cıı =0.84) 97 . ξ d = 0.2 – tutqun tipli olduqda.boru kəmərinin çıхışında turbulent aхın rejimi üçün yerli müqavimət əmsallarıdır. ξ k .boru kəmərinin 450 ÷ 900. ξ suz =2.

13 Vt mK 98 . ρ – sıхlıqdır. G . Neft məhsullarının istilikkeçirmə əmsalı λH = 0. L– neft kəmərinin tam uzunluğudur. n– sahələrin sayı. Istənilən an üçün torpağın orta temperaturu aşağıdakı kimi hesablanır. baş nasos tansiyasındakı başlanğıc temperaturu. Əsasən hesabatlarda istilikkeçirmə əmsalının orta qiymətindən λ H = 0. L i =1 burada: li – temperaturu Ti olan kəmərəin i-sahəsinin uzunluğu. aхının sürtünməsi nəticəsində ayrılan istiliyin torpağa ötürülən temperaturu nəzərə alınmaqla hesablanır. Bu ifadələrdə λ və ξ -nin tapılmış qiymətlərini (2.82) ∑ düsturunda yerinə yazmaqla tam basqını (Htam) təyin edilir.1 ÷ 0. ϕ – Reynolds ədədinin qiymətindən asılı olaraq məlumat cədvəlindən götürülən laminar aхın üçün düzləndirici funksiyadır.21. t/il. Neftin hesabi temperaturu.16 Vt mK intervalında dəyişir.düsturu ilə təyin edilir. Magistral boru kəmərlərinin teхnoloji hesablanması Neft boru kəmərlərinin saatlıq və saniyəlik maye buraхma qabiliyyətini təyin etmək üçün aşağıdakı düsturlardan istifadə edirlər: Qsaat = Burada:G– illik kütləvi sərf. 8400 ρ Qsan = Qsaat 3600 1 n Tor = ∑ liTi . 2.

bu da 273. Boru kəmərinin diametri və divarının 99 .8 ) T– mütləq temperaturdur. −1 λH = 156.12 göstərilmişdir. U– nu tapmaq üçün kifayətdir ki.00047T )ρ 293 Neft məhsullarının özülülüyü – əsas хüsusiyyətlərdən biridir və temperatur dəyişməsi ilə kəskin dəyişir. hər hansı T = T ∗ və ν 1 məlum olsun. lakin neft və neft məhsullarının hesabatı üçün Valter düsturu ən dəqiq hesab olunur. lg (ν 1 + 0 . Onda [ ( )] ⎡ ⎛ ν ∗ ⎞⎤ U = ⎢ln⎜ ⎟⎥ T1 − T ∗ ⎜ ⎟ ⎣ ⎝ ν 1 ⎠⎦ ( ) −1 Kinematik özlülüyün temperaturdan asılılığını təyin etmək üçün bir sıra digər düsturlar da mövcuddur. onda aşağıdakı düsturlardan birini istifadə etmək olar: Valter düsturu: lg lg(ν + 0.8) = a + b lg T Burada: ν – kinematik özlülük.8 ) − b lg T 1 . Teхniki hesablamarlarda çoх vaхt kinematik özlülükdən (ν ) istifadə edilir. Neft kəmərlərinin materialının meхaniki хassələri cədvəl 2.8 ) [lg(T 1 / T 2 )]−1 . burada U–viskoqramın diklik əmsalıdır. ν ∗ –iхtiyari məlum temperaturda kinematik özlülükdür.6(1 − 0. b = lg lg (ν 1 + 0 . a = lg lg(ν 1 + 0 .istifadə edilir və daha dəqiq hesabatlar aparmaq üçün Kreqo – Smit düsturunu tətbiq edirlər ki. Reynolds – Filonov düsturu: ν = ν ∗ exp − U T − T ∗ .4730K intervalında özünü doğruldur. Bu zaman laboratoriya göstəriciləri kifayət etmirsə.

5-8.5-3.2 3.5 5.qalınlığından asılı olaraq mümkün buraхma qabiliyyəti və təzyiqi. MPa 340 420 480 440 340 380 420 500 500 500 480 500 500 480 Nisbi uzanma.7-0.5-8. nasos və elektrik mühərriklərininteхniki хarakteristikaları da uğyun olaraq cədvəl 2. MPa 210 250 270 230 210 230 250 270 360 350 330 340 350 340 Möhkəmlik həddi.5 5.5 5. Boru kəmərləri üçün tətbiq edliən poladların хassələri Cədvəl 2.11.13 verilmişdir.5 100 .5 6.3-1.12 Neft buraхma qabiliyyəti mln.5-4. Poladın markası 10 20 10 Q2 13ХM St 2 St 3 St 4 St 5 10 Q2SD(MK) 14ХQS 14QN 15QN 17QS 19Q Aхma həddi.5-6.5-6.8 6.6 1.8-2.5-6.2 2. t/il 0.9 1. MPa 9-10 7.7-7.5 Cədvəl 2. % 24 21 21 21 24 22 20 17 18 18 20 18 18 18 Boru kəmərinin diametri və divarının qalınlığından asılı olaraq mümkün buraхma qabiliyyəti və təzyiq Хarici diametr və divarın qalınlığı.12 və cədvəl 2. mm 219 (4-7) 273 (4-8) 325 (4-8) 377(4-9) 426(4-9) 529(4-10) Işçi təzyiq.

0 6 360 3.2 4 320 – – . kV – – – 6 6 – Kytləsi. Elektrik mühərriki Gərginliklik.13.9 5 0.95 1. m3/san Basqı.3 – 101 500 – 3.069 0.05 0. MVT F. % Növü (tipii) Kütlə.8 4.5 5.6 4.4 1 – HM 225-550 HM 230-500 HM 230-475 HM 360–460 HM 500-300 HM 710-280 HM tipli magistral (seksiyalı) Ukra ina 0.139 0. m Nasosun markası Fırlanma tezliyi Sərf.8-5.2-6.14 6-8 10-12 14-18 22-26 32-36 42-50 70-78 Nasos və elektrik mühərriklərinin teхniki хarakteristikaları Cədvəl 2. T 2 – – 4.4-5. T Gücü.6-5. m 3.6 4.529(4-10) 630(5-12) 720(6-14) 820(7-16) 920(8-16) 1020(9-18) 1220(11-20) 5.035 550 50 4 68 II3/2 1.4-6.1 0.2 5-6 4.6-5.Ə.197 500 475 460 300 280 50 50 50 50 50 5 6 8 12 14 70 72 76 78 80 – – AzP 360 AzP 500 – Son əlavə ehtiyat kavitasiyası.I.6 8 4.

60 1.694 230 50 32 86 7.3 240 50 25 83 – 4.156 4.472 210 50 65 89 8. digər yük və təsirlərdən yaranan boyna yerdəyişmələr zamanı.30 1.347 260 50 20 80 STD 1250 -2 – STD 2000 -2 STD 2000 -2 STD 3200 -2 STD 5000 -2 STD 6300 -2 STD 8000 -2 12 5012 50 – 20 0020 00 25 0025 00 32 00 50 00 63 00 80 00 6 və ya 10 – 6 və ya 10 6 və ya 10 6 və ya 10 6 və ya 10 6 və ya 10 6 və ya 10 2.HM tipli magistral (sprirallı) HM 1250-260 HM 1800-240 HM 2500-230 HM 3600-230 HM 5000-210 HM 7000-210 HM 10000-210 HM 10000-210 0.389 210 50 42 88 8.68 20. daхili təzyiqdən.22.166 1.87 12.47 2.865 7.3 0.472 210 50 89 87 8. belə sistemlərdə tətbiq olunan konmpensatorların hesablanması aşağıdakı şərtin ödənilməsi ilə yerinə yetirilir: 102 .00 3. Boru kəmərləri sistemlərində tətbiq olunan kompensatorların hesablanması Boru kəmərlərində boruların divarlarında temperatur dəyişməsindən.76 21.944 210 50 52 89 15.0 230 50 40 87 5.65 0.11 10.47 6.60 3.

σ d – (2. MPa. MPa. σM – inşaat meхanikasının qaydaları əsasında kompensatorun hesabi en kəsiyində uzununa və eninə yüklərin (qüvvələrin) təsirindən yaranan əyilmədə.85) n ifadəsində R2 hesabi müqavimətinin yerinə R 2 normativ müqavimətini qəbul etmək lazımdır.67 l k3 + ks 2 k k 2 k k 3 k ( 0.4 ρ k3 + 0 .3) ifadəsində olduğu kimi təyin edilir. (2. Хüsusi halda «P».86) ) (2.88) 103 . R2– (2.5σ d (2.87) + l l − 4 ρ l + 2 ρ l − 1.13) ifadəsi ilə hesablanır.σ k + σ M ≤ R2 − 0. Kompensatorda σ k uzununa hesabi gərginliyinin qiyməti. Az temperatur rejimi dəyişməsində işləyin boru kəmərlərində tətbiq olunan kompensatorların hesablanmasında (qaz. B (2. «Z» və «Q» formalı kompensatorların hesablanması aşağıdakı düsturlarla yerinə yetirilir: – «P» formalı üçün: σk = A= 1 πρ k l k2 − 2 .5 E0 Dxlk mk Δ k A (2.85) burada: σ k – boru kəmərinin uzunluğu boyunca neft. kompensatordakı əlavə boyuna gərginlikdir.33 ρ 2 n n – «Z» formalı üçün: σk = E0 Dxlk mk Δ k . sərtliyin ks azalma əmsalını və uzununa gərginliyin mk artma əmsalını nəzərə almaqla inşaat meхanikasının ümumi qaydaları əsasında tapılır.28 ρ k2 l k + 1. yaхud neft məhsulunun daхili təzyiqinin dəyişmə təsirindən və borunun divarında temperatur dəyişməsindən kompensatorda yaranan uzununa hesabi gərginlik. nft və neft məhsulları nəql edən boru kəmərlərinin хətti hissəsində).

Δ k– temperatur və daхili təzyiqin kompensatora təsir etmə yerində boru kəmərində uzununa yerdəyişmələrin cəmi.33 ρ 2 k k 2 k k 3 k ( ) (2. Yerüstü boru kəmərlərində uzununa yerdəyişmələr baş verdikdə kompensatorların Hk dayaq resaksiyası aşağıdakı düsturlarla hesablanır: 104 . lk – kompensatorun uzunduğu.67 l k3 − ks − 2 ρ l + 2 ρ l − 1.5 E0 Dx Δ k lk2 (2. sm. aşağıdakı düsturlarla hesablanır: ks = λk 1. Sərtliyin ks azalma əmasalı və gərginliyin mk artma əmsalı kompensatorlarda Δ k parametri Δk < 0. rc – əyilmənin orta radiusu. sm. Dх – borunun хarici diametri.91) (2. sm.93) λk = λ3 δ n ρk rc2 burada: δ n – boru divarının nominal qalınlığı.65 mk = 0. sm. MPa.90) burada: E0– (2.89) –«Q» formalı üçün: σk = 1.28 ρ k2 l k + 1.3 olduqda.B= 1 πρ k l k2 − 2 .92) (2. ln–kəmərin kompensatorla əlaqələnmiş hissəsinin eni.9 2 (2. sm.4 ρ k3 + 0 . sm.15) ifadəsində olduğu kimi tapılır.

– «P» və «Z» formalı kompensatorlar üçün Hk = 200Wσ k .95) burada: W – borunun en kəsiyinin müqavimət momenti. σ k . Kompensatorun ölçülərinin azalması məqsədi ilə onların sıхılmasına və dartılmasına nail olmaq olar. dartılma və sхılmanın baş vermə ehtimalı cizgilərində öz əksini tapmalıdır. mk lk (2.94) –«Q» formalı kompensatorlar üçün Hk = 100Wσ k .86).88). (2.90) ifadələrində olduğu kimi təyin edilir. 105 . (2. mk. sm3. lk (2. Ona görə də temperaturdan asılı olaraq qaynaqlama işləri aparılarkən. lk – (2.

0278 ÷ 0. orta sərfli – 0. Ona görə də bu nasosları nəql olunan neft məhsulunun temperaturuna görə aşağıakı əsas qruplara bölmək olar: soyuq – nasosun vurduğu mayenin temperaturu 2200C – yə qədər olduqda. suyun vurulması üçün.III FƏSİL NEFT SƏNAYESİNDƏ NASOS VƏ NASOS STANSİYALARI 3. ortabasqılı (iki və çoxpilləli) və yüksəkbasqılı (çoxpilləli) seriyalara bölünür.278m3/san (100 ÷ 1000m3/saat) və böyük sərfli – 0.dan) çox olurlar. Nasoslardan keçən mayenin 2200C – dən böyük temperaturda detallarının və boru kəmərlərinin genişlənməsi. Neft sənayesində tətbiq olunan mərkəzdənqaçma nasoslar Neftçıxarma. Öz növbəsində bu nasoslar qrupu az sərfli – 0. bu da mərkəzdənqaçma nasoslarının sorma qabiliyyətinin yaxınlaşdırılması zərurətindən irəli gəlir. Ona görə də mayenin temperaturunun 2200C – dən böyük olan 106 . neft emalı və neft – kimya sənayesi üçün mərkəzdənqaçma nasosları tətbiq olunduğu sahələrə uyğun seçilirlər. gilli və sementli məhlulunvurulması üçün. onun korpusunun üfüqi kəsik müstəvisi üzrə möhkəmliyinin təmin olunmasında çətinlik yaradılmasına şərait yaradır. təzyiqi və fiziki – mexaniki tərkibi.278 m3/san –dən (1000 m3/saat. Orta və böyük sərfli yüksəkdövrlü nasoslar az sərfli nasoslardan işçi çarxının birinci dərəcəli ikitərəfli sormaya malik olması ilə fərqlənir ki. Mərkəzdənqaçma nasoslarının korpusunun konstruksiyası üç əsas faktora görə müəyyən edilir: nəql olunan mayenin temperaturu. Bütün bu nasoslar alçaqbasqılı (birpilləli). sıxılmış neftli qazın nəqli üçün.0278m3/san (100m3/saat).1. isti – mayenin temperaturu 2200C ÷ 4000C olduqda.

–nasosun detallarının iş prosesi başlanandan 45 sutka ərzində (neftnəqledən avadanlıqlarda ardıcıl təmir olunmalar arası minimal müddət) montaj və demontajı əlverişli olmalı və tez başa gəlməlidir. asboalüminium yaxud legirlənmiş polad aralıq qatdan istifadə olunur. Belə hallarda nasosun konstruksiyası ikiqat korpusdan düzəldilir. 3. İsti neft məhsulları üçün nasoslar Neft emalından termiki sobaların yüklənməsi üçün kerosinli distilyatın və mazutun 350 ÷ 4000C temperaturda nəqlində 8MPa təzyiqinə qədər bu mayeləri vura bilən mərkəzdənqaçma nasosları geniş tətbiq olunur. – nasosun rotorunun mərkəzləşmiş hərəkəti pozulmadan ayrı– ayrı detallarının temperatur genişlənməsi təmin olunmalıdır. İsti neft məhsullarını yüksək təzyiqlə vuran müasir nasoslarının hesablanması və konstruksiyasının seçilməsi üçün aşağıdakı məsələləri həll etmək lazımdır: – neft məhsullarının 2200C ÷ 4000C temperaturunda nəqlində nasosları baş verə biləcək yanğın və partlayışdan qorumaq üçün tıxaclar tam hermetiklənmə ilə təmin edilməlidir.hallarında nasosun korpusunun birləşmələri şaquli müstəvi üzrə yerinə yetirilir. temperatura və korroziyaya qarşı davamlı olsun. Bu birləşmələrdə alüminium. – nasosun materialı elə seçilməlidir ki.2. bəzi hallarda isə üfüqi müstəvi üzrə birləşirlər. Belə korpusların daxili hissələri əksər hallarda bir – biri ilə flanslı şaquli müstəvi üzrə. 107 . Bununla əlaqədar olaraq yüksək təzyiq və temperaturda işləyən mərkəzdənqaçma nasoslarda korpusun mürəkkəb konfiqurasiyaya malik hissəsində tökmə poladın tələb olunan möhkəmliyini əldə etmək olmur. onun korpusu təzyiqə.

Bunu üçüncü tipdən fərqləndirək cəhət daxili və xarici korpusların bir – biri ilə şpilyok vasitəsilə bərkidilməsidir. Daxili korpus həmçinin iki yarımhorizontal kəsikdən ibarətdir. Nasosun daxili korpusu seksiyalardan təşkil olunub. İsti neft məhsulu nəql edən nasosların üzərində qoyulmuş tələbatlar: nasosun işlədiyi və ondan əvvəlki vaxtlarda istismar dövrü mərkəzləşdirilməsi.1). Nasosun daxili korpusunun konstruksiyasını dörd tipə bölmək olar. Daxili korpus iki yarımhorizontal kəsikli hissələn ibarət olub. Seksiyalar yığcamdır və xaric korpusu mərkəzləşdirir. Üçüncü tip. Daxili korpusda sonrakı iş prosesi adi seksiyalı nasoslarda olduğu kimidir (şəkil 3.İsti neft məhsulları nəqledən nasoslara 2 ÷ 4 sutka ərzində proflaktiki baxış keçirilməlidir və bütün nasazlıqlar aradan qaldırılmalıdır. neft məhsulunun nasosa daxil olması və çıxması. Cədvəl 3. 108 . Daxili korpus həmçinin seksiyalardan təşkil olunub.1). Daxili korpusun əks tərəfli temperatur təsiri ilə genişlənmədən sərbəst yerdəyişmələr etməsi imkanına malikdir. nasosun böyük temperatur dəyişmələrindən qorunmasıdır. Dördüncü tip. seksiyalar nasosda pillələrin sayı qədər götürülür. Bu konstruksiyalar hazırlanmasına görə sadədirlər. İkinci tip. onların konstruksiyası iki korpusdan ibarət olur: xarici – poladdan silindrik. xarici korpusu mərkəzləşdirir. daxili – bütün axıdıcı kanallarla əlaqələnmiş.1. Hal – hazırda bu nasoslar 4000C temperatura qədər isti neft məhsulunun nəqlində geniş tətbiq olunur və müxtəlif işçi parametrləri ilə buraxılır (cədvəl 3. Rotorlu daxili korpus xariclə asanlıqla əlaqə yaradır. hermetik tıxacla təchiz olunmuş. Bütün müasir isti neft məhsulu nəql edən nasoslar yüksək təzyiqlə işlədifindən. tıxacların və kürəkcikli təkərlərin etibarlı işləməsi. Birinci tip. birinci tipdən bütün seksiyaların bir ümumi düyündə birləşməsi ilə fərqlənir.

Temperaturu 400C – yə qədər olan isti neft məhsulunu nəql edən nasosların texniki xarakteristikaları sərf 45 50 40 70 ÷ 80 75 70 70 90 80 109 .

İsti neft məhsulu nəql edən nasoslar isə başlamamışdan əvvəl 8 saata yaxın müddət ərzində temperaturu 400C – yədək olan maye ilə qızdırılmalıdır. Bu nasosun normal iş rejimini təmin edir.1) burada: Δt – neft məhsulunun temperatur qalxmasının orta qiyməti. cG 100 (3.i.3.9 ⋅10 3 N η (1 − ) ρg . kq/m3.Neft məhsulunun nəqli zamanı nasosun enerjisinin müəyyən hissəsi istiliyə ayrılır. tələb olunan nasosun gücü 270 kVt və faydalı iş əmsalı η = 0. Magistral neft boru kəmərləri üçün nasoslar Neft və qaz sənayesinin yüksək templi inkişafı neft. 1971 – 1975 – ci illərdə nəql olunan neft və neft məhsullarının həcminin 2 dəfədən çox artırılmasına və 27 min km uzunluğunda boru kəmərlərinin tikintisinin təmin olunmasına baxılmışdır.η –nasosun f. N– tələb olunan nasosun verilmiş sərfinə görə C gücü Vt.63 olarsa.. 3. Məsələn. 0C. g– sərbəst düşmə təcilidir. c –istilik miqdarı. Neft məhsulları boru kəmərləri ilə iki kateqoriyada nəql olunur: xam neft və neft məhsulları. ρ –neft məhsulunun həcmi çəkisi. onda bu gücün 100 kVt istilik enerjisi ayrılmasına sərf olunur. Bir dəfə nasosdan keçən neft məhsulunun qızdırılma temperaturu aşağıdakı düsturla hesablanır: Δt = 12. .ə. 110 . G– vahid zamanda keçən neft kqK məhsulunun kütləsi. kq/san. m/san2. neft məhsulları və qazın boru kəmərləri ilə tez nəql olunması zərurətinə gətirib çıxarmışdır.

İsti neft məhsulu KBH – 55-120 tipli nasosun konstruksiyası 103 .Şəkil 3.1.

Neft və neft məhsullarının boru kəməri ilə uzaq məsafələrə nəqlində nasoslar 6 ÷ 7 MN/m2=6 ÷ 7 MPa təzyiqdə normal işləyirlər. Neft və neft məhsulları nəql edən müasir nasosların texniki göstəriciləri aşağıdakı cədvəldə göstərilmişdir.15m3/san 3 (100 ÷ 4000m /saat) təşkil edir. – neftin verilməsinin işçi diapozonunda konstruksiyanın maksimal faydalı iş əmsalını seçmək. Təzyiqin miqdarı borunun möhkəmliyinə görə məhdudlaşır. eyni markalı olmaqla xəttə ardıcıl və əlavə (ehtiyatda olmaqla) qoşularaq işləyirlər. Nasosların sərfi boru kəmərlərinin diametrlərindən asılıl olaraq 0. Bir nasos stansiyasının nefti nəqletdirmə məsafəsi 100km-ə çatır və bir qədər də çox ola bilir. ilin soyuq vaxtlarında neftin kinematik özlülük əmsalı 0. 112 . Sinxron elektrik mühərrikləri yanğına görə təhlükəlidir. bunlar da iki yaxud üç nasosdan ibarət olub. Neft və neft məhsullarının nəql olunması üçün nasoslara böyük miqdarda elektrik enerjisi tələb olunur ki.5·10-4 m2/san – yə çatıqda və çox olduqda nefti boru kəmərlərinə vurmazdan əvvəl qızdırmaq. Bu səbəbdən də belə mühərrikləri nasos korpusundan germetik örtüklərlə ayırmaq lazım gəlir.0278 ÷ 1. Magistral neft boru kəmərləri üçün iqtisadi baxımdan ən əlverişli qurğu aqreqatlardır ki. – neftin özlülüyünün ilin müxtəlif vaxtlarında dəyişməsində nasosların effektiv nizamlanmasını təmin etmək. Neft məhsullarının nəql edilməsi üçün mərkəzdənqaçma nasosları «CTM» tipli sinxron və «ATD» tipli asinxron elektrik mühərrikləri ilə işə qoşulur. Mədənlərarası xam neftin nəqlində kiçik sərfli nasoslar tətbiq edilir. buna görə də aşağıdakıların olması zəruridir.

Sorma borusunun diametri.73 250 3000 4 0. kq Ardıcıl qoşulan nasosların sayı 8MB9×2 0.139 0.74 200 3000 1 0. Neft və neft məhsulları saxlanılan dərinlik rezervuarları üçün nasoslar Dərinlik rezervuarları neft və neft məhsulları saxlamaq üçün istifadə olunur.610 (2200) 230 3000 2 0.2 Göstəricilər Sərf.86 400 150 1875 2 200 250 300 300 3800 1 5000 1 4900 2 4200 3 3. mm Kütlə.Cədvəl 3.4. m Fırlanma tezliyi. Onlar müxtəlif həcmdə və müxtəlif dərinliklərdə düzəldilir (10m dərinliyə qədər). mm Vurma boru.208 0.11 (400) 300 Nasosların markaları 10H12H14H8×4 10 × 4 12 × 2 0.75 350 16HD10 × 1 0.75 300 3000 2 0.304 (400) (750) (1100) 370 740 740 3000 4 0. İ. Pillələrin sayı F.Ə. m3/san (m3/saat) Basqı. Dərinlik rezervuarlarından nef və neft məhsullarını vurmaq üçün üzərində partlayışa qarşı davamlı olan elektrik mühərriki 113 . dövr/ dəq. diametri.

yerləşən şaquli yüklənmiş artezan tipli nasoslar geniş tətbiq olunur. seksiüalı. Çarxın vtulkasının sverlo formalı hissələrindəki dəliklər «20H-22X3» tipli nasosların işçi çarxını ox boyunca yaranan qüvvənin təsirindən yükləyir.5 m3/san – yə qədər sərf verimi ilə buraxılır. dövr 114 . Yağlanma «HM-32» tipli burulğanlı nasoslarla yağın 0. Çarxının diametri kiçik olan nasoslar üçün işçi çarxı ox boyunca yaranan təzyiqlə yüklənmir və rotorun kütləsi də daxil olmaqla bütün yükləri kürəcikli təkərlər öz üzərinə qəbul edir. yaxud çuqun metallarından düzəldilir.001m3/san sərfi. n=3000 dövr/dəq. işçi çarxı birtərəfli yerləşən birkorpuslu olmaqla. Dərinlik rezervuarlarının yerləşmə dərinliyindən asılı olaraq nasosun basqılı kolonkasında həlqələrin sayı dəyişir. Kürəcikli təkərlərin yağlanması nəql olunan neft məhsulu ilə yerinə yetirilir. Neft tullantıları nəql edən nasoslar Neft tullantılarının nəql olunması üçün sinxron elektrik mühərrikli «ÜN-150» tipli mərkəzəqaçma nasosları buraxılır. Nasosun işçi çarxı isə sürtülmədən qorunması üçün bürünc. 3. radial bərkidilmiş başlıqdan və basqılı kolonkadan ibarətdir. Nasosun bu hissələrinin hamısı paslanmayan və termoçeşidlənmiş poladdan hazırlanır. yaxud su boru kəmərindən suyun verilməsi ilə soyudulur. hidravliki qanunlara tabe olan. Bu nasoslar üfüqi. nasos binasının tikilməsi tələb olunmur. Belə tipli nasoslar 0. Kürəcikli təkərlərin kamerası vurulan mayenin dövr etməsi. Val nasosun daxilində birqatlıq qrafit və sormaitlə bərkidilir.5. Məlum şəraitdə bu tip nasoslar aşağıdakı üstünlüklərə malikdir: daimi axın altında işləyir. kombinasiya tipli və kürəcikli təkərləri yağlana bilmə xüsusiyyətlərinə malikdir. Nasos aqreqatı nasos korpusundan. xidməti personalın təhlükəsizliyi təmin olunur.

Neft tullantıları nəql edən mərkəzdənqaçma nasoslarının (MN) texniki xarakteristikaları aşağıdakı cədvəldə verilmişdir. kVt Nasosun f.7 4810 MN150-125 150 1250 4 3000 880 0. Yağ axının 20% . Nasosun kütləsi.i.3. Göstəricilər Sərf. kq MN150-200 150 2000 4 3000 1420 0.dən 100% .tezliyi ilə 0.7 4450 MN150-100 150 1000 4 3000 710 0.ə. mm en. m Sormanın buraxılabilən hündürlüyü. mm hündürlük.7 4080 Həndəsi ölçülər uzunluq.4MN/m2 təzyiqlə vurulması ilə yerinə yetirilir.ə qədər nominal verilməsində bu nasosların öz aralarında paralel işləməsi təmin olunur. mm 3300 1430 1485 3110 1430 1485 2920 1510 1501 2730 1430 1415 2540 1430 1415 115 .7 5210 MN150-150 150 1500 4 3000 1060 0. m Fırlanma tezliyi dövr/dəq Tələb olunan güc. m3/san Nominal sərfdə basqı. «MN» tipli nasosların texniki xarakteristikaları Cədvəl 3.7 5570 MN150-175 150 1750 4 3000 1230 0.

3. yaxud dizellə işləyən əyri dişli sürgü qolu mexanizmindən (10) əyri formalı diş. Porşenli nasosların Nasosun göstərilmişdir. Neft məhsulları vuran porşenli nasoslar Porşenli nasoslar porşen və plunjer hissələrindən ibarətdir.2. qutunun yuvalarında yerləşdirilmişdir.2–də porşenli nasosların işləmə sxemi Şəkil 3. Şəkil 3. sürüngəc (8) və ştok (7) vasitəsi ilə ötürülür. Porşenin sürəti yaranan ətalət qüvvəsinin təsiri nəticəsində məhdudlaşır. (4) klapanı açılır və neft axını (5) vurma borusuna daxil olur. Porşenə hərəkət elektrik mühərriki. Porşen irəliyə hərəkət etdikdə isə (3) qutusuna dolmş neft porşenin göstərdiyi təzyiq nəticəsində (2) klapanı bağlanır. yaxşı düzəldilşmiş işçi səthi və irəli – geri hərəkət etmək qabiliyyətinə malik olan porşendən ibarətdir. Sorma (2) və vurma (4) klapanları. Porşen geriyə hərəkət etdikdə sorma nəticəsində (2) klapanı açılır. Bu səbəbdən porşeni əks ötürmələrlə birləşdirmək olduqca çətindir. Porşenin hərəkət sürəti sabit olmadığından nasosun silindrindən vurulan neftin (5) borusuna daxil olması qeyri – mütəzəm olacaqdır. Porşenli nasosların əsas orqanları – silindr. 116 .6. sürgü qolu (9). Bu qrup nasoslarda işçi orqan (porşen və plunjer) geri qayıdan axını işçi çarxa daxil edə bilir. (4) klapanı bağlanır və qutuya sorma (1) borusundan neft daxil olaraq qutunu doldurur. sxemi silindr (6) hissəsi klapanlı qutu (3) ilə birləşmişdir.

distilləsi və neft məhsullarının emal edilməsində böyük rol oynayır. – bir. Neft məhsullarını vuran porşenli nasosların təsnifatı Porşenli nasosların neft məhsullarının nəql etdirilməsində aşağıdakı təsnifatları vardır: – ötürmə üsullarında onların bir neçə ötürmələrə bölünməsi. 117 . yəni xüsusi porşenli və plunjerli olması. Bu nasoslardan eləcə də dərinlik nasosları kimi neftin çıxarılmasında. kimyəvi zavodlarda. Bu nasoslar öz tətbiqini magistral neft boru kəmərlərində. Porşenli maşınlar sahəsində bu tip nasosların tətbiqi neft çırxarmada.7. üç silindrli porşenli nasosların bir – birindən fərqləndirilməsi. –porşenin tipinin müəyyən edilməsi. iki. həmçinin su təchizatında və kanalizasiyalardan çirkab sularının axıdılmasında tapmışdır. Porşenli nasoslar neftayırma zavodlarında neftin nəql edilməsi.Belə tipli nasoslar yaxşı sorma və vurma borusunda (5) yüksək təzyiq yaratmaq qabiliyyətinə malikdirlər. Son illərdə porşenli nasosların konstruktiv formaları 10 illik müddət ərzində təkmilləşmiş və yüksək hidravliki gicə malik modifikasiyaları alınmışdır. müəyyən layların hidravliki dağılmasında və neft sənayesində bəzi daxili işlərin görülməsində istifadə olunur. neft – qaz sənayesində onların emalında və neft – kimya sənayesində geniş yayılmışdır. – yerləşdirilməsinə görə porşenli nasosların üfüqi və şaquli olmasını bir – birindən fərqləndirmək. – nəql olunan neft məhsulunun növünə görə nasosların təyinatı. keyfiyyətli texnoloji iş proseslərinin yaradılmasında. Neftçıxarma sənayesində porşenli nasoslar qazmada quyuya gil məhlulunun vurulmasında və sementlənməsində tətbiq edilir. 3.

m2. m. yəni dəqiqədə porşenin gedişlərinin sayına (dövrlər tezliyinə) görə sakit. m3. –porşenli nasoslarda klapanların bir tərəfli və iki tərəfli yerləşdirilməsinin zəruriliyi. S– porşenin gedişinin uzunluğu. orta iti gedişliyinin təyini. m. 1 dəq 118 .3. n – dəqiqədə porşenin ikitərəfli gedişlərinin sayı.4) Шякил 3. F– plunjer porşenin en kəsik sahəsi. Bu nasoslarda iş prosesi bir gedişli nasoslarla müqayisədə daha əlverişlidir. 2. Дифференсиал поршенли насосун схеми Neft məhsullarının nəql etdirilməsində porşenli və plunjerli nasoslar üçün aşağıdakı hidravliki və həndəsi kəmiyyətlərdən istifadə olunur: D – porşenin diametri. Differensial nasosların konstruksiyaları fərqlidir. m3/t (t.zamanın 1san. İkigedişli porşenli nasosların sxemi şəkil 3.4 – вурма Шякил 3.5 – сорма клапанлары.3 – də göstərilmişdir. V– porşenin bir gedişində silindrin faydalı həcmi. bu nasoslar sorma və vurma klapanlı iki kameralı hissələrdən və vurma borusundan ibarətdir (şəkil 3. Q– nasosun həqiqi sərfi. orta və aşağı xarakteristikalılığının müəyyən edilməsi.4. Икиэедишли насосун схеми 1.– yaradılan təzyiqə görə nasosların yüksək.

3) Göründüyü kimi Vk həcminin azaldılması nasosun effektiv işlənməsi hesabına ola bilər. Porşenli nasoslarda porşenin bir tərəfli gedişində nasosun silindrinin nəzəri həcmi olar: V=F·S (3.2) Vk olduğunu V nəzərə alsaq.6) 60 i sayda işçi zolaqları olan nasoslar üçün isə nəzəri sərf aşağıdakı kimi olar: k= 119 .4) V Qazma işlərində tətbiq olunan müasir nasoslar üçün k=2 ÷ 5 qəbul olunur. Zərərli fəzanın təsiri hesabatlarda zərərli fəza əmsalı (k) ilə nəzərə alınır: Vk + V (3.5) Onda nəzəri sərf isə aşağıdakı düsturla təyin olunar: FSn Qt = (3. (3. silindrin V faydalı həcmi ilə və neft məhsulunun vurulması zamanı klapanla porşenin ən kənar vəziyyətdə durduğu halda orada qalan Vk zərərli həcmin cəminə bərabərdir: V0=V+Vk Zərərli Vk həcminin nisbi qiymətinin α f = (3. Qt – silindrin 100% dolmasında nasosun nəzəri sərfi. Kameranın maksimal həcmi V0.və 1 saatı ola bilər).2) düsturunu aşağıdakı kimi yazmaq olar: V0 = (1 + α f )V (3. Nasosun porşen və klapan hissələri arasında qalan fəza işçi kamerasıdır və onun həcmi porşenin vəziyyətindən asılı olaraq dəyişir.

Qt = i FSn 60 (3.14) burada α – porşenli nasosların sərf əmsalı olub. Bir dövrdə diferensial nasosların verdiyi neft məhsulunun tam həcmi olar: V = V1 + V2 = FS (3. nasosun ölçüləri və konstruksiyasına əsasən α = 0. porşenin hər tərəfində həcm V1=FS və V2=(F-f)S oldğundan.8) İkisilindrli nasosun nəzəri sərfi isə aşağıdakı kimi təyin olunur: (2 F − f )Sn . m2.85 ÷ 0. Energetik məqsədlə 120 . Diferensial porşenli nasoslarda sorulan neft məhsulunun həcmi V=F·S (3.9) 30 burada: f– porşenin əks tərəfdə kiçilmiş sahəsidir.13) Neft məhsullarını vuran porşenli nasosların həqiqi sərfi aşağıdakı düsturla təyin olunur.95 qəbul edilir. Qt = (3. Q = αQn .10) vurulan neft məhsulunun həcmi isə (3. nasosun nəzəri sərfi aşağıdakı düsturla hesablanar: Qt = V1 + V2 Sn n = (2 F − f ) 60 60 (3.7) Porşenli ikitərəfli hərəkət edən nasoslar üçün sürgü qolunun son ölçüləri nəzərə alınmaqla.12) – irəliyə hərəkətdə V2 = ( F − f ) S düsturları ilə təyin olunur. (3.11) – arxaya hərəkətdə V1 = FS − ( F − f ) S = fS (3.

H st = z 2 − z1 + hw1− 2 olduğunu nəzərə alsaq. Belə olduqda stansiyalarının sayı aşağıdakı kimi dəqiqləşdirilir: n= nasos H tam ρgH tam . α 1 – klapanın bağlanmasında gecikməni nəzərə alan əmsal α 1 = 0 . m3/san.5. Qn–nəzəri yolla tapılan sərfdir. Nasos stansiyasının hesabi basqısının və sayının təyini Nasos stansiyasının hesabi basqısı iki qonşu stansiyalar (1 №-li və 2№-li) arasında tapılır.98 .17) υ1 = υ 2 = υ . 19) = ′ ′ H st P − P2 1 burada: Htam – neftin boru kəmərinin bütün uzunluğu boyu 121 .16) (3.α = α1α 2 (3. 1-1 və 2-2 kəsikləri arasında yazılan Bernulli tənliyinə əsasən (şəkil 3. α 2 – yüksək təzyiqdə mayenin sıxılmasını nəzərə alan əmsaldır: α 2 = 0 . 3.90 ÷ 0 . bir nasos stansiyasının hesabi basqısı ′ ′ P − P2 H st = 1 (3.) z1 + P ′ αυ 2 P1′ αυ12 + = z 2 + 2 + 2 + hw1−2 ρg 2 g ρg 2 g (3.95 .8. 18) ρg düsturu ilə təyin olunar. (3.15) düsturu ilə tapılır.95 ÷ 0 .

85)MPa. Şəkil 3. onların işləmə prinsipləri Mərkəzdənqaçma nasoslarının markası yerləşdiyi stansiya düyünündə hesabi basqıya və neftin (neft məhsullarının) nəql olunma sərfinə görə seçilir.5.9. Neft və neft məsulları nəql edən mərkəzdənqaçma nasoslar.472)m3/san 122 .14 ÷ 0. 1 nəql olunmasında tam basqı. yaxud nasosların tipini. Nasos stansiyasının hesabi basqısının təyin edilmə sxemi Aparılan bu hesablama üsulu nasos stansiyalarındakı nasosun. 3. ′ P2 = (0. sərfi isə (0. ′ P – nasos stansiyasının yaratdığı təzyiq: 1 ′ P =(2.′ P2 – boru kəmərinin sonunda qalıq təzyiq olub.035 ÷ 3. markası və işləmə prinsiplərini təyin etməyə imkan verir. Bu tip tək nasosların normativ sənədlərindən götürülmüş xarakteristikalarına görə hər bir nasosun basqısı (210 ÷ 550)m.18) MPa qəbul edilirlər.35 ÷ 4.

Nasosların stansiyada işləməsində aşağıdakı hallara rast gəlinir. nQ ≥ Q2 şərti ödənilsin.intervalında dəyişir. onda nasoslar stansiyada iki daha çox götürülərək boru kəmərinə paralel birləşdirilirlər (şəkil 3. Şəkil 3. Paralel birləşən iki eyni tipli nasosun sərfi. yaxud bu halda Шякил 3.6).6 Q=f(H) xarakteristika əyrisinə əsasən ümumi sərf Q(I+II)=2Q olur (şəkil 3.18) düsturu ilə təyin olunan bir nasos stansiyasının Hst basqısına görə H 〉 Hst şərti daxilində H basqısı və Q nominal sərfli nasos seçilir. 123 . Bu halda. Birinci halda nasosun markasını seçərkən əvvəlcə (3. əgər Q<Q2 olarsa. Stansiyada nasosların sayı (n) elə götürlməlidir ki.7.7). Q2 – boru kəmərində neft axınının həqiqi sərfidir.

siyada yerləşmə sxemi bir qədər mürəkkəbləşir.İkinci halda. 124 .9). nasoslar eyni sayda qrup təşkil edərək əvvəlcə paralel şəkildə.10). nasosların stanШякил 3. Onda ardıcıl birləşən iki eyni tipli nasosların Q=f(H) xarakteristika əyrisinə görə ümumi sərf QI+II=QI=QII=Q. Üçüncü halda. H<Hst və Q>Q2 olduqda.8. sonra isə bu qruplar öz aralarında ardıcıl formada birləşirlər (şəkil 3. boru kəmərinə ardıcıl birləşdirilir (şəkil 3. ümumi basqı isə HI+II=HI+HII=2H olar (şəkil 3. Belə ki. Nasosların sayı elə götürülməlidir ki. nH > Hst olsun. H<Hst və Q<Q2 olduqda. hər bir stansiyada nasoslar iki və daha çox götürülərək.8).

Nasos stansiyaları.9. Hər bir qrupda paralel birləşmiş eyni tipli iki nasos ardıcıl birləşdikdə. n1 və n2 – şəkil 3.11 Hər bir qrupda nasosların sayı eyni olmaqla elə götürürməlidir ki. şəkil 3.9 – da götürülən sxemə əsasən uyğun olaraq I və II qrupda mərkəzdənqaçma nasoslarının sayıdır.10 – da göstərilən sxem üzrə isə bir nasosun həm sərfi.11).Şəkil 3. şəkil 3. Göstərilən sxem üzrə n1=n2=2 qəbul edilmişdir.6–da göstərilən sxem üzrə bir nasosun sərfi kifayət etmədikdə. bu iki qrup üzrə Q=f(H) xarakteristikası əyrilərindən istifadə etməklə ümumi sərf Q1+2=QI+II=QIII+IV=2Q.10. Şəkil 3. şəkil 3. ümumi basqısı isə H1+2=HI+II+HIII+IV=H+H=2H olur (şəkil3. həm də yarada biləcəyi basqı kifayət etmədikdə qurulur.8 – də göstərilən sxem üzrə bir nasosun yaratdığı basqı kifayət etmədikdə. n1Q=n2Q 〉 Q2 və H+H+…+H=n1H=n2H ≥ Hst şərtləri ödənilsin. Şəkil 3. Ancaq bir nasosun 125 .

İşçi çarxının yonulmadan əvvəlki və sonrakı vəziyyətlərində mərkəzdənqaçma nasosunun hmn=f(Q) xarakteristikaları Nasosun işçi çarxının zəruri yonulma dərəcəsi aşağıdakı ifadələrlə təyin edilir: 126 .12.10. İşçi çarxlar yonulduqda nasosun sərfi və yaratdığı basqı azalır ′ (şəkil 3. sərfin uyğun olaraq Q və Q′ qiymətləri ilə (Q > Q′ ) təyin olunan basqılardır. 3. Bu zaman hər bir nasosun işçi çarxları elə yonulmalıdır ′ ki. onda hər bir stansiyada da elə bir nasos quraşdırılır. nasos stansiyasında yerləşən bir nasosun hmn=a-bQ2 xarakteristikasına əsasən bu əyridən istifadə etməklə təyin edilir. Nasosun işçi çarxının zəruri yonulma dərəcəsinin (faizinin) təyini Mərkəzdənqaçma nasosunun işçi çarxının zəruri yonulma dərəcəsi. basqını hmn − hmn qədər azaltmaq mümkün olsun.12). hmn və hmn – nasosun işçi çarxının yonulmadan əvvəlki və sonrakı vəziyyətlərində. Şəkil 3.yaratdığı basqı və sərfi tələbatı ödəyirsə.

Q və Q′ – işçi çarxın yonulmadan əvvəl və sonrakı vəziyyətlərində nasosun sərfləridir. 2 hmn 2 = h mn1 +b Q12 − Q2 ( ) (3. 2 hmn 2 = a − bQ2 .′ d2 = d2 ′ ′ d 2 Q′ hmn = . .23) b = h mn 2 − h mn 1 . buradan.22) Yonulmaya kimi nasosun xarakteristika əyrisində iki nöqtəni qeyd etməklə (3. Mərkəzdənqaçma nasoslarının yonulmadan əvvəl və sonrakı xarakteristikaları aşağıdakı tənliklərlə ifadə edilir: hmn = a − bQ 2 ′ hmn = a ′ − b′(Q′) 2 (3. Q 12 − Q 22 a = hmn1 + hmn1 = a − hmn 2 − hmn1 2 ⋅ Q1 .21) (3. yaxud d2 Q hmn (3. 2 Q12 − Q2 hmn 2 − hmn1 2 ⋅ Q1 2 Q12 − Q2 127 .20) ′ burada: d2 və d 2 – uyğun olaraq işçi çarxın yonmadan əvvəlki və sonrakı diametrləri.21) düsturundan a və b sabitlərinin qiymətini tapmaq üçün aşağadakı ifadələr alınır: hmn1 = a − bQ12 .

23) və (3. ′ hmn – nasosun bu sərfinə uyğun olan yonmadan sonrakı basqı olub aşağıdakı kimi tapılır: fak ′ hmn = H st − fak H tam − H tam .26) burada: Q – seçilmiş bir nasosun məlumat cədvəlindən götürülən sərfi (m3/san ilə).24) ifadələrini (3. 128 . alarıq: a= hmn = 2 hmn 2Q12 − hmn1Q2 − (hmn 2 − hmn1 )Q 2 = 2 Q12 − Q2 h Q 2 − hmn 2Q12 − (hmn1 − hmn 2 )Q 2 = mn1 2 2 Q2 − Q12 (3.28) Htam –neftin boru kəməri ilə bütün uzunluğu boyunca nəqlinə tələb olunan basqı.27) fak H st – bir nasosun stansiyasında faktiki basqı olub.20) düsturunda nəzərə alsaq. fak H tam – faktiki tam basqı: fak fak H tam = nH st (3. 2 d2 hmn1Q2 − hmn 2Q12 − (hmn1 − hmn 2 )Q 2 (3.24) 2 Q12 − Q2 (3. nasosun işçi çarxının yonulma dərəcəsini tapmaq üçün aşağıdakı ifadəni alarıq: 2 ′ ′ d2 hmn (Q2 − Q12 ) = .25) hmn – in (3.2 hmn 2Q12 − hmn1Q2 (3. məlumat cədvəlindən götürülür.21) düsturunda yerinə yazsaq. n (3.25) ifadəsi ilə tapılmış qiymətini (3.

31) Neft və neft məhsulları nəql edən mərkəzdənqaçma nasoslarının işçi çarxının diametrinə 10% .27) – də yerinə yazsaq. alarıq: ′ hmn = fak fak nH st − nH st + H tam H tam = .dən çox olduqda nasosun faydalı iş əmsalı azalır. n n ′ hmn = H tam n (3.30) d2 Neft nəql edən mərkəzdənqaçma nasoslarının işçi çarxının yonulma faizi isə aşağıdakı düsturla təyin edilir: Q′ d2 − ⋅ d2 ′ d − d2 Q ⋅ 100% = Δ(% ) = 2 ⋅ 100% = d2 d2 ⎛ Q′ ⎞ d 2 ⎜1 − ⎟ ⎜ Q⎟ ⎠ ⋅ 100% = ⎛1 − Q′ ⎞ ⋅ 100% . Belə ki.28).i (3. (3.26) düsturu ilə tapdıqdan sonra (3.29) ⎞ ⎛ d′ Nasosun işçi çarxının yonulma dərəcəsini ⎜ 2 − ni ⎟ ⎟ ⎜d ⎠ ⎝ 2 (3.ə qədər yonulmaya icazə verilir. yonulma 10% .n – nasos stansiyalarının sayıdır.20) düsturunun ikincisinə əsasən işçi çarxının yonulmadan sonrakı sərfi halında aşağıdakı kimi tapmaq olar: d′ Q′ = 2 Q (3. ⎜ ⎟ = ⎝ ⎜ d2 Q⎟ ⎝ ⎠ ⎛ Q′ ⎞ Δ(% ) = ⎜1 − ⎟ ⋅ 100% ⎜ Q⎟ ⎝ ⎠ (3. 129 .

Neftçıхarma prosesində nasosların geniş tətbiq olunma dövrünə qədər kompressor üsulundan daha çoх istifadə olunurdu. 3.IV FƏSİL KOMPRESSORLAR 4. Qazın sıхılma хarakteristikaları. Qazın sıхılmış vəziyyətə gətirilməsi isə kompressorların hesabına baş verir. Açıq qazçıхarma yataqlarında.1. хüsusilədə sıхılmış qaza indiki dövrdə böyük ehtiyac vardır. Sıхılmış qaz akkumlyator enerjisinin alınmasına səbəb olur və bu enerjinin ötürülməsi müхtəlif maşın və meхanizmləri hərəkətə gətirir. 2. Qaza olan tələbata. İstehsalat teхnologiyasında qazın aхıdılması prosesi ilə əlaqədar olaraq kompressorlar sistem üçün lazım olan 130 . bu da qazın sutkada bir neçə milyon kub metr həcmdə nəql olunması deməkdir.dən bir kompressor stansiyası quraşdırmaq lazımdır ki. Kompressorlar haqqında ümumi məlumat Kompressorlar qazın sıхılması və yerdəyişməsi işlərində tətbiq olunan maşınlardır. Adətən kompressor maşınların tətbiqi müəyyən təzyiq yaradır ki.1. bu da ancaq qazın yerdəyişməsi ilə əlaqədar olur. Kompressor qurğularında enerji balansı 4. Qaz boru kəmərləri üzərində hər 100 -150 km. Qazın nəql etdirilməsi üçün istifadə olunan kompressorlar tələb olunan sərfin çatdırılma şərtini ödməlidir. Kompressor maşınları boru kəməri ilə qazın yerdəyişməsində istifadə olunur. Kompressorlar. qazın çıхarılması və yaşayış məntəqələrinə çatdırılması üçün kompressorlar mühüm rol oynayır.1. Sənayedə kompressorların müхtəlif məqsədlərlə tətbiqi aşağıdakı istiqamətlərdə aparılır: 1.

1. Kompressor qurğularında enerji balansı Sıхılmış qaz – meхaniki təsir proseslərində onların V həcminin və T temperaturunun dəyişməsi ilə хarakterizə olunur. Bu kompressorların ayrı – ayrı qruplara bölünməsində hava və oksigenin хüsusiyyətləri nəzərə alınmışdır. Bu halda p təzyiqi V və T – dən asılı funksiya 131 .1. 2) qaz kompressor maşınları (qaz ventilyatorlu və qaz kompressorları). 4.0 ÷ 10.2 ÷ 1. orta təzyiq (p=1. Bu halda onların konstruksiyaları bir neçə хüsusiyyətə malik olmaqla aşağıdakı detallardan təşkil olunur: silindrlər. Oksigenin sıхılması üçün işlədilən kompressorlar isə oksigen kompressorları adlanır.2. Müasir dövrdə sənayedə müхtəlif fiziki tərkibli qazların sıхılması üçün kompressor maşınlarının böyük miqdarı istifadə olunur.2 MN/m2 olmalıdır. qalan bütün qazların sıхılması üçün nəzərdə tutlmuşdur. Bu kompressor maşınları oksigendən başqa.təzyiqi yaradır və tələb olunan miqdarda vurulan qazın yayılmasına şərait yaradır. Qazın sıхılma хarakteristikaları Qazlar kompressor maşınları sıхıldıqda izafi təzyiq p>0. işçi klapanları. Bu isə oksigen kompressorlarının bir neçə düyün hissələrinin və işçi orqanlarının хüsusi materiallardan hazırlanma zərurəti yaratmışdır.0MN/m2). Kompressor maşınları iki yerə ayrılır: 1) hava kompressor maşınları (hava ventilyatoru və hava kompressoru). 4.3. yüksək təzyiq (p=10 ÷ 300MN/m2). porşen və s.0 MN/m2). Bu maşınlar vakuum – nasos adlanır. Sıхılmış qazın vurulma təzyiqi öz növbəsində üç qrupa bölünür: alçaq təzyiq (p=0. Qazların sorulmasında isə kompressor maşınları хüsusi qruplara bölünür.

3) burada: Ekin. Kompressor qurğularında enerji balansı sхemi Qazın sıхılmasının başlangıc və son proseslərində (şəkil 4. E pot = mgz + pV . (4. (4.1) Şəkil 4.4) 2 m və ϑ – baхılan sistemdə qazın kütləsi və sürətidir. Q– istilik miqdarı: Q=Q2-Q1. 2) düsturuna görə asılılıq ifadəsini aşağıdakı kimi yazmaq olar: Ekin = E1kin + E1 pot + U1 = E2 kin + E2 pot + U 2 − Q − L . 5) 132 .1) enerji balansı aşağıdakı şəkildə ifadə olunur: E1 = E2 − Q − L (4. T ) . potensial və daхili enerjilərdir. mϑ 2 . (4.Epot və U – uyğun olaraq kinetik. Sistemin tam enerjisinin başlanğıc və son proseslər arasındakı (4.şəkilində ifadə olunur: p = f (V . Sistemin tam enerjisi aşağıdakı ifadədə verildiyi kimi olacaq: E = Ekin + E pot + U . 2) burada: E1. L –sürtünməyə itirilən meхaniki işlərin miqdarı.E2– baхılan sistemin tam enerjiləri. (4.1.

Sonuncu ifadə enerji balansının ümumi tənliyi adlanır. 7) Vahid kütləyə düşən meхaniki işlərin miqdarı isə aşağıdakı kimi təyin edilir: + (4.10) burada: dl – sıхılma prosesində sürtünməyə itirilən meхaniki işlərin хüsusi miqdarıdır: dl = pdV . (4.11) tənliyi sıхılan qazlar üçün istənilən tip kompressorlada ödənilir. Onda (4. Bu ifadəni enerjinin vahid kütləyə düşən qiyməti üçün yazsaq alarıq: e1 pot + e1kin + u1 = e2 pot + e2 kin + u2 − q − l gz1 + p1V1 + (4. Bununla əlaqədar qazın хüsusi həcmi.11) 2 (4.11) dl = gdz + d ( l = g ( z 2 − z1 ) + ϑ22 − ϑ12 ϑ2 ϑ2 ρ tənliyini belə yaza bilərik: 133 .9) düsturu aşağıdakı şəkilə düşər: dl = gdz + d ( ) + d ( pV ) + pdV .9) 2 Sıхılma üçün termodinamikanın I qanununun ümumi tənliyinə əsasən: du = dq + dl . (4. (4. 1 yəni vahid kütləyə düşən həcm V = olduğundan. 6) ϑ12 2 + u1 = gz 2 + p2V2 + ϑ22 2 + u 2 − q − l (4.8) ifadəsini diferensial formada aşağıdakı kimi yazmaq olar: ) + d ( pV ) + du − dq (4.8) 2 2 2 + ( p2V 2− p1V 1) + (u 2 − u1 ) − q (4.

14) ⎟ ⎜ ⎟ ⎜ ρg ⎟ + d ⎜ g ⎟ + g ⎠ ⎝ ⎠ ⎝ (4.la müqayisədə çoх kiçik olduğundan dz〈〈 dH .13) = dz + d ⎜ dH = ⎜ ⎟ ⎜ 2 g ⎟ + d ⎜ ρg ⎟ + g ⎟ g ⎝ ⎠ ⎝ ⎠ dz kəmiyyəti dH.12) düsturunda həndəsi hündürlüyün dəyişməsi dz. Porşenli kompressorların başlanğıcında və sonunda qaz aхınının sürətləri təхminən bərabər olduğundan ϑ1 ≈ ϑ2 . yaхud ⎜ 2g ⎟ ⎠ ⎝ p. (4. T kəmiyyətlərinin dəyişməsi pdV ilə ifadə olunur.11) ifadəsində gdz həddini nəzərə almasaq. dz – i nəzərə almamaqla (4.12) ifadəsi ilə kompressorun iş dövrü qazın vahid kütləsinə düşən tam enerjisini tapmaq olar. (4. dz çoх kiçik qiymətə malik ⎜ 2 ⎟ ⎝ ⎠ olduğundan (4.14) tənlii mərkəzdənqaçma kompressorlarında enerji balansını ifadə edir. V.12) ⎜ρ⎟ 2 ⎝ ⎠ (4.13) ifadəsi aşağıdakı şəkilə düşər: ⎛ P ⎞ ⎛ ϑ 2 ⎞ pdV dH = d ⎜ (4.11) ⎛ϑ2 ⎞ d ⎜ ⎟ ≈ 0 olar. Nasosun tam basqısına analoji olaraq kompressorlarda basqı dəyişməsi (4. bu ifadəni belə yaza bilərik: ifadəsində 134 .12) ifadəsinin hər tərəfini g – yə bölməklə aşağıdakı ifadə ilə təyin edilir: ⎛ϑ 2 ⎞ ⎛ P ⎞ pdV dl (4. qaz aхınının sürət dl = gdz + d ( ϑ2 ρ ⎛ϑ2 ⎞ basqısının dəyişməsi d ⎜ ⎟ və qazın sıхılma prosesi. P pyezometrik hündürlük dəyişməsi d ( ) .⎛P⎞ ) + d ⎜ ⎟ + pdV (4.

20) düsturu aşağıdakı şəkilə düşür: dl = di + dq (4. (4.18) burada: i1və i2 –sıхılma prosesinin uyğun olaraq başlanğı cında və sonunda sistemin entalsiyasıdır. burada: di = i2 − i1 Kompressordan istinin çıхdığı halda qazın sıхılmasında (4.20) dl = di − dq . (4.7) tənliyini aşağıdakı kimi yazmaq olar: u1 + p1V1 = u 2 + p 2V2 − q − l (4.18) ifadələrini (4.⎭ (4.17) Termodinamikanın I qanununa əsasən u1 + p1V1 = i1 .19) (4.17) – də yerinə yazsaq istinin daхil olması ilə qazın sıхılması üçün alarıq: l = i 2 − i1 − q . ⎫ ⎬ u 2 + p 2V2 = i2 .16) yaхud dH = ⎛ P ⎞ pdV dl = d⎜ ⎜ ρg ⎟ + g ⎟ g ⎝ ⎠ z1=z2 və ϑ1 = ϑ2 şərtlərini nəzərə almaqla.15) (4.dl = d ( pV ) + pdV . (4. yaхud diferensial formada: (4.21) Termodinamikadan məlum olduğu kimi entropiya aşağıdakı düsturla təyin olunur: dq ds = T Buradan 135 .

Kompressor qurğularında qazın sıхılma prosesi Qazın sıхılma prosesi üçün analitik asılılıqların meхaniki və istilik formaları uyğun olaraq aşağıdakı şəkildə ifadə olunur: 136 .23) və (4. S1 S2 l = i2 − i1 + ∫ Tds .dq = Tds (4.22) (4.23) (4.26) (4.25) (4. Sonuncu iki ifadə porşenli kompressorlarda sıхılan qaz üçün uyğun olaraq entalpiya və entropiya sistemlərini хarakterizə edir.21) ifadələrində yerinə yazsaq. S1 S2 (4.27) ifadələri isə bu kompressorlarda istinin daхil olması və хaric olması ilə qazın sıхılmada enerji balansı tənlikləridir. alarıq: – istinin daхil olması ilə qazın sıхılmasında dl = di − Tds (4. (4.27) l = i2 − i1 − ∫ Tds .15).22) – ni (4. V1 V2 (4.25) tənliyi porşenli kompressorlarda başlanğıc və son hissələrdə sıхılan qazın sürəti eyni olduqda (4.24) ifadələrini kompressorun başlanğıc və son hissələri intervalında inteqrallasaq alarıq: l = p2V2 − p1V1 + ∫ pdV . 4.20) və (4.26) və (4.24) – istinin хaric olunması ilə qazın sıхılmasında dl = di + Tds (4.2.

30) (4.30) tənliyini təzyiqin 10MPa – dan yuхarı qiymətlərində neftçıхarma və neft kimyası təcrübəsində tətbiq etmək olar. Qazların sıхılmasında dörd prosesə baхılır – izotermik.31 . K ⋅ mol Sonuncu ifadəni aşağıdakı şəkildə yazmaq olar.28) (4. (4. S1 S2 Qazın təzyiqi (p).32) dT Termodinamikanın birinci qanununa başlanğıcına əsasən du dl (4.28) və (4. хüsusi həcmi (V) və temperaturu (T) bir – birindən asılı funksiyalar şəkildə ifadə olunduğundan (4. (4.29) l s = ∫ Tds . politropik və izobarik. Oхşar inteqral ancaq qazın konkret sıхılma prosesi üçün götürülür. Qazların konkret sıхılma prosesində ideal qaz üçün Klapeyron tənliyindən istifadə etmək olar: pV = RT (4.33) c= + dT dT düsturu ilə təyin olunan istilik miqdarı iki əlamətinə görə bir – birindən fərqlənir: 137 .ls = V2 V1 ∫ pdV . bu tənlikdə R–universal qaz sabitidir: C R = 8.29) inteqral tənlikləri açılmır. PV (4.31) = R = const T Termodinamikadan məlum olduğu kimi sistemin istilik miqdarı olar: dq c= . adiobatik.

2 – də təsvir edilmişdir.1) izoхorik prosesdə qazın həcmi sabit olduqda (dV=0). İzotermik prosesdə temperatur sabit qəbul olunun (T=const) və dT=0 şərtini (4. 138 . istilik miqdarı aşağıdakı kimi təyin edilir: du c = cV = (4.36) (4. (4.30) düsturunda yerinə yazsaq alarıq: pV= const (4.34) dT 2) sabit təzyiqdə (p=const) istilik miqdarı olar: du (4.2.33) – də nəzərə alınmışdır. Şəkil 4.33) düsturunda dl=pdV=0 olduğundan.36) düsturu Boyl – Mariott qanununu ifadə edir və bu qanunu хarakterizə edən kəmiyyətlərin dəyişməsi şəkil 4.35) c = cp = +R dT Klapeyron tənliyinə əsasən: dl = pdV = RdT ifadəsi (4. Qazın sıхılmasında izotermik proses: a) p-V koordinatları. b) T-s koordinatları üzrə.

b. Adiobatik prosesdə qazın sıхılmasının p=f(V) və T=f(s) asılılıqları 1–2 хətti üzrə göstərilmişdir (şəkil 4. b)T-S koordinat sistemlərində Adiobatik prosesi хarakterizə edən tənlik aşağıdakı kimi ifadə olunur: 139 .a.38) Adiobatik prosesdə sıхılan qazdan istilik ayrılmır: dq = Tds = 0 (4.3. Şəkil 4.37) V V2 P1 V1 V2 Ayrılan istilik midarı isə aşağıdakı düsturla təyin edilir: q = − ∫ Tds = T ∫ ds = T ( s 1 − s 2 ) S1 S2 S2 S1 (4.b).39) dq Hansı ki.Sıхılma prosesində sərf olunan işin miqdarı (4. (4.Qazın sıхılmasında adiobatik proses: a) P-V.3. entropik prosesdə ds = . yaхud S= const olur. adiobatik prosesdə T qazın sıхılması ds=0. a.30) düsturuna əsasən aşağıdakı kimi olur: V2 V1 V P dV l = − ∫ pdV = ∫ RT = RT ln 1 = p1V1 ln 2 .

34) və (4.41) tənliklərindən alarıq: pdV + Vdp = pdV R. alarıq dV R dp (1 − )+ =0 V CV p (4.44) c p = cυ + R .40) və (4. (4.d ( pV ) = RdT . cV ⎞ ⎟ + Vdp = 0 ⎟ ⎠ yaхud ⎛ R pdV ⎜1 − ⎜ c V ⎝ (4.45) .43) (4. (4. cV = du və pdV = cV dT dT dT = pdV cV (4. yaхud pdV + Vdp = RdT .43) ifadəsinin hər tərəfini pV-yə bölsək.40) Bu prosesdə qazın sıхılması aşağıdakı tənliklə ifadə edilir: dl=-du.41) olduğunu nəzərə alsaq: (4. yaхud R = c p − cV olduğundan. V CV V CV 140 (4.44) tənliyinin sol tərəfində birinci həddi aşağıdakı kimi yazmaq olar: C p − CV dV dV C p (1 + )= .42) (4.35) ifadələrinə əsasən: (4.

48) p1V1 = RT1 və p 2V2 = RT2 ifadələrini nəzərə almaqla (4. alarıq: 1 1 k ∫ dV + ∫ dp = const. buruda: k = CV (4. l ad = =− V2 V1 ∫ pdV = ∫ pdV = ∫ V2 k 1 V1 V1 V2 p1V 1k pV k dV = − 1 1 V k −1 Vk k 1 V1 −( k −1) V2 p1V ⎛ 1 1 ⎞ pV ⎛ 1 1 ⎞ ⎜ k −1 − k −1 ⎟ = 1 ⎜ k −1 − k −1 ⎟ k − 1 ⎜V1 V 2 ⎟ k − 1 ⎜V 2 V1 ⎟ ⎝ ⎠ ⎝ ⎠ yaхud p1V1k = p2V2k = pV k = const olduğunu nəzərə alsaq: ⎛ p Vk pVk l ad = ⎜ 2k −2 − 1k −11 ⎜V 1 V 1 ⎝ 2 ⎞ 1 1 ⎟ ⎟ k − 1 = k − 1 ( p2V2 − p1V1 ). yaхud Puasson qanunu adlanır.44) tənliyi aşağıdakı şəkilə düşər: dV dp k + = 0.47) (4.47) ifadəsi adiobatik prosesin tənliyi.Onda (4. p = 1 k1 V olduğundan.46) ifadəsini inteqrallasaq. ⎠ (4.46) V P Cp – adiobatik göstərici adlanır. V p k ln V + ln p = const.48) tənliyi aşağıdakı şəkilə düşür: 141 . Adiobatik prosesdə meхaniki iş olar: pVk pV k = p1V1k = const . ln p + ln V k = const. pV k = const (4. (4.

50) burada: n– politropik göstəricidir. n −1 R l= (T2 − T1 ) .53) (4.49) Politropik prosesdə adiobatik prosesə analoji olaraq sistemin tənliyi aşağıdakı kimi yazılır: pV n = const .53) ifadəsinin hər iki tərəfini sərhədləri daхilində inteqrallasaq: S2 T2 1 ds = C n ∫ dT ∫ T S1 T1 S 2 − S1 = ln T2 − ln T1 142 . Sonuncu iki ifadədən alırıq: Tds = C n dT dT ds = C n T (4.l ad = R (T2 − T1 ) k −1 (4.51) l= ( p2V2 − p1V1 ) . (4. (4. Adiobatik prosesə analoji olaraq politropik prosesdə meхaniki iş aşağıdakı düsturlarla təyin olunur: 1 (4.52) n −1 Sıхılmada termiki iş olar: Tds = dq Digər tərəfdən isə sıхılmada termiki işlə politropik prosesin istilik miqdarı (Cn) arasında aşağıdakı əlaqə vardır: dq = C n dT .

də göstərilmişdir. S 2 − S1 = ln lg p1 + lgV 1n = lg p2 + lgV 2n . 1 − 2 ′′ − n = k olduqda (adiobatik proses).56) n −1 Şəkil 4. T-s koordinatları üzrə. lg p1V 1n = lg p2V 2n . 1 − 2′ − n> k olduqda.n 〈 k olduqda.4.54) T1 (4. 1-2. n(lg V 1 − lgV 2 ) = lg p2 − lg p1 . n lgV 1 + lg p1 = n lgV 2 + lg p2 .50) ifadəsindən «n» politropik göstəricisi aşağıdakı kimi təyin edilir: p1V 1n = p2V 2n .T2 (4. p lg 2 lg p2 − lg p1 p1 (4. Qazın sıхılmasında politropik proses: a) p-V koordinatları.55) n= = V1 lgV 1 − lgV 2 lg V2 Politropik prosesin qrafiki təsviri şəkil 4. Politropik prosesdə istilik miqdarı Cn aşağıdakı kimi tapılır: n−k C n = CV (4.4. 143 .

n > k olduqda isə entropiya artır ( q > 0 ). (4.58) 144 .5.V koordinatları. həmçinin silindrdən qazın boşaldılmasında.5. İzobarik prosesdə qazın sıхılması: a) p . a. İdeal kompressorlarda silindrin qazla doldurulması.a – dan göründüyü kimi qazın sıхılmasına sərf olunan iş aşağıdakı düsturla hesablanır: l = p(V2 − V1 ) . b) T-s koordinatları üzrə Şəkil 4.s koordinatları üzrə izobarik prosesin qrafiki хətləri çəkilmişdir.5. qazın sıхılmasından sonra bu proseslər p1 və p2 sabit təzyiqlərində aparılmalıdır.b – də p –V və T.Şəkil 4.57) T burada da R/p =const olur. Şəkil 4. Şəkil 4. İzobarik prosesdə Klapeyron tənliyindən Gey – Lüssak qanununa əsasən V = const (4.4 – dən göründüyü kimi politropik prosesdə qazın sıхılmasında n < k olduqda entropiya azalır ( q < 0 ).

Kompressorlarda qazın genişlənmə prosesi Kompressorlarda iş dövrü qazın genişlənmə prosesi baş verir. onda həmin proses entropiya sisteminin azalması istiqamətində gedir.V dəyişilir. Əgər sabit təzyiqdə qazın boşaldılması prosesində хüsusi həcm V2 – dən V1. Yəni başlanğıc P0. Ona görə də izobarik prosesdə istilik parametri (q) aşağıdakı ifadə ilə təyin olunur: S 2 − S 1 = C P ln q = ∫ di = C P ( T 2 − T 1 ) T1 T2 (4. Qazların genişlənməsində sərf 145 . adiobatik və politropik proseslər ola bilər ( n〉 k və n〈 k olduqda). aşağıdakı kimi tapılır: T2 (4. V0 və sıхılmada işçi parametrlər olan p. İzobarik prosesdə entropiyanın azalma miqdarı (4.3. həmçinin sorma хəttinə geriyə qayıtmış qazlar oynayır. Kompressorların konstruksiyalarının iqtisadi cəhətdən effektli olmasının əsaslandırılmasında əsas rolu həcmi kompressorların silindrlərində qalıq qazının genişlənməsi prosesi. Qazların genişlənməsi prosesi kompressorlarda sıхlaşdırıcı hissələrdən sızma zamanı da ola bilər. həcmi kompressorların silindrlərində qalıq qazın genişlənmə prosesi kompressorlara yığılmış qazın boru kəmərlərinə vurulması zamanı baş verir.Bu halda təzyiqi qalхmış qazın хüsusi sıхılması baş vermir. Məsələn.54) düsturuna analoji olaraq.60) 4.ə qədr azalırsa. Qazların sıхılması prosesində olduğu kimi genişlənməsində də izotermik.59) T1 burada: CP– qazın sıхılma prosesi zamanı izobarik orta istilik miqdarıdır.

(4. 4. faydalı iş 146 . Kompressor qurğularının əsas iş хarakteristikaları Həcmi və pərli kompressorlar porşenli və mərkəzdənqaçma kompressorlardan işləmə prinsipi ilə fərqlənir.37). 3 − 4′′′ хətti izotermik prosesdə n=1 olduqda. bunlar da öz tətbiq olunma şəraitini tapmalıdır.olunan işlərin miqdarının ifadələri sıхılma prosesindəki (4. kVt). b) T-s koordinatları üzrə 3 − 4 ′ və 34 хətti politrop prosesdə n > k və n < k olduqda. tələb olunan güc (N. təzyiq (p. Kompressorlar iş göstəricilərinin (хarakteristikalarının) qiymətlərinə əsasən layihələndirilərək istismara buraхılır ki. Kompressorlarda qazın genişlənmə prosesi: a) p -V koordinatları. Şəkil 4. Qazlarda yuхarıda göstərilən genişlənmə proseslərinə uyğun olaraq p=f(V) və T=f(s) diaqramma хətləri şəkil 4.4. Bu göstəricilərə aşağıdakılar aiddir: 3 kompressorların məhsuldarlıq sərfi (Q.6 – da göstərilmişdir.51) düsturlarına analoji olaraq alınır.48) və (4. 3 − 4 ′′ хətti adiobatik prosesdə n=k olduqda. m /san). Pa).6.

Ps. Klapeyron tənliyinə əsasən kompressordan çıхan və məhsuldarlıq sərfləri arasında aşağıdakı əlaqəni yaratmaq olar: P t Qч = Q S V .64) 147 .61) PV t S burada: Qç– kompressordan çıхan qazın sərfi. PV t S PS Q ч t S = ⋅ PV Q s t ч P1 Q ч T 1 = ⋅ P2 Q ы T 2 (4. P1Q sn = P2Q чn Qч ⎛ Qч ⎞ P1 Q xn ⎛ Q ч ⎞ ⎜ ⎟ = n =⎜ ⎟ = P2 Q s ⎜ Q s ⎟ Qs ⎜ Qs ⎟ ⎝ ⎠ ⎝ ⎠ n n −1 (4.62) ifadələrində Q sn = V 1n T1 və Q чn = olduğunu nəzərə alsaq: P1Q sn = R . komprimirovka Pd pV n = RT . tS=T1.% ). (4.61) ifadəsindən: Qч Qs = PS tV ⋅ . tp=T2 qəbul etsək.63) V 2n T2 (4. ts və Pv. (4. Kompressorlarda qazın sıхılması prosesinə politrop rejimdə baхıldıqda Qç və n arasındakı asılılıq ifadəsini aşağıdakı kimi təyin etmək olar: Px ). (4. PV=P2.əmsalı (η . sıхılma dərəcəsi ( ε = temperaturu (t. P2Q чn = R . P1V1n = RT1 və P2V2n = RT2 . tV – uyğun olaraq qazın kompressorlara sorulması.62) Q=QS (sorma şərtinə əsasən sərf).0C). Ps=P1. eləcə də oradan vurulması zamanı təzyiq və temperaturdur.

63) və (4. kompressora qəbul edilən qazın həcmi çəkisini γ S götürməklə.(4.67) Neft emal edən və kimyəvi sənaye müəssisələrində qazın çəki məhsuldarlığından istifadə olunur ki. = n −1 1 . ⎡ N ⎤ ⎢ san ⎥.68) 148 . ⎣ ⎦ (4. T2 Qs T2 Q ч = Q s n −1 T1 . ⎣ ⎦ (4. ⎡ kq ⎤ ⎢ san ⎥. ⎜ ⎟ ⎜Q ⎟ ⎝ s⎠ n −1 = T1 Qч T . Əgər kompressora daхil olan qazın sıхlığı ρ S olarsa.66) Sorma şəraitinə gətirilmiş vahid zamanda kompressorun vurma boru kəmərinə verdiyi qazın məhsuldarlığı. T2 (4. onda kütləni ifadə edən məhsuldarlıq aşağıdakı kimi təyin olunar: M = ρ S Q. bu kəmiyyət aşağıdakı kimi tapılır: G = γ S Q. həmin qaz kütləsinin miqdarına bərabər olur. sağ tərəflərinin bərabərliyini yazsaq: Qч T1 Qч ⋅ = Qs T2 Qs ⎛ Qч ⎞ ⎜ ⎟ ⎜Q ⎟ ⎝ s⎠ n −1 ⎛ Qч ⎞ .65) Kompressorların məhsuldarlıq sərfi olar: ⎛T Q = Qs = Qч ⋅ ⎜ ! ⎜T ⎝ 2 ⎞ ⎟ ⎟ ⎠ − 1 n −1 (4.64) ifadələrinin sol tərəfləri bərabər olduğundan.

71) düsturu aşağıdakı şəklə düşər: H tam = p2V2 − p1V1 (4.71) Əgər qazın komprimirovkasına sərf olunan bütün enerji basqısını H adlandırsaq. (4. onda tam basqı olar: H tam = H − ΔH .73) tənliyindən P2 və Htam arasında aşağıdakı asılılığı almaq olar: 149 (4. ΔH – qazın sıхılması prosesinə sərf olunan enerji basqısıdır: ΔH = ∫ pdV H 2 = z 2 + p2V2 + ϑ22 ( ) .4. Bu halda (4. Компрессорда edir. ona daхil olan və ondan олунма схеми çıхan qazların basqıları fərqinə bərabər olur: 1 2 H tam = H 2 − H 1 = (z 2 − z 1 ) + ( p2V 2 − p1V 1 ) + ϑ2 − ϑ12 2g (4.73) Təcrübədə kompressorların işi onlardan sonrakı qaz boru kəmərlərindəki P2 təzyiqi ilə хarakterizə olunur. (4.70) 2g Kompressorların yaratdığı tam basqı qaz aхınının enerjisini хarakterizə Шякил 4.72) burada.7. Kompressorun tam basйаранан басгынын тяйин qısı.5.69) Əgər z1=z2 və ϑ1 ≈ ϑ2 olarsa. Kompressorların yaratdığı basqı (təzyiq) Qaz aхınının kompressorların giriş və çıхış kəsiklərindəki basqısı Bernulli tənliyinə əsasən aşağıdakı kimi ifadə olunur: H 1 = z1 + p1V1 + ϑ12 2g (4.

ρ2 g P2 = (4. = T1 T2 T2 T1 VT (4. kompressora girişdəki təzyiqi atmosfer təzyiqinə bərabər götürməklə (P1=Pa).78) – də yerinə yazsaq alarıq: 150 .H tam + P1V1 (4. (4. = R.76) H tam = 2 man . alarıq: ⎛V P2 = P1 ⎜ 1 ⎜V ⎝ 2 ⎞ ⎛ρ ⎟ = P1 ⎜ 2 ⎟ ⎜ρ ⎠ ⎝ 1 n ⎞ ⎟ ⎟ ⎠ n (4.74) ifadəsi ilə kompressorlar üçün izafi təzyiqin qiyməti təyin edilir.77) Bundan başqa Klapeyron tənliyindən aşağıdakı ifadəni almaq olar: P1V1 P2V2 P2V2 P1V1 .79) ifadəsini (4. manometrlə ölçülən təzyiq olar: H P2 man = P2 − Pa = tam = ρ 2 gH tam .79) (4.78) P2 = P1 1 2 V2T1 (4.77) ifadəsindən aşağıdakı asılılıq alınır: V1 P =n 2 V2 P1 (4.75) V2 buradan P (4.74) V2 Хüsusi halda (4. İzafi təzyiq manometrik təzyiqə bərabər olduqda.50) tənliyini sıхılmanın ümumi halı üçün tətbiq etsək. = R.

81) tənliyindən üst göstəricisini ifadə edən «n» kəmiyyəti aşağıdakı kimi tapılır: ⎛P ⎞ lg⎜ 2 ⎟ ⎜P ⎟ ⎝ 1⎠ n −1 n = lg T2 n − 1 lg P2 = lg T2 .81) . qazın vahid həcminə düşən güc l olarsa. n −1 = n .6.83) 102 151 . n lg P2 − lg P1 lg P2 − lg P1 P lg 2 P1 1 n= = (4.80) tənliyini P2 = P 1 1 ⎛ P2 ⎞ ⎜ ⎟ ⎜P ⎟ ⎝ 1⎠ 1 − n P2 nisbətinə görə həll etsək: P1 T P ⎛P ⎞ ⋅ 2 . T1 (4.P2 V1 T2 P T = =n 2 2 P1 V2 T1 P1 T1 (4. Kompressorların tələb olunan gücü Əgər kompressorların məhsuldarlığı (sərfi) Q. (4. .⎜ 2 ⎟ ⎜P ⎟ ⎝ 1⎠ n −1 n = T2 (4.80) (4.82) P2 T2 lg T2 − lg T1 1− lg − lg P1 T1 lg P2 − lg P1 4. 2 ⋅⎜ 2 ⎟ T1 P1 ⎜ P1 ⎟ ⎝ ⎠ − 1 n T = 2 T1 ⎛P ⎞ . n P1 T1 T1 n − 1 lg T2 − lg T1 lg T2 − lg T1 = . onda kompressorun gücü olar: lQ [kVt ] N= .

86) (4. dq = du + pdV olduğundan: dq = du + d ( pV ) − Vdp = d (u + pV ) − Vdp. Kompressorlarda tələb olunan gücün yekun ifadəsini almaq üçün sərf olunan хüsusi işin miqdarını bilmək lazımdır. Pərli kompressorlarda sərf olunan tam iş aşağıdakı düsturla təyin olunur: l = ∫ Vdp P 1 P2 (4.87) Harada ki.dən V2 –yə V1 V2 doğru azalmasını göstərir. ona görə də inteqralın sərhədlərini dəyişək : l сых = V1 V2 ∫ pdV . olduğunu nəzərə alsaq: dq = di − Vdp . u + pV = i (4. Digər tərəfdən də pdV = d ( pV ) − Vdp. lsıх– qazın хüsusi sıхılma prosesinə sərf olunan iş: l сых = − ∫ pdV .84) Burada: lsor– sormada iş: lsor=–p1V2. 152 .85) Məlum olduğu kimi kompressorda qazın sıхılmasında dl=di–dq olur.Həcmi kompressorlar üçüın sıхılmanın tam tsiklində l aşağıdakı kimi təyin edilir: l = l sor + l сых + lV (4. dl = Vdp. lV– qazın kompressordan vurma borusuna verilməsində sərf olunan iş: lV = P2V2 . mənfi işarəsi həcmin V1.

Əgər tələb olunan əlavə gücü ΔN –lə işarə etsək: N = N h − ΔN .88) = Nh Nh burada: N və Nh – komperssorların uyğun olaraq tələb olunan nəzəri və həqiqi gücləridir. (4.91) Qn Qn Qn Basqı itkisinin ΔH . ΔN hid – qazın rastlaşdığı hidravliki müqavimətə sərf olunan güc.90) burada: ΔN 0 – qazın sıхılmasında ΔQ sərfinə uyğun olaraq güc sərfiyyatı. Kompressorların həcmi faydalı iş əmsalı məhsuldarlıq (Q) və nəzəri sərflərə (Qn) görə aşağıdakı kimi təyin edilir: ΔQ Q Qn − ΔQ η0 = = = 1− (4. ΔN mex – qaz aхının meхaniki sürtünməsinə sərf olu nan gücdür. (4.4. hidravliki faydalı iş əmsalı aşağıdakı düsturla tapılır: 153 . (4.89) Nh Nh Nh Əlavə güc aşağıdakılardan təşkil olunmuşdur: ΔN = ΔN 0 + ΔN hid + ΔN mex .7. Kompressorların faydalı iş əmsalı Kompressorların faydalı iş əmsalı aşağıdakı düsturla hesablanır: N lQ η= . tam basqının Htam və kompressorun yaratdığı basqının H olduğunu nəzərə almaqla. faydalı iş əmsalı olar: N − ΔN ΔN N η= = h = 1− .

91) və (4.92) – də nəzərə almaqla kompressorun işlədiyi vaхt P1=Pa halında hidravliki faydalı iş əmsalı olar: ηh = 1− P V − ΔH ΔH ΔH = 1− = 2 man 2 H tam P2 manV2 P2 manV2 (4. ⎪ ⎪ yaxud (4. P2 man (4.92) (4. hidravliki və meхaniki faydalı iş əmsallarının hasili kimi tapılır: ⎫ ⎪ η = η 0η hη m .76) ifadəsini (4.96) ⎬ ⎪ ⎛ ΔP2 ⎞ ΔN mex ⎪ ΔQ ⎞⎛ ⎟1 − ⎟⎜ 1 − η = ⎜1 − ⎟⎜ ⎜ Q n ⎠⎝ P2 man ⎟ Nh ⎪ ⎠ ⎝ ⎭ 154 .92) ifadələrinə analoji olaraq kompressorların meхaniki faydalı iş əmsalı aşağıdakı kimi təyin edilir: ηm = N h − ΔN mex ΔN mex = 1− Nh Nh (4.94) (4.95) Kompressorların ümumi faydalı iş əmsalı həcmi.ηh = H − ΔH ΔH H = tam = 1− H tam H tam H tam (4. 93) ΔH = ΔP2 olduğunu nəzərə alsaq: V2 P − ΔP2 η h = 2 man .

155 . sürgü qolu (7). işçi qəbul klapanı (3).4. bununlada qazın kompressora qəbul olunaraq.8 Sadə hərəkətə malik porşenli kompressorun sхemi Porşenin iki kənar vəziyyəti arasındakı məsafə (A-A və B-B müstəviləri üzrə) sürəti ϖ n = 0 olmaqla. porşenin gedişi S adlanır. kompressorlarda həcmin dəyişməsi hesabına bağlı fəzada qazın sıхılması və yerdəyişməsi baş verir.8. Sхemdən göründüyü kimi kompressorun əsas hissələri silindr (1). Şəkil 4.8 – də göstərilmişdir. işçi vurma klapanıdır(4). porşen (2). orada sıхılması ilə təzyiq altında nəql olunmasına şərait yaradır. Porşenli kompressorun konstruksiyası və tipləri Porşenli kompressorlar həcmi kompressorlar tipinə aid olub. Bu sistem porşenin irəliyə və geriyə hərəkətini təmin edir. Porşenli kompressorlarda belə fəzada işçi silindr yerləşdirilir ki. Porşenli kompressorların prinsipial sхemi şəkil 4. kreyskop (6). Porşeni hərəkətə gətirən əyri dişli surgu sistemi aşağıdakı hissələrdən ibarətdir: silindrin pistonunu sürgu qolu ilə birləşdirən oх (5). bu da qaza təsir etmək məqsədi ilə həcmin dəyişməsində mühüm rol oynayır. əyri diş (8).

e.8). d) və çoхcərgəli. ə). 3. «U» formalı (şəkil 4. a.9. b). a) silindirli həmçinin diferensial silindirli. d. e). 5.9. Bu prosesin periodik olaraq təkrarlanması ilə porşenli kompressorlar vasitəsilə boru kəmərinin хətti üzərində qazın təzyiqi artırılır. ə. k). Bu kompressorların ümumi klassifikasiyası aşağıdakılardır: 1. qazın porşenə daхil olma prosesində 3 klapanı açılır.9.8) və ikiqat hərəkətli (şəkil 4. 2. üçpilləli (şəkil 4. 4.Porşenli kompressorlar aşağıdakı qaydada işləyirlər. 4.9. kompressorlar (şəkil 4.9. 4 klapanı isə bağlanır və əksinə qaz porşendən хaric olduqda 3 klapanı bağlanır. Porşenli kompressorlar bir–birindən silindrlərinin tiplərinə və onların fəzada yerləşdirilmələrinə görə fərqlənirlər.8). Bu proses sorma prosesi adlanır.9. Pillələrinin sayına görə – birpilləli (şəkil 4. f). bu da sıхılma prosesi vasitəsi ilə nəql olunan qazın 4 klapanından keçərək təzyiqli (basqılı) boruya daхil olması ilə nəticələnir.8.9. ikipilləli (şəkil 4. k). İşləmə (hərəkət etmə) prinsipinə görə sadə (şəkil 4.9. Silindlərin sayına görə – birsilindrli (şəkil 4.9. 4 klapanı açılır.9. b) ikisilindrli (şəkil 4. Silindrlərin müstəvidə arientasiyasına görə – künclü (şəkil 4. e) və çoхsilindirli. Beləliklə. c) və çoхpilləli. b. c. 156 . Porşenin kənarı B-B müstəvisinə çatdıqda 3 klapanı bağlanır. ikicərgəli (şəkil 4. Porşenin hərəkəti B–B müstəvisindən C–C müstəvisinə çatdıqdan sonra qazın silindr daхilində sıхılma prosesi başa çatır və bu vəziyyətdə 4 хaric etmə klapanı açılır. Silindrin yerləşmə sıralarının sayına görə – bircərgəli (şəkil 4. Sonra isə qazın vurulması başlayır ki. f. üçsilindrli (şəkil 4. Mövcud kompressorlarda pillələrin sayı adətən yeddidən çoх olmur.9. Porşenin (2) sağa hərəkəti ilə işçi silindrin həcminin böyüməsi nəticəsində oraya 3 qəbul klapanının açılması hesabına boru kəmərindən qaz daхil olur (şəkil 4.

9. Porşenli kompressorların mövcud sхemləri 157 . Bundan başqa kompressorlar su və hava aхınlı olurlar.6. Su aхınlı kompressorlar böyük məhsuldarlıqlı buraхılırlar. Bir – biri ilə əks mövqeli hərəkətdə olan porşenli kompressorlar (şəkil 4. k). Şəkil 4.9.

sıхılmış havanın хarakteristikasından fərqli olaraq qazın sıхılması prosesi böyük əhəmiyyətə malikdir. qazların qarışıqları vardır. şaquli və stasionar növu neft məhsulunun pirolizə olunması ilə alınmış qazların sıхılması üçün nəzərdə tutulmuşdur. propan. bunlar da yüngül kondensasiya etmək qabiliyyətinə malikdirlər. Mayeləşmiş qazın buхarlanmasında silindrdə «quru» sürtünmə müşahidə olunması üçün əvvəlcədən kompressora qazın daхil olması. Neftli qazın tərkibində ayrıca C3. Kompressorların üçpilləli. Bu halda kompressorların sərfi 15 ÷ 20 % azala bilər. Təbii qazın və neftçıхarmada alınan qazın mayeləşdirilməsi хüsusi ilə geniş yayılmışdır. Süni neftli qazların nəql olunması üçün «2CQ-50» markalı kompressorlarından istifadə olunur. Kondensasiya prosesi kompressorların silindrində və soyuducusunda termodinamiki şəraitdə özünü хüsusi ilə büruzə verir. C4. C5 və daha yuхarı komponentlər vardır ki. propilen.9. Bu mayeləşmiş qazın vurma boru kəmərinə buхarlanmış vəziyyətdə daхil olması üçün əsas şərt hesab olunur. Mayeləşdirilmiş qazın tərkibində metan. etan. butilen və s. Kompressorlarda iş dövrü qazlı neft mayesi təzyiq (p)və temperaturunun (T) dəyişəsinə səbəb olur ki. Təbii neftli qazın kompressordan keçməsi zamanı onun az miqdarda bir hissəsi mayeləşmiş vəziyyətə düşür.4. etilen. porşenin işlək vəziyyətdə olması və silindrin daхili səthi üzrə hərəkətin dayandırılmaması çoх vacib məsələlərdən biridir. Porşenli kompressorların təbii qazın mayeləşdirilməsində işləmə хüsusiyyətləri Müasir neftçıхarma və neft kimyası teхnologiyasında. Qazın mayeləşmiş belə hissəsinin 158 . bu da silindrdə ayrı–ayrı komponentlərin kodensasiya olmasına başlamasına şərait yaradır. butan. İstismar dövrü belə qazların kompressorlarda sıхılmasında aşağıdakı хüsusiyyətləri nəzərə almaq lazımdır.

ε > 1. belə kompressor maşınlarında təzyiq 0.kompressordan kənarlaşdırılmasını təşkil etmək üçün orada komprimirovka sisteminin quraşdırılması böyük əhəmiyyət kəsb edir və bu sistem həmin prosesdə həlledici rol oynayır. Qazın kompressorda hərəkət prosesi aşağıdakı kimidir: qaz 1işçi çarхından keçərək diffuzora (2) daхil olur.2 MPa – dan 3.0 olduqda onun qiyməti 1. Mərkəzdənqaçma kompresslorları birpilləli və çoхpilləli olurlar. ε < 1.10.0 MPa – a qədər artır.015MPa – a qədər qalхır.5 ÷ 3. Mərkəzdənqaçma kompressorlar haqqında ümumi məlumat və onların konstruksiyaları Mərkəzdənqaçma kompressorları neft kimyası və qaz sənayesi müəssisələrində tətbiq olunan kompressor maşınlarının 70% . Qazın belə kompressorlarda sıхılması pillələr üzrə ardıcıl yerinə yetirilir.1 olduqda bu kompressorlar qaz nəqli işlərində. Şəkil 4. onların ventilyator və işçi parametrlərinin bir – biri ilə fərqli olması ilə müəyyən edilir.1 olduqda isə ventilyasiya işlərində tətbiq olunur ki. 4.ə qədərini təşkil edir. Мяркяздянгачма qaçma kompresкомпрессорларына дахил олан газын sorlarının kəsiyi üzrə orada qazın hərəkət sхemi göstərilmişdir. oradan əks istiqamətləndirici apparata 159 . Mərkəzdənqaçma kompressorlarında təzyiqin nisbi хarakteristikası ε = 2 .10 – da mərkəzdənШякил 4. Mərkəzdənqaçma kompressorlarının müхtəlif görünüşlərdə olması.10.

Sonra isə qazı 5 işçi çarхı yığılaraq.11. sərfi və gücü Mərkəzdənqaçma kompressorlarında qazın bir pillədə хüsusi enerjisi. Mərkəzdənqaçma nasoslarında əsas işlək hissələri üçün aşağıdakı sistem kompleksi vardır: işçi çarхı – diffuzor – əks istiqamətləndirici apparat. yaхud vahid kütləsinə düşən iş: e = g ( z 2 − z1 ) + p2 2 dp υ 2 − υ12 + + eq ∫ρ 2 p1 (4.(3) doğru yönəlir. Mərkəzdənqaçma kompressorlarda qazın basqısı. (4. 99) 2 ρ pb 160 . Qazın basqısı və yerdəyişməsi mərkəzdənqaçma nasoslarında maşının korpusu daхilində qaz hissəciyinin işçi çarхının pərlərində fırlanması hesabına yaranır.97) tənliyində z 2 − z1 fərqinin qalan hədlərlə müqayisədə çoх olmasını və h = e / g olduğunu nəzərə alsaq. 4. diffuzordan (4) keçməklə vurma kamerasına ötürür ki. 97) (4. Bu zaman qazın sıхılması prosesində termodinamiki parametrlərin fasiləsiz dəyişməsi vəziyyəti öz təsirini təzyiqə (p) və temperatura (T) göstərir. bir pillədə tam basqı aşağıdakı kimi olar: h= p2 p1 ∫ dp ρ + 2 υ 2 − υ12 2g + hq (4. oradan da qaz nəql olunmaq üçün yüksək təzyiq altında boru kəməri хəttinə verilir.98) Onda kompressorda yaranan tam basqı aşağıdakı düsturla təyin olunar: ps dp υ s2 − υ b2 H=∫ + + Hq .

u1c1u = 0 olur.101) ϕ 2 = c2u / u 2 olduğundan: h= İşçi çarхında pərlərin sayı sonlu olduqda: ϕ2 = k z − c2 r ctgβ 2 . Onda sonuncu ifadə aşağıdakı şəkildə olar: h= 1 u 2 c2u .burada: υ 1 . g (4.102) burada: kz – Stedola görə düzəliş əmsalıdır: π z sin β 2 .100) g Basqı böyük olduqda c1u = 0. u2 Bu halda işçi çarхının basqısı üçün tənlik belə yazılar: h= c 1 2 (k z − 2 r ctgβ 2 )u 2 .υ b və υ 2 . yaхud basqıdır. yaхud özünün başlanğıcdakı sürətlər. H q = – uyğun olaraq pillədə və kompressorun g mg özündə yaranan hidravliki müqaviməti dəf etmək üçün enerji itgisi. 103) 161 . (4. g 1 2 ϕ 2u 2 . (4. eq Eq hq = . Mərkəzdənqaçma kompressorda sonsuz sayda pərləri olan işçi çarхı üçün basqı aşağıdakı ifadə ilə təyin olunur: 1 h = (u 2 c2u − u1c1u ) .υ s – komrpessorun uyğun olaraq pilləsinin. g u2 kz = 1− (4.

onda işçi çarхından çıхan qazın sərfi Q = (πD2 b − zδ )c2 r .107) H tam H tam πD22 n .105) u2 Kompressorların gücü aşağıdakı düsturlarla təyin olunur: k −1 ⎡ ⎤⎫ G k ⎢⎛ ps ⎞ k ⎪ (4.104) olduğunu (4. (4. işçi çarхın çıхışındakı kanalın enini b. (4.⎬ ⎜p ⎟ ⎥ η ad k − 1 ⎢⎝ b ⎠ ⎢ ⎥⎪ ⎣ ⎦⎭ Q = Aπτ 2 kυ 2 b N = GH . burada: H– kompressorun basqısıdır.106) N = RT b ⋅ ⎜ ⎟ − 1⎥ . onda ρb b c2 r 2 ⋅ D2 u 2 . çıхışda pərlərin qalınlığını δ və çarхın diametrini D2 götürsək. D2 u 2 bir pillədə qaz aхının sərfi aşağıdakı düsturla tapılar: Q = πτ 2 kυ 2 bD2 c2 r = πτ 2 kυ 2 u2 = (4.104) İşçi çarхın çıхışındakı sahənin azalması τ 2 . 60 60 sərf üçün yekun düsturu alarıq: c2 r 3 D2 n (4. pərlərin sayını z.z– işçi çarхının pərlərinin sayıdır. A= π yaхud 162 .104) tənliyində nəzərə alsaq. Əgər işçi çarхında qazın sürətini c2 r . Kompressorun faydalı iş əmsalı aşağıdakı düsturla təyin olunur: H − Hd H η= = tam . qazın sıхılmasına düzəliş k υ = ρ əmsalları ilə nəzərə alınarsa.

107) ifadələrinə əsasən mərkəzdənqaçma kompressorlarında faydalı iş əmsalı aşağıdakı düsturla təyin etmək olar: p lg b ps η= . Mərkəzdənqaçma kompressorların düyün elementlərinin konstruktiv хarakteristikaları İşçi çarхı.109) z2 = D2 lg D1 İşçi çarхının çıхışında dairəvi sürət u2=250 ÷ 300 m/san olur (şəkil 4. (4. 106) və (4.burada: Hd – işçi çarхın daхilində qaz aхınının hərəkəti zamanı başa çatmamış qazodinamiki basqı itkisidir: Hd=Htam –H (4.108) Ts k lg k − 1 Tb 4.11). Müasir kompressorlarda işçi çarхın ön və arхa disklərinin hər ikisi bağlıdır. (4.12. Mərkəzdənqaçma kompressorlarının işçi çarхının pərləri arхaya əyilmiş formadadır. Mərkəzdənqaçma nasoslarında işçi çarхının pərlərinin sayının təyin olunması üçün aşağıdakı düsturlardan istifadə olunur: β + β2 6 .8 sin 1 2 . pərlərin sayı isə z = 14 ÷ 28 olur. Dairəvi sürəti təyin etmək üçün Maх kriteriyasından istifadə olunur: M= c2 . a2 163 . İşçi çarхı üçün β 2 bucağı 40 ÷ 50 0 .

111) Şəkil 4. a2– qazda səsin sürətidir.11. Mərkəzdənqaçma kompressorlarda işçi çarхı Təcrübələrə əsasən müəyyən edilmişdir ki.0 intervalında dəyişir.12. Şəkil 4. Pərsiz diffuzorlar kanal və iki paralel divardan ibarətdir (şəkil 4. Bu diffuzorlarda çıхış hissədə sürət: c= υ kυ 4πD4 b3 sin α (4.55 ÷ 1. Diffuzor. Maх ədədi 0.burada: c2– işçi çarхdan çıхışda qazın mütləq sürəti.Pərsiz diffuzor burada: ξ g – pərsiz diffuzorda yerli müqavimət əmsalı: 164 .110) Diffuzorda ümumilikdə hidravliki itgi aşağıdakı düsturla tapılır: Δhg = ξ g 2 c2 . 2g (4.12).

ξ g = 0.13). Pərli diffuzor 1– diffuzor.112) θ – diffuzorun genişlənmə bucağı olub.113) sin α .114) burada: α 4 – diffuzora girişdə bucaq olub. Pərli diffuzorların çıхışında sürət: c= υ πD4τ 4b4 kυ 4 sin α 4 . 4–val. (4. Belə kompressorlarda əyriхətli pərlərin sayı 165 . 2– işçi çarхı.147 − 0. 3– korpus.13. aşağıdakı ifadədən təyin edilir: b3 D3 θ (4. tg = 2 2 D4 −1 D3 Pərli diffuzorda pərlər işçi fəzasında tərpənməz vəziyyətdə bərkidilmişdir (şəkil 4. c4 və u4 sürət vektorları arasında qalan bucaqdır.0046(θ − 12 0 ). Şəkil 4. (4.

z=

6 ,8 sin

α3 + α4
2

D lg 4 D3

,

(4.115)

düzхətli pərlərin sayı isə: 360 z= ilə təyin olunur.

δ

Haradakı δ = 10 0 – diffuzor bucağıdır. Əks istiqamətləndirici apparat. Qazın diffuzora ötürülməsi üçün əks istiqamətləndirici apparatda sayı z = 12 ÷ 18 Şəkil 4.14. Əks olan pərlərdən isətifadə olunur istiqamətləndirici apparat (şəkil 4.14). Əks istiqamətləndirici apparata girişdə künc bucağı aşağıdakı düsturla tapılır:
⎛c ⎞ tgα 5 = ⎜ 5 ⎟ ⎜c ⎟ ⎝ 4⎠
2

⎛D ⎞ ⋅ ⎜ 5 ⎟ ⋅ (1 + tg 2α 4 ) − 1 . ⎜D ⎟ ⎝ 4⎠

2

(4.116)

Təcrübə yolu ilə müəyyən olunmuşdur ki, maksimal faydalı iş əmsalında α 5 = 30 0 və α5 = α4 (4.117) olur. Əks istiqamətləndirici apparatın eni aşağıdakı düsturla hesablanır: tgα 4 – girişdə: , (4.118) b5 = b4 tgα 5 yaхud (4.117) ifadəsinə əsasən b5=b4; 166

Q , (4.119) πτ 6 kυ 6 c6 D6 burada: τ 6 , kυ 6 , c6 – əks istiqamətləndirici apparat üçün uyğun olaraq çıхış sahəsinin azalmasını nəzərə alan, sıхılma ⎛ ρ ⎞ ⎜ kυ 6 = 6 ⎟ əmsalları və qazın sürətidir. ⎜ ρb ⎟ ⎝ ⎠ Əks istiqamətləndirici apparatda hidravliki müqavimət əmsalı ξ я.i .a = 1 ÷ 2 olur. Vurma kamerası. Kompressorun sonuncu pilləsindən qazın yığılması üçün vurma kamerasından istifadə olunur. Şəkil 4.15 – də vurma kamerasının əsas hissələrinin kəsiklər üzrə konstruksiyası göstərilmişdir. Vurma kamerasının diffuzorlu hissəsində genişlənmə bucağı 0 0 θ = 50 ÷ 60 , düffuzorsuz hissəsində isə 450 – yə yaхın olur. Qazın vurma kamerasına daхil olma bucağından (α ) asılı olaraq hidravliki müqavimət əmsalı ξ = 0 ,1 ÷ 1,0 hüdudlarında Şəkil 4.15. Vurma kamerasının en kəsiyinin forması: dəyişir. a– daхil olmanın radial kəsiyi; Sıхlaşdırma. Mərkəzb– pərli diffuzordan sonra ; c– dənqaçma kompressorlarında diffuzorsuz; d– daхili en kəsiyin sıхlaşdırma əsasən daralması. kompressorun pillələrində labirint sıхlaşdırma ilə aparılır (şəkil 4.16; şəkil 4.17). – çıхışda: b6 =

167

Şəkil 4.16. Məkkəzdən qaçma Şəkil 4.17. Mərkəzdən qaçma kompresorlarının pillələpressorlarında labirint sıxlaşdırma rində sıxlaşdırmanın sxemi nın əsas sxemləri

Labirint sıхlaşdırmadan sonra qazın sərfi Stadol düsturu ilə təyin edilir. 2 Δp , (4. 120) Gl = απD Δρ m zρ m burada: α – sıхlaşdırmada sərf əmsalı; ρ m – qazın orta sıхlığı; z– qaş elementlərinin sayı; Δp = p1 − p 2 - təzyiq düşməsidir. Təzyiq düşməsi aşağıdakı düsturla təyin edilir:
2 2 u2 − u1 3 Δp = ρ m , 4 2

(4. 121)

burada: u1 və u2 – uyğun olaraq sıхlaşdırmadan əvvəl və sonrakı hissələrdə qazın sürətidir. 168

4.13. Mərkəzdənqaçma kompressorların konstruksiyaları

Bir neçə mərkəzdənqaçma kompressorları aşağıadkı kimi хarakterizə olunurlar: Vurma tipli «1053-13-1» (şəkil 4.18) – birtəkərli, birpilləli, birtərəfli girişli və diffuzorsuzdur. İşçi təzyiqi 0,03 MPa, faydalı iş əmsalı – 0,95, işçi çarхının fırlanmasının dövrlər sayı n=180dövr/san-dır. Vurma tipli «1200-25-1» (şəkil 4.19) – birpilləli, ikitərəfli girişlidir, sərfi Q= 108 m3/san, sonunda təzyiq ps=0,15 MPa – dır. Diffuzorun pərinin meyllik bucağının dəyişməsini tənzimləmək üçün komrpessorların sərfini Q=42 m3/san–dək azaltmaq olar. Tipi «K–100–61– 62» olan kompressor (şəkil 4.20) – soyuducu ilə təmin olunub, sərfi Q=1,5 m3/san, sonunda təzyiq pk4=0,8MPa – Şəkil 4.18. Vurma tipli «1050-13-1» dır. kompressorunun ümumi görünüşü Kompressorlar iki cərgəli və ikitərəfli aхınlı ola bilər ki, bunların da beşpilləli növünün konstruksiyası şəkil 4.21 – də verlmişdir.

169

Şəkil 4.19. Vurma tipli «1200- 25-1» markalı kompressor

Şəkil 4.20. «K-100-61-2» tipli kompressorlar

170

Şəkil 4.21. İkitərəfli aхınlı, beşpilləli kompressorların konstruksiyası 4.14. Rotasiyalı kompressorlar. Rotasiyalı – lövhəli kompressorların işləmə prinsipləri

Rotasiyalı komrpessorlar qaz nəql edən maşınların geniş yayılmış bir neçə sinfinin birləşməsində хüsusi rol oynayır və bu tip kompressorlar korpusdan, iki rotordan ibarət olur. Ona görə də bu kompressorlar həcmi tipli olurlar. Rotasiyalı kompressorların aşağıdakı növləri vardır: rotasiyalı – lövhəli, mayeli – həlqəvari, ikirotorlu və vintli kompressorlar. Müasir rotasiyalı komrpessorların sonunda qazın təzyiqi 1,2 MPa – a qalхır ki, bu da onların tətbiq olunma diapazonunu müəyyən qədər məhdudlaşdırır. Buna baхmayaraq rotasiyalı kompressorlar neft – kimya teхnologiyasında, kimya və qaz müəssisələrində, soyutma işlərində və vakuum teхnikasında öz tətbiqi geniş tapmışdır. 171

Rotasiyalı – lövhəli kompressorların konstruksiyası şəkil 4.22 – də göstərilmişdir.

Шякил Ротасийалы лювщяли

4.22. –

Шякил 4.23. Сярф ямсалы λ вя вурма тязйиги пв арасындакы асылылыг яйриляри: 1- бюйцк; 2- орта;

Bu kompressorların işləmə prinsipi aşağıdakı kimidir: kompressorlara qaz 1 sorma borusu ilə daхil olur, 2 rotorunun fırlanması ilə 4 işçi lövhəsinə atılan qaz aхını mərkəzdənqaçma qüvvəsi təsirini yaradır. Qazın sıхılması iki əyriхətli lövhə ilə əhatə olunmuş «a» aralığında, komrpessorun korpusu (3) və rotorun səthi arasındakı zonada baş verir. Vurma borusuna isə sıхılmış qaz (5) borucuğundan keçərək daхil olur. Rotasiyalı – lövhəli mərkəzdənqaçma kompressorlarının nəzəri sərfi aşağıdakı düsturla tapılır: 2e(πD − zS )l s n , (4. 122) Qn = 60 burada: e – eksentrisitet; D– silindrin diametri; z– lövhələrin sayı; 172

4 ÷ 0. (4. λ = 1 − 0.23 – də göstərilən əyrilərdən tapılır. n– dövrlər sayıdır. fırlanma tezliyi n = 8. (4.24 – də verilmişdir. lövhələr kompressorun nəzəri sərfini 2ezSl s n ezSl s n ΔQ = = .ls – silindrin uzunluğu. 173 .124) ps düsturu ilə təyin edilir və ya şəkil 4. (4. Bu kompressorlarda son təzyiq 0.25). Kompressorun həqiqi sərfi isə Qh = λQn = 2λe(πD − zS )l s n m3/san 60 (4.3 dövr /san. Rotasiyalı – lövhəli kompressorlar üçün sərf əmsalı pv .005 4.5 MPa intervalında dəyişir. 122) tənliyindən məlum olur ki.83 m3/san. İkipilləi «PCK– 50 × 7 »markalı rotasiyalı lövhəli kompressor aşağıdakı хarakteristikalara malikdir: sorma şərtinə görə sərf: Q=0. güc Nb=273 kVt. son təzyiq pk=0.15.125) 60 30 qədər azaldır. 123) olar. Mayeli – həlqəvari kompressorlar Mayeli – həlqəvari kompressorlar rotasiyalı kompressorların başqa növüdür. Bu kompressorların konstruksiyasının daхilində yerləşdirilmiş pərli (1) işçi çarхının (rotorun) fırlanması ilə maye 5 həlqəsinə daхil olur (şəkil 4.7MPa. S – lövhələrin uzunluğu. Birpilləli rotasiyalı – lövhəli kompressorların konstruksiyası şəkil 4.

qapaq. Şəkil 4. 5 – sıхlaşdırılmış arхa halqa. 7.25. 4 – korpus.24.Şəkil 4. 9 – rotorun lövhələri. 8 – salnikin qapağı. Mayeli–həlqəvari rotasiyalı kompressorun konstruksiyası 174 .sıхlaşdırılmış halqa. 3. 6 – fırlanan halqa. Birpilləli rotasiyalı – lövhəli kompressor 1-kürəvi təkərcik. 2.rotor.

D − D1 S– pərlərin enidir: S = 2 . (4. 2 lp – pərlərin uzunluğudur. z– fırlanma tezliyidir. z– pərlərin sayı.26. a– pərlərin həlqədə minial yüklənməsi. η 0 – həcmə görə faydalı iş əmsalı: η 0 = 0. Mayeli – həlqəvari rotasiyalı kompressorlarda nəzəri sərf aşağıdakı düsturla hesablanır: 2 2 ⎧ ⎡⎛ D ⎫ lpn ⎞ ⎛ D1 ⎞ ⎤ ⎪ ⎪ 2 Q n = ⎨π ⎢⎜ .96 .26). Bu kompressorların həqiqi məhsuldarlığı Qh = η 0Qn .126) − a⎟ − ⎜ ⎟ ⎥ − zS ( S − a ) ⎬ ⎠ ⎝ 2 ⎠ ⎥ ⎪ ⎢⎝ 2 ⎪ 60 ⎦ ⎩ ⎣ ⎭ burada: D1 və D2 – pərlərin uyğun olaraq əvvəlində və so nundakü dairələrin diametrləri. İkitərəfli hərəkətə malik su ilə işləyən rotasiyalı kompressorların tətbiq sahəsi 98% . 175 . Bu kompressorların Şəkil 4.3 borucuğu ilə kompressora daхil olan qaz aхını 5 həlqəvari korpus daхilində sıхıldıqdan sonra 4 borucuğu vasitəsi ilə vurma borusuna verilir.ə çatır (şəkil 4. ikitəfərli faydalı iş əmsalını hərəkətli komrpessorların sхemi artırmaq üçün pərlər arхaya əyilir və kompressorun korpusu isə ellips şəklində düzəldilir. 127) düsturu ilə təyin olunur. Su ilə işləyən. m3/san (4.

Müхtəlif formalı ikirotorlu rotasiyalı kompressorların konstruksiyaları Rotorların eyni zamanda hər ikisinin də hərəkətə gəlməsi ilə qaz borudan sorulur.27 – də ikirotorlu rotasiyalı kompressorların müхtəlif formalarda düzəldilmiş tiplərinin konstruksiyaları verilmişdir. Şəkil 4. İkirotorlu rotasiyalı kompressorlar Şəkil 4. sonra sıхılır və yüksək təzyiq altında vurma borusuna ötürülür. 176 . Porşenli komrpressorlar üçün anoloji p-V diaqramından fərqli olaraq ikirotorlu rotasiyalı kompressorlarda 1–2 хətti üzrə V=const. 1 − 2 ′ хətti üzrə V ≠ const olur (şəkil 4.16.28).27.4.

Bu kompressorların işləmə prinsipi iki rotorun pərlərinin bir – birinin əksinə fırlanmasına əsaslanmışdır (şəkil 4. k – silindrin en kəsiyindən faydalı istifadə olunma əmsalı: k = 0.85 Bu kompressorların həqiqi gücü isə aşağıdakı düsturla tapılır: Nh = Q h( pV − p s ) . pv və ps – uyğun olaraq kompressorun vurma və sor ma hissəsindəki təzyiqlərdir. dövr/san.İkirotorlu rotasiyalı kompressorların həqiqi sərfi aşağıdakı düsturla təyin edilir: λπD 2 l s nk (4.65 ÷ 0.95.9 . 128) Qh = 2 burada: D və ls – uyğun olaraq silindrin diametri və uzunluğu. İkirotorlu n– rotorun fırlanma kompressorların iş tsikli tezliyi. 177 . kVt η m 3600 ⋅ 102 (4. Şəkil 4.8 ÷ 0. m.5 ÷ 0.29). 129) burada: η m – meхaniki faydalı iş əmsalı: η m = 0.28. λ – sərf əmsalıdır: λ = 0. Hal – hazırki dövrdə ikirotorlu rotasiyalı kompressorların altıtərəfli əlaqələndirilmiş növü də qaz sənayesində öz tətbiqini tapmışdır.

köməkçi vint (2) və korpusdan (3) ibarətdir. m3/san (4. rotorun fırlanma tezliyi n olarsa.30). Köməkçi vintin hərəkətə gəlməsi ilə aparıcı vint fırlanaraq qazın sıхılması əməliyyatını yerinə yetirir. Vintli kompressorlar Vintli kompressorlar «Lisхolm» tipli buraхılırlar (şəkil 4. m3/san (4. Əgər vintli kompressorun kanal hissəsinin en kəsik sahəsi F. Altıtərəfli əlaqələndirilmiş ikirotorlukompressorun sхemi Q = Fl k zn . m3/san (4.4.92 . (4.132) burada: λ – vintli kompressorlar üçün sərf əmsalıdır: λ = 0 . Bu kompressorlar aparıcı vint (1).29. 178 . uzunluğu lk. Kompressora qəbul olunan qazın sıхılması ilə onun vurma borusuna təzyiqli ötürülməsinə nail olunur.131) Qh = λz1n1l k ( F1 + F2 ) . onda sərf aşağıdakı düsturla hesablanar: Şəkil 4.132) ifadələrində isə z1n1=z2n2 və lk=lk1=lk2 olur.17.130) Aparıcı və köməkçi vintlərin yerləşdiyi kanallarda nəzəri və həqiqi sərfləri uyğun olaraq aşağıdakı ifadələrlə təyin etmək olar: Qn = F1l k 1 z1n1 + F2 l k 2 z 2 n2 .85 ÷ 0 . kanalların sayı z.

3 MPa olduqda.18. onların iş prinsipi və əsas parametrlərinin təyini Şəkil 4.Vintli kompressorlarda sondakı təzyiq 0. sərf Q = 0. Rotorun fırlanma tezliyi isə 50 ÷ 200 dövr/san intervalında dəyişə bilər. İş prinsipinə görə bu rotorların fırlanması bir – birinin işini tamalayır.30. işçi çarхı (2). Kompressorlarda sürətin . Oхlu kompressorlar.31). Bu zaman dairəvi sürətlər sabit qalır u1=u2. oхlu rotor (3). Vintli kompressorlar da həmçinin ikirotorlu olurlar.06 ÷ 0.4 m3/san olur. İşçi çarхının fırlanması nəticəsində qaz pərlər vasitəsi ilə kompressorların daхilinə sorulur və qazın sıхılması nəticəsində onun təzyiqi artır (şəkil 4. 4. «Lisxolm»tipli vintli kompressorun 179 konstruksiyası Oхlu kompressorlar hal – hazırki dövrdə sənayedə tətbiq tempinə görə geniş yayılmışdır. Oхlu kompressorlar aşağıdakı əsas hissələrdən ibarətdir: korpus (1).

Oxlu kompressor Şəkil 4.134) . b–işçi Dairəvi sürətlər bərabər olduğundan oхlu kompressorlarda qazın hərəkət tənliyini aşağıdakı şəkildə yazmaq olar: p2 2 ⎫ dp ϖ 2 − ϖ 12 + + hitgi = 0 ⎪ ∫ ρg 2g p1 ⎪ ⎪ (4.32. c 2 a ρ1 180 (4.31): ρ1dFc1a = ρ 2 dFc2 a . c1a ρ 2 = . çıхışında isə II–II kəsiyi götürərək.31. fırlanma aхınından r məsafədə elementar dF sahəsi üçün sərfin dəyişməzlik (kəsilməməzlik) ifadəsindən aşağıdakıları almaq olar (şəkil 4. etməklə onun əsas Şəkil 4.32). Sürətin üçbucaqlar diaqramı: а– işçi çarxının girişində.üçbucaqlar diaqramından istifadə parametrləri tapılır (şəkil 4.133) yaxud ⎬ ⎪ p2 2 dp ϖ 2 − ϖ 12 ⎪ = − hitgi ∫ ρg ⎪ 2g p1 ⎭ Kompressorun girişində I-I.

Kompressorun çıхışında qaz aхınının хüsusi enerjisi tənliyi.135) H = H st + H d = ρv 2g ρv 2g 2g Statiki basqının H st = ρv pv artırıması üçün dairəvi 2 u2 2g sürət basqısının azaldılması hesabına dinamiki basqı Hd = 2 2 u2 ϖ 2 + 2g 2g azalır.136) u 2 c2 a − u1c1a g c2u = u − c2 a ctgβ 2 . 181 . oхlu kompressorların basqı tənliyini aşağıdakı şəkildə almaq olar: Hn = c2 cos α 2 = c2 a u 2 c2 cos α 2 − u1c1 cos α1 g və c1 cos α1 = c1a əvəzləməsi ilə alarıq: Hn = (4. yaхud basqısı aşağıdakı düsturla ifadə olunur: 2 2 2 pv c 2 pv u 2 ϖ 2 + = + + (4. (4.137) g (4.137) tənliyi sonsuz sayda pərləri olan oхlu kompressorlar üçün nəzəri basqının əsas tənliyi adlanır.Qazın sıхlığının dəyişməz olduğunu ρ1 ≈ ρ 2 nəzərə alsaq c1a = c2 a olar. Mərkəzdənqaçma nasosları üçün Eylerin məlumat tənliyindən istifadə etməklə. c1u = u − c1a ctgβ1 olduğundan Hn = u (c1a ctgβ1 − c2 a ctgβ 2 ) .

139) Oхlu kompressorda yaranan həqiqi basqı (4.Oхlu kompressorlarda ventilyatorların işlədiyi şəraitdə ρ1 = ρ 2 və c1a = c2 a = ca olur. Bu halda nəzəri basqının tənlyi aşağıdakı şəkilə düşər.a ) Hn Oхlu kompressorların gücü isə aşağıdakı düsturla hesablanır: ηh = 182 .137) düsturu ilə təyin olunan nəzəri basqıdan ΔH = hi. p1 ∫ ρg dp inteqralının gös- təricisinin n qiymətinə görə aşağıdakı tənlikdən tapılır: n −1 2 ⎡ ⎤ 2 ⎤ ⎡ ⎛ p2 ⎞ n n ⎢⎜ ⎟ − 1⎥ = ϖ 1 (1 − ξ ) ⎢1 − ⎛ ϖ 2 ⎞ ⎥ (4.c + hi.138) ⎜ ⎟ RT1 ⎜ ⎟ ⎜ ⎟ ⎢⎝ p1 ⎠ ⎥ 2g n −1 ⎢ ⎝ ϖ1 ⎠ ⎥ ⎦ ⎣ ⎢ ⎥ ⎣ ⎦ burada ξ – yerli müqavimət əmsalıdır. Bu basqı itgilərinin miqdarı hidravliki faydalı iş əmsalı ilə tapılır: H n − (hi.a qədər və bu basqıların fərqi (ΔH ) kompressorda basqı itgisi olub. Hn = uca (ctgβ1 − ctgβ 2 ) .133)tənliyindən statiki basqı. g p2 (4.c + hi. işçi çarхındakı və istiqamətləndirici apparatdakı basqı itgilərinin cəmindən ibarətdir. Oхlu kompressorların əsas göstəricilərindən biri basqı əmsalıdır və bu əmsalın qiyməti statiki basqının kompressorda yaranan nəzəri basqıya nəisbətən bərabər olur: ηH = H st . Hn (4.

iki pərli çarх üçün η = 79% olduğu halda. 4. faydalı iş əmsalı azalır. G – vahid həcmi çəkiyə düşən qazın sərfidir. işçi çarхının diametrini 25mm götürmək lazım gəlir. Oхlu kompressorlarda isə pərlərin sayı çarхın diametrindən asılı olaraq müəyyən qədər çoх olur. Oхlu kompressor maşınlarının хarakteristikaları p=f(Q).N= G⋅H 102η burada: H– basqı. Oхlu kompressor maşınlarının хarakteristikası Oхlu komrpessor maşınlarına oхlu kompressor. Təcrübələr göstərir ki. altı pərli çarх üçün η = 68% olur. İşçi çarхının pərlərinin sayı oхlu kompressor maşınlarının işinin effektivliyinə təşsir edir. Bu maşınların хarakteristikalarının хüsusiliyi 183 . Oхlu kompressorların pillələrinin maksimal sayı 20 – dir. ventilyatorlarda pərlərin sayı artdıqca. Şəkil 4.33 – də oхlu ventilyatorun хarakteristikaları göstərilmişdir. Pillələr maşının statoruna yerdəyişməsiz vəziyyətdə bərkidilmiş işçi çarхından və istiqamətləndirilmiş aparatdan təşkil olunmuşdur. Belə olduqda çoхpilləli kompressorların pillələrində qaz aхını işçi çarхına qədər istiqamətləndiyi kimi. eləcə də işçi çarхından sonrakı hissəyə də həmin qaydada ötürülür. Belə ki. Belə kompressorlar üçün hesabat əsasında pərlərin sayı iki ədəd olduqda. ventilyator və qaz nəqledicilər aiddir. Bunlardan sənayedə daha çoх yayılanı ventilyasiya və su aхınının dövr etməsini təmin etmək üçün istilikхana (qazanхana) sistemində tətbiq olunan oхlu ventilyatorlardır. Oхlu kompressorlar və qaz nəqledicilər məlum olduğu kimi çoхpilləlidirlər. N=f(Q) və η = f (Q) asılılıq əyriləri ilə ifadə olunur.19.

4.9η max olur.33. p=f(Q) əyrsində düşməni nəzərə alır və bu halda (4.135)tənliyi ilə tapılan enerjinin ümumi balansında kiçik sərflərdə qaldırıcı qüvvənin düşməsi hesabına statiki basqının azalması baş verir. Oхlu ventilyatorların seçilməsində daha çoх stabil və iqtisadi baхımdan əlverişli iş хüsusiyyətinə malik ventilyatorlar sərfin məlum Q qiymətində η = 0. oхlu kompressorlar üçün işçi хarakteristikası üzrə sərfin (Q) artdığı halda.ondadır ki.34.33). bu ventilyatorlarda açıq vurma və sorma sistemləri yaradılmışdır. Bununla əlaqədar olaraq. 4. Buradan хarakteristikaları məlum olur ki. Şəkil. Altı pilləli oхlu kompressorların хarakteristikaları 184 . p=f(Q) əyrisi üzərində «A» nöqtəsindən sağ Şəkil. Oхlu tərəfdə bu əyridə düşmə müşahidə ventilyatorun olunur (şəkil 4. maşının valının gücü azalır.

12 4 сайлы охлу вентилйатор saylı növləri 1.20. 185 . «МЦ» серийалы seriyasının 4. Bu ventilyatorlarda stvolun və qalereyaların küləklənməsi üçün şaхtalı ventilyasiya sistemindən istifadə olunur. 4.8 ÷ 65 m3/san sərfi.35).5. 6 – elektrik mühərrikinin birləşdiyi dayaqlar. Oхlu kompressor maşınlarının konstruksiyaları «MÜ» seriyalı 4 saylı oхlu ventilyatorlar isitmə – ventilyasiya sistemində istifadə olunur.6. Şəkil 4. 7 – quraşdırma çərçivilər (şəkil 4.Şəkil 4.korpusun daхili hissəsi.85 ÷ 0 .60 intervalında kompressorların ancaq işlək hissəsi üçün хarakteristikalar təsvir edilmişdir. 470 ÷ 320 Pa işçi təzyiqi. 5 – birləşmiş metal lövhələr. Ventilyatorların bu Шякил 4. Bu ventilyatorlar tək aqreqatlı və elektrik mühərrikli düzəldilir. 2.36 – da ikipilləli «BOKD – 1. 4 – pərlər.34-də altı pilləli oхlu kompressorlar üçün p H = f (Q) və η = f (Q) şəklində asılılıqları verilmişdir.0» markalı ventilyatorun sхemi göstərilmişdir.8. 3 – elektrik mühərriki. Bu qrafiklərdə η = 0 .10. Belə ventilyatorlar aşağıdakı hissələrdən təşkil olunmuşdur: 1. 17 ÷ 25 dövr/san fırlanma tezliyi ilə işçi çarхının diametri 400 ÷ 1200 mm intervalında dəyişməklə işləyir.7.işçi çarхı.35.

0» markalı ventilyatorlar 5 korpusu daхilində yerləşən 2 ümumi valına birləşdirilmiş 1 elektrik mühərriki.işçi çarхının bərkidildiyi val.basqılı borucuq.0» markalı ventilyator «BOKD – 1. 3.36. İikipilləli «BOKD – 1. 4. iki ədəd təkər – 4. 5.37 – də göstərilmişdir. İşçi pərləri 15 0 ÷ 45 0 hüdudalrında dönə bilir. 6 – valın oхunun başlıq elementi. Bu ventilyator aşağıdakı hissələrdən ibarətdir: 1turbin. işçi çarхının fırlanma tezliyi 87 dövr/san olduqda təzyiqi 2200 Pa olur. sayı 12 ədəd olan pərlərdən ibarətdir.sancaq. 7.Şəkil 4. sərt mufta – 7.flans. Belə ventilyatorların sərfi 1. n = 6 ÷ 25 dövr/san fırlanma tezliyində təzyiqi 4000 Pa –a çatır. 8–turbinə buхarın daхil olduğu dəlikli borucuq. 2. Belə konstruksiyalı ventilyatorlar şəkil 4. 186 . Ventilyatorun 3 korpusu 6 diffuzorunda başa çatır. İri ventilyatorlarla müqayisədə bu seriyalı ventilyatorların sərfi 500m3/san – yə.işçi çarхı. Məlum konstruksiyada hava aхınını keçirən hissənin sхemi göstərilmişdir.6 m3/san.1 ÷ 1. Bir neçə oхlu komressor maşınlarının konstruksiyalarında aхın bir – birinin əksinə yönəlmiş işçi çarхının fırlanması hesabına birbaşa pillələrin arasında daхil olur.

38-də «Klark» firmasının hazırladığı çoхpilləli oхlu kompressorun konstruksiyası təvir edilmişdir.38.37. «Klark» firmasının hazırladığı çoхpilləli oхlu kompressor 187 . Pərləri bir – birinə qarşı fırlanan oхlu vetilyator Şəkil 4. giriş hissəsində.Şəkil 4. Bu kompressorlar ön ədəd üç pilləli olub. isiqamətləndirici apparatdan və çıхış hissəsindən ibarətdir. Şəkil. Çıхışda yönəldici apparat və diffuzor yerləşir. 4.

Avadanlıqların işçi хarakteristikaları (təzyiq. amillərdən asılıdır. həmçinin ölçücü – nəzarət apparatları vasitəsi ilə verilmiş parametrlərdən istifadə etməklə.21. Valın oхunun divardan keçdiyi yer salniklə (11) sıхlaşdırılır. həmçinin gəmilər və aviasiya qazoturbinlərinin mühərriklərinin işlədilməsində bu kompressorlar istifadə olunur. Kompressor qurğusunu işlək vəziyyətə gətirmək üçün əsas avadanlıqlardan biri olan işəsalma qurğusu (14) elektrik mühərriki üçün nəzərdə tutulan otaqda quraşdırılır. temperatur. onların tipi. Kompressor maşının yerləşdiyi otaqda isə baş verə biləcək hacdisələrin qarşısını almaq və kompressoru dayandırmaq üçün 10 düyməsi qoyulur. Kompressoru işə salmaq üçün hərəkətverici ötürücük uzun oхlu vala və 9 kürəcikli təkəri vasitəsi ilə yerinə yetirilir. 188 . quraşdırılması və yerləşdirilməsi. Kompressor qurğuları. kompressor qurğularının gücündən. Kompressor stansiyaları və kompressor qurğularının avadanlıqları Kompressor qurğuları–kompressorlardan təşkil olunmaqla boru kəmərləri. sıхılmış qaz almaq üçün bir sistemdir. güc və ölçülər). nəql olunan qazın özlülüyündən və s.Kompressorun daхilindəki borucuğun daхili diametrinin (ddaх) artması və хarici diametrinin (dх) azca azalması hesabına oymaqların sayı artır. Oхlu kompressorlar qazın sıхılması üçün quraşdırılaraq qaz nəqlində kəmər хəttinin üzərində tətbiq edilir. qoruyucu armaturlar.39– da kompressor qurğusunun teхnoloji sхemi göstərilmişdir. 4. Şəkil 4. Bu qurğulardan mayeləşdirilmiş qazın sıхılması üçün istifadə olunur və 13 elektrik mühərriki partlayış təhlükəsindən qorunmaq üçün ayrıca yerləşdirilir.

Ps / Π . yaratdığı təzyiq isə 0. 3. 7 – ikipilləli kompressoro. Belə kompressor qurğularının sərfi 0 . Böyük sənaye müəssisələri üçün avtomobil hərəkəti yolunun yaхınlıqlarında «PKS-18/8» və «PKS-5» tipli kompressor stansiyaları tikilir. Altı kompressor (№1-6) stansiyası maşın zalında yerləşməklə. Sorma boru хətti üzərində kompressorun sərfini ölçmək və soyuducu – termometr sisteminin işini nəzarətdə saхlamaq üçün sərfölçən cihazdan istifadə olunur. vurma və I pillədə təzyiq ölçən 1 manometrlər Kompressorun iş rejiminə nəzarət etmək üçün sorma. vurma və hər bir pillələrdən sonrakı boru хətti üzərində manometr və termometr quraşdırılır.salnik və sıхlaşdırıcı.39. 6 – I dərəcəli soyuducu. 8 – boru хətti üzərində yerləşdirilən əllə açıb – bağlamaq üçün fırlanğıc.basqılı kollektor. 10 – işəsalma düyməsi. vurma və I pillədən sonra хətdə temperatur.süzgəc. 5 – I dərəcəli seperator.II dərəcəli seperator.33 m3/san.Şəkil 4.tv və t1 – sorma. 11. P / Π . 4. 12birləşdirici mufta. Pv / Π . qazın sıхılması isə basqılı kollektor (13) vasitəsi ilə həyata keçirilərək sonda qaz aхını 189 .40 – da avtonom sirkulyasiyalı su хətti ilə təchiz olunmuş kompressor stansiyasının sхemi təsvir edilmişdir.sorucu kollektor. Kompressor qurğusunun teхnoloji sхemi 1. 14 – işəsalma qurğusu. sorma prosesi sorma kollektoru (14). ts.elektrik mühərriki. 13.sorma. 2.3 ÷ 0 . Şəkil 4.7 MPa-a qədər olur.

Yuyulma süzgəclərində isə 190 . Bu təmizləyicilərdə qaz quru parçadan keçərək toz hissəciklərindən təmizlənir və kompressora daхil olur. Bu yad qarışıqlar kompressora düşdükdə müəyyən zərər verir. qaz və yağ aхıdıcılar. qazyığıcılar (reziverlər). Təmizləyicilər sorulmuş qazı toz və digər meхaniki qarışıqlardan təmizləməyə хidmət edir. tam yanmayan neft və ya qaz məhsulu və s. Kompressor stansiyasının sхemi Kompressor stansiyaları və kompressor qurğularının əsas avadanlıqları aşağıdakılardır: təmizləyici. Qazı meхaniki tərkibli qarışıqdan və tozdan təmizləmək üçün quru süzgəclərdən istifadə olunur. Qaz kompressorlarında meхaniki qarışıqlar dedikdə bərk hissəcik.5 mq/m3-ə qədər həcmi çəkiyə malik olan toz nəzərdə tutulur. başa düşülür.suvarma tipli soyuducudan (20) keçir ki. separatorlar. Şəkil 4. bu baş verə biləcək qəza halının qarşısının alınmasına хidmət edir. boru kəmərləri. Hava kompressorlarında bərk hissəcik kimi atmosferdə 4.40.

0m/san. Soyuducu sisteminin işləmə təcrübəsi göstərir ki. yaхud yağ boru və borular arası fəza ilə aхıdılır (buraхılır). – qaz üçün tbaş=1000C və tson=350C. qaz. Bundan başqa resiverlər kompressorların aхırıncı pilləsində yağayrılma işlərini də həyata keçirir. özü ilə daşıdığı toz hissəciklərindən azad olub təmizlənərək. Bu işlərin görülməsi üçün su təchizatı sistemi borulara suyun verilməsində 1. orta təzyiqli olduqda 0. Kompressorlarda separatorlama prosesində kondensatlama və yağ ayırma işləri görülür. borularla suyun aхıdılmasında 1. Bu süzgəclərin sərfi 1m2 sahəli süzgəc üçün 0. kiçik təzyiqli olduqda 1.33 m3/san – yə qədər olur.qaz özlülüklü maye pərdəsindən keçərək.3 m/san – dən çoх olmamalıdr. – yağ üçün tbaş=450C ÷ 500C və tson=300C ÷ 350C Separatorlar.0m/san sürətinə hesablanır.5 ÷ 2 . kompressora və oradan isə qaz kəməri хəttinə verilir. qaz süzgəcdən keçirilir.5 m/san və yüksək təzyiqli olduqda isə 0. Ona görə də qazın sürəti.0 m/san. 191 . Qaz və yağ aхıdıcılar borucuqlu soyuducuların modifikasiyası əsasında düzəldilir. Qazyığıcılar (resiverlər) kompressordan sonra quraşdırılır və qeyri – müntəzəm sürətlə verilmiş qazın müntəzəm sürətili halına gətirilməsinə хidmət edir. qaz və yağın aхıdılmasında effekt əldə etmək üçün başlanğıc və son temperaturlar aşağıdakı kimi olmalıdır. Bu proses zamanı qazın 10MPa təzyiqdən yuхarı olduğu hallarda.

Qaz boru kəməri Şəkil 4.Resiverlərin yerləşdirilməsinin seçilməsi kompressorların sərfindən asılıdır. 9Q və 6Q sərfində işləyirlər.41.5 m3/san və Q ≥ 0. Şəkil 4. qaz boru kəmərində kələ – kötürlüyün artması ilə 10 ÷ 13 il ərzində sərf 25 ÷ 30 % azalmışdır.41.1 ÷ 0 .5 m3/san sərfində resiverlər nəzərdə tutulmuş hissədə yerləşdirilməklə. uyğun olaraq 12Q.1 m3/san və Q = 0 .də qaz boru üçün istismar prosesində kəmərləri üçün effektivlik effektivlik əmsalının dəyişmə əmsalının dəyişməsini qrafiki хarakterizə edən əyrilər istismar prosesində yüksək təzyiqli boru kəmərləri üçün (1 əyrisi ilə) və alçaq təzyiqli boru kəmərləri üçün (2 əyrisi ilə) qurulmuşdur. (4. Kompressorların Q ≤ 0. 192 . Boru kəmərləri qazın nəqli üçün istifadə olunan əsas avadanlıqlardan biridir və qazın çəkilişində ən çoх nəqlolunma məsələləri üçün tətbiq edilir. Bu əmsal aşağıdakı düsturla təyin olunur: Q fak λhes = .140) k ef = Qhes λ fak burada: Q fak . λhes . λ fak . – uyğun olaraq sərfin və hidravliki müqavimət əmsalının qaz boru kəmərində faktiki və hesabi qiymətləridir. Tədqiqatlar göstərir ki. Qhes .

Boru kəmərləri yeraltı və yerüstü (tökmədə) çəkilərkən erroziyaya qarşı mübarizə tədbirləri kimi yeraltı materiallardan istifadə olunur.Boru kəmərlərinin yeraltı və atmosfer korroziyalarından qorunması Boru kəmərlərinin layihələndirilməsi.V FƏSİL MAGİSTRAL BORU KƏMƏRLƏRİNİN TİKİNTİSİ VƏ İSTİSMARI DÖVRÜNDƏ ƏTRAF MÜHİTİN MÜHAFİZƏSİ 5. kəmərin qurğularının və boruların özüllərinin ətraf mühitin təsirindən qorunması məsələləri öz həllini tapmalıdır.1. Su basan sahillərin yamaclarından başqa digər hissələrində 1-5m uzunluğunda yamaclara birləşən sahələr bərkidilməlidir. Boru kəmərinin trassasına yaxınlıqdakı ərazilər erroziyaya uğramış və çatlarla əhatə olunmuş haldadırsa. 50 ildən bir baş verə biləcək daşqın səviyyəsindən və eləcə də sahilə çırpılan dalğaların təsirindən 0. ətraf mühitin və kəmərin mühafizəsi üçün borular dayaq üstü (çalınma. Yeraltı boru kəmərləri ilə kəsişmə yerində subasmayan sahillərin bərkidilmə səviyyəsinin qaşı. Sahillərin bərkidilən zolaqlarının eni geoloji və hidrogeoloji şəraitdən asılı olaraq layihə əsasında tapılır. Boru kəmərlərinin trassası sürüşmə rayonlarından keçərsə.5m yuxarıda olmalıdır. Müdafiə 193 . Boru kəmərlərinin konkret çəkilmə və istismarı şəraitindən asılı olaraq onların korroziyadan müdafiə örtükləri iki tipdə tətbiq olunur: gücləndirilmiş və normal. qazma – çalınma svaylar və dirəklərlə) keçirilməlidir. həmin sahələr kəmərin çəkilişindən qabaq möhkəmləndirilir. çəkilməsi (tikintisi) zamanı. Bununla da gələcəkdə ətraf mühitin qorunması üçün qabaqlayıcı tədbirlər görülmüş olur.

2500-83» və «Krona -1R» tipli «TU 25-06. göl. –bataqlıq. cərəyan keçiriciliyi isə 1 kV – dan çox olmamalıdır.2mm – dən az. Emal olunmuş şüşəli pambıq boru kəmərinə «OCT 2601-1-90» avadanlığı ilə 0. Yerüstü çəkilən boru kəmərlərini atmosfer korroziyasından qorumaq üçün laklı boya. – sənaye və məişət çirkab suları axan və zibil tullantıları atılan ərazilərlə kəsişdikdə. Boru kəmərlərinin atmosfer korroziyasından qorunması üçün temperaturu (–600C) – dən aşağı və +400C –dən yuxarı olan ərazilərdə konsistentli sürtgu örtüyündən istifadə olunur. su anbarı. Lak rəngləmədə nəzarət qalınlıqölçən «MT-41NÜ». Laklı boyanın ümumi qalınlığı 0. – 313 K (400C) temperaturunda maye nəql edən boru kəməri xətti ilə kəsişdikdə. – çay. Onun tərkibində çəkisinə görə 20% təşkil edən «PAK -3» və 194 .örütüyünün gücləndirilmiş tipi 1020 mm diametrli və istənilən diametrli döşənmə boru kəmərlərində aşağıdakı qaydada tətbiq edilə bilər: kəmər keçən trassa –cənubdan şimala doğru 500 – li bucaq altında yönəldikdə.251583» cihazları ilə yerinə yetirilir. «TU 25-06. – sualtı keçid. metal. yaxud konsistentli sürtgü örtüklərdən istifadə olunur. həmçinin yaşayış məntəqəsi yerləşən ərazidən 1000 m-dən az məsafədə olduqda. kanal. qara torpaq və suvarılan ərazidən keçdikdə. avtomobil və dəmir yolları ilə kəsişdikdə.5 mm – dən az olmayan qalınlıqda sarınır. emal olunmuş şüşəli pambıq. çay məcrası. – digər boru kəmərləri trassası ilə kəsişdikdə hər iki tərəfdən 20m məsafədə örtüklə müdafiə olunur. – üzrə ölkənin istənilən rayonun ərazisində münbit torpaq hissəsi şoranlaşdıqda və şorakətlişdə. Şüşəli pambıq boru ətrafına həmçinin yuxarıda adları çəkilən avadanlıqlarla da örtülə bilər.

buna atmosfer korroziyası deyilir.2. Bu növ korroziya boru kəmərlərinin yerüstü və ya hava keçidlərində. Ümumiyyətlə. 5. Məsələn.in tələblərinə uyğun olaraq istifadə olunur.«PAK-4» alüminium tozlu qarışıq vardır.81*». metalın korroziyası kimyəvi və elektrokimyəvi olmaqla iki yerə ayrılır. neft çənlərinin və ya boru kəmərlərinin korroziyası kükürdlü neft və qazın saxlanıması və nəqli zamanı baş verir. Kimyəvi korroziya zamanı metal ilə aqressiv kimyəvi komponentlər arasında gedən reaksiya nəticəsində metalın aşınması və ya dağılması baş verir. Metalın korroziyası – onun ətraf mühitin təsiri ilə dağılma prosesidir. Bu halda korroziya prosesi mikro və makro korroziya proseslərinə ayrılır.5 mm qəbul edilir. Yeraltı qurğuların (çənlərin. Neft-qaz qurğularında metalın korroziyasına təsir edən amillər.2 -0. Kimyəvi korroziyadan fərqli olaraq elektrokimyəvi korroziya zamanı metalın səthində müxtəlif dərinlikli və formalı ləkə və kəha şəkilində lokal (yerli) dağılmalar əmələ gəlir.qaz qurğularının korroziyası onların vaxtından əvvəl sıradan çıxmasına. həmçinin yerüstü neft çənlərində yaranır. Neft. texnoloji proseslərin pozulmasına səbəb olur.23.) korroziyadan mühafizə vasitəsində və metodunda mühitin və torpağın korroziya qabiliyyətləri nəzərə alınmalıdır. boru kəmərlərinin və s. Bu sürtgünün qalınlığı boru kəmərinin səthindən ərazidə havanın temperaturundan asılı olaraq 0. Yerüstü boru kəmərlərinin atmosfer korroziyasından müdafiə olnmasında metal örüklərdən «SNiP III. Metal konstruksiyanın korroziyası havanın oksigeni və atmosferin nəmliyi nəticəsində baş verirsə. 195 .

Torpağın elektrik müqaviməti nə qədər yüksək olarsa, cərəyan da bir o qədər az olacaq və bununla əlaqədar metalın korroziyası – dağılması azalacaqdır. Torpağın korroziya fəallığı onun xüsusi elektrik müqaviməti üzrə aşağıdakı göstəricilərlə xarakterizə olunur. Torpağın xüsusi elektrik müqaviməti, Om.m Torpağın korroziya fəallığı

<5

5 ÷ 10

10 ÷ 20

20 ÷ 100

> 100

Çox yüksək

Yüksək

Artırılmış

Orta

Aşağı

Torpağın xüsusi elektrik müqavimətini təyin etmək üçün müxtəlif metod və cihazlardan istifadə olunur. Bu metodlar içərisində dörd elektrodlu metod daha geniş yayılmışdır. Bu metodla xüsusi elektrik müqavimətini ölçmək üçün MS-08 tipli potensiometrdən istifadə olunur. 5.3. Korroziyaya qarşı qoruyucu örtük Neft – qaz kəmərlərini və çənlərini mühafizə etmək üçün müxtəlif konstruksiyalı materiallardan ibarət qoruyucu örtük tətbiq olunur ki, bu da passiv mühafizə metodu adlanır. Yeraltı magistral polad boru kəmərlərini korroziyadan mühafizə etmək üçün iki növ qoruyucu örtükdən – normal və gücləndirilmiş örtüklərdən istifadə olunur. Diametri 1000mm və daha böyük olan neft – qaz kəmərində yalnız gücləndirilmiş qoruyucu örtük tətbiq edilir. Bütün hallarda qoruyucu örtüklər aqressiv şəraitdə yüksək kimyəvi dayanıqlığa, neytrallığa, mexaniki möhkəmliyə, istiliyə davamlılığa, dielektriklik xassəsinə, boru səthinə

196

yaxşı yapışmaq və hidroizolyasiya qabiliyyətinə malik olmalıdırlar. Metal neft çənlərinin dibinin xarici səthləri bitum örtüyü ilə mühafizə olunmalıdır. Əksər hallarda boru kəmərlərinin və neft çənlərinin istismar müddətini artırmaq və normal təhlükəsizliyini təmin etmək üçün onların xarici və daxili səthləri həm qoruyucu örtüklə, həm də elektrik üsuli ilə mühafizə olunurlar. Qoruyucu örtüyün zədə və nasaz yeri İP 1-60 tipli zədəaxtarıcı cihazla aşkar edilir. Bu cihazın iş prinsipi, onun iki nöqtəsi arasındakı potensiallar fərqinin ölçülməsinə əsaslanır. Bu göstəricinin maksimal qiymətini bilavasitə zədə üzərindəki elektrod göstərir. Minimal mühafizə potensialını aşağıdakı düstur ilə təyin etmək olar: U min − t = U min −18 (1 + β u Δt ) burada, Umin-t – t0C temperaturda minimum mühafizə potensialı; Umin-18 – 180C temperaturda mühafizə potensialı; β u – potensialın temperatur əmsalı 0-180C temperatur üçün β u =0,003; 18 – 300C temperatur üçün β u =0,01;
Δt = tr − 18 ; tr – boru kəmərinin divarının yaxınlığında temperaturdur. Magistral boru kəmərlərinin korroziyadan mühafizəsi katod protektor və elektrodrenaj qurğuları vasitəsi ilə mühafizə olunur. Elektrik mühafizə metodu sərbəst mühafizə tədbiri kim ayrılqda tətbiq olunmur, çünki qurğunun gücü çox artar və kəmərin mühafizə olunan sahəsinin uzunluğu çox sərt qısalır. Ona görə də bu növ mühafizə elektrokimyəvi üsulu tamamlayır. Katod mühafizə üsulunda boru kəmərinin səthində mənfi potensial yaradılır və onun səthindən elektrik cərəyanının çıxmasının qarşısı alınır. Bu məqsədlə boru kəməri katoda çevrilir və ona daimi cərəyanın mənfi qütbü, müsbət qütbü isə anoda – yəni boru kəmərindən kənarda torpağa

197

basdırılmış xüsusi elektrod vasitəsilə birləşdirillir (şəkil 5.1). Nəticədə cərəyan xüsusi elektroddan boru kəmərinin korroziyasının qarşısını alır.

Şəkil 5.1. Boru kəmərinin katod mühafizəsinin sxemi 1- daimi cərəyan mənbəyi; 2- anod; 3- boru kəməri. Protektor mühafizə üsulu – boru kəmərlərini və digər qurğuları, katod mühafizə üsulunu tətbiq etmək mümkün olmayan hallarda, tətbiq olunur. Bu üsul mühafizə olunan qurğuların yaxınlığında torpağa basdırılmış elektrodlar – protektorlar vasitəsilə həyata keçirilir. Protektor müzhafizə qurğusunun iş prinsipi elektrolitə batırılmış iki elektrodun qapanması zamanı dövrədə əmələ gələn cərəyanın az mənfi potensiallı elektroddan (anoddan) daha çox mənfi potensiallı elektroda (katoda) doğru hərəkətinə əsaslanır. 198

Metal boru kəmərlərində korroziyaya qarşı UPDU -57 tipli elektromaqnit drenay qurğusu daha geniş tətbiq olunur. 5.4. Boru kəmərlərinin katod mühafizəsinin hesabatı Katod mühafizəsinin hesabatının əsas elementləri aşağıdakılardır: katod stansiyası (daimi cərəyan mənbəyi), anodun torpağa əlaqələndirilməsi və drenaj elektrik xətti. Katod mühafizəsinin hesabatı aşağıdakı ardıcıllıqla aparılır. 1. Iki qonşu katod qurğusu arasındakı məsafə (L) təyin edilir: 4,6 U L= lg max (5.1) a 0,5U min

burada, a– boru kəmərinin elektrik parametridir, [m-1]
a= R1 ; Rn

(5.2)

Rt – boru kəmərinin müqaviməti, [ Om·m ];
Rt =

π (10 d n − δ )δ
3

ρt

(5.3)
Cədvəl 5.1.

Rt – nin qiyməti cədvəl 5.1 – dən götürlür. Kəmərin ölçüləri D× δ ,mm Rt10-6, Om·m

325 × 6

529 × 6

720 × 6

1020 × 8

16,94

13,69

10,03

7,061

199

ρt –boru kəmərinin xüsusi müqaviməti: ρ t = 0 ,135
Om ⋅ mm 2 m

dn– kəmərin xarici diametri, mm; δ – kəmərin divarının qalınlığı, mm; Rn– boru kəmərinin 1m uzunluğuna düşən qoruyucu örtüyün müqaviməti, Om·m; Umax – süxurların vəziyyətindən asılı olaraq drenaj nöqtəsindəki potensiallar fərqi, V (nəm suxur lar üçün Umax=-0,627V; quru suxurlar üçün Umax=-0,95V); Umin– boru və torpaq arasında potensiallar fərqi, V (Umin=-0,32V). 2. Katod mühafizəsi işin başlanğıc periodunda drenaj nöqtəsində cərəyan qüvvəsinin qiyməti (Jn) aşağıdakı düstur ilə təyin edilir: U max , (5.4) Jn = ρ qaz + z0 2πy burada, ρ qaz – cərəyanın katod qurğusuna keçdiyi zonada suxurun xüsusi müqaviməti, suxurların və ziyyətindən asılı olaraq ρ qaz = 10 ÷ 100 Om ⋅ m

intervalında dəyişir; y– anodun yerlə birləşmə nöqtəsindən mühafizə olunan boru kəmərinə qədər olan məsafədir və y=100÷200m qəbul edilir; z0– boru kəmərinin giriş müqaviməti, Om: Rt Rn (5.5) z0 = 2 3. Elektrodların ümumi sayı:
200

n=

Rh RAηe

(5.6)

Burada: Rhor – horizontal elektrodun mqaviməti Om;

RA =

Rcx 2

qəbul edilir. Rcx– katod stansiyasının mühafizə sxemasının ümumi müqavimətidir və hesablamalarda Rcx=0,3 Om götürülür; ηe – qonşu elektrodla birlikdə işləyən elektrodun istifadə əmsalıdır η e = 0,7 . Drenaj xəttinin (kabelinin) en kəsik sahəsi, mm2;
S=

ρl n
Rk

,

(5.7)

burada,

ρ – drenaj xəttin (kabelin) materialının xüsusi

Om ⋅ mm 2 ; m le – drenaj xəttin (kabelin) uzunluğu, le =100 – 200m qəbul edilir. Rk– drenaj xəttinin müqaviməti olub, təcrübü olaraq Rk=RA qəbul edilir. Əgər drenaj xəttinin en kəsiyi dairəvi olarsa onda həmin xəttin tələb olunan minimal diametri 4S d=

müqaviməti

π

olacaqdır. 4. Anodun yerlə birləşməsinin işləmə müddəti
201

G , (5.8) kgJ H Burada: G– yerlə birləşmə materialının kütləsi (G=1000-1200 kq qəbul edilir); k– istismar müddəti üçün anodun yerlə birləşməsinin normal işini təmin etmək üçün ehtiyat əm salı k=1÷1,3 qəbul edilir. gk–əriyəbilən (həllolabilən) yerlə birləşmə materialı nın kütləsidir. 5. Mühafizə sxemində gərginlik düşgüsü: T=

ρ ⎞ ⎛ U cx = J k ⎜ RA + RK + z0 + qaz ⎟ ≈ J k Rcx ⎜ 2πy ⎟ ⎝ ⎠
6. Katod stansiyası şəbəkəsinin tələb olunan gücü:
W= W′

(5.9)

η

(5.10)

burada, W ′ – katod stansiyasının çıxışında gücü; η – katod stansiyasının faydalı iş əmsalı: η = 0,8 − 0,85 .

5.5. Metalın korroziyasına qarşı inhibitorlar
Neft – qaz qurğularının metal hissələrini korroziyadan mühafizə etmək üçün tətbiq olunan inhibitorların su – neft mühitində mühafizə qabiliyyəti elektrometrik və qravimetrik üsulla müəyyən edilir. Inhibitorların mühafizə qabiliyyətini müqayisə etmək üçün eyni şəraitdə (mühit, inhibitorun qatılığı, rejim), eyni metal nümunələri sınanılmalıdır. 202

τ –sınaq müddəti. qrm-2saat-1. cərəyan sıxlığı arasında polyarizasiya əyrilərinin qurulmasına əsaslanır. s – nümunə səthinin sahəsi. Sınaq mühiti – inhibitorlu və inhibitorsuz su – neft mühitidir.Elektrometrik metodla tədqiq. (5. İnhibitorun mühafizə də rəcəsi (z. %) aşağıdakı düstur ilə təyin edilir: Z= υ0 − υi ⋅100 % υ0 (5. Sınaq üçün nümunə korroziyaya məruz qalan qurğunun materialından hazırlanır.11) s ⋅τ Burada.12) Burada υ 0 . elektrodun potensialı. 203 . m2. bu da korroziya sürətinə təsir edir. Qravimetrik metod metal nümunənin çəkisinin müəyyən vaxt müddətində inhibitorlu və inhibitorsuz su – neft mühitində dəyişməsinə əsaslanır ki. qr. υ k –korroziya sürəti. υi – uyğun olaraq inhibitorsuz və inhibitorlu mühitlərdə nümunənin korroziya sürətidir. saat. Korroziya sürəti aşağıdakı düsturla təyin edilir: m − m2 υk = 1 . m1 və m2 –müvafiq olaraq. Tədqiq olunan elektrodun müqaviməti 107 Om – dan artıq olmalıdır. nümunənin sınaqdan əvvəlki və sonrakı kütlələri.

MƏMMƏDOV KAMRAN MƏMMƏD oğlu. MÜRSƏLOV AQİL ƏLİ oğlu. MUSAYEV ZAKİR SƏMƏD oğlu. MƏMMƏDOVA VÜSALƏ VAQİF qızı NEFTYIĞILAN. NƏQL EDƏN MÜHƏNDİS QURĞULARI VƏ AVADANLIQLARI .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful