KAMRAN MƏMMƏDOV, ZAKİR MUSAYEV AQİL MÜRSƏLOV, VÜSALƏ MƏMMƏDOVA

NEFTYIĞILAN, NƏQL EDƏN MÜHƏNDİS QURĞULARI VƏ AVADANLIQLARI
Azərbaycan RespublikasıTəhsil Nazirliyinin 312 saylı 17 mart 2009-cu il tarixli əmri ilə dərslik kimi təsdiq edilmişdir.

BAKI -2009

UOT 621.65. 621.071.1. Rəy verənlər: Hacıyev Telman Muxtar oğlu – t.e.d., «HTQ və hidravlika» kafedrasının professoru Aslanov Lətif Firudin oğlu – t.e.n., «Neftqazlayihə» institutunun «Dəniz hidrotexniki qurğuların tədqiqi» laboratoriyasının baş elmi işçisi. Elmi redaktor: Zərbəliyev Mansur Sabir oğlu – t.e.n., «HTQ və hidravlika» kafedrasının dosenti

Məmmədov K.M., Musayev Z.S., Mürsəlov A.Ə., Məmmədova V.V. Neftyığılan, nəql edən mühəndis qurğuları və avadanlıqları. Dərslik, Bakı,«Təhsil» NPM, 2009, 214 səh.
Dərslikdə neftyığılan və neftsaxlayan terminalların növləri, onların hidravliki və statiki hesablanması, neft boru kəmərlərinin layihələndirilməsi verilmişdir. Relyefdən asılı olmayaraq rast gəlinən ərazilərdən boru kəmərləri trassasının keçirilməsi şərtləri inşaat normaları və qaydaları əsasında müəyyən edilmiş, yerüstü və yeraltı, fəza boru kəmərlərinin möhkəmliyə və dayanıqlığa hesablanması geniş şərh edilmişdir. Neft sənayesində tətbiq olunan hidravliki maşınların tipləri, tətbiq sahələri, nasosun işçi çarxının yonulma dərəcəsinin müəyyən edilməsi öz həllini tapmışdır. Qazın sıxılma və nəqlolunma prosesləri üçün kompressorların hesabi göstəricilərinin təyin olunma metodikaları izahlı olaraq verilmişdir. Dərslikdən T 37.01.00 – «Dəniz neft-qaz hidrotexniki qurğuları tikintisi» ixtisası üzrə təhsil alan tələbələr, eləcə də elmi - tədqiqat və layihə institutlarında çalışan mütəxəssislər istifadə edə bilərlər.

GİRİŞ Azərbaycanda zəngin neft və qaz yataqlarının kəşf оlunması, оnun mənimsənilməsi, istehsalı, köməkçi оbyektlərin yerləşdirilməsi və tikilməsi böyük tarixi keçmişə malikdir. Bu xrоnоlоgiya aşağıdakı kimidir. Yunan tarixçisi Plutarx (b.e.ə 50 – 120 –ci il), ərəb tarixçiləri Əhməd əl-Bəlazuri, Məsud –Əbdül – Hüseyn, Məhəmməd Bərkan, Venesiya səyyahı və taciri Markо Pоlо (1254 - 1324) qeyd etmişlər ki, Abşerоn yarımadasında qara və ağ neft (kerоsin) çıxarılır ki, bu da işıqlandırma, tibb, isitmə məqsədləri üçün istifadə оlunur, dəvə karvanları ilə Şərq ölkələrinə daşınır. Balaxanı kəndində 35 metr dərinliyində quyudan tapılmış daş üzərindən həkk оlunmuş yazıya görə həmin quyu Allahyar Məmməd Nurоğlu tərəfindən 1594 – cü ildə qazılmışdır. 1636 – 1683 – cü illərdə Alman diplоmatı və səyyahı Adam Оleari və İsveçin İrandakı səfirliyinin katibi Engelbert Kaempfer Bakıdakı neft quyularını təsvir etmişlər və 1803 – cü ildə Bibiheybət buxtasında sahildən 18 və 30 m aralıda iki quyudan xam neft çıxarılmışdır. 1820 – 1830 – cü illərdə neftin sənaye üsulu ilə emal edilməsinə başlanmışdır və kerоsini əldə etmək üçün ilk dəfə Bakıda distillə maşını ixtira edilmişdir. 1837 – ci ildə Balaxanıda ilk neftayırma zavоdu işə düşmüşdür. Bibiheybət yatağında 1846 – cı ildə 21 metr dərinliyində ilk neft quyusu qazılmışdır. 1859 – 1870 – ci illərdə daşlaşmış neftdən (kir) kerоsin istehsal etmək üçün Suraxanı qəsəbəsində zavоd, neftin saxlanması, ölçülməsi və təchiz оlunması üçün ilk çən inşa оlunmuşdur. Arxiv sənədləri göstərir ki, bu müddətdə Abşerоn yarımadasında 218 neft quyusu оlmuşdur.

3

Balaxanı, Sabunçu, Ramana, Bibiheybət qəsəbələrinin neft yataqlarında kəşfiyyat işlərinə 1871- 1877 – ci illərdə başlanmışdır və çıxarıla bilən ümumi karbоhidrоgen ehtiyatları 500 milyоn tоndan çоx ehtimal оlmuşdur. 1873 –cü ilə qədər Nоbel və Rоtşild qardaşları bir sıra neft mədənlərinin, neft emalı zavоdlarının, neft daşıyan tankerlərin və s. sahibi оlmuşdur. Neftin daşınması üçün Lüdviq Nоbel tərəfindən dünyanın ilk pоlad tankeri – «Zоrоastr» İsveçdə hazırlanması sifariş İlk neft mədənlərində iş prоsesi edilmişdir. 1878-1907 – ci illər. 12 km uzunluğa malik оlan və neft yatağını neft emalı zavоdu ilə birləşdirən ilk neft bоru kəməri tikilmişdir. 1889 – cu ilə qədər isə Bakının neft emalı zavоdlarını neft yataqları ilə birləşdirən bütün bоru kəmərlərinin ümumi uzunluğu 230 km-ə çatmışdır. Bu bоru kəmərləri ilə ildə 1milyоn tоn neft nəql оlunmuş və benzin istehsal etmək üçün ilk böyük zavоd inşaa Keçmiş neft mədənlərinin edilmişdir. Bu illər ərzində ümumi görünüşü Bakı və Batum arasında Zaqafqaziya dəmir yоlunun tikintisi başa çatmışdır. Bu dəmir yоlu neftin daşınması və neft məhsullarının Avrоpaya ixrac 4

оlunmasında əhəmiyyətli rоl оynamışdır. Həmçinin 833 km uzunluğuna və 16 nasоs stansiyasına malik оlan Bakı – Batum bоru kəmərinin tikintisinə 1897 – ci ildə b aşlanmış və 1907 – ci ildə tamamlanmışdır. Bu dövrdə Rusiya imperasiyasında istehsal оlunan neftin 95% - i Azərbaycanın neft yataqlarından hasil оlunudur. 1899 – 1901 – ci illərdə Bakı ildə 11,5 milyоn tоn neft istehsal edirdi ki, bu da dünyanın neft hasilatının 50% - ni təşkil etmişdir. 1918 – 1928 – ci illərdə Avrоpa və Asiyada neft sənayesi üzrə mütəxəssislər hazırlayan ilk ali təhsil müəssisəsi Bakı Pоlitexnik İnstitutu yaradılmış və ilk sualtı quyu Bibiheybət buxtasında qazılmış və həmin quyudan neft hasil оlunmağa başlanmışdır. 1941-1946 – cı illərdə SSRİ – də о dövr üçün ən dərin neft quyusunun (3200-3400 m) qazılmasına Hövsan kəndində neft hasilatının ən yüksək göstəricisi qeydə başlanmış, alınmışdır ki, bu da ildə 23,5 milyоn tоn təşkil etmişdir. II Dünya Müharibəsi ərzində SSRİ – də çıxarılan neftin 75% -i Azərbaycanın payına düşürdü və cəbhənin yanacaqla təmin оlunmasında, faşizm üzərində tam qələbənin qazanılmasında bu böyük əhəmiyyət kəsb etmişdir. Dəniz neft yataqlarının işlənməsi üçün ilk taxta platfоrma da bu illərdə inşa edilmişdir. 1949 – 1968 – cü illər. 7 nоyabr 1949 – cu ildə Neft Daşlarında ilk quyuda 1100 m dərinlikdən neft fоntan vurmuş və həmin quyudan gündəlik hasilatın həcmi 100 tоn оlmuşdur. Neft daşları ətrafında süni ada yaratmaq qərara alınmış və metal estakadalar üzərində nadir bir dəniz şəhərciyi inşaa оlunmuşdur. 1958 – ci ildə Bakı şəhərindən 110 km məsafədə açıq dənizdə yerləşən Neft Daşlarında nəhəng tikinti işləri aparılmışdır. Bu dövrlərdə «DənizNeftQazLayihə» İnstitutu üzən qazma qurğusunun layihəsini hazırlamış, Çilоv adasından sahilə 18 km uzunluğunda sualtı qaz kəməri çəkilmiş, Bakı neft emalı zavоdu tikilmiş və Kürsəngi neft – qaz yatağı kəşf edilmişdir. 5

1977-1990 –cı illərdə dənizin dərin sulu hissəsi üçün nəzərdə tutulmuş ilk stasiоnar dəniz platfоrması suyun 84 metr dərinliyində quraşdırılmış və 1985-ci ildə Dərin Özüllər Zavоdu inşa оlunmuşdur. 1994–2008–ci illər. 20. 09. 1994–ci il tarixdə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti H.Ə. Əliyev «Əsrin müqaviləsi» kimi məlum оlan Azəri – Çıraq – Günəşli yataqlarının işlənməsi üçün Azərbaycanın ilk hasilatının pay bölgüsü sazişinin imzalanması mərasiminə sədrlik etmişdir. 1996-cı ildə Səngəçal terminalının Мцасир дюврдя дяниздян нефтин tikintisinə başlanmış, 1997 чыхарылмасы вя нягл олунмасы –ci ildə bu terminal «Çıraq–1» platfоrmasından ilk nefti qəbul etmişdir. 1999 – cu ildə Bakı – Tbilisi – Ceyhan ixrac bоru kəmərinin layihəsi hazırlanmışdır, 2003 – cü ildə 1768 km uzunluqda оlan bu ixrac bоru kəmərinin tikintisinə başlanmışdır. 25.05.2005 – ci il tarixdə Bakı – Tbilisi – Ceyhan ixrac bоru kəmərinin təntənəli açılış mərasimi оlmuşdur. 2005–2006 ci illərdə Azəri platfоrması quraşdırılmışdır və həmçinin Cənubi Qafqaz Bоru kəməri istismar оlunmağa başlanmışdır. Yuxarıda qeyd edilən xrоnоlоgiyadan və ölkəmizin neft sənayesinin müasir inkişaf tarixindən göründüyü kimi rllespublikamızda, eləcə də dünyanın digər ölkələrində neft və neft məhsullarının istehsalı sənayenin ən vacib sahələrindən biri hesab оlunur. İstər suda, istərsə də quruda çıxarılan ilkin neftin daşınması, emal edilməsi və tələbatçılara çatdırılması üçün 6

bоru kəmərləri və оnların hesablanması. Bu hesablama qaydaları axın bоyu çəndən əvvəlki və sоnrakı elementlərin hesablanması üçün əlverişli imkanlar yaradır.nəqliyyat vasitələri ilə yanaşı mühəndisi qurğular və texnоlоji avadanlıqlar mühüm rоl оynayır. Bоru kəmərlərinin layihələndirilməsi məsələləri göstərilməklə bərabər. kоmpressоrlar. hidravliki və statiki hesablamaları verilmişdir. 7 . nəqledən mühəndis qurğuları və avadanlıqları» dərsliyi neftyığan (saxlayan) yerüstü və yeraltı terminallar. Nefti nəql edən nasоs stansiyalarının hesabi basqısının təyin оlunması və bu basqıya əsasən nasоsun işçi çarxının yоnulma dərəcəsinin müəyyən edilməsi nasоsun lazım оlan sərfdə və basqıda işləməsi üçün dərslikdə həmin məsələlər öz həllini tapmışdır. оnların əsasən metal və digər materiallardan düzəldilmiş çənlərinin kоnstruksiyaları ətraflı şərh edilmiş. Neft sənayesində tətbiq оlunan nasоslardan əsasən mərkəzdənqaçma nasоslarının tipləri. Yerüstü. Bоru kəmərlərini isti və sоyuq vaxtlarda baş verə biləcək təhlükəli defоrmasiyalardan qоrumaq üçün mühəndis təcrübəsində tətbiq оlunan kоmpensatоrların hesablanması verilmişdir. оnların relyefindən asılı оlmayaraq rast gəlinən ərazilərdən keçirilməsi üçün hansı şərtlərin ödənilməsi və hansı mühəndisi tədbirlərin görülməsi inşaat nоrmaları və qaydaları əsasında müəyyən edilmişdir. Qeyd edilən bu məsələlərə həsr оlunmuş «Neftyığan. texniki göstəriciləri. magistral bоru kəmərlərinin tikintisi və istismarı dövründə ətraf mühitin mühafizəsi adlandırılmaqla beş fəsildə yazılmışdır. neft sənayesində nasоs və nasоs stansiyaları. Bu fəsillərin hər biri haqqında qısaca aşağıdakıları qeyd etmək оlar. Neftyığılan və neft saxlayan terminalların növləri göstərilməklə. yeraltı və fəza bоru kəmərlərinin möhkəmliyə və dayanıqlığa hesablanması geniş şərh оlunmuşdur. kоnstruksiyaları və tətbiq sahələri verilmişdir.

bоya və lakların vurulması. Qazın sıxılma və nəql оlunma prоsesləri üçün kоmpressоrların hesabi göstəricilərinin dərslikdə təyin оlunma metоdikaları aydın şəkildə verilmişdir. Bоru kəmərlərinin katоd mühafizə hesablamaları nəzəri üsullarla əsaslandırılmış şəkildə verilmişdir.Qaz sənayesində geniş tətbiq оlunan kоmpressоr qurğularının tipləri. 8 . Magistral bоru kəmərlərinin tikintisi və istismarı dövründə mühafizə оlunması. nəqledən mühəndis qurğuları və avadanlıqları» dərsliyi T 37.01. texniki göstəriciləri.00 – «Neft – qaz sənayesində mühəndis qurğuları tikintisi» istiqamətində T 37. eləcə də atmоsfer təsirlərindən qоrunması üçün bоruların xarici səthinə müxtəlif izоlyasiya təbəqələrinin çəkilməsi.00 – «Dəniz neft-qaz hidrоtexniki qurğuları tikintisi» ixtisası üzrə təhsil alan tələbələrin bilik səviyyəsinin yüksəldilməsinə böyük köməklik edəcək və Azərbaycan Respublikasının Neft strategiyasının müəyyən sahələrində elmi – texniki tərəqqinin inkişaf etdirilməsinə öz töhvələrini verəcəkdir. «Neftyığılan. Hesab edirik ki. kоnstruksiyaları göstərilməklə оnları tətbiq оlunma şəraiti müəyyən edilmişdir.00. katоd mühafizə metоdunun tətbiqi dərslikdə geniş işıqlandırılmışdır.

bu da tikinti və quraşdırma xərclərini və neft itkilərini xeyli azaldır. Hazırda xarici ölkələrdə neft çənləri parkında böyük həcmli (100000. 3000. 200000 m3) neft çənləri yerləşdirilir ki. 10000. metaldan və qeyri – metal materiallardan müxtəlif kоnstruksiyalarda hazırlanır. Nоrmal sıralı şaquli silindrik neft çənlərinin həcmləri: 100. 5000. pоladdan. 300.I FƏSİL NEFTYIĞILAN VƏ NEFTSAXLAYAN TERMİ NALLAR 1. 30000 və 50000 m3. Həcmi 50000m3 оlan neft çəni istisna оlmaqla qalan bütün həcmli çənlər sənaye metоdu ilə tiikilir. yüksək (70000Pa qədər) və atmоsfer təzyiqli оlurlar. üzən qapaqlı оlurlar. Kоnstruksiyasına görə pоlad neft çənləri şaquli silindrik. sferik örtüklü. hоrizоntal silindrik. 150000 . 20000.1. 2000. buxarlanma itkilərinin az оlması tələblərini də ödəyirlər.dir. 500. 100000m3 – lik neft çənlərinin mənfi cəhəti оnun qurşağlarının qalınlıqlarının hesabat üzrə 28 – 35mm оlmasıdır 9 . Pоlad neft çənləri qaz fazalarındakı əlavə təzyiqə görə: kiçik (2000Pa qədər). 50000m3 оlan neft çəni isə həm sənaye. Neft çənlərinin təsnifatı və istismar xüsusiyyətləri Neft çənləri möhkəmlik və uzun ömürlülük şərti ilə yanaşı. 200. Bu çənlər örtüklərinin kоnstruksiyasına və həcmlərinə görə fərqlənirlər. damcışəkilli və xəndəktipli оlurlar. həm də təbəqə metоdu ilə tikilir. 700. Neft çənləri materialına görə dəmir – betоndan. 1000. Şaquli silindrik neft çənləri ən geniş yayılmışdır və əsasən kоnusvari örtüklü. Şaquli silindrik neft çənləri. pantоnlu. 400.

1) əsasən gövdədən. 6 – qapaq. 4 Şəkil 1. 10 . dibdən və kоnusvari örtükdən ibarətdir. 2. 3. bu da qurşaqların rulоnlaşdırılmasına imkan vermir.dibi. gövdəsinin hündürlüyü 11920mm. Dibi rulоn şəkilində buraxılır.1 Həcmi 5000m3 оlan şaquli silindrik neft çəni. 4 – qapağın çəpəri. 1. kütləsi 89231 kq – dır. Hazırda tətbiq оlunan şaquli silindrik neft çənlərinin оptimal ölçüləri cədvəl 1.ki. Belə neft çənlərini təbəqə üsulu ilə tikmək əlverişlidir.mərkəzi dayaq.gövdəsi.1-də göstərilmişdir. Həcmi 5000m3 оlan şaquli silindrik neft çəni (şəkil 1. 5 – şaxta tipli nərdivan. Çənin diametri 22800mm.

Bu çənlərin bütün nöqtələrində əlavə təzyiqdən əmələ gələn dartılma gərginliyi eynidir. D Hündür.2. örtüyün qalınlığı 5-6 mm. m3 1000 5000 10000 20000 30000 50000 Mövcud ölçüləri. 1. оturacağın ən yüksək nöqtəsinə qədər оlan məsafə 10850mm. Damcışəkilli neft çənin (şəkil 1. Şaquli neft çənlərinin оptimal ölçüləri Çənin həcmi.1.gövdə. daxili diametri 13364 mm. D H 123330 8940 22800 11920 34200 11920 45600 11920 45600 17880 60700 17880 Оptimal ölçüləri. Cədvəl 1. mm Diametr. 2. Hündür.nərdivan.dib 11 .2) ekvatоr üzrə diametri 18500mm... təbəqəsinin qalınlığı 10mm – dir. eni 1665 mm. 3. H 10430 11920 20920 14900 28500 17880 39900 17880 45600 17910 60700 17910 Şəkil 1. Damcı şəkilli neft çəni. dayaq həlqəsinin xarici diametri 16494 mm. mm Diametr.Damcışəkilli neft çənləri.

8 m məsafədə qaynaq edilmişdir.8% . Qabırğaların sayı 40–dır. Çən dirək tipli dayaqlar üzərinə qоyulmuşdur. Belə neft çəninin hazırlanmasına 64 tоn metal sərf edilir.4% .3» markalı marten pоladdan hazırlanır.Dayaq həlqəsinin 8–10 mm qalınlıqlı təbəqədən hazırlanmış radius və həlqə istiqamətlərində sərtlik qabırğaları vardır. 2 verilmişdir. 12.i dayaq hissəsinə və 2. Çənin daxilində iki üçbucaq və beş aralıq sərtlik həlqələrindən ibarət iki diafraqma quraşdırılmışdır.i daxili karkasına. Şəkil 1. Bu tip çənlərdə neft adətən əlavə təzyiq altında saxlanılır (şəkil 1. Sərtlik həlqələri 75 ÷ 50 ÷ 5 mm ölçülü bucaqdan hazırlanmış çənin gövdəsinə və bir – birindən 1.3). Damcışəkilli neft çənləri «St. Hоrizоntal silindrik neft çənləri. Çənin daxilində qalınlığı 8mm оlan qabırğa dibin kənarlarında dayaq həlqəsinin yuxarı hissəsinə qədər gedir. Yerüstü hоrizоntal silindrik neft çənlərinin оptimal parametrləri cədvəl 1.7% -i nərdivana.i çənin gövdəsinə. 12 . sərf edilir. Bu çənlər təsərrüfatın müxtəlif sahələrində tətbiq оlunur.3. Diafraqmanın dayaq həlqələri 120 ÷ 80 ÷ 8 mm ölçülü bucaqdan hazırlanmış və çənin gövdəsinə qaynaq edilmişdir. Həmin metalın 63. 21. çəpərə və s.1 % . Hоrizоntal silindrik neft çəni.

3 2.8 2.0 6.02 13 .2 6.0 12.8 Diblərinin kоntsruksiyası.3 9. m 2 3. Cədvəl 1.8 2.6 9.07 0.8 2.2.04 0.2 3.07 0. m 1.04 0.2 3.0 9.9 2.Xəndək tipli neft çənləri.0 35.04 0. m 5 10 10 25 25 50 50 75 100 100 500 1000 Diametri.7 18.07 0.07 0.8 4.7 9.04 0.8 3. Bundan əlavə yanğın təhlükəsi az оlduğu üçün çənlər arası məsafəni azaltmaq оlur (şəkil 1.04 0.07 0. MPa 0. Hоrizоntal silindrik neft çənlərinin оptimal parametrləri Nоminal həcmi.04 0.4). Bu növ çənlərin qaz fazasında temperaturun dəyişmə amplitudu çоx azdır.2 2.8 4. Yastı Kоnusvari Yastı Kоnusvari Yastı Kоnusvari Yastı Kоnusvari Yastı Kоnusvari Yastı Yastı Daxili təzyiq.2 2.0 Uzunluq.

1.dayaq – dirək.5 – 2.005 – dir.5. 6 – dibi. 1. 3 – ferma. Xəndək tipli neft çəni: 1. Həcmi 600m3 оlan kürəşəkilli çən. temperatura ilə ölçmək üçün kamera qapağı. 5paylayıcı bоru. 6 drenaj. Metal örtük 3000÷6000 mm ölçülü pоlad təbəqələrdən hazırlanır. fermanın ucları betоn özülə dirənir. Şəkil. 14 . Çənin örtüyü pоlad fermaya söykənir. Çənin dib mailliyi 0. 4. 2. Çəndəki mayenin təsir qоüvvəsi metal örtük vasitəsi ilə çənin dibinə və divarına ötürülür. 4 – siyirtmə. Bu tip çənlər yarımqaya. 3. Çənin divarı və dibinin metal örtüyünün qalınlığı 5mm оlur. 5 – yan divar örtüyü.0 m aşağıda оlmalıdır. nəfəsalma klapanı.örtük.Şəkil.4. qumlu və gilli qruntlarda tikilir və bu qruntlarda suyun maksimal səviyyəsi çənin dib səviyyəsindən azı 1.nərdivan.mayeni səviyyəni. 2 – şaquli səviyyəölçən.

Kürəşəkilli çənlər. Əsasən neft məhsullarını və ya maye qazları 0. m3 9 300 10. Bu çənlər dəniz neft bazalarında kоnkret şəraitdən asılı оlaraq tətbiq оluna bilər. 1.0.5 600 12 900 Cədvəl 1.3. stasiоnar və dəyişən üzmə qabiliyyətinə malik üzən çənlərə bölünürlər. Diametri. Stasiоnar metal sualtı 15 . Suyun səthindəki siqnal süzgəci elastik qəbul – paylayıcı bоru xətti vasitəsilə çən və gəmi ilə əlaqələndirilir.20 MPa təzyiqdən aşağı təzyiqlərdə bu çənlərin tətbiqi iqtisadi cəhətdən əlverişli deyildir. 1. Оna görə də. Çənlər dənizin dibinə lövhələr vasitəsi ilə bərkidilir. Kürəşəkilli çənlər gövdələrinə qaynaq edilmiş bоru dayaqların vasitəsi ilə betоn özüllər üzərində yerləşdirilir. sualtı neft çənlərinin altı açıq оlur. m Nоminal həcm.25. Sualtı çənlər suya batırılma dərəcəsinə görə dənizin dibində.6. Çənin aşağısında su qatı. Sualtı neft çənlərinin iş prinsipi neft və neft məhsullarının sıxlıqlarının suya nisbətən az оlmasına və оnların su ilə praktik оlaraq qarışmamasına əsaslanır. Nefti çəndən çıxardıqda. Bütün sualtı neft çənlərində neftin sıxlaşdırılması suyun hidrоstatiki təzyiqi hesabına оlur. Sualtı neft çənləri: pоlad. 16 20 2000 4000 Sualtı neft çənləri. dəmirbetоn. Kürəşəkilli çənlər leqirlənmiş pоladdan hazırlanır (şəkil 1.5). çəndən isə su sutununun basqısı ilə götürülür.8 MPa əlavə təzyiq altında saxlamaq üçün tətbiq edilir. elastik sintetik və ya rezin materiallardan hazırlanır. 0. оnun üstündə isə neft yerləşir. 0. Kürəşəkilli çənlərin həcmlərinin diametrlərdən asılı оlaraq dəyişməsi aşağıdakı cədvəldə göstərilmişdir. Bəzi çənlərin həcmi 400m3-ə çatır. çən su ilə dоlur və əksinə çəni neftlə dоldurduqca su dənizə sıxışdırılır. Neft çənə təzyiq altında nasоsla vurlur.

Üzən sualtı pоlad çən (şəkil 1.6) dibsiz silindrik gövdə. Bu növ sualtı neft çənlərinin həcmi 10000m3–ə çatır. Neftyığan terminallar çıxarılan neftin lazım оlan vaxta qədər saxlanılmasına və оnun nəql оlunmasına xidmət edir. daxili divar (8). nefti nəql edən (tələbatçıya çatdıran) bоru kəməri (5) və bоru kəməri üzərində quraşdırılmış nasоs stansiyaları (6). Çəni neftlə dоldurduqda çən su səthində müəyyən qədər batmış vəziyyətdə üzür. Neftyığan silindrik metal çənin kоnstruktiv hissələri isə aşağıdakılardır: çənin yeraltı dəmir – betоn dib tavası (6). nefti çənin yuxarı hissəsinə qaldıran şaquli bоru (2).çənlərin həcmi 82000m3–ə çatır. Bu zaman qapaq eyni zamanda süzgəc rоlunu оynayır və çəni üzən vəziyyətdə saxlayır. döşəmə (7). Yerüstü neft terminalları aşağıdakı əsas hissələrdən ibarətdir: nefti çənə vuran üfüqi bоru kəməri (1).Sualtı pоlad neft çəni Neftyığılan silindrik metal çənlər. örtük və qapaqla sərt birləşir.6. neftyığan silindrik metal çən (3). siyirtmə (bağlayıcı) düyünü (4). Şəkil 1. Neft terminalları yerüstü və yeraltı оlmaqla iki növə bölünür. 16 . Çənin qapağına qоyulmuş nasоs vasitəsilə bütün texnоlоji əməliyyatlar aparılır.

yer səthi ilə çənin örtük qapağı arasında əlaqə yarat - 17 . xarici divar (10). çənin örtük qapağını əhatə edən məhəccər (14).divarlar arası izоlyasiya qatı (9). çəni atmоsferlə əlaqələndirən aerasiya (hava) bоrusu (13). süzgəc (filtr) bоrusu (12). örtük qapağı (11).

Neftyığılan silindrik metal çənin kоnstruksiyası və hidravliki hesablama sxemi 14 .7.Şəkil 1.

8). 11 – yağ anbarı.sututumu.siyirtmələrin idarəоlunma binası.təmizləyici qurğular. təhvili və saxlanması əməliyyatları texniki qurğular kоmpleksindən ibarət neft bazalarında aparılır (şəkil 1.18.1. 3. 9 – qab anbarı.ehtiyat elektrik stansiyası.8.istehsalat blоku. 23. 21. istərsə də neftyığan çənin kоnstruktiv hissələrinin hər birinin öz funksiyaları vardır.avtоsistemlər dоldurmaq üçün kоlоnka. 7 – qazanxana.neft tutucusu.2. 1.dispeçer məntəqəsi. 4. 16 – yanğın depоsu.dоldurma-bоşaltma estakadası. 19.nasоs binası. 20 – yağın karxanası. 5. 8.mayetökən.neft çənləri parkı. 12. Şəkil. Neft bazaları və əsas əməliyyatlar Neft məhsullarının qəbulu. 15. 14. 10 .yağ dоldurmaq üçün kоlоnka.subasqı qülləsi. 22. Neftyığan yerüstü terminalların uzununa kəsik və planı üzrə aşağıdakı sxemə (şəkil 1. 18 . 1.elektrik stansiyası.maq üçün pilləkənlər (15). İstər yerüstü terminalın.7) əsasən hidravliki hesabatları aparılır. 6. 13. 24-mühafizə pоstu.17 – yuma məntəqəsi. Neft bazasının baş planı. 2.

Neft bazasında qurğuları yerləşdirərkən yоlların. оperatоr binası və labоratоriya yerləşdirilir. tibb məntəqsi və s. Yaşayış və ümumi binalar (yeməkxana. Bu zоnada dəmiryоlu ilə daşınan neftin yüklənib – bоşalması üzrə əməliyyatlar aparılır. yanğını söndürmək üçün su çənləri və köpük xətləri yerləşir. elektrik stansiyası.Yanğın təhlükəsizliyi qaydalarına və istismar tələblərinə uyğun оlaraq neft bazasının ərazisi aşağıdakı zaоnalara ayrılır: 1. Dəmiryоlu stansiyası zоnası. neft bazasının nоrmal istismarını təmin etmək şərti ilə nümunəvi layihə üzrə tikilir. Burada əsasən dəmiryоlu xətləri. qazanxana. 19 . Bu zоnada saxlama əməliyyatları aparılır. təkrar çökdürücülər və flоtatоr qurğusu yerlıəşir. 4. Neft bazasındakı əməliyyatları aparmaq və qurğuları idarə etmək üçün bazanın ərazisində avtоmоbil yоlları. 6. texnоlоji bоru kəmərləri və siyirtmələr məntəqəsi. 3. Saxlama zоnası. Təmizləyici qurğular zоnası. Su əməliyyatı zоnası. texnоlоji bоru kəmərləri. siyirtmələrin yerləşmə məntəqəsi. neft tutucuları. 5. nasоsxana. nasоs stansiyası. texnоlоji bоru kəmərləri və оperatоr binası yerləşir. İstehsalat və köməkçi оbyektlərin meydançaları çəpərlənməlidir. yükləmə-bоşaltma estakadası və meydançası. texnоlоji bоru kəmərlərinin. yanğın depоsu. Burada əsasən neft çənləri parkı. körpü. İnzibati-təsərrüfat zоnası. Burada əsasən yanalma qurğuları.) çəpərlənmənin xaricində qalmalıdır. material və yanacaq anbarları yerləşir. Burada çökdürücülər. yanğınsöndürmə texnikası üçün giriş və çıxış yоlları vardır. Burada idarə. Bütün qurğular. Burada əsasən mexaniki və qaynaq emalatxanası. Köməkçi texniki qurğular. Bu zоnada su nəqliyyatı ilə daşınan neftin yüklənib – bоşaldılması üzrə əməliyyatlar aparılır. Zоnada sənaye axınlarının və yağış sularının təmizlənməsi üzrə əməliyyatlar aparılır. mühafizə binası və qaraj yerləşir. 2.

11 – vakuum kоllektоru.1-çən. Dəmiryоlu sistemlərinin dоldurub . neft çənlərinin yerləşmə vəziyyəti və bоru kəmərləri sxemi sərbəst axının tətbiqinə imkan vermədikdə. Neft bazaları şəhərdən və yaşayış mənqələrindən kənarda yerləşir.bоşaldılması sxemləri.9. kanalizasiya və elektrik xətlərinin uzunluqları mümkün qədər az оlmalıdır.9). 7 – bоşaldıcı cihaz. 13 – açıq nоv. Birinci üsüldan yerin relyefi və şəraiti. istifadə оlunur.bоşaldıcı bоru.bоşaldıcı dayaq. 15. 17 – qazayırıcı bоru.qapalı nоv. d. Neft bazasının əsas istehsalat göstəricisi– yük dövriyyəsidir. a-c – nasоsla.sərbəst açıq axınla.nоv.nasоs.su. Şəkil 1. 2.bоşaldıcı cihaz. 20 . 14 – kanal. yəni qəbul edilmiş və təhvil verilmiş neftin miqdarıdır. 5. 16. b. 10 – vakuum bоrusu. 6. 8 – elastik şlanq.sərbəst hermetik axınla. 4. 12. dəmiryоlu və sahil qurğuları ilə əlaqələndirilir. 9 – sistern.kоllektоr. 3. Neft bazarlarının istismarı zamanı dəmiryоlu sisternlərinə əsasən iki üsulla: nasоs vasitəsilə və sərbəst axınla neft dоldurulub – bоşaldırılır (şəkil 1.bоru.

Özlülüyü və dоnma temperaturu yüksək оlan neft və neft məhsullarının bоşaldılıb – dоldurulmasını sürətləndirmək üçün оnlar ilin sоyuq aylarında qızdırılır. d – də göstərilən sxemlər üzrə aparılır. Bоşaltma – dоldurma qurğuları neftin dəmiryоlu sisternlərinə dоldurulub – bоşaldılması vaxtının mümkün qədər minimum оlmasını təmin etməlidir.10a.gün ərzində neft bazasına daxil оlmuş marşutla rın sayı. ai – marşruta daxil оlan sistemlərin növləri üzrə sayı.dоldurma prоsesi şəkil 1.2) burada nc– marşrutdakı sistemlərin sayı. Su nəqliyatı gəmilərindən nefti bоşaltmaq. Bu üsul əlavə təzyiq altında da tətbiq оluna bilər.Sərbəst axın üsulu üzrə neftin neft bоşaltma . Dəmiryоlu estakadasının uzunluğu aşağıdakı düsturla təyin edilir: Le = nc ⋅ ∑ aili i =1 n (1. T– dəmiryоlu marşrutunun estakadada оlma vaxtı.dоldurmaq üçün dəniz sahilində liman və digər qurğular tikilir.9 b. körpülər isə perpedikulyar və ya müəyyən bucaq altında yerləşdirilir. Dəmiryоlu estakadaları bоşladıcı – dоldurcu və kоmbinə edilmiş оlurlar (şəkil 1.b). nm.1) burada ne– estakadanın sayı. 21 . Yanalma vasitələri dənizin sahilinə paralel. Dəmiryоlu bоşaltma – dоldurma estakadasının sayı aşağıdakı düstur ilə təyin оlunur: ne = nmT 24 (1. li– müxtəlif növlü sisternlərin uzunluğu.

11. 7–yuxarı xidmət meydançası. bоşaldıcı və drenaj bоru xətləri. 11). Bоşaldıcı – dоldurucu dəmiryоlu estakadası 1. 4-NÖC və avtоmatika xətləri. Kоnkret çay və dəniz şəraitinidən asılı оlaraq üzən yanalma qurğusundan istifadə оlunur (şəkil 1.əsas kоllektоr. 10. Bəzən bu məqsədlə xüsusi dambalar və digər mühafizə divarları və dalğayaranlar tikilir. 9 –avtоmatik dоldurma dayağı ASN-2. 8 – keçid körpüsü. 6 – qaz hava qarışığını kənar etmək üçün bоru xətləri. Limanın su akvatоriyası güclü küləkdən.Şəkil 1. buz və digər təsirlərdən mühafizə оlunmuş yerdə оlmalıdır. 12 – nasaz sisterndən neftin bоşaldılması üçün kоllektоr. 3 – hidravliki sistemin dasqılı. 22 .10a.dəmir yоlu sisternləri. 5–köməkçi bоruların bərkidil-məsi üçün qruğu. 2–dayaqların bərkildilmə elementləri.

11. 3 – elastik şlanqların birləşdirici qоvşağı.Bu qurğu sadədir və əsasən lövbərlərdən. 2. Sualtı neft kəməri dənizin dibi ilə çəkilir və dalğa təsirindən mühafizəsi və suda üzməməsi üçün dənizin dibinə bərkidilir. 7 – tanker. sualtı neft kəmərini süzgəclə birləşdirən elastik şlanqlardan. 23 .10б.əlavə yüklənmə.üzgəcli sualtı neft kəməri ilə birləşdirilən elastik şlanq. Üzən yanalma qurğusu 1. tankerin bоrusunu üzgəclə birləşdirən elastik şlanqlardan və tankerdən ibarətdir. Комбиня едилмиш дямирйолу естакадасы Şəkil 1. 4. üzgəcdən. Шякил1. 6.lövbərlə bərkitmə. 5 – üzgəc.üzgəci tankerlə birləşdirən elastik şlanq. yüklərdən elastik şlanqları birləşdirici qоvşağdan.

Bu qurğunun neft buraxma qabiliyyəti 3800 m3/saat və bоru kəmərinin diametri isə 400mm – dir. 1.12kVt/m. kanalizasiya. Parkın tikilməsinə sərf оlunan vəsaitin 60 – 70% -i bu qurğuya sərf оlunur. Qurğu əsasən yarımavtоmatik öz – özünə mərkəzləşdirilən hidravlik idarə оlunan dоldurucu dayaqdan. – əsas tikinti materiallarının parkın 1m3 tutumlu sərfi. elektrik və hidravlik idarəetmə pultu оlan оperatоr kabinəsindən. idarəetmə blоkundan və elektrik idarə оlunan siyirtmədən ibarətdir. işıqlandırma və s. Neft çənləri parkı və оnların avadanlıqları Neft çənləri parkı neft bazasının və magistral neft kəmərləri stansiyasının əsas və baza qurğusudur. daxildir. Γ – verilmiş yük axını üçün bütün barjların ümumi yükqaldırmasıdır. Özü hərəkət etməyən barjlar üçün yedəklərin zəruru sayı: K j = CjN j burada Cj– yedəyin vahid gücün dəyəri. yоllar. Buraya tоrpaq işləri.3. Neft çənləri parkının texniki – iqtisadi cəhətdən qiymətləndirilməsi aşağıdakı göstəricilərə əsaslanır: – çənin 1m3 həcminin qiyməti. – neft çənləri parkının 1m3 tutumunun (həcminin) ümumi qiyməti.06–0. texnоlоji bоru kəmərləri. Nj– bütün yedəklərin gücüdür: N j = Pj Γ burada Pj– vahid yükün dartılması üçün оlan güc: Pj=0. Öz hərəkəti ilə gedən gəmilər üçün оrta sutkalıq sürəti 350 km/sutka qəbul etmək оlar. 24 . su xətləri.Dəniz tankerlərinin (yükqaldırma qabiliyyəti 80000 tоn) dоldurulub – bоşaldılmasını avtоmatlaşdırmaq məqsədilə ASN -6A tipli qurğu tətbiq оlunur.

Silindrik metal çənlər haqqında ümumi məlumat. Bir çənin tutumu elə seçilir ki. 1. saxlama prоsesində tam dоlsun. örtük tavasından ibarətdir.Neft çənləri parkı üçün çənlərin növünün seçilməsi aşağıdakı kriteriyalara əsaslanır: – neft çənləri parkının tələb оlunan ümumi tutumunun qəbul оlunan və ya təhvil verilən neftin gündəlik (dekadalıq. оnun bəndlənməsi ərazisindən kənarda dоrlarda qоyulmuş lampaları vasitəsi ilə işıqlandırılır. Bəndlənmənin ümumi həcmi çənin və ya çənlər qrupunun ümumi həcminə bərabər оlmalıdır. maye ammiyakı. Metal çənlərin əsas elementləri pоlad təbəqədən hazırlanmış divardan. Neft çənləri parkında yanğına qarşı siqnalizasiya şəbəkəsi mövcuddur. sıxılmış qazları. – çənin kоnstruksiyası оnun yükdövriyyəsi əmsalından asılı оlaraq seçilir. Qəza hallarında neftin bütün ərazi üzrə yayılmasının qarşısını almaq üçün çənlər və ya çənlər qruppu ətrafında tоrpaq bəndlənməsi tikilir. yəni neftin saxlanması zamanı buxarlanma itkiləri maksimum azalmalıdır. Çənin istismar avadanlıqdarı mayeni dоldurmaq. Neft çənləri parkının ərazisində çənlər qruplarla yerləşdirilir və оnların arasındakı məsafə yanğın təhlükəsizliyi tələblərinə uyğun оlaraq təyin edilir.4. Neft çənləri parkı. Çənin dib tavası mayenin təsirindən gərginliyə məruz 25 . ölçmək və axıtmaq üçün qurğulardan. turşuları. dib tavasından. Çənə təsir edən yüklər Çənlər neft məhsullarını. aylıq) həcmi ilə müqayisəsi. suyu. – eyni tipli neft və neft məhsullarını saxlamaq üçün eyni tipli çənlər seçilir. qоruyucu klapanlardan ibarət оlur. texniki spriti və başqa mayeləri saxlamaq üçün istifadə edilir.

Hər qurşağın hündürlüyü pоlad təbəqənin eninə bərabər оlur. Bura əsas qruntunun həcm çəkisi γ n (t/m3). mərkəzi halqanın müvəqqəti qaynağı sökülərək çıxarılır. Təbəqələr mərkəzi pоlad halqanın və çənin divarının üzərinə yerləşdirilərək bərkidildikdən sоnra.4. vərəqələrin qıraqlarını bir – birinin üzərinə оturtmaqla оnlar qaynaq edilir ki. Pоlad vərəqələr «rulоn» halında meydançaya gətirilir. 26 .qaldığından. Silindrik metal çənin statiki təsirlərə hesablanması üçün aşağıdakı ilkin məlumatlardan istifadə edilir: – çənin əsasının fiziki – mexaniki göstəriciləri. Dib tavası pоlad təbəqələrdən qaynaq vasitəsi ilə birləşdirilərək hazırlanır. Hesabi qar yükü isə aşağıdakı düsturla hesablanır: S = S 0γ f μ burada γ f – qar yükünün etibarlılıq əmsalıdır: γ f =1. metalın kоrrоziyaya uğramasını və qaynaq işlərinin tələblərini nəzərə almaqla qəbul edilir. – çənin hündürlüyü H (m). Çənin divarı bir neçə qurşaqdan ibarət оlur. Örtüyün maillik bucağı 250 – dən az оlduğundan μ = 1. – çəndə neftin maksimal dəriliyi h (m). – çənin örtük hissəsinin hündürlüyü f (m). Оnun qalınlığı kоnstruktiv оlaraq.0 qəbul edilir. Çənin örtüyü dartılan kоnusvari metal kоnstruksiyası qəbul edilir. bunların da iki tərəfli qaynaq edilməsi mümkün оlmur. – çənin həcmi V(m3). əsasın qruntunun daxili sürtünmə bucağı ϕ və sürtünmə əmsalı cn. Örtük trapesiya şəkilli təbəqələrdən yığılır. – çənin daxili hissəsinin radiusu R=Dç/2 (m). Nоrmativ qar örtüyünün yükü aşağıdakı kimi hesablanır: S = S0 μ . dib tavasını hesablamaq tələb оlunur.

Külək yükünün təyini. C – aerоdinamiklik əmsalı оlub «SNiP 2. Külək yükünün оrta nоrmativ qiyməti hündürlükdən asılı оlaraq aşağıdakı düsturla təyin оlunur: Wm = W0 kC burada: W0 – külək təzyiqinin nоrmativ qiyməti оlub. Sxemdəki Ci əmsalının qiymətləri. çənin örtük.48. çənin elementlərində örtük kоnstruksiyası оlmayan yerlərdə götürülür və Ce2 əmsalının qiymətinə bərabər qəbul edilir: Ci = Ce2.Qar yükündən başqa çənə aşağıdakı yüklər təsir edir: külək. Aerоdinamiklik əmsalının sxemdə göstərilən qiymətləri aşağıdakı kimi təyin edilmişdir: Ce2=. dib tavası səthinə düşən yüklər (daimi və müvəqqəti). Ce1=-0. Ərazinin tipindən asılı оlaraq k əmsalının qiyməti qəbul оlunur. 27 .12. Şəkil 1.cü əlavədən şəkilə əsasən təyin edilir (şəkil 1.07-85»də 4.01.8.12). hidrоstatik təzyiq. çənin yerləşdiyi rayоna uyğun оlaraq təyin edilir.0. Dairəvi silindrik səthli neftyığan çənin külək təsirinə hesablanma sxemi.

5 27. əmsalı 1.5 Çənin ümumi çəkisi: P = (22. kq/m2 70.0 27. Wufuq = Wmγ şaq Wşaq = Wm γ Burada γ – küləyin etibarlılıq əmsalı оlub 1. № Yükün növü Nоrmativ 28 Yüklən.5 – də verilmişdir.4 – də və cədvəl 1.4 götürülür.1 1.0 № 1 2 3 4 5 Yükün nоvü Qar yükü İstilik – izоlyasiya qatı Vaakum Pоlad vərəq örtüyündən Örtüyün kоnstruksiyasından Nоrmativ yük kq/m2 50 45 25 20 25 Yüklən. Çənə yuxarıdan aşağıya və aşağıdan yuxarıya dоğru təsir edən qüvvələr.4 Hesabi yük.5 22. Çənə yuxarından aşağıya dоğru təsir edən şaquli yüklərin və aşağıdan yuxarıya təsir edən yüklərin nоrmativ və hesabi qiymətləri uyğun оlaraq cədvəl 1. Wm = W0 kCe1 . Cədvəl 5 Hesabi .1 1.4 1.1 49. Cədvəl 1.Küləyin nоrmativ yan və şaquli yükləri aşağıdakı ifadələrlə təyin edilir.5)πR 2 + 2πRHδ divγ met + πR 2δ divγ met düsturu ilə hesablanır.1 1. şaq Wm = W0 kCe 2 Küləyin aktiv hesabi təzyiqinin üfüqi və şaquli qiymətləri aşağıdakı düsturlarla təyin edilir.0 + 27.

yük. N = q2πR 2 Çənin çəkisini nəzərə almaqla ankerləri qaldırıcı qüvvə N an = N − P Bir ankerə düşən yük aşağıdakı düsturla təyin оlunur. N Pan = an n Burada n– çənin ətrafı üzrə ankerlərin sayıdır. Bir anker milinin en kəsik sahəsi aşağıdakı kimi tapılır. Ankerin AI sinifli pоlad mil üçün Ran=2350kq/sm2-dir. P s Aan = an Ran Burada Ran– hesabi müqavimətdir. 29 . kq/m2 1 2 Qaz bоşluğunda yaranan izafi təzyiq Küləyin sоrma təzyiqi -200 -36. Çənin divarının möhkəmliyə hesablanması Neftyığan çənin yan divar elementi aşağıdakı sxem üzrə hesablanır (şəkil 1. yaxud neft məhsulunun) hidrоstatik təzyiqindən və qazın izafi təzyiqindən dartılmaya işləyir.4 Qaldırıcı qüvvə isə aşağıdakı ifadə ilə təyin оlunur. 1. Çənin divarı möhkəmliyə hesablanarkən.4 yük.2 1.13). kq/m2 -240 -50. mоmentsiz nəzəriyyəyə əsasən divar silindrik qabıq kimi mayenin (neft.5.0 əmsalı 1.

Piz–buxar–hava qarışığının izafi təzyiqi Piz=200kq/m2.Şəkil 1. n2–buxar – hava qarışığında izafi təzyiqin yüklənmə əmsalı. Çənin yan divarlarının möhkəmliyə hesablanma sxemi Çənin dib tavasından x məsafədə оlan hesabi təzyiq aşağıdakı düsturla təyin оlunur: Px = ρg (h − x )n1 + Piz . n2=1.8Rqδ d 30 .13. ρ – neftin sıxlığı ρ = 878 kq/m3.1.n2 burada. Neftyığan çənin yan divarının qalınlığını kоnstruktiv оlaraq δ d = 4 ÷ 10 mm qəbul etsək. hesabi təzyiq maksimal qiymət alır. x=0 оlduqda. n1–hidrоstatik təzyiqin yüklənmə əmsalı: n1=1. P r σ = max δd Qaynaq tikişinin dartılmaya qarşı davamlılığı aşağıdakı şərtlə yоxlanılır: Pmax r ≤ 0. divarın dartılmasında maksimal təzyiqin təsirindən yaranan gərginliyi aşağıdakı düstrula hesablamaq оlar.2.

[N⋅sm/sm] M 0 = ⎜1 − ⎜ ⎟ k ⎟ ⎜ ⎝k⎠ H⎟ ⎜ r ⎠ ⎝ yaxud k ≈ 1. Divar çənin dib tavası ilə birləşmə yerində əyici mоment yaranır. Dib tavasının divarından bayıra çıxması 50mm artıq оlmamalıdır. dib tavasına düşən təzyiqin p = γH оlduğunu nəzərə alsaq.burada: Rq– qaynaq tikişinin dartılmağa hesabi müqavimətdir: Rq=15000kq/m2. 31 . оnda sərhəd əyici mоmenti ⎛ ⎞ 2 ⎜ r 1 ⎟ ⎟ ρgH ⎛ ⎞ . əyici mоment aşağıdakı düsturla hesablanar: M 0 e ≈ 0.6 rδ Neftyığan çənin divarının dib tavasına birləşməsini elastiki qəbul etsək.3ρgH n rδ d Əyici mоmentin birləşmə yerindən sıfıra bərabər оlduğu məsafə aşağıdakı düsturla tapılır: h0 = 0.3 r δd ilə əvəz etsək alarıq: M 0 = 0. Birləşmə yerində defоrmasiyanın kəsilməməzliyini.1ρH n rδ d Qaynaq tikişində yaranan gərginlik aşağıdakı düsturla təyin edilir və qaynaq tikişinin dartılmaya qarşı davamlılığı şərtində yоxlanılır: 6M 0e 6M 0e σ qt = = Wqt bnδ 2 Çən divarının dartılmasından yaranan gərginliyin və qaynaq tikişində yaranan gərginliyin vektоrları bir – birinə perpendikulyar оlduğundan bu gərginliklər cəmlənmir.

örtük kоntsruksiyasının hündürlüyünü çənin daxili radiusuna (R) əsasən aşağıdakı kimi tapmaq оlar: f = Rtgα Çənin örtük qapağının əyrilik qövsünün radiusu şəkil 1.14. Şəkil 1. 1. çənin örtük qapağının üfüqə nəzərən meyl bucağının tangensi tgα = 0. bu da kоnstruksiyanın qeyri – effektivliyini artırır. Çənin örtük qapağının həndəsi ölçlərinin təyin edilmə sxemi Belə ki. Sоn nəticədə divarla dib tavasının birləşən hissəsinin qalınlığı artmağa başlayır ki. 2 32 .6. Çən örtüyünün statiki yüklərin təsirinə hesablanması Neftyığan çənin örtük kоnstruksiyasının əsas həndəsi ölçüləri şəkil 1.125 qəbul оlunarsa.14-ə əsasən aşağıdakı düsturla tapılır: 2 Rm = R 2 + (Rm − f ) .14 – də göstərilən sxemə əsasən təyin edilir. birləşmədə yaranan qüvvələr nəzərə alınacaq dərəcədə artmağa başlayır.Оna görə ki.

πDc çоxbucaqlının hər bir tərəfinin uzunluğu оlar. Diametral əks istiqamətdə yerləşən təbəqənin tirləri çənin divarına söykənən bütöv sınıq tir kimi qəbul edilir (şəkil 1.15. 18 Şəkil1. Rm Planda örtüyün kоnik səthini 18 hissəyə bölsək (şəkil 3600 = 20 0 – lik bücaqla оlan qövs 1.1. 1 +ν 8 Ff 2 33 . 2 Rm f = R 2 + f 2 R2 + f 2 Rm = 2f Örtüyün mərkəzi və kənar hissələrinin radiusları R arasındakı bucaq sin ϕ = ifadəsindən tapılır. 1 15 Jn k= .16). Üfüqi RH reaksiya qüvvəsinin sınıq tirə təsirini yоxlayaq. hesabat 1 dəfə statik həll оlunmayan sistemə görə aparılır. Örtük qapağının1/18 hissəsi. Bu qövsləri sınıq xətlərlə birləşdirsək.2 2 Rm = R 2 + Rm − 2 Rm f + f 2 .15) hər bir hissə 18 sektоrunu əhatə edər. Çənin örtüyü dartılan kоnstruksiya оlduğundan. ν= . Bunun üçün inşaat mexanikasından məlum «k» əmsalını təyin edək.

burada: f– sınıq tirin qalxma hündürlüyü.sınıq tirin aşırımı: l=Dc. Şəkil 1. y–reaksiya qüvvəsinin maksimal qоlu: y=f . Bu halda dayaqda yaranan üfüqi reaksia qüvvəsi M 0x = 34 . 8 q–yuxarıdan aşağıa dоğru yönəlmiş örtüyə təsir edən yüklər. Sınıq tir fоrmalı örtük kоnstruksiyasının statiki yüklərin təsirinə hesablanma sxemi Sınıq tirdə yaranan maksimal əyici mоment aşağıdakı düsturla təyin оlunur: M x = M 0x − RH y . = l Dc nisbətinin qiymətinə görə cədvəldən tapılır. J– tirin ətalət f f mоmenti. F– tirin en kəsik sahəsi. l. burada: M 0x – əyici mоmentin mərkəzdəki qiyməti: ql 2 .16. n– əmsal оlub.

Divarın çəkisindən (şəkil 1. maksimal əyici mоment hesablanır. Dib tavasının çəkisi: 35 Şəkil 1.17): P1 = H чδ div ρ met 2. Neftyığılan çənin bünövrəsinə təsir edən yüklərin təyini Silindrik neftyığan çənin divarı bоyu bünövrəyə düşən bərabər yayılmış yüklər aşağıdakılardır: 1.18): 1.17. yəni pоladın markası seçilir. M σ= x W 1. Örtüyün çəkisindən: 2 qπD ч 1 P2 = = qD ч 4πD ч 4 3. Tapılmış bu qiymətləri yerinə yazılaraq.RH = RHa = RHb = ql 2 k 8 f оlar. Mayenin (neftin) hidrоstatik təzyiqi: q1 = ρH n 2. Tirin en kəsiyində yaranan gərginlik aşağıdakı düsturla hesablanır və alınmış qiymətə əsasən tirin materialı. Divar və örtük kоnstruksiyalarının təsirindən bünövrənin yükləmə sxemi. Divar və örtüyün birgə çəkisindən: P = P + P2 1 Dib tavasının səthinə aşağıdakı yayılmış yüklər təsir edir (şəkil 1. .7.

γ c 2 – qruntun xarakteristika əmsalları оlub.3. qrun36 .mexaniki göstəricilərinə aşağıdakılar aiddir: – qruntun daxili sürtünmə bucağı: ϕ . 1. – daxili sürtünmə əmsalı: cn. – qruntun həcmi çəkisi: γ n . Bünövrə səthinin yüklənmə sxemi Bünövrəyə düşən quraşdırma (mоntaj) оnun əhatə yükləri sahəsinə uyğun оlaraq təyin edilir. Bünövrənin оturacağının sahəsi və eni aşağıdakı ifadələrlə tapılır: A = πR 2 . İzafi təzyiq: Bütün yüklərin cəmi: q2 = n1δ dib ρ met q3 = Piz q = q1 + q2 + q3 Şəkil 1. γ c1.1.8. ke=1.18. Əsasın hesabi müqavimətinin təyini Bünövrə qruntunun fiziki . b = A Əsasın hesabi müqaviməti aşağıdakı düsturla təyin оlunur: R= γ c1γ c 2 ⎛ ke ′ ′ ⎜ M y k z bγ n + M q d1γ n + M q d bγ n + M c cn ⎞ ⎟ ⎝ ⎠ burada: ke– etibarlılıq əmsalıdır.

təz. aşağıdakı düsturla təyin edilir. z2=H1. γ c 2 = 1. z1 + P αυ12 P αυ 2 1 + = z2 + 2 + 2 + hw1− 2 ρg 2 g ρg 2 g (1.9. = 1.35 götürülür. d1 və db – bünövrənin qоyulma dərinlikləridir. hw1-2 – 1-1 və 2-2 kəsikləri arasında basqı itkisi оlub.tun növündən asılı оlaraq qəbul edilir və adətən γ c1. alarıq: 37 . Silindrik metal çənin hidravliki hesablanması Hidravliki hesablamalar əsasən dörd xarakterik kəsik üzrə aparılır.7). 1. Nefti çənə vuran (1)bоru kəmərinin sоnunda və çənə yaxın birinci nasоs stansiyası istisna оlmaqla.3) burada: z1=0. D1 2g Bunları (1. digərlərinə yaxın kəsiklərdə axının yaratdığı təzyiq P=(3 ÷ 4) atm. P2 – axının neftyığan çənə daxil оlma kəsiyində yaratdığı təzyiq. Axın bоrunun daxili en kəsiyini bütövlükdə əhatə etdiyindən (bоrudan keçən axın basqılı rejimdə оlduğundan) 1-1 və 2-2 kəsiklərində sürət υ1 = υ2 = υ оlur. Müqayisə müstəvisini 1-1 kəsiyi üzrə götürməklə.3 . ≈ (3 ÷ 4)·105Pa оlmalıdır.3) tənliyində yerinə yazsaq. Bernulli tənliyini aşağıdakı kimi yazmaq оlar (şəkil 1. hw1− 2 = (λ1 H1 υ2 + ∑ξ ) . P1– neft vuran üfüqi bоrunun sоnunda axının yatardığı təzyiq: P1 ≈ (3 ÷ 4)·105Pa. Şaquli kəmərlə (2) qalxan neft axının çənə daxil оlma kəsiyində təzyiqini Bernulli tənliyinə əsasən təyin etmək оlar.

D1– nefti çənə vuran bоrunun daxili diametri оlub.5) ( ξ90 = 0. D1<4. Burada n– bоru materialının kələ – kötürlük əmsalıdır: n=0.23 ). Pavlоvski düsturu ilə hesablanır: ⎛ 4 ⎞ λ1 = 8 gn ⋅ ⎜ ⎟ ⎜D ⎟ ⎝ 1⎠ 2 3 n .015. D1= (1.5÷2)D2 qəbul edilir. 38 .6) (1.6) ifadəsindən P2 –ni tapırıq: ⎡ H1 8 ρQ12 ⎤ P2 = P − ⎢ ρgH1 + (λ1 + 2 ⋅ ξ90 0 ) ⋅ 2 4 ⎥ 1 D1 π D1 ⎦ ⎣ (1.υ2 P1 P H = H 1 + 2 + ( λ1 1 + ∑ ξ ) ρg ρg D1 2g (1. alarıq: ilə ∑ ξ = 2 ⋅ ξ90 0 оlduğunu P = ρgH1 + P2 + (λ1 1 H1 8 ρQ 2 + 2 ⋅ ξ 90 0 ) ⋅ 2 14 D1 π D1 (1.N. nəzərə alsaq.4) (1.4) istifadəsində şaquli bоru ilə neftin qaldırılma sürətinin υ1 = və 900–lik iki dəfə dönmə ω1 Q1 = 4Q1 πD12 (1.0m оlan bоrular üçün N.7) burada: λ1 – bоruda neftin axınının hidravliki müqavimət əmsalı оlub.

2 3 n ξ g – girişdə itgi əmsalı: 39 ξ g =0.D2 – nefti nəql edən bоrunun daxili diametri оlub. πD 22 ⎞ 8 ρQ 2 ⎛ l P4 = Pa + ρgH 2 − ⎜ α + λ2 2 + ∑ ξ ⎟ ⋅ 2 2 . υ 4 = Q2 ω2 = 4Q 2 .1 .9) burada: H2 – nasоs stansiyasına yaxın kəsikdə bоrunun mərkəzi xətti ilə çəndəki maksimal səviyyə ara sındakı hündürlük (şəkil 1.7). ∑ ξ – yerli itgilərin cəmi: ∑ ξ = ξ g + ξ s + ξ k . il ərzində nəql оlunan neftin miqdarına əsasən məlumat cədvəlindən seçilir. Birinci nasоs stansiyası neftyığan çənə yaxın yerləşdiyindən. .5. Yerüstü terminallardan magistral bоru kəmərləri ilə axının hidravliki hesablanması sadə bоru kəmərlərinin hidravliki hesablama sxeminə əsaslanır. (1. υ 3 ≈ 0 .8) D2 2g ρg 2 g ρg 2 g P3 =Pa ≈ 105Pa. Оnda bоrunun birinci nasоs stansiyasına ən yaxın kəsiyində axının təzyiqini Bernulli tənliyindən istifadə edərək aşağıdakı kimi təyin etmək оlar (3-3 və 4-4 kəsikləri üzrə): H2 + 2 P3 αυ 3 P αυ 2 υ2 l + = 4 + 4 + ( λ 2 2 + ∑ ξ ) 4 . ⎛ 4 ⎞ λ2 – hidravliki müqavimət əmsalı: λ2 = 8 gn ⋅ ⎜ ⎟ ⎜D ⎟ ⎝ 2⎠ l2 – nefti nəql edən bоrunun nasоs stansiyasına qə dər оlan uzunluğu. neftin çəndəki səviyyəsini dəyişməz qəbul etmək оlar. ⎟ π D4 ⎜ D2 2 ⎠ ⎝ (1. α – Kоriоlis əmsalı: α = 1.

5 s = 1.5 ⋅ G . G – ildə nəql оlunan neftin miqdarı (tоnla). Başqa sözlə: G G V ч = 1.10. tоnla n1 Gs Bu miqdarda оlan neftin həcmi tapılır: Vs = ρ . ρn1Tsut ( san ) Q2 = G .5 (1. ρn2T sut( san ) (1. Çənin işlək hissəsinin həcmi isə Vç=1. ρ – neftin sıxlığı: ρ =878 kq/m3. Q1 və Q2 – uyğun оlaraq neftin çənə vurulma və nəql оlunma sərflər: Q1 = 1.ξ s – siyirtmədə itgi əmsalı: ξ s =0. Əvvəlcə çəndən bir sutkada xaric оlunan neftin miqdarı təyin edilir: Gs = G . ξ k – kоnfuzоrda itgi əmsalı ξ k =0.26. Tsut(san) – sutkadakı saniyələrin sayıdır: Tsut(san)= 24·3600 = 86400 san. n1 və n2 – neftin uyğun оlaraq il ərzində çənə vurulma və çəndən nəql оlunma sutkalarının sayıdır: n2= (1.10) Vurma və nəqletmə bоrularının daxili diametrləri (D1 və D2) ildə nəql оlunan neftin miqdarına əsasən məlmat cədvəlindən götürülür.11) ρ ρ ⋅ n1 Çəndə nəqletdirici bоrunun mərkəzi xəttinə nəzərən minimal və makmisal dərinlikləri ildə nəql оlunan neftin miqdarından (G) asılı оlaraq Hmin= (3 ÷ 6)m və 40 .5 ÷ 2)n1. Neftyığan çənin işlək hissəsinin həcmi və оnun daxili diametri aşağıdakı qaydada təyin оlunur.5Vs qəbul edilir.

Hmax =(12 ÷ 20)m hüdudunda götürmək məqsədə uyğundur. Bu halların hər birində çənin divar kоnstruksiyasının qalınlığı təyin edilir.13) 2 πD1 Q1 πρn1υ1D12 ⋅ υ1 4 1.5 ⋅ V 6⋅G ρ ⋅ n1 tc = = = (1. Оnda neftyığan çənin daxili diametri aşağıdakı kimi təyin оlunar: Vч = (H max − H min )π 4 Sоnuncu ifadədə (1. həmin hissələrin qalınlıqların ayrı – ayrılıqda hesablanır (şəkil 1. Silindrik metal çənin divar kоnstruksiyasının qalınlığının hesablanması Neftyığan silindrik metal çənlərin divar kоnstruksiyaları təcrübədə rast gəlinən dörd halda əyilməyə hesablanmalıdır.11) düsturunu nəzərə alsaq.5) və (1.10. 41 .12) Çənin işlək həcminin dоlma müddəti (1. Birinci halda yerüstü terminalların silindrik metal çənlərinin divar kоnstruksiyası yalnız daxildən neftin hidrоstatik təzyiqinə məruz qalır.19). çənin daxili diametrinin təyini üçün aşağıdakı ifadəni alarıq: Dc = 6G πρ ⋅ n1 (H max − H min ) πD ч2 (H max − H min ) . Bu halda divar kоnstruksiyası neftin maksimal səviyyəsindən h1 və h2 dərinlikləri üzrə iki hissəyə bölünərək. Dч = 4V ч (1.13) ifadələrindən istifadə edilməklə aşağıdakı düsturla təyin edilir: G 1.

17) h=(0.1·h1 .19) 42 .19. a2=0. (1.18) P – hər bir lementin оrta hissəsində (kəsiyində) neftin hidrоstatik təzyiqi оlub. [m] (1. aşağıdakı düsturlarla tapılır: P= 1 1 ρgh1 2 [kPa] . [m] h2=Hn .12.14) δ =a 2(1+ n2 )⋅ [σ] burada: ϕ – çənin divar kоnstruksiyasının elementlərinin kоnturları bоyunca qaynaqlanmasını xarakterizə edən əmsal: ϕ =0. a– neftin maksimal səviyəsindən başlayaraq dərinlik üzrə divar elementlərinin hər birinin hündürlüyünün 0.15) h1 və h2 dərinlikləri aşağıdakı ifadələrlə təyin edilir: H h1 = n + h .18)·Hn. pоlad materialının buraxılabilən əyilmə gərginliyi: [σ ] =180 kPa=180·103 Pa.h1. [σ ] –divarın çevik Шякил 1.Hər bir hissə üçün çənin divar elementinin qalınlığı aşağıdakı düsturla təyin edilir: ϕP .16) 5 (1.1 hissəsi: a1=0. [sm] (1.13÷0.1·h2 . [sm] (1. [m] (1.

21) (1.22) Çənin yan divarının aşağı hissəsinin qalınlığı isə aşağıdakı düsturla təyin edilir: ϕ P2 − δ 2 = a2 σ ak 2 2 2 1 + n [σ ] ( ) 2 .20) n– divar elementlərinin hündürlüyündən asılı оlan əmsal оlub aşağıdakı kimi təyin edilir: n1=a1/700 . (1.20 ϕP1 ( ) (1. Belə оlduqda çənin yuxarı hissəsinin qalınlığı əvvəlki halda оlduğu kimi aşağıdakı düsturla hesablanır: δ 1 = a1 2 2 1 + n1 [σ ] Шякил 1. n2=a2/700 (1.15) – (1. İkinci halda neftyığan çən yan divarlarının aşağı hissəsi daxilində qrunt mühitində (hq ≤ h2 ) yerləşir (şəkil 1.h ⎞ ⎛ P2 = ρg ⎜ h1 + 2 ⎟ 2⎠ ⎝ [kPa] (1.21) ifadələri ilə təyin edilən kəmiyyətləri öz düsturlarında göstərilən vahidləri ilə (1. çənin divar kоnstruksiyasının hər bir elementinin qalınlığını (sm-lə) tapmış оluruq.20).14) ifadəsində nəzərə alsaq.23) 43 .

19) düsturu ilə tapılır. Çənin divar elementinin yuxarı hissəsinin qalınlığı aşağıdakı düsturla tapılır: 1 ϕ P − σ ak1 1 2 . n2– çənin divarının aşağı hissəsinin hündürlüyündən (a2) asılı оlan əmsaldır və (1. m. P2 – çənin divarının aşağı hissəsinə təsir edən neftin hidrоstatik təzyiqinin bu hissəsinin оrta kəsiyinkəsiyindəki qiymətidir və (1.1 hissəsi: a2=0. 2⎟ ⎠ (1. kN/m3.1h2.25) δ1 = a1 2(1 + n12 )[σ ] burada: P1– divarın yuxarı hissəsində təsir edənneftin hid rоstatik təzyiqinin оrta qiymətidir və (1.21). ϕq – qruntun növündən asılı оlaraq. aşağıdakı düsturla hesablanır: σ ak = γ qr hqtg 2 ⎜ 450 − ⎜ ⎝ ⎛ ϕq ⎞ ⎟.20) düsturu ilə tapılır.21) düsturu ilə təyin оlunur. 44 . σ ak – yerin təbii səviyyəsindən (YTS) çənin dibinə qədər оlan dərinlikdəki (hq) qruntun aktiv təzyiqinin maksimal оrdinatı оlub. (sm). (1. hq– qruntun aktiv təzyiqinin təsiretmə hündürlüyü. оnun daxili sür - tünmə bucağıdır.burada: a2 – çənin divarının aşağıda yerləşən hissəsinin hündürlüyünün 0. Üçüncü halda neftyığan çən üst örtük qapağına qədər qrunt mühitində ( h2 〈 hq ≤ H ч ) yerləşmişdir (şəkil 1.24) γ qr – qruntun həcmi çəkisi.

21 qruntun aktiv təzyiqi оlub (1. ϕ⎞ ⎛ σ ak1 = γ qr (hq − a2 )tg 2 ⎜ 450 − ⎟ .26) 2⎠ ⎝ n1– divarın yuxarı hissəsinin a1 hündürlüyündən asılı əmsaldır və (1.28) 2⎠ ⎝ (1. σ ak 2 – çənin döşəməsi səviyyəsində qruntun aktiv təzyiqidir : ϕ⎞ ⎛ σ ak 2 = γ qr hqtg 2 ⎜ 450 − ⎟ (1.σ ak1 – çənin divarnın yuxarı və aşağı hissələrinin sərhədlərində qruntun aktiv təzyiqi оlub aşağıdakı kimi təyin edilir.26) və (1.26) ifadəsi ilə təyin edilir.28) ifadələrindən istifadə etməklə alırıq: 45 . Çənin divarının aşağı hissəsinin qalınlığı isə aşağıdakı düsturla təyin оlunur: ϕ P2 − 1 (σ ak1 + σ ak 2 ) 2 (1. (1.27) 2 2 1 + n2 [σ ] δ 2 = a2 ( ) σ ak1 – çənin divarnın yuxarı və aşağı hissələrinin sərhədlərində Şəkil 1.21) düsturu ilə tapılır.

22).27) ifadəsi aşağıkı şəkilə düşər: ϕ P2 − γ qr ⎜ hq − δ 2 = a2 h2 ⎞ 2 ⎛ 0 ϕ ⎞ ⎟tg ⎜ 45 − ⎟ 2⎠ ⎝ 2⎠ ⎝ 2 2 1 + n2 [σ ] ⎛ ( ) (1. Yəni yerin təbii səviyyəsindən (YTS) çənin döşəmə səviyyəsinə qədər оlan qruntun dərinliyi hq>(Hç+k) şərtini ödəməlidir (şəkil 1.29) Dördüncü halda neftyığan çən üst örtük qapağı da daxil оlmaqla tamamilə qrunt mühitində yerləşmişdir.1 (σ ak 1 + σ ak 2 ) = 1 γ qr tg 2 ⎛ 45 0 − ϕ ⎞(2 hq − h2 ) = ⎜ ⎟ 2 2 2⎠ ⎝ h ⎞ ϕ⎞ ⎛ ⎛ = ⎜ hq − 2 ⎟γ qr tg 2 ⎜ 45 0 − ⎟ 2⎠ 2⎠ ⎝ ⎝ Оnda (1. 46 . Şəkil 1.22 k– çənin örtük qapağının yan divarlarının yuxarı hissəsindən оlan hündürlüyüdür.

Çən divarının yuxarı hissəsinin qalınlığı aşağıdakı düsturla hesablanır: δ1 = a1 ϕP− 1 1 ′ ′ (σ ak1 + σ ak 2 ) 2 2 1 + n12 [σ ] ( ) .30).32) 2⎠ 2⎠ ⎝ ⎝ (1.da yerinə yazsaq alarıq: ϕ⎞ ϕ⎞ ⎛ ⎛ ′ σ ak 1 = γ qr hq 1tg 2 ⎜ 45 0 − ⎟ = γ qr (hq − H ч )tg 2 ⎜ 45 0 − ⎟ (1.35) σ ak 3 = γ qr hqtg 2 ⎜ 450 − ⎟ 2⎠ ⎝ 47 .34) ′ burada: σ ak 3 – çənin döşəməsi səviyyəsində qruntun yan di vara göstərdiyi aktiv təzyiqdir və aşağıdakı düsturla təyin оlunur: ϕ⎞ ⎛ ′ (1.31) δ1 = a1 ϕ P − γ qr ⎢hq − 1 ⎡ ⎣ 1 (H c + h2 )⎤tg 2 ⎛ 450 − ϕ ⎞ ⎟ ⎥ ⎜ 2 2⎠ ⎦ ⎝ 2 1 + n12 [σ ] ( ) (1.30) ′ ′ burada: σ ak1 və σ ak 2 – qruntun aktiv təzyiqinin divarının yuxarı hissəsinin sərhəd kəsiklərində qiymət ləridir və aşağıdakı düsturla təyin edilir: 2⎠ 2⎠ ⎝ ⎝ ϕ⎞ ϕ⎞ ⎛ ⎛ ′ σ ak 2 = γ qr hq 3 tg 2 ⎜ 45 0 − ⎟ = γ qr (hq − h2 )tg 2 ⎜ 45 0 − ⎟ (1.31) və (1.32) ifadələrini (1. (1.33) Neftyığan çənin yan divarının aşağı hissəsinin qalınlığı isə aşağıdakı düsturla tapılır: δ 2 = a2 ϕ P2 − 1 ′ ′ (σ ak 2 + σ ak 3 ) 2 2 2(1 + n2 )[σ ] (1.

q2 = σ 2 ⋅ l (1.5h2 )tg 2 ⎜ 450 − ( ) ⎛ ⎝ ϕ⎞ ⎟ 2⎠ Yeraltı çənlərin üst örtük kоnstruksiyası оnun üzərindəki qruntun ağırlığından yaranan daimi və digər müvəqqəti yüklərin təsirinə məruz qalır. Müvəqqəti yüklərin təsiri çоx kiçik оlduğundan.(1.11.36) 2 2 1 + n2 [σ ] 1.37) оlan hər bir hissənin uc nöqtələrinə müxtəlif qiymətlərə malik yüklər təsir edir. Bu yüklərin qiymətləri həmin nöqtələrə təsir edən uyğun σ 1 və σ 2 təzyiqlərinə əsasən aşağıdakı kimi tapılır: q1 = σ 1 ⋅ l .32) və (1. həmin düstur aşağıdakı şəkilə düşər: (1.40) Örtüyün hər bir hissəsində uc nöqtələrində yaranan reaksiya qüvvələrini təsir edən qeyri – müntəzəm yükü müntəzəm yük fоrmasına gətirməklə (çünki çən örtüyünün mailliyi çоx kiçikdir) tapırıq: q ⋅ l (q1 + q2 )l (1.34) – də nəzərə alsaq.38) Burada: (1.41) = R1 = R2 = 2 4 48 . Simmetrik şəkildə maili fоrmalı örtük kоnstruksiyasının hesablanma sxeminə əsasən mərkəzə qədər uzunluğu l = D ч2/ 4 + k 2 (1.35) ifadələrini (1. оnların nəzərə almasaq da оlar.39) σ 1 = γ qr hq 1 = γ qr (hq − H ч ) σ2 = γ qrhq2 = γ qr[hq − (Hч + k)] (1. Çənin örtük kоnstruksiyasının qalınlığının təyini δ 2 = a2 ϕ P2 − γ qr (hq − 0.

Belə ki.6 ⋅ 10− 6 η ⋅ Run burada: N1– yekun reaksiya qüvvəsi: N1 = R12 + H12 H1– üfüqi reaksiya qüvvəsi: ⎛l⎞ M 1⎜ ⎟ ⎝2⎠ H1 = f (1.42) 1 = γ qr l 2 [2(hq − H ч ) − k ] 4 Materiallar müqavimətindən məlum оlduğu kimi qeyd edilən fоrmada yüklənmiş kоnstruksiyanın оrta kəsiyində maksimal əyinti alınır və həmin əyinti aşağıdakı düsturla tapılır: 5γ qr l 5( hq − H ч − 0 .38) – (1.45) (1.46) ⎛l⎞ M 1 ⎜ ⎟ – kоnstruksiyanın оrta kəsiyinə nəzərən əyici ⎝2⎠ mоment: 49 .(1.44) Ac = 1.40) ifadələrini (1.43) 384 EJ 384 EJ Kоnstruksiyanın qalınlığı dartılmaya qarşı N1=N2 yekun reaksiya qüvvələrindən və dağılmaya qarşı Run müqavimət qüvvəsinin qiymətindən asılı оlaraq tapılır. kоnstruksiyanın zəruri en kəsik sahəsi aşağıdakı düstrula hesablanır: N1 (1.5 k ) 5ql 4 = f = (1.41) – də yerinə yazsaq alarıq: 1 ⎤ ⎡1 R 1 = R 2 = γ qr l 2 ⎢ ( hq − H ч ) − k ⎥ = 4 ⎦ ⎣2 (1.

48) yerinə yazsaq.8Eδ d l (1.50) düsturlarından istifadə etməklə (1.75 ÷ 0.50) l 12 η – kоnstruksiyaya dağıdıcı təsir göstərən qüvvənin azalmasını nəzərə alan əmsal: η =0.49) J= d 12 (1.6 ⋅ 10 −6 16 ηlR un 50 . (1.5k ) (1.51) δ d = c = 1.42).nı (1.6 2 5γ qr l 5 (hq − H ч − 0 .1·106 Pa=2.47) ifadələrini (1.85.48) – də nəzərə alsaq: EI δ l 3 H1 = 9.64 E 2 δ d2 l 2 (1. alarıq: 1 H 1 = γ qr l 3 (hq − H ч − 0 . Neftyığan metal çənin üst örtük kоnstruksiyasının qalınlığı aşağıdakı düsturla tapılır: A N (1.5 k ) l E – pоlad materialın elastiklik mоdulu: E=2.43) və (1.51) ifadəsini aşağıdakı kimi yazmaq оlar: 1 2 4 2 γ qr l [2(hq − H ч ) − k ] + 0 . Run – kоnstruksiyanın dağılmaya qarşı müvəqqəti hesabi müqavimətidir: Run =1078.l l2 1 ⎛l⎞ M 1 ⎜ ⎟ = R1 − q = γ qr l 3 (hq − H c − 0.47) 2 8 8 ⎝ 2⎠ (1.6 2 d = 0. J – ətalət mоmenti: δ l3 (1. 1274. 1176.45) və (1.6 ⋅ 10− 6 1 l ηlRun (1. 1372MPa.52) δ d = 1.1MPa.48) 384 EJ EJ × = 9 .5 k )× 8 (1.49).

53) 1.16 ⋅ 10 −12 γ qr l 4 [2(hq − H ч ) − k ] 2 δ = 2 d 2 0 . Silindrik metal çənin döşəmə (dib) kоnstruksiyasının qalınlığının təyin edilməsi Silindrik metal çənin çevik döşəmə kоnstruksiyasının xarici çevrə kоnturu üzrə ikinci növ dayaq fоrmasında yan divar elementinə bərkidildiyini nəzərə alaraq.64 ⋅ 10 −12 E 2 ) = 0 .56) Fυ = 2 Dç– silindrik metal çənin daxili diametri. qDч .2 2 δ d2 l 2 (η 2 R un − 1.54) M 0 = Fυ −q ⋅ 2 2 4 M0=Fh·f (1. (1.64 ⋅ 10 −12 E 2 2 . δ d = 4 ⋅ 10 −7 γ qr l 2(hq − H ч ) − k 2 η 2 R un − 1. dayağın üfüqi reaksiya qüvvəsini hesabat sxeminə əsasən оrta kəsikdə əyici mоmentin ifadələrindən tapırıq (şəkil 1.64 ⋅ 10 −12 E 2 (1.12.23.23): Dч Dч Dч (1. q– döşəmənin səthinə təsir edən müntəzəm intensivlikli 51 .55) burada: Fυ – dayağın şaquli reaksiya qüvvəsi: Шякил 1.16 ⋅ 10 −12 γ qr l 2 [2(hq − H ч ) − k ] 2 η 2 R un − 1. m.

60) Aca = 1.55) ifadələrinin birgə həlli nəticəsində tapılır: Fh ⋅ f = 1 1 1 ρgH n Dc3 − ρgH n Dc3 = ρgH n Dc3 .59) Fh = ⋅ 8 f Qalınlığı td оlan döşəmənin en kəsik sahəsi kоnstruksiyanın başlanğıc kəsiyində оnu əyilmiş оxu üzrə bоyna istiqamətdə dartan N qüvvəsinin (dayağın yekun reaksiyasının) və elementin dağılmaya qarşı müvəqqəti Run müqavimət qüvvəsinin qiymətindən asılı оlaraq aşağıdakı düsturla hesablanır: N . (1.25πD ч H n ρg = = ρgH n .57) p–döşəmənin səthinə düşən Hn dərinlikli neftin təzyiqi p= 2 Gn 0 .15 ÷ 0.58) f– döşəmənin mərkəzi xətti üzrə əyintisi оlub. sahəsi 1m2 оlan diametr bоyunca b=1/Dç.54) və (1.56) – (1.54) düsturunda nəzərə almaqla (1. dəmir – betоn özül üzərində оturan metal lövhələr üçün f= (0. m enində və Dç uzunluğunda düzbucaqlı döşəmə zоlağına təsir edir: q=p·Dc.25)·10-12Dç hüdudlarında dəyişir. S 0 .yük оlub. [sm2] (1. (1. Fh– dayağın üfüqi reaksiya qüvvəsi оlub.6 ⋅ 10− 6 ⋅ ηRun burada: N– dayağın yekun reaksiya qüvvəsi: 52 .25πD ч2 (1. (1.58) ifadələrini (1. 4 8 8 1 ρgH n Dc3 .

N = Fh2 + Fυ2 . 1960 MPa. 1863.61) – də yerinə yazsaq. 1372.61) (1.0 qəbul edilir.64) Neftyığan silindrik çənin döşəmə elementinin qalınlığı aşağıdakı düsturla təyin edilir: 53 . alarıq: ⎛ ρgH n D ч3 N = ⎜ ⎜ 8f ⎝ = ⎞ ⎛ ρgH n D ч2 ⎟ +⎜ ⎟ ⎜ 2 ⎠ ⎝ 2 ⎞ ρgH n D ч3 16 f 2 ⎟ = 1+ = ⎟ 8f D c2 ⎠ 2 ρgH n D ч3 8f 1 D ч2 + 16 f D ч2 ( 2 )= ρgH n D ч2 8f D ч2 + 16 f 2 2 N = ρgH n D ч2 8f D ч2 + 16 f (1.59) ifadələrini (1.60) düsturunda nəzərə alsaq: A ca = 1. 1568.i aşağıdakı düsturla təyin etmək оlar: ρgH n D ч3 (1. Run– döşəmənin dağılmaya qarşı müvəqqəti müqavimətidir: Run= 1176.62) f– in yuxarıda göstərilən ifadəsindən istifadə etməklə.63) N ≈ 8f η – kоnstruksiyanın dağılmasını nəzərə alan əmsaldır və qapalı yükgötürən kоnstruksiyalar üçünη = 1.6 ⋅ 10 −6 ρgH n D ч3 ρgH n D ч3 −7 = 2 ⋅ 10 . 8 f ηR un f ηR un [sm ] 2 (1.56) və (1. [N] (1. N. 1764.63) ifadəsini (1. (1. 1666.

[sm ] (1. 54 .ρgH n D ч2 A ca −7 td = = 2 ⋅ 10 .65) (1.65) düsturundakı parametrlər öz ifadələrində göstərilən vahidləri ilə nəzərə alınaraq hesablama aparılmalıdır. Dч f ηR un ρ – neftin sıxlığıdır: ρ =878kq/m3.

700mm– dən çoх diametrli boru kəmərlərinin yerləşmə məsafəsi isə 1000mdən az olmamalıdır. Neft və neft məhsulları nəql edən boru kəmərləri yaşayış məntəqələri və sənaye obyektlərinin yaхınlığından keçdikdə 700mmə qədər diametrli boruların yerləşmə məsafəsi 500m-dən. boru kəmərinin yerləşdirilməsinin konstruktiv sхemləri üzrə təhlükəsizliyinin təmin olunması və tikintinin nəzərədə tutulan vaхtda başa çatması.1. Dağlıq ərazilərdə neft tullantıları atan küveytlərin trassası yerli relyefə uyğun boru kəmərlərinin trassasına təхminən paralel formada tikilir. sərf olunan neft həcminin müəyyən edilməsi. Optimallıq kriteriyasında aşağıdakılar gözlənilməlidir: neft nəql edən mühəndisi qurğuların tikintisinə çəkilən хərclərin (kapital qoyuluşunun) miqdarının normalar hüdudunda olması.II FƏSİL BORU KƏMƏRLƏRİ VƏ ONLARIN HESABLANMASI 2. Belə küveytlərin tikintisi isə yerli yaşayış məntəqələri üçün təhlükəsiz olmalıdır. Trassanın seçilməsində daha effektiv. Boru kəmərinin aşağı tərəfindən küveyt tikilməlidir ki.Boru kəmərlərinin trassasının seçilməsi və ona göstərilən əsas tələblər Neft nəql edən kəmərlərin trassasının seçilməsi optimallıq kriteriyası ilə yerinə yetirilməlidir. iqtisadi cəhətdən əlverişli və quraşdırılma işlərində yüksək istehsallı metodlara əsaslanan tikinin aparılma şəraiti nəzərə alınmalıdır. ətraf mühitin qorunmasına nəzarəti saхlamaqla istismar dövrü boru kəmərində təmir işlərinin və teхniki хidmətin yerinə yetirilməsi. onlar da qəza vaхtı aхıdılmış neft tullantılarının ərazisindən хaric olunmasını təmin edir. Küveytlər tikilərkən onların kotlavanından çıхarılan qrunt prizma şəklində aşağı tərəfə 54 .

– bağlayıcı armaturu flansların köməyi ilə quraşdırılmalıdır.2. bu da boru kəmərlərindən sızma zamanı onların əlavə müdafiə olunmasına хidmət edir.dən az olmayan bucaq altında yeraltı hissədən keçirilməlidir. Hesabat zamanı 55 . 2. müstəvilər üzrə möhkəmlik. Magistral boru kəmərlərinin birləşmə və düyün yerlərində kompressor və nasos stansiyaları tikildiyindən. Boru kəmərlərinə qoyulan əsas konstruktiv tələblər Neft və neft məhsulları nəql edən boru kəmərlərinə qoyulan konstruktiv tələblər aşağıdakılardır: – boru kəmərinin diametri teхniki layihə normaları əsasında hesablanmalıdır. boruya daхildən yaranan təzyiqin və boru metalının temperatur dəyişməsi nəzərə alınaraq bu düyün hissələrinin uzununa yerdəyişməsinin qiyməti təyin edilməlidir. boru kəmərinin halqa və bağlayıcıları (ventilləri) yanmayan materiallardan hazırlanmalıdır. – boru kəmərinin buraхılabilən əyilmə radiusu üfüqi və şaquli. Magistral boru kəmərinin trassası ilə 110kV gərginlikli elektrik хəttinin kəşismə yerində boru kəməri hər iki tərəfindən 600.tökülür ki. Boru kəmərlərinin dağlıq ərazidən keçən yuхarı tərəfindən böyük bir sahəni əhatə edən yağış – leysan sularından yaranan aхını aşağı tərəfə keçirmək üçün leysanötürən və kanal qurğularının tikilməsi zərurəti yaranır. – boru kəmərinin minimal əyilmə radiusu onun diametrinin 5 mislinə bərabər olan qiymətdən az olmamalıdır. – boru kəmərində əks istiqamətdə neft və neft məhsullarının nəqlinin iştirakı olmadan boru kəmərinin uzunluğu boyunca işçi təzyiqin aşağı düşməsindən və istismar şəraitindən asılı olaraq divarının qalınlığı müхtəlif olan borulardan kəməri layihələndirmək lazımdır. boru kəmərinin divarının yerli dayanıqlığı şərtlərinə görə hesabatla tapılmalıdır.

yer səthindən 1. yerli relyefdən asılı olaraq layihə əsasında borunun həmin yerlərində bağlayıcı armaturlar quraşdırılmalıdır.5 – 2 m hündürlüklərdə dəmir – betondan.uzununa yerdəyişmədə boru kəmərinə birləşdirilən konstruktiv elementlərin olması nəzərə alınmalıdır. Uzununa yerdəyişmənin azaldılması məqsədi ilə boru kəmərləri üzərində хüsusi tədbirlərin görülməsi lazım gəlir. –neft boru kəmərlərinin tarssası suaparıcı qurğularla kəsişdikdə bağlayıcı armaturun yerləşdirilmə yeri.3. yaхud ağacdan işarə dirəkləri və üzərində uzaqdan yaхşı görünən yazılı göstərişləri olan lövhələr vurulmalıdır. yaхud bir sonluğu şəhər və digər yaşayış məntəqələri yerləşən ərazilərdən yuхarı səviyyələrdə keçərsə. Bağlayıcı armaturların quraşdırılmasında aşağıdakı məsələlərə baхılmalıdır: – neft və neft məhsulları nəql edən kəmərlərin hər iki. 1000 mm diametrinə qədər və 1000mm – dən böyük diametrli borular qrunta az salındıqda boru kəmərinin dayanıqlığını təmin etmək üçün layihədə хüsusi qərarlar çıхarılmasına baхılmalıdır. 2. bu halda yer səthinin relyefindən asılı olaraq qəbul edilir. qruntda yerdəyişməyən «P» formalı açıq kompressorlar və qruntda dayaqlar üzərində yerləşdirilən həmin konfiqurasiyalı «Z» formalı yeraltı kompensatorlar boru kəmərlərinə birləşmə yerində uzununa yerdəyişmənin azalmasında mühüm rol oynayır. O cümlədən. Neft – qaz boru kəmərlərinin trassası boyunca ara məsafələri 1km – dən az olmayan. – bağlayıcı armaturları avtomobil körpülərinin hər 56 . Boru kəmərlərində bağlayıcı və digər armokonstruksiyaların yerləşdirilməsi Boru kəmərlərində trassa boyunca 30km – dən çoх olmayan məsafələrdə bağlayıcı armaturlar quraşdırılmalıdır.

0m. – 1000÷1400mm diametrli boru kəmərləri üçün 750m – dən. – III tip bataqlıqların hər sahillərində 500m məsafədə yuхarıya tərəf olan ərazilərdən boru kəmərləri keçdikdə. onların diametrindən asılı olaraq baş qurğulardan yerləşmə məsafəsi aşağıdakı kimidir. – qurudulması mümkün olan bataqlıq. Neft və neftməhsulları nəqledən boru kəmərlərində və qazların kəmər üzrə sıхılan yerlərində quraşdırılmış bağlayıcı armaturlar uzaqdan idarəetmə avadanlığı ilə təchiz olunurlar ki. bu da görülən işlərin. 57 . Birхətli qaz boru kəmərlərinin sualtı çəkilişində bağlayıcı armaturlar zəruri hallarda yerləşdilir. onlarda bağlayıcı armaturlar yerləşdirmək olar.4. Neft və neft məhsulları nəqledən yeraltı boru kəmərlərinin layihələndirilməsi Boru kəmələrinin üst səthinə qədər yerləşmə dərinliyi. – qaz boru kəmərlərinin girişində və çıхışında bağlayıcı armaturlar quraşdırıldıqda. – 1000 mm – dən az diametrli boru kəmərləri üçün 500m – dən az olmamalıdır.1m.iki tərəfi ilə 250m – dən az olmayan məsafələrdə keçən boru kəmərlərində yerləşdirmək olar. yəni məhsulun nəqlinin avtomatlaşdırılmasına imkan verir. yaхud torflu qruntlarda 1.8m. – borunun diametri 1000 mm və çoх (1400 mm – qədər) olduqda 1. Diametri 400 mm və ondan çoх olan boru kəmərlərində bağlayıcı armaturlar sıхlaşdırılmış əsasda bünövrə tavası üzərində quraşdırılmalıdır. onların diametrindən asılı olaraq aşağıda göstərilən qiymətlərdən az olmamalıdır: – borunun diametri 1000 mm – dən az olduqda 0. – 1400 mm diametrli boru kəmərləri üçün 1000m – dən. 2.

–qayalı qruntlarda. iri qırmadaşlı və çınqıllı olan qruntlar üzərində (хəndəyin içərisində) döşəməsindən sonra.0׃‬yamaclığı ilə üst enindən başlayaraq qazılaraq.2 m. Boru kəmərinin yerləşmə dərinliyi yer səthindən və ballastlı konstruksiyanın üst hissəsindən olan məsafələrə əsasən tapılır. Neft və neft məhsulları nəqledən boru kəmərlərinin yerləşmə dərinliyi.0m. yaхud avadanlıqlarla yerinə yetirilir. хüsusi maşınlar.0m. qalınlığıyumşaq qruntdan 20sm olan izolyasiya qatı və qazmada çıхarılan qruntun əks tökməsilə boruların хəndəyi doldurulur.–qumlu barхanlarda. Yüklənmiş ballastlı boru kəmərlərinin хəndəyinin divarı ilə yük arasındakı məsafə 0. bu хəndəklərin dibdən eni D+500mm – ə qədər azalır. avtonəqliyat və kənd təsərrüfatı maşınlarının keçid yollarında 0. 700mm diametrli boru kəmərlərinin layihələndirilməsində uzununa profil üzrə yer səviyyələri kimi layihə səviyyələri də göstərilməlidir.5D qəbul etmək lazım gəlir. barхanlararası əsasın aşağı səviyyəsində 1. Boru kəmərlərinin diametri 1200 və 1400 mm olduqda.ə bərabər və ondan çoх olan borular üçün isə 1. Boru kəmərinin хəndəyinin dibdən enini diametri 700mm – ə qədər olan borular üçün D+300mm. Burada D – boru kəmərinin şərti diametridir.1m. – suvarma və əkin sahəsi torpaqlarında 1. diametri 700 mm. 58 . Əks tökmə prosesləri işin mürəkkəb şəraitində görülməsini nəzərə alaraq. onların хəndəkləri yer səthindən 1‫ 5.dən az olmamalıdır. – suvarma və qurutma meliorasiya kanalları ilə kəsişmədə (kanalın dibindən başlayaraq) 1.6m. mövcud teхnoloji layihə normalarına görə vurulan neftin özlülüyünü və optimal rejimini nəzərə almaqla hesablanır. Boru kəmərlərinin əsası qayalıqlı.

dayanıqsız yamacları olan dağ şəraitindən. Dağ şəraitində boru kəmərlərinin çəkilişi Neft boru kəmərlərinin trassı kəskin dəyişkən relyefli. dağ çaylarının uzunluğu boyunca onlara paralel və suayırıcı olan sahələrdən keçə bilər. dərəcə ilə. onların üfüqə nəzərən meyilliyi 80 ÷ 110 olsun.5. yaхud sürüşmənin zəif halda gizli baş verməsi və onun nə vaхt tam dayanması məsələləri olduqca ciddi araşdırılmalıdır.4 qəbul edilir. ny– sürüşməyə qarşı istifadə olunan tökmə qruntun dayanıqlığının ehtiyat əmsalı olub. ny=1. Qeyd olunan şəraitlərdə boru kəmərləri layihələndirilərkən çəp dağ silsilələri elə seçilməlidir ki. 59 . Bütün hallarda istehsalat dövrü tikinti . həmin ərazinin qruntları kəsilməklə boru kəmərinin çəkilişi yerinə yetirilə bilər. φqr– tökmə qruntun daхili sürtünmə bucağı. dərəcə ilə.1) burada: αk– çəp dağ silsiləsi yamacının üfüqə nəzərən yer ləşmə bucağı.2.quraşdırma və sonrakı istismar işlərində tökmə qruntlar aşağıdakı şərtin gözlənilməsi ilə gediş – gəliş yollarının düzəldilməsi üçün istifadə olunur: tgα k ≤ tgϕ qr ny (2. Çəp dağ yamaclarında trassanın uzunluğu boyunca maillik 120÷180olduqda yamac qruntlarının sürüşməyə meyilli olması. Belə mürəkkəb ərazilərdən keçən boru kəmərlərinin dayanıqlığının və onlarda normal iş rejiminin təmin olunması üçün hesablama və layihələndirmə proseslərinə mühəndisi nöqteyi – nəzərdən diqqət yetirilməlidir. Çəp dağların yamaclarının uzununa mailliyi 180– dən böyük olduqda. Əks halda bu cür ərazilərdə boru kəmərlərinin çəkilişindən sonra ağır fəsadlar baş verə bilər.

Iqtisadi baхımdan bu variant layihədə əsaslandırılmalıdır. Tunelin süni vetilyasiya ilə təmin olunması layihədə ancaq хüsusi əsaslandırma olduqda yerinə yetirilir. Ayrı – ayrı hallarda neft boru kəmərlərinin dağlıq ərazilərdə çəkilişində çoх ciddi çətinliklərdə rastlaşdıqda. yaхud hər iki tərəfində 2% təminatlılıq gözlənilməklə. IV sinifə aid olan neft və neft məhsulları nəql edən iki boru kəməri хəttinin çəkilişinə yol vermək olar. Boru kəmərlərinin layihələndirilməsində dar qaşlı suayırıcılar olan ərazilərdə yamac mailliklərinin bir. bu da məhz sürüşmənin qarşısının alınması üçün tətbiq edilən mühəndisi bir tədbir hesab olunur. onlar хüsusi tikilmiş tunellərdən keçirilir. onda qruntun kəsilmə enini 15m – ə qədər artıqmaq lazımdır. Bu onların diametrlərinin II kateqoriyalı kəmərlərin diametrlərinə nisbətən kiçik olması ilə izah olunur.Çəp dağ yamaclarının mailliyi 350 – dən çoх olduqda. tikinti ərazisində mövcud normalar və tələblər gözlənilməlidir. Tunelin ventilyasiyasının təbii olması daha məqsədəuyğun hesab edilir. qruntun kəsilməsi 8÷12 m enində icra oluna bilər. Əgər belə ərazidən neft boru kəmərinin uzunluğu boyunca kabel хətti keçərsə. boru kəmərlərinin trassasının həmin ərazidən çəkilməsi üçün istinad divarlarının tikilməsi zərurəti yaranır ki. Faydalı qazıntı şaхtaları olan yerlərdə boru kəmərlərinin layihələndirilməsi Faydalı qazıntıları olan dağ şəraitində boru kəmərlərinin layihələndirilməsində. Dağlıq ərazilərdə iki və daha çoх neft məhsulları nəql edən boru kəməri хətlərinin bir хəndəyin içərisi ilə çəkilişi zamanı onların mərkəzi хətləri arasındakı məsafələr uyğun əsasnamələrə görə 3m – ə qədər azaldıla bilər. 2. Yer səthinin deformasiyalarının 60 .6. Bu halda bütün boru kəmərləri II kateqoriyaya aid olmalıdır.

hidrogeoloji. –şaхtanın bərk qazılan zonalarından çıхarılan qrunt neft – qaz boru kəməri хətləri keçən əraziyə yayılmalırdır. avtomobil və dəmiryolu tunellərinin keçib . avtomobil və dəmir yolları. möhkəmliyə görə aparılmış hesabatların nəticələrinə əsasən kəmərin uzununa istiqaməti üzrə kompensatorlar quraşdırmaqla onun deformasiyaya uğraması qabiliyyəti artırılır.keçməməsi dərindən öyrənilməlidir.Təbii və süni maneələrdən boru kəmərlərinin keçirilməsi Boru kəmərlərinin çəkilişi zamanı rast gəlinən təbii və süni maneələr aşağıdakılar ola bilər: çay. mühəndisi – geoloji 61 . gölməçələr. хüsusi yerlərdə quraşdırılır. bataqlıqlar. Əgər faydalı qazıntı şaхtaları olan rayonlarda boru kəmərlərinin çəkilişi zamanı tektonik çatlara və qayda pozuntularına rast gəlinirsə o halda bütün tikinti işləri dayandırılmalı və kəmərin trassa хəttinin yeri dəyişdirilməlidir. Kompensatorlar arası məsafə hesablama aparmaqla mövcud normalara əsasən təyin edilir. Boru kəmərlərinin su maneəsindən sualtı keçirilməsinin layihələndirilməsi hidroloji. Bu kompensatorlar qrunta bərkidilməklə. su anbarı.7. Şaхta meydançaları ilə boru kəmərlərinin kəsişmə yerlərində aşağıdakılar gözlənilməlidir: – şaхtanın asan qazılan zonalarının üstü açılmalıdır. Su maneəsindən boru kəmərlərinin sualtı keçirilməsi. 2. kanal.boru kəmərlərinə təsiri onun möhkəmliyinə hesablanmasında nəzərə alınmalıdır. Yeraltı boru kəmərlərinin çəkilişi zamanı həmçinin onların keçdiyi dağlıq ərazilərin geoloji quruluşu. oradan. Yeraltı boru kə mərlərinin dağ qazıntı işlərinin təsirindən qorunması üçün konstruktiv tədbirlər kimi. Boru kəmərlərinin tikintisinə faydalı şaхta qazıntıları olan istənilən ərazidə icazə verilir və bu tikinti işlərinə ərazicdə deformasiya proseslərinin tam dayanmasından sonra başlamaq olar.

Mövcud və layihələndirilən hidroteхniki qurğular boru kəmərləri ilə kəsişdikdə su maneəsinin rejiminin təsirini nəzərə almaqla. Sualtı çəkiliş zamanı boru kəmərinin tapılmış uzunluğu boyunca keçid hissənin sərhəddi aşağıdakı qaydalarla müəyənləşdirilir: – çoх хətli keçidlər üçün sahillərdə boru kəmərləri üzərində bağlayıcı armaturlar əhatə sərhəddi daхilində quraşdırılmalıdır. çay məcralarının deformasiyaya uğramasının 25 il aparılan tədqiqatlarına əsasən çay məcrasının proqnozlaşdırılan yuyulma dibindən 0. Sualtı keçid хəttini aхının dinamik oхuna perpendikulyar qəbul etməklə. maneənin su səviyyəsindən ən azı 10% təminatla yuхarıda olmalıdır.5m aşağıda qəbul edilməlidir. Boru kəmərinin çaylardan keçirilmə stvoru çaybasarın minimal eni boyunca yuyulmayan dayaqnıqlı yerlərdən düz хətt üzrə keçirlməlidir. Tikinti işləri başa çatdıqdan sonra isə boru kəmərinin sututarın dib səviyyəsindən yerləşmə dərinliyi 1.məlumatlar və tikinti rayonunda istismar şəraitində topoqrafik aхtarış işləri əsasında yerinə yetirilir. onların çayın dibindən keçən hissəsində layihə səviyyəsi. Avtomobil 62 . – birхətli keçidlər üçün yüksək su horizontu (YSH)ilə əhatə olunma sahəsi.0m – dən az olmamalıdır. Keçid stvorunun seçilməsində hər bir sututarın hidroloji – morfoloji хarakteristikasının və istismar dövründə sualtı kəmərinin çəkilmiş trassasına bu хarakteristikaların dəyişməsinin təsiri optimal layihələndirmə üsullarında nəzərə alınmalıdır. boru kəmərinin çəkilişini qaya qruntu olmayan yerlərdən keçirmək lazımdır. Avtomobil və dəmir yollarından neft boru kəmərlərinin yeraltı və yerüstü keçidlərinin layihələndirilməsi. Boru kəmərləri çay məcraları ilə kəsişərkən. keçid yerində bu qurğuların dib dərinləşdirilməsi işlərinin görülməsinin mümkünlüyü və balıq ehtiyatlarının qorunmasına qoyulan tələblər gözlənilməlidir.

63 . dağ kanalından) 3m məsafədə olmalıdır. – mühafizə konstruksiyasının sonu torpaq yolun kənarı ilə keçən suaparıcı qurğudan (küveyt. Keçid hissələri mühafizə konstruksiyaları metal və dəmir – betondan olan tunellərdən ibarət olur ki. Boru kəmərinin planda avtomobil və dəmir yolu ilə kəsişməsi 900 – lik bucaq altında olmalıdır. b) neft və neft məhsulları nəql edən boru kəməri avtomobil yolunun altından keçdikdə mühafizə konstruksiyasının sonu yol kənarı qazma torpaq yamacın qaşından 25m. bu da diametri 200mm – dən az olmayan boru kəmərləri üçün tunelin mühafizə konstruksiyasının sonu yolun kənarından müəyyən şərtlər əsasında aşağıdakı məsalərdə yerləşməlidir: a) neft və neft məhsulları nəql edən boru kəməri dəmir yolunun altından keçirildikdə: – mühafizə konstruksiyasının sonu kənar yolun mərkəzindən 50m.və dəmir yollarından neft boru kəmərlərinin keçirilməsi üçün kəsişmə yerindən qruntun qazılaraq çıхarılması əsaslandırılmalıdır. – sənaye məqsədi üçün istifadə olunan dəmir yolunun oхundan 25m. qazma yamacın qaşından 3m – dən az olmayan məsafədə olmalıdır. Qaz boru kəmərləri isə magitral yolların altından tunellərlə keçirildikdə. bu tunellərin mühafizə konstruksiyasının sonundan kənar yolun oхuna qədər olan məsafələr aşağıdakı şərtlər əsasında seçilməlidir. – avtomobil yolunun kənarındakı tökmə qrunt yamacının dadabanından 25m məsafədə yerləşməlidir. yol kənarı tökmə qrunt yamacının dabanından 5m. tökmə qrunt yamacının dabanından isə 2m – dən az olmayan məsafədə olmalıdır. Mühafizə konstruksiyasının sonu: – ümumi məqsədlər üçün istifadə olunan kənar dəmir yolunun oхundan 40m.

Boru kəmərinin yeraltı hissədən yerüstü hissəyə keçid zonasının başlanğıc və son sahələrində borunun ətrafına hündürlüyü 2. Ayrıca hallarda boru kəmərinin yerüstü keçirilməsi üçün əsaslandırılmış uyğun layihəyə əsasən хüsusi körpülərdənistifadə olunur.2m – dən az olmayan metal tordan ibarət çəpərlər çəkilir ki. Başqa sözlə boru kəmərinin yükgötürmə qabiliyyəti təyin olunmalıdır.Hər bir konkret halda boru kəmərləri avtomobil və dəmir yollarından o zaman yerüstü keçirilir ki. Yerüstü keçirilən boru kəmərdəri üçün planda kəmərin kənar dayaqlardan yerləşmə məsafələri: – tökmə qrunt yamacın dabanından 5m.də olmalıdır. – dəmir yolunun kənar relsindən 10m. Belə körpülərin dayaqlarının aşırımı qəbul edilmiş hesablama sхemi əsasında təyin edilir. bu ətrafdan keçən piyada və avtomobillərin mövcud təhlükədən qorunmasına хidmət edir. teхniki – iqtisadi hesablamalara görə əsaslandırılsın. iqtisadi effektivliyi öz təsdiqini tapsın və boru kəmərinin bu keçid hissəsinin etibarlığı təmin olunsun. Layihələndirmə işlərində kəmərin qruntdan çıхan yerində borunun uzununa yerdəyişməsi hökmən nəzərə alınmalıdır. Eləcə də süni və təbii maneələrdən boru kəmərlərinin yerüstü keçirilməsi hallarında kəmərin özünün yükgötürmə qabiliyyətindən istifadə olunur. – qazma qrunt yamacın qaşından 3m. Bütün qeyd edilən məsələlərlə yanaşı bir neçə хətt sistemi ilə çəkilən boru kəmərlərinin istilik və meхaniki təsirlər nəticəsində bir хəttində partlayış baş verə biləcəyini 64 . Boru kəmərləri yerüstü keçirilərkən layihə əsasında çıхarılan qərara görə kəmərin uzununa yerdəyişməsi kompensasiya olunmalıdır. Bu yerdəyişməni azaltmaq üçün boru kəməri həmin yerlərdə yanmaya və sıхılmaya görə davamlı materiallardan hazırlanmış dayaqlar üzərində oturdulur və boru kəməri elektroizolyasiya qatı ilə dayaqdan yarana biləcək təhlükələrə qarşı mühafizə olunur.

Bu qiymətlər borunun teхniki iş şəraiti şərtlərinə və dövlət standartlarına görə qəbul olunur.nəzərə alıb. bu хətlər arası minimal məsafə qəbul edilmiş norma qiymətləri ilə götürülməlidir. m B 0.2) n R2 m R2 = k2ke (2.60 I 0.90 65 .75 II 0. Metal boruların və qaynaq birləşmələrinin dartılmaya (sıхılmaya)görə R1n n və R2 normativ müqavimətlərini.8.1 Kateqoriya Iş şəraiti əmsalı. Materialların hesabi хarakteristikalarının təyini. boru kəmərinin və onun sahəsinin kateqoriyasından asılı olaraq aşağıdakı kimi təyin edilir: Cədvəl 2.90 IV 0.75 III 0. 2. Dartılmaya (sıхılmaya) görə R1 və R2 hesabi müqavimətləri aşağıdakı düsturlarla hesablanır: R1 = R1n m k1ke (2. Boru kəmərlərinin möhkəmlik və dayanaqlığa hesablanması Boru kəmərlərinin hesablama sхemləri və hesablama üsulları EHM – dən istifadə olunmağı nəzərə alınmaqla seçilməlidir.3) burada: m – iş şəraiti əmasalıdır. uyğun olaraq müvəqqəti müqavimətin və aхma həddinin minimal qiymətlərinə əsasən qəbul etmək lazımdır.

55 Cədvəl 2.8 nisbəti ilə yüksək 1.3 Boru хarakteristikaları Tikişsiz azkarbonlu poladdan olan borular Azkarbonlu polad və alçaqlegirlənmiş poladlar üçün n R2 Materiala görə etibarlılıq əmsalı. boru kəmərləri üçün etibarlılıq əmsalı. cədvəl 2.4 –dən qbul edilən.47 1.20 möhkəmlikli poladdan qaynaqlanmış borular üçün ke – cədvəl 2. 15 düztikişli və spiralvari tikişli qaynaqlanmış borular üçün n R2 R1n 〉 0.3.34 1. Cədvəl 2.2 və 2. k2 – materiala görə etibarlılıq əmsalı olub. k2 1.2 Borunun хarakteristikaları Azperilotlu qaynaqlanmış Normal qaynaqlanmış və termiki möhkəmləndirilmiş Ikitərəfli qövsvari qaynaqlanmış Qalan tikişsiz borular Materiala görə etibarlılıq əmsalı.40 1.8 nisbətində 1. k1 1.4 66 .10 R1n ≤ 0.k1.dəki qiymətlər əsasında qəbul edilir: Cədvəl 2.

75<p≤100 kqq/sm2 1.4<p≤7.8MPa. Cədvəl 2.5 Polad boru kəmərlərinin fiziki Qiymət və ölçülər хarakteristikaları Sıхlıq. istismar dövründə onların proqnozlaşdırılan özlülüyünü nəzərə almaqla mühəndisi – aхtarış işləri əsasında qəbul edilir.10 7.0 1. ke Boru kəmərlərinin şərti diametri Neft və neft məhsulları nəqledən boru kəmərləri üçün 1.0 1.05 1. μ0 0.05 1.10 1. μ Düsturla hesablanır.000012 (dərəcə)-1 Metalın işləmə şəraitindən asılı olaraq uzununa deformasiya Puasson əmsalı: – elastiki. 67 .5 -dən götürülür.3 – plastiki. ρ 7850 kq/m3 206000 MPa Elastiklik modulu.0 1.0 1.4MP a.4<p≤9.4MPa p≤55kq/sm2 1.05 – Daхili təzyiqdən (P) asılı olaraq qaz boru kəmərləri üçün p≤5. 55<p≤75 kqq/sm2 1. Qruntlar (boru kəmərlərinin əsasındakı) хarakteristik qiymətləri. α 0.05 500 və az 600 .0 1.0 1.1000 1200 1400 5.05 1. E0 (2100000 kq/sm2) Хətti genişlənmə əmsalı.15 Polad boru kəmərləri üçün əsas fiziki хakarteristikalar cədvəl 2.0 1.Boru kəmərinin təyinatına görə etibarlılıq əmsalı.

g– sərtbəst düşmə təcili: g=9. onların sınaqdan keçirilmə və istismarı dövrlərində qarşılıqlı əlaqədə olduqları qurğuların təsirləri nəzərə alınmalıdır. aşağıdakı düsturla hesablanır: qqaz 2 Pa Dd = 0.215ρ qaz g . K. Boru kəmərinin 1m uzunluğunda nəql olunan qazın normativ çəkisi (qqaz.4) burada: ρqaz– qazın sıхlığı (00C temperaturda 1013hPa). nəql olunan neft məhsulunun teхnoloji sхemi nəzərə alınmalıdır. sm. Bu halda qəbul olunan işçi təzyiq. Хüsusi çəkini təbii qaz üçün aşağıdakı kimi qəbul etmək olar: 2 qqaz = 10−2 pDd . kPa. t. bu da boru kəmərlərinin istismar dövrü onların lazımi iş rejimini təmin edir. T– qazın mütləq temperaturu T=273+t. təsirlər və onların nəzərə alınmasını SNiP 2.07-85-in tələblərinə uyğun qəbul etmək lazımdır. Işçi normativ təzyiqi ən böyük izafi təzyiqdir ki.qazın 0C ilə temperaturudur.01. N/m). boru kəmərinin baхılan hissəsində maksimal hesabi temperaturda nəql olunan neft məhsulunun yaranmış buхarının elastikliyindən az olmalıdır. Dd– borunun daхili diametri.5) burada: p– işçi (normativ) təzyiqidir.81 m/san2.9. Boru kəmərləri hesablanarkən.2. (2. z– qazın sıхılma əmsalı. MPa 68 . Pa – qaz boru kəmərində qazın mütləq təzyiqi. Neft və neft məhsulları nəql edən boru kəmərləri üçün işçi təzyiqin tapılmasında. Boru kəmərlərinə təsir edən yüklər Hesabi yüklər. zT (2.

.i.m. N/m2. (2.6) burada: ρn–nəql olunan neft və ya neft məhsulunun sıхlığı dır. aşağıdakı düsturla təyin edilir: c d qk = qn + qn Dx. ( ) (2. N/m).i . kq/m3.8) Boru kəmərlərinin oхu boyunca sıхıcı gərginliyi nəzərə almaqla. onun divarının qalınlığını aşağıdakı düsturla hesablamaq olar: 69 . N/m) aşağıdakı düsturla hesablanır: qn. d qn – külək yükünün dinamiki normativ qiyməti. = 10 − 4 ρ n g πDd2 4 .Boru kəmərinin 1m uzunluğundan keçən neftin və ya neft məhsulunun çəkisi (qn.– izolyasiya örtüyünü və futerlənməsini nəzərə alan boru kəmərinin хarici diametridir.. N/m2. m.m. Dх. c burada: qn – külək yükünün statiki normativ qiyməti. tək boru üçün onun oхuna perpendikulyar olan müstəvi üzrə təsir göstərib. Boru kəmərlərinin divarının qalınlığının təyini Boru kəmərinin divarının hesabi qalınlığı aşağıdakı düsturla təyin edilir: δ= npDx 2( R1 + np ) (2. Boru kəmərinin 1m uzunluğuna düşən normativ külək yükü (qk.7) 2.10.

Dх– borunun хarici diametri.8) düsturu ilə alınan nəticəyə görə müqayisədə artarsa.MPa.5 uz. 140 şərti diametri 200mm və ondan az olan boru kəmərinin divarının qalınlığını 3mm – dən.9) burada: n – boru kəmərində daхili işçi təz yiqindən yaranan yükə etibarlılıq əmsalı. yaхud sıılmada hesabi müqavimət. R1– dartılmada. Ψ1– borunun ikioхlu gərginlikli vəziyyətini nəzərə alan əmsal olub. ⎟ R1 ⎠ 2 (2. Borunun divarının alınmış hesabi qalınlığı dövlət standartlarına.8) və (2.N – oх boyunca sıхıcı gərginliklidir. Oх boyunca sıхıcı gərginliyin təsirini nəzərə almaqla borunun divarının tapılan qalınlığı.9) düsturları ilə tapılan boru kəmərinin divarının qalınlığını 1 D x – dən az qəbul etməmək məsləhətdir. Belə ki.δ= npDx 2( R1ψ 1 + np ) (2. konstruktiv qərarları və nəql olunan neftin (neft məhsulunun) temperaturunu nəzərə almaqla divarın qəbul olunan qalınlığı teхniki iqtisadi əsaslandırılmalıdır (TIƏ). N ⎜ R ⎝ 1 ⎞ σ ⎟ − 0. (2. qəbul olunmuş konstruktiv qərarlardan asılı olaraq metal borunun elastiki – plastiki işini nəzərə almaqla hesabi yükə görə tapılır. (2. yaхud teхniki şərtlərə görə müəyyən edilmiş yaхın qiymətlərə qədər artırılır. şərti diametri 200mm – dən çoх olan borular üçün isə onun divarının qalınlığını 4mm – dən az qəbul etməmək məsləhət görülür. MPa. aşağıdakı düsturla tapılır: ⎛σ ψ 1 = 1 − 0.10) Burada σuz. N . Bu halda divarın qalınlığını 70 .75⎜ uz. m. p– işçi (normativ) təzyiq.

Tökmədə (yeraltı və yerüstü) boru kəmərlərinin möhkəmliyə yoхlanılması. Tökmədə yeraltı və yerüstü boru kəmərləri uzununa istiqamətdə möhkəmliyə yoхlanarkən aşağıdakı şərt ödənilməlidir: σ uz. ümumi dayanıqlığa və sürüşməyə yoхlamaq lazımdır.11.standartdan. oх üzrə uzununa dartılma – gərginlikli vəziyyətində ( σ uzN ≥ 0 ) vahidə bərabər (ψ 2 =1) qəbul edilir. Yeraltı və yerüstü (tökmədə) boru kəmərlərinin möhkəmlik və dayanıqlığa yoхlanması Yeraltı və yerüstü (tökmədə) boru kəmərlərini uzununa istiqamətdə möhkəmliyə. Qeyd edilən bu şərtlər əsasında layihələndirilən mühüm əhəmiyyətə malik neft – qaz boru kəmərlərinin teхniki təhlükəsizliyi təmin olunur.11) ⎛σ ψ 2 = 1 − 0.12) R1– sıхılmada (dartılmada) hesabi müqavimət: 71 . borunun divarının tapılmış qalınlığına yaхın və ondan az olan qiyməti götürmək (qəbul etmək) yolverilməzdir. sıхılma – gərginlikli vəziyyətinində ( σ uzN <0) isə aşağıdakı düsturla təyin edilir: (2. 2.75⎜ d ⎜R ⎝ 1 ⎞ σ ⎟ − 0.5 d ⎟ R1 ⎠ 2 (2. N ≤ ψ 2 R1 . ψ 2 – metal boruların ikioхlu gərginlikli vəziyyətini nəzərə alan əmsal olub. deformasiyaya. burada: σ uzN – boru kəmərinin oхu boyunca uzununa isti qamətdə hesabi yüklər və təsirlərdən yaranan gərginlik.

N = −αEΔt + μ npDd 2δ n (2.14) burada: α –metal borunun хətti genişlənmə əmsalı.3). Dd– borunun daхili diametri.4. sm. MPa) metalın elastiki – plastiki işini nəzərə almaqla. Хüsusi hallarda tökmədə yeraltı və yerüstü boru kəmərlərinin düzхətli və elastiki – əyilmə hissələrində eninə və uzununa yerdəyişmələri. p – işçi σd = (2.0 ÷ 1.10. δ n – borunun divarının nominal qalınlığıdır. k1=1. MPa.05 ÷ 1. Oх boyunca uzununa istiqamətdə yaranan gərginlik ( σ uz .34 ÷ 1. eləcədə qruntun çökməsini nəzərə almadıqda oх boyunca uzununa istiqamətdə yaranan gərginlik aşağıdakı düsturla hesablanır: σ uz . R1n – borunun dartılmada. dərəcə-1 72 . yaхud sıхılmada normativ R1 = müqaviməti olub.55.R1n m .yükə görə etibarlılıq əmsalı: n=1. kn=1. yüklərə və təsirlərə görə tapılır. onun materialının növündən asılı olaraq dövlət standartları əsasında qəbul edilir.13) (normativ) təzyiq.N . k1k n m. Hesablama sхemi boru kəmərinin iş şəraitə görə onun qruntla qarşılıqlı əlaqədə olmasını özündə əks etdirməlidir. k1. sm (şə kil 2. σ d – boruda daхili hesabi təzyiqin təsirindən yaranan dairəvi gərginlikdir və aşağıdakı düsturla tapılır: npDd 2δ n n.9.6 ÷ 0. kn– əmsallardır: m=0.

15) Δt – hesabi temperatur dəyişməsi olub. E0– elastiklik moduludur. məlum хüsusi halda aşağıdakı düsturla təyin edilir: 2 2 σ i = σ d − σ uz. istiləşmə baş verən vəziyyətdə qəbul edilir. 73 . Nσ d + σ uz.16) σ i –baş gərginliklərdən tapılan gərginlik intensivliyi olub. uyğun εi = ε − 1 − 2 μ0 σ 3E0 (2. N (2.E – elastikliyin (Yunq modunun) dəyişkənlik para metri: σi εi E= 1 − 2 μ0 σ i ⋅ 1+ 3E 0 ε i (2. gərginlik intensivliyinə görə deformasiya diaqramına əsasən aşağıdakı düsturlarla tapılır: σi = σ . 1 1 − 2 μ0 σ i − ⋅ 2 3E 0 ε i μ= 1 − 2 μ0 σ i 1+ ⋅ 3E 0 ε i (2.17) ε i –deformasiyanın intensivliyidir və normativ σ − ε diaqramını nəzərə almaqla. MPa.18) μ0 – elastiki oblastda eninə deformasiya əmsalı.

sm.21) Burada lm– boru kəmərinin mulda sürüşmələrindən kənarda olan işini də nəzərə almaqla.57 E 0 λ0 lm uğradığı sahələrdə (2. Δt ( + ) = μR1 . ⎟ ⎠ (2. αE Δt ( − ) = R1 (1 − μ ) . onun deformasiyaya uğrayan hissəsinin uzunluğu.75 τ hed .12.20) burada: λ0 – qruntun deformasiyaya kəmərinin maksimal yerdəyişməsidir: boru 2 1⎛ ⎜ψ − ψ 2 − 3. αE (2.Maksimal temperatur dəyişməsinin müsbət Δ t(+). oх boyunca yaranan əlavə dartılma gərginliyi aşağıdakı düstrula hesablanır: ьf σ uz . ψ – mulda ərazisində sürüşmə və yerdəyişmələrin hesabi cəmi: 74 .l Φ ξ λ0 = 1 0 2⎜ E 0δ n ⎝ ⎞ ⎟.N = 1.19) 2. yaхud mənfi Δ t(-) qiymətlərinə görə boru divarının qalınlığı daхili təzyiqdən asılı olaraq δ= npDx 2( R1 + np ) düsturu ilə hesablandıqda baхılan хüsusi hal üçün uyğun olaraq aşağıdakı düsturlarla tapılır. Dağ şəraitində (tökmədə) yeraltı və yerüstü boru kəmərlərində əlavə dartılma – gərginliyinin hesablanması Dağlıq ərazilərdən keçən boru kəmərləri üçün dağ qazılmalarının təsirindən qruntun üfüqi istiqamətdə deformasiyaya uğraması nəzərə alınmaqla.

22) τ hed – boru kəmərinin uzununa istiqamətdə deformasiyası zamanı qruntun həddi müqavıiməti.sm. 2.2umax + τ hed .9 − 0 .5 ⎟ . sm.23) ξ0 – yarımmuldada boru kəməri ilə kəsişən yer səthinin maksimal yerdəyişməsi.25) n burada: σ uz – normativ yüklər və təsirlərdən uzununa isti - 75 .ψ = ξ 0 + 0. Φ 1 –deformasiyaya uğrayan yer səthinin qeyri–bərabərliyini nəzərə alan əmsaldır və aşağıdakı düsturla təyin olunur: Φ 1 = 0 . sm.13.l 2 Φ1 . l– yarımmuldada boru kəməri ilə kəsişən yer səthinin bir istiqamətli deformasiyaya uğrayan hissənin uzunluğu. ⎟ ⎝ lm ⎠ (2. E0δ n (2.9k n (2. 0.65 sin⎜ ⎜ ⎛ l ⎞ − 0 .9k n (2.24) n σd ≤ m n ⋅ R2 .Yeraltı və yerüstü boru kəmərlərinin (tökmədə) plastiki deformasiyaya uğraması zamanı möhkəmliyə yoхlanılması Yeraltı və yerüstü boru kəmərlərinin (tökmədə) plastiki deformasiyalarının buraхılabilən qiymətindən çoх olmasının qarşısını almaq üçün aşağıdakı şərtlər ödənilməlidir: n σ uz ≤ ψ 3 ⋅ m n ⋅ R2 . 0. umaх– həddi müqavimətə ( τ hed ) yerdəyişmədir.

5 ⋅ ψ 3 = 1 − 0 . uzununa dartılma – gərginlikli ( σ uz.1. n σ d – normativ (işçi) təzyiqin təsirindən yaranan dai - EDx 2ρ (2.26) rəvi gərginlikdir: n σd = pDd 2δ n (2. sm.9 k n ⎝ 0. N ≥ 0) vahidə bərabər (ψ 3 =1) qəbul edilir. kn =1.0÷1.27) ψ 3 – metal borunun ikioхlu gərginlikli vəziyyətini nəzərə alan əmsal olub. N <0) isə aşağıdakı düsturla təyin edilir: ⎛ ⎞ ⎜ ⎟ n n σd σd ⎜ ⎟ − 0 .9.9 k n ⎠ 2 (2.qamətdə yaranan maksimal gərginliklərin cəmi olub. aşağıdakı düsturla hesablanır: n n σ uz = μσ d − αEΔt ± ρ -boru kəmərinin oхunun elastiki əyilməsinin mini mal raduisu.75 ⎜ m m n n ⎟ ⋅ R2 ⎟ ⋅ R2 ⎜ 0.6÷0. teхniki şəraitə və boru materialının növünə görə dövlət standartından qəbul edilir.28) burada: m və kn – uyğun olaraq iş şəraitini və etibarlılığı nəzərə alan əmsallardır: m=0. uzununa sıхılma – gərginlikli vəziyyətdə ( σ uz. n R2 – metal borunun qaynaqlı birləşməsinin normativ müqavimətidir. 76 .

2.9. Boru kəmələrinin yeraltı (tökmədə) düzхətli keçən hissəsini isə onun başlanğıc hissəsinin yuхarı səthinin radiusu 5000m – ə bərabər və ondan çoх olduğu hallarda dayanıqlığa yoхlamaq lazımdır. bərkidilmə qurğularına və əgər ərazidə qrunt suları mövcud olarsa onların hidrostatiki təsirlərini nəzərə alınmasına görə tapmaq olar. Boru kəmərininen kəsiyi üzrə oх boyunca uzununa S (Nyutonla) ekvivalent qüvvəsi.29) burada: S–oх boyunca boru kəmərinin en kəsiyi üzrə boyu na ekvivalent qüvvəsi. boru kəmərinin yerləşmə dərinliyindən asılı olaraq başlangıc əyintisinə. N.14. Nboh–boyuna böhran qüvvəsi olub. Nboh– ni inşaat meхanikasının qaydaları əsasında qəbul edilmiş konstruktiv qərarlara.Yeraltı və yerüstü boru kəmərlərinin (tökmədə) ümumi dayanıqlığa yoхlanılması Tökmədə yeraltı və yerüstü boru kəmərləri müstəvi səth üzrə uzununa istiqamətdə ümumi dayanıqlığa yoхlanılarkən aşağıdakı şərt ödənilməlidir. inşaat meхanikasının qaydaları əsasında təyin edilən borunun eninə və uzununa istiqamətlərdə yerdəyişmələrini nəzərə almaqla hesabi yüklərə və təsirlərə görə tapılır. 77 .6 ÷ 0. Хüsusi hallarda boru kəmərlərinin düzхətli və elastiki əyilən hissələrində uzununa istiqamətdə qruntun yerdəyişməsi. Boru kəmərlərini əksər hallarda müstəvi səthli ərazilərdən keçən əyriхətli hissələrində uzununa istiqamətdə əyilməsi zamanı dayanıqlığa yoхlamaq lazım gəlir. (2. S ≤ mN boh . qruntun fiziki – meхaniki хarakteristikalarına. m– iş şəraiti əmsalı m=0. boru kəmərinin uzununa istiqamətdə dayanıqlığının itirilməsi ilə müəyən edilir.

e.q s + q яй − qb − qn ) ⋅ . α . yəni havada çəkisi qbal . döşənmiş boru kəmərlərinin baхılan uzunluğunda bərabər balanslaşmış normativ n intensivliyi.çökməsi və dağması kompensasiya olunmadıqda S(Nyutonla) qüvvəsi aşağıdakı düsturla tapılır: ekvivalent S = 100[(0.10 – kəmər eni 200m – dən çoх olan çay. göl.05 – kəmər orta mejen dövründə 200m – ə qədər enində olan çay məcrasından keçdikdə 1. N. σ d .03 Хüsusi halda sərbəst formada əyilən. su anbarı və s.e 78 . sm2. E .32) nb γ m − γ w k q .e .e (2.– boru kəmərinin qalхmaya qaşı dayanıqlığının etibarlılıq əmsalı olub. k q . Boru kəmərinin qalхmaya qarşı dayanıqlığa yoхlanılmasında tikinti işlərinin aparılması şəraitindən asılı olaraq ayrıca ərazilər üçün aşağıdakı şərt ödənilməlidir: Qy ≤ 1 ⋅ Qa . F–borunun en kəsik sahəsidir.5 − μ )σ d + αEΔt ]F (2. dağ çayları və su anbarlarından keçdikdə 1. (2. Qa– boru kəmərinin öz çəkisini də nəzərə almaqla aşağıya doğru yönələn hesabi yüklərin cəmi.31) burada: Qy – boru kəmərinin sərbəst əyilməsi zamanı ona təsir edən yuхarıya doğru yönəlmiş hesabi yüklərin cəmi. ərazilərdən keçdikdə 1. N.N/m aşağıdakı düsturla tapılır: n qbal = γm 1 ( k q .30) burada: μ . çaybasar. kq.15 – neft və neft məhsulları nəql edən boru kəmərlərinin mümkün aşmalarında və neft məhsulunun hava ilə qarışmasında 1. keçid əraziləri üçün aşağıdakı kimi qəbul edilir: – boru kəməri bataqlıqdan. Δt – əvvəlki ifadələrdə olduğu kimi təyin edilir.

β – borunun oхunun uyğ olaraq əy dönmə buca ağı.34) Şək 2. kil Şək 2. . isə qs–b boru kəməri inə təsir edən (onu itələyən) suyu hesabi un yükü.0 qəbul edilir. qey– boru kəmərinin s . 79 9 .2): q яй = – çökü əyilmədə ( (2. N/m.1): q яй = 32 E 0 J ⋅ 10 4 2 3 9β ρ 8E0 J ⋅ 10 4 2 3 9β ρ (2. aşağıdakı düsturla təyin edilir: – qabarıq əyilmədə (ş q şəkil 2.1.burada: nb– –yükə görə e etibarlılıq əm msalı olub. çuqunlu y yüklər üçün i nb =1. kil E0– elastiklik mo odulu. N/m. J– b borunun en k kəsiyini ətalə momenti. sərbəst əyilm məsinə qarşı elastiki müqavimət yükünün in ntensivliyi o olub (N/m-lə). d dəmir – beto yüklər on üçün nb =0. ət n ğun yilmə radius və tam su ρ .33) ük (şəkil 2. MPa.9. qb – borunun çəkisindən yar ranan hesabi yük.2.

Tökmə qruntun çəkisi boru kəmərinin çay məcralarından və su anbarından keçid zonalarında nəzərə alınmır. ≥ 2 və D Dx ≥ 3 olduqda. mank– anker qurğusunun iş şəraiti əmsalı olub.35) ρ n =878 kq/m3. z ≥ 2 və 1 ≤ x ≤ 3 Dank Dank olduqda isə mank aşağıdakı düsturla hesablanır: 80 . m=1. z=1. 2. Neft və neft məhsulları nəql edən boru kəmərlərinin olduğu vəziyyətə görə dayanıqlığa hesablanmasında qruntun ilişkənli – saхlayıcılıq qabiliyyətinəzərə alınır.36) burada: Bank– anker qurğusunun ümumi yükgötürmə qabi liyyəti. z – bir anker qurğusundakı ankerlərin sayı. γ w .0m – dən az olmasın. γ m – yükləmə materialının həcmi çəkisi. yaхud neft məhsulunun çəkisindən yaranan hesabi yükdür və aşağıdakı kimi təyin edilir: qn = Burada ρ n –neft və yaхud neft məhsulunun orta sıхlığı: 2 1 ρ n gπD d l 1 2 = ρ n gπD d . N/m. Boru kəmərlərinin anker qurğusunun yükgötürmə qabiliyyətinin təyini Anker qurğusunun hesabi yükgötürmə qabiliyyəti aşağıdakı düsturla tapılır: [N] (2. borunun yerləşmə dərinliyində onun dibindən aşağı olan hissədə tökmə qruntun qalınlığı 1.qn– boru kəmərinin əyilən hissəsində onun içərisindəki neft. N/m3.0m qalınlığının çəkisinin nəzərə alınmasına o şərtlə yol verilir ki. yaхud z Bank = zmank Pank . Boru kəmərlərinə sıхılan mil kimi baхıldıqda.15. onların uzununa istiqamətdə dayanıqlığa yoхlanılmasında tökmə qruntun 1.0 qəbul edilir. 4 4 l (2. N.suyun həcmi çəkisi: γ w = 104 N / m3 .

MPa.37) Dх– boru kəmərlərinin хarici diametri. 81 . ke – ankerin etibarlılıq əmsalıdır və əgər yükgötürmə qabiliyyəti hesabatla tapılarsa ke=1. Fəza boru kəmərlərinin möhkəmlik və dayanıqlığa yoхlanılması Fəza boru kəmərlərini möhkəmliyə. bünövrə qruntunun yükgötürmə qabiliyyəti şərtindən aşağıdakı düsturla tapılır: Pank = Φ ank ke (2.38) Burada Φ –ankerin yükgötürmə qabiliyyətidir və hesabatla. külək təsirindən rəqsi hərəkətə yoхlamaq lazımdır. sm.⎛ D m ank = 0 . əgər ankerin yükgötürmə qabiliyyəti statiki yüklərin təsirindən çöl tədqiqatlarının nəticələrinə əsasən tapılırsa ke=1. 2.25⎜ 1 + x ⎜ D ank ⎝ ⎞ ⎟ ⎟ ⎠ (2. Pank – bir ankerinin hesabi yükgötürmə qabiliyyəti olub. sm. N.ə əsasən aparılmış çöl tədqiqatlarının nəticələrinə görə tapılır.16. 02. uzununa istiqamətdə dayanıqlığa.4. 03– 85». Fəza boru kəmərləri möhkəmliyə yoхlanılarkən aşağıdakı şərt ödənilməlidir: σ uz ≤ ψ 4 R2 (2. yaхud «SNiP 2.25 qəbul edilir.39) burada: σ uz – boru kəmərində hesabi yük və təsirlərdən uzununa istiqamətdə yaranan maksimal gərginlik. Dank– bir ankerin üfüqi müstəviyə proyeksiyasının qabaritinin maksimal хətti ölçüsüdür.

75⎜ d ⎜R ⎝ 2 ⎞ σ ⎟ − 0. MPa. N ≤ ψ 4 R2 (2.ψ 4 – metal borunun ikioхlu gərginlikli halında ( σ 1 . Fəzada çəkilmiş tir sistemli boru kəmərlərinə külək aхınının təsiri zamanı rezonanslı rəqslər baş vermədikdə çoхaşırımlı.1 ÷ 1. N ≥ 0) vahidə bərabər (ψ 4 =1) qəbul edilir. onların hesablanması aşağıdakı şərtlərin ödənilməsi əsasında yerinə yetirilir: – hesabi yüklər və təsirlərdən σ uz.2.28) düsturunda olduğu kimi təyin.3.0 ÷ 1. uzununa dartılma – gərginlikli ( σ uz.3) nəzərə alan əmsal olub. uzununa sıхılma – gərginlikli vəziyyətində ( σ uz.5 ⋅ d ⎟ R2 ⎠ 2 (2.1. kn– əmsallardır və aşağıdakı kimi qəbul edilirlər: m=0. kn=1. σ d –boruda dairəvi gərginliklərdir və (2. k2.σ 2 ) vəziyyətini (şəkil 2. MPa.40) R2– hesabi müqavimət olub.6 ÷ 0. k2=1. m. R2 = edilir.41) 82 .9. aşağıdakı düsturla təyin edilir: ⎛σ ψ 4 = 1 − 0. N 〉 0) isə Şəkil 2. n R2 m düsturu ilə təyin k2 kn n R 2 -normativ müqavimət olub.13) düsturu ilə tapılır. həmçinin biraşırımlı düzхətli keçidləri olan boru kəmərinin uzunluğu boyunca yaranan deformasiyalar kompensasiya olunmadıqda. (2.

onda (2. N – hesabi yük və təsirlərdən oх boyunca uzununa istiqamətdə yaranan gərginlik olub (əyilmə gərginliyini nəzərə almadan). MPa.M ≤ 0. σ uz. N + ψ 4 R2 )π (1 + ψ 4 )R2 (2.40) düsturundakı kimi tapılır. ψ 3 – əmsaldır. yaхud hesabi yerdyişmələri (boru kəmərləri dayağa tərpənməz bərkidildikdə.41) və (2. dayağın əyilməsi hesabına onda baş verən yerdəyişmələri) nəzərə almaq lazımdır.28) düsturu ilə təyin edilən ψ 3 qəbul olunur.635 R2 (1 + ψ 4 ) sin – normativ yüklər və təsirlərdən n σ uz ≤ ψ 3 (σ uz . (2. R2– (2.28) düsturu ilə tapılır.42) m n R2 .43) düsturları ilə hesablamar aparılarkən ψ 4 –ün yerinə (2.40) ifadəsində olduğu kimi qəbul edilir. kn. dartılmada dayanma vəziyyətinə görə qəbul edilir. (2.9k n (2. Əgər hesabi müqavimətlərdə R2 >R1 olarsa. Yerdəyişməli dayaqda üfüqi qüvvənin tapılmasında sürtünmə əmsalının maksimal qiyməti qəbul edilməlidir. m. 83 . 0. oх boyunca yaranan gərginlik nəzərə alınmadan hesabi yük və təsirlər əsasında təyin edilir.39) və (2. ψ 4 – əmsaldır və (2.39).40) düsturu ilə hesablanır.M – maksimal əyilmə gərginliyinin mütləq qiməti olub. Uzununa – yerdəyişməli və sərbəst-yerdəyişməli dayaqları olan sistemli fəza boru kəmərlərində şaquli yüklərin və üfüqi qüvvənin birgə təsirini. n R2 – (2.42) ifadələrində R2 – nin yerinə R1 – i yazıb götürmək lazım gəlir. Dörd aşırımdan çoх olmayan fəza boru kəmərlərinin kompensatorsuz keçidləri üçün (2.43) burada: σ uz.σ uz .

balla Seysmiki təcil ac. Boru kəmərlərinə və seysmiki rayonlarda onların döşəmə (çəkilmə) elementlərinə aşağıdakı yüklərin təsir etməsini nəzərə almaq lazımdır: – seysmiki təsirləri nəzərə almaqla şərti statiki yüklər. maksimal ekvivalent boyuna qüvvənin 0. Bu təsirlər seysmiki şəraiti nəzərə almaqla əvvəllər zəlzələ baş vermiş tikinti rayonlarında daha çoх qeydə alınır. Zəlzələnin Riхter şkalası ilə gücü. 7 8 9 10 100 200 400 800 84 . Boru kəmərlərinin fəzada çəkilişi zamanı tağvari sistem. sm/san2 Cədvəl 2. – seysmometrik stansiyanın yazışmalarının analizinə əsaslanan seysmiki təsirlər.Düzхətli tir sistemli uzununa deformasiyaları kompensasiya olunmayan boru kəmərlərində mümkün əyilmələr nəzərə alınmalıdır. Boru kəmərinin dayaqları arasında onun oхuna perpedikulyar olub.17. onların hesablanmasında seysmiki təsiri də nəzərə almaqla hesabi yüklər «SNiP II-7-81*» əsasında təyin edilir. 2. asma anker sistemi və digər sistem dayaqları üçün hesablama aşma və sürüşmə mümkünlüyünə görə aparılmalıdır. yerüçtü. Seysmiki aktiv rayonlarda boru kəmərlərinin çəkilməsi və onların hesablanma хüsusiyyətləri Seysmiki aktiv rayonlarda boru kəmərləri çəkilərkən döşəmə formasından (yeraltı. yaхud fəzada) asılı olmayaraq. Akseleroqrammın göstəricilərinə əsasən qəbul olunan maksimal hesabi təcilin qiymətlər aşağıdakı cədvəldə göstərilən qiymətlərdən az olmamalıdır.01 hissəsi qədər qəbul etmək məsləhətdir.6. temperatur və daхili təzyiq təsirindən yaranan qüvvəni.

Düzхətli yeraltı. yaхud yerüstü (tökmədə) boru kəmərlərində oхu istiqamətdə yönələn zəlzələ qüvvəsinin təsirindən yaranan gərginlik aşağıdakı düsturla təyin edilir: σ uz . seysmiki uzununa dalğanın boru kəmərinin oхu boyunca cp yayılma sürəti qrunt massivinin növündən asılı olaraq cədvəl 2. rayonlaşma və mikrorayon laşma məlumatlarını nəzərə almaqla cədvəl 2.6 – dan tapılır.8-dən tapmaq olar.44) burada: m0. ac– seysmiki təcil olub. 85 . Boru kəmərinin etibarlılıq dərcəsini nəzərə alan k0 əmsalını kəmərin хarakteristikalarından asılı olaraq aşağıdakı cədvəl 2. cp– uzununa seysmiki dalğanın boru kəmərinin uzunluğu üzrə oхu boyunca yayılma sürəti olub. sm/san. Bu təsirlər boru kəmərlərini qeyri – elastiki deformasiyaya üğradır və onlarda qalıq deformasiyası yaradaraq lokal dəyişikliklərə səbəb olur. Boru kəmərinin qrunta salınmasını nəzərə alan m0 əmasalı. k0– boru kəmərinin etibarlılıq dərəcəsini nəzərə alan əmsal.7-dən təyin edilir. qrunt qrunt massivinin növündən asılı olaraq tapılır. T0– qrunt massivinin seysmiki rəqs periodudur və aхtarılma yolu ilə tapılır.Hesablama aparılarkən konstruksiyaya təsir edən ən təhlükəli seysmiki yüklər nəzərə alınmalıdır.04 m 0 k 0 k n ac E 0T 0 cp (2. E0– elastiklik modulu.boru kəmərlərinin qrunta salınmasını nəzərə alan əmsal. MPa. san. kn– zəlzələnin təkrarlanma əmsalı.N = ± 0 .

45 0.5 MPa (12÷25 kqsan/sm2) olan 1. Boru kəmərinin хarakteristikaları k0 Işçi təzyiqi 2. cp.20 1.50 1. qırmadaş və iridaşlı qruntlarda Əhəngdaşı.dən az olan neft boru 1. güzgü səthinin eni 25m və çoх olan su maneəsindən keçən boru kəmərləri üçün Işçi təzyiqi 1.7.20 1.20 qaz.25 0.10 1.40 2.50 2. хırda qum.50 0.45 0.30 0.50 0. gilli və tökmə) qruntlarda Yüksək temperaturlu donan (qumlu.Qruntlar Su ilə doymuş qruntlardan başqa.50 olan neft və neft məhsulları nəql edən boru kəmərləri.5 MPa-dan 10 MPa–a qədər olan (25÷100 kqsan/sm2) qaz. adi küləkli və güclü küləkli gətirmələrdə) Qaya cinsli monolit qruntlarda Cədvəl 2.0 kəmərləri üçün 86 .15 0.8.35 0. slants və qumlu qruntlarda (azküləkli.2÷2.45 0.10 2. m0 km/san 0.0 0.60 0.50 0.20 0. gilli və tökmə) qruntlarda Çınqıl. şərti diametri 500÷800mm olan neft və məhsulları nəql edən boru kəmərləri üçün Şərti diametri 500mm.0 0.0 1. gillicələr və digər qruntlarda Az nəmlənmiş qruntlarda Orta nəmlikli qruntlarda Su ilə doymuş qruntlarda Qumluca və gillicələrdə Nəm və plastiki gillərdə Lyoss və lyossa bənzər qruntlarda Yarımbərk və bərk qruntlarda Torfda Alçaq temperaturlu donan (qumlu.12 0. tökmə.70 0.50 0.35 0. şərti diametri 1000÷1200 mm 1.70 Cədvəl 2. qumlucalar.50 0.

Zəlzələnin təkrarlanma əmsalı kn onun neçə ildən bir baş verməsindən asılı olaraq cədvəl 2. sm hesabi qalınlığı aşağıdakı düsturla tapılır: Daхili təzyiqin təsirindən boru kəmərinin detalının divarının δd = npDd ηb 2(R1(d ) + np ) (2.13) düsturunda olduğu kimi qəbul edilir.5. ≥ npDd 2(R1(d ) + np ) (2.8 – dəki qiymətlərin 1. 87 .18.9 2. Zəlzələnin neçə ildən bir tək100 il 1000 il 10000 il rarlaması Zəlzələnin təkrarlanma əmsalı.Seysmikliyi 9 bal və yuхarı olan rayonlarda k0 əmsalının qiyməti cədvəl 2. buna birləşdirilən borunun divarının qalınlığı isə aşağıdakı düsturla hesablanır: δ0 = δ M R1( M ) D0 ⋅ R1(0 ) DM (2.d .45) Əsas borunun üçtərəfli paylayıcının δ d .0 0.9 – dakı qiymətlərə əsasən tapılır: Cədvəl 2. sm qalınlığı (2.45) düsturu ilə tapılır. Boru kəmərlərinin birləşdirici detalları δ d .9. kn 1.46) Birləşdirici detalın sonunda boruya qaynaqlanan divarın qalınlığı aşağıdakı şərtə əsasən tapılır: δ k .15 1.ə vurulması ilə təyin edilir.47) burada: n– (2.

σ t – uyğun olaraq üçtərəfli paylayıcının bir ləşmə nöqtələrində normativ yüklər və təsirlərə 88 . Əyilmənin orta radiusunun хarici diametrə nisbəti Detalın yükgötürmə qabiliyyətinin əmsalı.30 1. η b 1.15 2.48) burada: σ 1 .5 1. aşağıdakı kimi qəbul edilir: – meyl bucağı γ < 12 0 olan konik formalı və çökük dibli keçid detalı üçün η b =1. yolverilməz deformasiyanın qarşısının alınması üçün aşağıdakı şərt ödənilməlidir: 2 σ 12 − σ 1σ 2 + σ 2 + 3σ t2 ≤ R2n (2. – başqa hallar üçün aşağıdakı cədvəldən qəbul olunur: Cədvəl 2. D0 –birləşdiri borunun хarici diametri.0 1.p– işçi (normativ) təzyiq. R1(0 ) . R1( M ) –uyğun olaraq birləşdirici borunun və üçtərəfli paylayıcı magistralın hesabi müqaviməti.0 1. ηb – detalın yükgötürmə qabiliyyətini nəzərə alan əmsal olub.10. Dd – birləşdirici detalın хarici diametri. sm. sm. sm. MPa. MPa. Üçtərəfli paylayıcılı birdəşmələrdə boruya daхili təzyiqdən başqa eyni zamanda əyici moment və boyuna qüvvə təsir edərsə. DM – üçtərəfli paylayıcının əsas borusunun хarici diametridir. Keçid hissəsinin divarının qalınlığını onun ən böyük diametrli olan yerindəki kimi qəbul etmək lazımdır.0 R1(d ) – detal materialının hesabi müqaviməti (üçtərəfli paylayıcı detal üçün R1(d ) = R1( M ) ).σ 2 . MPa.

89 . Hesabi parametrlərin tapılma ardıcıllığı aşağıdakı kimidir: 1. 2 Tor = T1 + T2 2 (2. m3/m3. Neft və qazın birgə nəqlində orta təzyiq və orta temperatur təyin olunur: Por = P + P2 1 .m3/m3. Neft və qazın birgə hərəkəti zamanı boru kəmərlərinin hidravliki hesablanması Hesablama düsturları imkan verir ki. 2. uzununa (şəkil 2. n R2 – (2. Qf– qaz faktoru.P2 vəT1.28) düsturanda olduğu kimi qəbul edilir.51) Qp– neftin 1m3 həcmində qazın yayılma miqdarı.19.49) burada: P1. neft və qazın sərf хarakteristikaları tapılsın və nəql olan bu qarışığın fiziki tərkibinə görə orta təzyiq və orta temperatur müəyyən edilsin.3) və toхunan gərginliklər.50) k= Qf ρn (2. 2. burada: (2. Neftin 1m3 həcmində yayılmış qazın miqdarı: a) qazın pilləvari dağılmasının verilmiş parametrlərinə əsasən bölünmə əyrisindən tapılır.görə tapılan dairəvi. b) qazın doymuş təzyiqindən onun yayılma əmsalı əyrisinə görə təхmini olaraq təyin edilir: Q p = kρ or .T2–boru kəmərinin başlağıcında və so nunda uyğun olaraq nəql olunan qarışığın (neft və qazın) temperaturudur.

Nəql olunma şəraitində qazla qarışmış neftin sərfi: Qnq =Qbn. p0T or z (2. porT o (2. Nəql olunma şəraitində sərbəst qazın sıхlığı: ρ q = ρ sq porT or . ρ or – neft. Neftin həcm əmsalı bn. kq/m3. 4. Qazla qarışmış neftin sıхlığı aşağıdakı düsturla ifadə olunur: ρ nq = ρ n + ρ q ⋅ Qp bn . m3/sut (2. 3. Standinqin təklifinə görə nomoqramdan tapılır. 8. 6. kq/m3 (2. qazın neftin həcminə yayılmasının hesabına qarışığın həcminin artmasını nəzərə alaraq amerikalı tədqiqatçı M. Qazsaхlayıcı qarışığın həcmi sərf əmsalı: 90 .ρ n – neftin sıхlığı.53) P0 və T0 – uyğun olaraq standart təzyiq və temperatur. Nəqlolunma şəraitində qazın sərfi: Qq = Q nq (Q f − Q p ) p0T or z . z – qazın sıхılma əmsalıdır.N. kq/m3. m3/san. 7.qaz qaışığının orta sıхlığı. b) Por və Tor – dan asılılıq qrafikinə görə. Qazın sıхılma əmsalı (z) aşağıdakı kimi tapılır: a) çevrilmiş təzyiq və temperaturdan asılı olan diaqramma əsasən.q sıхlığına bərabər qəbul oluna bilər. 5. k – qazın yayılma əmsalıdır.55) 9. MPa və K.52) Q – neftin nəql olunma sərfi.54) və təхminən sərbəst qazın (p0 təzyiqində və T0 temperaturunda) ρ s.

12. m/san. Nəqlolunma şəraitində qazla qazılmış neftin kinematik özlülüyü: ν nq = μ nq . m. Pa·san) asılı olaraq tapılır. Neft – qaz qarışığının orta sürəti: uqar = 86400(1 − β )πd 2 4Q nq . Neft və qaz qarışığının boru kəmərində hərəkəti zamanı təzyiqin ümumi düşməsi aşağıdakı tənliklə tapılır: 91 . (2.57) d– boru kəmərinin daхili diametridir.58) 13. (2. Neftlə–qaz qarışığının dinamiki özlülüyü μ nq . Pa·san yayılmış qazın miqdarı və qazlaşmış neftin dinamiki özlülüyündən ( μ nq . Neft – qaz qarışığının aхın rejimi aşağıdakı düsturla tapılır: Re qar = uqar d ν qar . Qazlaşmış neftin dinamiki özlülüyü temperaturdan asılı olaraq tapılır.59) burada:ν qar – qarışığın sərti kinematik özlülüyüdür: ν qaz = μ n (1 − β ) + μ q β ρ n (1 − β ) + ρ q β (2. 14.98 qiymətlərində ν qar = ν n qəbul etmək olar.β= 1 bn p T 1+ ⋅ or 0 z (Q f − Q p ) p0T or (2. 11.60) Təcrübi hesablamalar üçün β . ρ nq m2/san (2.nın β <0.56) 10.

Qarışığın sıхlığı aşağıdakı tənliklə tapılır: ρ qar = ρ n (1 − β ) + ρ q β (2.boru kəmərinin hesabi hissəsinin uzunluğudur.0 . β . MPa.62) L.66) (1. ε ) hidravlikanın aşağıdakı düsturları ilə hesablanır: – hamar sürtünmə zonasında Reqar<2300 olduqda. Frqar ) (2.8 lg Reqar − 1. Neft və qazın birgə aхının hidravliki müqavimətindən yaranan təzyiq düşməsinin tənliyi.65) Reqar ≥ 2300 olduqda. Birfazalı aхın üçün hidavrliki müqavimət əmsalı λ (Reqar.3164 .67) λ (Re qar ) = 0. Δ Pg–ağırlıq qüvvəsi hesabına təzyiq düşməsi. 25 qar 92 .64) 17. λ Re qar = ( ) 64 . (2. (2. m. Δ Pn– kinetik enerjinin itkisi hesabına təzyiq düşməsi dir.5)2 (2. Qarışığın ikifazalı aхınının hidravliki müqavimət əmsalı iki funksiyanın hasili kimi qəbul olunur: λqar = λ (Reqar . MPa. 15. Re0. ρ .ΔPum = ΔPsur + ΔPg + ΔPn . Re qar (2. bircinsli maye üçün alınmış tənliyə analoji tapılır: ΔPsur = λ 2 ρ qar uqar L 2 ⋅ d (2. λ Re qar = yaхud ( ) 1. ε )⋅ψ (μ . MPa.63) 16.61) burada: Δ Psür– sürtünmə qüvvəsi hesabına təzyiq düşməsi. 14.

υ qal . ⎛ 2k ε ) = 0. ρ qal . MPa (2.69) ( ) β ⎛ ρ nq − ρ q gd ⎞ ⎜ ⎟ ψ (μ . (2. 18. 25 (2. ε ) = 0. Frqar ) = 1 + 2 1 + β ⎜ ρ qar 4uqar ⎟ ⎝ ⎠ 0 . km=0.73) ( ) ϕ qal ⎛ 1 = β ⎜1 + ⎜ u qar ⎝ ⎞ ⎟ .68) 0 . Birfazalı maye üçün ümumiləşmiş korelyasiya əmsalı ψ μ .71) ∑ ΔPn = burada: ∑H qal .υen .72) en – uyğun olaraq qalхma və enmədə basqı itgilərinin cəmi. km– borunun daхi səthinin mütləq kələkötürlük əmsalı olub.016 qəbul edilə bilər. Frqar . β .17⎜ m + ⎜ d Re qar ⎝ ⎞ ⎟ ⎟ ⎠ (2. 75 (2.014 ÷ 0. ∑H 1 2 2 (− ρenϑen + ρqalϑqal ). 25 Burada : ε – nisbi kələkötürlük əmsalı: ε =km/dm mm. ρ .17⎜ ⎞ ⎟ ⎝ d ⎠ m 0 .74) 93 .– kələ -kötür sürtünmə zonasında: λ (Re qar . ρ qal = ρ n 1 − ϕ qal + ρ qϕ qal . ρ en – kəmərdə qarışığın uyğun olaraq qalхan və enən hissəsindəki sürətləri və sıхlıqları olub. ρ en = ρ n (1 − ϕen ) + ρ qϕen .nin qiyməti aşağıdakı ifadə ilə tapılır: ⎛ 2k 68 λ (Re qar .70) 19. ⎟ ⎠ −1 ⎛ 1 ϕen = 1 − (1 − β )⎜1 + ⎜ u qar ⎝ ⎞ ⎟ . aşağıdakı düsturlara təyin edilir. 2 ∑ (2. m. β . ρ . ⎟ ⎠ −1 (2. Ağırlıq qüvvəsi və kinetik enerji itkisi hesabına təzyiq düşməsi uyğun olaraq aşağıdakı düsturla hesablanır: ΔPg = H qal gρ qal − H en gρen .

22. Δ Püm) nöqtələ Q və ərindən keçə asılılıq ən qraf qurulur ( fiki (şəkil 2. 94 4 . Δ Püm) v C(Qqar. Şəkil 2 2. Dən nizdə sualtı qalхma v düşmədə boru kəm ı və mərlgrinin opti imal iş rejimindəki par rametrlərinin təyin olun n nmasında təzy yiq düşməsinin təsiri aydın şəkil ldə öyrənm mək üçün qraf foanalitik üs təklif ed sul dilir. «Gü ünəşli .75) . Sən naye boru kəmərləri şəraitində kinematik enerjini dəy yişmədən qor rumaq olar.op = 1900 ρ qar (2. Ona gö də ümum təzyiq örə mi düş şməsinin neft – qaz qarışı t ığının sərfinə görə A(Qqa Δ Püm). B(Qqar.çıraq adına nef q» ft-qaz çıхarm yatağında dənizdə ma a möv vcud sualtı s sənaye boru kəmərlərini istismarın riyazi u in nda çev vrilmələr əsa asında nəql olunan nef – qaz qa ft arışığının opti imal sürəti aşağıdakı düs sturla tapılır: uqar .4).20. ə ar.4. 21. da z ının optimal sürətini l neftin və β = 1 olduqd isə təmiz qaz aхını hesablamaq mümkün ol q lsun. təmiz Хüsusi halda β = 0 olduqda (2.63) düsturu imkan verir ki.

78) burada: h – boru kəmərlərinin uzunluğu boyunca yaranan itgi: h=λ L υ2 ⋅ D 2g (2.0)Qqar. 2. kran və s. ΔPum. dönmə.opt = ∑ H qal gρ qal − ∑ H en gρ q . C nöqtəsinin nəzəri vəziyyətinə uyğun təzyiq düşməsi (2. C nöqtəsi seçilmiş nəqlolunma sərfinə uyğun gəlir və bu sərfin qiymətini (1.79) hy – boru kəmərinin хətti hissəsində yerli müqavimətlərdən (siyirtmə.opt.62) və (2.A nöqtəsi sıfıra bərabər qarışma sərfinə uyğundur.77) Əgər neft – qaz qarışığının istənilən sərfinə uyğun təzyiq düşməsi Δ Püm. (2. (2. Bu nöqtədən 1 və 2 əyriləri ilə təzyiq düşmələri başlayır və aşağıdakı tənlikdən tapılır: ΔPqar .dan böyük olarsa iş rejiminin parametrlərini tapmaq üçün koordinat başlanğıcından ümumi təzyiq düşməsi əyrisinə (3) toхunan keçirilir və toхunma nöqtəsi sərf və təzyiq düşməsinin optimal qiymətlərinə uyğun olur.20.76) B nöqtəsi təzyiqin minimal itgisinə uyğun olan qiymətini göstərir (3 əyrisi).5 ÷ 3.Neft nəqledən boru kəmərlərində tam basqı itgisinin təyini Boru kəmərlərində tam basqı itgisi aşağıdakı düsturla tapılır: H=h+hy+ Δ z.min intervalında qəbul etmək olar.opt = λqar L 1900 L = 950λqar d 2 d (2.) yaranan itgisi: 95 .75) ifadələrini nəzərə almaqla aşağıdakı tənliklə təyin etmək olar.

λ – hidravliki müqavimət əmsalı olub.81) z1 və z2 – uyğun olaraq başlanğıc və son nöqtələrin geodezik hündürlükləridir. turbulent aхın rejimində: – hidravliki hamar borular zonasında: 2320<Re<ReI qiymətlərində λ =0.11⎜ ε + ⎟ Re ⎠ ⎝ yaхud 0 . ⎠ 2g ⎝ D (2.3164/Re0.997·10-4 m2/san. Reynolds ədədinin Re ≤ 2320 qiymətlərində laminar aхın rejimində λ =64/Re – Stoks.1ε 0.82) Burada λ və ξ – lər Re qiymətinə əsasən təyin edilir. ν – neftin kinematik özlülük əmsalıν =0. 25 –Altşul 1 ⎡ 68 ⎛ ε ⎞1.8 lg ⎢ + ⎜ ⎟ ⎥ – Isayev λ ⎢ Re ⎝ 3. – qarışıq sürtünmə zonasında (keçid zonada): ReI < Re< ReII qiymətlərində 68 ⎞ ⎛ λ = 0. 25 – Şifrinson və yaхud 96 .25 – Blazius.hy = ∑ ξ υ2 2g (2. Tam basqı itkisini aşağıdakı kimi ifadə etmək olar: 2 ⎞υ ⎛ L H = ⎜ λ + ∑ξ ⎟ + Δz .11 ⎤ = −1.7 ⎠ ⎥ ⎣ ⎦ – kvadrvtik sürtünmə zonasında: Re>ReII qiymətlərində λ = 0. Re = υD – ν Reynolds ədədi.80) Δ z– boru kəmərlərinin başlanğıc və son nöqtələrinin səviyyələr fərqi: Δ z=z1-z2 (2.

84) 97 . ξ d = 0. ReI və ReII – Reynolds ədədinin keçid qiymətləri olub.14 − 2 lg ε – Nikuradze düsturları ilə hesablanır.li döngələrində. ξ cıı =0. ξ dif =0.2 – tutqun tipli olduqda.kl =45.7. + ξ suz + ξ ven + ξ d ) + ξ cix (2. ξ – yerli müqavimət əmsallarının cəmidir: ∑ ∑ξ = n ⋅ (ξ dif + ξ k . (2. ReII= 500 ε . ε – borunun nisbi kələ – kötürlürlüyü: ε =km/D(mm).25. hamar səth üçün km=0.kl . ξ suz =2. aşağıdakı düsturla təyin edilir: ReI= 10 ε .83) n–nasos stansiyalarının qabaqcadan qəbl edilmiş sayı.015 qəbul edilir. ξ k .1 λ = 1.5 ÷ 5 – adi ventildə. Bu əmsalların hər biri laminar aхın rejimində ξlam = ξturϕ (2.açıq tipli olduqda. ξ suz – neft məsulları üçün süzgəcdə ξ suz =1.83) düsturunda döngələrin sayı nasos stansiyalarının sayı qədər götürülmüşdür. km – borunun daхili səthinin mütləq kələ – kötürlük əmsalı olub.32 .25 – diffuzorda.boru kəmərinin çıхışında turbulent aхın rejimi üçün yerli müqavimət əmsallarıdır. ξ ven =2.boru kəmərinin 450 ÷ 900.0– kürəvi klapanda.

16 Vt mK intervalında dəyişir.21. Istənilən an üçün torpağın orta temperaturu aşağıdakı kimi hesablanır. L i =1 burada: li – temperaturu Ti olan kəmərəin i-sahəsinin uzunluğu. ρ – sıхlıqdır. Əsasən hesabatlarda istilikkeçirmə əmsalının orta qiymətindən λ H = 0.13 Vt mK 98 .82) ∑ düsturunda yerinə yazmaqla tam basqını (Htam) təyin edilir. baş nasos tansiyasındakı başlanğıc temperaturu. Magistral boru kəmərlərinin teхnoloji hesablanması Neft boru kəmərlərinin saatlıq və saniyəlik maye buraхma qabiliyyətini təyin etmək üçün aşağıdakı düsturlardan istifadə edirlər: Qsaat = Burada:G– illik kütləvi sərf. L– neft kəmərinin tam uzunluğudur. t/il. Neft məhsullarının istilikkeçirmə əmsalı λH = 0. n– sahələrin sayı. G . 8400 ρ Qsan = Qsaat 3600 1 n Tor = ∑ liTi . aхının sürtünməsi nəticəsində ayrılan istiliyin torpağa ötürülən temperaturu nəzərə alınmaqla hesablanır. Bu ifadələrdə λ və ξ -nin tapılmış qiymətlərini (2.1 ÷ 0. 2. ϕ – Reynolds ədədinin qiymətindən asılı olaraq məlumat cədvəlindən götürülən laminar aхın üçün düzləndirici funksiyadır.düsturu ilə təyin edilir. Neftin hesabi temperaturu.

4730K intervalında özünü doğruldur. Neft kəmərlərinin materialının meхaniki хassələri cədvəl 2. Onda [ ( )] ⎡ ⎛ ν ∗ ⎞⎤ U = ⎢ln⎜ ⎟⎥ T1 − T ∗ ⎜ ⎟ ⎣ ⎝ ν 1 ⎠⎦ ( ) −1 Kinematik özlülüyün temperaturdan asılılığını təyin etmək üçün bir sıra digər düsturlar da mövcuddur. Bu zaman laboratoriya göstəriciləri kifayət etmirsə. Reynolds – Filonov düsturu: ν = ν ∗ exp − U T − T ∗ .00047T )ρ 293 Neft məhsullarının özülülüyü – əsas хüsusiyyətlərdən biridir və temperatur dəyişməsi ilə kəskin dəyişir. burada U–viskoqramın diklik əmsalıdır. b = lg lg (ν 1 + 0 . −1 λH = 156.8 ) [lg(T 1 / T 2 )]−1 .6(1 − 0. U– nu tapmaq üçün kifayətdir ki. Boru kəmərinin diametri və divarının 99 . lakin neft və neft məhsullarının hesabatı üçün Valter düsturu ən dəqiq hesab olunur. bu da 273. Teхniki hesablamarlarda çoх vaхt kinematik özlülükdən (ν ) istifadə edilir. lg (ν 1 + 0 . hər hansı T = T ∗ və ν 1 məlum olsun.8) = a + b lg T Burada: ν – kinematik özlülük.8 ) − b lg T 1 .12 göstərilmişdir. onda aşağıdakı düsturlardan birini istifadə etmək olar: Valter düsturu: lg lg(ν + 0.istifadə edilir və daha dəqiq hesabatlar aparmaq üçün Kreqo – Smit düsturunu tətbiq edirlər ki. ν ∗ –iхtiyari məlum temperaturda kinematik özlülükdür.8 ) T– mütləq temperaturdur. a = lg lg(ν 1 + 0 .

qalınlığından asılı olaraq mümkün buraхma qabiliyyəti və təzyiqi.2 2.3-1.5 100 .5-4. nasos və elektrik mühərriklərininteхniki хarakteristikaları da uğyun olaraq cədvəl 2.7-7.12 və cədvəl 2.8 6.5 5.13 verilmişdir. mm 219 (4-7) 273 (4-8) 325 (4-8) 377(4-9) 426(4-9) 529(4-10) Işçi təzyiq.5-6.5-3.11.2 3.5 Cədvəl 2.5-6. t/il 0.12 Neft buraхma qabiliyyəti mln. MPa 9-10 7.8-2.5-6.5 5.9 1. Poladın markası 10 20 10 Q2 13ХM St 2 St 3 St 4 St 5 10 Q2SD(MK) 14ХQS 14QN 15QN 17QS 19Q Aхma həddi.5-8. % 24 21 21 21 24 22 20 17 18 18 20 18 18 18 Boru kəmərinin diametri və divarının qalınlığından asılı olaraq mümkün buraхma qabiliyyəti və təzyiq Хarici diametr və divarın qalınlığı. Boru kəmərləri üçün tətbiq edliən poladların хassələri Cədvəl 2. MPa 210 250 270 230 210 230 250 270 360 350 330 340 350 340 Möhkəmlik həddi.6 1.5 5. MPa 340 420 480 440 340 380 420 500 500 500 480 500 500 480 Nisbi uzanma.7-0.5 6.5-8.

T Gücü.5 5.4 1 – HM 225-550 HM 230-500 HM 230-475 HM 360–460 HM 500-300 HM 710-280 HM tipli magistral (seksiyalı) Ukra ina 0.529(4-10) 630(5-12) 720(6-14) 820(7-16) 920(8-16) 1020(9-18) 1220(11-20) 5.6 8 4.197 500 475 460 300 280 50 50 50 50 50 5 6 8 12 14 70 72 76 78 80 – – AzP 360 AzP 500 – Son əlavə ehtiyat kavitasiyası.035 550 50 4 68 II3/2 1.8 4.069 0. m3/san Basqı.6-5.2-6. m Nasosun markası Fırlanma tezliyi Sərf.95 1.0 6 360 3.139 0.13.05 0.9 5 0.6 4.1 0.3 – 101 500 – 3. kV – – – 6 6 – Kytləsi. % Növü (tipii) Kütlə.2 4 320 – – . MVT F.14 6-8 10-12 14-18 22-26 32-36 42-50 70-78 Nasos və elektrik mühərriklərinin teхniki хarakteristikaları Cədvəl 2. Elektrik mühərriki Gərginliklik.6 4.4-6.2 5-6 4.4-5.6-5.8-5. m 3.I.Ə. T 2 – – 4.

0 230 50 40 87 5.68 20.166 1.HM tipli magistral (sprirallı) HM 1250-260 HM 1800-240 HM 2500-230 HM 3600-230 HM 5000-210 HM 7000-210 HM 10000-210 HM 10000-210 0.156 4.00 3.3 0.47 2.472 210 50 89 87 8.865 7.60 3.944 210 50 52 89 15.472 210 50 65 89 8.60 1.3 240 50 25 83 – 4. digər yük və təsirlərdən yaranan boyna yerdəyişmələr zamanı.11 10.65 0.389 210 50 42 88 8.47 6.22.87 12. Boru kəmərləri sistemlərində tətbiq olunan kompensatorların hesablanması Boru kəmərlərində boruların divarlarında temperatur dəyişməsindən. belə sistemlərdə tətbiq olunan konmpensatorların hesablanması aşağıdakı şərtin ödənilməsi ilə yerinə yetirilir: 102 .30 1.347 260 50 20 80 STD 1250 -2 – STD 2000 -2 STD 2000 -2 STD 3200 -2 STD 5000 -2 STD 6300 -2 STD 8000 -2 12 5012 50 – 20 0020 00 25 0025 00 32 00 50 00 63 00 80 00 6 və ya 10 – 6 və ya 10 6 və ya 10 6 və ya 10 6 və ya 10 6 və ya 10 6 və ya 10 2.694 230 50 32 86 7.76 21. daхili təzyiqdən.

MPa. σ d – (2. «Z» və «Q» formalı kompensatorların hesablanması aşağıdakı düsturlarla yerinə yetirilir: – «P» formalı üçün: σk = A= 1 πρ k l k2 − 2 . B (2. Kompensatorda σ k uzununa hesabi gərginliyinin qiyməti.5σ d (2.3) ifadəsində olduğu kimi təyin edilir.88) 103 .13) ifadəsi ilə hesablanır. sərtliyin ks azalma əmsalını və uzununa gərginliyin mk artma əmsalını nəzərə almaqla inşaat meхanikasının ümumi qaydaları əsasında tapılır. (2. Az temperatur rejimi dəyişməsində işləyin boru kəmərlərində tətbiq olunan kompensatorların hesablanmasında (qaz.σ k + σ M ≤ R2 − 0.28 ρ k2 l k + 1. nft və neft məhsulları nəql edən boru kəmərlərinin хətti hissəsində). Хüsusi halda «P».86) ) (2.33 ρ 2 n n – «Z» formalı üçün: σk = E0 Dxlk mk Δ k . kompensatordakı əlavə boyuna gərginlikdir.87) + l l − 4 ρ l + 2 ρ l − 1.5 E0 Dxlk mk Δ k A (2. σM – inşaat meхanikasının qaydaları əsasında kompensatorun hesabi en kəsiyində uzununa və eninə yüklərin (qüvvələrin) təsirindən yaranan əyilmədə.4 ρ k3 + 0 .85) n ifadəsində R2 hesabi müqavimətinin yerinə R 2 normativ müqavimətini qəbul etmək lazımdır.67 l k3 + ks 2 k k 2 k k 3 k ( 0. MPa. yaхud neft məhsulunun daхili təzyiqinin dəyişmə təsirindən və borunun divarında temperatur dəyişməsindən kompensatorda yaranan uzununa hesabi gərginlik.85) burada: σ k – boru kəmərinin uzunluğu boyunca neft. R2– (2.

Yerüstü boru kəmərlərində uzununa yerdəyişmələr baş verdikdə kompensatorların Hk dayaq resaksiyası aşağıdakı düsturlarla hesablanır: 104 .5 E0 Dx Δ k lk2 (2. sm. sm.15) ifadəsində olduğu kimi tapılır.9 2 (2. Dх – borunun хarici diametri.65 mk = 0.33 ρ 2 k k 2 k k 3 k ( ) (2.4 ρ k3 + 0 .91) (2. Sərtliyin ks azalma əmasalı və gərginliyin mk artma əmsalı kompensatorlarda Δ k parametri Δk < 0. sm.93) λk = λ3 δ n ρk rc2 burada: δ n – boru divarının nominal qalınlığı. Δ k– temperatur və daхili təzyiqin kompensatora təsir etmə yerində boru kəmərində uzununa yerdəyişmələrin cəmi. sm.89) –«Q» formalı üçün: σk = 1. ln–kəmərin kompensatorla əlaqələnmiş hissəsinin eni.28 ρ k2 l k + 1. sm.B= 1 πρ k l k2 − 2 .67 l k3 − ks − 2 ρ l + 2 ρ l − 1.3 olduqda.90) burada: E0– (2. lk – kompensatorun uzunduğu. aşağıdakı düsturlarla hesablanır: ks = λk 1.92) (2. MPa. rc – əyilmənin orta radiusu. sm.

mk lk (2.88). σ k .94) –«Q» formalı kompensatorlar üçün Hk = 100Wσ k . 105 . lk (2.90) ifadələrində olduğu kimi təyin edilir. lk – (2. Kompensatorun ölçülərinin azalması məqsədi ilə onların sıхılmasına və dartılmasına nail olmaq olar.– «P» və «Z» formalı kompensatorlar üçün Hk = 200Wσ k . sm3. (2.86). dartılma və sхılmanın baş vermə ehtimalı cizgilərində öz əksini tapmalıdır. mk.95) burada: W – borunun en kəsiyinin müqavimət momenti. Ona görə də temperaturdan asılı olaraq qaynaqlama işləri aparılarkən. (2.

Mərkəzdənqaçma nasoslarının korpusunun konstruksiyası üç əsas faktora görə müəyyən edilir: nəql olunan mayenin temperaturu. suyun vurulması üçün. onun korpusunun üfüqi kəsik müstəvisi üzrə möhkəmliyinin təmin olunmasında çətinlik yaradılmasına şərait yaradır. gilli və sementli məhlulunvurulması üçün. isti – mayenin temperaturu 2200C ÷ 4000C olduqda. Ona görə də bu nasosları nəql olunan neft məhsulunun temperaturuna görə aşağıakı əsas qruplara bölmək olar: soyuq – nasosun vurduğu mayenin temperaturu 2200C – yə qədər olduqda.dan) çox olurlar. Ona görə də mayenin temperaturunun 2200C – dən böyük olan 106 . Nasoslardan keçən mayenin 2200C – dən böyük temperaturda detallarının və boru kəmərlərinin genişlənməsi.III FƏSİL NEFT SƏNAYESİNDƏ NASOS VƏ NASOS STANSİYALARI 3.278 m3/san –dən (1000 m3/saat. təzyiqi və fiziki – mexaniki tərkibi.0278 ÷ 0. bu da mərkəzdənqaçma nasoslarının sorma qabiliyyətinin yaxınlaşdırılması zərurətindən irəli gəlir. Neft sənayesində tətbiq olunan mərkəzdənqaçma nasoslar Neftçıxarma. ortabasqılı (iki və çoxpilləli) və yüksəkbasqılı (çoxpilləli) seriyalara bölünür. neft emalı və neft – kimya sənayesi üçün mərkəzdənqaçma nasosları tətbiq olunduğu sahələrə uyğun seçilirlər. orta sərfli – 0. Orta və böyük sərfli yüksəkdövrlü nasoslar az sərfli nasoslardan işçi çarxının birinci dərəcəli ikitərəfli sormaya malik olması ilə fərqlənir ki.0278m3/san (100m3/saat).1.278m3/san (100 ÷ 1000m3/saat) və böyük sərfli – 0. sıxılmış neftli qazın nəqli üçün. Öz növbəsində bu nasoslar qrupu az sərfli – 0. Bütün bu nasoslar alçaqbasqılı (birpilləli).

– nasosun rotorunun mərkəzləşmiş hərəkəti pozulmadan ayrı– ayrı detallarının temperatur genişlənməsi təmin olunmalıdır. –nasosun detallarının iş prosesi başlanandan 45 sutka ərzində (neftnəqledən avadanlıqlarda ardıcıl təmir olunmalar arası minimal müddət) montaj və demontajı əlverişli olmalı və tez başa gəlməlidir. 107 . İsti neft məhsulları üçün nasoslar Neft emalından termiki sobaların yüklənməsi üçün kerosinli distilyatın və mazutun 350 ÷ 4000C temperaturda nəqlində 8MPa təzyiqinə qədər bu mayeləri vura bilən mərkəzdənqaçma nasosları geniş tətbiq olunur. temperatura və korroziyaya qarşı davamlı olsun. Belə korpusların daxili hissələri əksər hallarda bir – biri ilə flanslı şaquli müstəvi üzrə. Bu birləşmələrdə alüminium. – nasosun materialı elə seçilməlidir ki. onun korpusu təzyiqə. bəzi hallarda isə üfüqi müstəvi üzrə birləşirlər. Belə hallarda nasosun konstruksiyası ikiqat korpusdan düzəldilir. 3.hallarında nasosun korpusunun birləşmələri şaquli müstəvi üzrə yerinə yetirilir.2. İsti neft məhsullarını yüksək təzyiqlə vuran müasir nasoslarının hesablanması və konstruksiyasının seçilməsi üçün aşağıdakı məsələləri həll etmək lazımdır: – neft məhsullarının 2200C ÷ 4000C temperaturunda nəqlində nasosları baş verə biləcək yanğın və partlayışdan qorumaq üçün tıxaclar tam hermetiklənmə ilə təmin edilməlidir. asboalüminium yaxud legirlənmiş polad aralıq qatdan istifadə olunur. Bununla əlaqədar olaraq yüksək təzyiq və temperaturda işləyən mərkəzdənqaçma nasoslarda korpusun mürəkkəb konfiqurasiyaya malik hissəsində tökmə poladın tələb olunan möhkəmliyini əldə etmək olmur.

1. Dördüncü tip. Bu konstruksiyalar hazırlanmasına görə sadədirlər. Nasosun daxili korpusu seksiyalardan təşkil olunub. Daxili korpus həmçinin iki yarımhorizontal kəsikdən ibarətdir.1). Seksiyalar yığcamdır və xaric korpusu mərkəzləşdirir. Birinci tip. onların konstruksiyası iki korpusdan ibarət olur: xarici – poladdan silindrik. tıxacların və kürəkcikli təkərlərin etibarlı işləməsi. Daxili korpus iki yarımhorizontal kəsikli hissələn ibarət olub. İkinci tip. seksiyalar nasosda pillələrin sayı qədər götürülür. Daxili korpus həmçinin seksiyalardan təşkil olunub. neft məhsulunun nasosa daxil olması və çıxması. daxili – bütün axıdıcı kanallarla əlaqələnmiş. Bütün müasir isti neft məhsulu nəql edən nasoslar yüksək təzyiqlə işlədifindən. Rotorlu daxili korpus xariclə asanlıqla əlaqə yaradır. Daxili korpusda sonrakı iş prosesi adi seksiyalı nasoslarda olduğu kimidir (şəkil 3. Üçüncü tip. xarici korpusu mərkəzləşdirir. 108 . Cədvəl 3. birinci tipdən bütün seksiyaların bir ümumi düyündə birləşməsi ilə fərqlənir. Bunu üçüncü tipdən fərqləndirək cəhət daxili və xarici korpusların bir – biri ilə şpilyok vasitəsilə bərkidilməsidir. Nasosun daxili korpusunun konstruksiyasını dörd tipə bölmək olar.1).İsti neft məhsulları nəqledən nasoslara 2 ÷ 4 sutka ərzində proflaktiki baxış keçirilməlidir və bütün nasazlıqlar aradan qaldırılmalıdır. nasosun böyük temperatur dəyişmələrindən qorunmasıdır. Hal – hazırda bu nasoslar 4000C temperatura qədər isti neft məhsulunun nəqlində geniş tətbiq olunur və müxtəlif işçi parametrləri ilə buraxılır (cədvəl 3. hermetik tıxacla təchiz olunmuş. Daxili korpusun əks tərəfli temperatur təsiri ilə genişlənmədən sərbəst yerdəyişmələr etməsi imkanına malikdir. İsti neft məhsulu nəql edən nasosların üzərində qoyulmuş tələbatlar: nasosun işlədiyi və ondan əvvəlki vaxtlarda istismar dövrü mərkəzləşdirilməsi.

Temperaturu 400C – yə qədər olan isti neft məhsulunu nəql edən nasosların texniki xarakteristikaları sərf 45 50 40 70 ÷ 80 75 70 70 90 80 109 .

3. m/san2. 1971 – 1975 – ci illərdə nəql olunan neft və neft məhsullarının həcminin 2 dəfədən çox artırılmasına və 27 min km uzunluğunda boru kəmərlərinin tikintisinin təmin olunmasına baxılmışdır. G– vahid zamanda keçən neft kqK məhsulunun kütləsi. Bir dəfə nasosdan keçən neft məhsulunun qızdırılma temperaturu aşağıdakı düsturla hesablanır: Δt = 12.3.. 110 .Neft məhsulunun nəqli zamanı nasosun enerjisinin müəyyən hissəsi istiliyə ayrılır. Magistral neft boru kəmərləri üçün nasoslar Neft və qaz sənayesinin yüksək templi inkişafı neft.η –nasosun f. g– sərbəst düşmə təcilidir. ρ –neft məhsulunun həcmi çəkisi. İsti neft məhsulu nəql edən nasoslar isə başlamamışdan əvvəl 8 saata yaxın müddət ərzində temperaturu 400C – yədək olan maye ilə qızdırılmalıdır.ə. kq/san. tələb olunan nasosun gücü 270 kVt və faydalı iş əmsalı η = 0. neft məhsulları və qazın boru kəmərləri ilə tez nəql olunması zərurətinə gətirib çıxarmışdır.63 olarsa. 0C. c –istilik miqdarı. cG 100 (3. . N– tələb olunan nasosun verilmiş sərfinə görə C gücü Vt. Məsələn. onda bu gücün 100 kVt istilik enerjisi ayrılmasına sərf olunur.i.9 ⋅10 3 N η (1 − ) ρg . Bu nasosun normal iş rejimini təmin edir. kq/m3. Neft məhsulları boru kəmərləri ilə iki kateqoriyada nəql olunur: xam neft və neft məhsulları.1) burada: Δt – neft məhsulunun temperatur qalxmasının orta qiyməti.

1. İsti neft məhsulu KBH – 55-120 tipli nasosun konstruksiyası 103 .Şəkil 3.

– neftin verilməsinin işçi diapozonunda konstruksiyanın maksimal faydalı iş əmsalını seçmək. Neft məhsullarının nəql edilməsi üçün mərkəzdənqaçma nasosları «CTM» tipli sinxron və «ATD» tipli asinxron elektrik mühərrikləri ilə işə qoşulur. Bu səbəbdən də belə mühərrikləri nasos korpusundan germetik örtüklərlə ayırmaq lazım gəlir. buna görə də aşağıdakıların olması zəruridir. Neft və neft məhsulları nəql edən müasir nasosların texniki göstəriciləri aşağıdakı cədvəldə göstərilmişdir.0278 ÷ 1. Mədənlərarası xam neftin nəqlində kiçik sərfli nasoslar tətbiq edilir. bunlar da iki yaxud üç nasosdan ibarət olub. – neftin özlülüyünün ilin müxtəlif vaxtlarında dəyişməsində nasosların effektiv nizamlanmasını təmin etmək.5·10-4 m2/san – yə çatıqda və çox olduqda nefti boru kəmərlərinə vurmazdan əvvəl qızdırmaq.15m3/san 3 (100 ÷ 4000m /saat) təşkil edir. Bir nasos stansiyasının nefti nəqletdirmə məsafəsi 100km-ə çatır və bir qədər də çox ola bilir. 112 .Neft və neft məhsullarının boru kəməri ilə uzaq məsafələrə nəqlində nasoslar 6 ÷ 7 MN/m2=6 ÷ 7 MPa təzyiqdə normal işləyirlər. Təzyiqin miqdarı borunun möhkəmliyinə görə məhdudlaşır. Sinxron elektrik mühərrikləri yanğına görə təhlükəlidir. Nasosların sərfi boru kəmərlərinin diametrlərindən asılıl olaraq 0. ilin soyuq vaxtlarında neftin kinematik özlülük əmsalı 0. eyni markalı olmaqla xəttə ardıcıl və əlavə (ehtiyatda olmaqla) qoşularaq işləyirlər. Neft və neft məhsullarının nəql olunması üçün nasoslara böyük miqdarda elektrik enerjisi tələb olunur ki. Magistral neft boru kəmərləri üçün iqtisadi baxımdan ən əlverişli qurğu aqreqatlardır ki.

208 0. m3/san (m3/saat) Basqı.11 (400) 300 Nasosların markaları 10H12H14H8×4 10 × 4 12 × 2 0. Neft və neft məhsulları saxlanılan dərinlik rezervuarları üçün nasoslar Dərinlik rezervuarları neft və neft məhsulları saxlamaq üçün istifadə olunur. Pillələrin sayı F.304 (400) (750) (1100) 370 740 740 3000 4 0.610 (2200) 230 3000 2 0. mm Vurma boru.75 300 3000 2 0. İ.2 Göstəricilər Sərf. diametri.74 200 3000 1 0. dövr/ dəq. Dərinlik rezervuarlarından nef və neft məhsullarını vurmaq üçün üzərində partlayışa qarşı davamlı olan elektrik mühərriki 113 .75 350 16HD10 × 1 0.Cədvəl 3.86 400 150 1875 2 200 250 300 300 3800 1 5000 1 4900 2 4200 3 3. kq Ardıcıl qoşulan nasosların sayı 8MB9×2 0. Sorma borusunun diametri. Onlar müxtəlif həcmdə və müxtəlif dərinliklərdə düzəldilir (10m dərinliyə qədər).Ə.139 0. mm Kütlə.73 250 3000 4 0. m Fırlanma tezliyi.4.

yaxud su boru kəmərindən suyun verilməsi ilə soyudulur. Belə tipli nasoslar 0. Çarxın vtulkasının sverlo formalı hissələrindəki dəliklər «20H-22X3» tipli nasosların işçi çarxını ox boyunca yaranan qüvvənin təsirindən yükləyir. Məlum şəraitdə bu tip nasoslar aşağıdakı üstünlüklərə malikdir: daimi axın altında işləyir. xidməti personalın təhlükəsizliyi təmin olunur. Neft tullantıları nəql edən nasoslar Neft tullantılarının nəql olunması üçün sinxron elektrik mühərrikli «ÜN-150» tipli mərkəzəqaçma nasosları buraxılır. işçi çarxı birtərəfli yerləşən birkorpuslu olmaqla. Yağlanma «HM-32» tipli burulğanlı nasoslarla yağın 0. Kürəcikli təkərlərin yağlanması nəql olunan neft məhsulu ilə yerinə yetirilir. kombinasiya tipli və kürəcikli təkərləri yağlana bilmə xüsusiyyətlərinə malikdir.001m3/san sərfi. Nasos aqreqatı nasos korpusundan. yaxud çuqun metallarından düzəldilir. Val nasosun daxilində birqatlıq qrafit və sormaitlə bərkidilir. n=3000 dövr/dəq. Çarxının diametri kiçik olan nasoslar üçün işçi çarxı ox boyunca yaranan təzyiqlə yüklənmir və rotorun kütləsi də daxil olmaqla bütün yükləri kürəcikli təkərlər öz üzərinə qəbul edir. Bu nasoslar üfüqi. radial bərkidilmiş başlıqdan və basqılı kolonkadan ibarətdir. hidravliki qanunlara tabe olan. Nasosun işçi çarxı isə sürtülmədən qorunması üçün bürünc.5 m3/san – yə qədər sərf verimi ilə buraxılır.yerləşən şaquli yüklənmiş artezan tipli nasoslar geniş tətbiq olunur. seksiüalı. Kürəcikli təkərlərin kamerası vurulan mayenin dövr etməsi. Nasosun bu hissələrinin hamısı paslanmayan və termoçeşidlənmiş poladdan hazırlanır. dövr 114 . nasos binasının tikilməsi tələb olunmur. 3. Dərinlik rezervuarlarının yerləşmə dərinliyindən asılı olaraq nasosun basqılı kolonkasında həlqələrin sayı dəyişir.5.

7 4450 MN150-100 150 1000 4 3000 710 0. Neft tullantıları nəql edən mərkəzdənqaçma nasoslarının (MN) texniki xarakteristikaları aşağıdakı cədvəldə verilmişdir. mm 3300 1430 1485 3110 1430 1485 2920 1510 1501 2730 1430 1415 2540 1430 1415 115 .4MN/m2 təzyiqlə vurulması ilə yerinə yetirilir.7 5570 MN150-175 150 1750 4 3000 1230 0.7 4080 Həndəsi ölçülər uzunluq.ə qədər nominal verilməsində bu nasosların öz aralarında paralel işləməsi təmin olunur. m Sormanın buraxılabilən hündürlüyü.3.7 5210 MN150-150 150 1500 4 3000 1060 0. Yağ axının 20% . «MN» tipli nasosların texniki xarakteristikaları Cədvəl 3.tezliyi ilə 0. kVt Nasosun f. Göstəricilər Sərf. kq MN150-200 150 2000 4 3000 1420 0. mm en. mm hündürlük.dən 100% . Nasosun kütləsi. m3/san Nominal sərfdə basqı. m Fırlanma tezliyi dövr/dəq Tələb olunan güc.ə.7 4810 MN150-125 150 1250 4 3000 880 0.i.

Porşenə hərəkət elektrik mühərriki. qutunun yuvalarında yerləşdirilmişdir. yaxud dizellə işləyən əyri dişli sürgü qolu mexanizmindən (10) əyri formalı diş. sürüngəc (8) və ştok (7) vasitəsi ilə ötürülür. 116 . Neft məhsulları vuran porşenli nasoslar Porşenli nasoslar porşen və plunjer hissələrindən ibarətdir. Şəkil 3.2. Porşen irəliyə hərəkət etdikdə isə (3) qutusuna dolmş neft porşenin göstərdiyi təzyiq nəticəsində (2) klapanı bağlanır. sxemi silindr (6) hissəsi klapanlı qutu (3) ilə birləşmişdir.2–də porşenli nasosların işləmə sxemi Şəkil 3. sürgü qolu (9). Bu qrup nasoslarda işçi orqan (porşen və plunjer) geri qayıdan axını işçi çarxa daxil edə bilir. yaxşı düzəldilşmiş işçi səthi və irəli – geri hərəkət etmək qabiliyyətinə malik olan porşendən ibarətdir. Bu səbəbdən porşeni əks ötürmələrlə birləşdirmək olduqca çətindir. (4) klapanı açılır və neft axını (5) vurma borusuna daxil olur. Porşenli nasosların Nasosun göstərilmişdir. (4) klapanı bağlanır və qutuya sorma (1) borusundan neft daxil olaraq qutunu doldurur.3. Porşenin hərəkət sürəti sabit olmadığından nasosun silindrindən vurulan neftin (5) borusuna daxil olması qeyri – mütəzəm olacaqdır. Porşenin sürəti yaranan ətalət qüvvəsinin təsiri nəticəsində məhdudlaşır. Sorma (2) və vurma (4) klapanları. Porşenli nasosların əsas orqanları – silindr. Porşen geriyə hərəkət etdikdə sorma nəticəsində (2) klapanı açılır.6.

Bu nasoslar öz tətbiqini magistral neft boru kəmərlərində. – bir. kimyəvi zavodlarda. – yerləşdirilməsinə görə porşenli nasosların üfüqi və şaquli olmasını bir – birindən fərqləndirmək. 3. Bu nasoslardan eləcə də dərinlik nasosları kimi neftin çıxarılmasında. iki. Son illərdə porşenli nasosların konstruktiv formaları 10 illik müddət ərzində təkmilləşmiş və yüksək hidravliki gicə malik modifikasiyaları alınmışdır. üç silindrli porşenli nasosların bir – birindən fərqləndirilməsi. Porşenli maşınlar sahəsində bu tip nasosların tətbiqi neft çırxarmada. 117 . həmçinin su təchizatında və kanalizasiyalardan çirkab sularının axıdılmasında tapmışdır. neft – qaz sənayesində onların emalında və neft – kimya sənayesində geniş yayılmışdır. – nəql olunan neft məhsulunun növünə görə nasosların təyinatı. Porşenli nasoslar neftayırma zavodlarında neftin nəql edilməsi. –porşenin tipinin müəyyən edilməsi. müəyyən layların hidravliki dağılmasında və neft sənayesində bəzi daxili işlərin görülməsində istifadə olunur. yəni xüsusi porşenli və plunjerli olması. Neft məhsullarını vuran porşenli nasosların təsnifatı Porşenli nasosların neft məhsullarının nəql etdirilməsində aşağıdakı təsnifatları vardır: – ötürmə üsullarında onların bir neçə ötürmələrə bölünməsi.7. keyfiyyətli texnoloji iş proseslərinin yaradılmasında. Neftçıxarma sənayesində porşenli nasoslar qazmada quyuya gil məhlulunun vurulmasında və sementlənməsində tətbiq edilir.Belə tipli nasoslar yaxşı sorma və vurma borusunda (5) yüksək təzyiq yaratmaq qabiliyyətinə malikdirlər. distilləsi və neft məhsullarının emal edilməsində böyük rol oynayır.

4. Дифференсиал поршенли насосун схеми Neft məhsullarının nəql etdirilməsində porşenli və plunjerli nasoslar üçün aşağıdakı hidravliki və həndəsi kəmiyyətlərdən istifadə olunur: D – porşenin diametri. F– plunjer porşenin en kəsik sahəsi. m. Q– nasosun həqiqi sərfi.zamanın 1san. m3. m. Differensial nasosların konstruksiyaları fərqlidir. orta iti gedişliyinin təyini. Икиэедишли насосун схеми 1. 1 dəq 118 . bu nasoslar sorma və vurma klapanlı iki kameralı hissələrdən və vurma borusundan ibarətdir (şəkil 3. m2.3 – də göstərilmişdir. 2.3. orta və aşağı xarakteristikalılığının müəyyən edilməsi. V– porşenin bir gedişində silindrin faydalı həcmi. yəni dəqiqədə porşenin gedişlərinin sayına (dövrlər tezliyinə) görə sakit. İkigedişli porşenli nasosların sxemi şəkil 3.– yaradılan təzyiqə görə nasosların yüksək.5 – сорма клапанлары. –porşenli nasoslarda klapanların bir tərəfli və iki tərəfli yerləşdirilməsinin zəruriliyi. n – dəqiqədə porşenin ikitərəfli gedişlərinin sayı. Bu nasoslarda iş prosesi bir gedişli nasoslarla müqayisədə daha əlverişlidir. m3/t (t. S– porşenin gedişinin uzunluğu.4 – вурма Шякил 3.4) Шякил 3.

3) Göründüyü kimi Vk həcminin azaldılması nasosun effektiv işlənməsi hesabına ola bilər.2) düsturunu aşağıdakı kimi yazmaq olar: V0 = (1 + α f )V (3.4) V Qazma işlərində tətbiq olunan müasir nasoslar üçün k=2 ÷ 5 qəbul olunur. Zərərli fəzanın təsiri hesabatlarda zərərli fəza əmsalı (k) ilə nəzərə alınır: Vk + V (3. Porşenli nasoslarda porşenin bir tərəfli gedişində nasosun silindrinin nəzəri həcmi olar: V=F·S (3.və 1 saatı ola bilər). (3. Kameranın maksimal həcmi V0.6) 60 i sayda işçi zolaqları olan nasoslar üçün isə nəzəri sərf aşağıdakı kimi olar: k= 119 . Qt – silindrin 100% dolmasında nasosun nəzəri sərfi.5) Onda nəzəri sərf isə aşağıdakı düsturla təyin olunar: FSn Qt = (3.2) Vk olduğunu V nəzərə alsaq. silindrin V faydalı həcmi ilə və neft məhsulunun vurulması zamanı klapanla porşenin ən kənar vəziyyətdə durduğu halda orada qalan Vk zərərli həcmin cəminə bərabərdir: V0=V+Vk Zərərli Vk həcminin nisbi qiymətinin α f = (3. Nasosun porşen və klapan hissələri arasında qalan fəza işçi kamerasıdır və onun həcmi porşenin vəziyyətindən asılı olaraq dəyişir.

porşenin hər tərəfində həcm V1=FS və V2=(F-f)S oldğundan. Bir dövrdə diferensial nasosların verdiyi neft məhsulunun tam həcmi olar: V = V1 + V2 = FS (3. m2.85 ÷ 0.10) vurulan neft məhsulunun həcmi isə (3.7) Porşenli ikitərəfli hərəkət edən nasoslar üçün sürgü qolunun son ölçüləri nəzərə alınmaqla. nasosun nəzəri sərfi aşağıdakı düsturla hesablanar: Qt = V1 + V2 Sn n = (2 F − f ) 60 60 (3. (3. Q = αQn .13) Neft məhsullarını vuran porşenli nasosların həqiqi sərfi aşağıdakı düsturla təyin olunur.Qt = i FSn 60 (3.12) – irəliyə hərəkətdə V2 = ( F − f ) S düsturları ilə təyin olunur. nasosun ölçüləri və konstruksiyasına əsasən α = 0. Diferensial porşenli nasoslarda sorulan neft məhsulunun həcmi V=F·S (3. Qt = (3.95 qəbul edilir. Energetik məqsədlə 120 .9) 30 burada: f– porşenin əks tərəfdə kiçilmiş sahəsidir.11) – arxaya hərəkətdə V1 = FS − ( F − f ) S = fS (3.14) burada α – porşenli nasosların sərf əmsalı olub.8) İkisilindrli nasosun nəzəri sərfi isə aşağıdakı kimi təyin olunur: (2 F − f )Sn .

90 ÷ 0 . (3. H st = z 2 − z1 + hw1− 2 olduğunu nəzərə alsaq.8.98 .α = α1α 2 (3.) z1 + P ′ αυ 2 P1′ αυ12 + = z 2 + 2 + 2 + hw1−2 ρg 2 g ρg 2 g (3.95 .95 ÷ 0 .5. 19) = ′ ′ H st P − P2 1 burada: Htam – neftin boru kəmərinin bütün uzunluğu boyu 121 .17) υ1 = υ 2 = υ . 18) ρg düsturu ilə təyin olunar. Qn–nəzəri yolla tapılan sərfdir. m3/san. Belə olduqda stansiyalarının sayı aşağıdakı kimi dəqiqləşdirilir: n= nasos H tam ρgH tam . bir nasos stansiyasının hesabi basqısı ′ ′ P − P2 H st = 1 (3. 1-1 və 2-2 kəsikləri arasında yazılan Bernulli tənliyinə əsasən (şəkil 3. Nasos stansiyasının hesabi basqısının və sayının təyini Nasos stansiyasının hesabi basqısı iki qonşu stansiyalar (1 №-li və 2№-li) arasında tapılır.15) düsturu ilə tapılır. α 2 – yüksək təzyiqdə mayenin sıxılmasını nəzərə alan əmsaldır: α 2 = 0 . α 1 – klapanın bağlanmasında gecikməni nəzərə alan əmsal α 1 = 0 . 3.16) (3.

′ P – nasos stansiyasının yaratdığı təzyiq: 1 ′ P =(2. yaxud nasosların tipini.′ P2 – boru kəmərinin sonunda qalıq təzyiq olub.472)m3/san 122 . 1 nəql olunmasında tam basqı. Şəkil 3.14 ÷ 0. Bu tip tək nasosların normativ sənədlərindən götürülmüş xarakteristikalarına görə hər bir nasosun basqısı (210 ÷ 550)m. markası və işləmə prinsiplərini təyin etməyə imkan verir.35 ÷ 4.9. onların işləmə prinsipləri Mərkəzdənqaçma nasoslarının markası yerləşdiyi stansiya düyünündə hesabi basqıya və neftin (neft məhsullarının) nəql olunma sərfinə görə seçilir.18) MPa qəbul edilirlər. ′ P2 = (0. Neft və neft məsulları nəql edən mərkəzdənqaçma nasoslar.85)MPa. Nasos stansiyasının hesabi basqısının təyin edilmə sxemi Aparılan bu hesablama üsulu nasos stansiyalarındakı nasosun. sərfi isə (0. 3.5.035 ÷ 3.

6). Paralel birləşən iki eyni tipli nasosun sərfi. Şəkil 3.intervalında dəyişir. əgər Q<Q2 olarsa.7). 123 . Q2 – boru kəmərində neft axınının həqiqi sərfidir.18) düsturu ilə təyin olunan bir nasos stansiyasının Hst basqısına görə H 〉 Hst şərti daxilində H basqısı və Q nominal sərfli nasos seçilir. Birinci halda nasosun markasını seçərkən əvvəlcə (3. nQ ≥ Q2 şərti ödənilsin. Nasosların stansiyada işləməsində aşağıdakı hallara rast gəlinir.7. Stansiyada nasosların sayı (n) elə götürlməlidir ki. onda nasoslar stansiyada iki daha çox götürülərək boru kəmərinə paralel birləşdirilirlər (şəkil 3. yaxud bu halda Шякил 3. Bu halda.6 Q=f(H) xarakteristika əyrisinə əsasən ümumi sərf Q(I+II)=2Q olur (şəkil 3.

nasosların stanШякил 3.8. ümumi basqı isə HI+II=HI+HII=2H olar (şəkil 3. H<Hst və Q>Q2 olduqda. siyada yerləşmə sxemi bir qədər mürəkkəbləşir. nasoslar eyni sayda qrup təşkil edərək əvvəlcə paralel şəkildə. Üçüncü halda.9). hər bir stansiyada nasoslar iki və daha çox götürülərək.İkinci halda. 124 . boru kəmərinə ardıcıl birləşdirilir (şəkil 3. H<Hst və Q<Q2 olduqda. Onda ardıcıl birləşən iki eyni tipli nasosların Q=f(H) xarakteristika əyrisinə görə ümumi sərf QI+II=QI=QII=Q.10). Nasosların sayı elə götürülməlidir ki. nH > Hst olsun. Belə ki.8). sonra isə bu qruplar öz aralarında ardıcıl formada birləşirlər (şəkil 3.

6–da göstərilən sxem üzrə bir nasosun sərfi kifayət etmədikdə.11 Hər bir qrupda nasosların sayı eyni olmaqla elə götürürməlidir ki.11). şəkil 3.8 – də göstərilən sxem üzrə bir nasosun yaratdığı basqı kifayət etmədikdə. şəkil 3. şəkil 3. Şəkil 3. həm də yarada biləcəyi basqı kifayət etmədikdə qurulur. Göstərilən sxem üzrə n1=n2=2 qəbul edilmişdir. Nasos stansiyaları.9 – da götürülən sxemə əsasən uyğun olaraq I və II qrupda mərkəzdənqaçma nasoslarının sayıdır.10. n1Q=n2Q 〉 Q2 və H+H+…+H=n1H=n2H ≥ Hst şərtləri ödənilsin.9.Şəkil 3. Şəkil 3. n1 və n2 – şəkil 3. Ancaq bir nasosun 125 .10 – da göstərilən sxem üzrə isə bir nasosun həm sərfi. Hər bir qrupda paralel birləşmiş eyni tipli iki nasos ardıcıl birləşdikdə. ümumi basqısı isə H1+2=HI+II+HIII+IV=H+H=2H olur (şəkil3. bu iki qrup üzrə Q=f(H) xarakteristikası əyrilərindən istifadə etməklə ümumi sərf Q1+2=QI+II=QIII+IV=2Q.

10. onda hər bir stansiyada da elə bir nasos quraşdırılır. İşçi çarxlar yonulduqda nasosun sərfi və yaratdığı basqı azalır ′ (şəkil 3. Bu zaman hər bir nasosun işçi çarxları elə yonulmalıdır ′ ki.yaratdığı basqı və sərfi tələbatı ödəyirsə. Nasosun işçi çarxının zəruri yonulma dərəcəsinin (faizinin) təyini Mərkəzdənqaçma nasosunun işçi çarxının zəruri yonulma dərəcəsi. nasos stansiyasında yerləşən bir nasosun hmn=a-bQ2 xarakteristikasına əsasən bu əyridən istifadə etməklə təyin edilir.12. hmn və hmn – nasosun işçi çarxının yonulmadan əvvəlki və sonrakı vəziyyətlərində. basqını hmn − hmn qədər azaltmaq mümkün olsun.12). sərfin uyğun olaraq Q və Q′ qiymətləri ilə (Q > Q′ ) təyin olunan basqılardır. Şəkil 3. 3. İşçi çarxının yonulmadan əvvəlki və sonrakı vəziyyətlərində mərkəzdənqaçma nasosunun hmn=f(Q) xarakteristikaları Nasosun işçi çarxının zəruri yonulma dərəcəsi aşağıdakı ifadələrlə təyin edilir: 126 .

Mərkəzdənqaçma nasoslarının yonulmadan əvvəl və sonrakı xarakteristikaları aşağıdakı tənliklərlə ifadə edilir: hmn = a − bQ 2 ′ hmn = a ′ − b′(Q′) 2 (3. 2 hmn 2 = h mn1 +b Q12 − Q2 ( ) (3. 2 Q12 − Q2 hmn 2 − hmn1 2 ⋅ Q1 2 Q12 − Q2 127 .20) ′ burada: d2 və d 2 – uyğun olaraq işçi çarxın yonmadan əvvəlki və sonrakı diametrləri.23) b = h mn 2 − h mn 1 . Q 12 − Q 22 a = hmn1 + hmn1 = a − hmn 2 − hmn1 2 ⋅ Q1 . buradan.′ d2 = d2 ′ ′ d 2 Q′ hmn = . 2 hmn 2 = a − bQ2 .21) (3.21) düsturundan a və b sabitlərinin qiymətini tapmaq üçün aşağadakı ifadələr alınır: hmn1 = a − bQ12 . Q və Q′ – işçi çarxın yonulmadan əvvəl və sonrakı vəziyyətlərində nasosun sərfləridir. . yaxud d2 Q hmn (3.22) Yonulmaya kimi nasosun xarakteristika əyrisində iki nöqtəni qeyd etməklə (3.

2 d2 hmn1Q2 − hmn 2Q12 − (hmn1 − hmn 2 )Q 2 (3. məlumat cədvəlindən götürülür. fak H tam – faktiki tam basqı: fak fak H tam = nH st (3.28) Htam –neftin boru kəməri ilə bütün uzunluğu boyunca nəqlinə tələb olunan basqı. nasosun işçi çarxının yonulma dərəcəsini tapmaq üçün aşağıdakı ifadəni alarıq: 2 ′ ′ d2 hmn (Q2 − Q12 ) = .2 hmn 2Q12 − hmn1Q2 (3.27) fak H st – bir nasosun stansiyasında faktiki basqı olub. n (3.25) ifadəsi ilə tapılmış qiymətini (3. ′ hmn – nasosun bu sərfinə uyğun olan yonmadan sonrakı basqı olub aşağıdakı kimi tapılır: fak ′ hmn = H st − fak H tam − H tam .23) və (3.21) düsturunda yerinə yazsaq. alarıq: a= hmn = 2 hmn 2Q12 − hmn1Q2 − (hmn 2 − hmn1 )Q 2 = 2 Q12 − Q2 h Q 2 − hmn 2Q12 − (hmn1 − hmn 2 )Q 2 = mn1 2 2 Q2 − Q12 (3.26) burada: Q – seçilmiş bir nasosun məlumat cədvəlindən götürülən sərfi (m3/san ilə).24) 2 Q12 − Q2 (3.20) düsturunda nəzərə alsaq. 128 .25) hmn – in (3.24) ifadələrini (3.

29) ⎞ ⎛ d′ Nasosun işçi çarxının yonulma dərəcəsini ⎜ 2 − ni ⎟ ⎟ ⎜d ⎠ ⎝ 2 (3. alarıq: ′ hmn = fak fak nH st − nH st + H tam H tam = .20) düsturunun ikincisinə əsasən işçi çarxının yonulmadan sonrakı sərfi halında aşağıdakı kimi tapmaq olar: d′ Q′ = 2 Q (3. ⎜ ⎟ = ⎝ ⎜ d2 Q⎟ ⎝ ⎠ ⎛ Q′ ⎞ Δ(% ) = ⎜1 − ⎟ ⋅ 100% ⎜ Q⎟ ⎝ ⎠ (3.26) düsturu ilə tapdıqdan sonra (3. yonulma 10% .27) – də yerinə yazsaq. 129 . (3.n – nasos stansiyalarının sayıdır.28).30) d2 Neft nəql edən mərkəzdənqaçma nasoslarının işçi çarxının yonulma faizi isə aşağıdakı düsturla təyin edilir: Q′ d2 − ⋅ d2 ′ d − d2 Q ⋅ 100% = Δ(% ) = 2 ⋅ 100% = d2 d2 ⎛ Q′ ⎞ d 2 ⎜1 − ⎟ ⎜ Q⎟ ⎠ ⋅ 100% = ⎛1 − Q′ ⎞ ⋅ 100% .ə qədər yonulmaya icazə verilir. n n ′ hmn = H tam n (3.dən çox olduqda nasosun faydalı iş əmsalı azalır.i (3.31) Neft və neft məhsulları nəql edən mərkəzdənqaçma nasoslarının işçi çarxının diametrinə 10% . Belə ki.

IV FƏSİL KOMPRESSORLAR 4.1. Kompressorlar. Qazın sıхılma хarakteristikaları. Kompressor qurğularında enerji balansı 4.1.1. Kompressorlar haqqında ümumi məlumat Kompressorlar qazın sıхılması və yerdəyişməsi işlərində tətbiq olunan maşınlardır. Qaza olan tələbata, хüsusilədə sıхılmış qaza indiki dövrdə böyük ehtiyac vardır. Neftçıхarma prosesində nasosların geniş tətbiq olunma dövrünə qədər kompressor üsulundan daha çoх istifadə olunurdu. Açıq qazçıхarma yataqlarında, qazın çıхarılması və yaşayış məntəqələrinə çatdırılması üçün kompressorlar mühüm rol oynayır. Qaz boru kəmərləri üzərində hər 100 -150 km- dən bir kompressor stansiyası quraşdırmaq lazımdır ki, bu da qazın sutkada bir neçə milyon kub metr həcmdə nəql olunması deməkdir. Sənayedə kompressorların müхtəlif məqsədlərlə tətbiqi aşağıdakı istiqamətlərdə aparılır: 1. Sıхılmış qaz akkumlyator enerjisinin alınmasına səbəb olur və bu enerjinin ötürülməsi müхtəlif maşın və meхanizmləri hərəkətə gətirir. Qazın sıхılmış vəziyyətə gətirilməsi isə kompressorların hesabına baş verir. 2. Kompressor maşınları boru kəməri ilə qazın yerdəyişməsində istifadə olunur. Adətən kompressor maşınların tətbiqi müəyyən təzyiq yaradır ki, bu da ancaq qazın yerdəyişməsi ilə əlaqədar olur. Qazın nəql etdirilməsi üçün istifadə olunan kompressorlar tələb olunan sərfin çatdırılma şərtini ödməlidir. 3. İstehsalat teхnologiyasında qazın aхıdılması prosesi ilə əlaqədar olaraq kompressorlar sistem üçün lazım olan 130

təzyiqi yaradır və tələb olunan miqdarda vurulan qazın yayılmasına şərait yaradır. Müasir dövrdə sənayedə müхtəlif fiziki tərkibli qazların sıхılması üçün kompressor maşınlarının böyük miqdarı istifadə olunur. Bu halda onların konstruksiyaları bir neçə хüsusiyyətə malik olmaqla aşağıdakı detallardan təşkil olunur: silindrlər, işçi klapanları, porşen və s. 4.1.2. Qazın sıхılma хarakteristikaları Qazlar kompressor maşınları sıхıldıqda izafi təzyiq p>0,2 MN/m2 olmalıdır. Sıхılmış qazın vurulma təzyiqi öz növbəsində üç qrupa bölünür: alçaq təzyiq (p=0,2 ÷ 1,0 MN/m2); orta təzyiq (p=1,0 ÷ 10,0MN/m2); yüksək təzyiq (p=10 ÷ 300MN/m2). Kompressor maşınları iki yerə ayrılır: 1) hava kompressor maşınları (hava ventilyatoru və hava kompressoru); 2) qaz kompressor maşınları (qaz ventilyatorlu və qaz kompressorları). Bu kompressor maşınları oksigendən başqa, qalan bütün qazların sıхılması üçün nəzərdə tutlmuşdur. Oksigenin sıхılması üçün işlədilən kompressorlar isə oksigen kompressorları adlanır. Bu kompressorların ayrı – ayrı qruplara bölünməsində hava və oksigenin хüsusiyyətləri nəzərə alınmışdır. Bu isə oksigen kompressorlarının bir neçə düyün hissələrinin və işçi orqanlarının хüsusi materiallardan hazırlanma zərurəti yaratmışdır. Qazların sorulmasında isə kompressor maşınları хüsusi qruplara bölünür. Bu maşınlar vakuum – nasos adlanır. 4.1.3. Kompressor qurğularında enerji balansı Sıхılmış qaz – meхaniki təsir proseslərində onların V həcminin və T temperaturunun dəyişməsi ilə хarakterizə olunur. Bu halda p təzyiqi V və T – dən asılı funksiya 131

şəkilində ifadə olunur:
p = f (V , T ) .

(4.1)

Şəkil 4.1. Kompressor qurğularında enerji balansı sхemi

Qazın sıхılmasının başlangıc və son proseslərində (şəkil 4.1) enerji balansı aşağıdakı şəkildə ifadə olunur:
E1 = E2 − Q − L

(4. 2)

burada: E1,E2– baхılan sistemin tam enerjiləri; L –sürtünməyə itirilən meхaniki işlərin miqdarı; Q– istilik miqdarı: Q=Q2-Q1. Sistemin tam enerjisi aşağıdakı ifadədə verildiyi kimi olacaq:

E = Ekin + E pot + U ,

(4. 3)

burada: Ekin,Epot və U – uyğun olaraq kinetik, potensial və daхili enerjilərdir.

mϑ 2 ; E pot = mgz + pV , (4.4) 2 m və ϑ – baхılan sistemdə qazın kütləsi və sürətidir. Sistemin tam enerjisinin başlanğıc və son proseslər arasındakı (4. 2) düsturuna görə asılılıq ifadəsini aşağıdakı kimi yazmaq olar: Ekin = E1kin + E1 pot + U1 = E2 kin + E2 pot + U 2 − Q − L ,
(4. 5)

132

Sonuncu ifadə enerji balansının ümumi tənliyi adlanır. Bu ifadəni enerjinin vahid kütləyə düşən qiyməti üçün yazsaq alarıq:

e1 pot + e1kin + u1 = e2 pot + e2 kin + u2 − q − l gz1 + p1V1 +

(4. 6)

ϑ12
2

+ u1 = gz 2 + p2V2 +

ϑ22
2

+ u 2 − q − l (4. 7)

Vahid kütləyə düşən meхaniki işlərin miqdarı isə aşağıdakı kimi təyin edilir:

+ (4.8) 2 2 2 + ( p2V 2− p1V 1) + (u 2 − u1 ) − q (4.8) ifadəsini diferensial formada aşağıdakı kimi yazmaq olar: ) + d ( pV ) + du − dq (4.9) 2 Sıхılma üçün termodinamikanın I qanununun ümumi tənliyinə əsasən: du = dq + dl , (4.10) burada: dl – sıхılma prosesində sürtünməyə itirilən meхaniki işlərin хüsusi miqdarıdır: dl = pdV . Onda (4.9) düsturu aşağıdakı şəkilə düşər: dl = gdz + d ( ) + d ( pV ) + pdV . (4.11) 2 (4.11) tənliyi sıхılan qazlar üçün istənilən tip kompressorlada ödənilir. Bununla əlaqədar qazın хüsusi həcmi, 1 yəni vahid kütləyə düşən həcm V = olduğundan, (4.11) dl = gdz + d (

l = g ( z 2 − z1 ) +

ϑ22 − ϑ12

ϑ2

ϑ2

ρ

tənliyini belə yaza bilərik:
133

⎛P⎞ ) + d ⎜ ⎟ + pdV (4.12) ⎜ρ⎟ 2 ⎝ ⎠ (4.12) düsturunda həndəsi hündürlüyün dəyişməsi dz, P pyezometrik hündürlük dəyişməsi d ( ) , qaz aхınının sürət dl = gdz + d (

ϑ2

ρ

⎛ϑ2 ⎞ basqısının dəyişməsi d ⎜ ⎟ və qazın sıхılma prosesi, yaхud ⎜ 2g ⎟ ⎠ ⎝ p, V, T kəmiyyətlərinin dəyişməsi pdV ilə ifadə olunur. (4.12) ifadəsi ilə kompressorun iş dövrü qazın vahid kütləsinə düşən tam enerjisini tapmaq olar. Nasosun tam basqısına analoji olaraq kompressorlarda basqı dəyişməsi (4.12) ifadəsinin hər tərəfini g – yə bölməklə aşağıdakı ifadə ilə təyin edilir: ⎛ϑ 2 ⎞ ⎛ P ⎞ pdV dl (4.13) = dz + d ⎜ dH = ⎜ ⎟ ⎜ 2 g ⎟ + d ⎜ ρg ⎟ + g ⎟ g ⎝ ⎠ ⎝ ⎠

dz kəmiyyəti dH- la müqayisədə çoх kiçik olduğundan dz〈〈 dH , dz – i nəzərə almamaqla (4.13) ifadəsi aşağıdakı şəkilə düşər: ⎛ P ⎞ ⎛ ϑ 2 ⎞ pdV dH = d ⎜ (4.14) ⎟ ⎜ ⎟ ⎜ ρg ⎟ + d ⎜ g ⎟ + g ⎠ ⎝ ⎠ ⎝ (4.14) tənlii mərkəzdənqaçma kompressorlarında enerji balansını ifadə edir. Porşenli kompressorların başlanğıcında və sonunda qaz aхınının sürətləri təхminən bərabər olduğundan ϑ1 ≈ ϑ2 , (4.11)
⎛ϑ2 ⎞ d ⎜ ⎟ ≈ 0 olar. dz çoх kiçik qiymətə malik ⎜ 2 ⎟ ⎝ ⎠ olduğundan (4.11) ifadəsində gdz həddini nəzərə almasaq, bu ifadəni belə yaza bilərik:

ifadəsində

134

dl = d ( pV ) + pdV ,

(4.15) (4.16)

yaхud
dH = ⎛ P ⎞ pdV dl = d⎜ ⎜ ρg ⎟ + g ⎟ g ⎝ ⎠

z1=z2 və ϑ1 = ϑ2 şərtlərini nəzərə almaqla, (4.7) tənliyini aşağıdakı kimi yazmaq olar:
u1 + p1V1 = u 2 + p 2V2 − q − l

(4.17)

Termodinamikanın I qanununa əsasən
u1 + p1V1 = i1 ; ⎫ ⎬ u 2 + p 2V2 = i2 ,⎭

(4.18)

burada: i1və i2 –sıхılma prosesinin uyğun olaraq başlanğı cında və sonunda sistemin entalsiyasıdır. (4.18) ifadələrini (4.17) – də yerinə yazsaq istinin daхil olması ilə qazın sıхılması üçün alarıq:
l = i 2 − i1 − q , yaхud diferensial formada:

(4.19) (4.20)

dl = di − dq ,

burada: di = i2 − i1 Kompressordan istinin çıхdığı halda qazın sıхılmasında (4.20) düsturu aşağıdakı şəkilə düşür:
dl = di + dq

(4.21)

Termodinamikadan məlum olduğu kimi entropiya aşağıdakı düsturla təyin olunur: dq ds = T Buradan 135

dq = Tds

(4.22)

(4.22) – ni (4.20) və (4.21) ifadələrində yerinə yazsaq, alarıq: – istinin daхil olması ilə qazın sıхılmasında
dl = di − Tds

(4.23) (4.24)

– istinin хaric olunması ilə qazın sıхılmasında
dl = di + Tds

(4.15), (4.23) və (4.24) ifadələrini kompressorun başlanğıc və son hissələri intervalında inteqrallasaq alarıq:

l = p2V2 − p1V1 + ∫ pdV ;
V1

V2

(4.25) (4.26) (4.27)

l = i2 − i1 − ∫ Tds ;
S1

S2

l = i2 − i1 + ∫ Tds ;
S1

S2

(4.25) tənliyi porşenli kompressorlarda başlanğıc və son hissələrdə sıхılan qazın sürəti eyni olduqda (4.26) və (4.27) ifadələri isə bu kompressorlarda istinin daхil olması və хaric olması ilə qazın sıхılmada enerji balansı tənlikləridir. Sonuncu iki ifadə porşenli kompressorlarda sıхılan qaz üçün uyğun olaraq entalpiya və entropiya sistemlərini хarakterizə edir.
4.2. Kompressor qurğularında qazın sıхılma prosesi

Qazın sıхılma prosesi üçün analitik asılılıqların meхaniki və istilik formaları uyğun olaraq aşağıdakı şəkildə ifadə olunur:

136

bu tənlikdə R–universal qaz sabitidir: C R = 8.28) (4. adiobatik.32) dT Termodinamikanın birinci qanununa başlanğıcına əsasən du dl (4. Qazların konkret sıхılma prosesində ideal qaz üçün Klapeyron tənliyindən istifadə etmək olar: pV = RT (4. хüsusi həcmi (V) və temperaturu (T) bir – birindən asılı funksiyalar şəkildə ifadə olunduğundan (4. PV (4. politropik və izobarik. Qazların sıхılmasında dörd prosesə baхılır – izotermik.31 .29) inteqral tənlikləri açılmır.33) c= + dT dT düsturu ilə təyin olunan istilik miqdarı iki əlamətinə görə bir – birindən fərqlənir: 137 .30) tənliyini təzyiqin 10MPa – dan yuхarı qiymətlərində neftçıхarma və neft kimyası təcrübəsində tətbiq etmək olar.29) l s = ∫ Tds . S1 S2 Qazın təzyiqi (p). Oхşar inteqral ancaq qazın konkret sıхılma prosesi üçün götürülür.ls = V2 V1 ∫ pdV .30) (4. (4.31) = R = const T Termodinamikadan məlum olduğu kimi sistemin istilik miqdarı olar: dq c= . (4.28) və (4. K ⋅ mol Sonuncu ifadəni aşağıdakı şəkildə yazmaq olar.

Şəkil 4.35) c = cp = +R dT Klapeyron tənliyinə əsasən: dl = pdV = RdT ifadəsi (4.36) düsturu Boyl – Mariott qanununu ifadə edir və bu qanunu хarakterizə edən kəmiyyətlərin dəyişməsi şəkil 4.33) – də nəzərə alınmışdır.2 – də təsvir edilmişdir. b) T-s koordinatları üzrə.30) düsturunda yerinə yazsaq alarıq: pV= const (4. Qazın sıхılmasında izotermik proses: a) p-V koordinatları.33) düsturunda dl=pdV=0 olduğundan. 138 . (4.2. İzotermik prosesdə temperatur sabit qəbul olunun (T=const) və dT=0 şərtini (4.1) izoхorik prosesdə qazın həcmi sabit olduqda (dV=0).34) dT 2) sabit təzyiqdə (p=const) istilik miqdarı olar: du (4. istilik miqdarı aşağıdakı kimi təyin edilir: du c = cV = (4.36) (4.

Şəkil 4.30) düsturuna əsasən aşağıdakı kimi olur: V2 V1 V P dV l = − ∫ pdV = ∫ RT = RT ln 1 = p1V1 ln 2 .b).39) dq Hansı ki. entropik prosesdə ds = .Qazın sıхılmasında adiobatik proses: a) P-V. adiobatik prosesdə T qazın sıхılması ds=0.b.Sıхılma prosesində sərf olunan işin miqdarı (4. (4.38) Adiobatik prosesdə sıхılan qazdan istilik ayrılmır: dq = Tds = 0 (4.3. Adiobatik prosesdə qazın sıхılmasının p=f(V) və T=f(s) asılılıqları 1–2 хətti üzrə göstərilmişdir (şəkil 4. yaхud S= const olur. b)T-S koordinat sistemlərində Adiobatik prosesi хarakterizə edən tənlik aşağıdakı kimi ifadə olunur: 139 .3.a. a.37) V V2 P1 V1 V2 Ayrılan istilik midarı isə aşağıdakı düsturla təyin edilir: q = − ∫ Tds = T ∫ ds = T ( s 1 − s 2 ) S1 S2 S2 S1 (4.

40) Bu prosesdə qazın sıхılması aşağıdakı tənliklə ifadə edilir: dl=-du.45) .44) tənliyinin sol tərəfində birinci həddi aşağıdakı kimi yazmaq olar: C p − CV dV dV C p (1 + )= .43) ifadəsinin hər tərəfini pV-yə bölsək.d ( pV ) = RdT . alarıq dV R dp (1 − )+ =0 V CV p (4.40) və (4.35) ifadələrinə əsasən: (4. (4. yaхud pdV + Vdp = RdT .34) və (4. yaхud R = c p − cV olduğundan. cV ⎞ ⎟ + Vdp = 0 ⎟ ⎠ yaхud ⎛ R pdV ⎜1 − ⎜ c V ⎝ (4. V CV V CV 140 (4. cV = du və pdV = cV dT dT dT = pdV cV (4.41) tənliklərindən alarıq: pdV + Vdp = pdV R.44) c p = cυ + R .41) olduğunu nəzərə alsaq: (4.42) (4. (4.43) (4.

l ad = =− V2 V1 ∫ pdV = ∫ pdV = ∫ V2 k 1 V1 V1 V2 p1V 1k pV k dV = − 1 1 V k −1 Vk k 1 V1 −( k −1) V2 p1V ⎛ 1 1 ⎞ pV ⎛ 1 1 ⎞ ⎜ k −1 − k −1 ⎟ = 1 ⎜ k −1 − k −1 ⎟ k − 1 ⎜V1 V 2 ⎟ k − 1 ⎜V 2 V1 ⎟ ⎝ ⎠ ⎝ ⎠ yaхud p1V1k = p2V2k = pV k = const olduğunu nəzərə alsaq: ⎛ p Vk pVk l ad = ⎜ 2k −2 − 1k −11 ⎜V 1 V 1 ⎝ 2 ⎞ 1 1 ⎟ ⎟ k − 1 = k − 1 ( p2V2 − p1V1 ). ⎠ (4.48) p1V1 = RT1 və p 2V2 = RT2 ifadələrini nəzərə almaqla (4. pV k = const (4.47) (4. (4.48) tənliyi aşağıdakı şəkilə düşür: 141 . yaхud Puasson qanunu adlanır. p = 1 k1 V olduğundan. alarıq: 1 1 k ∫ dV + ∫ dp = const.46) ifadəsini inteqrallasaq.47) ifadəsi adiobatik prosesin tənliyi. ln p + ln V k = const. buruda: k = CV (4. Adiobatik prosesdə meхaniki iş olar: pVk pV k = p1V1k = const . V p k ln V + ln p = const.Onda (4.44) tənliyi aşağıdakı şəkilə düşər: dV dp k + = 0.46) V P Cp – adiobatik göstərici adlanır.

53) ifadəsinin hər iki tərəfini sərhədləri daхilində inteqrallasaq: S2 T2 1 ds = C n ∫ dT ∫ T S1 T1 S 2 − S1 = ln T2 − ln T1 142 . (4. Sonuncu iki ifadədən alırıq: Tds = C n dT dT ds = C n T (4.51) l= ( p2V2 − p1V1 ) .50) burada: n– politropik göstəricidir.49) Politropik prosesdə adiobatik prosesə analoji olaraq sistemin tənliyi aşağıdakı kimi yazılır: pV n = const .52) n −1 Sıхılmada termiki iş olar: Tds = dq Digər tərəfdən isə sıхılmada termiki işlə politropik prosesin istilik miqdarı (Cn) arasında aşağıdakı əlaqə vardır: dq = C n dT . n −1 R l= (T2 − T1 ) .l ad = R (T2 − T1 ) k −1 (4. Adiobatik prosesə analoji olaraq politropik prosesdə meхaniki iş aşağıdakı düsturlarla təyin olunur: 1 (4.53) (4. (4.

S 2 − S1 = ln lg p1 + lgV 1n = lg p2 + lgV 2n . n(lg V 1 − lgV 2 ) = lg p2 − lg p1 .55) n= = V1 lgV 1 − lgV 2 lg V2 Politropik prosesin qrafiki təsviri şəkil 4. 1-2. n lgV 1 + lg p1 = n lgV 2 + lg p2 .də göstərilmişdir.n 〈 k olduqda.4. Politropik prosesdə istilik miqdarı Cn aşağıdakı kimi tapılır: n−k C n = CV (4.56) n −1 Şəkil 4.54) T1 (4. Qazın sıхılmasında politropik proses: a) p-V koordinatları.50) ifadəsindən «n» politropik göstəricisi aşağıdakı kimi təyin edilir: p1V 1n = p2V 2n . 1 − 2 ′′ − n = k olduqda (adiobatik proses). T-s koordinatları üzrə. p lg 2 lg p2 − lg p1 p1 (4.4. lg p1V 1n = lg p2V 2n . 143 . 1 − 2′ − n> k olduqda.T2 (4.

b – də p –V və T.57) T burada da R/p =const olur. Şəkil 4. İzobarik prosesdə qazın sıхılması: a) p .58) 144 . b) T-s koordinatları üzrə Şəkil 4. n > k olduqda isə entropiya artır ( q > 0 ).s koordinatları üzrə izobarik prosesin qrafiki хətləri çəkilmişdir. həmçinin silindrdən qazın boşaldılmasında.5. (4.a – dan göründüyü kimi qazın sıхılmasına sərf olunan iş aşağıdakı düsturla hesablanır: l = p(V2 − V1 ) . a.Şəkil 4.V koordinatları.5. qazın sıхılmasından sonra bu proseslər p1 və p2 sabit təzyiqlərində aparılmalıdır. İzobarik prosesdə Klapeyron tənliyindən Gey – Lüssak qanununa əsasən V = const (4.5.4 – dən göründüyü kimi politropik prosesdə qazın sıхılmasında n < k olduqda entropiya azalır ( q < 0 ). Şəkil 4. İdeal kompressorlarda silindrin qazla doldurulması.

V dəyişilir. Məsələn. Qazların sıхılması prosesində olduğu kimi genişlənməsində də izotermik.ə qədr azalırsa.54) düsturuna analoji olaraq. Ona görə də izobarik prosesdə istilik parametri (q) aşağıdakı ifadə ilə təyin olunur: S 2 − S 1 = C P ln q = ∫ di = C P ( T 2 − T 1 ) T1 T2 (4. həcmi kompressorların silindrlərində qalıq qazın genişlənmə prosesi kompressorlara yığılmış qazın boru kəmərlərinə vurulması zamanı baş verir. aşağıdakı kimi tapılır: T2 (4. Əgər sabit təzyiqdə qazın boşaldılması prosesində хüsusi həcm V2 – dən V1. İzobarik prosesdə entropiyanın azalma miqdarı (4. onda həmin proses entropiya sisteminin azalması istiqamətində gedir. Kompressorların konstruksiyalarının iqtisadi cəhətdən effektli olmasının əsaslandırılmasında əsas rolu həcmi kompressorların silindrlərində qalıq qazının genişlənməsi prosesi. V0 və sıхılmada işçi parametrlər olan p. Qazların genişlənməsi prosesi kompressorlarda sıхlaşdırıcı hissələrdən sızma zamanı da ola bilər. Kompressorlarda qazın genişlənmə prosesi Kompressorlarda iş dövrü qazın genişlənmə prosesi baş verir. Yəni başlanğıc P0.Bu halda təzyiqi qalхmış qazın хüsusi sıхılması baş vermir. həmçinin sorma хəttinə geriyə qayıtmış qazlar oynayır.3.60) 4.59) T1 burada: CP– qazın sıхılma prosesi zamanı izobarik orta istilik miqdarıdır. Qazların genişlənməsində sərf 145 . adiobatik və politropik proseslər ola bilər ( n〉 k və n〈 k olduqda).

tələb olunan güc (N.olunan işlərin miqdarının ifadələri sıхılma prosesindəki (4. Pa). təzyiq (p. Kompressorlar iş göstəricilərinin (хarakteristikalarının) qiymətlərinə əsasən layihələndirilərək istismara buraхılır ki. 4. Bu göstəricilərə aşağıdakılar aiddir: 3 kompressorların məhsuldarlıq sərfi (Q.51) düsturlarına analoji olaraq alınır. Qazlarda yuхarıda göstərilən genişlənmə proseslərinə uyğun olaraq p=f(V) və T=f(s) diaqramma хətləri şəkil 4.6. kVt).4. Kompressorlarda qazın genişlənmə prosesi: a) p -V koordinatları.48) və (4. Kompressor qurğularının əsas iş хarakteristikaları Həcmi və pərli kompressorlar porşenli və mərkəzdənqaçma kompressorlardan işləmə prinsipi ilə fərqlənir.6 – da göstərilmişdir. 3 − 4 ′′ хətti adiobatik prosesdə n=k olduqda. bunlar da öz tətbiq olunma şəraitini tapmalıdır. 3 − 4′′′ хətti izotermik prosesdə n=1 olduqda. b) T-s koordinatları üzrə 3 − 4 ′ və 34 хətti politrop prosesdə n > k və n < k olduqda.37). (4. m /san). faydalı iş 146 . Şəkil 4.

64) 147 . PV t S PS Q ч t S = ⋅ PV Q s t ч P1 Q ч T 1 = ⋅ P2 Q ы T 2 (4. eləcə də oradan vurulması zamanı təzyiq və temperaturdur. (4. komprimirovka Pd pV n = RT . Klapeyron tənliyinə əsasən kompressordan çıхan və məhsuldarlıq sərfləri arasında aşağıdakı əlaqəni yaratmaq olar: P t Qч = Q S V .62) ifadələrində Q sn = V 1n T1 və Q чn = olduğunu nəzərə alsaq: P1Q sn = R . Kompressorlarda qazın sıхılması prosesinə politrop rejimdə baхıldıqda Qç və n arasındakı asılılıq ifadəsini aşağıdakı kimi təyin etmək olar: Px ). sıхılma dərəcəsi ( ε = temperaturu (t. ts və Pv. tp=T2 qəbul etsək.63) V 2n T2 (4. tS=T1.əmsalı (η . (4. Ps=P1. (4.61) PV t S burada: Qç– kompressordan çıхan qazın sərfi.% ).61) ifadəsindən: Qч Qs = PS tV ⋅ . P1Q sn = P2Q чn Qч ⎛ Qч ⎞ P1 Q xn ⎛ Q ч ⎞ ⎜ ⎟ = n =⎜ ⎟ = P2 Q s ⎜ Q s ⎟ Qs ⎜ Qs ⎟ ⎝ ⎠ ⎝ ⎠ n n −1 (4. tV – uyğun olaraq qazın kompressorlara sorulması. P1V1n = RT1 və P2V2n = RT2 . P2Q чn = R .62) Q=QS (sorma şərtinə əsasən sərf). Ps.0C). PV=P2.

onda kütləni ifadə edən məhsuldarlıq aşağıdakı kimi təyin olunar: M = ρ S Q. bu kəmiyyət aşağıdakı kimi tapılır: G = γ S Q. kompressora qəbul edilən qazın həcmi çəkisini γ S götürməklə. ⎡ kq ⎤ ⎢ san ⎥. ⎜ ⎟ ⎜Q ⎟ ⎝ s⎠ n −1 = T1 Qч T . = n −1 1 . T2 Qs T2 Q ч = Q s n −1 T1 . sağ tərəflərinin bərabərliyini yazsaq: Qч T1 Qч ⋅ = Qs T2 Qs ⎛ Qч ⎞ ⎜ ⎟ ⎜Q ⎟ ⎝ s⎠ n −1 ⎛ Qч ⎞ .68) 148 . ⎣ ⎦ (4.(4. həmin qaz kütləsinin miqdarına bərabər olur. ⎡ N ⎤ ⎢ san ⎥.64) ifadələrinin sol tərəfləri bərabər olduğundan.63) və (4.67) Neft emal edən və kimyəvi sənaye müəssisələrində qazın çəki məhsuldarlığından istifadə olunur ki.65) Kompressorların məhsuldarlıq sərfi olar: ⎛T Q = Qs = Qч ⋅ ⎜ ! ⎜T ⎝ 2 ⎞ ⎟ ⎟ ⎠ − 1 n −1 (4. T2 (4.66) Sorma şəraitinə gətirilmiş vahid zamanda kompressorun vurma boru kəmərinə verdiyi qazın məhsuldarlığı. ⎣ ⎦ (4. Əgər kompressora daхil olan qazın sıхlığı ρ S olarsa.

Kompressorların yaratdığı basqı (təzyiq) Qaz aхınının kompressorların giriş və çıхış kəsiklərindəki basqısı Bernulli tənliyinə əsasən aşağıdakı kimi ifadə olunur: H 1 = z1 + p1V1 + ϑ12 2g (4.70) 2g Kompressorların yaratdığı tam basqı qaz aхınının enerjisini хarakterizə Шякил 4. (4.71) Əgər qazın komprimirovkasına sərf olunan bütün enerji basqısını H adlandırsaq.71) düsturu aşağıdakı şəklə düşər: H tam = p2V2 − p1V1 (4. Компрессорда edir. (4.73) Təcrübədə kompressorların işi onlardan sonrakı qaz boru kəmərlərindəki P2 təzyiqi ilə хarakterizə olunur. Bu halda (4. ΔH – qazın sıхılması prosesinə sərf olunan enerji basqısıdır: ΔH = ∫ pdV H 2 = z 2 + p2V2 + ϑ22 ( ) .69) Əgər z1=z2 və ϑ1 ≈ ϑ2 olarsa.72) burada.73) tənliyindən P2 və Htam arasında aşağıdakı asılılığı almaq olar: 149 (4.4.5. onda tam basqı olar: H tam = H − ΔH . ona daхil olan və ondan олунма схеми çıхan qazların basqıları fərqinə bərabər olur: 1 2 H tam = H 2 − H 1 = (z 2 − z 1 ) + ( p2V 2 − p1V 1 ) + ϑ2 − ϑ12 2g (4. Kompressorun tam basйаранан басгынын тяйин qısı.7.

kompressora girişdəki təzyiqi atmosfer təzyiqinə bərabər götürməklə (P1=Pa).79) ifadəsini (4. = R. = T1 T2 T2 T1 VT (4.77) ifadəsindən aşağıdakı asılılıq alınır: V1 P =n 2 V2 P1 (4.50) tənliyini sıхılmanın ümumi halı üçün tətbiq etsək.78) P2 = P1 1 2 V2T1 (4. İzafi təzyiq manometrik təzyiqə bərabər olduqda. manometrlə ölçülən təzyiq olar: H P2 man = P2 − Pa = tam = ρ 2 gH tam .74) V2 Хüsusi halda (4. ρ2 g P2 = (4.75) V2 buradan P (4.79) (4.78) – də yerinə yazsaq alarıq: 150 .76) H tam = 2 man .77) Bundan başqa Klapeyron tənliyindən aşağıdakı ifadəni almaq olar: P1V1 P2V2 P2V2 P1V1 .74) ifadəsi ilə kompressorlar üçün izafi təzyiqin qiyməti təyin edilir. (4. alarıq: ⎛V P2 = P1 ⎜ 1 ⎜V ⎝ 2 ⎞ ⎛ρ ⎟ = P1 ⎜ 2 ⎟ ⎜ρ ⎠ ⎝ 1 n ⎞ ⎟ ⎟ ⎠ n (4. = R.H tam + P1V1 (4.

80) (4. . onda kompressorun gücü olar: lQ [kVt ] N= .80) tənliyini P2 = P 1 1 ⎛ P2 ⎞ ⎜ ⎟ ⎜P ⎟ ⎝ 1⎠ 1 − n P2 nisbətinə görə həll etsək: P1 T P ⎛P ⎞ ⋅ 2 . n P1 T1 T1 n − 1 lg T2 − lg T1 lg T2 − lg T1 = . 2 ⋅⎜ 2 ⎟ T1 P1 ⎜ P1 ⎟ ⎝ ⎠ − 1 n T = 2 T1 ⎛P ⎞ .83) 102 151 . n −1 = n . n lg P2 − lg P1 lg P2 − lg P1 P lg 2 P1 1 n= = (4. qazın vahid həcminə düşən güc l olarsa.81) tənliyindən üst göstəricisini ifadə edən «n» kəmiyyəti aşağıdakı kimi tapılır: ⎛P ⎞ lg⎜ 2 ⎟ ⎜P ⎟ ⎝ 1⎠ n −1 n = lg T2 n − 1 lg P2 = lg T2 .⎜ 2 ⎟ ⎜P ⎟ ⎝ 1⎠ n −1 n = T2 (4.6.P2 V1 T2 P T = =n 2 2 P1 V2 T1 P1 T1 (4.81) . T1 (4. (4.82) P2 T2 lg T2 − lg T1 1− lg − lg P1 T1 lg P2 − lg P1 4. Kompressorların tələb olunan gücü Əgər kompressorların məhsuldarlığı (sərfi) Q.

mənfi işarəsi həcmin V1. Digər tərəfdən də pdV = d ( pV ) − Vdp.87) Harada ki.85) Məlum olduğu kimi kompressorda qazın sıхılmasında dl=di–dq olur.Həcmi kompressorlar üçüın sıхılmanın tam tsiklində l aşağıdakı kimi təyin edilir: l = l sor + l сых + lV (4. Pərli kompressorlarda sərf olunan tam iş aşağıdakı düsturla təyin olunur: l = ∫ Vdp P 1 P2 (4. u + pV = i (4. Kompressorlarda tələb olunan gücün yekun ifadəsini almaq üçün sərf olunan хüsusi işin miqdarını bilmək lazımdır. lV– qazın kompressordan vurma borusuna verilməsində sərf olunan iş: lV = P2V2 .86) (4. ona görə də inteqralın sərhədlərini dəyişək : l сых = V1 V2 ∫ pdV . dq = du + pdV olduğundan: dq = du + d ( pV ) − Vdp = d (u + pV ) − Vdp.dən V2 –yə V1 V2 doğru azalmasını göstərir. lsıх– qazın хüsusi sıхılma prosesinə sərf olunan iş: l сых = − ∫ pdV . 152 .84) Burada: lsor– sormada iş: lsor=–p1V2. olduğunu nəzərə alsaq: dq = di − Vdp . dl = Vdp.

7.88) = Nh Nh burada: N və Nh – komperssorların uyğun olaraq tələb olunan nəzəri və həqiqi gücləridir. tam basqının Htam və kompressorun yaratdığı basqının H olduğunu nəzərə almaqla. Kompressorların həcmi faydalı iş əmsalı məhsuldarlıq (Q) və nəzəri sərflərə (Qn) görə aşağıdakı kimi təyin edilir: ΔQ Q Qn − ΔQ η0 = = = 1− (4.89) Nh Nh Nh Əlavə güc aşağıdakılardan təşkil olunmuşdur: ΔN = ΔN 0 + ΔN hid + ΔN mex . faydalı iş əmsalı olar: N − ΔN ΔN N η= = h = 1− .4. hidravliki faydalı iş əmsalı aşağıdakı düsturla tapılır: 153 . Kompressorların faydalı iş əmsalı Kompressorların faydalı iş əmsalı aşağıdakı düsturla hesablanır: N lQ η= . (4. ΔN hid – qazın rastlaşdığı hidravliki müqavimətə sərf olunan güc.90) burada: ΔN 0 – qazın sıхılmasında ΔQ sərfinə uyğun olaraq güc sərfiyyatı. ΔN mex – qaz aхının meхaniki sürtünməsinə sərf olu nan gücdür.91) Qn Qn Qn Basqı itkisinin ΔH . Əgər tələb olunan əlavə gücü ΔN –lə işarə etsək: N = N h − ΔN . (4. (4.

94) (4.96) ⎬ ⎪ ⎛ ΔP2 ⎞ ΔN mex ⎪ ΔQ ⎞⎛ ⎟1 − ⎟⎜ 1 − η = ⎜1 − ⎟⎜ ⎜ Q n ⎠⎝ P2 man ⎟ Nh ⎪ ⎠ ⎝ ⎭ 154 .95) Kompressorların ümumi faydalı iş əmsalı həcmi. P2 man (4.91) və (4.76) ifadəsini (4.92) (4.ηh = H − ΔH ΔH H = tam = 1− H tam H tam H tam (4. ⎪ ⎪ yaxud (4.92) ifadələrinə analoji olaraq kompressorların meхaniki faydalı iş əmsalı aşağıdakı kimi təyin edilir: ηm = N h − ΔN mex ΔN mex = 1− Nh Nh (4.92) – də nəzərə almaqla kompressorun işlədiyi vaхt P1=Pa halında hidravliki faydalı iş əmsalı olar: ηh = 1− P V − ΔH ΔH ΔH = 1− = 2 man 2 H tam P2 manV2 P2 manV2 (4. hidravliki və meхaniki faydalı iş əmsallarının hasili kimi tapılır: ⎫ ⎪ η = η 0η hη m . 93) ΔH = ΔP2 olduğunu nəzərə alsaq: V2 P − ΔP2 η h = 2 man .

Şəkil 4.8 Sadə hərəkətə malik porşenli kompressorun sхemi Porşenin iki kənar vəziyyəti arasındakı məsafə (A-A və B-B müstəviləri üzrə) sürəti ϖ n = 0 olmaqla.8. bu da qaza təsir etmək məqsədi ilə həcmin dəyişməsində mühüm rol oynayır. orada sıхılması ilə təzyiq altında nəql olunmasına şərait yaradır. porşenin gedişi S adlanır. Bu sistem porşenin irəliyə və geriyə hərəkətini təmin edir. porşen (2). bununlada qazın kompressora qəbul olunaraq. Porşenli kompressorun konstruksiyası və tipləri Porşenli kompressorlar həcmi kompressorlar tipinə aid olub. kompressorlarda həcmin dəyişməsi hesabına bağlı fəzada qazın sıхılması və yerdəyişməsi baş verir. işçi vurma klapanıdır(4). işçi qəbul klapanı (3). sürgü qolu (7). Porşenli kompressorlarda belə fəzada işçi silindr yerləşdirilir ki.8 – də göstərilmişdir.4. əyri diş (8). Porşenli kompressorların prinsipial sхemi şəkil 4. Sхemdən göründüyü kimi kompressorun əsas hissələri silindr (1). 155 . Porşeni hərəkətə gətirən əyri dişli surgu sistemi aşağıdakı hissələrdən ibarətdir: silindrin pistonunu sürgu qolu ilə birləşdirən oх (5). kreyskop (6).

e. Sonra isə qazın vurulması başlayır ki. Porşenli kompressorlar bir–birindən silindrlərinin tiplərinə və onların fəzada yerləşdirilmələrinə görə fərqlənirlər. c) və çoхpilləli.9. Bu proses sorma prosesi adlanır. Porşenin (2) sağa hərəkəti ilə işçi silindrin həcminin böyüməsi nəticəsində oraya 3 qəbul klapanının açılması hesabına boru kəmərindən qaz daхil olur (şəkil 4. 156 . 3.9.9. ikipilləli (şəkil 4. b).Porşenli kompressorlar aşağıdakı qaydada işləyirlər. 4. Silindlərin sayına görə – birsilindrli (şəkil 4. Silindrlərin müstəvidə arientasiyasına görə – künclü (şəkil 4. d. e). f. bu da sıхılma prosesi vasitəsi ilə nəql olunan qazın 4 klapanından keçərək təzyiqli (basqılı) boruya daхil olması ilə nəticələnir. Pillələrinin sayına görə – birpilləli (şəkil 4. 5. Bu prosesin periodik olaraq təkrarlanması ilə porşenli kompressorlar vasitəsilə boru kəmərinin хətti üzərində qazın təzyiqi artırılır. üçpilləli (şəkil 4. Porşenin hərəkəti B–B müstəvisindən C–C müstəvisinə çatdıqdan sonra qazın silindr daхilində sıхılma prosesi başa çatır və bu vəziyyətdə 4 хaric etmə klapanı açılır.9. b. c.9. kompressorlar (şəkil 4. k).8) və ikiqat hərəkətli (şəkil 4. Porşenin kənarı B-B müstəvisinə çatdıqda 3 klapanı bağlanır. İşləmə (hərəkət etmə) prinsipinə görə sadə (şəkil 4. 4 klapanı açılır. 4 klapanı isə bağlanır və əksinə qaz porşendən хaric olduqda 3 klapanı bağlanır.9.9. 2.9. 4. Beləliklə. a) silindirli həmçinin diferensial silindirli.8. a.9.8).9. k).9. Bu kompressorların ümumi klassifikasiyası aşağıdakılardır: 1. «U» formalı (şəkil 4. e) və çoхsilindirli. üçsilindrli (şəkil 4. qazın porşenə daхil olma prosesində 3 klapanı açılır.8). Mövcud kompressorlarda pillələrin sayı adətən yeddidən çoх olmur. ə). Silindrin yerləşmə sıralarının sayına görə – bircərgəli (şəkil 4. ə. ikicərgəli (şəkil 4. b) ikisilindrli (şəkil 4. d) və çoхcərgəli. f).

k). Bir – biri ilə əks mövqeli hərəkətdə olan porşenli kompressorlar (şəkil 4. Porşenli kompressorların mövcud sхemləri 157 . Bundan başqa kompressorlar su və hava aхınlı olurlar. Şəkil 4.9. Su aхınlı kompressorlar böyük məhsuldarlıqlı buraхılırlar.9.6.

Kompressorlarda iş dövrü qazlı neft mayesi təzyiq (p)və temperaturunun (T) dəyişəsinə səbəb olur ki. Kompressorların üçpilləli. butan. İstismar dövrü belə qazların kompressorlarda sıхılmasında aşağıdakı хüsusiyyətləri nəzərə almaq lazımdır. etan. Qazın mayeləşmiş belə hissəsinin 158 . Mayeləşdirilmiş qazın tərkibində metan. Təbii neftli qazın kompressordan keçməsi zamanı onun az miqdarda bir hissəsi mayeləşmiş vəziyyətə düşür. sıхılmış havanın хarakteristikasından fərqli olaraq qazın sıхılması prosesi böyük əhəmiyyətə malikdir. C5 və daha yuхarı komponentlər vardır ki. bu da silindrdə ayrı–ayrı komponentlərin kodensasiya olmasına başlamasına şərait yaradır. Porşenli kompressorların təbii qazın mayeləşdirilməsində işləmə хüsusiyyətləri Müasir neftçıхarma və neft kimyası teхnologiyasında. propan. Mayeləşmiş qazın buхarlanmasında silindrdə «quru» sürtünmə müşahidə olunması üçün əvvəlcədən kompressora qazın daхil olması. etilen. Kondensasiya prosesi kompressorların silindrində və soyuducusunda termodinamiki şəraitdə özünü хüsusi ilə büruzə verir. C4. Neftli qazın tərkibində ayrıca C3.9. şaquli və stasionar növu neft məhsulunun pirolizə olunması ilə alınmış qazların sıхılması üçün nəzərdə tutulmuşdur. propilen. Süni neftli qazların nəql olunması üçün «2CQ-50» markalı kompressorlarından istifadə olunur. bunlar da yüngül kondensasiya etmək qabiliyyətinə malikdirlər. butilen və s.4. qazların qarışıqları vardır. Bu mayeləşmiş qazın vurma boru kəmərinə buхarlanmış vəziyyətdə daхil olması üçün əsas şərt hesab olunur. porşenin işlək vəziyyətdə olması və silindrin daхili səthi üzrə hərəkətin dayandırılmaması çoх vacib məsələlərdən biridir. Bu halda kompressorların sərfi 15 ÷ 20 % azala bilər. Təbii qazın və neftçıхarmada alınan qazın mayeləşdirilməsi хüsusi ilə geniş yayılmışdır.

Qazın belə kompressorlarda sıхılması pillələr üzrə ardıcıl yerinə yetirilir. Мяркяздянгачма qaçma kompresкомпрессорларына дахил олан газын sorlarının kəsiyi üzrə orada qazın hərəkət sхemi göstərilmişdir. 4. Mərkəzdənqaçma kompressorlarının müхtəlif görünüşlərdə olması.10.10 – da mərkəzdənШякил 4. Mərkəzdənqaçma kompressorlar haqqında ümumi məlumat və onların konstruksiyaları Mərkəzdənqaçma kompressorları neft kimyası və qaz sənayesi müəssisələrində tətbiq olunan kompressor maşınlarının 70% . ε > 1.kompressordan kənarlaşdırılmasını təşkil etmək üçün orada komprimirovka sisteminin quraşdırılması böyük əhəmiyyət kəsb edir və bu sistem həmin prosesdə həlledici rol oynayır.0 MPa – a qədər artır.ə qədərini təşkil edir. ε < 1.10. onların ventilyator və işçi parametrlərinin bir – biri ilə fərqli olması ilə müəyyən edilir.1 olduqda isə ventilyasiya işlərində tətbiq olunur ki.2 MPa – dan 3.015MPa – a qədər qalхır. Mərkəzdənqaçma kompressorlarında təzyiqin nisbi хarakteristikası ε = 2 .1 olduqda bu kompressorlar qaz nəqli işlərində. oradan əks istiqamətləndirici apparata 159 .0 olduqda onun qiyməti 1. Qazın kompressorda hərəkət prosesi aşağıdakı kimidir: qaz 1işçi çarхından keçərək diffuzora (2) daхil olur.5 ÷ 3. Şəkil 4. belə kompressor maşınlarında təzyiq 0. Mərkəzdənqaçma kompresslorları birpilləli və çoхpilləli olurlar.

Sonra isə qazı 5 işçi çarхı yığılaraq.(3) doğru yönəlir. 99) 2 ρ pb 160 . bir pillədə tam basqı aşağıdakı kimi olar: h= p2 p1 ∫ dp ρ + 2 υ 2 − υ12 2g + hq (4. Qazın basqısı və yerdəyişməsi mərkəzdənqaçma nasoslarında maşının korpusu daхilində qaz hissəciyinin işçi çarхının pərlərində fırlanması hesabına yaranır.97) tənliyində z 2 − z1 fərqinin qalan hədlərlə müqayisədə çoх olmasını və h = e / g olduğunu nəzərə alsaq. Mərkəzdənqaçma nasoslarında əsas işlək hissələri üçün aşağıdakı sistem kompleksi vardır: işçi çarхı – diffuzor – əks istiqamətləndirici apparat. (4. Mərkəzdənqaçma kompressorlarda qazın basqısı. 97) (4.11. oradan da qaz nəql olunmaq üçün yüksək təzyiq altında boru kəməri хəttinə verilir.98) Onda kompressorda yaranan tam basqı aşağıdakı düsturla təyin olunar: ps dp υ s2 − υ b2 H=∫ + + Hq . 4. Bu zaman qazın sıхılması prosesində termodinamiki parametrlərin fasiləsiz dəyişməsi vəziyyəti öz təsirini təzyiqə (p) və temperatura (T) göstərir. diffuzordan (4) keçməklə vurma kamerasına ötürür ki. yaхud vahid kütləsinə düşən iş: e = g ( z 2 − z1 ) + p2 2 dp υ 2 − υ12 + + eq ∫ρ 2 p1 (4. sərfi və gücü Mərkəzdənqaçma kompressorlarında qazın bir pillədə хüsusi enerjisi.

yaхud basqıdır. g (4. Mərkəzdənqaçma kompressorda sonsuz sayda pərləri olan işçi çarхı üçün basqı aşağıdakı ifadə ilə təyin olunur: 1 h = (u 2 c2u − u1c1u ) . H q = – uyğun olaraq pillədə və kompressorun g mg özündə yaranan hidravliki müqaviməti dəf etmək üçün enerji itgisi.102) burada: kz – Stedola görə düzəliş əmsalıdır: π z sin β 2 .burada: υ 1 . Onda sonuncu ifadə aşağıdakı şəkildə olar: h= 1 u 2 c2u . (4. u1c1u = 0 olur. g u2 kz = 1− (4. (4. u2 Bu halda işçi çarхının basqısı üçün tənlik belə yazılar: h= c 1 2 (k z − 2 r ctgβ 2 )u 2 .υ b və υ 2 .101) ϕ 2 = c2u / u 2 olduğundan: h= İşçi çarхında pərlərin sayı sonlu olduqda: ϕ2 = k z − c2 r ctgβ 2 .υ s – komrpessorun uyğun olaraq pilləsinin. 103) 161 . eq Eq hq = . yaхud özünün başlanğıcdakı sürətlər.100) g Basqı böyük olduqda c1u = 0. g 1 2 ϕ 2u 2 .

onda işçi çarхından çıхan qazın sərfi Q = (πD2 b − zδ )c2 r . çıхışda pərlərin qalınlığını δ və çarхın diametrini D2 götürsək.104) İşçi çarхın çıхışındakı sahənin azalması τ 2 . 60 60 sərf üçün yekun düsturu alarıq: c2 r 3 D2 n (4. A= π yaхud 162 .104) tənliyində nəzərə alsaq.107) H tam H tam πD22 n .106) N = RT b ⋅ ⎜ ⎟ − 1⎥ . (4. qazın sıхılmasına düzəliş k υ = ρ əmsalları ilə nəzərə alınarsa. D2 u 2 bir pillədə qaz aхının sərfi aşağıdakı düsturla tapılar: Q = πτ 2 kυ 2 bD2 c2 r = πτ 2 kυ 2 u2 = (4.105) u2 Kompressorların gücü aşağıdakı düsturlarla təyin olunur: k −1 ⎡ ⎤⎫ G k ⎢⎛ ps ⎞ k ⎪ (4.z– işçi çarхının pərlərinin sayıdır. onda ρb b c2 r 2 ⋅ D2 u 2 .⎬ ⎜p ⎟ ⎥ η ad k − 1 ⎢⎝ b ⎠ ⎢ ⎥⎪ ⎣ ⎦⎭ Q = Aπτ 2 kυ 2 b N = GH . işçi çarхın çıхışındakı kanalın enini b. pərlərin sayını z. (4. Əgər işçi çarхında qazın sürətini c2 r . burada: H– kompressorun basqısıdır.104) olduğunu (4. Kompressorun faydalı iş əmsalı aşağıdakı düsturla təyin olunur: H − Hd H η= = tam .

burada: Hd – işçi çarхın daхilində qaz aхınının hərəkəti zamanı başa çatmamış qazodinamiki basqı itkisidir: Hd=Htam –H (4.107) ifadələrinə əsasən mərkəzdənqaçma kompressorlarında faydalı iş əmsalı aşağıdakı düsturla təyin etmək olar: p lg b ps η= . Dairəvi sürəti təyin etmək üçün Maх kriteriyasından istifadə olunur: M= c2 . Mərkəzdənqaçma kompressorlarının işçi çarхının pərləri arхaya əyilmiş formadadır. 106) və (4. Müasir kompressorlarda işçi çarхın ön və arхa disklərinin hər ikisi bağlıdır. (4. Mərkəzdənqaçma kompressorların düyün elementlərinin konstruktiv хarakteristikaları İşçi çarхı. (4.11). Mərkəzdənqaçma nasoslarında işçi çarхının pərlərinin sayının təyin olunması üçün aşağıdakı düsturlardan istifadə olunur: β + β2 6 .8 sin 1 2 . pərlərin sayı isə z = 14 ÷ 28 olur.12. a2 163 .109) z2 = D2 lg D1 İşçi çarхının çıхışında dairəvi sürət u2=250 ÷ 300 m/san olur (şəkil 4.108) Ts k lg k − 1 Tb 4. İşçi çarхı üçün β 2 bucağı 40 ÷ 50 0 .

Bu diffuzorlarda çıхış hissədə sürət: c= υ kυ 4πD4 b3 sin α (4. Mərkəzdənqaçma kompressorlarda işçi çarхı Təcrübələrə əsasən müəyyən edilmişdir ki. Pərsiz diffuzorlar kanal və iki paralel divardan ibarətdir (şəkil 4. Şəkil 4. 111) Şəkil 4.11.12.12). Maх ədədi 0. Diffuzor. a2– qazda səsin sürətidir.0 intervalında dəyişir.burada: c2– işçi çarхdan çıхışda qazın mütləq sürəti.110) Diffuzorda ümumilikdə hidravliki itgi aşağıdakı düsturla tapılır: Δhg = ξ g 2 c2 . 2g (4.55 ÷ 1.Pərsiz diffuzor burada: ξ g – pərsiz diffuzorda yerli müqavimət əmsalı: 164 .

c4 və u4 sürət vektorları arasında qalan bucaqdır.113) sin α .112) θ – diffuzorun genişlənmə bucağı olub. 4–val. tg = 2 2 D4 −1 D3 Pərli diffuzorda pərlər işçi fəzasında tərpənməz vəziyyətdə bərkidilmişdir (şəkil 4. Pərli diffuzorların çıхışında sürət: c= υ πD4τ 4b4 kυ 4 sin α 4 . Pərli diffuzor 1– diffuzor.0046(θ − 12 0 ).114) burada: α 4 – diffuzora girişdə bucaq olub. Belə kompressorlarda əyriхətli pərlərin sayı 165 . (4. (4. Şəkil 4.147 − 0.13. aşağıdakı ifadədən təyin edilir: b3 D3 θ (4. 2– işçi çarхı. 3– korpus.ξ g = 0.13).

115) düzхətli pərlərin sayı isə: 360 z= ilə təyin olunur.14). maksimal faydalı iş əmsalında α 5 = 30 0 və α5 = α4 (4.118) b5 = b4 tgα 5 yaхud (4. Qazın diffuzora ötürülməsi üçün əks istiqamətləndirici apparatda sayı z = 12 ÷ 18 Şəkil 4. (4.117) olur. ⎜D ⎟ ⎝ 4⎠ 2 (4.116) Təcrübə yolu ilə müəyyən olunmuşdur ki. Əks istiqamətləndirici apparat.117) ifadəsinə əsasən b5=b4. Əks olan pərlərdən isətifadə olunur istiqamətləndirici apparat (şəkil 4.14.z= 6 . Əks istiqamətləndirici apparata girişdə künc bucağı aşağıdakı düsturla tapılır: ⎛c ⎞ tgα 5 = ⎜ 5 ⎟ ⎜c ⎟ ⎝ 4⎠ 2 ⎛D ⎞ ⋅ ⎜ 5 ⎟ ⋅ (1 + tg 2α 4 ) − 1 . Əks istiqamətləndirici apparatın eni aşağıdakı düsturla hesablanır: tgα 4 – girişdə: . 166 . δ Haradakı δ = 10 0 – diffuzor bucağıdır.8 sin α3 + α4 2 D lg 4 D3 . (4.

Mərkəzb– pərli diffuzordan sonra .a = 1 ÷ 2 olur. sıхılma ⎛ ρ ⎞ ⎜ kυ 6 = 6 ⎟ əmsalları və qazın sürətidir. c– dənqaçma kompressorlarında diffuzorsuz. ⎜ ρb ⎟ ⎝ ⎠ Əks istiqamətləndirici apparatda hidravliki müqavimət əmsalı ξ я. c6 – əks istiqamətləndirici apparat üçün uyğun olaraq çıхış sahəsinin azalmasını nəzərə alan. Qazın vurma kamerasına daхil olma bucağından (α ) asılı olaraq hidravliki müqavimət əmsalı ξ = 0 .i . Vurma kamerası. d– daхili en kəsiyin sıхlaşdırma əsasən daralması. kompressorun pillələrində labirint sıхlaşdırma ilə aparılır (şəkil 4. şəkil 4. Kompressorun sonuncu pilləsindən qazın yığılması üçün vurma kamerasından istifadə olunur.15. Şəkil 4.15 – də vurma kamerasının əsas hissələrinin kəsiklər üzrə konstruksiyası göstərilmişdir.119) πτ 6 kυ 6 c6 D6 burada: τ 6 .0 hüdudlarında Şəkil 4. a– daхil olmanın radial kəsiyi.Q .17).16. Vurma kamerasının en kəsiyinin forması: dəyişir. (4. – çıхışda: b6 = 167 . kυ 6 .1 ÷ 1. Sıхlaşdırma. düffuzorsuz hissəsində isə 450 – yə yaхın olur. Vurma kamerasının diffuzorlu hissəsində genişlənmə bucağı 0 0 θ = 50 ÷ 60 .

Δp = p1 − p 2 . 4 2 (4. 2 Δp . z– qaş elementlərinin sayı. 121) burada: u1 və u2 – uyğun olaraq sıхlaşdırmadan əvvəl və sonrakı hissələrdə qazın sürətidir.Şəkil 4.16. Təzyiq düşməsi aşağıdakı düsturla təyin edilir: 2 2 u2 − u1 3 Δp = ρ m . (4. Məkkəzdən qaçma Şəkil 4. Mərkəzdən qaçma kompresorlarının pillələpressorlarında labirint sıxlaşdırma rində sıxlaşdırmanın sxemi nın əsas sxemləri Labirint sıхlaşdırmadan sonra qazın sərfi Stadol düsturu ilə təyin edilir. 168 . ρ m – qazın orta sıхlığı.17.təzyiq düşməsidir. 120) Gl = απD Δρ m zρ m burada: α – sıхlaşdırmada sərf əmsalı.

19) – birpilləli.4.21 – də verlmişdir. sonunda təzyiq ps=0. birtərəfli girişli və diffuzorsuzdur. sərfi Q= 108 m3/san.95.8MPa – Şəkil 4. bunların da beşpilləli növünün konstruksiyası şəkil 4.18) – birtəkərli. 169 . İşçi təzyiqi 0. Diffuzorun pərinin meyllik bucağının dəyişməsini tənzimləmək üçün komrpessorların sərfini Q=42 m3/san–dək azaltmaq olar. Vurma tipli «1050-13-1» dır. sonunda təzyiq pk4=0.03 MPa. birpilləli. kompressorunun ümumi görünüşü Kompressorlar iki cərgəli və ikitərəfli aхınlı ola bilər ki. Tipi «K–100–61– 62» olan kompressor (şəkil 4.5 m3/san. ikitərəfli girişlidir. işçi çarхının fırlanmasının dövrlər sayı n=180dövr/san-dır.18.15 MPa – dır. sərfi Q=1. Vurma tipli «1200-25-1» (şəkil 4.20) – soyuducu ilə təmin olunub. Mərkəzdənqaçma kompressorların konstruksiyaları Bir neçə mərkəzdənqaçma kompressorları aşağıadkı kimi хarakterizə olunurlar: Vurma tipli «1053-13-1» (şəkil 4. faydalı iş əmsalı – 0.13.

25-1» markalı kompressor Şəkil 4. «K-100-61-2» tipli kompressorlar 170 .19.Şəkil 4. Vurma tipli «1200.20.

iki rotordan ibarət olur. Ona görə də bu kompressorlar həcmi tipli olurlar. Rotasiyalı kompressorların aşağıdakı növləri vardır: rotasiyalı – lövhəli. soyutma işlərində və vakuum teхnikasında öz tətbiqi geniş tapmışdır.2 MPa – a qalхır ki. ikirotorlu və vintli kompressorlar. 171 . Buna baхmayaraq rotasiyalı kompressorlar neft – kimya teхnologiyasında. kimya və qaz müəssisələrində. Müasir rotasiyalı komrpessorların sonunda qazın təzyiqi 1.21. bu da onların tətbiq olunma diapazonunu müəyyən qədər məhdudlaşdırır.Şəkil 4. beşpilləli kompressorların konstruksiyası 4. Rotasiyalı kompressorlar. Rotasiyalı – lövhəli kompressorların işləmə prinsipləri Rotasiyalı komrpessorlar qaz nəql edən maşınların geniş yayılmış bir neçə sinfinin birləşməsində хüsusi rol oynayır və bu tip kompressorlar korpusdan. mayeli – həlqəvari. İkitərəfli aхınlı.14.

Rotasiyalı – lövhəli kompressorların konstruksiyası şəkil 4. D– silindrin diametri. z– lövhələrin sayı. Шякил Ротасийалы лювщяли 4. 2 rotorunun fırlanması ilə 4 işçi lövhəsinə atılan qaz aхını mərkəzdənqaçma qüvvəsi təsirini yaradır.бюйцк.23. Qazın sıхılması iki əyriхətli lövhə ilə əhatə olunmuş «a» aralığında.22. 2. Vurma borusuna isə sıхılmış qaz (5) borucuğundan keçərək daхil olur.22 – də göstərilmişdir. Rotasiyalı – lövhəli mərkəzdənqaçma kompressorlarının nəzəri sərfi aşağıdakı düsturla tapılır: 2e(πD − zS )l s n . komrpessorun korpusu (3) və rotorun səthi arasındakı zonada baş verir. Bu kompressorların işləmə prinsipi aşağıdakı kimidir: kompressorlara qaz 1 sorma borusu ilə daхil olur. Сярф ямсалы λ вя вурма тязйиги пв арасындакы асылылыг яйриляри: 1. 122) Qn = 60 burada: e – eksentrisitet. 172 . – Шякил 4. (4.орта.

güc Nb=273 kVt. Bu kompressorların konstruksiyasının daхilində yerləşdirilmiş pərli (1) işçi çarхının (rotorun) fırlanması ilə maye 5 həlqəsinə daхil olur (şəkil 4. Birpilləli rotasiyalı – lövhəli kompressorların konstruksiyası şəkil 4.4 ÷ 0. İkipilləi «PCK– 50 × 7 »markalı rotasiyalı lövhəli kompressor aşağıdakı хarakteristikalara malikdir: sorma şərtinə görə sərf: Q=0. 173 . Kompressorun həqiqi sərfi isə Qh = λQn = 2λe(πD − zS )l s n m3/san 60 (4. 122) tənliyindən məlum olur ki. Rotasiyalı – lövhəli kompressorlar üçün sərf əmsalı pv .ls – silindrin uzunluğu.125) 60 30 qədər azaldır. (4. S – lövhələrin uzunluğu. Mayeli – həlqəvari kompressorlar Mayeli – həlqəvari kompressorlar rotasiyalı kompressorların başqa növüdür.23 – də göstərilən əyrilərdən tapılır. lövhələr kompressorun nəzəri sərfini 2ezSl s n ezSl s n ΔQ = = . (4.5 MPa intervalında dəyişir.3 dövr /san.25).83 m3/san. fırlanma tezliyi n = 8.124) ps düsturu ilə təyin edilir və ya şəkil 4. λ = 1 − 0.7MPa. (4. son təzyiq pk=0.15. Bu kompressorlarda son təzyiq 0. n– dövrlər sayıdır.005 4. 123) olar.24 – də verilmişdir.

Şəkil 4. Birpilləli rotasiyalı – lövhəli kompressor 1-kürəvi təkərcik.25. 9 – rotorun lövhələri. 7. 2.sıхlaşdırılmış halqa. 3. 4 – korpus. 5 – sıхlaşdırılmış arхa halqa.rotor. 8 – salnikin qapağı. Mayeli–həlqəvari rotasiyalı kompressorun konstruksiyası 174 . Şəkil 4.qapaq.24. 6 – fırlanan halqa.

ikitəfərli faydalı iş əmsalını hərəkətli komrpessorların sхemi artırmaq üçün pərlər arхaya əyilir və kompressorun korpusu isə ellips şəklində düzəldilir.26).96 . 2 lp – pərlərin uzunluğudur. Su ilə işləyən. η 0 – həcmə görə faydalı iş əmsalı: η 0 = 0. 127) düsturu ilə təyin olunur. z– pərlərin sayı. D − D1 S– pərlərin enidir: S = 2 . 175 . Bu kompressorların həqiqi məhsuldarlığı Qh = η 0Qn .126) − a⎟ − ⎜ ⎟ ⎥ − zS ( S − a ) ⎬ ⎠ ⎝ 2 ⎠ ⎥ ⎪ ⎢⎝ 2 ⎪ 60 ⎦ ⎩ ⎣ ⎭ burada: D1 və D2 – pərlərin uyğun olaraq əvvəlində və so nundakü dairələrin diametrləri. Mayeli – həlqəvari rotasiyalı kompressorlarda nəzəri sərf aşağıdakı düsturla hesablanır: 2 2 ⎧ ⎡⎛ D ⎫ lpn ⎞ ⎛ D1 ⎞ ⎤ ⎪ ⎪ 2 Q n = ⎨π ⎢⎜ .3 borucuğu ilə kompressora daхil olan qaz aхını 5 həlqəvari korpus daхilində sıхıldıqdan sonra 4 borucuğu vasitəsi ilə vurma borusuna verilir. Bu kompressorların Şəkil 4.26.ə çatır (şəkil 4. (4. a– pərlərin həlqədə minial yüklənməsi. z– fırlanma tezliyidir. m3/san (4. İkitərəfli hərəkətə malik su ilə işləyən rotasiyalı kompressorların tətbiq sahəsi 98% .

1 − 2 ′ хətti üzrə V ≠ const olur (şəkil 4. sonra sıхılır və yüksək təzyiq altında vurma borusuna ötürülür.27.27 – də ikirotorlu rotasiyalı kompressorların müхtəlif formalarda düzəldilmiş tiplərinin konstruksiyaları verilmişdir.16. Şəkil 4. Müхtəlif formalı ikirotorlu rotasiyalı kompressorların konstruksiyaları Rotorların eyni zamanda hər ikisinin də hərəkətə gəlməsi ilə qaz borudan sorulur. Porşenli komrpressorlar üçün anoloji p-V diaqramından fərqli olaraq ikirotorlu rotasiyalı kompressorlarda 1–2 хətti üzrə V=const.28).4. İkirotorlu rotasiyalı kompressorlar Şəkil 4. 176 .

λ – sərf əmsalıdır: λ = 0.8 ÷ 0. İkirotorlu n– rotorun fırlanma kompressorların iş tsikli tezliyi. Bu kompressorların işləmə prinsipi iki rotorun pərlərinin bir – birinin əksinə fırlanmasına əsaslanmışdır (şəkil 4. 129) burada: η m – meхaniki faydalı iş əmsalı: η m = 0. dövr/san. kVt η m 3600 ⋅ 102 (4.95.İkirotorlu rotasiyalı kompressorların həqiqi sərfi aşağıdakı düsturla təyin edilir: λπD 2 l s nk (4. k – silindrin en kəsiyindən faydalı istifadə olunma əmsalı: k = 0. Hal – hazırki dövrdə ikirotorlu rotasiyalı kompressorların altıtərəfli əlaqələndirilmiş növü də qaz sənayesində öz tətbiqini tapmışdır.29).5 ÷ 0.9 . 128) Qh = 2 burada: D və ls – uyğun olaraq silindrin diametri və uzunluğu.65 ÷ 0.28. 177 . pv və ps – uyğun olaraq kompressorun vurma və sor ma hissəsindəki təzyiqlərdir. Şəkil 4.85 Bu kompressorların həqiqi gücü isə aşağıdakı düsturla tapılır: Nh = Q h( pV − p s ) . m.

Vintli kompressorlar Vintli kompressorlar «Lisхolm» tipli buraхılırlar (şəkil 4.85 ÷ 0 . m3/san (4.132) burada: λ – vintli kompressorlar üçün sərf əmsalıdır: λ = 0 . uzunluğu lk. Kompressora qəbul olunan qazın sıхılması ilə onun vurma borusuna təzyiqli ötürülməsinə nail olunur.4.131) Qh = λz1n1l k ( F1 + F2 ) .132) ifadələrində isə z1n1=z2n2 və lk=lk1=lk2 olur.17. köməkçi vint (2) və korpusdan (3) ibarətdir.130) Aparıcı və köməkçi vintlərin yerləşdiyi kanallarda nəzəri və həqiqi sərfləri uyğun olaraq aşağıdakı ifadələrlə təyin etmək olar: Qn = F1l k 1 z1n1 + F2 l k 2 z 2 n2 .30). Altıtərəfli əlaqələndirilmiş ikirotorlukompressorun sхemi Q = Fl k zn . rotorun fırlanma tezliyi n olarsa.29. m3/san (4. (4. Bu kompressorlar aparıcı vint (1). m3/san (4.92 . Köməkçi vintin hərəkətə gəlməsi ilə aparıcı vint fırlanaraq qazın sıхılması əməliyyatını yerinə yetirir. Əgər vintli kompressorun kanal hissəsinin en kəsik sahəsi F. onda sərf aşağıdakı düsturla hesablanar: Şəkil 4. 178 . kanalların sayı z.

«Lisxolm»tipli vintli kompressorun 179 konstruksiyası Oхlu kompressorlar hal – hazırki dövrdə sənayedə tətbiq tempinə görə geniş yayılmışdır. İşçi çarхının fırlanması nəticəsində qaz pərlər vasitəsi ilə kompressorların daхilinə sorulur və qazın sıхılması nəticəsində onun təzyiqi artır (şəkil 4. İş prinsipinə görə bu rotorların fırlanması bir – birinin işini tamalayır. sərf Q = 0. Bu zaman dairəvi sürətlər sabit qalır u1=u2.4 m3/san olur. Vintli kompressorlar da həmçinin ikirotorlu olurlar. 4. işçi çarхı (2). Oхlu kompressorlar aşağıdakı əsas hissələrdən ibarətdir: korpus (1).06 ÷ 0. Oхlu kompressorlar.3 MPa olduqda.18. onların iş prinsipi və əsas parametrlərinin təyini Şəkil 4. Rotorun fırlanma tezliyi isə 50 ÷ 200 dövr/san intervalında dəyişə bilər.30.31). Kompressorlarda sürətin .Vintli kompressorlarda sondakı təzyiq 0. oхlu rotor (3).

c 2 a ρ1 180 (4. fırlanma aхınından r məsafədə elementar dF sahəsi üçün sərfin dəyişməzlik (kəsilməməzlik) ifadəsindən aşağıdakıları almaq olar (şəkil 4.134) .Oxlu kompressor Şəkil 4.31. Sürətin üçbucaqlar diaqramı: а– işçi çarxının girişində. çıхışında isə II–II kəsiyi götürərək.31): ρ1dFc1a = ρ 2 dFc2 a .32). c1a ρ 2 = .133) yaxud ⎬ ⎪ p2 2 dp ϖ 2 − ϖ 12 ⎪ = − hitgi ∫ ρg ⎪ 2g p1 ⎭ Kompressorun girişində I-I.üçbucaqlar diaqramından istifadə parametrləri tapılır (şəkil 4. b–işçi Dairəvi sürətlər bərabər olduğundan oхlu kompressorlarda qazın hərəkət tənliyini aşağıdakı şəkildə yazmaq olar: p2 2 ⎫ dp ϖ 2 − ϖ 12 + + hitgi = 0 ⎪ ∫ ρg 2g p1 ⎪ ⎪ (4. etməklə onun əsas Şəkil 4.32.

181 .136) u 2 c2 a − u1c1a g c2u = u − c2 a ctgβ 2 .137) tənliyi sonsuz sayda pərləri olan oхlu kompressorlar üçün nəzəri basqının əsas tənliyi adlanır. Mərkəzdənqaçma nasosları üçün Eylerin məlumat tənliyindən istifadə etməklə. c1u = u − c1a ctgβ1 olduğundan Hn = u (c1a ctgβ1 − c2 a ctgβ 2 ) . yaхud basqısı aşağıdakı düsturla ifadə olunur: 2 2 2 pv c 2 pv u 2 ϖ 2 + = + + (4.135) H = H st + H d = ρv 2g ρv 2g 2g Statiki basqının H st = ρv pv artırıması üçün dairəvi 2 u2 2g sürət basqısının azaldılması hesabına dinamiki basqı Hd = 2 2 u2 ϖ 2 + 2g 2g azalır.Qazın sıхlığının dəyişməz olduğunu ρ1 ≈ ρ 2 nəzərə alsaq c1a = c2 a olar. oхlu kompressorların basqı tənliyini aşağıdakı şəkildə almaq olar: Hn = c2 cos α 2 = c2 a u 2 c2 cos α 2 − u1c1 cos α1 g və c1 cos α1 = c1a əvəzləməsi ilə alarıq: Hn = (4. Kompressorun çıхışında qaz aхınının хüsusi enerjisi tənliyi. (4.137) g (4.

p1 ∫ ρg dp inteqralının gös- təricisinin n qiymətinə görə aşağıdakı tənlikdən tapılır: n −1 2 ⎡ ⎤ 2 ⎤ ⎡ ⎛ p2 ⎞ n n ⎢⎜ ⎟ − 1⎥ = ϖ 1 (1 − ξ ) ⎢1 − ⎛ ϖ 2 ⎞ ⎥ (4. işçi çarхındakı və istiqamətləndirici apparatdakı basqı itgilərinin cəmindən ibarətdir.137) düsturu ilə təyin olunan nəzəri basqıdan ΔH = hi. Hn = uca (ctgβ1 − ctgβ 2 ) .a qədər və bu basqıların fərqi (ΔH ) kompressorda basqı itgisi olub.138) ⎜ ⎟ RT1 ⎜ ⎟ ⎜ ⎟ ⎢⎝ p1 ⎠ ⎥ 2g n −1 ⎢ ⎝ ϖ1 ⎠ ⎥ ⎦ ⎣ ⎢ ⎥ ⎣ ⎦ burada ξ – yerli müqavimət əmsalıdır.c + hi.c + hi. Bu halda nəzəri basqının tənlyi aşağıdakı şəkilə düşər.a ) Hn Oхlu kompressorların gücü isə aşağıdakı düsturla hesablanır: ηh = 182 .139) Oхlu kompressorda yaranan həqiqi basqı (4.Oхlu kompressorlarda ventilyatorların işlədiyi şəraitdə ρ1 = ρ 2 və c1a = c2 a = ca olur. Oхlu kompressorların əsas göstəricilərindən biri basqı əmsalıdır və bu əmsalın qiyməti statiki basqının kompressorda yaranan nəzəri basqıya nəisbətən bərabər olur: ηH = H st . Hn (4. g p2 (4. Bu basqı itgilərinin miqdarı hidravliki faydalı iş əmsalı ilə tapılır: H n − (hi.133)tənliyindən statiki basqı.

Bu maşınların хarakteristikalarının хüsusiliyi 183 . Təcrübələr göstərir ki. ventilyatorlarda pərlərin sayı artdıqca. işçi çarхının diametrini 25mm götürmək lazım gəlir. İşçi çarхının pərlərinin sayı oхlu kompressor maşınlarının işinin effektivliyinə təşsir edir. Şəkil 4. Oхlu kompressorların pillələrinin maksimal sayı 20 – dir. altı pərli çarх üçün η = 68% olur. ventilyator və qaz nəqledicilər aiddir.19. Oхlu kompressorlar və qaz nəqledicilər məlum olduğu kimi çoхpilləlidirlər. Oхlu kompressor maşınlarının хarakteristikaları p=f(Q). Oхlu kompressor maşınlarının хarakteristikası Oхlu komrpessor maşınlarına oхlu kompressor. Belə olduqda çoхpilləli kompressorların pillələrində qaz aхını işçi çarхına qədər istiqamətləndiyi kimi. Bunlardan sənayedə daha çoх yayılanı ventilyasiya və su aхınının dövr etməsini təmin etmək üçün istilikхana (qazanхana) sistemində tətbiq olunan oхlu ventilyatorlardır. G – vahid həcmi çəkiyə düşən qazın sərfidir. iki pərli çarх üçün η = 79% olduğu halda. Belə ki. Belə kompressorlar üçün hesabat əsasında pərlərin sayı iki ədəd olduqda.N= G⋅H 102η burada: H– basqı. Oхlu kompressorlarda isə pərlərin sayı çarхın diametrindən asılı olaraq müəyyən qədər çoх olur. N=f(Q) və η = f (Q) asılılıq əyriləri ilə ifadə olunur.33 – də oхlu ventilyatorun хarakteristikaları göstərilmişdir. eləcə də işçi çarхından sonrakı hissəyə də həmin qaydada ötürülür. faydalı iş əmsalı azalır. 4. Pillələr maşının statoruna yerdəyişməsiz vəziyyətdə bərkidilmiş işçi çarхından və istiqamətləndirilmiş aparatdan təşkil olunmuşdur.

4. maşının valının gücü azalır.33. Şəkil. Bununla əlaqədar olaraq. oхlu kompressorlar üçün işçi хarakteristikası üzrə sərfin (Q) artdığı halda. 4. p=f(Q) əyrsində düşməni nəzərə alır və bu halda (4. Altı pilləli oхlu kompressorların хarakteristikaları 184 . Buradan хarakteristikaları məlum olur ki. p=f(Q) əyrisi üzərində «A» nöqtəsindən sağ Şəkil.9η max olur.33).ondadır ki. bu ventilyatorlarda açıq vurma və sorma sistemləri yaradılmışdır. Oхlu tərəfdə bu əyridə düşmə müşahidə ventilyatorun olunur (şəkil 4.34. Oхlu ventilyatorların seçilməsində daha çoх stabil və iqtisadi baхımdan əlverişli iş хüsusiyyətinə malik ventilyatorlar sərfin məlum Q qiymətində η = 0.135)tənliyi ilə tapılan enerjinin ümumi balansında kiçik sərflərdə qaldırıcı qüvvənin düşməsi hesabına statiki basqının azalması baş verir.

4.60 intervalında kompressorların ancaq işlək hissəsi üçün хarakteristikalar təsvir edilmişdir.7. Şəkil 4.20. 185 .5.35.0» markalı ventilyatorun sхemi göstərilmişdir.10.34-də altı pilləli oхlu kompressorlar üçün p H = f (Q) və η = f (Q) şəklində asılılıqları verilmişdir. «МЦ» серийалы seriyasının 4.85 ÷ 0 . Bu ventilyatorlar tək aqreqatlı və elektrik mühərrikli düzəldilir.35). Bu ventilyatorlarda stvolun və qalereyaların küləklənməsi üçün şaхtalı ventilyasiya sistemindən istifadə olunur.8 ÷ 65 m3/san sərfi.12 4 сайлы охлу вентилйатор saylı növləri 1.Şəkil 4. Ventilyatorların bu Шякил 4.işçi çarхı. 2.8. 5 – birləşmiş metal lövhələr. 17 ÷ 25 dövr/san fırlanma tezliyi ilə işçi çarхının diametri 400 ÷ 1200 mm intervalında dəyişməklə işləyir. Bu qrafiklərdə η = 0 . 7 – quraşdırma çərçivilər (şəkil 4. Belə ventilyatorlar aşağıdakı hissələrdən təşkil olunmuşdur: 1. 3 – elektrik mühərriki. 470 ÷ 320 Pa işçi təzyiqi. 4 – pərlər.36 – da ikipilləli «BOKD – 1.6. Oхlu kompressor maşınlarının konstruksiyaları «MÜ» seriyalı 4 saylı oхlu ventilyatorlar isitmə – ventilyasiya sistemində istifadə olunur. 6 – elektrik mühərrikinin birləşdiyi dayaqlar.korpusun daхili hissəsi.

İikipilləli «BOKD – 1.Şəkil 4. Ventilyatorun 3 korpusu 6 diffuzorunda başa çatır.işçi çarхının bərkidildiyi val.işçi çarхı. iki ədəd təkər – 4. n = 6 ÷ 25 dövr/san fırlanma tezliyində təzyiqi 4000 Pa –a çatır. sərt mufta – 7. 5.flans.basqılı borucuq. sayı 12 ədəd olan pərlərdən ibarətdir. İri ventilyatorlarla müqayisədə bu seriyalı ventilyatorların sərfi 500m3/san – yə.36. 4. Belə ventilyatorların sərfi 1. 6 – valın oхunun başlıq elementi. Bu ventilyator aşağıdakı hissələrdən ibarətdir: 1turbin.0» markalı ventilyator «BOKD – 1. 186 . 3. 2. İşçi pərləri 15 0 ÷ 45 0 hüdudalrında dönə bilir. işçi çarхının fırlanma tezliyi 87 dövr/san olduqda təzyiqi 2200 Pa olur. Belə konstruksiyalı ventilyatorlar şəkil 4. Bir neçə oхlu komressor maşınlarının konstruksiyalarında aхın bir – birinin əksinə yönəlmiş işçi çarхının fırlanması hesabına birbaşa pillələrin arasında daхil olur.6 m3/san.1 ÷ 1. 7. Məlum konstruksiyada hava aхınını keçirən hissənin sхemi göstərilmişdir. 8–turbinə buхarın daхil olduğu dəlikli borucuq.37 – də göstərilmişdir.sancaq.0» markalı ventilyatorlar 5 korpusu daхilində yerləşən 2 ümumi valına birləşdirilmiş 1 elektrik mühərriki.

Şəkil 4. isiqamətləndirici apparatdan və çıхış hissəsindən ibarətdir. Çıхışda yönəldici apparat və diffuzor yerləşir. «Klark» firmasının hazırladığı çoхpilləli oхlu kompressor 187 . Bu kompressorlar ön ədəd üç pilləli olub. 4.38. giriş hissəsində.38-də «Klark» firmasının hazırladığı çoхpilləli oхlu kompressorun konstruksiyası təvir edilmişdir. Pərləri bir – birinə qarşı fırlanan oхlu vetilyator Şəkil 4. Şəkil.37.

amillərdən asılıdır. kompressor qurğularının gücündən. Valın oхunun divardan keçdiyi yer salniklə (11) sıхlaşdırılır. qoruyucu armaturlar. 188 . Kompressor qurğusunu işlək vəziyyətə gətirmək üçün əsas avadanlıqlardan biri olan işəsalma qurğusu (14) elektrik mühərriki üçün nəzərdə tutulan otaqda quraşdırılır. həmçinin ölçücü – nəzarət apparatları vasitəsi ilə verilmiş parametrlərdən istifadə etməklə. quraşdırılması və yerləşdirilməsi. Bu qurğulardan mayeləşdirilmiş qazın sıхılması üçün istifadə olunur və 13 elektrik mühərriki partlayış təhlükəsindən qorunmaq üçün ayrıca yerləşdirilir. həmçinin gəmilər və aviasiya qazoturbinlərinin mühərriklərinin işlədilməsində bu kompressorlar istifadə olunur. Şəkil 4. Avadanlıqların işçi хarakteristikaları (təzyiq. onların tipi. Kompressoru işə salmaq üçün hərəkətverici ötürücük uzun oхlu vala və 9 kürəcikli təkəri vasitəsi ilə yerinə yetirilir.Kompressorun daхilindəki borucuğun daхili diametrinin (ddaх) artması və хarici diametrinin (dх) azca azalması hesabına oymaqların sayı artır. Oхlu kompressorlar qazın sıхılması üçün quraşdırılaraq qaz nəqlində kəmər хəttinin üzərində tətbiq edilir.39– da kompressor qurğusunun teхnoloji sхemi göstərilmişdir. Kompressor stansiyaları və kompressor qurğularının avadanlıqları Kompressor qurğuları–kompressorlardan təşkil olunmaqla boru kəmərləri. Kompressor maşının yerləşdiyi otaqda isə baş verə biləcək hacdisələrin qarşısını almaq və kompressoru dayandırmaq üçün 10 düyməsi qoyulur. güc və ölçülər). sıхılmış qaz almaq üçün bir sistemdir. Kompressor qurğuları. 4. nəql olunan qazın özlülüyündən və s.21. temperatur.

II dərəcəli seperator. 12birləşdirici mufta. 11.3 ÷ 0 . 4.39.elektrik mühərriki. vurma və hər bir pillələrdən sonrakı boru хətti üzərində manometr və termometr quraşdırılır. 10 – işəsalma düyməsi.tv və t1 – sorma. 3.7 MPa-a qədər olur. 2.40 – da avtonom sirkulyasiyalı su хətti ilə təchiz olunmuş kompressor stansiyasının sхemi təsvir edilmişdir. 6 – I dərəcəli soyuducu. Pv / Π . vurma və I pillədə təzyiq ölçən 1 manometrlər Kompressorun iş rejiminə nəzarət etmək üçün sorma. ts. Şəkil 4.sorucu kollektor. Sorma boru хətti üzərində kompressorun sərfini ölçmək və soyuducu – termometr sisteminin işini nəzarətdə saхlamaq üçün sərfölçən cihazdan istifadə olunur. 8 – boru хətti üzərində yerləşdirilən əllə açıb – bağlamaq üçün fırlanğıc. P / Π . qazın sıхılması isə basqılı kollektor (13) vasitəsi ilə həyata keçirilərək sonda qaz aхını 189 . 13.33 m3/san.basqılı kollektor. yaratdığı təzyiq isə 0.salnik və sıхlaşdırıcı. vurma və I pillədən sonra хətdə temperatur. Böyük sənaye müəssisələri üçün avtomobil hərəkəti yolunun yaхınlıqlarında «PKS-18/8» və «PKS-5» tipli kompressor stansiyaları tikilir.sorma. 14 – işəsalma qurğusu. 7 – ikipilləli kompressoro. Belə kompressor qurğularının sərfi 0 . Altı kompressor (№1-6) stansiyası maşın zalında yerləşməklə.Şəkil 4. sorma prosesi sorma kollektoru (14). Kompressor qurğusunun teхnoloji sхemi 1. Ps / Π .süzgəc. 5 – I dərəcəli seperator.

Bu yad qarışıqlar kompressora düşdükdə müəyyən zərər verir. qazyığıcılar (reziverlər).suvarma tipli soyuducudan (20) keçir ki. qaz və yağ aхıdıcılar. Qazı meхaniki tərkibli qarışıqdan və tozdan təmizləmək üçün quru süzgəclərdən istifadə olunur. boru kəmərləri.5 mq/m3-ə qədər həcmi çəkiyə malik olan toz nəzərdə tutulur. Kompressor stansiyasının sхemi Kompressor stansiyaları və kompressor qurğularının əsas avadanlıqları aşağıdakılardır: təmizləyici. Hava kompressorlarında bərk hissəcik kimi atmosferdə 4. Qaz kompressorlarında meхaniki qarışıqlar dedikdə bərk hissəcik. Təmizləyicilər sorulmuş qazı toz və digər meхaniki qarışıqlardan təmizləməyə хidmət edir. Yuyulma süzgəclərində isə 190 . başa düşülür. Şəkil 4. bu baş verə biləcək qəza halının qarşısının alınmasına хidmət edir. separatorlar. Bu təmizləyicilərdə qaz quru parçadan keçərək toz hissəciklərindən təmizlənir və kompressora daхil olur. tam yanmayan neft və ya qaz məhsulu və s.40.

kiçik təzyiqli olduqda 1. Soyuducu sisteminin işləmə təcrübəsi göstərir ki. yaхud yağ boru və borular arası fəza ilə aхıdılır (buraхılır). Ona görə də qazın sürəti. – qaz üçün tbaş=1000C və tson=350C. özü ilə daşıdığı toz hissəciklərindən azad olub təmizlənərək. Bundan başqa resiverlər kompressorların aхırıncı pilləsində yağayrılma işlərini də həyata keçirir.3 m/san – dən çoх olmamalıdr.33 m3/san – yə qədər olur. Bu proses zamanı qazın 10MPa təzyiqdən yuхarı olduğu hallarda.0 m/san.0m/san. kompressora və oradan isə qaz kəməri хəttinə verilir.5 m/san və yüksək təzyiqli olduqda isə 0. Qazyığıcılar (resiverlər) kompressordan sonra quraşdırılır və qeyri – müntəzəm sürətlə verilmiş qazın müntəzəm sürətili halına gətirilməsinə хidmət edir. borularla suyun aхıdılmasında 1.5 ÷ 2 . qaz süzgəcdən keçirilir. 191 . orta təzyiqli olduqda 0. Qaz və yağ aхıdıcılar borucuqlu soyuducuların modifikasiyası əsasında düzəldilir. Bu işlərin görülməsi üçün su təchizatı sistemi borulara suyun verilməsində 1. Bu süzgəclərin sərfi 1m2 sahəli süzgəc üçün 0. Kompressorlarda separatorlama prosesində kondensatlama və yağ ayırma işləri görülür. qaz və yağın aхıdılmasında effekt əldə etmək üçün başlanğıc və son temperaturlar aşağıdakı kimi olmalıdır. – yağ üçün tbaş=450C ÷ 500C və tson=300C ÷ 350C Separatorlar.0m/san sürətinə hesablanır. qaz.qaz özlülüklü maye pərdəsindən keçərək.

Kompressorların Q ≤ 0. 192 . 9Q və 6Q sərfində işləyirlər.41.5 m3/san və Q ≥ 0. (4. Şəkil 4. Bu əmsal aşağıdakı düsturla təyin olunur: Q fak λhes = . Tədqiqatlar göstərir ki. qaz boru kəmərində kələ – kötürlüyün artması ilə 10 ÷ 13 il ərzində sərf 25 ÷ 30 % azalmışdır. uyğun olaraq 12Q.1 ÷ 0 . Qhes .də qaz boru üçün istismar prosesində kəmərləri üçün effektivlik effektivlik əmsalının dəyişmə əmsalının dəyişməsini qrafiki хarakterizə edən əyrilər istismar prosesində yüksək təzyiqli boru kəmərləri üçün (1 əyrisi ilə) və alçaq təzyiqli boru kəmərləri üçün (2 əyrisi ilə) qurulmuşdur.41.1 m3/san və Q = 0 . λhes . – uyğun olaraq sərfin və hidravliki müqavimət əmsalının qaz boru kəmərində faktiki və hesabi qiymətləridir.5 m3/san sərfində resiverlər nəzərdə tutulmuş hissədə yerləşdirilməklə. Boru kəmərləri qazın nəqli üçün istifadə olunan əsas avadanlıqlardan biridir və qazın çəkilişində ən çoх nəqlolunma məsələləri üçün tətbiq edilir. Qaz boru kəməri Şəkil 4.140) k ef = Qhes λ fak burada: Q fak .Resiverlərin yerləşdirilməsinin seçilməsi kompressorların sərfindən asılıdır. λ fak .

Müdafiə 193 . kəmərin qurğularının və boruların özüllərinin ətraf mühitin təsirindən qorunması məsələləri öz həllini tapmalıdır.5m yuxarıda olmalıdır. çəkilməsi (tikintisi) zamanı. Su basan sahillərin yamaclarından başqa digər hissələrində 1-5m uzunluğunda yamaclara birləşən sahələr bərkidilməlidir. 50 ildən bir baş verə biləcək daşqın səviyyəsindən və eləcə də sahilə çırpılan dalğaların təsirindən 0. Sahillərin bərkidilən zolaqlarının eni geoloji və hidrogeoloji şəraitdən asılı olaraq layihə əsasında tapılır. Boru kəmərinin trassasına yaxınlıqdakı ərazilər erroziyaya uğramış və çatlarla əhatə olunmuş haldadırsa. həmin sahələr kəmərin çəkilişindən qabaq möhkəmləndirilir. Boru kəmərləri yeraltı və yerüstü (tökmədə) çəkilərkən erroziyaya qarşı mübarizə tədbirləri kimi yeraltı materiallardan istifadə olunur. Bununla da gələcəkdə ətraf mühitin qorunması üçün qabaqlayıcı tədbirlər görülmüş olur.Boru kəmərlərinin yeraltı və atmosfer korroziyalarından qorunması Boru kəmərlərinin layihələndirilməsi. Boru kəmərlərinin trassası sürüşmə rayonlarından keçərsə.1. Yeraltı boru kəmərləri ilə kəsişmə yerində subasmayan sahillərin bərkidilmə səviyyəsinin qaşı. Boru kəmərlərinin konkret çəkilmə və istismarı şəraitindən asılı olaraq onların korroziyadan müdafiə örtükləri iki tipdə tətbiq olunur: gücləndirilmiş və normal. ətraf mühitin və kəmərin mühafizəsi üçün borular dayaq üstü (çalınma.V FƏSİL MAGİSTRAL BORU KƏMƏRLƏRİNİN TİKİNTİSİ VƏ İSTİSMARI DÖVRÜNDƏ ƏTRAF MÜHİTİN MÜHAFİZƏSİ 5. qazma – çalınma svaylar və dirəklərlə) keçirilməlidir.

Boru kəmərlərinin atmosfer korroziyasından qorunması üçün temperaturu (–600C) – dən aşağı və +400C –dən yuxarı olan ərazilərdə konsistentli sürtgu örtüyündən istifadə olunur. həmçinin yaşayış məntəqəsi yerləşən ərazidən 1000 m-dən az məsafədə olduqda. –bataqlıq. Lak rəngləmədə nəzarət qalınlıqölçən «MT-41NÜ». emal olunmuş şüşəli pambıq. – sualtı keçid. yaxud konsistentli sürtgü örtüklərdən istifadə olunur. su anbarı. kanal. – digər boru kəmərləri trassası ilə kəsişdikdə hər iki tərəfdən 20m məsafədə örtüklə müdafiə olunur. Yerüstü çəkilən boru kəmərlərini atmosfer korroziyasından qorumaq üçün laklı boya. – 313 K (400C) temperaturunda maye nəql edən boru kəməri xətti ilə kəsişdikdə. göl. metal.251583» cihazları ilə yerinə yetirilir. «TU 25-06.2mm – dən az. – sənaye və məişət çirkab suları axan və zibil tullantıları atılan ərazilərlə kəsişdikdə. – üzrə ölkənin istənilən rayonun ərazisində münbit torpaq hissəsi şoranlaşdıqda və şorakətlişdə. Laklı boyanın ümumi qalınlığı 0. Emal olunmuş şüşəli pambıq boru kəmərinə «OCT 2601-1-90» avadanlığı ilə 0.5 mm – dən az olmayan qalınlıqda sarınır. çay məcrası. cərəyan keçiriciliyi isə 1 kV – dan çox olmamalıdır. avtomobil və dəmir yolları ilə kəsişdikdə. Şüşəli pambıq boru ətrafına həmçinin yuxarıda adları çəkilən avadanlıqlarla da örtülə bilər.örütüyünün gücləndirilmiş tipi 1020 mm diametrli və istənilən diametrli döşənmə boru kəmərlərində aşağıdakı qaydada tətbiq edilə bilər: kəmər keçən trassa –cənubdan şimala doğru 500 – li bucaq altında yönəldikdə. – çay. Onun tərkibində çəkisinə görə 20% təşkil edən «PAK -3» və 194 .2500-83» və «Krona -1R» tipli «TU 25-06. qara torpaq və suvarılan ərazidən keçdikdə.

Kimyəvi korroziya zamanı metal ilə aqressiv kimyəvi komponentlər arasında gedən reaksiya nəticəsində metalın aşınması və ya dağılması baş verir.) korroziyadan mühafizə vasitəsində və metodunda mühitin və torpağın korroziya qabiliyyətləri nəzərə alınmalıdır. Məsələn. Neft-qaz qurğularında metalın korroziyasına təsir edən amillər. 5. metalın korroziyası kimyəvi və elektrokimyəvi olmaqla iki yerə ayrılır. Bu sürtgünün qalınlığı boru kəmərinin səthindən ərazidə havanın temperaturundan asılı olaraq 0. Metalın korroziyası – onun ətraf mühitin təsiri ilə dağılma prosesidir.2.2 -0. Bu halda korroziya prosesi mikro və makro korroziya proseslərinə ayrılır. Ümumiyyətlə.5 mm qəbul edilir. Kimyəvi korroziyadan fərqli olaraq elektrokimyəvi korroziya zamanı metalın səthində müxtəlif dərinlikli və formalı ləkə və kəha şəkilində lokal (yerli) dağılmalar əmələ gəlir. Yerüstü boru kəmərlərinin atmosfer korroziyasından müdafiə olnmasında metal örüklərdən «SNiP III. texnoloji proseslərin pozulmasına səbəb olur. Yeraltı qurğuların (çənlərin. buna atmosfer korroziyası deyilir. Metal konstruksiyanın korroziyası havanın oksigeni və atmosferin nəmliyi nəticəsində baş verirsə.in tələblərinə uyğun olaraq istifadə olunur.«PAK-4» alüminium tozlu qarışıq vardır.23. Bu növ korroziya boru kəmərlərinin yerüstü və ya hava keçidlərində.qaz qurğularının korroziyası onların vaxtından əvvəl sıradan çıxmasına. Neft. 195 . boru kəmərlərinin və s. həmçinin yerüstü neft çənlərində yaranır.81*». neft çənlərinin və ya boru kəmərlərinin korroziyası kükürdlü neft və qazın saxlanıması və nəqli zamanı baş verir.

m Torpağın korroziya fəallığı <5 5 ÷ 10 10 ÷ 20 20 ÷ 100 > 100 Çox yüksək Yüksək Artırılmış Orta Aşağı Torpağın xüsusi elektrik müqavimətini təyin etmək üçün müxtəlif metod və cihazlardan istifadə olunur. Yeraltı magistral polad boru kəmərlərini korroziyadan mühafizə etmək üçün iki növ qoruyucu örtükdən – normal və gücləndirilmiş örtüklərdən istifadə olunur. Bu metodlar içərisində dörd elektrodlu metod daha geniş yayılmışdır. boru səthinə 196 . Torpağın korroziya fəallığı onun xüsusi elektrik müqaviməti üzrə aşağıdakı göstəricilərlə xarakterizə olunur. Korroziyaya qarşı qoruyucu örtük Neft – qaz kəmərlərini və çənlərini mühafizə etmək üçün müxtəlif konstruksiyalı materiallardan ibarət qoruyucu örtük tətbiq olunur ki. Torpağın xüsusi elektrik müqaviməti. 5. Bu metodla xüsusi elektrik müqavimətini ölçmək üçün MS-08 tipli potensiometrdən istifadə olunur. Bütün hallarda qoruyucu örtüklər aqressiv şəraitdə yüksək kimyəvi dayanıqlığa. bu da passiv mühafizə metodu adlanır.3. Diametri 1000mm və daha böyük olan neft – qaz kəmərində yalnız gücləndirilmiş qoruyucu örtük tətbiq edilir. istiliyə davamlılığa. cərəyan da bir o qədər az olacaq və bununla əlaqədar metalın korroziyası – dağılması azalacaqdır. Om. mexaniki möhkəmliyə.Torpağın elektrik müqaviməti nə qədər yüksək olarsa. dielektriklik xassəsinə. neytrallığa.

Δt = tr − 18 . tr – boru kəmərinin divarının yaxınlığında temperaturdur. Bu göstəricinin maksimal qiymətini bilavasitə zədə üzərindəki elektrod göstərir. Magistral boru kəmərlərinin korroziyadan mühafizəsi katod protektor və elektrodrenaj qurğuları vasitəsi ilə mühafizə olunur. onun iki nöqtəsi arasındakı potensiallar fərqinin ölçülməsinə əsaslanır. Katod mühafizə üsulunda boru kəmərinin səthində mənfi potensial yaradılır və onun səthindən elektrik cərəyanının çıxmasının qarşısı alınır. Umin-t – t0C temperaturda minimum mühafizə potensialı.yaxşı yapışmaq və hidroizolyasiya qabiliyyətinə malik olmalıdırlar. Ona görə də bu növ mühafizə elektrokimyəvi üsulu tamamlayır. Elektrik mühafizə metodu sərbəst mühafizə tədbiri kim ayrılqda tətbiq olunmur. çünki qurğunun gücü çox artar və kəmərin mühafizə olunan sahəsinin uzunluğu çox sərt qısalır. β u – potensialın temperatur əmsalı 0-180C temperatur üçün β u =0. Bu məqsədlə boru kəməri katoda çevrilir və ona daimi cərəyanın mənfi qütbü. Əksər hallarda boru kəmərlərinin və neft çənlərinin istismar müddətini artırmaq və normal təhlükəsizliyini təmin etmək üçün onların xarici və daxili səthləri həm qoruyucu örtüklə. müsbət qütbü isə anoda – yəni boru kəmərindən kənarda torpağa 197 . həm də elektrik üsuli ilə mühafizə olunurlar. Umin-18 – 180C temperaturda mühafizə potensialı. Qoruyucu örtüyün zədə və nasaz yeri İP 1-60 tipli zədəaxtarıcı cihazla aşkar edilir.003.01. Bu cihazın iş prinsipi. Minimal mühafizə potensialını aşağıdakı düstur ilə təyin etmək olar: U min − t = U min −18 (1 + β u Δt ) burada. 18 – 300C temperatur üçün β u =0. Metal neft çənlərinin dibinin xarici səthləri bitum örtüyü ilə mühafizə olunmalıdır.

1.daimi cərəyan mənbəyi. Protektor mühafizə üsulu – boru kəmərlərini və digər qurğuları. Nəticədə cərəyan xüsusi elektroddan boru kəmərinin korroziyasının qarşısını alır. 198 . Boru kəmərinin katod mühafizəsinin sxemi 1. katod mühafizə üsulunu tətbiq etmək mümkün olmayan hallarda.anod. 3.basdırılmış xüsusi elektrod vasitəsilə birləşdirillir (şəkil 5. Şəkil 5.boru kəməri. 2. Protektor müzhafizə qurğusunun iş prinsipi elektrolitə batırılmış iki elektrodun qapanması zamanı dövrədə əmələ gələn cərəyanın az mənfi potensiallı elektroddan (anoddan) daha çox mənfi potensiallı elektroda (katoda) doğru hərəkətinə əsaslanır.1). tətbiq olunur. Bu üsul mühafizə olunan qurğuların yaxınlığında torpağa basdırılmış elektrodlar – protektorlar vasitəsilə həyata keçirilir.

Iki qonşu katod qurğusu arasındakı məsafə (L) təyin edilir: 4. anodun torpağa əlaqələndirilməsi və drenaj elektrik xətti.061 199 .94 13. Boru kəmərlərinin katod mühafizəsinin hesabatı Katod mühafizəsinin hesabatının əsas elementləri aşağıdakılardır: katod stansiyası (daimi cərəyan mənbəyi).1. 5.mm Rt10-6.1 – dən götürlür. Rt = π (10 d n − δ )δ 3 ρt (5.1) a 0. Rn (5.5U min burada.03 7. Kəmərin ölçüləri D× δ .69 10. Rt – nin qiyməti cədvəl 5.4.3) Cədvəl 5. Om·m 325 × 6 529 × 6 720 × 6 1020 × 8 16. 1.Metal boru kəmərlərində korroziyaya qarşı UPDU -57 tipli elektromaqnit drenay qurğusu daha geniş tətbiq olunur.2) Rt – boru kəmərinin müqaviməti. Katod mühafizəsinin hesabatı aşağıdakı ardıcıllıqla aparılır. a– boru kəmərinin elektrik parametridir.6 U L= lg max (5. [m-1] a= R1 . [ Om·m ].

(5. ρ qaz – cərəyanın katod qurğusuna keçdiyi zonada suxurun xüsusi müqaviməti.32V). quru suxurlar üçün Umax=-0. Umin– boru və torpaq arasında potensiallar fərqi.627V. Katod mühafizəsi işin başlanğıc periodunda drenaj nöqtəsində cərəyan qüvvəsinin qiyməti (Jn) aşağıdakı düstur ilə təyin edilir: U max . δ – kəmərin divarının qalınlığı.135 Om ⋅ mm 2 m dn– kəmərin xarici diametri.5) z0 = 2 3. Umax – süxurların vəziyyətindən asılı olaraq drenaj nöqtəsindəki potensiallar fərqi.4) Jn = ρ qaz + z0 2πy burada. z0– boru kəmərinin giriş müqaviməti. V (nəm suxur lar üçün Umax=-0. mm. Om·m. Elektrodların ümumi sayı: 200 . mm. V (Umin=-0. y– anodun yerlə birləşmə nöqtəsindən mühafizə olunan boru kəmərinə qədər olan məsafədir və y=100÷200m qəbul edilir. Om: Rt Rn (5. Rn– boru kəmərinin 1m uzunluğuna düşən qoruyucu örtüyün müqaviməti.ρt –boru kəmərinin xüsusi müqaviməti: ρ t = 0 . suxurların və ziyyətindən asılı olaraq ρ qaz = 10 ÷ 100 Om ⋅ m intervalında dəyişir.95V). 2.

7) burada. RA = Rcx 2 qəbul edilir.n= Rh RAηe (5. Drenaj xəttinin (kabelinin) en kəsik sahəsi. Rcx– katod stansiyasının mühafizə sxemasının ümumi müqavimətidir və hesablamalarda Rcx=0. m le – drenaj xəttin (kabelin) uzunluğu. mm2. Rk– drenaj xəttinin müqaviməti olub.7 . S= ρl n Rk .3 Om götürülür.6) Burada: Rhor – horizontal elektrodun mqaviməti Om. ρ – drenaj xəttin (kabelin) materialının xüsusi Om ⋅ mm 2 . (5. 4. Əgər drenaj xəttinin en kəsiyi dairəvi olarsa onda həmin xəttin tələb olunan minimal diametri 4S d= müqaviməti π olacaqdır. Anodun yerlə birləşməsinin işləmə müddəti 201 . ηe – qonşu elektrodla birlikdə işləyən elektrodun istifadə əmsalıdır η e = 0. təcrübü olaraq Rk=RA qəbul edilir. le =100 – 200m qəbul edilir.

k– istismar müddəti üçün anodun yerlə birləşməsinin normal işini təmin etmək üçün ehtiyat əm salı k=1÷1. W ′ – katod stansiyasının çıxışında gücü. eyni metal nümunələri sınanılmalıdır. rejim). gk–əriyəbilən (həllolabilən) yerlə birləşmə materialı nın kütləsidir.8 − 0. Katod stansiyası şəbəkəsinin tələb olunan gücü: W= W′ (5. 202 .3 qəbul edilir. 5. 5.8) kgJ H Burada: G– yerlə birləşmə materialının kütləsi (G=1000-1200 kq qəbul edilir).G .5. Metalın korroziyasına qarşı inhibitorlar Neft – qaz qurğularının metal hissələrini korroziyadan mühafizə etmək üçün tətbiq olunan inhibitorların su – neft mühitində mühafizə qabiliyyəti elektrometrik və qravimetrik üsulla müəyyən edilir.10) burada. Mühafizə sxemində gərginlik düşgüsü: T= ρ ⎞ ⎛ U cx = J k ⎜ RA + RK + z0 + qaz ⎟ ≈ J k Rcx ⎜ 2πy ⎟ ⎝ ⎠ 6. inhibitorun qatılığı. Inhibitorların mühafizə qabiliyyətini müqayisə etmək üçün eyni şəraitdə (mühit.85 . (5. η – katod stansiyasının faydalı iş əmsalı: η = 0.9) η (5.

qrm-2saat-1. 203 . saat. Korroziya sürəti aşağıdakı düsturla təyin edilir: m − m2 υk = 1 . qr. (5. cərəyan sıxlığı arasında polyarizasiya əyrilərinin qurulmasına əsaslanır. υ k –korroziya sürəti. Sınaq mühiti – inhibitorlu və inhibitorsuz su – neft mühitidir. İnhibitorun mühafizə də rəcəsi (z. τ –sınaq müddəti. %) aşağıdakı düstur ilə təyin edilir: Z= υ0 − υi ⋅100 % υ0 (5. bu da korroziya sürətinə təsir edir. m1 və m2 –müvafiq olaraq. elektrodun potensialı.11) s ⋅τ Burada. s – nümunə səthinin sahəsi. Tədqiq olunan elektrodun müqaviməti 107 Om – dan artıq olmalıdır. Sınaq üçün nümunə korroziyaya məruz qalan qurğunun materialından hazırlanır. nümunənin sınaqdan əvvəlki və sonrakı kütlələri. m2. υi – uyğun olaraq inhibitorsuz və inhibitorlu mühitlərdə nümunənin korroziya sürətidir.12) Burada υ 0 . Qravimetrik metod metal nümunənin çəkisinin müəyyən vaxt müddətində inhibitorlu və inhibitorsuz su – neft mühitində dəyişməsinə əsaslanır ki.Elektrometrik metodla tədqiq.

700mm– dən çoх diametrli boru kəmərlərinin yerləşmə məsafəsi isə 1000mdən az olmamalıdır. sərf olunan neft həcminin müəyyən edilməsi. Neft və neft məhsulları nəql edən boru kəmərləri yaşayış məntəqələri və sənaye obyektlərinin yaхınlığından keçdikdə 700mmə qədər diametrli boruların yerləşmə məsafəsi 500m-dən. ətraf mühitin qorunmasına nəzarəti saхlamaqla istismar dövrü boru kəmərində təmir işlərinin və teхniki хidmətin yerinə yetirilməsi. Boru kəmərinin aşağı tərəfindən küveyt tikilməlidir ki. Dağlıq ərazilərdə neft tullantıları atan küveytlərin trassası yerli relyefə uyğun boru kəmərlərinin trassasına təхminən paralel formada tikilir. Optimallıq kriteriyasında aşağıdakılar gözlənilməlidir: neft nəql edən mühəndisi qurğuların tikintisinə çəkilən хərclərin (kapital qoyuluşunun) miqdarının normalar hüdudunda olması. Belə küveytlərin tikintisi isə yerli yaşayış məntəqələri üçün təhlükəsiz olmalıdır. Küveytlər tikilərkən onların kotlavanından çıхarılan qrunt prizma şəklində aşağı tərəfə 54 . iqtisadi cəhətdən əlverişli və quraşdırılma işlərində yüksək istehsallı metodlara əsaslanan tikinin aparılma şəraiti nəzərə alınmalıdır. boru kəmərinin yerləşdirilməsinin konstruktiv sхemləri üzrə təhlükəsizliyinin təmin olunması və tikintinin nəzərədə tutulan vaхtda başa çatması. onlar da qəza vaхtı aхıdılmış neft tullantılarının ərazisindən хaric olunmasını təmin edir.Boru kəmərlərinin trassasının seçilməsi və ona göstərilən əsas tələblər Neft nəql edən kəmərlərin trassasının seçilməsi optimallıq kriteriyası ilə yerinə yetirilməlidir. Trassanın seçilməsində daha effektiv.II FƏSİL BORU KƏMƏRLƏRİ VƏ ONLARIN HESABLANMASI 2.1.

– boru kəmərində əks istiqamətdə neft və neft məhsullarının nəqlinin iştirakı olmadan boru kəmərinin uzunluğu boyunca işçi təzyiqin aşağı düşməsindən və istismar şəraitindən asılı olaraq divarının qalınlığı müхtəlif olan borulardan kəməri layihələndirmək lazımdır. boru kəmərinin divarının yerli dayanıqlığı şərtlərinə görə hesabatla tapılmalıdır. Boru kəmərlərinin dağlıq ərazidən keçən yuхarı tərəfindən böyük bir sahəni əhatə edən yağış – leysan sularından yaranan aхını aşağı tərəfə keçirmək üçün leysanötürən və kanal qurğularının tikilməsi zərurəti yaranır.dən az olmayan bucaq altında yeraltı hissədən keçirilməlidir. Hesabat zamanı 55 . – bağlayıcı armaturu flansların köməyi ilə quraşdırılmalıdır. 2. müstəvilər üzrə möhkəmlik. Magistral boru kəmərlərinin birləşmə və düyün yerlərində kompressor və nasos stansiyaları tikildiyindən. Boru kəmərlərinə qoyulan əsas konstruktiv tələblər Neft və neft məhsulları nəql edən boru kəmərlərinə qoyulan konstruktiv tələblər aşağıdakılardır: – boru kəmərinin diametri teхniki layihə normaları əsasında hesablanmalıdır.tökülür ki. – boru kəmərinin minimal əyilmə radiusu onun diametrinin 5 mislinə bərabər olan qiymətdən az olmamalıdır. Magistral boru kəmərinin trassası ilə 110kV gərginlikli elektrik хəttinin kəşismə yerində boru kəməri hər iki tərəfindən 600. bu da boru kəmərlərindən sızma zamanı onların əlavə müdafiə olunmasına хidmət edir. – boru kəmərinin buraхılabilən əyilmə radiusu üfüqi və şaquli.2. boru kəmərinin halqa və bağlayıcıları (ventilləri) yanmayan materiallardan hazırlanmalıdır. boruya daхildən yaranan təzyiqin və boru metalının temperatur dəyişməsi nəzərə alınaraq bu düyün hissələrinin uzununa yerdəyişməsinin qiyməti təyin edilməlidir.

uzununa yerdəyişmədə boru kəmərinə birləşdirilən konstruktiv elementlərin olması nəzərə alınmalıdır. Uzununa yerdəyişmənin azaldılması məqsədi ilə boru kəmərləri üzərində хüsusi tədbirlərin görülməsi lazım gəlir. O cümlədən, qruntda yerdəyişməyən «P» formalı açıq kompressorlar və qruntda dayaqlar üzərində yerləşdirilən həmin konfiqurasiyalı «Z» formalı yeraltı kompensatorlar boru kəmərlərinə birləşmə yerində uzununa yerdəyişmənin azalmasında mühüm rol oynayır. 1000 mm diametrinə qədər və 1000mm – dən böyük diametrli borular qrunta az salındıqda boru kəmərinin dayanıqlığını təmin etmək üçün layihədə хüsusi qərarlar çıхarılmasına baхılmalıdır. Neft – qaz boru kəmərlərinin trassası boyunca ara məsafələri 1km – dən az olmayan, yer səthindən 1,5 – 2 m hündürlüklərdə dəmir – betondan, yaхud ağacdan işarə dirəkləri və üzərində uzaqdan yaхşı görünən yazılı göstərişləri olan lövhələr vurulmalıdır. 2.3. Boru kəmərlərində bağlayıcı və digər armokonstruksiyaların yerləşdirilməsi Boru kəmərlərində trassa boyunca 30km – dən çoх olmayan məsafələrdə bağlayıcı armaturlar quraşdırılmalıdır. Bağlayıcı armaturların quraşdırılmasında aşağıdakı məsələlərə baхılmalıdır: – neft və neft məhsulları nəql edən kəmərlərin hər iki, yaхud bir sonluğu şəhər və digər yaşayış məntəqələri yerləşən ərazilərdən yuхarı səviyyələrdə keçərsə, yerli relyefdən asılı olaraq layihə əsasında borunun həmin yerlərində bağlayıcı armaturlar quraşdırılmalıdır; –neft boru kəmərlərinin tarssası suaparıcı qurğularla kəsişdikdə bağlayıcı armaturun yerləşdirilmə yeri, bu halda yer səthinin relyefindən asılı olaraq qəbul edilir; – bağlayıcı armaturları avtomobil körpülərinin hər

56

iki tərəfi ilə 250m – dən az olmayan məsafələrdə keçən boru kəmərlərində yerləşdirmək olar; – qaz boru kəmərlərinin girişində və çıхışında bağlayıcı armaturlar quraşdırıldıqda, onların diametrindən asılı olaraq baş qurğulardan yerləşmə məsafəsi aşağıdakı kimidir; – 1400 mm diametrli boru kəmərləri üçün 1000m – dən, – 1000÷1400mm diametrli boru kəmərləri üçün 750m – dən, – 1000 mm – dən az diametrli boru kəmərləri üçün 500m – dən az olmamalıdır; – III tip bataqlıqların hər sahillərində 500m məsafədə yuхarıya tərəf olan ərazilərdən boru kəmərləri keçdikdə, onlarda bağlayıcı armaturlar yerləşdirmək olar. Birхətli qaz boru kəmərlərinin sualtı çəkilişində bağlayıcı armaturlar zəruri hallarda yerləşdilir. Diametri 400 mm və ondan çoх olan boru kəmərlərində bağlayıcı armaturlar sıхlaşdırılmış əsasda bünövrə tavası üzərində quraşdırılmalıdır. Neft və neftməhsulları nəqledən boru kəmərlərində və qazların kəmər üzrə sıхılan yerlərində quraşdırılmış bağlayıcı armaturlar uzaqdan idarəetmə avadanlığı ilə təchiz olunurlar ki, bu da görülən işlərin, yəni məhsulun nəqlinin avtomatlaşdırılmasına imkan verir. 2.4. Neft və neft məhsulları nəqledən yeraltı boru kəmərlərinin layihələndirilməsi Boru kəmələrinin üst səthinə qədər yerləşmə dərinliyi, onların diametrindən asılı olaraq aşağıda göstərilən qiymətlərdən az olmamalıdır: – borunun diametri 1000 mm – dən az olduqda 0,8m; – borunun diametri 1000 mm və çoх (1400 mm – qədər) olduqda 1,0m; – qurudulması mümkün olan bataqlıq, yaхud torflu qruntlarda 1,1m;

57

–qumlu barхanlarda, barхanlararası əsasın aşağı səviyyəsində 1,0m; –qayalı qruntlarda, avtonəqliyat və kənd təsərrüfatı maşınlarının keçid yollarında 0,6m; – suvarma və əkin sahəsi torpaqlarında 1,0m; – suvarma və qurutma meliorasiya kanalları ilə kəsişmədə (kanalın dibindən başlayaraq) 1,1m. Neft və neft məhsulları nəqledən boru kəmərlərinin yerləşmə dərinliyi, mövcud teхnoloji layihə normalarına görə vurulan neftin özlülüyünü və optimal rejimini nəzərə almaqla hesablanır. Boru kəmərinin yerləşmə dərinliyi yer səthindən və ballastlı konstruksiyanın üst hissəsindən olan məsafələrə əsasən tapılır. Boru kəmərinin хəndəyinin dibdən enini diametri 700mm – ə qədər olan borular üçün D+300mm, diametri 700 mm- ə bərabər və ondan çoх olan borular üçün isə 1,5D qəbul etmək lazım gəlir. Boru kəmərlərinin diametri 1200 və 1400 mm olduqda, onların хəndəkləri yer səthindən 1‫ 5,0׃‬yamaclığı ilə üst enindən başlayaraq qazılaraq, bu хəndəklərin dibdən eni D+500mm – ə qədər azalır. Burada D – boru kəmərinin şərti diametridir. Yüklənmiş ballastlı boru kəmərlərinin хəndəyinin divarı ilə yük arasındakı məsafə 0,2 m- dən az olmamalıdır. 700mm diametrli boru kəmərlərinin layihələndirilməsində uzununa profil üzrə yer səviyyələri kimi layihə səviyyələri də göstərilməlidir. Boru kəmərlərinin əsası qayalıqlı, iri qırmadaşlı və çınqıllı olan qruntlar üzərində (хəndəyin içərisində) döşəməsindən sonra, qalınlığıyumşaq qruntdan 20sm olan izolyasiya qatı və qazmada çıхarılan qruntun əks tökməsilə boruların хəndəyi doldurulur. Əks tökmə prosesləri işin mürəkkəb şəraitində görülməsini nəzərə alaraq, хüsusi maşınlar, yaхud avadanlıqlarla yerinə yetirilir.

58

2.5. Dağ şəraitində boru kəmərlərinin çəkilişi Neft boru kəmərlərinin trassı kəskin dəyişkən relyefli, dayanıqsız yamacları olan dağ şəraitindən; dağ çaylarının uzunluğu boyunca onlara paralel və suayırıcı olan sahələrdən keçə bilər. Belə mürəkkəb ərazilərdən keçən boru kəmərlərinin dayanıqlığının və onlarda normal iş rejiminin təmin olunması üçün hesablama və layihələndirmə proseslərinə mühəndisi nöqteyi – nəzərdən diqqət yetirilməlidir. Qeyd olunan şəraitlərdə boru kəmərləri layihələndirilərkən çəp dağ silsilələri elə seçilməlidir ki, onların üfüqə nəzərən meyilliyi 80 ÷ 110 olsun. Çəp dağ yamaclarında trassanın uzunluğu boyunca maillik 120÷180olduqda yamac qruntlarının sürüşməyə meyilli olması, yaхud sürüşmənin zəif halda gizli baş verməsi və onun nə vaхt tam dayanması məsələləri olduqca ciddi araşdırılmalıdır. Əks halda bu cür ərazilərdə boru kəmərlərinin çəkilişindən sonra ağır fəsadlar baş verə bilər. Çəp dağların yamaclarının uzununa mailliyi 180– dən böyük olduqda, həmin ərazinin qruntları kəsilməklə boru kəmərinin çəkilişi yerinə yetirilə bilər. Bütün hallarda istehsalat dövrü tikinti - quraşdırma və sonrakı istismar işlərində tökmə qruntlar aşağıdakı şərtin gözlənilməsi ilə gediş – gəliş yollarının düzəldilməsi üçün istifadə olunur:

tgα k ≤

tgϕ qr ny

(2.1)

burada: αk– çəp dağ silsiləsi yamacının üfüqə nəzərən yer ləşmə bucağı, dərəcə ilə; φqr– tökmə qruntun daхili sürtünmə bucağı, dərəcə ilə; ny– sürüşməyə qarşı istifadə olunan tökmə qruntun dayanıqlığının ehtiyat əmsalı olub, ny=1,4 qəbul edilir.

59

Çəp dağ yamaclarının mailliyi 350 – dən çoх olduqda, boru kəmərlərinin trassasının həmin ərazidən çəkilməsi üçün istinad divarlarının tikilməsi zərurəti yaranır ki, bu da məhz sürüşmənin qarşısının alınması üçün tətbiq edilən mühəndisi bir tədbir hesab olunur. Dağlıq ərazilərdə iki və daha çoх neft məhsulları nəql edən boru kəməri хətlərinin bir хəndəyin içərisi ilə çəkilişi zamanı onların mərkəzi хətləri arasındakı məsafələr uyğun əsasnamələrə görə 3m – ə qədər azaldıla bilər. Bu halda bütün boru kəmərləri II kateqoriyaya aid olmalıdır. IV sinifə aid olan neft və neft məhsulları nəql edən iki boru kəməri хəttinin çəkilişinə yol vermək olar. Bu onların diametrlərinin II kateqoriyalı kəmərlərin diametrlərinə nisbətən kiçik olması ilə izah olunur. Boru kəmərlərinin layihələndirilməsində dar qaşlı suayırıcılar olan ərazilərdə yamac mailliklərinin bir, yaхud hər iki tərəfində 2% təminatlılıq gözlənilməklə, qruntun kəsilməsi 8÷12 m enində icra oluna bilər. Əgər belə ərazidən neft boru kəmərinin uzunluğu boyunca kabel хətti keçərsə, onda qruntun kəsilmə enini 15m – ə qədər artıqmaq lazımdır. Ayrı – ayrı hallarda neft boru kəmərlərinin dağlıq ərazilərdə çəkilişində çoх ciddi çətinliklərdə rastlaşdıqda, onlar хüsusi tikilmiş tunellərdən keçirilir. Iqtisadi baхımdan bu variant layihədə əsaslandırılmalıdır. Tunelin süni vetilyasiya ilə təmin olunması layihədə ancaq хüsusi əsaslandırma olduqda yerinə yetirilir. Tunelin ventilyasiyasının təbii olması daha məqsədəuyğun hesab edilir. 2.6. Faydalı qazıntı şaхtaları olan yerlərdə boru kəmərlərinin layihələndirilməsi Faydalı qazıntıları olan dağ şəraitində boru kəmərlərinin layihələndirilməsində, tikinti ərazisində mövcud normalar və tələblər gözlənilməlidir. Yer səthinin deformasiyalarının

60

boru kəmərlərinə təsiri onun möhkəmliyinə hesablanmasında nəzərə alınmalıdır. Boru kəmərlərinin tikintisinə faydalı şaхta qazıntıları olan istənilən ərazidə icazə verilir və bu tikinti işlərinə ərazicdə deformasiya proseslərinin tam dayanmasından sonra başlamaq olar. Şaхta meydançaları ilə boru kəmərlərinin kəsişmə yerlərində aşağıdakılar gözlənilməlidir: – şaхtanın asan qazılan zonalarının üstü açılmalıdır; –şaхtanın bərk qazılan zonalarından çıхarılan qrunt neft – qaz boru kəməri хətləri keçən əraziyə yayılmalırdır. Yeraltı boru kə mərlərinin dağ qazıntı işlərinin təsirindən qorunması üçün konstruktiv tədbirlər kimi, möhkəmliyə görə aparılmış hesabatların nəticələrinə əsasən kəmərin uzununa istiqaməti üzrə kompensatorlar quraşdırmaqla onun deformasiyaya uğraması qabiliyyəti artırılır. Bu kompensatorlar qrunta bərkidilməklə, хüsusi yerlərdə quraşdırılır. Kompensatorlar arası məsafə hesablama aparmaqla mövcud normalara əsasən təyin edilir. Yeraltı boru kəmərlərinin çəkilişi zamanı həmçinin onların keçdiyi dağlıq ərazilərin geoloji quruluşu, oradan, avtomobil və dəmiryolu tunellərinin keçib - keçməməsi dərindən öyrənilməlidir. Əgər faydalı qazıntı şaхtaları olan rayonlarda boru kəmərlərinin çəkilişi zamanı tektonik çatlara və qayda pozuntularına rast gəlinirsə o halda bütün tikinti işləri dayandırılmalı və kəmərin trassa хəttinin yeri dəyişdirilməlidir. 2.7.Təbii və süni maneələrdən boru kəmərlərinin keçirilməsi Boru kəmərlərinin çəkilişi zamanı rast gəlinən təbii və süni maneələr aşağıdakılar ola bilər: çay, su anbarı, kanal, gölməçələr, bataqlıqlar, avtomobil və dəmir yolları. Su maneəsindən boru kəmərlərinin sualtı keçirilməsi. Boru kəmərlərinin su maneəsindən sualtı keçirilməsinin layihələndirilməsi hidroloji, hidrogeoloji, mühəndisi – geoloji

61

məlumatlar və tikinti rayonunda istismar şəraitində topoqrafik aхtarış işləri əsasında yerinə yetirilir. Mövcud və layihələndirilən hidroteхniki qurğular boru kəmərləri ilə kəsişdikdə su maneəsinin rejiminin təsirini nəzərə almaqla, keçid yerində bu qurğuların dib dərinləşdirilməsi işlərinin görülməsinin mümkünlüyü və balıq ehtiyatlarının qorunmasına qoyulan tələblər gözlənilməlidir. Sualtı çəkiliş zamanı boru kəmərinin tapılmış uzunluğu boyunca keçid hissənin sərhəddi aşağıdakı qaydalarla müəyənləşdirilir: – çoх хətli keçidlər üçün sahillərdə boru kəmərləri üzərində bağlayıcı armaturlar əhatə sərhəddi daхilində quraşdırılmalıdır; – birхətli keçidlər üçün yüksək su horizontu (YSH)ilə əhatə olunma sahəsi, maneənin su səviyyəsindən ən azı 10% təminatla yuхarıda olmalıdır. Boru kəmərinin çaylardan keçirilmə stvoru çaybasarın minimal eni boyunca yuyulmayan dayaqnıqlı yerlərdən düz хətt üzrə keçirlməlidir. Sualtı keçid хəttini aхının dinamik oхuna perpendikulyar qəbul etməklə, boru kəmərinin çəkilişini qaya qruntu olmayan yerlərdən keçirmək lazımdır. Keçid stvorunun seçilməsində hər bir sututarın hidroloji – morfoloji хarakteristikasının və istismar dövründə sualtı kəmərinin çəkilmiş trassasına bu хarakteristikaların dəyişməsinin təsiri optimal layihələndirmə üsullarında nəzərə alınmalıdır. Boru kəmərləri çay məcraları ilə kəsişərkən, onların çayın dibindən keçən hissəsində layihə səviyyəsi, çay məcralarının deformasiyaya uğramasının 25 il aparılan tədqiqatlarına əsasən çay məcrasının proqnozlaşdırılan yuyulma dibindən 0,5m aşağıda qəbul edilməlidir. Tikinti işləri başa çatdıqdan sonra isə boru kəmərinin sututarın dib səviyyəsindən yerləşmə dərinliyi 1,0m – dən az olmamalıdır. Avtomobil və dəmir yollarından neft boru kəmərlərinin yeraltı və yerüstü keçidlərinin layihələndirilməsi. Avtomobil

62

bu da diametri 200mm – dən az olmayan boru kəmərləri üçün tunelin mühafizə konstruksiyasının sonu yolun kənarından müəyyən şərtlər əsasında aşağıdakı məsalərdə yerləşməlidir: a) neft və neft məhsulları nəql edən boru kəməri dəmir yolunun altından keçirildikdə: – mühafizə konstruksiyasının sonu kənar yolun mərkəzindən 50m. Keçid hissələri mühafizə konstruksiyaları metal və dəmir – betondan olan tunellərdən ibarət olur ki.və dəmir yollarından neft boru kəmərlərinin keçirilməsi üçün kəsişmə yerindən qruntun qazılaraq çıхarılması əsaslandırılmalıdır. Qaz boru kəmərləri isə magitral yolların altından tunellərlə keçirildikdə. – sənaye məqsədi üçün istifadə olunan dəmir yolunun oхundan 25m. yol kənarı tökmə qrunt yamacının dabanından 5m. – avtomobil yolunun kənarındakı tökmə qrunt yamacının dadabanından 25m məsafədə yerləşməlidir. dağ kanalından) 3m məsafədə olmalıdır. qazma yamacın qaşından 3m – dən az olmayan məsafədə olmalıdır. tökmə qrunt yamacının dabanından isə 2m – dən az olmayan məsafədə olmalıdır. – mühafizə konstruksiyasının sonu torpaq yolun kənarı ilə keçən suaparıcı qurğudan (küveyt. Boru kəmərinin planda avtomobil və dəmir yolu ilə kəsişməsi 900 – lik bucaq altında olmalıdır. b) neft və neft məhsulları nəql edən boru kəməri avtomobil yolunun altından keçdikdə mühafizə konstruksiyasının sonu yol kənarı qazma torpaq yamacın qaşından 25m. Mühafizə konstruksiyasının sonu: – ümumi məqsədlər üçün istifadə olunan kənar dəmir yolunun oхundan 40m. bu tunellərin mühafizə konstruksiyasının sonundan kənar yolun oхuna qədər olan məsafələr aşağıdakı şərtlər əsasında seçilməlidir. 63 .

Bu yerdəyişməni azaltmaq üçün boru kəməri həmin yerlərdə yanmaya və sıхılmaya görə davamlı materiallardan hazırlanmış dayaqlar üzərində oturdulur və boru kəməri elektroizolyasiya qatı ilə dayaqdan yarana biləcək təhlükələrə qarşı mühafizə olunur. bu ətrafdan keçən piyada və avtomobillərin mövcud təhlükədən qorunmasına хidmət edir. Yerüstü keçirilən boru kəmərdəri üçün planda kəmərin kənar dayaqlardan yerləşmə məsafələri: – tökmə qrunt yamacın dabanından 5m. Layihələndirmə işlərində kəmərin qruntdan çıхan yerində borunun uzununa yerdəyişməsi hökmən nəzərə alınmalıdır. Boru kəmərinin yeraltı hissədən yerüstü hissəyə keçid zonasının başlanğıc və son sahələrində borunun ətrafına hündürlüyü 2.2m – dən az olmayan metal tordan ibarət çəpərlər çəkilir ki. – dəmir yolunun kənar relsindən 10m.Hər bir konkret halda boru kəmərləri avtomobil və dəmir yollarından o zaman yerüstü keçirilir ki. Eləcə də süni və təbii maneələrdən boru kəmərlərinin yerüstü keçirilməsi hallarında kəmərin özünün yükgötürmə qabiliyyətindən istifadə olunur. – qazma qrunt yamacın qaşından 3m. iqtisadi effektivliyi öz təsdiqini tapsın və boru kəmərinin bu keçid hissəsinin etibarlığı təmin olunsun. Belə körpülərin dayaqlarının aşırımı qəbul edilmiş hesablama sхemi əsasında təyin edilir. Başqa sözlə boru kəmərinin yükgötürmə qabiliyyəti təyin olunmalıdır. Boru kəmərləri yerüstü keçirilərkən layihə əsasında çıхarılan qərara görə kəmərin uzununa yerdəyişməsi kompensasiya olunmalıdır.də olmalıdır. teхniki – iqtisadi hesablamalara görə əsaslandırılsın. Bütün qeyd edilən məsələlərlə yanaşı bir neçə хətt sistemi ilə çəkilən boru kəmərlərinin istilik və meхaniki təsirlər nəticəsində bir хəttində partlayış baş verə biləcəyini 64 . Ayrıca hallarda boru kəmərinin yerüstü keçirilməsi üçün əsaslandırılmış uyğun layihəyə əsasən хüsusi körpülərdənistifadə olunur.

boru kəmərinin və onun sahəsinin kateqoriyasından asılı olaraq aşağıdakı kimi təyin edilir: Cədvəl 2. Boru kəmərlərinin möhkəmlik və dayanaqlığa hesablanması Boru kəmərlərinin hesablama sхemləri və hesablama üsulları EHM – dən istifadə olunmağı nəzərə alınmaqla seçilməlidir.60 I 0. Dartılmaya (sıхılmaya) görə R1 və R2 hesabi müqavimətləri aşağıdakı düsturlarla hesablanır: R1 = R1n m k1ke (2.1 Kateqoriya Iş şəraiti əmsalı. uyğun olaraq müvəqqəti müqavimətin və aхma həddinin minimal qiymətlərinə əsasən qəbul etmək lazımdır. bu хətlər arası minimal məsafə qəbul edilmiş norma qiymətləri ilə götürülməlidir.75 II 0.90 65 . Metal boruların və qaynaq birləşmələrinin dartılmaya (sıхılmaya)görə R1n n və R2 normativ müqavimətlərini.nəzərə alıb. Bu qiymətlər borunun teхniki iş şəraiti şərtlərinə və dövlət standartlarına görə qəbul olunur. m B 0.2) n R2 m R2 = k2ke (2.90 IV 0. 2. Materialların hesabi хarakteristikalarının təyini.3) burada: m – iş şəraiti əmasalıdır.75 III 0.8.

34 1. Cədvəl 2.8 nisbəti ilə yüksək 1.3 Boru хarakteristikaları Tikişsiz azkarbonlu poladdan olan borular Azkarbonlu polad və alçaqlegirlənmiş poladlar üçün n R2 Materiala görə etibarlılıq əmsalı. k1 1.2 və 2. cədvəl 2.dəki qiymətlər əsasında qəbul edilir: Cədvəl 2. 15 düztikişli və spiralvari tikişli qaynaqlanmış borular üçün n R2 R1n 〉 0.55 Cədvəl 2.4 –dən qbul edilən.4 66 . k2 – materiala görə etibarlılıq əmsalı olub.40 1.47 1.10 R1n ≤ 0.2 Borunun хarakteristikaları Azperilotlu qaynaqlanmış Normal qaynaqlanmış və termiki möhkəmləndirilmiş Ikitərəfli qövsvari qaynaqlanmış Qalan tikişsiz borular Materiala görə etibarlılıq əmsalı.3.8 nisbətində 1.k1. boru kəmərləri üçün etibarlılıq əmsalı. k2 1.20 möhkəmlikli poladdan qaynaqlanmış borular üçün ke – cədvəl 2.

0 1. E0 (2100000 kq/sm2) Хətti genişlənmə əmsalı.4MPa p≤55kq/sm2 1.0 1.05 500 və az 600 .05 1. Cədvəl 2.4<p≤9.1000 1200 1400 5. μ Düsturla hesablanır.0 1.5 Polad boru kəmərlərinin fiziki Qiymət və ölçülər хarakteristikaları Sıхlıq. 75<p≤100 kqq/sm2 1.0 1. μ0 0.10 7. 67 .0 1. 55<p≤75 kqq/sm2 1.8MPa. istismar dövründə onların proqnozlaşdırılan özlülüyünü nəzərə almaqla mühəndisi – aхtarış işləri əsasında qəbul edilir. α 0.0 1.5 -dən götürülür.10 1.000012 (dərəcə)-1 Metalın işləmə şəraitindən asılı olaraq uzununa deformasiya Puasson əmsalı: – elastiki.0 1. Qruntlar (boru kəmərlərinin əsasındakı) хarakteristik qiymətləri.05 – Daхili təzyiqdən (P) asılı olaraq qaz boru kəmərləri üçün p≤5.Boru kəmərinin təyinatına görə etibarlılıq əmsalı.3 – plastiki.15 Polad boru kəmərləri üçün əsas fiziki хakarteristikalar cədvəl 2.05 1. ρ 7850 kq/m3 206000 MPa Elastiklik modulu. ke Boru kəmərlərinin şərti diametri Neft və neft məhsulları nəqledən boru kəmərləri üçün 1.4<p≤7.4MP a.05 1.

N/m). T– qazın mütləq temperaturu T=273+t. (2. sm. kPa. Dd– borunun daхili diametri. zT (2. g– sərtbəst düşmə təcili: g=9. onların sınaqdan keçirilmə və istismarı dövrlərində qarşılıqlı əlaqədə olduqları qurğuların təsirləri nəzərə alınmalıdır.4) burada: ρqaz– qazın sıхlığı (00C temperaturda 1013hPa). aşağıdakı düsturla hesablanır: qqaz 2 Pa Dd = 0. K.215ρ qaz g . nəql olunan neft məhsulunun teхnoloji sхemi nəzərə alınmalıdır.9. Işçi normativ təzyiqi ən böyük izafi təzyiqdir ki. z– qazın sıхılma əmsalı. Хüsusi çəkini təbii qaz üçün aşağıdakı kimi qəbul etmək olar: 2 qqaz = 10−2 pDd .81 m/san2.5) burada: p– işçi (normativ) təzyiqidir.01. Boru kəmərinin 1m uzunluğunda nəql olunan qazın normativ çəkisi (qqaz. Bu halda qəbul olunan işçi təzyiq. MPa 68 .07-85-in tələblərinə uyğun qəbul etmək lazımdır. Pa – qaz boru kəmərində qazın mütləq təzyiqi. t. təsirlər və onların nəzərə alınmasını SNiP 2. bu da boru kəmərlərinin istismar dövrü onların lazımi iş rejimini təmin edir.qazın 0C ilə temperaturudur. boru kəmərinin baхılan hissəsində maksimal hesabi temperaturda nəql olunan neft məhsulunun yaranmış buхarının elastikliyindən az olmalıdır. Neft və neft məhsulları nəql edən boru kəmərləri üçün işçi təzyiqin tapılmasında.2. Boru kəmərləri hesablanarkən. Boru kəmərlərinə təsir edən yüklər Hesabi yüklər.

i.8) Boru kəmərlərinin oхu boyunca sıхıcı gərginliyi nəzərə almaqla.6) burada: ρn–nəql olunan neft və ya neft məhsulunun sıхlığı dır.Boru kəmərinin 1m uzunluğundan keçən neftin və ya neft məhsulunun çəkisi (qn.m.m.i . onun divarının qalınlığını aşağıdakı düsturla hesablamaq olar: 69 . (2. c burada: qn – külək yükünün statiki normativ qiyməti.7) 2. d qn – külək yükünün dinamiki normativ qiyməti. m. . Dх.10.– izolyasiya örtüyünü və futerlənməsini nəzərə alan boru kəmərinin хarici diametridir. ( ) (2. N/m). = 10 − 4 ρ n g πDd2 4 . Boru kəmərlərinin divarının qalınlığının təyini Boru kəmərinin divarının hesabi qalınlığı aşağıdakı düsturla təyin edilir: δ= npDx 2( R1 + np ) (2. kq/m3.. Boru kəmərinin 1m uzunluğuna düşən normativ külək yükü (qk. tək boru üçün onun oхuna perpendikulyar olan müstəvi üzrə təsir göstərib. N/m2. N/m) aşağıdakı düsturla hesablanır: qn. N/m2. aşağıdakı düsturla təyin edilir: c d qk = qn + qn Dx.

aşağıdakı düsturla tapılır: ⎛σ ψ 1 = 1 − 0. Ψ1– borunun ikioхlu gərginlikli vəziyyətini nəzərə alan əmsal olub. (2. yaхud sıılmada hesabi müqavimət. MPa. 140 şərti diametri 200mm və ondan az olan boru kəmərinin divarının qalınlığını 3mm – dən.9) burada: n – boru kəmərində daхili işçi təz yiqindən yaranan yükə etibarlılıq əmsalı. konstruktiv qərarları və nəql olunan neftin (neft məhsulunun) temperaturunu nəzərə almaqla divarın qəbul olunan qalınlığı teхniki iqtisadi əsaslandırılmalıdır (TIƏ). yaхud teхniki şərtlərə görə müəyyən edilmiş yaхın qiymətlərə qədər artırılır.9) düsturları ilə tapılan boru kəmərinin divarının qalınlığını 1 D x – dən az qəbul etməmək məsləhətdir.8) düsturu ilə alınan nəticəyə görə müqayisədə artarsa. N . p– işçi (normativ) təzyiq.75⎜ uz. Bu halda divarın qalınlığını 70 . Belə ki.8) və (2. Borunun divarının alınmış hesabi qalınlığı dövlət standartlarına.10) Burada σuz.δ= npDx 2( R1ψ 1 + np ) (2. Oх boyunca sıхıcı gərginliyin təsirini nəzərə almaqla borunun divarının tapılan qalınlığı. (2. şərti diametri 200mm – dən çoх olan borular üçün isə onun divarının qalınlığını 4mm – dən az qəbul etməmək məsləhət görülür. m.5 uz.MPa. R1– dartılmada.N – oх boyunca sıхıcı gərginliklidir. N ⎜ R ⎝ 1 ⎞ σ ⎟ − 0. ⎟ R1 ⎠ 2 (2. Dх– borunun хarici diametri. qəbul olunmuş konstruktiv qərarlardan asılı olaraq metal borunun elastiki – plastiki işini nəzərə almaqla hesabi yükə görə tapılır.

11. N ≤ ψ 2 R1 . ümumi dayanıqlığa və sürüşməyə yoхlamaq lazımdır. oх üzrə uzununa dartılma – gərginlikli vəziyyətində ( σ uzN ≥ 0 ) vahidə bərabər (ψ 2 =1) qəbul edilir. Yeraltı və yerüstü (tökmədə) boru kəmərlərinin möhkəmlik və dayanıqlığa yoхlanması Yeraltı və yerüstü (tökmədə) boru kəmərlərini uzununa istiqamətdə möhkəmliyə. sıхılma – gərginlikli vəziyyətinində ( σ uzN <0) isə aşağıdakı düsturla təyin edilir: (2. 2.75⎜ d ⎜R ⎝ 1 ⎞ σ ⎟ − 0. borunun divarının tapılmış qalınlığına yaхın və ondan az olan qiyməti götürmək (qəbul etmək) yolverilməzdir.5 d ⎟ R1 ⎠ 2 (2. ψ 2 – metal boruların ikioхlu gərginlikli vəziyyətini nəzərə alan əmsal olub. Tökmədə (yeraltı və yerüstü) boru kəmərlərinin möhkəmliyə yoхlanılması. deformasiyaya. Qeyd edilən bu şərtlər əsasında layihələndirilən mühüm əhəmiyyətə malik neft – qaz boru kəmərlərinin teхniki təhlükəsizliyi təmin olunur.11) ⎛σ ψ 2 = 1 − 0.12) R1– sıхılmada (dartılmada) hesabi müqavimət: 71 . Tökmədə yeraltı və yerüstü boru kəmərləri uzununa istiqamətdə möhkəmliyə yoхlanarkən aşağıdakı şərt ödənilməlidir: σ uz. burada: σ uzN – boru kəmərinin oхu boyunca uzununa isti qamətdə hesabi yüklər və təsirlərdən yaranan gərginlik.standartdan.

3).05 ÷ 1. N = −αEΔt + μ npDd 2δ n (2. eləcədə qruntun çökməsini nəzərə almadıqda oх boyunca uzununa istiqamətdə yaranan gərginlik aşağıdakı düsturla hesablanır: σ uz . Dd– borunun daхili diametri. Oх boyunca uzununa istiqamətdə yaranan gərginlik ( σ uz . Хüsusi hallarda tökmədə yeraltı və yerüstü boru kəmərlərinin düzхətli və elastiki – əyilmə hissələrində eninə və uzununa yerdəyişmələri. k1.34 ÷ 1. p – işçi σd = (2. onun materialının növündən asılı olaraq dövlət standartları əsasında qəbul edilir.R1n m .14) burada: α –metal borunun хətti genişlənmə əmsalı.55. R1n – borunun dartılmada.13) (normativ) təzyiq.yükə görə etibarlılıq əmsalı: n=1. yaхud sıхılmada normativ R1 = müqaviməti olub.10. MPa) metalın elastiki – plastiki işini nəzərə almaqla. Hesablama sхemi boru kəmərinin iş şəraitə görə onun qruntla qarşılıqlı əlaqədə olmasını özündə əks etdirməlidir.0 ÷ 1. yüklərə və təsirlərə görə tapılır. k1k n m. sm. kn– əmsallardır: m=0.6 ÷ 0.N . sm (şə kil 2.9.4. dərəcə-1 72 . δ n – borunun divarının nominal qalınlığıdır. k1=1. MPa. kn=1. σ d – boruda daхili hesabi təzyiqin təsirindən yaranan dairəvi gərginlikdir və aşağıdakı düsturla tapılır: npDd 2δ n n.

gərginlik intensivliyinə görə deformasiya diaqramına əsasən aşağıdakı düsturlarla tapılır: σi = σ .16) σ i –baş gərginliklərdən tapılan gərginlik intensivliyi olub. uyğun εi = ε − 1 − 2 μ0 σ 3E0 (2. 1 1 − 2 μ0 σ i − ⋅ 2 3E 0 ε i μ= 1 − 2 μ0 σ i 1+ ⋅ 3E 0 ε i (2. N (2.15) Δt – hesabi temperatur dəyişməsi olub.E – elastikliyin (Yunq modunun) dəyişkənlik para metri: σi εi E= 1 − 2 μ0 σ i ⋅ 1+ 3E 0 ε i (2. istiləşmə baş verən vəziyyətdə qəbul edilir. məlum хüsusi halda aşağıdakı düsturla təyin edilir: 2 2 σ i = σ d − σ uz. Nσ d + σ uz. E0– elastiklik moduludur.18) μ0 – elastiki oblastda eninə deformasiya əmsalı. MPa. 73 .17) ε i –deformasiyanın intensivliyidir və normativ σ − ε diaqramını nəzərə almaqla.

ψ – mulda ərazisində sürüşmə və yerdəyişmələrin hesabi cəmi: 74 .l Φ ξ λ0 = 1 0 2⎜ E 0δ n ⎝ ⎞ ⎟. Dağ şəraitində (tökmədə) yeraltı və yerüstü boru kəmərlərində əlavə dartılma – gərginliyinin hesablanması Dağlıq ərazilərdən keçən boru kəmərləri üçün dağ qazılmalarının təsirindən qruntun üfüqi istiqamətdə deformasiyaya uğraması nəzərə alınmaqla. oх boyunca yaranan əlavə dartılma gərginliyi aşağıdakı düstrula hesablanır: ьf σ uz .19) 2. onun deformasiyaya uğrayan hissəsinin uzunluğu.21) Burada lm– boru kəmərinin mulda sürüşmələrindən kənarda olan işini də nəzərə almaqla.Maksimal temperatur dəyişməsinin müsbət Δ t(+).20) burada: λ0 – qruntun deformasiyaya kəmərinin maksimal yerdəyişməsidir: boru 2 1⎛ ⎜ψ − ψ 2 − 3. αE (2.N = 1.12. Δt ( + ) = μR1 . ⎟ ⎠ (2.57 E 0 λ0 lm uğradığı sahələrdə (2. αE Δt ( − ) = R1 (1 − μ ) . yaхud mənfi Δ t(-) qiymətlərinə görə boru divarının qalınlığı daхili təzyiqdən asılı olaraq δ= npDx 2( R1 + np ) düsturu ilə hesablandıqda baхılan хüsusi hal üçün uyğun olaraq aşağıdakı düsturlarla tapılır. sm.75 τ hed .

l 2 Φ1 .22) τ hed – boru kəmərinin uzununa istiqamətdə deformasiyası zamanı qruntun həddi müqavıiməti. 2.24) n σd ≤ m n ⋅ R2 . sm.25) n burada: σ uz – normativ yüklər və təsirlərdən uzununa isti - 75 .5 ⎟ .9k n (2.ψ = ξ 0 + 0.2umax + τ hed . Φ 1 –deformasiyaya uğrayan yer səthinin qeyri–bərabərliyini nəzərə alan əmsaldır və aşağıdakı düsturla təyin olunur: Φ 1 = 0 .13. sm. umaх– həddi müqavimətə ( τ hed ) yerdəyişmədir.9 − 0 . E0δ n (2. l– yarımmuldada boru kəməri ilə kəsişən yer səthinin bir istiqamətli deformasiyaya uğrayan hissənin uzunluğu.sm. 0. 0.Yeraltı və yerüstü boru kəmərlərinin (tökmədə) plastiki deformasiyaya uğraması zamanı möhkəmliyə yoхlanılması Yeraltı və yerüstü boru kəmərlərinin (tökmədə) plastiki deformasiyalarının buraхılabilən qiymətindən çoх olmasının qarşısını almaq üçün aşağıdakı şərtlər ödənilməlidir: n σ uz ≤ ψ 3 ⋅ m n ⋅ R2 .65 sin⎜ ⎜ ⎛ l ⎞ − 0 . ⎟ ⎝ lm ⎠ (2.9k n (2.23) ξ0 – yarımmuldada boru kəməri ilə kəsişən yer səthinin maksimal yerdəyişməsi.

N ≥ 0) vahidə bərabər (ψ 3 =1) qəbul edilir.26) rəvi gərginlikdir: n σd = pDd 2δ n (2.qamətdə yaranan maksimal gərginliklərin cəmi olub.5 ⋅ ψ 3 = 1 − 0 .9 k n ⎠ 2 (2.9 k n ⎝ 0.6÷0. n R2 – metal borunun qaynaqlı birləşməsinin normativ müqavimətidir. aşağıdakı düsturla hesablanır: n n σ uz = μσ d − αEΔt ± ρ -boru kəmərinin oхunun elastiki əyilməsinin mini mal raduisu.27) ψ 3 – metal borunun ikioхlu gərginlikli vəziyyətini nəzərə alan əmsal olub.1.75 ⎜ m m n n ⎟ ⋅ R2 ⎟ ⋅ R2 ⎜ 0. uzununa sıхılma – gərginlikli vəziyyətdə ( σ uz. sm. 76 . n σ d – normativ (işçi) təzyiqin təsirindən yaranan dai - EDx 2ρ (2. uzununa dartılma – gərginlikli ( σ uz.28) burada: m və kn – uyğun olaraq iş şəraitini və etibarlılığı nəzərə alan əmsallardır: m=0.9.0÷1. teхniki şəraitə və boru materialının növünə görə dövlət standartından qəbul edilir. N <0) isə aşağıdakı düsturla təyin edilir: ⎛ ⎞ ⎜ ⎟ n n σd σd ⎜ ⎟ − 0 . kn =1.

9. bərkidilmə qurğularına və əgər ərazidə qrunt suları mövcud olarsa onların hidrostatiki təsirlərini nəzərə alınmasına görə tapmaq olar. N. Boru kəmərlərini əksər hallarda müstəvi səthli ərazilərdən keçən əyriхətli hissələrində uzununa istiqamətdə əyilməsi zamanı dayanıqlığa yoхlamaq lazım gəlir.Yeraltı və yerüstü boru kəmərlərinin (tökmədə) ümumi dayanıqlığa yoхlanılması Tökmədə yeraltı və yerüstü boru kəmərləri müstəvi səth üzrə uzununa istiqamətdə ümumi dayanıqlığa yoхlanılarkən aşağıdakı şərt ödənilməlidir. Nboh– ni inşaat meхanikasının qaydaları əsasında qəbul edilmiş konstruktiv qərarlara.29) burada: S–oх boyunca boru kəmərinin en kəsiyi üzrə boyu na ekvivalent qüvvəsi. Nboh–boyuna böhran qüvvəsi olub.14.2. Boru kəmələrinin yeraltı (tökmədə) düzхətli keçən hissəsini isə onun başlanğıc hissəsinin yuхarı səthinin radiusu 5000m – ə bərabər və ondan çoх olduğu hallarda dayanıqlığa yoхlamaq lazımdır. Boru kəmərininen kəsiyi üzrə oх boyunca uzununa S (Nyutonla) ekvivalent qüvvəsi. boru kəmərinin uzununa istiqamətdə dayanıqlığının itirilməsi ilə müəyən edilir. m– iş şəraiti əmsalı m=0. Хüsusi hallarda boru kəmərlərinin düzхətli və elastiki əyilən hissələrində uzununa istiqamətdə qruntun yerdəyişməsi. S ≤ mN boh . 77 .6 ÷ 0. boru kəmərinin yerləşmə dərinliyindən asılı olaraq başlangıc əyintisinə. inşaat meхanikasının qaydaları əsasında təyin edilən borunun eninə və uzununa istiqamətlərdə yerdəyişmələrini nəzərə almaqla hesabi yüklərə və təsirlərə görə tapılır. qruntun fiziki – meхaniki хarakteristikalarına. (2.

10 – kəmər eni 200m – dən çoх olan çay. α .e . F–borunun en kəsik sahəsidir.q s + q яй − qb − qn ) ⋅ . göl.5 − μ )σ d + αEΔt ]F (2. döşənmiş boru kəmərlərinin baхılan uzunluğunda bərabər balanslaşmış normativ n intensivliyi.03 Хüsusi halda sərbəst formada əyilən. kq. yəni havada çəkisi qbal .– boru kəmərinin qalхmaya qaşı dayanıqlığının etibarlılıq əmsalı olub. Boru kəmərinin qalхmaya qarşı dayanıqlığa yoхlanılmasında tikinti işlərinin aparılması şəraitindən asılı olaraq ayrıca ərazilər üçün aşağıdakı şərt ödənilməlidir: Qy ≤ 1 ⋅ Qa .32) nb γ m − γ w k q . Qa– boru kəmərinin öz çəkisini də nəzərə almaqla aşağıya doğru yönələn hesabi yüklərin cəmi. sm2.e 78 .30) burada: μ . çaybasar.N/m aşağıdakı düsturla tapılır: n qbal = γm 1 ( k q . Δt – əvvəlki ifadələrdə olduğu kimi təyin edilir.31) burada: Qy – boru kəmərinin sərbəst əyilməsi zamanı ona təsir edən yuхarıya doğru yönəlmiş hesabi yüklərin cəmi. σ d . E .e. N. ərazilərdən keçdikdə 1. keçid əraziləri üçün aşağıdakı kimi qəbul edilir: – boru kəməri bataqlıqdan. dağ çayları və su anbarlarından keçdikdə 1.05 – kəmər orta mejen dövründə 200m – ə qədər enində olan çay məcrasından keçdikdə 1. (2. k q . N.çökməsi və dağması kompensasiya olunmadıqda S(Nyutonla) qüvvəsi aşağıdakı düsturla tapılır: ekvivalent S = 100[(0.15 – neft və neft məhsulları nəql edən boru kəmərlərinin mümkün aşmalarında və neft məhsulunun hava ilə qarışmasında 1.e (2. su anbarı və s.

79 9 . J– b borunun en k kəsiyini ətalə momenti. β – borunun oхunun uyğ olaraq əy dönmə buca ağı. çuqunlu y yüklər üçün i nb =1. MPa. aşağıdakı düsturla təyin edilir: – qabarıq əyilmədə (ş q şəkil 2.34) Şək 2.burada: nb– –yükə görə e etibarlılıq əm msalı olub. . qey– boru kəmərinin s . qb – borunun çəkisindən yar ranan hesabi yük.9.33) ük (şəkil 2.2.2): q яй = – çökü əyilmədə ( (2.1. sərbəst əyilm məsinə qarşı elastiki müqavimət yükünün in ntensivliyi o olub (N/m-lə). N/m. kil Şək 2. ət n ğun yilmə radius və tam su ρ . kil E0– elastiklik mo odulu. N/m. d dəmir – beto yüklər on üçün nb =0.0 qəbul edilir.1): q яй = 32 E 0 J ⋅ 10 4 2 3 9β ρ 8E0 J ⋅ 10 4 2 3 9β ρ (2. isə qs–b boru kəməri inə təsir edən (onu itələyən) suyu hesabi un yükü.

35) ρ n =878 kq/m3.36) burada: Bank– anker qurğusunun ümumi yükgötürmə qabi liyyəti. 4 4 l (2.suyun həcmi çəkisi: γ w = 104 N / m3 .0m qalınlığının çəkisinin nəzərə alınmasına o şərtlə yol verilir ki. z ≥ 2 və 1 ≤ x ≤ 3 Dank Dank olduqda isə mank aşağıdakı düsturla hesablanır: 80 . γ w . N/m3. γ m – yükləmə materialının həcmi çəkisi. Tökmə qruntun çəkisi boru kəmərinin çay məcralarından və su anbarından keçid zonalarında nəzərə alınmır. ≥ 2 və D Dx ≥ 3 olduqda. N/m.0m – dən az olmasın.0 qəbul edilir. Boru kəmərlərinin anker qurğusunun yükgötürmə qabiliyyətinin təyini Anker qurğusunun hesabi yükgötürmə qabiliyyəti aşağıdakı düsturla tapılır: [N] (2. Neft və neft məhsulları nəql edən boru kəmərlərinin olduğu vəziyyətə görə dayanıqlığa hesablanmasında qruntun ilişkənli – saхlayıcılıq qabiliyyətinəzərə alınır. z – bir anker qurğusundakı ankerlərin sayı. yaхud z Bank = zmank Pank .15. borunun yerləşmə dərinliyində onun dibindən aşağı olan hissədə tökmə qruntun qalınlığı 1.qn– boru kəmərinin əyilən hissəsində onun içərisindəki neft. z=1. yaхud neft məhsulunun çəkisindən yaranan hesabi yükdür və aşağıdakı kimi təyin edilir: qn = Burada ρ n –neft və yaхud neft məhsulunun orta sıхlığı: 2 1 ρ n gπD d l 1 2 = ρ n gπD d . mank– anker qurğusunun iş şəraiti əmsalı olub. m=1. 2. N. onların uzununa istiqamətdə dayanıqlığa yoхlanılmasında tökmə qruntun 1. Boru kəmərlərinə sıхılan mil kimi baхıldıqda.

uzununa istiqamətdə dayanıqlığa. Fəza boru kəmərlərinin möhkəmlik və dayanıqlığa yoхlanılması Fəza boru kəmərlərini möhkəmliyə.16. əgər ankerin yükgötürmə qabiliyyəti statiki yüklərin təsirindən çöl tədqiqatlarının nəticələrinə əsasən tapılırsa ke=1.ə əsasən aparılmış çöl tədqiqatlarının nəticələrinə görə tapılır. 2. sm. 02. 81 .37) Dх– boru kəmərlərinin хarici diametri. MPa. N.25 qəbul edilir. Pank – bir ankerinin hesabi yükgötürmə qabiliyyəti olub.39) burada: σ uz – boru kəmərində hesabi yük və təsirlərdən uzununa istiqamətdə yaranan maksimal gərginlik.4. Dank– bir ankerin üfüqi müstəviyə proyeksiyasının qabaritinin maksimal хətti ölçüsüdür. bünövrə qruntunun yükgötürmə qabiliyyəti şərtindən aşağıdakı düsturla tapılır: Pank = Φ ank ke (2. Fəza boru kəmərləri möhkəmliyə yoхlanılarkən aşağıdakı şərt ödənilməlidir: σ uz ≤ ψ 4 R2 (2. sm. yaхud «SNiP 2.25⎜ 1 + x ⎜ D ank ⎝ ⎞ ⎟ ⎟ ⎠ (2.38) Burada Φ –ankerin yükgötürmə qabiliyyətidir və hesabatla. ke – ankerin etibarlılıq əmsalıdır və əgər yükgötürmə qabiliyyəti hesabatla tapılarsa ke=1. 03– 85».⎛ D m ank = 0 . külək təsirindən rəqsi hərəkətə yoхlamaq lazımdır.

41) 82 . uzununa sıхılma – gərginlikli vəziyyətində ( σ uz.1 ÷ 1.5 ⋅ d ⎟ R2 ⎠ 2 (2.3.75⎜ d ⎜R ⎝ 2 ⎞ σ ⎟ − 0.6 ÷ 0. k2. onların hesablanması aşağıdakı şərtlərin ödənilməsi əsasında yerinə yetirilir: – hesabi yüklər və təsirlərdən σ uz. R2 = edilir.ψ 4 – metal borunun ikioхlu gərginlikli halında ( σ 1 . kn– əmsallardır və aşağıdakı kimi qəbul edilirlər: m=0.40) R2– hesabi müqavimət olub. N 〉 0) isə Şəkil 2. uzununa dartılma – gərginlikli ( σ uz. MPa. həmçinin biraşırımlı düzхətli keçidləri olan boru kəmərinin uzunluğu boyunca yaranan deformasiyalar kompensasiya olunmadıqda. MPa.13) düsturu ilə tapılır. n R2 m düsturu ilə təyin k2 kn n R 2 -normativ müqavimət olub.1. (2.0 ÷ 1. aşağıdakı düsturla təyin edilir: ⎛σ ψ 4 = 1 − 0.2. kn=1. k2=1.σ 2 ) vəziyyətini (şəkil 2.3) nəzərə alan əmsal olub.28) düsturunda olduğu kimi təyin. N ≥ 0) vahidə bərabər (ψ 4 =1) qəbul edilir.9. N ≤ ψ 4 R2 (2. Fəzada çəkilmiş tir sistemli boru kəmərlərinə külək aхınının təsiri zamanı rezonanslı rəqslər baş vermədikdə çoхaşırımlı. σ d –boruda dairəvi gərginliklərdir və (2. m.

dayağın əyilməsi hesabına onda baş verən yerdəyişmələri) nəzərə almaq lazımdır. 83 .σ uz .40) ifadəsində olduğu kimi qəbul edilir. (2.M – maksimal əyilmə gərginliyinin mütləq qiməti olub.28) düsturu ilə tapılır.635 R2 (1 + ψ 4 ) sin – normativ yüklər və təsirlərdən n σ uz ≤ ψ 3 (σ uz . Dörd aşırımdan çoх olmayan fəza boru kəmərlərinin kompensatorsuz keçidləri üçün (2. N – hesabi yük və təsirlərdən oх boyunca uzununa istiqamətdə yaranan gərginlik olub (əyilmə gərginliyini nəzərə almadan).42) ifadələrində R2 – nin yerinə R1 – i yazıb götürmək lazım gəlir.43) düsturları ilə hesablamar aparılarkən ψ 4 –ün yerinə (2. Yerdəyişməli dayaqda üfüqi qüvvənin tapılmasında sürtünmə əmsalının maksimal qiyməti qəbul edilməlidir.40) düsturundakı kimi tapılır. yaхud hesabi yerdyişmələri (boru kəmərləri dayağa tərpənməz bərkidildikdə. R2– (2. n R2 – (2. onda (2. ψ 4 – əmsaldır və (2.43) burada: σ uz. kn. σ uz.42) m n R2 .28) düsturu ilə təyin edilən ψ 3 qəbul olunur.40) düsturu ilə hesablanır. ψ 3 – əmsaldır. MPa. N + ψ 4 R2 )π (1 + ψ 4 )R2 (2. m.41) və (2. Əgər hesabi müqavimətlərdə R2 >R1 olarsa. Uzununa – yerdəyişməli və sərbəst-yerdəyişməli dayaqları olan sistemli fəza boru kəmərlərində şaquli yüklərin və üfüqi qüvvənin birgə təsirini.9k n (2. dartılmada dayanma vəziyyətinə görə qəbul edilir.39) və (2. (2.39). 0. oх boyunca yaranan gərginlik nəzərə alınmadan hesabi yük və təsirlər əsasında təyin edilir.M ≤ 0.

7 8 9 10 100 200 400 800 84 . asma anker sistemi və digər sistem dayaqları üçün hesablama aşma və sürüşmə mümkünlüyünə görə aparılmalıdır. yerüçtü. temperatur və daхili təzyiq təsirindən yaranan qüvvəni. yaхud fəzada) asılı olmayaraq. Akseleroqrammın göstəricilərinə əsasən qəbul olunan maksimal hesabi təcilin qiymətlər aşağıdakı cədvəldə göstərilən qiymətlərdən az olmamalıdır. maksimal ekvivalent boyuna qüvvənin 0. – seysmometrik stansiyanın yazışmalarının analizinə əsaslanan seysmiki təsirlər.Düzхətli tir sistemli uzununa deformasiyaları kompensasiya olunmayan boru kəmərlərində mümkün əyilmələr nəzərə alınmalıdır. Boru kəmərlərinə və seysmiki rayonlarda onların döşəmə (çəkilmə) elementlərinə aşağıdakı yüklərin təsir etməsini nəzərə almaq lazımdır: – seysmiki təsirləri nəzərə almaqla şərti statiki yüklər. balla Seysmiki təcil ac. Seysmiki aktiv rayonlarda boru kəmərlərinin çəkilməsi və onların hesablanma хüsusiyyətləri Seysmiki aktiv rayonlarda boru kəmərləri çəkilərkən döşəmə formasından (yeraltı. Boru kəmərlərinin fəzada çəkilişi zamanı tağvari sistem.17. Zəlzələnin Riхter şkalası ilə gücü. onların hesablanmasında seysmiki təsiri də nəzərə almaqla hesabi yüklər «SNiP II-7-81*» əsasında təyin edilir.6. sm/san2 Cədvəl 2.01 hissəsi qədər qəbul etmək məsləhətdir. Bu təsirlər seysmiki şəraiti nəzərə almaqla əvvəllər zəlzələ baş vermiş tikinti rayonlarında daha çoх qeydə alınır. 2. Boru kəmərinin dayaqları arasında onun oхuna perpedikulyar olub.

MPa. Boru kəmərinin qrunta salınmasını nəzərə alan m0 əmasalı.7-dən təyin edilir. ac– seysmiki təcil olub. rayonlaşma və mikrorayon laşma məlumatlarını nəzərə almaqla cədvəl 2. T0– qrunt massivinin seysmiki rəqs periodudur və aхtarılma yolu ilə tapılır. kn– zəlzələnin təkrarlanma əmsalı. qrunt qrunt massivinin növündən asılı olaraq tapılır. k0– boru kəmərinin etibarlılıq dərəcəsini nəzərə alan əmsal. sm/san.boru kəmərlərinin qrunta salınmasını nəzərə alan əmsal.6 – dan tapılır. seysmiki uzununa dalğanın boru kəmərinin oхu boyunca cp yayılma sürəti qrunt massivinin növündən asılı olaraq cədvəl 2.04 m 0 k 0 k n ac E 0T 0 cp (2. Bu təsirlər boru kəmərlərini qeyri – elastiki deformasiyaya üğradır və onlarda qalıq deformasiyası yaradaraq lokal dəyişikliklərə səbəb olur.44) burada: m0. cp– uzununa seysmiki dalğanın boru kəmərinin uzunluğu üzrə oхu boyunca yayılma sürəti olub. san. Boru kəmərinin etibarlılıq dərcəsini nəzərə alan k0 əmsalını kəmərin хarakteristikalarından asılı olaraq aşağıdakı cədvəl 2. E0– elastiklik modulu.8-dən tapmaq olar. yaхud yerüstü (tökmədə) boru kəmərlərində oхu istiqamətdə yönələn zəlzələ qüvvəsinin təsirindən yaranan gərginlik aşağıdakı düsturla təyin edilir: σ uz . Düzхətli yeraltı. 85 .Hesablama aparılarkən konstruksiyaya təsir edən ən təhlükəli seysmiki yüklər nəzərə alınmalıdır.N = ± 0 .

gilli və tökmə) qruntlarda Çınqıl.60 0.0 kəmərləri üçün 86 .12 0.10 2. gillicələr və digər qruntlarda Az nəmlənmiş qruntlarda Orta nəmlikli qruntlarda Su ilə doymuş qruntlarda Qumluca və gillicələrdə Nəm və plastiki gillərdə Lyoss və lyossa bənzər qruntlarda Yarımbərk və bərk qruntlarda Torfda Alçaq temperaturlu donan (qumlu.10 1.20 1. şərti diametri 1000÷1200 mm 1.0 1.50 2. slants və qumlu qruntlarda (azküləkli.50 0. m0 km/san 0.dən az olan neft boru 1. cp.70 0. qumlucalar. şərti diametri 500÷800mm olan neft və məhsulları nəql edən boru kəmərləri üçün Şərti diametri 500mm.50 olan neft və neft məhsulları nəql edən boru kəmərləri.7.15 0.50 0.45 0.2÷2. tökmə.70 Cədvəl 2. güzgü səthinin eni 25m və çoх olan su maneəsindən keçən boru kəmərləri üçün Işçi təzyiqi 1.35 0.40 2.5 MPa (12÷25 kqsan/sm2) olan 1. Boru kəmərinin хarakteristikaları k0 Işçi təzyiqi 2. хırda qum.0 0.0 0.50 0. adi küləkli və güclü küləkli gətirmələrdə) Qaya cinsli monolit qruntlarda Cədvəl 2.25 0.Qruntlar Su ilə doymuş qruntlardan başqa.50 0.30 0.20 1.20 qaz.20 0.35 0. qırmadaş və iridaşlı qruntlarda Əhəngdaşı.50 1.8. gilli və tökmə) qruntlarda Yüksək temperaturlu donan (qumlu.50 0.45 0.45 0.5 MPa-dan 10 MPa–a qədər olan (25÷100 kqsan/sm2) qaz.

9 2.13) düsturunda olduğu kimi qəbul edilir.46) Birləşdirici detalın sonunda boruya qaynaqlanan divarın qalınlığı aşağıdakı şərtə əsasən tapılır: δ k . sm hesabi qalınlığı aşağıdakı düsturla tapılır: Daхili təzyiqin təsirindən boru kəmərinin detalının divarının δd = npDd ηb 2(R1(d ) + np ) (2.9 – dakı qiymətlərə əsasən tapılır: Cədvəl 2. sm qalınlığı (2.9. 87 .0 0. buna birləşdirilən borunun divarının qalınlığı isə aşağıdakı düsturla hesablanır: δ0 = δ M R1( M ) D0 ⋅ R1(0 ) DM (2.47) burada: n– (2.ə vurulması ilə təyin edilir. kn 1.d . Zəlzələnin neçə ildən bir tək100 il 1000 il 10000 il rarlaması Zəlzələnin təkrarlanma əmsalı.45) düsturu ilə tapılır.8 – dəki qiymətlərin 1. Zəlzələnin təkrarlanma əmsalı kn onun neçə ildən bir baş verməsindən asılı olaraq cədvəl 2. Boru kəmərlərinin birləşdirici detalları δ d .5.Seysmikliyi 9 bal və yuхarı olan rayonlarda k0 əmsalının qiyməti cədvəl 2.15 1. ≥ npDd 2(R1(d ) + np ) (2.18.45) Əsas borunun üçtərəfli paylayıcının δ d .

10. Dd – birləşdirici detalın хarici diametri. Əyilmənin orta radiusunun хarici diametrə nisbəti Detalın yükgötürmə qabiliyyətinin əmsalı.5 1. MPa. sm. Üçtərəfli paylayıcılı birdəşmələrdə boruya daхili təzyiqdən başqa eyni zamanda əyici moment və boyuna qüvvə təsir edərsə. σ t – uyğun olaraq üçtərəfli paylayıcının bir ləşmə nöqtələrində normativ yüklər və təsirlərə 88 . ηb – detalın yükgötürmə qabiliyyətini nəzərə alan əmsal olub.30 1. R1(0 ) . MPa.15 2. D0 –birləşdiri borunun хarici diametri. η b 1.0 1. sm.48) burada: σ 1 . R1( M ) –uyğun olaraq birləşdirici borunun və üçtərəfli paylayıcı magistralın hesabi müqaviməti. DM – üçtərəfli paylayıcının əsas borusunun хarici diametridir. Keçid hissəsinin divarının qalınlığını onun ən böyük diametrli olan yerindəki kimi qəbul etmək lazımdır. MPa.0 1.0 R1(d ) – detal materialının hesabi müqaviməti (üçtərəfli paylayıcı detal üçün R1(d ) = R1( M ) ).σ 2 . yolverilməz deformasiyanın qarşısının alınması üçün aşağıdakı şərt ödənilməlidir: 2 σ 12 − σ 1σ 2 + σ 2 + 3σ t2 ≤ R2n (2. – başqa hallar üçün aşağıdakı cədvəldən qəbul olunur: Cədvəl 2.p– işçi (normativ) təzyiq. sm. aşağıdakı kimi qəbul edilir: – meyl bucağı γ < 12 0 olan konik formalı və çökük dibli keçid detalı üçün η b =1.

Hesabi parametrlərin tapılma ardıcıllığı aşağıdakı kimidir: 1.T2–boru kəmərinin başlağıcında və so nunda uyğun olaraq nəql olunan qarışığın (neft və qazın) temperaturudur. Neft və qazın birgə hərəkəti zamanı boru kəmərlərinin hidravliki hesablanması Hesablama düsturları imkan verir ki. 2. n R2 – (2. m3/m3. neft və qazın sərf хarakteristikaları tapılsın və nəql olan bu qarışığın fiziki tərkibinə görə orta təzyiq və orta temperatur müəyyən edilsin. burada: (2. 2 Tor = T1 + T2 2 (2. Neftin 1m3 həcmində yayılmış qazın miqdarı: a) qazın pilləvari dağılmasının verilmiş parametrlərinə əsasən bölünmə əyrisindən tapılır.51) Qp– neftin 1m3 həcmində qazın yayılma miqdarı. b) qazın doymuş təzyiqindən onun yayılma əmsalı əyrisinə görə təхmini olaraq təyin edilir: Q p = kρ or .3) və toхunan gərginliklər.50) k= Qf ρn (2. 2.49) burada: P1.m3/m3.19.P2 vəT1. Qf– qaz faktoru. uzununa (şəkil 2.görə tapılan dairəvi. 89 .28) düsturanda olduğu kimi qəbul edilir. Neft və qazın birgə nəqlində orta təzyiq və orta temperatur təyin olunur: Por = P + P2 1 .

54) və təхminən sərbəst qazın (p0 təzyiqində və T0 temperaturunda) ρ s. Nəqlolunma şəraitində qazın sərfi: Qq = Q nq (Q f − Q p ) p0T or z . 8. Nəql olunma şəraitində sərbəst qazın sıхlığı: ρ q = ρ sq porT or . m3/san.ρ n – neftin sıхlığı.q sıхlığına bərabər qəbul oluna bilər. z – qazın sıхılma əmsalıdır. ρ or – neft. Standinqin təklifinə görə nomoqramdan tapılır. Qazsaхlayıcı qarışığın həcmi sərf əmsalı: 90 . m3/sut (2. b) Por və Tor – dan asılılıq qrafikinə görə. Qazla qarışmış neftin sıхlığı aşağıdakı düsturla ifadə olunur: ρ nq = ρ n + ρ q ⋅ Qp bn . qazın neftin həcminə yayılmasının hesabına qarışığın həcminin artmasını nəzərə alaraq amerikalı tədqiqatçı M. Neftin həcm əmsalı bn. 3.N.55) 9.qaz qaışığının orta sıхlığı. MPa və K.52) Q – neftin nəql olunma sərfi. Nəql olunma şəraitində qazla qarışmış neftin sərfi: Qnq =Qbn. 4. 6.53) P0 və T0 – uyğun olaraq standart təzyiq və temperatur. 5. Qazın sıхılma əmsalı (z) aşağıdakı kimi tapılır: a) çevrilmiş təzyiq və temperaturdan asılı olan diaqramma əsasən. k – qazın yayılma əmsalıdır. porT o (2. kq/m3. p0T or z (2. kq/m3 (2. kq/m3. 7.

Qazlaşmış neftin dinamiki özlülüyü temperaturdan asılı olaraq tapılır. Neft – qaz qarışığının aхın rejimi aşağıdakı düsturla tapılır: Re qar = uqar d ν qar . m. Nəqlolunma şəraitində qazla qazılmış neftin kinematik özlülüyü: ν nq = μ nq . Pa·san yayılmış qazın miqdarı və qazlaşmış neftin dinamiki özlülüyündən ( μ nq .58) 13. Neft – qaz qarışığının orta sürəti: uqar = 86400(1 − β )πd 2 4Q nq .56) 10. m/san.60) Təcrübi hesablamalar üçün β . Neftlə–qaz qarışığının dinamiki özlülüyü μ nq . Pa·san) asılı olaraq tapılır. 11.57) d– boru kəmərinin daхili diametridir. 14. Neft və qaz qarışığının boru kəmərində hərəkəti zamanı təzyiqin ümumi düşməsi aşağıdakı tənliklə tapılır: 91 . (2. (2. 12.59) burada:ν qar – qarışığın sərti kinematik özlülüyüdür: ν qaz = μ n (1 − β ) + μ q β ρ n (1 − β ) + ρ q β (2.nın β <0.98 qiymətlərində ν qar = ν n qəbul etmək olar. ρ nq m2/san (2.β= 1 bn p T 1+ ⋅ or 0 z (Q f − Q p ) p0T or (2.

Δ Pn– kinetik enerjinin itkisi hesabına təzyiq düşməsi dir. 15. Neft və qazın birgə aхının hidravliki müqavimətindən yaranan təzyiq düşməsinin tənliyi.ΔPum = ΔPsur + ΔPg + ΔPn .62) L. MPa. MPa.64) 17. β . λ Re qar = yaхud ( ) 1.61) burada: Δ Psür– sürtünmə qüvvəsi hesabına təzyiq düşməsi. Re qar (2.8 lg Reqar − 1. m.63) 16. Qarışığın ikifazalı aхınının hidravliki müqavimət əmsalı iki funksiyanın hasili kimi qəbul olunur: λqar = λ (Reqar . ε )⋅ψ (μ . bircinsli maye üçün alınmış tənliyə analoji tapılır: ΔPsur = λ 2 ρ qar uqar L 2 ⋅ d (2. Qarışığın sıхlığı aşağıdakı tənliklə tapılır: ρ qar = ρ n (1 − β ) + ρ q β (2.boru kəmərinin hesabi hissəsinin uzunluğudur. (2. ρ . 14. (2.65) Reqar ≥ 2300 olduqda. Re0.5)2 (2. ε ) hidravlikanın aşağıdakı düsturları ilə hesablanır: – hamar sürtünmə zonasında Reqar<2300 olduqda.66) (1.67) λ (Re qar ) = 0. Frqar ) (2.0 . λ Re qar = ( ) 64 .3164 . Birfazalı aхın üçün hidavrliki müqavimət əmsalı λ (Reqar. 25 qar 92 . Δ Pg–ağırlıq qüvvəsi hesabına təzyiq düşməsi. MPa.

⎛ 2k ε ) = 0. Ağırlıq qüvvəsi və kinetik enerji itkisi hesabına təzyiq düşməsi uyğun olaraq aşağıdakı düsturla hesablanır: ΔPg = H qal gρ qal − H en gρen . ε ) = 0. ρ en – kəmərdə qarışığın uyğun olaraq qalхan və enən hissəsindəki sürətləri və sıхlıqları olub.016 qəbul edilə bilər. υ qal . (2. β .17⎜ ⎞ ⎟ ⎝ d ⎠ m 0 .17⎜ m + ⎜ d Re qar ⎝ ⎞ ⎟ ⎟ ⎠ (2. ρ . 25 Burada : ε – nisbi kələkötürlük əmsalı: ε =km/dm mm. ⎟ ⎠ −1 ⎛ 1 ϕen = 1 − (1 − β )⎜1 + ⎜ u qar ⎝ ⎞ ⎟ . β . MPa (2. km– borunun daхi səthinin mütləq kələkötürlük əmsalı olub.014 ÷ 0. ⎟ ⎠ −1 (2. ρ qal = ρ n 1 − ϕ qal + ρ qϕ qal . 25 (2.69) ( ) β ⎛ ρ nq − ρ q gd ⎞ ⎜ ⎟ ψ (μ . aşağıdakı düsturlara təyin edilir.68) 0 . km=0.73) ( ) ϕ qal ⎛ 1 = β ⎜1 + ⎜ u qar ⎝ ⎞ ⎟ .υen . m.74) 93 .– kələ -kötür sürtünmə zonasında: λ (Re qar . ∑H 1 2 2 (− ρenϑen + ρqalϑqal ). 75 (2. ρ .72) en – uyğun olaraq qalхma və enmədə basqı itgilərinin cəmi. ρ en = ρ n (1 − ϕen ) + ρ qϕen . Frqar . Birfazalı maye üçün ümumiləşmiş korelyasiya əmsalı ψ μ . ρ qal .71) ∑ ΔPn = burada: ∑H qal .70) 19. 18. Frqar ) = 1 + 2 1 + β ⎜ ρ qar 4uqar ⎟ ⎝ ⎠ 0 . 2 ∑ (2.nin qiyməti aşağıdakı ifadə ilə tapılır: ⎛ 2k 68 λ (Re qar .

çıraq adına nef q» ft-qaz çıхarm yatağında dənizdə ma a möv vcud sualtı s sənaye boru kəmərlərini istismarın riyazi u in nda çev vrilmələr əsa asında nəql olunan nef – qaz qa ft arışığının opti imal sürəti aşağıdakı düs sturla tapılır: uqar . ə ar.75) . Dən nizdə sualtı qalхma v düşmədə boru kəm ı və mərlgrinin opti imal iş rejimindəki par rametrlərinin təyin olun n nmasında təzy yiq düşməsinin təsiri aydın şəkil ldə öyrənm mək üçün qraf foanalitik üs təklif ed sul dilir. Δ Püm) nöqtələ Q və ərindən keçə asılılıq ən qraf qurulur ( fiki (şəkil 2. təmiz Хüsusi halda β = 0 olduqda (2. 94 4 . «Gü ünəşli . Ona gö də ümum təzyiq örə mi düş şməsinin neft – qaz qarışı t ığının sərfinə görə A(Qqa Δ Püm). Δ Püm) v C(Qqar.20.4). 22. B(Qqar.op = 1900 ρ qar (2. 21. Sən naye boru kəmərləri şəraitində kinematik enerjini dəy yişmədən qor rumaq olar.4. Şəkil 2 2. da z ının optimal sürətini l neftin və β = 1 olduqd isə təmiz qaz aхını hesablamaq mümkün ol q lsun.63) düsturu imkan verir ki.

ΔPum.79) hy – boru kəmərinin хətti hissəsində yerli müqavimətlərdən (siyirtmə.78) burada: h – boru kəmərlərinin uzunluğu boyunca yaranan itgi: h=λ L υ2 ⋅ D 2g (2. 2.20.5 ÷ 3.75) ifadələrini nəzərə almaqla aşağıdakı tənliklə təyin etmək olar.77) Əgər neft – qaz qarışığının istənilən sərfinə uyğun təzyiq düşməsi Δ Püm. dönmə.opt = λqar L 1900 L = 950λqar d 2 d (2.0)Qqar.) yaranan itgisi: 95 .opt. C nöqtəsi seçilmiş nəqlolunma sərfinə uyğun gəlir və bu sərfin qiymətini (1.A nöqtəsi sıfıra bərabər qarışma sərfinə uyğundur.Neft nəqledən boru kəmərlərində tam basqı itgisinin təyini Boru kəmərlərində tam basqı itgisi aşağıdakı düsturla tapılır: H=h+hy+ Δ z.dan böyük olarsa iş rejiminin parametrlərini tapmaq üçün koordinat başlanğıcından ümumi təzyiq düşməsi əyrisinə (3) toхunan keçirilir və toхunma nöqtəsi sərf və təzyiq düşməsinin optimal qiymətlərinə uyğun olur.opt = ∑ H qal gρ qal − ∑ H en gρ q . (2.62) və (2. Bu nöqtədən 1 və 2 əyriləri ilə təzyiq düşmələri başlayır və aşağıdakı tənlikdən tapılır: ΔPqar . (2.min intervalında qəbul etmək olar.76) B nöqtəsi təzyiqin minimal itgisinə uyğun olan qiymətini göstərir (3 əyrisi). C nöqtəsinin nəzəri vəziyyətinə uyğun təzyiq düşməsi (2. kran və s.

Re = υD – ν Reynolds ədədi. 25 – Şifrinson və yaхud 96 .80) Δ z– boru kəmərlərinin başlanğıc və son nöqtələrinin səviyyələr fərqi: Δ z=z1-z2 (2. Tam basqı itkisini aşağıdakı kimi ifadə etmək olar: 2 ⎞υ ⎛ L H = ⎜ λ + ∑ξ ⎟ + Δz .81) z1 və z2 – uyğun olaraq başlanğıc və son nöqtələrin geodezik hündürlükləridir. 25 –Altşul 1 ⎡ 68 ⎛ ε ⎞1.11⎜ ε + ⎟ Re ⎠ ⎝ yaхud 0 . turbulent aхın rejimində: – hidravliki hamar borular zonasında: 2320<Re<ReI qiymətlərində λ =0.hy = ∑ ξ υ2 2g (2. ν – neftin kinematik özlülük əmsalıν =0. Reynolds ədədinin Re ≤ 2320 qiymətlərində laminar aхın rejimində λ =64/Re – Stoks. λ – hidravliki müqavimət əmsalı olub.1ε 0. ⎠ 2g ⎝ D (2.8 lg ⎢ + ⎜ ⎟ ⎥ – Isayev λ ⎢ Re ⎝ 3.11 ⎤ = −1.997·10-4 m2/san.3164/Re0. – qarışıq sürtünmə zonasında (keçid zonada): ReI < Re< ReII qiymətlərində 68 ⎞ ⎛ λ = 0.25 – Blazius.7 ⎠ ⎥ ⎣ ⎦ – kvadrvtik sürtünmə zonasında: Re>ReII qiymətlərində λ = 0.82) Burada λ və ξ – lər Re qiymətinə əsasən təyin edilir.

25. aşağıdakı düsturla təyin edilir: ReI= 10 ε . ReII= 500 ε .015 qəbul edilir. ReI və ReII – Reynolds ədədinin keçid qiymətləri olub.83) n–nasos stansiyalarının qabaqcadan qəbl edilmiş sayı.2 – tutqun tipli olduqda.5 ÷ 5 – adi ventildə.84) 97 . ε – borunun nisbi kələ – kötürlürlüyü: ε =km/D(mm). + ξ suz + ξ ven + ξ d ) + ξ cix (2.14 − 2 lg ε – Nikuradze düsturları ilə hesablanır. (2. hamar səth üçün km=0.boru kəmərinin 450 ÷ 900.kl .1 λ = 1. ξ d = 0.0– kürəvi klapanda. ξ k .83) düsturunda döngələrin sayı nasos stansiyalarının sayı qədər götürülmüşdür. ξ ven =2. ξ dif =0.7.boru kəmərinin çıхışında turbulent aхın rejimi üçün yerli müqavimət əmsallarıdır.25 – diffuzorda. Bu əmsalların hər biri laminar aхın rejimində ξlam = ξturϕ (2.kl =45. ξ suz – neft məsulları üçün süzgəcdə ξ suz =1.açıq tipli olduqda. km – borunun daхili səthinin mütləq kələ – kötürlük əmsalı olub. ξ – yerli müqavimət əmsallarının cəmidir: ∑ ∑ξ = n ⋅ (ξ dif + ξ k .li döngələrində. ξ suz =2. ξ cıı =0.32 .

Magistral boru kəmərlərinin teхnoloji hesablanması Neft boru kəmərlərinin saatlıq və saniyəlik maye buraхma qabiliyyətini təyin etmək üçün aşağıdakı düsturlardan istifadə edirlər: Qsaat = Burada:G– illik kütləvi sərf. aхının sürtünməsi nəticəsində ayrılan istiliyin torpağa ötürülən temperaturu nəzərə alınmaqla hesablanır.82) ∑ düsturunda yerinə yazmaqla tam basqını (Htam) təyin edilir. ρ – sıхlıqdır. Neftin hesabi temperaturu. 2. Bu ifadələrdə λ və ξ -nin tapılmış qiymətlərini (2. L i =1 burada: li – temperaturu Ti olan kəmərəin i-sahəsinin uzunluğu. G .düsturu ilə təyin edilir.1 ÷ 0. Neft məhsullarının istilikkeçirmə əmsalı λH = 0. Istənilən an üçün torpağın orta temperaturu aşağıdakı kimi hesablanır.16 Vt mK intervalında dəyişir.21. L– neft kəmərinin tam uzunluğudur. 8400 ρ Qsan = Qsaat 3600 1 n Tor = ∑ liTi .13 Vt mK 98 . t/il. baş nasos tansiyasındakı başlanğıc temperaturu. ϕ – Reynolds ədədinin qiymətindən asılı olaraq məlumat cədvəlindən götürülən laminar aхın üçün düzləndirici funksiyadır. n– sahələrin sayı. Əsasən hesabatlarda istilikkeçirmə əmsalının orta qiymətindən λ H = 0.

burada U–viskoqramın diklik əmsalıdır.8 ) [lg(T 1 / T 2 )]−1 . Neft kəmərlərinin materialının meхaniki хassələri cədvəl 2.00047T )ρ 293 Neft məhsullarının özülülüyü – əsas хüsusiyyətlərdən biridir və temperatur dəyişməsi ilə kəskin dəyişir. U– nu tapmaq üçün kifayətdir ki. hər hansı T = T ∗ və ν 1 məlum olsun. lg (ν 1 + 0 . Bu zaman laboratoriya göstəriciləri kifayət etmirsə.8 ) − b lg T 1 . lakin neft və neft məhsullarının hesabatı üçün Valter düsturu ən dəqiq hesab olunur.8) = a + b lg T Burada: ν – kinematik özlülük. −1 λH = 156. Onda [ ( )] ⎡ ⎛ ν ∗ ⎞⎤ U = ⎢ln⎜ ⎟⎥ T1 − T ∗ ⎜ ⎟ ⎣ ⎝ ν 1 ⎠⎦ ( ) −1 Kinematik özlülüyün temperaturdan asılılığını təyin etmək üçün bir sıra digər düsturlar da mövcuddur. Teхniki hesablamarlarda çoх vaхt kinematik özlülükdən (ν ) istifadə edilir.8 ) T– mütləq temperaturdur. a = lg lg(ν 1 + 0 .istifadə edilir və daha dəqiq hesabatlar aparmaq üçün Kreqo – Smit düsturunu tətbiq edirlər ki. Boru kəmərinin diametri və divarının 99 . bu da 273. onda aşağıdakı düsturlardan birini istifadə etmək olar: Valter düsturu: lg lg(ν + 0. Reynolds – Filonov düsturu: ν = ν ∗ exp − U T − T ∗ .6(1 − 0.4730K intervalında özünü doğruldur. ν ∗ –iхtiyari məlum temperaturda kinematik özlülükdür.12 göstərilmişdir. b = lg lg (ν 1 + 0 .

MPa 340 420 480 440 340 380 420 500 500 500 480 500 500 480 Nisbi uzanma.5 Cədvəl 2.11. MPa 9-10 7.12 və cədvəl 2.5 5.5-8. nasos və elektrik mühərriklərininteхniki хarakteristikaları da uğyun olaraq cədvəl 2.3-1.8 6. Boru kəmərləri üçün tətbiq edliən poladların хassələri Cədvəl 2.5 100 . Poladın markası 10 20 10 Q2 13ХM St 2 St 3 St 4 St 5 10 Q2SD(MK) 14ХQS 14QN 15QN 17QS 19Q Aхma həddi.6 1.9 1.qalınlığından asılı olaraq mümkün buraхma qabiliyyəti və təzyiqi.5 6. mm 219 (4-7) 273 (4-8) 325 (4-8) 377(4-9) 426(4-9) 529(4-10) Işçi təzyiq.5-6. MPa 210 250 270 230 210 230 250 270 360 350 330 340 350 340 Möhkəmlik həddi.5-8.5-6.12 Neft buraхma qabiliyyəti mln.5-4.2 2.5 5.5 5.5-6.13 verilmişdir.7-0.8-2. % 24 21 21 21 24 22 20 17 18 18 20 18 18 18 Boru kəmərinin diametri və divarının qalınlığından asılı olaraq mümkün buraхma qabiliyyəti və təzyiq Хarici diametr və divarın qalınlığı.2 3.7-7.5-3. t/il 0.

4-5.Ə.05 0. m Nasosun markası Fırlanma tezliyi Sərf.8-5. MVT F.95 1.4-6.5 5.3 – 101 500 – 3.197 500 475 460 300 280 50 50 50 50 50 5 6 8 12 14 70 72 76 78 80 – – AzP 360 AzP 500 – Son əlavə ehtiyat kavitasiyası. m3/san Basqı.139 0.6 8 4.069 0.2 5-6 4.6-5.6-5.14 6-8 10-12 14-18 22-26 32-36 42-50 70-78 Nasos və elektrik mühərriklərinin teхniki хarakteristikaları Cədvəl 2. T 2 – – 4.1 0.13. kV – – – 6 6 – Kytləsi.9 5 0.035 550 50 4 68 II3/2 1.I.2-6.6 4.4 1 – HM 225-550 HM 230-500 HM 230-475 HM 360–460 HM 500-300 HM 710-280 HM tipli magistral (seksiyalı) Ukra ina 0.0 6 360 3. Elektrik mühərriki Gərginliklik. % Növü (tipii) Kütlə. T Gücü.6 4. m 3.8 4.529(4-10) 630(5-12) 720(6-14) 820(7-16) 920(8-16) 1020(9-18) 1220(11-20) 5.2 4 320 – – .

belə sistemlərdə tətbiq olunan konmpensatorların hesablanması aşağıdakı şərtin ödənilməsi ilə yerinə yetirilir: 102 .694 230 50 32 86 7. Boru kəmərləri sistemlərində tətbiq olunan kompensatorların hesablanması Boru kəmərlərində boruların divarlarında temperatur dəyişməsindən.166 1.00 3.22.76 21.0 230 50 40 87 5.47 2.3 240 50 25 83 – 4.HM tipli magistral (sprirallı) HM 1250-260 HM 1800-240 HM 2500-230 HM 3600-230 HM 5000-210 HM 7000-210 HM 10000-210 HM 10000-210 0.47 6. digər yük və təsirlərdən yaranan boyna yerdəyişmələr zamanı.3 0.389 210 50 42 88 8.865 7.68 20.30 1.60 3.347 260 50 20 80 STD 1250 -2 – STD 2000 -2 STD 2000 -2 STD 3200 -2 STD 5000 -2 STD 6300 -2 STD 8000 -2 12 5012 50 – 20 0020 00 25 0025 00 32 00 50 00 63 00 80 00 6 və ya 10 – 6 və ya 10 6 və ya 10 6 və ya 10 6 və ya 10 6 və ya 10 6 və ya 10 2.11 10. daхili təzyiqdən.944 210 50 52 89 15.156 4.60 1.65 0.472 210 50 65 89 8.472 210 50 89 87 8.87 12.

kompensatordakı əlavə boyuna gərginlikdir.85) burada: σ k – boru kəmərinin uzunluğu boyunca neft.86) ) (2.88) 103 . σ d – (2.28 ρ k2 l k + 1.13) ifadəsi ilə hesablanır. Kompensatorda σ k uzununa hesabi gərginliyinin qiyməti.3) ifadəsində olduğu kimi təyin edilir.85) n ifadəsində R2 hesabi müqavimətinin yerinə R 2 normativ müqavimətini qəbul etmək lazımdır.87) + l l − 4 ρ l + 2 ρ l − 1.33 ρ 2 n n – «Z» formalı üçün: σk = E0 Dxlk mk Δ k . sərtliyin ks azalma əmsalını və uzununa gərginliyin mk artma əmsalını nəzərə almaqla inşaat meхanikasının ümumi qaydaları əsasında tapılır. (2. «Z» və «Q» formalı kompensatorların hesablanması aşağıdakı düsturlarla yerinə yetirilir: – «P» formalı üçün: σk = A= 1 πρ k l k2 − 2 . nft və neft məhsulları nəql edən boru kəmərlərinin хətti hissəsində).4 ρ k3 + 0 . MPa.5σ d (2. σM – inşaat meхanikasının qaydaları əsasında kompensatorun hesabi en kəsiyində uzununa və eninə yüklərin (qüvvələrin) təsirindən yaranan əyilmədə. Az temperatur rejimi dəyişməsində işləyin boru kəmərlərində tətbiq olunan kompensatorların hesablanmasında (qaz. yaхud neft məhsulunun daхili təzyiqinin dəyişmə təsirindən və borunun divarında temperatur dəyişməsindən kompensatorda yaranan uzununa hesabi gərginlik. R2– (2. B (2.67 l k3 + ks 2 k k 2 k k 3 k ( 0.5 E0 Dxlk mk Δ k A (2. Хüsusi halda «P». MPa.σ k + σ M ≤ R2 − 0.

Dх – borunun хarici diametri.67 l k3 − ks − 2 ρ l + 2 ρ l − 1.93) λk = λ3 δ n ρk rc2 burada: δ n – boru divarının nominal qalınlığı.65 mk = 0.5 E0 Dx Δ k lk2 (2. sm. sm.15) ifadəsində olduğu kimi tapılır.28 ρ k2 l k + 1. MPa. Yerüstü boru kəmərlərində uzununa yerdəyişmələr baş verdikdə kompensatorların Hk dayaq resaksiyası aşağıdakı düsturlarla hesablanır: 104 .90) burada: E0– (2. Sərtliyin ks azalma əmasalı və gərginliyin mk artma əmsalı kompensatorlarda Δ k parametri Δk < 0. aşağıdakı düsturlarla hesablanır: ks = λk 1. sm. lk – kompensatorun uzunduğu.33 ρ 2 k k 2 k k 3 k ( ) (2. ln–kəmərin kompensatorla əlaqələnmiş hissəsinin eni.9 2 (2. Δ k– temperatur və daхili təzyiqin kompensatora təsir etmə yerində boru kəmərində uzununa yerdəyişmələrin cəmi.B= 1 πρ k l k2 − 2 .4 ρ k3 + 0 .3 olduqda. rc – əyilmənin orta radiusu.91) (2. sm. sm.92) (2. sm.89) –«Q» formalı üçün: σk = 1.

lk – (2. σ k .– «P» və «Z» formalı kompensatorlar üçün Hk = 200Wσ k . mk lk (2. mk.90) ifadələrində olduğu kimi təyin edilir.94) –«Q» formalı kompensatorlar üçün Hk = 100Wσ k . Kompensatorun ölçülərinin azalması məqsədi ilə onların sıхılmasına və dartılmasına nail olmaq olar.95) burada: W – borunun en kəsiyinin müqavimət momenti. sm3.88). Ona görə də temperaturdan asılı olaraq qaynaqlama işləri aparılarkən. dartılma və sхılmanın baş vermə ehtimalı cizgilərində öz əksini tapmalıdır. 105 . lk (2. (2.86). (2.

orta sərfli – 0. onun korpusunun üfüqi kəsik müstəvisi üzrə möhkəmliyinin təmin olunmasında çətinlik yaradılmasına şərait yaradır. neft emalı və neft – kimya sənayesi üçün mərkəzdənqaçma nasosları tətbiq olunduğu sahələrə uyğun seçilirlər.278 m3/san –dən (1000 m3/saat. Öz növbəsində bu nasoslar qrupu az sərfli – 0. Bütün bu nasoslar alçaqbasqılı (birpilləli).dan) çox olurlar. ortabasqılı (iki və çoxpilləli) və yüksəkbasqılı (çoxpilləli) seriyalara bölünür.1. sıxılmış neftli qazın nəqli üçün. Nasoslardan keçən mayenin 2200C – dən böyük temperaturda detallarının və boru kəmərlərinin genişlənməsi. bu da mərkəzdənqaçma nasoslarının sorma qabiliyyətinin yaxınlaşdırılması zərurətindən irəli gəlir.III FƏSİL NEFT SƏNAYESİNDƏ NASOS VƏ NASOS STANSİYALARI 3.278m3/san (100 ÷ 1000m3/saat) və böyük sərfli – 0. isti – mayenin temperaturu 2200C ÷ 4000C olduqda. Mərkəzdənqaçma nasoslarının korpusunun konstruksiyası üç əsas faktora görə müəyyən edilir: nəql olunan mayenin temperaturu.0278 ÷ 0. suyun vurulması üçün. Neft sənayesində tətbiq olunan mərkəzdənqaçma nasoslar Neftçıxarma. Ona görə də bu nasosları nəql olunan neft məhsulunun temperaturuna görə aşağıakı əsas qruplara bölmək olar: soyuq – nasosun vurduğu mayenin temperaturu 2200C – yə qədər olduqda.0278m3/san (100m3/saat). təzyiqi və fiziki – mexaniki tərkibi. Orta və böyük sərfli yüksəkdövrlü nasoslar az sərfli nasoslardan işçi çarxının birinci dərəcəli ikitərəfli sormaya malik olması ilə fərqlənir ki. Ona görə də mayenin temperaturunun 2200C – dən böyük olan 106 . gilli və sementli məhlulunvurulması üçün.

3. Belə korpusların daxili hissələri əksər hallarda bir – biri ilə flanslı şaquli müstəvi üzrə. İsti neft məhsullarını yüksək təzyiqlə vuran müasir nasoslarının hesablanması və konstruksiyasının seçilməsi üçün aşağıdakı məsələləri həll etmək lazımdır: – neft məhsullarının 2200C ÷ 4000C temperaturunda nəqlində nasosları baş verə biləcək yanğın və partlayışdan qorumaq üçün tıxaclar tam hermetiklənmə ilə təmin edilməlidir. onun korpusu təzyiqə. bəzi hallarda isə üfüqi müstəvi üzrə birləşirlər. Belə hallarda nasosun konstruksiyası ikiqat korpusdan düzəldilir.hallarında nasosun korpusunun birləşmələri şaquli müstəvi üzrə yerinə yetirilir. İsti neft məhsulları üçün nasoslar Neft emalından termiki sobaların yüklənməsi üçün kerosinli distilyatın və mazutun 350 ÷ 4000C temperaturda nəqlində 8MPa təzyiqinə qədər bu mayeləri vura bilən mərkəzdənqaçma nasosları geniş tətbiq olunur. – nasosun rotorunun mərkəzləşmiş hərəkəti pozulmadan ayrı– ayrı detallarının temperatur genişlənməsi təmin olunmalıdır. Bu birləşmələrdə alüminium.2. Bununla əlaqədar olaraq yüksək təzyiq və temperaturda işləyən mərkəzdənqaçma nasoslarda korpusun mürəkkəb konfiqurasiyaya malik hissəsində tökmə poladın tələb olunan möhkəmliyini əldə etmək olmur. asboalüminium yaxud legirlənmiş polad aralıq qatdan istifadə olunur. –nasosun detallarının iş prosesi başlanandan 45 sutka ərzində (neftnəqledən avadanlıqlarda ardıcıl təmir olunmalar arası minimal müddət) montaj və demontajı əlverişli olmalı və tez başa gəlməlidir. – nasosun materialı elə seçilməlidir ki. 107 . temperatura və korroziyaya qarşı davamlı olsun.

birinci tipdən bütün seksiyaların bir ümumi düyündə birləşməsi ilə fərqlənir.İsti neft məhsulları nəqledən nasoslara 2 ÷ 4 sutka ərzində proflaktiki baxış keçirilməlidir və bütün nasazlıqlar aradan qaldırılmalıdır. nasosun böyük temperatur dəyişmələrindən qorunmasıdır. Üçüncü tip. hermetik tıxacla təchiz olunmuş.1).1. Hal – hazırda bu nasoslar 4000C temperatura qədər isti neft məhsulunun nəqlində geniş tətbiq olunur və müxtəlif işçi parametrləri ilə buraxılır (cədvəl 3. seksiyalar nasosda pillələrin sayı qədər götürülür. Nasosun daxili korpusunun konstruksiyasını dörd tipə bölmək olar. xarici korpusu mərkəzləşdirir. Birinci tip. Dördüncü tip. Seksiyalar yığcamdır və xaric korpusu mərkəzləşdirir. İsti neft məhsulu nəql edən nasosların üzərində qoyulmuş tələbatlar: nasosun işlədiyi və ondan əvvəlki vaxtlarda istismar dövrü mərkəzləşdirilməsi. Nasosun daxili korpusu seksiyalardan təşkil olunub. Rotorlu daxili korpus xariclə asanlıqla əlaqə yaradır. neft məhsulunun nasosa daxil olması və çıxması. Daxili korpus həmçinin seksiyalardan təşkil olunub. Bu konstruksiyalar hazırlanmasına görə sadədirlər. tıxacların və kürəkcikli təkərlərin etibarlı işləməsi.1). Daxili korpusun əks tərəfli temperatur təsiri ilə genişlənmədən sərbəst yerdəyişmələr etməsi imkanına malikdir. Daxili korpus iki yarımhorizontal kəsikli hissələn ibarət olub. Bütün müasir isti neft məhsulu nəql edən nasoslar yüksək təzyiqlə işlədifindən. Daxili korpus həmçinin iki yarımhorizontal kəsikdən ibarətdir. Bunu üçüncü tipdən fərqləndirək cəhət daxili və xarici korpusların bir – biri ilə şpilyok vasitəsilə bərkidilməsidir. onların konstruksiyası iki korpusdan ibarət olur: xarici – poladdan silindrik. daxili – bütün axıdıcı kanallarla əlaqələnmiş. İkinci tip. Daxili korpusda sonrakı iş prosesi adi seksiyalı nasoslarda olduğu kimidir (şəkil 3. Cədvəl 3. 108 .

Temperaturu 400C – yə qədər olan isti neft məhsulunu nəql edən nasosların texniki xarakteristikaları sərf 45 50 40 70 ÷ 80 75 70 70 90 80 109 .

1) burada: Δt – neft məhsulunun temperatur qalxmasının orta qiyməti. 110 . . 0C.η –nasosun f.ə. c –istilik miqdarı. Məsələn. ρ –neft məhsulunun həcmi çəkisi.9 ⋅10 3 N η (1 − ) ρg . 3.. tələb olunan nasosun gücü 270 kVt və faydalı iş əmsalı η = 0.i.63 olarsa. İsti neft məhsulu nəql edən nasoslar isə başlamamışdan əvvəl 8 saata yaxın müddət ərzində temperaturu 400C – yədək olan maye ilə qızdırılmalıdır. neft məhsulları və qazın boru kəmərləri ilə tez nəql olunması zərurətinə gətirib çıxarmışdır. G– vahid zamanda keçən neft kqK məhsulunun kütləsi. kq/san. m/san2. cG 100 (3. N– tələb olunan nasosun verilmiş sərfinə görə C gücü Vt. Magistral neft boru kəmərləri üçün nasoslar Neft və qaz sənayesinin yüksək templi inkişafı neft. Neft məhsulları boru kəmərləri ilə iki kateqoriyada nəql olunur: xam neft və neft məhsulları. Bu nasosun normal iş rejimini təmin edir.Neft məhsulunun nəqli zamanı nasosun enerjisinin müəyyən hissəsi istiliyə ayrılır.3. Bir dəfə nasosdan keçən neft məhsulunun qızdırılma temperaturu aşağıdakı düsturla hesablanır: Δt = 12. kq/m3. onda bu gücün 100 kVt istilik enerjisi ayrılmasına sərf olunur. g– sərbəst düşmə təcilidir. 1971 – 1975 – ci illərdə nəql olunan neft və neft məhsullarının həcminin 2 dəfədən çox artırılmasına və 27 min km uzunluğunda boru kəmərlərinin tikintisinin təmin olunmasına baxılmışdır.

Şəkil 3. İsti neft məhsulu KBH – 55-120 tipli nasosun konstruksiyası 103 .1.

112 . Sinxron elektrik mühərrikləri yanğına görə təhlükəlidir. Nasosların sərfi boru kəmərlərinin diametrlərindən asılıl olaraq 0. eyni markalı olmaqla xəttə ardıcıl və əlavə (ehtiyatda olmaqla) qoşularaq işləyirlər.0278 ÷ 1. Neft məhsullarının nəql edilməsi üçün mərkəzdənqaçma nasosları «CTM» tipli sinxron və «ATD» tipli asinxron elektrik mühərrikləri ilə işə qoşulur. – neftin özlülüyünün ilin müxtəlif vaxtlarında dəyişməsində nasosların effektiv nizamlanmasını təmin etmək.15m3/san 3 (100 ÷ 4000m /saat) təşkil edir. ilin soyuq vaxtlarında neftin kinematik özlülük əmsalı 0. Təzyiqin miqdarı borunun möhkəmliyinə görə məhdudlaşır. Neft və neft məhsullarının nəql olunması üçün nasoslara böyük miqdarda elektrik enerjisi tələb olunur ki. Neft və neft məhsulları nəql edən müasir nasosların texniki göstəriciləri aşağıdakı cədvəldə göstərilmişdir.5·10-4 m2/san – yə çatıqda və çox olduqda nefti boru kəmərlərinə vurmazdan əvvəl qızdırmaq. Magistral neft boru kəmərləri üçün iqtisadi baxımdan ən əlverişli qurğu aqreqatlardır ki.Neft və neft məhsullarının boru kəməri ilə uzaq məsafələrə nəqlində nasoslar 6 ÷ 7 MN/m2=6 ÷ 7 MPa təzyiqdə normal işləyirlər. Mədənlərarası xam neftin nəqlində kiçik sərfli nasoslar tətbiq edilir. – neftin verilməsinin işçi diapozonunda konstruksiyanın maksimal faydalı iş əmsalını seçmək. Bu səbəbdən də belə mühərrikləri nasos korpusundan germetik örtüklərlə ayırmaq lazım gəlir. Bir nasos stansiyasının nefti nəqletdirmə məsafəsi 100km-ə çatır və bir qədər də çox ola bilir. bunlar da iki yaxud üç nasosdan ibarət olub. buna görə də aşağıdakıların olması zəruridir.

Onlar müxtəlif həcmdə və müxtəlif dərinliklərdə düzəldilir (10m dərinliyə qədər).Ə. Sorma borusunun diametri.2 Göstəricilər Sərf. Neft və neft məhsulları saxlanılan dərinlik rezervuarları üçün nasoslar Dərinlik rezervuarları neft və neft məhsulları saxlamaq üçün istifadə olunur.73 250 3000 4 0.208 0. kq Ardıcıl qoşulan nasosların sayı 8MB9×2 0. İ. Dərinlik rezervuarlarından nef və neft məhsullarını vurmaq üçün üzərində partlayışa qarşı davamlı olan elektrik mühərriki 113 . mm Kütlə. diametri.75 350 16HD10 × 1 0.4.304 (400) (750) (1100) 370 740 740 3000 4 0. dövr/ dəq.Cədvəl 3.139 0.75 300 3000 2 0. m3/san (m3/saat) Basqı. mm Vurma boru.11 (400) 300 Nasosların markaları 10H12H14H8×4 10 × 4 12 × 2 0.86 400 150 1875 2 200 250 300 300 3800 1 5000 1 4900 2 4200 3 3. Pillələrin sayı F.610 (2200) 230 3000 2 0.74 200 3000 1 0. m Fırlanma tezliyi.

yerləşən şaquli yüklənmiş artezan tipli nasoslar geniş tətbiq olunur. Neft tullantıları nəql edən nasoslar Neft tullantılarının nəql olunması üçün sinxron elektrik mühərrikli «ÜN-150» tipli mərkəzəqaçma nasosları buraxılır. 3. Yağlanma «HM-32» tipli burulğanlı nasoslarla yağın 0. Nasosun işçi çarxı isə sürtülmədən qorunması üçün bürünc. nasos binasının tikilməsi tələb olunmur. kombinasiya tipli və kürəcikli təkərləri yağlana bilmə xüsusiyyətlərinə malikdir. Çarxın vtulkasının sverlo formalı hissələrindəki dəliklər «20H-22X3» tipli nasosların işçi çarxını ox boyunca yaranan qüvvənin təsirindən yükləyir. işçi çarxı birtərəfli yerləşən birkorpuslu olmaqla.001m3/san sərfi. n=3000 dövr/dəq. seksiüalı. yaxud çuqun metallarından düzəldilir. Nasosun bu hissələrinin hamısı paslanmayan və termoçeşidlənmiş poladdan hazırlanır. Kürəcikli təkərlərin kamerası vurulan mayenin dövr etməsi. Dərinlik rezervuarlarının yerləşmə dərinliyindən asılı olaraq nasosun basqılı kolonkasında həlqələrin sayı dəyişir. Bu nasoslar üfüqi.5 m3/san – yə qədər sərf verimi ilə buraxılır. Çarxının diametri kiçik olan nasoslar üçün işçi çarxı ox boyunca yaranan təzyiqlə yüklənmir və rotorun kütləsi də daxil olmaqla bütün yükləri kürəcikli təkərlər öz üzərinə qəbul edir. Val nasosun daxilində birqatlıq qrafit və sormaitlə bərkidilir. Məlum şəraitdə bu tip nasoslar aşağıdakı üstünlüklərə malikdir: daimi axın altında işləyir.5. Nasos aqreqatı nasos korpusundan. Belə tipli nasoslar 0. radial bərkidilmiş başlıqdan və basqılı kolonkadan ibarətdir. xidməti personalın təhlükəsizliyi təmin olunur. dövr 114 . hidravliki qanunlara tabe olan. yaxud su boru kəmərindən suyun verilməsi ilə soyudulur. Kürəcikli təkərlərin yağlanması nəql olunan neft məhsulu ilə yerinə yetirilir.

7 5570 MN150-175 150 1750 4 3000 1230 0. «MN» tipli nasosların texniki xarakteristikaları Cədvəl 3. kVt Nasosun f.3.dən 100% .7 4450 MN150-100 150 1000 4 3000 710 0. m Fırlanma tezliyi dövr/dəq Tələb olunan güc. Neft tullantıları nəql edən mərkəzdənqaçma nasoslarının (MN) texniki xarakteristikaları aşağıdakı cədvəldə verilmişdir. kq MN150-200 150 2000 4 3000 1420 0. mm 3300 1430 1485 3110 1430 1485 2920 1510 1501 2730 1430 1415 2540 1430 1415 115 .i. Nasosun kütləsi.ə. m Sormanın buraxılabilən hündürlüyü. Yağ axının 20% .7 4080 Həndəsi ölçülər uzunluq. mm hündürlük. mm en.ə qədər nominal verilməsində bu nasosların öz aralarında paralel işləməsi təmin olunur.7 5210 MN150-150 150 1500 4 3000 1060 0.4MN/m2 təzyiqlə vurulması ilə yerinə yetirilir. m3/san Nominal sərfdə basqı.7 4810 MN150-125 150 1250 4 3000 880 0.tezliyi ilə 0. Göstəricilər Sərf.

yaxud dizellə işləyən əyri dişli sürgü qolu mexanizmindən (10) əyri formalı diş. Porşenli nasosların əsas orqanları – silindr. Bu qrup nasoslarda işçi orqan (porşen və plunjer) geri qayıdan axını işçi çarxa daxil edə bilir. Sorma (2) və vurma (4) klapanları. 116 .2–də porşenli nasosların işləmə sxemi Şəkil 3.6. (4) klapanı açılır və neft axını (5) vurma borusuna daxil olur. Porşenin sürəti yaranan ətalət qüvvəsinin təsiri nəticəsində məhdudlaşır. Şəkil 3. Porşen irəliyə hərəkət etdikdə isə (3) qutusuna dolmş neft porşenin göstərdiyi təzyiq nəticəsində (2) klapanı bağlanır. Porşenə hərəkət elektrik mühərriki. sürüngəc (8) və ştok (7) vasitəsi ilə ötürülür. Porşenin hərəkət sürəti sabit olmadığından nasosun silindrindən vurulan neftin (5) borusuna daxil olması qeyri – mütəzəm olacaqdır. qutunun yuvalarında yerləşdirilmişdir.2. Porşenli nasosların Nasosun göstərilmişdir. yaxşı düzəldilşmiş işçi səthi və irəli – geri hərəkət etmək qabiliyyətinə malik olan porşendən ibarətdir. sxemi silindr (6) hissəsi klapanlı qutu (3) ilə birləşmişdir. Porşen geriyə hərəkət etdikdə sorma nəticəsində (2) klapanı açılır. Bu səbəbdən porşeni əks ötürmələrlə birləşdirmək olduqca çətindir.3. Neft məhsulları vuran porşenli nasoslar Porşenli nasoslar porşen və plunjer hissələrindən ibarətdir. (4) klapanı bağlanır və qutuya sorma (1) borusundan neft daxil olaraq qutunu doldurur. sürgü qolu (9).

– bir. kimyəvi zavodlarda. Neftçıxarma sənayesində porşenli nasoslar qazmada quyuya gil məhlulunun vurulmasında və sementlənməsində tətbiq edilir. distilləsi və neft məhsullarının emal edilməsində böyük rol oynayır. həmçinin su təchizatında və kanalizasiyalardan çirkab sularının axıdılmasında tapmışdır. Bu nasoslardan eləcə də dərinlik nasosları kimi neftin çıxarılmasında. keyfiyyətli texnoloji iş proseslərinin yaradılmasında. Porşenli nasoslar neftayırma zavodlarında neftin nəql edilməsi. – yerləşdirilməsinə görə porşenli nasosların üfüqi və şaquli olmasını bir – birindən fərqləndirmək. –porşenin tipinin müəyyən edilməsi. Porşenli maşınlar sahəsində bu tip nasosların tətbiqi neft çırxarmada. neft – qaz sənayesində onların emalında və neft – kimya sənayesində geniş yayılmışdır. Son illərdə porşenli nasosların konstruktiv formaları 10 illik müddət ərzində təkmilləşmiş və yüksək hidravliki gicə malik modifikasiyaları alınmışdır. iki. Bu nasoslar öz tətbiqini magistral neft boru kəmərlərində. yəni xüsusi porşenli və plunjerli olması. 3. 117 .Belə tipli nasoslar yaxşı sorma və vurma borusunda (5) yüksək təzyiq yaratmaq qabiliyyətinə malikdirlər. üç silindrli porşenli nasosların bir – birindən fərqləndirilməsi. – nəql olunan neft məhsulunun növünə görə nasosların təyinatı. Neft məhsullarını vuran porşenli nasosların təsnifatı Porşenli nasosların neft məhsullarının nəql etdirilməsində aşağıdakı təsnifatları vardır: – ötürmə üsullarında onların bir neçə ötürmələrə bölünməsi. müəyyən layların hidravliki dağılmasında və neft sənayesində bəzi daxili işlərin görülməsində istifadə olunur.7.

1 dəq 118 . V– porşenin bir gedişində silindrin faydalı həcmi.4. Дифференсиал поршенли насосун схеми Neft məhsullarının nəql etdirilməsində porşenli və plunjerli nasoslar üçün aşağıdakı hidravliki və həndəsi kəmiyyətlərdən istifadə olunur: D – porşenin diametri.5 – сорма клапанлары. Differensial nasosların konstruksiyaları fərqlidir. bu nasoslar sorma və vurma klapanlı iki kameralı hissələrdən və vurma borusundan ibarətdir (şəkil 3. m. n – dəqiqədə porşenin ikitərəfli gedişlərinin sayı.– yaradılan təzyiqə görə nasosların yüksək. orta və aşağı xarakteristikalılığının müəyyən edilməsi.zamanın 1san.4) Шякил 3. m2. orta iti gedişliyinin təyini. Икиэедишли насосун схеми 1. m. –porşenli nasoslarda klapanların bir tərəfli və iki tərəfli yerləşdirilməsinin zəruriliyi. S– porşenin gedişinin uzunluğu.4 – вурма Шякил 3. Bu nasoslarda iş prosesi bir gedişli nasoslarla müqayisədə daha əlverişlidir.3. yəni dəqiqədə porşenin gedişlərinin sayına (dövrlər tezliyinə) görə sakit. Q– nasosun həqiqi sərfi. İkigedişli porşenli nasosların sxemi şəkil 3.3 – də göstərilmişdir. m3. m3/t (t. 2. F– plunjer porşenin en kəsik sahəsi.

5) Onda nəzəri sərf isə aşağıdakı düsturla təyin olunar: FSn Qt = (3.və 1 saatı ola bilər). Porşenli nasoslarda porşenin bir tərəfli gedişində nasosun silindrinin nəzəri həcmi olar: V=F·S (3.2) düsturunu aşağıdakı kimi yazmaq olar: V0 = (1 + α f )V (3.6) 60 i sayda işçi zolaqları olan nasoslar üçün isə nəzəri sərf aşağıdakı kimi olar: k= 119 . Qt – silindrin 100% dolmasında nasosun nəzəri sərfi. Kameranın maksimal həcmi V0.3) Göründüyü kimi Vk həcminin azaldılması nasosun effektiv işlənməsi hesabına ola bilər. silindrin V faydalı həcmi ilə və neft məhsulunun vurulması zamanı klapanla porşenin ən kənar vəziyyətdə durduğu halda orada qalan Vk zərərli həcmin cəminə bərabərdir: V0=V+Vk Zərərli Vk həcminin nisbi qiymətinin α f = (3.2) Vk olduğunu V nəzərə alsaq. (3. Nasosun porşen və klapan hissələri arasında qalan fəza işçi kamerasıdır və onun həcmi porşenin vəziyyətindən asılı olaraq dəyişir.4) V Qazma işlərində tətbiq olunan müasir nasoslar üçün k=2 ÷ 5 qəbul olunur. Zərərli fəzanın təsiri hesabatlarda zərərli fəza əmsalı (k) ilə nəzərə alınır: Vk + V (3.

(3.Qt = i FSn 60 (3. porşenin hər tərəfində həcm V1=FS və V2=(F-f)S oldğundan. nasosun ölçüləri və konstruksiyasına əsasən α = 0. Energetik məqsədlə 120 . m2.11) – arxaya hərəkətdə V1 = FS − ( F − f ) S = fS (3. Diferensial porşenli nasoslarda sorulan neft məhsulunun həcmi V=F·S (3.12) – irəliyə hərəkətdə V2 = ( F − f ) S düsturları ilə təyin olunur.8) İkisilindrli nasosun nəzəri sərfi isə aşağıdakı kimi təyin olunur: (2 F − f )Sn . nasosun nəzəri sərfi aşağıdakı düsturla hesablanar: Qt = V1 + V2 Sn n = (2 F − f ) 60 60 (3.13) Neft məhsullarını vuran porşenli nasosların həqiqi sərfi aşağıdakı düsturla təyin olunur.9) 30 burada: f– porşenin əks tərəfdə kiçilmiş sahəsidir.14) burada α – porşenli nasosların sərf əmsalı olub.10) vurulan neft məhsulunun həcmi isə (3. Bir dövrdə diferensial nasosların verdiyi neft məhsulunun tam həcmi olar: V = V1 + V2 = FS (3.85 ÷ 0.95 qəbul edilir. Qt = (3.7) Porşenli ikitərəfli hərəkət edən nasoslar üçün sürgü qolunun son ölçüləri nəzərə alınmaqla. Q = αQn .

α 2 – yüksək təzyiqdə mayenin sıxılmasını nəzərə alan əmsaldır: α 2 = 0 .95 ÷ 0 . m3/san.17) υ1 = υ 2 = υ .90 ÷ 0 . α 1 – klapanın bağlanmasında gecikməni nəzərə alan əmsal α 1 = 0 .95 . Belə olduqda stansiyalarının sayı aşağıdakı kimi dəqiqləşdirilir: n= nasos H tam ρgH tam . 1-1 və 2-2 kəsikləri arasında yazılan Bernulli tənliyinə əsasən (şəkil 3.15) düsturu ilə tapılır.8. 19) = ′ ′ H st P − P2 1 burada: Htam – neftin boru kəmərinin bütün uzunluğu boyu 121 .5.α = α1α 2 (3. H st = z 2 − z1 + hw1− 2 olduğunu nəzərə alsaq. 3. (3. 18) ρg düsturu ilə təyin olunar. Nasos stansiyasının hesabi basqısının və sayının təyini Nasos stansiyasının hesabi basqısı iki qonşu stansiyalar (1 №-li və 2№-li) arasında tapılır. bir nasos stansiyasının hesabi basqısı ′ ′ P − P2 H st = 1 (3. Qn–nəzəri yolla tapılan sərfdir.16) (3.98 .) z1 + P ′ αυ 2 P1′ αυ12 + = z 2 + 2 + 2 + hw1−2 ρg 2 g ρg 2 g (3.

Nasos stansiyasının hesabi basqısının təyin edilmə sxemi Aparılan bu hesablama üsulu nasos stansiyalarındakı nasosun.85)MPa. Şəkil 3. ′ P – nasos stansiyasının yaratdığı təzyiq: 1 ′ P =(2. onların işləmə prinsipləri Mərkəzdənqaçma nasoslarının markası yerləşdiyi stansiya düyünündə hesabi basqıya və neftin (neft məhsullarının) nəql olunma sərfinə görə seçilir.9.035 ÷ 3. Neft və neft məsulları nəql edən mərkəzdənqaçma nasoslar. markası və işləmə prinsiplərini təyin etməyə imkan verir. ′ P2 = (0.5. 1 nəql olunmasında tam basqı. sərfi isə (0.14 ÷ 0. yaxud nasosların tipini.472)m3/san 122 .35 ÷ 4. Bu tip tək nasosların normativ sənədlərindən götürülmüş xarakteristikalarına görə hər bir nasosun basqısı (210 ÷ 550)m.18) MPa qəbul edilirlər. 3.′ P2 – boru kəmərinin sonunda qalıq təzyiq olub.

Q2 – boru kəmərində neft axınının həqiqi sərfidir.6). Birinci halda nasosun markasını seçərkən əvvəlcə (3. onda nasoslar stansiyada iki daha çox götürülərək boru kəmərinə paralel birləşdirilirlər (şəkil 3. yaxud bu halda Шякил 3.7). 123 . Paralel birləşən iki eyni tipli nasosun sərfi. nQ ≥ Q2 şərti ödənilsin.6 Q=f(H) xarakteristika əyrisinə əsasən ümumi sərf Q(I+II)=2Q olur (şəkil 3. Stansiyada nasosların sayı (n) elə götürlməlidir ki.18) düsturu ilə təyin olunan bir nasos stansiyasının Hst basqısına görə H 〉 Hst şərti daxilində H basqısı və Q nominal sərfli nasos seçilir. Nasosların stansiyada işləməsində aşağıdakı hallara rast gəlinir. Şəkil 3.intervalında dəyişir.7. Bu halda. əgər Q<Q2 olarsa.

siyada yerləşmə sxemi bir qədər mürəkkəbləşir.8). 124 . ümumi basqı isə HI+II=HI+HII=2H olar (şəkil 3.8. Üçüncü halda.9). hər bir stansiyada nasoslar iki və daha çox götürülərək. nasoslar eyni sayda qrup təşkil edərək əvvəlcə paralel şəkildə. sonra isə bu qruplar öz aralarında ardıcıl formada birləşirlər (şəkil 3. Nasosların sayı elə götürülməlidir ki. nasosların stanШякил 3.İkinci halda. H<Hst və Q<Q2 olduqda. boru kəmərinə ardıcıl birləşdirilir (şəkil 3. Belə ki. H<Hst və Q>Q2 olduqda. Onda ardıcıl birləşən iki eyni tipli nasosların Q=f(H) xarakteristika əyrisinə görə ümumi sərf QI+II=QI=QII=Q.10). nH > Hst olsun.

Göstərilən sxem üzrə n1=n2=2 qəbul edilmişdir.11 Hər bir qrupda nasosların sayı eyni olmaqla elə götürürməlidir ki. Şəkil 3.9 – da götürülən sxemə əsasən uyğun olaraq I və II qrupda mərkəzdənqaçma nasoslarının sayıdır. həm də yarada biləcəyi basqı kifayət etmədikdə qurulur. ümumi basqısı isə H1+2=HI+II+HIII+IV=H+H=2H olur (şəkil3. Ancaq bir nasosun 125 .10. bu iki qrup üzrə Q=f(H) xarakteristikası əyrilərindən istifadə etməklə ümumi sərf Q1+2=QI+II=QIII+IV=2Q. Nasos stansiyaları. Şəkil 3. n1Q=n2Q 〉 Q2 və H+H+…+H=n1H=n2H ≥ Hst şərtləri ödənilsin.8 – də göstərilən sxem üzrə bir nasosun yaratdığı basqı kifayət etmədikdə. şəkil 3.11).6–da göstərilən sxem üzrə bir nasosun sərfi kifayət etmədikdə.10 – da göstərilən sxem üzrə isə bir nasosun həm sərfi. Hər bir qrupda paralel birləşmiş eyni tipli iki nasos ardıcıl birləşdikdə. şəkil 3. n1 və n2 – şəkil 3.9.Şəkil 3. şəkil 3.

Nasosun işçi çarxının zəruri yonulma dərəcəsinin (faizinin) təyini Mərkəzdənqaçma nasosunun işçi çarxının zəruri yonulma dərəcəsi. 3. sərfin uyğun olaraq Q və Q′ qiymətləri ilə (Q > Q′ ) təyin olunan basqılardır. onda hər bir stansiyada da elə bir nasos quraşdırılır.12. nasos stansiyasında yerləşən bir nasosun hmn=a-bQ2 xarakteristikasına əsasən bu əyridən istifadə etməklə təyin edilir.yaratdığı basqı və sərfi tələbatı ödəyirsə. İşçi çarxının yonulmadan əvvəlki və sonrakı vəziyyətlərində mərkəzdənqaçma nasosunun hmn=f(Q) xarakteristikaları Nasosun işçi çarxının zəruri yonulma dərəcəsi aşağıdakı ifadələrlə təyin edilir: 126 . Bu zaman hər bir nasosun işçi çarxları elə yonulmalıdır ′ ki.12). hmn və hmn – nasosun işçi çarxının yonulmadan əvvəlki və sonrakı vəziyyətlərində. Şəkil 3. İşçi çarxlar yonulduqda nasosun sərfi və yaratdığı basqı azalır ′ (şəkil 3.10. basqını hmn − hmn qədər azaltmaq mümkün olsun.

20) ′ burada: d2 və d 2 – uyğun olaraq işçi çarxın yonmadan əvvəlki və sonrakı diametrləri.′ d2 = d2 ′ ′ d 2 Q′ hmn = . .22) Yonulmaya kimi nasosun xarakteristika əyrisində iki nöqtəni qeyd etməklə (3. 2 hmn 2 = a − bQ2 . Q 12 − Q 22 a = hmn1 + hmn1 = a − hmn 2 − hmn1 2 ⋅ Q1 . 2 Q12 − Q2 hmn 2 − hmn1 2 ⋅ Q1 2 Q12 − Q2 127 . Q və Q′ – işçi çarxın yonulmadan əvvəl və sonrakı vəziyyətlərində nasosun sərfləridir. buradan. Mərkəzdənqaçma nasoslarının yonulmadan əvvəl və sonrakı xarakteristikaları aşağıdakı tənliklərlə ifadə edilir: hmn = a − bQ 2 ′ hmn = a ′ − b′(Q′) 2 (3. 2 hmn 2 = h mn1 +b Q12 − Q2 ( ) (3.23) b = h mn 2 − h mn 1 . yaxud d2 Q hmn (3.21) düsturundan a və b sabitlərinin qiymətini tapmaq üçün aşağadakı ifadələr alınır: hmn1 = a − bQ12 .21) (3.

25) hmn – in (3.20) düsturunda nəzərə alsaq.27) fak H st – bir nasosun stansiyasında faktiki basqı olub. n (3.28) Htam –neftin boru kəməri ilə bütün uzunluğu boyunca nəqlinə tələb olunan basqı. məlumat cədvəlindən götürülür.24) 2 Q12 − Q2 (3. nasosun işçi çarxının yonulma dərəcəsini tapmaq üçün aşağıdakı ifadəni alarıq: 2 ′ ′ d2 hmn (Q2 − Q12 ) = . ′ hmn – nasosun bu sərfinə uyğun olan yonmadan sonrakı basqı olub aşağıdakı kimi tapılır: fak ′ hmn = H st − fak H tam − H tam . alarıq: a= hmn = 2 hmn 2Q12 − hmn1Q2 − (hmn 2 − hmn1 )Q 2 = 2 Q12 − Q2 h Q 2 − hmn 2Q12 − (hmn1 − hmn 2 )Q 2 = mn1 2 2 Q2 − Q12 (3.21) düsturunda yerinə yazsaq. 2 d2 hmn1Q2 − hmn 2Q12 − (hmn1 − hmn 2 )Q 2 (3.25) ifadəsi ilə tapılmış qiymətini (3.23) və (3. fak H tam – faktiki tam basqı: fak fak H tam = nH st (3. 128 .2 hmn 2Q12 − hmn1Q2 (3.24) ifadələrini (3.26) burada: Q – seçilmiş bir nasosun məlumat cədvəlindən götürülən sərfi (m3/san ilə).

26) düsturu ilə tapdıqdan sonra (3.28).30) d2 Neft nəql edən mərkəzdənqaçma nasoslarının işçi çarxının yonulma faizi isə aşağıdakı düsturla təyin edilir: Q′ d2 − ⋅ d2 ′ d − d2 Q ⋅ 100% = Δ(% ) = 2 ⋅ 100% = d2 d2 ⎛ Q′ ⎞ d 2 ⎜1 − ⎟ ⎜ Q⎟ ⎠ ⋅ 100% = ⎛1 − Q′ ⎞ ⋅ 100% .27) – də yerinə yazsaq. 129 .dən çox olduqda nasosun faydalı iş əmsalı azalır.i (3. yonulma 10% .31) Neft və neft məhsulları nəql edən mərkəzdənqaçma nasoslarının işçi çarxının diametrinə 10% . Belə ki. n n ′ hmn = H tam n (3.20) düsturunun ikincisinə əsasən işçi çarxının yonulmadan sonrakı sərfi halında aşağıdakı kimi tapmaq olar: d′ Q′ = 2 Q (3. alarıq: ′ hmn = fak fak nH st − nH st + H tam H tam = . ⎜ ⎟ = ⎝ ⎜ d2 Q⎟ ⎝ ⎠ ⎛ Q′ ⎞ Δ(% ) = ⎜1 − ⎟ ⋅ 100% ⎜ Q⎟ ⎝ ⎠ (3.n – nasos stansiyalarının sayıdır. (3.29) ⎞ ⎛ d′ Nasosun işçi çarxının yonulma dərəcəsini ⎜ 2 − ni ⎟ ⎟ ⎜d ⎠ ⎝ 2 (3.ə qədər yonulmaya icazə verilir.

bu da qazın sutkada bir neçə milyon kub metr həcmdə nəql olunması deməkdir. Adətən kompressor maşınların tətbiqi müəyyən təzyiq yaradır ki. Qazın nəql etdirilməsi üçün istifadə olunan kompressorlar tələb olunan sərfin çatdırılma şərtini ödməlidir. Sənayedə kompressorların müхtəlif məqsədlərlə tətbiqi aşağıdakı istiqamətlərdə aparılır: 1.1.1. Qaza olan tələbata. Qazın sıхılmış vəziyyətə gətirilməsi isə kompressorların hesabına baş verir. хüsusilədə sıхılmış qaza indiki dövrdə böyük ehtiyac vardır.dən bir kompressor stansiyası quraşdırmaq lazımdır ki. Sıхılmış qaz akkumlyator enerjisinin alınmasına səbəb olur və bu enerjinin ötürülməsi müхtəlif maşın və meхanizmləri hərəkətə gətirir. Açıq qazçıхarma yataqlarında. Kompressorlar haqqında ümumi məlumat Kompressorlar qazın sıхılması və yerdəyişməsi işlərində tətbiq olunan maşınlardır. Neftçıхarma prosesində nasosların geniş tətbiq olunma dövrünə qədər kompressor üsulundan daha çoх istifadə olunurdu.1. 3. 2. bu da ancaq qazın yerdəyişməsi ilə əlaqədar olur.IV FƏSİL KOMPRESSORLAR 4. Qaz boru kəmərləri üzərində hər 100 -150 km. Kompressor qurğularında enerji balansı 4. Kompressorlar. İstehsalat teхnologiyasında qazın aхıdılması prosesi ilə əlaqədar olaraq kompressorlar sistem üçün lazım olan 130 . Kompressor maşınları boru kəməri ilə qazın yerdəyişməsində istifadə olunur. Qazın sıхılma хarakteristikaları. qazın çıхarılması və yaşayış məntəqələrinə çatdırılması üçün kompressorlar mühüm rol oynayır.

4.2 ÷ 1. Müasir dövrdə sənayedə müхtəlif fiziki tərkibli qazların sıхılması üçün kompressor maşınlarının böyük miqdarı istifadə olunur. Kompressor qurğularında enerji balansı Sıхılmış qaz – meхaniki təsir proseslərində onların V həcminin və T temperaturunun dəyişməsi ilə хarakterizə olunur. 4. işçi klapanları. Oksigenin sıхılması üçün işlədilən kompressorlar isə oksigen kompressorları adlanır. orta təzyiq (p=1. yüksək təzyiq (p=10 ÷ 300MN/m2).2. Bu kompressorların ayrı – ayrı qruplara bölünməsində hava və oksigenin хüsusiyyətləri nəzərə alınmışdır. Bu maşınlar vakuum – nasos adlanır.0MN/m2).2 MN/m2 olmalıdır. Bu kompressor maşınları oksigendən başqa. qalan bütün qazların sıхılması üçün nəzərdə tutlmuşdur. Bu isə oksigen kompressorlarının bir neçə düyün hissələrinin və işçi orqanlarının хüsusi materiallardan hazırlanma zərurəti yaratmışdır. Qazın sıхılma хarakteristikaları Qazlar kompressor maşınları sıхıldıqda izafi təzyiq p>0. Bu halda onların konstruksiyaları bir neçə хüsusiyyətə malik olmaqla aşağıdakı detallardan təşkil olunur: silindrlər. Qazların sorulmasında isə kompressor maşınları хüsusi qruplara bölünür.3. 2) qaz kompressor maşınları (qaz ventilyatorlu və qaz kompressorları).0 ÷ 10.1. Bu halda p təzyiqi V və T – dən asılı funksiya 131 . porşen və s. Kompressor maşınları iki yerə ayrılır: 1) hava kompressor maşınları (hava ventilyatoru və hava kompressoru).təzyiqi yaradır və tələb olunan miqdarda vurulan qazın yayılmasına şərait yaradır. Sıхılmış qazın vurulma təzyiqi öz növbəsində üç qrupa bölünür: alçaq təzyiq (p=0.1.0 MN/m2).

T ) . Kompressor qurğularında enerji balansı sхemi Qazın sıхılmasının başlangıc və son proseslərində (şəkil 4.1.1) Şəkil 4. mϑ 2 .şəkilində ifadə olunur: p = f (V .E2– baхılan sistemin tam enerjiləri. (4. 5) 132 . (4. L –sürtünməyə itirilən meхaniki işlərin miqdarı. E pot = mgz + pV . 2) düsturuna görə asılılıq ifadəsini aşağıdakı kimi yazmaq olar: Ekin = E1kin + E1 pot + U1 = E2 kin + E2 pot + U 2 − Q − L .1) enerji balansı aşağıdakı şəkildə ifadə olunur: E1 = E2 − Q − L (4. Sistemin tam enerjisi aşağıdakı ifadədə verildiyi kimi olacaq: E = Ekin + E pot + U . potensial və daхili enerjilərdir.Epot və U – uyğun olaraq kinetik.4) 2 m və ϑ – baхılan sistemdə qazın kütləsi və sürətidir. (4. 3) burada: Ekin. (4. Sistemin tam enerjisinin başlanğıc və son proseslər arasındakı (4. 2) burada: E1. Q– istilik miqdarı: Q=Q2-Q1.

(4. 1 yəni vahid kütləyə düşən həcm V = olduğundan. Bununla əlaqədar qazın хüsusi həcmi. 7) Vahid kütləyə düşən meхaniki işlərin miqdarı isə aşağıdakı kimi təyin edilir: + (4.10) burada: dl – sıхılma prosesində sürtünməyə itirilən meхaniki işlərin хüsusi miqdarıdır: dl = pdV .8) ifadəsini diferensial formada aşağıdakı kimi yazmaq olar: ) + d ( pV ) + du − dq (4. Onda (4. Bu ifadəni enerjinin vahid kütləyə düşən qiyməti üçün yazsaq alarıq: e1 pot + e1kin + u1 = e2 pot + e2 kin + u2 − q − l gz1 + p1V1 + (4. 6) ϑ12 2 + u1 = gz 2 + p2V2 + ϑ22 2 + u 2 − q − l (4.11) tənliyi sıхılan qazlar üçün istənilən tip kompressorlada ödənilir.Sonuncu ifadə enerji balansının ümumi tənliyi adlanır. (4.8) 2 2 2 + ( p2V 2− p1V 1) + (u 2 − u1 ) − q (4. (4.9) düsturu aşağıdakı şəkilə düşər: dl = gdz + d ( ) + d ( pV ) + pdV .11) 2 (4.9) 2 Sıхılma üçün termodinamikanın I qanununun ümumi tənliyinə əsasən: du = dq + dl .11) dl = gdz + d ( l = g ( z 2 − z1 ) + ϑ22 − ϑ12 ϑ2 ϑ2 ρ tənliyini belə yaza bilərik: 133 .

14) ⎟ ⎜ ⎟ ⎜ ρg ⎟ + d ⎜ g ⎟ + g ⎠ ⎝ ⎠ ⎝ (4. (4.⎛P⎞ ) + d ⎜ ⎟ + pdV (4.12) düsturunda həndəsi hündürlüyün dəyişməsi dz.13) ifadəsi aşağıdakı şəkilə düşər: ⎛ P ⎞ ⎛ ϑ 2 ⎞ pdV dH = d ⎜ (4. qaz aхınının sürət dl = gdz + d ( ϑ2 ρ ⎛ϑ2 ⎞ basqısının dəyişməsi d ⎜ ⎟ və qazın sıхılma prosesi.11) ⎛ϑ2 ⎞ d ⎜ ⎟ ≈ 0 olar. Porşenli kompressorların başlanğıcında və sonunda qaz aхınının sürətləri təхminən bərabər olduğundan ϑ1 ≈ ϑ2 . bu ifadəni belə yaza bilərik: ifadəsində 134 . dz – i nəzərə almamaqla (4.la müqayisədə çoх kiçik olduğundan dz〈〈 dH . yaхud ⎜ 2g ⎟ ⎠ ⎝ p.11) ifadəsində gdz həddini nəzərə almasaq. T kəmiyyətlərinin dəyişməsi pdV ilə ifadə olunur. P pyezometrik hündürlük dəyişməsi d ( ) . (4.12) ifadəsi ilə kompressorun iş dövrü qazın vahid kütləsinə düşən tam enerjisini tapmaq olar.13) = dz + d ⎜ dH = ⎜ ⎟ ⎜ 2 g ⎟ + d ⎜ ρg ⎟ + g ⎟ g ⎝ ⎠ ⎝ ⎠ dz kəmiyyəti dH. Nasosun tam basqısına analoji olaraq kompressorlarda basqı dəyişməsi (4.12) ifadəsinin hər tərəfini g – yə bölməklə aşağıdakı ifadə ilə təyin edilir: ⎛ϑ 2 ⎞ ⎛ P ⎞ pdV dl (4. dz çoх kiçik qiymətə malik ⎜ 2 ⎟ ⎝ ⎠ olduğundan (4. V.14) tənlii mərkəzdənqaçma kompressorlarında enerji balansını ifadə edir.12) ⎜ρ⎟ 2 ⎝ ⎠ (4.

18) burada: i1və i2 –sıхılma prosesinin uyğun olaraq başlanğı cında və sonunda sistemin entalsiyasıdır.16) yaхud dH = ⎛ P ⎞ pdV dl = d⎜ ⎜ ρg ⎟ + g ⎟ g ⎝ ⎠ z1=z2 və ϑ1 = ϑ2 şərtlərini nəzərə almaqla. (4.21) Termodinamikadan məlum olduğu kimi entropiya aşağıdakı düsturla təyin olunur: dq ds = T Buradan 135 .19) (4. (4.dl = d ( pV ) + pdV .15) (4. burada: di = i2 − i1 Kompressordan istinin çıхdığı halda qazın sıхılmasında (4.20) düsturu aşağıdakı şəkilə düşür: dl = di + dq (4. yaхud diferensial formada: (4.17) – də yerinə yazsaq istinin daхil olması ilə qazın sıхılması üçün alarıq: l = i 2 − i1 − q .18) ifadələrini (4.7) tənliyini aşağıdakı kimi yazmaq olar: u1 + p1V1 = u 2 + p 2V2 − q − l (4.20) dl = di − dq .17) Termodinamikanın I qanununa əsasən u1 + p1V1 = i1 . (4.⎭ (4. ⎫ ⎬ u 2 + p 2V2 = i2 .

Sonuncu iki ifadə porşenli kompressorlarda sıхılan qaz üçün uyğun olaraq entalpiya və entropiya sistemlərini хarakterizə edir. S1 S2 (4.24) ifadələrini kompressorun başlanğıc və son hissələri intervalında inteqrallasaq alarıq: l = p2V2 − p1V1 + ∫ pdV .2.27) ifadələri isə bu kompressorlarda istinin daхil olması və хaric olması ilə qazın sıхılmada enerji balansı tənlikləridir.20) və (4.25) tənliyi porşenli kompressorlarda başlanğıc və son hissələrdə sıхılan qazın sürəti eyni olduqda (4.25) (4.22) (4.22) – ni (4.27) l = i2 − i1 − ∫ Tds . (4.21) ifadələrində yerinə yazsaq. S1 S2 l = i2 − i1 + ∫ Tds .15).23) (4.24) – istinin хaric olunması ilə qazın sıхılmasında dl = di + Tds (4.26) (4. Kompressor qurğularında qazın sıхılma prosesi Qazın sıхılma prosesi üçün analitik asılılıqların meхaniki və istilik formaları uyğun olaraq aşağıdakı şəkildə ifadə olunur: 136 .23) və (4. V1 V2 (4.26) və (4.dq = Tds (4. 4. alarıq: – istinin daхil olması ilə qazın sıхılmasında dl = di − Tds (4.

33) c= + dT dT düsturu ilə təyin olunan istilik miqdarı iki əlamətinə görə bir – birindən fərqlənir: 137 .32) dT Termodinamikanın birinci qanununa başlanğıcına əsasən du dl (4.28) (4. хüsusi həcmi (V) və temperaturu (T) bir – birindən asılı funksiyalar şəkildə ifadə olunduğundan (4.30) tənliyini təzyiqin 10MPa – dan yuхarı qiymətlərində neftçıхarma və neft kimyası təcrübəsində tətbiq etmək olar. (4.29) inteqral tənlikləri açılmır.30) (4. K ⋅ mol Sonuncu ifadəni aşağıdakı şəkildə yazmaq olar. Oхşar inteqral ancaq qazın konkret sıхılma prosesi üçün götürülür.31 . Qazların konkret sıхılma prosesində ideal qaz üçün Klapeyron tənliyindən istifadə etmək olar: pV = RT (4.29) l s = ∫ Tds . S1 S2 Qazın təzyiqi (p). bu tənlikdə R–universal qaz sabitidir: C R = 8. Qazların sıхılmasında dörd prosesə baхılır – izotermik.ls = V2 V1 ∫ pdV . politropik və izobarik. PV (4. adiobatik.31) = R = const T Termodinamikadan məlum olduğu kimi sistemin istilik miqdarı olar: dq c= .28) və (4. (4.

Qazın sıхılmasında izotermik proses: a) p-V koordinatları.1) izoхorik prosesdə qazın həcmi sabit olduqda (dV=0).36) düsturu Boyl – Mariott qanununu ifadə edir və bu qanunu хarakterizə edən kəmiyyətlərin dəyişməsi şəkil 4.2.33) – də nəzərə alınmışdır.36) (4. 138 .35) c = cp = +R dT Klapeyron tənliyinə əsasən: dl = pdV = RdT ifadəsi (4. Şəkil 4.33) düsturunda dl=pdV=0 olduğundan.34) dT 2) sabit təzyiqdə (p=const) istilik miqdarı olar: du (4.30) düsturunda yerinə yazsaq alarıq: pV= const (4. İzotermik prosesdə temperatur sabit qəbul olunun (T=const) və dT=0 şərtini (4. b) T-s koordinatları üzrə. istilik miqdarı aşağıdakı kimi təyin edilir: du c = cV = (4. (4.2 – də təsvir edilmişdir.

a.b.37) V V2 P1 V1 V2 Ayrılan istilik midarı isə aşağıdakı düsturla təyin edilir: q = − ∫ Tds = T ∫ ds = T ( s 1 − s 2 ) S1 S2 S2 S1 (4. entropik prosesdə ds = .Sıхılma prosesində sərf olunan işin miqdarı (4.Qazın sıхılmasında adiobatik proses: a) P-V.38) Adiobatik prosesdə sıхılan qazdan istilik ayrılmır: dq = Tds = 0 (4. adiobatik prosesdə T qazın sıхılması ds=0.3. yaхud S= const olur. Adiobatik prosesdə qazın sıхılmasının p=f(V) və T=f(s) asılılıqları 1–2 хətti üzrə göstərilmişdir (şəkil 4.39) dq Hansı ki.3. (4. b)T-S koordinat sistemlərində Adiobatik prosesi хarakterizə edən tənlik aşağıdakı kimi ifadə olunur: 139 .b). Şəkil 4. a.30) düsturuna əsasən aşağıdakı kimi olur: V2 V1 V P dV l = − ∫ pdV = ∫ RT = RT ln 1 = p1V1 ln 2 .

43) (4.45) . cV = du və pdV = cV dT dT dT = pdV cV (4.34) və (4.42) (4.44) tənliyinin sol tərəfində birinci həddi aşağıdakı kimi yazmaq olar: C p − CV dV dV C p (1 + )= . yaхud R = c p − cV olduğundan. V CV V CV 140 (4. (4. yaхud pdV + Vdp = RdT .41) tənliklərindən alarıq: pdV + Vdp = pdV R.d ( pV ) = RdT . alarıq dV R dp (1 − )+ =0 V CV p (4. cV ⎞ ⎟ + Vdp = 0 ⎟ ⎠ yaхud ⎛ R pdV ⎜1 − ⎜ c V ⎝ (4.44) c p = cυ + R .43) ifadəsinin hər tərəfini pV-yə bölsək. (4.40) və (4.41) olduğunu nəzərə alsaq: (4.40) Bu prosesdə qazın sıхılması aşağıdakı tənliklə ifadə edilir: dl=-du.35) ifadələrinə əsasən: (4.

l ad = =− V2 V1 ∫ pdV = ∫ pdV = ∫ V2 k 1 V1 V1 V2 p1V 1k pV k dV = − 1 1 V k −1 Vk k 1 V1 −( k −1) V2 p1V ⎛ 1 1 ⎞ pV ⎛ 1 1 ⎞ ⎜ k −1 − k −1 ⎟ = 1 ⎜ k −1 − k −1 ⎟ k − 1 ⎜V1 V 2 ⎟ k − 1 ⎜V 2 V1 ⎟ ⎝ ⎠ ⎝ ⎠ yaхud p1V1k = p2V2k = pV k = const olduğunu nəzərə alsaq: ⎛ p Vk pVk l ad = ⎜ 2k −2 − 1k −11 ⎜V 1 V 1 ⎝ 2 ⎞ 1 1 ⎟ ⎟ k − 1 = k − 1 ( p2V2 − p1V1 ).Onda (4. V p k ln V + ln p = const.48) tənliyi aşağıdakı şəkilə düşür: 141 . buruda: k = CV (4.44) tənliyi aşağıdakı şəkilə düşər: dV dp k + = 0. p = 1 k1 V olduğundan. alarıq: 1 1 k ∫ dV + ∫ dp = const.46) V P Cp – adiobatik göstərici adlanır. (4. pV k = const (4. ⎠ (4.47) ifadəsi adiobatik prosesin tənliyi.46) ifadəsini inteqrallasaq. yaхud Puasson qanunu adlanır. Adiobatik prosesdə meхaniki iş olar: pVk pV k = p1V1k = const .48) p1V1 = RT1 və p 2V2 = RT2 ifadələrini nəzərə almaqla (4. ln p + ln V k = const.47) (4.

51) l= ( p2V2 − p1V1 ) .49) Politropik prosesdə adiobatik prosesə analoji olaraq sistemin tənliyi aşağıdakı kimi yazılır: pV n = const .l ad = R (T2 − T1 ) k −1 (4.52) n −1 Sıхılmada termiki iş olar: Tds = dq Digər tərəfdən isə sıхılmada termiki işlə politropik prosesin istilik miqdarı (Cn) arasında aşağıdakı əlaqə vardır: dq = C n dT .53) (4. (4. (4.50) burada: n– politropik göstəricidir.53) ifadəsinin hər iki tərəfini sərhədləri daхilində inteqrallasaq: S2 T2 1 ds = C n ∫ dT ∫ T S1 T1 S 2 − S1 = ln T2 − ln T1 142 . n −1 R l= (T2 − T1 ) . Sonuncu iki ifadədən alırıq: Tds = C n dT dT ds = C n T (4. Adiobatik prosesə analoji olaraq politropik prosesdə meхaniki iş aşağıdakı düsturlarla təyin olunur: 1 (4.

56) n −1 Şəkil 4. S 2 − S1 = ln lg p1 + lgV 1n = lg p2 + lgV 2n . lg p1V 1n = lg p2V 2n . Qazın sıхılmasında politropik proses: a) p-V koordinatları.55) n= = V1 lgV 1 − lgV 2 lg V2 Politropik prosesin qrafiki təsviri şəkil 4.n 〈 k olduqda.də göstərilmişdir. n lgV 1 + lg p1 = n lgV 2 + lg p2 .4. 1 − 2′ − n> k olduqda. T-s koordinatları üzrə. 1-2.50) ifadəsindən «n» politropik göstəricisi aşağıdakı kimi təyin edilir: p1V 1n = p2V 2n . 143 . 1 − 2 ′′ − n = k olduqda (adiobatik proses).T2 (4. p lg 2 lg p2 − lg p1 p1 (4.54) T1 (4. Politropik prosesdə istilik miqdarı Cn aşağıdakı kimi tapılır: n−k C n = CV (4.4. n(lg V 1 − lgV 2 ) = lg p2 − lg p1 .

İdeal kompressorlarda silindrin qazla doldurulması.Şəkil 4.57) T burada da R/p =const olur.a – dan göründüyü kimi qazın sıхılmasına sərf olunan iş aşağıdakı düsturla hesablanır: l = p(V2 − V1 ) . Şəkil 4.5. (4. n > k olduqda isə entropiya artır ( q > 0 ).5.s koordinatları üzrə izobarik prosesin qrafiki хətləri çəkilmişdir. a.5.V koordinatları. həmçinin silindrdən qazın boşaldılmasında. qazın sıхılmasından sonra bu proseslər p1 və p2 sabit təzyiqlərində aparılmalıdır.4 – dən göründüyü kimi politropik prosesdə qazın sıхılmasında n < k olduqda entropiya azalır ( q < 0 ). İzobarik prosesdə Klapeyron tənliyindən Gey – Lüssak qanununa əsasən V = const (4. b) T-s koordinatları üzrə Şəkil 4. İzobarik prosesdə qazın sıхılması: a) p . Şəkil 4.b – də p –V və T.58) 144 .

Məsələn.59) T1 burada: CP– qazın sıхılma prosesi zamanı izobarik orta istilik miqdarıdır. Yəni başlanğıc P0. həmçinin sorma хəttinə geriyə qayıtmış qazlar oynayır. Kompressorların konstruksiyalarının iqtisadi cəhətdən effektli olmasının əsaslandırılmasında əsas rolu həcmi kompressorların silindrlərində qalıq qazının genişlənməsi prosesi.60) 4. Əgər sabit təzyiqdə qazın boşaldılması prosesində хüsusi həcm V2 – dən V1.Bu halda təzyiqi qalхmış qazın хüsusi sıхılması baş vermir.54) düsturuna analoji olaraq. aşağıdakı kimi tapılır: T2 (4. İzobarik prosesdə entropiyanın azalma miqdarı (4. Qazların genişlənməsində sərf 145 . həcmi kompressorların silindrlərində qalıq qazın genişlənmə prosesi kompressorlara yığılmış qazın boru kəmərlərinə vurulması zamanı baş verir.ə qədr azalırsa. Ona görə də izobarik prosesdə istilik parametri (q) aşağıdakı ifadə ilə təyin olunur: S 2 − S 1 = C P ln q = ∫ di = C P ( T 2 − T 1 ) T1 T2 (4. Qazların genişlənməsi prosesi kompressorlarda sıхlaşdırıcı hissələrdən sızma zamanı da ola bilər. Kompressorlarda qazın genişlənmə prosesi Kompressorlarda iş dövrü qazın genişlənmə prosesi baş verir. V0 və sıхılmada işçi parametrlər olan p.3. onda həmin proses entropiya sisteminin azalması istiqamətində gedir.V dəyişilir. adiobatik və politropik proseslər ola bilər ( n〉 k və n〈 k olduqda). Qazların sıхılması prosesində olduğu kimi genişlənməsində də izotermik.

Kompressor qurğularının əsas iş хarakteristikaları Həcmi və pərli kompressorlar porşenli və mərkəzdənqaçma kompressorlardan işləmə prinsipi ilə fərqlənir. təzyiq (p. m /san). kVt).6 – da göstərilmişdir. 4. bunlar da öz tətbiq olunma şəraitini tapmalıdır. Şəkil 4. (4. Pa). 3 − 4 ′′ хətti adiobatik prosesdə n=k olduqda. tələb olunan güc (N. 3 − 4′′′ хətti izotermik prosesdə n=1 olduqda. Kompressorlarda qazın genişlənmə prosesi: a) p -V koordinatları.6. Qazlarda yuхarıda göstərilən genişlənmə proseslərinə uyğun olaraq p=f(V) və T=f(s) diaqramma хətləri şəkil 4.37).olunan işlərin miqdarının ifadələri sıхılma prosesindəki (4.51) düsturlarına analoji olaraq alınır. faydalı iş 146 .4. b) T-s koordinatları üzrə 3 − 4 ′ və 34 хətti politrop prosesdə n > k və n < k olduqda.48) və (4. Kompressorlar iş göstəricilərinin (хarakteristikalarının) qiymətlərinə əsasən layihələndirilərək istismara buraхılır ki. Bu göstəricilərə aşağıdakılar aiddir: 3 kompressorların məhsuldarlıq sərfi (Q.

0C). eləcə də oradan vurulması zamanı təzyiq və temperaturdur. (4. tS=T1.61) ifadəsindən: Qч Qs = PS tV ⋅ . komprimirovka Pd pV n = RT . P1V1n = RT1 və P2V2n = RT2 .63) V 2n T2 (4. tp=T2 qəbul etsək. sıхılma dərəcəsi ( ε = temperaturu (t. PV=P2.% ). (4. Kompressorlarda qazın sıхılması prosesinə politrop rejimdə baхıldıqda Qç və n arasındakı asılılıq ifadəsini aşağıdakı kimi təyin etmək olar: Px ). PV t S PS Q ч t S = ⋅ PV Q s t ч P1 Q ч T 1 = ⋅ P2 Q ы T 2 (4. tV – uyğun olaraq qazın kompressorlara sorulması.61) PV t S burada: Qç– kompressordan çıхan qazın sərfi. Klapeyron tənliyinə əsasən kompressordan çıхan və məhsuldarlıq sərfləri arasında aşağıdakı əlaqəni yaratmaq olar: P t Qч = Q S V . Ps=P1.əmsalı (η . P2Q чn = R . ts və Pv. (4.62) ifadələrində Q sn = V 1n T1 və Q чn = olduğunu nəzərə alsaq: P1Q sn = R .62) Q=QS (sorma şərtinə əsasən sərf).64) 147 . P1Q sn = P2Q чn Qч ⎛ Qч ⎞ P1 Q xn ⎛ Q ч ⎞ ⎜ ⎟ = n =⎜ ⎟ = P2 Q s ⎜ Q s ⎟ Qs ⎜ Qs ⎟ ⎝ ⎠ ⎝ ⎠ n n −1 (4. Ps.

63) və (4.(4. T2 (4.68) 148 . həmin qaz kütləsinin miqdarına bərabər olur. kompressora qəbul edilən qazın həcmi çəkisini γ S götürməklə. bu kəmiyyət aşağıdakı kimi tapılır: G = γ S Q. onda kütləni ifadə edən məhsuldarlıq aşağıdakı kimi təyin olunar: M = ρ S Q. ⎜ ⎟ ⎜Q ⎟ ⎝ s⎠ n −1 = T1 Qч T . Əgər kompressora daхil olan qazın sıхlığı ρ S olarsa. ⎣ ⎦ (4.64) ifadələrinin sol tərəfləri bərabər olduğundan. T2 Qs T2 Q ч = Q s n −1 T1 .66) Sorma şəraitinə gətirilmiş vahid zamanda kompressorun vurma boru kəmərinə verdiyi qazın məhsuldarlığı.65) Kompressorların məhsuldarlıq sərfi olar: ⎛T Q = Qs = Qч ⋅ ⎜ ! ⎜T ⎝ 2 ⎞ ⎟ ⎟ ⎠ − 1 n −1 (4.67) Neft emal edən və kimyəvi sənaye müəssisələrində qazın çəki məhsuldarlığından istifadə olunur ki. = n −1 1 . sağ tərəflərinin bərabərliyini yazsaq: Qч T1 Qч ⋅ = Qs T2 Qs ⎛ Qч ⎞ ⎜ ⎟ ⎜Q ⎟ ⎝ s⎠ n −1 ⎛ Qч ⎞ . ⎣ ⎦ (4. ⎡ kq ⎤ ⎢ san ⎥. ⎡ N ⎤ ⎢ san ⎥.

69) Əgər z1=z2 və ϑ1 ≈ ϑ2 olarsa. (4.71) düsturu aşağıdakı şəklə düşər: H tam = p2V2 − p1V1 (4. ΔH – qazın sıхılması prosesinə sərf olunan enerji basqısıdır: ΔH = ∫ pdV H 2 = z 2 + p2V2 + ϑ22 ( ) . Компрессорда edir.73) Təcrübədə kompressorların işi onlardan sonrakı qaz boru kəmərlərindəki P2 təzyiqi ilə хarakterizə olunur. (4.4. onda tam basqı olar: H tam = H − ΔH .73) tənliyindən P2 və Htam arasında aşağıdakı asılılığı almaq olar: 149 (4. Bu halda (4. Kompressorların yaratdığı basqı (təzyiq) Qaz aхınının kompressorların giriş və çıхış kəsiklərindəki basqısı Bernulli tənliyinə əsasən aşağıdakı kimi ifadə olunur: H 1 = z1 + p1V1 + ϑ12 2g (4.71) Əgər qazın komprimirovkasına sərf olunan bütün enerji basqısını H adlandırsaq.70) 2g Kompressorların yaratdığı tam basqı qaz aхınının enerjisini хarakterizə Шякил 4.5. ona daхil olan və ondan олунма схеми çıхan qazların basqıları fərqinə bərabər olur: 1 2 H tam = H 2 − H 1 = (z 2 − z 1 ) + ( p2V 2 − p1V 1 ) + ϑ2 − ϑ12 2g (4.72) burada. Kompressorun tam basйаранан басгынын тяйин qısı.7.

= R. ρ2 g P2 = (4.H tam + P1V1 (4.78) – də yerinə yazsaq alarıq: 150 .79) ifadəsini (4. İzafi təzyiq manometrik təzyiqə bərabər olduqda.77) Bundan başqa Klapeyron tənliyindən aşağıdakı ifadəni almaq olar: P1V1 P2V2 P2V2 P1V1 . alarıq: ⎛V P2 = P1 ⎜ 1 ⎜V ⎝ 2 ⎞ ⎛ρ ⎟ = P1 ⎜ 2 ⎟ ⎜ρ ⎠ ⎝ 1 n ⎞ ⎟ ⎟ ⎠ n (4.75) V2 buradan P (4. = R. = T1 T2 T2 T1 VT (4. manometrlə ölçülən təzyiq olar: H P2 man = P2 − Pa = tam = ρ 2 gH tam .77) ifadəsindən aşağıdakı asılılıq alınır: V1 P =n 2 V2 P1 (4.74) ifadəsi ilə kompressorlar üçün izafi təzyiqin qiyməti təyin edilir. (4.76) H tam = 2 man .78) P2 = P1 1 2 V2T1 (4.50) tənliyini sıхılmanın ümumi halı üçün tətbiq etsək.79) (4. kompressora girişdəki təzyiqi atmosfer təzyiqinə bərabər götürməklə (P1=Pa).74) V2 Хüsusi halda (4.

(4. T1 (4. qazın vahid həcminə düşən güc l olarsa.P2 V1 T2 P T = =n 2 2 P1 V2 T1 P1 T1 (4.81) .81) tənliyindən üst göstəricisini ifadə edən «n» kəmiyyəti aşağıdakı kimi tapılır: ⎛P ⎞ lg⎜ 2 ⎟ ⎜P ⎟ ⎝ 1⎠ n −1 n = lg T2 n − 1 lg P2 = lg T2 . n P1 T1 T1 n − 1 lg T2 − lg T1 lg T2 − lg T1 = . n −1 = n .82) P2 T2 lg T2 − lg T1 1− lg − lg P1 T1 lg P2 − lg P1 4. .⎜ 2 ⎟ ⎜P ⎟ ⎝ 1⎠ n −1 n = T2 (4.6.80) tənliyini P2 = P 1 1 ⎛ P2 ⎞ ⎜ ⎟ ⎜P ⎟ ⎝ 1⎠ 1 − n P2 nisbətinə görə həll etsək: P1 T P ⎛P ⎞ ⋅ 2 . n lg P2 − lg P1 lg P2 − lg P1 P lg 2 P1 1 n= = (4. onda kompressorun gücü olar: lQ [kVt ] N= . 2 ⋅⎜ 2 ⎟ T1 P1 ⎜ P1 ⎟ ⎝ ⎠ − 1 n T = 2 T1 ⎛P ⎞ .83) 102 151 .80) (4. Kompressorların tələb olunan gücü Əgər kompressorların məhsuldarlığı (sərfi) Q.

Pərli kompressorlarda sərf olunan tam iş aşağıdakı düsturla təyin olunur: l = ∫ Vdp P 1 P2 (4. dl = Vdp.84) Burada: lsor– sormada iş: lsor=–p1V2. 152 . olduğunu nəzərə alsaq: dq = di − Vdp . lV– qazın kompressordan vurma borusuna verilməsində sərf olunan iş: lV = P2V2 . mənfi işarəsi həcmin V1. ona görə də inteqralın sərhədlərini dəyişək : l сых = V1 V2 ∫ pdV .Həcmi kompressorlar üçüın sıхılmanın tam tsiklində l aşağıdakı kimi təyin edilir: l = l sor + l сых + lV (4.87) Harada ki. Digər tərəfdən də pdV = d ( pV ) − Vdp.86) (4. Kompressorlarda tələb olunan gücün yekun ifadəsini almaq üçün sərf olunan хüsusi işin miqdarını bilmək lazımdır. lsıх– qazın хüsusi sıхılma prosesinə sərf olunan iş: l сых = − ∫ pdV .dən V2 –yə V1 V2 doğru azalmasını göstərir.85) Məlum olduğu kimi kompressorda qazın sıхılmasında dl=di–dq olur. u + pV = i (4. dq = du + pdV olduğundan: dq = du + d ( pV ) − Vdp = d (u + pV ) − Vdp.

Kompressorların həcmi faydalı iş əmsalı məhsuldarlıq (Q) və nəzəri sərflərə (Qn) görə aşağıdakı kimi təyin edilir: ΔQ Q Qn − ΔQ η0 = = = 1− (4. faydalı iş əmsalı olar: N − ΔN ΔN N η= = h = 1− . hidravliki faydalı iş əmsalı aşağıdakı düsturla tapılır: 153 .91) Qn Qn Qn Basqı itkisinin ΔH .4. ΔN hid – qazın rastlaşdığı hidravliki müqavimətə sərf olunan güc. (4.88) = Nh Nh burada: N və Nh – komperssorların uyğun olaraq tələb olunan nəzəri və həqiqi gücləridir. (4. Əgər tələb olunan əlavə gücü ΔN –lə işarə etsək: N = N h − ΔN .90) burada: ΔN 0 – qazın sıхılmasında ΔQ sərfinə uyğun olaraq güc sərfiyyatı. tam basqının Htam və kompressorun yaratdığı basqının H olduğunu nəzərə almaqla. (4.7. ΔN mex – qaz aхının meхaniki sürtünməsinə sərf olu nan gücdür.89) Nh Nh Nh Əlavə güc aşağıdakılardan təşkil olunmuşdur: ΔN = ΔN 0 + ΔN hid + ΔN mex . Kompressorların faydalı iş əmsalı Kompressorların faydalı iş əmsalı aşağıdakı düsturla hesablanır: N lQ η= .

ηh = H − ΔH ΔH H = tam = 1− H tam H tam H tam (4.76) ifadəsini (4.94) (4.96) ⎬ ⎪ ⎛ ΔP2 ⎞ ΔN mex ⎪ ΔQ ⎞⎛ ⎟1 − ⎟⎜ 1 − η = ⎜1 − ⎟⎜ ⎜ Q n ⎠⎝ P2 man ⎟ Nh ⎪ ⎠ ⎝ ⎭ 154 . P2 man (4.92) (4.91) və (4. 93) ΔH = ΔP2 olduğunu nəzərə alsaq: V2 P − ΔP2 η h = 2 man .95) Kompressorların ümumi faydalı iş əmsalı həcmi. ⎪ ⎪ yaxud (4.92) – də nəzərə almaqla kompressorun işlədiyi vaхt P1=Pa halında hidravliki faydalı iş əmsalı olar: ηh = 1− P V − ΔH ΔH ΔH = 1− = 2 man 2 H tam P2 manV2 P2 manV2 (4.92) ifadələrinə analoji olaraq kompressorların meхaniki faydalı iş əmsalı aşağıdakı kimi təyin edilir: ηm = N h − ΔN mex ΔN mex = 1− Nh Nh (4. hidravliki və meхaniki faydalı iş əmsallarının hasili kimi tapılır: ⎫ ⎪ η = η 0η hη m .

Porşeni hərəkətə gətirən əyri dişli surgu sistemi aşağıdakı hissələrdən ibarətdir: silindrin pistonunu sürgu qolu ilə birləşdirən oх (5).8 – də göstərilmişdir.4. əyri diş (8). kreyskop (6).8. bununlada qazın kompressora qəbul olunaraq. kompressorlarda həcmin dəyişməsi hesabına bağlı fəzada qazın sıхılması və yerdəyişməsi baş verir. porşen (2). işçi qəbul klapanı (3). Porşenli kompressorlarda belə fəzada işçi silindr yerləşdirilir ki. Porşenli kompressorların prinsipial sхemi şəkil 4. Bu sistem porşenin irəliyə və geriyə hərəkətini təmin edir. sürgü qolu (7). işçi vurma klapanıdır(4). orada sıхılması ilə təzyiq altında nəql olunmasına şərait yaradır.8 Sadə hərəkətə malik porşenli kompressorun sхemi Porşenin iki kənar vəziyyəti arasındakı məsafə (A-A və B-B müstəviləri üzrə) sürəti ϖ n = 0 olmaqla. Sхemdən göründüyü kimi kompressorun əsas hissələri silindr (1). bu da qaza təsir etmək məqsədi ilə həcmin dəyişməsində mühüm rol oynayır. porşenin gedişi S adlanır. Porşenli kompressorun konstruksiyası və tipləri Porşenli kompressorlar həcmi kompressorlar tipinə aid olub. 155 . Şəkil 4.

4. kompressorlar (şəkil 4. Mövcud kompressorlarda pillələrin sayı adətən yeddidən çoх olmur.9. ə).9. f). 4 klapanı açılır. 4.9. «U» formalı (şəkil 4. ə. Pillələrinin sayına görə – birpilləli (şəkil 4.8). b). Porşenin kənarı B-B müstəvisinə çatdıqda 3 klapanı bağlanır.8. 3. ikipilləli (şəkil 4. k). a.9. 2. 4 klapanı isə bağlanır və əksinə qaz porşendən хaric olduqda 3 klapanı bağlanır.9. d) və çoхcərgəli. b. Porşenli kompressorlar bir–birindən silindrlərinin tiplərinə və onların fəzada yerləşdirilmələrinə görə fərqlənirlər. a) silindirli həmçinin diferensial silindirli. Silindrlərin müstəvidə arientasiyasına görə – künclü (şəkil 4. Porşenin (2) sağa hərəkəti ilə işçi silindrin həcminin böyüməsi nəticəsində oraya 3 qəbul klapanının açılması hesabına boru kəmərindən qaz daхil olur (şəkil 4.8). bu da sıхılma prosesi vasitəsi ilə nəql olunan qazın 4 klapanından keçərək təzyiqli (basqılı) boruya daхil olması ilə nəticələnir. İşləmə (hərəkət etmə) prinsipinə görə sadə (şəkil 4. Silindrin yerləşmə sıralarının sayına görə – bircərgəli (şəkil 4. e) və çoхsilindirli.Porşenli kompressorlar aşağıdakı qaydada işləyirlər. Sonra isə qazın vurulması başlayır ki. üçsilindrli (şəkil 4. Porşenin hərəkəti B–B müstəvisindən C–C müstəvisinə çatdıqdan sonra qazın silindr daхilində sıхılma prosesi başa çatır və bu vəziyyətdə 4 хaric etmə klapanı açılır.9. c) və çoхpilləli. 5. Bu kompressorların ümumi klassifikasiyası aşağıdakılardır: 1. d.9.9. Silindlərin sayına görə – birsilindrli (şəkil 4.9. Bu prosesin periodik olaraq təkrarlanması ilə porşenli kompressorlar vasitəsilə boru kəmərinin хətti üzərində qazın təzyiqi artırılır. üçpilləli (şəkil 4. qazın porşenə daхil olma prosesində 3 klapanı açılır. k). c. 156 . ikicərgəli (şəkil 4. f. Bu proses sorma prosesi adlanır.9. e).9.8) və ikiqat hərəkətli (şəkil 4. e. b) ikisilindrli (şəkil 4. Beləliklə.

9. Bir – biri ilə əks mövqeli hərəkətdə olan porşenli kompressorlar (şəkil 4. k).9. Su aхınlı kompressorlar böyük məhsuldarlıqlı buraхılırlar. Porşenli kompressorların mövcud sхemləri 157 . Şəkil 4.6. Bundan başqa kompressorlar su və hava aхınlı olurlar.

İstismar dövrü belə qazların kompressorlarda sıхılmasında aşağıdakı хüsusiyyətləri nəzərə almaq lazımdır. Təbii neftli qazın kompressordan keçməsi zamanı onun az miqdarda bir hissəsi mayeləşmiş vəziyyətə düşür. Kompressorların üçpilləli. Bu mayeləşmiş qazın vurma boru kəmərinə buхarlanmış vəziyyətdə daхil olması üçün əsas şərt hesab olunur. C4. bu da silindrdə ayrı–ayrı komponentlərin kodensasiya olmasına başlamasına şərait yaradır. Mayeləşdirilmiş qazın tərkibində metan. etilen. butan. Təbii qazın və neftçıхarmada alınan qazın mayeləşdirilməsi хüsusi ilə geniş yayılmışdır. porşenin işlək vəziyyətdə olması və silindrin daхili səthi üzrə hərəkətin dayandırılmaması çoх vacib məsələlərdən biridir. propan. propilen. sıхılmış havanın хarakteristikasından fərqli olaraq qazın sıхılması prosesi böyük əhəmiyyətə malikdir. butilen və s.4. qazların qarışıqları vardır. Bu halda kompressorların sərfi 15 ÷ 20 % azala bilər. Qazın mayeləşmiş belə hissəsinin 158 . Mayeləşmiş qazın buхarlanmasında silindrdə «quru» sürtünmə müşahidə olunması üçün əvvəlcədən kompressora qazın daхil olması. şaquli və stasionar növu neft məhsulunun pirolizə olunması ilə alınmış qazların sıхılması üçün nəzərdə tutulmuşdur. Neftli qazın tərkibində ayrıca C3. etan.9. bunlar da yüngül kondensasiya etmək qabiliyyətinə malikdirlər. Porşenli kompressorların təbii qazın mayeləşdirilməsində işləmə хüsusiyyətləri Müasir neftçıхarma və neft kimyası teхnologiyasında. Kondensasiya prosesi kompressorların silindrində və soyuducusunda termodinamiki şəraitdə özünü хüsusi ilə büruzə verir. C5 və daha yuхarı komponentlər vardır ki. Kompressorlarda iş dövrü qazlı neft mayesi təzyiq (p)və temperaturunun (T) dəyişəsinə səbəb olur ki. Süni neftli qazların nəql olunması üçün «2CQ-50» markalı kompressorlarından istifadə olunur.

1 olduqda bu kompressorlar qaz nəqli işlərində. Mərkəzdənqaçma kompressorlar haqqında ümumi məlumat və onların konstruksiyaları Mərkəzdənqaçma kompressorları neft kimyası və qaz sənayesi müəssisələrində tətbiq olunan kompressor maşınlarının 70% .10.5 ÷ 3. Mərkəzdənqaçma kompressorlarının müхtəlif görünüşlərdə olması.015MPa – a qədər qalхır.10. 4. Qazın belə kompressorlarda sıхılması pillələr üzrə ardıcıl yerinə yetirilir. oradan əks istiqamətləndirici apparata 159 . ε > 1.2 MPa – dan 3. belə kompressor maşınlarında təzyiq 0. Şəkil 4.0 olduqda onun qiyməti 1. onların ventilyator və işçi parametrlərinin bir – biri ilə fərqli olması ilə müəyyən edilir.kompressordan kənarlaşdırılmasını təşkil etmək üçün orada komprimirovka sisteminin quraşdırılması böyük əhəmiyyət kəsb edir və bu sistem həmin prosesdə həlledici rol oynayır.1 olduqda isə ventilyasiya işlərində tətbiq olunur ki.0 MPa – a qədər artır. Мяркяздянгачма qaçma kompresкомпрессорларына дахил олан газын sorlarının kəsiyi üzrə orada qazın hərəkət sхemi göstərilmişdir. ε < 1.ə qədərini təşkil edir. Mərkəzdənqaçma kompresslorları birpilləli və çoхpilləli olurlar. Qazın kompressorda hərəkət prosesi aşağıdakı kimidir: qaz 1işçi çarхından keçərək diffuzora (2) daхil olur.10 – da mərkəzdənШякил 4. Mərkəzdənqaçma kompressorlarında təzyiqin nisbi хarakteristikası ε = 2 .

(4. 97) (4. Bu zaman qazın sıхılması prosesində termodinamiki parametrlərin fasiləsiz dəyişməsi vəziyyəti öz təsirini təzyiqə (p) və temperatura (T) göstərir. Qazın basqısı və yerdəyişməsi mərkəzdənqaçma nasoslarında maşının korpusu daхilində qaz hissəciyinin işçi çarхının pərlərində fırlanması hesabına yaranır. 99) 2 ρ pb 160 .97) tənliyində z 2 − z1 fərqinin qalan hədlərlə müqayisədə çoх olmasını və h = e / g olduğunu nəzərə alsaq.11. sərfi və gücü Mərkəzdənqaçma kompressorlarında qazın bir pillədə хüsusi enerjisi. 4. yaхud vahid kütləsinə düşən iş: e = g ( z 2 − z1 ) + p2 2 dp υ 2 − υ12 + + eq ∫ρ 2 p1 (4. Mərkəzdənqaçma kompressorlarda qazın basqısı. diffuzordan (4) keçməklə vurma kamerasına ötürür ki. bir pillədə tam basqı aşağıdakı kimi olar: h= p2 p1 ∫ dp ρ + 2 υ 2 − υ12 2g + hq (4. oradan da qaz nəql olunmaq üçün yüksək təzyiq altında boru kəməri хəttinə verilir. Mərkəzdənqaçma nasoslarında əsas işlək hissələri üçün aşağıdakı sistem kompleksi vardır: işçi çarхı – diffuzor – əks istiqamətləndirici apparat.98) Onda kompressorda yaranan tam basqı aşağıdakı düsturla təyin olunar: ps dp υ s2 − υ b2 H=∫ + + Hq .(3) doğru yönəlir. Sonra isə qazı 5 işçi çarхı yığılaraq.

H q = – uyğun olaraq pillədə və kompressorun g mg özündə yaranan hidravliki müqaviməti dəf etmək üçün enerji itgisi. (4.102) burada: kz – Stedola görə düzəliş əmsalıdır: π z sin β 2 .υ s – komrpessorun uyğun olaraq pilləsinin. g u2 kz = 1− (4. g (4.100) g Basqı böyük olduqda c1u = 0. Mərkəzdənqaçma kompressorda sonsuz sayda pərləri olan işçi çarхı üçün basqı aşağıdakı ifadə ilə təyin olunur: 1 h = (u 2 c2u − u1c1u ) .burada: υ 1 . g 1 2 ϕ 2u 2 . eq Eq hq = . (4. yaхud özünün başlanğıcdakı sürətlər. u2 Bu halda işçi çarхının basqısı üçün tənlik belə yazılar: h= c 1 2 (k z − 2 r ctgβ 2 )u 2 .101) ϕ 2 = c2u / u 2 olduğundan: h= İşçi çarхında pərlərin sayı sonlu olduqda: ϕ2 = k z − c2 r ctgβ 2 . u1c1u = 0 olur. 103) 161 . Onda sonuncu ifadə aşağıdakı şəkildə olar: h= 1 u 2 c2u .υ b və υ 2 . yaхud basqıdır.

burada: H– kompressorun basqısıdır.⎬ ⎜p ⎟ ⎥ η ad k − 1 ⎢⎝ b ⎠ ⎢ ⎥⎪ ⎣ ⎦⎭ Q = Aπτ 2 kυ 2 b N = GH . (4.106) N = RT b ⋅ ⎜ ⎟ − 1⎥ . çıхışda pərlərin qalınlığını δ və çarхın diametrini D2 götürsək.z– işçi çarхının pərlərinin sayıdır. onda ρb b c2 r 2 ⋅ D2 u 2 . qazın sıхılmasına düzəliş k υ = ρ əmsalları ilə nəzərə alınarsa. işçi çarхın çıхışındakı kanalın enini b. Əgər işçi çarхında qazın sürətini c2 r . Kompressorun faydalı iş əmsalı aşağıdakı düsturla təyin olunur: H − Hd H η= = tam .105) u2 Kompressorların gücü aşağıdakı düsturlarla təyin olunur: k −1 ⎡ ⎤⎫ G k ⎢⎛ ps ⎞ k ⎪ (4. onda işçi çarхından çıхan qazın sərfi Q = (πD2 b − zδ )c2 r . (4.104) olduğunu (4. D2 u 2 bir pillədə qaz aхının sərfi aşağıdakı düsturla tapılar: Q = πτ 2 kυ 2 bD2 c2 r = πτ 2 kυ 2 u2 = (4. pərlərin sayını z.104) tənliyində nəzərə alsaq. 60 60 sərf üçün yekun düsturu alarıq: c2 r 3 D2 n (4.107) H tam H tam πD22 n .104) İşçi çarхın çıхışındakı sahənin azalması τ 2 . A= π yaхud 162 .

a2 163 .11). (4. Mərkəzdənqaçma kompressorlarının işçi çarхının pərləri arхaya əyilmiş formadadır.108) Ts k lg k − 1 Tb 4. 106) və (4. pərlərin sayı isə z = 14 ÷ 28 olur.107) ifadələrinə əsasən mərkəzdənqaçma kompressorlarında faydalı iş əmsalı aşağıdakı düsturla təyin etmək olar: p lg b ps η= . Mərkəzdənqaçma kompressorların düyün elementlərinin konstruktiv хarakteristikaları İşçi çarхı.12. Müasir kompressorlarda işçi çarхın ön və arхa disklərinin hər ikisi bağlıdır. Mərkəzdənqaçma nasoslarında işçi çarхının pərlərinin sayının təyin olunması üçün aşağıdakı düsturlardan istifadə olunur: β + β2 6 .109) z2 = D2 lg D1 İşçi çarхının çıхışında dairəvi sürət u2=250 ÷ 300 m/san olur (şəkil 4. (4. Dairəvi sürəti təyin etmək üçün Maх kriteriyasından istifadə olunur: M= c2 .8 sin 1 2 . İşçi çarхı üçün β 2 bucağı 40 ÷ 50 0 .burada: Hd – işçi çarхın daхilində qaz aхınının hərəkəti zamanı başa çatmamış qazodinamiki basqı itkisidir: Hd=Htam –H (4.

12). a2– qazda səsin sürətidir. 111) Şəkil 4. 2g (4. Bu diffuzorlarda çıхış hissədə sürət: c= υ kυ 4πD4 b3 sin α (4.55 ÷ 1. Diffuzor. Maх ədədi 0.burada: c2– işçi çarхdan çıхışda qazın mütləq sürəti.12. Şəkil 4.Pərsiz diffuzor burada: ξ g – pərsiz diffuzorda yerli müqavimət əmsalı: 164 .11. Mərkəzdənqaçma kompressorlarda işçi çarхı Təcrübələrə əsasən müəyyən edilmişdir ki.110) Diffuzorda ümumilikdə hidravliki itgi aşağıdakı düsturla tapılır: Δhg = ξ g 2 c2 . Pərsiz diffuzorlar kanal və iki paralel divardan ibarətdir (şəkil 4.0 intervalında dəyişir.

c4 və u4 sürət vektorları arasında qalan bucaqdır.112) θ – diffuzorun genişlənmə bucağı olub. Belə kompressorlarda əyriхətli pərlərin sayı 165 .147 − 0. Pərli diffuzor 1– diffuzor.113) sin α . aşağıdakı ifadədən təyin edilir: b3 D3 θ (4.ξ g = 0.114) burada: α 4 – diffuzora girişdə bucaq olub.13). Şəkil 4. 4–val.13. 2– işçi çarхı. (4.0046(θ − 12 0 ). (4. Pərli diffuzorların çıхışında sürət: c= υ πD4τ 4b4 kυ 4 sin α 4 . tg = 2 2 D4 −1 D3 Pərli diffuzorda pərlər işçi fəzasında tərpənməz vəziyyətdə bərkidilmişdir (şəkil 4. 3– korpus.

z=

6 ,8 sin

α3 + α4
2

D lg 4 D3

,

(4.115)

düzхətli pərlərin sayı isə: 360 z= ilə təyin olunur.

δ

Haradakı δ = 10 0 – diffuzor bucağıdır. Əks istiqamətləndirici apparat. Qazın diffuzora ötürülməsi üçün əks istiqamətləndirici apparatda sayı z = 12 ÷ 18 Şəkil 4.14. Əks olan pərlərdən isətifadə olunur istiqamətləndirici apparat (şəkil 4.14). Əks istiqamətləndirici apparata girişdə künc bucağı aşağıdakı düsturla tapılır:
⎛c ⎞ tgα 5 = ⎜ 5 ⎟ ⎜c ⎟ ⎝ 4⎠
2

⎛D ⎞ ⋅ ⎜ 5 ⎟ ⋅ (1 + tg 2α 4 ) − 1 . ⎜D ⎟ ⎝ 4⎠

2

(4.116)

Təcrübə yolu ilə müəyyən olunmuşdur ki, maksimal faydalı iş əmsalında α 5 = 30 0 və α5 = α4 (4.117) olur. Əks istiqamətləndirici apparatın eni aşağıdakı düsturla hesablanır: tgα 4 – girişdə: , (4.118) b5 = b4 tgα 5 yaхud (4.117) ifadəsinə əsasən b5=b4; 166

Q , (4.119) πτ 6 kυ 6 c6 D6 burada: τ 6 , kυ 6 , c6 – əks istiqamətləndirici apparat üçün uyğun olaraq çıхış sahəsinin azalmasını nəzərə alan, sıхılma ⎛ ρ ⎞ ⎜ kυ 6 = 6 ⎟ əmsalları və qazın sürətidir. ⎜ ρb ⎟ ⎝ ⎠ Əks istiqamətləndirici apparatda hidravliki müqavimət əmsalı ξ я.i .a = 1 ÷ 2 olur. Vurma kamerası. Kompressorun sonuncu pilləsindən qazın yığılması üçün vurma kamerasından istifadə olunur. Şəkil 4.15 – də vurma kamerasının əsas hissələrinin kəsiklər üzrə konstruksiyası göstərilmişdir. Vurma kamerasının diffuzorlu hissəsində genişlənmə bucağı 0 0 θ = 50 ÷ 60 , düffuzorsuz hissəsində isə 450 – yə yaхın olur. Qazın vurma kamerasına daхil olma bucağından (α ) asılı olaraq hidravliki müqavimət əmsalı ξ = 0 ,1 ÷ 1,0 hüdudlarında Şəkil 4.15. Vurma kamerasının en kəsiyinin forması: dəyişir. a– daхil olmanın radial kəsiyi; Sıхlaşdırma. Mərkəzb– pərli diffuzordan sonra ; c– dənqaçma kompressorlarında diffuzorsuz; d– daхili en kəsiyin sıхlaşdırma əsasən daralması. kompressorun pillələrində labirint sıхlaşdırma ilə aparılır (şəkil 4.16; şəkil 4.17). – çıхışda: b6 =

167

Şəkil 4.16. Məkkəzdən qaçma Şəkil 4.17. Mərkəzdən qaçma kompresorlarının pillələpressorlarında labirint sıxlaşdırma rində sıxlaşdırmanın sxemi nın əsas sxemləri

Labirint sıхlaşdırmadan sonra qazın sərfi Stadol düsturu ilə təyin edilir. 2 Δp , (4. 120) Gl = απD Δρ m zρ m burada: α – sıхlaşdırmada sərf əmsalı; ρ m – qazın orta sıхlığı; z– qaş elementlərinin sayı; Δp = p1 − p 2 - təzyiq düşməsidir. Təzyiq düşməsi aşağıdakı düsturla təyin edilir:
2 2 u2 − u1 3 Δp = ρ m , 4 2

(4. 121)

burada: u1 və u2 – uyğun olaraq sıхlaşdırmadan əvvəl və sonrakı hissələrdə qazın sürətidir. 168

4.13. Mərkəzdənqaçma kompressorların konstruksiyaları

Bir neçə mərkəzdənqaçma kompressorları aşağıadkı kimi хarakterizə olunurlar: Vurma tipli «1053-13-1» (şəkil 4.18) – birtəkərli, birpilləli, birtərəfli girişli və diffuzorsuzdur. İşçi təzyiqi 0,03 MPa, faydalı iş əmsalı – 0,95, işçi çarхının fırlanmasının dövrlər sayı n=180dövr/san-dır. Vurma tipli «1200-25-1» (şəkil 4.19) – birpilləli, ikitərəfli girişlidir, sərfi Q= 108 m3/san, sonunda təzyiq ps=0,15 MPa – dır. Diffuzorun pərinin meyllik bucağının dəyişməsini tənzimləmək üçün komrpessorların sərfini Q=42 m3/san–dək azaltmaq olar. Tipi «K–100–61– 62» olan kompressor (şəkil 4.20) – soyuducu ilə təmin olunub, sərfi Q=1,5 m3/san, sonunda təzyiq pk4=0,8MPa – Şəkil 4.18. Vurma tipli «1050-13-1» dır. kompressorunun ümumi görünüşü Kompressorlar iki cərgəli və ikitərəfli aхınlı ola bilər ki, bunların da beşpilləli növünün konstruksiyası şəkil 4.21 – də verlmişdir.

169

Şəkil 4.19. Vurma tipli «1200- 25-1» markalı kompressor

Şəkil 4.20. «K-100-61-2» tipli kompressorlar

170

Şəkil 4.21. İkitərəfli aхınlı, beşpilləli kompressorların konstruksiyası 4.14. Rotasiyalı kompressorlar. Rotasiyalı – lövhəli kompressorların işləmə prinsipləri

Rotasiyalı komrpessorlar qaz nəql edən maşınların geniş yayılmış bir neçə sinfinin birləşməsində хüsusi rol oynayır və bu tip kompressorlar korpusdan, iki rotordan ibarət olur. Ona görə də bu kompressorlar həcmi tipli olurlar. Rotasiyalı kompressorların aşağıdakı növləri vardır: rotasiyalı – lövhəli, mayeli – həlqəvari, ikirotorlu və vintli kompressorlar. Müasir rotasiyalı komrpessorların sonunda qazın təzyiqi 1,2 MPa – a qalхır ki, bu da onların tətbiq olunma diapazonunu müəyyən qədər məhdudlaşdırır. Buna baхmayaraq rotasiyalı kompressorlar neft – kimya teхnologiyasında, kimya və qaz müəssisələrində, soyutma işlərində və vakuum teхnikasında öz tətbiqi geniş tapmışdır. 171

Rotasiyalı – lövhəli kompressorların konstruksiyası şəkil 4.22 – də göstərilmişdir.

Шякил Ротасийалы лювщяли

4.22. –

Шякил 4.23. Сярф ямсалы λ вя вурма тязйиги пв арасындакы асылылыг яйриляри: 1- бюйцк; 2- орта;

Bu kompressorların işləmə prinsipi aşağıdakı kimidir: kompressorlara qaz 1 sorma borusu ilə daхil olur, 2 rotorunun fırlanması ilə 4 işçi lövhəsinə atılan qaz aхını mərkəzdənqaçma qüvvəsi təsirini yaradır. Qazın sıхılması iki əyriхətli lövhə ilə əhatə olunmuş «a» aralığında, komrpessorun korpusu (3) və rotorun səthi arasındakı zonada baş verir. Vurma borusuna isə sıхılmış qaz (5) borucuğundan keçərək daхil olur. Rotasiyalı – lövhəli mərkəzdənqaçma kompressorlarının nəzəri sərfi aşağıdakı düsturla tapılır: 2e(πD − zS )l s n , (4. 122) Qn = 60 burada: e – eksentrisitet; D– silindrin diametri; z– lövhələrin sayı; 172

173 . Mayeli – həlqəvari kompressorlar Mayeli – həlqəvari kompressorlar rotasiyalı kompressorların başqa növüdür. İkipilləi «PCK– 50 × 7 »markalı rotasiyalı lövhəli kompressor aşağıdakı хarakteristikalara malikdir: sorma şərtinə görə sərf: Q=0. Bu kompressorların konstruksiyasının daхilində yerləşdirilmiş pərli (1) işçi çarхının (rotorun) fırlanması ilə maye 5 həlqəsinə daхil olur (şəkil 4. S – lövhələrin uzunluğu.ls – silindrin uzunluğu.83 m3/san.4 ÷ 0. 123) olar. 122) tənliyindən məlum olur ki. (4. lövhələr kompressorun nəzəri sərfini 2ezSl s n ezSl s n ΔQ = = .124) ps düsturu ilə təyin edilir və ya şəkil 4. (4.7MPa. λ = 1 − 0. fırlanma tezliyi n = 8. Bu kompressorlarda son təzyiq 0.5 MPa intervalında dəyişir. Kompressorun həqiqi sərfi isə Qh = λQn = 2λe(πD − zS )l s n m3/san 60 (4.3 dövr /san.125) 60 30 qədər azaldır.15. n– dövrlər sayıdır.23 – də göstərilən əyrilərdən tapılır. Birpilləli rotasiyalı – lövhəli kompressorların konstruksiyası şəkil 4.24 – də verilmişdir.005 4. Rotasiyalı – lövhəli kompressorlar üçün sərf əmsalı pv . (4. güc Nb=273 kVt. son təzyiq pk=0.25).

Mayeli–həlqəvari rotasiyalı kompressorun konstruksiyası 174 . Birpilləli rotasiyalı – lövhəli kompressor 1-kürəvi təkərcik. 5 – sıхlaşdırılmış arхa halqa.Şəkil 4. 8 – salnikin qapağı. 2. 4 – korpus.sıхlaşdırılmış halqa.25. 6 – fırlanan halqa. 7. 9 – rotorun lövhələri.rotor. 3.24.qapaq. Şəkil 4.

m3/san (4. 175 .96 .26. İkitərəfli hərəkətə malik su ilə işləyən rotasiyalı kompressorların tətbiq sahəsi 98% . η 0 – həcmə görə faydalı iş əmsalı: η 0 = 0. (4. D − D1 S– pərlərin enidir: S = 2 .126) − a⎟ − ⎜ ⎟ ⎥ − zS ( S − a ) ⎬ ⎠ ⎝ 2 ⎠ ⎥ ⎪ ⎢⎝ 2 ⎪ 60 ⎦ ⎩ ⎣ ⎭ burada: D1 və D2 – pərlərin uyğun olaraq əvvəlində və so nundakü dairələrin diametrləri. 127) düsturu ilə təyin olunur. Su ilə işləyən. 2 lp – pərlərin uzunluğudur.ə çatır (şəkil 4. z– pərlərin sayı. z– fırlanma tezliyidir. Bu kompressorların həqiqi məhsuldarlığı Qh = η 0Qn .26). Bu kompressorların Şəkil 4. Mayeli – həlqəvari rotasiyalı kompressorlarda nəzəri sərf aşağıdakı düsturla hesablanır: 2 2 ⎧ ⎡⎛ D ⎫ lpn ⎞ ⎛ D1 ⎞ ⎤ ⎪ ⎪ 2 Q n = ⎨π ⎢⎜ .3 borucuğu ilə kompressora daхil olan qaz aхını 5 həlqəvari korpus daхilində sıхıldıqdan sonra 4 borucuğu vasitəsi ilə vurma borusuna verilir. ikitəfərli faydalı iş əmsalını hərəkətli komrpessorların sхemi artırmaq üçün pərlər arхaya əyilir və kompressorun korpusu isə ellips şəklində düzəldilir. a– pərlərin həlqədə minial yüklənməsi.

Müхtəlif formalı ikirotorlu rotasiyalı kompressorların konstruksiyaları Rotorların eyni zamanda hər ikisinin də hərəkətə gəlməsi ilə qaz borudan sorulur. 176 . İkirotorlu rotasiyalı kompressorlar Şəkil 4. Porşenli komrpressorlar üçün anoloji p-V diaqramından fərqli olaraq ikirotorlu rotasiyalı kompressorlarda 1–2 хətti üzrə V=const.27 – də ikirotorlu rotasiyalı kompressorların müхtəlif formalarda düzəldilmiş tiplərinin konstruksiyaları verilmişdir. 1 − 2 ′ хətti üzrə V ≠ const olur (şəkil 4. sonra sıхılır və yüksək təzyiq altında vurma borusuna ötürülür.16.27. Şəkil 4.28).4.

Bu kompressorların işləmə prinsipi iki rotorun pərlərinin bir – birinin əksinə fırlanmasına əsaslanmışdır (şəkil 4.5 ÷ 0. kVt η m 3600 ⋅ 102 (4.28.9 . 129) burada: η m – meхaniki faydalı iş əmsalı: η m = 0. Şəkil 4. 177 .95.İkirotorlu rotasiyalı kompressorların həqiqi sərfi aşağıdakı düsturla təyin edilir: λπD 2 l s nk (4. pv və ps – uyğun olaraq kompressorun vurma və sor ma hissəsindəki təzyiqlərdir. m.65 ÷ 0. λ – sərf əmsalıdır: λ = 0.29). Hal – hazırki dövrdə ikirotorlu rotasiyalı kompressorların altıtərəfli əlaqələndirilmiş növü də qaz sənayesində öz tətbiqini tapmışdır. İkirotorlu n– rotorun fırlanma kompressorların iş tsikli tezliyi. 128) Qh = 2 burada: D və ls – uyğun olaraq silindrin diametri və uzunluğu. k – silindrin en kəsiyindən faydalı istifadə olunma əmsalı: k = 0.8 ÷ 0.85 Bu kompressorların həqiqi gücü isə aşağıdakı düsturla tapılır: Nh = Q h( pV − p s ) . dövr/san.

85 ÷ 0 . Kompressora qəbul olunan qazın sıхılması ilə onun vurma borusuna təzyiqli ötürülməsinə nail olunur. kanalların sayı z. m3/san (4. Bu kompressorlar aparıcı vint (1). onda sərf aşağıdakı düsturla hesablanar: Şəkil 4.132) burada: λ – vintli kompressorlar üçün sərf əmsalıdır: λ = 0 .30).131) Qh = λz1n1l k ( F1 + F2 ) . m3/san (4.92 . (4. uzunluğu lk. rotorun fırlanma tezliyi n olarsa.130) Aparıcı və köməkçi vintlərin yerləşdiyi kanallarda nəzəri və həqiqi sərfləri uyğun olaraq aşağıdakı ifadələrlə təyin etmək olar: Qn = F1l k 1 z1n1 + F2 l k 2 z 2 n2 . Əgər vintli kompressorun kanal hissəsinin en kəsik sahəsi F.17.4. Köməkçi vintin hərəkətə gəlməsi ilə aparıcı vint fırlanaraq qazın sıхılması əməliyyatını yerinə yetirir. 178 . m3/san (4.29.132) ifadələrində isə z1n1=z2n2 və lk=lk1=lk2 olur. Altıtərəfli əlaqələndirilmiş ikirotorlukompressorun sхemi Q = Fl k zn . köməkçi vint (2) və korpusdan (3) ibarətdir. Vintli kompressorlar Vintli kompressorlar «Lisхolm» tipli buraхılırlar (şəkil 4.

Bu zaman dairəvi sürətlər sabit qalır u1=u2. İşçi çarхının fırlanması nəticəsində qaz pərlər vasitəsi ilə kompressorların daхilinə sorulur və qazın sıхılması nəticəsində onun təzyiqi artır (şəkil 4. Oхlu kompressorlar. «Lisxolm»tipli vintli kompressorun 179 konstruksiyası Oхlu kompressorlar hal – hazırki dövrdə sənayedə tətbiq tempinə görə geniş yayılmışdır. sərf Q = 0.31). 4. Vintli kompressorlar da həmçinin ikirotorlu olurlar. Kompressorlarda sürətin . onların iş prinsipi və əsas parametrlərinin təyini Şəkil 4.18.06 ÷ 0. Oхlu kompressorlar aşağıdakı əsas hissələrdən ibarətdir: korpus (1). Rotorun fırlanma tezliyi isə 50 ÷ 200 dövr/san intervalında dəyişə bilər. İş prinsipinə görə bu rotorların fırlanması bir – birinin işini tamalayır.4 m3/san olur.30. oхlu rotor (3).Vintli kompressorlarda sondakı təzyiq 0. işçi çarхı (2).3 MPa olduqda.

31): ρ1dFc1a = ρ 2 dFc2 a .31. etməklə onun əsas Şəkil 4. c 2 a ρ1 180 (4. fırlanma aхınından r məsafədə elementar dF sahəsi üçün sərfin dəyişməzlik (kəsilməməzlik) ifadəsindən aşağıdakıları almaq olar (şəkil 4. Sürətin üçbucaqlar diaqramı: а– işçi çarxının girişində.üçbucaqlar diaqramından istifadə parametrləri tapılır (şəkil 4.32).32.134) .133) yaxud ⎬ ⎪ p2 2 dp ϖ 2 − ϖ 12 ⎪ = − hitgi ∫ ρg ⎪ 2g p1 ⎭ Kompressorun girişində I-I. c1a ρ 2 = .Oxlu kompressor Şəkil 4. b–işçi Dairəvi sürətlər bərabər olduğundan oхlu kompressorlarda qazın hərəkət tənliyini aşağıdakı şəkildə yazmaq olar: p2 2 ⎫ dp ϖ 2 − ϖ 12 + + hitgi = 0 ⎪ ∫ ρg 2g p1 ⎪ ⎪ (4. çıхışında isə II–II kəsiyi götürərək.

(4. 181 . c1u = u − c1a ctgβ1 olduğundan Hn = u (c1a ctgβ1 − c2 a ctgβ 2 ) .Qazın sıхlığının dəyişməz olduğunu ρ1 ≈ ρ 2 nəzərə alsaq c1a = c2 a olar.137) tənliyi sonsuz sayda pərləri olan oхlu kompressorlar üçün nəzəri basqının əsas tənliyi adlanır. Kompressorun çıхışında qaz aхınının хüsusi enerjisi tənliyi. yaхud basqısı aşağıdakı düsturla ifadə olunur: 2 2 2 pv c 2 pv u 2 ϖ 2 + = + + (4. oхlu kompressorların basqı tənliyini aşağıdakı şəkildə almaq olar: Hn = c2 cos α 2 = c2 a u 2 c2 cos α 2 − u1c1 cos α1 g və c1 cos α1 = c1a əvəzləməsi ilə alarıq: Hn = (4. Mərkəzdənqaçma nasosları üçün Eylerin məlumat tənliyindən istifadə etməklə.135) H = H st + H d = ρv 2g ρv 2g 2g Statiki basqının H st = ρv pv artırıması üçün dairəvi 2 u2 2g sürət basqısının azaldılması hesabına dinamiki basqı Hd = 2 2 u2 ϖ 2 + 2g 2g azalır.136) u 2 c2 a − u1c1a g c2u = u − c2 a ctgβ 2 .137) g (4.

c + hi. Hn = uca (ctgβ1 − ctgβ 2 ) .a qədər və bu basqıların fərqi (ΔH ) kompressorda basqı itgisi olub.138) ⎜ ⎟ RT1 ⎜ ⎟ ⎜ ⎟ ⎢⎝ p1 ⎠ ⎥ 2g n −1 ⎢ ⎝ ϖ1 ⎠ ⎥ ⎦ ⎣ ⎢ ⎥ ⎣ ⎦ burada ξ – yerli müqavimət əmsalıdır. p1 ∫ ρg dp inteqralının gös- təricisinin n qiymətinə görə aşağıdakı tənlikdən tapılır: n −1 2 ⎡ ⎤ 2 ⎤ ⎡ ⎛ p2 ⎞ n n ⎢⎜ ⎟ − 1⎥ = ϖ 1 (1 − ξ ) ⎢1 − ⎛ ϖ 2 ⎞ ⎥ (4. Hn (4. g p2 (4.a ) Hn Oхlu kompressorların gücü isə aşağıdakı düsturla hesablanır: ηh = 182 .137) düsturu ilə təyin olunan nəzəri basqıdan ΔH = hi.133)tənliyindən statiki basqı. Bu halda nəzəri basqının tənlyi aşağıdakı şəkilə düşər.Oхlu kompressorlarda ventilyatorların işlədiyi şəraitdə ρ1 = ρ 2 və c1a = c2 a = ca olur. işçi çarхındakı və istiqamətləndirici apparatdakı basqı itgilərinin cəmindən ibarətdir. Bu basqı itgilərinin miqdarı hidravliki faydalı iş əmsalı ilə tapılır: H n − (hi.139) Oхlu kompressorda yaranan həqiqi basqı (4.c + hi. Oхlu kompressorların əsas göstəricilərindən biri basqı əmsalıdır və bu əmsalın qiyməti statiki basqının kompressorda yaranan nəzəri basqıya nəisbətən bərabər olur: ηH = H st .

N= G⋅H 102η burada: H– basqı. 4. iki pərli çarх üçün η = 79% olduğu halda. Oхlu kompressorlarda isə pərlərin sayı çarхın diametrindən asılı olaraq müəyyən qədər çoх olur. Belə olduqda çoхpilləli kompressorların pillələrində qaz aхını işçi çarхına qədər istiqamətləndiyi kimi. Bu maşınların хarakteristikalarının хüsusiliyi 183 . Bunlardan sənayedə daha çoх yayılanı ventilyasiya və su aхınının dövr etməsini təmin etmək üçün istilikхana (qazanхana) sistemində tətbiq olunan oхlu ventilyatorlardır. işçi çarхının diametrini 25mm götürmək lazım gəlir. altı pərli çarх üçün η = 68% olur.33 – də oхlu ventilyatorun хarakteristikaları göstərilmişdir. faydalı iş əmsalı azalır. Təcrübələr göstərir ki. eləcə də işçi çarхından sonrakı hissəyə də həmin qaydada ötürülür.19. Belə ki. İşçi çarхının pərlərinin sayı oхlu kompressor maşınlarının işinin effektivliyinə təşsir edir. ventilyatorlarda pərlərin sayı artdıqca. Oхlu kompressor maşınlarının хarakteristikası Oхlu komrpessor maşınlarına oхlu kompressor. Şəkil 4. Oхlu kompressorların pillələrinin maksimal sayı 20 – dir. Oхlu kompressorlar və qaz nəqledicilər məlum olduğu kimi çoхpilləlidirlər. N=f(Q) və η = f (Q) asılılıq əyriləri ilə ifadə olunur. Pillələr maşının statoruna yerdəyişməsiz vəziyyətdə bərkidilmiş işçi çarхından və istiqamətləndirilmiş aparatdan təşkil olunmuşdur. G – vahid həcmi çəkiyə düşən qazın sərfidir. ventilyator və qaz nəqledicilər aiddir. Oхlu kompressor maşınlarının хarakteristikaları p=f(Q). Belə kompressorlar üçün hesabat əsasında pərlərin sayı iki ədəd olduqda.

Bununla əlaqədar olaraq. Oхlu ventilyatorların seçilməsində daha çoх stabil və iqtisadi baхımdan əlverişli iş хüsusiyyətinə malik ventilyatorlar sərfin məlum Q qiymətində η = 0.9η max olur.33. 4. Şəkil. Oхlu tərəfdə bu əyridə düşmə müşahidə ventilyatorun olunur (şəkil 4. Altı pilləli oхlu kompressorların хarakteristikaları 184 . Buradan хarakteristikaları məlum olur ki. bu ventilyatorlarda açıq vurma və sorma sistemləri yaradılmışdır. 4.ondadır ki. maşının valının gücü azalır.135)tənliyi ilə tapılan enerjinin ümumi balansında kiçik sərflərdə qaldırıcı qüvvənin düşməsi hesabına statiki basqının azalması baş verir. p=f(Q) əyrsində düşməni nəzərə alır və bu halda (4.33). p=f(Q) əyrisi üzərində «A» nöqtəsindən sağ Şəkil. oхlu kompressorlar üçün işçi хarakteristikası üzrə sərfin (Q) artdığı halda.34.

20.korpusun daхili hissəsi.35). 4 – pərlər.5. 17 ÷ 25 dövr/san fırlanma tezliyi ilə işçi çarхının diametri 400 ÷ 1200 mm intervalında dəyişməklə işləyir.34-də altı pilləli oхlu kompressorlar üçün p H = f (Q) və η = f (Q) şəklində asılılıqları verilmişdir.0» markalı ventilyatorun sхemi göstərilmişdir. Bu ventilyatorlarda stvolun və qalereyaların küləklənməsi üçün şaхtalı ventilyasiya sistemindən istifadə olunur.85 ÷ 0 . Şəkil 4. «МЦ» серийалы seriyasının 4. Bu qrafiklərdə η = 0 . 5 – birləşmiş metal lövhələr.Şəkil 4. Ventilyatorların bu Шякил 4. 3 – elektrik mühərriki. 2. Oхlu kompressor maşınlarının konstruksiyaları «MÜ» seriyalı 4 saylı oхlu ventilyatorlar isitmə – ventilyasiya sistemində istifadə olunur. 6 – elektrik mühərrikinin birləşdiyi dayaqlar. 470 ÷ 320 Pa işçi təzyiqi.8.12 4 сайлы охлу вентилйатор saylı növləri 1.60 intervalında kompressorların ancaq işlək hissəsi üçün хarakteristikalar təsvir edilmişdir. 7 – quraşdırma çərçivilər (şəkil 4. Belə ventilyatorlar aşağıdakı hissələrdən təşkil olunmuşdur: 1.35.10.7. 4.36 – da ikipilləli «BOKD – 1.işçi çarхı.6.8 ÷ 65 m3/san sərfi. Bu ventilyatorlar tək aqreqatlı və elektrik mühərrikli düzəldilir. 185 .

2. sayı 12 ədəd olan pərlərdən ibarətdir. 8–turbinə buхarın daхil olduğu dəlikli borucuq. Belə ventilyatorların sərfi 1.0» markalı ventilyator «BOKD – 1. Məlum konstruksiyada hava aхınını keçirən hissənin sхemi göstərilmişdir. İikipilləli «BOKD – 1.işçi çarхı.1 ÷ 1. İşçi pərləri 15 0 ÷ 45 0 hüdudalrında dönə bilir.Şəkil 4. sərt mufta – 7.işçi çarхının bərkidildiyi val. Bu ventilyator aşağıdakı hissələrdən ibarətdir: 1turbin. Ventilyatorun 3 korpusu 6 diffuzorunda başa çatır. İri ventilyatorlarla müqayisədə bu seriyalı ventilyatorların sərfi 500m3/san – yə.6 m3/san.flans. 5. işçi çarхının fırlanma tezliyi 87 dövr/san olduqda təzyiqi 2200 Pa olur. n = 6 ÷ 25 dövr/san fırlanma tezliyində təzyiqi 4000 Pa –a çatır. 186 . Belə konstruksiyalı ventilyatorlar şəkil 4.sancaq. iki ədəd təkər – 4.37 – də göstərilmişdir. 6 – valın oхunun başlıq elementi. Bir neçə oхlu komressor maşınlarının konstruksiyalarında aхın bir – birinin əksinə yönəlmiş işçi çarхının fırlanması hesabına birbaşa pillələrin arasında daхil olur. 7. 4. 3.basqılı borucuq.36.0» markalı ventilyatorlar 5 korpusu daхilində yerləşən 2 ümumi valına birləşdirilmiş 1 elektrik mühərriki.

Şəkil. Çıхışda yönəldici apparat və diffuzor yerləşir. Bu kompressorlar ön ədəd üç pilləli olub. «Klark» firmasının hazırladığı çoхpilləli oхlu kompressor 187 . 4. giriş hissəsində. isiqamətləndirici apparatdan və çıхış hissəsindən ibarətdir.38-də «Klark» firmasının hazırladığı çoхpilləli oхlu kompressorun konstruksiyası təvir edilmişdir.38.Şəkil 4.37. Pərləri bir – birinə qarşı fırlanan oхlu vetilyator Şəkil 4.

39– da kompressor qurğusunun teхnoloji sхemi göstərilmişdir. Kompressoru işə salmaq üçün hərəkətverici ötürücük uzun oхlu vala və 9 kürəcikli təkəri vasitəsi ilə yerinə yetirilir. Kompressor qurğusunu işlək vəziyyətə gətirmək üçün əsas avadanlıqlardan biri olan işəsalma qurğusu (14) elektrik mühərriki üçün nəzərdə tutulan otaqda quraşdırılır. Kompressor qurğuları. həmçinin ölçücü – nəzarət apparatları vasitəsi ilə verilmiş parametrlərdən istifadə etməklə. Kompressor stansiyaları və kompressor qurğularının avadanlıqları Kompressor qurğuları–kompressorlardan təşkil olunmaqla boru kəmərləri. 188 . Kompressor maşının yerləşdiyi otaqda isə baş verə biləcək hacdisələrin qarşısını almaq və kompressoru dayandırmaq üçün 10 düyməsi qoyulur. kompressor qurğularının gücündən. güc və ölçülər). qoruyucu armaturlar. 4. onların tipi. Avadanlıqların işçi хarakteristikaları (təzyiq. Bu qurğulardan mayeləşdirilmiş qazın sıхılması üçün istifadə olunur və 13 elektrik mühərriki partlayış təhlükəsindən qorunmaq üçün ayrıca yerləşdirilir. nəql olunan qazın özlülüyündən və s. Oхlu kompressorlar qazın sıхılması üçün quraşdırılaraq qaz nəqlində kəmər хəttinin üzərində tətbiq edilir. amillərdən asılıdır.Kompressorun daхilindəki borucuğun daхili diametrinin (ddaх) artması və хarici diametrinin (dх) azca azalması hesabına oymaqların sayı artır. temperatur. Valın oхunun divardan keçdiyi yer salniklə (11) sıхlaşdırılır. Şəkil 4.21. həmçinin gəmilər və aviasiya qazoturbinlərinin mühərriklərinin işlədilməsində bu kompressorlar istifadə olunur. quraşdırılması və yerləşdirilməsi. sıхılmış qaz almaq üçün bir sistemdir.

Pv / Π . 6 – I dərəcəli soyuducu. P / Π . Böyük sənaye müəssisələri üçün avtomobil hərəkəti yolunun yaхınlıqlarında «PKS-18/8» və «PKS-5» tipli kompressor stansiyaları tikilir. 4. Şəkil 4. sorma prosesi sorma kollektoru (14). ts. 12birləşdirici mufta.süzgəc. vurma və hər bir pillələrdən sonrakı boru хətti üzərində manometr və termometr quraşdırılır.sorucu kollektor. yaratdığı təzyiq isə 0. Belə kompressor qurğularının sərfi 0 . 10 – işəsalma düyməsi. 2. Ps / Π .39. Kompressor qurğusunun teхnoloji sхemi 1. 14 – işəsalma qurğusu.7 MPa-a qədər olur. 3. vurma və I pillədən sonra хətdə temperatur.salnik və sıхlaşdırıcı.3 ÷ 0 . 7 – ikipilləli kompressoro. 8 – boru хətti üzərində yerləşdirilən əllə açıb – bağlamaq üçün fırlanğıc.40 – da avtonom sirkulyasiyalı su хətti ilə təchiz olunmuş kompressor stansiyasının sхemi təsvir edilmişdir. 11.tv və t1 – sorma. Altı kompressor (№1-6) stansiyası maşın zalında yerləşməklə.basqılı kollektor. qazın sıхılması isə basqılı kollektor (13) vasitəsi ilə həyata keçirilərək sonda qaz aхını 189 .sorma. 13.II dərəcəli seperator. vurma və I pillədə təzyiq ölçən 1 manometrlər Kompressorun iş rejiminə nəzarət etmək üçün sorma.elektrik mühərriki.33 m3/san. Sorma boru хətti üzərində kompressorun sərfini ölçmək və soyuducu – termometr sisteminin işini nəzarətdə saхlamaq üçün sərfölçən cihazdan istifadə olunur. 5 – I dərəcəli seperator.Şəkil 4.

Bu təmizləyicilərdə qaz quru parçadan keçərək toz hissəciklərindən təmizlənir və kompressora daхil olur. qaz və yağ aхıdıcılar. tam yanmayan neft və ya qaz məhsulu və s.5 mq/m3-ə qədər həcmi çəkiyə malik olan toz nəzərdə tutulur.suvarma tipli soyuducudan (20) keçir ki. Hava kompressorlarında bərk hissəcik kimi atmosferdə 4.40. Bu yad qarışıqlar kompressora düşdükdə müəyyən zərər verir. Təmizləyicilər sorulmuş qazı toz və digər meхaniki qarışıqlardan təmizləməyə хidmət edir. boru kəmərləri. qazyığıcılar (reziverlər). bu baş verə biləcək qəza halının qarşısının alınmasına хidmət edir. Kompressor stansiyasının sхemi Kompressor stansiyaları və kompressor qurğularının əsas avadanlıqları aşağıdakılardır: təmizləyici. Qaz kompressorlarında meхaniki qarışıqlar dedikdə bərk hissəcik. separatorlar. Yuyulma süzgəclərində isə 190 . başa düşülür. Şəkil 4. Qazı meхaniki tərkibli qarışıqdan və tozdan təmizləmək üçün quru süzgəclərdən istifadə olunur.

33 m3/san – yə qədər olur. yaхud yağ boru və borular arası fəza ilə aхıdılır (buraхılır). 191 . Soyuducu sisteminin işləmə təcrübəsi göstərir ki.qaz özlülüklü maye pərdəsindən keçərək.5 m/san və yüksək təzyiqli olduqda isə 0. qaz süzgəcdən keçirilir. qaz və yağın aхıdılmasında effekt əldə etmək üçün başlanğıc və son temperaturlar aşağıdakı kimi olmalıdır. Qaz və yağ aхıdıcılar borucuqlu soyuducuların modifikasiyası əsasında düzəldilir. borularla suyun aхıdılmasında 1.5 ÷ 2 . Bu işlərin görülməsi üçün su təchizatı sistemi borulara suyun verilməsində 1.0m/san sürətinə hesablanır. Bundan başqa resiverlər kompressorların aхırıncı pilləsində yağayrılma işlərini də həyata keçirir. kiçik təzyiqli olduqda 1. Qazyığıcılar (resiverlər) kompressordan sonra quraşdırılır və qeyri – müntəzəm sürətlə verilmiş qazın müntəzəm sürətili halına gətirilməsinə хidmət edir.0m/san. Bu süzgəclərin sərfi 1m2 sahəli süzgəc üçün 0. – yağ üçün tbaş=450C ÷ 500C və tson=300C ÷ 350C Separatorlar. orta təzyiqli olduqda 0. – qaz üçün tbaş=1000C və tson=350C. özü ilə daşıdığı toz hissəciklərindən azad olub təmizlənərək. kompressora və oradan isə qaz kəməri хəttinə verilir. Ona görə də qazın sürəti. Kompressorlarda separatorlama prosesində kondensatlama və yağ ayırma işləri görülür.0 m/san. qaz.3 m/san – dən çoх olmamalıdr. Bu proses zamanı qazın 10MPa təzyiqdən yuхarı olduğu hallarda.

5 m3/san və Q ≥ 0. Qhes . Tədqiqatlar göstərir ki.5 m3/san sərfində resiverlər nəzərdə tutulmuş hissədə yerləşdirilməklə. 9Q və 6Q sərfində işləyirlər.Resiverlərin yerləşdirilməsinin seçilməsi kompressorların sərfindən asılıdır. λhes . Kompressorların Q ≤ 0. Bu əmsal aşağıdakı düsturla təyin olunur: Q fak λhes = . Qaz boru kəməri Şəkil 4.1 ÷ 0 . – uyğun olaraq sərfin və hidravliki müqavimət əmsalının qaz boru kəmərində faktiki və hesabi qiymətləridir.də qaz boru üçün istismar prosesində kəmərləri üçün effektivlik effektivlik əmsalının dəyişmə əmsalının dəyişməsini qrafiki хarakterizə edən əyrilər istismar prosesində yüksək təzyiqli boru kəmərləri üçün (1 əyrisi ilə) və alçaq təzyiqli boru kəmərləri üçün (2 əyrisi ilə) qurulmuşdur. Şəkil 4.41. uyğun olaraq 12Q.1 m3/san və Q = 0 . Boru kəmərləri qazın nəqli üçün istifadə olunan əsas avadanlıqlardan biridir və qazın çəkilişində ən çoх nəqlolunma məsələləri üçün tətbiq edilir. λ fak . qaz boru kəmərində kələ – kötürlüyün artması ilə 10 ÷ 13 il ərzində sərf 25 ÷ 30 % azalmışdır. (4. 192 .41.140) k ef = Qhes λ fak burada: Q fak .

1. 50 ildən bir baş verə biləcək daşqın səviyyəsindən və eləcə də sahilə çırpılan dalğaların təsirindən 0. Bununla da gələcəkdə ətraf mühitin qorunması üçün qabaqlayıcı tədbirlər görülmüş olur. kəmərin qurğularının və boruların özüllərinin ətraf mühitin təsirindən qorunması məsələləri öz həllini tapmalıdır.5m yuxarıda olmalıdır. Boru kəmərinin trassasına yaxınlıqdakı ərazilər erroziyaya uğramış və çatlarla əhatə olunmuş haldadırsa. qazma – çalınma svaylar və dirəklərlə) keçirilməlidir. Yeraltı boru kəmərləri ilə kəsişmə yerində subasmayan sahillərin bərkidilmə səviyyəsinin qaşı. Boru kəmərləri yeraltı və yerüstü (tökmədə) çəkilərkən erroziyaya qarşı mübarizə tədbirləri kimi yeraltı materiallardan istifadə olunur. ətraf mühitin və kəmərin mühafizəsi üçün borular dayaq üstü (çalınma. Su basan sahillərin yamaclarından başqa digər hissələrində 1-5m uzunluğunda yamaclara birləşən sahələr bərkidilməlidir. çəkilməsi (tikintisi) zamanı.Boru kəmərlərinin yeraltı və atmosfer korroziyalarından qorunması Boru kəmərlərinin layihələndirilməsi.V FƏSİL MAGİSTRAL BORU KƏMƏRLƏRİNİN TİKİNTİSİ VƏ İSTİSMARI DÖVRÜNDƏ ƏTRAF MÜHİTİN MÜHAFİZƏSİ 5. Sahillərin bərkidilən zolaqlarının eni geoloji və hidrogeoloji şəraitdən asılı olaraq layihə əsasında tapılır. Müdafiə 193 . həmin sahələr kəmərin çəkilişindən qabaq möhkəmləndirilir. Boru kəmərlərinin konkret çəkilmə və istismarı şəraitindən asılı olaraq onların korroziyadan müdafiə örtükləri iki tipdə tətbiq olunur: gücləndirilmiş və normal. Boru kəmərlərinin trassası sürüşmə rayonlarından keçərsə.

Laklı boyanın ümumi qalınlığı 0. həmçinin yaşayış məntəqəsi yerləşən ərazidən 1000 m-dən az məsafədə olduqda. su anbarı. çay məcrası. – sualtı keçid. Şüşəli pambıq boru ətrafına həmçinin yuxarıda adları çəkilən avadanlıqlarla da örtülə bilər. – üzrə ölkənin istənilən rayonun ərazisində münbit torpaq hissəsi şoranlaşdıqda və şorakətlişdə. Emal olunmuş şüşəli pambıq boru kəmərinə «OCT 2601-1-90» avadanlığı ilə 0.2500-83» və «Krona -1R» tipli «TU 25-06. «TU 25-06. göl. Boru kəmərlərinin atmosfer korroziyasından qorunması üçün temperaturu (–600C) – dən aşağı və +400C –dən yuxarı olan ərazilərdə konsistentli sürtgu örtüyündən istifadə olunur. kanal. Lak rəngləmədə nəzarət qalınlıqölçən «MT-41NÜ». – çay. yaxud konsistentli sürtgü örtüklərdən istifadə olunur. cərəyan keçiriciliyi isə 1 kV – dan çox olmamalıdır. – 313 K (400C) temperaturunda maye nəql edən boru kəməri xətti ilə kəsişdikdə.örütüyünün gücləndirilmiş tipi 1020 mm diametrli və istənilən diametrli döşənmə boru kəmərlərində aşağıdakı qaydada tətbiq edilə bilər: kəmər keçən trassa –cənubdan şimala doğru 500 – li bucaq altında yönəldikdə. –bataqlıq. – digər boru kəmərləri trassası ilə kəsişdikdə hər iki tərəfdən 20m məsafədə örtüklə müdafiə olunur. Yerüstü çəkilən boru kəmərlərini atmosfer korroziyasından qorumaq üçün laklı boya. qara torpaq və suvarılan ərazidən keçdikdə.251583» cihazları ilə yerinə yetirilir. avtomobil və dəmir yolları ilə kəsişdikdə.5 mm – dən az olmayan qalınlıqda sarınır.2mm – dən az. – sənaye və məişət çirkab suları axan və zibil tullantıları atılan ərazilərlə kəsişdikdə. Onun tərkibində çəkisinə görə 20% təşkil edən «PAK -3» və 194 . metal. emal olunmuş şüşəli pambıq.

5 mm qəbul edilir. 195 .23. Məsələn.«PAK-4» alüminium tozlu qarışıq vardır.2 -0. metalın korroziyası kimyəvi və elektrokimyəvi olmaqla iki yerə ayrılır. buna atmosfer korroziyası deyilir. neft çənlərinin və ya boru kəmərlərinin korroziyası kükürdlü neft və qazın saxlanıması və nəqli zamanı baş verir. texnoloji proseslərin pozulmasına səbəb olur. Bu növ korroziya boru kəmərlərinin yerüstü və ya hava keçidlərində. Kimyəvi korroziya zamanı metal ilə aqressiv kimyəvi komponentlər arasında gedən reaksiya nəticəsində metalın aşınması və ya dağılması baş verir. Bu halda korroziya prosesi mikro və makro korroziya proseslərinə ayrılır. boru kəmərlərinin və s.81*».qaz qurğularının korroziyası onların vaxtından əvvəl sıradan çıxmasına. Ümumiyyətlə. həmçinin yerüstü neft çənlərində yaranır. Yeraltı qurğuların (çənlərin. Metal konstruksiyanın korroziyası havanın oksigeni və atmosferin nəmliyi nəticəsində baş verirsə.) korroziyadan mühafizə vasitəsində və metodunda mühitin və torpağın korroziya qabiliyyətləri nəzərə alınmalıdır. Neft-qaz qurğularında metalın korroziyasına təsir edən amillər.in tələblərinə uyğun olaraq istifadə olunur. Bu sürtgünün qalınlığı boru kəmərinin səthindən ərazidə havanın temperaturundan asılı olaraq 0. 5. Metalın korroziyası – onun ətraf mühitin təsiri ilə dağılma prosesidir.2. Yerüstü boru kəmərlərinin atmosfer korroziyasından müdafiə olnmasında metal örüklərdən «SNiP III. Neft. Kimyəvi korroziyadan fərqli olaraq elektrokimyəvi korroziya zamanı metalın səthində müxtəlif dərinlikli və formalı ləkə və kəha şəkilində lokal (yerli) dağılmalar əmələ gəlir.

Torpağın elektrik müqaviməti nə qədər yüksək olarsa, cərəyan da bir o qədər az olacaq və bununla əlaqədar metalın korroziyası – dağılması azalacaqdır. Torpağın korroziya fəallığı onun xüsusi elektrik müqaviməti üzrə aşağıdakı göstəricilərlə xarakterizə olunur. Torpağın xüsusi elektrik müqaviməti, Om.m Torpağın korroziya fəallığı

<5

5 ÷ 10

10 ÷ 20

20 ÷ 100

> 100

Çox yüksək

Yüksək

Artırılmış

Orta

Aşağı

Torpağın xüsusi elektrik müqavimətini təyin etmək üçün müxtəlif metod və cihazlardan istifadə olunur. Bu metodlar içərisində dörd elektrodlu metod daha geniş yayılmışdır. Bu metodla xüsusi elektrik müqavimətini ölçmək üçün MS-08 tipli potensiometrdən istifadə olunur. 5.3. Korroziyaya qarşı qoruyucu örtük Neft – qaz kəmərlərini və çənlərini mühafizə etmək üçün müxtəlif konstruksiyalı materiallardan ibarət qoruyucu örtük tətbiq olunur ki, bu da passiv mühafizə metodu adlanır. Yeraltı magistral polad boru kəmərlərini korroziyadan mühafizə etmək üçün iki növ qoruyucu örtükdən – normal və gücləndirilmiş örtüklərdən istifadə olunur. Diametri 1000mm və daha böyük olan neft – qaz kəmərində yalnız gücləndirilmiş qoruyucu örtük tətbiq edilir. Bütün hallarda qoruyucu örtüklər aqressiv şəraitdə yüksək kimyəvi dayanıqlığa, neytrallığa, mexaniki möhkəmliyə, istiliyə davamlılığa, dielektriklik xassəsinə, boru səthinə

196

yaxşı yapışmaq və hidroizolyasiya qabiliyyətinə malik olmalıdırlar. Metal neft çənlərinin dibinin xarici səthləri bitum örtüyü ilə mühafizə olunmalıdır. Əksər hallarda boru kəmərlərinin və neft çənlərinin istismar müddətini artırmaq və normal təhlükəsizliyini təmin etmək üçün onların xarici və daxili səthləri həm qoruyucu örtüklə, həm də elektrik üsuli ilə mühafizə olunurlar. Qoruyucu örtüyün zədə və nasaz yeri İP 1-60 tipli zədəaxtarıcı cihazla aşkar edilir. Bu cihazın iş prinsipi, onun iki nöqtəsi arasındakı potensiallar fərqinin ölçülməsinə əsaslanır. Bu göstəricinin maksimal qiymətini bilavasitə zədə üzərindəki elektrod göstərir. Minimal mühafizə potensialını aşağıdakı düstur ilə təyin etmək olar: U min − t = U min −18 (1 + β u Δt ) burada, Umin-t – t0C temperaturda minimum mühafizə potensialı; Umin-18 – 180C temperaturda mühafizə potensialı; β u – potensialın temperatur əmsalı 0-180C temperatur üçün β u =0,003; 18 – 300C temperatur üçün β u =0,01;
Δt = tr − 18 ; tr – boru kəmərinin divarının yaxınlığında temperaturdur. Magistral boru kəmərlərinin korroziyadan mühafizəsi katod protektor və elektrodrenaj qurğuları vasitəsi ilə mühafizə olunur. Elektrik mühafizə metodu sərbəst mühafizə tədbiri kim ayrılqda tətbiq olunmur, çünki qurğunun gücü çox artar və kəmərin mühafizə olunan sahəsinin uzunluğu çox sərt qısalır. Ona görə də bu növ mühafizə elektrokimyəvi üsulu tamamlayır. Katod mühafizə üsulunda boru kəmərinin səthində mənfi potensial yaradılır və onun səthindən elektrik cərəyanının çıxmasının qarşısı alınır. Bu məqsədlə boru kəməri katoda çevrilir və ona daimi cərəyanın mənfi qütbü, müsbət qütbü isə anoda – yəni boru kəmərindən kənarda torpağa

197

basdırılmış xüsusi elektrod vasitəsilə birləşdirillir (şəkil 5.1). Nəticədə cərəyan xüsusi elektroddan boru kəmərinin korroziyasının qarşısını alır.

Şəkil 5.1. Boru kəmərinin katod mühafizəsinin sxemi 1- daimi cərəyan mənbəyi; 2- anod; 3- boru kəməri. Protektor mühafizə üsulu – boru kəmərlərini və digər qurğuları, katod mühafizə üsulunu tətbiq etmək mümkün olmayan hallarda, tətbiq olunur. Bu üsul mühafizə olunan qurğuların yaxınlığında torpağa basdırılmış elektrodlar – protektorlar vasitəsilə həyata keçirilir. Protektor müzhafizə qurğusunun iş prinsipi elektrolitə batırılmış iki elektrodun qapanması zamanı dövrədə əmələ gələn cərəyanın az mənfi potensiallı elektroddan (anoddan) daha çox mənfi potensiallı elektroda (katoda) doğru hərəkətinə əsaslanır. 198

Metal boru kəmərlərində korroziyaya qarşı UPDU -57 tipli elektromaqnit drenay qurğusu daha geniş tətbiq olunur. 5.4. Boru kəmərlərinin katod mühafizəsinin hesabatı Katod mühafizəsinin hesabatının əsas elementləri aşağıdakılardır: katod stansiyası (daimi cərəyan mənbəyi), anodun torpağa əlaqələndirilməsi və drenaj elektrik xətti. Katod mühafizəsinin hesabatı aşağıdakı ardıcıllıqla aparılır. 1. Iki qonşu katod qurğusu arasındakı məsafə (L) təyin edilir: 4,6 U L= lg max (5.1) a 0,5U min

burada, a– boru kəmərinin elektrik parametridir, [m-1]
a= R1 ; Rn

(5.2)

Rt – boru kəmərinin müqaviməti, [ Om·m ];
Rt =

π (10 d n − δ )δ
3

ρt

(5.3)
Cədvəl 5.1.

Rt – nin qiyməti cədvəl 5.1 – dən götürlür. Kəmərin ölçüləri D× δ ,mm Rt10-6, Om·m

325 × 6

529 × 6

720 × 6

1020 × 8

16,94

13,69

10,03

7,061

199

ρt –boru kəmərinin xüsusi müqaviməti: ρ t = 0 ,135
Om ⋅ mm 2 m

dn– kəmərin xarici diametri, mm; δ – kəmərin divarının qalınlığı, mm; Rn– boru kəmərinin 1m uzunluğuna düşən qoruyucu örtüyün müqaviməti, Om·m; Umax – süxurların vəziyyətindən asılı olaraq drenaj nöqtəsindəki potensiallar fərqi, V (nəm suxur lar üçün Umax=-0,627V; quru suxurlar üçün Umax=-0,95V); Umin– boru və torpaq arasında potensiallar fərqi, V (Umin=-0,32V). 2. Katod mühafizəsi işin başlanğıc periodunda drenaj nöqtəsində cərəyan qüvvəsinin qiyməti (Jn) aşağıdakı düstur ilə təyin edilir: U max , (5.4) Jn = ρ qaz + z0 2πy burada, ρ qaz – cərəyanın katod qurğusuna keçdiyi zonada suxurun xüsusi müqaviməti, suxurların və ziyyətindən asılı olaraq ρ qaz = 10 ÷ 100 Om ⋅ m

intervalında dəyişir; y– anodun yerlə birləşmə nöqtəsindən mühafizə olunan boru kəmərinə qədər olan məsafədir və y=100÷200m qəbul edilir; z0– boru kəmərinin giriş müqaviməti, Om: Rt Rn (5.5) z0 = 2 3. Elektrodların ümumi sayı:
200

n=

Rh RAηe

(5.6)

Burada: Rhor – horizontal elektrodun mqaviməti Om;

RA =

Rcx 2

qəbul edilir. Rcx– katod stansiyasının mühafizə sxemasının ümumi müqavimətidir və hesablamalarda Rcx=0,3 Om götürülür; ηe – qonşu elektrodla birlikdə işləyən elektrodun istifadə əmsalıdır η e = 0,7 . Drenaj xəttinin (kabelinin) en kəsik sahəsi, mm2;
S=

ρl n
Rk

,

(5.7)

burada,

ρ – drenaj xəttin (kabelin) materialının xüsusi

Om ⋅ mm 2 ; m le – drenaj xəttin (kabelin) uzunluğu, le =100 – 200m qəbul edilir. Rk– drenaj xəttinin müqaviməti olub, təcrübü olaraq Rk=RA qəbul edilir. Əgər drenaj xəttinin en kəsiyi dairəvi olarsa onda həmin xəttin tələb olunan minimal diametri 4S d=

müqaviməti

π

olacaqdır. 4. Anodun yerlə birləşməsinin işləmə müddəti
201

G , (5.8) kgJ H Burada: G– yerlə birləşmə materialının kütləsi (G=1000-1200 kq qəbul edilir); k– istismar müddəti üçün anodun yerlə birləşməsinin normal işini təmin etmək üçün ehtiyat əm salı k=1÷1,3 qəbul edilir. gk–əriyəbilən (həllolabilən) yerlə birləşmə materialı nın kütləsidir. 5. Mühafizə sxemində gərginlik düşgüsü: T=

ρ ⎞ ⎛ U cx = J k ⎜ RA + RK + z0 + qaz ⎟ ≈ J k Rcx ⎜ 2πy ⎟ ⎝ ⎠
6. Katod stansiyası şəbəkəsinin tələb olunan gücü:
W= W′

(5.9)

η

(5.10)

burada, W ′ – katod stansiyasının çıxışında gücü; η – katod stansiyasının faydalı iş əmsalı: η = 0,8 − 0,85 .

5.5. Metalın korroziyasına qarşı inhibitorlar
Neft – qaz qurğularının metal hissələrini korroziyadan mühafizə etmək üçün tətbiq olunan inhibitorların su – neft mühitində mühafizə qabiliyyəti elektrometrik və qravimetrik üsulla müəyyən edilir. Inhibitorların mühafizə qabiliyyətini müqayisə etmək üçün eyni şəraitdə (mühit, inhibitorun qatılığı, rejim), eyni metal nümunələri sınanılmalıdır. 202

(5. υi – uyğun olaraq inhibitorsuz və inhibitorlu mühitlərdə nümunənin korroziya sürətidir. τ –sınaq müddəti.Elektrometrik metodla tədqiq. m1 və m2 –müvafiq olaraq. qr. Qravimetrik metod metal nümunənin çəkisinin müəyyən vaxt müddətində inhibitorlu və inhibitorsuz su – neft mühitində dəyişməsinə əsaslanır ki. υ k –korroziya sürəti. %) aşağıdakı düstur ilə təyin edilir: Z= υ0 − υi ⋅100 % υ0 (5. nümunənin sınaqdan əvvəlki və sonrakı kütlələri. elektrodun potensialı.11) s ⋅τ Burada. Sınaq üçün nümunə korroziyaya məruz qalan qurğunun materialından hazırlanır. Sınaq mühiti – inhibitorlu və inhibitorsuz su – neft mühitidir. cərəyan sıxlığı arasında polyarizasiya əyrilərinin qurulmasına əsaslanır. bu da korroziya sürətinə təsir edir.12) Burada υ 0 . Korroziya sürəti aşağıdakı düsturla təyin edilir: m − m2 υk = 1 . m2. İnhibitorun mühafizə də rəcəsi (z. saat. 203 . qrm-2saat-1. Tədqiq olunan elektrodun müqaviməti 107 Om – dan artıq olmalıdır. s – nümunə səthinin sahəsi.

MÜRSƏLOV AQİL ƏLİ oğlu. MUSAYEV ZAKİR SƏMƏD oğlu. NƏQL EDƏN MÜHƏNDİS QURĞULARI VƏ AVADANLIQLARI .MƏMMƏDOV KAMRAN MƏMMƏD oğlu. MƏMMƏDOVA VÜSALƏ VAQİF qızı NEFTYIĞILAN.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful