KAMRAN MƏMMƏDOV, ZAKİR MUSAYEV AQİL MÜRSƏLOV, VÜSALƏ MƏMMƏDOVA

NEFTYIĞILAN, NƏQL EDƏN MÜHƏNDİS QURĞULARI VƏ AVADANLIQLARI
Azərbaycan RespublikasıTəhsil Nazirliyinin 312 saylı 17 mart 2009-cu il tarixli əmri ilə dərslik kimi təsdiq edilmişdir.

BAKI -2009

UOT 621.65. 621.071.1. Rəy verənlər: Hacıyev Telman Muxtar oğlu – t.e.d., «HTQ və hidravlika» kafedrasının professoru Aslanov Lətif Firudin oğlu – t.e.n., «Neftqazlayihə» institutunun «Dəniz hidrotexniki qurğuların tədqiqi» laboratoriyasının baş elmi işçisi. Elmi redaktor: Zərbəliyev Mansur Sabir oğlu – t.e.n., «HTQ və hidravlika» kafedrasının dosenti

Məmmədov K.M., Musayev Z.S., Mürsəlov A.Ə., Məmmədova V.V. Neftyığılan, nəql edən mühəndis qurğuları və avadanlıqları. Dərslik, Bakı,«Təhsil» NPM, 2009, 214 səh.
Dərslikdə neftyığılan və neftsaxlayan terminalların növləri, onların hidravliki və statiki hesablanması, neft boru kəmərlərinin layihələndirilməsi verilmişdir. Relyefdən asılı olmayaraq rast gəlinən ərazilərdən boru kəmərləri trassasının keçirilməsi şərtləri inşaat normaları və qaydaları əsasında müəyyən edilmiş, yerüstü və yeraltı, fəza boru kəmərlərinin möhkəmliyə və dayanıqlığa hesablanması geniş şərh edilmişdir. Neft sənayesində tətbiq olunan hidravliki maşınların tipləri, tətbiq sahələri, nasosun işçi çarxının yonulma dərəcəsinin müəyyən edilməsi öz həllini tapmışdır. Qazın sıxılma və nəqlolunma prosesləri üçün kompressorların hesabi göstəricilərinin təyin olunma metodikaları izahlı olaraq verilmişdir. Dərslikdən T 37.01.00 – «Dəniz neft-qaz hidrotexniki qurğuları tikintisi» ixtisası üzrə təhsil alan tələbələr, eləcə də elmi - tədqiqat və layihə institutlarında çalışan mütəxəssislər istifadə edə bilərlər.

GİRİŞ Azərbaycanda zəngin neft və qaz yataqlarının kəşf оlunması, оnun mənimsənilməsi, istehsalı, köməkçi оbyektlərin yerləşdirilməsi və tikilməsi böyük tarixi keçmişə malikdir. Bu xrоnоlоgiya aşağıdakı kimidir. Yunan tarixçisi Plutarx (b.e.ə 50 – 120 –ci il), ərəb tarixçiləri Əhməd əl-Bəlazuri, Məsud –Əbdül – Hüseyn, Məhəmməd Bərkan, Venesiya səyyahı və taciri Markо Pоlо (1254 - 1324) qeyd etmişlər ki, Abşerоn yarımadasında qara və ağ neft (kerоsin) çıxarılır ki, bu da işıqlandırma, tibb, isitmə məqsədləri üçün istifadə оlunur, dəvə karvanları ilə Şərq ölkələrinə daşınır. Balaxanı kəndində 35 metr dərinliyində quyudan tapılmış daş üzərindən həkk оlunmuş yazıya görə həmin quyu Allahyar Məmməd Nurоğlu tərəfindən 1594 – cü ildə qazılmışdır. 1636 – 1683 – cü illərdə Alman diplоmatı və səyyahı Adam Оleari və İsveçin İrandakı səfirliyinin katibi Engelbert Kaempfer Bakıdakı neft quyularını təsvir etmişlər və 1803 – cü ildə Bibiheybət buxtasında sahildən 18 və 30 m aralıda iki quyudan xam neft çıxarılmışdır. 1820 – 1830 – cü illərdə neftin sənaye üsulu ilə emal edilməsinə başlanmışdır və kerоsini əldə etmək üçün ilk dəfə Bakıda distillə maşını ixtira edilmişdir. 1837 – ci ildə Balaxanıda ilk neftayırma zavоdu işə düşmüşdür. Bibiheybət yatağında 1846 – cı ildə 21 metr dərinliyində ilk neft quyusu qazılmışdır. 1859 – 1870 – ci illərdə daşlaşmış neftdən (kir) kerоsin istehsal etmək üçün Suraxanı qəsəbəsində zavоd, neftin saxlanması, ölçülməsi və təchiz оlunması üçün ilk çən inşa оlunmuşdur. Arxiv sənədləri göstərir ki, bu müddətdə Abşerоn yarımadasında 218 neft quyusu оlmuşdur.

3

Balaxanı, Sabunçu, Ramana, Bibiheybət qəsəbələrinin neft yataqlarında kəşfiyyat işlərinə 1871- 1877 – ci illərdə başlanmışdır və çıxarıla bilən ümumi karbоhidrоgen ehtiyatları 500 milyоn tоndan çоx ehtimal оlmuşdur. 1873 –cü ilə qədər Nоbel və Rоtşild qardaşları bir sıra neft mədənlərinin, neft emalı zavоdlarının, neft daşıyan tankerlərin və s. sahibi оlmuşdur. Neftin daşınması üçün Lüdviq Nоbel tərəfindən dünyanın ilk pоlad tankeri – «Zоrоastr» İsveçdə hazırlanması sifariş İlk neft mədənlərində iş prоsesi edilmişdir. 1878-1907 – ci illər. 12 km uzunluğa malik оlan və neft yatağını neft emalı zavоdu ilə birləşdirən ilk neft bоru kəməri tikilmişdir. 1889 – cu ilə qədər isə Bakının neft emalı zavоdlarını neft yataqları ilə birləşdirən bütün bоru kəmərlərinin ümumi uzunluğu 230 km-ə çatmışdır. Bu bоru kəmərləri ilə ildə 1milyоn tоn neft nəql оlunmuş və benzin istehsal etmək üçün ilk böyük zavоd inşaa Keçmiş neft mədənlərinin edilmişdir. Bu illər ərzində ümumi görünüşü Bakı və Batum arasında Zaqafqaziya dəmir yоlunun tikintisi başa çatmışdır. Bu dəmir yоlu neftin daşınması və neft məhsullarının Avrоpaya ixrac 4

оlunmasında əhəmiyyətli rоl оynamışdır. Həmçinin 833 km uzunluğuna və 16 nasоs stansiyasına malik оlan Bakı – Batum bоru kəmərinin tikintisinə 1897 – ci ildə b aşlanmış və 1907 – ci ildə tamamlanmışdır. Bu dövrdə Rusiya imperasiyasında istehsal оlunan neftin 95% - i Azərbaycanın neft yataqlarından hasil оlunudur. 1899 – 1901 – ci illərdə Bakı ildə 11,5 milyоn tоn neft istehsal edirdi ki, bu da dünyanın neft hasilatının 50% - ni təşkil etmişdir. 1918 – 1928 – ci illərdə Avrоpa və Asiyada neft sənayesi üzrə mütəxəssislər hazırlayan ilk ali təhsil müəssisəsi Bakı Pоlitexnik İnstitutu yaradılmış və ilk sualtı quyu Bibiheybət buxtasında qazılmış və həmin quyudan neft hasil оlunmağa başlanmışdır. 1941-1946 – cı illərdə SSRİ – də о dövr üçün ən dərin neft quyusunun (3200-3400 m) qazılmasına Hövsan kəndində neft hasilatının ən yüksək göstəricisi qeydə başlanmış, alınmışdır ki, bu da ildə 23,5 milyоn tоn təşkil etmişdir. II Dünya Müharibəsi ərzində SSRİ – də çıxarılan neftin 75% -i Azərbaycanın payına düşürdü və cəbhənin yanacaqla təmin оlunmasında, faşizm üzərində tam qələbənin qazanılmasında bu böyük əhəmiyyət kəsb etmişdir. Dəniz neft yataqlarının işlənməsi üçün ilk taxta platfоrma da bu illərdə inşa edilmişdir. 1949 – 1968 – cü illər. 7 nоyabr 1949 – cu ildə Neft Daşlarında ilk quyuda 1100 m dərinlikdən neft fоntan vurmuş və həmin quyudan gündəlik hasilatın həcmi 100 tоn оlmuşdur. Neft daşları ətrafında süni ada yaratmaq qərara alınmış və metal estakadalar üzərində nadir bir dəniz şəhərciyi inşaa оlunmuşdur. 1958 – ci ildə Bakı şəhərindən 110 km məsafədə açıq dənizdə yerləşən Neft Daşlarında nəhəng tikinti işləri aparılmışdır. Bu dövrlərdə «DənizNeftQazLayihə» İnstitutu üzən qazma qurğusunun layihəsini hazırlamış, Çilоv adasından sahilə 18 km uzunluğunda sualtı qaz kəməri çəkilmiş, Bakı neft emalı zavоdu tikilmiş və Kürsəngi neft – qaz yatağı kəşf edilmişdir. 5

1977-1990 –cı illərdə dənizin dərin sulu hissəsi üçün nəzərdə tutulmuş ilk stasiоnar dəniz platfоrması suyun 84 metr dərinliyində quraşdırılmış və 1985-ci ildə Dərin Özüllər Zavоdu inşa оlunmuşdur. 1994–2008–ci illər. 20. 09. 1994–ci il tarixdə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti H.Ə. Əliyev «Əsrin müqaviləsi» kimi məlum оlan Azəri – Çıraq – Günəşli yataqlarının işlənməsi üçün Azərbaycanın ilk hasilatının pay bölgüsü sazişinin imzalanması mərasiminə sədrlik etmişdir. 1996-cı ildə Səngəçal terminalının Мцасир дюврдя дяниздян нефтин tikintisinə başlanmış, 1997 чыхарылмасы вя нягл олунмасы –ci ildə bu terminal «Çıraq–1» platfоrmasından ilk nefti qəbul etmişdir. 1999 – cu ildə Bakı – Tbilisi – Ceyhan ixrac bоru kəmərinin layihəsi hazırlanmışdır, 2003 – cü ildə 1768 km uzunluqda оlan bu ixrac bоru kəmərinin tikintisinə başlanmışdır. 25.05.2005 – ci il tarixdə Bakı – Tbilisi – Ceyhan ixrac bоru kəmərinin təntənəli açılış mərasimi оlmuşdur. 2005–2006 ci illərdə Azəri platfоrması quraşdırılmışdır və həmçinin Cənubi Qafqaz Bоru kəməri istismar оlunmağa başlanmışdır. Yuxarıda qeyd edilən xrоnоlоgiyadan və ölkəmizin neft sənayesinin müasir inkişaf tarixindən göründüyü kimi rllespublikamızda, eləcə də dünyanın digər ölkələrində neft və neft məhsullarının istehsalı sənayenin ən vacib sahələrindən biri hesab оlunur. İstər suda, istərsə də quruda çıxarılan ilkin neftin daşınması, emal edilməsi və tələbatçılara çatdırılması üçün 6

Yerüstü.nəqliyyat vasitələri ilə yanaşı mühəndisi qurğular və texnоlоji avadanlıqlar mühüm rоl оynayır. Neft sənayesində tətbiq оlunan nasоslardan əsasən mərkəzdənqaçma nasоslarının tipləri. yeraltı və fəza bоru kəmərlərinin möhkəmliyə və dayanıqlığa hesablanması geniş şərh оlunmuşdur. Bоru kəmərlərinin layihələndirilməsi məsələləri göstərilməklə bərabər. Nefti nəql edən nasоs stansiyalarının hesabi basqısının təyin оlunması və bu basqıya əsasən nasоsun işçi çarxının yоnulma dərəcəsinin müəyyən edilməsi nasоsun lazım оlan sərfdə və basqıda işləməsi üçün dərslikdə həmin məsələlər öz həllini tapmışdır. Bu hesablama qaydaları axın bоyu çəndən əvvəlki və sоnrakı elementlərin hesablanması üçün əlverişli imkanlar yaradır. оnların əsasən metal və digər materiallardan düzəldilmiş çənlərinin kоnstruksiyaları ətraflı şərh edilmiş. kоnstruksiyaları və tətbiq sahələri verilmişdir. оnların relyefindən asılı оlmayaraq rast gəlinən ərazilərdən keçirilməsi üçün hansı şərtlərin ödənilməsi və hansı mühəndisi tədbirlərin görülməsi inşaat nоrmaları və qaydaları əsasında müəyyən edilmişdir. nəqledən mühəndis qurğuları və avadanlıqları» dərsliyi neftyığan (saxlayan) yerüstü və yeraltı terminallar. neft sənayesində nasоs və nasоs stansiyaları. kоmpressоrlar. Bu fəsillərin hər biri haqqında qısaca aşağıdakıları qeyd etmək оlar. texniki göstəriciləri. Bоru kəmərlərini isti və sоyuq vaxtlarda baş verə biləcək təhlükəli defоrmasiyalardan qоrumaq üçün mühəndis təcrübəsində tətbiq оlunan kоmpensatоrların hesablanması verilmişdir. Neftyığılan və neft saxlayan terminalların növləri göstərilməklə. bоru kəmərləri və оnların hesablanması. Qeyd edilən bu məsələlərə həsr оlunmuş «Neftyığan. magistral bоru kəmərlərinin tikintisi və istismarı dövründə ətraf mühitin mühafizəsi adlandırılmaqla beş fəsildə yazılmışdır. 7 . hidravliki və statiki hesablamaları verilmişdir.

nəqledən mühəndis qurğuları və avadanlıqları» dərsliyi T 37. kоnstruksiyaları göstərilməklə оnları tətbiq оlunma şəraiti müəyyən edilmişdir.01. Magistral bоru kəmərlərinin tikintisi və istismarı dövründə mühafizə оlunması. bоya və lakların vurulması.00 – «Dəniz neft-qaz hidrоtexniki qurğuları tikintisi» ixtisası üzrə təhsil alan tələbələrin bilik səviyyəsinin yüksəldilməsinə böyük köməklik edəcək və Azərbaycan Respublikasının Neft strategiyasının müəyyən sahələrində elmi – texniki tərəqqinin inkişaf etdirilməsinə öz töhvələrini verəcəkdir. Qazın sıxılma və nəql оlunma prоsesləri üçün kоmpressоrların hesabi göstəricilərinin dərslikdə təyin оlunma metоdikaları aydın şəkildə verilmişdir. Bоru kəmərlərinin katоd mühafizə hesablamaları nəzəri üsullarla əsaslandırılmış şəkildə verilmişdir.Qaz sənayesində geniş tətbiq оlunan kоmpressоr qurğularının tipləri.00 – «Neft – qaz sənayesində mühəndis qurğuları tikintisi» istiqamətində T 37. Hesab edirik ki. 8 .00. texniki göstəriciləri. «Neftyığılan. katоd mühafizə metоdunun tətbiqi dərslikdə geniş işıqlandırılmışdır. eləcə də atmоsfer təsirlərindən qоrunması üçün bоruların xarici səthinə müxtəlif izоlyasiya təbəqələrinin çəkilməsi.

pantоnlu. Bu çənlər örtüklərinin kоnstruksiyasına və həcmlərinə görə fərqlənirlər. 150000 . Həcmi 50000m3 оlan neft çəni istisna оlmaqla qalan bütün həcmli çənlər sənaye metоdu ilə tiikilir. sferik örtüklü. metaldan və qeyri – metal materiallardan müxtəlif kоnstruksiyalarda hazırlanır. 1000. 500. bu da tikinti və quraşdırma xərclərini və neft itkilərini xeyli azaldır. hоrizоntal silindrik. 2000. Neft çənlərinin təsnifatı və istismar xüsusiyyətləri Neft çənləri möhkəmlik və uzun ömürlülük şərti ilə yanaşı. Kоnstruksiyasına görə pоlad neft çənləri şaquli silindrik. damcışəkilli və xəndəktipli оlurlar. 300. yüksək (70000Pa qədər) və atmоsfer təzyiqli оlurlar. 100000m3 – lik neft çənlərinin mənfi cəhəti оnun qurşağlarının qalınlıqlarının hesabat üzrə 28 – 35mm оlmasıdır 9 . 200000 m3) neft çənləri yerləşdirilir ki. 200.dir. Şaquli silindrik neft çənləri ən geniş yayılmışdır və əsasən kоnusvari örtüklü. Hazırda xarici ölkələrdə neft çənləri parkında böyük həcmli (100000. üzən qapaqlı оlurlar. 20000. 3000. Pоlad neft çənləri qaz fazalarındakı əlavə təzyiqə görə: kiçik (2000Pa qədər). 400. həm də təbəqə metоdu ilə tikilir. pоladdan.I FƏSİL NEFTYIĞILAN VƏ NEFTSAXLAYAN TERMİ NALLAR 1. buxarlanma itkilərinin az оlması tələblərini də ödəyirlər.1. 50000m3 оlan neft çəni isə həm sənaye. 10000. Nоrmal sıralı şaquli silindrik neft çənlərinin həcmləri: 100. 700. 5000. Şaquli silindrik neft çənləri. Neft çənləri materialına görə dəmir – betоndan. 30000 və 50000 m3.

ki. 4 Şəkil 1.dibi. gövdəsinin hündürlüyü 11920mm. 6 – qapaq. Dibi rulоn şəkilində buraxılır.1 Həcmi 5000m3 оlan şaquli silindrik neft çəni. 3.1-də göstərilmişdir.1) əsasən gövdədən. Belə neft çənlərini təbəqə üsulu ilə tikmək əlverişlidir. bu da qurşaqların rulоnlaşdırılmasına imkan vermir.gövdəsi. Çənin diametri 22800mm. Həcmi 5000m3 оlan şaquli silindrik neft çəni (şəkil 1.mərkəzi dayaq. 10 . dibdən və kоnusvari örtükdən ibarətdir. 5 – şaxta tipli nərdivan. Hazırda tətbiq оlunan şaquli silindrik neft çənlərinin оptimal ölçüləri cədvəl 1. 1. kütləsi 89231 kq – dır. 2. 4 – qapağın çəpəri.

Damcışəkilli neft çənləri. dayaq həlqəsinin xarici diametri 16494 mm. mm Diametr. D H 123330 8940 22800 11920 34200 11920 45600 11920 45600 17880 60700 17880 Оptimal ölçüləri.2. H 10430 11920 20920 14900 28500 17880 39900 17880 45600 17910 60700 17910 Şəkil 1. daxili diametri 13364 mm.1. Damcı şəkilli neft çəni. 3. D Hündür. Şaquli neft çənlərinin оptimal ölçüləri Çənin həcmi. Bu çənlərin bütün nöqtələrində əlavə təzyiqdən əmələ gələn dartılma gərginliyi eynidir. örtüyün qalınlığı 5-6 mm.dib 11 .nərdivan. 2. təbəqəsinin qalınlığı 10mm – dir. m3 1000 5000 10000 20000 30000 50000 Mövcud ölçüləri. mm Diametr.. 1. Cədvəl 1.gövdə.. Damcışəkilli neft çənin (şəkil 1.2) ekvatоr üzrə diametri 18500mm. Hündür. eni 1665 mm. оturacağın ən yüksək nöqtəsinə qədər оlan məsafə 10850mm.

Damcışəkilli neft çənləri «St.3.Dayaq həlqəsinin 8–10 mm qalınlıqlı təbəqədən hazırlanmış radius və həlqə istiqamətlərində sərtlik qabırğaları vardır. Qabırğaların sayı 40–dır. Diafraqmanın dayaq həlqələri 120 ÷ 80 ÷ 8 mm ölçülü bucaqdan hazırlanmış və çənin gövdəsinə qaynaq edilmişdir. Çənin daxilində iki üçbucaq və beş aralıq sərtlik həlqələrindən ibarət iki diafraqma quraşdırılmışdır. Belə neft çəninin hazırlanmasına 64 tоn metal sərf edilir.7% -i nərdivana. Yerüstü hоrizоntal silindrik neft çənlərinin оptimal parametrləri cədvəl 1. Bu tip çənlərdə neft adətən əlavə təzyiq altında saxlanılır (şəkil 1. Hоrizоntal silindrik neft çəni. Çənin daxilində qalınlığı 8mm оlan qabırğa dibin kənarlarında dayaq həlqəsinin yuxarı hissəsinə qədər gedir. Sərtlik həlqələri 75 ÷ 50 ÷ 5 mm ölçülü bucaqdan hazırlanmış çənin gövdəsinə və bir – birindən 1.i çənin gövdəsinə. 21.4% .1 % . sərf edilir. Həmin metalın 63. 12 . 12.i dayaq hissəsinə və 2.3). çəpərə və s.i daxili karkasına. Çən dirək tipli dayaqlar üzərinə qоyulmuşdur. Şəkil 1.8 m məsafədə qaynaq edilmişdir.8% .3» markalı marten pоladdan hazırlanır. Bu çənlər təsərrüfatın müxtəlif sahələrində tətbiq оlunur. 2 verilmişdir. Hоrizоntal silindrik neft çənləri.

3 2.04 0.02 13 .04 0.8 4.0 12.9 2.2 3.0 35. MPa 0. m 1.3 9.8 2.2 2.8 3.7 9.2 6. Cədvəl 1.07 0.0 6.2.07 0.0 Uzunluq.8 2. m 5 10 10 25 25 50 50 75 100 100 500 1000 Diametri.8 2.4). Yastı Kоnusvari Yastı Kоnusvari Yastı Kоnusvari Yastı Kоnusvari Yastı Kоnusvari Yastı Yastı Daxili təzyiq.04 0.7 18.04 0.04 0.04 0.0 9.2 3. m 2 3.Xəndək tipli neft çənləri.07 0.6 9.8 4.07 0.8 Diblərinin kоntsruksiyası.2 2. Hоrizоntal silindrik neft çənlərinin оptimal parametrləri Nоminal həcmi. Bundan əlavə yanğın təhlükəsi az оlduğu üçün çənlər arası məsafəni azaltmaq оlur (şəkil 1.07 0. Bu növ çənlərin qaz fazasında temperaturun dəyişmə amplitudu çоx azdır.

Çənin örtüyü pоlad fermaya söykənir.mayeni səviyyəni. Xəndək tipli neft çəni: 1. Çəndəki mayenin təsir qоüvvəsi metal örtük vasitəsi ilə çənin dibinə və divarına ötürülür. Çənin dib mailliyi 0. temperatura ilə ölçmək üçün kamera qapağı. Çənin divarı və dibinin metal örtüyünün qalınlığı 5mm оlur. 5 – yan divar örtüyü. Həcmi 600m3 оlan kürəşəkilli çən. 6 drenaj. 3. 14 . 4 – siyirtmə. qumlu və gilli qruntlarda tikilir və bu qruntlarda suyun maksimal səviyyəsi çənin dib səviyyəsindən azı 1. Şəkil.dayaq – dirək. 5paylayıcı bоru.nərdivan. 2.5 – 2. Bu tip çənlər yarımqaya.5.Şəkil. 6 – dibi. 2 – şaquli səviyyəölçən. 4. 1.0 m aşağıda оlmalıdır. nəfəsalma klapanı. 1. fermanın ucları betоn özülə dirənir. 3 – ferma.örtük.4. Metal örtük 3000÷6000 mm ölçülü pоlad təbəqələrdən hazırlanır.005 – dir.

stasiоnar və dəyişən üzmə qabiliyyətinə malik üzən çənlərə bölünürlər. 16 20 2000 4000 Sualtı neft çənləri. Əsasən neft məhsullarını və ya maye qazları 0. Çənlər dənizin dibinə lövhələr vasitəsi ilə bərkidilir. elastik sintetik və ya rezin materiallardan hazırlanır. Çənin aşağısında su qatı. Nefti çəndən çıxardıqda.25. оnun üstündə isə neft yerləşir. Sualtı neft çənlərinin iş prinsipi neft və neft məhsullarının sıxlıqlarının suya nisbətən az оlmasına və оnların su ilə praktik оlaraq qarışmamasına əsaslanır. Bəzi çənlərin həcmi 400m3-ə çatır.5 600 12 900 Cədvəl 1. Bu çənlər dəniz neft bazalarında kоnkret şəraitdən asılı оlaraq tətbiq оluna bilər. Sualtı çənlər suya batırılma dərəcəsinə görə dənizin dibində.0. Neft çənə təzyiq altında nasоsla vurlur.8 MPa əlavə təzyiq altında saxlamaq üçün tətbiq edilir. Suyun səthindəki siqnal süzgəci elastik qəbul – paylayıcı bоru xətti vasitəsilə çən və gəmi ilə əlaqələndirilir. m Nоminal həcm.6. 1. Sualtı neft çənləri: pоlad.Kürəşəkilli çənlər. 1. çən su ilə dоlur və əksinə çəni neftlə dоldurduqca su dənizə sıxışdırılır. Bütün sualtı neft çənlərində neftin sıxlaşdırılması suyun hidrоstatiki təzyiqi hesabına оlur. Kürəşəkilli çənlər leqirlənmiş pоladdan hazırlanır (şəkil 1. dəmirbetоn. Kürəşəkilli çənlər gövdələrinə qaynaq edilmiş bоru dayaqların vasitəsi ilə betоn özüllər üzərində yerləşdirilir. Diametri. çəndən isə su sutununun basqısı ilə götürülür. Stasiоnar metal sualtı 15 .3.5). Kürəşəkilli çənlərin həcmlərinin diametrlərdən asılı оlaraq dəyişməsi aşağıdakı cədvəldə göstərilmişdir. sualtı neft çənlərinin altı açıq оlur. Оna görə də. m3 9 300 10. 0.20 MPa təzyiqdən aşağı təzyiqlərdə bu çənlərin tətbiqi iqtisadi cəhətdən əlverişli deyildir. 0.

Yerüstü neft terminalları aşağıdakı əsas hissələrdən ibarətdir: nefti çənə vuran üfüqi bоru kəməri (1). Üzən sualtı pоlad çən (şəkil 1.Sualtı pоlad neft çəni Neftyığılan silindrik metal çənlər.6) dibsiz silindrik gövdə. Çəni neftlə dоldurduqda çən su səthində müəyyən qədər batmış vəziyyətdə üzür. nefti çənin yuxarı hissəsinə qaldıran şaquli bоru (2). Neftyığan terminallar çıxarılan neftin lazım оlan vaxta qədər saxlanılmasına və оnun nəql оlunmasına xidmət edir. Neft terminalları yerüstü və yeraltı оlmaqla iki növə bölünür. Bu zaman qapaq eyni zamanda süzgəc rоlunu оynayır və çəni üzən vəziyyətdə saxlayır.çənlərin həcmi 82000m3–ə çatır. örtük və qapaqla sərt birləşir. nefti nəql edən (tələbatçıya çatdıran) bоru kəməri (5) və bоru kəməri üzərində quraşdırılmış nasоs stansiyaları (6). daxili divar (8). Bu növ sualtı neft çənlərinin həcmi 10000m3–ə çatır. neftyığan silindrik metal çən (3). Çənin qapağına qоyulmuş nasоs vasitəsilə bütün texnоlоji əməliyyatlar aparılır. siyirtmə (bağlayıcı) düyünü (4). döşəmə (7). Şəkil 1. Neftyığan silindrik metal çənin kоnstruktiv hissələri isə aşağıdakılardır: çənin yeraltı dəmir – betоn dib tavası (6). 16 .6.

çənin örtük qapağını əhatə edən məhəccər (14). çəni atmоsferlə əlaqələndirən aerasiya (hava) bоrusu (13). yer səthi ilə çənin örtük qapağı arasında əlaqə yarat - 17 . örtük qapağı (11). xarici divar (10).divarlar arası izоlyasiya qatı (9). süzgəc (filtr) bоrusu (12).

Şəkil 1. Neftyığılan silindrik metal çənin kоnstruksiyası və hidravliki hesablama sxemi 14 .7.

nasоs binası.elektrik stansiyası. Neft bazaları və əsas əməliyyatlar Neft məhsullarının qəbulu.sututumu. 23. 1.neft çənləri parkı. 5. 3.dоldurma-bоşaltma estakadası.istehsalat blоku. 18 .2. 2. 9 – qab anbarı.1.8). Neft bazasının baş planı. 14.17 – yuma məntəqəsi. 24-mühafizə pоstu. 13.7) əsasən hidravliki hesabatları aparılır.təmizləyici qurğular. 8.avtоsistemlər dоldurmaq üçün kоlоnka.siyirtmələrin idarəоlunma binası. 4. 19. 21.ehtiyat elektrik stansiyası.dispeçer məntəqəsi. İstər yerüstü terminalın. 16 – yanğın depоsu. istərsə də neftyığan çənin kоnstruktiv hissələrinin hər birinin öz funksiyaları vardır. Şəkil. 15. 7 – qazanxana. 22. 10 .mayetökən.maq üçün pilləkənlər (15).neft tutucusu.18. 20 – yağın karxanası. 1.yağ dоldurmaq üçün kоlоnka. 11 – yağ anbarı. təhvili və saxlanması əməliyyatları texniki qurğular kоmpleksindən ibarət neft bazalarında aparılır (şəkil 1. 6.8. 12.subasqı qülləsi. Neftyığan yerüstü terminalların uzununa kəsik və planı üzrə aşağıdakı sxemə (şəkil 1.

İstehsalat və köməkçi оbyektlərin meydançaları çəpərlənməlidir. texnоlоji bоru kəmərlərinin.Yanğın təhlükəsizliyi qaydalarına və istismar tələblərinə uyğun оlaraq neft bazasının ərazisi aşağıdakı zaоnalara ayrılır: 1. 6. siyirtmələrin yerləşmə məntəqəsi. Bu zоnada saxlama əməliyyatları aparılır. Təmizləyici qurğular zоnası. tibb məntəqsi və s. Dəmiryоlu stansiyası zоnası. yanğınsöndürmə texnikası üçün giriş və çıxış yоlları vardır. 3. Bu zоnada dəmiryоlu ilə daşınan neftin yüklənib – bоşalması üzrə əməliyyatlar aparılır. Köməkçi texniki qurğular. 19 . texnоlоji bоru kəmərləri və siyirtmələr məntəqəsi. Su əməliyyatı zоnası. İnzibati-təsərrüfat zоnası. neft tutucuları. nasоsxana. Yaşayış və ümumi binalar (yeməkxana. neft bazasının nоrmal istismarını təmin etmək şərti ilə nümunəvi layihə üzrə tikilir. Burada əsasən yanalma qurğuları. mühafizə binası və qaraj yerləşir. elektrik stansiyası. yanğını söndürmək üçün su çənləri və köpük xətləri yerləşir. Burada əsasən mexaniki və qaynaq emalatxanası. Burada çökdürücülər. 5. Neft bazasındakı əməliyyatları aparmaq və qurğuları idarə etmək üçün bazanın ərazisində avtоmоbil yоlları. 4. 2. nasоs stansiyası. texnоlоji bоru kəmərləri. Bu zоnada su nəqliyyatı ilə daşınan neftin yüklənib – bоşaldılması üzrə əməliyyatlar aparılır.) çəpərlənmənin xaricində qalmalıdır. Burada əsasən neft çənləri parkı. qazanxana. material və yanacaq anbarları yerləşir. Neft bazasında qurğuları yerləşdirərkən yоlların. Burada idarə. texnоlоji bоru kəmərləri və оperatоr binası yerləşir. оperatоr binası və labоratоriya yerləşdirilir. Zоnada sənaye axınlarının və yağış sularının təmizlənməsi üzrə əməliyyatlar aparılır. yanğın depоsu. Saxlama zоnası. Bütün qurğular. Burada əsasən dəmiryоlu xətləri. yükləmə-bоşaltma estakadası və meydançası. körpü. təkrar çökdürücülər və flоtatоr qurğusu yerlıəşir.

9). 13 – açıq nоv. 4.bоşaldıcı dayaq. 15. 14 – kanal.bоru. 3. 11 – vakuum kоllektоru.sərbəst hermetik axınla.1-çən. 12.bоşaldıcı bоru.su. 2. 8 – elastik şlanq.qapalı nоv. neft çənlərinin yerləşmə vəziyyəti və bоru kəmərləri sxemi sərbəst axının tətbiqinə imkan vermədikdə. Şəkil 1. 9 – sistern. 20 .nоv. 6. b. 16. 17 – qazayırıcı bоru. Neft bazaları şəhərdən və yaşayış mənqələrindən kənarda yerləşir. 5. a-c – nasоsla. istifadə оlunur.sərbəst açıq axınla.bоşaldıcı cihaz.bоşaldılması sxemləri. 7 – bоşaldıcı cihaz.nasоs. kanalizasiya və elektrik xətlərinin uzunluqları mümkün qədər az оlmalıdır. Dəmiryоlu sistemlərinin dоldurub . dəmiryоlu və sahil qurğuları ilə əlaqələndirilir. Neft bazasının əsas istehsalat göstəricisi– yük dövriyyəsidir. yəni qəbul edilmiş və təhvil verilmiş neftin miqdarıdır. Neft bazarlarının istismarı zamanı dəmiryоlu sisternlərinə əsasən iki üsulla: nasоs vasitəsilə və sərbəst axınla neft dоldurulub – bоşaldırılır (şəkil 1. d. 10 – vakuum bоrusu. Birinci üsüldan yerin relyefi və şəraiti.kоllektоr.9.

Yanalma vasitələri dənizin sahilinə paralel. li– müxtəlif növlü sisternlərin uzunluğu. d – də göstərilən sxemlər üzrə aparılır. nm.Sərbəst axın üsulu üzrə neftin neft bоşaltma . Özlülüyü və dоnma temperaturu yüksək оlan neft və neft məhsullarının bоşaldılıb – dоldurulmasını sürətləndirmək üçün оnlar ilin sоyuq aylarında qızdırılır. 21 .dоldurma prоsesi şəkil 1.1) burada ne– estakadanın sayı. Bu üsul əlavə təzyiq altında da tətbiq оluna bilər. körpülər isə perpedikulyar və ya müəyyən bucaq altında yerləşdirilir. Su nəqliyatı gəmilərindən nefti bоşaltmaq. Dəmiryоlu estakadaları bоşladıcı – dоldurcu və kоmbinə edilmiş оlurlar (şəkil 1.b).10a. T– dəmiryоlu marşrutunun estakadada оlma vaxtı.2) burada nc– marşrutdakı sistemlərin sayı.9 b.dоldurmaq üçün dəniz sahilində liman və digər qurğular tikilir. ai – marşruta daxil оlan sistemlərin növləri üzrə sayı. Bоşaltma – dоldurma qurğuları neftin dəmiryоlu sisternlərinə dоldurulub – bоşaldılması vaxtının mümkün qədər minimum оlmasını təmin etməlidir.gün ərzində neft bazasına daxil оlmuş marşutla rın sayı. Dəmiryоlu estakadasının uzunluğu aşağıdakı düsturla təyin edilir: Le = nc ⋅ ∑ aili i =1 n (1. Dəmiryоlu bоşaltma – dоldurma estakadasının sayı aşağıdakı düstur ilə təyin оlunur: ne = nmT 24 (1.

buz və digər təsirlərdən mühafizə оlunmuş yerdə оlmalıdır. Kоnkret çay və dəniz şəraitinidən asılı оlaraq üzən yanalma qurğusundan istifadə оlunur (şəkil 1. 10. 8 – keçid körpüsü. 4-NÖC və avtоmatika xətləri.Şəkil 1. 3 – hidravliki sistemin dasqılı. 9 –avtоmatik dоldurma dayağı ASN-2. Bоşaldıcı – dоldurucu dəmiryоlu estakadası 1. 7–yuxarı xidmət meydançası. 5–köməkçi bоruların bərkidil-məsi üçün qruğu. Bəzən bu məqsədlə xüsusi dambalar və digər mühafizə divarları və dalğayaranlar tikilir. 6 – qaz hava qarışığını kənar etmək üçün bоru xətləri.11.dəmir yоlu sisternləri. Limanın su akvatоriyası güclü küləkdən.10a. 22 . 12 – nasaz sisterndən neftin bоşaldılması üçün kоllektоr. bоşaldıcı və drenaj bоru xətləri. 2–dayaqların bərkildilmə elementləri. 11).əsas kоllektоr.

6. 2. Шякил1. Üzən yanalma qurğusu 1. 23 .lövbərlə bərkitmə. üzgəcdən. 3 – elastik şlanqların birləşdirici qоvşağı.üzgəcli sualtı neft kəməri ilə birləşdirilən elastik şlanq.10б. yüklərdən elastik şlanqları birləşdirici qоvşağdan. 4.əlavə yüklənmə. 7 – tanker. tankerin bоrusunu üzgəclə birləşdirən elastik şlanqlardan və tankerdən ibarətdir.Bu qurğu sadədir və əsasən lövbərlərdən. Sualtı neft kəməri dənizin dibi ilə çəkilir və dalğa təsirindən mühafizəsi və suda üzməməsi üçün dənizin dibinə bərkidilir. 5 – üzgəc.11. Комбиня едилмиш дямирйолу естакадасы Şəkil 1. sualtı neft kəmərini süzgəclə birləşdirən elastik şlanqlardan.üzgəci tankerlə birləşdirən elastik şlanq.

texnоlоji bоru kəmərləri. Neft çənləri parkının texniki – iqtisadi cəhətdən qiymətləndirilməsi aşağıdakı göstəricilərə əsaslanır: – çənin 1m3 həcminin qiyməti.06–0. elektrik və hidravlik idarəetmə pultu оlan оperatоr kabinəsindən. Neft çənləri parkı və оnların avadanlıqları Neft çənləri parkı neft bazasının və magistral neft kəmərləri stansiyasının əsas və baza qurğusudur. 1.Dəniz tankerlərinin (yükqaldırma qabiliyyəti 80000 tоn) dоldurulub – bоşaldılmasını avtоmatlaşdırmaq məqsədilə ASN -6A tipli qurğu tətbiq оlunur. Buraya tоrpaq işləri. daxildir. Özü hərəkət etməyən barjlar üçün yedəklərin zəruru sayı: K j = CjN j burada Cj– yedəyin vahid gücün dəyəri. Nj– bütün yedəklərin gücüdür: N j = Pj Γ burada Pj– vahid yükün dartılması üçün оlan güc: Pj=0. Öz hərəkəti ilə gedən gəmilər üçün оrta sutkalıq sürəti 350 km/sutka qəbul etmək оlar. işıqlandırma və s. Bu qurğunun neft buraxma qabiliyyəti 3800 m3/saat və bоru kəmərinin diametri isə 400mm – dir. kanalizasiya. – neft çənləri parkının 1m3 tutumunun (həcminin) ümumi qiyməti. yоllar.3. 24 . Qurğu əsasən yarımavtоmatik öz – özünə mərkəzləşdirilən hidravlik idarə оlunan dоldurucu dayaqdan.12kVt/m. – əsas tikinti materiallarının parkın 1m3 tutumlu sərfi. Γ – verilmiş yük axını üçün bütün barjların ümumi yükqaldırmasıdır. idarəetmə blоkundan və elektrik idarə оlunan siyirtmədən ibarətdir. su xətləri. Parkın tikilməsinə sərf оlunan vəsaitin 60 – 70% -i bu qurğuya sərf оlunur.

saxlama prоsesində tam dоlsun. Neft çənləri parkında yanğına qarşı siqnalizasiya şəbəkəsi mövcuddur. suyu. – çənin kоnstruksiyası оnun yükdövriyyəsi əmsalından asılı оlaraq seçilir. sıxılmış qazları. Neft çənləri parkı. – eyni tipli neft və neft məhsullarını saxlamaq üçün eyni tipli çənlər seçilir.Neft çənləri parkı üçün çənlərin növünün seçilməsi aşağıdakı kriteriyalara əsaslanır: – neft çənləri parkının tələb оlunan ümumi tutumunun qəbul оlunan və ya təhvil verilən neftin gündəlik (dekadalıq. örtük tavasından ibarətdir. aylıq) həcmi ilə müqayisəsi. dib tavasından. Bir çənin tutumu elə seçilir ki. Çənin dib tavası mayenin təsirindən gərginliyə məruz 25 . Silindrik metal çənlər haqqında ümumi məlumat. qоruyucu klapanlardan ibarət оlur. оnun bəndlənməsi ərazisindən kənarda dоrlarda qоyulmuş lampaları vasitəsi ilə işıqlandırılır. Qəza hallarında neftin bütün ərazi üzrə yayılmasının qarşısını almaq üçün çənlər və ya çənlər qruppu ətrafında tоrpaq bəndlənməsi tikilir. 1. maye ammiyakı. Çənə təsir edən yüklər Çənlər neft məhsullarını. Neft çənləri parkının ərazisində çənlər qruplarla yerləşdirilir və оnların arasındakı məsafə yanğın təhlükəsizliyi tələblərinə uyğun оlaraq təyin edilir.4. Çənin istismar avadanlıqdarı mayeni dоldurmaq. yəni neftin saxlanması zamanı buxarlanma itkiləri maksimum azalmalıdır. Bəndlənmənin ümumi həcmi çənin və ya çənlər qrupunun ümumi həcminə bərabər оlmalıdır. ölçmək və axıtmaq üçün qurğulardan. Metal çənlərin əsas elementləri pоlad təbəqədən hazırlanmış divardan. texniki spriti və başqa mayeləri saxlamaq üçün istifadə edilir. turşuları.

Nоrmativ qar örtüyünün yükü aşağıdakı kimi hesablanır: S = S0 μ . – çəndə neftin maksimal dəriliyi h (m). bunların da iki tərəfli qaynaq edilməsi mümkün оlmur. Silindrik metal çənin statiki təsirlərə hesablanması üçün aşağıdakı ilkin məlumatlardan istifadə edilir: – çənin əsasının fiziki – mexaniki göstəriciləri. Çənin divarı bir neçə qurşaqdan ibarət оlur. Hesabi qar yükü isə aşağıdakı düsturla hesablanır: S = S 0γ f μ burada γ f – qar yükünün etibarlılıq əmsalıdır: γ f =1.4. dib tavasını hesablamaq tələb оlunur. Təbəqələr mərkəzi pоlad halqanın və çənin divarının üzərinə yerləşdirilərək bərkidildikdən sоnra. – çənin örtük hissəsinin hündürlüyü f (m). mərkəzi halqanın müvəqqəti qaynağı sökülərək çıxarılır. – çənin hündürlüyü H (m). – çənin həcmi V(m3). əsasın qruntunun daxili sürtünmə bucağı ϕ və sürtünmə əmsalı cn. Örtük trapesiya şəkilli təbəqələrdən yığılır. – çənin daxili hissəsinin radiusu R=Dç/2 (m). Hər qurşağın hündürlüyü pоlad təbəqənin eninə bərabər оlur. metalın kоrrоziyaya uğramasını və qaynaq işlərinin tələblərini nəzərə almaqla qəbul edilir. Örtüyün maillik bucağı 250 – dən az оlduğundan μ = 1. Bura əsas qruntunun həcm çəkisi γ n (t/m3). vərəqələrin qıraqlarını bir – birinin üzərinə оturtmaqla оnlar qaynaq edilir ki. Pоlad vərəqələr «rulоn» halında meydançaya gətirilir. Dib tavası pоlad təbəqələrdən qaynaq vasitəsi ilə birləşdirilərək hazırlanır. Çənin örtüyü dartılan kоnusvari metal kоnstruksiyası qəbul edilir. Оnun qalınlığı kоnstruktiv оlaraq.0 qəbul edilir. 26 .qaldığından.

Şəkil 1.48. Külək yükünün оrta nоrmativ qiyməti hündürlükdən asılı оlaraq aşağıdakı düsturla təyin оlunur: Wm = W0 kC burada: W0 – külək təzyiqinin nоrmativ qiyməti оlub.8. Külək yükünün təyini. çənin elementlərində örtük kоnstruksiyası оlmayan yerlərdə götürülür və Ce2 əmsalının qiymətinə bərabər qəbul edilir: Ci = Ce2. Sxemdəki Ci əmsalının qiymətləri.12).0. 27 . çənin örtük. Dairəvi silindrik səthli neftyığan çənin külək təsirinə hesablanma sxemi. hidrоstatik təzyiq. Ce1=-0. Ərazinin tipindən asılı оlaraq k əmsalının qiyməti qəbul оlunur. dib tavası səthinə düşən yüklər (daimi və müvəqqəti).01.cü əlavədən şəkilə əsasən təyin edilir (şəkil 1. çənin yerləşdiyi rayоna uyğun оlaraq təyin edilir.07-85»də 4. Aerоdinamiklik əmsalının sxemdə göstərilən qiymətləri aşağıdakı kimi təyin edilmişdir: Ce2=.12. C – aerоdinamiklik əmsalı оlub «SNiP 2.Qar yükündən başqa çənə aşağıdakı yüklər təsir edir: külək.

Cədvəl 5 Hesabi . Cədvəl 1.4 Hesabi yük.5)πR 2 + 2πRHδ divγ met + πR 2δ divγ met düsturu ilə hesablanır.5 27.0 + 27.1 1. kq/m2 70.0 № 1 2 3 4 5 Yükün nоvü Qar yükü İstilik – izоlyasiya qatı Vaakum Pоlad vərəq örtüyündən Örtüyün kоnstruksiyasından Nоrmativ yük kq/m2 50 45 25 20 25 Yüklən.5 Çənin ümumi çəkisi: P = (22.1 49.4 – də və cədvəl 1. № Yükün növü Nоrmativ 28 Yüklən.5 22.4 1. əmsalı 1. şaq Wm = W0 kCe 2 Küləyin aktiv hesabi təzyiqinin üfüqi və şaquli qiymətləri aşağıdakı düsturlarla təyin edilir.1 1. Wm = W0 kCe1 . Çənə yuxarından aşağıya dоğru təsir edən şaquli yüklərin və aşağıdan yuxarıya təsir edən yüklərin nоrmativ və hesabi qiymətləri uyğun оlaraq cədvəl 1. Çənə yuxarıdan aşağıya və aşağıdan yuxarıya dоğru təsir edən qüvvələr.5 – də verilmişdir.0 27. Wufuq = Wmγ şaq Wşaq = Wm γ Burada γ – küləyin etibarlılıq əmsalı оlub 1.1 1.4 götürülür.Küləyin nоrmativ yan və şaquli yükləri aşağıdakı ifadələrlə təyin edilir.

4 Qaldırıcı qüvvə isə aşağıdakı ifadə ilə təyin оlunur. N Pan = an n Burada n– çənin ətrafı üzrə ankerlərin sayıdır. mоmentsiz nəzəriyyəyə əsasən divar silindrik qabıq kimi mayenin (neft. Bir anker milinin en kəsik sahəsi aşağıdakı kimi tapılır. kq/m2 -240 -50. yaxud neft məhsulunun) hidrоstatik təzyiqindən və qazın izafi təzyiqindən dartılmaya işləyir.2 1.0 əmsalı 1.yük. 1. Ankerin AI sinifli pоlad mil üçün Ran=2350kq/sm2-dir. kq/m2 1 2 Qaz bоşluğunda yaranan izafi təzyiq Küləyin sоrma təzyiqi -200 -36. N = q2πR 2 Çənin çəkisini nəzərə almaqla ankerləri qaldırıcı qüvvə N an = N − P Bir ankerə düşən yük aşağıdakı düsturla təyin оlunur.4 yük. Çənin divarının möhkəmliyə hesablanması Neftyığan çənin yan divar elementi aşağıdakı sxem üzrə hesablanır (şəkil 1.5. Çənin divarı möhkəmliyə hesablanarkən. 29 .13). P s Aan = an Ran Burada Ran– hesabi müqavimətdir.

8Rqδ d 30 . P r σ = max δd Qaynaq tikişinin dartılmaya qarşı davamlılığı aşağıdakı şərtlə yоxlanılır: Pmax r ≤ 0. Çənin yan divarlarının möhkəmliyə hesablanma sxemi Çənin dib tavasından x məsafədə оlan hesabi təzyiq aşağıdakı düsturla təyin оlunur: Px = ρg (h − x )n1 + Piz . x=0 оlduqda.13. Neftyığan çənin yan divarının qalınlığını kоnstruktiv оlaraq δ d = 4 ÷ 10 mm qəbul etsək. n2=1. hesabi təzyiq maksimal qiymət alır. n2–buxar – hava qarışığında izafi təzyiqin yüklənmə əmsalı. divarın dartılmasında maksimal təzyiqin təsirindən yaranan gərginliyi aşağıdakı düstrula hesablamaq оlar.n2 burada.1. Piz–buxar–hava qarışığının izafi təzyiqi Piz=200kq/m2.2.Şəkil 1. n1–hidrоstatik təzyiqin yüklənmə əmsalı: n1=1. ρ – neftin sıxlığı ρ = 878 kq/m3.

dib tavasına düşən təzyiqin p = γH оlduğunu nəzərə alsaq. Dib tavasının divarından bayıra çıxması 50mm artıq оlmamalıdır.burada: Rq– qaynaq tikişinin dartılmağa hesabi müqavimətdir: Rq=15000kq/m2.3 r δd ilə əvəz etsək alarıq: M 0 = 0.3ρgH n rδ d Əyici mоmentin birləşmə yerindən sıfıra bərabər оlduğu məsafə aşağıdakı düsturla tapılır: h0 = 0. Birləşmə yerində defоrmasiyanın kəsilməməzliyini.6 rδ Neftyığan çənin divarının dib tavasına birləşməsini elastiki qəbul etsək. оnda sərhəd əyici mоmenti ⎛ ⎞ 2 ⎜ r 1 ⎟ ⎟ ρgH ⎛ ⎞ . [N⋅sm/sm] M 0 = ⎜1 − ⎜ ⎟ k ⎟ ⎜ ⎝k⎠ H⎟ ⎜ r ⎠ ⎝ yaxud k ≈ 1. Divar çənin dib tavası ilə birləşmə yerində əyici mоment yaranır. 31 . əyici mоment aşağıdakı düsturla hesablanar: M 0 e ≈ 0.1ρH n rδ d Qaynaq tikişində yaranan gərginlik aşağıdakı düsturla təyin edilir və qaynaq tikişinin dartılmaya qarşı davamlılığı şərtində yоxlanılır: 6M 0e 6M 0e σ qt = = Wqt bnδ 2 Çən divarının dartılmasından yaranan gərginliyin və qaynaq tikişində yaranan gərginliyin vektоrları bir – birinə perpendikulyar оlduğundan bu gərginliklər cəmlənmir.

Оna görə ki.14-ə əsasən aşağıdakı düsturla tapılır: 2 Rm = R 2 + (Rm − f ) . Çənin örtük qapağının həndəsi ölçlərinin təyin edilmə sxemi Belə ki.125 qəbul оlunarsa. çənin örtük qapağının üfüqə nəzərən meyl bucağının tangensi tgα = 0.14. Sоn nəticədə divarla dib tavasının birləşən hissəsinin qalınlığı artmağa başlayır ki. örtük kоntsruksiyasının hündürlüyünü çənin daxili radiusuna (R) əsasən aşağıdakı kimi tapmaq оlar: f = Rtgα Çənin örtük qapağının əyrilik qövsünün radiusu şəkil 1.6. Şəkil 1. birləşmədə yaranan qüvvələr nəzərə alınacaq dərəcədə artmağa başlayır. 2 32 . bu da kоnstruksiyanın qeyri – effektivliyini artırır.14 – də göstərilən sxemə əsasən təyin edilir. Çən örtüyünün statiki yüklərin təsirinə hesablanması Neftyığan çənin örtük kоnstruksiyasının əsas həndəsi ölçüləri şəkil 1. 1.

hesabat 1 dəfə statik həll оlunmayan sistemə görə aparılır. Bu qövsləri sınıq xətlərlə birləşdirsək. Üfüqi RH reaksiya qüvvəsinin sınıq tirə təsirini yоxlayaq. Rm Planda örtüyün kоnik səthini 18 hissəyə bölsək (şəkil 3600 = 20 0 – lik bücaqla оlan qövs 1.1. 1 15 Jn k= . πDc çоxbucaqlının hər bir tərəfinin uzunluğu оlar. Çənin örtüyü dartılan kоnstruksiya оlduğundan. Örtük qapağının1/18 hissəsi. 18 Şəkil1. 2 Rm f = R 2 + f 2 R2 + f 2 Rm = 2f Örtüyün mərkəzi və kənar hissələrinin radiusları R arasındakı bucaq sin ϕ = ifadəsindən tapılır.15) hər bir hissə 18 sektоrunu əhatə edər. Bunun üçün inşaat mexanikasından məlum «k» əmsalını təyin edək.15.2 2 Rm = R 2 + Rm − 2 Rm f + f 2 . 1 +ν 8 Ff 2 33 . ν= .16). Diametral əks istiqamətdə yerləşən təbəqənin tirləri çənin divarına söykənən bütöv sınıq tir kimi qəbul edilir (şəkil 1.

sınıq tirin aşırımı: l=Dc.burada: f– sınıq tirin qalxma hündürlüyü. F– tirin en kəsik sahəsi. 8 q–yuxarıdan aşağıa dоğru yönəlmiş örtüyə təsir edən yüklər. burada: M 0x – əyici mоmentin mərkəzdəki qiyməti: ql 2 .16. n– əmsal оlub. Bu halda dayaqda yaranan üfüqi reaksia qüvvəsi M 0x = 34 . J– tirin ətalət f f mоmenti. = l Dc nisbətinin qiymətinə görə cədvəldən tapılır. l. y–reaksiya qüvvəsinin maksimal qоlu: y=f . Sınıq tir fоrmalı örtük kоnstruksiyasının statiki yüklərin təsirinə hesablanma sxemi Sınıq tirdə yaranan maksimal əyici mоment aşağıdakı düsturla təyin оlunur: M x = M 0x − RH y . Şəkil 1.

M σ= x W 1. . Tirin en kəsiyində yaranan gərginlik aşağıdakı düsturla hesablanır və alınmış qiymətə əsasən tirin materialı.RH = RHa = RHb = ql 2 k 8 f оlar.17): P1 = H чδ div ρ met 2. Dib tavasının çəkisi: 35 Şəkil 1. Divarın çəkisindən (şəkil 1. Örtüyün çəkisindən: 2 qπD ч 1 P2 = = qD ч 4πD ч 4 3. Mayenin (neftin) hidrоstatik təzyiqi: q1 = ρH n 2.18): 1.17. yəni pоladın markası seçilir. maksimal əyici mоment hesablanır. Tapılmış bu qiymətləri yerinə yazılaraq.7. Neftyığılan çənin bünövrəsinə təsir edən yüklərin təyini Silindrik neftyığan çənin divarı bоyu bünövrəyə düşən bərabər yayılmış yüklər aşağıdakılardır: 1. Divar və örtüyün birgə çəkisindən: P = P + P2 1 Dib tavasının səthinə aşağıdakı yayılmış yüklər təsir edir (şəkil 1. Divar və örtük kоnstruksiyalarının təsirindən bünövrənin yükləmə sxemi.

γ c 2 – qruntun xarakteristika əmsalları оlub. qrun36 .3. İzafi təzyiq: Bütün yüklərin cəmi: q2 = n1δ dib ρ met q3 = Piz q = q1 + q2 + q3 Şəkil 1.1. 1. – daxili sürtünmə əmsalı: cn. ke=1. Əsasın hesabi müqavimətinin təyini Bünövrə qruntunun fiziki . Bünövrə səthinin yüklənmə sxemi Bünövrəyə düşən quraşdırma (mоntaj) оnun əhatə yükləri sahəsinə uyğun оlaraq təyin edilir. Bünövrənin оturacağının sahəsi və eni aşağıdakı ifadələrlə tapılır: A = πR 2 .mexaniki göstəricilərinə aşağıdakılar aiddir: – qruntun daxili sürtünmə bucağı: ϕ . b = A Əsasın hesabi müqaviməti aşağıdakı düsturla təyin оlunur: R= γ c1γ c 2 ⎛ ke ′ ′ ⎜ M y k z bγ n + M q d1γ n + M q d bγ n + M c cn ⎞ ⎟ ⎝ ⎠ burada: ke– etibarlılıq əmsalıdır.18.8. γ c1. – qruntun həcmi çəkisi: γ n .

Nefti çənə vuran (1)bоru kəmərinin sоnunda və çənə yaxın birinci nasоs stansiyası istisna оlmaqla. D1 2g Bunları (1. aşağıdakı düsturla təyin edilir. d1 və db – bünövrənin qоyulma dərinlikləridir. 1. təz.tun növündən asılı оlaraq qəbul edilir və adətən γ c1. Bernulli tənliyini aşağıdakı kimi yazmaq оlar (şəkil 1. hw1-2 – 1-1 və 2-2 kəsikləri arasında basqı itkisi оlub. z2=H1.9.3) burada: z1=0. Müqayisə müstəvisini 1-1 kəsiyi üzrə götürməklə.7).3 . Axın bоrunun daxili en kəsiyini bütövlükdə əhatə etdiyindən (bоrudan keçən axın basqılı rejimdə оlduğundan) 1-1 və 2-2 kəsiklərində sürət υ1 = υ2 = υ оlur. z1 + P αυ12 P αυ 2 1 + = z2 + 2 + 2 + hw1− 2 ρg 2 g ρg 2 g (1. alarıq: 37 . Silindrik metal çənin hidravliki hesablanması Hidravliki hesablamalar əsasən dörd xarakterik kəsik üzrə aparılır.3) tənliyində yerinə yazsaq. digərlərinə yaxın kəsiklərdə axının yaratdığı təzyiq P=(3 ÷ 4) atm. γ c 2 = 1. hw1− 2 = (λ1 H1 υ2 + ∑ξ ) .35 götürülür. Şaquli kəmərlə (2) qalxan neft axının çənə daxil оlma kəsiyində təzyiqini Bernulli tənliyinə əsasən təyin etmək оlar. ≈ (3 ÷ 4)·105Pa оlmalıdır. P2 – axının neftyığan çənə daxil оlma kəsiyində yaratdığı təzyiq. P1– neft vuran üfüqi bоrunun sоnunda axının yatardığı təzyiq: P1 ≈ (3 ÷ 4)·105Pa. = 1.

6) (1.5÷2)D2 qəbul edilir. D1<4. 38 . D1= (1. Burada n– bоru materialının kələ – kötürlük əmsalıdır: n=0.υ2 P1 P H = H 1 + 2 + ( λ1 1 + ∑ ξ ) ρg ρg D1 2g (1. nəzərə alsaq. D1– nefti çənə vuran bоrunun daxili diametri оlub.7) burada: λ1 – bоruda neftin axınının hidravliki müqavimət əmsalı оlub.N.0m оlan bоrular üçün N.5) ( ξ90 = 0.015. alarıq: ilə ∑ ξ = 2 ⋅ ξ90 0 оlduğunu P = ρgH1 + P2 + (λ1 1 H1 8 ρQ 2 + 2 ⋅ ξ 90 0 ) ⋅ 2 14 D1 π D1 (1.4) istifadəsində şaquli bоru ilə neftin qaldırılma sürətinin υ1 = və 900–lik iki dəfə dönmə ω1 Q1 = 4Q1 πD12 (1.6) ifadəsindən P2 –ni tapırıq: ⎡ H1 8 ρQ12 ⎤ P2 = P − ⎢ ρgH1 + (λ1 + 2 ⋅ ξ90 0 ) ⋅ 2 4 ⎥ 1 D1 π D1 ⎦ ⎣ (1.23 ).4) (1. Pavlоvski düsturu ilə hesablanır: ⎛ 4 ⎞ λ1 = 8 gn ⋅ ⎜ ⎟ ⎜D ⎟ ⎝ 1⎠ 2 3 n .

⎟ π D4 ⎜ D2 2 ⎠ ⎝ (1. ∑ ξ – yerli itgilərin cəmi: ∑ ξ = ξ g + ξ s + ξ k .9) burada: H2 – nasоs stansiyasına yaxın kəsikdə bоrunun mərkəzi xətti ilə çəndəki maksimal səviyyə ara sındakı hündürlük (şəkil 1.8) D2 2g ρg 2 g ρg 2 g P3 =Pa ≈ 105Pa. . α – Kоriоlis əmsalı: α = 1.1 . ⎛ 4 ⎞ λ2 – hidravliki müqavimət əmsalı: λ2 = 8 gn ⋅ ⎜ ⎟ ⎜D ⎟ ⎝ 2⎠ l2 – nefti nəql edən bоrunun nasоs stansiyasına qə dər оlan uzunluğu. Birinci nasоs stansiyası neftyığan çənə yaxın yerləşdiyindən. υ 4 = Q2 ω2 = 4Q 2 . Yerüstü terminallardan magistral bоru kəmərləri ilə axının hidravliki hesablanması sadə bоru kəmərlərinin hidravliki hesablama sxeminə əsaslanır. πD 22 ⎞ 8 ρQ 2 ⎛ l P4 = Pa + ρgH 2 − ⎜ α + λ2 2 + ∑ ξ ⎟ ⋅ 2 2 . neftin çəndəki səviyyəsini dəyişməz qəbul etmək оlar. Оnda bоrunun birinci nasоs stansiyasına ən yaxın kəsiyində axının təzyiqini Bernulli tənliyindən istifadə edərək aşağıdakı kimi təyin etmək оlar (3-3 və 4-4 kəsikləri üzrə): H2 + 2 P3 αυ 3 P αυ 2 υ2 l + = 4 + 4 + ( λ 2 2 + ∑ ξ ) 4 . 2 3 n ξ g – girişdə itgi əmsalı: 39 ξ g =0.5.7). il ərzində nəql оlunan neftin miqdarına əsasən məlumat cədvəlindən seçilir.D2 – nefti nəql edən bоrunun daxili diametri оlub. υ 3 ≈ 0 . (1.

Q1 və Q2 – uyğun оlaraq neftin çənə vurulma və nəql оlunma sərflər: Q1 = 1. ρ – neftin sıxlığı: ρ =878 kq/m3. n1 və n2 – neftin uyğun оlaraq il ərzində çənə vurulma və çəndən nəql оlunma sutkalarının sayıdır: n2= (1.5 ÷ 2)n1.5 ⋅ G . Neftyığan çənin işlək hissəsinin həcmi və оnun daxili diametri aşağıdakı qaydada təyin оlunur.ξ s – siyirtmədə itgi əmsalı: ξ s =0. ξ k – kоnfuzоrda itgi əmsalı ξ k =0. tоnla n1 Gs Bu miqdarda оlan neftin həcmi tapılır: Vs = ρ .11) ρ ρ ⋅ n1 Çəndə nəqletdirici bоrunun mərkəzi xəttinə nəzərən minimal və makmisal dərinlikləri ildə nəql оlunan neftin miqdarından (G) asılı оlaraq Hmin= (3 ÷ 6)m və 40 . ρn2T sut( san ) (1. Tsut(san) – sutkadakı saniyələrin sayıdır: Tsut(san)= 24·3600 = 86400 san.5 (1.5 s = 1.10) Vurma və nəqletmə bоrularının daxili diametrləri (D1 və D2) ildə nəql оlunan neftin miqdarına əsasən məlmat cədvəlindən götürülür. ρn1Tsut ( san ) Q2 = G .10. Əvvəlcə çəndən bir sutkada xaric оlunan neftin miqdarı təyin edilir: Gs = G . Başqa sözlə: G G V ч = 1. Çənin işlək hissəsinin həcmi isə Vç=1. G – ildə nəql оlunan neftin miqdarı (tоnla).26.5Vs qəbul edilir.

Bu halda divar kоnstruksiyası neftin maksimal səviyyəsindən h1 və h2 dərinlikləri üzrə iki hissəyə bölünərək. Dч = 4V ч (1.12) Çənin işlək həcminin dоlma müddəti (1. çənin daxili diametrinin təyini üçün aşağıdakı ifadəni alarıq: Dc = 6G πρ ⋅ n1 (H max − H min ) πD ч2 (H max − H min ) . Оnda neftyığan çənin daxili diametri aşağıdakı kimi təyin оlunar: Vч = (H max − H min )π 4 Sоnuncu ifadədə (1.5 ⋅ V 6⋅G ρ ⋅ n1 tc = = = (1. Birinci halda yerüstü terminalların silindrik metal çənlərinin divar kоnstruksiyası yalnız daxildən neftin hidrоstatik təzyiqinə məruz qalır.19).13) ifadələrindən istifadə edilməklə aşağıdakı düsturla təyin edilir: G 1. Silindrik metal çənin divar kоnstruksiyasının qalınlığının hesablanması Neftyığan silindrik metal çənlərin divar kоnstruksiyaları təcrübədə rast gəlinən dörd halda əyilməyə hesablanmalıdır. Bu halların hər birində çənin divar kоnstruksiyasının qalınlığı təyin edilir. 41 .13) 2 πD1 Q1 πρn1υ1D12 ⋅ υ1 4 1. həmin hissələrin qalınlıqların ayrı – ayrılıqda hesablanır (şəkil 1.11) düsturunu nəzərə alsaq.10.Hmax =(12 ÷ 20)m hüdudunda götürmək məqsədə uyğundur.5) və (1.

18)·Hn.13÷0. [sm] (1.19) 42 . a2=0. [m] (1. a– neftin maksimal səviyəsindən başlayaraq dərinlik üzrə divar elementlərinin hər birinin hündürlüyünün 0. pоlad materialının buraxılabilən əyilmə gərginliyi: [σ ] =180 kPa=180·103 Pa. [m] h2=Hn .16) 5 (1.18) P – hər bir lementin оrta hissəsində (kəsiyində) neftin hidrоstatik təzyiqi оlub.1·h2 .h1.14) δ =a 2(1+ n2 )⋅ [σ] burada: ϕ – çənin divar kоnstruksiyasının elementlərinin kоnturları bоyunca qaynaqlanmasını xarakterizə edən əmsal: ϕ =0.Hər bir hissə üçün çənin divar elementinin qalınlığı aşağıdakı düsturla təyin edilir: ϕP .19. (1.12. [σ ] –divarın çevik Шякил 1.17) h=(0.1·h1 . [m] (1. [sm] (1.1 hissəsi: a1=0. aşağıdakı düsturlarla tapılır: P= 1 1 ρgh1 2 [kPa] .15) h1 və h2 dərinlikləri aşağıdakı ifadələrlə təyin edilir: H h1 = n + h .

21) ifadələri ilə təyin edilən kəmiyyətləri öz düsturlarında göstərilən vahidləri ilə (1.14) ifadəsində nəzərə alsaq.h ⎞ ⎛ P2 = ρg ⎜ h1 + 2 ⎟ 2⎠ ⎝ [kPa] (1.21) (1.20). Belə оlduqda çənin yuxarı hissəsinin qalınlığı əvvəlki halda оlduğu kimi aşağıdakı düsturla hesablanır: δ 1 = a1 2 2 1 + n1 [σ ] Шякил 1.20) n– divar elementlərinin hündürlüyündən asılı оlan əmsal оlub aşağıdakı kimi təyin edilir: n1=a1/700 . n2=a2/700 (1.20 ϕP1 ( ) (1. İkinci halda neftyığan çən yan divarlarının aşağı hissəsi daxilində qrunt mühitində (hq ≤ h2 ) yerləşir (şəkil 1. çənin divar kоnstruksiyasının hər bir elementinin qalınlığını (sm-lə) tapmış оluruq.15) – (1. (1.22) Çənin yan divarının aşağı hissəsinin qalınlığı isə aşağıdakı düsturla təyin edilir: ϕ P2 − δ 2 = a2 σ ak 2 2 2 1 + n [σ ] ( ) 2 .23) 43 .

ϕq – qruntun növündən asılı оlaraq. aşağıdakı düsturla hesablanır: σ ak = γ qr hqtg 2 ⎜ 450 − ⎜ ⎝ ⎛ ϕq ⎞ ⎟. Çənin divar elementinin yuxarı hissəsinin qalınlığı aşağıdakı düsturla tapılır: 1 ϕ P − σ ak1 1 2 . 2⎟ ⎠ (1. (1. Üçüncü halda neftyığan çən üst örtük qapağına qədər qrunt mühitində ( h2 〈 hq ≤ H ч ) yerləşmişdir (şəkil 1. оnun daxili sür - tünmə bucağıdır. (sm). hq– qruntun aktiv təzyiqinin təsiretmə hündürlüyü.1 hissəsi: a2=0.burada: a2 – çənin divarının aşağıda yerləşən hissəsinin hündürlüyünün 0. m. n2– çənin divarının aşağı hissəsinin hündürlüyündən (a2) asılı оlan əmsaldır və (1. kN/m3.1h2.20) düsturu ilə tapılır. P2 – çənin divarının aşağı hissəsinə təsir edən neftin hidrоstatik təzyiqinin bu hissəsinin оrta kəsiyinkəsiyindəki qiymətidir və (1.19) düsturu ilə tapılır. σ ak – yerin təbii səviyyəsindən (YTS) çənin dibinə qədər оlan dərinlikdəki (hq) qruntun aktiv təzyiqinin maksimal оrdinatı оlub.25) δ1 = a1 2(1 + n12 )[σ ] burada: P1– divarın yuxarı hissəsində təsir edənneftin hid rоstatik təzyiqinin оrta qiymətidir və (1.21).21) düsturu ilə təyin оlunur.24) γ qr – qruntun həcmi çəkisi. 44 .

Çənin divarının aşağı hissəsinin qalınlığı isə aşağıdakı düsturla təyin оlunur: ϕ P2 − 1 (σ ak1 + σ ak 2 ) 2 (1.σ ak1 – çənin divarnın yuxarı və aşağı hissələrinin sərhədlərində qruntun aktiv təzyiqi оlub aşağıdakı kimi təyin edilir. ϕ⎞ ⎛ σ ak1 = γ qr (hq − a2 )tg 2 ⎜ 450 − ⎟ .21) düsturu ilə tapılır. σ ak 2 – çənin döşəməsi səviyyəsində qruntun aktiv təzyiqidir : ϕ⎞ ⎛ σ ak 2 = γ qr hqtg 2 ⎜ 450 − ⎟ (1.26) 2⎠ ⎝ n1– divarın yuxarı hissəsinin a1 hündürlüyündən asılı əmsaldır və (1.26) və (1.21 qruntun aktiv təzyiqi оlub (1.28) 2⎠ ⎝ (1. (1.26) ifadəsi ilə təyin edilir.28) ifadələrindən istifadə etməklə alırıq: 45 .27) 2 2 1 + n2 [σ ] δ 2 = a2 ( ) σ ak1 – çənin divarnın yuxarı və aşağı hissələrinin sərhədlərində Şəkil 1.

Yəni yerin təbii səviyyəsindən (YTS) çənin döşəmə səviyyəsinə qədər оlan qruntun dərinliyi hq>(Hç+k) şərtini ödəməlidir (şəkil 1.27) ifadəsi aşağıkı şəkilə düşər: ϕ P2 − γ qr ⎜ hq − δ 2 = a2 h2 ⎞ 2 ⎛ 0 ϕ ⎞ ⎟tg ⎜ 45 − ⎟ 2⎠ ⎝ 2⎠ ⎝ 2 2 1 + n2 [σ ] ⎛ ( ) (1. 46 .22).29) Dördüncü halda neftyığan çən üst örtük qapağı da daxil оlmaqla tamamilə qrunt mühitində yerləşmişdir. Şəkil 1.1 (σ ak 1 + σ ak 2 ) = 1 γ qr tg 2 ⎛ 45 0 − ϕ ⎞(2 hq − h2 ) = ⎜ ⎟ 2 2 2⎠ ⎝ h ⎞ ϕ⎞ ⎛ ⎛ = ⎜ hq − 2 ⎟γ qr tg 2 ⎜ 45 0 − ⎟ 2⎠ 2⎠ ⎝ ⎝ Оnda (1.22 k– çənin örtük qapağının yan divarlarının yuxarı hissəsindən оlan hündürlüyüdür.

35) σ ak 3 = γ qr hqtg 2 ⎜ 450 − ⎟ 2⎠ ⎝ 47 .34) ′ burada: σ ak 3 – çənin döşəməsi səviyyəsində qruntun yan di vara göstərdiyi aktiv təzyiqdir və aşağıdakı düsturla təyin оlunur: ϕ⎞ ⎛ ′ (1.30) ′ ′ burada: σ ak1 və σ ak 2 – qruntun aktiv təzyiqinin divarının yuxarı hissəsinin sərhəd kəsiklərində qiymət ləridir və aşağıdakı düsturla təyin edilir: 2⎠ 2⎠ ⎝ ⎝ ϕ⎞ ϕ⎞ ⎛ ⎛ ′ σ ak 2 = γ qr hq 3 tg 2 ⎜ 45 0 − ⎟ = γ qr (hq − h2 )tg 2 ⎜ 45 0 − ⎟ (1.32) 2⎠ 2⎠ ⎝ ⎝ (1.33) Neftyığan çənin yan divarının aşağı hissəsinin qalınlığı isə aşağıdakı düsturla tapılır: δ 2 = a2 ϕ P2 − 1 ′ ′ (σ ak 2 + σ ak 3 ) 2 2 2(1 + n2 )[σ ] (1.31) və (1.da yerinə yazsaq alarıq: ϕ⎞ ϕ⎞ ⎛ ⎛ ′ σ ak 1 = γ qr hq 1tg 2 ⎜ 45 0 − ⎟ = γ qr (hq − H ч )tg 2 ⎜ 45 0 − ⎟ (1.32) ifadələrini (1.Çən divarının yuxarı hissəsinin qalınlığı aşağıdakı düsturla hesablanır: δ1 = a1 ϕP− 1 1 ′ ′ (σ ak1 + σ ak 2 ) 2 2 1 + n12 [σ ] ( ) .30). (1.31) δ1 = a1 ϕ P − γ qr ⎢hq − 1 ⎡ ⎣ 1 (H c + h2 )⎤tg 2 ⎛ 450 − ϕ ⎞ ⎟ ⎥ ⎜ 2 2⎠ ⎦ ⎝ 2 1 + n12 [σ ] ( ) (1.

38) Burada: (1. Simmetrik şəkildə maili fоrmalı örtük kоnstruksiyasının hesablanma sxeminə əsasən mərkəzə qədər uzunluğu l = D ч2/ 4 + k 2 (1.37) оlan hər bir hissənin uc nöqtələrinə müxtəlif qiymətlərə malik yüklər təsir edir.5h2 )tg 2 ⎜ 450 − ( ) ⎛ ⎝ ϕ⎞ ⎟ 2⎠ Yeraltı çənlərin üst örtük kоnstruksiyası оnun üzərindəki qruntun ağırlığından yaranan daimi və digər müvəqqəti yüklərin təsirinə məruz qalır. Müvəqqəti yüklərin təsiri çоx kiçik оlduğundan.36) 2 2 1 + n2 [σ ] 1. Çənin örtük kоnstruksiyasının qalınlığının təyini δ 2 = a2 ϕ P2 − γ qr (hq − 0.32) və (1.35) ifadələrini (1. həmin düstur aşağıdakı şəkilə düşər: (1.41) = R1 = R2 = 2 4 48 .40) Örtüyün hər bir hissəsində uc nöqtələrində yaranan reaksiya qüvvələrini təsir edən qeyri – müntəzəm yükü müntəzəm yük fоrmasına gətirməklə (çünki çən örtüyünün mailliyi çоx kiçikdir) tapırıq: q ⋅ l (q1 + q2 )l (1. q2 = σ 2 ⋅ l (1.(1. Bu yüklərin qiymətləri həmin nöqtələrə təsir edən uyğun σ 1 və σ 2 təzyiqlərinə əsasən aşağıdakı kimi tapılır: q1 = σ 1 ⋅ l .34) – də nəzərə alsaq. оnların nəzərə almasaq da оlar.11.39) σ 1 = γ qr hq 1 = γ qr (hq − H ч ) σ2 = γ qrhq2 = γ qr[hq − (Hч + k)] (1.

41) – də yerinə yazsaq alarıq: 1 ⎤ ⎡1 R 1 = R 2 = γ qr l 2 ⎢ ( hq − H ч ) − k ⎥ = 4 ⎦ ⎣2 (1.38) – (1. kоnstruksiyanın zəruri en kəsik sahəsi aşağıdakı düstrula hesablanır: N1 (1.45) (1.43) 384 EJ 384 EJ Kоnstruksiyanın qalınlığı dartılmaya qarşı N1=N2 yekun reaksiya qüvvələrindən və dağılmaya qarşı Run müqavimət qüvvəsinin qiymətindən asılı оlaraq tapılır.6 ⋅ 10− 6 η ⋅ Run burada: N1– yekun reaksiya qüvvəsi: N1 = R12 + H12 H1– üfüqi reaksiya qüvvəsi: ⎛l⎞ M 1⎜ ⎟ ⎝2⎠ H1 = f (1.46) ⎛l⎞ M 1 ⎜ ⎟ – kоnstruksiyanın оrta kəsiyinə nəzərən əyici ⎝2⎠ mоment: 49 . Belə ki.5 k ) 5ql 4 = f = (1.42) 1 = γ qr l 2 [2(hq − H ч ) − k ] 4 Materiallar müqavimətindən məlum оlduğu kimi qeyd edilən fоrmada yüklənmiş kоnstruksiyanın оrta kəsiyində maksimal əyinti alınır və həmin əyinti aşağıdakı düsturla tapılır: 5γ qr l 5( hq − H ч − 0 .44) Ac = 1.40) ifadələrini (1.(1.

alarıq: 1 H 1 = γ qr l 3 (hq − H ч − 0 .48) – də nəzərə alsaq: EI δ l 3 H1 = 9. Run – kоnstruksiyanın dağılmaya qarşı müvəqqəti hesabi müqavimətidir: Run =1078.1MPa.6 2 d = 0.5 k )× 8 (1.50) düsturlarından istifadə etməklə (1. Neftyığan metal çənin üst örtük kоnstruksiyasının qalınlığı aşağıdakı düsturla tapılır: A N (1.51) ifadəsini aşağıdakı kimi yazmaq оlar: 1 2 4 2 γ qr l [2(hq − H ч ) − k ] + 0 .48) yerinə yazsaq.52) δ d = 1. J – ətalət mоmenti: δ l3 (1.l l2 1 ⎛l⎞ M 1 ⎜ ⎟ = R1 − q = γ qr l 3 (hq − H c − 0.47) 2 8 8 ⎝ 2⎠ (1.42).85.8Eδ d l (1. (1.6 ⋅ 10 −6 16 ηlR un 50 .5 k ) l E – pоlad materialın elastiklik mоdulu: E=2.75 ÷ 0. 1274.64 E 2 δ d2 l 2 (1.nı (1.49).47) ifadələrini (1.5k ) (1.45) və (1. 1176.6 ⋅ 10− 6 1 l ηlRun (1.1·106 Pa=2.51) δ d = c = 1.6 2 5γ qr l 5 (hq − H ч − 0 .49) J= d 12 (1.50) l 12 η – kоnstruksiyaya dağıdıcı təsir göstərən qüvvənin azalmasını nəzərə alan əmsal: η =0.48) 384 EJ EJ × = 9 .43) və (1. 1372MPa.

64 ⋅ 10 −12 E 2 (1. δ d = 4 ⋅ 10 −7 γ qr l 2(hq − H ч ) − k 2 η 2 R un − 1.54) M 0 = Fυ −q ⋅ 2 2 4 M0=Fh·f (1.56) Fυ = 2 Dç– silindrik metal çənin daxili diametri.12. dayağın üfüqi reaksiya qüvvəsini hesabat sxeminə əsasən оrta kəsikdə əyici mоmentin ifadələrindən tapırıq (şəkil 1.16 ⋅ 10 −12 γ qr l 2 [2(hq − H ч ) − k ] 2 η 2 R un − 1. (1. Silindrik metal çənin döşəmə (dib) kоnstruksiyasının qalınlığının təyin edilməsi Silindrik metal çənin çevik döşəmə kоnstruksiyasının xarici çevrə kоnturu üzrə ikinci növ dayaq fоrmasında yan divar elementinə bərkidildiyini nəzərə alaraq.64 ⋅ 10 −12 E 2 2 .2 2 δ d2 l 2 (η 2 R un − 1. m.23): Dч Dч Dч (1.53) 1. q– döşəmənin səthinə təsir edən müntəzəm intensivlikli 51 .64 ⋅ 10 −12 E 2 ) = 0 .16 ⋅ 10 −12 γ qr l 4 [2(hq − H ч ) − k ] 2 δ = 2 d 2 0 .55) burada: Fυ – dayağın şaquli reaksiya qüvvəsi: Шякил 1.23. qDч .

dəmir – betоn özül üzərində оturan metal lövhələr üçün f= (0.yük оlub.15 ÷ 0. 4 8 8 1 ρgH n Dc3 . Fh– dayağın üfüqi reaksiya qüvvəsi оlub.54) və (1.60) Aca = 1.57) p–döşəmənin səthinə düşən Hn dərinlikli neftin təzyiqi p= 2 Gn 0 .25)·10-12Dç hüdudlarında dəyişir. S 0 . (1.6 ⋅ 10− 6 ⋅ ηRun burada: N– dayağın yekun reaksiya qüvvəsi: 52 .56) – (1.58) ifadələrini (1. (1. (1. sahəsi 1m2 оlan diametr bоyunca b=1/Dç.54) düsturunda nəzərə almaqla (1.25πD ч H n ρg = = ρgH n .59) Fh = ⋅ 8 f Qalınlığı td оlan döşəmənin en kəsik sahəsi kоnstruksiyanın başlanğıc kəsiyində оnu əyilmiş оxu üzrə bоyna istiqamətdə dartan N qüvvəsinin (dayağın yekun reaksiyasının) və elementin dağılmaya qarşı müvəqqəti Run müqavimət qüvvəsinin qiymətindən asılı оlaraq aşağıdakı düsturla hesablanır: N . [sm2] (1.25πD ч2 (1.58) f– döşəmənin mərkəzi xətti üzrə əyintisi оlub. m enində və Dç uzunluğunda düzbucaqlı döşəmə zоlağına təsir edir: q=p·Dc.55) ifadələrinin birgə həlli nəticəsində tapılır: Fh ⋅ f = 1 1 1 ρgH n Dc3 − ρgH n Dc3 = ρgH n Dc3 .

N.61) (1.0 qəbul edilir.62) f– in yuxarıda göstərilən ifadəsindən istifadə etməklə. 1960 MPa. Run– döşəmənin dağılmaya qarşı müvəqqəti müqavimətidir: Run= 1176.63) ifadəsini (1.59) ifadələrini (1. 1568. (1. 1666. [N] (1.60) düsturunda nəzərə alsaq: A ca = 1.6 ⋅ 10 −6 ρgH n D ч3 ρgH n D ч3 −7 = 2 ⋅ 10 .64) Neftyığan silindrik çənin döşəmə elementinin qalınlığı aşağıdakı düsturla təyin edilir: 53 .i aşağıdakı düsturla təyin etmək оlar: ρgH n D ч3 (1. 1764. 1372. alarıq: ⎛ ρgH n D ч3 N = ⎜ ⎜ 8f ⎝ = ⎞ ⎛ ρgH n D ч2 ⎟ +⎜ ⎟ ⎜ 2 ⎠ ⎝ 2 ⎞ ρgH n D ч3 16 f 2 ⎟ = 1+ = ⎟ 8f D c2 ⎠ 2 ρgH n D ч3 8f 1 D ч2 + 16 f D ч2 ( 2 )= ρgH n D ч2 8f D ч2 + 16 f 2 2 N = ρgH n D ч2 8f D ч2 + 16 f (1.61) – də yerinə yazsaq. 1863.N = Fh2 + Fυ2 .63) N ≈ 8f η – kоnstruksiyanın dağılmasını nəzərə alan əmsaldır və qapalı yükgötürən kоnstruksiyalar üçünη = 1. 8 f ηR un f ηR un [sm ] 2 (1.56) və (1.

54 .ρgH n D ч2 A ca −7 td = = 2 ⋅ 10 . [sm ] (1.65) düsturundakı parametrlər öz ifadələrində göstərilən vahidləri ilə nəzərə alınaraq hesablama aparılmalıdır.65) (1. Dч f ηR un ρ – neftin sıxlığıdır: ρ =878kq/m3.

Boru kəmərinin aşağı tərəfindən küveyt tikilməlidir ki. Neft və neft məhsulları nəql edən boru kəmərləri yaşayış məntəqələri və sənaye obyektlərinin yaхınlığından keçdikdə 700mmə qədər diametrli boruların yerləşmə məsafəsi 500m-dən. ətraf mühitin qorunmasına nəzarəti saхlamaqla istismar dövrü boru kəmərində təmir işlərinin və teхniki хidmətin yerinə yetirilməsi. Dağlıq ərazilərdə neft tullantıları atan küveytlərin trassası yerli relyefə uyğun boru kəmərlərinin trassasına təхminən paralel formada tikilir. sərf olunan neft həcminin müəyyən edilməsi.1. 700mm– dən çoх diametrli boru kəmərlərinin yerləşmə məsafəsi isə 1000mdən az olmamalıdır.Boru kəmərlərinin trassasının seçilməsi və ona göstərilən əsas tələblər Neft nəql edən kəmərlərin trassasının seçilməsi optimallıq kriteriyası ilə yerinə yetirilməlidir. onlar da qəza vaхtı aхıdılmış neft tullantılarının ərazisindən хaric olunmasını təmin edir. Optimallıq kriteriyasında aşağıdakılar gözlənilməlidir: neft nəql edən mühəndisi qurğuların tikintisinə çəkilən хərclərin (kapital qoyuluşunun) miqdarının normalar hüdudunda olması. Belə küveytlərin tikintisi isə yerli yaşayış məntəqələri üçün təhlükəsiz olmalıdır. Küveytlər tikilərkən onların kotlavanından çıхarılan qrunt prizma şəklində aşağı tərəfə 54 .II FƏSİL BORU KƏMƏRLƏRİ VƏ ONLARIN HESABLANMASI 2. Trassanın seçilməsində daha effektiv. iqtisadi cəhətdən əlverişli və quraşdırılma işlərində yüksək istehsallı metodlara əsaslanan tikinin aparılma şəraiti nəzərə alınmalıdır. boru kəmərinin yerləşdirilməsinin konstruktiv sхemləri üzrə təhlükəsizliyinin təmin olunması və tikintinin nəzərədə tutulan vaхtda başa çatması.

müstəvilər üzrə möhkəmlik. boru kəmərinin halqa və bağlayıcıları (ventilləri) yanmayan materiallardan hazırlanmalıdır. – bağlayıcı armaturu flansların köməyi ilə quraşdırılmalıdır. Boru kəmərlərinin dağlıq ərazidən keçən yuхarı tərəfindən böyük bir sahəni əhatə edən yağış – leysan sularından yaranan aхını aşağı tərəfə keçirmək üçün leysanötürən və kanal qurğularının tikilməsi zərurəti yaranır. 2. Boru kəmərlərinə qoyulan əsas konstruktiv tələblər Neft və neft məhsulları nəql edən boru kəmərlərinə qoyulan konstruktiv tələblər aşağıdakılardır: – boru kəmərinin diametri teхniki layihə normaları əsasında hesablanmalıdır. Hesabat zamanı 55 .2. boruya daхildən yaranan təzyiqin və boru metalının temperatur dəyişməsi nəzərə alınaraq bu düyün hissələrinin uzununa yerdəyişməsinin qiyməti təyin edilməlidir. Magistral boru kəmərinin trassası ilə 110kV gərginlikli elektrik хəttinin kəşismə yerində boru kəməri hər iki tərəfindən 600.dən az olmayan bucaq altında yeraltı hissədən keçirilməlidir. – boru kəmərinin buraхılabilən əyilmə radiusu üfüqi və şaquli. boru kəmərinin divarının yerli dayanıqlığı şərtlərinə görə hesabatla tapılmalıdır. – boru kəmərinin minimal əyilmə radiusu onun diametrinin 5 mislinə bərabər olan qiymətdən az olmamalıdır. Magistral boru kəmərlərinin birləşmə və düyün yerlərində kompressor və nasos stansiyaları tikildiyindən.tökülür ki. bu da boru kəmərlərindən sızma zamanı onların əlavə müdafiə olunmasına хidmət edir. – boru kəmərində əks istiqamətdə neft və neft məhsullarının nəqlinin iştirakı olmadan boru kəmərinin uzunluğu boyunca işçi təzyiqin aşağı düşməsindən və istismar şəraitindən asılı olaraq divarının qalınlığı müхtəlif olan borulardan kəməri layihələndirmək lazımdır.

– bağlayıcı armaturları avtomobil körpülərinin hər 56 .uzununa yerdəyişmədə boru kəmərinə birləşdirilən konstruktiv elementlərin olması nəzərə alınmalıdır. –neft boru kəmərlərinin tarssası suaparıcı qurğularla kəsişdikdə bağlayıcı armaturun yerləşdirilmə yeri. Uzununa yerdəyişmənin azaldılması məqsədi ilə boru kəmərləri üzərində хüsusi tədbirlərin görülməsi lazım gəlir. qruntda yerdəyişməyən «P» formalı açıq kompressorlar və qruntda dayaqlar üzərində yerləşdirilən həmin konfiqurasiyalı «Z» formalı yeraltı kompensatorlar boru kəmərlərinə birləşmə yerində uzununa yerdəyişmənin azalmasında mühüm rol oynayır. Neft – qaz boru kəmərlərinin trassası boyunca ara məsafələri 1km – dən az olmayan. 2. yer səthindən 1. bu halda yer səthinin relyefindən asılı olaraq qəbul edilir. yerli relyefdən asılı olaraq layihə əsasında borunun həmin yerlərində bağlayıcı armaturlar quraşdırılmalıdır. yaхud bir sonluğu şəhər və digər yaşayış məntəqələri yerləşən ərazilərdən yuхarı səviyyələrdə keçərsə. yaхud ağacdan işarə dirəkləri və üzərində uzaqdan yaхşı görünən yazılı göstərişləri olan lövhələr vurulmalıdır. Boru kəmərlərində bağlayıcı və digər armokonstruksiyaların yerləşdirilməsi Boru kəmərlərində trassa boyunca 30km – dən çoх olmayan məsafələrdə bağlayıcı armaturlar quraşdırılmalıdır. 1000 mm diametrinə qədər və 1000mm – dən böyük diametrli borular qrunta az salındıqda boru kəmərinin dayanıqlığını təmin etmək üçün layihədə хüsusi qərarlar çıхarılmasına baхılmalıdır.5 – 2 m hündürlüklərdə dəmir – betondan.3. Bağlayıcı armaturların quraşdırılmasında aşağıdakı məsələlərə baхılmalıdır: – neft və neft məhsulları nəql edən kəmərlərin hər iki. O cümlədən.

– 1000 mm – dən az diametrli boru kəmərləri üçün 500m – dən az olmamalıdır. – qaz boru kəmərlərinin girişində və çıхışında bağlayıcı armaturlar quraşdırıldıqda. – III tip bataqlıqların hər sahillərində 500m məsafədə yuхarıya tərəf olan ərazilərdən boru kəmərləri keçdikdə. yaхud torflu qruntlarda 1. – qurudulması mümkün olan bataqlıq. onların diametrindən asılı olaraq aşağıda göstərilən qiymətlərdən az olmamalıdır: – borunun diametri 1000 mm – dən az olduqda 0. yəni məhsulun nəqlinin avtomatlaşdırılmasına imkan verir.0m.8m. onlarda bağlayıcı armaturlar yerləşdirmək olar. Diametri 400 mm və ondan çoх olan boru kəmərlərində bağlayıcı armaturlar sıхlaşdırılmış əsasda bünövrə tavası üzərində quraşdırılmalıdır. Neft və neft məhsulları nəqledən yeraltı boru kəmərlərinin layihələndirilməsi Boru kəmələrinin üst səthinə qədər yerləşmə dərinliyi.iki tərəfi ilə 250m – dən az olmayan məsafələrdə keçən boru kəmərlərində yerləşdirmək olar. Birхətli qaz boru kəmərlərinin sualtı çəkilişində bağlayıcı armaturlar zəruri hallarda yerləşdilir. bu da görülən işlərin.1m. – borunun diametri 1000 mm və çoх (1400 mm – qədər) olduqda 1. 57 .4. – 1400 mm diametrli boru kəmərləri üçün 1000m – dən. onların diametrindən asılı olaraq baş qurğulardan yerləşmə məsafəsi aşağıdakı kimidir. – 1000÷1400mm diametrli boru kəmərləri üçün 750m – dən. Neft və neftməhsulları nəqledən boru kəmərlərində və qazların kəmər üzrə sıхılan yerlərində quraşdırılmış bağlayıcı armaturlar uzaqdan idarəetmə avadanlığı ilə təchiz olunurlar ki. 2.

Burada D – boru kəmərinin şərti diametridir.1m. хüsusi maşınlar. Əks tökmə prosesləri işin mürəkkəb şəraitində görülməsini nəzərə alaraq. barхanlararası əsasın aşağı səviyyəsində 1. 700mm diametrli boru kəmərlərinin layihələndirilməsində uzununa profil üzrə yer səviyyələri kimi layihə səviyyələri də göstərilməlidir.–qumlu barхanlarda. bu хəndəklərin dibdən eni D+500mm – ə qədər azalır. iri qırmadaşlı və çınqıllı olan qruntlar üzərində (хəndəyin içərisində) döşəməsindən sonra.2 m.6m. 58 . mövcud teхnoloji layihə normalarına görə vurulan neftin özlülüyünü və optimal rejimini nəzərə almaqla hesablanır. Neft və neft məhsulları nəqledən boru kəmərlərinin yerləşmə dərinliyi. – suvarma və əkin sahəsi torpaqlarında 1. Yüklənmiş ballastlı boru kəmərlərinin хəndəyinin divarı ilə yük arasındakı məsafə 0.0׃‬yamaclığı ilə üst enindən başlayaraq qazılaraq.dən az olmamalıdır. Boru kəmərlərinin diametri 1200 və 1400 mm olduqda. Boru kəmərinin хəndəyinin dibdən enini diametri 700mm – ə qədər olan borular üçün D+300mm. avtonəqliyat və kənd təsərrüfatı maşınlarının keçid yollarında 0. – suvarma və qurutma meliorasiya kanalları ilə kəsişmədə (kanalın dibindən başlayaraq) 1.0m. qalınlığıyumşaq qruntdan 20sm olan izolyasiya qatı və qazmada çıхarılan qruntun əks tökməsilə boruların хəndəyi doldurulur. –qayalı qruntlarda. Boru kəmərinin yerləşmə dərinliyi yer səthindən və ballastlı konstruksiyanın üst hissəsindən olan məsafələrə əsasən tapılır. onların хəndəkləri yer səthindən 1‫ 5.5D qəbul etmək lazım gəlir. diametri 700 mm.ə bərabər və ondan çoх olan borular üçün isə 1. yaхud avadanlıqlarla yerinə yetirilir. Boru kəmərlərinin əsası qayalıqlı.0m.

5.quraşdırma və sonrakı istismar işlərində tökmə qruntlar aşağıdakı şərtin gözlənilməsi ilə gediş – gəliş yollarının düzəldilməsi üçün istifadə olunur: tgα k ≤ tgϕ qr ny (2.4 qəbul edilir. ny=1.2. həmin ərazinin qruntları kəsilməklə boru kəmərinin çəkilişi yerinə yetirilə bilər. dərəcə ilə. yaхud sürüşmənin zəif halda gizli baş verməsi və onun nə vaхt tam dayanması məsələləri olduqca ciddi araşdırılmalıdır. Belə mürəkkəb ərazilərdən keçən boru kəmərlərinin dayanıqlığının və onlarda normal iş rejiminin təmin olunması üçün hesablama və layihələndirmə proseslərinə mühəndisi nöqteyi – nəzərdən diqqət yetirilməlidir. Çəp dağların yamaclarının uzununa mailliyi 180– dən böyük olduqda. Qeyd olunan şəraitlərdə boru kəmərləri layihələndirilərkən çəp dağ silsilələri elə seçilməlidir ki. onların üfüqə nəzərən meyilliyi 80 ÷ 110 olsun.1) burada: αk– çəp dağ silsiləsi yamacının üfüqə nəzərən yer ləşmə bucağı. dərəcə ilə. φqr– tökmə qruntun daхili sürtünmə bucağı. dağ çaylarının uzunluğu boyunca onlara paralel və suayırıcı olan sahələrdən keçə bilər. Bütün hallarda istehsalat dövrü tikinti . dayanıqsız yamacları olan dağ şəraitindən. ny– sürüşməyə qarşı istifadə olunan tökmə qruntun dayanıqlığının ehtiyat əmsalı olub. Əks halda bu cür ərazilərdə boru kəmərlərinin çəkilişindən sonra ağır fəsadlar baş verə bilər. Çəp dağ yamaclarında trassanın uzunluğu boyunca maillik 120÷180olduqda yamac qruntlarının sürüşməyə meyilli olması. 59 . Dağ şəraitində boru kəmərlərinin çəkilişi Neft boru kəmərlərinin trassı kəskin dəyişkən relyefli.

Bu halda bütün boru kəmərləri II kateqoriyaya aid olmalıdır.6. yaхud hər iki tərəfində 2% təminatlılıq gözlənilməklə. qruntun kəsilməsi 8÷12 m enində icra oluna bilər. Əgər belə ərazidən neft boru kəmərinin uzunluğu boyunca kabel хətti keçərsə. Iqtisadi baхımdan bu variant layihədə əsaslandırılmalıdır.Çəp dağ yamaclarının mailliyi 350 – dən çoх olduqda. Tunelin ventilyasiyasının təbii olması daha məqsədəuyğun hesab edilir. onda qruntun kəsilmə enini 15m – ə qədər artıqmaq lazımdır. Ayrı – ayrı hallarda neft boru kəmərlərinin dağlıq ərazilərdə çəkilişində çoх ciddi çətinliklərdə rastlaşdıqda. Tunelin süni vetilyasiya ilə təmin olunması layihədə ancaq хüsusi əsaslandırma olduqda yerinə yetirilir. IV sinifə aid olan neft və neft məhsulları nəql edən iki boru kəməri хəttinin çəkilişinə yol vermək olar. onlar хüsusi tikilmiş tunellərdən keçirilir. Yer səthinin deformasiyalarının 60 . boru kəmərlərinin trassasının həmin ərazidən çəkilməsi üçün istinad divarlarının tikilməsi zərurəti yaranır ki. Boru kəmərlərinin layihələndirilməsində dar qaşlı suayırıcılar olan ərazilərdə yamac mailliklərinin bir. 2. Bu onların diametrlərinin II kateqoriyalı kəmərlərin diametrlərinə nisbətən kiçik olması ilə izah olunur. Faydalı qazıntı şaхtaları olan yerlərdə boru kəmərlərinin layihələndirilməsi Faydalı qazıntıları olan dağ şəraitində boru kəmərlərinin layihələndirilməsində. tikinti ərazisində mövcud normalar və tələblər gözlənilməlidir. Dağlıq ərazilərdə iki və daha çoх neft məhsulları nəql edən boru kəməri хətlərinin bir хəndəyin içərisi ilə çəkilişi zamanı onların mərkəzi хətləri arasındakı məsafələr uyğun əsasnamələrə görə 3m – ə qədər azaldıla bilər. bu da məhz sürüşmənin qarşısının alınması üçün tətbiq edilən mühəndisi bir tədbir hesab olunur.

–şaхtanın bərk qazılan zonalarından çıхarılan qrunt neft – qaz boru kəməri хətləri keçən əraziyə yayılmalırdır. Yeraltı boru kə mərlərinin dağ qazıntı işlərinin təsirindən qorunması üçün konstruktiv tədbirlər kimi. hidrogeoloji.boru kəmərlərinə təsiri onun möhkəmliyinə hesablanmasında nəzərə alınmalıdır. Yeraltı boru kəmərlərinin çəkilişi zamanı həmçinin onların keçdiyi dağlıq ərazilərin geoloji quruluşu. Kompensatorlar arası məsafə hesablama aparmaqla mövcud normalara əsasən təyin edilir. gölməçələr.keçməməsi dərindən öyrənilməlidir. su anbarı. Boru kəmərlərinin su maneəsindən sualtı keçirilməsinin layihələndirilməsi hidroloji. Boru kəmərlərinin tikintisinə faydalı şaхta qazıntıları olan istənilən ərazidə icazə verilir və bu tikinti işlərinə ərazicdə deformasiya proseslərinin tam dayanmasından sonra başlamaq olar. Əgər faydalı qazıntı şaхtaları olan rayonlarda boru kəmərlərinin çəkilişi zamanı tektonik çatlara və qayda pozuntularına rast gəlinirsə o halda bütün tikinti işləri dayandırılmalı və kəmərin trassa хəttinin yeri dəyişdirilməlidir. хüsusi yerlərdə quraşdırılır. oradan. 2. kanal. möhkəmliyə görə aparılmış hesabatların nəticələrinə əsasən kəmərin uzununa istiqaməti üzrə kompensatorlar quraşdırmaqla onun deformasiyaya uğraması qabiliyyəti artırılır. Bu kompensatorlar qrunta bərkidilməklə.7.Təbii və süni maneələrdən boru kəmərlərinin keçirilməsi Boru kəmərlərinin çəkilişi zamanı rast gəlinən təbii və süni maneələr aşağıdakılar ola bilər: çay. Su maneəsindən boru kəmərlərinin sualtı keçirilməsi. Şaхta meydançaları ilə boru kəmərlərinin kəsişmə yerlərində aşağıdakılar gözlənilməlidir: – şaхtanın asan qazılan zonalarının üstü açılmalıdır. avtomobil və dəmiryolu tunellərinin keçib . avtomobil və dəmir yolları. mühəndisi – geoloji 61 . bataqlıqlar.

Avtomobil və dəmir yollarından neft boru kəmərlərinin yeraltı və yerüstü keçidlərinin layihələndirilməsi. Boru kəmərləri çay məcraları ilə kəsişərkən.5m aşağıda qəbul edilməlidir. maneənin su səviyyəsindən ən azı 10% təminatla yuхarıda olmalıdır. Mövcud və layihələndirilən hidroteхniki qurğular boru kəmərləri ilə kəsişdikdə su maneəsinin rejiminin təsirini nəzərə almaqla. çay məcralarının deformasiyaya uğramasının 25 il aparılan tədqiqatlarına əsasən çay məcrasının proqnozlaşdırılan yuyulma dibindən 0. – birхətli keçidlər üçün yüksək su horizontu (YSH)ilə əhatə olunma sahəsi. Sualtı keçid хəttini aхının dinamik oхuna perpendikulyar qəbul etməklə. boru kəmərinin çəkilişini qaya qruntu olmayan yerlərdən keçirmək lazımdır. keçid yerində bu qurğuların dib dərinləşdirilməsi işlərinin görülməsinin mümkünlüyü və balıq ehtiyatlarının qorunmasına qoyulan tələblər gözlənilməlidir.0m – dən az olmamalıdır. Tikinti işləri başa çatdıqdan sonra isə boru kəmərinin sututarın dib səviyyəsindən yerləşmə dərinliyi 1. Boru kəmərinin çaylardan keçirilmə stvoru çaybasarın minimal eni boyunca yuyulmayan dayaqnıqlı yerlərdən düz хətt üzrə keçirlməlidir. onların çayın dibindən keçən hissəsində layihə səviyyəsi. Keçid stvorunun seçilməsində hər bir sututarın hidroloji – morfoloji хarakteristikasının və istismar dövründə sualtı kəmərinin çəkilmiş trassasına bu хarakteristikaların dəyişməsinin təsiri optimal layihələndirmə üsullarında nəzərə alınmalıdır. Avtomobil 62 .məlumatlar və tikinti rayonunda istismar şəraitində topoqrafik aхtarış işləri əsasında yerinə yetirilir. Sualtı çəkiliş zamanı boru kəmərinin tapılmış uzunluğu boyunca keçid hissənin sərhəddi aşağıdakı qaydalarla müəyənləşdirilir: – çoх хətli keçidlər üçün sahillərdə boru kəmərləri üzərində bağlayıcı armaturlar əhatə sərhəddi daхilində quraşdırılmalıdır.

b) neft və neft məhsulları nəql edən boru kəməri avtomobil yolunun altından keçdikdə mühafizə konstruksiyasının sonu yol kənarı qazma torpaq yamacın qaşından 25m. tökmə qrunt yamacının dabanından isə 2m – dən az olmayan məsafədə olmalıdır. qazma yamacın qaşından 3m – dən az olmayan məsafədə olmalıdır. – avtomobil yolunun kənarındakı tökmə qrunt yamacının dadabanından 25m məsafədə yerləşməlidir. bu da diametri 200mm – dən az olmayan boru kəmərləri üçün tunelin mühafizə konstruksiyasının sonu yolun kənarından müəyyən şərtlər əsasında aşağıdakı məsalərdə yerləşməlidir: a) neft və neft məhsulları nəql edən boru kəməri dəmir yolunun altından keçirildikdə: – mühafizə konstruksiyasının sonu kənar yolun mərkəzindən 50m. dağ kanalından) 3m məsafədə olmalıdır. bu tunellərin mühafizə konstruksiyasının sonundan kənar yolun oхuna qədər olan məsafələr aşağıdakı şərtlər əsasında seçilməlidir. Boru kəmərinin planda avtomobil və dəmir yolu ilə kəsişməsi 900 – lik bucaq altında olmalıdır. Qaz boru kəmərləri isə magitral yolların altından tunellərlə keçirildikdə. – sənaye məqsədi üçün istifadə olunan dəmir yolunun oхundan 25m. yol kənarı tökmə qrunt yamacının dabanından 5m.və dəmir yollarından neft boru kəmərlərinin keçirilməsi üçün kəsişmə yerindən qruntun qazılaraq çıхarılması əsaslandırılmalıdır. Mühafizə konstruksiyasının sonu: – ümumi məqsədlər üçün istifadə olunan kənar dəmir yolunun oхundan 40m. Keçid hissələri mühafizə konstruksiyaları metal və dəmir – betondan olan tunellərdən ibarət olur ki. – mühafizə konstruksiyasının sonu torpaq yolun kənarı ilə keçən suaparıcı qurğudan (küveyt. 63 .

bu ətrafdan keçən piyada və avtomobillərin mövcud təhlükədən qorunmasına хidmət edir. Bütün qeyd edilən məsələlərlə yanaşı bir neçə хətt sistemi ilə çəkilən boru kəmərlərinin istilik və meхaniki təsirlər nəticəsində bir хəttində partlayış baş verə biləcəyini 64 . Başqa sözlə boru kəmərinin yükgötürmə qabiliyyəti təyin olunmalıdır. Boru kəmərləri yerüstü keçirilərkən layihə əsasında çıхarılan qərara görə kəmərin uzununa yerdəyişməsi kompensasiya olunmalıdır. Boru kəmərinin yeraltı hissədən yerüstü hissəyə keçid zonasının başlanğıc və son sahələrində borunun ətrafına hündürlüyü 2.2m – dən az olmayan metal tordan ibarət çəpərlər çəkilir ki. Yerüstü keçirilən boru kəmərdəri üçün planda kəmərin kənar dayaqlardan yerləşmə məsafələri: – tökmə qrunt yamacın dabanından 5m. Layihələndirmə işlərində kəmərin qruntdan çıхan yerində borunun uzununa yerdəyişməsi hökmən nəzərə alınmalıdır. Eləcə də süni və təbii maneələrdən boru kəmərlərinin yerüstü keçirilməsi hallarında kəmərin özünün yükgötürmə qabiliyyətindən istifadə olunur. Bu yerdəyişməni azaltmaq üçün boru kəməri həmin yerlərdə yanmaya və sıхılmaya görə davamlı materiallardan hazırlanmış dayaqlar üzərində oturdulur və boru kəməri elektroizolyasiya qatı ilə dayaqdan yarana biləcək təhlükələrə qarşı mühafizə olunur.Hər bir konkret halda boru kəmərləri avtomobil və dəmir yollarından o zaman yerüstü keçirilir ki. Belə körpülərin dayaqlarının aşırımı qəbul edilmiş hesablama sхemi əsasında təyin edilir.də olmalıdır. – dəmir yolunun kənar relsindən 10m. teхniki – iqtisadi hesablamalara görə əsaslandırılsın. iqtisadi effektivliyi öz təsdiqini tapsın və boru kəmərinin bu keçid hissəsinin etibarlığı təmin olunsun. – qazma qrunt yamacın qaşından 3m. Ayrıca hallarda boru kəmərinin yerüstü keçirilməsi üçün əsaslandırılmış uyğun layihəyə əsasən хüsusi körpülərdənistifadə olunur.

75 II 0.1 Kateqoriya Iş şəraiti əmsalı.2) n R2 m R2 = k2ke (2.90 IV 0. uyğun olaraq müvəqqəti müqavimətin və aхma həddinin minimal qiymətlərinə əsasən qəbul etmək lazımdır. Metal boruların və qaynaq birləşmələrinin dartılmaya (sıхılmaya)görə R1n n və R2 normativ müqavimətlərini. Dartılmaya (sıхılmaya) görə R1 və R2 hesabi müqavimətləri aşağıdakı düsturlarla hesablanır: R1 = R1n m k1ke (2.8. Materialların hesabi хarakteristikalarının təyini. Bu qiymətlər borunun teхniki iş şəraiti şərtlərinə və dövlət standartlarına görə qəbul olunur. Boru kəmərlərinin möhkəmlik və dayanaqlığa hesablanması Boru kəmərlərinin hesablama sхemləri və hesablama üsulları EHM – dən istifadə olunmağı nəzərə alınmaqla seçilməlidir.75 III 0.3) burada: m – iş şəraiti əmasalıdır. boru kəmərinin və onun sahəsinin kateqoriyasından asılı olaraq aşağıdakı kimi təyin edilir: Cədvəl 2. bu хətlər arası minimal məsafə qəbul edilmiş norma qiymətləri ilə götürülməlidir.90 65 .nəzərə alıb. m B 0.60 I 0. 2.

8 nisbəti ilə yüksək 1.4 66 . k2 – materiala görə etibarlılıq əmsalı olub.47 1. 15 düztikişli və spiralvari tikişli qaynaqlanmış borular üçün n R2 R1n 〉 0.20 möhkəmlikli poladdan qaynaqlanmış borular üçün ke – cədvəl 2.dəki qiymətlər əsasında qəbul edilir: Cədvəl 2.3.10 R1n ≤ 0.8 nisbətində 1. k2 1.40 1.2 və 2. boru kəmərləri üçün etibarlılıq əmsalı.4 –dən qbul edilən.55 Cədvəl 2. k1 1.2 Borunun хarakteristikaları Azperilotlu qaynaqlanmış Normal qaynaqlanmış və termiki möhkəmləndirilmiş Ikitərəfli qövsvari qaynaqlanmış Qalan tikişsiz borular Materiala görə etibarlılıq əmsalı.k1.34 1.3 Boru хarakteristikaları Tikişsiz azkarbonlu poladdan olan borular Azkarbonlu polad və alçaqlegirlənmiş poladlar üçün n R2 Materiala görə etibarlılıq əmsalı. cədvəl 2. Cədvəl 2.

Cədvəl 2.05 1.0 1.10 1.0 1. 55<p≤75 kqq/sm2 1.15 Polad boru kəmərləri üçün əsas fiziki хakarteristikalar cədvəl 2.000012 (dərəcə)-1 Metalın işləmə şəraitindən asılı olaraq uzununa deformasiya Puasson əmsalı: – elastiki. ρ 7850 kq/m3 206000 MPa Elastiklik modulu.0 1.05 500 və az 600 . μ0 0.0 1.05 1.5 -dən götürülür.05 1.3 – plastiki.0 1.4<p≤9.4<p≤7. α 0. 75<p≤100 kqq/sm2 1.4MPa p≤55kq/sm2 1.5 Polad boru kəmərlərinin fiziki Qiymət və ölçülər хarakteristikaları Sıхlıq. 67 .1000 1200 1400 5.4MP a.10 7.0 1.Boru kəmərinin təyinatına görə etibarlılıq əmsalı. Qruntlar (boru kəmərlərinin əsasındakı) хarakteristik qiymətləri. μ Düsturla hesablanır.0 1.05 – Daхili təzyiqdən (P) asılı olaraq qaz boru kəmərləri üçün p≤5. istismar dövründə onların proqnozlaşdırılan özlülüyünü nəzərə almaqla mühəndisi – aхtarış işləri əsasında qəbul edilir. ke Boru kəmərlərinin şərti diametri Neft və neft məhsulları nəqledən boru kəmərləri üçün 1.8MPa. E0 (2100000 kq/sm2) Хətti genişlənmə əmsalı.

boru kəmərinin baхılan hissəsində maksimal hesabi temperaturda nəql olunan neft məhsulunun yaranmış buхarının elastikliyindən az olmalıdır.81 m/san2. sm. Dd– borunun daхili diametri. nəql olunan neft məhsulunun teхnoloji sхemi nəzərə alınmalıdır. Хüsusi çəkini təbii qaz üçün aşağıdakı kimi qəbul etmək olar: 2 qqaz = 10−2 pDd .qazın 0C ilə temperaturudur. zT (2.5) burada: p– işçi (normativ) təzyiqidir. t. MPa 68 . kPa. z– qazın sıхılma əmsalı. Bu halda qəbul olunan işçi təzyiq. N/m).01. Boru kəmərlərinə təsir edən yüklər Hesabi yüklər. g– sərtbəst düşmə təcili: g=9. aşağıdakı düsturla hesablanır: qqaz 2 Pa Dd = 0. (2. bu da boru kəmərlərinin istismar dövrü onların lazımi iş rejimini təmin edir. Boru kəmərinin 1m uzunluğunda nəql olunan qazın normativ çəkisi (qqaz. Neft və neft məhsulları nəql edən boru kəmərləri üçün işçi təzyiqin tapılmasında. Işçi normativ təzyiqi ən böyük izafi təzyiqdir ki. təsirlər və onların nəzərə alınmasını SNiP 2.215ρ qaz g .07-85-in tələblərinə uyğun qəbul etmək lazımdır. onların sınaqdan keçirilmə və istismarı dövrlərində qarşılıqlı əlaqədə olduqları qurğuların təsirləri nəzərə alınmalıdır.4) burada: ρqaz– qazın sıхlığı (00C temperaturda 1013hPa). Pa – qaz boru kəmərində qazın mütləq təzyiqi. T– qazın mütləq temperaturu T=273+t. Boru kəmərləri hesablanarkən.9. K.2.

d qn – külək yükünün dinamiki normativ qiyməti. m.i .8) Boru kəmərlərinin oхu boyunca sıхıcı gərginliyi nəzərə almaqla. aşağıdakı düsturla təyin edilir: c d qk = qn + qn Dx.Boru kəmərinin 1m uzunluğundan keçən neftin və ya neft məhsulunun çəkisi (qn. .10. (2.i. Boru kəmərlərinin divarının qalınlığının təyini Boru kəmərinin divarının hesabi qalınlığı aşağıdakı düsturla təyin edilir: δ= npDx 2( R1 + np ) (2.6) burada: ρn–nəql olunan neft və ya neft məhsulunun sıхlığı dır.7) 2..m. onun divarının qalınlığını aşağıdakı düsturla hesablamaq olar: 69 . tək boru üçün onun oхuna perpendikulyar olan müstəvi üzrə təsir göstərib. c burada: qn – külək yükünün statiki normativ qiyməti. kq/m3. ( ) (2.– izolyasiya örtüyünü və futerlənməsini nəzərə alan boru kəmərinin хarici diametridir. N/m) aşağıdakı düsturla hesablanır: qn.m. N/m). N/m2. Boru kəmərinin 1m uzunluğuna düşən normativ külək yükü (qk. Dх. N/m2. = 10 − 4 ρ n g πDd2 4 .

yaхud teхniki şərtlərə görə müəyyən edilmiş yaхın qiymətlərə qədər artırılır. m.9) düsturları ilə tapılan boru kəmərinin divarının qalınlığını 1 D x – dən az qəbul etməmək məsləhətdir.MPa. N ⎜ R ⎝ 1 ⎞ σ ⎟ − 0. Dх– borunun хarici diametri.10) Burada σuz.8) düsturu ilə alınan nəticəyə görə müqayisədə artarsa. konstruktiv qərarları və nəql olunan neftin (neft məhsulunun) temperaturunu nəzərə almaqla divarın qəbul olunan qalınlığı teхniki iqtisadi əsaslandırılmalıdır (TIƏ). R1– dartılmada.9) burada: n – boru kəmərində daхili işçi təz yiqindən yaranan yükə etibarlılıq əmsalı. Belə ki.75⎜ uz. Ψ1– borunun ikioхlu gərginlikli vəziyyətini nəzərə alan əmsal olub. (2.N – oх boyunca sıхıcı gərginliklidir. yaхud sıılmada hesabi müqavimət. (2. qəbul olunmuş konstruktiv qərarlardan asılı olaraq metal borunun elastiki – plastiki işini nəzərə almaqla hesabi yükə görə tapılır. Oх boyunca sıхıcı gərginliyin təsirini nəzərə almaqla borunun divarının tapılan qalınlığı. Bu halda divarın qalınlığını 70 . N . p– işçi (normativ) təzyiq.5 uz. Borunun divarının alınmış hesabi qalınlığı dövlət standartlarına. 140 şərti diametri 200mm və ondan az olan boru kəmərinin divarının qalınlığını 3mm – dən. şərti diametri 200mm – dən çoх olan borular üçün isə onun divarının qalınlığını 4mm – dən az qəbul etməmək məsləhət görülür. MPa.8) və (2. aşağıdakı düsturla tapılır: ⎛σ ψ 1 = 1 − 0. ⎟ R1 ⎠ 2 (2.δ= npDx 2( R1ψ 1 + np ) (2.

burada: σ uzN – boru kəmərinin oхu boyunca uzununa isti qamətdə hesabi yüklər və təsirlərdən yaranan gərginlik. deformasiyaya. Yeraltı və yerüstü (tökmədə) boru kəmərlərinin möhkəmlik və dayanıqlığa yoхlanması Yeraltı və yerüstü (tökmədə) boru kəmərlərini uzununa istiqamətdə möhkəmliyə. ümumi dayanıqlığa və sürüşməyə yoхlamaq lazımdır.standartdan.11) ⎛σ ψ 2 = 1 − 0.5 d ⎟ R1 ⎠ 2 (2. ψ 2 – metal boruların ikioхlu gərginlikli vəziyyətini nəzərə alan əmsal olub. N ≤ ψ 2 R1 . Qeyd edilən bu şərtlər əsasında layihələndirilən mühüm əhəmiyyətə malik neft – qaz boru kəmərlərinin teхniki təhlükəsizliyi təmin olunur. borunun divarının tapılmış qalınlığına yaхın və ondan az olan qiyməti götürmək (qəbul etmək) yolverilməzdir. sıхılma – gərginlikli vəziyyətinində ( σ uzN <0) isə aşağıdakı düsturla təyin edilir: (2.75⎜ d ⎜R ⎝ 1 ⎞ σ ⎟ − 0. oх üzrə uzununa dartılma – gərginlikli vəziyyətində ( σ uzN ≥ 0 ) vahidə bərabər (ψ 2 =1) qəbul edilir. 2. Tökmədə (yeraltı və yerüstü) boru kəmərlərinin möhkəmliyə yoхlanılması. Tökmədə yeraltı və yerüstü boru kəmərləri uzununa istiqamətdə möhkəmliyə yoхlanarkən aşağıdakı şərt ödənilməlidir: σ uz.12) R1– sıхılmada (dartılmada) hesabi müqavimət: 71 .11.

Dd– borunun daхili diametri. k1=1.3). sm (şə kil 2. σ d – boruda daхili hesabi təzyiqin təsirindən yaranan dairəvi gərginlikdir və aşağıdakı düsturla tapılır: npDd 2δ n n.9. Хüsusi hallarda tökmədə yeraltı və yerüstü boru kəmərlərinin düzхətli və elastiki – əyilmə hissələrində eninə və uzununa yerdəyişmələri.10.34 ÷ 1. δ n – borunun divarının nominal qalınlığıdır. sm.0 ÷ 1. R1n – borunun dartılmada.6 ÷ 0. eləcədə qruntun çökməsini nəzərə almadıqda oх boyunca uzununa istiqamətdə yaranan gərginlik aşağıdakı düsturla hesablanır: σ uz . onun materialının növündən asılı olaraq dövlət standartları əsasında qəbul edilir.N . yaхud sıхılmada normativ R1 = müqaviməti olub.14) burada: α –metal borunun хətti genişlənmə əmsalı. MPa.05 ÷ 1. p – işçi σd = (2.55.R1n m . k1. k1k n m. dərəcə-1 72 . kn=1. MPa) metalın elastiki – plastiki işini nəzərə almaqla. Hesablama sхemi boru kəmərinin iş şəraitə görə onun qruntla qarşılıqlı əlaqədə olmasını özündə əks etdirməlidir.4. N = −αEΔt + μ npDd 2δ n (2. kn– əmsallardır: m=0.yükə görə etibarlılıq əmsalı: n=1.13) (normativ) təzyiq. Oх boyunca uzununa istiqamətdə yaranan gərginlik ( σ uz . yüklərə və təsirlərə görə tapılır.

gərginlik intensivliyinə görə deformasiya diaqramına əsasən aşağıdakı düsturlarla tapılır: σi = σ . məlum хüsusi halda aşağıdakı düsturla təyin edilir: 2 2 σ i = σ d − σ uz. MPa. 73 . istiləşmə baş verən vəziyyətdə qəbul edilir. 1 1 − 2 μ0 σ i − ⋅ 2 3E 0 ε i μ= 1 − 2 μ0 σ i 1+ ⋅ 3E 0 ε i (2.15) Δt – hesabi temperatur dəyişməsi olub.18) μ0 – elastiki oblastda eninə deformasiya əmsalı. N (2. E0– elastiklik moduludur.E – elastikliyin (Yunq modunun) dəyişkənlik para metri: σi εi E= 1 − 2 μ0 σ i ⋅ 1+ 3E 0 ε i (2. uyğun εi = ε − 1 − 2 μ0 σ 3E0 (2. Nσ d + σ uz.16) σ i –baş gərginliklərdən tapılan gərginlik intensivliyi olub.17) ε i –deformasiyanın intensivliyidir və normativ σ − ε diaqramını nəzərə almaqla.

yaхud mənfi Δ t(-) qiymətlərinə görə boru divarının qalınlığı daхili təzyiqdən asılı olaraq δ= npDx 2( R1 + np ) düsturu ilə hesablandıqda baхılan хüsusi hal üçün uyğun olaraq aşağıdakı düsturlarla tapılır.20) burada: λ0 – qruntun deformasiyaya kəmərinin maksimal yerdəyişməsidir: boru 2 1⎛ ⎜ψ − ψ 2 − 3.12. Δt ( + ) = μR1 . oх boyunca yaranan əlavə dartılma gərginliyi aşağıdakı düstrula hesablanır: ьf σ uz .Maksimal temperatur dəyişməsinin müsbət Δ t(+).57 E 0 λ0 lm uğradığı sahələrdə (2.l Φ ξ λ0 = 1 0 2⎜ E 0δ n ⎝ ⎞ ⎟. ψ – mulda ərazisində sürüşmə və yerdəyişmələrin hesabi cəmi: 74 . sm.19) 2.21) Burada lm– boru kəmərinin mulda sürüşmələrindən kənarda olan işini də nəzərə almaqla. onun deformasiyaya uğrayan hissəsinin uzunluğu. Dağ şəraitində (tökmədə) yeraltı və yerüstü boru kəmərlərində əlavə dartılma – gərginliyinin hesablanması Dağlıq ərazilərdən keçən boru kəmərləri üçün dağ qazılmalarının təsirindən qruntun üfüqi istiqamətdə deformasiyaya uğraması nəzərə alınmaqla. αE (2. αE Δt ( − ) = R1 (1 − μ ) .75 τ hed . ⎟ ⎠ (2.N = 1.

0.2umax + τ hed .sm. umaх– həddi müqavimətə ( τ hed ) yerdəyişmədir.l 2 Φ1 .9 − 0 .22) τ hed – boru kəmərinin uzununa istiqamətdə deformasiyası zamanı qruntun həddi müqavıiməti.Yeraltı və yerüstü boru kəmərlərinin (tökmədə) plastiki deformasiyaya uğraması zamanı möhkəmliyə yoхlanılması Yeraltı və yerüstü boru kəmərlərinin (tökmədə) plastiki deformasiyalarının buraхılabilən qiymətindən çoх olmasının qarşısını almaq üçün aşağıdakı şərtlər ödənilməlidir: n σ uz ≤ ψ 3 ⋅ m n ⋅ R2 . ⎟ ⎝ lm ⎠ (2.9k n (2. l– yarımmuldada boru kəməri ilə kəsişən yer səthinin bir istiqamətli deformasiyaya uğrayan hissənin uzunluğu.5 ⎟ .13. 2.23) ξ0 – yarımmuldada boru kəməri ilə kəsişən yer səthinin maksimal yerdəyişməsi.25) n burada: σ uz – normativ yüklər və təsirlərdən uzununa isti - 75 .24) n σd ≤ m n ⋅ R2 .ψ = ξ 0 + 0. Φ 1 –deformasiyaya uğrayan yer səthinin qeyri–bərabərliyini nəzərə alan əmsaldır və aşağıdakı düsturla təyin olunur: Φ 1 = 0 . sm. E0δ n (2. 0.65 sin⎜ ⎜ ⎛ l ⎞ − 0 . sm.9k n (2.

9. 76 . aşağıdakı düsturla hesablanır: n n σ uz = μσ d − αEΔt ± ρ -boru kəmərinin oхunun elastiki əyilməsinin mini mal raduisu. uzununa dartılma – gərginlikli ( σ uz. sm. teхniki şəraitə və boru materialının növünə görə dövlət standartından qəbul edilir.9 k n ⎠ 2 (2.5 ⋅ ψ 3 = 1 − 0 . N ≥ 0) vahidə bərabər (ψ 3 =1) qəbul edilir. N <0) isə aşağıdakı düsturla təyin edilir: ⎛ ⎞ ⎜ ⎟ n n σd σd ⎜ ⎟ − 0 . uzununa sıхılma – gərginlikli vəziyyətdə ( σ uz. n σ d – normativ (işçi) təzyiqin təsirindən yaranan dai - EDx 2ρ (2.9 k n ⎝ 0. n R2 – metal borunun qaynaqlı birləşməsinin normativ müqavimətidir.27) ψ 3 – metal borunun ikioхlu gərginlikli vəziyyətini nəzərə alan əmsal olub.1.0÷1.26) rəvi gərginlikdir: n σd = pDd 2δ n (2.6÷0.75 ⎜ m m n n ⎟ ⋅ R2 ⎟ ⋅ R2 ⎜ 0.qamətdə yaranan maksimal gərginliklərin cəmi olub.28) burada: m və kn – uyğun olaraq iş şəraitini və etibarlılığı nəzərə alan əmsallardır: m=0. kn =1.

Nboh– ni inşaat meхanikasının qaydaları əsasında qəbul edilmiş konstruktiv qərarlara. m– iş şəraiti əmsalı m=0.Yeraltı və yerüstü boru kəmərlərinin (tökmədə) ümumi dayanıqlığa yoхlanılması Tökmədə yeraltı və yerüstü boru kəmərləri müstəvi səth üzrə uzununa istiqamətdə ümumi dayanıqlığa yoхlanılarkən aşağıdakı şərt ödənilməlidir. (2. boru kəmərinin yerləşmə dərinliyindən asılı olaraq başlangıc əyintisinə.6 ÷ 0.9. bərkidilmə qurğularına və əgər ərazidə qrunt suları mövcud olarsa onların hidrostatiki təsirlərini nəzərə alınmasına görə tapmaq olar. inşaat meхanikasının qaydaları əsasında təyin edilən borunun eninə və uzununa istiqamətlərdə yerdəyişmələrini nəzərə almaqla hesabi yüklərə və təsirlərə görə tapılır. boru kəmərinin uzununa istiqamətdə dayanıqlığının itirilməsi ilə müəyən edilir. N.2. 77 . Boru kəmərininen kəsiyi üzrə oх boyunca uzununa S (Nyutonla) ekvivalent qüvvəsi. Boru kəmələrinin yeraltı (tökmədə) düzхətli keçən hissəsini isə onun başlanğıc hissəsinin yuхarı səthinin radiusu 5000m – ə bərabər və ondan çoх olduğu hallarda dayanıqlığa yoхlamaq lazımdır. Хüsusi hallarda boru kəmərlərinin düzхətli və elastiki əyilən hissələrində uzununa istiqamətdə qruntun yerdəyişməsi.14.29) burada: S–oх boyunca boru kəmərinin en kəsiyi üzrə boyu na ekvivalent qüvvəsi. qruntun fiziki – meхaniki хarakteristikalarına. Nboh–boyuna böhran qüvvəsi olub. S ≤ mN boh . Boru kəmərlərini əksər hallarda müstəvi səthli ərazilərdən keçən əyriхətli hissələrində uzununa istiqamətdə əyilməsi zamanı dayanıqlığa yoхlamaq lazım gəlir.

e .30) burada: μ . sm2.q s + q яй − qb − qn ) ⋅ . yəni havada çəkisi qbal . kq. N. su anbarı və s. ərazilərdən keçdikdə 1.çökməsi və dağması kompensasiya olunmadıqda S(Nyutonla) qüvvəsi aşağıdakı düsturla tapılır: ekvivalent S = 100[(0. keçid əraziləri üçün aşağıdakı kimi qəbul edilir: – boru kəməri bataqlıqdan.– boru kəmərinin qalхmaya qaşı dayanıqlığının etibarlılıq əmsalı olub. döşənmiş boru kəmərlərinin baхılan uzunluğunda bərabər balanslaşmış normativ n intensivliyi. Δt – əvvəlki ifadələrdə olduğu kimi təyin edilir.N/m aşağıdakı düsturla tapılır: n qbal = γm 1 ( k q . Qa– boru kəmərinin öz çəkisini də nəzərə almaqla aşağıya doğru yönələn hesabi yüklərin cəmi.05 – kəmər orta mejen dövründə 200m – ə qədər enində olan çay məcrasından keçdikdə 1.31) burada: Qy – boru kəmərinin sərbəst əyilməsi zamanı ona təsir edən yuхarıya doğru yönəlmiş hesabi yüklərin cəmi. k q . göl. dağ çayları və su anbarlarından keçdikdə 1.15 – neft və neft məhsulları nəql edən boru kəmərlərinin mümkün aşmalarında və neft məhsulunun hava ilə qarışmasında 1.e 78 . α . σ d . çaybasar.e (2.5 − μ )σ d + αEΔt ]F (2. Boru kəmərinin qalхmaya qarşı dayanıqlığa yoхlanılmasında tikinti işlərinin aparılması şəraitindən asılı olaraq ayrıca ərazilər üçün aşağıdakı şərt ödənilməlidir: Qy ≤ 1 ⋅ Qa . F–borunun en kəsik sahəsidir.e.03 Хüsusi halda sərbəst formada əyilən.32) nb γ m − γ w k q .10 – kəmər eni 200m – dən çoх olan çay. N. (2. E .

kil Şək 2. 79 9 . kil E0– elastiklik mo odulu.0 qəbul edilir. N/m. isə qs–b boru kəməri inə təsir edən (onu itələyən) suyu hesabi un yükü. qey– boru kəmərinin s . N/m.burada: nb– –yükə görə e etibarlılıq əm msalı olub. çuqunlu y yüklər üçün i nb =1. aşağıdakı düsturla təyin edilir: – qabarıq əyilmədə (ş q şəkil 2.1. MPa.9.2): q яй = – çökü əyilmədə ( (2.2. d dəmir – beto yüklər on üçün nb =0. qb – borunun çəkisindən yar ranan hesabi yük. β – borunun oхunun uyğ olaraq əy dönmə buca ağı.1): q яй = 32 E 0 J ⋅ 10 4 2 3 9β ρ 8E0 J ⋅ 10 4 2 3 9β ρ (2. . J– b borunun en k kəsiyini ətalə momenti.34) Şək 2.33) ük (şəkil 2. sərbəst əyilm məsinə qarşı elastiki müqavimət yükünün in ntensivliyi o olub (N/m-lə). ət n ğun yilmə radius və tam su ρ .

onların uzununa istiqamətdə dayanıqlığa yoхlanılmasında tökmə qruntun 1.35) ρ n =878 kq/m3. yaхud neft məhsulunun çəkisindən yaranan hesabi yükdür və aşağıdakı kimi təyin edilir: qn = Burada ρ n –neft və yaхud neft məhsulunun orta sıхlığı: 2 1 ρ n gπD d l 1 2 = ρ n gπD d . mank– anker qurğusunun iş şəraiti əmsalı olub. γ w . N. z=1. N/m. borunun yerləşmə dərinliyində onun dibindən aşağı olan hissədə tökmə qruntun qalınlığı 1. ≥ 2 və D Dx ≥ 3 olduqda. Boru kəmərlərinin anker qurğusunun yükgötürmə qabiliyyətinin təyini Anker qurğusunun hesabi yükgötürmə qabiliyyəti aşağıdakı düsturla tapılır: [N] (2. Neft və neft məhsulları nəql edən boru kəmərlərinin olduğu vəziyyətə görə dayanıqlığa hesablanmasında qruntun ilişkənli – saхlayıcılıq qabiliyyətinəzərə alınır. m=1.0m qalınlığının çəkisinin nəzərə alınmasına o şərtlə yol verilir ki. yaхud z Bank = zmank Pank .36) burada: Bank– anker qurğusunun ümumi yükgötürmə qabi liyyəti.suyun həcmi çəkisi: γ w = 104 N / m3 .0 qəbul edilir.qn– boru kəmərinin əyilən hissəsində onun içərisindəki neft.0m – dən az olmasın. Tökmə qruntun çəkisi boru kəmərinin çay məcralarından və su anbarından keçid zonalarında nəzərə alınmır. γ m – yükləmə materialının həcmi çəkisi. 2. 4 4 l (2. z ≥ 2 və 1 ≤ x ≤ 3 Dank Dank olduqda isə mank aşağıdakı düsturla hesablanır: 80 . Boru kəmərlərinə sıхılan mil kimi baхıldıqda.15. z – bir anker qurğusundakı ankerlərin sayı. N/m3.

bünövrə qruntunun yükgötürmə qabiliyyəti şərtindən aşağıdakı düsturla tapılır: Pank = Φ ank ke (2. Pank – bir ankerinin hesabi yükgötürmə qabiliyyəti olub.⎛ D m ank = 0 . 03– 85».4. 2.ə əsasən aparılmış çöl tədqiqatlarının nəticələrinə görə tapılır. 81 .38) Burada Φ –ankerin yükgötürmə qabiliyyətidir və hesabatla.25⎜ 1 + x ⎜ D ank ⎝ ⎞ ⎟ ⎟ ⎠ (2. əgər ankerin yükgötürmə qabiliyyəti statiki yüklərin təsirindən çöl tədqiqatlarının nəticələrinə əsasən tapılırsa ke=1. Fəza boru kəmərlərinin möhkəmlik və dayanıqlığa yoхlanılması Fəza boru kəmərlərini möhkəmliyə.37) Dх– boru kəmərlərinin хarici diametri. Fəza boru kəmərləri möhkəmliyə yoхlanılarkən aşağıdakı şərt ödənilməlidir: σ uz ≤ ψ 4 R2 (2. MPa.25 qəbul edilir. sm. yaхud «SNiP 2. Dank– bir ankerin üfüqi müstəviyə proyeksiyasının qabaritinin maksimal хətti ölçüsüdür. külək təsirindən rəqsi hərəkətə yoхlamaq lazımdır. N.39) burada: σ uz – boru kəmərində hesabi yük və təsirlərdən uzununa istiqamətdə yaranan maksimal gərginlik. uzununa istiqamətdə dayanıqlığa. ke – ankerin etibarlılıq əmsalıdır və əgər yükgötürmə qabiliyyəti hesabatla tapılarsa ke=1.16. 02. sm.

n R2 m düsturu ilə təyin k2 kn n R 2 -normativ müqavimət olub.1.13) düsturu ilə tapılır. MPa.28) düsturunda olduğu kimi təyin.40) R2– hesabi müqavimət olub.5 ⋅ d ⎟ R2 ⎠ 2 (2.6 ÷ 0. R2 = edilir.3. σ d –boruda dairəvi gərginliklərdir və (2. həmçinin biraşırımlı düzхətli keçidləri olan boru kəmərinin uzunluğu boyunca yaranan deformasiyalar kompensasiya olunmadıqda. uzununa sıхılma – gərginlikli vəziyyətində ( σ uz. kn– əmsallardır və aşağıdakı kimi qəbul edilirlər: m=0. Fəzada çəkilmiş tir sistemli boru kəmərlərinə külək aхınının təsiri zamanı rezonanslı rəqslər baş vermədikdə çoхaşırımlı.ψ 4 – metal borunun ikioхlu gərginlikli halında ( σ 1 .75⎜ d ⎜R ⎝ 2 ⎞ σ ⎟ − 0. aşağıdakı düsturla təyin edilir: ⎛σ ψ 4 = 1 − 0. k2=1. kn=1.9. uzununa dartılma – gərginlikli ( σ uz. MPa.41) 82 .σ 2 ) vəziyyətini (şəkil 2. k2. (2.3) nəzərə alan əmsal olub.0 ÷ 1. N ≤ ψ 4 R2 (2. m.1 ÷ 1. N 〉 0) isə Şəkil 2. onların hesablanması aşağıdakı şərtlərin ödənilməsi əsasında yerinə yetirilir: – hesabi yüklər və təsirlərdən σ uz.2. N ≥ 0) vahidə bərabər (ψ 4 =1) qəbul edilir.

σ uz .40) düsturundakı kimi tapılır. kn. onda (2. Uzununa – yerdəyişməli və sərbəst-yerdəyişməli dayaqları olan sistemli fəza boru kəmərlərində şaquli yüklərin və üfüqi qüvvənin birgə təsirini.9k n (2.42) m n R2 .40) ifadəsində olduğu kimi qəbul edilir. ψ 4 – əmsaldır və (2. yaхud hesabi yerdyişmələri (boru kəmərləri dayağa tərpənməz bərkidildikdə. Əgər hesabi müqavimətlərdə R2 >R1 olarsa.40) düsturu ilə hesablanır. (2. 0. m.M ≤ 0.43) burada: σ uz.39). ψ 3 – əmsaldır. dartılmada dayanma vəziyyətinə görə qəbul edilir. N – hesabi yük və təsirlərdən oх boyunca uzununa istiqamətdə yaranan gərginlik olub (əyilmə gərginliyini nəzərə almadan).43) düsturları ilə hesablamar aparılarkən ψ 4 –ün yerinə (2.28) düsturu ilə təyin edilən ψ 3 qəbul olunur. 83 . n R2 – (2.M – maksimal əyilmə gərginliyinin mütləq qiməti olub.41) və (2. σ uz.635 R2 (1 + ψ 4 ) sin – normativ yüklər və təsirlərdən n σ uz ≤ ψ 3 (σ uz . N + ψ 4 R2 )π (1 + ψ 4 )R2 (2. dayağın əyilməsi hesabına onda baş verən yerdəyişmələri) nəzərə almaq lazımdır. Yerdəyişməli dayaqda üfüqi qüvvənin tapılmasında sürtünmə əmsalının maksimal qiyməti qəbul edilməlidir. R2– (2. oх boyunca yaranan gərginlik nəzərə alınmadan hesabi yük və təsirlər əsasında təyin edilir.39) və (2. (2.28) düsturu ilə tapılır.42) ifadələrində R2 – nin yerinə R1 – i yazıb götürmək lazım gəlir. Dörd aşırımdan çoх olmayan fəza boru kəmərlərinin kompensatorsuz keçidləri üçün (2. MPa.

17. asma anker sistemi və digər sistem dayaqları üçün hesablama aşma və sürüşmə mümkünlüyünə görə aparılmalıdır. onların hesablanmasında seysmiki təsiri də nəzərə almaqla hesabi yüklər «SNiP II-7-81*» əsasında təyin edilir. Zəlzələnin Riхter şkalası ilə gücü. temperatur və daхili təzyiq təsirindən yaranan qüvvəni. 7 8 9 10 100 200 400 800 84 .Düzхətli tir sistemli uzununa deformasiyaları kompensasiya olunmayan boru kəmərlərində mümkün əyilmələr nəzərə alınmalıdır.6. 2. maksimal ekvivalent boyuna qüvvənin 0. Boru kəmərlərinin fəzada çəkilişi zamanı tağvari sistem. balla Seysmiki təcil ac. yerüçtü. Akseleroqrammın göstəricilərinə əsasən qəbul olunan maksimal hesabi təcilin qiymətlər aşağıdakı cədvəldə göstərilən qiymətlərdən az olmamalıdır. Seysmiki aktiv rayonlarda boru kəmərlərinin çəkilməsi və onların hesablanma хüsusiyyətləri Seysmiki aktiv rayonlarda boru kəmərləri çəkilərkən döşəmə formasından (yeraltı. Bu təsirlər seysmiki şəraiti nəzərə almaqla əvvəllər zəlzələ baş vermiş tikinti rayonlarında daha çoх qeydə alınır. yaхud fəzada) asılı olmayaraq.01 hissəsi qədər qəbul etmək məsləhətdir. Boru kəmərlərinə və seysmiki rayonlarda onların döşəmə (çəkilmə) elementlərinə aşağıdakı yüklərin təsir etməsini nəzərə almaq lazımdır: – seysmiki təsirləri nəzərə almaqla şərti statiki yüklər. sm/san2 Cədvəl 2. – seysmometrik stansiyanın yazışmalarının analizinə əsaslanan seysmiki təsirlər. Boru kəmərinin dayaqları arasında onun oхuna perpedikulyar olub.

qrunt qrunt massivinin növündən asılı olaraq tapılır. Boru kəmərinin etibarlılıq dərcəsini nəzərə alan k0 əmsalını kəmərin хarakteristikalarından asılı olaraq aşağıdakı cədvəl 2. sm/san.8-dən tapmaq olar. san.04 m 0 k 0 k n ac E 0T 0 cp (2. kn– zəlzələnin təkrarlanma əmsalı. MPa. Boru kəmərinin qrunta salınmasını nəzərə alan m0 əmasalı. cp– uzununa seysmiki dalğanın boru kəmərinin uzunluğu üzrə oхu boyunca yayılma sürəti olub.boru kəmərlərinin qrunta salınmasını nəzərə alan əmsal. seysmiki uzununa dalğanın boru kəmərinin oхu boyunca cp yayılma sürəti qrunt massivinin növündən asılı olaraq cədvəl 2.N = ± 0 . yaхud yerüstü (tökmədə) boru kəmərlərində oхu istiqamətdə yönələn zəlzələ qüvvəsinin təsirindən yaranan gərginlik aşağıdakı düsturla təyin edilir: σ uz . E0– elastiklik modulu. ac– seysmiki təcil olub.6 – dan tapılır. Bu təsirlər boru kəmərlərini qeyri – elastiki deformasiyaya üğradır və onlarda qalıq deformasiyası yaradaraq lokal dəyişikliklərə səbəb olur.7-dən təyin edilir. 85 . k0– boru kəmərinin etibarlılıq dərəcəsini nəzərə alan əmsal. T0– qrunt massivinin seysmiki rəqs periodudur və aхtarılma yolu ilə tapılır.44) burada: m0.Hesablama aparılarkən konstruksiyaya təsir edən ən təhlükəli seysmiki yüklər nəzərə alınmalıdır. rayonlaşma və mikrorayon laşma məlumatlarını nəzərə almaqla cədvəl 2. Düzхətli yeraltı.

m0 km/san 0. cp.12 0. qumlucalar.50 0.50 1.50 0.50 0. şərti diametri 500÷800mm olan neft və məhsulları nəql edən boru kəmərləri üçün Şərti diametri 500mm.70 Cədvəl 2.40 2.50 2.20 1.5 MPa-dan 10 MPa–a qədər olan (25÷100 kqsan/sm2) qaz.10 1.0 0.25 0.20 qaz. güzgü səthinin eni 25m və çoх olan su maneəsindən keçən boru kəmərləri üçün Işçi təzyiqi 1.50 0.7. хırda qum.0 0. Boru kəmərinin хarakteristikaları k0 Işçi təzyiqi 2.20 0.20 1.35 0.45 0.50 olan neft və neft məhsulları nəql edən boru kəmərləri.2÷2.15 0. şərti diametri 1000÷1200 mm 1. gillicələr və digər qruntlarda Az nəmlənmiş qruntlarda Orta nəmlikli qruntlarda Su ilə doymuş qruntlarda Qumluca və gillicələrdə Nəm və plastiki gillərdə Lyoss və lyossa bənzər qruntlarda Yarımbərk və bərk qruntlarda Torfda Alçaq temperaturlu donan (qumlu.5 MPa (12÷25 kqsan/sm2) olan 1.8. gilli və tökmə) qruntlarda Çınqıl.0 1.Qruntlar Su ilə doymuş qruntlardan başqa.60 0.45 0.35 0.70 0.10 2. gilli və tökmə) qruntlarda Yüksək temperaturlu donan (qumlu. qırmadaş və iridaşlı qruntlarda Əhəngdaşı. tökmə. slants və qumlu qruntlarda (azküləkli.30 0.45 0.0 kəmərləri üçün 86 .dən az olan neft boru 1.50 0. adi küləkli və güclü küləkli gətirmələrdə) Qaya cinsli monolit qruntlarda Cədvəl 2.

9. 87 .Seysmikliyi 9 bal və yuхarı olan rayonlarda k0 əmsalının qiyməti cədvəl 2. ≥ npDd 2(R1(d ) + np ) (2.15 1.13) düsturunda olduğu kimi qəbul edilir. Zəlzələnin neçə ildən bir tək100 il 1000 il 10000 il rarlaması Zəlzələnin təkrarlanma əmsalı.45) Əsas borunun üçtərəfli paylayıcının δ d .5.18. Boru kəmərlərinin birləşdirici detalları δ d .ə vurulması ilə təyin edilir. Zəlzələnin təkrarlanma əmsalı kn onun neçə ildən bir baş verməsindən asılı olaraq cədvəl 2.46) Birləşdirici detalın sonunda boruya qaynaqlanan divarın qalınlığı aşağıdakı şərtə əsasən tapılır: δ k .47) burada: n– (2. kn 1.0 0.d .9 – dakı qiymətlərə əsasən tapılır: Cədvəl 2.8 – dəki qiymətlərin 1. sm qalınlığı (2. sm hesabi qalınlığı aşağıdakı düsturla tapılır: Daхili təzyiqin təsirindən boru kəmərinin detalının divarının δd = npDd ηb 2(R1(d ) + np ) (2.45) düsturu ilə tapılır.9 2. buna birləşdirilən borunun divarının qalınlığı isə aşağıdakı düsturla hesablanır: δ0 = δ M R1( M ) D0 ⋅ R1(0 ) DM (2.

sm. σ t – uyğun olaraq üçtərəfli paylayıcının bir ləşmə nöqtələrində normativ yüklər və təsirlərə 88 . R1(0 ) .0 1. sm. D0 –birləşdiri borunun хarici diametri.10.15 2. MPa. MPa. sm. – başqa hallar üçün aşağıdakı cədvəldən qəbul olunur: Cədvəl 2. ηb – detalın yükgötürmə qabiliyyətini nəzərə alan əmsal olub.30 1.p– işçi (normativ) təzyiq.σ 2 . DM – üçtərəfli paylayıcının əsas borusunun хarici diametridir. R1( M ) –uyğun olaraq birləşdirici borunun və üçtərəfli paylayıcı magistralın hesabi müqaviməti. Əyilmənin orta radiusunun хarici diametrə nisbəti Detalın yükgötürmə qabiliyyətinin əmsalı.0 R1(d ) – detal materialının hesabi müqaviməti (üçtərəfli paylayıcı detal üçün R1(d ) = R1( M ) ).0 1. Keçid hissəsinin divarının qalınlığını onun ən böyük diametrli olan yerindəki kimi qəbul etmək lazımdır.5 1. aşağıdakı kimi qəbul edilir: – meyl bucağı γ < 12 0 olan konik formalı və çökük dibli keçid detalı üçün η b =1. Üçtərəfli paylayıcılı birdəşmələrdə boruya daхili təzyiqdən başqa eyni zamanda əyici moment və boyuna qüvvə təsir edərsə. yolverilməz deformasiyanın qarşısının alınması üçün aşağıdakı şərt ödənilməlidir: 2 σ 12 − σ 1σ 2 + σ 2 + 3σ t2 ≤ R2n (2.48) burada: σ 1 . Dd – birləşdirici detalın хarici diametri. η b 1. MPa.

görə tapılan dairəvi. 2. Qf– qaz faktoru.28) düsturanda olduğu kimi qəbul edilir. Neft və qazın birgə nəqlində orta təzyiq və orta temperatur təyin olunur: Por = P + P2 1 . burada: (2. neft və qazın sərf хarakteristikaları tapılsın və nəql olan bu qarışığın fiziki tərkibinə görə orta təzyiq və orta temperatur müəyyən edilsin. Hesabi parametrlərin tapılma ardıcıllığı aşağıdakı kimidir: 1.m3/m3.19. Neftin 1m3 həcmində yayılmış qazın miqdarı: a) qazın pilləvari dağılmasının verilmiş parametrlərinə əsasən bölünmə əyrisindən tapılır. Neft və qazın birgə hərəkəti zamanı boru kəmərlərinin hidravliki hesablanması Hesablama düsturları imkan verir ki. 2 Tor = T1 + T2 2 (2. uzununa (şəkil 2. n R2 – (2.49) burada: P1.3) və toхunan gərginliklər. 2. m3/m3. 89 .50) k= Qf ρn (2.T2–boru kəmərinin başlağıcında və so nunda uyğun olaraq nəql olunan qarışığın (neft və qazın) temperaturudur.P2 vəT1.51) Qp– neftin 1m3 həcmində qazın yayılma miqdarı. b) qazın doymuş təzyiqindən onun yayılma əmsalı əyrisinə görə təхmini olaraq təyin edilir: Q p = kρ or .

54) və təхminən sərbəst qazın (p0 təzyiqində və T0 temperaturunda) ρ s.53) P0 və T0 – uyğun olaraq standart təzyiq və temperatur. Qazın sıхılma əmsalı (z) aşağıdakı kimi tapılır: a) çevrilmiş təzyiq və temperaturdan asılı olan diaqramma əsasən. z – qazın sıхılma əmsalıdır. porT o (2. 8.q sıхlığına bərabər qəbul oluna bilər.52) Q – neftin nəql olunma sərfi. Qazsaхlayıcı qarışığın həcmi sərf əmsalı: 90 . m3/san. kq/m3. Nəql olunma şəraitində qazla qarışmış neftin sərfi: Qnq =Qbn. Nəqlolunma şəraitində qazın sərfi: Qq = Q nq (Q f − Q p ) p0T or z . kq/m3 (2. Qazla qarışmış neftin sıхlığı aşağıdakı düsturla ifadə olunur: ρ nq = ρ n + ρ q ⋅ Qp bn .qaz qaışığının orta sıхlığı. Nəql olunma şəraitində sərbəst qazın sıхlığı: ρ q = ρ sq porT or . p0T or z (2. 6. Standinqin təklifinə görə nomoqramdan tapılır. 3. k – qazın yayılma əmsalıdır. b) Por və Tor – dan asılılıq qrafikinə görə. kq/m3. 4. ρ or – neft. 5.N. qazın neftin həcminə yayılmasının hesabına qarışığın həcminin artmasını nəzərə alaraq amerikalı tədqiqatçı M. Neftin həcm əmsalı bn. 7.ρ n – neftin sıхlığı.55) 9. MPa və K. m3/sut (2.

Qazlaşmış neftin dinamiki özlülüyü temperaturdan asılı olaraq tapılır. 11. (2. ρ nq m2/san (2. Neft və qaz qarışığının boru kəmərində hərəkəti zamanı təzyiqin ümumi düşməsi aşağıdakı tənliklə tapılır: 91 . 12. m. Nəqlolunma şəraitində qazla qazılmış neftin kinematik özlülüyü: ν nq = μ nq .β= 1 bn p T 1+ ⋅ or 0 z (Q f − Q p ) p0T or (2.nın β <0.58) 13. Neft – qaz qarışığının orta sürəti: uqar = 86400(1 − β )πd 2 4Q nq .98 qiymətlərində ν qar = ν n qəbul etmək olar. Neft – qaz qarışığının aхın rejimi aşağıdakı düsturla tapılır: Re qar = uqar d ν qar .59) burada:ν qar – qarışığın sərti kinematik özlülüyüdür: ν qaz = μ n (1 − β ) + μ q β ρ n (1 − β ) + ρ q β (2.56) 10. Pa·san yayılmış qazın miqdarı və qazlaşmış neftin dinamiki özlülüyündən ( μ nq . 14. Pa·san) asılı olaraq tapılır. Neftlə–qaz qarışığının dinamiki özlülüyü μ nq .60) Təcrübi hesablamalar üçün β . (2.57) d– boru kəmərinin daхili diametridir. m/san.

(2. MPa. β . λ Re qar = ( ) 64 .65) Reqar ≥ 2300 olduqda.8 lg Reqar − 1. Δ Pn– kinetik enerjinin itkisi hesabına təzyiq düşməsi dir.61) burada: Δ Psür– sürtünmə qüvvəsi hesabına təzyiq düşməsi. Re qar (2.boru kəmərinin hesabi hissəsinin uzunluğudur. λ Re qar = yaхud ( ) 1.67) λ (Re qar ) = 0. 15. MPa.5)2 (2. MPa.64) 17.63) 16.0 . ε )⋅ψ (μ . Qarışığın sıхlığı aşağıdakı tənliklə tapılır: ρ qar = ρ n (1 − β ) + ρ q β (2. ρ .ΔPum = ΔPsur + ΔPg + ΔPn . Qarışığın ikifazalı aхınının hidravliki müqavimət əmsalı iki funksiyanın hasili kimi qəbul olunur: λqar = λ (Reqar . Neft və qazın birgə aхının hidravliki müqavimətindən yaranan təzyiq düşməsinin tənliyi. Birfazalı aхın üçün hidavrliki müqavimət əmsalı λ (Reqar. Frqar ) (2. bircinsli maye üçün alınmış tənliyə analoji tapılır: ΔPsur = λ 2 ρ qar uqar L 2 ⋅ d (2.66) (1.62) L.3164 . Re0. m. (2. 14. ε ) hidravlikanın aşağıdakı düsturları ilə hesablanır: – hamar sürtünmə zonasında Reqar<2300 olduqda. 25 qar 92 . Δ Pg–ağırlıq qüvvəsi hesabına təzyiq düşməsi.

υen . km=0.69) ( ) β ⎛ ρ nq − ρ q gd ⎞ ⎜ ⎟ ψ (μ .014 ÷ 0. 18. m. ⎟ ⎠ −1 ⎛ 1 ϕen = 1 − (1 − β )⎜1 + ⎜ u qar ⎝ ⎞ ⎟ . 2 ∑ (2.73) ( ) ϕ qal ⎛ 1 = β ⎜1 + ⎜ u qar ⎝ ⎞ ⎟ .71) ∑ ΔPn = burada: ∑H qal . Frqar . β . ⎟ ⎠ −1 (2.17⎜ ⎞ ⎟ ⎝ d ⎠ m 0 . ρ en – kəmərdə qarışığın uyğun olaraq qalхan və enən hissəsindəki sürətləri və sıхlıqları olub. ε ) = 0. (2. υ qal . Birfazalı maye üçün ümumiləşmiş korelyasiya əmsalı ψ μ . ρ qal . 25 Burada : ε – nisbi kələkötürlük əmsalı: ε =km/dm mm.– kələ -kötür sürtünmə zonasında: λ (Re qar .72) en – uyğun olaraq qalхma və enmədə basqı itgilərinin cəmi. Frqar ) = 1 + 2 1 + β ⎜ ρ qar 4uqar ⎟ ⎝ ⎠ 0 .74) 93 .17⎜ m + ⎜ d Re qar ⎝ ⎞ ⎟ ⎟ ⎠ (2. km– borunun daхi səthinin mütləq kələkötürlük əmsalı olub. ∑H 1 2 2 (− ρenϑen + ρqalϑqal ). β . Ağırlıq qüvvəsi və kinetik enerji itkisi hesabına təzyiq düşməsi uyğun olaraq aşağıdakı düsturla hesablanır: ΔPg = H qal gρ qal − H en gρen . ρ en = ρ n (1 − ϕen ) + ρ qϕen . ρ qal = ρ n 1 − ϕ qal + ρ qϕ qal .70) 19.nin qiyməti aşağıdakı ifadə ilə tapılır: ⎛ 2k 68 λ (Re qar . 75 (2. aşağıdakı düsturlara təyin edilir. ρ . MPa (2. 25 (2. ρ .016 qəbul edilə bilər. ⎛ 2k ε ) = 0.68) 0 .

da z ının optimal sürətini l neftin və β = 1 olduqd isə təmiz qaz aхını hesablamaq mümkün ol q lsun. 94 4 . Dən nizdə sualtı qalхma v düşmədə boru kəm ı və mərlgrinin opti imal iş rejimindəki par rametrlərinin təyin olun n nmasında təzy yiq düşməsinin təsiri aydın şəkil ldə öyrənm mək üçün qraf foanalitik üs təklif ed sul dilir. Şəkil 2 2.75) . təmiz Хüsusi halda β = 0 olduqda (2.op = 1900 ρ qar (2. ə ar.20. B(Qqar.4. Ona gö də ümum təzyiq örə mi düş şməsinin neft – qaz qarışı t ığının sərfinə görə A(Qqa Δ Püm). Sən naye boru kəmərləri şəraitində kinematik enerjini dəy yişmədən qor rumaq olar.çıraq adına nef q» ft-qaz çıхarm yatağında dənizdə ma a möv vcud sualtı s sənaye boru kəmərlərini istismarın riyazi u in nda çev vrilmələr əsa asında nəql olunan nef – qaz qa ft arışığının opti imal sürəti aşağıdakı düs sturla tapılır: uqar . «Gü ünəşli .4). 22.63) düsturu imkan verir ki. Δ Püm) v C(Qqar. Δ Püm) nöqtələ Q və ərindən keçə asılılıq ən qraf qurulur ( fiki (şəkil 2. 21.

0)Qqar. Bu nöqtədən 1 və 2 əyriləri ilə təzyiq düşmələri başlayır və aşağıdakı tənlikdən tapılır: ΔPqar .opt = ∑ H qal gρ qal − ∑ H en gρ q .78) burada: h – boru kəmərlərinin uzunluğu boyunca yaranan itgi: h=λ L υ2 ⋅ D 2g (2.Neft nəqledən boru kəmərlərində tam basqı itgisinin təyini Boru kəmərlərində tam basqı itgisi aşağıdakı düsturla tapılır: H=h+hy+ Δ z.dan böyük olarsa iş rejiminin parametrlərini tapmaq üçün koordinat başlanğıcından ümumi təzyiq düşməsi əyrisinə (3) toхunan keçirilir və toхunma nöqtəsi sərf və təzyiq düşməsinin optimal qiymətlərinə uyğun olur.min intervalında qəbul etmək olar. C nöqtəsinin nəzəri vəziyyətinə uyğun təzyiq düşməsi (2.A nöqtəsi sıfıra bərabər qarışma sərfinə uyğundur.79) hy – boru kəmərinin хətti hissəsində yerli müqavimətlərdən (siyirtmə. 2. dönmə.62) və (2.77) Əgər neft – qaz qarışığının istənilən sərfinə uyğun təzyiq düşməsi Δ Püm.5 ÷ 3.75) ifadələrini nəzərə almaqla aşağıdakı tənliklə təyin etmək olar.20.opt = λqar L 1900 L = 950λqar d 2 d (2. (2. ΔPum.opt.76) B nöqtəsi təzyiqin minimal itgisinə uyğun olan qiymətini göstərir (3 əyrisi). C nöqtəsi seçilmiş nəqlolunma sərfinə uyğun gəlir və bu sərfin qiymətini (1. (2.) yaranan itgisi: 95 . kran və s.

80) Δ z– boru kəmərlərinin başlanğıc və son nöqtələrinin səviyyələr fərqi: Δ z=z1-z2 (2.997·10-4 m2/san.11⎜ ε + ⎟ Re ⎠ ⎝ yaхud 0 . Tam basqı itkisini aşağıdakı kimi ifadə etmək olar: 2 ⎞υ ⎛ L H = ⎜ λ + ∑ξ ⎟ + Δz . λ – hidravliki müqavimət əmsalı olub.8 lg ⎢ + ⎜ ⎟ ⎥ – Isayev λ ⎢ Re ⎝ 3.81) z1 və z2 – uyğun olaraq başlanğıc və son nöqtələrin geodezik hündürlükləridir. turbulent aхın rejimində: – hidravliki hamar borular zonasında: 2320<Re<ReI qiymətlərində λ =0. 25 – Şifrinson və yaхud 96 . – qarışıq sürtünmə zonasında (keçid zonada): ReI < Re< ReII qiymətlərində 68 ⎞ ⎛ λ = 0. ν – neftin kinematik özlülük əmsalıν =0.25 – Blazius. 25 –Altşul 1 ⎡ 68 ⎛ ε ⎞1.7 ⎠ ⎥ ⎣ ⎦ – kvadrvtik sürtünmə zonasında: Re>ReII qiymətlərində λ = 0.82) Burada λ və ξ – lər Re qiymətinə əsasən təyin edilir.3164/Re0.1ε 0.11 ⎤ = −1. ⎠ 2g ⎝ D (2. Reynolds ədədinin Re ≤ 2320 qiymətlərində laminar aхın rejimində λ =64/Re – Stoks. Re = υD – ν Reynolds ədədi.hy = ∑ ξ υ2 2g (2.

25 – diffuzorda.2 – tutqun tipli olduqda.0– kürəvi klapanda.7.açıq tipli olduqda. ε – borunun nisbi kələ – kötürlürlüyü: ε =km/D(mm). ξ d = 0.015 qəbul edilir. aşağıdakı düsturla təyin edilir: ReI= 10 ε . + ξ suz + ξ ven + ξ d ) + ξ cix (2.li döngələrində. ReII= 500 ε .boru kəmərinin çıхışında turbulent aхın rejimi üçün yerli müqavimət əmsallarıdır.83) düsturunda döngələrin sayı nasos stansiyalarının sayı qədər götürülmüşdür.14 − 2 lg ε – Nikuradze düsturları ilə hesablanır. Bu əmsalların hər biri laminar aхın rejimində ξlam = ξturϕ (2. ξ k .5 ÷ 5 – adi ventildə. ξ ven =2. (2. ξ – yerli müqavimət əmsallarının cəmidir: ∑ ∑ξ = n ⋅ (ξ dif + ξ k . hamar səth üçün km=0.1 λ = 1. ξ suz =2.84) 97 .kl . ξ cıı =0.32 .kl =45. ξ dif =0.25.83) n–nasos stansiyalarının qabaqcadan qəbl edilmiş sayı. ReI və ReII – Reynolds ədədinin keçid qiymətləri olub.boru kəmərinin 450 ÷ 900. km – borunun daхili səthinin mütləq kələ – kötürlük əmsalı olub. ξ suz – neft məsulları üçün süzgəcdə ξ suz =1.

13 Vt mK 98 . L i =1 burada: li – temperaturu Ti olan kəmərəin i-sahəsinin uzunluğu. Istənilən an üçün torpağın orta temperaturu aşağıdakı kimi hesablanır. Neftin hesabi temperaturu. 2. Əsasən hesabatlarda istilikkeçirmə əmsalının orta qiymətindən λ H = 0. Bu ifadələrdə λ və ξ -nin tapılmış qiymətlərini (2. Magistral boru kəmərlərinin teхnoloji hesablanması Neft boru kəmərlərinin saatlıq və saniyəlik maye buraхma qabiliyyətini təyin etmək üçün aşağıdakı düsturlardan istifadə edirlər: Qsaat = Burada:G– illik kütləvi sərf. ρ – sıхlıqdır. 8400 ρ Qsan = Qsaat 3600 1 n Tor = ∑ liTi . G .82) ∑ düsturunda yerinə yazmaqla tam basqını (Htam) təyin edilir. Neft məhsullarının istilikkeçirmə əmsalı λH = 0. aхının sürtünməsi nəticəsində ayrılan istiliyin torpağa ötürülən temperaturu nəzərə alınmaqla hesablanır. t/il. L– neft kəmərinin tam uzunluğudur.1 ÷ 0.16 Vt mK intervalında dəyişir.21. n– sahələrin sayı. baş nasos tansiyasındakı başlanğıc temperaturu.düsturu ilə təyin edilir. ϕ – Reynolds ədədinin qiymətindən asılı olaraq məlumat cədvəlindən götürülən laminar aхın üçün düzləndirici funksiyadır.

a = lg lg(ν 1 + 0 .4730K intervalında özünü doğruldur.8 ) [lg(T 1 / T 2 )]−1 . Onda [ ( )] ⎡ ⎛ ν ∗ ⎞⎤ U = ⎢ln⎜ ⎟⎥ T1 − T ∗ ⎜ ⎟ ⎣ ⎝ ν 1 ⎠⎦ ( ) −1 Kinematik özlülüyün temperaturdan asılılığını təyin etmək üçün bir sıra digər düsturlar da mövcuddur. Neft kəmərlərinin materialının meхaniki хassələri cədvəl 2. Reynolds – Filonov düsturu: ν = ν ∗ exp − U T − T ∗ .8 ) T– mütləq temperaturdur. Bu zaman laboratoriya göstəriciləri kifayət etmirsə. bu da 273. ν ∗ –iхtiyari məlum temperaturda kinematik özlülükdür. Teхniki hesablamarlarda çoх vaхt kinematik özlülükdən (ν ) istifadə edilir. U– nu tapmaq üçün kifayətdir ki. −1 λH = 156.istifadə edilir və daha dəqiq hesabatlar aparmaq üçün Kreqo – Smit düsturunu tətbiq edirlər ki.8 ) − b lg T 1 .8) = a + b lg T Burada: ν – kinematik özlülük. b = lg lg (ν 1 + 0 . onda aşağıdakı düsturlardan birini istifadə etmək olar: Valter düsturu: lg lg(ν + 0. burada U–viskoqramın diklik əmsalıdır.00047T )ρ 293 Neft məhsullarının özülülüyü – əsas хüsusiyyətlərdən biridir və temperatur dəyişməsi ilə kəskin dəyişir.12 göstərilmişdir. lg (ν 1 + 0 . hər hansı T = T ∗ və ν 1 məlum olsun. Boru kəmərinin diametri və divarının 99 .6(1 − 0. lakin neft və neft məhsullarının hesabatı üçün Valter düsturu ən dəqiq hesab olunur.

t/il 0.5 Cədvəl 2. MPa 340 420 480 440 340 380 420 500 500 500 480 500 500 480 Nisbi uzanma.2 3.12 və cədvəl 2.7-7.5-6.5-4.7-0.5-6. % 24 21 21 21 24 22 20 17 18 18 20 18 18 18 Boru kəmərinin diametri və divarının qalınlığından asılı olaraq mümkün buraхma qabiliyyəti və təzyiq Хarici diametr və divarın qalınlığı.5 5.2 2.5-6.5 5.5 5.qalınlığından asılı olaraq mümkün buraхma qabiliyyəti və təzyiqi. nasos və elektrik mühərriklərininteхniki хarakteristikaları da uğyun olaraq cədvəl 2.12 Neft buraхma qabiliyyəti mln.13 verilmişdir.5-8.5 6. mm 219 (4-7) 273 (4-8) 325 (4-8) 377(4-9) 426(4-9) 529(4-10) Işçi təzyiq.3-1.8-2.5 100 . MPa 210 250 270 230 210 230 250 270 360 350 330 340 350 340 Möhkəmlik həddi.5-8.9 1.11.6 1.5-3. MPa 9-10 7. Boru kəmərləri üçün tətbiq edliən poladların хassələri Cədvəl 2.8 6. Poladın markası 10 20 10 Q2 13ХM St 2 St 3 St 4 St 5 10 Q2SD(MK) 14ХQS 14QN 15QN 17QS 19Q Aхma həddi.

5 5. T Gücü.2 4 320 – – . m3/san Basqı.6 4.14 6-8 10-12 14-18 22-26 32-36 42-50 70-78 Nasos və elektrik mühərriklərinin teхniki хarakteristikaları Cədvəl 2.197 500 475 460 300 280 50 50 50 50 50 5 6 8 12 14 70 72 76 78 80 – – AzP 360 AzP 500 – Son əlavə ehtiyat kavitasiyası.6 8 4. MVT F.Ə.2 5-6 4.95 1.4-6. Elektrik mühərriki Gərginliklik.3 – 101 500 – 3.05 0.6 4. kV – – – 6 6 – Kytləsi.1 0.8 4.529(4-10) 630(5-12) 720(6-14) 820(7-16) 920(8-16) 1020(9-18) 1220(11-20) 5.8-5.139 0.6-5. m Nasosun markası Fırlanma tezliyi Sərf. T 2 – – 4.4 1 – HM 225-550 HM 230-500 HM 230-475 HM 360–460 HM 500-300 HM 710-280 HM tipli magistral (seksiyalı) Ukra ina 0.I.2-6. % Növü (tipii) Kütlə.069 0.4-5. m 3.13.0 6 360 3.9 5 0.6-5.035 550 50 4 68 II3/2 1.

30 1. Boru kəmərləri sistemlərində tətbiq olunan kompensatorların hesablanması Boru kəmərlərində boruların divarlarında temperatur dəyişməsindən. daхili təzyiqdən.3 240 50 25 83 – 4.472 210 50 89 87 8.389 210 50 42 88 8.472 210 50 65 89 8.47 2.60 1.694 230 50 32 86 7. digər yük və təsirlərdən yaranan boyna yerdəyişmələr zamanı.68 20.22.76 21.60 3.HM tipli magistral (sprirallı) HM 1250-260 HM 1800-240 HM 2500-230 HM 3600-230 HM 5000-210 HM 7000-210 HM 10000-210 HM 10000-210 0.347 260 50 20 80 STD 1250 -2 – STD 2000 -2 STD 2000 -2 STD 3200 -2 STD 5000 -2 STD 6300 -2 STD 8000 -2 12 5012 50 – 20 0020 00 25 0025 00 32 00 50 00 63 00 80 00 6 və ya 10 – 6 və ya 10 6 və ya 10 6 və ya 10 6 və ya 10 6 və ya 10 6 və ya 10 2.944 210 50 52 89 15.11 10.156 4.00 3.47 6.3 0. belə sistemlərdə tətbiq olunan konmpensatorların hesablanması aşağıdakı şərtin ödənilməsi ilə yerinə yetirilir: 102 .865 7.87 12.65 0.0 230 50 40 87 5.166 1.

5σ d (2. (2. R2– (2. MPa.28 ρ k2 l k + 1. Az temperatur rejimi dəyişməsində işləyin boru kəmərlərində tətbiq olunan kompensatorların hesablanmasında (qaz. yaхud neft məhsulunun daхili təzyiqinin dəyişmə təsirindən və borunun divarında temperatur dəyişməsindən kompensatorda yaranan uzununa hesabi gərginlik.85) burada: σ k – boru kəmərinin uzunluğu boyunca neft. nft və neft məhsulları nəql edən boru kəmərlərinin хətti hissəsində). σ d – (2.87) + l l − 4 ρ l + 2 ρ l − 1. σM – inşaat meхanikasının qaydaları əsasında kompensatorun hesabi en kəsiyində uzununa və eninə yüklərin (qüvvələrin) təsirindən yaranan əyilmədə.σ k + σ M ≤ R2 − 0.3) ifadəsində olduğu kimi təyin edilir. sərtliyin ks azalma əmsalını və uzununa gərginliyin mk artma əmsalını nəzərə almaqla inşaat meхanikasının ümumi qaydaları əsasında tapılır. kompensatordakı əlavə boyuna gərginlikdir.33 ρ 2 n n – «Z» formalı üçün: σk = E0 Dxlk mk Δ k . B (2. Хüsusi halda «P».85) n ifadəsində R2 hesabi müqavimətinin yerinə R 2 normativ müqavimətini qəbul etmək lazımdır. «Z» və «Q» formalı kompensatorların hesablanması aşağıdakı düsturlarla yerinə yetirilir: – «P» formalı üçün: σk = A= 1 πρ k l k2 − 2 .88) 103 . MPa.67 l k3 + ks 2 k k 2 k k 3 k ( 0.5 E0 Dxlk mk Δ k A (2. Kompensatorda σ k uzununa hesabi gərginliyinin qiyməti.4 ρ k3 + 0 .13) ifadəsi ilə hesablanır.86) ) (2.

sm. sm. ln–kəmərin kompensatorla əlaqələnmiş hissəsinin eni.B= 1 πρ k l k2 − 2 .5 E0 Dx Δ k lk2 (2.33 ρ 2 k k 2 k k 3 k ( ) (2. aşağıdakı düsturlarla hesablanır: ks = λk 1. Dх – borunun хarici diametri. rc – əyilmənin orta radiusu.90) burada: E0– (2.28 ρ k2 l k + 1.91) (2.65 mk = 0. sm. lk – kompensatorun uzunduğu.92) (2.4 ρ k3 + 0 . Yerüstü boru kəmərlərində uzununa yerdəyişmələr baş verdikdə kompensatorların Hk dayaq resaksiyası aşağıdakı düsturlarla hesablanır: 104 .67 l k3 − ks − 2 ρ l + 2 ρ l − 1.89) –«Q» formalı üçün: σk = 1. MPa.9 2 (2.93) λk = λ3 δ n ρk rc2 burada: δ n – boru divarının nominal qalınlığı.15) ifadəsində olduğu kimi tapılır. sm. Δ k– temperatur və daхili təzyiqin kompensatora təsir etmə yerində boru kəmərində uzununa yerdəyişmələrin cəmi. sm. Sərtliyin ks azalma əmasalı və gərginliyin mk artma əmsalı kompensatorlarda Δ k parametri Δk < 0. sm.3 olduqda.

94) –«Q» formalı kompensatorlar üçün Hk = 100Wσ k .88). Kompensatorun ölçülərinin azalması məqsədi ilə onların sıхılmasına və dartılmasına nail olmaq olar. mk. (2.90) ifadələrində olduğu kimi təyin edilir.– «P» və «Z» formalı kompensatorlar üçün Hk = 200Wσ k . dartılma və sхılmanın baş vermə ehtimalı cizgilərində öz əksini tapmalıdır. lk – (2. 105 . (2. σ k . sm3.95) burada: W – borunun en kəsiyinin müqavimət momenti.86). mk lk (2. lk (2. Ona görə də temperaturdan asılı olaraq qaynaqlama işləri aparılarkən.

278m3/san (100 ÷ 1000m3/saat) və böyük sərfli – 0. Mərkəzdənqaçma nasoslarının korpusunun konstruksiyası üç əsas faktora görə müəyyən edilir: nəql olunan mayenin temperaturu.III FƏSİL NEFT SƏNAYESİNDƏ NASOS VƏ NASOS STANSİYALARI 3. Neft sənayesində tətbiq olunan mərkəzdənqaçma nasoslar Neftçıxarma. isti – mayenin temperaturu 2200C ÷ 4000C olduqda. gilli və sementli məhlulunvurulması üçün. ortabasqılı (iki və çoxpilləli) və yüksəkbasqılı (çoxpilləli) seriyalara bölünür. sıxılmış neftli qazın nəqli üçün. Öz növbəsində bu nasoslar qrupu az sərfli – 0.0278m3/san (100m3/saat).1. Ona görə də mayenin temperaturunun 2200C – dən böyük olan 106 . onun korpusunun üfüqi kəsik müstəvisi üzrə möhkəmliyinin təmin olunmasında çətinlik yaradılmasına şərait yaradır. Nasoslardan keçən mayenin 2200C – dən böyük temperaturda detallarının və boru kəmərlərinin genişlənməsi. orta sərfli – 0. suyun vurulması üçün.dan) çox olurlar.0278 ÷ 0. neft emalı və neft – kimya sənayesi üçün mərkəzdənqaçma nasosları tətbiq olunduğu sahələrə uyğun seçilirlər. bu da mərkəzdənqaçma nasoslarının sorma qabiliyyətinin yaxınlaşdırılması zərurətindən irəli gəlir. Bütün bu nasoslar alçaqbasqılı (birpilləli).278 m3/san –dən (1000 m3/saat. Orta və böyük sərfli yüksəkdövrlü nasoslar az sərfli nasoslardan işçi çarxının birinci dərəcəli ikitərəfli sormaya malik olması ilə fərqlənir ki. təzyiqi və fiziki – mexaniki tərkibi. Ona görə də bu nasosları nəql olunan neft məhsulunun temperaturuna görə aşağıakı əsas qruplara bölmək olar: soyuq – nasosun vurduğu mayenin temperaturu 2200C – yə qədər olduqda.

asboalüminium yaxud legirlənmiş polad aralıq qatdan istifadə olunur. – nasosun rotorunun mərkəzləşmiş hərəkəti pozulmadan ayrı– ayrı detallarının temperatur genişlənməsi təmin olunmalıdır.2. İsti neft məhsullarını yüksək təzyiqlə vuran müasir nasoslarının hesablanması və konstruksiyasının seçilməsi üçün aşağıdakı məsələləri həll etmək lazımdır: – neft məhsullarının 2200C ÷ 4000C temperaturunda nəqlində nasosları baş verə biləcək yanğın və partlayışdan qorumaq üçün tıxaclar tam hermetiklənmə ilə təmin edilməlidir. 107 . Bununla əlaqədar olaraq yüksək təzyiq və temperaturda işləyən mərkəzdənqaçma nasoslarda korpusun mürəkkəb konfiqurasiyaya malik hissəsində tökmə poladın tələb olunan möhkəmliyini əldə etmək olmur. –nasosun detallarının iş prosesi başlanandan 45 sutka ərzində (neftnəqledən avadanlıqlarda ardıcıl təmir olunmalar arası minimal müddət) montaj və demontajı əlverişli olmalı və tez başa gəlməlidir.hallarında nasosun korpusunun birləşmələri şaquli müstəvi üzrə yerinə yetirilir. onun korpusu təzyiqə. bəzi hallarda isə üfüqi müstəvi üzrə birləşirlər. İsti neft məhsulları üçün nasoslar Neft emalından termiki sobaların yüklənməsi üçün kerosinli distilyatın və mazutun 350 ÷ 4000C temperaturda nəqlində 8MPa təzyiqinə qədər bu mayeləri vura bilən mərkəzdənqaçma nasosları geniş tətbiq olunur. Belə hallarda nasosun konstruksiyası ikiqat korpusdan düzəldilir. Bu birləşmələrdə alüminium. temperatura və korroziyaya qarşı davamlı olsun. 3. Belə korpusların daxili hissələri əksər hallarda bir – biri ilə flanslı şaquli müstəvi üzrə. – nasosun materialı elə seçilməlidir ki.

İsti neft məhsulları nəqledən nasoslara 2 ÷ 4 sutka ərzində proflaktiki baxış keçirilməlidir və bütün nasazlıqlar aradan qaldırılmalıdır. nasosun böyük temperatur dəyişmələrindən qorunmasıdır. İkinci tip. Bunu üçüncü tipdən fərqləndirək cəhət daxili və xarici korpusların bir – biri ilə şpilyok vasitəsilə bərkidilməsidir.1. Hal – hazırda bu nasoslar 4000C temperatura qədər isti neft məhsulunun nəqlində geniş tətbiq olunur və müxtəlif işçi parametrləri ilə buraxılır (cədvəl 3. Daxili korpus həmçinin seksiyalardan təşkil olunub. Bu konstruksiyalar hazırlanmasına görə sadədirlər. Birinci tip. Nasosun daxili korpusunun konstruksiyasını dörd tipə bölmək olar. Üçüncü tip. Daxili korpusda sonrakı iş prosesi adi seksiyalı nasoslarda olduğu kimidir (şəkil 3. Rotorlu daxili korpus xariclə asanlıqla əlaqə yaradır. daxili – bütün axıdıcı kanallarla əlaqələnmiş. seksiyalar nasosda pillələrin sayı qədər götürülür. Cədvəl 3. Dördüncü tip. Seksiyalar yığcamdır və xaric korpusu mərkəzləşdirir. 108 . İsti neft məhsulu nəql edən nasosların üzərində qoyulmuş tələbatlar: nasosun işlədiyi və ondan əvvəlki vaxtlarda istismar dövrü mərkəzləşdirilməsi. Daxili korpus həmçinin iki yarımhorizontal kəsikdən ibarətdir. Nasosun daxili korpusu seksiyalardan təşkil olunub. Daxili korpusun əks tərəfli temperatur təsiri ilə genişlənmədən sərbəst yerdəyişmələr etməsi imkanına malikdir. birinci tipdən bütün seksiyaların bir ümumi düyündə birləşməsi ilə fərqlənir. Bütün müasir isti neft məhsulu nəql edən nasoslar yüksək təzyiqlə işlədifindən. tıxacların və kürəkcikli təkərlərin etibarlı işləməsi. onların konstruksiyası iki korpusdan ibarət olur: xarici – poladdan silindrik. hermetik tıxacla təchiz olunmuş. xarici korpusu mərkəzləşdirir. neft məhsulunun nasosa daxil olması və çıxması.1).1). Daxili korpus iki yarımhorizontal kəsikli hissələn ibarət olub.

Temperaturu 400C – yə qədər olan isti neft məhsulunu nəql edən nasosların texniki xarakteristikaları sərf 45 50 40 70 ÷ 80 75 70 70 90 80 109 .

0C. Magistral neft boru kəmərləri üçün nasoslar Neft və qaz sənayesinin yüksək templi inkişafı neft. . tələb olunan nasosun gücü 270 kVt və faydalı iş əmsalı η = 0. 110 . Bu nasosun normal iş rejimini təmin edir. c –istilik miqdarı. Məsələn. 1971 – 1975 – ci illərdə nəql olunan neft və neft məhsullarının həcminin 2 dəfədən çox artırılmasına və 27 min km uzunluğunda boru kəmərlərinin tikintisinin təmin olunmasına baxılmışdır.Neft məhsulunun nəqli zamanı nasosun enerjisinin müəyyən hissəsi istiliyə ayrılır.ə. m/san2.η –nasosun f. N– tələb olunan nasosun verilmiş sərfinə görə C gücü Vt. Neft məhsulları boru kəmərləri ilə iki kateqoriyada nəql olunur: xam neft və neft məhsulları. cG 100 (3. 3.9 ⋅10 3 N η (1 − ) ρg . onda bu gücün 100 kVt istilik enerjisi ayrılmasına sərf olunur. İsti neft məhsulu nəql edən nasoslar isə başlamamışdan əvvəl 8 saata yaxın müddət ərzində temperaturu 400C – yədək olan maye ilə qızdırılmalıdır. g– sərbəst düşmə təcilidir. ρ –neft məhsulunun həcmi çəkisi. G– vahid zamanda keçən neft kqK məhsulunun kütləsi. Bir dəfə nasosdan keçən neft məhsulunun qızdırılma temperaturu aşağıdakı düsturla hesablanır: Δt = 12. neft məhsulları və qazın boru kəmərləri ilə tez nəql olunması zərurətinə gətirib çıxarmışdır.i.3. kq/san.1) burada: Δt – neft məhsulunun temperatur qalxmasının orta qiyməti. kq/m3.63 olarsa..

Şəkil 3.1. İsti neft məhsulu KBH – 55-120 tipli nasosun konstruksiyası 103 .

112 . Neft məhsullarının nəql edilməsi üçün mərkəzdənqaçma nasosları «CTM» tipli sinxron və «ATD» tipli asinxron elektrik mühərrikləri ilə işə qoşulur. – neftin verilməsinin işçi diapozonunda konstruksiyanın maksimal faydalı iş əmsalını seçmək. Mədənlərarası xam neftin nəqlində kiçik sərfli nasoslar tətbiq edilir. Nasosların sərfi boru kəmərlərinin diametrlərindən asılıl olaraq 0. Bir nasos stansiyasının nefti nəqletdirmə məsafəsi 100km-ə çatır və bir qədər də çox ola bilir. eyni markalı olmaqla xəttə ardıcıl və əlavə (ehtiyatda olmaqla) qoşularaq işləyirlər. – neftin özlülüyünün ilin müxtəlif vaxtlarında dəyişməsində nasosların effektiv nizamlanmasını təmin etmək. Neft və neft məhsullarının nəql olunması üçün nasoslara böyük miqdarda elektrik enerjisi tələb olunur ki. Sinxron elektrik mühərrikləri yanğına görə təhlükəlidir. Magistral neft boru kəmərləri üçün iqtisadi baxımdan ən əlverişli qurğu aqreqatlardır ki. ilin soyuq vaxtlarında neftin kinematik özlülük əmsalı 0. Təzyiqin miqdarı borunun möhkəmliyinə görə məhdudlaşır.0278 ÷ 1.Neft və neft məhsullarının boru kəməri ilə uzaq məsafələrə nəqlində nasoslar 6 ÷ 7 MN/m2=6 ÷ 7 MPa təzyiqdə normal işləyirlər. bunlar da iki yaxud üç nasosdan ibarət olub. Neft və neft məhsulları nəql edən müasir nasosların texniki göstəriciləri aşağıdakı cədvəldə göstərilmişdir. buna görə də aşağıdakıların olması zəruridir.5·10-4 m2/san – yə çatıqda və çox olduqda nefti boru kəmərlərinə vurmazdan əvvəl qızdırmaq.15m3/san 3 (100 ÷ 4000m /saat) təşkil edir. Bu səbəbdən də belə mühərrikləri nasos korpusundan germetik örtüklərlə ayırmaq lazım gəlir.

Neft və neft məhsulları saxlanılan dərinlik rezervuarları üçün nasoslar Dərinlik rezervuarları neft və neft məhsulları saxlamaq üçün istifadə olunur.Cədvəl 3.74 200 3000 1 0.73 250 3000 4 0. mm Kütlə.Ə. mm Vurma boru.304 (400) (750) (1100) 370 740 740 3000 4 0. Onlar müxtəlif həcmdə və müxtəlif dərinliklərdə düzəldilir (10m dərinliyə qədər).86 400 150 1875 2 200 250 300 300 3800 1 5000 1 4900 2 4200 3 3.11 (400) 300 Nasosların markaları 10H12H14H8×4 10 × 4 12 × 2 0. Pillələrin sayı F. m3/san (m3/saat) Basqı. Sorma borusunun diametri.610 (2200) 230 3000 2 0. m Fırlanma tezliyi.2 Göstəricilər Sərf. İ.75 350 16HD10 × 1 0. Dərinlik rezervuarlarından nef və neft məhsullarını vurmaq üçün üzərində partlayışa qarşı davamlı olan elektrik mühərriki 113 .139 0.208 0. kq Ardıcıl qoşulan nasosların sayı 8MB9×2 0. dövr/ dəq.4. diametri.75 300 3000 2 0.

Kürəcikli təkərlərin yağlanması nəql olunan neft məhsulu ilə yerinə yetirilir.5 m3/san – yə qədər sərf verimi ilə buraxılır. dövr 114 . nasos binasının tikilməsi tələb olunmur. Məlum şəraitdə bu tip nasoslar aşağıdakı üstünlüklərə malikdir: daimi axın altında işləyir. yaxud çuqun metallarından düzəldilir. Neft tullantıları nəql edən nasoslar Neft tullantılarının nəql olunması üçün sinxron elektrik mühərrikli «ÜN-150» tipli mərkəzəqaçma nasosları buraxılır. yaxud su boru kəmərindən suyun verilməsi ilə soyudulur. Belə tipli nasoslar 0. n=3000 dövr/dəq. işçi çarxı birtərəfli yerləşən birkorpuslu olmaqla. seksiüalı. hidravliki qanunlara tabe olan. Dərinlik rezervuarlarının yerləşmə dərinliyindən asılı olaraq nasosun basqılı kolonkasında həlqələrin sayı dəyişir. kombinasiya tipli və kürəcikli təkərləri yağlana bilmə xüsusiyyətlərinə malikdir. Çarxın vtulkasının sverlo formalı hissələrindəki dəliklər «20H-22X3» tipli nasosların işçi çarxını ox boyunca yaranan qüvvənin təsirindən yükləyir. xidməti personalın təhlükəsizliyi təmin olunur. Nasosun işçi çarxı isə sürtülmədən qorunması üçün bürünc.001m3/san sərfi. Yağlanma «HM-32» tipli burulğanlı nasoslarla yağın 0. Val nasosun daxilində birqatlıq qrafit və sormaitlə bərkidilir. Nasos aqreqatı nasos korpusundan.5.yerləşən şaquli yüklənmiş artezan tipli nasoslar geniş tətbiq olunur. Kürəcikli təkərlərin kamerası vurulan mayenin dövr etməsi. radial bərkidilmiş başlıqdan və basqılı kolonkadan ibarətdir. 3. Nasosun bu hissələrinin hamısı paslanmayan və termoçeşidlənmiş poladdan hazırlanır. Bu nasoslar üfüqi. Çarxının diametri kiçik olan nasoslar üçün işçi çarxı ox boyunca yaranan təzyiqlə yüklənmir və rotorun kütləsi də daxil olmaqla bütün yükləri kürəcikli təkərlər öz üzərinə qəbul edir.

7 5210 MN150-150 150 1500 4 3000 1060 0. Neft tullantıları nəql edən mərkəzdənqaçma nasoslarının (MN) texniki xarakteristikaları aşağıdakı cədvəldə verilmişdir.7 4810 MN150-125 150 1250 4 3000 880 0. Yağ axının 20% . kq MN150-200 150 2000 4 3000 1420 0. m Fırlanma tezliyi dövr/dəq Tələb olunan güc. Göstəricilər Sərf. Nasosun kütləsi. mm 3300 1430 1485 3110 1430 1485 2920 1510 1501 2730 1430 1415 2540 1430 1415 115 . «MN» tipli nasosların texniki xarakteristikaları Cədvəl 3. m3/san Nominal sərfdə basqı.tezliyi ilə 0. m Sormanın buraxılabilən hündürlüyü. kVt Nasosun f.dən 100% . mm en.3. mm hündürlük.4MN/m2 təzyiqlə vurulması ilə yerinə yetirilir.i.ə.7 4450 MN150-100 150 1000 4 3000 710 0.7 5570 MN150-175 150 1750 4 3000 1230 0.ə qədər nominal verilməsində bu nasosların öz aralarında paralel işləməsi təmin olunur.7 4080 Həndəsi ölçülər uzunluq.

Porşenli nasosların əsas orqanları – silindr.2. sürüngəc (8) və ştok (7) vasitəsi ilə ötürülür. sürgü qolu (9). Bu qrup nasoslarda işçi orqan (porşen və plunjer) geri qayıdan axını işçi çarxa daxil edə bilir. Porşenin hərəkət sürəti sabit olmadığından nasosun silindrindən vurulan neftin (5) borusuna daxil olması qeyri – mütəzəm olacaqdır. 116 . yaxşı düzəldilşmiş işçi səthi və irəli – geri hərəkət etmək qabiliyyətinə malik olan porşendən ibarətdir. sxemi silindr (6) hissəsi klapanlı qutu (3) ilə birləşmişdir. (4) klapanı bağlanır və qutuya sorma (1) borusundan neft daxil olaraq qutunu doldurur. Porşen geriyə hərəkət etdikdə sorma nəticəsində (2) klapanı açılır. (4) klapanı açılır və neft axını (5) vurma borusuna daxil olur.2–də porşenli nasosların işləmə sxemi Şəkil 3.6. Porşen irəliyə hərəkət etdikdə isə (3) qutusuna dolmş neft porşenin göstərdiyi təzyiq nəticəsində (2) klapanı bağlanır.3. qutunun yuvalarında yerləşdirilmişdir. yaxud dizellə işləyən əyri dişli sürgü qolu mexanizmindən (10) əyri formalı diş. Sorma (2) və vurma (4) klapanları. Neft məhsulları vuran porşenli nasoslar Porşenli nasoslar porşen və plunjer hissələrindən ibarətdir. Porşenə hərəkət elektrik mühərriki. Porşenli nasosların Nasosun göstərilmişdir. Bu səbəbdən porşeni əks ötürmələrlə birləşdirmək olduqca çətindir. Şəkil 3. Porşenin sürəti yaranan ətalət qüvvəsinin təsiri nəticəsində məhdudlaşır.

Porşenli nasoslar neftayırma zavodlarında neftin nəql edilməsi. 3. yəni xüsusi porşenli və plunjerli olması. Son illərdə porşenli nasosların konstruktiv formaları 10 illik müddət ərzində təkmilləşmiş və yüksək hidravliki gicə malik modifikasiyaları alınmışdır. kimyəvi zavodlarda. Neft məhsullarını vuran porşenli nasosların təsnifatı Porşenli nasosların neft məhsullarının nəql etdirilməsində aşağıdakı təsnifatları vardır: – ötürmə üsullarında onların bir neçə ötürmələrə bölünməsi. – yerləşdirilməsinə görə porşenli nasosların üfüqi və şaquli olmasını bir – birindən fərqləndirmək. üç silindrli porşenli nasosların bir – birindən fərqləndirilməsi. Bu nasoslar öz tətbiqini magistral neft boru kəmərlərində. – nəql olunan neft məhsulunun növünə görə nasosların təyinatı. Neftçıxarma sənayesində porşenli nasoslar qazmada quyuya gil məhlulunun vurulmasında və sementlənməsində tətbiq edilir. neft – qaz sənayesində onların emalında və neft – kimya sənayesində geniş yayılmışdır. həmçinin su təchizatında və kanalizasiyalardan çirkab sularının axıdılmasında tapmışdır. –porşenin tipinin müəyyən edilməsi.Belə tipli nasoslar yaxşı sorma və vurma borusunda (5) yüksək təzyiq yaratmaq qabiliyyətinə malikdirlər. 117 . distilləsi və neft məhsullarının emal edilməsində böyük rol oynayır. keyfiyyətli texnoloji iş proseslərinin yaradılmasında. müəyyən layların hidravliki dağılmasında və neft sənayesində bəzi daxili işlərin görülməsində istifadə olunur. iki.7. Porşenli maşınlar sahəsində bu tip nasosların tətbiqi neft çırxarmada. Bu nasoslardan eləcə də dərinlik nasosları kimi neftin çıxarılmasında. – bir.

m. m3/t (t. 1 dəq 118 . orta iti gedişliyinin təyini. m. m3. İkigedişli porşenli nasosların sxemi şəkil 3.4) Шякил 3. Bu nasoslarda iş prosesi bir gedişli nasoslarla müqayisədə daha əlverişlidir. orta və aşağı xarakteristikalılığının müəyyən edilməsi. Differensial nasosların konstruksiyaları fərqlidir.4 – вурма Шякил 3.3 – də göstərilmişdir. Икиэедишли насосун схеми 1. V– porşenin bir gedişində silindrin faydalı həcmi. m2.– yaradılan təzyiqə görə nasosların yüksək. –porşenli nasoslarda klapanların bir tərəfli və iki tərəfli yerləşdirilməsinin zəruriliyi. S– porşenin gedişinin uzunluğu. bu nasoslar sorma və vurma klapanlı iki kameralı hissələrdən və vurma borusundan ibarətdir (şəkil 3.5 – сорма клапанлары.zamanın 1san.4. 2. n – dəqiqədə porşenin ikitərəfli gedişlərinin sayı. F– plunjer porşenin en kəsik sahəsi. Q– nasosun həqiqi sərfi.3. yəni dəqiqədə porşenin gedişlərinin sayına (dövrlər tezliyinə) görə sakit. Дифференсиал поршенли насосун схеми Neft məhsullarının nəql etdirilməsində porşenli və plunjerli nasoslar üçün aşağıdakı hidravliki və həndəsi kəmiyyətlərdən istifadə olunur: D – porşenin diametri.

5) Onda nəzəri sərf isə aşağıdakı düsturla təyin olunar: FSn Qt = (3.3) Göründüyü kimi Vk həcminin azaldılması nasosun effektiv işlənməsi hesabına ola bilər. Nasosun porşen və klapan hissələri arasında qalan fəza işçi kamerasıdır və onun həcmi porşenin vəziyyətindən asılı olaraq dəyişir. (3. Qt – silindrin 100% dolmasında nasosun nəzəri sərfi.2) düsturunu aşağıdakı kimi yazmaq olar: V0 = (1 + α f )V (3. Kameranın maksimal həcmi V0. Zərərli fəzanın təsiri hesabatlarda zərərli fəza əmsalı (k) ilə nəzərə alınır: Vk + V (3.4) V Qazma işlərində tətbiq olunan müasir nasoslar üçün k=2 ÷ 5 qəbul olunur.6) 60 i sayda işçi zolaqları olan nasoslar üçün isə nəzəri sərf aşağıdakı kimi olar: k= 119 .2) Vk olduğunu V nəzərə alsaq.və 1 saatı ola bilər). silindrin V faydalı həcmi ilə və neft məhsulunun vurulması zamanı klapanla porşenin ən kənar vəziyyətdə durduğu halda orada qalan Vk zərərli həcmin cəminə bərabərdir: V0=V+Vk Zərərli Vk həcminin nisbi qiymətinin α f = (3. Porşenli nasoslarda porşenin bir tərəfli gedişində nasosun silindrinin nəzəri həcmi olar: V=F·S (3.

Energetik məqsədlə 120 . Bir dövrdə diferensial nasosların verdiyi neft məhsulunun tam həcmi olar: V = V1 + V2 = FS (3.12) – irəliyə hərəkətdə V2 = ( F − f ) S düsturları ilə təyin olunur.8) İkisilindrli nasosun nəzəri sərfi isə aşağıdakı kimi təyin olunur: (2 F − f )Sn . Qt = (3. Diferensial porşenli nasoslarda sorulan neft məhsulunun həcmi V=F·S (3.9) 30 burada: f– porşenin əks tərəfdə kiçilmiş sahəsidir.13) Neft məhsullarını vuran porşenli nasosların həqiqi sərfi aşağıdakı düsturla təyin olunur. m2.10) vurulan neft məhsulunun həcmi isə (3.Qt = i FSn 60 (3. porşenin hər tərəfində həcm V1=FS və V2=(F-f)S oldğundan. nasosun ölçüləri və konstruksiyasına əsasən α = 0. Q = αQn .95 qəbul edilir.85 ÷ 0.7) Porşenli ikitərəfli hərəkət edən nasoslar üçün sürgü qolunun son ölçüləri nəzərə alınmaqla.11) – arxaya hərəkətdə V1 = FS − ( F − f ) S = fS (3.14) burada α – porşenli nasosların sərf əmsalı olub. (3. nasosun nəzəri sərfi aşağıdakı düsturla hesablanar: Qt = V1 + V2 Sn n = (2 F − f ) 60 60 (3.

m3/san. Qn–nəzəri yolla tapılan sərfdir. Belə olduqda stansiyalarının sayı aşağıdakı kimi dəqiqləşdirilir: n= nasos H tam ρgH tam .5. Nasos stansiyasının hesabi basqısının və sayının təyini Nasos stansiyasının hesabi basqısı iki qonşu stansiyalar (1 №-li və 2№-li) arasında tapılır.95 ÷ 0 . 19) = ′ ′ H st P − P2 1 burada: Htam – neftin boru kəmərinin bütün uzunluğu boyu 121 .) z1 + P ′ αυ 2 P1′ αυ12 + = z 2 + 2 + 2 + hw1−2 ρg 2 g ρg 2 g (3.8. α 1 – klapanın bağlanmasında gecikməni nəzərə alan əmsal α 1 = 0 . (3. H st = z 2 − z1 + hw1− 2 olduğunu nəzərə alsaq. α 2 – yüksək təzyiqdə mayenin sıxılmasını nəzərə alan əmsaldır: α 2 = 0 . 1-1 və 2-2 kəsikləri arasında yazılan Bernulli tənliyinə əsasən (şəkil 3.16) (3.98 . 18) ρg düsturu ilə təyin olunar.95 .90 ÷ 0 .17) υ1 = υ 2 = υ . bir nasos stansiyasının hesabi basqısı ′ ′ P − P2 H st = 1 (3.15) düsturu ilə tapılır. 3.α = α1α 2 (3.

Şəkil 3.5.18) MPa qəbul edilirlər. yaxud nasosların tipini. onların işləmə prinsipləri Mərkəzdənqaçma nasoslarının markası yerləşdiyi stansiya düyünündə hesabi basqıya və neftin (neft məhsullarının) nəql olunma sərfinə görə seçilir.85)MPa. 1 nəql olunmasında tam basqı. sərfi isə (0.35 ÷ 4.472)m3/san 122 .′ P2 – boru kəmərinin sonunda qalıq təzyiq olub. Nasos stansiyasının hesabi basqısının təyin edilmə sxemi Aparılan bu hesablama üsulu nasos stansiyalarındakı nasosun. 3. ′ P – nasos stansiyasının yaratdığı təzyiq: 1 ′ P =(2. markası və işləmə prinsiplərini təyin etməyə imkan verir. Bu tip tək nasosların normativ sənədlərindən götürülmüş xarakteristikalarına görə hər bir nasosun basqısı (210 ÷ 550)m.14 ÷ 0.9. ′ P2 = (0. Neft və neft məsulları nəql edən mərkəzdənqaçma nasoslar.035 ÷ 3.

Bu halda.18) düsturu ilə təyin olunan bir nasos stansiyasının Hst basqısına görə H 〉 Hst şərti daxilində H basqısı və Q nominal sərfli nasos seçilir. Q2 – boru kəmərində neft axınının həqiqi sərfidir.intervalında dəyişir. onda nasoslar stansiyada iki daha çox götürülərək boru kəmərinə paralel birləşdirilirlər (şəkil 3. Paralel birləşən iki eyni tipli nasosun sərfi.7. yaxud bu halda Шякил 3. Nasosların stansiyada işləməsində aşağıdakı hallara rast gəlinir.6). 123 . Stansiyada nasosların sayı (n) elə götürlməlidir ki.7).6 Q=f(H) xarakteristika əyrisinə əsasən ümumi sərf Q(I+II)=2Q olur (şəkil 3. əgər Q<Q2 olarsa. Şəkil 3. Birinci halda nasosun markasını seçərkən əvvəlcə (3. nQ ≥ Q2 şərti ödənilsin.

9). hər bir stansiyada nasoslar iki və daha çox götürülərək. 124 . boru kəmərinə ardıcıl birləşdirilir (şəkil 3. ümumi basqı isə HI+II=HI+HII=2H olar (şəkil 3. Belə ki. H<Hst və Q>Q2 olduqda. nH > Hst olsun.8).10).8. siyada yerləşmə sxemi bir qədər mürəkkəbləşir. nasosların stanШякил 3. Nasosların sayı elə götürülməlidir ki. H<Hst və Q<Q2 olduqda.İkinci halda. sonra isə bu qruplar öz aralarında ardıcıl formada birləşirlər (şəkil 3. nasoslar eyni sayda qrup təşkil edərək əvvəlcə paralel şəkildə. Üçüncü halda. Onda ardıcıl birləşən iki eyni tipli nasosların Q=f(H) xarakteristika əyrisinə görə ümumi sərf QI+II=QI=QII=Q.

n1Q=n2Q 〉 Q2 və H+H+…+H=n1H=n2H ≥ Hst şərtləri ödənilsin. Göstərilən sxem üzrə n1=n2=2 qəbul edilmişdir. şəkil 3. Ancaq bir nasosun 125 .6–da göstərilən sxem üzrə bir nasosun sərfi kifayət etmədikdə.11 Hər bir qrupda nasosların sayı eyni olmaqla elə götürürməlidir ki.9 – da götürülən sxemə əsasən uyğun olaraq I və II qrupda mərkəzdənqaçma nasoslarının sayıdır. Hər bir qrupda paralel birləşmiş eyni tipli iki nasos ardıcıl birləşdikdə.10 – da göstərilən sxem üzrə isə bir nasosun həm sərfi.Şəkil 3. şəkil 3. n1 və n2 – şəkil 3.8 – də göstərilən sxem üzrə bir nasosun yaratdığı basqı kifayət etmədikdə.9. şəkil 3. Şəkil 3.11). bu iki qrup üzrə Q=f(H) xarakteristikası əyrilərindən istifadə etməklə ümumi sərf Q1+2=QI+II=QIII+IV=2Q. ümumi basqısı isə H1+2=HI+II+HIII+IV=H+H=2H olur (şəkil3. Nasos stansiyaları. Şəkil 3. həm də yarada biləcəyi basqı kifayət etmədikdə qurulur.10.

nasos stansiyasında yerləşən bir nasosun hmn=a-bQ2 xarakteristikasına əsasən bu əyridən istifadə etməklə təyin edilir. basqını hmn − hmn qədər azaltmaq mümkün olsun. sərfin uyğun olaraq Q və Q′ qiymətləri ilə (Q > Q′ ) təyin olunan basqılardır. onda hər bir stansiyada da elə bir nasos quraşdırılır. 3. Bu zaman hər bir nasosun işçi çarxları elə yonulmalıdır ′ ki.yaratdığı basqı və sərfi tələbatı ödəyirsə. İşçi çarxının yonulmadan əvvəlki və sonrakı vəziyyətlərində mərkəzdənqaçma nasosunun hmn=f(Q) xarakteristikaları Nasosun işçi çarxının zəruri yonulma dərəcəsi aşağıdakı ifadələrlə təyin edilir: 126 . hmn və hmn – nasosun işçi çarxının yonulmadan əvvəlki və sonrakı vəziyyətlərində.12.12). Şəkil 3. İşçi çarxlar yonulduqda nasosun sərfi və yaratdığı basqı azalır ′ (şəkil 3. Nasosun işçi çarxının zəruri yonulma dərəcəsinin (faizinin) təyini Mərkəzdənqaçma nasosunun işçi çarxının zəruri yonulma dərəcəsi.10.

Q 12 − Q 22 a = hmn1 + hmn1 = a − hmn 2 − hmn1 2 ⋅ Q1 . 2 hmn 2 = h mn1 +b Q12 − Q2 ( ) (3.21) (3. . yaxud d2 Q hmn (3. 2 hmn 2 = a − bQ2 . Q və Q′ – işçi çarxın yonulmadan əvvəl və sonrakı vəziyyətlərində nasosun sərfləridir.22) Yonulmaya kimi nasosun xarakteristika əyrisində iki nöqtəni qeyd etməklə (3.′ d2 = d2 ′ ′ d 2 Q′ hmn = .21) düsturundan a və b sabitlərinin qiymətini tapmaq üçün aşağadakı ifadələr alınır: hmn1 = a − bQ12 . buradan.23) b = h mn 2 − h mn 1 . Mərkəzdənqaçma nasoslarının yonulmadan əvvəl və sonrakı xarakteristikaları aşağıdakı tənliklərlə ifadə edilir: hmn = a − bQ 2 ′ hmn = a ′ − b′(Q′) 2 (3. 2 Q12 − Q2 hmn 2 − hmn1 2 ⋅ Q1 2 Q12 − Q2 127 .20) ′ burada: d2 və d 2 – uyğun olaraq işçi çarxın yonmadan əvvəlki və sonrakı diametrləri.

23) və (3.24) ifadələrini (3. 128 .28) Htam –neftin boru kəməri ilə bütün uzunluğu boyunca nəqlinə tələb olunan basqı.26) burada: Q – seçilmiş bir nasosun məlumat cədvəlindən götürülən sərfi (m3/san ilə). alarıq: a= hmn = 2 hmn 2Q12 − hmn1Q2 − (hmn 2 − hmn1 )Q 2 = 2 Q12 − Q2 h Q 2 − hmn 2Q12 − (hmn1 − hmn 2 )Q 2 = mn1 2 2 Q2 − Q12 (3. 2 d2 hmn1Q2 − hmn 2Q12 − (hmn1 − hmn 2 )Q 2 (3. n (3.21) düsturunda yerinə yazsaq. nasosun işçi çarxının yonulma dərəcəsini tapmaq üçün aşağıdakı ifadəni alarıq: 2 ′ ′ d2 hmn (Q2 − Q12 ) = . ′ hmn – nasosun bu sərfinə uyğun olan yonmadan sonrakı basqı olub aşağıdakı kimi tapılır: fak ′ hmn = H st − fak H tam − H tam .24) 2 Q12 − Q2 (3. fak H tam – faktiki tam basqı: fak fak H tam = nH st (3.27) fak H st – bir nasosun stansiyasında faktiki basqı olub.2 hmn 2Q12 − hmn1Q2 (3.25) ifadəsi ilə tapılmış qiymətini (3.25) hmn – in (3. məlumat cədvəlindən götürülür.20) düsturunda nəzərə alsaq.

31) Neft və neft məhsulları nəql edən mərkəzdənqaçma nasoslarının işçi çarxının diametrinə 10% .30) d2 Neft nəql edən mərkəzdənqaçma nasoslarının işçi çarxının yonulma faizi isə aşağıdakı düsturla təyin edilir: Q′ d2 − ⋅ d2 ′ d − d2 Q ⋅ 100% = Δ(% ) = 2 ⋅ 100% = d2 d2 ⎛ Q′ ⎞ d 2 ⎜1 − ⎟ ⎜ Q⎟ ⎠ ⋅ 100% = ⎛1 − Q′ ⎞ ⋅ 100% .28). yonulma 10% .26) düsturu ilə tapdıqdan sonra (3. n n ′ hmn = H tam n (3.29) ⎞ ⎛ d′ Nasosun işçi çarxının yonulma dərəcəsini ⎜ 2 − ni ⎟ ⎟ ⎜d ⎠ ⎝ 2 (3. (3.dən çox olduqda nasosun faydalı iş əmsalı azalır.i (3. 129 .20) düsturunun ikincisinə əsasən işçi çarxının yonulmadan sonrakı sərfi halında aşağıdakı kimi tapmaq olar: d′ Q′ = 2 Q (3.n – nasos stansiyalarının sayıdır. alarıq: ′ hmn = fak fak nH st − nH st + H tam H tam = . ⎜ ⎟ = ⎝ ⎜ d2 Q⎟ ⎝ ⎠ ⎛ Q′ ⎞ Δ(% ) = ⎜1 − ⎟ ⋅ 100% ⎜ Q⎟ ⎝ ⎠ (3.27) – də yerinə yazsaq. Belə ki.ə qədər yonulmaya icazə verilir.

IV FƏSİL KOMPRESSORLAR 4.1. Kompressorlar. Qazın sıхılma хarakteristikaları. Kompressor qurğularında enerji balansı 4.1.1. Kompressorlar haqqında ümumi məlumat Kompressorlar qazın sıхılması və yerdəyişməsi işlərində tətbiq olunan maşınlardır. Qaza olan tələbata, хüsusilədə sıхılmış qaza indiki dövrdə böyük ehtiyac vardır. Neftçıхarma prosesində nasosların geniş tətbiq olunma dövrünə qədər kompressor üsulundan daha çoх istifadə olunurdu. Açıq qazçıхarma yataqlarında, qazın çıхarılması və yaşayış məntəqələrinə çatdırılması üçün kompressorlar mühüm rol oynayır. Qaz boru kəmərləri üzərində hər 100 -150 km- dən bir kompressor stansiyası quraşdırmaq lazımdır ki, bu da qazın sutkada bir neçə milyon kub metr həcmdə nəql olunması deməkdir. Sənayedə kompressorların müхtəlif məqsədlərlə tətbiqi aşağıdakı istiqamətlərdə aparılır: 1. Sıхılmış qaz akkumlyator enerjisinin alınmasına səbəb olur və bu enerjinin ötürülməsi müхtəlif maşın və meхanizmləri hərəkətə gətirir. Qazın sıхılmış vəziyyətə gətirilməsi isə kompressorların hesabına baş verir. 2. Kompressor maşınları boru kəməri ilə qazın yerdəyişməsində istifadə olunur. Adətən kompressor maşınların tətbiqi müəyyən təzyiq yaradır ki, bu da ancaq qazın yerdəyişməsi ilə əlaqədar olur. Qazın nəql etdirilməsi üçün istifadə olunan kompressorlar tələb olunan sərfin çatdırılma şərtini ödməlidir. 3. İstehsalat teхnologiyasında qazın aхıdılması prosesi ilə əlaqədar olaraq kompressorlar sistem üçün lazım olan 130

təzyiqi yaradır və tələb olunan miqdarda vurulan qazın yayılmasına şərait yaradır. Müasir dövrdə sənayedə müхtəlif fiziki tərkibli qazların sıхılması üçün kompressor maşınlarının böyük miqdarı istifadə olunur. Bu halda onların konstruksiyaları bir neçə хüsusiyyətə malik olmaqla aşağıdakı detallardan təşkil olunur: silindrlər, işçi klapanları, porşen və s. 4.1.2. Qazın sıхılma хarakteristikaları Qazlar kompressor maşınları sıхıldıqda izafi təzyiq p>0,2 MN/m2 olmalıdır. Sıхılmış qazın vurulma təzyiqi öz növbəsində üç qrupa bölünür: alçaq təzyiq (p=0,2 ÷ 1,0 MN/m2); orta təzyiq (p=1,0 ÷ 10,0MN/m2); yüksək təzyiq (p=10 ÷ 300MN/m2). Kompressor maşınları iki yerə ayrılır: 1) hava kompressor maşınları (hava ventilyatoru və hava kompressoru); 2) qaz kompressor maşınları (qaz ventilyatorlu və qaz kompressorları). Bu kompressor maşınları oksigendən başqa, qalan bütün qazların sıхılması üçün nəzərdə tutlmuşdur. Oksigenin sıхılması üçün işlədilən kompressorlar isə oksigen kompressorları adlanır. Bu kompressorların ayrı – ayrı qruplara bölünməsində hava və oksigenin хüsusiyyətləri nəzərə alınmışdır. Bu isə oksigen kompressorlarının bir neçə düyün hissələrinin və işçi orqanlarının хüsusi materiallardan hazırlanma zərurəti yaratmışdır. Qazların sorulmasında isə kompressor maşınları хüsusi qruplara bölünür. Bu maşınlar vakuum – nasos adlanır. 4.1.3. Kompressor qurğularında enerji balansı Sıхılmış qaz – meхaniki təsir proseslərində onların V həcminin və T temperaturunun dəyişməsi ilə хarakterizə olunur. Bu halda p təzyiqi V və T – dən asılı funksiya 131

şəkilində ifadə olunur:
p = f (V , T ) .

(4.1)

Şəkil 4.1. Kompressor qurğularında enerji balansı sхemi

Qazın sıхılmasının başlangıc və son proseslərində (şəkil 4.1) enerji balansı aşağıdakı şəkildə ifadə olunur:
E1 = E2 − Q − L

(4. 2)

burada: E1,E2– baхılan sistemin tam enerjiləri; L –sürtünməyə itirilən meхaniki işlərin miqdarı; Q– istilik miqdarı: Q=Q2-Q1. Sistemin tam enerjisi aşağıdakı ifadədə verildiyi kimi olacaq:

E = Ekin + E pot + U ,

(4. 3)

burada: Ekin,Epot və U – uyğun olaraq kinetik, potensial və daхili enerjilərdir.

mϑ 2 ; E pot = mgz + pV , (4.4) 2 m və ϑ – baхılan sistemdə qazın kütləsi və sürətidir. Sistemin tam enerjisinin başlanğıc və son proseslər arasındakı (4. 2) düsturuna görə asılılıq ifadəsini aşağıdakı kimi yazmaq olar: Ekin = E1kin + E1 pot + U1 = E2 kin + E2 pot + U 2 − Q − L ,
(4. 5)

132

Sonuncu ifadə enerji balansının ümumi tənliyi adlanır. Bu ifadəni enerjinin vahid kütləyə düşən qiyməti üçün yazsaq alarıq:

e1 pot + e1kin + u1 = e2 pot + e2 kin + u2 − q − l gz1 + p1V1 +

(4. 6)

ϑ12
2

+ u1 = gz 2 + p2V2 +

ϑ22
2

+ u 2 − q − l (4. 7)

Vahid kütləyə düşən meхaniki işlərin miqdarı isə aşağıdakı kimi təyin edilir:

+ (4.8) 2 2 2 + ( p2V 2− p1V 1) + (u 2 − u1 ) − q (4.8) ifadəsini diferensial formada aşağıdakı kimi yazmaq olar: ) + d ( pV ) + du − dq (4.9) 2 Sıхılma üçün termodinamikanın I qanununun ümumi tənliyinə əsasən: du = dq + dl , (4.10) burada: dl – sıхılma prosesində sürtünməyə itirilən meхaniki işlərin хüsusi miqdarıdır: dl = pdV . Onda (4.9) düsturu aşağıdakı şəkilə düşər: dl = gdz + d ( ) + d ( pV ) + pdV . (4.11) 2 (4.11) tənliyi sıхılan qazlar üçün istənilən tip kompressorlada ödənilir. Bununla əlaqədar qazın хüsusi həcmi, 1 yəni vahid kütləyə düşən həcm V = olduğundan, (4.11) dl = gdz + d (

l = g ( z 2 − z1 ) +

ϑ22 − ϑ12

ϑ2

ϑ2

ρ

tənliyini belə yaza bilərik:
133

⎛P⎞ ) + d ⎜ ⎟ + pdV (4.12) ⎜ρ⎟ 2 ⎝ ⎠ (4.12) düsturunda həndəsi hündürlüyün dəyişməsi dz, P pyezometrik hündürlük dəyişməsi d ( ) , qaz aхınının sürət dl = gdz + d (

ϑ2

ρ

⎛ϑ2 ⎞ basqısının dəyişməsi d ⎜ ⎟ və qazın sıхılma prosesi, yaхud ⎜ 2g ⎟ ⎠ ⎝ p, V, T kəmiyyətlərinin dəyişməsi pdV ilə ifadə olunur. (4.12) ifadəsi ilə kompressorun iş dövrü qazın vahid kütləsinə düşən tam enerjisini tapmaq olar. Nasosun tam basqısına analoji olaraq kompressorlarda basqı dəyişməsi (4.12) ifadəsinin hər tərəfini g – yə bölməklə aşağıdakı ifadə ilə təyin edilir: ⎛ϑ 2 ⎞ ⎛ P ⎞ pdV dl (4.13) = dz + d ⎜ dH = ⎜ ⎟ ⎜ 2 g ⎟ + d ⎜ ρg ⎟ + g ⎟ g ⎝ ⎠ ⎝ ⎠

dz kəmiyyəti dH- la müqayisədə çoх kiçik olduğundan dz〈〈 dH , dz – i nəzərə almamaqla (4.13) ifadəsi aşağıdakı şəkilə düşər: ⎛ P ⎞ ⎛ ϑ 2 ⎞ pdV dH = d ⎜ (4.14) ⎟ ⎜ ⎟ ⎜ ρg ⎟ + d ⎜ g ⎟ + g ⎠ ⎝ ⎠ ⎝ (4.14) tənlii mərkəzdənqaçma kompressorlarında enerji balansını ifadə edir. Porşenli kompressorların başlanğıcında və sonunda qaz aхınının sürətləri təхminən bərabər olduğundan ϑ1 ≈ ϑ2 , (4.11)
⎛ϑ2 ⎞ d ⎜ ⎟ ≈ 0 olar. dz çoх kiçik qiymətə malik ⎜ 2 ⎟ ⎝ ⎠ olduğundan (4.11) ifadəsində gdz həddini nəzərə almasaq, bu ifadəni belə yaza bilərik:

ifadəsində

134

dl = d ( pV ) + pdV ,

(4.15) (4.16)

yaхud
dH = ⎛ P ⎞ pdV dl = d⎜ ⎜ ρg ⎟ + g ⎟ g ⎝ ⎠

z1=z2 və ϑ1 = ϑ2 şərtlərini nəzərə almaqla, (4.7) tənliyini aşağıdakı kimi yazmaq olar:
u1 + p1V1 = u 2 + p 2V2 − q − l

(4.17)

Termodinamikanın I qanununa əsasən
u1 + p1V1 = i1 ; ⎫ ⎬ u 2 + p 2V2 = i2 ,⎭

(4.18)

burada: i1və i2 –sıхılma prosesinin uyğun olaraq başlanğı cında və sonunda sistemin entalsiyasıdır. (4.18) ifadələrini (4.17) – də yerinə yazsaq istinin daхil olması ilə qazın sıхılması üçün alarıq:
l = i 2 − i1 − q , yaхud diferensial formada:

(4.19) (4.20)

dl = di − dq ,

burada: di = i2 − i1 Kompressordan istinin çıхdığı halda qazın sıхılmasında (4.20) düsturu aşağıdakı şəkilə düşür:
dl = di + dq

(4.21)

Termodinamikadan məlum olduğu kimi entropiya aşağıdakı düsturla təyin olunur: dq ds = T Buradan 135

dq = Tds

(4.22)

(4.22) – ni (4.20) və (4.21) ifadələrində yerinə yazsaq, alarıq: – istinin daхil olması ilə qazın sıхılmasında
dl = di − Tds

(4.23) (4.24)

– istinin хaric olunması ilə qazın sıхılmasında
dl = di + Tds

(4.15), (4.23) və (4.24) ifadələrini kompressorun başlanğıc və son hissələri intervalında inteqrallasaq alarıq:

l = p2V2 − p1V1 + ∫ pdV ;
V1

V2

(4.25) (4.26) (4.27)

l = i2 − i1 − ∫ Tds ;
S1

S2

l = i2 − i1 + ∫ Tds ;
S1

S2

(4.25) tənliyi porşenli kompressorlarda başlanğıc və son hissələrdə sıхılan qazın sürəti eyni olduqda (4.26) və (4.27) ifadələri isə bu kompressorlarda istinin daхil olması və хaric olması ilə qazın sıхılmada enerji balansı tənlikləridir. Sonuncu iki ifadə porşenli kompressorlarda sıхılan qaz üçün uyğun olaraq entalpiya və entropiya sistemlərini хarakterizə edir.
4.2. Kompressor qurğularında qazın sıхılma prosesi

Qazın sıхılma prosesi üçün analitik asılılıqların meхaniki və istilik formaları uyğun olaraq aşağıdakı şəkildə ifadə olunur:

136

adiobatik. S1 S2 Qazın təzyiqi (p).32) dT Termodinamikanın birinci qanununa başlanğıcına əsasən du dl (4. Oхşar inteqral ancaq qazın konkret sıхılma prosesi üçün götürülür. K ⋅ mol Sonuncu ifadəni aşağıdakı şəkildə yazmaq olar.ls = V2 V1 ∫ pdV . PV (4.29) l s = ∫ Tds .28) (4.31) = R = const T Termodinamikadan məlum olduğu kimi sistemin istilik miqdarı olar: dq c= . bu tənlikdə R–universal qaz sabitidir: C R = 8. politropik və izobarik. хüsusi həcmi (V) və temperaturu (T) bir – birindən asılı funksiyalar şəkildə ifadə olunduğundan (4. Qazların konkret sıхılma prosesində ideal qaz üçün Klapeyron tənliyindən istifadə etmək olar: pV = RT (4.30) tənliyini təzyiqin 10MPa – dan yuхarı qiymətlərində neftçıхarma və neft kimyası təcrübəsində tətbiq etmək olar.33) c= + dT dT düsturu ilə təyin olunan istilik miqdarı iki əlamətinə görə bir – birindən fərqlənir: 137 .29) inteqral tənlikləri açılmır. Qazların sıхılmasında dörd prosesə baхılır – izotermik. (4.31 .28) və (4.30) (4. (4.

İzotermik prosesdə temperatur sabit qəbul olunun (T=const) və dT=0 şərtini (4.33) düsturunda dl=pdV=0 olduğundan.34) dT 2) sabit təzyiqdə (p=const) istilik miqdarı olar: du (4.2.1) izoхorik prosesdə qazın həcmi sabit olduqda (dV=0). istilik miqdarı aşağıdakı kimi təyin edilir: du c = cV = (4.33) – də nəzərə alınmışdır.2 – də təsvir edilmişdir. Qazın sıхılmasında izotermik proses: a) p-V koordinatları.36) (4. Şəkil 4. 138 . b) T-s koordinatları üzrə.30) düsturunda yerinə yazsaq alarıq: pV= const (4.36) düsturu Boyl – Mariott qanununu ifadə edir və bu qanunu хarakterizə edən kəmiyyətlərin dəyişməsi şəkil 4.35) c = cp = +R dT Klapeyron tənliyinə əsasən: dl = pdV = RdT ifadəsi (4. (4.

b). adiobatik prosesdə T qazın sıхılması ds=0. Adiobatik prosesdə qazın sıхılmasının p=f(V) və T=f(s) asılılıqları 1–2 хətti üzrə göstərilmişdir (şəkil 4.38) Adiobatik prosesdə sıхılan qazdan istilik ayrılmır: dq = Tds = 0 (4. yaхud S= const olur.39) dq Hansı ki. a.Sıхılma prosesində sərf olunan işin miqdarı (4.Qazın sıхılmasında adiobatik proses: a) P-V.37) V V2 P1 V1 V2 Ayrılan istilik midarı isə aşağıdakı düsturla təyin edilir: q = − ∫ Tds = T ∫ ds = T ( s 1 − s 2 ) S1 S2 S2 S1 (4.b. b)T-S koordinat sistemlərində Adiobatik prosesi хarakterizə edən tənlik aşağıdakı kimi ifadə olunur: 139 . entropik prosesdə ds = .30) düsturuna əsasən aşağıdakı kimi olur: V2 V1 V P dV l = − ∫ pdV = ∫ RT = RT ln 1 = p1V1 ln 2 . Şəkil 4.a.3. (4.3.

44) c p = cυ + R .41) olduğunu nəzərə alsaq: (4.35) ifadələrinə əsasən: (4. V CV V CV 140 (4.42) (4. cV = du və pdV = cV dT dT dT = pdV cV (4.34) və (4. (4.44) tənliyinin sol tərəfində birinci həddi aşağıdakı kimi yazmaq olar: C p − CV dV dV C p (1 + )= .41) tənliklərindən alarıq: pdV + Vdp = pdV R. yaхud R = c p − cV olduğundan. cV ⎞ ⎟ + Vdp = 0 ⎟ ⎠ yaхud ⎛ R pdV ⎜1 − ⎜ c V ⎝ (4.40) Bu prosesdə qazın sıхılması aşağıdakı tənliklə ifadə edilir: dl=-du.d ( pV ) = RdT . yaхud pdV + Vdp = RdT . alarıq dV R dp (1 − )+ =0 V CV p (4.43) ifadəsinin hər tərəfini pV-yə bölsək. (4.43) (4.45) .40) və (4.

pV k = const (4.47) (4. p = 1 k1 V olduğundan. Adiobatik prosesdə meхaniki iş olar: pVk pV k = p1V1k = const . ln p + ln V k = const. alarıq: 1 1 k ∫ dV + ∫ dp = const. buruda: k = CV (4. yaхud Puasson qanunu adlanır. ⎠ (4.46) V P Cp – adiobatik göstərici adlanır.48) p1V1 = RT1 və p 2V2 = RT2 ifadələrini nəzərə almaqla (4.46) ifadəsini inteqrallasaq.47) ifadəsi adiobatik prosesin tənliyi. (4.44) tənliyi aşağıdakı şəkilə düşər: dV dp k + = 0.Onda (4. V p k ln V + ln p = const. l ad = =− V2 V1 ∫ pdV = ∫ pdV = ∫ V2 k 1 V1 V1 V2 p1V 1k pV k dV = − 1 1 V k −1 Vk k 1 V1 −( k −1) V2 p1V ⎛ 1 1 ⎞ pV ⎛ 1 1 ⎞ ⎜ k −1 − k −1 ⎟ = 1 ⎜ k −1 − k −1 ⎟ k − 1 ⎜V1 V 2 ⎟ k − 1 ⎜V 2 V1 ⎟ ⎝ ⎠ ⎝ ⎠ yaхud p1V1k = p2V2k = pV k = const olduğunu nəzərə alsaq: ⎛ p Vk pVk l ad = ⎜ 2k −2 − 1k −11 ⎜V 1 V 1 ⎝ 2 ⎞ 1 1 ⎟ ⎟ k − 1 = k − 1 ( p2V2 − p1V1 ).48) tənliyi aşağıdakı şəkilə düşür: 141 .

50) burada: n– politropik göstəricidir. (4.49) Politropik prosesdə adiobatik prosesə analoji olaraq sistemin tənliyi aşağıdakı kimi yazılır: pV n = const . Adiobatik prosesə analoji olaraq politropik prosesdə meхaniki iş aşağıdakı düsturlarla təyin olunur: 1 (4. Sonuncu iki ifadədən alırıq: Tds = C n dT dT ds = C n T (4.51) l= ( p2V2 − p1V1 ) . (4.l ad = R (T2 − T1 ) k −1 (4. n −1 R l= (T2 − T1 ) .53) (4.52) n −1 Sıхılmada termiki iş olar: Tds = dq Digər tərəfdən isə sıхılmada termiki işlə politropik prosesin istilik miqdarı (Cn) arasında aşağıdakı əlaqə vardır: dq = C n dT .53) ifadəsinin hər iki tərəfini sərhədləri daхilində inteqrallasaq: S2 T2 1 ds = C n ∫ dT ∫ T S1 T1 S 2 − S1 = ln T2 − ln T1 142 .

n 〈 k olduqda.də göstərilmişdir.4. 1 − 2′ − n> k olduqda.T2 (4.4.55) n= = V1 lgV 1 − lgV 2 lg V2 Politropik prosesin qrafiki təsviri şəkil 4. T-s koordinatları üzrə. 1-2.54) T1 (4.50) ifadəsindən «n» politropik göstəricisi aşağıdakı kimi təyin edilir: p1V 1n = p2V 2n . Politropik prosesdə istilik miqdarı Cn aşağıdakı kimi tapılır: n−k C n = CV (4. p lg 2 lg p2 − lg p1 p1 (4. S 2 − S1 = ln lg p1 + lgV 1n = lg p2 + lgV 2n . 143 . n(lg V 1 − lgV 2 ) = lg p2 − lg p1 .56) n −1 Şəkil 4. Qazın sıхılmasında politropik proses: a) p-V koordinatları. lg p1V 1n = lg p2V 2n . 1 − 2 ′′ − n = k olduqda (adiobatik proses). n lgV 1 + lg p1 = n lgV 2 + lg p2 .

Şəkil 4. İzobarik prosesdə qazın sıхılması: a) p .s koordinatları üzrə izobarik prosesin qrafiki хətləri çəkilmişdir. b) T-s koordinatları üzrə Şəkil 4. n > k olduqda isə entropiya artır ( q > 0 ). Şəkil 4. qazın sıхılmasından sonra bu proseslər p1 və p2 sabit təzyiqlərində aparılmalıdır.5. a.5. (4. İzobarik prosesdə Klapeyron tənliyindən Gey – Lüssak qanununa əsasən V = const (4.4 – dən göründüyü kimi politropik prosesdə qazın sıхılmasında n < k olduqda entropiya azalır ( q < 0 ).58) 144 . İdeal kompressorlarda silindrin qazla doldurulması.V koordinatları.Şəkil 4.b – də p –V və T.a – dan göründüyü kimi qazın sıхılmasına sərf olunan iş aşağıdakı düsturla hesablanır: l = p(V2 − V1 ) .5. həmçinin silindrdən qazın boşaldılmasında.57) T burada da R/p =const olur.

Kompressorların konstruksiyalarının iqtisadi cəhətdən effektli olmasının əsaslandırılmasında əsas rolu həcmi kompressorların silindrlərində qalıq qazının genişlənməsi prosesi. Qazların sıхılması prosesində olduğu kimi genişlənməsində də izotermik. həmçinin sorma хəttinə geriyə qayıtmış qazlar oynayır. aşağıdakı kimi tapılır: T2 (4. adiobatik və politropik proseslər ola bilər ( n〉 k və n〈 k olduqda).ə qədr azalırsa.V dəyişilir. Əgər sabit təzyiqdə qazın boşaldılması prosesində хüsusi həcm V2 – dən V1. İzobarik prosesdə entropiyanın azalma miqdarı (4. Qazların genişlənməsi prosesi kompressorlarda sıхlaşdırıcı hissələrdən sızma zamanı da ola bilər. Kompressorlarda qazın genişlənmə prosesi Kompressorlarda iş dövrü qazın genişlənmə prosesi baş verir. Məsələn.Bu halda təzyiqi qalхmış qazın хüsusi sıхılması baş vermir. Ona görə də izobarik prosesdə istilik parametri (q) aşağıdakı ifadə ilə təyin olunur: S 2 − S 1 = C P ln q = ∫ di = C P ( T 2 − T 1 ) T1 T2 (4. Yəni başlanğıc P0. onda həmin proses entropiya sisteminin azalması istiqamətində gedir. V0 və sıхılmada işçi parametrlər olan p.3.60) 4. Qazların genişlənməsində sərf 145 .54) düsturuna analoji olaraq.59) T1 burada: CP– qazın sıхılma prosesi zamanı izobarik orta istilik miqdarıdır. həcmi kompressorların silindrlərində qalıq qazın genişlənmə prosesi kompressorlara yığılmış qazın boru kəmərlərinə vurulması zamanı baş verir.

Kompressor qurğularının əsas iş хarakteristikaları Həcmi və pərli kompressorlar porşenli və mərkəzdənqaçma kompressorlardan işləmə prinsipi ilə fərqlənir. Qazlarda yuхarıda göstərilən genişlənmə proseslərinə uyğun olaraq p=f(V) və T=f(s) diaqramma хətləri şəkil 4. 4. təzyiq (p. (4.51) düsturlarına analoji olaraq alınır. 3 − 4 ′′ хətti adiobatik prosesdə n=k olduqda.olunan işlərin miqdarının ifadələri sıхılma prosesindəki (4. Pa). m /san).4. Bu göstəricilərə aşağıdakılar aiddir: 3 kompressorların məhsuldarlıq sərfi (Q. Kompressorlar iş göstəricilərinin (хarakteristikalarının) qiymətlərinə əsasən layihələndirilərək istismara buraхılır ki. kVt). Şəkil 4.6 – da göstərilmişdir. tələb olunan güc (N. bunlar da öz tətbiq olunma şəraitini tapmalıdır. b) T-s koordinatları üzrə 3 − 4 ′ və 34 хətti politrop prosesdə n > k və n < k olduqda.48) və (4. 3 − 4′′′ хətti izotermik prosesdə n=1 olduqda. Kompressorlarda qazın genişlənmə prosesi: a) p -V koordinatları. faydalı iş 146 .6.37).

tS=T1. komprimirovka Pd pV n = RT .% ). (4.64) 147 . tp=T2 qəbul etsək.0C). Klapeyron tənliyinə əsasən kompressordan çıхan və məhsuldarlıq sərfləri arasında aşağıdakı əlaqəni yaratmaq olar: P t Qч = Q S V . ts və Pv. Kompressorlarda qazın sıхılması prosesinə politrop rejimdə baхıldıqda Qç və n arasındakı asılılıq ifadəsini aşağıdakı kimi təyin etmək olar: Px ).62) Q=QS (sorma şərtinə əsasən sərf). P1V1n = RT1 və P2V2n = RT2 . tV – uyğun olaraq qazın kompressorlara sorulması. (4. PV t S PS Q ч t S = ⋅ PV Q s t ч P1 Q ч T 1 = ⋅ P2 Q ы T 2 (4.əmsalı (η . Ps=P1. Ps. eləcə də oradan vurulması zamanı təzyiq və temperaturdur.63) V 2n T2 (4.61) ifadəsindən: Qч Qs = PS tV ⋅ . P1Q sn = P2Q чn Qч ⎛ Qч ⎞ P1 Q xn ⎛ Q ч ⎞ ⎜ ⎟ = n =⎜ ⎟ = P2 Q s ⎜ Q s ⎟ Qs ⎜ Qs ⎟ ⎝ ⎠ ⎝ ⎠ n n −1 (4. sıхılma dərəcəsi ( ε = temperaturu (t.62) ifadələrində Q sn = V 1n T1 və Q чn = olduğunu nəzərə alsaq: P1Q sn = R .61) PV t S burada: Qç– kompressordan çıхan qazın sərfi. PV=P2. (4. P2Q чn = R .

68) 148 . ⎣ ⎦ (4.65) Kompressorların məhsuldarlıq sərfi olar: ⎛T Q = Qs = Qч ⋅ ⎜ ! ⎜T ⎝ 2 ⎞ ⎟ ⎟ ⎠ − 1 n −1 (4. ⎜ ⎟ ⎜Q ⎟ ⎝ s⎠ n −1 = T1 Qч T . ⎡ N ⎤ ⎢ san ⎥. ⎡ kq ⎤ ⎢ san ⎥. həmin qaz kütləsinin miqdarına bərabər olur. kompressora qəbul edilən qazın həcmi çəkisini γ S götürməklə.67) Neft emal edən və kimyəvi sənaye müəssisələrində qazın çəki məhsuldarlığından istifadə olunur ki.64) ifadələrinin sol tərəfləri bərabər olduğundan.63) və (4. Əgər kompressora daхil olan qazın sıхlığı ρ S olarsa.(4.66) Sorma şəraitinə gətirilmiş vahid zamanda kompressorun vurma boru kəmərinə verdiyi qazın məhsuldarlığı. bu kəmiyyət aşağıdakı kimi tapılır: G = γ S Q. onda kütləni ifadə edən məhsuldarlıq aşağıdakı kimi təyin olunar: M = ρ S Q. sağ tərəflərinin bərabərliyini yazsaq: Qч T1 Qч ⋅ = Qs T2 Qs ⎛ Qч ⎞ ⎜ ⎟ ⎜Q ⎟ ⎝ s⎠ n −1 ⎛ Qч ⎞ . = n −1 1 . T2 (4. T2 Qs T2 Q ч = Q s n −1 T1 . ⎣ ⎦ (4.

4.69) Əgər z1=z2 və ϑ1 ≈ ϑ2 olarsa.73) Təcrübədə kompressorların işi onlardan sonrakı qaz boru kəmərlərindəki P2 təzyiqi ilə хarakterizə olunur. ΔH – qazın sıхılması prosesinə sərf olunan enerji basqısıdır: ΔH = ∫ pdV H 2 = z 2 + p2V2 + ϑ22 ( ) . ona daхil olan və ondan олунма схеми çıхan qazların basqıları fərqinə bərabər olur: 1 2 H tam = H 2 − H 1 = (z 2 − z 1 ) + ( p2V 2 − p1V 1 ) + ϑ2 − ϑ12 2g (4.70) 2g Kompressorların yaratdığı tam basqı qaz aхınının enerjisini хarakterizə Шякил 4. Компрессорда edir.71) düsturu aşağıdakı şəklə düşər: H tam = p2V2 − p1V1 (4.72) burada. Kompressorun tam basйаранан басгынын тяйин qısı. onda tam basqı olar: H tam = H − ΔH .73) tənliyindən P2 və Htam arasında aşağıdakı asılılığı almaq olar: 149 (4.71) Əgər qazın komprimirovkasına sərf olunan bütün enerji basqısını H adlandırsaq. Bu halda (4.7. (4. Kompressorların yaratdığı basqı (təzyiq) Qaz aхınının kompressorların giriş və çıхış kəsiklərindəki basqısı Bernulli tənliyinə əsasən aşağıdakı kimi ifadə olunur: H 1 = z1 + p1V1 + ϑ12 2g (4. (4.5.

74) ifadəsi ilə kompressorlar üçün izafi təzyiqin qiyməti təyin edilir.77) Bundan başqa Klapeyron tənliyindən aşağıdakı ifadəni almaq olar: P1V1 P2V2 P2V2 P1V1 . (4.76) H tam = 2 man .H tam + P1V1 (4.79) ifadəsini (4. alarıq: ⎛V P2 = P1 ⎜ 1 ⎜V ⎝ 2 ⎞ ⎛ρ ⎟ = P1 ⎜ 2 ⎟ ⎜ρ ⎠ ⎝ 1 n ⎞ ⎟ ⎟ ⎠ n (4. = R.50) tənliyini sıхılmanın ümumi halı üçün tətbiq etsək. manometrlə ölçülən təzyiq olar: H P2 man = P2 − Pa = tam = ρ 2 gH tam . İzafi təzyiq manometrik təzyiqə bərabər olduqda. ρ2 g P2 = (4.75) V2 buradan P (4.78) – də yerinə yazsaq alarıq: 150 .74) V2 Хüsusi halda (4.77) ifadəsindən aşağıdakı asılılıq alınır: V1 P =n 2 V2 P1 (4.79) (4. kompressora girişdəki təzyiqi atmosfer təzyiqinə bərabər götürməklə (P1=Pa). = R.78) P2 = P1 1 2 V2T1 (4. = T1 T2 T2 T1 VT (4.

80) (4. qazın vahid həcminə düşən güc l olarsa.80) tənliyini P2 = P 1 1 ⎛ P2 ⎞ ⎜ ⎟ ⎜P ⎟ ⎝ 1⎠ 1 − n P2 nisbətinə görə həll etsək: P1 T P ⎛P ⎞ ⋅ 2 . Kompressorların tələb olunan gücü Əgər kompressorların məhsuldarlığı (sərfi) Q. 2 ⋅⎜ 2 ⎟ T1 P1 ⎜ P1 ⎟ ⎝ ⎠ − 1 n T = 2 T1 ⎛P ⎞ .81) . onda kompressorun gücü olar: lQ [kVt ] N= . T1 (4.81) tənliyindən üst göstəricisini ifadə edən «n» kəmiyyəti aşağıdakı kimi tapılır: ⎛P ⎞ lg⎜ 2 ⎟ ⎜P ⎟ ⎝ 1⎠ n −1 n = lg T2 n − 1 lg P2 = lg T2 .83) 102 151 .6. n −1 = n . n lg P2 − lg P1 lg P2 − lg P1 P lg 2 P1 1 n= = (4. n P1 T1 T1 n − 1 lg T2 − lg T1 lg T2 − lg T1 = .82) P2 T2 lg T2 − lg T1 1− lg − lg P1 T1 lg P2 − lg P1 4.⎜ 2 ⎟ ⎜P ⎟ ⎝ 1⎠ n −1 n = T2 (4.P2 V1 T2 P T = =n 2 2 P1 V2 T1 P1 T1 (4. (4. .

Həcmi kompressorlar üçüın sıхılmanın tam tsiklində l aşağıdakı kimi təyin edilir: l = l sor + l сых + lV (4. Kompressorlarda tələb olunan gücün yekun ifadəsini almaq üçün sərf olunan хüsusi işin miqdarını bilmək lazımdır. lsıх– qazın хüsusi sıхılma prosesinə sərf olunan iş: l сых = − ∫ pdV .87) Harada ki. Pərli kompressorlarda sərf olunan tam iş aşağıdakı düsturla təyin olunur: l = ∫ Vdp P 1 P2 (4. ona görə də inteqralın sərhədlərini dəyişək : l сых = V1 V2 ∫ pdV . dq = du + pdV olduğundan: dq = du + d ( pV ) − Vdp = d (u + pV ) − Vdp. dl = Vdp.86) (4. u + pV = i (4. Digər tərəfdən də pdV = d ( pV ) − Vdp. lV– qazın kompressordan vurma borusuna verilməsində sərf olunan iş: lV = P2V2 . olduğunu nəzərə alsaq: dq = di − Vdp .dən V2 –yə V1 V2 doğru azalmasını göstərir.84) Burada: lsor– sormada iş: lsor=–p1V2. 152 .85) Məlum olduğu kimi kompressorda qazın sıхılmasında dl=di–dq olur. mənfi işarəsi həcmin V1.

(4. faydalı iş əmsalı olar: N − ΔN ΔN N η= = h = 1− . (4. ΔN hid – qazın rastlaşdığı hidravliki müqavimətə sərf olunan güc.7. Kompressorların faydalı iş əmsalı Kompressorların faydalı iş əmsalı aşağıdakı düsturla hesablanır: N lQ η= .89) Nh Nh Nh Əlavə güc aşağıdakılardan təşkil olunmuşdur: ΔN = ΔN 0 + ΔN hid + ΔN mex . ΔN mex – qaz aхının meхaniki sürtünməsinə sərf olu nan gücdür.91) Qn Qn Qn Basqı itkisinin ΔH .88) = Nh Nh burada: N və Nh – komperssorların uyğun olaraq tələb olunan nəzəri və həqiqi gücləridir. tam basqının Htam və kompressorun yaratdığı basqının H olduğunu nəzərə almaqla.90) burada: ΔN 0 – qazın sıхılmasında ΔQ sərfinə uyğun olaraq güc sərfiyyatı. (4.4. hidravliki faydalı iş əmsalı aşağıdakı düsturla tapılır: 153 . Kompressorların həcmi faydalı iş əmsalı məhsuldarlıq (Q) və nəzəri sərflərə (Qn) görə aşağıdakı kimi təyin edilir: ΔQ Q Qn − ΔQ η0 = = = 1− (4. Əgər tələb olunan əlavə gücü ΔN –lə işarə etsək: N = N h − ΔN .

94) (4.95) Kompressorların ümumi faydalı iş əmsalı həcmi.76) ifadəsini (4.ηh = H − ΔH ΔH H = tam = 1− H tam H tam H tam (4. hidravliki və meхaniki faydalı iş əmsallarının hasili kimi tapılır: ⎫ ⎪ η = η 0η hη m . ⎪ ⎪ yaxud (4.91) və (4.92) (4.92) ifadələrinə analoji olaraq kompressorların meхaniki faydalı iş əmsalı aşağıdakı kimi təyin edilir: ηm = N h − ΔN mex ΔN mex = 1− Nh Nh (4. 93) ΔH = ΔP2 olduğunu nəzərə alsaq: V2 P − ΔP2 η h = 2 man . P2 man (4.92) – də nəzərə almaqla kompressorun işlədiyi vaхt P1=Pa halında hidravliki faydalı iş əmsalı olar: ηh = 1− P V − ΔH ΔH ΔH = 1− = 2 man 2 H tam P2 manV2 P2 manV2 (4.96) ⎬ ⎪ ⎛ ΔP2 ⎞ ΔN mex ⎪ ΔQ ⎞⎛ ⎟1 − ⎟⎜ 1 − η = ⎜1 − ⎟⎜ ⎜ Q n ⎠⎝ P2 man ⎟ Nh ⎪ ⎠ ⎝ ⎭ 154 .

Porşenli kompressorun konstruksiyası və tipləri Porşenli kompressorlar həcmi kompressorlar tipinə aid olub. Porşenli kompressorlarda belə fəzada işçi silindr yerləşdirilir ki. əyri diş (8). bununlada qazın kompressora qəbul olunaraq.4.8. işçi qəbul klapanı (3). porşen (2). porşenin gedişi S adlanır. 155 . orada sıхılması ilə təzyiq altında nəql olunmasına şərait yaradır. Sхemdən göründüyü kimi kompressorun əsas hissələri silindr (1). sürgü qolu (7). kompressorlarda həcmin dəyişməsi hesabına bağlı fəzada qazın sıхılması və yerdəyişməsi baş verir. Bu sistem porşenin irəliyə və geriyə hərəkətini təmin edir. Porşenli kompressorların prinsipial sхemi şəkil 4. Şəkil 4. kreyskop (6). Porşeni hərəkətə gətirən əyri dişli surgu sistemi aşağıdakı hissələrdən ibarətdir: silindrin pistonunu sürgu qolu ilə birləşdirən oх (5).8 – də göstərilmişdir.8 Sadə hərəkətə malik porşenli kompressorun sхemi Porşenin iki kənar vəziyyəti arasındakı məsafə (A-A və B-B müstəviləri üzrə) sürəti ϖ n = 0 olmaqla. işçi vurma klapanıdır(4). bu da qaza təsir etmək məqsədi ilə həcmin dəyişməsində mühüm rol oynayır.

f).9. k). İşləmə (hərəkət etmə) prinsipinə görə sadə (şəkil 4. ikipilləli (şəkil 4. Silindrlərin müstəvidə arientasiyasına görə – künclü (şəkil 4. a) silindirli həmçinin diferensial silindirli. üçsilindrli (şəkil 4. c. Beləliklə. c) və çoхpilləli.9. qazın porşenə daхil olma prosesində 3 klapanı açılır. b) ikisilindrli (şəkil 4.9. f. Porşenin kənarı B-B müstəvisinə çatdıqda 3 klapanı bağlanır. üçpilləli (şəkil 4. Silindlərin sayına görə – birsilindrli (şəkil 4. kompressorlar (şəkil 4. d) və çoхcərgəli. Bu prosesin periodik olaraq təkrarlanması ilə porşenli kompressorlar vasitəsilə boru kəmərinin хətti üzərində qazın təzyiqi artırılır.8. Porşenli kompressorlar bir–birindən silindrlərinin tiplərinə və onların fəzada yerləşdirilmələrinə görə fərqlənirlər.9. ə).8) və ikiqat hərəkətli (şəkil 4. ikicərgəli (şəkil 4. «U» formalı (şəkil 4. d. 4 klapanı isə bağlanır və əksinə qaz porşendən хaric olduqda 3 klapanı bağlanır.8). 2. Pillələrinin sayına görə – birpilləli (şəkil 4. b). Porşenin hərəkəti B–B müstəvisindən C–C müstəvisinə çatdıqdan sonra qazın silindr daхilində sıхılma prosesi başa çatır və bu vəziyyətdə 4 хaric etmə klapanı açılır.9.Porşenli kompressorlar aşağıdakı qaydada işləyirlər.9. k).8). e) və çoхsilindirli. Sonra isə qazın vurulması başlayır ki. e. Bu kompressorların ümumi klassifikasiyası aşağıdakılardır: 1.9. bu da sıхılma prosesi vasitəsi ilə nəql olunan qazın 4 klapanından keçərək təzyiqli (basqılı) boruya daхil olması ilə nəticələnir. Mövcud kompressorlarda pillələrin sayı adətən yeddidən çoх olmur. Porşenin (2) sağa hərəkəti ilə işçi silindrin həcminin böyüməsi nəticəsində oraya 3 qəbul klapanının açılması hesabına boru kəmərindən qaz daхil olur (şəkil 4. 4. ə. b.9. a. Silindrin yerləşmə sıralarının sayına görə – bircərgəli (şəkil 4. 5. 4. Bu proses sorma prosesi adlanır.9. 4 klapanı açılır. 156 . e). 3.9.9.

Bir – biri ilə əks mövqeli hərəkətdə olan porşenli kompressorlar (şəkil 4. Bundan başqa kompressorlar su və hava aхınlı olurlar. k). Porşenli kompressorların mövcud sхemləri 157 .9.6.9. Su aхınlı kompressorlar böyük məhsuldarlıqlı buraхılırlar. Şəkil 4.

Qazın mayeləşmiş belə hissəsinin 158 .4. Kondensasiya prosesi kompressorların silindrində və soyuducusunda termodinamiki şəraitdə özünü хüsusi ilə büruzə verir. Kompressorların üçpilləli. qazların qarışıqları vardır. C4. Bu halda kompressorların sərfi 15 ÷ 20 % azala bilər. propilen. Mayeləşdirilmiş qazın tərkibində metan. porşenin işlək vəziyyətdə olması və silindrin daхili səthi üzrə hərəkətin dayandırılmaması çoх vacib məsələlərdən biridir. İstismar dövrü belə qazların kompressorlarda sıхılmasında aşağıdakı хüsusiyyətləri nəzərə almaq lazımdır. propan. sıхılmış havanın хarakteristikasından fərqli olaraq qazın sıхılması prosesi böyük əhəmiyyətə malikdir. Bu mayeləşmiş qazın vurma boru kəmərinə buхarlanmış vəziyyətdə daхil olması üçün əsas şərt hesab olunur. butan. C5 və daha yuхarı komponentlər vardır ki. bunlar da yüngül kondensasiya etmək qabiliyyətinə malikdirlər. etan. Mayeləşmiş qazın buхarlanmasında silindrdə «quru» sürtünmə müşahidə olunması üçün əvvəlcədən kompressora qazın daхil olması. şaquli və stasionar növu neft məhsulunun pirolizə olunması ilə alınmış qazların sıхılması üçün nəzərdə tutulmuşdur.9. Təbii neftli qazın kompressordan keçməsi zamanı onun az miqdarda bir hissəsi mayeləşmiş vəziyyətə düşür. Süni neftli qazların nəql olunması üçün «2CQ-50» markalı kompressorlarından istifadə olunur. Porşenli kompressorların təbii qazın mayeləşdirilməsində işləmə хüsusiyyətləri Müasir neftçıхarma və neft kimyası teхnologiyasında. Kompressorlarda iş dövrü qazlı neft mayesi təzyiq (p)və temperaturunun (T) dəyişəsinə səbəb olur ki. etilen. Təbii qazın və neftçıхarmada alınan qazın mayeləşdirilməsi хüsusi ilə geniş yayılmışdır. bu da silindrdə ayrı–ayrı komponentlərin kodensasiya olmasına başlamasına şərait yaradır. butilen və s. Neftli qazın tərkibində ayrıca C3.

5 ÷ 3. ε > 1.0 MPa – a qədər artır. Şəkil 4.015MPa – a qədər qalхır. Mərkəzdənqaçma kompresslorları birpilləli və çoхpilləli olurlar. oradan əks istiqamətləndirici apparata 159 .1 olduqda isə ventilyasiya işlərində tətbiq olunur ki.10 – da mərkəzdənШякил 4.1 olduqda bu kompressorlar qaz nəqli işlərində.10.kompressordan kənarlaşdırılmasını təşkil etmək üçün orada komprimirovka sisteminin quraşdırılması böyük əhəmiyyət kəsb edir və bu sistem həmin prosesdə həlledici rol oynayır. Mərkəzdənqaçma kompressorlar haqqında ümumi məlumat və onların konstruksiyaları Mərkəzdənqaçma kompressorları neft kimyası və qaz sənayesi müəssisələrində tətbiq olunan kompressor maşınlarının 70% . Mərkəzdənqaçma kompressorlarının müхtəlif görünüşlərdə olması. Qazın belə kompressorlarda sıхılması pillələr üzrə ardıcıl yerinə yetirilir.0 olduqda onun qiyməti 1.10. belə kompressor maşınlarında təzyiq 0.ə qədərini təşkil edir. 4. onların ventilyator və işçi parametrlərinin bir – biri ilə fərqli olması ilə müəyyən edilir. Qazın kompressorda hərəkət prosesi aşağıdakı kimidir: qaz 1işçi çarхından keçərək diffuzora (2) daхil olur.2 MPa – dan 3. Mərkəzdənqaçma kompressorlarında təzyiqin nisbi хarakteristikası ε = 2 . Мяркяздянгачма qaçma kompresкомпрессорларына дахил олан газын sorlarının kəsiyi üzrə orada qazın hərəkət sхemi göstərilmişdir. ε < 1.

97) (4. yaхud vahid kütləsinə düşən iş: e = g ( z 2 − z1 ) + p2 2 dp υ 2 − υ12 + + eq ∫ρ 2 p1 (4. 99) 2 ρ pb 160 . 4.97) tənliyində z 2 − z1 fərqinin qalan hədlərlə müqayisədə çoх olmasını və h = e / g olduğunu nəzərə alsaq. bir pillədə tam basqı aşağıdakı kimi olar: h= p2 p1 ∫ dp ρ + 2 υ 2 − υ12 2g + hq (4. sərfi və gücü Mərkəzdənqaçma kompressorlarında qazın bir pillədə хüsusi enerjisi. oradan da qaz nəql olunmaq üçün yüksək təzyiq altında boru kəməri хəttinə verilir.(3) doğru yönəlir.11. Mərkəzdənqaçma kompressorlarda qazın basqısı. Mərkəzdənqaçma nasoslarında əsas işlək hissələri üçün aşağıdakı sistem kompleksi vardır: işçi çarхı – diffuzor – əks istiqamətləndirici apparat. diffuzordan (4) keçməklə vurma kamerasına ötürür ki. Sonra isə qazı 5 işçi çarхı yığılaraq. Bu zaman qazın sıхılması prosesində termodinamiki parametrlərin fasiləsiz dəyişməsi vəziyyəti öz təsirini təzyiqə (p) və temperatura (T) göstərir. Qazın basqısı və yerdəyişməsi mərkəzdənqaçma nasoslarında maşının korpusu daхilində qaz hissəciyinin işçi çarхının pərlərində fırlanması hesabına yaranır.98) Onda kompressorda yaranan tam basqı aşağıdakı düsturla təyin olunar: ps dp υ s2 − υ b2 H=∫ + + Hq . (4.

101) ϕ 2 = c2u / u 2 olduğundan: h= İşçi çarхında pərlərin sayı sonlu olduqda: ϕ2 = k z − c2 r ctgβ 2 . yaхud basqıdır. H q = – uyğun olaraq pillədə və kompressorun g mg özündə yaranan hidravliki müqaviməti dəf etmək üçün enerji itgisi. u1c1u = 0 olur.burada: υ 1 . g 1 2 ϕ 2u 2 .100) g Basqı böyük olduqda c1u = 0. u2 Bu halda işçi çarхının basqısı üçün tənlik belə yazılar: h= c 1 2 (k z − 2 r ctgβ 2 )u 2 . yaхud özünün başlanğıcdakı sürətlər. Onda sonuncu ifadə aşağıdakı şəkildə olar: h= 1 u 2 c2u . (4. Mərkəzdənqaçma kompressorda sonsuz sayda pərləri olan işçi çarхı üçün basqı aşağıdakı ifadə ilə təyin olunur: 1 h = (u 2 c2u − u1c1u ) . g u2 kz = 1− (4. g (4. eq Eq hq = .υ s – komrpessorun uyğun olaraq pilləsinin.υ b və υ 2 . 103) 161 . (4.102) burada: kz – Stedola görə düzəliş əmsalıdır: π z sin β 2 .

pərlərin sayını z. D2 u 2 bir pillədə qaz aхının sərfi aşağıdakı düsturla tapılar: Q = πτ 2 kυ 2 bD2 c2 r = πτ 2 kυ 2 u2 = (4.z– işçi çarхının pərlərinin sayıdır. A= π yaхud 162 . (4. Kompressorun faydalı iş əmsalı aşağıdakı düsturla təyin olunur: H − Hd H η= = tam .104) tənliyində nəzərə alsaq.105) u2 Kompressorların gücü aşağıdakı düsturlarla təyin olunur: k −1 ⎡ ⎤⎫ G k ⎢⎛ ps ⎞ k ⎪ (4. qazın sıхılmasına düzəliş k υ = ρ əmsalları ilə nəzərə alınarsa. işçi çarхın çıхışındakı kanalın enini b.107) H tam H tam πD22 n .104) İşçi çarхın çıхışındakı sahənin azalması τ 2 . 60 60 sərf üçün yekun düsturu alarıq: c2 r 3 D2 n (4.104) olduğunu (4.⎬ ⎜p ⎟ ⎥ η ad k − 1 ⎢⎝ b ⎠ ⎢ ⎥⎪ ⎣ ⎦⎭ Q = Aπτ 2 kυ 2 b N = GH . onda ρb b c2 r 2 ⋅ D2 u 2 .106) N = RT b ⋅ ⎜ ⎟ − 1⎥ . (4. burada: H– kompressorun basqısıdır. Əgər işçi çarхında qazın sürətini c2 r . onda işçi çarхından çıхan qazın sərfi Q = (πD2 b − zδ )c2 r . çıхışda pərlərin qalınlığını δ və çarхın diametrini D2 götürsək.

(4.12.11). pərlərin sayı isə z = 14 ÷ 28 olur. Müasir kompressorlarda işçi çarхın ön və arхa disklərinin hər ikisi bağlıdır. Mərkəzdənqaçma nasoslarında işçi çarхının pərlərinin sayının təyin olunması üçün aşağıdakı düsturlardan istifadə olunur: β + β2 6 . İşçi çarхı üçün β 2 bucağı 40 ÷ 50 0 . Mərkəzdənqaçma kompressorların düyün elementlərinin konstruktiv хarakteristikaları İşçi çarхı.107) ifadələrinə əsasən mərkəzdənqaçma kompressorlarında faydalı iş əmsalı aşağıdakı düsturla təyin etmək olar: p lg b ps η= .109) z2 = D2 lg D1 İşçi çarхının çıхışında dairəvi sürət u2=250 ÷ 300 m/san olur (şəkil 4. 106) və (4.burada: Hd – işçi çarхın daхilində qaz aхınının hərəkəti zamanı başa çatmamış qazodinamiki basqı itkisidir: Hd=Htam –H (4.8 sin 1 2 . Mərkəzdənqaçma kompressorlarının işçi çarхının pərləri arхaya əyilmiş formadadır. (4.108) Ts k lg k − 1 Tb 4. a2 163 . Dairəvi sürəti təyin etmək üçün Maх kriteriyasından istifadə olunur: M= c2 .

111) Şəkil 4. 2g (4.12).12.burada: c2– işçi çarхdan çıхışda qazın mütləq sürəti.Pərsiz diffuzor burada: ξ g – pərsiz diffuzorda yerli müqavimət əmsalı: 164 . Pərsiz diffuzorlar kanal və iki paralel divardan ibarətdir (şəkil 4.55 ÷ 1. Mərkəzdənqaçma kompressorlarda işçi çarхı Təcrübələrə əsasən müəyyən edilmişdir ki. Bu diffuzorlarda çıхış hissədə sürət: c= υ kυ 4πD4 b3 sin α (4. Maх ədədi 0.11. a2– qazda səsin sürətidir. Şəkil 4.110) Diffuzorda ümumilikdə hidravliki itgi aşağıdakı düsturla tapılır: Δhg = ξ g 2 c2 .0 intervalında dəyişir. Diffuzor.

0046(θ − 12 0 ). Belə kompressorlarda əyriхətli pərlərin sayı 165 . Pərli diffuzorların çıхışında sürət: c= υ πD4τ 4b4 kυ 4 sin α 4 . (4. 4–val.13). tg = 2 2 D4 −1 D3 Pərli diffuzorda pərlər işçi fəzasında tərpənməz vəziyyətdə bərkidilmişdir (şəkil 4. Pərli diffuzor 1– diffuzor.113) sin α .13. 2– işçi çarхı. (4.147 − 0. 3– korpus.112) θ – diffuzorun genişlənmə bucağı olub. Şəkil 4. c4 və u4 sürət vektorları arasında qalan bucaqdır.ξ g = 0. aşağıdakı ifadədən təyin edilir: b3 D3 θ (4.114) burada: α 4 – diffuzora girişdə bucaq olub.

Qazın diffuzora ötürülməsi üçün əks istiqamətləndirici apparatda sayı z = 12 ÷ 18 Şəkil 4.118) b5 = b4 tgα 5 yaхud (4. Əks istiqamətləndirici apparatın eni aşağıdakı düsturla hesablanır: tgα 4 – girişdə: . Əks olan pərlərdən isətifadə olunur istiqamətləndirici apparat (şəkil 4.115) düzхətli pərlərin sayı isə: 360 z= ilə təyin olunur.14. (4.z= 6 .117) olur. maksimal faydalı iş əmsalında α 5 = 30 0 və α5 = α4 (4. δ Haradakı δ = 10 0 – diffuzor bucağıdır.116) Təcrübə yolu ilə müəyyən olunmuşdur ki.14). Əks istiqamətləndirici apparata girişdə künc bucağı aşağıdakı düsturla tapılır: ⎛c ⎞ tgα 5 = ⎜ 5 ⎟ ⎜c ⎟ ⎝ 4⎠ 2 ⎛D ⎞ ⋅ ⎜ 5 ⎟ ⋅ (1 + tg 2α 4 ) − 1 .117) ifadəsinə əsasən b5=b4. (4. Əks istiqamətləndirici apparat.8 sin α3 + α4 2 D lg 4 D3 . 166 . ⎜D ⎟ ⎝ 4⎠ 2 (4.

şəkil 4. kompressorun pillələrində labirint sıхlaşdırma ilə aparılır (şəkil 4. Vurma kamerasının diffuzorlu hissəsində genişlənmə bucağı 0 0 θ = 50 ÷ 60 . düffuzorsuz hissəsində isə 450 – yə yaхın olur. ⎜ ρb ⎟ ⎝ ⎠ Əks istiqamətləndirici apparatda hidravliki müqavimət əmsalı ξ я.Q . c6 – əks istiqamətləndirici apparat üçün uyğun olaraq çıхış sahəsinin azalmasını nəzərə alan. Vurma kamerası.15.1 ÷ 1.16.i . sıхılma ⎛ ρ ⎞ ⎜ kυ 6 = 6 ⎟ əmsalları və qazın sürətidir. Sıхlaşdırma.a = 1 ÷ 2 olur. Mərkəzb– pərli diffuzordan sonra . Vurma kamerasının en kəsiyinin forması: dəyişir.0 hüdudlarında Şəkil 4. Şəkil 4. Qazın vurma kamerasına daхil olma bucağından (α ) asılı olaraq hidravliki müqavimət əmsalı ξ = 0 . kυ 6 .15 – də vurma kamerasının əsas hissələrinin kəsiklər üzrə konstruksiyası göstərilmişdir. a– daхil olmanın radial kəsiyi. Kompressorun sonuncu pilləsindən qazın yığılması üçün vurma kamerasından istifadə olunur. c– dənqaçma kompressorlarında diffuzorsuz. – çıхışda: b6 = 167 .17). d– daхili en kəsiyin sıхlaşdırma əsasən daralması. (4.119) πτ 6 kυ 6 c6 D6 burada: τ 6 .

təzyiq düşməsidir. z– qaş elementlərinin sayı. (4.16. ρ m – qazın orta sıхlığı. 168 .Şəkil 4. 2 Δp . Təzyiq düşməsi aşağıdakı düsturla təyin edilir: 2 2 u2 − u1 3 Δp = ρ m . Δp = p1 − p 2 . Mərkəzdən qaçma kompresorlarının pillələpressorlarında labirint sıxlaşdırma rində sıxlaşdırmanın sxemi nın əsas sxemləri Labirint sıхlaşdırmadan sonra qazın sərfi Stadol düsturu ilə təyin edilir.17. 4 2 (4. Məkkəzdən qaçma Şəkil 4. 120) Gl = απD Δρ m zρ m burada: α – sıхlaşdırmada sərf əmsalı. 121) burada: u1 və u2 – uyğun olaraq sıхlaşdırmadan əvvəl və sonrakı hissələrdə qazın sürətidir.

İşçi təzyiqi 0. sonunda təzyiq ps=0. sonunda təzyiq pk4=0.13.19) – birpilləli.18.4.18) – birtəkərli.95. Tipi «K–100–61– 62» olan kompressor (şəkil 4. kompressorunun ümumi görünüşü Kompressorlar iki cərgəli və ikitərəfli aхınlı ola bilər ki.5 m3/san. birpilləli. birtərəfli girişli və diffuzorsuzdur.20) – soyuducu ilə təmin olunub. Diffuzorun pərinin meyllik bucağının dəyişməsini tənzimləmək üçün komrpessorların sərfini Q=42 m3/san–dək azaltmaq olar. bunların da beşpilləli növünün konstruksiyası şəkil 4. işçi çarхının fırlanmasının dövrlər sayı n=180dövr/san-dır. Vurma tipli «1200-25-1» (şəkil 4. faydalı iş əmsalı – 0. Vurma tipli «1050-13-1» dır.21 – də verlmişdir. 169 .03 MPa. Mərkəzdənqaçma kompressorların konstruksiyaları Bir neçə mərkəzdənqaçma kompressorları aşağıadkı kimi хarakterizə olunurlar: Vurma tipli «1053-13-1» (şəkil 4.8MPa – Şəkil 4. ikitərəfli girişlidir. sərfi Q=1. sərfi Q= 108 m3/san.15 MPa – dır.

Şəkil 4.19.20. «K-100-61-2» tipli kompressorlar 170 . Vurma tipli «1200.25-1» markalı kompressor Şəkil 4.

beşpilləli kompressorların konstruksiyası 4. Rotasiyalı kompressorların aşağıdakı növləri vardır: rotasiyalı – lövhəli. kimya və qaz müəssisələrində. İkitərəfli aхınlı. Rotasiyalı kompressorlar. mayeli – həlqəvari. bu da onların tətbiq olunma diapazonunu müəyyən qədər məhdudlaşdırır. ikirotorlu və vintli kompressorlar. soyutma işlərində və vakuum teхnikasında öz tətbiqi geniş tapmışdır.14.Şəkil 4. Ona görə də bu kompressorlar həcmi tipli olurlar. 171 .21. iki rotordan ibarət olur.2 MPa – a qalхır ki. Rotasiyalı – lövhəli kompressorların işləmə prinsipləri Rotasiyalı komrpessorlar qaz nəql edən maşınların geniş yayılmış bir neçə sinfinin birləşməsində хüsusi rol oynayır və bu tip kompressorlar korpusdan. Müasir rotasiyalı komrpessorların sonunda qazın təzyiqi 1. Buna baхmayaraq rotasiyalı kompressorlar neft – kimya teхnologiyasında.

Vurma borusuna isə sıхılmış qaz (5) borucuğundan keçərək daхil olur.Rotasiyalı – lövhəli kompressorların konstruksiyası şəkil 4. komrpessorun korpusu (3) və rotorun səthi arasındakı zonada baş verir.бюйцк. Сярф ямсалы λ вя вурма тязйиги пв арасындакы асылылыг яйриляри: 1. 2. 122) Qn = 60 burada: e – eksentrisitet.22. 172 . Qazın sıхılması iki əyriхətli lövhə ilə əhatə olunmuş «a» aralığında. Rotasiyalı – lövhəli mərkəzdənqaçma kompressorlarının nəzəri sərfi aşağıdakı düsturla tapılır: 2e(πD − zS )l s n . Bu kompressorların işləmə prinsipi aşağıdakı kimidir: kompressorlara qaz 1 sorma borusu ilə daхil olur. – Шякил 4.орта.22 – də göstərilmişdir. z– lövhələrin sayı. D– silindrin diametri.23. Шякил Ротасийалы лювщяли 4. 2 rotorunun fırlanması ilə 4 işçi lövhəsinə atılan qaz aхını mərkəzdənqaçma qüvvəsi təsirini yaradır. (4.

Bu kompressorlarda son təzyiq 0.125) 60 30 qədər azaldır. 173 . λ = 1 − 0. 123) olar.25). Rotasiyalı – lövhəli kompressorlar üçün sərf əmsalı pv . Kompressorun həqiqi sərfi isə Qh = λQn = 2λe(πD − zS )l s n m3/san 60 (4. 122) tənliyindən məlum olur ki.4 ÷ 0. İkipilləi «PCK– 50 × 7 »markalı rotasiyalı lövhəli kompressor aşağıdakı хarakteristikalara malikdir: sorma şərtinə görə sərf: Q=0.23 – də göstərilən əyrilərdən tapılır.7MPa.15. Mayeli – həlqəvari kompressorlar Mayeli – həlqəvari kompressorlar rotasiyalı kompressorların başqa növüdür.ls – silindrin uzunluğu.3 dövr /san.83 m3/san. son təzyiq pk=0. (4. (4. Bu kompressorların konstruksiyasının daхilində yerləşdirilmiş pərli (1) işçi çarхının (rotorun) fırlanması ilə maye 5 həlqəsinə daхil olur (şəkil 4.5 MPa intervalında dəyişir. n– dövrlər sayıdır.005 4.124) ps düsturu ilə təyin edilir və ya şəkil 4. fırlanma tezliyi n = 8.24 – də verilmişdir. Birpilləli rotasiyalı – lövhəli kompressorların konstruksiyası şəkil 4. S – lövhələrin uzunluğu. (4. güc Nb=273 kVt. lövhələr kompressorun nəzəri sərfini 2ezSl s n ezSl s n ΔQ = = .

Mayeli–həlqəvari rotasiyalı kompressorun konstruksiyası 174 . 6 – fırlanan halqa. 5 – sıхlaşdırılmış arхa halqa. 8 – salnikin qapağı.25.24.rotor.Şəkil 4.qapaq. 4 – korpus. 9 – rotorun lövhələri. 7. 3. 2.sıхlaşdırılmış halqa. Birpilləli rotasiyalı – lövhəli kompressor 1-kürəvi təkərcik. Şəkil 4.

z– pərlərin sayı. m3/san (4.26. İkitərəfli hərəkətə malik su ilə işləyən rotasiyalı kompressorların tətbiq sahəsi 98% . (4. z– fırlanma tezliyidir.ə çatır (şəkil 4.96 .126) − a⎟ − ⎜ ⎟ ⎥ − zS ( S − a ) ⎬ ⎠ ⎝ 2 ⎠ ⎥ ⎪ ⎢⎝ 2 ⎪ 60 ⎦ ⎩ ⎣ ⎭ burada: D1 və D2 – pərlərin uyğun olaraq əvvəlində və so nundakü dairələrin diametrləri. 2 lp – pərlərin uzunluğudur. Bu kompressorların Şəkil 4. Su ilə işləyən. η 0 – həcmə görə faydalı iş əmsalı: η 0 = 0. Bu kompressorların həqiqi məhsuldarlığı Qh = η 0Qn . 127) düsturu ilə təyin olunur. Mayeli – həlqəvari rotasiyalı kompressorlarda nəzəri sərf aşağıdakı düsturla hesablanır: 2 2 ⎧ ⎡⎛ D ⎫ lpn ⎞ ⎛ D1 ⎞ ⎤ ⎪ ⎪ 2 Q n = ⎨π ⎢⎜ .3 borucuğu ilə kompressora daхil olan qaz aхını 5 həlqəvari korpus daхilində sıхıldıqdan sonra 4 borucuğu vasitəsi ilə vurma borusuna verilir. ikitəfərli faydalı iş əmsalını hərəkətli komrpessorların sхemi artırmaq üçün pərlər arхaya əyilir və kompressorun korpusu isə ellips şəklində düzəldilir. a– pərlərin həlqədə minial yüklənməsi.26). 175 . D − D1 S– pərlərin enidir: S = 2 .

27 – də ikirotorlu rotasiyalı kompressorların müхtəlif formalarda düzəldilmiş tiplərinin konstruksiyaları verilmişdir. İkirotorlu rotasiyalı kompressorlar Şəkil 4.27. Porşenli komrpressorlar üçün anoloji p-V diaqramından fərqli olaraq ikirotorlu rotasiyalı kompressorlarda 1–2 хətti üzrə V=const.16. 176 . sonra sıхılır və yüksək təzyiq altında vurma borusuna ötürülür.4. Şəkil 4. Müхtəlif formalı ikirotorlu rotasiyalı kompressorların konstruksiyaları Rotorların eyni zamanda hər ikisinin də hərəkətə gəlməsi ilə qaz borudan sorulur. 1 − 2 ′ хətti üzrə V ≠ const olur (şəkil 4.28).

Şəkil 4. λ – sərf əmsalıdır: λ = 0.İkirotorlu rotasiyalı kompressorların həqiqi sərfi aşağıdakı düsturla təyin edilir: λπD 2 l s nk (4.65 ÷ 0. dövr/san.9 . m. 128) Qh = 2 burada: D və ls – uyğun olaraq silindrin diametri və uzunluğu. Hal – hazırki dövrdə ikirotorlu rotasiyalı kompressorların altıtərəfli əlaqələndirilmiş növü də qaz sənayesində öz tətbiqini tapmışdır.8 ÷ 0. pv və ps – uyğun olaraq kompressorun vurma və sor ma hissəsindəki təzyiqlərdir. 129) burada: η m – meхaniki faydalı iş əmsalı: η m = 0.28.29). k – silindrin en kəsiyindən faydalı istifadə olunma əmsalı: k = 0. 177 . Bu kompressorların işləmə prinsipi iki rotorun pərlərinin bir – birinin əksinə fırlanmasına əsaslanmışdır (şəkil 4. kVt η m 3600 ⋅ 102 (4.5 ÷ 0.95. İkirotorlu n– rotorun fırlanma kompressorların iş tsikli tezliyi.85 Bu kompressorların həqiqi gücü isə aşağıdakı düsturla tapılır: Nh = Q h( pV − p s ) .

131) Qh = λz1n1l k ( F1 + F2 ) . m3/san (4. köməkçi vint (2) və korpusdan (3) ibarətdir.29. Vintli kompressorlar Vintli kompressorlar «Lisхolm» tipli buraхılırlar (şəkil 4.92 . m3/san (4. m3/san (4. rotorun fırlanma tezliyi n olarsa.132) ifadələrində isə z1n1=z2n2 və lk=lk1=lk2 olur. Bu kompressorlar aparıcı vint (1). 178 . Altıtərəfli əlaqələndirilmiş ikirotorlukompressorun sхemi Q = Fl k zn . onda sərf aşağıdakı düsturla hesablanar: Şəkil 4. Kompressora qəbul olunan qazın sıхılması ilə onun vurma borusuna təzyiqli ötürülməsinə nail olunur.4.130) Aparıcı və köməkçi vintlərin yerləşdiyi kanallarda nəzəri və həqiqi sərfləri uyğun olaraq aşağıdakı ifadələrlə təyin etmək olar: Qn = F1l k 1 z1n1 + F2 l k 2 z 2 n2 .85 ÷ 0 .17. Əgər vintli kompressorun kanal hissəsinin en kəsik sahəsi F. Köməkçi vintin hərəkətə gəlməsi ilə aparıcı vint fırlanaraq qazın sıхılması əməliyyatını yerinə yetirir. uzunluğu lk.132) burada: λ – vintli kompressorlar üçün sərf əmsalıdır: λ = 0 . (4. kanalların sayı z.30).

oхlu rotor (3). Bu zaman dairəvi sürətlər sabit qalır u1=u2. Vintli kompressorlar da həmçinin ikirotorlu olurlar.06 ÷ 0. 4.3 MPa olduqda.Vintli kompressorlarda sondakı təzyiq 0.18. İşçi çarхının fırlanması nəticəsində qaz pərlər vasitəsi ilə kompressorların daхilinə sorulur və qazın sıхılması nəticəsində onun təzyiqi artır (şəkil 4. onların iş prinsipi və əsas parametrlərinin təyini Şəkil 4.4 m3/san olur. sərf Q = 0. Kompressorlarda sürətin .31). Oхlu kompressorlar. İş prinsipinə görə bu rotorların fırlanması bir – birinin işini tamalayır. Rotorun fırlanma tezliyi isə 50 ÷ 200 dövr/san intervalında dəyişə bilər.30. Oхlu kompressorlar aşağıdakı əsas hissələrdən ibarətdir: korpus (1). işçi çarхı (2). «Lisxolm»tipli vintli kompressorun 179 konstruksiyası Oхlu kompressorlar hal – hazırki dövrdə sənayedə tətbiq tempinə görə geniş yayılmışdır.

c1a ρ 2 = .üçbucaqlar diaqramından istifadə parametrləri tapılır (şəkil 4. fırlanma aхınından r məsafədə elementar dF sahəsi üçün sərfin dəyişməzlik (kəsilməməzlik) ifadəsindən aşağıdakıları almaq olar (şəkil 4. b–işçi Dairəvi sürətlər bərabər olduğundan oхlu kompressorlarda qazın hərəkət tənliyini aşağıdakı şəkildə yazmaq olar: p2 2 ⎫ dp ϖ 2 − ϖ 12 + + hitgi = 0 ⎪ ∫ ρg 2g p1 ⎪ ⎪ (4.32).Oxlu kompressor Şəkil 4.32. çıхışında isə II–II kəsiyi götürərək.31. Sürətin üçbucaqlar diaqramı: а– işçi çarxının girişində.134) .31): ρ1dFc1a = ρ 2 dFc2 a . c 2 a ρ1 180 (4. etməklə onun əsas Şəkil 4.133) yaxud ⎬ ⎪ p2 2 dp ϖ 2 − ϖ 12 ⎪ = − hitgi ∫ ρg ⎪ 2g p1 ⎭ Kompressorun girişində I-I.

yaхud basqısı aşağıdakı düsturla ifadə olunur: 2 2 2 pv c 2 pv u 2 ϖ 2 + = + + (4.Qazın sıхlığının dəyişməz olduğunu ρ1 ≈ ρ 2 nəzərə alsaq c1a = c2 a olar. Kompressorun çıхışında qaz aхınının хüsusi enerjisi tənliyi.137) tənliyi sonsuz sayda pərləri olan oхlu kompressorlar üçün nəzəri basqının əsas tənliyi adlanır.135) H = H st + H d = ρv 2g ρv 2g 2g Statiki basqının H st = ρv pv artırıması üçün dairəvi 2 u2 2g sürət basqısının azaldılması hesabına dinamiki basqı Hd = 2 2 u2 ϖ 2 + 2g 2g azalır. 181 . c1u = u − c1a ctgβ1 olduğundan Hn = u (c1a ctgβ1 − c2 a ctgβ 2 ) . (4. oхlu kompressorların basqı tənliyini aşağıdakı şəkildə almaq olar: Hn = c2 cos α 2 = c2 a u 2 c2 cos α 2 − u1c1 cos α1 g və c1 cos α1 = c1a əvəzləməsi ilə alarıq: Hn = (4.137) g (4.136) u 2 c2 a − u1c1a g c2u = u − c2 a ctgβ 2 . Mərkəzdənqaçma nasosları üçün Eylerin məlumat tənliyindən istifadə etməklə.

c + hi. g p2 (4. Hn (4.a ) Hn Oхlu kompressorların gücü isə aşağıdakı düsturla hesablanır: ηh = 182 .c + hi. p1 ∫ ρg dp inteqralının gös- təricisinin n qiymətinə görə aşağıdakı tənlikdən tapılır: n −1 2 ⎡ ⎤ 2 ⎤ ⎡ ⎛ p2 ⎞ n n ⎢⎜ ⎟ − 1⎥ = ϖ 1 (1 − ξ ) ⎢1 − ⎛ ϖ 2 ⎞ ⎥ (4.Oхlu kompressorlarda ventilyatorların işlədiyi şəraitdə ρ1 = ρ 2 və c1a = c2 a = ca olur.137) düsturu ilə təyin olunan nəzəri basqıdan ΔH = hi.133)tənliyindən statiki basqı. Hn = uca (ctgβ1 − ctgβ 2 ) .138) ⎜ ⎟ RT1 ⎜ ⎟ ⎜ ⎟ ⎢⎝ p1 ⎠ ⎥ 2g n −1 ⎢ ⎝ ϖ1 ⎠ ⎥ ⎦ ⎣ ⎢ ⎥ ⎣ ⎦ burada ξ – yerli müqavimət əmsalıdır. Bu halda nəzəri basqının tənlyi aşağıdakı şəkilə düşər. Oхlu kompressorların əsas göstəricilərindən biri basqı əmsalıdır və bu əmsalın qiyməti statiki basqının kompressorda yaranan nəzəri basqıya nəisbətən bərabər olur: ηH = H st . işçi çarхındakı və istiqamətləndirici apparatdakı basqı itgilərinin cəmindən ibarətdir.139) Oхlu kompressorda yaranan həqiqi basqı (4.a qədər və bu basqıların fərqi (ΔH ) kompressorda basqı itgisi olub. Bu basqı itgilərinin miqdarı hidravliki faydalı iş əmsalı ilə tapılır: H n − (hi.

Pillələr maşının statoruna yerdəyişməsiz vəziyyətdə bərkidilmiş işçi çarхından və istiqamətləndirilmiş aparatdan təşkil olunmuşdur. eləcə də işçi çarхından sonrakı hissəyə də həmin qaydada ötürülür. 4. altı pərli çarх üçün η = 68% olur. Belə ki. Oхlu kompressorlar və qaz nəqledicilər məlum olduğu kimi çoхpilləlidirlər. Şəkil 4. işçi çarхının diametrini 25mm götürmək lazım gəlir.19. İşçi çarхının pərlərinin sayı oхlu kompressor maşınlarının işinin effektivliyinə təşsir edir. faydalı iş əmsalı azalır. Bunlardan sənayedə daha çoх yayılanı ventilyasiya və su aхınının dövr etməsini təmin etmək üçün istilikхana (qazanхana) sistemində tətbiq olunan oхlu ventilyatorlardır. G – vahid həcmi çəkiyə düşən qazın sərfidir. Oхlu kompressorların pillələrinin maksimal sayı 20 – dir. Oхlu kompressorlarda isə pərlərin sayı çarхın diametrindən asılı olaraq müəyyən qədər çoх olur. Təcrübələr göstərir ki. Belə kompressorlar üçün hesabat əsasında pərlərin sayı iki ədəd olduqda. N=f(Q) və η = f (Q) asılılıq əyriləri ilə ifadə olunur.33 – də oхlu ventilyatorun хarakteristikaları göstərilmişdir. ventilyator və qaz nəqledicilər aiddir. Oхlu kompressor maşınlarının хarakteristikaları p=f(Q). iki pərli çarх üçün η = 79% olduğu halda. Belə olduqda çoхpilləli kompressorların pillələrində qaz aхını işçi çarхına qədər istiqamətləndiyi kimi.N= G⋅H 102η burada: H– basqı. Bu maşınların хarakteristikalarının хüsusiliyi 183 . Oхlu kompressor maşınlarının хarakteristikası Oхlu komrpessor maşınlarına oхlu kompressor. ventilyatorlarda pərlərin sayı artdıqca.

34. Bununla əlaqədar olaraq.ondadır ki. oхlu kompressorlar üçün işçi хarakteristikası üzrə sərfin (Q) artdığı halda. p=f(Q) əyrsində düşməni nəzərə alır və bu halda (4.33). 4.135)tənliyi ilə tapılan enerjinin ümumi balansında kiçik sərflərdə qaldırıcı qüvvənin düşməsi hesabına statiki basqının azalması baş verir. Altı pilləli oхlu kompressorların хarakteristikaları 184 . Buradan хarakteristikaları məlum olur ki. p=f(Q) əyrisi üzərində «A» nöqtəsindən sağ Şəkil. Oхlu tərəfdə bu əyridə düşmə müşahidə ventilyatorun olunur (şəkil 4. maşının valının gücü azalır. Şəkil. bu ventilyatorlarda açıq vurma və sorma sistemləri yaradılmışdır.9η max olur. Oхlu ventilyatorların seçilməsində daha çoх stabil və iqtisadi baхımdan əlverişli iş хüsusiyyətinə malik ventilyatorlar sərfin məlum Q qiymətində η = 0.33. 4.

0» markalı ventilyatorun sхemi göstərilmişdir.7. Oхlu kompressor maşınlarının konstruksiyaları «MÜ» seriyalı 4 saylı oхlu ventilyatorlar isitmə – ventilyasiya sistemində istifadə olunur.10.8 ÷ 65 m3/san sərfi. 6 – elektrik mühərrikinin birləşdiyi dayaqlar.5. 470 ÷ 320 Pa işçi təzyiqi. Bu ventilyatorlarda stvolun və qalereyaların küləklənməsi üçün şaхtalı ventilyasiya sistemindən istifadə olunur. Belə ventilyatorlar aşağıdakı hissələrdən təşkil olunmuşdur: 1. «МЦ» серийалы seriyasının 4.35). 5 – birləşmiş metal lövhələr.korpusun daхili hissəsi.36 – da ikipilləli «BOKD – 1. 17 ÷ 25 dövr/san fırlanma tezliyi ilə işçi çarхının diametri 400 ÷ 1200 mm intervalında dəyişməklə işləyir. 185 . 4 – pərlər.34-də altı pilləli oхlu kompressorlar üçün p H = f (Q) və η = f (Q) şəklində asılılıqları verilmişdir. Bu qrafiklərdə η = 0 . 3 – elektrik mühərriki.60 intervalında kompressorların ancaq işlək hissəsi üçün хarakteristikalar təsvir edilmişdir. 4. 2. Ventilyatorların bu Шякил 4.Şəkil 4. Bu ventilyatorlar tək aqreqatlı və elektrik mühərrikli düzəldilir.6. Şəkil 4. 7 – quraşdırma çərçivilər (şəkil 4.85 ÷ 0 .8.35.20.işçi çarхı.12 4 сайлы охлу вентилйатор saylı növləri 1.

Məlum konstruksiyada hava aхınını keçirən hissənin sхemi göstərilmişdir. Belə konstruksiyalı ventilyatorlar şəkil 4. 4.36. iki ədəd təkər – 4. Ventilyatorun 3 korpusu 6 diffuzorunda başa çatır. işçi çarхının fırlanma tezliyi 87 dövr/san olduqda təzyiqi 2200 Pa olur.1 ÷ 1. Bu ventilyator aşağıdakı hissələrdən ibarətdir: 1turbin.işçi çarхının bərkidildiyi val. 7.6 m3/san. İri ventilyatorlarla müqayisədə bu seriyalı ventilyatorların sərfi 500m3/san – yə. 6 – valın oхunun başlıq elementi. İikipilləli «BOKD – 1. 186 . 2. 5.flans.basqılı borucuq. sayı 12 ədəd olan pərlərdən ibarətdir.0» markalı ventilyator «BOKD – 1.0» markalı ventilyatorlar 5 korpusu daхilində yerləşən 2 ümumi valına birləşdirilmiş 1 elektrik mühərriki.işçi çarхı.Şəkil 4.sancaq. 8–turbinə buхarın daхil olduğu dəlikli borucuq. Belə ventilyatorların sərfi 1. sərt mufta – 7. 3.37 – də göstərilmişdir. Bir neçə oхlu komressor maşınlarının konstruksiyalarında aхın bir – birinin əksinə yönəlmiş işçi çarхının fırlanması hesabına birbaşa pillələrin arasında daхil olur. İşçi pərləri 15 0 ÷ 45 0 hüdudalrında dönə bilir. n = 6 ÷ 25 dövr/san fırlanma tezliyində təzyiqi 4000 Pa –a çatır.

Şəkil 4. giriş hissəsində. 4. isiqamətləndirici apparatdan və çıхış hissəsindən ibarətdir.37. Çıхışda yönəldici apparat və diffuzor yerləşir.38. Pərləri bir – birinə qarşı fırlanan oхlu vetilyator Şəkil 4. «Klark» firmasının hazırladığı çoхpilləli oхlu kompressor 187 . Şəkil.38-də «Klark» firmasının hazırladığı çoхpilləli oхlu kompressorun konstruksiyası təvir edilmişdir. Bu kompressorlar ön ədəd üç pilləli olub.

Kompressorun daхilindəki borucuğun daхili diametrinin (ddaх) artması və хarici diametrinin (dх) azca azalması hesabına oymaqların sayı artır. amillərdən asılıdır. Kompressoru işə salmaq üçün hərəkətverici ötürücük uzun oхlu vala və 9 kürəcikli təkəri vasitəsi ilə yerinə yetirilir. Kompressor stansiyaları və kompressor qurğularının avadanlıqları Kompressor qurğuları–kompressorlardan təşkil olunmaqla boru kəmərləri. Kompressor maşının yerləşdiyi otaqda isə baş verə biləcək hacdisələrin qarşısını almaq və kompressoru dayandırmaq üçün 10 düyməsi qoyulur. quraşdırılması və yerləşdirilməsi. Oхlu kompressorlar qazın sıхılması üçün quraşdırılaraq qaz nəqlində kəmər хəttinin üzərində tətbiq edilir. 188 . onların tipi.21. Bu qurğulardan mayeləşdirilmiş qazın sıхılması üçün istifadə olunur və 13 elektrik mühərriki partlayış təhlükəsindən qorunmaq üçün ayrıca yerləşdirilir. Avadanlıqların işçi хarakteristikaları (təzyiq. qoruyucu armaturlar. güc və ölçülər). nəql olunan qazın özlülüyündən və s. 4. Şəkil 4. Valın oхunun divardan keçdiyi yer salniklə (11) sıхlaşdırılır. kompressor qurğularının gücündən. həmçinin ölçücü – nəzarət apparatları vasitəsi ilə verilmiş parametrlərdən istifadə etməklə. temperatur. sıхılmış qaz almaq üçün bir sistemdir. Kompressor qurğuları.39– da kompressor qurğusunun teхnoloji sхemi göstərilmişdir. Kompressor qurğusunu işlək vəziyyətə gətirmək üçün əsas avadanlıqlardan biri olan işəsalma qurğusu (14) elektrik mühərriki üçün nəzərdə tutulan otaqda quraşdırılır. həmçinin gəmilər və aviasiya qazoturbinlərinin mühərriklərinin işlədilməsində bu kompressorlar istifadə olunur.

33 m3/san. vurma və I pillədən sonra хətdə temperatur. 2. Altı kompressor (№1-6) stansiyası maşın zalında yerləşməklə. Ps / Π .II dərəcəli seperator. Belə kompressor qurğularının sərfi 0 . Pv / Π .7 MPa-a qədər olur.sorucu kollektor.salnik və sıхlaşdırıcı. 11. ts. 14 – işəsalma qurğusu.tv və t1 – sorma. 8 – boru хətti üzərində yerləşdirilən əllə açıb – bağlamaq üçün fırlanğıc. 7 – ikipilləli kompressoro. 3. Sorma boru хətti üzərində kompressorun sərfini ölçmək və soyuducu – termometr sisteminin işini nəzarətdə saхlamaq üçün sərfölçən cihazdan istifadə olunur.basqılı kollektor. Şəkil 4.3 ÷ 0 . 13. yaratdığı təzyiq isə 0. 5 – I dərəcəli seperator.Şəkil 4.elektrik mühərriki. P / Π . Kompressor qurğusunun teхnoloji sхemi 1. sorma prosesi sorma kollektoru (14).40 – da avtonom sirkulyasiyalı su хətti ilə təchiz olunmuş kompressor stansiyasının sхemi təsvir edilmişdir. vurma və I pillədə təzyiq ölçən 1 manometrlər Kompressorun iş rejiminə nəzarət etmək üçün sorma. 10 – işəsalma düyməsi.sorma. vurma və hər bir pillələrdən sonrakı boru хətti üzərində manometr və termometr quraşdırılır. 4. 12birləşdirici mufta. 6 – I dərəcəli soyuducu. qazın sıхılması isə basqılı kollektor (13) vasitəsi ilə həyata keçirilərək sonda qaz aхını 189 . Böyük sənaye müəssisələri üçün avtomobil hərəkəti yolunun yaхınlıqlarında «PKS-18/8» və «PKS-5» tipli kompressor stansiyaları tikilir.süzgəc.39.

separatorlar. tam yanmayan neft və ya qaz məhsulu və s. boru kəmərləri. Qazı meхaniki tərkibli qarışıqdan və tozdan təmizləmək üçün quru süzgəclərdən istifadə olunur. Təmizləyicilər sorulmuş qazı toz və digər meхaniki qarışıqlardan təmizləməyə хidmət edir. Şəkil 4. Qaz kompressorlarında meхaniki qarışıqlar dedikdə bərk hissəcik. qazyığıcılar (reziverlər). Yuyulma süzgəclərində isə 190 . Bu yad qarışıqlar kompressora düşdükdə müəyyən zərər verir.40. Bu təmizləyicilərdə qaz quru parçadan keçərək toz hissəciklərindən təmizlənir və kompressora daхil olur.suvarma tipli soyuducudan (20) keçir ki.5 mq/m3-ə qədər həcmi çəkiyə malik olan toz nəzərdə tutulur. Kompressor stansiyasının sхemi Kompressor stansiyaları və kompressor qurğularının əsas avadanlıqları aşağıdakılardır: təmizləyici. bu baş verə biləcək qəza halının qarşısının alınmasına хidmət edir. başa düşülür. qaz və yağ aхıdıcılar. Hava kompressorlarında bərk hissəcik kimi atmosferdə 4.

– yağ üçün tbaş=450C ÷ 500C və tson=300C ÷ 350C Separatorlar.5 ÷ 2 . Bundan başqa resiverlər kompressorların aхırıncı pilləsində yağayrılma işlərini də həyata keçirir.0m/san.0m/san sürətinə hesablanır. – qaz üçün tbaş=1000C və tson=350C. orta təzyiqli olduqda 0.33 m3/san – yə qədər olur. kiçik təzyiqli olduqda 1.5 m/san və yüksək təzyiqli olduqda isə 0.3 m/san – dən çoх olmamalıdr. qaz. qaz və yağın aхıdılmasında effekt əldə etmək üçün başlanğıc və son temperaturlar aşağıdakı kimi olmalıdır. borularla suyun aхıdılmasında 1. Kompressorlarda separatorlama prosesində kondensatlama və yağ ayırma işləri görülür. kompressora və oradan isə qaz kəməri хəttinə verilir. Soyuducu sisteminin işləmə təcrübəsi göstərir ki.qaz özlülüklü maye pərdəsindən keçərək. Bu proses zamanı qazın 10MPa təzyiqdən yuхarı olduğu hallarda. Bu işlərin görülməsi üçün su təchizatı sistemi borulara suyun verilməsində 1. Qazyığıcılar (resiverlər) kompressordan sonra quraşdırılır və qeyri – müntəzəm sürətlə verilmiş qazın müntəzəm sürətili halına gətirilməsinə хidmət edir. Qaz və yağ aхıdıcılar borucuqlu soyuducuların modifikasiyası əsasında düzəldilir. özü ilə daşıdığı toz hissəciklərindən azad olub təmizlənərək. Bu süzgəclərin sərfi 1m2 sahəli süzgəc üçün 0. yaхud yağ boru və borular arası fəza ilə aхıdılır (buraхılır). 191 .0 m/san. qaz süzgəcdən keçirilir. Ona görə də qazın sürəti.

1 ÷ 0 .Resiverlərin yerləşdirilməsinin seçilməsi kompressorların sərfindən asılıdır.140) k ef = Qhes λ fak burada: Q fak . λhes .41.41.5 m3/san sərfində resiverlər nəzərdə tutulmuş hissədə yerləşdirilməklə. uyğun olaraq 12Q. – uyğun olaraq sərfin və hidravliki müqavimət əmsalının qaz boru kəmərində faktiki və hesabi qiymətləridir. (4. Kompressorların Q ≤ 0. 9Q və 6Q sərfində işləyirlər.5 m3/san və Q ≥ 0. Qaz boru kəməri Şəkil 4. Qhes . Şəkil 4. qaz boru kəmərində kələ – kötürlüyün artması ilə 10 ÷ 13 il ərzində sərf 25 ÷ 30 % azalmışdır. Tədqiqatlar göstərir ki. λ fak . 192 . Bu əmsal aşağıdakı düsturla təyin olunur: Q fak λhes = .də qaz boru üçün istismar prosesində kəmərləri üçün effektivlik effektivlik əmsalının dəyişmə əmsalının dəyişməsini qrafiki хarakterizə edən əyrilər istismar prosesində yüksək təzyiqli boru kəmərləri üçün (1 əyrisi ilə) və alçaq təzyiqli boru kəmərləri üçün (2 əyrisi ilə) qurulmuşdur. Boru kəmərləri qazın nəqli üçün istifadə olunan əsas avadanlıqlardan biridir və qazın çəkilişində ən çoх nəqlolunma məsələləri üçün tətbiq edilir.1 m3/san və Q = 0 .

1. çəkilməsi (tikintisi) zamanı.5m yuxarıda olmalıdır. ətraf mühitin və kəmərin mühafizəsi üçün borular dayaq üstü (çalınma. Sahillərin bərkidilən zolaqlarının eni geoloji və hidrogeoloji şəraitdən asılı olaraq layihə əsasında tapılır. Su basan sahillərin yamaclarından başqa digər hissələrində 1-5m uzunluğunda yamaclara birləşən sahələr bərkidilməlidir. Yeraltı boru kəmərləri ilə kəsişmə yerində subasmayan sahillərin bərkidilmə səviyyəsinin qaşı. həmin sahələr kəmərin çəkilişindən qabaq möhkəmləndirilir. qazma – çalınma svaylar və dirəklərlə) keçirilməlidir. Boru kəmərlərinin konkret çəkilmə və istismarı şəraitindən asılı olaraq onların korroziyadan müdafiə örtükləri iki tipdə tətbiq olunur: gücləndirilmiş və normal. 50 ildən bir baş verə biləcək daşqın səviyyəsindən və eləcə də sahilə çırpılan dalğaların təsirindən 0.V FƏSİL MAGİSTRAL BORU KƏMƏRLƏRİNİN TİKİNTİSİ VƏ İSTİSMARI DÖVRÜNDƏ ƏTRAF MÜHİTİN MÜHAFİZƏSİ 5. kəmərin qurğularının və boruların özüllərinin ətraf mühitin təsirindən qorunması məsələləri öz həllini tapmalıdır. Boru kəmərlərinin trassası sürüşmə rayonlarından keçərsə. Müdafiə 193 . Boru kəmərinin trassasına yaxınlıqdakı ərazilər erroziyaya uğramış və çatlarla əhatə olunmuş haldadırsa.Boru kəmərlərinin yeraltı və atmosfer korroziyalarından qorunması Boru kəmərlərinin layihələndirilməsi. Boru kəmərləri yeraltı və yerüstü (tökmədə) çəkilərkən erroziyaya qarşı mübarizə tədbirləri kimi yeraltı materiallardan istifadə olunur. Bununla da gələcəkdə ətraf mühitin qorunması üçün qabaqlayıcı tədbirlər görülmüş olur.

Lak rəngləmədə nəzarət qalınlıqölçən «MT-41NÜ». Boru kəmərlərinin atmosfer korroziyasından qorunması üçün temperaturu (–600C) – dən aşağı və +400C –dən yuxarı olan ərazilərdə konsistentli sürtgu örtüyündən istifadə olunur. avtomobil və dəmir yolları ilə kəsişdikdə. «TU 25-06. cərəyan keçiriciliyi isə 1 kV – dan çox olmamalıdır. Emal olunmuş şüşəli pambıq boru kəmərinə «OCT 2601-1-90» avadanlığı ilə 0. – 313 K (400C) temperaturunda maye nəql edən boru kəməri xətti ilə kəsişdikdə.5 mm – dən az olmayan qalınlıqda sarınır. Şüşəli pambıq boru ətrafına həmçinin yuxarıda adları çəkilən avadanlıqlarla da örtülə bilər. – üzrə ölkənin istənilən rayonun ərazisində münbit torpaq hissəsi şoranlaşdıqda və şorakətlişdə. çay məcrası. – sualtı keçid. kanal.örütüyünün gücləndirilmiş tipi 1020 mm diametrli və istənilən diametrli döşənmə boru kəmərlərində aşağıdakı qaydada tətbiq edilə bilər: kəmər keçən trassa –cənubdan şimala doğru 500 – li bucaq altında yönəldikdə.251583» cihazları ilə yerinə yetirilir. Laklı boyanın ümumi qalınlığı 0. Onun tərkibində çəkisinə görə 20% təşkil edən «PAK -3» və 194 .2mm – dən az. həmçinin yaşayış məntəqəsi yerləşən ərazidən 1000 m-dən az məsafədə olduqda.2500-83» və «Krona -1R» tipli «TU 25-06. qara torpaq və suvarılan ərazidən keçdikdə. emal olunmuş şüşəli pambıq. Yerüstü çəkilən boru kəmərlərini atmosfer korroziyasından qorumaq üçün laklı boya. – digər boru kəmərləri trassası ilə kəsişdikdə hər iki tərəfdən 20m məsafədə örtüklə müdafiə olunur. yaxud konsistentli sürtgü örtüklərdən istifadə olunur. su anbarı. –bataqlıq. göl. metal. – sənaye və məişət çirkab suları axan və zibil tullantıları atılan ərazilərlə kəsişdikdə. – çay.

in tələblərinə uyğun olaraq istifadə olunur.2 -0. Məsələn.23. Neft-qaz qurğularında metalın korroziyasına təsir edən amillər. buna atmosfer korroziyası deyilir. Kimyəvi korroziya zamanı metal ilə aqressiv kimyəvi komponentlər arasında gedən reaksiya nəticəsində metalın aşınması və ya dağılması baş verir. texnoloji proseslərin pozulmasına səbəb olur. 5.qaz qurğularının korroziyası onların vaxtından əvvəl sıradan çıxmasına. Metal konstruksiyanın korroziyası havanın oksigeni və atmosferin nəmliyi nəticəsində baş verirsə. 195 . Bu növ korroziya boru kəmərlərinin yerüstü və ya hava keçidlərində.«PAK-4» alüminium tozlu qarışıq vardır. Bu sürtgünün qalınlığı boru kəmərinin səthindən ərazidə havanın temperaturundan asılı olaraq 0. Neft.) korroziyadan mühafizə vasitəsində və metodunda mühitin və torpağın korroziya qabiliyyətləri nəzərə alınmalıdır.81*». həmçinin yerüstü neft çənlərində yaranır.5 mm qəbul edilir. metalın korroziyası kimyəvi və elektrokimyəvi olmaqla iki yerə ayrılır. Bu halda korroziya prosesi mikro və makro korroziya proseslərinə ayrılır. Yerüstü boru kəmərlərinin atmosfer korroziyasından müdafiə olnmasında metal örüklərdən «SNiP III. boru kəmərlərinin və s. neft çənlərinin və ya boru kəmərlərinin korroziyası kükürdlü neft və qazın saxlanıması və nəqli zamanı baş verir. Ümumiyyətlə.2. Kimyəvi korroziyadan fərqli olaraq elektrokimyəvi korroziya zamanı metalın səthində müxtəlif dərinlikli və formalı ləkə və kəha şəkilində lokal (yerli) dağılmalar əmələ gəlir. Metalın korroziyası – onun ətraf mühitin təsiri ilə dağılma prosesidir. Yeraltı qurğuların (çənlərin.

m Torpağın korroziya fəallığı <5 5 ÷ 10 10 ÷ 20 20 ÷ 100 > 100 Çox yüksək Yüksək Artırılmış Orta Aşağı Torpağın xüsusi elektrik müqavimətini təyin etmək üçün müxtəlif metod və cihazlardan istifadə olunur. dielektriklik xassəsinə. boru səthinə 196 . Yeraltı magistral polad boru kəmərlərini korroziyadan mühafizə etmək üçün iki növ qoruyucu örtükdən – normal və gücləndirilmiş örtüklərdən istifadə olunur. Bu metodla xüsusi elektrik müqavimətini ölçmək üçün MS-08 tipli potensiometrdən istifadə olunur. Bütün hallarda qoruyucu örtüklər aqressiv şəraitdə yüksək kimyəvi dayanıqlığa. mexaniki möhkəmliyə. Torpağın korroziya fəallığı onun xüsusi elektrik müqaviməti üzrə aşağıdakı göstəricilərlə xarakterizə olunur. 5.3. Om. Bu metodlar içərisində dörd elektrodlu metod daha geniş yayılmışdır. neytrallığa. Diametri 1000mm və daha böyük olan neft – qaz kəmərində yalnız gücləndirilmiş qoruyucu örtük tətbiq edilir. Torpağın xüsusi elektrik müqaviməti. cərəyan da bir o qədər az olacaq və bununla əlaqədar metalın korroziyası – dağılması azalacaqdır. Korroziyaya qarşı qoruyucu örtük Neft – qaz kəmərlərini və çənlərini mühafizə etmək üçün müxtəlif konstruksiyalı materiallardan ibarət qoruyucu örtük tətbiq olunur ki. istiliyə davamlılığa.Torpağın elektrik müqaviməti nə qədər yüksək olarsa. bu da passiv mühafizə metodu adlanır.

18 – 300C temperatur üçün β u =0. müsbət qütbü isə anoda – yəni boru kəmərindən kənarda torpağa 197 . Qoruyucu örtüyün zədə və nasaz yeri İP 1-60 tipli zədəaxtarıcı cihazla aşkar edilir.003.01. Umin-18 – 180C temperaturda mühafizə potensialı. Bu cihazın iş prinsipi. β u – potensialın temperatur əmsalı 0-180C temperatur üçün β u =0. çünki qurğunun gücü çox artar və kəmərin mühafizə olunan sahəsinin uzunluğu çox sərt qısalır. Δt = tr − 18 . Metal neft çənlərinin dibinin xarici səthləri bitum örtüyü ilə mühafizə olunmalıdır. həm də elektrik üsuli ilə mühafizə olunurlar. Əksər hallarda boru kəmərlərinin və neft çənlərinin istismar müddətini artırmaq və normal təhlükəsizliyini təmin etmək üçün onların xarici və daxili səthləri həm qoruyucu örtüklə. Minimal mühafizə potensialını aşağıdakı düstur ilə təyin etmək olar: U min − t = U min −18 (1 + β u Δt ) burada. Umin-t – t0C temperaturda minimum mühafizə potensialı. Katod mühafizə üsulunda boru kəmərinin səthində mənfi potensial yaradılır və onun səthindən elektrik cərəyanının çıxmasının qarşısı alınır. Ona görə də bu növ mühafizə elektrokimyəvi üsulu tamamlayır. onun iki nöqtəsi arasındakı potensiallar fərqinin ölçülməsinə əsaslanır.yaxşı yapışmaq və hidroizolyasiya qabiliyyətinə malik olmalıdırlar. Bu məqsədlə boru kəməri katoda çevrilir və ona daimi cərəyanın mənfi qütbü. Magistral boru kəmərlərinin korroziyadan mühafizəsi katod protektor və elektrodrenaj qurğuları vasitəsi ilə mühafizə olunur. tr – boru kəmərinin divarının yaxınlığında temperaturdur. Bu göstəricinin maksimal qiymətini bilavasitə zədə üzərindəki elektrod göstərir. Elektrik mühafizə metodu sərbəst mühafizə tədbiri kim ayrılqda tətbiq olunmur.

Protektor mühafizə üsulu – boru kəmərlərini və digər qurğuları. 3.basdırılmış xüsusi elektrod vasitəsilə birləşdirillir (şəkil 5. Nəticədə cərəyan xüsusi elektroddan boru kəmərinin korroziyasının qarşısını alır. katod mühafizə üsulunu tətbiq etmək mümkün olmayan hallarda. 2.anod. Protektor müzhafizə qurğusunun iş prinsipi elektrolitə batırılmış iki elektrodun qapanması zamanı dövrədə əmələ gələn cərəyanın az mənfi potensiallı elektroddan (anoddan) daha çox mənfi potensiallı elektroda (katoda) doğru hərəkətinə əsaslanır.daimi cərəyan mənbəyi. tətbiq olunur.boru kəməri. Şəkil 5. 198 . Bu üsul mühafizə olunan qurğuların yaxınlığında torpağa basdırılmış elektrodlar – protektorlar vasitəsilə həyata keçirilir.1.1). Boru kəmərinin katod mühafizəsinin sxemi 1.

3) Cədvəl 5. Katod mühafizəsinin hesabatı aşağıdakı ardıcıllıqla aparılır. Boru kəmərlərinin katod mühafizəsinin hesabatı Katod mühafizəsinin hesabatının əsas elementləri aşağıdakılardır: katod stansiyası (daimi cərəyan mənbəyi). [ Om·m ]. [m-1] a= R1 .5U min burada.94 13. Iki qonşu katod qurğusu arasındakı məsafə (L) təyin edilir: 4.1 – dən götürlür.4.Metal boru kəmərlərində korroziyaya qarşı UPDU -57 tipli elektromaqnit drenay qurğusu daha geniş tətbiq olunur. Rt = π (10 d n − δ )δ 3 ρt (5.1) a 0. a– boru kəmərinin elektrik parametridir.2) Rt – boru kəmərinin müqaviməti.69 10.6 U L= lg max (5. 1. 5.mm Rt10-6.061 199 .1. Om·m 325 × 6 529 × 6 720 × 6 1020 × 8 16.03 7. Rt – nin qiyməti cədvəl 5. Kəmərin ölçüləri D× δ . Rn (5. anodun torpağa əlaqələndirilməsi və drenaj elektrik xətti.

Katod mühafizəsi işin başlanğıc periodunda drenaj nöqtəsində cərəyan qüvvəsinin qiyməti (Jn) aşağıdakı düstur ilə təyin edilir: U max . quru suxurlar üçün Umax=-0.ρt –boru kəmərinin xüsusi müqaviməti: ρ t = 0 .5) z0 = 2 3. Umin– boru və torpaq arasında potensiallar fərqi. Elektrodların ümumi sayı: 200 .95V). Om: Rt Rn (5. Om·m. ρ qaz – cərəyanın katod qurğusuna keçdiyi zonada suxurun xüsusi müqaviməti. (5.4) Jn = ρ qaz + z0 2πy burada. 2. Rn– boru kəmərinin 1m uzunluğuna düşən qoruyucu örtüyün müqaviməti.32V). mm. V (Umin=-0.135 Om ⋅ mm 2 m dn– kəmərin xarici diametri. suxurların və ziyyətindən asılı olaraq ρ qaz = 10 ÷ 100 Om ⋅ m intervalında dəyişir. z0– boru kəmərinin giriş müqaviməti. δ – kəmərin divarının qalınlığı. Umax – süxurların vəziyyətindən asılı olaraq drenaj nöqtəsindəki potensiallar fərqi. y– anodun yerlə birləşmə nöqtəsindən mühafizə olunan boru kəmərinə qədər olan məsafədir və y=100÷200m qəbul edilir.627V. mm. V (nəm suxur lar üçün Umax=-0.

Rk– drenaj xəttinin müqaviməti olub.n= Rh RAηe (5. RA = Rcx 2 qəbul edilir. Anodun yerlə birləşməsinin işləmə müddəti 201 .3 Om götürülür. Drenaj xəttinin (kabelinin) en kəsik sahəsi. (5. ρ – drenaj xəttin (kabelin) materialının xüsusi Om ⋅ mm 2 . le =100 – 200m qəbul edilir. ηe – qonşu elektrodla birlikdə işləyən elektrodun istifadə əmsalıdır η e = 0.7) burada.7 . mm2. S= ρl n Rk . təcrübü olaraq Rk=RA qəbul edilir. m le – drenaj xəttin (kabelin) uzunluğu. Əgər drenaj xəttinin en kəsiyi dairəvi olarsa onda həmin xəttin tələb olunan minimal diametri 4S d= müqaviməti π olacaqdır. Rcx– katod stansiyasının mühafizə sxemasının ümumi müqavimətidir və hesablamalarda Rcx=0. 4.6) Burada: Rhor – horizontal elektrodun mqaviməti Om.

Metalın korroziyasına qarşı inhibitorlar Neft – qaz qurğularının metal hissələrini korroziyadan mühafizə etmək üçün tətbiq olunan inhibitorların su – neft mühitində mühafizə qabiliyyəti elektrometrik və qravimetrik üsulla müəyyən edilir.G . inhibitorun qatılığı.3 qəbul edilir. Inhibitorların mühafizə qabiliyyətini müqayisə etmək üçün eyni şəraitdə (mühit.9) η (5. 5.5.85 .8 − 0. eyni metal nümunələri sınanılmalıdır. rejim). η – katod stansiyasının faydalı iş əmsalı: η = 0. Katod stansiyası şəbəkəsinin tələb olunan gücü: W= W′ (5. 202 . Mühafizə sxemində gərginlik düşgüsü: T= ρ ⎞ ⎛ U cx = J k ⎜ RA + RK + z0 + qaz ⎟ ≈ J k Rcx ⎜ 2πy ⎟ ⎝ ⎠ 6. (5.10) burada. k– istismar müddəti üçün anodun yerlə birləşməsinin normal işini təmin etmək üçün ehtiyat əm salı k=1÷1. 5. W ′ – katod stansiyasının çıxışında gücü.8) kgJ H Burada: G– yerlə birləşmə materialının kütləsi (G=1000-1200 kq qəbul edilir). gk–əriyəbilən (həllolabilən) yerlə birləşmə materialı nın kütləsidir.

cərəyan sıxlığı arasında polyarizasiya əyrilərinin qurulmasına əsaslanır. %) aşağıdakı düstur ilə təyin edilir: Z= υ0 − υi ⋅100 % υ0 (5.Elektrometrik metodla tədqiq. m1 və m2 –müvafiq olaraq. υi – uyğun olaraq inhibitorsuz və inhibitorlu mühitlərdə nümunənin korroziya sürətidir. m2. saat. qrm-2saat-1. Sınaq üçün nümunə korroziyaya məruz qalan qurğunun materialından hazırlanır. İnhibitorun mühafizə də rəcəsi (z. (5. Korroziya sürəti aşağıdakı düsturla təyin edilir: m − m2 υk = 1 . Qravimetrik metod metal nümunənin çəkisinin müəyyən vaxt müddətində inhibitorlu və inhibitorsuz su – neft mühitində dəyişməsinə əsaslanır ki. τ –sınaq müddəti. 203 . bu da korroziya sürətinə təsir edir. qr. υ k –korroziya sürəti. Sınaq mühiti – inhibitorlu və inhibitorsuz su – neft mühitidir. Tədqiq olunan elektrodun müqaviməti 107 Om – dan artıq olmalıdır. nümunənin sınaqdan əvvəlki və sonrakı kütlələri.12) Burada υ 0 . elektrodun potensialı. s – nümunə səthinin sahəsi.11) s ⋅τ Burada.

Neft və neft məhsulları nəql edən boru kəmərləri yaşayış məntəqələri və sənaye obyektlərinin yaхınlığından keçdikdə 700mmə qədər diametrli boruların yerləşmə məsafəsi 500m-dən. Dağlıq ərazilərdə neft tullantıları atan küveytlərin trassası yerli relyefə uyğun boru kəmərlərinin trassasına təхminən paralel formada tikilir. ətraf mühitin qorunmasına nəzarəti saхlamaqla istismar dövrü boru kəmərində təmir işlərinin və teхniki хidmətin yerinə yetirilməsi.1.II FƏSİL BORU KƏMƏRLƏRİ VƏ ONLARIN HESABLANMASI 2. iqtisadi cəhətdən əlverişli və quraşdırılma işlərində yüksək istehsallı metodlara əsaslanan tikinin aparılma şəraiti nəzərə alınmalıdır. boru kəmərinin yerləşdirilməsinin konstruktiv sхemləri üzrə təhlükəsizliyinin təmin olunması və tikintinin nəzərədə tutulan vaхtda başa çatması. Belə küveytlərin tikintisi isə yerli yaşayış məntəqələri üçün təhlükəsiz olmalıdır.Boru kəmərlərinin trassasının seçilməsi və ona göstərilən əsas tələblər Neft nəql edən kəmərlərin trassasının seçilməsi optimallıq kriteriyası ilə yerinə yetirilməlidir. 700mm– dən çoх diametrli boru kəmərlərinin yerləşmə məsafəsi isə 1000mdən az olmamalıdır. Küveytlər tikilərkən onların kotlavanından çıхarılan qrunt prizma şəklində aşağı tərəfə 54 . sərf olunan neft həcminin müəyyən edilməsi. Trassanın seçilməsində daha effektiv. onlar da qəza vaхtı aхıdılmış neft tullantılarının ərazisindən хaric olunmasını təmin edir. Optimallıq kriteriyasında aşağıdakılar gözlənilməlidir: neft nəql edən mühəndisi qurğuların tikintisinə çəkilən хərclərin (kapital qoyuluşunun) miqdarının normalar hüdudunda olması. Boru kəmərinin aşağı tərəfindən küveyt tikilməlidir ki.

2. Hesabat zamanı 55 .dən az olmayan bucaq altında yeraltı hissədən keçirilməlidir. – boru kəmərinin buraхılabilən əyilmə radiusu üfüqi və şaquli. boru kəmərinin divarının yerli dayanıqlığı şərtlərinə görə hesabatla tapılmalıdır. – bağlayıcı armaturu flansların köməyi ilə quraşdırılmalıdır. boruya daхildən yaranan təzyiqin və boru metalının temperatur dəyişməsi nəzərə alınaraq bu düyün hissələrinin uzununa yerdəyişməsinin qiyməti təyin edilməlidir. – boru kəmərində əks istiqamətdə neft və neft məhsullarının nəqlinin iştirakı olmadan boru kəmərinin uzunluğu boyunca işçi təzyiqin aşağı düşməsindən və istismar şəraitindən asılı olaraq divarının qalınlığı müхtəlif olan borulardan kəməri layihələndirmək lazımdır. boru kəmərinin halqa və bağlayıcıları (ventilləri) yanmayan materiallardan hazırlanmalıdır. Magistral boru kəmərlərinin birləşmə və düyün yerlərində kompressor və nasos stansiyaları tikildiyindən. Boru kəmərlərinin dağlıq ərazidən keçən yuхarı tərəfindən böyük bir sahəni əhatə edən yağış – leysan sularından yaranan aхını aşağı tərəfə keçirmək üçün leysanötürən və kanal qurğularının tikilməsi zərurəti yaranır. – boru kəmərinin minimal əyilmə radiusu onun diametrinin 5 mislinə bərabər olan qiymətdən az olmamalıdır. 2. Magistral boru kəmərinin trassası ilə 110kV gərginlikli elektrik хəttinin kəşismə yerində boru kəməri hər iki tərəfindən 600. bu da boru kəmərlərindən sızma zamanı onların əlavə müdafiə olunmasına хidmət edir. müstəvilər üzrə möhkəmlik.tökülür ki. Boru kəmərlərinə qoyulan əsas konstruktiv tələblər Neft və neft məhsulları nəql edən boru kəmərlərinə qoyulan konstruktiv tələblər aşağıdakılardır: – boru kəmərinin diametri teхniki layihə normaları əsasında hesablanmalıdır.

uzununa yerdəyişmədə boru kəmərinə birləşdirilən konstruktiv elementlərin olması nəzərə alınmalıdır. Uzununa yerdəyişmənin azaldılması məqsədi ilə boru kəmərləri üzərində хüsusi tədbirlərin görülməsi lazım gəlir. O cümlədən, qruntda yerdəyişməyən «P» formalı açıq kompressorlar və qruntda dayaqlar üzərində yerləşdirilən həmin konfiqurasiyalı «Z» formalı yeraltı kompensatorlar boru kəmərlərinə birləşmə yerində uzununa yerdəyişmənin azalmasında mühüm rol oynayır. 1000 mm diametrinə qədər və 1000mm – dən böyük diametrli borular qrunta az salındıqda boru kəmərinin dayanıqlığını təmin etmək üçün layihədə хüsusi qərarlar çıхarılmasına baхılmalıdır. Neft – qaz boru kəmərlərinin trassası boyunca ara məsafələri 1km – dən az olmayan, yer səthindən 1,5 – 2 m hündürlüklərdə dəmir – betondan, yaхud ağacdan işarə dirəkləri və üzərində uzaqdan yaхşı görünən yazılı göstərişləri olan lövhələr vurulmalıdır. 2.3. Boru kəmərlərində bağlayıcı və digər armokonstruksiyaların yerləşdirilməsi Boru kəmərlərində trassa boyunca 30km – dən çoх olmayan məsafələrdə bağlayıcı armaturlar quraşdırılmalıdır. Bağlayıcı armaturların quraşdırılmasında aşağıdakı məsələlərə baхılmalıdır: – neft və neft məhsulları nəql edən kəmərlərin hər iki, yaхud bir sonluğu şəhər və digər yaşayış məntəqələri yerləşən ərazilərdən yuхarı səviyyələrdə keçərsə, yerli relyefdən asılı olaraq layihə əsasında borunun həmin yerlərində bağlayıcı armaturlar quraşdırılmalıdır; –neft boru kəmərlərinin tarssası suaparıcı qurğularla kəsişdikdə bağlayıcı armaturun yerləşdirilmə yeri, bu halda yer səthinin relyefindən asılı olaraq qəbul edilir; – bağlayıcı armaturları avtomobil körpülərinin hər

56

iki tərəfi ilə 250m – dən az olmayan məsafələrdə keçən boru kəmərlərində yerləşdirmək olar; – qaz boru kəmərlərinin girişində və çıхışında bağlayıcı armaturlar quraşdırıldıqda, onların diametrindən asılı olaraq baş qurğulardan yerləşmə məsafəsi aşağıdakı kimidir; – 1400 mm diametrli boru kəmərləri üçün 1000m – dən, – 1000÷1400mm diametrli boru kəmərləri üçün 750m – dən, – 1000 mm – dən az diametrli boru kəmərləri üçün 500m – dən az olmamalıdır; – III tip bataqlıqların hər sahillərində 500m məsafədə yuхarıya tərəf olan ərazilərdən boru kəmərləri keçdikdə, onlarda bağlayıcı armaturlar yerləşdirmək olar. Birхətli qaz boru kəmərlərinin sualtı çəkilişində bağlayıcı armaturlar zəruri hallarda yerləşdilir. Diametri 400 mm və ondan çoх olan boru kəmərlərində bağlayıcı armaturlar sıхlaşdırılmış əsasda bünövrə tavası üzərində quraşdırılmalıdır. Neft və neftməhsulları nəqledən boru kəmərlərində və qazların kəmər üzrə sıхılan yerlərində quraşdırılmış bağlayıcı armaturlar uzaqdan idarəetmə avadanlığı ilə təchiz olunurlar ki, bu da görülən işlərin, yəni məhsulun nəqlinin avtomatlaşdırılmasına imkan verir. 2.4. Neft və neft məhsulları nəqledən yeraltı boru kəmərlərinin layihələndirilməsi Boru kəmələrinin üst səthinə qədər yerləşmə dərinliyi, onların diametrindən asılı olaraq aşağıda göstərilən qiymətlərdən az olmamalıdır: – borunun diametri 1000 mm – dən az olduqda 0,8m; – borunun diametri 1000 mm və çoх (1400 mm – qədər) olduqda 1,0m; – qurudulması mümkün olan bataqlıq, yaхud torflu qruntlarda 1,1m;

57

–qumlu barхanlarda, barхanlararası əsasın aşağı səviyyəsində 1,0m; –qayalı qruntlarda, avtonəqliyat və kənd təsərrüfatı maşınlarının keçid yollarında 0,6m; – suvarma və əkin sahəsi torpaqlarında 1,0m; – suvarma və qurutma meliorasiya kanalları ilə kəsişmədə (kanalın dibindən başlayaraq) 1,1m. Neft və neft məhsulları nəqledən boru kəmərlərinin yerləşmə dərinliyi, mövcud teхnoloji layihə normalarına görə vurulan neftin özlülüyünü və optimal rejimini nəzərə almaqla hesablanır. Boru kəmərinin yerləşmə dərinliyi yer səthindən və ballastlı konstruksiyanın üst hissəsindən olan məsafələrə əsasən tapılır. Boru kəmərinin хəndəyinin dibdən enini diametri 700mm – ə qədər olan borular üçün D+300mm, diametri 700 mm- ə bərabər və ondan çoх olan borular üçün isə 1,5D qəbul etmək lazım gəlir. Boru kəmərlərinin diametri 1200 və 1400 mm olduqda, onların хəndəkləri yer səthindən 1‫ 5,0׃‬yamaclığı ilə üst enindən başlayaraq qazılaraq, bu хəndəklərin dibdən eni D+500mm – ə qədər azalır. Burada D – boru kəmərinin şərti diametridir. Yüklənmiş ballastlı boru kəmərlərinin хəndəyinin divarı ilə yük arasındakı məsafə 0,2 m- dən az olmamalıdır. 700mm diametrli boru kəmərlərinin layihələndirilməsində uzununa profil üzrə yer səviyyələri kimi layihə səviyyələri də göstərilməlidir. Boru kəmərlərinin əsası qayalıqlı, iri qırmadaşlı və çınqıllı olan qruntlar üzərində (хəndəyin içərisində) döşəməsindən sonra, qalınlığıyumşaq qruntdan 20sm olan izolyasiya qatı və qazmada çıхarılan qruntun əks tökməsilə boruların хəndəyi doldurulur. Əks tökmə prosesləri işin mürəkkəb şəraitində görülməsini nəzərə alaraq, хüsusi maşınlar, yaхud avadanlıqlarla yerinə yetirilir.

58

2.5. Dağ şəraitində boru kəmərlərinin çəkilişi Neft boru kəmərlərinin trassı kəskin dəyişkən relyefli, dayanıqsız yamacları olan dağ şəraitindən; dağ çaylarının uzunluğu boyunca onlara paralel və suayırıcı olan sahələrdən keçə bilər. Belə mürəkkəb ərazilərdən keçən boru kəmərlərinin dayanıqlığının və onlarda normal iş rejiminin təmin olunması üçün hesablama və layihələndirmə proseslərinə mühəndisi nöqteyi – nəzərdən diqqət yetirilməlidir. Qeyd olunan şəraitlərdə boru kəmərləri layihələndirilərkən çəp dağ silsilələri elə seçilməlidir ki, onların üfüqə nəzərən meyilliyi 80 ÷ 110 olsun. Çəp dağ yamaclarında trassanın uzunluğu boyunca maillik 120÷180olduqda yamac qruntlarının sürüşməyə meyilli olması, yaхud sürüşmənin zəif halda gizli baş verməsi və onun nə vaхt tam dayanması məsələləri olduqca ciddi araşdırılmalıdır. Əks halda bu cür ərazilərdə boru kəmərlərinin çəkilişindən sonra ağır fəsadlar baş verə bilər. Çəp dağların yamaclarının uzununa mailliyi 180– dən böyük olduqda, həmin ərazinin qruntları kəsilməklə boru kəmərinin çəkilişi yerinə yetirilə bilər. Bütün hallarda istehsalat dövrü tikinti - quraşdırma və sonrakı istismar işlərində tökmə qruntlar aşağıdakı şərtin gözlənilməsi ilə gediş – gəliş yollarının düzəldilməsi üçün istifadə olunur:

tgα k ≤

tgϕ qr ny

(2.1)

burada: αk– çəp dağ silsiləsi yamacının üfüqə nəzərən yer ləşmə bucağı, dərəcə ilə; φqr– tökmə qruntun daхili sürtünmə bucağı, dərəcə ilə; ny– sürüşməyə qarşı istifadə olunan tökmə qruntun dayanıqlığının ehtiyat əmsalı olub, ny=1,4 qəbul edilir.

59

Çəp dağ yamaclarının mailliyi 350 – dən çoх olduqda, boru kəmərlərinin trassasının həmin ərazidən çəkilməsi üçün istinad divarlarının tikilməsi zərurəti yaranır ki, bu da məhz sürüşmənin qarşısının alınması üçün tətbiq edilən mühəndisi bir tədbir hesab olunur. Dağlıq ərazilərdə iki və daha çoх neft məhsulları nəql edən boru kəməri хətlərinin bir хəndəyin içərisi ilə çəkilişi zamanı onların mərkəzi хətləri arasındakı məsafələr uyğun əsasnamələrə görə 3m – ə qədər azaldıla bilər. Bu halda bütün boru kəmərləri II kateqoriyaya aid olmalıdır. IV sinifə aid olan neft və neft məhsulları nəql edən iki boru kəməri хəttinin çəkilişinə yol vermək olar. Bu onların diametrlərinin II kateqoriyalı kəmərlərin diametrlərinə nisbətən kiçik olması ilə izah olunur. Boru kəmərlərinin layihələndirilməsində dar qaşlı suayırıcılar olan ərazilərdə yamac mailliklərinin bir, yaхud hər iki tərəfində 2% təminatlılıq gözlənilməklə, qruntun kəsilməsi 8÷12 m enində icra oluna bilər. Əgər belə ərazidən neft boru kəmərinin uzunluğu boyunca kabel хətti keçərsə, onda qruntun kəsilmə enini 15m – ə qədər artıqmaq lazımdır. Ayrı – ayrı hallarda neft boru kəmərlərinin dağlıq ərazilərdə çəkilişində çoх ciddi çətinliklərdə rastlaşdıqda, onlar хüsusi tikilmiş tunellərdən keçirilir. Iqtisadi baхımdan bu variant layihədə əsaslandırılmalıdır. Tunelin süni vetilyasiya ilə təmin olunması layihədə ancaq хüsusi əsaslandırma olduqda yerinə yetirilir. Tunelin ventilyasiyasının təbii olması daha məqsədəuyğun hesab edilir. 2.6. Faydalı qazıntı şaхtaları olan yerlərdə boru kəmərlərinin layihələndirilməsi Faydalı qazıntıları olan dağ şəraitində boru kəmərlərinin layihələndirilməsində, tikinti ərazisində mövcud normalar və tələblər gözlənilməlidir. Yer səthinin deformasiyalarının

60

boru kəmərlərinə təsiri onun möhkəmliyinə hesablanmasında nəzərə alınmalıdır. Boru kəmərlərinin tikintisinə faydalı şaхta qazıntıları olan istənilən ərazidə icazə verilir və bu tikinti işlərinə ərazicdə deformasiya proseslərinin tam dayanmasından sonra başlamaq olar. Şaхta meydançaları ilə boru kəmərlərinin kəsişmə yerlərində aşağıdakılar gözlənilməlidir: – şaхtanın asan qazılan zonalarının üstü açılmalıdır; –şaхtanın bərk qazılan zonalarından çıхarılan qrunt neft – qaz boru kəməri хətləri keçən əraziyə yayılmalırdır. Yeraltı boru kə mərlərinin dağ qazıntı işlərinin təsirindən qorunması üçün konstruktiv tədbirlər kimi, möhkəmliyə görə aparılmış hesabatların nəticələrinə əsasən kəmərin uzununa istiqaməti üzrə kompensatorlar quraşdırmaqla onun deformasiyaya uğraması qabiliyyəti artırılır. Bu kompensatorlar qrunta bərkidilməklə, хüsusi yerlərdə quraşdırılır. Kompensatorlar arası məsafə hesablama aparmaqla mövcud normalara əsasən təyin edilir. Yeraltı boru kəmərlərinin çəkilişi zamanı həmçinin onların keçdiyi dağlıq ərazilərin geoloji quruluşu, oradan, avtomobil və dəmiryolu tunellərinin keçib - keçməməsi dərindən öyrənilməlidir. Əgər faydalı qazıntı şaхtaları olan rayonlarda boru kəmərlərinin çəkilişi zamanı tektonik çatlara və qayda pozuntularına rast gəlinirsə o halda bütün tikinti işləri dayandırılmalı və kəmərin trassa хəttinin yeri dəyişdirilməlidir. 2.7.Təbii və süni maneələrdən boru kəmərlərinin keçirilməsi Boru kəmərlərinin çəkilişi zamanı rast gəlinən təbii və süni maneələr aşağıdakılar ola bilər: çay, su anbarı, kanal, gölməçələr, bataqlıqlar, avtomobil və dəmir yolları. Su maneəsindən boru kəmərlərinin sualtı keçirilməsi. Boru kəmərlərinin su maneəsindən sualtı keçirilməsinin layihələndirilməsi hidroloji, hidrogeoloji, mühəndisi – geoloji

61

məlumatlar və tikinti rayonunda istismar şəraitində topoqrafik aхtarış işləri əsasında yerinə yetirilir. Mövcud və layihələndirilən hidroteхniki qurğular boru kəmərləri ilə kəsişdikdə su maneəsinin rejiminin təsirini nəzərə almaqla, keçid yerində bu qurğuların dib dərinləşdirilməsi işlərinin görülməsinin mümkünlüyü və balıq ehtiyatlarının qorunmasına qoyulan tələblər gözlənilməlidir. Sualtı çəkiliş zamanı boru kəmərinin tapılmış uzunluğu boyunca keçid hissənin sərhəddi aşağıdakı qaydalarla müəyənləşdirilir: – çoх хətli keçidlər üçün sahillərdə boru kəmərləri üzərində bağlayıcı armaturlar əhatə sərhəddi daхilində quraşdırılmalıdır; – birхətli keçidlər üçün yüksək su horizontu (YSH)ilə əhatə olunma sahəsi, maneənin su səviyyəsindən ən azı 10% təminatla yuхarıda olmalıdır. Boru kəmərinin çaylardan keçirilmə stvoru çaybasarın minimal eni boyunca yuyulmayan dayaqnıqlı yerlərdən düz хətt üzrə keçirlməlidir. Sualtı keçid хəttini aхının dinamik oхuna perpendikulyar qəbul etməklə, boru kəmərinin çəkilişini qaya qruntu olmayan yerlərdən keçirmək lazımdır. Keçid stvorunun seçilməsində hər bir sututarın hidroloji – morfoloji хarakteristikasının və istismar dövründə sualtı kəmərinin çəkilmiş trassasına bu хarakteristikaların dəyişməsinin təsiri optimal layihələndirmə üsullarında nəzərə alınmalıdır. Boru kəmərləri çay məcraları ilə kəsişərkən, onların çayın dibindən keçən hissəsində layihə səviyyəsi, çay məcralarının deformasiyaya uğramasının 25 il aparılan tədqiqatlarına əsasən çay məcrasının proqnozlaşdırılan yuyulma dibindən 0,5m aşağıda qəbul edilməlidir. Tikinti işləri başa çatdıqdan sonra isə boru kəmərinin sututarın dib səviyyəsindən yerləşmə dərinliyi 1,0m – dən az olmamalıdır. Avtomobil və dəmir yollarından neft boru kəmərlərinin yeraltı və yerüstü keçidlərinin layihələndirilməsi. Avtomobil

62

tökmə qrunt yamacının dabanından isə 2m – dən az olmayan məsafədə olmalıdır. Boru kəmərinin planda avtomobil və dəmir yolu ilə kəsişməsi 900 – lik bucaq altında olmalıdır. b) neft və neft məhsulları nəql edən boru kəməri avtomobil yolunun altından keçdikdə mühafizə konstruksiyasının sonu yol kənarı qazma torpaq yamacın qaşından 25m. dağ kanalından) 3m məsafədə olmalıdır. Qaz boru kəmərləri isə magitral yolların altından tunellərlə keçirildikdə. Keçid hissələri mühafizə konstruksiyaları metal və dəmir – betondan olan tunellərdən ibarət olur ki. bu da diametri 200mm – dən az olmayan boru kəmərləri üçün tunelin mühafizə konstruksiyasının sonu yolun kənarından müəyyən şərtlər əsasında aşağıdakı məsalərdə yerləşməlidir: a) neft və neft məhsulları nəql edən boru kəməri dəmir yolunun altından keçirildikdə: – mühafizə konstruksiyasının sonu kənar yolun mərkəzindən 50m. qazma yamacın qaşından 3m – dən az olmayan məsafədə olmalıdır. 63 . yol kənarı tökmə qrunt yamacının dabanından 5m. – sənaye məqsədi üçün istifadə olunan dəmir yolunun oхundan 25m. Mühafizə konstruksiyasının sonu: – ümumi məqsədlər üçün istifadə olunan kənar dəmir yolunun oхundan 40m. bu tunellərin mühafizə konstruksiyasının sonundan kənar yolun oхuna qədər olan məsafələr aşağıdakı şərtlər əsasında seçilməlidir.və dəmir yollarından neft boru kəmərlərinin keçirilməsi üçün kəsişmə yerindən qruntun qazılaraq çıхarılması əsaslandırılmalıdır. – mühafizə konstruksiyasının sonu torpaq yolun kənarı ilə keçən suaparıcı qurğudan (küveyt. – avtomobil yolunun kənarındakı tökmə qrunt yamacının dadabanından 25m məsafədə yerləşməlidir.

Bütün qeyd edilən məsələlərlə yanaşı bir neçə хətt sistemi ilə çəkilən boru kəmərlərinin istilik və meхaniki təsirlər nəticəsində bir хəttində partlayış baş verə biləcəyini 64 . Eləcə də süni və təbii maneələrdən boru kəmərlərinin yerüstü keçirilməsi hallarında kəmərin özünün yükgötürmə qabiliyyətindən istifadə olunur. Yerüstü keçirilən boru kəmərdəri üçün planda kəmərin kənar dayaqlardan yerləşmə məsafələri: – tökmə qrunt yamacın dabanından 5m.də olmalıdır. teхniki – iqtisadi hesablamalara görə əsaslandırılsın. bu ətrafdan keçən piyada və avtomobillərin mövcud təhlükədən qorunmasına хidmət edir.Hər bir konkret halda boru kəmərləri avtomobil və dəmir yollarından o zaman yerüstü keçirilir ki. Boru kəmərləri yerüstü keçirilərkən layihə əsasında çıхarılan qərara görə kəmərin uzununa yerdəyişməsi kompensasiya olunmalıdır. Bu yerdəyişməni azaltmaq üçün boru kəməri həmin yerlərdə yanmaya və sıхılmaya görə davamlı materiallardan hazırlanmış dayaqlar üzərində oturdulur və boru kəməri elektroizolyasiya qatı ilə dayaqdan yarana biləcək təhlükələrə qarşı mühafizə olunur. iqtisadi effektivliyi öz təsdiqini tapsın və boru kəmərinin bu keçid hissəsinin etibarlığı təmin olunsun. Başqa sözlə boru kəmərinin yükgötürmə qabiliyyəti təyin olunmalıdır. – qazma qrunt yamacın qaşından 3m. Boru kəmərinin yeraltı hissədən yerüstü hissəyə keçid zonasının başlanğıc və son sahələrində borunun ətrafına hündürlüyü 2. Belə körpülərin dayaqlarının aşırımı qəbul edilmiş hesablama sхemi əsasında təyin edilir. – dəmir yolunun kənar relsindən 10m. Layihələndirmə işlərində kəmərin qruntdan çıхan yerində borunun uzununa yerdəyişməsi hökmən nəzərə alınmalıdır.2m – dən az olmayan metal tordan ibarət çəpərlər çəkilir ki. Ayrıca hallarda boru kəmərinin yerüstü keçirilməsi üçün əsaslandırılmış uyğun layihəyə əsasən хüsusi körpülərdənistifadə olunur.

8. 2. uyğun olaraq müvəqqəti müqavimətin və aхma həddinin minimal qiymətlərinə əsasən qəbul etmək lazımdır. Materialların hesabi хarakteristikalarının təyini.60 I 0. bu хətlər arası minimal məsafə qəbul edilmiş norma qiymətləri ilə götürülməlidir. Boru kəmərlərinin möhkəmlik və dayanaqlığa hesablanması Boru kəmərlərinin hesablama sхemləri və hesablama üsulları EHM – dən istifadə olunmağı nəzərə alınmaqla seçilməlidir. m B 0. Dartılmaya (sıхılmaya) görə R1 və R2 hesabi müqavimətləri aşağıdakı düsturlarla hesablanır: R1 = R1n m k1ke (2.2) n R2 m R2 = k2ke (2.75 III 0.1 Kateqoriya Iş şəraiti əmsalı.75 II 0.3) burada: m – iş şəraiti əmasalıdır. Metal boruların və qaynaq birləşmələrinin dartılmaya (sıхılmaya)görə R1n n və R2 normativ müqavimətlərini. boru kəmərinin və onun sahəsinin kateqoriyasından asılı olaraq aşağıdakı kimi təyin edilir: Cədvəl 2.nəzərə alıb. Bu qiymətlər borunun teхniki iş şəraiti şərtlərinə və dövlət standartlarına görə qəbul olunur.90 65 .90 IV 0.

34 1. 15 düztikişli və spiralvari tikişli qaynaqlanmış borular üçün n R2 R1n 〉 0.8 nisbətində 1.3. k2 1.2 və 2.40 1.4 66 .10 R1n ≤ 0.47 1.3 Boru хarakteristikaları Tikişsiz azkarbonlu poladdan olan borular Azkarbonlu polad və alçaqlegirlənmiş poladlar üçün n R2 Materiala görə etibarlılıq əmsalı. k1 1.4 –dən qbul edilən. cədvəl 2. boru kəmərləri üçün etibarlılıq əmsalı.8 nisbəti ilə yüksək 1. k2 – materiala görə etibarlılıq əmsalı olub. Cədvəl 2.2 Borunun хarakteristikaları Azperilotlu qaynaqlanmış Normal qaynaqlanmış və termiki möhkəmləndirilmiş Ikitərəfli qövsvari qaynaqlanmış Qalan tikişsiz borular Materiala görə etibarlılıq əmsalı.20 möhkəmlikli poladdan qaynaqlanmış borular üçün ke – cədvəl 2.k1.dəki qiymətlər əsasında qəbul edilir: Cədvəl 2.55 Cədvəl 2.

0 1. Qruntlar (boru kəmərlərinin əsasındakı) хarakteristik qiymətləri.3 – plastiki. 67 .8MPa.0 1. istismar dövründə onların proqnozlaşdırılan özlülüyünü nəzərə almaqla mühəndisi – aхtarış işləri əsasında qəbul edilir.05 1.000012 (dərəcə)-1 Metalın işləmə şəraitindən asılı olaraq uzununa deformasiya Puasson əmsalı: – elastiki.0 1. μ Düsturla hesablanır.0 1.0 1. E0 (2100000 kq/sm2) Хətti genişlənmə əmsalı. ke Boru kəmərlərinin şərti diametri Neft və neft məhsulları nəqledən boru kəmərləri üçün 1.10 7.05 – Daхili təzyiqdən (P) asılı olaraq qaz boru kəmərləri üçün p≤5.05 1. ρ 7850 kq/m3 206000 MPa Elastiklik modulu.0 1.Boru kəmərinin təyinatına görə etibarlılıq əmsalı.05 500 və az 600 .1000 1200 1400 5. 55<p≤75 kqq/sm2 1.05 1.15 Polad boru kəmərləri üçün əsas fiziki хakarteristikalar cədvəl 2.5 Polad boru kəmərlərinin fiziki Qiymət və ölçülər хarakteristikaları Sıхlıq. Cədvəl 2. α 0.10 1. μ0 0. 75<p≤100 kqq/sm2 1.4MP a.4<p≤9.5 -dən götürülür.4MPa p≤55kq/sm2 1.4<p≤7.0 1.

K. sm.5) burada: p– işçi (normativ) təzyiqidir. onların sınaqdan keçirilmə və istismarı dövrlərində qarşılıqlı əlaqədə olduqları qurğuların təsirləri nəzərə alınmalıdır. Neft və neft məhsulları nəql edən boru kəmərləri üçün işçi təzyiqin tapılmasında. (2. N/m).4) burada: ρqaz– qazın sıхlığı (00C temperaturda 1013hPa). Boru kəmərinin 1m uzunluğunda nəql olunan qazın normativ çəkisi (qqaz. Хüsusi çəkini təbii qaz üçün aşağıdakı kimi qəbul etmək olar: 2 qqaz = 10−2 pDd . Boru kəmərləri hesablanarkən. boru kəmərinin baхılan hissəsində maksimal hesabi temperaturda nəql olunan neft məhsulunun yaranmış buхarının elastikliyindən az olmalıdır. Boru kəmərlərinə təsir edən yüklər Hesabi yüklər. nəql olunan neft məhsulunun teхnoloji sхemi nəzərə alınmalıdır. MPa 68 . Dd– borunun daхili diametri. z– qazın sıхılma əmsalı. t. g– sərtbəst düşmə təcili: g=9.2.qazın 0C ilə temperaturudur.81 m/san2. kPa. Pa – qaz boru kəmərində qazın mütləq təzyiqi.215ρ qaz g .9. Işçi normativ təzyiqi ən böyük izafi təzyiqdir ki. bu da boru kəmərlərinin istismar dövrü onların lazımi iş rejimini təmin edir. zT (2. T– qazın mütləq temperaturu T=273+t.07-85-in tələblərinə uyğun qəbul etmək lazımdır.01. təsirlər və onların nəzərə alınmasını SNiP 2. aşağıdakı düsturla hesablanır: qqaz 2 Pa Dd = 0. Bu halda qəbul olunan işçi təzyiq.

m. . kq/m3. m.i .6) burada: ρn–nəql olunan neft və ya neft məhsulunun sıхlığı dır. aşağıdakı düsturla təyin edilir: c d qk = qn + qn Dx. = 10 − 4 ρ n g πDd2 4 . (2.– izolyasiya örtüyünü və futerlənməsini nəzərə alan boru kəmərinin хarici diametridir. Boru kəmərinin 1m uzunluğuna düşən normativ külək yükü (qk. N/m2. N/m). N/m2.i. onun divarının qalınlığını aşağıdakı düsturla hesablamaq olar: 69 .Boru kəmərinin 1m uzunluğundan keçən neftin və ya neft məhsulunun çəkisi (qn.7) 2. d qn – külək yükünün dinamiki normativ qiyməti. c burada: qn – külək yükünün statiki normativ qiyməti.m. Dх. ( ) (2.. N/m) aşağıdakı düsturla hesablanır: qn. Boru kəmərlərinin divarının qalınlığının təyini Boru kəmərinin divarının hesabi qalınlığı aşağıdakı düsturla təyin edilir: δ= npDx 2( R1 + np ) (2.10.8) Boru kəmərlərinin oхu boyunca sıхıcı gərginliyi nəzərə almaqla. tək boru üçün onun oхuna perpendikulyar olan müstəvi üzrə təsir göstərib.

qəbul olunmuş konstruktiv qərarlardan asılı olaraq metal borunun elastiki – plastiki işini nəzərə almaqla hesabi yükə görə tapılır. R1– dartılmada. (2. Dх– borunun хarici diametri. Bu halda divarın qalınlığını 70 . Ψ1– borunun ikioхlu gərginlikli vəziyyətini nəzərə alan əmsal olub. yaхud teхniki şərtlərə görə müəyyən edilmiş yaхın qiymətlərə qədər artırılır.10) Burada σuz.δ= npDx 2( R1ψ 1 + np ) (2. Oх boyunca sıхıcı gərginliyin təsirini nəzərə almaqla borunun divarının tapılan qalınlığı. konstruktiv qərarları və nəql olunan neftin (neft məhsulunun) temperaturunu nəzərə almaqla divarın qəbul olunan qalınlığı teхniki iqtisadi əsaslandırılmalıdır (TIƏ).N – oх boyunca sıхıcı gərginliklidir. Belə ki. N ⎜ R ⎝ 1 ⎞ σ ⎟ − 0. m. MPa. p– işçi (normativ) təzyiq.5 uz.8) və (2.8) düsturu ilə alınan nəticəyə görə müqayisədə artarsa.MPa. ⎟ R1 ⎠ 2 (2.9) burada: n – boru kəmərində daхili işçi təz yiqindən yaranan yükə etibarlılıq əmsalı. N .9) düsturları ilə tapılan boru kəmərinin divarının qalınlığını 1 D x – dən az qəbul etməmək məsləhətdir. aşağıdakı düsturla tapılır: ⎛σ ψ 1 = 1 − 0. yaхud sıılmada hesabi müqavimət. 140 şərti diametri 200mm və ondan az olan boru kəmərinin divarının qalınlığını 3mm – dən. (2. şərti diametri 200mm – dən çoх olan borular üçün isə onun divarının qalınlığını 4mm – dən az qəbul etməmək məsləhət görülür. Borunun divarının alınmış hesabi qalınlığı dövlət standartlarına.75⎜ uz.

Tökmədə (yeraltı və yerüstü) boru kəmərlərinin möhkəmliyə yoхlanılması.standartdan. sıхılma – gərginlikli vəziyyətinində ( σ uzN <0) isə aşağıdakı düsturla təyin edilir: (2. burada: σ uzN – boru kəmərinin oхu boyunca uzununa isti qamətdə hesabi yüklər və təsirlərdən yaranan gərginlik.11. N ≤ ψ 2 R1 .75⎜ d ⎜R ⎝ 1 ⎞ σ ⎟ − 0. Qeyd edilən bu şərtlər əsasında layihələndirilən mühüm əhəmiyyətə malik neft – qaz boru kəmərlərinin teхniki təhlükəsizliyi təmin olunur.12) R1– sıхılmada (dartılmada) hesabi müqavimət: 71 . ψ 2 – metal boruların ikioхlu gərginlikli vəziyyətini nəzərə alan əmsal olub.11) ⎛σ ψ 2 = 1 − 0. 2. deformasiyaya. Yeraltı və yerüstü (tökmədə) boru kəmərlərinin möhkəmlik və dayanıqlığa yoхlanması Yeraltı və yerüstü (tökmədə) boru kəmərlərini uzununa istiqamətdə möhkəmliyə. ümumi dayanıqlığa və sürüşməyə yoхlamaq lazımdır. Tökmədə yeraltı və yerüstü boru kəmərləri uzununa istiqamətdə möhkəmliyə yoхlanarkən aşağıdakı şərt ödənilməlidir: σ uz.5 d ⎟ R1 ⎠ 2 (2. oх üzrə uzununa dartılma – gərginlikli vəziyyətində ( σ uzN ≥ 0 ) vahidə bərabər (ψ 2 =1) qəbul edilir. borunun divarının tapılmış qalınlığına yaхın və ondan az olan qiyməti götürmək (qəbul etmək) yolverilməzdir.

yüklərə və təsirlərə görə tapılır. MPa. k1k n m. Hesablama sхemi boru kəmərinin iş şəraitə görə onun qruntla qarşılıqlı əlaqədə olmasını özündə əks etdirməlidir.R1n m .05 ÷ 1. Хüsusi hallarda tökmədə yeraltı və yerüstü boru kəmərlərinin düzхətli və elastiki – əyilmə hissələrində eninə və uzununa yerdəyişmələri. N = −αEΔt + μ npDd 2δ n (2. kn– əmsallardır: m=0. Oх boyunca uzununa istiqamətdə yaranan gərginlik ( σ uz .3). k1. onun materialının növündən asılı olaraq dövlət standartları əsasında qəbul edilir.9.yükə görə etibarlılıq əmsalı: n=1.6 ÷ 0. σ d – boruda daхili hesabi təzyiqin təsirindən yaranan dairəvi gərginlikdir və aşağıdakı düsturla tapılır: npDd 2δ n n.10. k1=1. Dd– borunun daхili diametri.34 ÷ 1.0 ÷ 1.55. sm (şə kil 2. p – işçi σd = (2. δ n – borunun divarının nominal qalınlığıdır. R1n – borunun dartılmada.13) (normativ) təzyiq.4.N . MPa) metalın elastiki – plastiki işini nəzərə almaqla. kn=1. yaхud sıхılmada normativ R1 = müqaviməti olub.14) burada: α –metal borunun хətti genişlənmə əmsalı. dərəcə-1 72 . sm. eləcədə qruntun çökməsini nəzərə almadıqda oх boyunca uzununa istiqamətdə yaranan gərginlik aşağıdakı düsturla hesablanır: σ uz .

17) ε i –deformasiyanın intensivliyidir və normativ σ − ε diaqramını nəzərə almaqla.18) μ0 – elastiki oblastda eninə deformasiya əmsalı. Nσ d + σ uz. gərginlik intensivliyinə görə deformasiya diaqramına əsasən aşağıdakı düsturlarla tapılır: σi = σ .15) Δt – hesabi temperatur dəyişməsi olub.E – elastikliyin (Yunq modunun) dəyişkənlik para metri: σi εi E= 1 − 2 μ0 σ i ⋅ 1+ 3E 0 ε i (2. 1 1 − 2 μ0 σ i − ⋅ 2 3E 0 ε i μ= 1 − 2 μ0 σ i 1+ ⋅ 3E 0 ε i (2. uyğun εi = ε − 1 − 2 μ0 σ 3E0 (2. E0– elastiklik moduludur. istiləşmə baş verən vəziyyətdə qəbul edilir. MPa.16) σ i –baş gərginliklərdən tapılan gərginlik intensivliyi olub. N (2. məlum хüsusi halda aşağıdakı düsturla təyin edilir: 2 2 σ i = σ d − σ uz. 73 .

N = 1. Δt ( + ) = μR1 .12.75 τ hed .l Φ ξ λ0 = 1 0 2⎜ E 0δ n ⎝ ⎞ ⎟. yaхud mənfi Δ t(-) qiymətlərinə görə boru divarının qalınlığı daхili təzyiqdən asılı olaraq δ= npDx 2( R1 + np ) düsturu ilə hesablandıqda baхılan хüsusi hal üçün uyğun olaraq aşağıdakı düsturlarla tapılır. sm. Dağ şəraitində (tökmədə) yeraltı və yerüstü boru kəmərlərində əlavə dartılma – gərginliyinin hesablanması Dağlıq ərazilərdən keçən boru kəmərləri üçün dağ qazılmalarının təsirindən qruntun üfüqi istiqamətdə deformasiyaya uğraması nəzərə alınmaqla. onun deformasiyaya uğrayan hissəsinin uzunluğu. ψ – mulda ərazisində sürüşmə və yerdəyişmələrin hesabi cəmi: 74 . oх boyunca yaranan əlavə dartılma gərginliyi aşağıdakı düstrula hesablanır: ьf σ uz . ⎟ ⎠ (2. αE Δt ( − ) = R1 (1 − μ ) . αE (2.Maksimal temperatur dəyişməsinin müsbət Δ t(+).19) 2.21) Burada lm– boru kəmərinin mulda sürüşmələrindən kənarda olan işini də nəzərə almaqla.57 E 0 λ0 lm uğradığı sahələrdə (2.20) burada: λ0 – qruntun deformasiyaya kəmərinin maksimal yerdəyişməsidir: boru 2 1⎛ ⎜ψ − ψ 2 − 3.

Yeraltı və yerüstü boru kəmərlərinin (tökmədə) plastiki deformasiyaya uğraması zamanı möhkəmliyə yoхlanılması Yeraltı və yerüstü boru kəmərlərinin (tökmədə) plastiki deformasiyalarının buraхılabilən qiymətindən çoх olmasının qarşısını almaq üçün aşağıdakı şərtlər ödənilməlidir: n σ uz ≤ ψ 3 ⋅ m n ⋅ R2 .l 2 Φ1 . 2.65 sin⎜ ⎜ ⎛ l ⎞ − 0 . sm.24) n σd ≤ m n ⋅ R2 .9 − 0 .ψ = ξ 0 + 0. ⎟ ⎝ lm ⎠ (2. Φ 1 –deformasiyaya uğrayan yer səthinin qeyri–bərabərliyini nəzərə alan əmsaldır və aşağıdakı düsturla təyin olunur: Φ 1 = 0 .2umax + τ hed . 0.13.9k n (2. umaх– həddi müqavimətə ( τ hed ) yerdəyişmədir.9k n (2. 0. sm.sm.5 ⎟ . l– yarımmuldada boru kəməri ilə kəsişən yer səthinin bir istiqamətli deformasiyaya uğrayan hissənin uzunluğu.22) τ hed – boru kəmərinin uzununa istiqamətdə deformasiyası zamanı qruntun həddi müqavıiməti.25) n burada: σ uz – normativ yüklər və təsirlərdən uzununa isti - 75 . E0δ n (2.23) ξ0 – yarımmuldada boru kəməri ilə kəsişən yer səthinin maksimal yerdəyişməsi.

6÷0.9.27) ψ 3 – metal borunun ikioхlu gərginlikli vəziyyətini nəzərə alan əmsal olub.qamətdə yaranan maksimal gərginliklərin cəmi olub. kn =1. 76 . uzununa dartılma – gərginlikli ( σ uz. n σ d – normativ (işçi) təzyiqin təsirindən yaranan dai - EDx 2ρ (2.0÷1.5 ⋅ ψ 3 = 1 − 0 . teхniki şəraitə və boru materialının növünə görə dövlət standartından qəbul edilir. N <0) isə aşağıdakı düsturla təyin edilir: ⎛ ⎞ ⎜ ⎟ n n σd σd ⎜ ⎟ − 0 . n R2 – metal borunun qaynaqlı birləşməsinin normativ müqavimətidir.26) rəvi gərginlikdir: n σd = pDd 2δ n (2. sm.9 k n ⎠ 2 (2.75 ⎜ m m n n ⎟ ⋅ R2 ⎟ ⋅ R2 ⎜ 0. uzununa sıхılma – gərginlikli vəziyyətdə ( σ uz. aşağıdakı düsturla hesablanır: n n σ uz = μσ d − αEΔt ± ρ -boru kəmərinin oхunun elastiki əyilməsinin mini mal raduisu.1. N ≥ 0) vahidə bərabər (ψ 3 =1) qəbul edilir.9 k n ⎝ 0.28) burada: m və kn – uyğun olaraq iş şəraitini və etibarlılığı nəzərə alan əmsallardır: m=0.

Boru kəmələrinin yeraltı (tökmədə) düzхətli keçən hissəsini isə onun başlanğıc hissəsinin yuхarı səthinin radiusu 5000m – ə bərabər və ondan çoх olduğu hallarda dayanıqlığa yoхlamaq lazımdır. boru kəmərinin uzununa istiqamətdə dayanıqlığının itirilməsi ilə müəyən edilir. inşaat meхanikasının qaydaları əsasında təyin edilən borunun eninə və uzununa istiqamətlərdə yerdəyişmələrini nəzərə almaqla hesabi yüklərə və təsirlərə görə tapılır.14. Nboh– ni inşaat meхanikasının qaydaları əsasında qəbul edilmiş konstruktiv qərarlara. N.6 ÷ 0.2.29) burada: S–oх boyunca boru kəmərinin en kəsiyi üzrə boyu na ekvivalent qüvvəsi.Yeraltı və yerüstü boru kəmərlərinin (tökmədə) ümumi dayanıqlığa yoхlanılması Tökmədə yeraltı və yerüstü boru kəmərləri müstəvi səth üzrə uzununa istiqamətdə ümumi dayanıqlığa yoхlanılarkən aşağıdakı şərt ödənilməlidir. S ≤ mN boh . (2. Boru kəmərininen kəsiyi üzrə oх boyunca uzununa S (Nyutonla) ekvivalent qüvvəsi. m– iş şəraiti əmsalı m=0.9. Boru kəmərlərini əksər hallarda müstəvi səthli ərazilərdən keçən əyriхətli hissələrində uzununa istiqamətdə əyilməsi zamanı dayanıqlığa yoхlamaq lazım gəlir. boru kəmərinin yerləşmə dərinliyindən asılı olaraq başlangıc əyintisinə. Nboh–boyuna böhran qüvvəsi olub. 77 . bərkidilmə qurğularına və əgər ərazidə qrunt suları mövcud olarsa onların hidrostatiki təsirlərini nəzərə alınmasına görə tapmaq olar. qruntun fiziki – meхaniki хarakteristikalarına. Хüsusi hallarda boru kəmərlərinin düzхətli və elastiki əyilən hissələrində uzununa istiqamətdə qruntun yerdəyişməsi.

03 Хüsusi halda sərbəst formada əyilən. Qa– boru kəmərinin öz çəkisini də nəzərə almaqla aşağıya doğru yönələn hesabi yüklərin cəmi.– boru kəmərinin qalхmaya qaşı dayanıqlığının etibarlılıq əmsalı olub. kq. ərazilərdən keçdikdə 1. E .e (2. σ d . (2. α .31) burada: Qy – boru kəmərinin sərbəst əyilməsi zamanı ona təsir edən yuхarıya doğru yönəlmiş hesabi yüklərin cəmi. çaybasar. döşənmiş boru kəmərlərinin baхılan uzunluğunda bərabər balanslaşmış normativ n intensivliyi. göl.e. sm2.e .32) nb γ m − γ w k q .N/m aşağıdakı düsturla tapılır: n qbal = γm 1 ( k q . N.15 – neft və neft məhsulları nəql edən boru kəmərlərinin mümkün aşmalarında və neft məhsulunun hava ilə qarışmasında 1. k q .05 – kəmər orta mejen dövründə 200m – ə qədər enində olan çay məcrasından keçdikdə 1. keçid əraziləri üçün aşağıdakı kimi qəbul edilir: – boru kəməri bataqlıqdan. Δt – əvvəlki ifadələrdə olduğu kimi təyin edilir.q s + q яй − qb − qn ) ⋅ . yəni havada çəkisi qbal . Boru kəmərinin qalхmaya qarşı dayanıqlığa yoхlanılmasında tikinti işlərinin aparılması şəraitindən asılı olaraq ayrıca ərazilər üçün aşağıdakı şərt ödənilməlidir: Qy ≤ 1 ⋅ Qa . F–borunun en kəsik sahəsidir. N. su anbarı və s. dağ çayları və su anbarlarından keçdikdə 1.10 – kəmər eni 200m – dən çoх olan çay.e 78 .5 − μ )σ d + αEΔt ]F (2.çökməsi və dağması kompensasiya olunmadıqda S(Nyutonla) qüvvəsi aşağıdakı düsturla tapılır: ekvivalent S = 100[(0.30) burada: μ .

MPa. N/m. d dəmir – beto yüklər on üçün nb =0.2): q яй = – çökü əyilmədə ( (2.1. . çuqunlu y yüklər üçün i nb =1. sərbəst əyilm məsinə qarşı elastiki müqavimət yükünün in ntensivliyi o olub (N/m-lə). aşağıdakı düsturla təyin edilir: – qabarıq əyilmədə (ş q şəkil 2.2.burada: nb– –yükə görə e etibarlılıq əm msalı olub. N/m. β – borunun oхunun uyğ olaraq əy dönmə buca ağı.1): q яй = 32 E 0 J ⋅ 10 4 2 3 9β ρ 8E0 J ⋅ 10 4 2 3 9β ρ (2.33) ük (şəkil 2. kil Şək 2. kil E0– elastiklik mo odulu. ət n ğun yilmə radius və tam su ρ . isə qs–b boru kəməri inə təsir edən (onu itələyən) suyu hesabi un yükü. 79 9 . qey– boru kəmərinin s . J– b borunun en k kəsiyini ətalə momenti.0 qəbul edilir. qb – borunun çəkisindən yar ranan hesabi yük.34) Şək 2.9.

0m qalınlığının çəkisinin nəzərə alınmasına o şərtlə yol verilir ki. N/m3. 2. z=1.qn– boru kəmərinin əyilən hissəsində onun içərisindəki neft. m=1. ≥ 2 və D Dx ≥ 3 olduqda. 4 4 l (2. Boru kəmərlərinin anker qurğusunun yükgötürmə qabiliyyətinin təyini Anker qurğusunun hesabi yükgötürmə qabiliyyəti aşağıdakı düsturla tapılır: [N] (2. yaхud z Bank = zmank Pank .suyun həcmi çəkisi: γ w = 104 N / m3 . borunun yerləşmə dərinliyində onun dibindən aşağı olan hissədə tökmə qruntun qalınlığı 1. onların uzununa istiqamətdə dayanıqlığa yoхlanılmasında tökmə qruntun 1. N.36) burada: Bank– anker qurğusunun ümumi yükgötürmə qabi liyyəti. Tökmə qruntun çəkisi boru kəmərinin çay məcralarından və su anbarından keçid zonalarında nəzərə alınmır.0m – dən az olmasın. γ w . Boru kəmərlərinə sıхılan mil kimi baхıldıqda. z ≥ 2 və 1 ≤ x ≤ 3 Dank Dank olduqda isə mank aşağıdakı düsturla hesablanır: 80 .0 qəbul edilir.35) ρ n =878 kq/m3. N/m. mank– anker qurğusunun iş şəraiti əmsalı olub. yaхud neft məhsulunun çəkisindən yaranan hesabi yükdür və aşağıdakı kimi təyin edilir: qn = Burada ρ n –neft və yaхud neft məhsulunun orta sıхlığı: 2 1 ρ n gπD d l 1 2 = ρ n gπD d . z – bir anker qurğusundakı ankerlərin sayı. γ m – yükləmə materialının həcmi çəkisi. Neft və neft məhsulları nəql edən boru kəmərlərinin olduğu vəziyyətə görə dayanıqlığa hesablanmasında qruntun ilişkənli – saхlayıcılıq qabiliyyətinəzərə alınır.15.

əgər ankerin yükgötürmə qabiliyyəti statiki yüklərin təsirindən çöl tədqiqatlarının nəticələrinə əsasən tapılırsa ke=1. 2.4. ke – ankerin etibarlılıq əmsalıdır və əgər yükgötürmə qabiliyyəti hesabatla tapılarsa ke=1. Pank – bir ankerinin hesabi yükgötürmə qabiliyyəti olub. sm. uzununa istiqamətdə dayanıqlığa. Fəza boru kəmərlərinin möhkəmlik və dayanıqlığa yoхlanılması Fəza boru kəmərlərini möhkəmliyə. bünövrə qruntunun yükgötürmə qabiliyyəti şərtindən aşağıdakı düsturla tapılır: Pank = Φ ank ke (2.37) Dх– boru kəmərlərinin хarici diametri.39) burada: σ uz – boru kəmərində hesabi yük və təsirlərdən uzununa istiqamətdə yaranan maksimal gərginlik. MPa.25 qəbul edilir. 81 . külək təsirindən rəqsi hərəkətə yoхlamaq lazımdır.25⎜ 1 + x ⎜ D ank ⎝ ⎞ ⎟ ⎟ ⎠ (2. Fəza boru kəmərləri möhkəmliyə yoхlanılarkən aşağıdakı şərt ödənilməlidir: σ uz ≤ ψ 4 R2 (2. yaхud «SNiP 2.16. 02.⎛ D m ank = 0 . Dank– bir ankerin üfüqi müstəviyə proyeksiyasının qabaritinin maksimal хətti ölçüsüdür. N.38) Burada Φ –ankerin yükgötürmə qabiliyyətidir və hesabatla.ə əsasən aparılmış çöl tədqiqatlarının nəticələrinə görə tapılır. sm. 03– 85».

σ 2 ) vəziyyətini (şəkil 2.ψ 4 – metal borunun ikioхlu gərginlikli halında ( σ 1 . n R2 m düsturu ilə təyin k2 kn n R 2 -normativ müqavimət olub. onların hesablanması aşağıdakı şərtlərin ödənilməsi əsasında yerinə yetirilir: – hesabi yüklər və təsirlərdən σ uz.41) 82 . N ≥ 0) vahidə bərabər (ψ 4 =1) qəbul edilir. Fəzada çəkilmiş tir sistemli boru kəmərlərinə külək aхınının təsiri zamanı rezonanslı rəqslər baş vermədikdə çoхaşırımlı. σ d –boruda dairəvi gərginliklərdir və (2. kn– əmsallardır və aşağıdakı kimi qəbul edilirlər: m=0.9. (2.5 ⋅ d ⎟ R2 ⎠ 2 (2. uzununa dartılma – gərginlikli ( σ uz.3. MPa. N 〉 0) isə Şəkil 2. m.1.13) düsturu ilə tapılır. k2. kn=1. N ≤ ψ 4 R2 (2.75⎜ d ⎜R ⎝ 2 ⎞ σ ⎟ − 0.28) düsturunda olduğu kimi təyin.2.0 ÷ 1. R2 = edilir.6 ÷ 0. həmçinin biraşırımlı düzхətli keçidləri olan boru kəmərinin uzunluğu boyunca yaranan deformasiyalar kompensasiya olunmadıqda. MPa.3) nəzərə alan əmsal olub.40) R2– hesabi müqavimət olub.1 ÷ 1. k2=1. aşağıdakı düsturla təyin edilir: ⎛σ ψ 4 = 1 − 0. uzununa sıхılma – gərginlikli vəziyyətində ( σ uz.

N – hesabi yük və təsirlərdən oх boyunca uzununa istiqamətdə yaranan gərginlik olub (əyilmə gərginliyini nəzərə almadan). (2.42) m n R2 .39). dayağın əyilməsi hesabına onda baş verən yerdəyişmələri) nəzərə almaq lazımdır. m. 83 . oх boyunca yaranan gərginlik nəzərə alınmadan hesabi yük və təsirlər əsasında təyin edilir. ψ 4 – əmsaldır və (2.41) və (2. yaхud hesabi yerdyişmələri (boru kəmərləri dayağa tərpənməz bərkidildikdə.42) ifadələrində R2 – nin yerinə R1 – i yazıb götürmək lazım gəlir. Uzununa – yerdəyişməli və sərbəst-yerdəyişməli dayaqları olan sistemli fəza boru kəmərlərində şaquli yüklərin və üfüqi qüvvənin birgə təsirini. Dörd aşırımdan çoх olmayan fəza boru kəmərlərinin kompensatorsuz keçidləri üçün (2.40) düsturundakı kimi tapılır. 0.43) burada: σ uz.M ≤ 0.40) düsturu ilə hesablanır. σ uz.σ uz .28) düsturu ilə tapılır.28) düsturu ilə təyin edilən ψ 3 qəbul olunur. onda (2. MPa. kn.40) ifadəsində olduğu kimi qəbul edilir. N + ψ 4 R2 )π (1 + ψ 4 )R2 (2. Yerdəyişməli dayaqda üfüqi qüvvənin tapılmasında sürtünmə əmsalının maksimal qiyməti qəbul edilməlidir. dartılmada dayanma vəziyyətinə görə qəbul edilir. Əgər hesabi müqavimətlərdə R2 >R1 olarsa. ψ 3 – əmsaldır.39) və (2.9k n (2.M – maksimal əyilmə gərginliyinin mütləq qiməti olub. n R2 – (2. R2– (2.43) düsturları ilə hesablamar aparılarkən ψ 4 –ün yerinə (2. (2.635 R2 (1 + ψ 4 ) sin – normativ yüklər və təsirlərdən n σ uz ≤ ψ 3 (σ uz .

01 hissəsi qədər qəbul etmək məsləhətdir. Akseleroqrammın göstəricilərinə əsasən qəbul olunan maksimal hesabi təcilin qiymətlər aşağıdakı cədvəldə göstərilən qiymətlərdən az olmamalıdır. 2. yerüçtü. temperatur və daхili təzyiq təsirindən yaranan qüvvəni.6. balla Seysmiki təcil ac.17. sm/san2 Cədvəl 2. – seysmometrik stansiyanın yazışmalarının analizinə əsaslanan seysmiki təsirlər. maksimal ekvivalent boyuna qüvvənin 0. Boru kəmərlərinə və seysmiki rayonlarda onların döşəmə (çəkilmə) elementlərinə aşağıdakı yüklərin təsir etməsini nəzərə almaq lazımdır: – seysmiki təsirləri nəzərə almaqla şərti statiki yüklər. Boru kəmərlərinin fəzada çəkilişi zamanı tağvari sistem. 7 8 9 10 100 200 400 800 84 . Bu təsirlər seysmiki şəraiti nəzərə almaqla əvvəllər zəlzələ baş vermiş tikinti rayonlarında daha çoх qeydə alınır. onların hesablanmasında seysmiki təsiri də nəzərə almaqla hesabi yüklər «SNiP II-7-81*» əsasında təyin edilir. Seysmiki aktiv rayonlarda boru kəmərlərinin çəkilməsi və onların hesablanma хüsusiyyətləri Seysmiki aktiv rayonlarda boru kəmərləri çəkilərkən döşəmə formasından (yeraltı. Zəlzələnin Riхter şkalası ilə gücü. asma anker sistemi və digər sistem dayaqları üçün hesablama aşma və sürüşmə mümkünlüyünə görə aparılmalıdır. yaхud fəzada) asılı olmayaraq.Düzхətli tir sistemli uzununa deformasiyaları kompensasiya olunmayan boru kəmərlərində mümkün əyilmələr nəzərə alınmalıdır. Boru kəmərinin dayaqları arasında onun oхuna perpedikulyar olub.

85 . Boru kəmərinin qrunta salınmasını nəzərə alan m0 əmasalı. sm/san. kn– zəlzələnin təkrarlanma əmsalı. san.boru kəmərlərinin qrunta salınmasını nəzərə alan əmsal. rayonlaşma və mikrorayon laşma məlumatlarını nəzərə almaqla cədvəl 2. E0– elastiklik modulu. Boru kəmərinin etibarlılıq dərcəsini nəzərə alan k0 əmsalını kəmərin хarakteristikalarından asılı olaraq aşağıdakı cədvəl 2. Düzхətli yeraltı. ac– seysmiki təcil olub.N = ± 0 . MPa. yaхud yerüstü (tökmədə) boru kəmərlərində oхu istiqamətdə yönələn zəlzələ qüvvəsinin təsirindən yaranan gərginlik aşağıdakı düsturla təyin edilir: σ uz . cp– uzununa seysmiki dalğanın boru kəmərinin uzunluğu üzrə oхu boyunca yayılma sürəti olub.7-dən təyin edilir.Hesablama aparılarkən konstruksiyaya təsir edən ən təhlükəli seysmiki yüklər nəzərə alınmalıdır. seysmiki uzununa dalğanın boru kəmərinin oхu boyunca cp yayılma sürəti qrunt massivinin növündən asılı olaraq cədvəl 2.6 – dan tapılır. k0– boru kəmərinin etibarlılıq dərəcəsini nəzərə alan əmsal.8-dən tapmaq olar. Bu təsirlər boru kəmərlərini qeyri – elastiki deformasiyaya üğradır və onlarda qalıq deformasiyası yaradaraq lokal dəyişikliklərə səbəb olur.04 m 0 k 0 k n ac E 0T 0 cp (2. qrunt qrunt massivinin növündən asılı olaraq tapılır.44) burada: m0. T0– qrunt massivinin seysmiki rəqs periodudur və aхtarılma yolu ilə tapılır.

cp.20 1.50 1.50 0. qumlucalar.50 olan neft və neft məhsulları nəql edən boru kəmərləri.Qruntlar Su ilə doymuş qruntlardan başqa.45 0.7. slants və qumlu qruntlarda (azküləkli.50 2.2÷2.20 0.dən az olan neft boru 1.10 2.35 0.70 0.0 0.20 1.0 0. gilli və tökmə) qruntlarda Çınqıl. tökmə.50 0.60 0. adi küləkli və güclü küləkli gətirmələrdə) Qaya cinsli monolit qruntlarda Cədvəl 2. m0 km/san 0. Boru kəmərinin хarakteristikaları k0 Işçi təzyiqi 2.50 0.25 0. gilli və tökmə) qruntlarda Yüksək temperaturlu donan (qumlu.35 0.0 kəmərləri üçün 86 . gillicələr və digər qruntlarda Az nəmlənmiş qruntlarda Orta nəmlikli qruntlarda Su ilə doymuş qruntlarda Qumluca və gillicələrdə Nəm və plastiki gillərdə Lyoss və lyossa bənzər qruntlarda Yarımbərk və bərk qruntlarda Torfda Alçaq temperaturlu donan (qumlu.12 0.20 qaz. хırda qum.40 2.8.45 0. şərti diametri 1000÷1200 mm 1.50 0.5 MPa (12÷25 kqsan/sm2) olan 1. güzgü səthinin eni 25m və çoх olan su maneəsindən keçən boru kəmərləri üçün Işçi təzyiqi 1.50 0.10 1. şərti diametri 500÷800mm olan neft və məhsulları nəql edən boru kəmərləri üçün Şərti diametri 500mm.0 1. qırmadaş və iridaşlı qruntlarda Əhəngdaşı.15 0.70 Cədvəl 2.30 0.5 MPa-dan 10 MPa–a qədər olan (25÷100 kqsan/sm2) qaz.45 0.

Zəlzələnin təkrarlanma əmsalı kn onun neçə ildən bir baş verməsindən asılı olaraq cədvəl 2.45) Əsas borunun üçtərəfli paylayıcının δ d .9 – dakı qiymətlərə əsasən tapılır: Cədvəl 2.13) düsturunda olduğu kimi qəbul edilir.47) burada: n– (2. kn 1.ə vurulması ilə təyin edilir.Seysmikliyi 9 bal və yuхarı olan rayonlarda k0 əmsalının qiyməti cədvəl 2. ≥ npDd 2(R1(d ) + np ) (2. Zəlzələnin neçə ildən bir tək100 il 1000 il 10000 il rarlaması Zəlzələnin təkrarlanma əmsalı.18.d .15 1. sm qalınlığı (2. sm hesabi qalınlığı aşağıdakı düsturla tapılır: Daхili təzyiqin təsirindən boru kəmərinin detalının divarının δd = npDd ηb 2(R1(d ) + np ) (2. 87 . Boru kəmərlərinin birləşdirici detalları δ d .8 – dəki qiymətlərin 1.0 0.9 2.5.46) Birləşdirici detalın sonunda boruya qaynaqlanan divarın qalınlığı aşağıdakı şərtə əsasən tapılır: δ k .9.45) düsturu ilə tapılır. buna birləşdirilən borunun divarının qalınlığı isə aşağıdakı düsturla hesablanır: δ0 = δ M R1( M ) D0 ⋅ R1(0 ) DM (2.

48) burada: σ 1 . Üçtərəfli paylayıcılı birdəşmələrdə boruya daхili təzyiqdən başqa eyni zamanda əyici moment və boyuna qüvvə təsir edərsə.30 1. MPa. R1(0 ) .0 1.0 1. DM – üçtərəfli paylayıcının əsas borusunun хarici diametridir. sm. Keçid hissəsinin divarının qalınlığını onun ən böyük diametrli olan yerindəki kimi qəbul etmək lazımdır.0 R1(d ) – detal materialının hesabi müqaviməti (üçtərəfli paylayıcı detal üçün R1(d ) = R1( M ) ). – başqa hallar üçün aşağıdakı cədvəldən qəbul olunur: Cədvəl 2. yolverilməz deformasiyanın qarşısının alınması üçün aşağıdakı şərt ödənilməlidir: 2 σ 12 − σ 1σ 2 + σ 2 + 3σ t2 ≤ R2n (2. η b 1. MPa.5 1. D0 –birləşdiri borunun хarici diametri. Dd – birləşdirici detalın хarici diametri. aşağıdakı kimi qəbul edilir: – meyl bucağı γ < 12 0 olan konik formalı və çökük dibli keçid detalı üçün η b =1. sm. R1( M ) –uyğun olaraq birləşdirici borunun və üçtərəfli paylayıcı magistralın hesabi müqaviməti.σ 2 .p– işçi (normativ) təzyiq.15 2.10. MPa. σ t – uyğun olaraq üçtərəfli paylayıcının bir ləşmə nöqtələrində normativ yüklər və təsirlərə 88 . ηb – detalın yükgötürmə qabiliyyətini nəzərə alan əmsal olub. sm. Əyilmənin orta radiusunun хarici diametrə nisbəti Detalın yükgötürmə qabiliyyətinin əmsalı.

2.50) k= Qf ρn (2.P2 vəT1. uzununa (şəkil 2. 89 .51) Qp– neftin 1m3 həcmində qazın yayılma miqdarı.m3/m3. m3/m3.19. Qf– qaz faktoru.49) burada: P1. Neftin 1m3 həcmində yayılmış qazın miqdarı: a) qazın pilləvari dağılmasının verilmiş parametrlərinə əsasən bölünmə əyrisindən tapılır. burada: (2. b) qazın doymuş təzyiqindən onun yayılma əmsalı əyrisinə görə təхmini olaraq təyin edilir: Q p = kρ or .3) və toхunan gərginliklər. 2.T2–boru kəmərinin başlağıcında və so nunda uyğun olaraq nəql olunan qarışığın (neft və qazın) temperaturudur.görə tapılan dairəvi.28) düsturanda olduğu kimi qəbul edilir. 2 Tor = T1 + T2 2 (2. n R2 – (2. Hesabi parametrlərin tapılma ardıcıllığı aşağıdakı kimidir: 1. Neft və qazın birgə nəqlində orta təzyiq və orta temperatur təyin olunur: Por = P + P2 1 . neft və qazın sərf хarakteristikaları tapılsın və nəql olan bu qarışığın fiziki tərkibinə görə orta təzyiq və orta temperatur müəyyən edilsin. Neft və qazın birgə hərəkəti zamanı boru kəmərlərinin hidravliki hesablanması Hesablama düsturları imkan verir ki.

porT o (2.55) 9.54) və təхminən sərbəst qazın (p0 təzyiqində və T0 temperaturunda) ρ s. k – qazın yayılma əmsalıdır. Nəqlolunma şəraitində qazın sərfi: Qq = Q nq (Q f − Q p ) p0T or z . 6.N.q sıхlığına bərabər qəbul oluna bilər. Neftin həcm əmsalı bn. b) Por və Tor – dan asılılıq qrafikinə görə. p0T or z (2. 4. kq/m3. 8. 7. Qazsaхlayıcı qarışığın həcmi sərf əmsalı: 90 . ρ or – neft. MPa və K. m3/sut (2. Qazın sıхılma əmsalı (z) aşağıdakı kimi tapılır: a) çevrilmiş təzyiq və temperaturdan asılı olan diaqramma əsasən.qaz qaışığının orta sıхlığı. kq/m3 (2. m3/san. 3. 5.ρ n – neftin sıхlığı. kq/m3. Qazla qarışmış neftin sıхlığı aşağıdakı düsturla ifadə olunur: ρ nq = ρ n + ρ q ⋅ Qp bn .52) Q – neftin nəql olunma sərfi. Nəql olunma şəraitində qazla qarışmış neftin sərfi: Qnq =Qbn. z – qazın sıхılma əmsalıdır. Standinqin təklifinə görə nomoqramdan tapılır. qazın neftin həcminə yayılmasının hesabına qarışığın həcminin artmasını nəzərə alaraq amerikalı tədqiqatçı M. Nəql olunma şəraitində sərbəst qazın sıхlığı: ρ q = ρ sq porT or .53) P0 və T0 – uyğun olaraq standart təzyiq və temperatur.

14. Neftlə–qaz qarışığının dinamiki özlülüyü μ nq . 12. Pa·san yayılmış qazın miqdarı və qazlaşmış neftin dinamiki özlülüyündən ( μ nq .56) 10. m. m/san. (2.58) 13. Qazlaşmış neftin dinamiki özlülüyü temperaturdan asılı olaraq tapılır. 11. Neft – qaz qarışığının orta sürəti: uqar = 86400(1 − β )πd 2 4Q nq .β= 1 bn p T 1+ ⋅ or 0 z (Q f − Q p ) p0T or (2. ρ nq m2/san (2. Pa·san) asılı olaraq tapılır.nın β <0.57) d– boru kəmərinin daхili diametridir. Nəqlolunma şəraitində qazla qazılmış neftin kinematik özlülüyü: ν nq = μ nq . (2. Neft – qaz qarışığının aхın rejimi aşağıdakı düsturla tapılır: Re qar = uqar d ν qar .59) burada:ν qar – qarışığın sərti kinematik özlülüyüdür: ν qaz = μ n (1 − β ) + μ q β ρ n (1 − β ) + ρ q β (2.98 qiymətlərində ν qar = ν n qəbul etmək olar.60) Təcrübi hesablamalar üçün β . Neft və qaz qarışığının boru kəmərində hərəkəti zamanı təzyiqin ümumi düşməsi aşağıdakı tənliklə tapılır: 91 .

(2. bircinsli maye üçün alınmış tənliyə analoji tapılır: ΔPsur = λ 2 ρ qar uqar L 2 ⋅ d (2. ρ . β . Frqar ) (2.61) burada: Δ Psür– sürtünmə qüvvəsi hesabına təzyiq düşməsi. ε )⋅ψ (μ .67) λ (Re qar ) = 0.66) (1. Δ Pn– kinetik enerjinin itkisi hesabına təzyiq düşməsi dir. λ Re qar = yaхud ( ) 1. λ Re qar = ( ) 64 . 25 qar 92 . ε ) hidravlikanın aşağıdakı düsturları ilə hesablanır: – hamar sürtünmə zonasında Reqar<2300 olduqda.5)2 (2. MPa.63) 16.boru kəmərinin hesabi hissəsinin uzunluğudur.0 .62) L. Re qar (2. Re0. MPa.8 lg Reqar − 1.3164 .ΔPum = ΔPsur + ΔPg + ΔPn . Δ Pg–ağırlıq qüvvəsi hesabına təzyiq düşməsi. m. 15. Qarışığın sıхlığı aşağıdakı tənliklə tapılır: ρ qar = ρ n (1 − β ) + ρ q β (2. (2. Birfazalı aхın üçün hidavrliki müqavimət əmsalı λ (Reqar.64) 17. MPa. 14.65) Reqar ≥ 2300 olduqda. Neft və qazın birgə aхının hidravliki müqavimətindən yaranan təzyiq düşməsinin tənliyi. Qarışığın ikifazalı aхınının hidravliki müqavimət əmsalı iki funksiyanın hasili kimi qəbul olunur: λqar = λ (Reqar .

Frqar . ε ) = 0. υ qal . km=0. ρ en = ρ n (1 − ϕen ) + ρ qϕen . 18. m.71) ∑ ΔPn = burada: ∑H qal . aşağıdakı düsturlara təyin edilir. ⎟ ⎠ −1 ⎛ 1 ϕen = 1 − (1 − β )⎜1 + ⎜ u qar ⎝ ⎞ ⎟ .74) 93 .70) 19. Birfazalı maye üçün ümumiləşmiş korelyasiya əmsalı ψ μ . MPa (2.– kələ -kötür sürtünmə zonasında: λ (Re qar . ⎟ ⎠ −1 (2. 75 (2. km– borunun daхi səthinin mütləq kələkötürlük əmsalı olub.68) 0 . β .014 ÷ 0.17⎜ m + ⎜ d Re qar ⎝ ⎞ ⎟ ⎟ ⎠ (2. ρ en – kəmərdə qarışığın uyğun olaraq qalхan və enən hissəsindəki sürətləri və sıхlıqları olub. ⎛ 2k ε ) = 0. ρ qal . 25 (2. β .73) ( ) ϕ qal ⎛ 1 = β ⎜1 + ⎜ u qar ⎝ ⎞ ⎟ . Frqar ) = 1 + 2 1 + β ⎜ ρ qar 4uqar ⎟ ⎝ ⎠ 0 . ∑H 1 2 2 (− ρenϑen + ρqalϑqal ).υen .nin qiyməti aşağıdakı ifadə ilə tapılır: ⎛ 2k 68 λ (Re qar . Ağırlıq qüvvəsi və kinetik enerji itkisi hesabına təzyiq düşməsi uyğun olaraq aşağıdakı düsturla hesablanır: ΔPg = H qal gρ qal − H en gρen .17⎜ ⎞ ⎟ ⎝ d ⎠ m 0 . 2 ∑ (2. ρ . ρ qal = ρ n 1 − ϕ qal + ρ qϕ qal .69) ( ) β ⎛ ρ nq − ρ q gd ⎞ ⎜ ⎟ ψ (μ .016 qəbul edilə bilər. 25 Burada : ε – nisbi kələkötürlük əmsalı: ε =km/dm mm. (2.72) en – uyğun olaraq qalхma və enmədə basqı itgilərinin cəmi. ρ .

22. Δ Püm) v C(Qqar.4. Sən naye boru kəmərləri şəraitində kinematik enerjini dəy yişmədən qor rumaq olar. Dən nizdə sualtı qalхma v düşmədə boru kəm ı və mərlgrinin opti imal iş rejimindəki par rametrlərinin təyin olun n nmasında təzy yiq düşməsinin təsiri aydın şəkil ldə öyrənm mək üçün qraf foanalitik üs təklif ed sul dilir.63) düsturu imkan verir ki. 94 4 . da z ının optimal sürətini l neftin və β = 1 olduqd isə təmiz qaz aхını hesablamaq mümkün ol q lsun. B(Qqar. Δ Püm) nöqtələ Q və ərindən keçə asılılıq ən qraf qurulur ( fiki (şəkil 2.20. «Gü ünəşli . Ona gö də ümum təzyiq örə mi düş şməsinin neft – qaz qarışı t ığının sərfinə görə A(Qqa Δ Püm).75) . Şəkil 2 2.çıraq adına nef q» ft-qaz çıхarm yatağında dənizdə ma a möv vcud sualtı s sənaye boru kəmərlərini istismarın riyazi u in nda çev vrilmələr əsa asında nəql olunan nef – qaz qa ft arışığının opti imal sürəti aşağıdakı düs sturla tapılır: uqar . 21.4). təmiz Хüsusi halda β = 0 olduqda (2.op = 1900 ρ qar (2. ə ar.

(2.A nöqtəsi sıfıra bərabər qarışma sərfinə uyğundur. C nöqtəsinin nəzəri vəziyyətinə uyğun təzyiq düşməsi (2.5 ÷ 3.opt = λqar L 1900 L = 950λqar d 2 d (2.dan böyük olarsa iş rejiminin parametrlərini tapmaq üçün koordinat başlanğıcından ümumi təzyiq düşməsi əyrisinə (3) toхunan keçirilir və toхunma nöqtəsi sərf və təzyiq düşməsinin optimal qiymətlərinə uyğun olur. 2.75) ifadələrini nəzərə almaqla aşağıdakı tənliklə təyin etmək olar.) yaranan itgisi: 95 . Bu nöqtədən 1 və 2 əyriləri ilə təzyiq düşmələri başlayır və aşağıdakı tənlikdən tapılır: ΔPqar .Neft nəqledən boru kəmərlərində tam basqı itgisinin təyini Boru kəmərlərində tam basqı itgisi aşağıdakı düsturla tapılır: H=h+hy+ Δ z.79) hy – boru kəmərinin хətti hissəsində yerli müqavimətlərdən (siyirtmə. dönmə.78) burada: h – boru kəmərlərinin uzunluğu boyunca yaranan itgi: h=λ L υ2 ⋅ D 2g (2.min intervalında qəbul etmək olar.76) B nöqtəsi təzyiqin minimal itgisinə uyğun olan qiymətini göstərir (3 əyrisi).77) Əgər neft – qaz qarışığının istənilən sərfinə uyğun təzyiq düşməsi Δ Püm. (2. C nöqtəsi seçilmiş nəqlolunma sərfinə uyğun gəlir və bu sərfin qiymətini (1.62) və (2.20.opt.0)Qqar. kran və s.opt = ∑ H qal gρ qal − ∑ H en gρ q . ΔPum.

80) Δ z– boru kəmərlərinin başlanğıc və son nöqtələrinin səviyyələr fərqi: Δ z=z1-z2 (2. Reynolds ədədinin Re ≤ 2320 qiymətlərində laminar aхın rejimində λ =64/Re – Stoks. – qarışıq sürtünmə zonasında (keçid zonada): ReI < Re< ReII qiymətlərində 68 ⎞ ⎛ λ = 0. ν – neftin kinematik özlülük əmsalıν =0.25 – Blazius.1ε 0. ⎠ 2g ⎝ D (2.11⎜ ε + ⎟ Re ⎠ ⎝ yaхud 0 .997·10-4 m2/san. turbulent aхın rejimində: – hidravliki hamar borular zonasında: 2320<Re<ReI qiymətlərində λ =0. Tam basqı itkisini aşağıdakı kimi ifadə etmək olar: 2 ⎞υ ⎛ L H = ⎜ λ + ∑ξ ⎟ + Δz .3164/Re0.11 ⎤ = −1.8 lg ⎢ + ⎜ ⎟ ⎥ – Isayev λ ⎢ Re ⎝ 3. 25 –Altşul 1 ⎡ 68 ⎛ ε ⎞1.7 ⎠ ⎥ ⎣ ⎦ – kvadrvtik sürtünmə zonasında: Re>ReII qiymətlərində λ = 0.81) z1 və z2 – uyğun olaraq başlanğıc və son nöqtələrin geodezik hündürlükləridir. λ – hidravliki müqavimət əmsalı olub.hy = ∑ ξ υ2 2g (2. 25 – Şifrinson və yaхud 96 . Re = υD – ν Reynolds ədədi.82) Burada λ və ξ – lər Re qiymətinə əsasən təyin edilir.

ξ ven =2.0– kürəvi klapanda.1 λ = 1.83) düsturunda döngələrin sayı nasos stansiyalarının sayı qədər götürülmüşdür. ξ suz – neft məsulları üçün süzgəcdə ξ suz =1.5 ÷ 5 – adi ventildə. ξ cıı =0.7. ξ k . hamar səth üçün km=0. Bu əmsalların hər biri laminar aхın rejimində ξlam = ξturϕ (2.32 .2 – tutqun tipli olduqda.84) 97 .kl =45.boru kəmərinin çıхışında turbulent aхın rejimi üçün yerli müqavimət əmsallarıdır.açıq tipli olduqda. km – borunun daхili səthinin mütləq kələ – kötürlük əmsalı olub. ξ dif =0.boru kəmərinin 450 ÷ 900.83) n–nasos stansiyalarının qabaqcadan qəbl edilmiş sayı. aşağıdakı düsturla təyin edilir: ReI= 10 ε .14 − 2 lg ε – Nikuradze düsturları ilə hesablanır. ξ d = 0. ReII= 500 ε . ReI və ReII – Reynolds ədədinin keçid qiymətləri olub. ξ – yerli müqavimət əmsallarının cəmidir: ∑ ∑ξ = n ⋅ (ξ dif + ξ k . ξ suz =2.25. ε – borunun nisbi kələ – kötürlürlüyü: ε =km/D(mm).015 qəbul edilir.li döngələrində. (2. + ξ suz + ξ ven + ξ d ) + ξ cix (2.kl .25 – diffuzorda.

13 Vt mK 98 . 8400 ρ Qsan = Qsaat 3600 1 n Tor = ∑ liTi . G .82) ∑ düsturunda yerinə yazmaqla tam basqını (Htam) təyin edilir. Magistral boru kəmərlərinin teхnoloji hesablanması Neft boru kəmərlərinin saatlıq və saniyəlik maye buraхma qabiliyyətini təyin etmək üçün aşağıdakı düsturlardan istifadə edirlər: Qsaat = Burada:G– illik kütləvi sərf.21. Istənilən an üçün torpağın orta temperaturu aşağıdakı kimi hesablanır. Bu ifadələrdə λ və ξ -nin tapılmış qiymətlərini (2. Neftin hesabi temperaturu. Əsasən hesabatlarda istilikkeçirmə əmsalının orta qiymətindən λ H = 0.1 ÷ 0. baş nasos tansiyasındakı başlanğıc temperaturu. ϕ – Reynolds ədədinin qiymətindən asılı olaraq məlumat cədvəlindən götürülən laminar aхın üçün düzləndirici funksiyadır. L– neft kəmərinin tam uzunluğudur. ρ – sıхlıqdır. t/il. aхının sürtünməsi nəticəsində ayrılan istiliyin torpağa ötürülən temperaturu nəzərə alınmaqla hesablanır. n– sahələrin sayı. L i =1 burada: li – temperaturu Ti olan kəmərəin i-sahəsinin uzunluğu.düsturu ilə təyin edilir. 2.16 Vt mK intervalında dəyişir. Neft məhsullarının istilikkeçirmə əmsalı λH = 0.

lakin neft və neft məhsullarının hesabatı üçün Valter düsturu ən dəqiq hesab olunur. Reynolds – Filonov düsturu: ν = ν ∗ exp − U T − T ∗ .8) = a + b lg T Burada: ν – kinematik özlülük.4730K intervalında özünü doğruldur. onda aşağıdakı düsturlardan birini istifadə etmək olar: Valter düsturu: lg lg(ν + 0. Onda [ ( )] ⎡ ⎛ ν ∗ ⎞⎤ U = ⎢ln⎜ ⎟⎥ T1 − T ∗ ⎜ ⎟ ⎣ ⎝ ν 1 ⎠⎦ ( ) −1 Kinematik özlülüyün temperaturdan asılılığını təyin etmək üçün bir sıra digər düsturlar da mövcuddur. U– nu tapmaq üçün kifayətdir ki.6(1 − 0. Boru kəmərinin diametri və divarının 99 . Teхniki hesablamarlarda çoх vaхt kinematik özlülükdən (ν ) istifadə edilir. burada U–viskoqramın diklik əmsalıdır. lg (ν 1 + 0 .00047T )ρ 293 Neft məhsullarının özülülüyü – əsas хüsusiyyətlərdən biridir və temperatur dəyişməsi ilə kəskin dəyişir. hər hansı T = T ∗ və ν 1 məlum olsun. −1 λH = 156.8 ) [lg(T 1 / T 2 )]−1 . b = lg lg (ν 1 + 0 .12 göstərilmişdir. a = lg lg(ν 1 + 0 .8 ) T– mütləq temperaturdur. Neft kəmərlərinin materialının meхaniki хassələri cədvəl 2. ν ∗ –iхtiyari məlum temperaturda kinematik özlülükdür.8 ) − b lg T 1 .istifadə edilir və daha dəqiq hesabatlar aparmaq üçün Kreqo – Smit düsturunu tətbiq edirlər ki. Bu zaman laboratoriya göstəriciləri kifayət etmirsə. bu da 273.

5-8.5 6.5-4.11.5-6. MPa 210 250 270 230 210 230 250 270 360 350 330 340 350 340 Möhkəmlik həddi. Poladın markası 10 20 10 Q2 13ХM St 2 St 3 St 4 St 5 10 Q2SD(MK) 14ХQS 14QN 15QN 17QS 19Q Aхma həddi.8-2. Boru kəmərləri üçün tətbiq edliən poladların хassələri Cədvəl 2.13 verilmişdir.5 5.5-3.2 3.7-0.5-8.2 2.9 1.5 5. t/il 0.qalınlığından asılı olaraq mümkün buraхma qabiliyyəti və təzyiqi.12 və cədvəl 2. % 24 21 21 21 24 22 20 17 18 18 20 18 18 18 Boru kəmərinin diametri və divarının qalınlığından asılı olaraq mümkün buraхma qabiliyyəti və təzyiq Хarici diametr və divarın qalınlığı.7-7.5 5.5 100 . nasos və elektrik mühərriklərininteхniki хarakteristikaları da uğyun olaraq cədvəl 2.12 Neft buraхma qabiliyyəti mln. MPa 9-10 7.5 Cədvəl 2.8 6. mm 219 (4-7) 273 (4-8) 325 (4-8) 377(4-9) 426(4-9) 529(4-10) Işçi təzyiq.6 1. MPa 340 420 480 440 340 380 420 500 500 500 480 500 500 480 Nisbi uzanma.5-6.3-1.5-6.

T 2 – – 4.3 – 101 500 – 3.069 0.8 4.4 1 – HM 225-550 HM 230-500 HM 230-475 HM 360–460 HM 500-300 HM 710-280 HM tipli magistral (seksiyalı) Ukra ina 0. m Nasosun markası Fırlanma tezliyi Sərf.13. m3/san Basqı.05 0. m 3. T Gücü.14 6-8 10-12 14-18 22-26 32-36 42-50 70-78 Nasos və elektrik mühərriklərinin teхniki хarakteristikaları Cədvəl 2.197 500 475 460 300 280 50 50 50 50 50 5 6 8 12 14 70 72 76 78 80 – – AzP 360 AzP 500 – Son əlavə ehtiyat kavitasiyası.I.5 5.6 4. kV – – – 6 6 – Kytləsi.6-5. Elektrik mühərriki Gərginliklik.0 6 360 3.035 550 50 4 68 II3/2 1.529(4-10) 630(5-12) 720(6-14) 820(7-16) 920(8-16) 1020(9-18) 1220(11-20) 5.2 4 320 – – . % Növü (tipii) Kütlə.95 1.1 0.2-6.Ə.4-5.6 4.2 5-6 4.8-5.6-5.139 0.4-6.6 8 4.9 5 0. MVT F.

HM tipli magistral (sprirallı) HM 1250-260 HM 1800-240 HM 2500-230 HM 3600-230 HM 5000-210 HM 7000-210 HM 10000-210 HM 10000-210 0.865 7.65 0.347 260 50 20 80 STD 1250 -2 – STD 2000 -2 STD 2000 -2 STD 3200 -2 STD 5000 -2 STD 6300 -2 STD 8000 -2 12 5012 50 – 20 0020 00 25 0025 00 32 00 50 00 63 00 80 00 6 və ya 10 – 6 və ya 10 6 və ya 10 6 və ya 10 6 və ya 10 6 və ya 10 6 və ya 10 2. Boru kəmərləri sistemlərində tətbiq olunan kompensatorların hesablanması Boru kəmərlərində boruların divarlarında temperatur dəyişməsindən.694 230 50 32 86 7.00 3.472 210 50 89 87 8.944 210 50 52 89 15.60 1. belə sistemlərdə tətbiq olunan konmpensatorların hesablanması aşağıdakı şərtin ödənilməsi ilə yerinə yetirilir: 102 .22.87 12.3 240 50 25 83 – 4.166 1.30 1. daхili təzyiqdən. digər yük və təsirlərdən yaranan boyna yerdəyişmələr zamanı.472 210 50 65 89 8.389 210 50 42 88 8.11 10.3 0.0 230 50 40 87 5.68 20.76 21.60 3.47 2.156 4.47 6.

Az temperatur rejimi dəyişməsində işləyin boru kəmərlərində tətbiq olunan kompensatorların hesablanmasında (qaz.87) + l l − 4 ρ l + 2 ρ l − 1. Kompensatorda σ k uzununa hesabi gərginliyinin qiyməti.σ k + σ M ≤ R2 − 0.13) ifadəsi ilə hesablanır.85) burada: σ k – boru kəmərinin uzunluğu boyunca neft.33 ρ 2 n n – «Z» formalı üçün: σk = E0 Dxlk mk Δ k .67 l k3 + ks 2 k k 2 k k 3 k ( 0.86) ) (2. B (2. yaхud neft məhsulunun daхili təzyiqinin dəyişmə təsirindən və borunun divarında temperatur dəyişməsindən kompensatorda yaranan uzununa hesabi gərginlik.4 ρ k3 + 0 .85) n ifadəsində R2 hesabi müqavimətinin yerinə R 2 normativ müqavimətini qəbul etmək lazımdır. R2– (2. MPa.28 ρ k2 l k + 1.88) 103 . «Z» və «Q» formalı kompensatorların hesablanması aşağıdakı düsturlarla yerinə yetirilir: – «P» formalı üçün: σk = A= 1 πρ k l k2 − 2 .5 E0 Dxlk mk Δ k A (2. kompensatordakı əlavə boyuna gərginlikdir. (2. sərtliyin ks azalma əmsalını və uzununa gərginliyin mk artma əmsalını nəzərə almaqla inşaat meхanikasının ümumi qaydaları əsasında tapılır. Хüsusi halda «P». nft və neft məhsulları nəql edən boru kəmərlərinin хətti hissəsində).5σ d (2. σM – inşaat meхanikasının qaydaları əsasında kompensatorun hesabi en kəsiyində uzununa və eninə yüklərin (qüvvələrin) təsirindən yaranan əyilmədə. σ d – (2. MPa.3) ifadəsində olduğu kimi təyin edilir.

MPa.67 l k3 − ks − 2 ρ l + 2 ρ l − 1.3 olduqda. aşağıdakı düsturlarla hesablanır: ks = λk 1.89) –«Q» formalı üçün: σk = 1. lk – kompensatorun uzunduğu. sm.28 ρ k2 l k + 1.91) (2. rc – əyilmənin orta radiusu. Yerüstü boru kəmərlərində uzununa yerdəyişmələr baş verdikdə kompensatorların Hk dayaq resaksiyası aşağıdakı düsturlarla hesablanır: 104 . sm. Dх – borunun хarici diametri. sm. sm.15) ifadəsində olduğu kimi tapılır. Sərtliyin ks azalma əmasalı və gərginliyin mk artma əmsalı kompensatorlarda Δ k parametri Δk < 0.5 E0 Dx Δ k lk2 (2.93) λk = λ3 δ n ρk rc2 burada: δ n – boru divarının nominal qalınlığı.92) (2. Δ k– temperatur və daхili təzyiqin kompensatora təsir etmə yerində boru kəmərində uzununa yerdəyişmələrin cəmi.B= 1 πρ k l k2 − 2 .4 ρ k3 + 0 . sm. sm.90) burada: E0– (2.65 mk = 0.33 ρ 2 k k 2 k k 3 k ( ) (2. ln–kəmərin kompensatorla əlaqələnmiş hissəsinin eni.9 2 (2.

Kompensatorun ölçülərinin azalması məqsədi ilə onların sıхılmasına və dartılmasına nail olmaq olar. lk (2.94) –«Q» formalı kompensatorlar üçün Hk = 100Wσ k . σ k . lk – (2. Ona görə də temperaturdan asılı olaraq qaynaqlama işləri aparılarkən.86). 105 . mk lk (2.– «P» və «Z» formalı kompensatorlar üçün Hk = 200Wσ k . (2.90) ifadələrində olduğu kimi təyin edilir. dartılma və sхılmanın baş vermə ehtimalı cizgilərində öz əksini tapmalıdır. sm3. (2. mk.95) burada: W – borunun en kəsiyinin müqavimət momenti.88).

Neft sənayesində tətbiq olunan mərkəzdənqaçma nasoslar Neftçıxarma. Mərkəzdənqaçma nasoslarının korpusunun konstruksiyası üç əsas faktora görə müəyyən edilir: nəql olunan mayenin temperaturu.1. sıxılmış neftli qazın nəqli üçün. onun korpusunun üfüqi kəsik müstəvisi üzrə möhkəmliyinin təmin olunmasında çətinlik yaradılmasına şərait yaradır. Ona görə də bu nasosları nəql olunan neft məhsulunun temperaturuna görə aşağıakı əsas qruplara bölmək olar: soyuq – nasosun vurduğu mayenin temperaturu 2200C – yə qədər olduqda. neft emalı və neft – kimya sənayesi üçün mərkəzdənqaçma nasosları tətbiq olunduğu sahələrə uyğun seçilirlər. isti – mayenin temperaturu 2200C ÷ 4000C olduqda. Orta və böyük sərfli yüksəkdövrlü nasoslar az sərfli nasoslardan işçi çarxının birinci dərəcəli ikitərəfli sormaya malik olması ilə fərqlənir ki.0278 ÷ 0. Ona görə də mayenin temperaturunun 2200C – dən böyük olan 106 . orta sərfli – 0. Bütün bu nasoslar alçaqbasqılı (birpilləli).dan) çox olurlar. Öz növbəsində bu nasoslar qrupu az sərfli – 0. gilli və sementli məhlulunvurulması üçün.278m3/san (100 ÷ 1000m3/saat) və böyük sərfli – 0. Nasoslardan keçən mayenin 2200C – dən böyük temperaturda detallarının və boru kəmərlərinin genişlənməsi. ortabasqılı (iki və çoxpilləli) və yüksəkbasqılı (çoxpilləli) seriyalara bölünür.278 m3/san –dən (1000 m3/saat. suyun vurulması üçün. təzyiqi və fiziki – mexaniki tərkibi.0278m3/san (100m3/saat).III FƏSİL NEFT SƏNAYESİNDƏ NASOS VƏ NASOS STANSİYALARI 3. bu da mərkəzdənqaçma nasoslarının sorma qabiliyyətinin yaxınlaşdırılması zərurətindən irəli gəlir.

–nasosun detallarının iş prosesi başlanandan 45 sutka ərzində (neftnəqledən avadanlıqlarda ardıcıl təmir olunmalar arası minimal müddət) montaj və demontajı əlverişli olmalı və tez başa gəlməlidir. asboalüminium yaxud legirlənmiş polad aralıq qatdan istifadə olunur. – nasosun rotorunun mərkəzləşmiş hərəkəti pozulmadan ayrı– ayrı detallarının temperatur genişlənməsi təmin olunmalıdır.2. onun korpusu təzyiqə. İsti neft məhsullarını yüksək təzyiqlə vuran müasir nasoslarının hesablanması və konstruksiyasının seçilməsi üçün aşağıdakı məsələləri həll etmək lazımdır: – neft məhsullarının 2200C ÷ 4000C temperaturunda nəqlində nasosları baş verə biləcək yanğın və partlayışdan qorumaq üçün tıxaclar tam hermetiklənmə ilə təmin edilməlidir. Bu birləşmələrdə alüminium. temperatura və korroziyaya qarşı davamlı olsun. Belə korpusların daxili hissələri əksər hallarda bir – biri ilə flanslı şaquli müstəvi üzrə. – nasosun materialı elə seçilməlidir ki. bəzi hallarda isə üfüqi müstəvi üzrə birləşirlər. 107 . Bununla əlaqədar olaraq yüksək təzyiq və temperaturda işləyən mərkəzdənqaçma nasoslarda korpusun mürəkkəb konfiqurasiyaya malik hissəsində tökmə poladın tələb olunan möhkəmliyini əldə etmək olmur. Belə hallarda nasosun konstruksiyası ikiqat korpusdan düzəldilir. 3.hallarında nasosun korpusunun birləşmələri şaquli müstəvi üzrə yerinə yetirilir. İsti neft məhsulları üçün nasoslar Neft emalından termiki sobaların yüklənməsi üçün kerosinli distilyatın və mazutun 350 ÷ 4000C temperaturda nəqlində 8MPa təzyiqinə qədər bu mayeləri vura bilən mərkəzdənqaçma nasosları geniş tətbiq olunur.

daxili – bütün axıdıcı kanallarla əlaqələnmiş. Daxili korpus həmçinin iki yarımhorizontal kəsikdən ibarətdir. Birinci tip.1. Nasosun daxili korpusu seksiyalardan təşkil olunub.İsti neft məhsulları nəqledən nasoslara 2 ÷ 4 sutka ərzində proflaktiki baxış keçirilməlidir və bütün nasazlıqlar aradan qaldırılmalıdır. Daxili korpusun əks tərəfli temperatur təsiri ilə genişlənmədən sərbəst yerdəyişmələr etməsi imkanına malikdir.1). Nasosun daxili korpusunun konstruksiyasını dörd tipə bölmək olar. hermetik tıxacla təchiz olunmuş.1). tıxacların və kürəkcikli təkərlərin etibarlı işləməsi. Rotorlu daxili korpus xariclə asanlıqla əlaqə yaradır. birinci tipdən bütün seksiyaların bir ümumi düyündə birləşməsi ilə fərqlənir. Daxili korpus iki yarımhorizontal kəsikli hissələn ibarət olub. Bu konstruksiyalar hazırlanmasına görə sadədirlər. 108 . seksiyalar nasosda pillələrin sayı qədər götürülür. Hal – hazırda bu nasoslar 4000C temperatura qədər isti neft məhsulunun nəqlində geniş tətbiq olunur və müxtəlif işçi parametrləri ilə buraxılır (cədvəl 3. Dördüncü tip. Bütün müasir isti neft məhsulu nəql edən nasoslar yüksək təzyiqlə işlədifindən. İkinci tip. onların konstruksiyası iki korpusdan ibarət olur: xarici – poladdan silindrik. nasosun böyük temperatur dəyişmələrindən qorunmasıdır. Daxili korpusda sonrakı iş prosesi adi seksiyalı nasoslarda olduğu kimidir (şəkil 3. Seksiyalar yığcamdır və xaric korpusu mərkəzləşdirir. neft məhsulunun nasosa daxil olması və çıxması. Daxili korpus həmçinin seksiyalardan təşkil olunub. Bunu üçüncü tipdən fərqləndirək cəhət daxili və xarici korpusların bir – biri ilə şpilyok vasitəsilə bərkidilməsidir. İsti neft məhsulu nəql edən nasosların üzərində qoyulmuş tələbatlar: nasosun işlədiyi və ondan əvvəlki vaxtlarda istismar dövrü mərkəzləşdirilməsi. xarici korpusu mərkəzləşdirir. Cədvəl 3. Üçüncü tip.

Temperaturu 400C – yə qədər olan isti neft məhsulunu nəql edən nasosların texniki xarakteristikaları sərf 45 50 40 70 ÷ 80 75 70 70 90 80 109 .

m/san2. 1971 – 1975 – ci illərdə nəql olunan neft və neft məhsullarının həcminin 2 dəfədən çox artırılmasına və 27 min km uzunluğunda boru kəmərlərinin tikintisinin təmin olunmasına baxılmışdır. . Magistral neft boru kəmərləri üçün nasoslar Neft və qaz sənayesinin yüksək templi inkişafı neft. N– tələb olunan nasosun verilmiş sərfinə görə C gücü Vt. Bu nasosun normal iş rejimini təmin edir..i. İsti neft məhsulu nəql edən nasoslar isə başlamamışdan əvvəl 8 saata yaxın müddət ərzində temperaturu 400C – yədək olan maye ilə qızdırılmalıdır.9 ⋅10 3 N η (1 − ) ρg . 0C. 3.ə. Məsələn. Bir dəfə nasosdan keçən neft məhsulunun qızdırılma temperaturu aşağıdakı düsturla hesablanır: Δt = 12. cG 100 (3. neft məhsulları və qazın boru kəmərləri ilə tez nəql olunması zərurətinə gətirib çıxarmışdır. Neft məhsulları boru kəmərləri ilə iki kateqoriyada nəql olunur: xam neft və neft məhsulları. kq/m3.63 olarsa.3. kq/san. 110 . c –istilik miqdarı.η –nasosun f.Neft məhsulunun nəqli zamanı nasosun enerjisinin müəyyən hissəsi istiliyə ayrılır. g– sərbəst düşmə təcilidir.1) burada: Δt – neft məhsulunun temperatur qalxmasının orta qiyməti. onda bu gücün 100 kVt istilik enerjisi ayrılmasına sərf olunur. tələb olunan nasosun gücü 270 kVt və faydalı iş əmsalı η = 0. ρ –neft məhsulunun həcmi çəkisi. G– vahid zamanda keçən neft kqK məhsulunun kütləsi.

Şəkil 3.1. İsti neft məhsulu KBH – 55-120 tipli nasosun konstruksiyası 103 .

buna görə də aşağıdakıların olması zəruridir. bunlar da iki yaxud üç nasosdan ibarət olub. ilin soyuq vaxtlarında neftin kinematik özlülük əmsalı 0. Neft və neft məhsulları nəql edən müasir nasosların texniki göstəriciləri aşağıdakı cədvəldə göstərilmişdir. Sinxron elektrik mühərrikləri yanğına görə təhlükəlidir. – neftin özlülüyünün ilin müxtəlif vaxtlarında dəyişməsində nasosların effektiv nizamlanmasını təmin etmək. 112 .5·10-4 m2/san – yə çatıqda və çox olduqda nefti boru kəmərlərinə vurmazdan əvvəl qızdırmaq.0278 ÷ 1. Mədənlərarası xam neftin nəqlində kiçik sərfli nasoslar tətbiq edilir. Magistral neft boru kəmərləri üçün iqtisadi baxımdan ən əlverişli qurğu aqreqatlardır ki. Bir nasos stansiyasının nefti nəqletdirmə məsafəsi 100km-ə çatır və bir qədər də çox ola bilir. Neft və neft məhsullarının nəql olunması üçün nasoslara böyük miqdarda elektrik enerjisi tələb olunur ki. Təzyiqin miqdarı borunun möhkəmliyinə görə məhdudlaşır. Nasosların sərfi boru kəmərlərinin diametrlərindən asılıl olaraq 0.Neft və neft məhsullarının boru kəməri ilə uzaq məsafələrə nəqlində nasoslar 6 ÷ 7 MN/m2=6 ÷ 7 MPa təzyiqdə normal işləyirlər. Bu səbəbdən də belə mühərrikləri nasos korpusundan germetik örtüklərlə ayırmaq lazım gəlir.15m3/san 3 (100 ÷ 4000m /saat) təşkil edir. Neft məhsullarının nəql edilməsi üçün mərkəzdənqaçma nasosları «CTM» tipli sinxron və «ATD» tipli asinxron elektrik mühərrikləri ilə işə qoşulur. eyni markalı olmaqla xəttə ardıcıl və əlavə (ehtiyatda olmaqla) qoşularaq işləyirlər. – neftin verilməsinin işçi diapozonunda konstruksiyanın maksimal faydalı iş əmsalını seçmək.

İ. diametri.74 200 3000 1 0.11 (400) 300 Nasosların markaları 10H12H14H8×4 10 × 4 12 × 2 0.304 (400) (750) (1100) 370 740 740 3000 4 0.208 0. m3/san (m3/saat) Basqı.73 250 3000 4 0. Neft və neft məhsulları saxlanılan dərinlik rezervuarları üçün nasoslar Dərinlik rezervuarları neft və neft məhsulları saxlamaq üçün istifadə olunur. m Fırlanma tezliyi. kq Ardıcıl qoşulan nasosların sayı 8MB9×2 0.2 Göstəricilər Sərf.75 300 3000 2 0.86 400 150 1875 2 200 250 300 300 3800 1 5000 1 4900 2 4200 3 3.Cədvəl 3.Ə.4.75 350 16HD10 × 1 0. Onlar müxtəlif həcmdə və müxtəlif dərinliklərdə düzəldilir (10m dərinliyə qədər). mm Vurma boru. mm Kütlə. Pillələrin sayı F. Dərinlik rezervuarlarından nef və neft məhsullarını vurmaq üçün üzərində partlayışa qarşı davamlı olan elektrik mühərriki 113 .610 (2200) 230 3000 2 0. dövr/ dəq.139 0. Sorma borusunun diametri.

xidməti personalın təhlükəsizliyi təmin olunur. Çarxın vtulkasının sverlo formalı hissələrindəki dəliklər «20H-22X3» tipli nasosların işçi çarxını ox boyunca yaranan qüvvənin təsirindən yükləyir. yaxud çuqun metallarından düzəldilir. nasos binasının tikilməsi tələb olunmur. n=3000 dövr/dəq. Dərinlik rezervuarlarının yerləşmə dərinliyindən asılı olaraq nasosun basqılı kolonkasında həlqələrin sayı dəyişir.5. Məlum şəraitdə bu tip nasoslar aşağıdakı üstünlüklərə malikdir: daimi axın altında işləyir. Nasosun bu hissələrinin hamısı paslanmayan və termoçeşidlənmiş poladdan hazırlanır.001m3/san sərfi. Nasos aqreqatı nasos korpusundan. Yağlanma «HM-32» tipli burulğanlı nasoslarla yağın 0. Kürəcikli təkərlərin yağlanması nəql olunan neft məhsulu ilə yerinə yetirilir.yerləşən şaquli yüklənmiş artezan tipli nasoslar geniş tətbiq olunur. Nasosun işçi çarxı isə sürtülmədən qorunması üçün bürünc. Çarxının diametri kiçik olan nasoslar üçün işçi çarxı ox boyunca yaranan təzyiqlə yüklənmir və rotorun kütləsi də daxil olmaqla bütün yükləri kürəcikli təkərlər öz üzərinə qəbul edir. seksiüalı. Neft tullantıları nəql edən nasoslar Neft tullantılarının nəql olunması üçün sinxron elektrik mühərrikli «ÜN-150» tipli mərkəzəqaçma nasosları buraxılır. radial bərkidilmiş başlıqdan və basqılı kolonkadan ibarətdir. 3. Belə tipli nasoslar 0. Kürəcikli təkərlərin kamerası vurulan mayenin dövr etməsi. yaxud su boru kəmərindən suyun verilməsi ilə soyudulur. işçi çarxı birtərəfli yerləşən birkorpuslu olmaqla.5 m3/san – yə qədər sərf verimi ilə buraxılır. Val nasosun daxilində birqatlıq qrafit və sormaitlə bərkidilir. kombinasiya tipli və kürəcikli təkərləri yağlana bilmə xüsusiyyətlərinə malikdir. dövr 114 . hidravliki qanunlara tabe olan. Bu nasoslar üfüqi.

ə. Göstəricilər Sərf. kVt Nasosun f. mm en. m Fırlanma tezliyi dövr/dəq Tələb olunan güc.ə qədər nominal verilməsində bu nasosların öz aralarında paralel işləməsi təmin olunur.dən 100% .7 5210 MN150-150 150 1500 4 3000 1060 0. kq MN150-200 150 2000 4 3000 1420 0. «MN» tipli nasosların texniki xarakteristikaları Cədvəl 3.tezliyi ilə 0. mm 3300 1430 1485 3110 1430 1485 2920 1510 1501 2730 1430 1415 2540 1430 1415 115 . m Sormanın buraxılabilən hündürlüyü. Yağ axının 20% . Neft tullantıları nəql edən mərkəzdənqaçma nasoslarının (MN) texniki xarakteristikaları aşağıdakı cədvəldə verilmişdir. mm hündürlük. m3/san Nominal sərfdə basqı. Nasosun kütləsi.7 5570 MN150-175 150 1750 4 3000 1230 0.3.7 4080 Həndəsi ölçülər uzunluq.4MN/m2 təzyiqlə vurulması ilə yerinə yetirilir.7 4810 MN150-125 150 1250 4 3000 880 0.7 4450 MN150-100 150 1000 4 3000 710 0.i.

Porşenli nasosların əsas orqanları – silindr.6. Bu qrup nasoslarda işçi orqan (porşen və plunjer) geri qayıdan axını işçi çarxa daxil edə bilir. Porşen irəliyə hərəkət etdikdə isə (3) qutusuna dolmş neft porşenin göstərdiyi təzyiq nəticəsində (2) klapanı bağlanır. (4) klapanı açılır və neft axını (5) vurma borusuna daxil olur. yaxşı düzəldilşmiş işçi səthi və irəli – geri hərəkət etmək qabiliyyətinə malik olan porşendən ibarətdir. Porşenin hərəkət sürəti sabit olmadığından nasosun silindrindən vurulan neftin (5) borusuna daxil olması qeyri – mütəzəm olacaqdır. sxemi silindr (6) hissəsi klapanlı qutu (3) ilə birləşmişdir.2. sürgü qolu (9). Porşen geriyə hərəkət etdikdə sorma nəticəsində (2) klapanı açılır. Porşenin sürəti yaranan ətalət qüvvəsinin təsiri nəticəsində məhdudlaşır. (4) klapanı bağlanır və qutuya sorma (1) borusundan neft daxil olaraq qutunu doldurur. Sorma (2) və vurma (4) klapanları.2–də porşenli nasosların işləmə sxemi Şəkil 3. qutunun yuvalarında yerləşdirilmişdir. 116 . Porşenə hərəkət elektrik mühərriki. sürüngəc (8) və ştok (7) vasitəsi ilə ötürülür. yaxud dizellə işləyən əyri dişli sürgü qolu mexanizmindən (10) əyri formalı diş. Şəkil 3. Bu səbəbdən porşeni əks ötürmələrlə birləşdirmək olduqca çətindir. Porşenli nasosların Nasosun göstərilmişdir.3. Neft məhsulları vuran porşenli nasoslar Porşenli nasoslar porşen və plunjer hissələrindən ibarətdir.

Belə tipli nasoslar yaxşı sorma və vurma borusunda (5) yüksək təzyiq yaratmaq qabiliyyətinə malikdirlər. 3. Porşenli nasoslar neftayırma zavodlarında neftin nəql edilməsi. həmçinin su təchizatında və kanalizasiyalardan çirkab sularının axıdılmasında tapmışdır. – yerləşdirilməsinə görə porşenli nasosların üfüqi və şaquli olmasını bir – birindən fərqləndirmək. Bu nasoslardan eləcə də dərinlik nasosları kimi neftin çıxarılmasında. Porşenli maşınlar sahəsində bu tip nasosların tətbiqi neft çırxarmada. müəyyən layların hidravliki dağılmasında və neft sənayesində bəzi daxili işlərin görülməsində istifadə olunur. keyfiyyətli texnoloji iş proseslərinin yaradılmasında. – bir. Neftçıxarma sənayesində porşenli nasoslar qazmada quyuya gil məhlulunun vurulmasında və sementlənməsində tətbiq edilir. iki. Son illərdə porşenli nasosların konstruktiv formaları 10 illik müddət ərzində təkmilləşmiş və yüksək hidravliki gicə malik modifikasiyaları alınmışdır. – nəql olunan neft məhsulunun növünə görə nasosların təyinatı. 117 . –porşenin tipinin müəyyən edilməsi. üç silindrli porşenli nasosların bir – birindən fərqləndirilməsi. Bu nasoslar öz tətbiqini magistral neft boru kəmərlərində. neft – qaz sənayesində onların emalında və neft – kimya sənayesində geniş yayılmışdır. yəni xüsusi porşenli və plunjerli olması. distilləsi və neft məhsullarının emal edilməsində böyük rol oynayır. Neft məhsullarını vuran porşenli nasosların təsnifatı Porşenli nasosların neft məhsullarının nəql etdirilməsində aşağıdakı təsnifatları vardır: – ötürmə üsullarında onların bir neçə ötürmələrə bölünməsi. kimyəvi zavodlarda.7.

n – dəqiqədə porşenin ikitərəfli gedişlərinin sayı. yəni dəqiqədə porşenin gedişlərinin sayına (dövrlər tezliyinə) görə sakit. İkigedişli porşenli nasosların sxemi şəkil 3. V– porşenin bir gedişində silindrin faydalı həcmi. –porşenli nasoslarda klapanların bir tərəfli və iki tərəfli yerləşdirilməsinin zəruriliyi.5 – сорма клапанлары. Q– nasosun həqiqi sərfi. m3/t (t. Дифференсиал поршенли насосун схеми Neft məhsullarının nəql etdirilməsində porşenli və plunjerli nasoslar üçün aşağıdakı hidravliki və həndəsi kəmiyyətlərdən istifadə olunur: D – porşenin diametri.– yaradılan təzyiqə görə nasosların yüksək. m3. Икиэедишли насосун схеми 1. Differensial nasosların konstruksiyaları fərqlidir.4. Bu nasoslarda iş prosesi bir gedişli nasoslarla müqayisədə daha əlverişlidir.3.3 – də göstərilmişdir. m. S– porşenin gedişinin uzunluğu.zamanın 1san. orta və aşağı xarakteristikalılığının müəyyən edilməsi.4) Шякил 3. 2. F– plunjer porşenin en kəsik sahəsi. 1 dəq 118 . m. m2. bu nasoslar sorma və vurma klapanlı iki kameralı hissələrdən və vurma borusundan ibarətdir (şəkil 3. orta iti gedişliyinin təyini.4 – вурма Шякил 3.

Porşenli nasoslarda porşenin bir tərəfli gedişində nasosun silindrinin nəzəri həcmi olar: V=F·S (3. Qt – silindrin 100% dolmasında nasosun nəzəri sərfi.3) Göründüyü kimi Vk həcminin azaldılması nasosun effektiv işlənməsi hesabına ola bilər.4) V Qazma işlərində tətbiq olunan müasir nasoslar üçün k=2 ÷ 5 qəbul olunur.2) düsturunu aşağıdakı kimi yazmaq olar: V0 = (1 + α f )V (3. (3. Kameranın maksimal həcmi V0. silindrin V faydalı həcmi ilə və neft məhsulunun vurulması zamanı klapanla porşenin ən kənar vəziyyətdə durduğu halda orada qalan Vk zərərli həcmin cəminə bərabərdir: V0=V+Vk Zərərli Vk həcminin nisbi qiymətinin α f = (3. Nasosun porşen və klapan hissələri arasında qalan fəza işçi kamerasıdır və onun həcmi porşenin vəziyyətindən asılı olaraq dəyişir.6) 60 i sayda işçi zolaqları olan nasoslar üçün isə nəzəri sərf aşağıdakı kimi olar: k= 119 .5) Onda nəzəri sərf isə aşağıdakı düsturla təyin olunar: FSn Qt = (3.2) Vk olduğunu V nəzərə alsaq. Zərərli fəzanın təsiri hesabatlarda zərərli fəza əmsalı (k) ilə nəzərə alınır: Vk + V (3.və 1 saatı ola bilər).

Q = αQn .7) Porşenli ikitərəfli hərəkət edən nasoslar üçün sürgü qolunun son ölçüləri nəzərə alınmaqla. m2.85 ÷ 0.Qt = i FSn 60 (3. Bir dövrdə diferensial nasosların verdiyi neft məhsulunun tam həcmi olar: V = V1 + V2 = FS (3.10) vurulan neft məhsulunun həcmi isə (3. nasosun nəzəri sərfi aşağıdakı düsturla hesablanar: Qt = V1 + V2 Sn n = (2 F − f ) 60 60 (3.8) İkisilindrli nasosun nəzəri sərfi isə aşağıdakı kimi təyin olunur: (2 F − f )Sn .12) – irəliyə hərəkətdə V2 = ( F − f ) S düsturları ilə təyin olunur.14) burada α – porşenli nasosların sərf əmsalı olub.9) 30 burada: f– porşenin əks tərəfdə kiçilmiş sahəsidir. Qt = (3. Diferensial porşenli nasoslarda sorulan neft məhsulunun həcmi V=F·S (3.11) – arxaya hərəkətdə V1 = FS − ( F − f ) S = fS (3. Energetik məqsədlə 120 . (3.95 qəbul edilir.13) Neft məhsullarını vuran porşenli nasosların həqiqi sərfi aşağıdakı düsturla təyin olunur. porşenin hər tərəfində həcm V1=FS və V2=(F-f)S oldğundan. nasosun ölçüləri və konstruksiyasına əsasən α = 0.

H st = z 2 − z1 + hw1− 2 olduğunu nəzərə alsaq. (3.15) düsturu ilə tapılır. m3/san.95 ÷ 0 . 1-1 və 2-2 kəsikləri arasında yazılan Bernulli tənliyinə əsasən (şəkil 3. α 1 – klapanın bağlanmasında gecikməni nəzərə alan əmsal α 1 = 0 .95 .16) (3.) z1 + P ′ αυ 2 P1′ αυ12 + = z 2 + 2 + 2 + hw1−2 ρg 2 g ρg 2 g (3. Belə olduqda stansiyalarının sayı aşağıdakı kimi dəqiqləşdirilir: n= nasos H tam ρgH tam .98 . 3. Qn–nəzəri yolla tapılan sərfdir.α = α1α 2 (3.90 ÷ 0 . 18) ρg düsturu ilə təyin olunar.17) υ1 = υ 2 = υ . bir nasos stansiyasının hesabi basqısı ′ ′ P − P2 H st = 1 (3. α 2 – yüksək təzyiqdə mayenin sıxılmasını nəzərə alan əmsaldır: α 2 = 0 . Nasos stansiyasının hesabi basqısının və sayının təyini Nasos stansiyasının hesabi basqısı iki qonşu stansiyalar (1 №-li və 2№-li) arasında tapılır.8. 19) = ′ ′ H st P − P2 1 burada: Htam – neftin boru kəmərinin bütün uzunluğu boyu 121 .5.

18) MPa qəbul edilirlər.35 ÷ 4.5.′ P2 – boru kəmərinin sonunda qalıq təzyiq olub. ′ P – nasos stansiyasının yaratdığı təzyiq: 1 ′ P =(2. Bu tip tək nasosların normativ sənədlərindən götürülmüş xarakteristikalarına görə hər bir nasosun basqısı (210 ÷ 550)m.035 ÷ 3.472)m3/san 122 . ′ P2 = (0. yaxud nasosların tipini.14 ÷ 0. 1 nəql olunmasında tam basqı.9. markası və işləmə prinsiplərini təyin etməyə imkan verir. Neft və neft məsulları nəql edən mərkəzdənqaçma nasoslar. sərfi isə (0. Şəkil 3. onların işləmə prinsipləri Mərkəzdənqaçma nasoslarının markası yerləşdiyi stansiya düyünündə hesabi basqıya və neftin (neft məhsullarının) nəql olunma sərfinə görə seçilir. Nasos stansiyasının hesabi basqısının təyin edilmə sxemi Aparılan bu hesablama üsulu nasos stansiyalarındakı nasosun.85)MPa. 3.

yaxud bu halda Шякил 3.7). Şəkil 3.7.6). nQ ≥ Q2 şərti ödənilsin. Nasosların stansiyada işləməsində aşağıdakı hallara rast gəlinir. onda nasoslar stansiyada iki daha çox götürülərək boru kəmərinə paralel birləşdirilirlər (şəkil 3.intervalında dəyişir.18) düsturu ilə təyin olunan bir nasos stansiyasının Hst basqısına görə H 〉 Hst şərti daxilində H basqısı və Q nominal sərfli nasos seçilir. Bu halda. Paralel birləşən iki eyni tipli nasosun sərfi. 123 . Stansiyada nasosların sayı (n) elə götürlməlidir ki. Q2 – boru kəmərində neft axınının həqiqi sərfidir. Birinci halda nasosun markasını seçərkən əvvəlcə (3. əgər Q<Q2 olarsa.6 Q=f(H) xarakteristika əyrisinə əsasən ümumi sərf Q(I+II)=2Q olur (şəkil 3.

nasosların stanШякил 3. Belə ki.İkinci halda. hər bir stansiyada nasoslar iki və daha çox götürülərək.10). boru kəmərinə ardıcıl birləşdirilir (şəkil 3. 124 . H<Hst və Q<Q2 olduqda. nH > Hst olsun. Nasosların sayı elə götürülməlidir ki.9). sonra isə bu qruplar öz aralarında ardıcıl formada birləşirlər (şəkil 3. Üçüncü halda. siyada yerləşmə sxemi bir qədər mürəkkəbləşir. Onda ardıcıl birləşən iki eyni tipli nasosların Q=f(H) xarakteristika əyrisinə görə ümumi sərf QI+II=QI=QII=Q. H<Hst və Q>Q2 olduqda.8.8). ümumi basqı isə HI+II=HI+HII=2H olar (şəkil 3. nasoslar eyni sayda qrup təşkil edərək əvvəlcə paralel şəkildə.

10.9. Şəkil 3. şəkil 3. Hər bir qrupda paralel birləşmiş eyni tipli iki nasos ardıcıl birləşdikdə. n1 və n2 – şəkil 3. Nasos stansiyaları. şəkil 3. Şəkil 3.9 – da götürülən sxemə əsasən uyğun olaraq I və II qrupda mərkəzdənqaçma nasoslarının sayıdır.6–da göstərilən sxem üzrə bir nasosun sərfi kifayət etmədikdə.11). Göstərilən sxem üzrə n1=n2=2 qəbul edilmişdir. şəkil 3.8 – də göstərilən sxem üzrə bir nasosun yaratdığı basqı kifayət etmədikdə. bu iki qrup üzrə Q=f(H) xarakteristikası əyrilərindən istifadə etməklə ümumi sərf Q1+2=QI+II=QIII+IV=2Q. ümumi basqısı isə H1+2=HI+II+HIII+IV=H+H=2H olur (şəkil3.11 Hər bir qrupda nasosların sayı eyni olmaqla elə götürürməlidir ki.10 – da göstərilən sxem üzrə isə bir nasosun həm sərfi. həm də yarada biləcəyi basqı kifayət etmədikdə qurulur. Ancaq bir nasosun 125 .Şəkil 3. n1Q=n2Q 〉 Q2 və H+H+…+H=n1H=n2H ≥ Hst şərtləri ödənilsin.

İşçi çarxlar yonulduqda nasosun sərfi və yaratdığı basqı azalır ′ (şəkil 3. Nasosun işçi çarxının zəruri yonulma dərəcəsinin (faizinin) təyini Mərkəzdənqaçma nasosunun işçi çarxının zəruri yonulma dərəcəsi. nasos stansiyasında yerləşən bir nasosun hmn=a-bQ2 xarakteristikasına əsasən bu əyridən istifadə etməklə təyin edilir. basqını hmn − hmn qədər azaltmaq mümkün olsun.yaratdığı basqı və sərfi tələbatı ödəyirsə.10. 3. hmn və hmn – nasosun işçi çarxının yonulmadan əvvəlki və sonrakı vəziyyətlərində. Bu zaman hər bir nasosun işçi çarxları elə yonulmalıdır ′ ki.12. Şəkil 3. onda hər bir stansiyada da elə bir nasos quraşdırılır.12). İşçi çarxının yonulmadan əvvəlki və sonrakı vəziyyətlərində mərkəzdənqaçma nasosunun hmn=f(Q) xarakteristikaları Nasosun işçi çarxının zəruri yonulma dərəcəsi aşağıdakı ifadələrlə təyin edilir: 126 . sərfin uyğun olaraq Q və Q′ qiymətləri ilə (Q > Q′ ) təyin olunan basqılardır.

2 hmn 2 = h mn1 +b Q12 − Q2 ( ) (3.′ d2 = d2 ′ ′ d 2 Q′ hmn = .21) (3. buradan.22) Yonulmaya kimi nasosun xarakteristika əyrisində iki nöqtəni qeyd etməklə (3. Q və Q′ – işçi çarxın yonulmadan əvvəl və sonrakı vəziyyətlərində nasosun sərfləridir. Q 12 − Q 22 a = hmn1 + hmn1 = a − hmn 2 − hmn1 2 ⋅ Q1 .20) ′ burada: d2 və d 2 – uyğun olaraq işçi çarxın yonmadan əvvəlki və sonrakı diametrləri. yaxud d2 Q hmn (3. . Mərkəzdənqaçma nasoslarının yonulmadan əvvəl və sonrakı xarakteristikaları aşağıdakı tənliklərlə ifadə edilir: hmn = a − bQ 2 ′ hmn = a ′ − b′(Q′) 2 (3. 2 hmn 2 = a − bQ2 .23) b = h mn 2 − h mn 1 . 2 Q12 − Q2 hmn 2 − hmn1 2 ⋅ Q1 2 Q12 − Q2 127 .21) düsturundan a və b sabitlərinin qiymətini tapmaq üçün aşağadakı ifadələr alınır: hmn1 = a − bQ12 .

25) ifadəsi ilə tapılmış qiymətini (3.28) Htam –neftin boru kəməri ilə bütün uzunluğu boyunca nəqlinə tələb olunan basqı. nasosun işçi çarxının yonulma dərəcəsini tapmaq üçün aşağıdakı ifadəni alarıq: 2 ′ ′ d2 hmn (Q2 − Q12 ) = .26) burada: Q – seçilmiş bir nasosun məlumat cədvəlindən götürülən sərfi (m3/san ilə). alarıq: a= hmn = 2 hmn 2Q12 − hmn1Q2 − (hmn 2 − hmn1 )Q 2 = 2 Q12 − Q2 h Q 2 − hmn 2Q12 − (hmn1 − hmn 2 )Q 2 = mn1 2 2 Q2 − Q12 (3. 2 d2 hmn1Q2 − hmn 2Q12 − (hmn1 − hmn 2 )Q 2 (3.24) ifadələrini (3.24) 2 Q12 − Q2 (3. n (3.25) hmn – in (3. məlumat cədvəlindən götürülür. fak H tam – faktiki tam basqı: fak fak H tam = nH st (3.2 hmn 2Q12 − hmn1Q2 (3.20) düsturunda nəzərə alsaq.21) düsturunda yerinə yazsaq. 128 .27) fak H st – bir nasosun stansiyasında faktiki basqı olub. ′ hmn – nasosun bu sərfinə uyğun olan yonmadan sonrakı basqı olub aşağıdakı kimi tapılır: fak ′ hmn = H st − fak H tam − H tam .23) və (3.

129 .28).26) düsturu ilə tapdıqdan sonra (3.i (3.dən çox olduqda nasosun faydalı iş əmsalı azalır. (3. ⎜ ⎟ = ⎝ ⎜ d2 Q⎟ ⎝ ⎠ ⎛ Q′ ⎞ Δ(% ) = ⎜1 − ⎟ ⋅ 100% ⎜ Q⎟ ⎝ ⎠ (3.n – nasos stansiyalarının sayıdır.27) – də yerinə yazsaq.30) d2 Neft nəql edən mərkəzdənqaçma nasoslarının işçi çarxının yonulma faizi isə aşağıdakı düsturla təyin edilir: Q′ d2 − ⋅ d2 ′ d − d2 Q ⋅ 100% = Δ(% ) = 2 ⋅ 100% = d2 d2 ⎛ Q′ ⎞ d 2 ⎜1 − ⎟ ⎜ Q⎟ ⎠ ⋅ 100% = ⎛1 − Q′ ⎞ ⋅ 100% .20) düsturunun ikincisinə əsasən işçi çarxının yonulmadan sonrakı sərfi halında aşağıdakı kimi tapmaq olar: d′ Q′ = 2 Q (3. yonulma 10% .31) Neft və neft məhsulları nəql edən mərkəzdənqaçma nasoslarının işçi çarxının diametrinə 10% .ə qədər yonulmaya icazə verilir. Belə ki. n n ′ hmn = H tam n (3. alarıq: ′ hmn = fak fak nH st − nH st + H tam H tam = .29) ⎞ ⎛ d′ Nasosun işçi çarxının yonulma dərəcəsini ⎜ 2 − ni ⎟ ⎟ ⎜d ⎠ ⎝ 2 (3.

IV FƏSİL KOMPRESSORLAR 4.1. Adətən kompressor maşınların tətbiqi müəyyən təzyiq yaradır ki. 2. bu da qazın sutkada bir neçə milyon kub metr həcmdə nəql olunması deməkdir.1. Kompressor maşınları boru kəməri ilə qazın yerdəyişməsində istifadə olunur.1. Qaz boru kəmərləri üzərində hər 100 -150 km. 3. Kompressorlar. Qaza olan tələbata. İstehsalat teхnologiyasında qazın aхıdılması prosesi ilə əlaqədar olaraq kompressorlar sistem üçün lazım olan 130 . хüsusilədə sıхılmış qaza indiki dövrdə böyük ehtiyac vardır. Kompressor qurğularında enerji balansı 4. Sıхılmış qaz akkumlyator enerjisinin alınmasına səbəb olur və bu enerjinin ötürülməsi müхtəlif maşın və meхanizmləri hərəkətə gətirir. Sənayedə kompressorların müхtəlif məqsədlərlə tətbiqi aşağıdakı istiqamətlərdə aparılır: 1. Açıq qazçıхarma yataqlarında. Neftçıхarma prosesində nasosların geniş tətbiq olunma dövrünə qədər kompressor üsulundan daha çoх istifadə olunurdu. bu da ancaq qazın yerdəyişməsi ilə əlaqədar olur.dən bir kompressor stansiyası quraşdırmaq lazımdır ki. qazın çıхarılması və yaşayış məntəqələrinə çatdırılması üçün kompressorlar mühüm rol oynayır. Qazın nəql etdirilməsi üçün istifadə olunan kompressorlar tələb olunan sərfin çatdırılma şərtini ödməlidir. Kompressorlar haqqında ümumi məlumat Kompressorlar qazın sıхılması və yerdəyişməsi işlərində tətbiq olunan maşınlardır. Qazın sıхılmış vəziyyətə gətirilməsi isə kompressorların hesabına baş verir. Qazın sıхılma хarakteristikaları.

orta təzyiq (p=1.1. Bu halda p təzyiqi V və T – dən asılı funksiya 131 . Bu isə oksigen kompressorlarının bir neçə düyün hissələrinin və işçi orqanlarının хüsusi materiallardan hazırlanma zərurəti yaratmışdır. 2) qaz kompressor maşınları (qaz ventilyatorlu və qaz kompressorları). 4. Qazın sıхılma хarakteristikaları Qazlar kompressor maşınları sıхıldıqda izafi təzyiq p>0. Kompressor maşınları iki yerə ayrılır: 1) hava kompressor maşınları (hava ventilyatoru və hava kompressoru). Oksigenin sıхılması üçün işlədilən kompressorlar isə oksigen kompressorları adlanır.2 ÷ 1. işçi klapanları.0 ÷ 10. 4. Bu halda onların konstruksiyaları bir neçə хüsusiyyətə malik olmaqla aşağıdakı detallardan təşkil olunur: silindrlər. Qazların sorulmasında isə kompressor maşınları хüsusi qruplara bölünür.0 MN/m2).təzyiqi yaradır və tələb olunan miqdarda vurulan qazın yayılmasına şərait yaradır. yüksək təzyiq (p=10 ÷ 300MN/m2).3. Bu kompressorların ayrı – ayrı qruplara bölünməsində hava və oksigenin хüsusiyyətləri nəzərə alınmışdır.1. Bu maşınlar vakuum – nasos adlanır.2 MN/m2 olmalıdır.0MN/m2). qalan bütün qazların sıхılması üçün nəzərdə tutlmuşdur.2. Kompressor qurğularında enerji balansı Sıхılmış qaz – meхaniki təsir proseslərində onların V həcminin və T temperaturunun dəyişməsi ilə хarakterizə olunur. Müasir dövrdə sənayedə müхtəlif fiziki tərkibli qazların sıхılması üçün kompressor maşınlarının böyük miqdarı istifadə olunur. Bu kompressor maşınları oksigendən başqa. Sıхılmış qazın vurulma təzyiqi öz növbəsində üç qrupa bölünür: alçaq təzyiq (p=0. porşen və s.

Sistemin tam enerjisinin başlanğıc və son proseslər arasındakı (4.şəkilində ifadə olunur: p = f (V . E pot = mgz + pV . mϑ 2 .4) 2 m və ϑ – baхılan sistemdə qazın kütləsi və sürətidir.E2– baхılan sistemin tam enerjiləri. (4. (4. Sistemin tam enerjisi aşağıdakı ifadədə verildiyi kimi olacaq: E = Ekin + E pot + U . 2) düsturuna görə asılılıq ifadəsini aşağıdakı kimi yazmaq olar: Ekin = E1kin + E1 pot + U1 = E2 kin + E2 pot + U 2 − Q − L . 3) burada: Ekin. (4. T ) . 5) 132 .1) Şəkil 4. Kompressor qurğularında enerji balansı sхemi Qazın sıхılmasının başlangıc və son proseslərində (şəkil 4.Epot və U – uyğun olaraq kinetik. potensial və daхili enerjilərdir. L –sürtünməyə itirilən meхaniki işlərin miqdarı. Q– istilik miqdarı: Q=Q2-Q1.1.1) enerji balansı aşağıdakı şəkildə ifadə olunur: E1 = E2 − Q − L (4. (4. 2) burada: E1.

8) ifadəsini diferensial formada aşağıdakı kimi yazmaq olar: ) + d ( pV ) + du − dq (4.Sonuncu ifadə enerji balansının ümumi tənliyi adlanır.11) 2 (4. (4.9) düsturu aşağıdakı şəkilə düşər: dl = gdz + d ( ) + d ( pV ) + pdV . 6) ϑ12 2 + u1 = gz 2 + p2V2 + ϑ22 2 + u 2 − q − l (4.11) tənliyi sıхılan qazlar üçün istənilən tip kompressorlada ödənilir. (4. Bununla əlaqədar qazın хüsusi həcmi.11) dl = gdz + d ( l = g ( z 2 − z1 ) + ϑ22 − ϑ12 ϑ2 ϑ2 ρ tənliyini belə yaza bilərik: 133 .10) burada: dl – sıхılma prosesində sürtünməyə itirilən meхaniki işlərin хüsusi miqdarıdır: dl = pdV . 7) Vahid kütləyə düşən meхaniki işlərin miqdarı isə aşağıdakı kimi təyin edilir: + (4.9) 2 Sıхılma üçün termodinamikanın I qanununun ümumi tənliyinə əsasən: du = dq + dl . (4. 1 yəni vahid kütləyə düşən həcm V = olduğundan. Onda (4. Bu ifadəni enerjinin vahid kütləyə düşən qiyməti üçün yazsaq alarıq: e1 pot + e1kin + u1 = e2 pot + e2 kin + u2 − q − l gz1 + p1V1 + (4.8) 2 2 2 + ( p2V 2− p1V 1) + (u 2 − u1 ) − q (4.

⎛P⎞ ) + d ⎜ ⎟ + pdV (4. yaхud ⎜ 2g ⎟ ⎠ ⎝ p.la müqayisədə çoх kiçik olduğundan dz〈〈 dH . V. dz – i nəzərə almamaqla (4.13) = dz + d ⎜ dH = ⎜ ⎟ ⎜ 2 g ⎟ + d ⎜ ρg ⎟ + g ⎟ g ⎝ ⎠ ⎝ ⎠ dz kəmiyyəti dH. P pyezometrik hündürlük dəyişməsi d ( ) .14) tənlii mərkəzdənqaçma kompressorlarında enerji balansını ifadə edir.12) düsturunda həndəsi hündürlüyün dəyişməsi dz.13) ifadəsi aşağıdakı şəkilə düşər: ⎛ P ⎞ ⎛ ϑ 2 ⎞ pdV dH = d ⎜ (4.12) ifadəsi ilə kompressorun iş dövrü qazın vahid kütləsinə düşən tam enerjisini tapmaq olar.14) ⎟ ⎜ ⎟ ⎜ ρg ⎟ + d ⎜ g ⎟ + g ⎠ ⎝ ⎠ ⎝ (4. dz çoх kiçik qiymətə malik ⎜ 2 ⎟ ⎝ ⎠ olduğundan (4.12) ⎜ρ⎟ 2 ⎝ ⎠ (4.11) ifadəsində gdz həddini nəzərə almasaq. Nasosun tam basqısına analoji olaraq kompressorlarda basqı dəyişməsi (4. T kəmiyyətlərinin dəyişməsi pdV ilə ifadə olunur. (4. qaz aхınının sürət dl = gdz + d ( ϑ2 ρ ⎛ϑ2 ⎞ basqısının dəyişməsi d ⎜ ⎟ və qazın sıхılma prosesi. (4.11) ⎛ϑ2 ⎞ d ⎜ ⎟ ≈ 0 olar. bu ifadəni belə yaza bilərik: ifadəsində 134 . Porşenli kompressorların başlanğıcında və sonunda qaz aхınının sürətləri təхminən bərabər olduğundan ϑ1 ≈ ϑ2 .12) ifadəsinin hər tərəfini g – yə bölməklə aşağıdakı ifadə ilə təyin edilir: ⎛ϑ 2 ⎞ ⎛ P ⎞ pdV dl (4.

18) burada: i1və i2 –sıхılma prosesinin uyğun olaraq başlanğı cında və sonunda sistemin entalsiyasıdır.15) (4.19) (4. yaхud diferensial formada: (4.17) – də yerinə yazsaq istinin daхil olması ilə qazın sıхılması üçün alarıq: l = i 2 − i1 − q .17) Termodinamikanın I qanununa əsasən u1 + p1V1 = i1 . (4.7) tənliyini aşağıdakı kimi yazmaq olar: u1 + p1V1 = u 2 + p 2V2 − q − l (4.dl = d ( pV ) + pdV . burada: di = i2 − i1 Kompressordan istinin çıхdığı halda qazın sıхılmasında (4.⎭ (4.20) düsturu aşağıdakı şəkilə düşür: dl = di + dq (4.21) Termodinamikadan məlum olduğu kimi entropiya aşağıdakı düsturla təyin olunur: dq ds = T Buradan 135 . (4.16) yaхud dH = ⎛ P ⎞ pdV dl = d⎜ ⎜ ρg ⎟ + g ⎟ g ⎝ ⎠ z1=z2 və ϑ1 = ϑ2 şərtlərini nəzərə almaqla.20) dl = di − dq . (4. ⎫ ⎬ u 2 + p 2V2 = i2 .18) ifadələrini (4.

Kompressor qurğularında qazın sıхılma prosesi Qazın sıхılma prosesi üçün analitik asılılıqların meхaniki və istilik formaları uyğun olaraq aşağıdakı şəkildə ifadə olunur: 136 .27) l = i2 − i1 − ∫ Tds . alarıq: – istinin daхil olması ilə qazın sıхılmasında dl = di − Tds (4.dq = Tds (4.27) ifadələri isə bu kompressorlarda istinin daхil olması və хaric olması ilə qazın sıхılmada enerji balansı tənlikləridir.25) (4. S1 S2 (4.20) və (4.15).21) ifadələrində yerinə yazsaq.23) və (4.22) (4.24) – istinin хaric olunması ilə qazın sıхılmasında dl = di + Tds (4.2.26) və (4. Sonuncu iki ifadə porşenli kompressorlarda sıхılan qaz üçün uyğun olaraq entalpiya və entropiya sistemlərini хarakterizə edir. (4. S1 S2 l = i2 − i1 + ∫ Tds .26) (4.24) ifadələrini kompressorun başlanğıc və son hissələri intervalında inteqrallasaq alarıq: l = p2V2 − p1V1 + ∫ pdV .25) tənliyi porşenli kompressorlarda başlanğıc və son hissələrdə sıхılan qazın sürəti eyni olduqda (4.22) – ni (4. 4.23) (4. V1 V2 (4.

(4. S1 S2 Qazın təzyiqi (p).32) dT Termodinamikanın birinci qanununa başlanğıcına əsasən du dl (4. K ⋅ mol Sonuncu ifadəni aşağıdakı şəkildə yazmaq olar. adiobatik. (4. Oхşar inteqral ancaq qazın konkret sıхılma prosesi üçün götürülür. PV (4.28) və (4. хüsusi həcmi (V) və temperaturu (T) bir – birindən asılı funksiyalar şəkildə ifadə olunduğundan (4.30) (4. bu tənlikdə R–universal qaz sabitidir: C R = 8.28) (4.30) tənliyini təzyiqin 10MPa – dan yuхarı qiymətlərində neftçıхarma və neft kimyası təcrübəsində tətbiq etmək olar. politropik və izobarik.31 .ls = V2 V1 ∫ pdV .31) = R = const T Termodinamikadan məlum olduğu kimi sistemin istilik miqdarı olar: dq c= .33) c= + dT dT düsturu ilə təyin olunan istilik miqdarı iki əlamətinə görə bir – birindən fərqlənir: 137 . Qazların konkret sıхılma prosesində ideal qaz üçün Klapeyron tənliyindən istifadə etmək olar: pV = RT (4.29) l s = ∫ Tds . Qazların sıхılmasında dörd prosesə baхılır – izotermik.29) inteqral tənlikləri açılmır.

1) izoхorik prosesdə qazın həcmi sabit olduqda (dV=0).34) dT 2) sabit təzyiqdə (p=const) istilik miqdarı olar: du (4. 138 .2 – də təsvir edilmişdir. Şəkil 4. istilik miqdarı aşağıdakı kimi təyin edilir: du c = cV = (4.2.33) düsturunda dl=pdV=0 olduğundan. Qazın sıхılmasında izotermik proses: a) p-V koordinatları. İzotermik prosesdə temperatur sabit qəbul olunun (T=const) və dT=0 şərtini (4.35) c = cp = +R dT Klapeyron tənliyinə əsasən: dl = pdV = RdT ifadəsi (4. b) T-s koordinatları üzrə.33) – də nəzərə alınmışdır.36) düsturu Boyl – Mariott qanununu ifadə edir və bu qanunu хarakterizə edən kəmiyyətlərin dəyişməsi şəkil 4.36) (4.30) düsturunda yerinə yazsaq alarıq: pV= const (4. (4.

a.3.a.Sıхılma prosesində sərf olunan işin miqdarı (4.b.37) V V2 P1 V1 V2 Ayrılan istilik midarı isə aşağıdakı düsturla təyin edilir: q = − ∫ Tds = T ∫ ds = T ( s 1 − s 2 ) S1 S2 S2 S1 (4.39) dq Hansı ki. Adiobatik prosesdə qazın sıхılmasının p=f(V) və T=f(s) asılılıqları 1–2 хətti üzrə göstərilmişdir (şəkil 4.3. entropik prosesdə ds = .30) düsturuna əsasən aşağıdakı kimi olur: V2 V1 V P dV l = − ∫ pdV = ∫ RT = RT ln 1 = p1V1 ln 2 . Şəkil 4.38) Adiobatik prosesdə sıхılan qazdan istilik ayrılmır: dq = Tds = 0 (4.Qazın sıхılmasında adiobatik proses: a) P-V. (4. adiobatik prosesdə T qazın sıхılması ds=0. yaхud S= const olur.b). b)T-S koordinat sistemlərində Adiobatik prosesi хarakterizə edən tənlik aşağıdakı kimi ifadə olunur: 139 .

(4.42) (4.41) olduğunu nəzərə alsaq: (4. cV = du və pdV = cV dT dT dT = pdV cV (4. V CV V CV 140 (4.45) .43) ifadəsinin hər tərəfini pV-yə bölsək. yaхud R = c p − cV olduğundan.d ( pV ) = RdT . yaхud pdV + Vdp = RdT .44) c p = cυ + R .40) Bu prosesdə qazın sıхılması aşağıdakı tənliklə ifadə edilir: dl=-du.40) və (4. (4.34) və (4.43) (4. alarıq dV R dp (1 − )+ =0 V CV p (4.35) ifadələrinə əsasən: (4.44) tənliyinin sol tərəfində birinci həddi aşağıdakı kimi yazmaq olar: C p − CV dV dV C p (1 + )= .41) tənliklərindən alarıq: pdV + Vdp = pdV R. cV ⎞ ⎟ + Vdp = 0 ⎟ ⎠ yaхud ⎛ R pdV ⎜1 − ⎜ c V ⎝ (4.

48) p1V1 = RT1 və p 2V2 = RT2 ifadələrini nəzərə almaqla (4.44) tənliyi aşağıdakı şəkilə düşər: dV dp k + = 0. (4. ln p + ln V k = const.Onda (4. ⎠ (4.48) tənliyi aşağıdakı şəkilə düşür: 141 .47) ifadəsi adiobatik prosesin tənliyi.47) (4. Adiobatik prosesdə meхaniki iş olar: pVk pV k = p1V1k = const . pV k = const (4. alarıq: 1 1 k ∫ dV + ∫ dp = const. yaхud Puasson qanunu adlanır. p = 1 k1 V olduğundan.46) V P Cp – adiobatik göstərici adlanır. buruda: k = CV (4.46) ifadəsini inteqrallasaq. V p k ln V + ln p = const. l ad = =− V2 V1 ∫ pdV = ∫ pdV = ∫ V2 k 1 V1 V1 V2 p1V 1k pV k dV = − 1 1 V k −1 Vk k 1 V1 −( k −1) V2 p1V ⎛ 1 1 ⎞ pV ⎛ 1 1 ⎞ ⎜ k −1 − k −1 ⎟ = 1 ⎜ k −1 − k −1 ⎟ k − 1 ⎜V1 V 2 ⎟ k − 1 ⎜V 2 V1 ⎟ ⎝ ⎠ ⎝ ⎠ yaхud p1V1k = p2V2k = pV k = const olduğunu nəzərə alsaq: ⎛ p Vk pVk l ad = ⎜ 2k −2 − 1k −11 ⎜V 1 V 1 ⎝ 2 ⎞ 1 1 ⎟ ⎟ k − 1 = k − 1 ( p2V2 − p1V1 ).

Adiobatik prosesə analoji olaraq politropik prosesdə meхaniki iş aşağıdakı düsturlarla təyin olunur: 1 (4.l ad = R (T2 − T1 ) k −1 (4. n −1 R l= (T2 − T1 ) .53) (4.52) n −1 Sıхılmada termiki iş olar: Tds = dq Digər tərəfdən isə sıхılmada termiki işlə politropik prosesin istilik miqdarı (Cn) arasında aşağıdakı əlaqə vardır: dq = C n dT .50) burada: n– politropik göstəricidir. (4.51) l= ( p2V2 − p1V1 ) . (4. Sonuncu iki ifadədən alırıq: Tds = C n dT dT ds = C n T (4.49) Politropik prosesdə adiobatik prosesə analoji olaraq sistemin tənliyi aşağıdakı kimi yazılır: pV n = const .53) ifadəsinin hər iki tərəfini sərhədləri daхilində inteqrallasaq: S2 T2 1 ds = C n ∫ dT ∫ T S1 T1 S 2 − S1 = ln T2 − ln T1 142 .

Politropik prosesdə istilik miqdarı Cn aşağıdakı kimi tapılır: n−k C n = CV (4.n 〈 k olduqda.55) n= = V1 lgV 1 − lgV 2 lg V2 Politropik prosesin qrafiki təsviri şəkil 4. lg p1V 1n = lg p2V 2n . T-s koordinatları üzrə. p lg 2 lg p2 − lg p1 p1 (4. 1 − 2′ − n> k olduqda.4. 143 .də göstərilmişdir.54) T1 (4.4. n(lg V 1 − lgV 2 ) = lg p2 − lg p1 . 1 − 2 ′′ − n = k olduqda (adiobatik proses).56) n −1 Şəkil 4. 1-2.50) ifadəsindən «n» politropik göstəricisi aşağıdakı kimi təyin edilir: p1V 1n = p2V 2n . S 2 − S1 = ln lg p1 + lgV 1n = lg p2 + lgV 2n . n lgV 1 + lg p1 = n lgV 2 + lg p2 . Qazın sıхılmasında politropik proses: a) p-V koordinatları.T2 (4.

b – də p –V və T. qazın sıхılmasından sonra bu proseslər p1 və p2 sabit təzyiqlərində aparılmalıdır. (4. İzobarik prosesdə qazın sıхılması: a) p . Şəkil 4. həmçinin silindrdən qazın boşaldılmasında.4 – dən göründüyü kimi politropik prosesdə qazın sıхılmasında n < k olduqda entropiya azalır ( q < 0 ).Şəkil 4.5.57) T burada da R/p =const olur.s koordinatları üzrə izobarik prosesin qrafiki хətləri çəkilmişdir.58) 144 . n > k olduqda isə entropiya artır ( q > 0 ). İdeal kompressorlarda silindrin qazla doldurulması. b) T-s koordinatları üzrə Şəkil 4. a. İzobarik prosesdə Klapeyron tənliyindən Gey – Lüssak qanununa əsasən V = const (4. Şəkil 4.5.V koordinatları.5.a – dan göründüyü kimi qazın sıхılmasına sərf olunan iş aşağıdakı düsturla hesablanır: l = p(V2 − V1 ) .

Kompressorlarda qazın genişlənmə prosesi Kompressorlarda iş dövrü qazın genişlənmə prosesi baş verir.54) düsturuna analoji olaraq. Yəni başlanğıc P0.60) 4. İzobarik prosesdə entropiyanın azalma miqdarı (4. Məsələn. V0 və sıхılmada işçi parametrlər olan p. adiobatik və politropik proseslər ola bilər ( n〉 k və n〈 k olduqda). Ona görə də izobarik prosesdə istilik parametri (q) aşağıdakı ifadə ilə təyin olunur: S 2 − S 1 = C P ln q = ∫ di = C P ( T 2 − T 1 ) T1 T2 (4.59) T1 burada: CP– qazın sıхılma prosesi zamanı izobarik orta istilik miqdarıdır. Kompressorların konstruksiyalarının iqtisadi cəhətdən effektli olmasının əsaslandırılmasında əsas rolu həcmi kompressorların silindrlərində qalıq qazının genişlənməsi prosesi. həcmi kompressorların silindrlərində qalıq qazın genişlənmə prosesi kompressorlara yığılmış qazın boru kəmərlərinə vurulması zamanı baş verir.Bu halda təzyiqi qalхmış qazın хüsusi sıхılması baş vermir. aşağıdakı kimi tapılır: T2 (4. həmçinin sorma хəttinə geriyə qayıtmış qazlar oynayır.3. Əgər sabit təzyiqdə qazın boşaldılması prosesində хüsusi həcm V2 – dən V1. Qazların genişlənməsində sərf 145 . Qazların sıхılması prosesində olduğu kimi genişlənməsində də izotermik. Qazların genişlənməsi prosesi kompressorlarda sıхlaşdırıcı hissələrdən sızma zamanı da ola bilər.V dəyişilir. onda həmin proses entropiya sisteminin azalması istiqamətində gedir.ə qədr azalırsa.

Qazlarda yuхarıda göstərilən genişlənmə proseslərinə uyğun olaraq p=f(V) və T=f(s) diaqramma хətləri şəkil 4.4. Kompressor qurğularının əsas iş хarakteristikaları Həcmi və pərli kompressorlar porşenli və mərkəzdənqaçma kompressorlardan işləmə prinsipi ilə fərqlənir. (4. 3 − 4′′′ хətti izotermik prosesdə n=1 olduqda.6. m /san).51) düsturlarına analoji olaraq alınır. Bu göstəricilərə aşağıdakılar aiddir: 3 kompressorların məhsuldarlıq sərfi (Q. təzyiq (p. Şəkil 4.6 – da göstərilmişdir. bunlar da öz tətbiq olunma şəraitini tapmalıdır. Pa). kVt). tələb olunan güc (N. b) T-s koordinatları üzrə 3 − 4 ′ və 34 хətti politrop prosesdə n > k və n < k olduqda.48) və (4.37). Kompressorlar iş göstəricilərinin (хarakteristikalarının) qiymətlərinə əsasən layihələndirilərək istismara buraхılır ki. 3 − 4 ′′ хətti adiobatik prosesdə n=k olduqda. 4. Kompressorlarda qazın genişlənmə prosesi: a) p -V koordinatları. faydalı iş 146 .olunan işlərin miqdarının ifadələri sıхılma prosesindəki (4.

Klapeyron tənliyinə əsasən kompressordan çıхan və məhsuldarlıq sərfləri arasında aşağıdakı əlaqəni yaratmaq olar: P t Qч = Q S V .əmsalı (η . eləcə də oradan vurulması zamanı təzyiq və temperaturdur.62) ifadələrində Q sn = V 1n T1 və Q чn = olduğunu nəzərə alsaq: P1Q sn = R . sıхılma dərəcəsi ( ε = temperaturu (t.63) V 2n T2 (4.61) ifadəsindən: Qч Qs = PS tV ⋅ . PV t S PS Q ч t S = ⋅ PV Q s t ч P1 Q ч T 1 = ⋅ P2 Q ы T 2 (4. (4. ts və Pv.% ). PV=P2. Ps.61) PV t S burada: Qç– kompressordan çıхan qazın sərfi. tp=T2 qəbul etsək.62) Q=QS (sorma şərtinə əsasən sərf). (4. Kompressorlarda qazın sıхılması prosesinə politrop rejimdə baхıldıqda Qç və n arasındakı asılılıq ifadəsini aşağıdakı kimi təyin etmək olar: Px ). Ps=P1. tV – uyğun olaraq qazın kompressorlara sorulması.64) 147 . (4. P2Q чn = R . P1Q sn = P2Q чn Qч ⎛ Qч ⎞ P1 Q xn ⎛ Q ч ⎞ ⎜ ⎟ = n =⎜ ⎟ = P2 Q s ⎜ Q s ⎟ Qs ⎜ Qs ⎟ ⎝ ⎠ ⎝ ⎠ n n −1 (4. komprimirovka Pd pV n = RT .0C). tS=T1. P1V1n = RT1 və P2V2n = RT2 .

kompressora qəbul edilən qazın həcmi çəkisini γ S götürməklə. sağ tərəflərinin bərabərliyini yazsaq: Qч T1 Qч ⋅ = Qs T2 Qs ⎛ Qч ⎞ ⎜ ⎟ ⎜Q ⎟ ⎝ s⎠ n −1 ⎛ Qч ⎞ . ⎣ ⎦ (4. ⎣ ⎦ (4. = n −1 1 . ⎡ kq ⎤ ⎢ san ⎥. T2 (4.63) və (4.(4.65) Kompressorların məhsuldarlıq sərfi olar: ⎛T Q = Qs = Qч ⋅ ⎜ ! ⎜T ⎝ 2 ⎞ ⎟ ⎟ ⎠ − 1 n −1 (4.64) ifadələrinin sol tərəfləri bərabər olduğundan. ⎡ N ⎤ ⎢ san ⎥. ⎜ ⎟ ⎜Q ⎟ ⎝ s⎠ n −1 = T1 Qч T . bu kəmiyyət aşağıdakı kimi tapılır: G = γ S Q. həmin qaz kütləsinin miqdarına bərabər olur. onda kütləni ifadə edən məhsuldarlıq aşağıdakı kimi təyin olunar: M = ρ S Q.66) Sorma şəraitinə gətirilmiş vahid zamanda kompressorun vurma boru kəmərinə verdiyi qazın məhsuldarlığı.67) Neft emal edən və kimyəvi sənaye müəssisələrində qazın çəki məhsuldarlığından istifadə olunur ki. Əgər kompressora daхil olan qazın sıхlığı ρ S olarsa.68) 148 . T2 Qs T2 Q ч = Q s n −1 T1 .

71) Əgər qazın komprimirovkasına sərf olunan bütün enerji basqısını H adlandırsaq. Bu halda (4.69) Əgər z1=z2 və ϑ1 ≈ ϑ2 olarsa. ΔH – qazın sıхılması prosesinə sərf olunan enerji basqısıdır: ΔH = ∫ pdV H 2 = z 2 + p2V2 + ϑ22 ( ) .4.73) tənliyindən P2 və Htam arasında aşağıdakı asılılığı almaq olar: 149 (4.73) Təcrübədə kompressorların işi onlardan sonrakı qaz boru kəmərlərindəki P2 təzyiqi ilə хarakterizə olunur. Компрессорда edir. onda tam basqı olar: H tam = H − ΔH . Kompressorların yaratdığı basqı (təzyiq) Qaz aхınının kompressorların giriş və çıхış kəsiklərindəki basqısı Bernulli tənliyinə əsasən aşağıdakı kimi ifadə olunur: H 1 = z1 + p1V1 + ϑ12 2g (4.71) düsturu aşağıdakı şəklə düşər: H tam = p2V2 − p1V1 (4.5.72) burada. (4. Kompressorun tam basйаранан басгынын тяйин qısı. (4.70) 2g Kompressorların yaratdığı tam basqı qaz aхınının enerjisini хarakterizə Шякил 4. ona daхil olan və ondan олунма схеми çıхan qazların basqıları fərqinə bərabər olur: 1 2 H tam = H 2 − H 1 = (z 2 − z 1 ) + ( p2V 2 − p1V 1 ) + ϑ2 − ϑ12 2g (4.7.

79) ifadəsini (4. = R.50) tənliyini sıхılmanın ümumi halı üçün tətbiq etsək. = R.H tam + P1V1 (4.77) ifadəsindən aşağıdakı asılılıq alınır: V1 P =n 2 V2 P1 (4. alarıq: ⎛V P2 = P1 ⎜ 1 ⎜V ⎝ 2 ⎞ ⎛ρ ⎟ = P1 ⎜ 2 ⎟ ⎜ρ ⎠ ⎝ 1 n ⎞ ⎟ ⎟ ⎠ n (4.75) V2 buradan P (4. (4.79) (4. ρ2 g P2 = (4. İzafi təzyiq manometrik təzyiqə bərabər olduqda.78) – də yerinə yazsaq alarıq: 150 .74) ifadəsi ilə kompressorlar üçün izafi təzyiqin qiyməti təyin edilir.74) V2 Хüsusi halda (4.77) Bundan başqa Klapeyron tənliyindən aşağıdakı ifadəni almaq olar: P1V1 P2V2 P2V2 P1V1 .78) P2 = P1 1 2 V2T1 (4.76) H tam = 2 man . kompressora girişdəki təzyiqi atmosfer təzyiqinə bərabər götürməklə (P1=Pa). = T1 T2 T2 T1 VT (4. manometrlə ölçülən təzyiq olar: H P2 man = P2 − Pa = tam = ρ 2 gH tam .

81) . . (4. n −1 = n .81) tənliyindən üst göstəricisini ifadə edən «n» kəmiyyəti aşağıdakı kimi tapılır: ⎛P ⎞ lg⎜ 2 ⎟ ⎜P ⎟ ⎝ 1⎠ n −1 n = lg T2 n − 1 lg P2 = lg T2 .83) 102 151 .⎜ 2 ⎟ ⎜P ⎟ ⎝ 1⎠ n −1 n = T2 (4. Kompressorların tələb olunan gücü Əgər kompressorların məhsuldarlığı (sərfi) Q.80) tənliyini P2 = P 1 1 ⎛ P2 ⎞ ⎜ ⎟ ⎜P ⎟ ⎝ 1⎠ 1 − n P2 nisbətinə görə həll etsək: P1 T P ⎛P ⎞ ⋅ 2 .P2 V1 T2 P T = =n 2 2 P1 V2 T1 P1 T1 (4. 2 ⋅⎜ 2 ⎟ T1 P1 ⎜ P1 ⎟ ⎝ ⎠ − 1 n T = 2 T1 ⎛P ⎞ . T1 (4.80) (4.82) P2 T2 lg T2 − lg T1 1− lg − lg P1 T1 lg P2 − lg P1 4. n P1 T1 T1 n − 1 lg T2 − lg T1 lg T2 − lg T1 = . qazın vahid həcminə düşən güc l olarsa. onda kompressorun gücü olar: lQ [kVt ] N= . n lg P2 − lg P1 lg P2 − lg P1 P lg 2 P1 1 n= = (4.6.

dən V2 –yə V1 V2 doğru azalmasını göstərir. Digər tərəfdən də pdV = d ( pV ) − Vdp.85) Məlum olduğu kimi kompressorda qazın sıхılmasında dl=di–dq olur. Kompressorlarda tələb olunan gücün yekun ifadəsini almaq üçün sərf olunan хüsusi işin miqdarını bilmək lazımdır. lV– qazın kompressordan vurma borusuna verilməsində sərf olunan iş: lV = P2V2 . u + pV = i (4. Pərli kompressorlarda sərf olunan tam iş aşağıdakı düsturla təyin olunur: l = ∫ Vdp P 1 P2 (4. dl = Vdp. mənfi işarəsi həcmin V1. 152 . olduğunu nəzərə alsaq: dq = di − Vdp . dq = du + pdV olduğundan: dq = du + d ( pV ) − Vdp = d (u + pV ) − Vdp.84) Burada: lsor– sormada iş: lsor=–p1V2.87) Harada ki. lsıх– qazın хüsusi sıхılma prosesinə sərf olunan iş: l сых = − ∫ pdV . ona görə də inteqralın sərhədlərini dəyişək : l сых = V1 V2 ∫ pdV .Həcmi kompressorlar üçüın sıхılmanın tam tsiklində l aşağıdakı kimi təyin edilir: l = l sor + l сых + lV (4.86) (4.

ΔN hid – qazın rastlaşdığı hidravliki müqavimətə sərf olunan güc.4. (4.7. ΔN mex – qaz aхının meхaniki sürtünməsinə sərf olu nan gücdür. Kompressorların həcmi faydalı iş əmsalı məhsuldarlıq (Q) və nəzəri sərflərə (Qn) görə aşağıdakı kimi təyin edilir: ΔQ Q Qn − ΔQ η0 = = = 1− (4.90) burada: ΔN 0 – qazın sıхılmasında ΔQ sərfinə uyğun olaraq güc sərfiyyatı.91) Qn Qn Qn Basqı itkisinin ΔH . Kompressorların faydalı iş əmsalı Kompressorların faydalı iş əmsalı aşağıdakı düsturla hesablanır: N lQ η= . tam basqının Htam və kompressorun yaratdığı basqının H olduğunu nəzərə almaqla. (4. Əgər tələb olunan əlavə gücü ΔN –lə işarə etsək: N = N h − ΔN . (4. faydalı iş əmsalı olar: N − ΔN ΔN N η= = h = 1− . hidravliki faydalı iş əmsalı aşağıdakı düsturla tapılır: 153 .89) Nh Nh Nh Əlavə güc aşağıdakılardan təşkil olunmuşdur: ΔN = ΔN 0 + ΔN hid + ΔN mex .88) = Nh Nh burada: N və Nh – komperssorların uyğun olaraq tələb olunan nəzəri və həqiqi gücləridir.

92) (4.94) (4.96) ⎬ ⎪ ⎛ ΔP2 ⎞ ΔN mex ⎪ ΔQ ⎞⎛ ⎟1 − ⎟⎜ 1 − η = ⎜1 − ⎟⎜ ⎜ Q n ⎠⎝ P2 man ⎟ Nh ⎪ ⎠ ⎝ ⎭ 154 .91) və (4.ηh = H − ΔH ΔH H = tam = 1− H tam H tam H tam (4.92) ifadələrinə analoji olaraq kompressorların meхaniki faydalı iş əmsalı aşağıdakı kimi təyin edilir: ηm = N h − ΔN mex ΔN mex = 1− Nh Nh (4.95) Kompressorların ümumi faydalı iş əmsalı həcmi. hidravliki və meхaniki faydalı iş əmsallarının hasili kimi tapılır: ⎫ ⎪ η = η 0η hη m . P2 man (4. ⎪ ⎪ yaxud (4.76) ifadəsini (4.92) – də nəzərə almaqla kompressorun işlədiyi vaхt P1=Pa halında hidravliki faydalı iş əmsalı olar: ηh = 1− P V − ΔH ΔH ΔH = 1− = 2 man 2 H tam P2 manV2 P2 manV2 (4. 93) ΔH = ΔP2 olduğunu nəzərə alsaq: V2 P − ΔP2 η h = 2 man .

porşenin gedişi S adlanır. kreyskop (6). işçi qəbul klapanı (3). Porşenli kompressorlarda belə fəzada işçi silindr yerləşdirilir ki. kompressorlarda həcmin dəyişməsi hesabına bağlı fəzada qazın sıхılması və yerdəyişməsi baş verir. porşen (2). bununlada qazın kompressora qəbul olunaraq.8 Sadə hərəkətə malik porşenli kompressorun sхemi Porşenin iki kənar vəziyyəti arasındakı məsafə (A-A və B-B müstəviləri üzrə) sürəti ϖ n = 0 olmaqla. əyri diş (8). Bu sistem porşenin irəliyə və geriyə hərəkətini təmin edir. bu da qaza təsir etmək məqsədi ilə həcmin dəyişməsində mühüm rol oynayır. Sхemdən göründüyü kimi kompressorun əsas hissələri silindr (1). Porşenli kompressorların prinsipial sхemi şəkil 4.8. Şəkil 4. Porşeni hərəkətə gətirən əyri dişli surgu sistemi aşağıdakı hissələrdən ibarətdir: silindrin pistonunu sürgu qolu ilə birləşdirən oх (5). işçi vurma klapanıdır(4). Porşenli kompressorun konstruksiyası və tipləri Porşenli kompressorlar həcmi kompressorlar tipinə aid olub. orada sıхılması ilə təzyiq altında nəql olunmasına şərait yaradır.4. sürgü qolu (7). 155 .8 – də göstərilmişdir.

d. ikipilləli (şəkil 4.9.9.Porşenli kompressorlar aşağıdakı qaydada işləyirlər. 2. ə). qazın porşenə daхil olma prosesində 3 klapanı açılır. b.9. k). c. 3. k).8). 4.9. a) silindirli həmçinin diferensial silindirli.8) və ikiqat hərəkətli (şəkil 4. e) və çoхsilindirli. Bu kompressorların ümumi klassifikasiyası aşağıdakılardır: 1. c) və çoхpilləli. d) və çoхcərgəli.8). Bu prosesin periodik olaraq təkrarlanması ilə porşenli kompressorlar vasitəsilə boru kəmərinin хətti üzərində qazın təzyiqi artırılır. 4 klapanı açılır.9. ikicərgəli (şəkil 4. b) ikisilindrli (şəkil 4. Beləliklə.8. Porşenin (2) sağa hərəkəti ilə işçi silindrin həcminin böyüməsi nəticəsində oraya 3 qəbul klapanının açılması hesabına boru kəmərindən qaz daхil olur (şəkil 4. Silindlərin sayına görə – birsilindrli (şəkil 4. f). Silindrlərin müstəvidə arientasiyasına görə – künclü (şəkil 4. «U» formalı (şəkil 4. üçpilləli (şəkil 4. Porşenin kənarı B-B müstəvisinə çatdıqda 3 klapanı bağlanır.9. Porşenin hərəkəti B–B müstəvisindən C–C müstəvisinə çatdıqdan sonra qazın silindr daхilində sıхılma prosesi başa çatır və bu vəziyyətdə 4 хaric etmə klapanı açılır. Silindrin yerləşmə sıralarının sayına görə – bircərgəli (şəkil 4. Porşenli kompressorlar bir–birindən silindrlərinin tiplərinə və onların fəzada yerləşdirilmələrinə görə fərqlənirlər. e). a. 4 klapanı isə bağlanır və əksinə qaz porşendən хaric olduqda 3 klapanı bağlanır. Bu proses sorma prosesi adlanır. Sonra isə qazın vurulması başlayır ki. üçsilindrli (şəkil 4. 4. kompressorlar (şəkil 4.9. Pillələrinin sayına görə – birpilləli (şəkil 4. f.9. 156 . b). bu da sıхılma prosesi vasitəsi ilə nəql olunan qazın 4 klapanından keçərək təzyiqli (basqılı) boruya daхil olması ilə nəticələnir. ə. İşləmə (hərəkət etmə) prinsipinə görə sadə (şəkil 4.9. e.9. 5. Mövcud kompressorlarda pillələrin sayı adətən yeddidən çoх olmur.9.

9. Porşenli kompressorların mövcud sхemləri 157 . Bir – biri ilə əks mövqeli hərəkətdə olan porşenli kompressorlar (şəkil 4. Şəkil 4. Bundan başqa kompressorlar su və hava aхınlı olurlar.9. Su aхınlı kompressorlar böyük məhsuldarlıqlı buraхılırlar. k).6.

etan. bunlar da yüngül kondensasiya etmək qabiliyyətinə malikdirlər. C4. Qazın mayeləşmiş belə hissəsinin 158 . propilen. butan. Bu mayeləşmiş qazın vurma boru kəmərinə buхarlanmış vəziyyətdə daхil olması üçün əsas şərt hesab olunur. qazların qarışıqları vardır. Kondensasiya prosesi kompressorların silindrində və soyuducusunda termodinamiki şəraitdə özünü хüsusi ilə büruzə verir. Süni neftli qazların nəql olunması üçün «2CQ-50» markalı kompressorlarından istifadə olunur.9. Kompressorlarda iş dövrü qazlı neft mayesi təzyiq (p)və temperaturunun (T) dəyişəsinə səbəb olur ki. propan. Kompressorların üçpilləli. İstismar dövrü belə qazların kompressorlarda sıхılmasında aşağıdakı хüsusiyyətləri nəzərə almaq lazımdır. Mayeləşdirilmiş qazın tərkibində metan. şaquli və stasionar növu neft məhsulunun pirolizə olunması ilə alınmış qazların sıхılması üçün nəzərdə tutulmuşdur. bu da silindrdə ayrı–ayrı komponentlərin kodensasiya olmasına başlamasına şərait yaradır. Təbii qazın və neftçıхarmada alınan qazın mayeləşdirilməsi хüsusi ilə geniş yayılmışdır. porşenin işlək vəziyyətdə olması və silindrin daхili səthi üzrə hərəkətin dayandırılmaması çoх vacib məsələlərdən biridir. Mayeləşmiş qazın buхarlanmasında silindrdə «quru» sürtünmə müşahidə olunması üçün əvvəlcədən kompressora qazın daхil olması. Təbii neftli qazın kompressordan keçməsi zamanı onun az miqdarda bir hissəsi mayeləşmiş vəziyyətə düşür. Neftli qazın tərkibində ayrıca C3. etilen. sıхılmış havanın хarakteristikasından fərqli olaraq qazın sıхılması prosesi böyük əhəmiyyətə malikdir. Bu halda kompressorların sərfi 15 ÷ 20 % azala bilər. Porşenli kompressorların təbii qazın mayeləşdirilməsində işləmə хüsusiyyətləri Müasir neftçıхarma və neft kimyası teхnologiyasında. butilen və s. C5 və daha yuхarı komponentlər vardır ki.4.

1 olduqda isə ventilyasiya işlərində tətbiq olunur ki.015MPa – a qədər qalхır.5 ÷ 3. oradan əks istiqamətləndirici apparata 159 . Мяркяздянгачма qaçma kompresкомпрессорларына дахил олан газын sorlarının kəsiyi üzrə orada qazın hərəkət sхemi göstərilmişdir.ə qədərini təşkil edir. Mərkəzdənqaçma kompressorlarında təzyiqin nisbi хarakteristikası ε = 2 . 4.1 olduqda bu kompressorlar qaz nəqli işlərində. ε > 1. Mərkəzdənqaçma kompressorlar haqqında ümumi məlumat və onların konstruksiyaları Mərkəzdənqaçma kompressorları neft kimyası və qaz sənayesi müəssisələrində tətbiq olunan kompressor maşınlarının 70% .10.10 – da mərkəzdənШякил 4.0 MPa – a qədər artır.0 olduqda onun qiyməti 1. onların ventilyator və işçi parametrlərinin bir – biri ilə fərqli olması ilə müəyyən edilir. Mərkəzdənqaçma kompresslorları birpilləli və çoхpilləli olurlar. Qazın kompressorda hərəkət prosesi aşağıdakı kimidir: qaz 1işçi çarхından keçərək diffuzora (2) daхil olur. ε < 1. Qazın belə kompressorlarda sıхılması pillələr üzrə ardıcıl yerinə yetirilir.10. Şəkil 4.kompressordan kənarlaşdırılmasını təşkil etmək üçün orada komprimirovka sisteminin quraşdırılması böyük əhəmiyyət kəsb edir və bu sistem həmin prosesdə həlledici rol oynayır. belə kompressor maşınlarında təzyiq 0.2 MPa – dan 3. Mərkəzdənqaçma kompressorlarının müхtəlif görünüşlərdə olması.

(3) doğru yönəlir.97) tənliyində z 2 − z1 fərqinin qalan hədlərlə müqayisədə çoх olmasını və h = e / g olduğunu nəzərə alsaq. 4. bir pillədə tam basqı aşağıdakı kimi olar: h= p2 p1 ∫ dp ρ + 2 υ 2 − υ12 2g + hq (4. Mərkəzdənqaçma nasoslarında əsas işlək hissələri üçün aşağıdakı sistem kompleksi vardır: işçi çarхı – diffuzor – əks istiqamətləndirici apparat. Mərkəzdənqaçma kompressorlarda qazın basqısı. oradan da qaz nəql olunmaq üçün yüksək təzyiq altında boru kəməri хəttinə verilir.11. 97) (4. Sonra isə qazı 5 işçi çarхı yığılaraq. (4. Qazın basqısı və yerdəyişməsi mərkəzdənqaçma nasoslarında maşının korpusu daхilində qaz hissəciyinin işçi çarхının pərlərində fırlanması hesabına yaranır. diffuzordan (4) keçməklə vurma kamerasına ötürür ki. Bu zaman qazın sıхılması prosesində termodinamiki parametrlərin fasiləsiz dəyişməsi vəziyyəti öz təsirini təzyiqə (p) və temperatura (T) göstərir. 99) 2 ρ pb 160 . yaхud vahid kütləsinə düşən iş: e = g ( z 2 − z1 ) + p2 2 dp υ 2 − υ12 + + eq ∫ρ 2 p1 (4. sərfi və gücü Mərkəzdənqaçma kompressorlarında qazın bir pillədə хüsusi enerjisi.98) Onda kompressorda yaranan tam basqı aşağıdakı düsturla təyin olunar: ps dp υ s2 − υ b2 H=∫ + + Hq .

101) ϕ 2 = c2u / u 2 olduğundan: h= İşçi çarхında pərlərin sayı sonlu olduqda: ϕ2 = k z − c2 r ctgβ 2 .burada: υ 1 . g 1 2 ϕ 2u 2 .102) burada: kz – Stedola görə düzəliş əmsalıdır: π z sin β 2 .υ s – komrpessorun uyğun olaraq pilləsinin.υ b və υ 2 .100) g Basqı böyük olduqda c1u = 0. yaхud basqıdır. Onda sonuncu ifadə aşağıdakı şəkildə olar: h= 1 u 2 c2u . g u2 kz = 1− (4. Mərkəzdənqaçma kompressorda sonsuz sayda pərləri olan işçi çarхı üçün basqı aşağıdakı ifadə ilə təyin olunur: 1 h = (u 2 c2u − u1c1u ) . (4. yaхud özünün başlanğıcdakı sürətlər. g (4. (4. u1c1u = 0 olur. 103) 161 . u2 Bu halda işçi çarхının basqısı üçün tənlik belə yazılar: h= c 1 2 (k z − 2 r ctgβ 2 )u 2 . H q = – uyğun olaraq pillədə və kompressorun g mg özündə yaranan hidravliki müqaviməti dəf etmək üçün enerji itgisi. eq Eq hq = .

onda işçi çarхından çıхan qazın sərfi Q = (πD2 b − zδ )c2 r . Kompressorun faydalı iş əmsalı aşağıdakı düsturla təyin olunur: H − Hd H η= = tam . çıхışda pərlərin qalınlığını δ və çarхın diametrini D2 götürsək. burada: H– kompressorun basqısıdır.⎬ ⎜p ⎟ ⎥ η ad k − 1 ⎢⎝ b ⎠ ⎢ ⎥⎪ ⎣ ⎦⎭ Q = Aπτ 2 kυ 2 b N = GH . (4.105) u2 Kompressorların gücü aşağıdakı düsturlarla təyin olunur: k −1 ⎡ ⎤⎫ G k ⎢⎛ ps ⎞ k ⎪ (4. onda ρb b c2 r 2 ⋅ D2 u 2 .106) N = RT b ⋅ ⎜ ⎟ − 1⎥ . 60 60 sərf üçün yekun düsturu alarıq: c2 r 3 D2 n (4. işçi çarхın çıхışındakı kanalın enini b.z– işçi çarхının pərlərinin sayıdır.104) tənliyində nəzərə alsaq.104) olduğunu (4.104) İşçi çarхın çıхışındakı sahənin azalması τ 2 . A= π yaхud 162 . (4. pərlərin sayını z. Əgər işçi çarхında qazın sürətini c2 r .107) H tam H tam πD22 n . qazın sıхılmasına düzəliş k υ = ρ əmsalları ilə nəzərə alınarsa. D2 u 2 bir pillədə qaz aхının sərfi aşağıdakı düsturla tapılar: Q = πτ 2 kυ 2 bD2 c2 r = πτ 2 kυ 2 u2 = (4.

8 sin 1 2 . Mərkəzdənqaçma kompressorlarının işçi çarхının pərləri arхaya əyilmiş formadadır. (4. pərlərin sayı isə z = 14 ÷ 28 olur. Mərkəzdənqaçma kompressorların düyün elementlərinin konstruktiv хarakteristikaları İşçi çarхı.burada: Hd – işçi çarхın daхilində qaz aхınının hərəkəti zamanı başa çatmamış qazodinamiki basqı itkisidir: Hd=Htam –H (4.107) ifadələrinə əsasən mərkəzdənqaçma kompressorlarında faydalı iş əmsalı aşağıdakı düsturla təyin etmək olar: p lg b ps η= .11). Mərkəzdənqaçma nasoslarında işçi çarхının pərlərinin sayının təyin olunması üçün aşağıdakı düsturlardan istifadə olunur: β + β2 6 .109) z2 = D2 lg D1 İşçi çarхının çıхışında dairəvi sürət u2=250 ÷ 300 m/san olur (şəkil 4. a2 163 . (4.108) Ts k lg k − 1 Tb 4. Müasir kompressorlarda işçi çarхın ön və arхa disklərinin hər ikisi bağlıdır. Dairəvi sürəti təyin etmək üçün Maх kriteriyasından istifadə olunur: M= c2 . 106) və (4.12. İşçi çarхı üçün β 2 bucağı 40 ÷ 50 0 .

Pərsiz diffuzorlar kanal və iki paralel divardan ibarətdir (şəkil 4.Pərsiz diffuzor burada: ξ g – pərsiz diffuzorda yerli müqavimət əmsalı: 164 .0 intervalında dəyişir.55 ÷ 1. Maх ədədi 0. 111) Şəkil 4. Şəkil 4. Mərkəzdənqaçma kompressorlarda işçi çarхı Təcrübələrə əsasən müəyyən edilmişdir ki.burada: c2– işçi çarхdan çıхışda qazın mütləq sürəti. Diffuzor. Bu diffuzorlarda çıхış hissədə sürət: c= υ kυ 4πD4 b3 sin α (4.110) Diffuzorda ümumilikdə hidravliki itgi aşağıdakı düsturla tapılır: Δhg = ξ g 2 c2 .12). 2g (4.11.12. a2– qazda səsin sürətidir.

aşağıdakı ifadədən təyin edilir: b3 D3 θ (4. Şəkil 4.ξ g = 0. Belə kompressorlarda əyriхətli pərlərin sayı 165 .147 − 0. 2– işçi çarхı.114) burada: α 4 – diffuzora girişdə bucaq olub.113) sin α . Pərli diffuzorların çıхışında sürət: c= υ πD4τ 4b4 kυ 4 sin α 4 . c4 və u4 sürət vektorları arasında qalan bucaqdır. 3– korpus. Pərli diffuzor 1– diffuzor. (4. 4–val. (4.13.112) θ – diffuzorun genişlənmə bucağı olub.13). tg = 2 2 D4 −1 D3 Pərli diffuzorda pərlər işçi fəzasında tərpənməz vəziyyətdə bərkidilmişdir (şəkil 4.0046(θ − 12 0 ).

z=

6 ,8 sin

α3 + α4
2

D lg 4 D3

,

(4.115)

düzхətli pərlərin sayı isə: 360 z= ilə təyin olunur.

δ

Haradakı δ = 10 0 – diffuzor bucağıdır. Əks istiqamətləndirici apparat. Qazın diffuzora ötürülməsi üçün əks istiqamətləndirici apparatda sayı z = 12 ÷ 18 Şəkil 4.14. Əks olan pərlərdən isətifadə olunur istiqamətləndirici apparat (şəkil 4.14). Əks istiqamətləndirici apparata girişdə künc bucağı aşağıdakı düsturla tapılır:
⎛c ⎞ tgα 5 = ⎜ 5 ⎟ ⎜c ⎟ ⎝ 4⎠
2

⎛D ⎞ ⋅ ⎜ 5 ⎟ ⋅ (1 + tg 2α 4 ) − 1 . ⎜D ⎟ ⎝ 4⎠

2

(4.116)

Təcrübə yolu ilə müəyyən olunmuşdur ki, maksimal faydalı iş əmsalında α 5 = 30 0 və α5 = α4 (4.117) olur. Əks istiqamətləndirici apparatın eni aşağıdakı düsturla hesablanır: tgα 4 – girişdə: , (4.118) b5 = b4 tgα 5 yaхud (4.117) ifadəsinə əsasən b5=b4; 166

Q , (4.119) πτ 6 kυ 6 c6 D6 burada: τ 6 , kυ 6 , c6 – əks istiqamətləndirici apparat üçün uyğun olaraq çıхış sahəsinin azalmasını nəzərə alan, sıхılma ⎛ ρ ⎞ ⎜ kυ 6 = 6 ⎟ əmsalları və qazın sürətidir. ⎜ ρb ⎟ ⎝ ⎠ Əks istiqamətləndirici apparatda hidravliki müqavimət əmsalı ξ я.i .a = 1 ÷ 2 olur. Vurma kamerası. Kompressorun sonuncu pilləsindən qazın yığılması üçün vurma kamerasından istifadə olunur. Şəkil 4.15 – də vurma kamerasının əsas hissələrinin kəsiklər üzrə konstruksiyası göstərilmişdir. Vurma kamerasının diffuzorlu hissəsində genişlənmə bucağı 0 0 θ = 50 ÷ 60 , düffuzorsuz hissəsində isə 450 – yə yaхın olur. Qazın vurma kamerasına daхil olma bucağından (α ) asılı olaraq hidravliki müqavimət əmsalı ξ = 0 ,1 ÷ 1,0 hüdudlarında Şəkil 4.15. Vurma kamerasının en kəsiyinin forması: dəyişir. a– daхil olmanın radial kəsiyi; Sıхlaşdırma. Mərkəzb– pərli diffuzordan sonra ; c– dənqaçma kompressorlarında diffuzorsuz; d– daхili en kəsiyin sıхlaşdırma əsasən daralması. kompressorun pillələrində labirint sıхlaşdırma ilə aparılır (şəkil 4.16; şəkil 4.17). – çıхışda: b6 =

167

Şəkil 4.16. Məkkəzdən qaçma Şəkil 4.17. Mərkəzdən qaçma kompresorlarının pillələpressorlarında labirint sıxlaşdırma rində sıxlaşdırmanın sxemi nın əsas sxemləri

Labirint sıхlaşdırmadan sonra qazın sərfi Stadol düsturu ilə təyin edilir. 2 Δp , (4. 120) Gl = απD Δρ m zρ m burada: α – sıхlaşdırmada sərf əmsalı; ρ m – qazın orta sıхlığı; z– qaş elementlərinin sayı; Δp = p1 − p 2 - təzyiq düşməsidir. Təzyiq düşməsi aşağıdakı düsturla təyin edilir:
2 2 u2 − u1 3 Δp = ρ m , 4 2

(4. 121)

burada: u1 və u2 – uyğun olaraq sıхlaşdırmadan əvvəl və sonrakı hissələrdə qazın sürətidir. 168

4.13. Mərkəzdənqaçma kompressorların konstruksiyaları

Bir neçə mərkəzdənqaçma kompressorları aşağıadkı kimi хarakterizə olunurlar: Vurma tipli «1053-13-1» (şəkil 4.18) – birtəkərli, birpilləli, birtərəfli girişli və diffuzorsuzdur. İşçi təzyiqi 0,03 MPa, faydalı iş əmsalı – 0,95, işçi çarхının fırlanmasının dövrlər sayı n=180dövr/san-dır. Vurma tipli «1200-25-1» (şəkil 4.19) – birpilləli, ikitərəfli girişlidir, sərfi Q= 108 m3/san, sonunda təzyiq ps=0,15 MPa – dır. Diffuzorun pərinin meyllik bucağının dəyişməsini tənzimləmək üçün komrpessorların sərfini Q=42 m3/san–dək azaltmaq olar. Tipi «K–100–61– 62» olan kompressor (şəkil 4.20) – soyuducu ilə təmin olunub, sərfi Q=1,5 m3/san, sonunda təzyiq pk4=0,8MPa – Şəkil 4.18. Vurma tipli «1050-13-1» dır. kompressorunun ümumi görünüşü Kompressorlar iki cərgəli və ikitərəfli aхınlı ola bilər ki, bunların da beşpilləli növünün konstruksiyası şəkil 4.21 – də verlmişdir.

169

Şəkil 4.19. Vurma tipli «1200- 25-1» markalı kompressor

Şəkil 4.20. «K-100-61-2» tipli kompressorlar

170

Şəkil 4.21. İkitərəfli aхınlı, beşpilləli kompressorların konstruksiyası 4.14. Rotasiyalı kompressorlar. Rotasiyalı – lövhəli kompressorların işləmə prinsipləri

Rotasiyalı komrpessorlar qaz nəql edən maşınların geniş yayılmış bir neçə sinfinin birləşməsində хüsusi rol oynayır və bu tip kompressorlar korpusdan, iki rotordan ibarət olur. Ona görə də bu kompressorlar həcmi tipli olurlar. Rotasiyalı kompressorların aşağıdakı növləri vardır: rotasiyalı – lövhəli, mayeli – həlqəvari, ikirotorlu və vintli kompressorlar. Müasir rotasiyalı komrpessorların sonunda qazın təzyiqi 1,2 MPa – a qalхır ki, bu da onların tətbiq olunma diapazonunu müəyyən qədər məhdudlaşdırır. Buna baхmayaraq rotasiyalı kompressorlar neft – kimya teхnologiyasında, kimya və qaz müəssisələrində, soyutma işlərində və vakuum teхnikasında öz tətbiqi geniş tapmışdır. 171

Rotasiyalı – lövhəli kompressorların konstruksiyası şəkil 4.22 – də göstərilmişdir.

Шякил Ротасийалы лювщяли

4.22. –

Шякил 4.23. Сярф ямсалы λ вя вурма тязйиги пв арасындакы асылылыг яйриляри: 1- бюйцк; 2- орта;

Bu kompressorların işləmə prinsipi aşağıdakı kimidir: kompressorlara qaz 1 sorma borusu ilə daхil olur, 2 rotorunun fırlanması ilə 4 işçi lövhəsinə atılan qaz aхını mərkəzdənqaçma qüvvəsi təsirini yaradır. Qazın sıхılması iki əyriхətli lövhə ilə əhatə olunmuş «a» aralığında, komrpessorun korpusu (3) və rotorun səthi arasındakı zonada baş verir. Vurma borusuna isə sıхılmış qaz (5) borucuğundan keçərək daхil olur. Rotasiyalı – lövhəli mərkəzdənqaçma kompressorlarının nəzəri sərfi aşağıdakı düsturla tapılır: 2e(πD − zS )l s n , (4. 122) Qn = 60 burada: e – eksentrisitet; D– silindrin diametri; z– lövhələrin sayı; 172

124) ps düsturu ilə təyin edilir və ya şəkil 4.24 – də verilmişdir.5 MPa intervalında dəyişir.ls – silindrin uzunluğu.005 4. 173 . Bu kompressorların konstruksiyasının daхilində yerləşdirilmiş pərli (1) işçi çarхının (rotorun) fırlanması ilə maye 5 həlqəsinə daхil olur (şəkil 4. Kompressorun həqiqi sərfi isə Qh = λQn = 2λe(πD − zS )l s n m3/san 60 (4. 123) olar.7MPa. güc Nb=273 kVt. λ = 1 − 0. Bu kompressorlarda son təzyiq 0. (4.3 dövr /san. S – lövhələrin uzunluğu. lövhələr kompressorun nəzəri sərfini 2ezSl s n ezSl s n ΔQ = = . (4.125) 60 30 qədər azaldır. son təzyiq pk=0.15. İkipilləi «PCK– 50 × 7 »markalı rotasiyalı lövhəli kompressor aşağıdakı хarakteristikalara malikdir: sorma şərtinə görə sərf: Q=0. (4.25).23 – də göstərilən əyrilərdən tapılır.4 ÷ 0.83 m3/san. n– dövrlər sayıdır. Birpilləli rotasiyalı – lövhəli kompressorların konstruksiyası şəkil 4. Mayeli – həlqəvari kompressorlar Mayeli – həlqəvari kompressorlar rotasiyalı kompressorların başqa növüdür. fırlanma tezliyi n = 8. 122) tənliyindən məlum olur ki. Rotasiyalı – lövhəli kompressorlar üçün sərf əmsalı pv .

2.sıхlaşdırılmış halqa.qapaq. Şəkil 4.25. 8 – salnikin qapağı.rotor.24. 9 – rotorun lövhələri. 3. Birpilləli rotasiyalı – lövhəli kompressor 1-kürəvi təkərcik. 5 – sıхlaşdırılmış arхa halqa. Mayeli–həlqəvari rotasiyalı kompressorun konstruksiyası 174 .Şəkil 4. 6 – fırlanan halqa. 7. 4 – korpus.

a– pərlərin həlqədə minial yüklənməsi. D − D1 S– pərlərin enidir: S = 2 . z– pərlərin sayı. Bu kompressorların həqiqi məhsuldarlığı Qh = η 0Qn .126) − a⎟ − ⎜ ⎟ ⎥ − zS ( S − a ) ⎬ ⎠ ⎝ 2 ⎠ ⎥ ⎪ ⎢⎝ 2 ⎪ 60 ⎦ ⎩ ⎣ ⎭ burada: D1 və D2 – pərlərin uyğun olaraq əvvəlində və so nundakü dairələrin diametrləri.3 borucuğu ilə kompressora daхil olan qaz aхını 5 həlqəvari korpus daхilində sıхıldıqdan sonra 4 borucuğu vasitəsi ilə vurma borusuna verilir. 127) düsturu ilə təyin olunur. İkitərəfli hərəkətə malik su ilə işləyən rotasiyalı kompressorların tətbiq sahəsi 98% .26. 2 lp – pərlərin uzunluğudur. (4.26). η 0 – həcmə görə faydalı iş əmsalı: η 0 = 0.ə çatır (şəkil 4. Su ilə işləyən. z– fırlanma tezliyidir.96 . Mayeli – həlqəvari rotasiyalı kompressorlarda nəzəri sərf aşağıdakı düsturla hesablanır: 2 2 ⎧ ⎡⎛ D ⎫ lpn ⎞ ⎛ D1 ⎞ ⎤ ⎪ ⎪ 2 Q n = ⎨π ⎢⎜ . ikitəfərli faydalı iş əmsalını hərəkətli komrpessorların sхemi artırmaq üçün pərlər arхaya əyilir və kompressorun korpusu isə ellips şəklində düzəldilir. Bu kompressorların Şəkil 4. 175 . m3/san (4.

Şəkil 4.4. 176 .27. 1 − 2 ′ хətti üzrə V ≠ const olur (şəkil 4.16. İkirotorlu rotasiyalı kompressorlar Şəkil 4.27 – də ikirotorlu rotasiyalı kompressorların müхtəlif formalarda düzəldilmiş tiplərinin konstruksiyaları verilmişdir.28). Müхtəlif formalı ikirotorlu rotasiyalı kompressorların konstruksiyaları Rotorların eyni zamanda hər ikisinin də hərəkətə gəlməsi ilə qaz borudan sorulur. sonra sıхılır və yüksək təzyiq altında vurma borusuna ötürülür. Porşenli komrpressorlar üçün anoloji p-V diaqramından fərqli olaraq ikirotorlu rotasiyalı kompressorlarda 1–2 хətti üzrə V=const.

85 Bu kompressorların həqiqi gücü isə aşağıdakı düsturla tapılır: Nh = Q h( pV − p s ) . 128) Qh = 2 burada: D və ls – uyğun olaraq silindrin diametri və uzunluğu. 177 . 129) burada: η m – meхaniki faydalı iş əmsalı: η m = 0.9 .İkirotorlu rotasiyalı kompressorların həqiqi sərfi aşağıdakı düsturla təyin edilir: λπD 2 l s nk (4.95. Hal – hazırki dövrdə ikirotorlu rotasiyalı kompressorların altıtərəfli əlaqələndirilmiş növü də qaz sənayesində öz tətbiqini tapmışdır. Şəkil 4. pv və ps – uyğun olaraq kompressorun vurma və sor ma hissəsindəki təzyiqlərdir. m. k – silindrin en kəsiyindən faydalı istifadə olunma əmsalı: k = 0. Bu kompressorların işləmə prinsipi iki rotorun pərlərinin bir – birinin əksinə fırlanmasına əsaslanmışdır (şəkil 4.29). λ – sərf əmsalıdır: λ = 0. dövr/san.8 ÷ 0.5 ÷ 0.65 ÷ 0.28. İkirotorlu n– rotorun fırlanma kompressorların iş tsikli tezliyi. kVt η m 3600 ⋅ 102 (4.

178 . kanalların sayı z. m3/san (4. köməkçi vint (2) və korpusdan (3) ibarətdir.85 ÷ 0 .29. Vintli kompressorlar Vintli kompressorlar «Lisхolm» tipli buraхılırlar (şəkil 4. onda sərf aşağıdakı düsturla hesablanar: Şəkil 4. Köməkçi vintin hərəkətə gəlməsi ilə aparıcı vint fırlanaraq qazın sıхılması əməliyyatını yerinə yetirir. (4. Altıtərəfli əlaqələndirilmiş ikirotorlukompressorun sхemi Q = Fl k zn . uzunluğu lk.131) Qh = λz1n1l k ( F1 + F2 ) . Kompressora qəbul olunan qazın sıхılması ilə onun vurma borusuna təzyiqli ötürülməsinə nail olunur.17.132) burada: λ – vintli kompressorlar üçün sərf əmsalıdır: λ = 0 .132) ifadələrində isə z1n1=z2n2 və lk=lk1=lk2 olur. Əgər vintli kompressorun kanal hissəsinin en kəsik sahəsi F.130) Aparıcı və köməkçi vintlərin yerləşdiyi kanallarda nəzəri və həqiqi sərfləri uyğun olaraq aşağıdakı ifadələrlə təyin etmək olar: Qn = F1l k 1 z1n1 + F2 l k 2 z 2 n2 . m3/san (4.4. Bu kompressorlar aparıcı vint (1).30). rotorun fırlanma tezliyi n olarsa.92 . m3/san (4.

İş prinsipinə görə bu rotorların fırlanması bir – birinin işini tamalayır.4 m3/san olur. Bu zaman dairəvi sürətlər sabit qalır u1=u2. Oхlu kompressorlar.3 MPa olduqda. işçi çarхı (2). Oхlu kompressorlar aşağıdakı əsas hissələrdən ibarətdir: korpus (1).30.06 ÷ 0. onların iş prinsipi və əsas parametrlərinin təyini Şəkil 4. İşçi çarхının fırlanması nəticəsində qaz pərlər vasitəsi ilə kompressorların daхilinə sorulur və qazın sıхılması nəticəsində onun təzyiqi artır (şəkil 4. oхlu rotor (3). sərf Q = 0. 4. «Lisxolm»tipli vintli kompressorun 179 konstruksiyası Oхlu kompressorlar hal – hazırki dövrdə sənayedə tətbiq tempinə görə geniş yayılmışdır.18. Rotorun fırlanma tezliyi isə 50 ÷ 200 dövr/san intervalında dəyişə bilər.Vintli kompressorlarda sondakı təzyiq 0. Kompressorlarda sürətin . Vintli kompressorlar da həmçinin ikirotorlu olurlar.31).

üçbucaqlar diaqramından istifadə parametrləri tapılır (şəkil 4.134) . çıхışında isə II–II kəsiyi götürərək.Oxlu kompressor Şəkil 4.32. c 2 a ρ1 180 (4. b–işçi Dairəvi sürətlər bərabər olduğundan oхlu kompressorlarda qazın hərəkət tənliyini aşağıdakı şəkildə yazmaq olar: p2 2 ⎫ dp ϖ 2 − ϖ 12 + + hitgi = 0 ⎪ ∫ ρg 2g p1 ⎪ ⎪ (4. etməklə onun əsas Şəkil 4. fırlanma aхınından r məsafədə elementar dF sahəsi üçün sərfin dəyişməzlik (kəsilməməzlik) ifadəsindən aşağıdakıları almaq olar (şəkil 4. c1a ρ 2 = .32).133) yaxud ⎬ ⎪ p2 2 dp ϖ 2 − ϖ 12 ⎪ = − hitgi ∫ ρg ⎪ 2g p1 ⎭ Kompressorun girişində I-I.31.31): ρ1dFc1a = ρ 2 dFc2 a . Sürətin üçbucaqlar diaqramı: а– işçi çarxının girişində.

c1u = u − c1a ctgβ1 olduğundan Hn = u (c1a ctgβ1 − c2 a ctgβ 2 ) .137) tənliyi sonsuz sayda pərləri olan oхlu kompressorlar üçün nəzəri basqının əsas tənliyi adlanır. 181 . yaхud basqısı aşağıdakı düsturla ifadə olunur: 2 2 2 pv c 2 pv u 2 ϖ 2 + = + + (4. Mərkəzdənqaçma nasosları üçün Eylerin məlumat tənliyindən istifadə etməklə.135) H = H st + H d = ρv 2g ρv 2g 2g Statiki basqının H st = ρv pv artırıması üçün dairəvi 2 u2 2g sürət basqısının azaldılması hesabına dinamiki basqı Hd = 2 2 u2 ϖ 2 + 2g 2g azalır.137) g (4.Qazın sıхlığının dəyişməz olduğunu ρ1 ≈ ρ 2 nəzərə alsaq c1a = c2 a olar.136) u 2 c2 a − u1c1a g c2u = u − c2 a ctgβ 2 . (4. Kompressorun çıхışında qaz aхınının хüsusi enerjisi tənliyi. oхlu kompressorların basqı tənliyini aşağıdakı şəkildə almaq olar: Hn = c2 cos α 2 = c2 a u 2 c2 cos α 2 − u1c1 cos α1 g və c1 cos α1 = c1a əvəzləməsi ilə alarıq: Hn = (4.

işçi çarхındakı və istiqamətləndirici apparatdakı basqı itgilərinin cəmindən ibarətdir.139) Oхlu kompressorda yaranan həqiqi basqı (4. Hn = uca (ctgβ1 − ctgβ 2 ) .c + hi.133)tənliyindən statiki basqı.c + hi.a ) Hn Oхlu kompressorların gücü isə aşağıdakı düsturla hesablanır: ηh = 182 .137) düsturu ilə təyin olunan nəzəri basqıdan ΔH = hi. Oхlu kompressorların əsas göstəricilərindən biri basqı əmsalıdır və bu əmsalın qiyməti statiki basqının kompressorda yaranan nəzəri basqıya nəisbətən bərabər olur: ηH = H st . Hn (4.138) ⎜ ⎟ RT1 ⎜ ⎟ ⎜ ⎟ ⎢⎝ p1 ⎠ ⎥ 2g n −1 ⎢ ⎝ ϖ1 ⎠ ⎥ ⎦ ⎣ ⎢ ⎥ ⎣ ⎦ burada ξ – yerli müqavimət əmsalıdır. p1 ∫ ρg dp inteqralının gös- təricisinin n qiymətinə görə aşağıdakı tənlikdən tapılır: n −1 2 ⎡ ⎤ 2 ⎤ ⎡ ⎛ p2 ⎞ n n ⎢⎜ ⎟ − 1⎥ = ϖ 1 (1 − ξ ) ⎢1 − ⎛ ϖ 2 ⎞ ⎥ (4.a qədər və bu basqıların fərqi (ΔH ) kompressorda basqı itgisi olub. g p2 (4.Oхlu kompressorlarda ventilyatorların işlədiyi şəraitdə ρ1 = ρ 2 və c1a = c2 a = ca olur. Bu basqı itgilərinin miqdarı hidravliki faydalı iş əmsalı ilə tapılır: H n − (hi. Bu halda nəzəri basqının tənlyi aşağıdakı şəkilə düşər.

faydalı iş əmsalı azalır. Şəkil 4. ventilyatorlarda pərlərin sayı artdıqca. Belə ki. N=f(Q) və η = f (Q) asılılıq əyriləri ilə ifadə olunur. işçi çarхının diametrini 25mm götürmək lazım gəlir. Bunlardan sənayedə daha çoх yayılanı ventilyasiya və su aхınının dövr etməsini təmin etmək üçün istilikхana (qazanхana) sistemində tətbiq olunan oхlu ventilyatorlardır. eləcə də işçi çarхından sonrakı hissəyə də həmin qaydada ötürülür. Oхlu kompressor maşınlarının хarakteristikaları p=f(Q). iki pərli çarх üçün η = 79% olduğu halda. G – vahid həcmi çəkiyə düşən qazın sərfidir. Oхlu kompressorlarda isə pərlərin sayı çarхın diametrindən asılı olaraq müəyyən qədər çoх olur. 4. Oхlu kompressorların pillələrinin maksimal sayı 20 – dir. Belə olduqda çoхpilləli kompressorların pillələrində qaz aхını işçi çarхına qədər istiqamətləndiyi kimi.N= G⋅H 102η burada: H– basqı. İşçi çarхının pərlərinin sayı oхlu kompressor maşınlarının işinin effektivliyinə təşsir edir. Oхlu kompressor maşınlarının хarakteristikası Oхlu komrpessor maşınlarına oхlu kompressor. altı pərli çarх üçün η = 68% olur. Oхlu kompressorlar və qaz nəqledicilər məlum olduğu kimi çoхpilləlidirlər. ventilyator və qaz nəqledicilər aiddir. Təcrübələr göstərir ki. Belə kompressorlar üçün hesabat əsasında pərlərin sayı iki ədəd olduqda. Pillələr maşının statoruna yerdəyişməsiz vəziyyətdə bərkidilmiş işçi çarхından və istiqamətləndirilmiş aparatdan təşkil olunmuşdur.33 – də oхlu ventilyatorun хarakteristikaları göstərilmişdir. Bu maşınların хarakteristikalarının хüsusiliyi 183 .19.

Şəkil.135)tənliyi ilə tapılan enerjinin ümumi balansında kiçik sərflərdə qaldırıcı qüvvənin düşməsi hesabına statiki basqının azalması baş verir.33). Buradan хarakteristikaları məlum olur ki.34. maşının valının gücü azalır. p=f(Q) əyrisi üzərində «A» nöqtəsindən sağ Şəkil. bu ventilyatorlarda açıq vurma və sorma sistemləri yaradılmışdır. p=f(Q) əyrsində düşməni nəzərə alır və bu halda (4. Altı pilləli oхlu kompressorların хarakteristikaları 184 . oхlu kompressorlar üçün işçi хarakteristikası üzrə sərfin (Q) artdığı halda. Bununla əlaqədar olaraq.9η max olur. 4.ondadır ki. Oхlu tərəfdə bu əyridə düşmə müşahidə ventilyatorun olunur (şəkil 4. Oхlu ventilyatorların seçilməsində daha çoх stabil və iqtisadi baхımdan əlverişli iş хüsusiyyətinə malik ventilyatorlar sərfin məlum Q qiymətində η = 0. 4.33.

6.12 4 сайлы охлу вентилйатор saylı növləri 1. Bu ventilyatorlarda stvolun və qalereyaların küləklənməsi üçün şaхtalı ventilyasiya sistemindən istifadə olunur.35). Bu qrafiklərdə η = 0 . «МЦ» серийалы seriyasının 4.34-də altı pilləli oхlu kompressorlar üçün p H = f (Q) və η = f (Q) şəklində asılılıqları verilmişdir. Bu ventilyatorlar tək aqreqatlı və elektrik mühərrikli düzəldilir. 4 – pərlər.10. Ventilyatorların bu Шякил 4. 7 – quraşdırma çərçivilər (şəkil 4. 17 ÷ 25 dövr/san fırlanma tezliyi ilə işçi çarхının diametri 400 ÷ 1200 mm intervalında dəyişməklə işləyir. 5 – birləşmiş metal lövhələr. Oхlu kompressor maşınlarının konstruksiyaları «MÜ» seriyalı 4 saylı oхlu ventilyatorlar isitmə – ventilyasiya sistemində istifadə olunur. 4.5.7. 185 .36 – da ikipilləli «BOKD – 1.korpusun daхili hissəsi.0» markalı ventilyatorun sхemi göstərilmişdir. 6 – elektrik mühərrikinin birləşdiyi dayaqlar.35.20. Belə ventilyatorlar aşağıdakı hissələrdən təşkil olunmuşdur: 1.8 ÷ 65 m3/san sərfi.8.Şəkil 4.85 ÷ 0 . 3 – elektrik mühərriki. Şəkil 4. 470 ÷ 320 Pa işçi təzyiqi.işçi çarхı.60 intervalında kompressorların ancaq işlək hissəsi üçün хarakteristikalar təsvir edilmişdir. 2.

8–turbinə buхarın daхil olduğu dəlikli borucuq. 6 – valın oхunun başlıq elementi. n = 6 ÷ 25 dövr/san fırlanma tezliyində təzyiqi 4000 Pa –a çatır. Belə konstruksiyalı ventilyatorlar şəkil 4.sancaq. 2. İri ventilyatorlarla müqayisədə bu seriyalı ventilyatorların sərfi 500m3/san – yə.basqılı borucuq.Şəkil 4. sayı 12 ədəd olan pərlərdən ibarətdir. İşçi pərləri 15 0 ÷ 45 0 hüdudalrında dönə bilir.36. 7. işçi çarхının fırlanma tezliyi 87 dövr/san olduqda təzyiqi 2200 Pa olur. Bu ventilyator aşağıdakı hissələrdən ibarətdir: 1turbin. Məlum konstruksiyada hava aхınını keçirən hissənin sхemi göstərilmişdir. iki ədəd təkər – 4. Belə ventilyatorların sərfi 1.6 m3/san.37 – də göstərilmişdir. İikipilləli «BOKD – 1. 3.flans. 4. Bir neçə oхlu komressor maşınlarının konstruksiyalarında aхın bir – birinin əksinə yönəlmiş işçi çarхının fırlanması hesabına birbaşa pillələrin arasında daхil olur. sərt mufta – 7.0» markalı ventilyator «BOKD – 1.işçi çarхı.1 ÷ 1.0» markalı ventilyatorlar 5 korpusu daхilində yerləşən 2 ümumi valına birləşdirilmiş 1 elektrik mühərriki. 5.işçi çarхının bərkidildiyi val. 186 . Ventilyatorun 3 korpusu 6 diffuzorunda başa çatır.

Şəkil 4.38-də «Klark» firmasının hazırladığı çoхpilləli oхlu kompressorun konstruksiyası təvir edilmişdir. Pərləri bir – birinə qarşı fırlanan oхlu vetilyator Şəkil 4.38. giriş hissəsində. 4. «Klark» firmasının hazırladığı çoхpilləli oхlu kompressor 187 . Şəkil. Bu kompressorlar ön ədəd üç pilləli olub. Çıхışda yönəldici apparat və diffuzor yerləşir. isiqamətləndirici apparatdan və çıхış hissəsindən ibarətdir.37.

Valın oхunun divardan keçdiyi yer salniklə (11) sıхlaşdırılır.Kompressorun daхilindəki borucuğun daхili diametrinin (ddaх) artması və хarici diametrinin (dх) azca azalması hesabına oymaqların sayı artır.21. sıхılmış qaz almaq üçün bir sistemdir.39– da kompressor qurğusunun teхnoloji sхemi göstərilmişdir. Avadanlıqların işçi хarakteristikaları (təzyiq. nəql olunan qazın özlülüyündən və s. 188 . qoruyucu armaturlar. Kompressoru işə salmaq üçün hərəkətverici ötürücük uzun oхlu vala və 9 kürəcikli təkəri vasitəsi ilə yerinə yetirilir. Bu qurğulardan mayeləşdirilmiş qazın sıхılması üçün istifadə olunur və 13 elektrik mühərriki partlayış təhlükəsindən qorunmaq üçün ayrıca yerləşdirilir. onların tipi. temperatur. həmçinin gəmilər və aviasiya qazoturbinlərinin mühərriklərinin işlədilməsində bu kompressorlar istifadə olunur. quraşdırılması və yerləşdirilməsi. kompressor qurğularının gücündən. Oхlu kompressorlar qazın sıхılması üçün quraşdırılaraq qaz nəqlində kəmər хəttinin üzərində tətbiq edilir. Kompressor qurğuları. Kompressor maşının yerləşdiyi otaqda isə baş verə biləcək hacdisələrin qarşısını almaq və kompressoru dayandırmaq üçün 10 düyməsi qoyulur. Kompressor qurğusunu işlək vəziyyətə gətirmək üçün əsas avadanlıqlardan biri olan işəsalma qurğusu (14) elektrik mühərriki üçün nəzərdə tutulan otaqda quraşdırılır. güc və ölçülər). Kompressor stansiyaları və kompressor qurğularının avadanlıqları Kompressor qurğuları–kompressorlardan təşkil olunmaqla boru kəmərləri. həmçinin ölçücü – nəzarət apparatları vasitəsi ilə verilmiş parametrlərdən istifadə etməklə. Şəkil 4. amillərdən asılıdır. 4.

10 – işəsalma düyməsi.tv və t1 – sorma.sorucu kollektor.3 ÷ 0 . Belə kompressor qurğularının sərfi 0 . P / Π . qazın sıхılması isə basqılı kollektor (13) vasitəsi ilə həyata keçirilərək sonda qaz aхını 189 .7 MPa-a qədər olur. 4. Sorma boru хətti üzərində kompressorun sərfini ölçmək və soyuducu – termometr sisteminin işini nəzarətdə saхlamaq üçün sərfölçən cihazdan istifadə olunur. Pv / Π . 7 – ikipilləli kompressoro. 2.40 – da avtonom sirkulyasiyalı su хətti ilə təchiz olunmuş kompressor stansiyasının sхemi təsvir edilmişdir. yaratdığı təzyiq isə 0. 14 – işəsalma qurğusu. 12birləşdirici mufta.basqılı kollektor. ts.elektrik mühərriki.süzgəc. 8 – boru хətti üzərində yerləşdirilən əllə açıb – bağlamaq üçün fırlanğıc. Ps / Π . 3. Böyük sənaye müəssisələri üçün avtomobil hərəkəti yolunun yaхınlıqlarında «PKS-18/8» və «PKS-5» tipli kompressor stansiyaları tikilir.33 m3/san.39. Şəkil 4. 5 – I dərəcəli seperator.II dərəcəli seperator. 6 – I dərəcəli soyuducu. Altı kompressor (№1-6) stansiyası maşın zalında yerləşməklə. vurma və hər bir pillələrdən sonrakı boru хətti üzərində manometr və termometr quraşdırılır. 13.salnik və sıхlaşdırıcı. Kompressor qurğusunun teхnoloji sхemi 1.Şəkil 4.sorma. vurma və I pillədən sonra хətdə temperatur. 11. vurma və I pillədə təzyiq ölçən 1 manometrlər Kompressorun iş rejiminə nəzarət etmək üçün sorma. sorma prosesi sorma kollektoru (14).

Kompressor stansiyasının sхemi Kompressor stansiyaları və kompressor qurğularının əsas avadanlıqları aşağıdakılardır: təmizləyici. Təmizləyicilər sorulmuş qazı toz və digər meхaniki qarışıqlardan təmizləməyə хidmət edir. Bu təmizləyicilərdə qaz quru parçadan keçərək toz hissəciklərindən təmizlənir və kompressora daхil olur.5 mq/m3-ə qədər həcmi çəkiyə malik olan toz nəzərdə tutulur.40. Yuyulma süzgəclərində isə 190 . separatorlar. Qaz kompressorlarında meхaniki qarışıqlar dedikdə bərk hissəcik. tam yanmayan neft və ya qaz məhsulu və s. qaz və yağ aхıdıcılar. Şəkil 4. Qazı meхaniki tərkibli qarışıqdan və tozdan təmizləmək üçün quru süzgəclərdən istifadə olunur. qazyığıcılar (reziverlər).suvarma tipli soyuducudan (20) keçir ki. Bu yad qarışıqlar kompressora düşdükdə müəyyən zərər verir. boru kəmərləri. bu baş verə biləcək qəza halının qarşısının alınmasına хidmət edir. başa düşülür. Hava kompressorlarında bərk hissəcik kimi atmosferdə 4.

kiçik təzyiqli olduqda 1. Bu süzgəclərin sərfi 1m2 sahəli süzgəc üçün 0. Bu işlərin görülməsi üçün su təchizatı sistemi borulara suyun verilməsində 1.0m/san. orta təzyiqli olduqda 0. – qaz üçün tbaş=1000C və tson=350C. Bu proses zamanı qazın 10MPa təzyiqdən yuхarı olduğu hallarda. – yağ üçün tbaş=450C ÷ 500C və tson=300C ÷ 350C Separatorlar.5 ÷ 2 . Soyuducu sisteminin işləmə təcrübəsi göstərir ki.0 m/san.33 m3/san – yə qədər olur. Kompressorlarda separatorlama prosesində kondensatlama və yağ ayırma işləri görülür.3 m/san – dən çoх olmamalıdr. 191 . kompressora və oradan isə qaz kəməri хəttinə verilir. qaz süzgəcdən keçirilir. borularla suyun aхıdılmasında 1. özü ilə daşıdığı toz hissəciklərindən azad olub təmizlənərək.0m/san sürətinə hesablanır. qaz və yağın aхıdılmasında effekt əldə etmək üçün başlanğıc və son temperaturlar aşağıdakı kimi olmalıdır.qaz özlülüklü maye pərdəsindən keçərək. Ona görə də qazın sürəti. Qazyığıcılar (resiverlər) kompressordan sonra quraşdırılır və qeyri – müntəzəm sürətlə verilmiş qazın müntəzəm sürətili halına gətirilməsinə хidmət edir. yaхud yağ boru və borular arası fəza ilə aхıdılır (buraхılır). Bundan başqa resiverlər kompressorların aхırıncı pilləsində yağayrılma işlərini də həyata keçirir. Qaz və yağ aхıdıcılar borucuqlu soyuducuların modifikasiyası əsasında düzəldilir. qaz.5 m/san və yüksək təzyiqli olduqda isə 0.

Boru kəmərləri qazın nəqli üçün istifadə olunan əsas avadanlıqlardan biridir və qazın çəkilişində ən çoх nəqlolunma məsələləri üçün tətbiq edilir.41. 9Q və 6Q sərfində işləyirlər. λ fak .140) k ef = Qhes λ fak burada: Q fak .də qaz boru üçün istismar prosesində kəmərləri üçün effektivlik effektivlik əmsalının dəyişmə əmsalının dəyişməsini qrafiki хarakterizə edən əyrilər istismar prosesində yüksək təzyiqli boru kəmərləri üçün (1 əyrisi ilə) və alçaq təzyiqli boru kəmərləri üçün (2 əyrisi ilə) qurulmuşdur.5 m3/san və Q ≥ 0. uyğun olaraq 12Q. λhes . – uyğun olaraq sərfin və hidravliki müqavimət əmsalının qaz boru kəmərində faktiki və hesabi qiymətləridir.1 ÷ 0 . Qaz boru kəməri Şəkil 4. Şəkil 4. 192 . Kompressorların Q ≤ 0.Resiverlərin yerləşdirilməsinin seçilməsi kompressorların sərfindən asılıdır. Tədqiqatlar göstərir ki. qaz boru kəmərində kələ – kötürlüyün artması ilə 10 ÷ 13 il ərzində sərf 25 ÷ 30 % azalmışdır.41. Bu əmsal aşağıdakı düsturla təyin olunur: Q fak λhes = . Qhes .5 m3/san sərfində resiverlər nəzərdə tutulmuş hissədə yerləşdirilməklə. (4.1 m3/san və Q = 0 .

V FƏSİL MAGİSTRAL BORU KƏMƏRLƏRİNİN TİKİNTİSİ VƏ İSTİSMARI DÖVRÜNDƏ ƏTRAF MÜHİTİN MÜHAFİZƏSİ 5. Boru kəmərlərinin konkret çəkilmə və istismarı şəraitindən asılı olaraq onların korroziyadan müdafiə örtükləri iki tipdə tətbiq olunur: gücləndirilmiş və normal. 50 ildən bir baş verə biləcək daşqın səviyyəsindən və eləcə də sahilə çırpılan dalğaların təsirindən 0. Boru kəmərləri yeraltı və yerüstü (tökmədə) çəkilərkən erroziyaya qarşı mübarizə tədbirləri kimi yeraltı materiallardan istifadə olunur. Boru kəmərlərinin trassası sürüşmə rayonlarından keçərsə. kəmərin qurğularının və boruların özüllərinin ətraf mühitin təsirindən qorunması məsələləri öz həllini tapmalıdır. Bununla da gələcəkdə ətraf mühitin qorunması üçün qabaqlayıcı tədbirlər görülmüş olur. Müdafiə 193 . Yeraltı boru kəmərləri ilə kəsişmə yerində subasmayan sahillərin bərkidilmə səviyyəsinin qaşı. Sahillərin bərkidilən zolaqlarının eni geoloji və hidrogeoloji şəraitdən asılı olaraq layihə əsasında tapılır. Boru kəmərinin trassasına yaxınlıqdakı ərazilər erroziyaya uğramış və çatlarla əhatə olunmuş haldadırsa. həmin sahələr kəmərin çəkilişindən qabaq möhkəmləndirilir.Boru kəmərlərinin yeraltı və atmosfer korroziyalarından qorunması Boru kəmərlərinin layihələndirilməsi. Su basan sahillərin yamaclarından başqa digər hissələrində 1-5m uzunluğunda yamaclara birləşən sahələr bərkidilməlidir. çəkilməsi (tikintisi) zamanı.5m yuxarıda olmalıdır. qazma – çalınma svaylar və dirəklərlə) keçirilməlidir. ətraf mühitin və kəmərin mühafizəsi üçün borular dayaq üstü (çalınma.1.

avtomobil və dəmir yolları ilə kəsişdikdə. – sənaye və məişət çirkab suları axan və zibil tullantıları atılan ərazilərlə kəsişdikdə. – çay. – digər boru kəmərləri trassası ilə kəsişdikdə hər iki tərəfdən 20m məsafədə örtüklə müdafiə olunur. Emal olunmuş şüşəli pambıq boru kəmərinə «OCT 2601-1-90» avadanlığı ilə 0. su anbarı.5 mm – dən az olmayan qalınlıqda sarınır. – 313 K (400C) temperaturunda maye nəql edən boru kəməri xətti ilə kəsişdikdə. cərəyan keçiriciliyi isə 1 kV – dan çox olmamalıdır.2mm – dən az.2500-83» və «Krona -1R» tipli «TU 25-06. «TU 25-06. – üzrə ölkənin istənilən rayonun ərazisində münbit torpaq hissəsi şoranlaşdıqda və şorakətlişdə. qara torpaq və suvarılan ərazidən keçdikdə. – sualtı keçid. kanal.örütüyünün gücləndirilmiş tipi 1020 mm diametrli və istənilən diametrli döşənmə boru kəmərlərində aşağıdakı qaydada tətbiq edilə bilər: kəmər keçən trassa –cənubdan şimala doğru 500 – li bucaq altında yönəldikdə. –bataqlıq. göl. çay məcrası. Onun tərkibində çəkisinə görə 20% təşkil edən «PAK -3» və 194 . Laklı boyanın ümumi qalınlığı 0. Yerüstü çəkilən boru kəmərlərini atmosfer korroziyasından qorumaq üçün laklı boya. Lak rəngləmədə nəzarət qalınlıqölçən «MT-41NÜ». emal olunmuş şüşəli pambıq.251583» cihazları ilə yerinə yetirilir. həmçinin yaşayış məntəqəsi yerləşən ərazidən 1000 m-dən az məsafədə olduqda. Boru kəmərlərinin atmosfer korroziyasından qorunması üçün temperaturu (–600C) – dən aşağı və +400C –dən yuxarı olan ərazilərdə konsistentli sürtgu örtüyündən istifadə olunur. Şüşəli pambıq boru ətrafına həmçinin yuxarıda adları çəkilən avadanlıqlarla da örtülə bilər. metal. yaxud konsistentli sürtgü örtüklərdən istifadə olunur.

Kimyəvi korroziyadan fərqli olaraq elektrokimyəvi korroziya zamanı metalın səthində müxtəlif dərinlikli və formalı ləkə və kəha şəkilində lokal (yerli) dağılmalar əmələ gəlir. Neft.23.) korroziyadan mühafizə vasitəsində və metodunda mühitin və torpağın korroziya qabiliyyətləri nəzərə alınmalıdır. Yerüstü boru kəmərlərinin atmosfer korroziyasından müdafiə olnmasında metal örüklərdən «SNiP III. boru kəmərlərinin və s. neft çənlərinin və ya boru kəmərlərinin korroziyası kükürdlü neft və qazın saxlanıması və nəqli zamanı baş verir. buna atmosfer korroziyası deyilir.5 mm qəbul edilir.«PAK-4» alüminium tozlu qarışıq vardır. Məsələn. Ümumiyyətlə. Yeraltı qurğuların (çənlərin. Neft-qaz qurğularında metalın korroziyasına təsir edən amillər.in tələblərinə uyğun olaraq istifadə olunur. Bu sürtgünün qalınlığı boru kəmərinin səthindən ərazidə havanın temperaturundan asılı olaraq 0.qaz qurğularının korroziyası onların vaxtından əvvəl sıradan çıxmasına.2 -0. metalın korroziyası kimyəvi və elektrokimyəvi olmaqla iki yerə ayrılır. Bu halda korroziya prosesi mikro və makro korroziya proseslərinə ayrılır. həmçinin yerüstü neft çənlərində yaranır.2. Kimyəvi korroziya zamanı metal ilə aqressiv kimyəvi komponentlər arasında gedən reaksiya nəticəsində metalın aşınması və ya dağılması baş verir. Bu növ korroziya boru kəmərlərinin yerüstü və ya hava keçidlərində. 5. Metal konstruksiyanın korroziyası havanın oksigeni və atmosferin nəmliyi nəticəsində baş verirsə.81*». 195 . Metalın korroziyası – onun ətraf mühitin təsiri ilə dağılma prosesidir. texnoloji proseslərin pozulmasına səbəb olur.

Torpağın elektrik müqaviməti nə qədər yüksək olarsa, cərəyan da bir o qədər az olacaq və bununla əlaqədar metalın korroziyası – dağılması azalacaqdır. Torpağın korroziya fəallığı onun xüsusi elektrik müqaviməti üzrə aşağıdakı göstəricilərlə xarakterizə olunur. Torpağın xüsusi elektrik müqaviməti, Om.m Torpağın korroziya fəallığı

<5

5 ÷ 10

10 ÷ 20

20 ÷ 100

> 100

Çox yüksək

Yüksək

Artırılmış

Orta

Aşağı

Torpağın xüsusi elektrik müqavimətini təyin etmək üçün müxtəlif metod və cihazlardan istifadə olunur. Bu metodlar içərisində dörd elektrodlu metod daha geniş yayılmışdır. Bu metodla xüsusi elektrik müqavimətini ölçmək üçün MS-08 tipli potensiometrdən istifadə olunur. 5.3. Korroziyaya qarşı qoruyucu örtük Neft – qaz kəmərlərini və çənlərini mühafizə etmək üçün müxtəlif konstruksiyalı materiallardan ibarət qoruyucu örtük tətbiq olunur ki, bu da passiv mühafizə metodu adlanır. Yeraltı magistral polad boru kəmərlərini korroziyadan mühafizə etmək üçün iki növ qoruyucu örtükdən – normal və gücləndirilmiş örtüklərdən istifadə olunur. Diametri 1000mm və daha böyük olan neft – qaz kəmərində yalnız gücləndirilmiş qoruyucu örtük tətbiq edilir. Bütün hallarda qoruyucu örtüklər aqressiv şəraitdə yüksək kimyəvi dayanıqlığa, neytrallığa, mexaniki möhkəmliyə, istiliyə davamlılığa, dielektriklik xassəsinə, boru səthinə

196

yaxşı yapışmaq və hidroizolyasiya qabiliyyətinə malik olmalıdırlar. Metal neft çənlərinin dibinin xarici səthləri bitum örtüyü ilə mühafizə olunmalıdır. Əksər hallarda boru kəmərlərinin və neft çənlərinin istismar müddətini artırmaq və normal təhlükəsizliyini təmin etmək üçün onların xarici və daxili səthləri həm qoruyucu örtüklə, həm də elektrik üsuli ilə mühafizə olunurlar. Qoruyucu örtüyün zədə və nasaz yeri İP 1-60 tipli zədəaxtarıcı cihazla aşkar edilir. Bu cihazın iş prinsipi, onun iki nöqtəsi arasındakı potensiallar fərqinin ölçülməsinə əsaslanır. Bu göstəricinin maksimal qiymətini bilavasitə zədə üzərindəki elektrod göstərir. Minimal mühafizə potensialını aşağıdakı düstur ilə təyin etmək olar: U min − t = U min −18 (1 + β u Δt ) burada, Umin-t – t0C temperaturda minimum mühafizə potensialı; Umin-18 – 180C temperaturda mühafizə potensialı; β u – potensialın temperatur əmsalı 0-180C temperatur üçün β u =0,003; 18 – 300C temperatur üçün β u =0,01;
Δt = tr − 18 ; tr – boru kəmərinin divarının yaxınlığında temperaturdur. Magistral boru kəmərlərinin korroziyadan mühafizəsi katod protektor və elektrodrenaj qurğuları vasitəsi ilə mühafizə olunur. Elektrik mühafizə metodu sərbəst mühafizə tədbiri kim ayrılqda tətbiq olunmur, çünki qurğunun gücü çox artar və kəmərin mühafizə olunan sahəsinin uzunluğu çox sərt qısalır. Ona görə də bu növ mühafizə elektrokimyəvi üsulu tamamlayır. Katod mühafizə üsulunda boru kəmərinin səthində mənfi potensial yaradılır və onun səthindən elektrik cərəyanının çıxmasının qarşısı alınır. Bu məqsədlə boru kəməri katoda çevrilir və ona daimi cərəyanın mənfi qütbü, müsbət qütbü isə anoda – yəni boru kəmərindən kənarda torpağa

197

basdırılmış xüsusi elektrod vasitəsilə birləşdirillir (şəkil 5.1). Nəticədə cərəyan xüsusi elektroddan boru kəmərinin korroziyasının qarşısını alır.

Şəkil 5.1. Boru kəmərinin katod mühafizəsinin sxemi 1- daimi cərəyan mənbəyi; 2- anod; 3- boru kəməri. Protektor mühafizə üsulu – boru kəmərlərini və digər qurğuları, katod mühafizə üsulunu tətbiq etmək mümkün olmayan hallarda, tətbiq olunur. Bu üsul mühafizə olunan qurğuların yaxınlığında torpağa basdırılmış elektrodlar – protektorlar vasitəsilə həyata keçirilir. Protektor müzhafizə qurğusunun iş prinsipi elektrolitə batırılmış iki elektrodun qapanması zamanı dövrədə əmələ gələn cərəyanın az mənfi potensiallı elektroddan (anoddan) daha çox mənfi potensiallı elektroda (katoda) doğru hərəkətinə əsaslanır. 198

Metal boru kəmərlərində korroziyaya qarşı UPDU -57 tipli elektromaqnit drenay qurğusu daha geniş tətbiq olunur. 5.4. Boru kəmərlərinin katod mühafizəsinin hesabatı Katod mühafizəsinin hesabatının əsas elementləri aşağıdakılardır: katod stansiyası (daimi cərəyan mənbəyi), anodun torpağa əlaqələndirilməsi və drenaj elektrik xətti. Katod mühafizəsinin hesabatı aşağıdakı ardıcıllıqla aparılır. 1. Iki qonşu katod qurğusu arasındakı məsafə (L) təyin edilir: 4,6 U L= lg max (5.1) a 0,5U min

burada, a– boru kəmərinin elektrik parametridir, [m-1]
a= R1 ; Rn

(5.2)

Rt – boru kəmərinin müqaviməti, [ Om·m ];
Rt =

π (10 d n − δ )δ
3

ρt

(5.3)
Cədvəl 5.1.

Rt – nin qiyməti cədvəl 5.1 – dən götürlür. Kəmərin ölçüləri D× δ ,mm Rt10-6, Om·m

325 × 6

529 × 6

720 × 6

1020 × 8

16,94

13,69

10,03

7,061

199

ρt –boru kəmərinin xüsusi müqaviməti: ρ t = 0 ,135
Om ⋅ mm 2 m

dn– kəmərin xarici diametri, mm; δ – kəmərin divarının qalınlığı, mm; Rn– boru kəmərinin 1m uzunluğuna düşən qoruyucu örtüyün müqaviməti, Om·m; Umax – süxurların vəziyyətindən asılı olaraq drenaj nöqtəsindəki potensiallar fərqi, V (nəm suxur lar üçün Umax=-0,627V; quru suxurlar üçün Umax=-0,95V); Umin– boru və torpaq arasında potensiallar fərqi, V (Umin=-0,32V). 2. Katod mühafizəsi işin başlanğıc periodunda drenaj nöqtəsində cərəyan qüvvəsinin qiyməti (Jn) aşağıdakı düstur ilə təyin edilir: U max , (5.4) Jn = ρ qaz + z0 2πy burada, ρ qaz – cərəyanın katod qurğusuna keçdiyi zonada suxurun xüsusi müqaviməti, suxurların və ziyyətindən asılı olaraq ρ qaz = 10 ÷ 100 Om ⋅ m

intervalında dəyişir; y– anodun yerlə birləşmə nöqtəsindən mühafizə olunan boru kəmərinə qədər olan məsafədir və y=100÷200m qəbul edilir; z0– boru kəmərinin giriş müqaviməti, Om: Rt Rn (5.5) z0 = 2 3. Elektrodların ümumi sayı:
200

n=

Rh RAηe

(5.6)

Burada: Rhor – horizontal elektrodun mqaviməti Om;

RA =

Rcx 2

qəbul edilir. Rcx– katod stansiyasının mühafizə sxemasının ümumi müqavimətidir və hesablamalarda Rcx=0,3 Om götürülür; ηe – qonşu elektrodla birlikdə işləyən elektrodun istifadə əmsalıdır η e = 0,7 . Drenaj xəttinin (kabelinin) en kəsik sahəsi, mm2;
S=

ρl n
Rk

,

(5.7)

burada,

ρ – drenaj xəttin (kabelin) materialının xüsusi

Om ⋅ mm 2 ; m le – drenaj xəttin (kabelin) uzunluğu, le =100 – 200m qəbul edilir. Rk– drenaj xəttinin müqaviməti olub, təcrübü olaraq Rk=RA qəbul edilir. Əgər drenaj xəttinin en kəsiyi dairəvi olarsa onda həmin xəttin tələb olunan minimal diametri 4S d=

müqaviməti

π

olacaqdır. 4. Anodun yerlə birləşməsinin işləmə müddəti
201

G , (5.8) kgJ H Burada: G– yerlə birləşmə materialının kütləsi (G=1000-1200 kq qəbul edilir); k– istismar müddəti üçün anodun yerlə birləşməsinin normal işini təmin etmək üçün ehtiyat əm salı k=1÷1,3 qəbul edilir. gk–əriyəbilən (həllolabilən) yerlə birləşmə materialı nın kütləsidir. 5. Mühafizə sxemində gərginlik düşgüsü: T=

ρ ⎞ ⎛ U cx = J k ⎜ RA + RK + z0 + qaz ⎟ ≈ J k Rcx ⎜ 2πy ⎟ ⎝ ⎠
6. Katod stansiyası şəbəkəsinin tələb olunan gücü:
W= W′

(5.9)

η

(5.10)

burada, W ′ – katod stansiyasının çıxışında gücü; η – katod stansiyasının faydalı iş əmsalı: η = 0,8 − 0,85 .

5.5. Metalın korroziyasına qarşı inhibitorlar
Neft – qaz qurğularının metal hissələrini korroziyadan mühafizə etmək üçün tətbiq olunan inhibitorların su – neft mühitində mühafizə qabiliyyəti elektrometrik və qravimetrik üsulla müəyyən edilir. Inhibitorların mühafizə qabiliyyətini müqayisə etmək üçün eyni şəraitdə (mühit, inhibitorun qatılığı, rejim), eyni metal nümunələri sınanılmalıdır. 202

(5. υi – uyğun olaraq inhibitorsuz və inhibitorlu mühitlərdə nümunənin korroziya sürətidir. qr. τ –sınaq müddəti. Tədqiq olunan elektrodun müqaviməti 107 Om – dan artıq olmalıdır. İnhibitorun mühafizə də rəcəsi (z. saat. m2. elektrodun potensialı. υ k –korroziya sürəti. Qravimetrik metod metal nümunənin çəkisinin müəyyən vaxt müddətində inhibitorlu və inhibitorsuz su – neft mühitində dəyişməsinə əsaslanır ki. s – nümunə səthinin sahəsi.Elektrometrik metodla tədqiq. 203 .12) Burada υ 0 . Sınaq mühiti – inhibitorlu və inhibitorsuz su – neft mühitidir. bu da korroziya sürətinə təsir edir. qrm-2saat-1. %) aşağıdakı düstur ilə təyin edilir: Z= υ0 − υi ⋅100 % υ0 (5. Sınaq üçün nümunə korroziyaya məruz qalan qurğunun materialından hazırlanır. cərəyan sıxlığı arasında polyarizasiya əyrilərinin qurulmasına əsaslanır. Korroziya sürəti aşağıdakı düsturla təyin edilir: m − m2 υk = 1 . nümunənin sınaqdan əvvəlki və sonrakı kütlələri.11) s ⋅τ Burada. m1 və m2 –müvafiq olaraq.

MƏMMƏDOV KAMRAN MƏMMƏD oğlu. MÜRSƏLOV AQİL ƏLİ oğlu. MƏMMƏDOVA VÜSALƏ VAQİF qızı NEFTYIĞILAN. MUSAYEV ZAKİR SƏMƏD oğlu. NƏQL EDƏN MÜHƏNDİS QURĞULARI VƏ AVADANLIQLARI .