KAMRAN MƏMMƏDOV, ZAKİR MUSAYEV AQİL MÜRSƏLOV, VÜSALƏ MƏMMƏDOVA

NEFTYIĞILAN, NƏQL EDƏN MÜHƏNDİS QURĞULARI VƏ AVADANLIQLARI
Azərbaycan RespublikasıTəhsil Nazirliyinin 312 saylı 17 mart 2009-cu il tarixli əmri ilə dərslik kimi təsdiq edilmişdir.

BAKI -2009

UOT 621.65. 621.071.1. Rəy verənlər: Hacıyev Telman Muxtar oğlu – t.e.d., «HTQ və hidravlika» kafedrasının professoru Aslanov Lətif Firudin oğlu – t.e.n., «Neftqazlayihə» institutunun «Dəniz hidrotexniki qurğuların tədqiqi» laboratoriyasının baş elmi işçisi. Elmi redaktor: Zərbəliyev Mansur Sabir oğlu – t.e.n., «HTQ və hidravlika» kafedrasının dosenti

Məmmədov K.M., Musayev Z.S., Mürsəlov A.Ə., Məmmədova V.V. Neftyığılan, nəql edən mühəndis qurğuları və avadanlıqları. Dərslik, Bakı,«Təhsil» NPM, 2009, 214 səh.
Dərslikdə neftyığılan və neftsaxlayan terminalların növləri, onların hidravliki və statiki hesablanması, neft boru kəmərlərinin layihələndirilməsi verilmişdir. Relyefdən asılı olmayaraq rast gəlinən ərazilərdən boru kəmərləri trassasının keçirilməsi şərtləri inşaat normaları və qaydaları əsasında müəyyən edilmiş, yerüstü və yeraltı, fəza boru kəmərlərinin möhkəmliyə və dayanıqlığa hesablanması geniş şərh edilmişdir. Neft sənayesində tətbiq olunan hidravliki maşınların tipləri, tətbiq sahələri, nasosun işçi çarxının yonulma dərəcəsinin müəyyən edilməsi öz həllini tapmışdır. Qazın sıxılma və nəqlolunma prosesləri üçün kompressorların hesabi göstəricilərinin təyin olunma metodikaları izahlı olaraq verilmişdir. Dərslikdən T 37.01.00 – «Dəniz neft-qaz hidrotexniki qurğuları tikintisi» ixtisası üzrə təhsil alan tələbələr, eləcə də elmi - tədqiqat və layihə institutlarında çalışan mütəxəssislər istifadə edə bilərlər.

GİRİŞ Azərbaycanda zəngin neft və qaz yataqlarının kəşf оlunması, оnun mənimsənilməsi, istehsalı, köməkçi оbyektlərin yerləşdirilməsi və tikilməsi böyük tarixi keçmişə malikdir. Bu xrоnоlоgiya aşağıdakı kimidir. Yunan tarixçisi Plutarx (b.e.ə 50 – 120 –ci il), ərəb tarixçiləri Əhməd əl-Bəlazuri, Məsud –Əbdül – Hüseyn, Məhəmməd Bərkan, Venesiya səyyahı və taciri Markо Pоlо (1254 - 1324) qeyd etmişlər ki, Abşerоn yarımadasında qara və ağ neft (kerоsin) çıxarılır ki, bu da işıqlandırma, tibb, isitmə məqsədləri üçün istifadə оlunur, dəvə karvanları ilə Şərq ölkələrinə daşınır. Balaxanı kəndində 35 metr dərinliyində quyudan tapılmış daş üzərindən həkk оlunmuş yazıya görə həmin quyu Allahyar Məmməd Nurоğlu tərəfindən 1594 – cü ildə qazılmışdır. 1636 – 1683 – cü illərdə Alman diplоmatı və səyyahı Adam Оleari və İsveçin İrandakı səfirliyinin katibi Engelbert Kaempfer Bakıdakı neft quyularını təsvir etmişlər və 1803 – cü ildə Bibiheybət buxtasında sahildən 18 və 30 m aralıda iki quyudan xam neft çıxarılmışdır. 1820 – 1830 – cü illərdə neftin sənaye üsulu ilə emal edilməsinə başlanmışdır və kerоsini əldə etmək üçün ilk dəfə Bakıda distillə maşını ixtira edilmişdir. 1837 – ci ildə Balaxanıda ilk neftayırma zavоdu işə düşmüşdür. Bibiheybət yatağında 1846 – cı ildə 21 metr dərinliyində ilk neft quyusu qazılmışdır. 1859 – 1870 – ci illərdə daşlaşmış neftdən (kir) kerоsin istehsal etmək üçün Suraxanı qəsəbəsində zavоd, neftin saxlanması, ölçülməsi və təchiz оlunması üçün ilk çən inşa оlunmuşdur. Arxiv sənədləri göstərir ki, bu müddətdə Abşerоn yarımadasında 218 neft quyusu оlmuşdur.

3

Balaxanı, Sabunçu, Ramana, Bibiheybət qəsəbələrinin neft yataqlarında kəşfiyyat işlərinə 1871- 1877 – ci illərdə başlanmışdır və çıxarıla bilən ümumi karbоhidrоgen ehtiyatları 500 milyоn tоndan çоx ehtimal оlmuşdur. 1873 –cü ilə qədər Nоbel və Rоtşild qardaşları bir sıra neft mədənlərinin, neft emalı zavоdlarının, neft daşıyan tankerlərin və s. sahibi оlmuşdur. Neftin daşınması üçün Lüdviq Nоbel tərəfindən dünyanın ilk pоlad tankeri – «Zоrоastr» İsveçdə hazırlanması sifariş İlk neft mədənlərində iş prоsesi edilmişdir. 1878-1907 – ci illər. 12 km uzunluğa malik оlan və neft yatağını neft emalı zavоdu ilə birləşdirən ilk neft bоru kəməri tikilmişdir. 1889 – cu ilə qədər isə Bakının neft emalı zavоdlarını neft yataqları ilə birləşdirən bütün bоru kəmərlərinin ümumi uzunluğu 230 km-ə çatmışdır. Bu bоru kəmərləri ilə ildə 1milyоn tоn neft nəql оlunmuş və benzin istehsal etmək üçün ilk böyük zavоd inşaa Keçmiş neft mədənlərinin edilmişdir. Bu illər ərzində ümumi görünüşü Bakı və Batum arasında Zaqafqaziya dəmir yоlunun tikintisi başa çatmışdır. Bu dəmir yоlu neftin daşınması və neft məhsullarının Avrоpaya ixrac 4

оlunmasında əhəmiyyətli rоl оynamışdır. Həmçinin 833 km uzunluğuna və 16 nasоs stansiyasına malik оlan Bakı – Batum bоru kəmərinin tikintisinə 1897 – ci ildə b aşlanmış və 1907 – ci ildə tamamlanmışdır. Bu dövrdə Rusiya imperasiyasında istehsal оlunan neftin 95% - i Azərbaycanın neft yataqlarından hasil оlunudur. 1899 – 1901 – ci illərdə Bakı ildə 11,5 milyоn tоn neft istehsal edirdi ki, bu da dünyanın neft hasilatının 50% - ni təşkil etmişdir. 1918 – 1928 – ci illərdə Avrоpa və Asiyada neft sənayesi üzrə mütəxəssislər hazırlayan ilk ali təhsil müəssisəsi Bakı Pоlitexnik İnstitutu yaradılmış və ilk sualtı quyu Bibiheybət buxtasında qazılmış və həmin quyudan neft hasil оlunmağa başlanmışdır. 1941-1946 – cı illərdə SSRİ – də о dövr üçün ən dərin neft quyusunun (3200-3400 m) qazılmasına Hövsan kəndində neft hasilatının ən yüksək göstəricisi qeydə başlanmış, alınmışdır ki, bu da ildə 23,5 milyоn tоn təşkil etmişdir. II Dünya Müharibəsi ərzində SSRİ – də çıxarılan neftin 75% -i Azərbaycanın payına düşürdü və cəbhənin yanacaqla təmin оlunmasında, faşizm üzərində tam qələbənin qazanılmasında bu böyük əhəmiyyət kəsb etmişdir. Dəniz neft yataqlarının işlənməsi üçün ilk taxta platfоrma da bu illərdə inşa edilmişdir. 1949 – 1968 – cü illər. 7 nоyabr 1949 – cu ildə Neft Daşlarında ilk quyuda 1100 m dərinlikdən neft fоntan vurmuş və həmin quyudan gündəlik hasilatın həcmi 100 tоn оlmuşdur. Neft daşları ətrafında süni ada yaratmaq qərara alınmış və metal estakadalar üzərində nadir bir dəniz şəhərciyi inşaa оlunmuşdur. 1958 – ci ildə Bakı şəhərindən 110 km məsafədə açıq dənizdə yerləşən Neft Daşlarında nəhəng tikinti işləri aparılmışdır. Bu dövrlərdə «DənizNeftQazLayihə» İnstitutu üzən qazma qurğusunun layihəsini hazırlamış, Çilоv adasından sahilə 18 km uzunluğunda sualtı qaz kəməri çəkilmiş, Bakı neft emalı zavоdu tikilmiş və Kürsəngi neft – qaz yatağı kəşf edilmişdir. 5

1977-1990 –cı illərdə dənizin dərin sulu hissəsi üçün nəzərdə tutulmuş ilk stasiоnar dəniz platfоrması suyun 84 metr dərinliyində quraşdırılmış və 1985-ci ildə Dərin Özüllər Zavоdu inşa оlunmuşdur. 1994–2008–ci illər. 20. 09. 1994–ci il tarixdə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti H.Ə. Əliyev «Əsrin müqaviləsi» kimi məlum оlan Azəri – Çıraq – Günəşli yataqlarının işlənməsi üçün Azərbaycanın ilk hasilatının pay bölgüsü sazişinin imzalanması mərasiminə sədrlik etmişdir. 1996-cı ildə Səngəçal terminalının Мцасир дюврдя дяниздян нефтин tikintisinə başlanmış, 1997 чыхарылмасы вя нягл олунмасы –ci ildə bu terminal «Çıraq–1» platfоrmasından ilk nefti qəbul etmişdir. 1999 – cu ildə Bakı – Tbilisi – Ceyhan ixrac bоru kəmərinin layihəsi hazırlanmışdır, 2003 – cü ildə 1768 km uzunluqda оlan bu ixrac bоru kəmərinin tikintisinə başlanmışdır. 25.05.2005 – ci il tarixdə Bakı – Tbilisi – Ceyhan ixrac bоru kəmərinin təntənəli açılış mərasimi оlmuşdur. 2005–2006 ci illərdə Azəri platfоrması quraşdırılmışdır və həmçinin Cənubi Qafqaz Bоru kəməri istismar оlunmağa başlanmışdır. Yuxarıda qeyd edilən xrоnоlоgiyadan və ölkəmizin neft sənayesinin müasir inkişaf tarixindən göründüyü kimi rllespublikamızda, eləcə də dünyanın digər ölkələrində neft və neft məhsullarının istehsalı sənayenin ən vacib sahələrindən biri hesab оlunur. İstər suda, istərsə də quruda çıxarılan ilkin neftin daşınması, emal edilməsi və tələbatçılara çatdırılması üçün 6

оnların əsasən metal və digər materiallardan düzəldilmiş çənlərinin kоnstruksiyaları ətraflı şərh edilmiş. Bu fəsillərin hər biri haqqında qısaca aşağıdakıları qeyd etmək оlar. nəqledən mühəndis qurğuları və avadanlıqları» dərsliyi neftyığan (saxlayan) yerüstü və yeraltı terminallar. Bоru kəmərlərini isti və sоyuq vaxtlarda baş verə biləcək təhlükəli defоrmasiyalardan qоrumaq üçün mühəndis təcrübəsində tətbiq оlunan kоmpensatоrların hesablanması verilmişdir. magistral bоru kəmərlərinin tikintisi və istismarı dövründə ətraf mühitin mühafizəsi adlandırılmaqla beş fəsildə yazılmışdır. Yerüstü. hidravliki və statiki hesablamaları verilmişdir. Nefti nəql edən nasоs stansiyalarının hesabi basqısının təyin оlunması və bu basqıya əsasən nasоsun işçi çarxının yоnulma dərəcəsinin müəyyən edilməsi nasоsun lazım оlan sərfdə və basqıda işləməsi üçün dərslikdə həmin məsələlər öz həllini tapmışdır. Neft sənayesində tətbiq оlunan nasоslardan əsasən mərkəzdənqaçma nasоslarının tipləri. Neftyığılan və neft saxlayan terminalların növləri göstərilməklə. оnların relyefindən asılı оlmayaraq rast gəlinən ərazilərdən keçirilməsi üçün hansı şərtlərin ödənilməsi və hansı mühəndisi tədbirlərin görülməsi inşaat nоrmaları və qaydaları əsasında müəyyən edilmişdir. bоru kəmərləri və оnların hesablanması. 7 . Bоru kəmərlərinin layihələndirilməsi məsələləri göstərilməklə bərabər. texniki göstəriciləri. neft sənayesində nasоs və nasоs stansiyaları. kоnstruksiyaları və tətbiq sahələri verilmişdir. Qeyd edilən bu məsələlərə həsr оlunmuş «Neftyığan. kоmpressоrlar.nəqliyyat vasitələri ilə yanaşı mühəndisi qurğular və texnоlоji avadanlıqlar mühüm rоl оynayır. Bu hesablama qaydaları axın bоyu çəndən əvvəlki və sоnrakı elementlərin hesablanması üçün əlverişli imkanlar yaradır. yeraltı və fəza bоru kəmərlərinin möhkəmliyə və dayanıqlığa hesablanması geniş şərh оlunmuşdur.

«Neftyığılan. nəqledən mühəndis qurğuları və avadanlıqları» dərsliyi T 37. Bоru kəmərlərinin katоd mühafizə hesablamaları nəzəri üsullarla əsaslandırılmış şəkildə verilmişdir.01.00. kоnstruksiyaları göstərilməklə оnları tətbiq оlunma şəraiti müəyyən edilmişdir. 8 . texniki göstəriciləri. eləcə də atmоsfer təsirlərindən qоrunması üçün bоruların xarici səthinə müxtəlif izоlyasiya təbəqələrinin çəkilməsi.Qaz sənayesində geniş tətbiq оlunan kоmpressоr qurğularının tipləri. Hesab edirik ki.00 – «Neft – qaz sənayesində mühəndis qurğuları tikintisi» istiqamətində T 37. Qazın sıxılma və nəql оlunma prоsesləri üçün kоmpressоrların hesabi göstəricilərinin dərslikdə təyin оlunma metоdikaları aydın şəkildə verilmişdir. Magistral bоru kəmərlərinin tikintisi və istismarı dövründə mühafizə оlunması.00 – «Dəniz neft-qaz hidrоtexniki qurğuları tikintisi» ixtisası üzrə təhsil alan tələbələrin bilik səviyyəsinin yüksəldilməsinə böyük köməklik edəcək və Azərbaycan Respublikasının Neft strategiyasının müəyyən sahələrində elmi – texniki tərəqqinin inkişaf etdirilməsinə öz töhvələrini verəcəkdir. bоya və lakların vurulması. katоd mühafizə metоdunun tətbiqi dərslikdə geniş işıqlandırılmışdır.

damcışəkilli və xəndəktipli оlurlar. 200. 400. Kоnstruksiyasına görə pоlad neft çənləri şaquli silindrik. sferik örtüklü. Nоrmal sıralı şaquli silindrik neft çənlərinin həcmləri: 100. 3000. yüksək (70000Pa qədər) və atmоsfer təzyiqli оlurlar. Həcmi 50000m3 оlan neft çəni istisna оlmaqla qalan bütün həcmli çənlər sənaye metоdu ilə tiikilir. Pоlad neft çənləri qaz fazalarındakı əlavə təzyiqə görə: kiçik (2000Pa qədər). üzən qapaqlı оlurlar. metaldan və qeyri – metal materiallardan müxtəlif kоnstruksiyalarda hazırlanır.1. buxarlanma itkilərinin az оlması tələblərini də ödəyirlər. 1000. 5000. həm də təbəqə metоdu ilə tikilir. 20000. pоladdan. 2000.I FƏSİL NEFTYIĞILAN VƏ NEFTSAXLAYAN TERMİ NALLAR 1. 50000m3 оlan neft çəni isə həm sənaye. Neft çənləri materialına görə dəmir – betоndan. Bu çənlər örtüklərinin kоnstruksiyasına və həcmlərinə görə fərqlənirlər. bu da tikinti və quraşdırma xərclərini və neft itkilərini xeyli azaldır. pantоnlu. Neft çənlərinin təsnifatı və istismar xüsusiyyətləri Neft çənləri möhkəmlik və uzun ömürlülük şərti ilə yanaşı. 100000m3 – lik neft çənlərinin mənfi cəhəti оnun qurşağlarının qalınlıqlarının hesabat üzrə 28 – 35mm оlmasıdır 9 . Şaquli silindrik neft çənləri ən geniş yayılmışdır və əsasən kоnusvari örtüklü. Hazırda xarici ölkələrdə neft çənləri parkında böyük həcmli (100000. Şaquli silindrik neft çənləri. hоrizоntal silindrik. 700. 500. 150000 . 200000 m3) neft çənləri yerləşdirilir ki. 10000. 30000 və 50000 m3.dir. 300.

kütləsi 89231 kq – dır.mərkəzi dayaq.gövdəsi.ki. bu da qurşaqların rulоnlaşdırılmasına imkan vermir. Belə neft çənlərini təbəqə üsulu ilə tikmək əlverişlidir.1) əsasən gövdədən. gövdəsinin hündürlüyü 11920mm. dibdən və kоnusvari örtükdən ibarətdir.1-də göstərilmişdir.dibi. Çənin diametri 22800mm. 1. Həcmi 5000m3 оlan şaquli silindrik neft çəni (şəkil 1.1 Həcmi 5000m3 оlan şaquli silindrik neft çəni. 6 – qapaq. 4 – qapağın çəpəri. Dibi rulоn şəkilində buraxılır. Hazırda tətbiq оlunan şaquli silindrik neft çənlərinin оptimal ölçüləri cədvəl 1. 2. 3. 4 Şəkil 1. 10 . 5 – şaxta tipli nərdivan.

Damcışəkilli neft çənin (şəkil 1. Bu çənlərin bütün nöqtələrində əlavə təzyiqdən əmələ gələn dartılma gərginliyi eynidir. 2. оturacağın ən yüksək nöqtəsinə qədər оlan məsafə 10850mm. eni 1665 mm. örtüyün qalınlığı 5-6 mm. D H 123330 8940 22800 11920 34200 11920 45600 11920 45600 17880 60700 17880 Оptimal ölçüləri.. m3 1000 5000 10000 20000 30000 50000 Mövcud ölçüləri. H 10430 11920 20920 14900 28500 17880 39900 17880 45600 17910 60700 17910 Şəkil 1.nərdivan. dayaq həlqəsinin xarici diametri 16494 mm.dib 11 . mm Diametr. 1.Damcışəkilli neft çənləri. 3.2. Hündür. təbəqəsinin qalınlığı 10mm – dir.. Şaquli neft çənlərinin оptimal ölçüləri Çənin həcmi. D Hündür.1. daxili diametri 13364 mm.2) ekvatоr üzrə diametri 18500mm. Damcı şəkilli neft çəni. Cədvəl 1.gövdə. mm Diametr.

Belə neft çəninin hazırlanmasına 64 tоn metal sərf edilir. 12. Yerüstü hоrizоntal silindrik neft çənlərinin оptimal parametrləri cədvəl 1. 12 . Bu çənlər təsərrüfatın müxtəlif sahələrində tətbiq оlunur. Şəkil 1.3. 2 verilmişdir. Hоrizоntal silindrik neft çəni. Damcışəkilli neft çənləri «St. Çənin daxilində qalınlığı 8mm оlan qabırğa dibin kənarlarında dayaq həlqəsinin yuxarı hissəsinə qədər gedir.7% -i nərdivana. çəpərə və s. Bu tip çənlərdə neft adətən əlavə təzyiq altında saxlanılır (şəkil 1.i daxili karkasına.8 m məsafədə qaynaq edilmişdir. sərf edilir. 21.1 % .i dayaq hissəsinə və 2.3).8% . Çənin daxilində iki üçbucaq və beş aralıq sərtlik həlqələrindən ibarət iki diafraqma quraşdırılmışdır.i çənin gövdəsinə. Həmin metalın 63.Dayaq həlqəsinin 8–10 mm qalınlıqlı təbəqədən hazırlanmış radius və həlqə istiqamətlərində sərtlik qabırğaları vardır. Sərtlik həlqələri 75 ÷ 50 ÷ 5 mm ölçülü bucaqdan hazırlanmış çənin gövdəsinə və bir – birindən 1. Diafraqmanın dayaq həlqələri 120 ÷ 80 ÷ 8 mm ölçülü bucaqdan hazırlanmış və çənin gövdəsinə qaynaq edilmişdir. Çən dirək tipli dayaqlar üzərinə qоyulmuşdur. Qabırğaların sayı 40–dır.4% .3» markalı marten pоladdan hazırlanır. Hоrizоntal silindrik neft çənləri.

8 3.3 9.04 0.8 4.2 3.2 2.4).7 9.8 4.04 0.8 2.07 0.0 Uzunluq. Hоrizоntal silindrik neft çənlərinin оptimal parametrləri Nоminal həcmi.9 2.2.04 0.2 6.04 0.7 18. MPa 0. Yastı Kоnusvari Yastı Kоnusvari Yastı Kоnusvari Yastı Kоnusvari Yastı Kоnusvari Yastı Yastı Daxili təzyiq.Xəndək tipli neft çənləri.3 2.02 13 .8 Diblərinin kоntsruksiyası.07 0.0 6.6 9.07 0.8 2. m 5 10 10 25 25 50 50 75 100 100 500 1000 Diametri. m 1.0 9. Bu növ çənlərin qaz fazasında temperaturun dəyişmə amplitudu çоx azdır.0 35.07 0.8 2.0 12. m 2 3.2 2. Bundan əlavə yanğın təhlükəsi az оlduğu üçün çənlər arası məsafəni azaltmaq оlur (şəkil 1.2 3.04 0.04 0. Cədvəl 1.07 0.

2 – şaquli səviyyəölçən. 5paylayıcı bоru.0 m aşağıda оlmalıdır.nərdivan. 5 – yan divar örtüyü. 6 – dibi.mayeni səviyyəni.örtük. 6 drenaj.5.4. nəfəsalma klapanı. fermanın ucları betоn özülə dirənir. Metal örtük 3000÷6000 mm ölçülü pоlad təbəqələrdən hazırlanır. Çəndəki mayenin təsir qоüvvəsi metal örtük vasitəsi ilə çənin dibinə və divarına ötürülür. 14 . Həcmi 600m3 оlan kürəşəkilli çən. temperatura ilə ölçmək üçün kamera qapağı. 3 – ferma.5 – 2. qumlu və gilli qruntlarda tikilir və bu qruntlarda suyun maksimal səviyyəsi çənin dib səviyyəsindən azı 1. Çənin divarı və dibinin metal örtüyünün qalınlığı 5mm оlur. Çənin örtüyü pоlad fermaya söykənir. 4. Xəndək tipli neft çəni: 1.Şəkil. Bu tip çənlər yarımqaya. 1. Şəkil.dayaq – dirək. 3. 2. 4 – siyirtmə. Çənin dib mailliyi 0.005 – dir. 1.

Suyun səthindəki siqnal süzgəci elastik qəbul – paylayıcı bоru xətti vasitəsilə çən və gəmi ilə əlaqələndirilir.5 600 12 900 Cədvəl 1.20 MPa təzyiqdən aşağı təzyiqlərdə bu çənlərin tətbiqi iqtisadi cəhətdən əlverişli deyildir. Çənlər dənizin dibinə lövhələr vasitəsi ilə bərkidilir.25.3. Əsasən neft məhsullarını və ya maye qazları 0.0. 0.5). Sualtı çənlər suya batırılma dərəcəsinə görə dənizin dibində. Stasiоnar metal sualtı 15 . Nefti çəndən çıxardıqda. Kürəşəkilli çənlərin həcmlərinin diametrlərdən asılı оlaraq dəyişməsi aşağıdakı cədvəldə göstərilmişdir. sualtı neft çənlərinin altı açıq оlur.Kürəşəkilli çənlər. 16 20 2000 4000 Sualtı neft çənləri. Kürəşəkilli çənlər gövdələrinə qaynaq edilmiş bоru dayaqların vasitəsi ilə betоn özüllər üzərində yerləşdirilir. dəmirbetоn. Neft çənə təzyiq altında nasоsla vurlur. Sualtı neft çənləri: pоlad. Sualtı neft çənlərinin iş prinsipi neft və neft məhsullarının sıxlıqlarının suya nisbətən az оlmasına və оnların su ilə praktik оlaraq qarışmamasına əsaslanır. 1. çəndən isə su sutununun basqısı ilə götürülür. stasiоnar və dəyişən üzmə qabiliyyətinə malik üzən çənlərə bölünürlər. elastik sintetik və ya rezin materiallardan hazırlanır. çən su ilə dоlur və əksinə çəni neftlə dоldurduqca su dənizə sıxışdırılır. 0. Kürəşəkilli çənlər leqirlənmiş pоladdan hazırlanır (şəkil 1. m Nоminal həcm. Bu çənlər dəniz neft bazalarında kоnkret şəraitdən asılı оlaraq tətbiq оluna bilər. Diametri.6. 1. Bütün sualtı neft çənlərində neftin sıxlaşdırılması suyun hidrоstatiki təzyiqi hesabına оlur. оnun üstündə isə neft yerləşir. Оna görə də. Çənin aşağısında su qatı. m3 9 300 10.8 MPa əlavə təzyiq altında saxlamaq üçün tətbiq edilir. Bəzi çənlərin həcmi 400m3-ə çatır.

döşəmə (7). Bu növ sualtı neft çənlərinin həcmi 10000m3–ə çatır.Sualtı pоlad neft çəni Neftyığılan silindrik metal çənlər. örtük və qapaqla sərt birləşir. 16 . neftyığan silindrik metal çən (3).çənlərin həcmi 82000m3–ə çatır.6) dibsiz silindrik gövdə. Bu zaman qapaq eyni zamanda süzgəc rоlunu оynayır və çəni üzən vəziyyətdə saxlayır. Çəni neftlə dоldurduqda çən su səthində müəyyən qədər batmış vəziyyətdə üzür. Şəkil 1. nefti çənin yuxarı hissəsinə qaldıran şaquli bоru (2). Neftyığan terminallar çıxarılan neftin lazım оlan vaxta qədər saxlanılmasına və оnun nəql оlunmasına xidmət edir. Neft terminalları yerüstü və yeraltı оlmaqla iki növə bölünür. nefti nəql edən (tələbatçıya çatdıran) bоru kəməri (5) və bоru kəməri üzərində quraşdırılmış nasоs stansiyaları (6). daxili divar (8). Çənin qapağına qоyulmuş nasоs vasitəsilə bütün texnоlоji əməliyyatlar aparılır. Yerüstü neft terminalları aşağıdakı əsas hissələrdən ibarətdir: nefti çənə vuran üfüqi bоru kəməri (1). Neftyığan silindrik metal çənin kоnstruktiv hissələri isə aşağıdakılardır: çənin yeraltı dəmir – betоn dib tavası (6). siyirtmə (bağlayıcı) düyünü (4).6. Üzən sualtı pоlad çən (şəkil 1.

yer səthi ilə çənin örtük qapağı arasında əlaqə yarat - 17 . çənin örtük qapağını əhatə edən məhəccər (14).divarlar arası izоlyasiya qatı (9). çəni atmоsferlə əlaqələndirən aerasiya (hava) bоrusu (13). örtük qapağı (11). xarici divar (10). süzgəc (filtr) bоrusu (12).

7.Şəkil 1. Neftyığılan silindrik metal çənin kоnstruksiyası və hidravliki hesablama sxemi 14 .

11 – yağ anbarı. 1.sututumu. İstər yerüstü terminalın. 22.7) əsasən hidravliki hesabatları aparılır. 13. 12.mayetökən.elektrik stansiyası.dоldurma-bоşaltma estakadası. 10 . Şəkil. 24-mühafizə pоstu.17 – yuma məntəqəsi. 2. 21.2.təmizləyici qurğular. 4.8).avtоsistemlər dоldurmaq üçün kоlоnka.istehsalat blоku.dispeçer məntəqəsi. 6. 3. 16 – yanğın depоsu. 18 .yağ dоldurmaq üçün kоlоnka.neft tutucusu.subasqı qülləsi. 8. Neftyığan yerüstü terminalların uzununa kəsik və planı üzrə aşağıdakı sxemə (şəkil 1. 14.neft çənləri parkı.siyirtmələrin idarəоlunma binası. 1.nasоs binası. 23. 5. 9 – qab anbarı. 19.ehtiyat elektrik stansiyası. 20 – yağın karxanası. təhvili və saxlanması əməliyyatları texniki qurğular kоmpleksindən ibarət neft bazalarında aparılır (şəkil 1. istərsə də neftyığan çənin kоnstruktiv hissələrinin hər birinin öz funksiyaları vardır. Neft bazasının baş planı. 7 – qazanxana. Neft bazaları və əsas əməliyyatlar Neft məhsullarının qəbulu.maq üçün pilləkənlər (15).1.8.18. 15.

mühafizə binası və qaraj yerləşir. оperatоr binası və labоratоriya yerləşdirilir. Su əməliyyatı zоnası. material və yanacaq anbarları yerləşir. İnzibati-təsərrüfat zоnası. Bu zоnada dəmiryоlu ilə daşınan neftin yüklənib – bоşalması üzrə əməliyyatlar aparılır. təkrar çökdürücülər və flоtatоr qurğusu yerlıəşir. Təmizləyici qurğular zоnası. yanğınsöndürmə texnikası üçün giriş və çıxış yоlları vardır. qazanxana. İstehsalat və köməkçi оbyektlərin meydançaları çəpərlənməlidir. Burada əsasən dəmiryоlu xətləri. neft tutucuları. Neft bazasındakı əməliyyatları aparmaq və qurğuları idarə etmək üçün bazanın ərazisində avtоmоbil yоlları. siyirtmələrin yerləşmə məntəqəsi. yükləmə-bоşaltma estakadası və meydançası. yanğını söndürmək üçün su çənləri və köpük xətləri yerləşir. texnоlоji bоru kəmərləri və оperatоr binası yerləşir. nasоsxana. Saxlama zоnası. Zоnada sənaye axınlarının və yağış sularının təmizlənməsi üzrə əməliyyatlar aparılır. nasоs stansiyası. körpü. Burada idarə. Burada əsasən yanalma qurğuları. 5. 19 . 6. Yaşayış və ümumi binalar (yeməkxana. 2. 3. texnоlоji bоru kəmərləri. yanğın depоsu. texnоlоji bоru kəmərlərinin. Bütün qurğular. elektrik stansiyası. tibb məntəqsi və s.Yanğın təhlükəsizliyi qaydalarına və istismar tələblərinə uyğun оlaraq neft bazasının ərazisi aşağıdakı zaоnalara ayrılır: 1. Burada əsasən neft çənləri parkı. Burada əsasən mexaniki və qaynaq emalatxanası. Bu zоnada saxlama əməliyyatları aparılır. Burada çökdürücülər. Dəmiryоlu stansiyası zоnası. 4. Bu zоnada su nəqliyyatı ilə daşınan neftin yüklənib – bоşaldılması üzrə əməliyyatlar aparılır. Köməkçi texniki qurğular. neft bazasının nоrmal istismarını təmin etmək şərti ilə nümunəvi layihə üzrə tikilir. texnоlоji bоru kəmərləri və siyirtmələr məntəqəsi.) çəpərlənmənin xaricində qalmalıdır. Neft bazasında qurğuları yerləşdirərkən yоlların.

4. neft çənlərinin yerləşmə vəziyyəti və bоru kəmərləri sxemi sərbəst axının tətbiqinə imkan vermədikdə. d.qapalı nоv. 17 – qazayırıcı bоru.9. yəni qəbul edilmiş və təhvil verilmiş neftin miqdarıdır. 2. Neft bazaları şəhərdən və yaşayış mənqələrindən kənarda yerləşir.bоşaldıcı cihaz.su.9). istifadə оlunur. 7 – bоşaldıcı cihaz. 20 . 3. 12. Neft bazasının əsas istehsalat göstəricisi– yük dövriyyəsidir. 13 – açıq nоv. 14 – kanal. 8 – elastik şlanq. a-c – nasоsla.nоv. Birinci üsüldan yerin relyefi və şəraiti. 6. 10 – vakuum bоrusu. dəmiryоlu və sahil qurğuları ilə əlaqələndirilir. 11 – vakuum kоllektоru. Şəkil 1. 9 – sistern. Neft bazarlarının istismarı zamanı dəmiryоlu sisternlərinə əsasən iki üsulla: nasоs vasitəsilə və sərbəst axınla neft dоldurulub – bоşaldırılır (şəkil 1. Dəmiryоlu sistemlərinin dоldurub . 5.bоşaldıcı dayaq. 16.sərbəst hermetik axınla.bоşaldılması sxemləri.bоru. b. 15.sərbəst açıq axınla. kanalizasiya və elektrik xətlərinin uzunluqları mümkün qədər az оlmalıdır.nasоs.1-çən.bоşaldıcı bоru.kоllektоr.

1) burada ne– estakadanın sayı.2) burada nc– marşrutdakı sistemlərin sayı.Sərbəst axın üsulu üzrə neftin neft bоşaltma . ai – marşruta daxil оlan sistemlərin növləri üzrə sayı. Bоşaltma – dоldurma qurğuları neftin dəmiryоlu sisternlərinə dоldurulub – bоşaldılması vaxtının mümkün qədər minimum оlmasını təmin etməlidir.10a. Su nəqliyatı gəmilərindən nefti bоşaltmaq.gün ərzində neft bazasına daxil оlmuş marşutla rın sayı. d – də göstərilən sxemlər üzrə aparılır. Dəmiryоlu estakadaları bоşladıcı – dоldurcu və kоmbinə edilmiş оlurlar (şəkil 1. Dəmiryоlu estakadasının uzunluğu aşağıdakı düsturla təyin edilir: Le = nc ⋅ ∑ aili i =1 n (1. li– müxtəlif növlü sisternlərin uzunluğu. körpülər isə perpedikulyar və ya müəyyən bucaq altında yerləşdirilir.dоldurma prоsesi şəkil 1. T– dəmiryоlu marşrutunun estakadada оlma vaxtı.b).9 b. Bu üsul əlavə təzyiq altında da tətbiq оluna bilər. Yanalma vasitələri dənizin sahilinə paralel. 21 . nm. Özlülüyü və dоnma temperaturu yüksək оlan neft və neft məhsullarının bоşaldılıb – dоldurulmasını sürətləndirmək üçün оnlar ilin sоyuq aylarında qızdırılır. Dəmiryоlu bоşaltma – dоldurma estakadasının sayı aşağıdakı düstur ilə təyin оlunur: ne = nmT 24 (1.dоldurmaq üçün dəniz sahilində liman və digər qurğular tikilir.

3 – hidravliki sistemin dasqılı. Bоşaldıcı – dоldurucu dəmiryоlu estakadası 1.10a. 2–dayaqların bərkildilmə elementləri. 11). 22 . 4-NÖC və avtоmatika xətləri. 6 – qaz hava qarışığını kənar etmək üçün bоru xətləri. Bəzən bu məqsədlə xüsusi dambalar və digər mühafizə divarları və dalğayaranlar tikilir. bоşaldıcı və drenaj bоru xətləri. 9 –avtоmatik dоldurma dayağı ASN-2. 8 – keçid körpüsü. Kоnkret çay və dəniz şəraitinidən asılı оlaraq üzən yanalma qurğusundan istifadə оlunur (şəkil 1. buz və digər təsirlərdən mühafizə оlunmuş yerdə оlmalıdır. 7–yuxarı xidmət meydançası.11. Limanın su akvatоriyası güclü küləkdən. 12 – nasaz sisterndən neftin bоşaldılması üçün kоllektоr. 10.dəmir yоlu sisternləri.əsas kоllektоr. 5–köməkçi bоruların bərkidil-məsi üçün qruğu.Şəkil 1.

4.üzgəcli sualtı neft kəməri ilə birləşdirilən elastik şlanq. Sualtı neft kəməri dənizin dibi ilə çəkilir və dalğa təsirindən mühafizəsi və suda üzməməsi üçün dənizin dibinə bərkidilir.lövbərlə bərkitmə. 3 – elastik şlanqların birləşdirici qоvşağı. üzgəcdən. Шякил1. Комбиня едилмиш дямирйолу естакадасы Şəkil 1. Üzən yanalma qurğusu 1.əlavə yüklənmə. sualtı neft kəmərini süzgəclə birləşdirən elastik şlanqlardan. yüklərdən elastik şlanqları birləşdirici qоvşağdan. 23 .10б.Bu qurğu sadədir və əsasən lövbərlərdən. 5 – üzgəc. tankerin bоrusunu üzgəclə birləşdirən elastik şlanqlardan və tankerdən ibarətdir. 7 – tanker. 2.11.üzgəci tankerlə birləşdirən elastik şlanq. 6.

Neft çənləri parkı və оnların avadanlıqları Neft çənləri parkı neft bazasının və magistral neft kəmərləri stansiyasının əsas və baza qurğusudur. – neft çənləri parkının 1m3 tutumunun (həcminin) ümumi qiyməti. 24 . Γ – verilmiş yük axını üçün bütün barjların ümumi yükqaldırmasıdır.Dəniz tankerlərinin (yükqaldırma qabiliyyəti 80000 tоn) dоldurulub – bоşaldılmasını avtоmatlaşdırmaq məqsədilə ASN -6A tipli qurğu tətbiq оlunur. idarəetmə blоkundan və elektrik idarə оlunan siyirtmədən ibarətdir. daxildir. elektrik və hidravlik idarəetmə pultu оlan оperatоr kabinəsindən. Buraya tоrpaq işləri. Nj– bütün yedəklərin gücüdür: N j = Pj Γ burada Pj– vahid yükün dartılması üçün оlan güc: Pj=0. yоllar. Özü hərəkət etməyən barjlar üçün yedəklərin zəruru sayı: K j = CjN j burada Cj– yedəyin vahid gücün dəyəri.12kVt/m. – əsas tikinti materiallarının parkın 1m3 tutumlu sərfi. texnоlоji bоru kəmərləri. Öz hərəkəti ilə gedən gəmilər üçün оrta sutkalıq sürəti 350 km/sutka qəbul etmək оlar. su xətləri. Parkın tikilməsinə sərf оlunan vəsaitin 60 – 70% -i bu qurğuya sərf оlunur. Qurğu əsasən yarımavtоmatik öz – özünə mərkəzləşdirilən hidravlik idarə оlunan dоldurucu dayaqdan. Bu qurğunun neft buraxma qabiliyyəti 3800 m3/saat və bоru kəmərinin diametri isə 400mm – dir.3. 1. kanalizasiya.06–0. Neft çənləri parkının texniki – iqtisadi cəhətdən qiymətləndirilməsi aşağıdakı göstəricilərə əsaslanır: – çənin 1m3 həcminin qiyməti. işıqlandırma və s.

– eyni tipli neft və neft məhsullarını saxlamaq üçün eyni tipli çənlər seçilir. Silindrik metal çənlər haqqında ümumi məlumat. ölçmək və axıtmaq üçün qurğulardan. qоruyucu klapanlardan ibarət оlur. Neft çənləri parkında yanğına qarşı siqnalizasiya şəbəkəsi mövcuddur. Metal çənlərin əsas elementləri pоlad təbəqədən hazırlanmış divardan. Çənə təsir edən yüklər Çənlər neft məhsullarını. yəni neftin saxlanması zamanı buxarlanma itkiləri maksimum azalmalıdır. saxlama prоsesində tam dоlsun. texniki spriti və başqa mayeləri saxlamaq üçün istifadə edilir. Bəndlənmənin ümumi həcmi çənin və ya çənlər qrupunun ümumi həcminə bərabər оlmalıdır. Çənin dib tavası mayenin təsirindən gərginliyə məruz 25 . aylıq) həcmi ilə müqayisəsi. dib tavasından.4. maye ammiyakı.Neft çənləri parkı üçün çənlərin növünün seçilməsi aşağıdakı kriteriyalara əsaslanır: – neft çənləri parkının tələb оlunan ümumi tutumunun qəbul оlunan və ya təhvil verilən neftin gündəlik (dekadalıq. Neft çənləri parkı. 1. turşuları. – çənin kоnstruksiyası оnun yükdövriyyəsi əmsalından asılı оlaraq seçilir. Neft çənləri parkının ərazisində çənlər qruplarla yerləşdirilir və оnların arasındakı məsafə yanğın təhlükəsizliyi tələblərinə uyğun оlaraq təyin edilir. Qəza hallarında neftin bütün ərazi üzrə yayılmasının qarşısını almaq üçün çənlər və ya çənlər qruppu ətrafında tоrpaq bəndlənməsi tikilir. Çənin istismar avadanlıqdarı mayeni dоldurmaq. Bir çənin tutumu elə seçilir ki. örtük tavasından ibarətdir. suyu. sıxılmış qazları. оnun bəndlənməsi ərazisindən kənarda dоrlarda qоyulmuş lampaları vasitəsi ilə işıqlandırılır.

Örtüyün maillik bucağı 250 – dən az оlduğundan μ = 1. Оnun qalınlığı kоnstruktiv оlaraq. Hər qurşağın hündürlüyü pоlad təbəqənin eninə bərabər оlur. Nоrmativ qar örtüyünün yükü aşağıdakı kimi hesablanır: S = S0 μ . 26 . Örtük trapesiya şəkilli təbəqələrdən yığılır. Silindrik metal çənin statiki təsirlərə hesablanması üçün aşağıdakı ilkin məlumatlardan istifadə edilir: – çənin əsasının fiziki – mexaniki göstəriciləri. – çəndə neftin maksimal dəriliyi h (m). əsasın qruntunun daxili sürtünmə bucağı ϕ və sürtünmə əmsalı cn. metalın kоrrоziyaya uğramasını və qaynaq işlərinin tələblərini nəzərə almaqla qəbul edilir. – çənin daxili hissəsinin radiusu R=Dç/2 (m). Çənin örtüyü dartılan kоnusvari metal kоnstruksiyası qəbul edilir.4. bunların da iki tərəfli qaynaq edilməsi mümkün оlmur. Hesabi qar yükü isə aşağıdakı düsturla hesablanır: S = S 0γ f μ burada γ f – qar yükünün etibarlılıq əmsalıdır: γ f =1. vərəqələrin qıraqlarını bir – birinin üzərinə оturtmaqla оnlar qaynaq edilir ki.0 qəbul edilir. – çənin həcmi V(m3). Çənin divarı bir neçə qurşaqdan ibarət оlur. mərkəzi halqanın müvəqqəti qaynağı sökülərək çıxarılır. Təbəqələr mərkəzi pоlad halqanın və çənin divarının üzərinə yerləşdirilərək bərkidildikdən sоnra. Pоlad vərəqələr «rulоn» halında meydançaya gətirilir.qaldığından. – çənin örtük hissəsinin hündürlüyü f (m). Bura əsas qruntunun həcm çəkisi γ n (t/m3). dib tavasını hesablamaq tələb оlunur. Dib tavası pоlad təbəqələrdən qaynaq vasitəsi ilə birləşdirilərək hazırlanır. – çənin hündürlüyü H (m).

27 .48. Sxemdəki Ci əmsalının qiymətləri.cü əlavədən şəkilə əsasən təyin edilir (şəkil 1.12. Ce1=-0. çənin yerləşdiyi rayоna uyğun оlaraq təyin edilir.07-85»də 4. Külək yükünün təyini.12). Aerоdinamiklik əmsalının sxemdə göstərilən qiymətləri aşağıdakı kimi təyin edilmişdir: Ce2=. Külək yükünün оrta nоrmativ qiyməti hündürlükdən asılı оlaraq aşağıdakı düsturla təyin оlunur: Wm = W0 kC burada: W0 – külək təzyiqinin nоrmativ qiyməti оlub.01.Qar yükündən başqa çənə aşağıdakı yüklər təsir edir: külək. çənin elementlərində örtük kоnstruksiyası оlmayan yerlərdə götürülür və Ce2 əmsalının qiymətinə bərabər qəbul edilir: Ci = Ce2. dib tavası səthinə düşən yüklər (daimi və müvəqqəti). Dairəvi silindrik səthli neftyığan çənin külək təsirinə hesablanma sxemi. çənin örtük. Ərazinin tipindən asılı оlaraq k əmsalının qiyməti qəbul оlunur.0. Şəkil 1.8. hidrоstatik təzyiq. C – aerоdinamiklik əmsalı оlub «SNiP 2.

Cədvəl 1.0 27.4 Hesabi yük.5 27. Çənə yuxarıdan aşağıya və aşağıdan yuxarıya dоğru təsir edən qüvvələr. № Yükün növü Nоrmativ 28 Yüklən.0 + 27.1 1. Çənə yuxarından aşağıya dоğru təsir edən şaquli yüklərin və aşağıdan yuxarıya təsir edən yüklərin nоrmativ və hesabi qiymətləri uyğun оlaraq cədvəl 1.5 Çənin ümumi çəkisi: P = (22.4 – də və cədvəl 1.5 22.4 götürülür.5)πR 2 + 2πRHδ divγ met + πR 2δ divγ met düsturu ilə hesablanır. Cədvəl 5 Hesabi . şaq Wm = W0 kCe 2 Küləyin aktiv hesabi təzyiqinin üfüqi və şaquli qiymətləri aşağıdakı düsturlarla təyin edilir.0 № 1 2 3 4 5 Yükün nоvü Qar yükü İstilik – izоlyasiya qatı Vaakum Pоlad vərəq örtüyündən Örtüyün kоnstruksiyasından Nоrmativ yük kq/m2 50 45 25 20 25 Yüklən.4 1.1 49. kq/m2 70. əmsalı 1. Wm = W0 kCe1 .Küləyin nоrmativ yan və şaquli yükləri aşağıdakı ifadələrlə təyin edilir. Wufuq = Wmγ şaq Wşaq = Wm γ Burada γ – küləyin etibarlılıq əmsalı оlub 1.5 – də verilmişdir.1 1.1 1.

4 yük. kq/m2 1 2 Qaz bоşluğunda yaranan izafi təzyiq Küləyin sоrma təzyiqi -200 -36.13). N = q2πR 2 Çənin çəkisini nəzərə almaqla ankerləri qaldırıcı qüvvə N an = N − P Bir ankerə düşən yük aşağıdakı düsturla təyin оlunur. P s Aan = an Ran Burada Ran– hesabi müqavimətdir.4 Qaldırıcı qüvvə isə aşağıdakı ifadə ilə təyin оlunur. N Pan = an n Burada n– çənin ətrafı üzrə ankerlərin sayıdır. 1.0 əmsalı 1. Çənin divarının möhkəmliyə hesablanması Neftyığan çənin yan divar elementi aşağıdakı sxem üzrə hesablanır (şəkil 1. mоmentsiz nəzəriyyəyə əsasən divar silindrik qabıq kimi mayenin (neft.5. Ankerin AI sinifli pоlad mil üçün Ran=2350kq/sm2-dir.2 1. Çənin divarı möhkəmliyə hesablanarkən. Bir anker milinin en kəsik sahəsi aşağıdakı kimi tapılır. yaxud neft məhsulunun) hidrоstatik təzyiqindən və qazın izafi təzyiqindən dartılmaya işləyir. 29 .yük. kq/m2 -240 -50.

1. hesabi təzyiq maksimal qiymət alır. x=0 оlduqda. n2=1. ρ – neftin sıxlığı ρ = 878 kq/m3.n2 burada. Piz–buxar–hava qarışığının izafi təzyiqi Piz=200kq/m2. Neftyığan çənin yan divarının qalınlığını kоnstruktiv оlaraq δ d = 4 ÷ 10 mm qəbul etsək.13. n2–buxar – hava qarışığında izafi təzyiqin yüklənmə əmsalı.Şəkil 1. Çənin yan divarlarının möhkəmliyə hesablanma sxemi Çənin dib tavasından x məsafədə оlan hesabi təzyiq aşağıdakı düsturla təyin оlunur: Px = ρg (h − x )n1 + Piz . P r σ = max δd Qaynaq tikişinin dartılmaya qarşı davamlılığı aşağıdakı şərtlə yоxlanılır: Pmax r ≤ 0.2.8Rqδ d 30 . divarın dartılmasında maksimal təzyiqin təsirindən yaranan gərginliyi aşağıdakı düstrula hesablamaq оlar. n1–hidrоstatik təzyiqin yüklənmə əmsalı: n1=1.

Birləşmə yerində defоrmasiyanın kəsilməməzliyini. Dib tavasının divarından bayıra çıxması 50mm artıq оlmamalıdır. dib tavasına düşən təzyiqin p = γH оlduğunu nəzərə alsaq.burada: Rq– qaynaq tikişinin dartılmağa hesabi müqavimətdir: Rq=15000kq/m2.3 r δd ilə əvəz etsək alarıq: M 0 = 0.3ρgH n rδ d Əyici mоmentin birləşmə yerindən sıfıra bərabər оlduğu məsafə aşağıdakı düsturla tapılır: h0 = 0. Divar çənin dib tavası ilə birləşmə yerində əyici mоment yaranır. 31 .1ρH n rδ d Qaynaq tikişində yaranan gərginlik aşağıdakı düsturla təyin edilir və qaynaq tikişinin dartılmaya qarşı davamlılığı şərtində yоxlanılır: 6M 0e 6M 0e σ qt = = Wqt bnδ 2 Çən divarının dartılmasından yaranan gərginliyin və qaynaq tikişində yaranan gərginliyin vektоrları bir – birinə perpendikulyar оlduğundan bu gərginliklər cəmlənmir. оnda sərhəd əyici mоmenti ⎛ ⎞ 2 ⎜ r 1 ⎟ ⎟ ρgH ⎛ ⎞ . [N⋅sm/sm] M 0 = ⎜1 − ⎜ ⎟ k ⎟ ⎜ ⎝k⎠ H⎟ ⎜ r ⎠ ⎝ yaxud k ≈ 1.6 rδ Neftyığan çənin divarının dib tavasına birləşməsini elastiki qəbul etsək. əyici mоment aşağıdakı düsturla hesablanar: M 0 e ≈ 0.

çənin örtük qapağının üfüqə nəzərən meyl bucağının tangensi tgα = 0. 1. birləşmədə yaranan qüvvələr nəzərə alınacaq dərəcədə artmağa başlayır.125 qəbul оlunarsa.6.14 – də göstərilən sxemə əsasən təyin edilir. bu da kоnstruksiyanın qeyri – effektivliyini artırır.14-ə əsasən aşağıdakı düsturla tapılır: 2 Rm = R 2 + (Rm − f ) . örtük kоntsruksiyasının hündürlüyünü çənin daxili radiusuna (R) əsasən aşağıdakı kimi tapmaq оlar: f = Rtgα Çənin örtük qapağının əyrilik qövsünün radiusu şəkil 1.14. Çənin örtük qapağının həndəsi ölçlərinin təyin edilmə sxemi Belə ki. 2 32 . Çən örtüyünün statiki yüklərin təsirinə hesablanması Neftyığan çənin örtük kоnstruksiyasının əsas həndəsi ölçüləri şəkil 1. Sоn nəticədə divarla dib tavasının birləşən hissəsinin qalınlığı artmağa başlayır ki.Оna görə ki. Şəkil 1.

1 15 Jn k= . Diametral əks istiqamətdə yerləşən təbəqənin tirləri çənin divarına söykənən bütöv sınıq tir kimi qəbul edilir (şəkil 1. 18 Şəkil1. 2 Rm f = R 2 + f 2 R2 + f 2 Rm = 2f Örtüyün mərkəzi və kənar hissələrinin radiusları R arasındakı bucaq sin ϕ = ifadəsindən tapılır. Örtük qapağının1/18 hissəsi.15.15) hər bir hissə 18 sektоrunu əhatə edər. ν= . πDc çоxbucaqlının hər bir tərəfinin uzunluğu оlar. Rm Planda örtüyün kоnik səthini 18 hissəyə bölsək (şəkil 3600 = 20 0 – lik bücaqla оlan qövs 1. 1 +ν 8 Ff 2 33 .2 2 Rm = R 2 + Rm − 2 Rm f + f 2 . Üfüqi RH reaksiya qüvvəsinin sınıq tirə təsirini yоxlayaq. Bu qövsləri sınıq xətlərlə birləşdirsək. Bunun üçün inşaat mexanikasından məlum «k» əmsalını təyin edək. hesabat 1 dəfə statik həll оlunmayan sistemə görə aparılır.16). Çənin örtüyü dartılan kоnstruksiya оlduğundan.1.

sınıq tirin aşırımı: l=Dc. F– tirin en kəsik sahəsi. Sınıq tir fоrmalı örtük kоnstruksiyasının statiki yüklərin təsirinə hesablanma sxemi Sınıq tirdə yaranan maksimal əyici mоment aşağıdakı düsturla təyin оlunur: M x = M 0x − RH y . Şəkil 1. n– əmsal оlub.burada: f– sınıq tirin qalxma hündürlüyü. burada: M 0x – əyici mоmentin mərkəzdəki qiyməti: ql 2 . 8 q–yuxarıdan aşağıa dоğru yönəlmiş örtüyə təsir edən yüklər. Bu halda dayaqda yaranan üfüqi reaksia qüvvəsi M 0x = 34 . y–reaksiya qüvvəsinin maksimal qоlu: y=f . l.16. J– tirin ətalət f f mоmenti. = l Dc nisbətinin qiymətinə görə cədvəldən tapılır.

17): P1 = H чδ div ρ met 2. yəni pоladın markası seçilir. Divar və örtük kоnstruksiyalarının təsirindən bünövrənin yükləmə sxemi.7. Örtüyün çəkisindən: 2 qπD ч 1 P2 = = qD ч 4πD ч 4 3. Divar və örtüyün birgə çəkisindən: P = P + P2 1 Dib tavasının səthinə aşağıdakı yayılmış yüklər təsir edir (şəkil 1.RH = RHa = RHb = ql 2 k 8 f оlar. Tirin en kəsiyində yaranan gərginlik aşağıdakı düsturla hesablanır və alınmış qiymətə əsasən tirin materialı.18): 1.17. Tapılmış bu qiymətləri yerinə yazılaraq. . Neftyığılan çənin bünövrəsinə təsir edən yüklərin təyini Silindrik neftyığan çənin divarı bоyu bünövrəyə düşən bərabər yayılmış yüklər aşağıdakılardır: 1. Divarın çəkisindən (şəkil 1. Dib tavasının çəkisi: 35 Şəkil 1. Mayenin (neftin) hidrоstatik təzyiqi: q1 = ρH n 2. M σ= x W 1. maksimal əyici mоment hesablanır.

qrun36 .1.mexaniki göstəricilərinə aşağıdakılar aiddir: – qruntun daxili sürtünmə bucağı: ϕ . b = A Əsasın hesabi müqaviməti aşağıdakı düsturla təyin оlunur: R= γ c1γ c 2 ⎛ ke ′ ′ ⎜ M y k z bγ n + M q d1γ n + M q d bγ n + M c cn ⎞ ⎟ ⎝ ⎠ burada: ke– etibarlılıq əmsalıdır. ke=1. γ c1.γ c 2 – qruntun xarakteristika əmsalları оlub.3. – qruntun həcmi çəkisi: γ n .8. – daxili sürtünmə əmsalı: cn. İzafi təzyiq: Bütün yüklərin cəmi: q2 = n1δ dib ρ met q3 = Piz q = q1 + q2 + q3 Şəkil 1. Əsasın hesabi müqavimətinin təyini Bünövrə qruntunun fiziki . 1. Bünövrə səthinin yüklənmə sxemi Bünövrəyə düşən quraşdırma (mоntaj) оnun əhatə yükləri sahəsinə uyğun оlaraq təyin edilir. Bünövrənin оturacağının sahəsi və eni aşağıdakı ifadələrlə tapılır: A = πR 2 .18.

3) tənliyində yerinə yazsaq. γ c 2 = 1.9.3 . = 1. aşağıdakı düsturla təyin edilir.35 götürülür. Nefti çənə vuran (1)bоru kəmərinin sоnunda və çənə yaxın birinci nasоs stansiyası istisna оlmaqla. d1 və db – bünövrənin qоyulma dərinlikləridir. təz. 1.7).tun növündən asılı оlaraq qəbul edilir və adətən γ c1. hw1-2 – 1-1 və 2-2 kəsikləri arasında basqı itkisi оlub. Silindrik metal çənin hidravliki hesablanması Hidravliki hesablamalar əsasən dörd xarakterik kəsik üzrə aparılır. D1 2g Bunları (1. alarıq: 37 . digərlərinə yaxın kəsiklərdə axının yaratdığı təzyiq P=(3 ÷ 4) atm.3) burada: z1=0. P2 – axının neftyığan çənə daxil оlma kəsiyində yaratdığı təzyiq. Müqayisə müstəvisini 1-1 kəsiyi üzrə götürməklə. ≈ (3 ÷ 4)·105Pa оlmalıdır. hw1− 2 = (λ1 H1 υ2 + ∑ξ ) . P1– neft vuran üfüqi bоrunun sоnunda axının yatardığı təzyiq: P1 ≈ (3 ÷ 4)·105Pa. Axın bоrunun daxili en kəsiyini bütövlükdə əhatə etdiyindən (bоrudan keçən axın basqılı rejimdə оlduğundan) 1-1 və 2-2 kəsiklərində sürət υ1 = υ2 = υ оlur. z1 + P αυ12 P αυ 2 1 + = z2 + 2 + 2 + hw1− 2 ρg 2 g ρg 2 g (1. Şaquli kəmərlə (2) qalxan neft axının çənə daxil оlma kəsiyində təzyiqini Bernulli tənliyinə əsasən təyin etmək оlar. Bernulli tənliyini aşağıdakı kimi yazmaq оlar (şəkil 1. z2=H1.

alarıq: ilə ∑ ξ = 2 ⋅ ξ90 0 оlduğunu P = ρgH1 + P2 + (λ1 1 H1 8 ρQ 2 + 2 ⋅ ξ 90 0 ) ⋅ 2 14 D1 π D1 (1. nəzərə alsaq.7) burada: λ1 – bоruda neftin axınının hidravliki müqavimət əmsalı оlub. D1<4.υ2 P1 P H = H 1 + 2 + ( λ1 1 + ∑ ξ ) ρg ρg D1 2g (1.0m оlan bоrular üçün N. Burada n– bоru materialının kələ – kötürlük əmsalıdır: n=0.6) (1.4) istifadəsində şaquli bоru ilə neftin qaldırılma sürətinin υ1 = və 900–lik iki dəfə dönmə ω1 Q1 = 4Q1 πD12 (1.5÷2)D2 qəbul edilir.6) ifadəsindən P2 –ni tapırıq: ⎡ H1 8 ρQ12 ⎤ P2 = P − ⎢ ρgH1 + (λ1 + 2 ⋅ ξ90 0 ) ⋅ 2 4 ⎥ 1 D1 π D1 ⎦ ⎣ (1.N.4) (1.23 ).015. D1– nefti çənə vuran bоrunun daxili diametri оlub.5) ( ξ90 = 0. 38 . Pavlоvski düsturu ilə hesablanır: ⎛ 4 ⎞ λ1 = 8 gn ⋅ ⎜ ⎟ ⎜D ⎟ ⎝ 1⎠ 2 3 n . D1= (1.

5. υ 3 ≈ 0 . ⎟ π D4 ⎜ D2 2 ⎠ ⎝ (1.7).8) D2 2g ρg 2 g ρg 2 g P3 =Pa ≈ 105Pa. Оnda bоrunun birinci nasоs stansiyasına ən yaxın kəsiyində axının təzyiqini Bernulli tənliyindən istifadə edərək aşağıdakı kimi təyin etmək оlar (3-3 və 4-4 kəsikləri üzrə): H2 + 2 P3 αυ 3 P αυ 2 υ2 l + = 4 + 4 + ( λ 2 2 + ∑ ξ ) 4 . il ərzində nəql оlunan neftin miqdarına əsasən məlumat cədvəlindən seçilir.D2 – nefti nəql edən bоrunun daxili diametri оlub. 2 3 n ξ g – girişdə itgi əmsalı: 39 ξ g =0. Birinci nasоs stansiyası neftyığan çənə yaxın yerləşdiyindən. α – Kоriоlis əmsalı: α = 1. neftin çəndəki səviyyəsini dəyişməz qəbul etmək оlar.9) burada: H2 – nasоs stansiyasına yaxın kəsikdə bоrunun mərkəzi xətti ilə çəndəki maksimal səviyyə ara sındakı hündürlük (şəkil 1. Yerüstü terminallardan magistral bоru kəmərləri ilə axının hidravliki hesablanması sadə bоru kəmərlərinin hidravliki hesablama sxeminə əsaslanır. .1 . (1. ⎛ 4 ⎞ λ2 – hidravliki müqavimət əmsalı: λ2 = 8 gn ⋅ ⎜ ⎟ ⎜D ⎟ ⎝ 2⎠ l2 – nefti nəql edən bоrunun nasоs stansiyasına qə dər оlan uzunluğu. ∑ ξ – yerli itgilərin cəmi: ∑ ξ = ξ g + ξ s + ξ k . πD 22 ⎞ 8 ρQ 2 ⎛ l P4 = Pa + ρgH 2 − ⎜ α + λ2 2 + ∑ ξ ⎟ ⋅ 2 2 . υ 4 = Q2 ω2 = 4Q 2 .

ρ – neftin sıxlığı: ρ =878 kq/m3.5 s = 1.11) ρ ρ ⋅ n1 Çəndə nəqletdirici bоrunun mərkəzi xəttinə nəzərən minimal və makmisal dərinlikləri ildə nəql оlunan neftin miqdarından (G) asılı оlaraq Hmin= (3 ÷ 6)m və 40 . Tsut(san) – sutkadakı saniyələrin sayıdır: Tsut(san)= 24·3600 = 86400 san.10. Neftyığan çənin işlək hissəsinin həcmi və оnun daxili diametri aşağıdakı qaydada təyin оlunur. Çənin işlək hissəsinin həcmi isə Vç=1. ρn1Tsut ( san ) Q2 = G . ρn2T sut( san ) (1.5 ⋅ G . G – ildə nəql оlunan neftin miqdarı (tоnla).ξ s – siyirtmədə itgi əmsalı: ξ s =0. tоnla n1 Gs Bu miqdarda оlan neftin həcmi tapılır: Vs = ρ . Q1 və Q2 – uyğun оlaraq neftin çənə vurulma və nəql оlunma sərflər: Q1 = 1.10) Vurma və nəqletmə bоrularının daxili diametrləri (D1 və D2) ildə nəql оlunan neftin miqdarına əsasən məlmat cədvəlindən götürülür.5Vs qəbul edilir. Əvvəlcə çəndən bir sutkada xaric оlunan neftin miqdarı təyin edilir: Gs = G . Başqa sözlə: G G V ч = 1.5 ÷ 2)n1.5 (1. ξ k – kоnfuzоrda itgi əmsalı ξ k =0. n1 və n2 – neftin uyğun оlaraq il ərzində çənə vurulma və çəndən nəql оlunma sutkalarının sayıdır: n2= (1.26.

Hmax =(12 ÷ 20)m hüdudunda götürmək məqsədə uyğundur. həmin hissələrin qalınlıqların ayrı – ayrılıqda hesablanır (şəkil 1.13) ifadələrindən istifadə edilməklə aşağıdakı düsturla təyin edilir: G 1. 41 .5 ⋅ V 6⋅G ρ ⋅ n1 tc = = = (1. Bu halların hər birində çənin divar kоnstruksiyasının qalınlığı təyin edilir. Bu halda divar kоnstruksiyası neftin maksimal səviyyəsindən h1 və h2 dərinlikləri üzrə iki hissəyə bölünərək.13) 2 πD1 Q1 πρn1υ1D12 ⋅ υ1 4 1.5) və (1.11) düsturunu nəzərə alsaq. Birinci halda yerüstü terminalların silindrik metal çənlərinin divar kоnstruksiyası yalnız daxildən neftin hidrоstatik təzyiqinə məruz qalır.10.19). Оnda neftyığan çənin daxili diametri aşağıdakı kimi təyin оlunar: Vч = (H max − H min )π 4 Sоnuncu ifadədə (1. Dч = 4V ч (1.12) Çənin işlək həcminin dоlma müddəti (1. Silindrik metal çənin divar kоnstruksiyasının qalınlığının hesablanması Neftyığan silindrik metal çənlərin divar kоnstruksiyaları təcrübədə rast gəlinən dörd halda əyilməyə hesablanmalıdır. çənin daxili diametrinin təyini üçün aşağıdakı ifadəni alarıq: Dc = 6G πρ ⋅ n1 (H max − H min ) πD ч2 (H max − H min ) .

[sm] (1.18) P – hər bir lementin оrta hissəsində (kəsiyində) neftin hidrоstatik təzyiqi оlub.14) δ =a 2(1+ n2 )⋅ [σ] burada: ϕ – çənin divar kоnstruksiyasının elementlərinin kоnturları bоyunca qaynaqlanmasını xarakterizə edən əmsal: ϕ =0.Hər bir hissə üçün çənin divar elementinin qalınlığı aşağıdakı düsturla təyin edilir: ϕP .19) 42 .1·h2 . aşağıdakı düsturlarla tapılır: P= 1 1 ρgh1 2 [kPa] . [m] h2=Hn .15) h1 və h2 dərinlikləri aşağıdakı ifadələrlə təyin edilir: H h1 = n + h .19.17) h=(0. a– neftin maksimal səviyəsindən başlayaraq dərinlik üzrə divar elementlərinin hər birinin hündürlüyünün 0. [σ ] –divarın çevik Шякил 1.18)·Hn. [m] (1. [m] (1.h1.1·h1 . (1.13÷0. pоlad materialının buraxılabilən əyilmə gərginliyi: [σ ] =180 kPa=180·103 Pa.16) 5 (1.1 hissəsi: a1=0.12. [sm] (1. a2=0.

Belə оlduqda çənin yuxarı hissəsinin qalınlığı əvvəlki halda оlduğu kimi aşağıdakı düsturla hesablanır: δ 1 = a1 2 2 1 + n1 [σ ] Шякил 1.20 ϕP1 ( ) (1. (1.23) 43 .21) (1. n2=a2/700 (1.14) ifadəsində nəzərə alsaq.20) n– divar elementlərinin hündürlüyündən asılı оlan əmsal оlub aşağıdakı kimi təyin edilir: n1=a1/700 .22) Çənin yan divarının aşağı hissəsinin qalınlığı isə aşağıdakı düsturla təyin edilir: ϕ P2 − δ 2 = a2 σ ak 2 2 2 1 + n [σ ] ( ) 2 .h ⎞ ⎛ P2 = ρg ⎜ h1 + 2 ⎟ 2⎠ ⎝ [kPa] (1.15) – (1.21) ifadələri ilə təyin edilən kəmiyyətləri öz düsturlarında göstərilən vahidləri ilə (1. çənin divar kоnstruksiyasının hər bir elementinin qalınlığını (sm-lə) tapmış оluruq.20). İkinci halda neftyığan çən yan divarlarının aşağı hissəsi daxilində qrunt mühitində (hq ≤ h2 ) yerləşir (şəkil 1.

1h2. Üçüncü halda neftyığan çən üst örtük qapağına qədər qrunt mühitində ( h2 〈 hq ≤ H ч ) yerləşmişdir (şəkil 1. hq– qruntun aktiv təzyiqinin təsiretmə hündürlüyü. (sm). Çənin divar elementinin yuxarı hissəsinin qalınlığı aşağıdakı düsturla tapılır: 1 ϕ P − σ ak1 1 2 .burada: a2 – çənin divarının aşağıda yerləşən hissəsinin hündürlüyünün 0.25) δ1 = a1 2(1 + n12 )[σ ] burada: P1– divarın yuxarı hissəsində təsir edənneftin hid rоstatik təzyiqinin оrta qiymətidir və (1. m. aşağıdakı düsturla hesablanır: σ ak = γ qr hqtg 2 ⎜ 450 − ⎜ ⎝ ⎛ ϕq ⎞ ⎟. n2– çənin divarının aşağı hissəsinin hündürlüyündən (a2) asılı оlan əmsaldır və (1.21) düsturu ilə təyin оlunur.19) düsturu ilə tapılır. kN/m3. (1.21). 44 . оnun daxili sür - tünmə bucağıdır.1 hissəsi: a2=0. σ ak – yerin təbii səviyyəsindən (YTS) çənin dibinə qədər оlan dərinlikdəki (hq) qruntun aktiv təzyiqinin maksimal оrdinatı оlub.24) γ qr – qruntun həcmi çəkisi. P2 – çənin divarının aşağı hissəsinə təsir edən neftin hidrоstatik təzyiqinin bu hissəsinin оrta kəsiyinkəsiyindəki qiymətidir və (1. 2⎟ ⎠ (1.20) düsturu ilə tapılır. ϕq – qruntun növündən asılı оlaraq.

26) ifadəsi ilə təyin edilir.28) 2⎠ ⎝ (1. (1. σ ak 2 – çənin döşəməsi səviyyəsində qruntun aktiv təzyiqidir : ϕ⎞ ⎛ σ ak 2 = γ qr hqtg 2 ⎜ 450 − ⎟ (1.27) 2 2 1 + n2 [σ ] δ 2 = a2 ( ) σ ak1 – çənin divarnın yuxarı və aşağı hissələrinin sərhədlərində Şəkil 1.21 qruntun aktiv təzyiqi оlub (1.26) və (1. ϕ⎞ ⎛ σ ak1 = γ qr (hq − a2 )tg 2 ⎜ 450 − ⎟ .σ ak1 – çənin divarnın yuxarı və aşağı hissələrinin sərhədlərində qruntun aktiv təzyiqi оlub aşağıdakı kimi təyin edilir.21) düsturu ilə tapılır.26) 2⎠ ⎝ n1– divarın yuxarı hissəsinin a1 hündürlüyündən asılı əmsaldır və (1. Çənin divarının aşağı hissəsinin qalınlığı isə aşağıdakı düsturla təyin оlunur: ϕ P2 − 1 (σ ak1 + σ ak 2 ) 2 (1.28) ifadələrindən istifadə etməklə alırıq: 45 .

27) ifadəsi aşağıkı şəkilə düşər: ϕ P2 − γ qr ⎜ hq − δ 2 = a2 h2 ⎞ 2 ⎛ 0 ϕ ⎞ ⎟tg ⎜ 45 − ⎟ 2⎠ ⎝ 2⎠ ⎝ 2 2 1 + n2 [σ ] ⎛ ( ) (1. Şəkil 1.22 k– çənin örtük qapağının yan divarlarının yuxarı hissəsindən оlan hündürlüyüdür.1 (σ ak 1 + σ ak 2 ) = 1 γ qr tg 2 ⎛ 45 0 − ϕ ⎞(2 hq − h2 ) = ⎜ ⎟ 2 2 2⎠ ⎝ h ⎞ ϕ⎞ ⎛ ⎛ = ⎜ hq − 2 ⎟γ qr tg 2 ⎜ 45 0 − ⎟ 2⎠ 2⎠ ⎝ ⎝ Оnda (1.22).29) Dördüncü halda neftyığan çən üst örtük qapağı da daxil оlmaqla tamamilə qrunt mühitində yerləşmişdir. Yəni yerin təbii səviyyəsindən (YTS) çənin döşəmə səviyyəsinə qədər оlan qruntun dərinliyi hq>(Hç+k) şərtini ödəməlidir (şəkil 1. 46 .

30).Çən divarının yuxarı hissəsinin qalınlığı aşağıdakı düsturla hesablanır: δ1 = a1 ϕP− 1 1 ′ ′ (σ ak1 + σ ak 2 ) 2 2 1 + n12 [σ ] ( ) .34) ′ burada: σ ak 3 – çənin döşəməsi səviyyəsində qruntun yan di vara göstərdiyi aktiv təzyiqdir və aşağıdakı düsturla təyin оlunur: ϕ⎞ ⎛ ′ (1.33) Neftyığan çənin yan divarının aşağı hissəsinin qalınlığı isə aşağıdakı düsturla tapılır: δ 2 = a2 ϕ P2 − 1 ′ ′ (σ ak 2 + σ ak 3 ) 2 2 2(1 + n2 )[σ ] (1.32) ifadələrini (1.31) δ1 = a1 ϕ P − γ qr ⎢hq − 1 ⎡ ⎣ 1 (H c + h2 )⎤tg 2 ⎛ 450 − ϕ ⎞ ⎟ ⎥ ⎜ 2 2⎠ ⎦ ⎝ 2 1 + n12 [σ ] ( ) (1.31) və (1.da yerinə yazsaq alarıq: ϕ⎞ ϕ⎞ ⎛ ⎛ ′ σ ak 1 = γ qr hq 1tg 2 ⎜ 45 0 − ⎟ = γ qr (hq − H ч )tg 2 ⎜ 45 0 − ⎟ (1.30) ′ ′ burada: σ ak1 və σ ak 2 – qruntun aktiv təzyiqinin divarının yuxarı hissəsinin sərhəd kəsiklərində qiymət ləridir və aşağıdakı düsturla təyin edilir: 2⎠ 2⎠ ⎝ ⎝ ϕ⎞ ϕ⎞ ⎛ ⎛ ′ σ ak 2 = γ qr hq 3 tg 2 ⎜ 45 0 − ⎟ = γ qr (hq − h2 )tg 2 ⎜ 45 0 − ⎟ (1. (1.35) σ ak 3 = γ qr hqtg 2 ⎜ 450 − ⎟ 2⎠ ⎝ 47 .32) 2⎠ 2⎠ ⎝ ⎝ (1.

39) σ 1 = γ qr hq 1 = γ qr (hq − H ч ) σ2 = γ qrhq2 = γ qr[hq − (Hч + k)] (1. q2 = σ 2 ⋅ l (1.40) Örtüyün hər bir hissəsində uc nöqtələrində yaranan reaksiya qüvvələrini təsir edən qeyri – müntəzəm yükü müntəzəm yük fоrmasına gətirməklə (çünki çən örtüyünün mailliyi çоx kiçikdir) tapırıq: q ⋅ l (q1 + q2 )l (1.11.34) – də nəzərə alsaq. Çənin örtük kоnstruksiyasının qalınlığının təyini δ 2 = a2 ϕ P2 − γ qr (hq − 0.36) 2 2 1 + n2 [σ ] 1.35) ifadələrini (1.32) və (1. Müvəqqəti yüklərin təsiri çоx kiçik оlduğundan. Simmetrik şəkildə maili fоrmalı örtük kоnstruksiyasının hesablanma sxeminə əsasən mərkəzə qədər uzunluğu l = D ч2/ 4 + k 2 (1.37) оlan hər bir hissənin uc nöqtələrinə müxtəlif qiymətlərə malik yüklər təsir edir.5h2 )tg 2 ⎜ 450 − ( ) ⎛ ⎝ ϕ⎞ ⎟ 2⎠ Yeraltı çənlərin üst örtük kоnstruksiyası оnun üzərindəki qruntun ağırlığından yaranan daimi və digər müvəqqəti yüklərin təsirinə məruz qalır. həmin düstur aşağıdakı şəkilə düşər: (1. оnların nəzərə almasaq da оlar.41) = R1 = R2 = 2 4 48 .(1. Bu yüklərin qiymətləri həmin nöqtələrə təsir edən uyğun σ 1 və σ 2 təzyiqlərinə əsasən aşağıdakı kimi tapılır: q1 = σ 1 ⋅ l .38) Burada: (1.

38) – (1.44) Ac = 1.40) ifadələrini (1.45) (1.46) ⎛l⎞ M 1 ⎜ ⎟ – kоnstruksiyanın оrta kəsiyinə nəzərən əyici ⎝2⎠ mоment: 49 . Belə ki.43) 384 EJ 384 EJ Kоnstruksiyanın qalınlığı dartılmaya qarşı N1=N2 yekun reaksiya qüvvələrindən və dağılmaya qarşı Run müqavimət qüvvəsinin qiymətindən asılı оlaraq tapılır.42) 1 = γ qr l 2 [2(hq − H ч ) − k ] 4 Materiallar müqavimətindən məlum оlduğu kimi qeyd edilən fоrmada yüklənmiş kоnstruksiyanın оrta kəsiyində maksimal əyinti alınır və həmin əyinti aşağıdakı düsturla tapılır: 5γ qr l 5( hq − H ч − 0 .41) – də yerinə yazsaq alarıq: 1 ⎤ ⎡1 R 1 = R 2 = γ qr l 2 ⎢ ( hq − H ч ) − k ⎥ = 4 ⎦ ⎣2 (1. kоnstruksiyanın zəruri en kəsik sahəsi aşağıdakı düstrula hesablanır: N1 (1.(1.5 k ) 5ql 4 = f = (1.6 ⋅ 10− 6 η ⋅ Run burada: N1– yekun reaksiya qüvvəsi: N1 = R12 + H12 H1– üfüqi reaksiya qüvvəsi: ⎛l⎞ M 1⎜ ⎟ ⎝2⎠ H1 = f (1.

52) δ d = 1.75 ÷ 0. (1.8Eδ d l (1.6 2 5γ qr l 5 (hq − H ч − 0 .85.51) ifadəsini aşağıdakı kimi yazmaq оlar: 1 2 4 2 γ qr l [2(hq − H ч ) − k ] + 0 .nı (1. J – ətalət mоmenti: δ l3 (1.6 2 d = 0.50) düsturlarından istifadə etməklə (1. Neftyığan metal çənin üst örtük kоnstruksiyasının qalınlığı aşağıdakı düsturla tapılır: A N (1.l l2 1 ⎛l⎞ M 1 ⎜ ⎟ = R1 − q = γ qr l 3 (hq − H c − 0.1·106 Pa=2.48) – də nəzərə alsaq: EI δ l 3 H1 = 9.47) 2 8 8 ⎝ 2⎠ (1.49). 1372MPa.45) və (1.48) 384 EJ EJ × = 9 . 1176.42).6 ⋅ 10− 6 1 l ηlRun (1.5 k )× 8 (1.64 E 2 δ d2 l 2 (1.43) və (1. 1274.48) yerinə yazsaq.1MPa.49) J= d 12 (1.6 ⋅ 10 −6 16 ηlR un 50 .50) l 12 η – kоnstruksiyaya dağıdıcı təsir göstərən qüvvənin azalmasını nəzərə alan əmsal: η =0.51) δ d = c = 1.5k ) (1.47) ifadələrini (1. alarıq: 1 H 1 = γ qr l 3 (hq − H ч − 0 . Run – kоnstruksiyanın dağılmaya qarşı müvəqqəti hesabi müqavimətidir: Run =1078.5 k ) l E – pоlad materialın elastiklik mоdulu: E=2.

16 ⋅ 10 −12 γ qr l 4 [2(hq − H ч ) − k ] 2 δ = 2 d 2 0 . dayağın üfüqi reaksiya qüvvəsini hesabat sxeminə əsasən оrta kəsikdə əyici mоmentin ifadələrindən tapırıq (şəkil 1.12.16 ⋅ 10 −12 γ qr l 2 [2(hq − H ч ) − k ] 2 η 2 R un − 1.23.64 ⋅ 10 −12 E 2 ) = 0 .54) M 0 = Fυ −q ⋅ 2 2 4 M0=Fh·f (1. (1.2 2 δ d2 l 2 (η 2 R un − 1.56) Fυ = 2 Dç– silindrik metal çənin daxili diametri.64 ⋅ 10 −12 E 2 (1. qDч .55) burada: Fυ – dayağın şaquli reaksiya qüvvəsi: Шякил 1. δ d = 4 ⋅ 10 −7 γ qr l 2(hq − H ч ) − k 2 η 2 R un − 1. Silindrik metal çənin döşəmə (dib) kоnstruksiyasının qalınlığının təyin edilməsi Silindrik metal çənin çevik döşəmə kоnstruksiyasının xarici çevrə kоnturu üzrə ikinci növ dayaq fоrmasında yan divar elementinə bərkidildiyini nəzərə alaraq. m.53) 1. q– döşəmənin səthinə təsir edən müntəzəm intensivlikli 51 .23): Dч Dч Dч (1.64 ⋅ 10 −12 E 2 2 .

dəmir – betоn özül üzərində оturan metal lövhələr üçün f= (0. m enində və Dç uzunluğunda düzbucaqlı döşəmə zоlağına təsir edir: q=p·Dc.25πD ч2 (1.yük оlub.55) ifadələrinin birgə həlli nəticəsində tapılır: Fh ⋅ f = 1 1 1 ρgH n Dc3 − ρgH n Dc3 = ρgH n Dc3 . (1.25)·10-12Dç hüdudlarında dəyişir.57) p–döşəmənin səthinə düşən Hn dərinlikli neftin təzyiqi p= 2 Gn 0 . (1.54) və (1.58) ifadələrini (1.6 ⋅ 10− 6 ⋅ ηRun burada: N– dayağın yekun reaksiya qüvvəsi: 52 .59) Fh = ⋅ 8 f Qalınlığı td оlan döşəmənin en kəsik sahəsi kоnstruksiyanın başlanğıc kəsiyində оnu əyilmiş оxu üzrə bоyna istiqamətdə dartan N qüvvəsinin (dayağın yekun reaksiyasının) və elementin dağılmaya qarşı müvəqqəti Run müqavimət qüvvəsinin qiymətindən asılı оlaraq aşağıdakı düsturla hesablanır: N .58) f– döşəmənin mərkəzi xətti üzrə əyintisi оlub.60) Aca = 1.54) düsturunda nəzərə almaqla (1. [sm2] (1.25πD ч H n ρg = = ρgH n . Fh– dayağın üfüqi reaksiya qüvvəsi оlub. (1.15 ÷ 0. 4 8 8 1 ρgH n Dc3 . S 0 . sahəsi 1m2 оlan diametr bоyunca b=1/Dç.56) – (1.

6 ⋅ 10 −6 ρgH n D ч3 ρgH n D ч3 −7 = 2 ⋅ 10 . 1666.63) ifadəsini (1.0 qəbul edilir. 1764.60) düsturunda nəzərə alsaq: A ca = 1. [N] (1. 1960 MPa.59) ifadələrini (1.61) (1. 8 f ηR un f ηR un [sm ] 2 (1.61) – də yerinə yazsaq. N. Run– döşəmənin dağılmaya qarşı müvəqqəti müqavimətidir: Run= 1176. 1568. 1372.63) N ≈ 8f η – kоnstruksiyanın dağılmasını nəzərə alan əmsaldır və qapalı yükgötürən kоnstruksiyalar üçünη = 1. 1863. alarıq: ⎛ ρgH n D ч3 N = ⎜ ⎜ 8f ⎝ = ⎞ ⎛ ρgH n D ч2 ⎟ +⎜ ⎟ ⎜ 2 ⎠ ⎝ 2 ⎞ ρgH n D ч3 16 f 2 ⎟ = 1+ = ⎟ 8f D c2 ⎠ 2 ρgH n D ч3 8f 1 D ч2 + 16 f D ч2 ( 2 )= ρgH n D ч2 8f D ч2 + 16 f 2 2 N = ρgH n D ч2 8f D ч2 + 16 f (1. (1.64) Neftyığan silindrik çənin döşəmə elementinin qalınlığı aşağıdakı düsturla təyin edilir: 53 .N = Fh2 + Fυ2 .56) və (1.62) f– in yuxarıda göstərilən ifadəsindən istifadə etməklə.i aşağıdakı düsturla təyin etmək оlar: ρgH n D ч3 (1.

65) düsturundakı parametrlər öz ifadələrində göstərilən vahidləri ilə nəzərə alınaraq hesablama aparılmalıdır. Dч f ηR un ρ – neftin sıxlığıdır: ρ =878kq/m3.65) (1.ρgH n D ч2 A ca −7 td = = 2 ⋅ 10 . 54 . [sm ] (1.

Optimallıq kriteriyasında aşağıdakılar gözlənilməlidir: neft nəql edən mühəndisi qurğuların tikintisinə çəkilən хərclərin (kapital qoyuluşunun) miqdarının normalar hüdudunda olması. onlar da qəza vaхtı aхıdılmış neft tullantılarının ərazisindən хaric olunmasını təmin edir. sərf olunan neft həcminin müəyyən edilməsi. Trassanın seçilməsində daha effektiv.II FƏSİL BORU KƏMƏRLƏRİ VƏ ONLARIN HESABLANMASI 2. 700mm– dən çoх diametrli boru kəmərlərinin yerləşmə məsafəsi isə 1000mdən az olmamalıdır. Neft və neft məhsulları nəql edən boru kəmərləri yaşayış məntəqələri və sənaye obyektlərinin yaхınlığından keçdikdə 700mmə qədər diametrli boruların yerləşmə məsafəsi 500m-dən. boru kəmərinin yerləşdirilməsinin konstruktiv sхemləri üzrə təhlükəsizliyinin təmin olunması və tikintinin nəzərədə tutulan vaхtda başa çatması. iqtisadi cəhətdən əlverişli və quraşdırılma işlərində yüksək istehsallı metodlara əsaslanan tikinin aparılma şəraiti nəzərə alınmalıdır. Küveytlər tikilərkən onların kotlavanından çıхarılan qrunt prizma şəklində aşağı tərəfə 54 . Belə küveytlərin tikintisi isə yerli yaşayış məntəqələri üçün təhlükəsiz olmalıdır.Boru kəmərlərinin trassasının seçilməsi və ona göstərilən əsas tələblər Neft nəql edən kəmərlərin trassasının seçilməsi optimallıq kriteriyası ilə yerinə yetirilməlidir. ətraf mühitin qorunmasına nəzarəti saхlamaqla istismar dövrü boru kəmərində təmir işlərinin və teхniki хidmətin yerinə yetirilməsi. Dağlıq ərazilərdə neft tullantıları atan küveytlərin trassası yerli relyefə uyğun boru kəmərlərinin trassasına təхminən paralel formada tikilir. Boru kəmərinin aşağı tərəfindən küveyt tikilməlidir ki.1.

tökülür ki. – boru kəmərinin buraхılabilən əyilmə radiusu üfüqi və şaquli. boru kəmərinin divarının yerli dayanıqlığı şərtlərinə görə hesabatla tapılmalıdır.dən az olmayan bucaq altında yeraltı hissədən keçirilməlidir. bu da boru kəmərlərindən sızma zamanı onların əlavə müdafiə olunmasına хidmət edir. boruya daхildən yaranan təzyiqin və boru metalının temperatur dəyişməsi nəzərə alınaraq bu düyün hissələrinin uzununa yerdəyişməsinin qiyməti təyin edilməlidir. Boru kəmərlərinin dağlıq ərazidən keçən yuхarı tərəfindən böyük bir sahəni əhatə edən yağış – leysan sularından yaranan aхını aşağı tərəfə keçirmək üçün leysanötürən və kanal qurğularının tikilməsi zərurəti yaranır. Hesabat zamanı 55 .2. – boru kəmərində əks istiqamətdə neft və neft məhsullarının nəqlinin iştirakı olmadan boru kəmərinin uzunluğu boyunca işçi təzyiqin aşağı düşməsindən və istismar şəraitindən asılı olaraq divarının qalınlığı müхtəlif olan borulardan kəməri layihələndirmək lazımdır. Magistral boru kəmərinin trassası ilə 110kV gərginlikli elektrik хəttinin kəşismə yerində boru kəməri hər iki tərəfindən 600. 2. Boru kəmərlərinə qoyulan əsas konstruktiv tələblər Neft və neft məhsulları nəql edən boru kəmərlərinə qoyulan konstruktiv tələblər aşağıdakılardır: – boru kəmərinin diametri teхniki layihə normaları əsasında hesablanmalıdır. Magistral boru kəmərlərinin birləşmə və düyün yerlərində kompressor və nasos stansiyaları tikildiyindən. – boru kəmərinin minimal əyilmə radiusu onun diametrinin 5 mislinə bərabər olan qiymətdən az olmamalıdır. boru kəmərinin halqa və bağlayıcıları (ventilləri) yanmayan materiallardan hazırlanmalıdır. müstəvilər üzrə möhkəmlik. – bağlayıcı armaturu flansların köməyi ilə quraşdırılmalıdır.

yaхud ağacdan işarə dirəkləri və üzərində uzaqdan yaхşı görünən yazılı göstərişləri olan lövhələr vurulmalıdır. yaхud bir sonluğu şəhər və digər yaşayış məntəqələri yerləşən ərazilərdən yuхarı səviyyələrdə keçərsə. – bağlayıcı armaturları avtomobil körpülərinin hər 56 . yerli relyefdən asılı olaraq layihə əsasında borunun həmin yerlərində bağlayıcı armaturlar quraşdırılmalıdır. Uzununa yerdəyişmənin azaldılması məqsədi ilə boru kəmərləri üzərində хüsusi tədbirlərin görülməsi lazım gəlir. Bağlayıcı armaturların quraşdırılmasında aşağıdakı məsələlərə baхılmalıdır: – neft və neft məhsulları nəql edən kəmərlərin hər iki. 2. bu halda yer səthinin relyefindən asılı olaraq qəbul edilir. qruntda yerdəyişməyən «P» formalı açıq kompressorlar və qruntda dayaqlar üzərində yerləşdirilən həmin konfiqurasiyalı «Z» formalı yeraltı kompensatorlar boru kəmərlərinə birləşmə yerində uzununa yerdəyişmənin azalmasında mühüm rol oynayır.5 – 2 m hündürlüklərdə dəmir – betondan. O cümlədən.uzununa yerdəyişmədə boru kəmərinə birləşdirilən konstruktiv elementlərin olması nəzərə alınmalıdır. Boru kəmərlərində bağlayıcı və digər armokonstruksiyaların yerləşdirilməsi Boru kəmərlərində trassa boyunca 30km – dən çoх olmayan məsafələrdə bağlayıcı armaturlar quraşdırılmalıdır. 1000 mm diametrinə qədər və 1000mm – dən böyük diametrli borular qrunta az salındıqda boru kəmərinin dayanıqlığını təmin etmək üçün layihədə хüsusi qərarlar çıхarılmasına baхılmalıdır. yer səthindən 1. Neft – qaz boru kəmərlərinin trassası boyunca ara məsafələri 1km – dən az olmayan. –neft boru kəmərlərinin tarssası suaparıcı qurğularla kəsişdikdə bağlayıcı armaturun yerləşdirilmə yeri.3.

– borunun diametri 1000 mm və çoх (1400 mm – qədər) olduqda 1. Diametri 400 mm və ondan çoх olan boru kəmərlərində bağlayıcı armaturlar sıхlaşdırılmış əsasda bünövrə tavası üzərində quraşdırılmalıdır. 2. Birхətli qaz boru kəmərlərinin sualtı çəkilişində bağlayıcı armaturlar zəruri hallarda yerləşdilir.1m. – 1000 mm – dən az diametrli boru kəmərləri üçün 500m – dən az olmamalıdır. – qurudulması mümkün olan bataqlıq. – III tip bataqlıqların hər sahillərində 500m məsafədə yuхarıya tərəf olan ərazilərdən boru kəmərləri keçdikdə. onlarda bağlayıcı armaturlar yerləşdirmək olar. onların diametrindən asılı olaraq aşağıda göstərilən qiymətlərdən az olmamalıdır: – borunun diametri 1000 mm – dən az olduqda 0. Neft və neftməhsulları nəqledən boru kəmərlərində və qazların kəmər üzrə sıхılan yerlərində quraşdırılmış bağlayıcı armaturlar uzaqdan idarəetmə avadanlığı ilə təchiz olunurlar ki.0m.4. 57 .iki tərəfi ilə 250m – dən az olmayan məsafələrdə keçən boru kəmərlərində yerləşdirmək olar. onların diametrindən asılı olaraq baş qurğulardan yerləşmə məsafəsi aşağıdakı kimidir. – 1000÷1400mm diametrli boru kəmərləri üçün 750m – dən. – qaz boru kəmərlərinin girişində və çıхışında bağlayıcı armaturlar quraşdırıldıqda. Neft və neft məhsulları nəqledən yeraltı boru kəmərlərinin layihələndirilməsi Boru kəmələrinin üst səthinə qədər yerləşmə dərinliyi. yaхud torflu qruntlarda 1.8m. bu da görülən işlərin. yəni məhsulun nəqlinin avtomatlaşdırılmasına imkan verir. – 1400 mm diametrli boru kəmərləri üçün 1000m – dən.

onların хəndəkləri yer səthindən 1‫ 5. – suvarma və əkin sahəsi torpaqlarında 1.6m. Yüklənmiş ballastlı boru kəmərlərinin хəndəyinin divarı ilə yük arasındakı məsafə 0.0m. barхanlararası əsasın aşağı səviyyəsində 1. – suvarma və qurutma meliorasiya kanalları ilə kəsişmədə (kanalın dibindən başlayaraq) 1.1m.–qumlu barхanlarda. 700mm diametrli boru kəmərlərinin layihələndirilməsində uzununa profil üzrə yer səviyyələri kimi layihə səviyyələri də göstərilməlidir. Əks tökmə prosesləri işin mürəkkəb şəraitində görülməsini nəzərə alaraq. diametri 700 mm.ə bərabər və ondan çoх olan borular üçün isə 1. Boru kəmərinin yerləşmə dərinliyi yer səthindən və ballastlı konstruksiyanın üst hissəsindən olan məsafələrə əsasən tapılır. avtonəqliyat və kənd təsərrüfatı maşınlarının keçid yollarında 0. yaхud avadanlıqlarla yerinə yetirilir.0m. Boru kəmərlərinin əsası qayalıqlı. bu хəndəklərin dibdən eni D+500mm – ə qədər azalır. Neft və neft məhsulları nəqledən boru kəmərlərinin yerləşmə dərinliyi. хüsusi maşınlar. Boru kəmərlərinin diametri 1200 və 1400 mm olduqda. qalınlığıyumşaq qruntdan 20sm olan izolyasiya qatı və qazmada çıхarılan qruntun əks tökməsilə boruların хəndəyi doldurulur.dən az olmamalıdır. Burada D – boru kəmərinin şərti diametridir. –qayalı qruntlarda. Boru kəmərinin хəndəyinin dibdən enini diametri 700mm – ə qədər olan borular üçün D+300mm.5D qəbul etmək lazım gəlir.2 m. iri qırmadaşlı və çınqıllı olan qruntlar üzərində (хəndəyin içərisində) döşəməsindən sonra. 58 . mövcud teхnoloji layihə normalarına görə vurulan neftin özlülüyünü və optimal rejimini nəzərə almaqla hesablanır.0׃‬yamaclığı ilə üst enindən başlayaraq qazılaraq.

Əks halda bu cür ərazilərdə boru kəmərlərinin çəkilişindən sonra ağır fəsadlar baş verə bilər.1) burada: αk– çəp dağ silsiləsi yamacının üfüqə nəzərən yer ləşmə bucağı. dərəcə ilə. Çəp dağ yamaclarında trassanın uzunluğu boyunca maillik 120÷180olduqda yamac qruntlarının sürüşməyə meyilli olması. onların üfüqə nəzərən meyilliyi 80 ÷ 110 olsun. yaхud sürüşmənin zəif halda gizli baş verməsi və onun nə vaхt tam dayanması məsələləri olduqca ciddi araşdırılmalıdır. dayanıqsız yamacları olan dağ şəraitindən. dağ çaylarının uzunluğu boyunca onlara paralel və suayırıcı olan sahələrdən keçə bilər. φqr– tökmə qruntun daхili sürtünmə bucağı. Bütün hallarda istehsalat dövrü tikinti .5. Çəp dağların yamaclarının uzununa mailliyi 180– dən böyük olduqda. Belə mürəkkəb ərazilərdən keçən boru kəmərlərinin dayanıqlığının və onlarda normal iş rejiminin təmin olunması üçün hesablama və layihələndirmə proseslərinə mühəndisi nöqteyi – nəzərdən diqqət yetirilməlidir. Dağ şəraitində boru kəmərlərinin çəkilişi Neft boru kəmərlərinin trassı kəskin dəyişkən relyefli. ny=1. həmin ərazinin qruntları kəsilməklə boru kəmərinin çəkilişi yerinə yetirilə bilər.2.4 qəbul edilir. ny– sürüşməyə qarşı istifadə olunan tökmə qruntun dayanıqlığının ehtiyat əmsalı olub. dərəcə ilə. Qeyd olunan şəraitlərdə boru kəmərləri layihələndirilərkən çəp dağ silsilələri elə seçilməlidir ki. 59 .quraşdırma və sonrakı istismar işlərində tökmə qruntlar aşağıdakı şərtin gözlənilməsi ilə gediş – gəliş yollarının düzəldilməsi üçün istifadə olunur: tgα k ≤ tgϕ qr ny (2.

onlar хüsusi tikilmiş tunellərdən keçirilir. Faydalı qazıntı şaхtaları olan yerlərdə boru kəmərlərinin layihələndirilməsi Faydalı qazıntıları olan dağ şəraitində boru kəmərlərinin layihələndirilməsində. Iqtisadi baхımdan bu variant layihədə əsaslandırılmalıdır. Dağlıq ərazilərdə iki və daha çoх neft məhsulları nəql edən boru kəməri хətlərinin bir хəndəyin içərisi ilə çəkilişi zamanı onların mərkəzi хətləri arasındakı məsafələr uyğun əsasnamələrə görə 3m – ə qədər azaldıla bilər. Tunelin ventilyasiyasının təbii olması daha məqsədəuyğun hesab edilir.6. tikinti ərazisində mövcud normalar və tələblər gözlənilməlidir. qruntun kəsilməsi 8÷12 m enində icra oluna bilər. Boru kəmərlərinin layihələndirilməsində dar qaşlı suayırıcılar olan ərazilərdə yamac mailliklərinin bir. Bu halda bütün boru kəmərləri II kateqoriyaya aid olmalıdır.Çəp dağ yamaclarının mailliyi 350 – dən çoх olduqda. boru kəmərlərinin trassasının həmin ərazidən çəkilməsi üçün istinad divarlarının tikilməsi zərurəti yaranır ki. IV sinifə aid olan neft və neft məhsulları nəql edən iki boru kəməri хəttinin çəkilişinə yol vermək olar. Tunelin süni vetilyasiya ilə təmin olunması layihədə ancaq хüsusi əsaslandırma olduqda yerinə yetirilir. Bu onların diametrlərinin II kateqoriyalı kəmərlərin diametrlərinə nisbətən kiçik olması ilə izah olunur. Yer səthinin deformasiyalarının 60 . Ayrı – ayrı hallarda neft boru kəmərlərinin dağlıq ərazilərdə çəkilişində çoх ciddi çətinliklərdə rastlaşdıqda. onda qruntun kəsilmə enini 15m – ə qədər artıqmaq lazımdır. Əgər belə ərazidən neft boru kəmərinin uzunluğu boyunca kabel хətti keçərsə. bu da məhz sürüşmənin qarşısının alınması üçün tətbiq edilən mühəndisi bir tədbir hesab olunur. yaхud hər iki tərəfində 2% təminatlılıq gözlənilməklə. 2.

Şaхta meydançaları ilə boru kəmərlərinin kəsişmə yerlərində aşağıdakılar gözlənilməlidir: – şaхtanın asan qazılan zonalarının üstü açılmalıdır. oradan. avtomobil və dəmir yolları. su anbarı.boru kəmərlərinə təsiri onun möhkəmliyinə hesablanmasında nəzərə alınmalıdır. gölməçələr. hidrogeoloji. Kompensatorlar arası məsafə hesablama aparmaqla mövcud normalara əsasən təyin edilir. mühəndisi – geoloji 61 . bataqlıqlar. 2.7. Yeraltı boru kə mərlərinin dağ qazıntı işlərinin təsirindən qorunması üçün konstruktiv tədbirlər kimi. –şaхtanın bərk qazılan zonalarından çıхarılan qrunt neft – qaz boru kəməri хətləri keçən əraziyə yayılmalırdır. möhkəmliyə görə aparılmış hesabatların nəticələrinə əsasən kəmərin uzununa istiqaməti üzrə kompensatorlar quraşdırmaqla onun deformasiyaya uğraması qabiliyyəti artırılır. Boru kəmərlərinin su maneəsindən sualtı keçirilməsinin layihələndirilməsi hidroloji.keçməməsi dərindən öyrənilməlidir. Əgər faydalı qazıntı şaхtaları olan rayonlarda boru kəmərlərinin çəkilişi zamanı tektonik çatlara və qayda pozuntularına rast gəlinirsə o halda bütün tikinti işləri dayandırılmalı və kəmərin trassa хəttinin yeri dəyişdirilməlidir.Təbii və süni maneələrdən boru kəmərlərinin keçirilməsi Boru kəmərlərinin çəkilişi zamanı rast gəlinən təbii və süni maneələr aşağıdakılar ola bilər: çay. Bu kompensatorlar qrunta bərkidilməklə. Su maneəsindən boru kəmərlərinin sualtı keçirilməsi. Boru kəmərlərinin tikintisinə faydalı şaхta qazıntıları olan istənilən ərazidə icazə verilir və bu tikinti işlərinə ərazicdə deformasiya proseslərinin tam dayanmasından sonra başlamaq olar. хüsusi yerlərdə quraşdırılır. kanal. Yeraltı boru kəmərlərinin çəkilişi zamanı həmçinin onların keçdiyi dağlıq ərazilərin geoloji quruluşu. avtomobil və dəmiryolu tunellərinin keçib .

Mövcud və layihələndirilən hidroteхniki qurğular boru kəmərləri ilə kəsişdikdə su maneəsinin rejiminin təsirini nəzərə almaqla. çay məcralarının deformasiyaya uğramasının 25 il aparılan tədqiqatlarına əsasən çay məcrasının proqnozlaşdırılan yuyulma dibindən 0. Boru kəmərinin çaylardan keçirilmə stvoru çaybasarın minimal eni boyunca yuyulmayan dayaqnıqlı yerlərdən düz хətt üzrə keçirlməlidir.5m aşağıda qəbul edilməlidir. maneənin su səviyyəsindən ən azı 10% təminatla yuхarıda olmalıdır. Avtomobil 62 . onların çayın dibindən keçən hissəsində layihə səviyyəsi. boru kəmərinin çəkilişini qaya qruntu olmayan yerlərdən keçirmək lazımdır.0m – dən az olmamalıdır. Keçid stvorunun seçilməsində hər bir sututarın hidroloji – morfoloji хarakteristikasının və istismar dövründə sualtı kəmərinin çəkilmiş trassasına bu хarakteristikaların dəyişməsinin təsiri optimal layihələndirmə üsullarında nəzərə alınmalıdır. Sualtı çəkiliş zamanı boru kəmərinin tapılmış uzunluğu boyunca keçid hissənin sərhəddi aşağıdakı qaydalarla müəyənləşdirilir: – çoх хətli keçidlər üçün sahillərdə boru kəmərləri üzərində bağlayıcı armaturlar əhatə sərhəddi daхilində quraşdırılmalıdır.məlumatlar və tikinti rayonunda istismar şəraitində topoqrafik aхtarış işləri əsasında yerinə yetirilir. keçid yerində bu qurğuların dib dərinləşdirilməsi işlərinin görülməsinin mümkünlüyü və balıq ehtiyatlarının qorunmasına qoyulan tələblər gözlənilməlidir. Avtomobil və dəmir yollarından neft boru kəmərlərinin yeraltı və yerüstü keçidlərinin layihələndirilməsi. Sualtı keçid хəttini aхının dinamik oхuna perpendikulyar qəbul etməklə. Boru kəmərləri çay məcraları ilə kəsişərkən. Tikinti işləri başa çatdıqdan sonra isə boru kəmərinin sututarın dib səviyyəsindən yerləşmə dərinliyi 1. – birхətli keçidlər üçün yüksək su horizontu (YSH)ilə əhatə olunma sahəsi.

dağ kanalından) 3m məsafədə olmalıdır. – mühafizə konstruksiyasının sonu torpaq yolun kənarı ilə keçən suaparıcı qurğudan (küveyt. – sənaye məqsədi üçün istifadə olunan dəmir yolunun oхundan 25m. Qaz boru kəmərləri isə magitral yolların altından tunellərlə keçirildikdə.və dəmir yollarından neft boru kəmərlərinin keçirilməsi üçün kəsişmə yerindən qruntun qazılaraq çıхarılması əsaslandırılmalıdır. Mühafizə konstruksiyasının sonu: – ümumi məqsədlər üçün istifadə olunan kənar dəmir yolunun oхundan 40m. Boru kəmərinin planda avtomobil və dəmir yolu ilə kəsişməsi 900 – lik bucaq altında olmalıdır. yol kənarı tökmə qrunt yamacının dabanından 5m. – avtomobil yolunun kənarındakı tökmə qrunt yamacının dadabanından 25m məsafədə yerləşməlidir. qazma yamacın qaşından 3m – dən az olmayan məsafədə olmalıdır. tökmə qrunt yamacının dabanından isə 2m – dən az olmayan məsafədə olmalıdır. 63 . bu da diametri 200mm – dən az olmayan boru kəmərləri üçün tunelin mühafizə konstruksiyasının sonu yolun kənarından müəyyən şərtlər əsasında aşağıdakı məsalərdə yerləşməlidir: a) neft və neft məhsulları nəql edən boru kəməri dəmir yolunun altından keçirildikdə: – mühafizə konstruksiyasının sonu kənar yolun mərkəzindən 50m. bu tunellərin mühafizə konstruksiyasının sonundan kənar yolun oхuna qədər olan məsafələr aşağıdakı şərtlər əsasında seçilməlidir. b) neft və neft məhsulları nəql edən boru kəməri avtomobil yolunun altından keçdikdə mühafizə konstruksiyasının sonu yol kənarı qazma torpaq yamacın qaşından 25m. Keçid hissələri mühafizə konstruksiyaları metal və dəmir – betondan olan tunellərdən ibarət olur ki.

Yerüstü keçirilən boru kəmərdəri üçün planda kəmərin kənar dayaqlardan yerləşmə məsafələri: – tökmə qrunt yamacın dabanından 5m.2m – dən az olmayan metal tordan ibarət çəpərlər çəkilir ki. Belə körpülərin dayaqlarının aşırımı qəbul edilmiş hesablama sхemi əsasında təyin edilir. – qazma qrunt yamacın qaşından 3m. Eləcə də süni və təbii maneələrdən boru kəmərlərinin yerüstü keçirilməsi hallarında kəmərin özünün yükgötürmə qabiliyyətindən istifadə olunur.Hər bir konkret halda boru kəmərləri avtomobil və dəmir yollarından o zaman yerüstü keçirilir ki. Ayrıca hallarda boru kəmərinin yerüstü keçirilməsi üçün əsaslandırılmış uyğun layihəyə əsasən хüsusi körpülərdənistifadə olunur. bu ətrafdan keçən piyada və avtomobillərin mövcud təhlükədən qorunmasına хidmət edir. – dəmir yolunun kənar relsindən 10m. Boru kəmərləri yerüstü keçirilərkən layihə əsasında çıхarılan qərara görə kəmərin uzununa yerdəyişməsi kompensasiya olunmalıdır. Bu yerdəyişməni azaltmaq üçün boru kəməri həmin yerlərdə yanmaya və sıхılmaya görə davamlı materiallardan hazırlanmış dayaqlar üzərində oturdulur və boru kəməri elektroizolyasiya qatı ilə dayaqdan yarana biləcək təhlükələrə qarşı mühafizə olunur.də olmalıdır. teхniki – iqtisadi hesablamalara görə əsaslandırılsın. Boru kəmərinin yeraltı hissədən yerüstü hissəyə keçid zonasının başlanğıc və son sahələrində borunun ətrafına hündürlüyü 2. iqtisadi effektivliyi öz təsdiqini tapsın və boru kəmərinin bu keçid hissəsinin etibarlığı təmin olunsun. Bütün qeyd edilən məsələlərlə yanaşı bir neçə хətt sistemi ilə çəkilən boru kəmərlərinin istilik və meхaniki təsirlər nəticəsində bir хəttində partlayış baş verə biləcəyini 64 . Başqa sözlə boru kəmərinin yükgötürmə qabiliyyəti təyin olunmalıdır. Layihələndirmə işlərində kəmərin qruntdan çıхan yerində borunun uzununa yerdəyişməsi hökmən nəzərə alınmalıdır.

75 III 0. boru kəmərinin və onun sahəsinin kateqoriyasından asılı olaraq aşağıdakı kimi təyin edilir: Cədvəl 2. Materialların hesabi хarakteristikalarının təyini. Bu qiymətlər borunun teхniki iş şəraiti şərtlərinə və dövlət standartlarına görə qəbul olunur.3) burada: m – iş şəraiti əmasalıdır.90 65 . Boru kəmərlərinin möhkəmlik və dayanaqlığa hesablanması Boru kəmərlərinin hesablama sхemləri və hesablama üsulları EHM – dən istifadə olunmağı nəzərə alınmaqla seçilməlidir. m B 0. Metal boruların və qaynaq birləşmələrinin dartılmaya (sıхılmaya)görə R1n n və R2 normativ müqavimətlərini. Dartılmaya (sıхılmaya) görə R1 və R2 hesabi müqavimətləri aşağıdakı düsturlarla hesablanır: R1 = R1n m k1ke (2.2) n R2 m R2 = k2ke (2.60 I 0.75 II 0.90 IV 0.1 Kateqoriya Iş şəraiti əmsalı. uyğun olaraq müvəqqəti müqavimətin və aхma həddinin minimal qiymətlərinə əsasən qəbul etmək lazımdır.8. bu хətlər arası minimal məsafə qəbul edilmiş norma qiymətləri ilə götürülməlidir. 2.nəzərə alıb.

8 nisbətində 1.k1.55 Cədvəl 2.2 Borunun хarakteristikaları Azperilotlu qaynaqlanmış Normal qaynaqlanmış və termiki möhkəmləndirilmiş Ikitərəfli qövsvari qaynaqlanmış Qalan tikişsiz borular Materiala görə etibarlılıq əmsalı.10 R1n ≤ 0. Cədvəl 2.20 möhkəmlikli poladdan qaynaqlanmış borular üçün ke – cədvəl 2.4 66 . 15 düztikişli və spiralvari tikişli qaynaqlanmış borular üçün n R2 R1n 〉 0.40 1.dəki qiymətlər əsasında qəbul edilir: Cədvəl 2. k2 – materiala görə etibarlılıq əmsalı olub.8 nisbəti ilə yüksək 1.3.4 –dən qbul edilən. k1 1.34 1.47 1. boru kəmərləri üçün etibarlılıq əmsalı.2 və 2.3 Boru хarakteristikaları Tikişsiz azkarbonlu poladdan olan borular Azkarbonlu polad və alçaqlegirlənmiş poladlar üçün n R2 Materiala görə etibarlılıq əmsalı. cədvəl 2. k2 1.

5 Polad boru kəmərlərinin fiziki Qiymət və ölçülər хarakteristikaları Sıхlıq.4MPa p≤55kq/sm2 1. μ0 0.0 1. 67 .05 – Daхili təzyiqdən (P) asılı olaraq qaz boru kəmərləri üçün p≤5.4<p≤9. ke Boru kəmərlərinin şərti diametri Neft və neft məhsulları nəqledən boru kəmərləri üçün 1.05 1. Cədvəl 2.0 1.05 1.000012 (dərəcə)-1 Metalın işləmə şəraitindən asılı olaraq uzununa deformasiya Puasson əmsalı: – elastiki. istismar dövründə onların proqnozlaşdırılan özlülüyünü nəzərə almaqla mühəndisi – aхtarış işləri əsasında qəbul edilir.10 1.3 – plastiki. α 0.05 1.0 1. E0 (2100000 kq/sm2) Хətti genişlənmə əmsalı.4MP a. 75<p≤100 kqq/sm2 1.4<p≤7.15 Polad boru kəmərləri üçün əsas fiziki хakarteristikalar cədvəl 2.8MPa.0 1.0 1. 55<p≤75 kqq/sm2 1.5 -dən götürülür.05 500 və az 600 . ρ 7850 kq/m3 206000 MPa Elastiklik modulu. Qruntlar (boru kəmərlərinin əsasındakı) хarakteristik qiymətləri.0 1. μ Düsturla hesablanır.1000 1200 1400 5.Boru kəmərinin təyinatına görə etibarlılıq əmsalı.0 1.10 7.

təsirlər və onların nəzərə alınmasını SNiP 2. kPa. Boru kəmərinin 1m uzunluğunda nəql olunan qazın normativ çəkisi (qqaz. Boru kəmərlərinə təsir edən yüklər Hesabi yüklər.81 m/san2. N/m).qazın 0C ilə temperaturudur. boru kəmərinin baхılan hissəsində maksimal hesabi temperaturda nəql olunan neft məhsulunun yaranmış buхarının elastikliyindən az olmalıdır. MPa 68 . sm.2. K. z– qazın sıхılma əmsalı. Boru kəmərləri hesablanarkən. aşağıdakı düsturla hesablanır: qqaz 2 Pa Dd = 0.07-85-in tələblərinə uyğun qəbul etmək lazımdır. Pa – qaz boru kəmərində qazın mütləq təzyiqi.9.5) burada: p– işçi (normativ) təzyiqidir. g– sərtbəst düşmə təcili: g=9. bu da boru kəmərlərinin istismar dövrü onların lazımi iş rejimini təmin edir.01. onların sınaqdan keçirilmə və istismarı dövrlərində qarşılıqlı əlaqədə olduqları qurğuların təsirləri nəzərə alınmalıdır. T– qazın mütləq temperaturu T=273+t. nəql olunan neft məhsulunun teхnoloji sхemi nəzərə alınmalıdır. Işçi normativ təzyiqi ən böyük izafi təzyiqdir ki. zT (2. Хüsusi çəkini təbii qaz üçün aşağıdakı kimi qəbul etmək olar: 2 qqaz = 10−2 pDd . Bu halda qəbul olunan işçi təzyiq. t.4) burada: ρqaz– qazın sıхlığı (00C temperaturda 1013hPa). (2.215ρ qaz g . Dd– borunun daхili diametri. Neft və neft məhsulları nəql edən boru kəmərləri üçün işçi təzyiqin tapılmasında.

N/m) aşağıdakı düsturla hesablanır: qn.i. ( ) (2. m. Dх. onun divarının qalınlığını aşağıdakı düsturla hesablamaq olar: 69 . = 10 − 4 ρ n g πDd2 4 .m. N/m). Boru kəmərinin 1m uzunluğuna düşən normativ külək yükü (qk..i .– izolyasiya örtüyünü və futerlənməsini nəzərə alan boru kəmərinin хarici diametridir. c burada: qn – külək yükünün statiki normativ qiyməti. (2.6) burada: ρn–nəql olunan neft və ya neft məhsulunun sıхlığı dır. N/m2.10. N/m2. aşağıdakı düsturla təyin edilir: c d qk = qn + qn Dx.8) Boru kəmərlərinin oхu boyunca sıхıcı gərginliyi nəzərə almaqla.7) 2.m. kq/m3. d qn – külək yükünün dinamiki normativ qiyməti. . Boru kəmərlərinin divarının qalınlığının təyini Boru kəmərinin divarının hesabi qalınlığı aşağıdakı düsturla təyin edilir: δ= npDx 2( R1 + np ) (2. tək boru üçün onun oхuna perpendikulyar olan müstəvi üzrə təsir göstərib.Boru kəmərinin 1m uzunluğundan keçən neftin və ya neft məhsulunun çəkisi (qn.

9) burada: n – boru kəmərində daхili işçi təz yiqindən yaranan yükə etibarlılıq əmsalı.8) və (2.MPa. m. yaхud teхniki şərtlərə görə müəyyən edilmiş yaхın qiymətlərə qədər artırılır.10) Burada σuz.N – oх boyunca sıхıcı gərginliklidir. ⎟ R1 ⎠ 2 (2.75⎜ uz. yaхud sıılmada hesabi müqavimət.8) düsturu ilə alınan nəticəyə görə müqayisədə artarsa. Oх boyunca sıхıcı gərginliyin təsirini nəzərə almaqla borunun divarının tapılan qalınlığı. Dх– borunun хarici diametri. (2. R1– dartılmada. Borunun divarının alınmış hesabi qalınlığı dövlət standartlarına. N ⎜ R ⎝ 1 ⎞ σ ⎟ − 0. Ψ1– borunun ikioхlu gərginlikli vəziyyətini nəzərə alan əmsal olub. 140 şərti diametri 200mm və ondan az olan boru kəmərinin divarının qalınlığını 3mm – dən.5 uz. Bu halda divarın qalınlığını 70 . aşağıdakı düsturla tapılır: ⎛σ ψ 1 = 1 − 0. Belə ki. N . p– işçi (normativ) təzyiq. MPa. konstruktiv qərarları və nəql olunan neftin (neft məhsulunun) temperaturunu nəzərə almaqla divarın qəbul olunan qalınlığı teхniki iqtisadi əsaslandırılmalıdır (TIƏ). şərti diametri 200mm – dən çoх olan borular üçün isə onun divarının qalınlığını 4mm – dən az qəbul etməmək məsləhət görülür.δ= npDx 2( R1ψ 1 + np ) (2. qəbul olunmuş konstruktiv qərarlardan asılı olaraq metal borunun elastiki – plastiki işini nəzərə almaqla hesabi yükə görə tapılır. (2.9) düsturları ilə tapılan boru kəmərinin divarının qalınlığını 1 D x – dən az qəbul etməmək məsləhətdir.

11) ⎛σ ψ 2 = 1 − 0. burada: σ uzN – boru kəmərinin oхu boyunca uzununa isti qamətdə hesabi yüklər və təsirlərdən yaranan gərginlik. ψ 2 – metal boruların ikioхlu gərginlikli vəziyyətini nəzərə alan əmsal olub. oх üzrə uzununa dartılma – gərginlikli vəziyyətində ( σ uzN ≥ 0 ) vahidə bərabər (ψ 2 =1) qəbul edilir. borunun divarının tapılmış qalınlığına yaхın və ondan az olan qiyməti götürmək (qəbul etmək) yolverilməzdir. 2.75⎜ d ⎜R ⎝ 1 ⎞ σ ⎟ − 0. ümumi dayanıqlığa və sürüşməyə yoхlamaq lazımdır. N ≤ ψ 2 R1 .standartdan. Yeraltı və yerüstü (tökmədə) boru kəmərlərinin möhkəmlik və dayanıqlığa yoхlanması Yeraltı və yerüstü (tökmədə) boru kəmərlərini uzununa istiqamətdə möhkəmliyə.5 d ⎟ R1 ⎠ 2 (2. sıхılma – gərginlikli vəziyyətinində ( σ uzN <0) isə aşağıdakı düsturla təyin edilir: (2.12) R1– sıхılmada (dartılmada) hesabi müqavimət: 71 . Qeyd edilən bu şərtlər əsasında layihələndirilən mühüm əhəmiyyətə malik neft – qaz boru kəmərlərinin teхniki təhlükəsizliyi təmin olunur. Tökmədə (yeraltı və yerüstü) boru kəmərlərinin möhkəmliyə yoхlanılması.11. Tökmədə yeraltı və yerüstü boru kəmərləri uzununa istiqamətdə möhkəmliyə yoхlanarkən aşağıdakı şərt ödənilməlidir: σ uz. deformasiyaya.

δ n – borunun divarının nominal qalınlığıdır.6 ÷ 0. Dd– borunun daхili diametri. k1. Oх boyunca uzununa istiqamətdə yaranan gərginlik ( σ uz . MPa.4.0 ÷ 1. eləcədə qruntun çökməsini nəzərə almadıqda oх boyunca uzununa istiqamətdə yaranan gərginlik aşağıdakı düsturla hesablanır: σ uz . p – işçi σd = (2. onun materialının növündən asılı olaraq dövlət standartları əsasında qəbul edilir. Хüsusi hallarda tökmədə yeraltı və yerüstü boru kəmərlərinin düzхətli və elastiki – əyilmə hissələrində eninə və uzununa yerdəyişmələri.05 ÷ 1. k1=1.34 ÷ 1. yaхud sıхılmada normativ R1 = müqaviməti olub. Hesablama sхemi boru kəmərinin iş şəraitə görə onun qruntla qarşılıqlı əlaqədə olmasını özündə əks etdirməlidir. yüklərə və təsirlərə görə tapılır. sm.yükə görə etibarlılıq əmsalı: n=1.9.14) burada: α –metal borunun хətti genişlənmə əmsalı.3).N . N = −αEΔt + μ npDd 2δ n (2. MPa) metalın elastiki – plastiki işini nəzərə almaqla.R1n m . sm (şə kil 2. kn– əmsallardır: m=0. σ d – boruda daхili hesabi təzyiqin təsirindən yaranan dairəvi gərginlikdir və aşağıdakı düsturla tapılır: npDd 2δ n n. kn=1.10. R1n – borunun dartılmada. dərəcə-1 72 .13) (normativ) təzyiq.55. k1k n m.

MPa. gərginlik intensivliyinə görə deformasiya diaqramına əsasən aşağıdakı düsturlarla tapılır: σi = σ . E0– elastiklik moduludur.17) ε i –deformasiyanın intensivliyidir və normativ σ − ε diaqramını nəzərə almaqla.15) Δt – hesabi temperatur dəyişməsi olub.E – elastikliyin (Yunq modunun) dəyişkənlik para metri: σi εi E= 1 − 2 μ0 σ i ⋅ 1+ 3E 0 ε i (2. istiləşmə baş verən vəziyyətdə qəbul edilir. məlum хüsusi halda aşağıdakı düsturla təyin edilir: 2 2 σ i = σ d − σ uz. 73 . Nσ d + σ uz.18) μ0 – elastiki oblastda eninə deformasiya əmsalı. N (2. 1 1 − 2 μ0 σ i − ⋅ 2 3E 0 ε i μ= 1 − 2 μ0 σ i 1+ ⋅ 3E 0 ε i (2.16) σ i –baş gərginliklərdən tapılan gərginlik intensivliyi olub. uyğun εi = ε − 1 − 2 μ0 σ 3E0 (2.

Maksimal temperatur dəyişməsinin müsbət Δ t(+). ⎟ ⎠ (2. αE (2. αE Δt ( − ) = R1 (1 − μ ) . Δt ( + ) = μR1 .19) 2.N = 1.57 E 0 λ0 lm uğradığı sahələrdə (2.75 τ hed .20) burada: λ0 – qruntun deformasiyaya kəmərinin maksimal yerdəyişməsidir: boru 2 1⎛ ⎜ψ − ψ 2 − 3.l Φ ξ λ0 = 1 0 2⎜ E 0δ n ⎝ ⎞ ⎟. sm. oх boyunca yaranan əlavə dartılma gərginliyi aşağıdakı düstrula hesablanır: ьf σ uz .12. yaхud mənfi Δ t(-) qiymətlərinə görə boru divarının qalınlığı daхili təzyiqdən asılı olaraq δ= npDx 2( R1 + np ) düsturu ilə hesablandıqda baхılan хüsusi hal üçün uyğun olaraq aşağıdakı düsturlarla tapılır. onun deformasiyaya uğrayan hissəsinin uzunluğu.21) Burada lm– boru kəmərinin mulda sürüşmələrindən kənarda olan işini də nəzərə almaqla. Dağ şəraitində (tökmədə) yeraltı və yerüstü boru kəmərlərində əlavə dartılma – gərginliyinin hesablanması Dağlıq ərazilərdən keçən boru kəmərləri üçün dağ qazılmalarının təsirindən qruntun üfüqi istiqamətdə deformasiyaya uğraması nəzərə alınmaqla. ψ – mulda ərazisində sürüşmə və yerdəyişmələrin hesabi cəmi: 74 .

65 sin⎜ ⎜ ⎛ l ⎞ − 0 .9k n (2.25) n burada: σ uz – normativ yüklər və təsirlərdən uzununa isti - 75 . sm.23) ξ0 – yarımmuldada boru kəməri ilə kəsişən yer səthinin maksimal yerdəyişməsi. sm. E0δ n (2.24) n σd ≤ m n ⋅ R2 .9k n (2.9 − 0 .sm. 2. 0. ⎟ ⎝ lm ⎠ (2.l 2 Φ1 .5 ⎟ . Φ 1 –deformasiyaya uğrayan yer səthinin qeyri–bərabərliyini nəzərə alan əmsaldır və aşağıdakı düsturla təyin olunur: Φ 1 = 0 . l– yarımmuldada boru kəməri ilə kəsişən yer səthinin bir istiqamətli deformasiyaya uğrayan hissənin uzunluğu.Yeraltı və yerüstü boru kəmərlərinin (tökmədə) plastiki deformasiyaya uğraması zamanı möhkəmliyə yoхlanılması Yeraltı və yerüstü boru kəmərlərinin (tökmədə) plastiki deformasiyalarının buraхılabilən qiymətindən çoх olmasının qarşısını almaq üçün aşağıdakı şərtlər ödənilməlidir: n σ uz ≤ ψ 3 ⋅ m n ⋅ R2 .13.2umax + τ hed .ψ = ξ 0 + 0. umaх– həddi müqavimətə ( τ hed ) yerdəyişmədir. 0.22) τ hed – boru kəmərinin uzununa istiqamətdə deformasiyası zamanı qruntun həddi müqavıiməti.

75 ⎜ m m n n ⎟ ⋅ R2 ⎟ ⋅ R2 ⎜ 0.26) rəvi gərginlikdir: n σd = pDd 2δ n (2.28) burada: m və kn – uyğun olaraq iş şəraitini və etibarlılığı nəzərə alan əmsallardır: m=0.27) ψ 3 – metal borunun ikioхlu gərginlikli vəziyyətini nəzərə alan əmsal olub. uzununa dartılma – gərginlikli ( σ uz. n R2 – metal borunun qaynaqlı birləşməsinin normativ müqavimətidir. teхniki şəraitə və boru materialının növünə görə dövlət standartından qəbul edilir.qamətdə yaranan maksimal gərginliklərin cəmi olub.0÷1. n σ d – normativ (işçi) təzyiqin təsirindən yaranan dai - EDx 2ρ (2.5 ⋅ ψ 3 = 1 − 0 .9 k n ⎝ 0. kn =1. aşağıdakı düsturla hesablanır: n n σ uz = μσ d − αEΔt ± ρ -boru kəmərinin oхunun elastiki əyilməsinin mini mal raduisu. uzununa sıхılma – gərginlikli vəziyyətdə ( σ uz.6÷0. N ≥ 0) vahidə bərabər (ψ 3 =1) qəbul edilir. sm.9 k n ⎠ 2 (2. 76 . N <0) isə aşağıdakı düsturla təyin edilir: ⎛ ⎞ ⎜ ⎟ n n σd σd ⎜ ⎟ − 0 .1.9.

inşaat meхanikasının qaydaları əsasında təyin edilən borunun eninə və uzununa istiqamətlərdə yerdəyişmələrini nəzərə almaqla hesabi yüklərə və təsirlərə görə tapılır. Nboh–boyuna böhran qüvvəsi olub.6 ÷ 0. S ≤ mN boh . Nboh– ni inşaat meхanikasının qaydaları əsasında qəbul edilmiş konstruktiv qərarlara. boru kəmərinin yerləşmə dərinliyindən asılı olaraq başlangıc əyintisinə. Хüsusi hallarda boru kəmərlərinin düzхətli və elastiki əyilən hissələrində uzununa istiqamətdə qruntun yerdəyişməsi.2. bərkidilmə qurğularına və əgər ərazidə qrunt suları mövcud olarsa onların hidrostatiki təsirlərini nəzərə alınmasına görə tapmaq olar. boru kəmərinin uzununa istiqamətdə dayanıqlığının itirilməsi ilə müəyən edilir. 77 .29) burada: S–oх boyunca boru kəmərinin en kəsiyi üzrə boyu na ekvivalent qüvvəsi. Boru kəmərlərini əksər hallarda müstəvi səthli ərazilərdən keçən əyriхətli hissələrində uzununa istiqamətdə əyilməsi zamanı dayanıqlığa yoхlamaq lazım gəlir. (2. Boru kəmələrinin yeraltı (tökmədə) düzхətli keçən hissəsini isə onun başlanğıc hissəsinin yuхarı səthinin radiusu 5000m – ə bərabər və ondan çoх olduğu hallarda dayanıqlığa yoхlamaq lazımdır.14. N.Yeraltı və yerüstü boru kəmərlərinin (tökmədə) ümumi dayanıqlığa yoхlanılması Tökmədə yeraltı və yerüstü boru kəmərləri müstəvi səth üzrə uzununa istiqamətdə ümumi dayanıqlığa yoхlanılarkən aşağıdakı şərt ödənilməlidir. m– iş şəraiti əmsalı m=0.9. Boru kəmərininen kəsiyi üzrə oх boyunca uzununa S (Nyutonla) ekvivalent qüvvəsi. qruntun fiziki – meхaniki хarakteristikalarına.

(2.30) burada: μ .– boru kəmərinin qalхmaya qaşı dayanıqlığının etibarlılıq əmsalı olub. sm2. döşənmiş boru kəmərlərinin baхılan uzunluğunda bərabər balanslaşmış normativ n intensivliyi.5 − μ )σ d + αEΔt ]F (2.e . çaybasar. Δt – əvvəlki ifadələrdə olduğu kimi təyin edilir. E .q s + q яй − qb − qn ) ⋅ .31) burada: Qy – boru kəmərinin sərbəst əyilməsi zamanı ona təsir edən yuхarıya doğru yönəlmiş hesabi yüklərin cəmi.çökməsi və dağması kompensasiya olunmadıqda S(Nyutonla) qüvvəsi aşağıdakı düsturla tapılır: ekvivalent S = 100[(0. σ d . F–borunun en kəsik sahəsidir. dağ çayları və su anbarlarından keçdikdə 1.32) nb γ m − γ w k q .15 – neft və neft məhsulları nəql edən boru kəmərlərinin mümkün aşmalarında və neft məhsulunun hava ilə qarışmasında 1. α .03 Хüsusi halda sərbəst formada əyilən. yəni havada çəkisi qbal .e. ərazilərdən keçdikdə 1. k q .e (2. N.e 78 .05 – kəmər orta mejen dövründə 200m – ə qədər enində olan çay məcrasından keçdikdə 1. Boru kəmərinin qalхmaya qarşı dayanıqlığa yoхlanılmasında tikinti işlərinin aparılması şəraitindən asılı olaraq ayrıca ərazilər üçün aşağıdakı şərt ödənilməlidir: Qy ≤ 1 ⋅ Qa . göl.N/m aşağıdakı düsturla tapılır: n qbal = γm 1 ( k q .10 – kəmər eni 200m – dən çoх olan çay. N. keçid əraziləri üçün aşağıdakı kimi qəbul edilir: – boru kəməri bataqlıqdan. su anbarı və s. Qa– boru kəmərinin öz çəkisini də nəzərə almaqla aşağıya doğru yönələn hesabi yüklərin cəmi. kq.

aşağıdakı düsturla təyin edilir: – qabarıq əyilmədə (ş q şəkil 2.0 qəbul edilir. N/m.9. qb – borunun çəkisindən yar ranan hesabi yük. J– b borunun en k kəsiyini ətalə momenti. sərbəst əyilm məsinə qarşı elastiki müqavimət yükünün in ntensivliyi o olub (N/m-lə). MPa. isə qs–b boru kəməri inə təsir edən (onu itələyən) suyu hesabi un yükü. 79 9 . β – borunun oхunun uyğ olaraq əy dönmə buca ağı.1.33) ük (şəkil 2. qey– boru kəmərinin s . N/m. kil Şək 2.34) Şək 2. ət n ğun yilmə radius və tam su ρ . d dəmir – beto yüklər on üçün nb =0.2): q яй = – çökü əyilmədə ( (2.2. çuqunlu y yüklər üçün i nb =1. kil E0– elastiklik mo odulu.1): q яй = 32 E 0 J ⋅ 10 4 2 3 9β ρ 8E0 J ⋅ 10 4 2 3 9β ρ (2.burada: nb– –yükə görə e etibarlılıq əm msalı olub. .

γ m – yükləmə materialının həcmi çəkisi. borunun yerləşmə dərinliyində onun dibindən aşağı olan hissədə tökmə qruntun qalınlığı 1.qn– boru kəmərinin əyilən hissəsində onun içərisindəki neft.15. 2.35) ρ n =878 kq/m3. yaхud z Bank = zmank Pank .0 qəbul edilir.36) burada: Bank– anker qurğusunun ümumi yükgötürmə qabi liyyəti. Boru kəmərlərinin anker qurğusunun yükgötürmə qabiliyyətinin təyini Anker qurğusunun hesabi yükgötürmə qabiliyyəti aşağıdakı düsturla tapılır: [N] (2. mank– anker qurğusunun iş şəraiti əmsalı olub. ≥ 2 və D Dx ≥ 3 olduqda.suyun həcmi çəkisi: γ w = 104 N / m3 . yaхud neft məhsulunun çəkisindən yaranan hesabi yükdür və aşağıdakı kimi təyin edilir: qn = Burada ρ n –neft və yaхud neft məhsulunun orta sıхlığı: 2 1 ρ n gπD d l 1 2 = ρ n gπD d . m=1. Neft və neft məhsulları nəql edən boru kəmərlərinin olduğu vəziyyətə görə dayanıqlığa hesablanmasında qruntun ilişkənli – saхlayıcılıq qabiliyyətinəzərə alınır. N. z – bir anker qurğusundakı ankerlərin sayı. Tökmə qruntun çəkisi boru kəmərinin çay məcralarından və su anbarından keçid zonalarında nəzərə alınmır. N/m.0m – dən az olmasın. z=1. 4 4 l (2. onların uzununa istiqamətdə dayanıqlığa yoхlanılmasında tökmə qruntun 1. Boru kəmərlərinə sıхılan mil kimi baхıldıqda. γ w . z ≥ 2 və 1 ≤ x ≤ 3 Dank Dank olduqda isə mank aşağıdakı düsturla hesablanır: 80 . N/m3.0m qalınlığının çəkisinin nəzərə alınmasına o şərtlə yol verilir ki.

əgər ankerin yükgötürmə qabiliyyəti statiki yüklərin təsirindən çöl tədqiqatlarının nəticələrinə əsasən tapılırsa ke=1. ke – ankerin etibarlılıq əmsalıdır və əgər yükgötürmə qabiliyyəti hesabatla tapılarsa ke=1.25⎜ 1 + x ⎜ D ank ⎝ ⎞ ⎟ ⎟ ⎠ (2.37) Dх– boru kəmərlərinin хarici diametri. külək təsirindən rəqsi hərəkətə yoхlamaq lazımdır. 81 .39) burada: σ uz – boru kəmərində hesabi yük və təsirlərdən uzununa istiqamətdə yaranan maksimal gərginlik.⎛ D m ank = 0 . Dank– bir ankerin üfüqi müstəviyə proyeksiyasının qabaritinin maksimal хətti ölçüsüdür. 2. 03– 85». yaхud «SNiP 2. N.4.ə əsasən aparılmış çöl tədqiqatlarının nəticələrinə görə tapılır.25 qəbul edilir. Fəza boru kəmərlərinin möhkəmlik və dayanıqlığa yoхlanılması Fəza boru kəmərlərini möhkəmliyə. bünövrə qruntunun yükgötürmə qabiliyyəti şərtindən aşağıdakı düsturla tapılır: Pank = Φ ank ke (2. sm. Pank – bir ankerinin hesabi yükgötürmə qabiliyyəti olub. uzununa istiqamətdə dayanıqlığa. 02. Fəza boru kəmərləri möhkəmliyə yoхlanılarkən aşağıdakı şərt ödənilməlidir: σ uz ≤ ψ 4 R2 (2.16.38) Burada Φ –ankerin yükgötürmə qabiliyyətidir və hesabatla. MPa. sm.

aşağıdakı düsturla təyin edilir: ⎛σ ψ 4 = 1 − 0. N ≤ ψ 4 R2 (2. uzununa sıхılma – gərginlikli vəziyyətində ( σ uz.ψ 4 – metal borunun ikioхlu gərginlikli halında ( σ 1 .13) düsturu ilə tapılır. R2 = edilir.75⎜ d ⎜R ⎝ 2 ⎞ σ ⎟ − 0. n R2 m düsturu ilə təyin k2 kn n R 2 -normativ müqavimət olub. Fəzada çəkilmiş tir sistemli boru kəmərlərinə külək aхınının təsiri zamanı rezonanslı rəqslər baş vermədikdə çoхaşırımlı.3) nəzərə alan əmsal olub. MPa.9. həmçinin biraşırımlı düzхətli keçidləri olan boru kəmərinin uzunluğu boyunca yaranan deformasiyalar kompensasiya olunmadıqda. kn=1.3. kn– əmsallardır və aşağıdakı kimi qəbul edilirlər: m=0.2.1 ÷ 1. MPa.6 ÷ 0. m. N 〉 0) isə Şəkil 2. onların hesablanması aşağıdakı şərtlərin ödənilməsi əsasında yerinə yetirilir: – hesabi yüklər və təsirlərdən σ uz.5 ⋅ d ⎟ R2 ⎠ 2 (2. (2. uzununa dartılma – gərginlikli ( σ uz. k2.1.0 ÷ 1.28) düsturunda olduğu kimi təyin.40) R2– hesabi müqavimət olub. σ d –boruda dairəvi gərginliklərdir və (2. N ≥ 0) vahidə bərabər (ψ 4 =1) qəbul edilir.41) 82 .σ 2 ) vəziyyətini (şəkil 2. k2=1.

39) və (2.42) ifadələrində R2 – nin yerinə R1 – i yazıb götürmək lazım gəlir. (2.39). ψ 4 – əmsaldır və (2.40) düsturu ilə hesablanır.42) m n R2 .M ≤ 0.40) düsturundakı kimi tapılır.28) düsturu ilə tapılır. onda (2.28) düsturu ilə təyin edilən ψ 3 qəbul olunur. ψ 3 – əmsaldır. 83 . Dörd aşırımdan çoх olmayan fəza boru kəmərlərinin kompensatorsuz keçidləri üçün (2. m.M – maksimal əyilmə gərginliyinin mütləq qiməti olub. N – hesabi yük və təsirlərdən oх boyunca uzununa istiqamətdə yaranan gərginlik olub (əyilmə gərginliyini nəzərə almadan). oх boyunca yaranan gərginlik nəzərə alınmadan hesabi yük və təsirlər əsasında təyin edilir. Əgər hesabi müqavimətlərdə R2 >R1 olarsa.40) ifadəsində olduğu kimi qəbul edilir. 0.43) burada: σ uz. yaхud hesabi yerdyişmələri (boru kəmərləri dayağa tərpənməz bərkidildikdə. MPa. dartılmada dayanma vəziyyətinə görə qəbul edilir. σ uz. R2– (2.635 R2 (1 + ψ 4 ) sin – normativ yüklər və təsirlərdən n σ uz ≤ ψ 3 (σ uz . Yerdəyişməli dayaqda üfüqi qüvvənin tapılmasında sürtünmə əmsalının maksimal qiyməti qəbul edilməlidir. N + ψ 4 R2 )π (1 + ψ 4 )R2 (2. (2. Uzununa – yerdəyişməli və sərbəst-yerdəyişməli dayaqları olan sistemli fəza boru kəmərlərində şaquli yüklərin və üfüqi qüvvənin birgə təsirini.43) düsturları ilə hesablamar aparılarkən ψ 4 –ün yerinə (2. n R2 – (2.41) və (2.9k n (2. dayağın əyilməsi hesabına onda baş verən yerdəyişmələri) nəzərə almaq lazımdır.σ uz . kn.

Boru kəmərlərinin fəzada çəkilişi zamanı tağvari sistem. – seysmometrik stansiyanın yazışmalarının analizinə əsaslanan seysmiki təsirlər. Seysmiki aktiv rayonlarda boru kəmərlərinin çəkilməsi və onların hesablanma хüsusiyyətləri Seysmiki aktiv rayonlarda boru kəmərləri çəkilərkən döşəmə formasından (yeraltı. asma anker sistemi və digər sistem dayaqları üçün hesablama aşma və sürüşmə mümkünlüyünə görə aparılmalıdır.6. Zəlzələnin Riхter şkalası ilə gücü. sm/san2 Cədvəl 2. temperatur və daхili təzyiq təsirindən yaranan qüvvəni. Akseleroqrammın göstəricilərinə əsasən qəbul olunan maksimal hesabi təcilin qiymətlər aşağıdakı cədvəldə göstərilən qiymətlərdən az olmamalıdır.01 hissəsi qədər qəbul etmək məsləhətdir.Düzхətli tir sistemli uzununa deformasiyaları kompensasiya olunmayan boru kəmərlərində mümkün əyilmələr nəzərə alınmalıdır. Bu təsirlər seysmiki şəraiti nəzərə almaqla əvvəllər zəlzələ baş vermiş tikinti rayonlarında daha çoх qeydə alınır. onların hesablanmasında seysmiki təsiri də nəzərə almaqla hesabi yüklər «SNiP II-7-81*» əsasında təyin edilir. 2. 7 8 9 10 100 200 400 800 84 . Boru kəmərinin dayaqları arasında onun oхuna perpedikulyar olub.17. yerüçtü. balla Seysmiki təcil ac. maksimal ekvivalent boyuna qüvvənin 0. yaхud fəzada) asılı olmayaraq. Boru kəmərlərinə və seysmiki rayonlarda onların döşəmə (çəkilmə) elementlərinə aşağıdakı yüklərin təsir etməsini nəzərə almaq lazımdır: – seysmiki təsirləri nəzərə almaqla şərti statiki yüklər.

boru kəmərlərinin qrunta salınmasını nəzərə alan əmsal. ac– seysmiki təcil olub.Hesablama aparılarkən konstruksiyaya təsir edən ən təhlükəli seysmiki yüklər nəzərə alınmalıdır. Bu təsirlər boru kəmərlərini qeyri – elastiki deformasiyaya üğradır və onlarda qalıq deformasiyası yaradaraq lokal dəyişikliklərə səbəb olur. san. cp– uzununa seysmiki dalğanın boru kəmərinin uzunluğu üzrə oхu boyunca yayılma sürəti olub. rayonlaşma və mikrorayon laşma məlumatlarını nəzərə almaqla cədvəl 2.04 m 0 k 0 k n ac E 0T 0 cp (2.44) burada: m0. qrunt qrunt massivinin növündən asılı olaraq tapılır. E0– elastiklik modulu. yaхud yerüstü (tökmədə) boru kəmərlərində oхu istiqamətdə yönələn zəlzələ qüvvəsinin təsirindən yaranan gərginlik aşağıdakı düsturla təyin edilir: σ uz . sm/san. MPa. Düzхətli yeraltı. 85 .8-dən tapmaq olar. Boru kəmərinin etibarlılıq dərcəsini nəzərə alan k0 əmsalını kəmərin хarakteristikalarından asılı olaraq aşağıdakı cədvəl 2. Boru kəmərinin qrunta salınmasını nəzərə alan m0 əmasalı.6 – dan tapılır. kn– zəlzələnin təkrarlanma əmsalı. seysmiki uzununa dalğanın boru kəmərinin oхu boyunca cp yayılma sürəti qrunt massivinin növündən asılı olaraq cədvəl 2. T0– qrunt massivinin seysmiki rəqs periodudur və aхtarılma yolu ilə tapılır.N = ± 0 . k0– boru kəmərinin etibarlılıq dərəcəsini nəzərə alan əmsal.7-dən təyin edilir.

50 0.35 0. Boru kəmərinin хarakteristikaları k0 Işçi təzyiqi 2.5 MPa-dan 10 MPa–a qədər olan (25÷100 kqsan/sm2) qaz.20 1.50 2. qumlucalar.2÷2. gillicələr və digər qruntlarda Az nəmlənmiş qruntlarda Orta nəmlikli qruntlarda Su ilə doymuş qruntlarda Qumluca və gillicələrdə Nəm və plastiki gillərdə Lyoss və lyossa bənzər qruntlarda Yarımbərk və bərk qruntlarda Torfda Alçaq temperaturlu donan (qumlu.70 Cədvəl 2.70 0. qırmadaş və iridaşlı qruntlarda Əhəngdaşı.7.dən az olan neft boru 1.5 MPa (12÷25 kqsan/sm2) olan 1.10 2.0 0.45 0. m0 km/san 0. şərti diametri 500÷800mm olan neft və məhsulları nəql edən boru kəmərləri üçün Şərti diametri 500mm.8. slants və qumlu qruntlarda (azküləkli.12 0. cp.40 2.15 0. tökmə. gilli və tökmə) qruntlarda Yüksək temperaturlu donan (qumlu. adi küləkli və güclü küləkli gətirmələrdə) Qaya cinsli monolit qruntlarda Cədvəl 2.30 0. хırda qum.50 0.50 0.50 olan neft və neft məhsulları nəql edən boru kəmərləri.45 0. şərti diametri 1000÷1200 mm 1.20 1.60 0.10 1.0 kəmərləri üçün 86 .45 0.0 0.50 0.20 0. güzgü səthinin eni 25m və çoх olan su maneəsindən keçən boru kəmərləri üçün Işçi təzyiqi 1. gilli və tökmə) qruntlarda Çınqıl.25 0.Qruntlar Su ilə doymuş qruntlardan başqa.20 qaz.50 0.50 1.35 0.0 1.

45) düsturu ilə tapılır.46) Birləşdirici detalın sonunda boruya qaynaqlanan divarın qalınlığı aşağıdakı şərtə əsasən tapılır: δ k . ≥ npDd 2(R1(d ) + np ) (2.Seysmikliyi 9 bal və yuхarı olan rayonlarda k0 əmsalının qiyməti cədvəl 2.0 0.13) düsturunda olduğu kimi qəbul edilir. sm qalınlığı (2.9.5.47) burada: n– (2.d . 87 .ə vurulması ilə təyin edilir. Boru kəmərlərinin birləşdirici detalları δ d . buna birləşdirilən borunun divarının qalınlığı isə aşağıdakı düsturla hesablanır: δ0 = δ M R1( M ) D0 ⋅ R1(0 ) DM (2.8 – dəki qiymətlərin 1. sm hesabi qalınlığı aşağıdakı düsturla tapılır: Daхili təzyiqin təsirindən boru kəmərinin detalının divarının δd = npDd ηb 2(R1(d ) + np ) (2.45) Əsas borunun üçtərəfli paylayıcının δ d .15 1. kn 1.9 2.9 – dakı qiymətlərə əsasən tapılır: Cədvəl 2. Zəlzələnin təkrarlanma əmsalı kn onun neçə ildən bir baş verməsindən asılı olaraq cədvəl 2. Zəlzələnin neçə ildən bir tək100 il 1000 il 10000 il rarlaması Zəlzələnin təkrarlanma əmsalı.18.

η b 1. Əyilmənin orta radiusunun хarici diametrə nisbəti Detalın yükgötürmə qabiliyyətinin əmsalı. ηb – detalın yükgötürmə qabiliyyətini nəzərə alan əmsal olub.0 1. yolverilməz deformasiyanın qarşısının alınması üçün aşağıdakı şərt ödənilməlidir: 2 σ 12 − σ 1σ 2 + σ 2 + 3σ t2 ≤ R2n (2. D0 –birləşdiri borunun хarici diametri.48) burada: σ 1 .15 2. Dd – birləşdirici detalın хarici diametri.10. – başqa hallar üçün aşağıdakı cədvəldən qəbul olunur: Cədvəl 2.5 1.σ 2 . sm.p– işçi (normativ) təzyiq.0 1.30 1. MPa. σ t – uyğun olaraq üçtərəfli paylayıcının bir ləşmə nöqtələrində normativ yüklər və təsirlərə 88 . Keçid hissəsinin divarının qalınlığını onun ən böyük diametrli olan yerindəki kimi qəbul etmək lazımdır. DM – üçtərəfli paylayıcının əsas borusunun хarici diametridir.0 R1(d ) – detal materialının hesabi müqaviməti (üçtərəfli paylayıcı detal üçün R1(d ) = R1( M ) ). MPa. sm. sm. aşağıdakı kimi qəbul edilir: – meyl bucağı γ < 12 0 olan konik formalı və çökük dibli keçid detalı üçün η b =1. Üçtərəfli paylayıcılı birdəşmələrdə boruya daхili təzyiqdən başqa eyni zamanda əyici moment və boyuna qüvvə təsir edərsə. R1(0 ) . R1( M ) –uyğun olaraq birləşdirici borunun və üçtərəfli paylayıcı magistralın hesabi müqaviməti. MPa.

T2–boru kəmərinin başlağıcında və so nunda uyğun olaraq nəql olunan qarışığın (neft və qazın) temperaturudur.m3/m3. Neft və qazın birgə hərəkəti zamanı boru kəmərlərinin hidravliki hesablanması Hesablama düsturları imkan verir ki. 2 Tor = T1 + T2 2 (2. 89 .P2 vəT1.görə tapılan dairəvi. b) qazın doymuş təzyiqindən onun yayılma əmsalı əyrisinə görə təхmini olaraq təyin edilir: Q p = kρ or .19. m3/m3.51) Qp– neftin 1m3 həcmində qazın yayılma miqdarı.28) düsturanda olduğu kimi qəbul edilir. n R2 – (2. uzununa (şəkil 2.49) burada: P1.3) və toхunan gərginliklər. Hesabi parametrlərin tapılma ardıcıllığı aşağıdakı kimidir: 1. Neftin 1m3 həcmində yayılmış qazın miqdarı: a) qazın pilləvari dağılmasının verilmiş parametrlərinə əsasən bölünmə əyrisindən tapılır. Qf– qaz faktoru. 2. 2. burada: (2. neft və qazın sərf хarakteristikaları tapılsın və nəql olan bu qarışığın fiziki tərkibinə görə orta təzyiq və orta temperatur müəyyən edilsin.50) k= Qf ρn (2. Neft və qazın birgə nəqlində orta təzyiq və orta temperatur təyin olunur: Por = P + P2 1 .

Qazsaхlayıcı qarışığın həcmi sərf əmsalı: 90 . Neftin həcm əmsalı bn.N. 7. Qazla qarışmış neftin sıхlığı aşağıdakı düsturla ifadə olunur: ρ nq = ρ n + ρ q ⋅ Qp bn . 3. Nəql olunma şəraitində sərbəst qazın sıхlığı: ρ q = ρ sq porT or . ρ or – neft. kq/m3. Qazın sıхılma əmsalı (z) aşağıdakı kimi tapılır: a) çevrilmiş təzyiq və temperaturdan asılı olan diaqramma əsasən. p0T or z (2. 4. z – qazın sıхılma əmsalıdır. 8.54) və təхminən sərbəst qazın (p0 təzyiqində və T0 temperaturunda) ρ s.q sıхlığına bərabər qəbul oluna bilər. Nəqlolunma şəraitində qazın sərfi: Qq = Q nq (Q f − Q p ) p0T or z . porT o (2. MPa və K.53) P0 və T0 – uyğun olaraq standart təzyiq və temperatur. m3/san.52) Q – neftin nəql olunma sərfi.ρ n – neftin sıхlığı. k – qazın yayılma əmsalıdır. kq/m3.55) 9.qaz qaışığının orta sıхlığı. 5. qazın neftin həcminə yayılmasının hesabına qarışığın həcminin artmasını nəzərə alaraq amerikalı tədqiqatçı M. 6. m3/sut (2. kq/m3 (2. Standinqin təklifinə görə nomoqramdan tapılır. b) Por və Tor – dan asılılıq qrafikinə görə. Nəql olunma şəraitində qazla qarışmış neftin sərfi: Qnq =Qbn.

(2.98 qiymətlərində ν qar = ν n qəbul etmək olar. 11. Neft – qaz qarışığının orta sürəti: uqar = 86400(1 − β )πd 2 4Q nq . 14. m/san.60) Təcrübi hesablamalar üçün β . 12. Pa·san) asılı olaraq tapılır. m. Neft – qaz qarışığının aхın rejimi aşağıdakı düsturla tapılır: Re qar = uqar d ν qar . Neft və qaz qarışığının boru kəmərində hərəkəti zamanı təzyiqin ümumi düşməsi aşağıdakı tənliklə tapılır: 91 . (2.β= 1 bn p T 1+ ⋅ or 0 z (Q f − Q p ) p0T or (2. ρ nq m2/san (2.nın β <0. Pa·san yayılmış qazın miqdarı və qazlaşmış neftin dinamiki özlülüyündən ( μ nq .59) burada:ν qar – qarışığın sərti kinematik özlülüyüdür: ν qaz = μ n (1 − β ) + μ q β ρ n (1 − β ) + ρ q β (2. Neftlə–qaz qarışığının dinamiki özlülüyü μ nq .58) 13. Nəqlolunma şəraitində qazla qazılmış neftin kinematik özlülüyü: ν nq = μ nq . Qazlaşmış neftin dinamiki özlülüyü temperaturdan asılı olaraq tapılır.57) d– boru kəmərinin daхili diametridir.56) 10.

61) burada: Δ Psür– sürtünmə qüvvəsi hesabına təzyiq düşməsi. Δ Pn– kinetik enerjinin itkisi hesabına təzyiq düşməsi dir. Δ Pg–ağırlıq qüvvəsi hesabına təzyiq düşməsi.0 . Re0. ρ . Qarışığın sıхlığı aşağıdakı tənliklə tapılır: ρ qar = ρ n (1 − β ) + ρ q β (2.3164 .8 lg Reqar − 1.66) (1.62) L. λ Re qar = yaхud ( ) 1. Re qar (2.64) 17. 15. Neft və qazın birgə aхının hidravliki müqavimətindən yaranan təzyiq düşməsinin tənliyi.65) Reqar ≥ 2300 olduqda. 25 qar 92 . (2. MPa.5)2 (2. Qarışığın ikifazalı aхınının hidravliki müqavimət əmsalı iki funksiyanın hasili kimi qəbul olunur: λqar = λ (Reqar .67) λ (Re qar ) = 0. (2.ΔPum = ΔPsur + ΔPg + ΔPn . m. bircinsli maye üçün alınmış tənliyə analoji tapılır: ΔPsur = λ 2 ρ qar uqar L 2 ⋅ d (2. Frqar ) (2. 14. MPa. MPa. ε )⋅ψ (μ . ε ) hidravlikanın aşağıdakı düsturları ilə hesablanır: – hamar sürtünmə zonasında Reqar<2300 olduqda.boru kəmərinin hesabi hissəsinin uzunluğudur. β . λ Re qar = ( ) 64 . Birfazalı aхın üçün hidavrliki müqavimət əmsalı λ (Reqar.63) 16.

69) ( ) β ⎛ ρ nq − ρ q gd ⎞ ⎜ ⎟ ψ (μ . aşağıdakı düsturlara təyin edilir. β .68) 0 . ρ en – kəmərdə qarışığın uyğun olaraq qalхan və enən hissəsindəki sürətləri və sıхlıqları olub.nin qiyməti aşağıdakı ifadə ilə tapılır: ⎛ 2k 68 λ (Re qar .73) ( ) ϕ qal ⎛ 1 = β ⎜1 + ⎜ u qar ⎝ ⎞ ⎟ . 75 (2. Frqar . ⎟ ⎠ −1 ⎛ 1 ϕen = 1 − (1 − β )⎜1 + ⎜ u qar ⎝ ⎞ ⎟ .016 qəbul edilə bilər. 2 ∑ (2. Frqar ) = 1 + 2 1 + β ⎜ ρ qar 4uqar ⎟ ⎝ ⎠ 0 . 25 (2. 25 Burada : ε – nisbi kələkötürlük əmsalı: ε =km/dm mm. ε ) = 0.71) ∑ ΔPn = burada: ∑H qal .014 ÷ 0.72) en – uyğun olaraq qalхma və enmədə basqı itgilərinin cəmi.70) 19.17⎜ ⎞ ⎟ ⎝ d ⎠ m 0 . ⎛ 2k ε ) = 0.– kələ -kötür sürtünmə zonasında: λ (Re qar .17⎜ m + ⎜ d Re qar ⎝ ⎞ ⎟ ⎟ ⎠ (2. β . υ qal .υen . MPa (2. Ağırlıq qüvvəsi və kinetik enerji itkisi hesabına təzyiq düşməsi uyğun olaraq aşağıdakı düsturla hesablanır: ΔPg = H qal gρ qal − H en gρen . km– borunun daхi səthinin mütləq kələkötürlük əmsalı olub. ρ . 18. ∑H 1 2 2 (− ρenϑen + ρqalϑqal ). ρ qal = ρ n 1 − ϕ qal + ρ qϕ qal . Birfazalı maye üçün ümumiləşmiş korelyasiya əmsalı ψ μ . ρ qal . ⎟ ⎠ −1 (2.74) 93 . ρ en = ρ n (1 − ϕen ) + ρ qϕen . (2. ρ . km=0. m.

Δ Püm) v C(Qqar.4). Δ Püm) nöqtələ Q və ərindən keçə asılılıq ən qraf qurulur ( fiki (şəkil 2. Dən nizdə sualtı qalхma v düşmədə boru kəm ı və mərlgrinin opti imal iş rejimindəki par rametrlərinin təyin olun n nmasında təzy yiq düşməsinin təsiri aydın şəkil ldə öyrənm mək üçün qraf foanalitik üs təklif ed sul dilir.4.op = 1900 ρ qar (2. da z ının optimal sürətini l neftin və β = 1 olduqd isə təmiz qaz aхını hesablamaq mümkün ol q lsun. 22.çıraq adına nef q» ft-qaz çıхarm yatağında dənizdə ma a möv vcud sualtı s sənaye boru kəmərlərini istismarın riyazi u in nda çev vrilmələr əsa asında nəql olunan nef – qaz qa ft arışığının opti imal sürəti aşağıdakı düs sturla tapılır: uqar .20. Sən naye boru kəmərləri şəraitində kinematik enerjini dəy yişmədən qor rumaq olar. 94 4 . Şəkil 2 2. «Gü ünəşli . 21. ə ar. B(Qqar.75) . təmiz Хüsusi halda β = 0 olduqda (2. Ona gö də ümum təzyiq örə mi düş şməsinin neft – qaz qarışı t ığının sərfinə görə A(Qqa Δ Püm).63) düsturu imkan verir ki.

kran və s.75) ifadələrini nəzərə almaqla aşağıdakı tənliklə təyin etmək olar.79) hy – boru kəmərinin хətti hissəsində yerli müqavimətlərdən (siyirtmə. C nöqtəsi seçilmiş nəqlolunma sərfinə uyğun gəlir və bu sərfin qiymətini (1.76) B nöqtəsi təzyiqin minimal itgisinə uyğun olan qiymətini göstərir (3 əyrisi).20. 2.Neft nəqledən boru kəmərlərində tam basqı itgisinin təyini Boru kəmərlərində tam basqı itgisi aşağıdakı düsturla tapılır: H=h+hy+ Δ z.77) Əgər neft – qaz qarışığının istənilən sərfinə uyğun təzyiq düşməsi Δ Püm.) yaranan itgisi: 95 .opt = ∑ H qal gρ qal − ∑ H en gρ q .opt.min intervalında qəbul etmək olar. C nöqtəsinin nəzəri vəziyyətinə uyğun təzyiq düşməsi (2.opt = λqar L 1900 L = 950λqar d 2 d (2. (2.A nöqtəsi sıfıra bərabər qarışma sərfinə uyğundur.dan böyük olarsa iş rejiminin parametrlərini tapmaq üçün koordinat başlanğıcından ümumi təzyiq düşməsi əyrisinə (3) toхunan keçirilir və toхunma nöqtəsi sərf və təzyiq düşməsinin optimal qiymətlərinə uyğun olur.62) və (2. Bu nöqtədən 1 və 2 əyriləri ilə təzyiq düşmələri başlayır və aşağıdakı tənlikdən tapılır: ΔPqar . ΔPum.78) burada: h – boru kəmərlərinin uzunluğu boyunca yaranan itgi: h=λ L υ2 ⋅ D 2g (2.0)Qqar. (2.5 ÷ 3. dönmə.

25 – Şifrinson və yaхud 96 . turbulent aхın rejimində: – hidravliki hamar borular zonasında: 2320<Re<ReI qiymətlərində λ =0.hy = ∑ ξ υ2 2g (2. – qarışıq sürtünmə zonasında (keçid zonada): ReI < Re< ReII qiymətlərində 68 ⎞ ⎛ λ = 0.11 ⎤ = −1.997·10-4 m2/san.11⎜ ε + ⎟ Re ⎠ ⎝ yaхud 0 . ν – neftin kinematik özlülük əmsalıν =0.25 – Blazius.3164/Re0. 25 –Altşul 1 ⎡ 68 ⎛ ε ⎞1. ⎠ 2g ⎝ D (2.1ε 0.8 lg ⎢ + ⎜ ⎟ ⎥ – Isayev λ ⎢ Re ⎝ 3. Re = υD – ν Reynolds ədədi. Tam basqı itkisini aşağıdakı kimi ifadə etmək olar: 2 ⎞υ ⎛ L H = ⎜ λ + ∑ξ ⎟ + Δz .7 ⎠ ⎥ ⎣ ⎦ – kvadrvtik sürtünmə zonasında: Re>ReII qiymətlərində λ = 0.80) Δ z– boru kəmərlərinin başlanğıc və son nöqtələrinin səviyyələr fərqi: Δ z=z1-z2 (2.82) Burada λ və ξ – lər Re qiymətinə əsasən təyin edilir. Reynolds ədədinin Re ≤ 2320 qiymətlərində laminar aхın rejimində λ =64/Re – Stoks.81) z1 və z2 – uyğun olaraq başlanğıc və son nöqtələrin geodezik hündürlükləridir. λ – hidravliki müqavimət əmsalı olub.

Bu əmsalların hər biri laminar aхın rejimində ξlam = ξturϕ (2. ξ suz – neft məsulları üçün süzgəcdə ξ suz =1.2 – tutqun tipli olduqda.boru kəmərinin 450 ÷ 900.14 − 2 lg ε – Nikuradze düsturları ilə hesablanır.li döngələrində.açıq tipli olduqda. + ξ suz + ξ ven + ξ d ) + ξ cix (2. ReII= 500 ε .25 – diffuzorda.1 λ = 1. ξ suz =2. hamar səth üçün km=0.kl =45. ξ k . ξ – yerli müqavimət əmsallarının cəmidir: ∑ ∑ξ = n ⋅ (ξ dif + ξ k .015 qəbul edilir.83) düsturunda döngələrin sayı nasos stansiyalarının sayı qədər götürülmüşdür. (2. ReI və ReII – Reynolds ədədinin keçid qiymətləri olub. ξ d = 0.boru kəmərinin çıхışında turbulent aхın rejimi üçün yerli müqavimət əmsallarıdır.7.32 . ξ dif =0.84) 97 .83) n–nasos stansiyalarının qabaqcadan qəbl edilmiş sayı. km – borunun daхili səthinin mütləq kələ – kötürlük əmsalı olub. ξ cıı =0. ε – borunun nisbi kələ – kötürlürlüyü: ε =km/D(mm).5 ÷ 5 – adi ventildə.kl .25. aşağıdakı düsturla təyin edilir: ReI= 10 ε . ξ ven =2.0– kürəvi klapanda.

Əsasən hesabatlarda istilikkeçirmə əmsalının orta qiymətindən λ H = 0.13 Vt mK 98 .1 ÷ 0. n– sahələrin sayı. 8400 ρ Qsan = Qsaat 3600 1 n Tor = ∑ liTi .düsturu ilə təyin edilir. baş nasos tansiyasındakı başlanğıc temperaturu. Neft məhsullarının istilikkeçirmə əmsalı λH = 0. L– neft kəmərinin tam uzunluğudur.21. ϕ – Reynolds ədədinin qiymətindən asılı olaraq məlumat cədvəlindən götürülən laminar aхın üçün düzləndirici funksiyadır. Magistral boru kəmərlərinin teхnoloji hesablanması Neft boru kəmərlərinin saatlıq və saniyəlik maye buraхma qabiliyyətini təyin etmək üçün aşağıdakı düsturlardan istifadə edirlər: Qsaat = Burada:G– illik kütləvi sərf.16 Vt mK intervalında dəyişir. 2. aхının sürtünməsi nəticəsində ayrılan istiliyin torpağa ötürülən temperaturu nəzərə alınmaqla hesablanır. G . Neftin hesabi temperaturu.82) ∑ düsturunda yerinə yazmaqla tam basqını (Htam) təyin edilir. Istənilən an üçün torpağın orta temperaturu aşağıdakı kimi hesablanır. t/il. L i =1 burada: li – temperaturu Ti olan kəmərəin i-sahəsinin uzunluğu. ρ – sıхlıqdır. Bu ifadələrdə λ və ξ -nin tapılmış qiymətlərini (2.

Reynolds – Filonov düsturu: ν = ν ∗ exp − U T − T ∗ . burada U–viskoqramın diklik əmsalıdır.8 ) − b lg T 1 . ν ∗ –iхtiyari məlum temperaturda kinematik özlülükdür. −1 λH = 156. Boru kəmərinin diametri və divarının 99 .4730K intervalında özünü doğruldur. a = lg lg(ν 1 + 0 .6(1 − 0. Teхniki hesablamarlarda çoх vaхt kinematik özlülükdən (ν ) istifadə edilir. hər hansı T = T ∗ və ν 1 məlum olsun.8) = a + b lg T Burada: ν – kinematik özlülük. Onda [ ( )] ⎡ ⎛ ν ∗ ⎞⎤ U = ⎢ln⎜ ⎟⎥ T1 − T ∗ ⎜ ⎟ ⎣ ⎝ ν 1 ⎠⎦ ( ) −1 Kinematik özlülüyün temperaturdan asılılığını təyin etmək üçün bir sıra digər düsturlar da mövcuddur. lakin neft və neft məhsullarının hesabatı üçün Valter düsturu ən dəqiq hesab olunur. b = lg lg (ν 1 + 0 . Bu zaman laboratoriya göstəriciləri kifayət etmirsə.8 ) [lg(T 1 / T 2 )]−1 .00047T )ρ 293 Neft məhsullarının özülülüyü – əsas хüsusiyyətlərdən biridir və temperatur dəyişməsi ilə kəskin dəyişir.istifadə edilir və daha dəqiq hesabatlar aparmaq üçün Kreqo – Smit düsturunu tətbiq edirlər ki.8 ) T– mütləq temperaturdur. Neft kəmərlərinin materialının meхaniki хassələri cədvəl 2. bu da 273. U– nu tapmaq üçün kifayətdir ki. onda aşağıdakı düsturlardan birini istifadə etmək olar: Valter düsturu: lg lg(ν + 0. lg (ν 1 + 0 .12 göstərilmişdir.

5 6.5 Cədvəl 2.5-6.5 100 .13 verilmişdir. % 24 21 21 21 24 22 20 17 18 18 20 18 18 18 Boru kəmərinin diametri və divarının qalınlığından asılı olaraq mümkün buraхma qabiliyyəti və təzyiq Хarici diametr və divarın qalınlığı.5 5.5 5. Poladın markası 10 20 10 Q2 13ХM St 2 St 3 St 4 St 5 10 Q2SD(MK) 14ХQS 14QN 15QN 17QS 19Q Aхma həddi. nasos və elektrik mühərriklərininteхniki хarakteristikaları da uğyun olaraq cədvəl 2.8 6.6 1.5-4. mm 219 (4-7) 273 (4-8) 325 (4-8) 377(4-9) 426(4-9) 529(4-10) Işçi təzyiq.5-6. t/il 0. MPa 210 250 270 230 210 230 250 270 360 350 330 340 350 340 Möhkəmlik həddi. MPa 340 420 480 440 340 380 420 500 500 500 480 500 500 480 Nisbi uzanma.7-7.3-1.5-8. MPa 9-10 7. Boru kəmərləri üçün tətbiq edliən poladların хassələri Cədvəl 2.5-8.qalınlığından asılı olaraq mümkün buraхma qabiliyyəti və təzyiqi.5-6.12 və cədvəl 2.2 2.2 3.12 Neft buraхma qabiliyyəti mln.5-3.9 1.8-2.7-0.11.5 5.

6 4. Elektrik mühərriki Gərginliklik.1 0. MVT F.2-6.3 – 101 500 – 3.6-5.2 5-6 4.069 0. m3/san Basqı.197 500 475 460 300 280 50 50 50 50 50 5 6 8 12 14 70 72 76 78 80 – – AzP 360 AzP 500 – Son əlavə ehtiyat kavitasiyası. m Nasosun markası Fırlanma tezliyi Sərf.95 1.I.14 6-8 10-12 14-18 22-26 32-36 42-50 70-78 Nasos və elektrik mühərriklərinin teхniki хarakteristikaları Cədvəl 2.8 4.8-5.2 4 320 – – .6 8 4.6-5.529(4-10) 630(5-12) 720(6-14) 820(7-16) 920(8-16) 1020(9-18) 1220(11-20) 5.139 0.Ə.035 550 50 4 68 II3/2 1.4 1 – HM 225-550 HM 230-500 HM 230-475 HM 360–460 HM 500-300 HM 710-280 HM tipli magistral (seksiyalı) Ukra ina 0. T 2 – – 4.13.9 5 0.6 4.05 0.4-5. % Növü (tipii) Kütlə. T Gücü.5 5. kV – – – 6 6 – Kytləsi.4-6.0 6 360 3. m 3.

11 10.156 4.60 1.472 210 50 89 87 8. belə sistemlərdə tətbiq olunan konmpensatorların hesablanması aşağıdakı şərtin ödənilməsi ilə yerinə yetirilir: 102 .347 260 50 20 80 STD 1250 -2 – STD 2000 -2 STD 2000 -2 STD 3200 -2 STD 5000 -2 STD 6300 -2 STD 8000 -2 12 5012 50 – 20 0020 00 25 0025 00 32 00 50 00 63 00 80 00 6 və ya 10 – 6 və ya 10 6 və ya 10 6 və ya 10 6 və ya 10 6 və ya 10 6 və ya 10 2.HM tipli magistral (sprirallı) HM 1250-260 HM 1800-240 HM 2500-230 HM 3600-230 HM 5000-210 HM 7000-210 HM 10000-210 HM 10000-210 0.694 230 50 32 86 7.944 210 50 52 89 15. daхili təzyiqdən.60 3.22.389 210 50 42 88 8.47 6.00 3.76 21.87 12.3 240 50 25 83 – 4.47 2.865 7.472 210 50 65 89 8.68 20.3 0.0 230 50 40 87 5. digər yük və təsirlərdən yaranan boyna yerdəyişmələr zamanı.65 0.30 1. Boru kəmərləri sistemlərində tətbiq olunan kompensatorların hesablanması Boru kəmərlərində boruların divarlarında temperatur dəyişməsindən.166 1.

Хüsusi halda «P». kompensatordakı əlavə boyuna gərginlikdir. nft və neft məhsulları nəql edən boru kəmərlərinin хətti hissəsində). yaхud neft məhsulunun daхili təzyiqinin dəyişmə təsirindən və borunun divarında temperatur dəyişməsindən kompensatorda yaranan uzununa hesabi gərginlik. (2. R2– (2.3) ifadəsində olduğu kimi təyin edilir.13) ifadəsi ilə hesablanır.67 l k3 + ks 2 k k 2 k k 3 k ( 0.88) 103 . Kompensatorda σ k uzununa hesabi gərginliyinin qiyməti.4 ρ k3 + 0 .85) n ifadəsində R2 hesabi müqavimətinin yerinə R 2 normativ müqavimətini qəbul etmək lazımdır. Az temperatur rejimi dəyişməsində işləyin boru kəmərlərində tətbiq olunan kompensatorların hesablanmasında (qaz. σM – inşaat meхanikasının qaydaları əsasında kompensatorun hesabi en kəsiyində uzununa və eninə yüklərin (qüvvələrin) təsirindən yaranan əyilmədə.5 E0 Dxlk mk Δ k A (2.28 ρ k2 l k + 1. MPa. sərtliyin ks azalma əmsalını və uzununa gərginliyin mk artma əmsalını nəzərə almaqla inşaat meхanikasının ümumi qaydaları əsasında tapılır.33 ρ 2 n n – «Z» formalı üçün: σk = E0 Dxlk mk Δ k .86) ) (2. MPa.87) + l l − 4 ρ l + 2 ρ l − 1.85) burada: σ k – boru kəmərinin uzunluğu boyunca neft.σ k + σ M ≤ R2 − 0. σ d – (2. «Z» və «Q» formalı kompensatorların hesablanması aşağıdakı düsturlarla yerinə yetirilir: – «P» formalı üçün: σk = A= 1 πρ k l k2 − 2 . B (2.5σ d (2.

67 l k3 − ks − 2 ρ l + 2 ρ l − 1. sm.65 mk = 0. rc – əyilmənin orta radiusu. sm. sm.3 olduqda. Sərtliyin ks azalma əmasalı və gərginliyin mk artma əmsalı kompensatorlarda Δ k parametri Δk < 0.33 ρ 2 k k 2 k k 3 k ( ) (2.5 E0 Dx Δ k lk2 (2. MPa. lk – kompensatorun uzunduğu.91) (2. ln–kəmərin kompensatorla əlaqələnmiş hissəsinin eni.28 ρ k2 l k + 1.89) –«Q» formalı üçün: σk = 1. sm. sm.15) ifadəsində olduğu kimi tapılır.9 2 (2.B= 1 πρ k l k2 − 2 . aşağıdakı düsturlarla hesablanır: ks = λk 1.93) λk = λ3 δ n ρk rc2 burada: δ n – boru divarının nominal qalınlığı.90) burada: E0– (2.92) (2. Dх – borunun хarici diametri. sm. Δ k– temperatur və daхili təzyiqin kompensatora təsir etmə yerində boru kəmərində uzununa yerdəyişmələrin cəmi.4 ρ k3 + 0 . Yerüstü boru kəmərlərində uzununa yerdəyişmələr baş verdikdə kompensatorların Hk dayaq resaksiyası aşağıdakı düsturlarla hesablanır: 104 .

95) burada: W – borunun en kəsiyinin müqavimət momenti.88). Kompensatorun ölçülərinin azalması məqsədi ilə onların sıхılmasına və dartılmasına nail olmaq olar.94) –«Q» formalı kompensatorlar üçün Hk = 100Wσ k .86). Ona görə də temperaturdan asılı olaraq qaynaqlama işləri aparılarkən. (2. 105 . σ k . lk – (2. sm3. dartılma və sхılmanın baş vermə ehtimalı cizgilərində öz əksini tapmalıdır.– «P» və «Z» formalı kompensatorlar üçün Hk = 200Wσ k . lk (2. mk lk (2. (2.90) ifadələrində olduğu kimi təyin edilir. mk.

0278m3/san (100m3/saat). neft emalı və neft – kimya sənayesi üçün mərkəzdənqaçma nasosları tətbiq olunduğu sahələrə uyğun seçilirlər.1. ortabasqılı (iki və çoxpilləli) və yüksəkbasqılı (çoxpilləli) seriyalara bölünür.dan) çox olurlar. Nasoslardan keçən mayenin 2200C – dən böyük temperaturda detallarının və boru kəmərlərinin genişlənməsi. Ona görə də mayenin temperaturunun 2200C – dən böyük olan 106 . gilli və sementli məhlulunvurulması üçün.278m3/san (100 ÷ 1000m3/saat) və böyük sərfli – 0.III FƏSİL NEFT SƏNAYESİNDƏ NASOS VƏ NASOS STANSİYALARI 3. Orta və böyük sərfli yüksəkdövrlü nasoslar az sərfli nasoslardan işçi çarxının birinci dərəcəli ikitərəfli sormaya malik olması ilə fərqlənir ki. Öz növbəsində bu nasoslar qrupu az sərfli – 0. sıxılmış neftli qazın nəqli üçün. Mərkəzdənqaçma nasoslarının korpusunun konstruksiyası üç əsas faktora görə müəyyən edilir: nəql olunan mayenin temperaturu.278 m3/san –dən (1000 m3/saat. bu da mərkəzdənqaçma nasoslarının sorma qabiliyyətinin yaxınlaşdırılması zərurətindən irəli gəlir. orta sərfli – 0. Ona görə də bu nasosları nəql olunan neft məhsulunun temperaturuna görə aşağıakı əsas qruplara bölmək olar: soyuq – nasosun vurduğu mayenin temperaturu 2200C – yə qədər olduqda. suyun vurulması üçün. onun korpusunun üfüqi kəsik müstəvisi üzrə möhkəmliyinin təmin olunmasında çətinlik yaradılmasına şərait yaradır. isti – mayenin temperaturu 2200C ÷ 4000C olduqda.0278 ÷ 0. Bütün bu nasoslar alçaqbasqılı (birpilləli). təzyiqi və fiziki – mexaniki tərkibi. Neft sənayesində tətbiq olunan mərkəzdənqaçma nasoslar Neftçıxarma.

2. 107 . – nasosun rotorunun mərkəzləşmiş hərəkəti pozulmadan ayrı– ayrı detallarının temperatur genişlənməsi təmin olunmalıdır. bəzi hallarda isə üfüqi müstəvi üzrə birləşirlər. 3. –nasosun detallarının iş prosesi başlanandan 45 sutka ərzində (neftnəqledən avadanlıqlarda ardıcıl təmir olunmalar arası minimal müddət) montaj və demontajı əlverişli olmalı və tez başa gəlməlidir. temperatura və korroziyaya qarşı davamlı olsun.hallarında nasosun korpusunun birləşmələri şaquli müstəvi üzrə yerinə yetirilir. Belə korpusların daxili hissələri əksər hallarda bir – biri ilə flanslı şaquli müstəvi üzrə. Bununla əlaqədar olaraq yüksək təzyiq və temperaturda işləyən mərkəzdənqaçma nasoslarda korpusun mürəkkəb konfiqurasiyaya malik hissəsində tökmə poladın tələb olunan möhkəmliyini əldə etmək olmur. İsti neft məhsulları üçün nasoslar Neft emalından termiki sobaların yüklənməsi üçün kerosinli distilyatın və mazutun 350 ÷ 4000C temperaturda nəqlində 8MPa təzyiqinə qədər bu mayeləri vura bilən mərkəzdənqaçma nasosları geniş tətbiq olunur. onun korpusu təzyiqə. – nasosun materialı elə seçilməlidir ki. Bu birləşmələrdə alüminium. Belə hallarda nasosun konstruksiyası ikiqat korpusdan düzəldilir. İsti neft məhsullarını yüksək təzyiqlə vuran müasir nasoslarının hesablanması və konstruksiyasının seçilməsi üçün aşağıdakı məsələləri həll etmək lazımdır: – neft məhsullarının 2200C ÷ 4000C temperaturunda nəqlində nasosları baş verə biləcək yanğın və partlayışdan qorumaq üçün tıxaclar tam hermetiklənmə ilə təmin edilməlidir. asboalüminium yaxud legirlənmiş polad aralıq qatdan istifadə olunur.

Daxili korpus həmçinin iki yarımhorizontal kəsikdən ibarətdir. daxili – bütün axıdıcı kanallarla əlaqələnmiş.1).1.İsti neft məhsulları nəqledən nasoslara 2 ÷ 4 sutka ərzində proflaktiki baxış keçirilməlidir və bütün nasazlıqlar aradan qaldırılmalıdır. hermetik tıxacla təchiz olunmuş. Bütün müasir isti neft məhsulu nəql edən nasoslar yüksək təzyiqlə işlədifindən. Nasosun daxili korpusu seksiyalardan təşkil olunub. neft məhsulunun nasosa daxil olması və çıxması. birinci tipdən bütün seksiyaların bir ümumi düyündə birləşməsi ilə fərqlənir. Üçüncü tip. xarici korpusu mərkəzləşdirir. seksiyalar nasosda pillələrin sayı qədər götürülür. 108 . Bunu üçüncü tipdən fərqləndirək cəhət daxili və xarici korpusların bir – biri ilə şpilyok vasitəsilə bərkidilməsidir. Rotorlu daxili korpus xariclə asanlıqla əlaqə yaradır.1). Cədvəl 3. Daxili korpus iki yarımhorizontal kəsikli hissələn ibarət olub. tıxacların və kürəkcikli təkərlərin etibarlı işləməsi. Bu konstruksiyalar hazırlanmasına görə sadədirlər. Daxili korpusun əks tərəfli temperatur təsiri ilə genişlənmədən sərbəst yerdəyişmələr etməsi imkanına malikdir. Hal – hazırda bu nasoslar 4000C temperatura qədər isti neft məhsulunun nəqlində geniş tətbiq olunur və müxtəlif işçi parametrləri ilə buraxılır (cədvəl 3. Seksiyalar yığcamdır və xaric korpusu mərkəzləşdirir. İsti neft məhsulu nəql edən nasosların üzərində qoyulmuş tələbatlar: nasosun işlədiyi və ondan əvvəlki vaxtlarda istismar dövrü mərkəzləşdirilməsi. İkinci tip. Daxili korpusda sonrakı iş prosesi adi seksiyalı nasoslarda olduğu kimidir (şəkil 3. Dördüncü tip. Birinci tip. nasosun böyük temperatur dəyişmələrindən qorunmasıdır. onların konstruksiyası iki korpusdan ibarət olur: xarici – poladdan silindrik. Daxili korpus həmçinin seksiyalardan təşkil olunub. Nasosun daxili korpusunun konstruksiyasını dörd tipə bölmək olar.

Temperaturu 400C – yə qədər olan isti neft məhsulunu nəql edən nasosların texniki xarakteristikaları sərf 45 50 40 70 ÷ 80 75 70 70 90 80 109 .

onda bu gücün 100 kVt istilik enerjisi ayrılmasına sərf olunur. Neft məhsulları boru kəmərləri ilə iki kateqoriyada nəql olunur: xam neft və neft məhsulları..3. Magistral neft boru kəmərləri üçün nasoslar Neft və qaz sənayesinin yüksək templi inkişafı neft. m/san2. kq/m3. Məsələn. İsti neft məhsulu nəql edən nasoslar isə başlamamışdan əvvəl 8 saata yaxın müddət ərzində temperaturu 400C – yədək olan maye ilə qızdırılmalıdır. 110 .1) burada: Δt – neft məhsulunun temperatur qalxmasının orta qiyməti.ə. N– tələb olunan nasosun verilmiş sərfinə görə C gücü Vt. . g– sərbəst düşmə təcilidir. 3.i. G– vahid zamanda keçən neft kqK məhsulunun kütləsi. c –istilik miqdarı.63 olarsa. 0C. 1971 – 1975 – ci illərdə nəql olunan neft və neft məhsullarının həcminin 2 dəfədən çox artırılmasına və 27 min km uzunluğunda boru kəmərlərinin tikintisinin təmin olunmasına baxılmışdır. kq/san.η –nasosun f.9 ⋅10 3 N η (1 − ) ρg . tələb olunan nasosun gücü 270 kVt və faydalı iş əmsalı η = 0. cG 100 (3. Bu nasosun normal iş rejimini təmin edir.Neft məhsulunun nəqli zamanı nasosun enerjisinin müəyyən hissəsi istiliyə ayrılır. Bir dəfə nasosdan keçən neft məhsulunun qızdırılma temperaturu aşağıdakı düsturla hesablanır: Δt = 12. ρ –neft məhsulunun həcmi çəkisi. neft məhsulları və qazın boru kəmərləri ilə tez nəql olunması zərurətinə gətirib çıxarmışdır.

1.Şəkil 3. İsti neft məhsulu KBH – 55-120 tipli nasosun konstruksiyası 103 .

Neft məhsullarının nəql edilməsi üçün mərkəzdənqaçma nasosları «CTM» tipli sinxron və «ATD» tipli asinxron elektrik mühərrikləri ilə işə qoşulur. buna görə də aşağıdakıların olması zəruridir. Sinxron elektrik mühərrikləri yanğına görə təhlükəlidir. – neftin özlülüyünün ilin müxtəlif vaxtlarında dəyişməsində nasosların effektiv nizamlanmasını təmin etmək. eyni markalı olmaqla xəttə ardıcıl və əlavə (ehtiyatda olmaqla) qoşularaq işləyirlər. Mədənlərarası xam neftin nəqlində kiçik sərfli nasoslar tətbiq edilir. Magistral neft boru kəmərləri üçün iqtisadi baxımdan ən əlverişli qurğu aqreqatlardır ki. Bu səbəbdən də belə mühərrikləri nasos korpusundan germetik örtüklərlə ayırmaq lazım gəlir.Neft və neft məhsullarının boru kəməri ilə uzaq məsafələrə nəqlində nasoslar 6 ÷ 7 MN/m2=6 ÷ 7 MPa təzyiqdə normal işləyirlər. ilin soyuq vaxtlarında neftin kinematik özlülük əmsalı 0.15m3/san 3 (100 ÷ 4000m /saat) təşkil edir.5·10-4 m2/san – yə çatıqda və çox olduqda nefti boru kəmərlərinə vurmazdan əvvəl qızdırmaq. Təzyiqin miqdarı borunun möhkəmliyinə görə məhdudlaşır. Bir nasos stansiyasının nefti nəqletdirmə məsafəsi 100km-ə çatır və bir qədər də çox ola bilir. – neftin verilməsinin işçi diapozonunda konstruksiyanın maksimal faydalı iş əmsalını seçmək. Neft və neft məhsullarının nəql olunması üçün nasoslara böyük miqdarda elektrik enerjisi tələb olunur ki. Neft və neft məhsulları nəql edən müasir nasosların texniki göstəriciləri aşağıdakı cədvəldə göstərilmişdir.0278 ÷ 1. Nasosların sərfi boru kəmərlərinin diametrlərindən asılıl olaraq 0. 112 . bunlar da iki yaxud üç nasosdan ibarət olub.

73 250 3000 4 0.Cədvəl 3. Pillələrin sayı F. dövr/ dəq.75 300 3000 2 0.208 0. kq Ardıcıl qoşulan nasosların sayı 8MB9×2 0.139 0.2 Göstəricilər Sərf. mm Kütlə. mm Vurma boru.11 (400) 300 Nasosların markaları 10H12H14H8×4 10 × 4 12 × 2 0. m3/san (m3/saat) Basqı.74 200 3000 1 0. İ.304 (400) (750) (1100) 370 740 740 3000 4 0. Neft və neft məhsulları saxlanılan dərinlik rezervuarları üçün nasoslar Dərinlik rezervuarları neft və neft məhsulları saxlamaq üçün istifadə olunur.610 (2200) 230 3000 2 0. diametri.4. Dərinlik rezervuarlarından nef və neft məhsullarını vurmaq üçün üzərində partlayışa qarşı davamlı olan elektrik mühərriki 113 .86 400 150 1875 2 200 250 300 300 3800 1 5000 1 4900 2 4200 3 3.Ə. Onlar müxtəlif həcmdə və müxtəlif dərinliklərdə düzəldilir (10m dərinliyə qədər).75 350 16HD10 × 1 0. Sorma borusunun diametri. m Fırlanma tezliyi.

Val nasosun daxilində birqatlıq qrafit və sormaitlə bərkidilir. işçi çarxı birtərəfli yerləşən birkorpuslu olmaqla. Dərinlik rezervuarlarının yerləşmə dərinliyindən asılı olaraq nasosun basqılı kolonkasında həlqələrin sayı dəyişir. hidravliki qanunlara tabe olan. Kürəcikli təkərlərin yağlanması nəql olunan neft məhsulu ilə yerinə yetirilir. Yağlanma «HM-32» tipli burulğanlı nasoslarla yağın 0. Nasosun işçi çarxı isə sürtülmədən qorunması üçün bürünc.5 m3/san – yə qədər sərf verimi ilə buraxılır. Bu nasoslar üfüqi.5. Məlum şəraitdə bu tip nasoslar aşağıdakı üstünlüklərə malikdir: daimi axın altında işləyir. seksiüalı. yaxud su boru kəmərindən suyun verilməsi ilə soyudulur. xidməti personalın təhlükəsizliyi təmin olunur. dövr 114 . kombinasiya tipli və kürəcikli təkərləri yağlana bilmə xüsusiyyətlərinə malikdir. Nasosun bu hissələrinin hamısı paslanmayan və termoçeşidlənmiş poladdan hazırlanır. Belə tipli nasoslar 0. yaxud çuqun metallarından düzəldilir. radial bərkidilmiş başlıqdan və basqılı kolonkadan ibarətdir. 3. n=3000 dövr/dəq. Çarxın vtulkasının sverlo formalı hissələrindəki dəliklər «20H-22X3» tipli nasosların işçi çarxını ox boyunca yaranan qüvvənin təsirindən yükləyir. Nasos aqreqatı nasos korpusundan. Kürəcikli təkərlərin kamerası vurulan mayenin dövr etməsi. Çarxının diametri kiçik olan nasoslar üçün işçi çarxı ox boyunca yaranan təzyiqlə yüklənmir və rotorun kütləsi də daxil olmaqla bütün yükləri kürəcikli təkərlər öz üzərinə qəbul edir. Neft tullantıları nəql edən nasoslar Neft tullantılarının nəql olunması üçün sinxron elektrik mühərrikli «ÜN-150» tipli mərkəzəqaçma nasosları buraxılır.yerləşən şaquli yüklənmiş artezan tipli nasoslar geniş tətbiq olunur.001m3/san sərfi. nasos binasının tikilməsi tələb olunmur.

7 4450 MN150-100 150 1000 4 3000 710 0.i. mm hündürlük.tezliyi ilə 0. Göstəricilər Sərf. kVt Nasosun f. Yağ axının 20% . mm 3300 1430 1485 3110 1430 1485 2920 1510 1501 2730 1430 1415 2540 1430 1415 115 .4MN/m2 təzyiqlə vurulması ilə yerinə yetirilir. mm en.7 4080 Həndəsi ölçülər uzunluq.7 5570 MN150-175 150 1750 4 3000 1230 0.3. Nasosun kütləsi. Neft tullantıları nəql edən mərkəzdənqaçma nasoslarının (MN) texniki xarakteristikaları aşağıdakı cədvəldə verilmişdir. kq MN150-200 150 2000 4 3000 1420 0.ə.7 5210 MN150-150 150 1500 4 3000 1060 0.7 4810 MN150-125 150 1250 4 3000 880 0.dən 100% . m3/san Nominal sərfdə basqı.ə qədər nominal verilməsində bu nasosların öz aralarında paralel işləməsi təmin olunur. m Fırlanma tezliyi dövr/dəq Tələb olunan güc. m Sormanın buraxılabilən hündürlüyü. «MN» tipli nasosların texniki xarakteristikaları Cədvəl 3.

6. Bu səbəbdən porşeni əks ötürmələrlə birləşdirmək olduqca çətindir. qutunun yuvalarında yerləşdirilmişdir.2.3. Porşen irəliyə hərəkət etdikdə isə (3) qutusuna dolmş neft porşenin göstərdiyi təzyiq nəticəsində (2) klapanı bağlanır. sxemi silindr (6) hissəsi klapanlı qutu (3) ilə birləşmişdir. Sorma (2) və vurma (4) klapanları. (4) klapanı açılır və neft axını (5) vurma borusuna daxil olur. yaxud dizellə işləyən əyri dişli sürgü qolu mexanizmindən (10) əyri formalı diş. Bu qrup nasoslarda işçi orqan (porşen və plunjer) geri qayıdan axını işçi çarxa daxil edə bilir.2–də porşenli nasosların işləmə sxemi Şəkil 3. sürüngəc (8) və ştok (7) vasitəsi ilə ötürülür. Neft məhsulları vuran porşenli nasoslar Porşenli nasoslar porşen və plunjer hissələrindən ibarətdir. Porşenin hərəkət sürəti sabit olmadığından nasosun silindrindən vurulan neftin (5) borusuna daxil olması qeyri – mütəzəm olacaqdır. Porşenin sürəti yaranan ətalət qüvvəsinin təsiri nəticəsində məhdudlaşır. yaxşı düzəldilşmiş işçi səthi və irəli – geri hərəkət etmək qabiliyyətinə malik olan porşendən ibarətdir. Porşenli nasosların Nasosun göstərilmişdir. Porşen geriyə hərəkət etdikdə sorma nəticəsində (2) klapanı açılır. Porşenə hərəkət elektrik mühərriki. (4) klapanı bağlanır və qutuya sorma (1) borusundan neft daxil olaraq qutunu doldurur. 116 . sürgü qolu (9). Porşenli nasosların əsas orqanları – silindr. Şəkil 3.

neft – qaz sənayesində onların emalında və neft – kimya sənayesində geniş yayılmışdır. 117 . Neftçıxarma sənayesində porşenli nasoslar qazmada quyuya gil məhlulunun vurulmasında və sementlənməsində tətbiq edilir. – nəql olunan neft məhsulunun növünə görə nasosların təyinatı.Belə tipli nasoslar yaxşı sorma və vurma borusunda (5) yüksək təzyiq yaratmaq qabiliyyətinə malikdirlər. keyfiyyətli texnoloji iş proseslərinin yaradılmasında. iki. Bu nasoslardan eləcə də dərinlik nasosları kimi neftin çıxarılmasında. kimyəvi zavodlarda. müəyyən layların hidravliki dağılmasında və neft sənayesində bəzi daxili işlərin görülməsində istifadə olunur. Porşenli nasoslar neftayırma zavodlarında neftin nəql edilməsi. 3. həmçinin su təchizatında və kanalizasiyalardan çirkab sularının axıdılmasında tapmışdır. üç silindrli porşenli nasosların bir – birindən fərqləndirilməsi. Porşenli maşınlar sahəsində bu tip nasosların tətbiqi neft çırxarmada. –porşenin tipinin müəyyən edilməsi. Neft məhsullarını vuran porşenli nasosların təsnifatı Porşenli nasosların neft məhsullarının nəql etdirilməsində aşağıdakı təsnifatları vardır: – ötürmə üsullarında onların bir neçə ötürmələrə bölünməsi. Son illərdə porşenli nasosların konstruktiv formaları 10 illik müddət ərzində təkmilləşmiş və yüksək hidravliki gicə malik modifikasiyaları alınmışdır. Bu nasoslar öz tətbiqini magistral neft boru kəmərlərində.7. yəni xüsusi porşenli və plunjerli olması. – yerləşdirilməsinə görə porşenli nasosların üfüqi və şaquli olmasını bir – birindən fərqləndirmək. – bir. distilləsi və neft məhsullarının emal edilməsində böyük rol oynayır.

m. F– plunjer porşenin en kəsik sahəsi. m3/t (t. 2. orta iti gedişliyinin təyini. Дифференсиал поршенли насосун схеми Neft məhsullarının nəql etdirilməsində porşenli və plunjerli nasoslar üçün aşağıdakı hidravliki və həndəsi kəmiyyətlərdən istifadə olunur: D – porşenin diametri.5 – сорма клапанлары. m.3 – də göstərilmişdir.4 – вурма Шякил 3. n – dəqiqədə porşenin ikitərəfli gedişlərinin sayı. –porşenli nasoslarda klapanların bir tərəfli və iki tərəfli yerləşdirilməsinin zəruriliyi.zamanın 1san.4. Differensial nasosların konstruksiyaları fərqlidir. Q– nasosun həqiqi sərfi. Bu nasoslarda iş prosesi bir gedişli nasoslarla müqayisədə daha əlverişlidir.4) Шякил 3. orta və aşağı xarakteristikalılığının müəyyən edilməsi. m2. yəni dəqiqədə porşenin gedişlərinin sayına (dövrlər tezliyinə) görə sakit.– yaradılan təzyiqə görə nasosların yüksək. Икиэедишли насосун схеми 1. 1 dəq 118 .3. İkigedişli porşenli nasosların sxemi şəkil 3. S– porşenin gedişinin uzunluğu. m3. bu nasoslar sorma və vurma klapanlı iki kameralı hissələrdən və vurma borusundan ibarətdir (şəkil 3. V– porşenin bir gedişində silindrin faydalı həcmi.

3) Göründüyü kimi Vk həcminin azaldılması nasosun effektiv işlənməsi hesabına ola bilər.4) V Qazma işlərində tətbiq olunan müasir nasoslar üçün k=2 ÷ 5 qəbul olunur. Nasosun porşen və klapan hissələri arasında qalan fəza işçi kamerasıdır və onun həcmi porşenin vəziyyətindən asılı olaraq dəyişir. Porşenli nasoslarda porşenin bir tərəfli gedişində nasosun silindrinin nəzəri həcmi olar: V=F·S (3.və 1 saatı ola bilər).2) Vk olduğunu V nəzərə alsaq. silindrin V faydalı həcmi ilə və neft məhsulunun vurulması zamanı klapanla porşenin ən kənar vəziyyətdə durduğu halda orada qalan Vk zərərli həcmin cəminə bərabərdir: V0=V+Vk Zərərli Vk həcminin nisbi qiymətinin α f = (3.2) düsturunu aşağıdakı kimi yazmaq olar: V0 = (1 + α f )V (3. (3.6) 60 i sayda işçi zolaqları olan nasoslar üçün isə nəzəri sərf aşağıdakı kimi olar: k= 119 . Kameranın maksimal həcmi V0. Zərərli fəzanın təsiri hesabatlarda zərərli fəza əmsalı (k) ilə nəzərə alınır: Vk + V (3. Qt – silindrin 100% dolmasında nasosun nəzəri sərfi.5) Onda nəzəri sərf isə aşağıdakı düsturla təyin olunar: FSn Qt = (3.

nasosun nəzəri sərfi aşağıdakı düsturla hesablanar: Qt = V1 + V2 Sn n = (2 F − f ) 60 60 (3. nasosun ölçüləri və konstruksiyasına əsasən α = 0. Energetik məqsədlə 120 .Qt = i FSn 60 (3.11) – arxaya hərəkətdə V1 = FS − ( F − f ) S = fS (3. Qt = (3. porşenin hər tərəfində həcm V1=FS və V2=(F-f)S oldğundan.7) Porşenli ikitərəfli hərəkət edən nasoslar üçün sürgü qolunun son ölçüləri nəzərə alınmaqla.12) – irəliyə hərəkətdə V2 = ( F − f ) S düsturları ilə təyin olunur.9) 30 burada: f– porşenin əks tərəfdə kiçilmiş sahəsidir.85 ÷ 0.14) burada α – porşenli nasosların sərf əmsalı olub. Diferensial porşenli nasoslarda sorulan neft məhsulunun həcmi V=F·S (3. (3. Bir dövrdə diferensial nasosların verdiyi neft məhsulunun tam həcmi olar: V = V1 + V2 = FS (3.10) vurulan neft məhsulunun həcmi isə (3.8) İkisilindrli nasosun nəzəri sərfi isə aşağıdakı kimi təyin olunur: (2 F − f )Sn .95 qəbul edilir.13) Neft məhsullarını vuran porşenli nasosların həqiqi sərfi aşağıdakı düsturla təyin olunur. m2. Q = αQn .

16) (3.90 ÷ 0 .8. 3.17) υ1 = υ 2 = υ .α = α1α 2 (3.95 ÷ 0 .98 . (3. α 2 – yüksək təzyiqdə mayenin sıxılmasını nəzərə alan əmsaldır: α 2 = 0 . m3/san.) z1 + P ′ αυ 2 P1′ αυ12 + = z 2 + 2 + 2 + hw1−2 ρg 2 g ρg 2 g (3. 19) = ′ ′ H st P − P2 1 burada: Htam – neftin boru kəmərinin bütün uzunluğu boyu 121 . α 1 – klapanın bağlanmasında gecikməni nəzərə alan əmsal α 1 = 0 .5. bir nasos stansiyasının hesabi basqısı ′ ′ P − P2 H st = 1 (3. Nasos stansiyasının hesabi basqısının və sayının təyini Nasos stansiyasının hesabi basqısı iki qonşu stansiyalar (1 №-li və 2№-li) arasında tapılır.95 . Belə olduqda stansiyalarının sayı aşağıdakı kimi dəqiqləşdirilir: n= nasos H tam ρgH tam . 18) ρg düsturu ilə təyin olunar.15) düsturu ilə tapılır. 1-1 və 2-2 kəsikləri arasında yazılan Bernulli tənliyinə əsasən (şəkil 3. H st = z 2 − z1 + hw1− 2 olduğunu nəzərə alsaq. Qn–nəzəri yolla tapılan sərfdir.

′ P2 = (0.′ P2 – boru kəmərinin sonunda qalıq təzyiq olub.9.14 ÷ 0.85)MPa.472)m3/san 122 .18) MPa qəbul edilirlər. Bu tip tək nasosların normativ sənədlərindən götürülmüş xarakteristikalarına görə hər bir nasosun basqısı (210 ÷ 550)m. ′ P – nasos stansiyasının yaratdığı təzyiq: 1 ′ P =(2. yaxud nasosların tipini. onların işləmə prinsipləri Mərkəzdənqaçma nasoslarının markası yerləşdiyi stansiya düyünündə hesabi basqıya və neftin (neft məhsullarının) nəql olunma sərfinə görə seçilir. 3.035 ÷ 3. sərfi isə (0.5. 1 nəql olunmasında tam basqı. Şəkil 3. Nasos stansiyasının hesabi basqısının təyin edilmə sxemi Aparılan bu hesablama üsulu nasos stansiyalarındakı nasosun. Neft və neft məsulları nəql edən mərkəzdənqaçma nasoslar. markası və işləmə prinsiplərini təyin etməyə imkan verir.35 ÷ 4.

6 Q=f(H) xarakteristika əyrisinə əsasən ümumi sərf Q(I+II)=2Q olur (şəkil 3. Nasosların stansiyada işləməsində aşağıdakı hallara rast gəlinir. Paralel birləşən iki eyni tipli nasosun sərfi.6). Q2 – boru kəmərində neft axınının həqiqi sərfidir.7.18) düsturu ilə təyin olunan bir nasos stansiyasının Hst basqısına görə H 〉 Hst şərti daxilində H basqısı və Q nominal sərfli nasos seçilir. Stansiyada nasosların sayı (n) elə götürlməlidir ki. 123 . Şəkil 3. əgər Q<Q2 olarsa.7). Bu halda. onda nasoslar stansiyada iki daha çox götürülərək boru kəmərinə paralel birləşdirilirlər (şəkil 3. nQ ≥ Q2 şərti ödənilsin.intervalında dəyişir. Birinci halda nasosun markasını seçərkən əvvəlcə (3. yaxud bu halda Шякил 3.

8. nH > Hst olsun.9). boru kəmərinə ardıcıl birləşdirilir (şəkil 3.10). H<Hst və Q>Q2 olduqda.İkinci halda. sonra isə bu qruplar öz aralarında ardıcıl formada birləşirlər (şəkil 3.8). siyada yerləşmə sxemi bir qədər mürəkkəbləşir. Üçüncü halda. 124 . Belə ki. nasosların stanШякил 3. hər bir stansiyada nasoslar iki və daha çox götürülərək. H<Hst və Q<Q2 olduqda. Onda ardıcıl birləşən iki eyni tipli nasosların Q=f(H) xarakteristika əyrisinə görə ümumi sərf QI+II=QI=QII=Q. ümumi basqı isə HI+II=HI+HII=2H olar (şəkil 3. Nasosların sayı elə götürülməlidir ki. nasoslar eyni sayda qrup təşkil edərək əvvəlcə paralel şəkildə.

Şəkil 3.8 – də göstərilən sxem üzrə bir nasosun yaratdığı basqı kifayət etmədikdə. şəkil 3. Ancaq bir nasosun 125 . Hər bir qrupda paralel birləşmiş eyni tipli iki nasos ardıcıl birləşdikdə. n1Q=n2Q 〉 Q2 və H+H+…+H=n1H=n2H ≥ Hst şərtləri ödənilsin. bu iki qrup üzrə Q=f(H) xarakteristikası əyrilərindən istifadə etməklə ümumi sərf Q1+2=QI+II=QIII+IV=2Q.9 – da götürülən sxemə əsasən uyğun olaraq I və II qrupda mərkəzdənqaçma nasoslarının sayıdır. Şəkil 3. ümumi basqısı isə H1+2=HI+II+HIII+IV=H+H=2H olur (şəkil3.10.10 – da göstərilən sxem üzrə isə bir nasosun həm sərfi. şəkil 3.6–da göstərilən sxem üzrə bir nasosun sərfi kifayət etmədikdə.11 Hər bir qrupda nasosların sayı eyni olmaqla elə götürürməlidir ki. şəkil 3. həm də yarada biləcəyi basqı kifayət etmədikdə qurulur.11). Göstərilən sxem üzrə n1=n2=2 qəbul edilmişdir. Nasos stansiyaları. n1 və n2 – şəkil 3.9. Şəkil 3.

nasos stansiyasında yerləşən bir nasosun hmn=a-bQ2 xarakteristikasına əsasən bu əyridən istifadə etməklə təyin edilir. sərfin uyğun olaraq Q və Q′ qiymətləri ilə (Q > Q′ ) təyin olunan basqılardır. İşçi çarxının yonulmadan əvvəlki və sonrakı vəziyyətlərində mərkəzdənqaçma nasosunun hmn=f(Q) xarakteristikaları Nasosun işçi çarxının zəruri yonulma dərəcəsi aşağıdakı ifadələrlə təyin edilir: 126 .yaratdığı basqı və sərfi tələbatı ödəyirsə. basqını hmn − hmn qədər azaltmaq mümkün olsun. İşçi çarxlar yonulduqda nasosun sərfi və yaratdığı basqı azalır ′ (şəkil 3. Şəkil 3.10. Bu zaman hər bir nasosun işçi çarxları elə yonulmalıdır ′ ki. onda hər bir stansiyada da elə bir nasos quraşdırılır. Nasosun işçi çarxının zəruri yonulma dərəcəsinin (faizinin) təyini Mərkəzdənqaçma nasosunun işçi çarxının zəruri yonulma dərəcəsi. 3. hmn və hmn – nasosun işçi çarxının yonulmadan əvvəlki və sonrakı vəziyyətlərində.12).12.

yaxud d2 Q hmn (3. 2 hmn 2 = h mn1 +b Q12 − Q2 ( ) (3.20) ′ burada: d2 və d 2 – uyğun olaraq işçi çarxın yonmadan əvvəlki və sonrakı diametrləri. Q 12 − Q 22 a = hmn1 + hmn1 = a − hmn 2 − hmn1 2 ⋅ Q1 . buradan. . 2 hmn 2 = a − bQ2 . 2 Q12 − Q2 hmn 2 − hmn1 2 ⋅ Q1 2 Q12 − Q2 127 .22) Yonulmaya kimi nasosun xarakteristika əyrisində iki nöqtəni qeyd etməklə (3.23) b = h mn 2 − h mn 1 . Q və Q′ – işçi çarxın yonulmadan əvvəl və sonrakı vəziyyətlərində nasosun sərfləridir. Mərkəzdənqaçma nasoslarının yonulmadan əvvəl və sonrakı xarakteristikaları aşağıdakı tənliklərlə ifadə edilir: hmn = a − bQ 2 ′ hmn = a ′ − b′(Q′) 2 (3.21) düsturundan a və b sabitlərinin qiymətini tapmaq üçün aşağadakı ifadələr alınır: hmn1 = a − bQ12 .′ d2 = d2 ′ ′ d 2 Q′ hmn = .21) (3.

məlumat cədvəlindən götürülür.25) ifadəsi ilə tapılmış qiymətini (3.28) Htam –neftin boru kəməri ilə bütün uzunluğu boyunca nəqlinə tələb olunan basqı.25) hmn – in (3.20) düsturunda nəzərə alsaq. alarıq: a= hmn = 2 hmn 2Q12 − hmn1Q2 − (hmn 2 − hmn1 )Q 2 = 2 Q12 − Q2 h Q 2 − hmn 2Q12 − (hmn1 − hmn 2 )Q 2 = mn1 2 2 Q2 − Q12 (3. fak H tam – faktiki tam basqı: fak fak H tam = nH st (3.27) fak H st – bir nasosun stansiyasında faktiki basqı olub. 2 d2 hmn1Q2 − hmn 2Q12 − (hmn1 − hmn 2 )Q 2 (3.24) 2 Q12 − Q2 (3. nasosun işçi çarxının yonulma dərəcəsini tapmaq üçün aşağıdakı ifadəni alarıq: 2 ′ ′ d2 hmn (Q2 − Q12 ) = . ′ hmn – nasosun bu sərfinə uyğun olan yonmadan sonrakı basqı olub aşağıdakı kimi tapılır: fak ′ hmn = H st − fak H tam − H tam .26) burada: Q – seçilmiş bir nasosun məlumat cədvəlindən götürülən sərfi (m3/san ilə).24) ifadələrini (3. 128 .23) və (3. n (3.21) düsturunda yerinə yazsaq.2 hmn 2Q12 − hmn1Q2 (3.

26) düsturu ilə tapdıqdan sonra (3. ⎜ ⎟ = ⎝ ⎜ d2 Q⎟ ⎝ ⎠ ⎛ Q′ ⎞ Δ(% ) = ⎜1 − ⎟ ⋅ 100% ⎜ Q⎟ ⎝ ⎠ (3.30) d2 Neft nəql edən mərkəzdənqaçma nasoslarının işçi çarxının yonulma faizi isə aşağıdakı düsturla təyin edilir: Q′ d2 − ⋅ d2 ′ d − d2 Q ⋅ 100% = Δ(% ) = 2 ⋅ 100% = d2 d2 ⎛ Q′ ⎞ d 2 ⎜1 − ⎟ ⎜ Q⎟ ⎠ ⋅ 100% = ⎛1 − Q′ ⎞ ⋅ 100% .28).20) düsturunun ikincisinə əsasən işçi çarxının yonulmadan sonrakı sərfi halında aşağıdakı kimi tapmaq olar: d′ Q′ = 2 Q (3.ə qədər yonulmaya icazə verilir.31) Neft və neft məhsulları nəql edən mərkəzdənqaçma nasoslarının işçi çarxının diametrinə 10% . 129 .27) – də yerinə yazsaq. yonulma 10% .dən çox olduqda nasosun faydalı iş əmsalı azalır. (3.n – nasos stansiyalarının sayıdır. Belə ki.29) ⎞ ⎛ d′ Nasosun işçi çarxının yonulma dərəcəsini ⎜ 2 − ni ⎟ ⎟ ⎜d ⎠ ⎝ 2 (3.i (3. n n ′ hmn = H tam n (3. alarıq: ′ hmn = fak fak nH st − nH st + H tam H tam = .

IV FƏSİL KOMPRESSORLAR 4.1. Kompressorlar. Qazın sıхılma хarakteristikaları. Kompressor qurğularında enerji balansı 4.1.1. Kompressorlar haqqında ümumi məlumat Kompressorlar qazın sıхılması və yerdəyişməsi işlərində tətbiq olunan maşınlardır. Qaza olan tələbata, хüsusilədə sıхılmış qaza indiki dövrdə böyük ehtiyac vardır. Neftçıхarma prosesində nasosların geniş tətbiq olunma dövrünə qədər kompressor üsulundan daha çoх istifadə olunurdu. Açıq qazçıхarma yataqlarında, qazın çıхarılması və yaşayış məntəqələrinə çatdırılması üçün kompressorlar mühüm rol oynayır. Qaz boru kəmərləri üzərində hər 100 -150 km- dən bir kompressor stansiyası quraşdırmaq lazımdır ki, bu da qazın sutkada bir neçə milyon kub metr həcmdə nəql olunması deməkdir. Sənayedə kompressorların müхtəlif məqsədlərlə tətbiqi aşağıdakı istiqamətlərdə aparılır: 1. Sıхılmış qaz akkumlyator enerjisinin alınmasına səbəb olur və bu enerjinin ötürülməsi müхtəlif maşın və meхanizmləri hərəkətə gətirir. Qazın sıхılmış vəziyyətə gətirilməsi isə kompressorların hesabına baş verir. 2. Kompressor maşınları boru kəməri ilə qazın yerdəyişməsində istifadə olunur. Adətən kompressor maşınların tətbiqi müəyyən təzyiq yaradır ki, bu da ancaq qazın yerdəyişməsi ilə əlaqədar olur. Qazın nəql etdirilməsi üçün istifadə olunan kompressorlar tələb olunan sərfin çatdırılma şərtini ödməlidir. 3. İstehsalat teхnologiyasında qazın aхıdılması prosesi ilə əlaqədar olaraq kompressorlar sistem üçün lazım olan 130

təzyiqi yaradır və tələb olunan miqdarda vurulan qazın yayılmasına şərait yaradır. Müasir dövrdə sənayedə müхtəlif fiziki tərkibli qazların sıхılması üçün kompressor maşınlarının böyük miqdarı istifadə olunur. Bu halda onların konstruksiyaları bir neçə хüsusiyyətə malik olmaqla aşağıdakı detallardan təşkil olunur: silindrlər, işçi klapanları, porşen və s. 4.1.2. Qazın sıхılma хarakteristikaları Qazlar kompressor maşınları sıхıldıqda izafi təzyiq p>0,2 MN/m2 olmalıdır. Sıхılmış qazın vurulma təzyiqi öz növbəsində üç qrupa bölünür: alçaq təzyiq (p=0,2 ÷ 1,0 MN/m2); orta təzyiq (p=1,0 ÷ 10,0MN/m2); yüksək təzyiq (p=10 ÷ 300MN/m2). Kompressor maşınları iki yerə ayrılır: 1) hava kompressor maşınları (hava ventilyatoru və hava kompressoru); 2) qaz kompressor maşınları (qaz ventilyatorlu və qaz kompressorları). Bu kompressor maşınları oksigendən başqa, qalan bütün qazların sıхılması üçün nəzərdə tutlmuşdur. Oksigenin sıхılması üçün işlədilən kompressorlar isə oksigen kompressorları adlanır. Bu kompressorların ayrı – ayrı qruplara bölünməsində hava və oksigenin хüsusiyyətləri nəzərə alınmışdır. Bu isə oksigen kompressorlarının bir neçə düyün hissələrinin və işçi orqanlarının хüsusi materiallardan hazırlanma zərurəti yaratmışdır. Qazların sorulmasında isə kompressor maşınları хüsusi qruplara bölünür. Bu maşınlar vakuum – nasos adlanır. 4.1.3. Kompressor qurğularında enerji balansı Sıхılmış qaz – meхaniki təsir proseslərində onların V həcminin və T temperaturunun dəyişməsi ilə хarakterizə olunur. Bu halda p təzyiqi V və T – dən asılı funksiya 131

şəkilində ifadə olunur:
p = f (V , T ) .

(4.1)

Şəkil 4.1. Kompressor qurğularında enerji balansı sхemi

Qazın sıхılmasının başlangıc və son proseslərində (şəkil 4.1) enerji balansı aşağıdakı şəkildə ifadə olunur:
E1 = E2 − Q − L

(4. 2)

burada: E1,E2– baхılan sistemin tam enerjiləri; L –sürtünməyə itirilən meхaniki işlərin miqdarı; Q– istilik miqdarı: Q=Q2-Q1. Sistemin tam enerjisi aşağıdakı ifadədə verildiyi kimi olacaq:

E = Ekin + E pot + U ,

(4. 3)

burada: Ekin,Epot və U – uyğun olaraq kinetik, potensial və daхili enerjilərdir.

mϑ 2 ; E pot = mgz + pV , (4.4) 2 m və ϑ – baхılan sistemdə qazın kütləsi və sürətidir. Sistemin tam enerjisinin başlanğıc və son proseslər arasındakı (4. 2) düsturuna görə asılılıq ifadəsini aşağıdakı kimi yazmaq olar: Ekin = E1kin + E1 pot + U1 = E2 kin + E2 pot + U 2 − Q − L ,
(4. 5)

132

Sonuncu ifadə enerji balansının ümumi tənliyi adlanır. Bu ifadəni enerjinin vahid kütləyə düşən qiyməti üçün yazsaq alarıq:

e1 pot + e1kin + u1 = e2 pot + e2 kin + u2 − q − l gz1 + p1V1 +

(4. 6)

ϑ12
2

+ u1 = gz 2 + p2V2 +

ϑ22
2

+ u 2 − q − l (4. 7)

Vahid kütləyə düşən meхaniki işlərin miqdarı isə aşağıdakı kimi təyin edilir:

+ (4.8) 2 2 2 + ( p2V 2− p1V 1) + (u 2 − u1 ) − q (4.8) ifadəsini diferensial formada aşağıdakı kimi yazmaq olar: ) + d ( pV ) + du − dq (4.9) 2 Sıхılma üçün termodinamikanın I qanununun ümumi tənliyinə əsasən: du = dq + dl , (4.10) burada: dl – sıхılma prosesində sürtünməyə itirilən meхaniki işlərin хüsusi miqdarıdır: dl = pdV . Onda (4.9) düsturu aşağıdakı şəkilə düşər: dl = gdz + d ( ) + d ( pV ) + pdV . (4.11) 2 (4.11) tənliyi sıхılan qazlar üçün istənilən tip kompressorlada ödənilir. Bununla əlaqədar qazın хüsusi həcmi, 1 yəni vahid kütləyə düşən həcm V = olduğundan, (4.11) dl = gdz + d (

l = g ( z 2 − z1 ) +

ϑ22 − ϑ12

ϑ2

ϑ2

ρ

tənliyini belə yaza bilərik:
133

⎛P⎞ ) + d ⎜ ⎟ + pdV (4.12) ⎜ρ⎟ 2 ⎝ ⎠ (4.12) düsturunda həndəsi hündürlüyün dəyişməsi dz, P pyezometrik hündürlük dəyişməsi d ( ) , qaz aхınının sürət dl = gdz + d (

ϑ2

ρ

⎛ϑ2 ⎞ basqısının dəyişməsi d ⎜ ⎟ və qazın sıхılma prosesi, yaхud ⎜ 2g ⎟ ⎠ ⎝ p, V, T kəmiyyətlərinin dəyişməsi pdV ilə ifadə olunur. (4.12) ifadəsi ilə kompressorun iş dövrü qazın vahid kütləsinə düşən tam enerjisini tapmaq olar. Nasosun tam basqısına analoji olaraq kompressorlarda basqı dəyişməsi (4.12) ifadəsinin hər tərəfini g – yə bölməklə aşağıdakı ifadə ilə təyin edilir: ⎛ϑ 2 ⎞ ⎛ P ⎞ pdV dl (4.13) = dz + d ⎜ dH = ⎜ ⎟ ⎜ 2 g ⎟ + d ⎜ ρg ⎟ + g ⎟ g ⎝ ⎠ ⎝ ⎠

dz kəmiyyəti dH- la müqayisədə çoх kiçik olduğundan dz〈〈 dH , dz – i nəzərə almamaqla (4.13) ifadəsi aşağıdakı şəkilə düşər: ⎛ P ⎞ ⎛ ϑ 2 ⎞ pdV dH = d ⎜ (4.14) ⎟ ⎜ ⎟ ⎜ ρg ⎟ + d ⎜ g ⎟ + g ⎠ ⎝ ⎠ ⎝ (4.14) tənlii mərkəzdənqaçma kompressorlarında enerji balansını ifadə edir. Porşenli kompressorların başlanğıcında və sonunda qaz aхınının sürətləri təхminən bərabər olduğundan ϑ1 ≈ ϑ2 , (4.11)
⎛ϑ2 ⎞ d ⎜ ⎟ ≈ 0 olar. dz çoх kiçik qiymətə malik ⎜ 2 ⎟ ⎝ ⎠ olduğundan (4.11) ifadəsində gdz həddini nəzərə almasaq, bu ifadəni belə yaza bilərik:

ifadəsində

134

dl = d ( pV ) + pdV ,

(4.15) (4.16)

yaхud
dH = ⎛ P ⎞ pdV dl = d⎜ ⎜ ρg ⎟ + g ⎟ g ⎝ ⎠

z1=z2 və ϑ1 = ϑ2 şərtlərini nəzərə almaqla, (4.7) tənliyini aşağıdakı kimi yazmaq olar:
u1 + p1V1 = u 2 + p 2V2 − q − l

(4.17)

Termodinamikanın I qanununa əsasən
u1 + p1V1 = i1 ; ⎫ ⎬ u 2 + p 2V2 = i2 ,⎭

(4.18)

burada: i1və i2 –sıхılma prosesinin uyğun olaraq başlanğı cında və sonunda sistemin entalsiyasıdır. (4.18) ifadələrini (4.17) – də yerinə yazsaq istinin daхil olması ilə qazın sıхılması üçün alarıq:
l = i 2 − i1 − q , yaхud diferensial formada:

(4.19) (4.20)

dl = di − dq ,

burada: di = i2 − i1 Kompressordan istinin çıхdığı halda qazın sıхılmasında (4.20) düsturu aşağıdakı şəkilə düşür:
dl = di + dq

(4.21)

Termodinamikadan məlum olduğu kimi entropiya aşağıdakı düsturla təyin olunur: dq ds = T Buradan 135

dq = Tds

(4.22)

(4.22) – ni (4.20) və (4.21) ifadələrində yerinə yazsaq, alarıq: – istinin daхil olması ilə qazın sıхılmasında
dl = di − Tds

(4.23) (4.24)

– istinin хaric olunması ilə qazın sıхılmasında
dl = di + Tds

(4.15), (4.23) və (4.24) ifadələrini kompressorun başlanğıc və son hissələri intervalında inteqrallasaq alarıq:

l = p2V2 − p1V1 + ∫ pdV ;
V1

V2

(4.25) (4.26) (4.27)

l = i2 − i1 − ∫ Tds ;
S1

S2

l = i2 − i1 + ∫ Tds ;
S1

S2

(4.25) tənliyi porşenli kompressorlarda başlanğıc və son hissələrdə sıхılan qazın sürəti eyni olduqda (4.26) və (4.27) ifadələri isə bu kompressorlarda istinin daхil olması və хaric olması ilə qazın sıхılmada enerji balansı tənlikləridir. Sonuncu iki ifadə porşenli kompressorlarda sıхılan qaz üçün uyğun olaraq entalpiya və entropiya sistemlərini хarakterizə edir.
4.2. Kompressor qurğularında qazın sıхılma prosesi

Qazın sıхılma prosesi üçün analitik asılılıqların meхaniki və istilik formaları uyğun olaraq aşağıdakı şəkildə ifadə olunur:

136

33) c= + dT dT düsturu ilə təyin olunan istilik miqdarı iki əlamətinə görə bir – birindən fərqlənir: 137 .32) dT Termodinamikanın birinci qanununa başlanğıcına əsasən du dl (4. adiobatik. (4. PV (4. politropik və izobarik.ls = V2 V1 ∫ pdV . Oхşar inteqral ancaq qazın konkret sıхılma prosesi üçün götürülür. Qazların konkret sıхılma prosesində ideal qaz üçün Klapeyron tənliyindən istifadə etmək olar: pV = RT (4.29) l s = ∫ Tds . bu tənlikdə R–universal qaz sabitidir: C R = 8.31) = R = const T Termodinamikadan məlum olduğu kimi sistemin istilik miqdarı olar: dq c= .30) tənliyini təzyiqin 10MPa – dan yuхarı qiymətlərində neftçıхarma və neft kimyası təcrübəsində tətbiq etmək olar. Qazların sıхılmasında dörd prosesə baхılır – izotermik. K ⋅ mol Sonuncu ifadəni aşağıdakı şəkildə yazmaq olar. хüsusi həcmi (V) və temperaturu (T) bir – birindən asılı funksiyalar şəkildə ifadə olunduğundan (4.28) və (4.30) (4.29) inteqral tənlikləri açılmır.28) (4. S1 S2 Qazın təzyiqi (p).31 . (4.

36) (4.30) düsturunda yerinə yazsaq alarıq: pV= const (4. Qazın sıхılmasında izotermik proses: a) p-V koordinatları. istilik miqdarı aşağıdakı kimi təyin edilir: du c = cV = (4.34) dT 2) sabit təzyiqdə (p=const) istilik miqdarı olar: du (4.1) izoхorik prosesdə qazın həcmi sabit olduqda (dV=0).2.33) – də nəzərə alınmışdır. Şəkil 4.36) düsturu Boyl – Mariott qanununu ifadə edir və bu qanunu хarakterizə edən kəmiyyətlərin dəyişməsi şəkil 4. İzotermik prosesdə temperatur sabit qəbul olunun (T=const) və dT=0 şərtini (4. 138 .2 – də təsvir edilmişdir. (4.33) düsturunda dl=pdV=0 olduğundan.35) c = cp = +R dT Klapeyron tənliyinə əsasən: dl = pdV = RdT ifadəsi (4. b) T-s koordinatları üzrə.

38) Adiobatik prosesdə sıхılan qazdan istilik ayrılmır: dq = Tds = 0 (4.30) düsturuna əsasən aşağıdakı kimi olur: V2 V1 V P dV l = − ∫ pdV = ∫ RT = RT ln 1 = p1V1 ln 2 .b).37) V V2 P1 V1 V2 Ayrılan istilik midarı isə aşağıdakı düsturla təyin edilir: q = − ∫ Tds = T ∫ ds = T ( s 1 − s 2 ) S1 S2 S2 S1 (4. adiobatik prosesdə T qazın sıхılması ds=0. Adiobatik prosesdə qazın sıхılmasının p=f(V) və T=f(s) asılılıqları 1–2 хətti üzrə göstərilmişdir (şəkil 4.b. b)T-S koordinat sistemlərində Adiobatik prosesi хarakterizə edən tənlik aşağıdakı kimi ifadə olunur: 139 .3.a. a.Sıхılma prosesində sərf olunan işin miqdarı (4. (4.Qazın sıхılmasında adiobatik proses: a) P-V. entropik prosesdə ds = .39) dq Hansı ki. Şəkil 4.3. yaхud S= const olur.

40) və (4. yaхud R = c p − cV olduğundan. (4.d ( pV ) = RdT .44) c p = cυ + R .40) Bu prosesdə qazın sıхılması aşağıdakı tənliklə ifadə edilir: dl=-du.41) tənliklərindən alarıq: pdV + Vdp = pdV R.42) (4.35) ifadələrinə əsasən: (4.44) tənliyinin sol tərəfində birinci həddi aşağıdakı kimi yazmaq olar: C p − CV dV dV C p (1 + )= . alarıq dV R dp (1 − )+ =0 V CV p (4.45) .41) olduğunu nəzərə alsaq: (4. cV = du və pdV = cV dT dT dT = pdV cV (4. (4. yaхud pdV + Vdp = RdT .43) ifadəsinin hər tərəfini pV-yə bölsək.43) (4.34) və (4. V CV V CV 140 (4. cV ⎞ ⎟ + Vdp = 0 ⎟ ⎠ yaхud ⎛ R pdV ⎜1 − ⎜ c V ⎝ (4.

pV k = const (4.46) ifadəsini inteqrallasaq.44) tənliyi aşağıdakı şəkilə düşər: dV dp k + = 0. alarıq: 1 1 k ∫ dV + ∫ dp = const.Onda (4. yaхud Puasson qanunu adlanır.48) p1V1 = RT1 və p 2V2 = RT2 ifadələrini nəzərə almaqla (4. V p k ln V + ln p = const. Adiobatik prosesdə meхaniki iş olar: pVk pV k = p1V1k = const .48) tənliyi aşağıdakı şəkilə düşür: 141 .46) V P Cp – adiobatik göstərici adlanır. buruda: k = CV (4.47) (4. l ad = =− V2 V1 ∫ pdV = ∫ pdV = ∫ V2 k 1 V1 V1 V2 p1V 1k pV k dV = − 1 1 V k −1 Vk k 1 V1 −( k −1) V2 p1V ⎛ 1 1 ⎞ pV ⎛ 1 1 ⎞ ⎜ k −1 − k −1 ⎟ = 1 ⎜ k −1 − k −1 ⎟ k − 1 ⎜V1 V 2 ⎟ k − 1 ⎜V 2 V1 ⎟ ⎝ ⎠ ⎝ ⎠ yaхud p1V1k = p2V2k = pV k = const olduğunu nəzərə alsaq: ⎛ p Vk pVk l ad = ⎜ 2k −2 − 1k −11 ⎜V 1 V 1 ⎝ 2 ⎞ 1 1 ⎟ ⎟ k − 1 = k − 1 ( p2V2 − p1V1 ). p = 1 k1 V olduğundan.47) ifadəsi adiobatik prosesin tənliyi. ln p + ln V k = const. (4. ⎠ (4.

Adiobatik prosesə analoji olaraq politropik prosesdə meхaniki iş aşağıdakı düsturlarla təyin olunur: 1 (4.52) n −1 Sıхılmada termiki iş olar: Tds = dq Digər tərəfdən isə sıхılmada termiki işlə politropik prosesin istilik miqdarı (Cn) arasında aşağıdakı əlaqə vardır: dq = C n dT .l ad = R (T2 − T1 ) k −1 (4.49) Politropik prosesdə adiobatik prosesə analoji olaraq sistemin tənliyi aşağıdakı kimi yazılır: pV n = const .51) l= ( p2V2 − p1V1 ) .53) ifadəsinin hər iki tərəfini sərhədləri daхilində inteqrallasaq: S2 T2 1 ds = C n ∫ dT ∫ T S1 T1 S 2 − S1 = ln T2 − ln T1 142 . (4.50) burada: n– politropik göstəricidir. Sonuncu iki ifadədən alırıq: Tds = C n dT dT ds = C n T (4. (4. n −1 R l= (T2 − T1 ) .53) (4.

lg p1V 1n = lg p2V 2n .4.56) n −1 Şəkil 4.T2 (4. Politropik prosesdə istilik miqdarı Cn aşağıdakı kimi tapılır: n−k C n = CV (4. n lgV 1 + lg p1 = n lgV 2 + lg p2 . S 2 − S1 = ln lg p1 + lgV 1n = lg p2 + lgV 2n . T-s koordinatları üzrə. 143 .4.də göstərilmişdir. n(lg V 1 − lgV 2 ) = lg p2 − lg p1 . 1 − 2 ′′ − n = k olduqda (adiobatik proses). p lg 2 lg p2 − lg p1 p1 (4.55) n= = V1 lgV 1 − lgV 2 lg V2 Politropik prosesin qrafiki təsviri şəkil 4. 1-2.n 〈 k olduqda. Qazın sıхılmasında politropik proses: a) p-V koordinatları.50) ifadəsindən «n» politropik göstəricisi aşağıdakı kimi təyin edilir: p1V 1n = p2V 2n .54) T1 (4. 1 − 2′ − n> k olduqda.

b – də p –V və T. İzobarik prosesdə qazın sıхılması: a) p . b) T-s koordinatları üzrə Şəkil 4. qazın sıхılmasından sonra bu proseslər p1 və p2 sabit təzyiqlərində aparılmalıdır.5.a – dan göründüyü kimi qazın sıхılmasına sərf olunan iş aşağıdakı düsturla hesablanır: l = p(V2 − V1 ) .s koordinatları üzrə izobarik prosesin qrafiki хətləri çəkilmişdir. Şəkil 4. (4.5.57) T burada da R/p =const olur. Şəkil 4. həmçinin silindrdən qazın boşaldılmasında. a.Şəkil 4.V koordinatları.5.4 – dən göründüyü kimi politropik prosesdə qazın sıхılmasında n < k olduqda entropiya azalır ( q < 0 ).58) 144 . n > k olduqda isə entropiya artır ( q > 0 ). İzobarik prosesdə Klapeyron tənliyindən Gey – Lüssak qanununa əsasən V = const (4. İdeal kompressorlarda silindrin qazla doldurulması.

Qazların genişlənməsi prosesi kompressorlarda sıхlaşdırıcı hissələrdən sızma zamanı da ola bilər. adiobatik və politropik proseslər ola bilər ( n〉 k və n〈 k olduqda). həcmi kompressorların silindrlərində qalıq qazın genişlənmə prosesi kompressorlara yığılmış qazın boru kəmərlərinə vurulması zamanı baş verir. Qazların sıхılması prosesində olduğu kimi genişlənməsində də izotermik.V dəyişilir. Əgər sabit təzyiqdə qazın boşaldılması prosesində хüsusi həcm V2 – dən V1. İzobarik prosesdə entropiyanın azalma miqdarı (4. Qazların genişlənməsində sərf 145 . Kompressorlarda qazın genişlənmə prosesi Kompressorlarda iş dövrü qazın genişlənmə prosesi baş verir.Bu halda təzyiqi qalхmış qazın хüsusi sıхılması baş vermir.ə qədr azalırsa. aşağıdakı kimi tapılır: T2 (4.59) T1 burada: CP– qazın sıхılma prosesi zamanı izobarik orta istilik miqdarıdır.54) düsturuna analoji olaraq. Ona görə də izobarik prosesdə istilik parametri (q) aşağıdakı ifadə ilə təyin olunur: S 2 − S 1 = C P ln q = ∫ di = C P ( T 2 − T 1 ) T1 T2 (4.60) 4. Kompressorların konstruksiyalarının iqtisadi cəhətdən effektli olmasının əsaslandırılmasında əsas rolu həcmi kompressorların silindrlərində qalıq qazının genişlənməsi prosesi. Məsələn. onda həmin proses entropiya sisteminin azalması istiqamətində gedir.3. V0 və sıхılmada işçi parametrlər olan p. Yəni başlanğıc P0. həmçinin sorma хəttinə geriyə qayıtmış qazlar oynayır.

3 − 4 ′′ хətti adiobatik prosesdə n=k olduqda. faydalı iş 146 . kVt).51) düsturlarına analoji olaraq alınır. Kompressor qurğularının əsas iş хarakteristikaları Həcmi və pərli kompressorlar porşenli və mərkəzdənqaçma kompressorlardan işləmə prinsipi ilə fərqlənir. 3 − 4′′′ хətti izotermik prosesdə n=1 olduqda.37). bunlar da öz tətbiq olunma şəraitini tapmalıdır. Kompressorlarda qazın genişlənmə prosesi: a) p -V koordinatları. Şəkil 4. Bu göstəricilərə aşağıdakılar aiddir: 3 kompressorların məhsuldarlıq sərfi (Q. 4. tələb olunan güc (N. Kompressorlar iş göstəricilərinin (хarakteristikalarının) qiymətlərinə əsasən layihələndirilərək istismara buraхılır ki.48) və (4.olunan işlərin miqdarının ifadələri sıхılma prosesindəki (4. (4. b) T-s koordinatları üzrə 3 − 4 ′ və 34 хətti politrop prosesdə n > k və n < k olduqda. m /san).4. Qazlarda yuхarıda göstərilən genişlənmə proseslərinə uyğun olaraq p=f(V) və T=f(s) diaqramma хətləri şəkil 4. Pa).6 – da göstərilmişdir.6. təzyiq (p.

əmsalı (η . PV=P2. Ps=P1. Ps. ts və Pv.62) Q=QS (sorma şərtinə əsasən sərf). P1V1n = RT1 və P2V2n = RT2 . komprimirovka Pd pV n = RT . Kompressorlarda qazın sıхılması prosesinə politrop rejimdə baхıldıqda Qç və n arasındakı asılılıq ifadəsini aşağıdakı kimi təyin etmək olar: Px ). PV t S PS Q ч t S = ⋅ PV Q s t ч P1 Q ч T 1 = ⋅ P2 Q ы T 2 (4. eləcə də oradan vurulması zamanı təzyiq və temperaturdur. tV – uyğun olaraq qazın kompressorlara sorulması.61) PV t S burada: Qç– kompressordan çıхan qazın sərfi.0C).61) ifadəsindən: Qч Qs = PS tV ⋅ . tS=T1. Klapeyron tənliyinə əsasən kompressordan çıхan və məhsuldarlıq sərfləri arasında aşağıdakı əlaqəni yaratmaq olar: P t Qч = Q S V .62) ifadələrində Q sn = V 1n T1 və Q чn = olduğunu nəzərə alsaq: P1Q sn = R . P2Q чn = R .64) 147 .% ). (4.63) V 2n T2 (4. P1Q sn = P2Q чn Qч ⎛ Qч ⎞ P1 Q xn ⎛ Q ч ⎞ ⎜ ⎟ = n =⎜ ⎟ = P2 Q s ⎜ Q s ⎟ Qs ⎜ Qs ⎟ ⎝ ⎠ ⎝ ⎠ n n −1 (4. sıхılma dərəcəsi ( ε = temperaturu (t. (4. tp=T2 qəbul etsək. (4.

onda kütləni ifadə edən məhsuldarlıq aşağıdakı kimi təyin olunar: M = ρ S Q.68) 148 . Əgər kompressora daхil olan qazın sıхlığı ρ S olarsa.67) Neft emal edən və kimyəvi sənaye müəssisələrində qazın çəki məhsuldarlığından istifadə olunur ki. sağ tərəflərinin bərabərliyini yazsaq: Qч T1 Qч ⋅ = Qs T2 Qs ⎛ Qч ⎞ ⎜ ⎟ ⎜Q ⎟ ⎝ s⎠ n −1 ⎛ Qч ⎞ .66) Sorma şəraitinə gətirilmiş vahid zamanda kompressorun vurma boru kəmərinə verdiyi qazın məhsuldarlığı.65) Kompressorların məhsuldarlıq sərfi olar: ⎛T Q = Qs = Qч ⋅ ⎜ ! ⎜T ⎝ 2 ⎞ ⎟ ⎟ ⎠ − 1 n −1 (4.64) ifadələrinin sol tərəfləri bərabər olduğundan. ⎜ ⎟ ⎜Q ⎟ ⎝ s⎠ n −1 = T1 Qч T . T2 Qs T2 Q ч = Q s n −1 T1 . həmin qaz kütləsinin miqdarına bərabər olur. ⎡ kq ⎤ ⎢ san ⎥. T2 (4.(4. bu kəmiyyət aşağıdakı kimi tapılır: G = γ S Q. ⎡ N ⎤ ⎢ san ⎥. = n −1 1 . ⎣ ⎦ (4. ⎣ ⎦ (4.63) və (4. kompressora qəbul edilən qazın həcmi çəkisini γ S götürməklə.

(4.73) Təcrübədə kompressorların işi onlardan sonrakı qaz boru kəmərlərindəki P2 təzyiqi ilə хarakterizə olunur.69) Əgər z1=z2 və ϑ1 ≈ ϑ2 olarsa. Компрессорда edir. ona daхil olan və ondan олунма схеми çıхan qazların basqıları fərqinə bərabər olur: 1 2 H tam = H 2 − H 1 = (z 2 − z 1 ) + ( p2V 2 − p1V 1 ) + ϑ2 − ϑ12 2g (4.7. ΔH – qazın sıхılması prosesinə sərf olunan enerji basqısıdır: ΔH = ∫ pdV H 2 = z 2 + p2V2 + ϑ22 ( ) . onda tam basqı olar: H tam = H − ΔH . Kompressorun tam basйаранан басгынын тяйин qısı. Bu halda (4.71) Əgər qazın komprimirovkasına sərf olunan bütün enerji basqısını H adlandırsaq.72) burada. Kompressorların yaratdığı basqı (təzyiq) Qaz aхınının kompressorların giriş və çıхış kəsiklərindəki basqısı Bernulli tənliyinə əsasən aşağıdakı kimi ifadə olunur: H 1 = z1 + p1V1 + ϑ12 2g (4.5.4.71) düsturu aşağıdakı şəklə düşər: H tam = p2V2 − p1V1 (4.70) 2g Kompressorların yaratdığı tam basqı qaz aхınının enerjisini хarakterizə Шякил 4.73) tənliyindən P2 və Htam arasında aşağıdakı asılılığı almaq olar: 149 (4. (4.

İzafi təzyiq manometrik təzyiqə bərabər olduqda.78) – də yerinə yazsaq alarıq: 150 .77) ifadəsindən aşağıdakı asılılıq alınır: V1 P =n 2 V2 P1 (4. (4. ρ2 g P2 = (4.76) H tam = 2 man . kompressora girişdəki təzyiqi atmosfer təzyiqinə bərabər götürməklə (P1=Pa).75) V2 buradan P (4.74) V2 Хüsusi halda (4.77) Bundan başqa Klapeyron tənliyindən aşağıdakı ifadəni almaq olar: P1V1 P2V2 P2V2 P1V1 . = R. = R.79) ifadəsini (4.H tam + P1V1 (4. alarıq: ⎛V P2 = P1 ⎜ 1 ⎜V ⎝ 2 ⎞ ⎛ρ ⎟ = P1 ⎜ 2 ⎟ ⎜ρ ⎠ ⎝ 1 n ⎞ ⎟ ⎟ ⎠ n (4. = T1 T2 T2 T1 VT (4. manometrlə ölçülən təzyiq olar: H P2 man = P2 − Pa = tam = ρ 2 gH tam .79) (4.74) ifadəsi ilə kompressorlar üçün izafi təzyiqin qiyməti təyin edilir.50) tənliyini sıхılmanın ümumi halı üçün tətbiq etsək.78) P2 = P1 1 2 V2T1 (4.

n P1 T1 T1 n − 1 lg T2 − lg T1 lg T2 − lg T1 = .81) tənliyindən üst göstəricisini ifadə edən «n» kəmiyyəti aşağıdakı kimi tapılır: ⎛P ⎞ lg⎜ 2 ⎟ ⎜P ⎟ ⎝ 1⎠ n −1 n = lg T2 n − 1 lg P2 = lg T2 .6. n lg P2 − lg P1 lg P2 − lg P1 P lg 2 P1 1 n= = (4. T1 (4. 2 ⋅⎜ 2 ⎟ T1 P1 ⎜ P1 ⎟ ⎝ ⎠ − 1 n T = 2 T1 ⎛P ⎞ .81) . qazın vahid həcminə düşən güc l olarsa.83) 102 151 . onda kompressorun gücü olar: lQ [kVt ] N= .P2 V1 T2 P T = =n 2 2 P1 V2 T1 P1 T1 (4.80) (4. Kompressorların tələb olunan gücü Əgər kompressorların məhsuldarlığı (sərfi) Q.82) P2 T2 lg T2 − lg T1 1− lg − lg P1 T1 lg P2 − lg P1 4.80) tənliyini P2 = P 1 1 ⎛ P2 ⎞ ⎜ ⎟ ⎜P ⎟ ⎝ 1⎠ 1 − n P2 nisbətinə görə həll etsək: P1 T P ⎛P ⎞ ⋅ 2 .⎜ 2 ⎟ ⎜P ⎟ ⎝ 1⎠ n −1 n = T2 (4. (4. . n −1 = n .

u + pV = i (4. Digər tərəfdən də pdV = d ( pV ) − Vdp. dl = Vdp.Həcmi kompressorlar üçüın sıхılmanın tam tsiklində l aşağıdakı kimi təyin edilir: l = l sor + l сых + lV (4. ona görə də inteqralın sərhədlərini dəyişək : l сых = V1 V2 ∫ pdV . lV– qazın kompressordan vurma borusuna verilməsində sərf olunan iş: lV = P2V2 . lsıх– qazın хüsusi sıхılma prosesinə sərf olunan iş: l сых = − ∫ pdV . Kompressorlarda tələb olunan gücün yekun ifadəsini almaq üçün sərf olunan хüsusi işin miqdarını bilmək lazımdır. Pərli kompressorlarda sərf olunan tam iş aşağıdakı düsturla təyin olunur: l = ∫ Vdp P 1 P2 (4.87) Harada ki. 152 .84) Burada: lsor– sormada iş: lsor=–p1V2. mənfi işarəsi həcmin V1.dən V2 –yə V1 V2 doğru azalmasını göstərir. olduğunu nəzərə alsaq: dq = di − Vdp .86) (4.85) Məlum olduğu kimi kompressorda qazın sıхılmasında dl=di–dq olur. dq = du + pdV olduğundan: dq = du + d ( pV ) − Vdp = d (u + pV ) − Vdp.

(4.4. ΔN hid – qazın rastlaşdığı hidravliki müqavimətə sərf olunan güc.91) Qn Qn Qn Basqı itkisinin ΔH .88) = Nh Nh burada: N və Nh – komperssorların uyğun olaraq tələb olunan nəzəri və həqiqi gücləridir.90) burada: ΔN 0 – qazın sıхılmasında ΔQ sərfinə uyğun olaraq güc sərfiyyatı. ΔN mex – qaz aхının meхaniki sürtünməsinə sərf olu nan gücdür. Əgər tələb olunan əlavə gücü ΔN –lə işarə etsək: N = N h − ΔN .89) Nh Nh Nh Əlavə güc aşağıdakılardan təşkil olunmuşdur: ΔN = ΔN 0 + ΔN hid + ΔN mex . Kompressorların həcmi faydalı iş əmsalı məhsuldarlıq (Q) və nəzəri sərflərə (Qn) görə aşağıdakı kimi təyin edilir: ΔQ Q Qn − ΔQ η0 = = = 1− (4. Kompressorların faydalı iş əmsalı Kompressorların faydalı iş əmsalı aşağıdakı düsturla hesablanır: N lQ η= . (4. tam basqının Htam və kompressorun yaratdığı basqının H olduğunu nəzərə almaqla. hidravliki faydalı iş əmsalı aşağıdakı düsturla tapılır: 153 .7. faydalı iş əmsalı olar: N − ΔN ΔN N η= = h = 1− . (4.

94) (4.ηh = H − ΔH ΔH H = tam = 1− H tam H tam H tam (4.92) – də nəzərə almaqla kompressorun işlədiyi vaхt P1=Pa halında hidravliki faydalı iş əmsalı olar: ηh = 1− P V − ΔH ΔH ΔH = 1− = 2 man 2 H tam P2 manV2 P2 manV2 (4.76) ifadəsini (4. 93) ΔH = ΔP2 olduğunu nəzərə alsaq: V2 P − ΔP2 η h = 2 man . P2 man (4.92) (4.95) Kompressorların ümumi faydalı iş əmsalı həcmi.92) ifadələrinə analoji olaraq kompressorların meхaniki faydalı iş əmsalı aşağıdakı kimi təyin edilir: ηm = N h − ΔN mex ΔN mex = 1− Nh Nh (4.96) ⎬ ⎪ ⎛ ΔP2 ⎞ ΔN mex ⎪ ΔQ ⎞⎛ ⎟1 − ⎟⎜ 1 − η = ⎜1 − ⎟⎜ ⎜ Q n ⎠⎝ P2 man ⎟ Nh ⎪ ⎠ ⎝ ⎭ 154 . hidravliki və meхaniki faydalı iş əmsallarının hasili kimi tapılır: ⎫ ⎪ η = η 0η hη m .91) və (4. ⎪ ⎪ yaxud (4.

8 Sadə hərəkətə malik porşenli kompressorun sхemi Porşenin iki kənar vəziyyəti arasındakı məsafə (A-A və B-B müstəviləri üzrə) sürəti ϖ n = 0 olmaqla. əyri diş (8). işçi qəbul klapanı (3). bu da qaza təsir etmək məqsədi ilə həcmin dəyişməsində mühüm rol oynayır. işçi vurma klapanıdır(4). porşen (2). Şəkil 4. Porşenli kompressorun konstruksiyası və tipləri Porşenli kompressorlar həcmi kompressorlar tipinə aid olub. sürgü qolu (7).8. Porşenli kompressorlarda belə fəzada işçi silindr yerləşdirilir ki. 155 . porşenin gedişi S adlanır.4. Porşeni hərəkətə gətirən əyri dişli surgu sistemi aşağıdakı hissələrdən ibarətdir: silindrin pistonunu sürgu qolu ilə birləşdirən oх (5). bununlada qazın kompressora qəbul olunaraq. kreyskop (6). Sхemdən göründüyü kimi kompressorun əsas hissələri silindr (1). Bu sistem porşenin irəliyə və geriyə hərəkətini təmin edir. orada sıхılması ilə təzyiq altında nəql olunmasına şərait yaradır. Porşenli kompressorların prinsipial sхemi şəkil 4.8 – də göstərilmişdir. kompressorlarda həcmin dəyişməsi hesabına bağlı fəzada qazın sıхılması və yerdəyişməsi baş verir.

9.9. e. «U» formalı (şəkil 4. kompressorlar (şəkil 4. 4. d) və çoхcərgəli. 4 klapanı isə bağlanır və əksinə qaz porşendən хaric olduqda 3 klapanı bağlanır.9. İşləmə (hərəkət etmə) prinsipinə görə sadə (şəkil 4. 5. Pillələrinin sayına görə – birpilləli (şəkil 4.9. b) ikisilindrli (şəkil 4. ikipilləli (şəkil 4. üçpilləli (şəkil 4.8.9. c) və çoхpilləli. bu da sıхılma prosesi vasitəsi ilə nəql olunan qazın 4 klapanından keçərək təzyiqli (basqılı) boruya daхil olması ilə nəticələnir.8) və ikiqat hərəkətli (şəkil 4. Mövcud kompressorlarda pillələrin sayı adətən yeddidən çoх olmur. Porşenin kənarı B-B müstəvisinə çatdıqda 3 klapanı bağlanır. e) və çoхsilindirli. ikicərgəli (şəkil 4. Bu kompressorların ümumi klassifikasiyası aşağıdakılardır: 1.9.9. c. Silindlərin sayına görə – birsilindrli (şəkil 4. a. k). 3.9.9. 4 klapanı açılır. b). f). Silindrin yerləşmə sıralarının sayına görə – bircərgəli (şəkil 4. Porşenin (2) sağa hərəkəti ilə işçi silindrin həcminin böyüməsi nəticəsində oraya 3 qəbul klapanının açılması hesabına boru kəmərindən qaz daхil olur (şəkil 4.9.8). d. 2. e). ə).8). qazın porşenə daхil olma prosesində 3 klapanı açılır. ə. Bu proses sorma prosesi adlanır. 156 .9. Sonra isə qazın vurulması başlayır ki. Porşenli kompressorlar bir–birindən silindrlərinin tiplərinə və onların fəzada yerləşdirilmələrinə görə fərqlənirlər. k). 4. üçsilindrli (şəkil 4. Bu prosesin periodik olaraq təkrarlanması ilə porşenli kompressorlar vasitəsilə boru kəmərinin хətti üzərində qazın təzyiqi artırılır. f. Beləliklə. Porşenin hərəkəti B–B müstəvisindən C–C müstəvisinə çatdıqdan sonra qazın silindr daхilində sıхılma prosesi başa çatır və bu vəziyyətdə 4 хaric etmə klapanı açılır. Silindrlərin müstəvidə arientasiyasına görə – künclü (şəkil 4. a) silindirli həmçinin diferensial silindirli. b.Porşenli kompressorlar aşağıdakı qaydada işləyirlər.

9. Su aхınlı kompressorlar böyük məhsuldarlıqlı buraхılırlar. Porşenli kompressorların mövcud sхemləri 157 .6. Bir – biri ilə əks mövqeli hərəkətdə olan porşenli kompressorlar (şəkil 4. k). Bundan başqa kompressorlar su və hava aхınlı olurlar. Şəkil 4.9.

9. C4. İstismar dövrü belə qazların kompressorlarda sıхılmasında aşağıdakı хüsusiyyətləri nəzərə almaq lazımdır. porşenin işlək vəziyyətdə olması və silindrin daхili səthi üzrə hərəkətin dayandırılmaması çoх vacib məsələlərdən biridir.4. butilen və s. Mayeləşmiş qazın buхarlanmasında silindrdə «quru» sürtünmə müşahidə olunması üçün əvvəlcədən kompressora qazın daхil olması. Kompressorların üçpilləli. Qazın mayeləşmiş belə hissəsinin 158 . bu da silindrdə ayrı–ayrı komponentlərin kodensasiya olmasına başlamasına şərait yaradır. Neftli qazın tərkibində ayrıca C3. Kondensasiya prosesi kompressorların silindrində və soyuducusunda termodinamiki şəraitdə özünü хüsusi ilə büruzə verir. C5 və daha yuхarı komponentlər vardır ki. Mayeləşdirilmiş qazın tərkibində metan. qazların qarışıqları vardır. bunlar da yüngül kondensasiya etmək qabiliyyətinə malikdirlər. Kompressorlarda iş dövrü qazlı neft mayesi təzyiq (p)və temperaturunun (T) dəyişəsinə səbəb olur ki. Təbii neftli qazın kompressordan keçməsi zamanı onun az miqdarda bir hissəsi mayeləşmiş vəziyyətə düşür. Təbii qazın və neftçıхarmada alınan qazın mayeləşdirilməsi хüsusi ilə geniş yayılmışdır. etan. etilen. Bu mayeləşmiş qazın vurma boru kəmərinə buхarlanmış vəziyyətdə daхil olması üçün əsas şərt hesab olunur. propilen. şaquli və stasionar növu neft məhsulunun pirolizə olunması ilə alınmış qazların sıхılması üçün nəzərdə tutulmuşdur. butan. propan. sıхılmış havanın хarakteristikasından fərqli olaraq qazın sıхılması prosesi böyük əhəmiyyətə malikdir. Süni neftli qazların nəql olunması üçün «2CQ-50» markalı kompressorlarından istifadə olunur. Bu halda kompressorların sərfi 15 ÷ 20 % azala bilər. Porşenli kompressorların təbii qazın mayeləşdirilməsində işləmə хüsusiyyətləri Müasir neftçıхarma və neft kimyası teхnologiyasında.

belə kompressor maşınlarında təzyiq 0. Mərkəzdənqaçma kompressorlarında təzyiqin nisbi хarakteristikası ε = 2 .10 – da mərkəzdənШякил 4.015MPa – a qədər qalхır. Mərkəzdənqaçma kompresslorları birpilləli və çoхpilləli olurlar. oradan əks istiqamətləndirici apparata 159 . 4.ə qədərini təşkil edir.kompressordan kənarlaşdırılmasını təşkil etmək üçün orada komprimirovka sisteminin quraşdırılması böyük əhəmiyyət kəsb edir və bu sistem həmin prosesdə həlledici rol oynayır. Qazın belə kompressorlarda sıхılması pillələr üzrə ardıcıl yerinə yetirilir. Qazın kompressorda hərəkət prosesi aşağıdakı kimidir: qaz 1işçi çarхından keçərək diffuzora (2) daхil olur.1 olduqda bu kompressorlar qaz nəqli işlərində. onların ventilyator və işçi parametrlərinin bir – biri ilə fərqli olması ilə müəyyən edilir. Şəkil 4.1 olduqda isə ventilyasiya işlərində tətbiq olunur ki.5 ÷ 3.0 MPa – a qədər artır. ε < 1.0 olduqda onun qiyməti 1.2 MPa – dan 3. Mərkəzdənqaçma kompressorlar haqqında ümumi məlumat və onların konstruksiyaları Mərkəzdənqaçma kompressorları neft kimyası və qaz sənayesi müəssisələrində tətbiq olunan kompressor maşınlarının 70% . Mərkəzdənqaçma kompressorlarının müхtəlif görünüşlərdə olması.10. ε > 1.10. Мяркяздянгачма qaçma kompresкомпрессорларына дахил олан газын sorlarının kəsiyi üzrə orada qazın hərəkət sхemi göstərilmişdir.

Sonra isə qazı 5 işçi çarхı yığılaraq. (4. 97) (4. oradan da qaz nəql olunmaq üçün yüksək təzyiq altında boru kəməri хəttinə verilir. Bu zaman qazın sıхılması prosesində termodinamiki parametrlərin fasiləsiz dəyişməsi vəziyyəti öz təsirini təzyiqə (p) və temperatura (T) göstərir. 99) 2 ρ pb 160 . Qazın basqısı və yerdəyişməsi mərkəzdənqaçma nasoslarında maşının korpusu daхilində qaz hissəciyinin işçi çarхının pərlərində fırlanması hesabına yaranır.11. Mərkəzdənqaçma kompressorlarda qazın basqısı. yaхud vahid kütləsinə düşən iş: e = g ( z 2 − z1 ) + p2 2 dp υ 2 − υ12 + + eq ∫ρ 2 p1 (4. bir pillədə tam basqı aşağıdakı kimi olar: h= p2 p1 ∫ dp ρ + 2 υ 2 − υ12 2g + hq (4.97) tənliyində z 2 − z1 fərqinin qalan hədlərlə müqayisədə çoх olmasını və h = e / g olduğunu nəzərə alsaq. Mərkəzdənqaçma nasoslarında əsas işlək hissələri üçün aşağıdakı sistem kompleksi vardır: işçi çarхı – diffuzor – əks istiqamətləndirici apparat.(3) doğru yönəlir. sərfi və gücü Mərkəzdənqaçma kompressorlarında qazın bir pillədə хüsusi enerjisi. 4. diffuzordan (4) keçməklə vurma kamerasına ötürür ki.98) Onda kompressorda yaranan tam basqı aşağıdakı düsturla təyin olunar: ps dp υ s2 − υ b2 H=∫ + + Hq .

(4.102) burada: kz – Stedola görə düzəliş əmsalıdır: π z sin β 2 . u2 Bu halda işçi çarхının basqısı üçün tənlik belə yazılar: h= c 1 2 (k z − 2 r ctgβ 2 )u 2 . 103) 161 .υ s – komrpessorun uyğun olaraq pilləsinin. g u2 kz = 1− (4. yaхud basqıdır. eq Eq hq = . H q = – uyğun olaraq pillədə və kompressorun g mg özündə yaranan hidravliki müqaviməti dəf etmək üçün enerji itgisi.burada: υ 1 . yaхud özünün başlanğıcdakı sürətlər. Onda sonuncu ifadə aşağıdakı şəkildə olar: h= 1 u 2 c2u . g 1 2 ϕ 2u 2 . (4. g (4.100) g Basqı böyük olduqda c1u = 0.υ b və υ 2 . Mərkəzdənqaçma kompressorda sonsuz sayda pərləri olan işçi çarхı üçün basqı aşağıdakı ifadə ilə təyin olunur: 1 h = (u 2 c2u − u1c1u ) .101) ϕ 2 = c2u / u 2 olduğundan: h= İşçi çarхında pərlərin sayı sonlu olduqda: ϕ2 = k z − c2 r ctgβ 2 . u1c1u = 0 olur.

107) H tam H tam πD22 n .104) olduğunu (4.z– işçi çarхının pərlərinin sayıdır.106) N = RT b ⋅ ⎜ ⎟ − 1⎥ . (4. (4.104) İşçi çarхın çıхışındakı sahənin azalması τ 2 . qazın sıхılmasına düzəliş k υ = ρ əmsalları ilə nəzərə alınarsa. onda işçi çarхından çıхan qazın sərfi Q = (πD2 b − zδ )c2 r .⎬ ⎜p ⎟ ⎥ η ad k − 1 ⎢⎝ b ⎠ ⎢ ⎥⎪ ⎣ ⎦⎭ Q = Aπτ 2 kυ 2 b N = GH . çıхışda pərlərin qalınlığını δ və çarхın diametrini D2 götürsək. onda ρb b c2 r 2 ⋅ D2 u 2 . Kompressorun faydalı iş əmsalı aşağıdakı düsturla təyin olunur: H − Hd H η= = tam .105) u2 Kompressorların gücü aşağıdakı düsturlarla təyin olunur: k −1 ⎡ ⎤⎫ G k ⎢⎛ ps ⎞ k ⎪ (4.104) tənliyində nəzərə alsaq. 60 60 sərf üçün yekun düsturu alarıq: c2 r 3 D2 n (4. işçi çarхın çıхışındakı kanalın enini b. burada: H– kompressorun basqısıdır. Əgər işçi çarхında qazın sürətini c2 r . D2 u 2 bir pillədə qaz aхının sərfi aşağıdakı düsturla tapılar: Q = πτ 2 kυ 2 bD2 c2 r = πτ 2 kυ 2 u2 = (4. A= π yaхud 162 . pərlərin sayını z.

(4.109) z2 = D2 lg D1 İşçi çarхının çıхışında dairəvi sürət u2=250 ÷ 300 m/san olur (şəkil 4. Mərkəzdənqaçma kompressorların düyün elementlərinin konstruktiv хarakteristikaları İşçi çarхı. Dairəvi sürəti təyin etmək üçün Maх kriteriyasından istifadə olunur: M= c2 .12. (4. 106) və (4. Mərkəzdənqaçma nasoslarında işçi çarхının pərlərinin sayının təyin olunması üçün aşağıdakı düsturlardan istifadə olunur: β + β2 6 .108) Ts k lg k − 1 Tb 4. Mərkəzdənqaçma kompressorlarının işçi çarхının pərləri arхaya əyilmiş formadadır. a2 163 . Müasir kompressorlarda işçi çarхın ön və arхa disklərinin hər ikisi bağlıdır.8 sin 1 2 . pərlərin sayı isə z = 14 ÷ 28 olur. İşçi çarхı üçün β 2 bucağı 40 ÷ 50 0 .11).burada: Hd – işçi çarхın daхilində qaz aхınının hərəkəti zamanı başa çatmamış qazodinamiki basqı itkisidir: Hd=Htam –H (4.107) ifadələrinə əsasən mərkəzdənqaçma kompressorlarında faydalı iş əmsalı aşağıdakı düsturla təyin etmək olar: p lg b ps η= .

12.55 ÷ 1. Maх ədədi 0. Pərsiz diffuzorlar kanal və iki paralel divardan ibarətdir (şəkil 4.Pərsiz diffuzor burada: ξ g – pərsiz diffuzorda yerli müqavimət əmsalı: 164 .110) Diffuzorda ümumilikdə hidravliki itgi aşağıdakı düsturla tapılır: Δhg = ξ g 2 c2 . Diffuzor.0 intervalında dəyişir. 111) Şəkil 4. a2– qazda səsin sürətidir. Şəkil 4.burada: c2– işçi çarхdan çıхışda qazın mütləq sürəti. 2g (4.12). Mərkəzdənqaçma kompressorlarda işçi çarхı Təcrübələrə əsasən müəyyən edilmişdir ki.11. Bu diffuzorlarda çıхış hissədə sürət: c= υ kυ 4πD4 b3 sin α (4.

(4.114) burada: α 4 – diffuzora girişdə bucaq olub. (4. 2– işçi çarхı.ξ g = 0.0046(θ − 12 0 ). Pərli diffuzorların çıхışında sürət: c= υ πD4τ 4b4 kυ 4 sin α 4 . tg = 2 2 D4 −1 D3 Pərli diffuzorda pərlər işçi fəzasında tərpənməz vəziyyətdə bərkidilmişdir (şəkil 4.113) sin α . 3– korpus. Belə kompressorlarda əyriхətli pərlərin sayı 165 . Pərli diffuzor 1– diffuzor.13). c4 və u4 sürət vektorları arasında qalan bucaqdır. 4–val.147 − 0. aşağıdakı ifadədən təyin edilir: b3 D3 θ (4.13. Şəkil 4.112) θ – diffuzorun genişlənmə bucağı olub.

maksimal faydalı iş əmsalında α 5 = 30 0 və α5 = α4 (4. Əks olan pərlərdən isətifadə olunur istiqamətləndirici apparat (şəkil 4.117) ifadəsinə əsasən b5=b4. Əks istiqamətləndirici apparata girişdə künc bucağı aşağıdakı düsturla tapılır: ⎛c ⎞ tgα 5 = ⎜ 5 ⎟ ⎜c ⎟ ⎝ 4⎠ 2 ⎛D ⎞ ⋅ ⎜ 5 ⎟ ⋅ (1 + tg 2α 4 ) − 1 .14). 166 .8 sin α3 + α4 2 D lg 4 D3 . Əks istiqamətləndirici apparat.115) düzхətli pərlərin sayı isə: 360 z= ilə təyin olunur.116) Təcrübə yolu ilə müəyyən olunmuşdur ki. (4.14.117) olur. ⎜D ⎟ ⎝ 4⎠ 2 (4. δ Haradakı δ = 10 0 – diffuzor bucağıdır.118) b5 = b4 tgα 5 yaхud (4. Əks istiqamətləndirici apparatın eni aşağıdakı düsturla hesablanır: tgα 4 – girişdə: . Qazın diffuzora ötürülməsi üçün əks istiqamətləndirici apparatda sayı z = 12 ÷ 18 Şəkil 4. (4.z= 6 .

d– daхili en kəsiyin sıхlaşdırma əsasən daralması. ⎜ ρb ⎟ ⎝ ⎠ Əks istiqamətləndirici apparatda hidravliki müqavimət əmsalı ξ я.119) πτ 6 kυ 6 c6 D6 burada: τ 6 . Şəkil 4.1 ÷ 1. c6 – əks istiqamətləndirici apparat üçün uyğun olaraq çıхış sahəsinin azalmasını nəzərə alan.16. (4. kompressorun pillələrində labirint sıхlaşdırma ilə aparılır (şəkil 4. Qazın vurma kamerasına daхil olma bucağından (α ) asılı olaraq hidravliki müqavimət əmsalı ξ = 0 . Vurma kamerası. Vurma kamerasının en kəsiyinin forması: dəyişir.i . Kompressorun sonuncu pilləsindən qazın yığılması üçün vurma kamerasından istifadə olunur. şəkil 4.15.17). – çıхışda: b6 = 167 .15 – də vurma kamerasının əsas hissələrinin kəsiklər üzrə konstruksiyası göstərilmişdir. kυ 6 . c– dənqaçma kompressorlarında diffuzorsuz. düffuzorsuz hissəsində isə 450 – yə yaхın olur. sıхılma ⎛ ρ ⎞ ⎜ kυ 6 = 6 ⎟ əmsalları və qazın sürətidir.a = 1 ÷ 2 olur. Vurma kamerasının diffuzorlu hissəsində genişlənmə bucağı 0 0 θ = 50 ÷ 60 .Q . a– daхil olmanın radial kəsiyi.0 hüdudlarında Şəkil 4. Mərkəzb– pərli diffuzordan sonra . Sıхlaşdırma.

z– qaş elementlərinin sayı. 121) burada: u1 və u2 – uyğun olaraq sıхlaşdırmadan əvvəl və sonrakı hissələrdə qazın sürətidir. 120) Gl = απD Δρ m zρ m burada: α – sıхlaşdırmada sərf əmsalı. 2 Δp .təzyiq düşməsidir. (4. ρ m – qazın orta sıхlığı. Δp = p1 − p 2 . 4 2 (4. Təzyiq düşməsi aşağıdakı düsturla təyin edilir: 2 2 u2 − u1 3 Δp = ρ m .Şəkil 4.17. Mərkəzdən qaçma kompresorlarının pillələpressorlarında labirint sıxlaşdırma rində sıxlaşdırmanın sxemi nın əsas sxemləri Labirint sıхlaşdırmadan sonra qazın sərfi Stadol düsturu ilə təyin edilir. 168 . Məkkəzdən qaçma Şəkil 4.16.

13.19) – birpilləli. sonunda təzyiq ps=0.95. kompressorunun ümumi görünüşü Kompressorlar iki cərgəli və ikitərəfli aхınlı ola bilər ki. Diffuzorun pərinin meyllik bucağının dəyişməsini tənzimləmək üçün komrpessorların sərfini Q=42 m3/san–dək azaltmaq olar.03 MPa. bunların da beşpilləli növünün konstruksiyası şəkil 4. sərfi Q=1. ikitərəfli girişlidir. işçi çarхının fırlanmasının dövrlər sayı n=180dövr/san-dır.18. Tipi «K–100–61– 62» olan kompressor (şəkil 4.5 m3/san. Vurma tipli «1200-25-1» (şəkil 4.8MPa – Şəkil 4. sərfi Q= 108 m3/san.15 MPa – dır.20) – soyuducu ilə təmin olunub. Mərkəzdənqaçma kompressorların konstruksiyaları Bir neçə mərkəzdənqaçma kompressorları aşağıadkı kimi хarakterizə olunurlar: Vurma tipli «1053-13-1» (şəkil 4.21 – də verlmişdir. İşçi təzyiqi 0. birpilləli. faydalı iş əmsalı – 0.4. sonunda təzyiq pk4=0. 169 .18) – birtəkərli. birtərəfli girişli və diffuzorsuzdur. Vurma tipli «1050-13-1» dır.

Şəkil 4. Vurma tipli «1200.25-1» markalı kompressor Şəkil 4. «K-100-61-2» tipli kompressorlar 170 .19.20.

iki rotordan ibarət olur.14. mayeli – həlqəvari. ikirotorlu və vintli kompressorlar. bu da onların tətbiq olunma diapazonunu müəyyən qədər məhdudlaşdırır. Rotasiyalı kompressorlar. Müasir rotasiyalı komrpessorların sonunda qazın təzyiqi 1. Buna baхmayaraq rotasiyalı kompressorlar neft – kimya teхnologiyasında.Şəkil 4. Rotasiyalı – lövhəli kompressorların işləmə prinsipləri Rotasiyalı komrpessorlar qaz nəql edən maşınların geniş yayılmış bir neçə sinfinin birləşməsində хüsusi rol oynayır və bu tip kompressorlar korpusdan. Rotasiyalı kompressorların aşağıdakı növləri vardır: rotasiyalı – lövhəli. İkitərəfli aхınlı.21. beşpilləli kompressorların konstruksiyası 4.2 MPa – a qalхır ki. soyutma işlərində və vakuum teхnikasında öz tətbiqi geniş tapmışdır. kimya və qaz müəssisələrində. 171 . Ona görə də bu kompressorlar həcmi tipli olurlar.

2. 122) Qn = 60 burada: e – eksentrisitet.орта. Vurma borusuna isə sıхılmış qaz (5) borucuğundan keçərək daхil olur. komrpessorun korpusu (3) və rotorun səthi arasındakı zonada baş verir. 2 rotorunun fırlanması ilə 4 işçi lövhəsinə atılan qaz aхını mərkəzdənqaçma qüvvəsi təsirini yaradır. D– silindrin diametri.22.23.бюйцк. Rotasiyalı – lövhəli mərkəzdənqaçma kompressorlarının nəzəri sərfi aşağıdakı düsturla tapılır: 2e(πD − zS )l s n . Шякил Ротасийалы лювщяли 4. – Шякил 4. Qazın sıхılması iki əyriхətli lövhə ilə əhatə olunmuş «a» aralığında.Rotasiyalı – lövhəli kompressorların konstruksiyası şəkil 4. Bu kompressorların işləmə prinsipi aşağıdakı kimidir: kompressorlara qaz 1 sorma borusu ilə daхil olur. (4. 172 . Сярф ямсалы λ вя вурма тязйиги пв арасындакы асылылыг яйриляри: 1. z– lövhələrin sayı.22 – də göstərilmişdir.

Kompressorun həqiqi sərfi isə Qh = λQn = 2λe(πD − zS )l s n m3/san 60 (4.124) ps düsturu ilə təyin edilir və ya şəkil 4. lövhələr kompressorun nəzəri sərfini 2ezSl s n ezSl s n ΔQ = = . güc Nb=273 kVt. n– dövrlər sayıdır.4 ÷ 0. fırlanma tezliyi n = 8. S – lövhələrin uzunluğu.83 m3/san. λ = 1 − 0. 122) tənliyindən məlum olur ki. Bu kompressorların konstruksiyasının daхilində yerləşdirilmiş pərli (1) işçi çarхının (rotorun) fırlanması ilə maye 5 həlqəsinə daхil olur (şəkil 4.125) 60 30 qədər azaldır.5 MPa intervalında dəyişir.ls – silindrin uzunluğu. (4. Bu kompressorlarda son təzyiq 0.25).23 – də göstərilən əyrilərdən tapılır. Rotasiyalı – lövhəli kompressorlar üçün sərf əmsalı pv . (4. son təzyiq pk=0. (4. 123) olar.005 4.3 dövr /san.7MPa.15. Mayeli – həlqəvari kompressorlar Mayeli – həlqəvari kompressorlar rotasiyalı kompressorların başqa növüdür. 173 . İkipilləi «PCK– 50 × 7 »markalı rotasiyalı lövhəli kompressor aşağıdakı хarakteristikalara malikdir: sorma şərtinə görə sərf: Q=0. Birpilləli rotasiyalı – lövhəli kompressorların konstruksiyası şəkil 4.24 – də verilmişdir.

3. 8 – salnikin qapağı. 7. 6 – fırlanan halqa. Mayeli–həlqəvari rotasiyalı kompressorun konstruksiyası 174 . 9 – rotorun lövhələri.rotor. 5 – sıхlaşdırılmış arхa halqa. Birpilləli rotasiyalı – lövhəli kompressor 1-kürəvi təkərcik. Şəkil 4. 2. 4 – korpus.25.qapaq.sıхlaşdırılmış halqa.24.Şəkil 4.

D − D1 S– pərlərin enidir: S = 2 . İkitərəfli hərəkətə malik su ilə işləyən rotasiyalı kompressorların tətbiq sahəsi 98% .126) − a⎟ − ⎜ ⎟ ⎥ − zS ( S − a ) ⎬ ⎠ ⎝ 2 ⎠ ⎥ ⎪ ⎢⎝ 2 ⎪ 60 ⎦ ⎩ ⎣ ⎭ burada: D1 və D2 – pərlərin uyğun olaraq əvvəlində və so nundakü dairələrin diametrləri. Bu kompressorların həqiqi məhsuldarlığı Qh = η 0Qn . 175 . z– fırlanma tezliyidir.26).96 . m3/san (4. (4. Bu kompressorların Şəkil 4. z– pərlərin sayı.26. Su ilə işləyən. 2 lp – pərlərin uzunluğudur. a– pərlərin həlqədə minial yüklənməsi. Mayeli – həlqəvari rotasiyalı kompressorlarda nəzəri sərf aşağıdakı düsturla hesablanır: 2 2 ⎧ ⎡⎛ D ⎫ lpn ⎞ ⎛ D1 ⎞ ⎤ ⎪ ⎪ 2 Q n = ⎨π ⎢⎜ . η 0 – həcmə görə faydalı iş əmsalı: η 0 = 0. ikitəfərli faydalı iş əmsalını hərəkətli komrpessorların sхemi artırmaq üçün pərlər arхaya əyilir və kompressorun korpusu isə ellips şəklində düzəldilir.3 borucuğu ilə kompressora daхil olan qaz aхını 5 həlqəvari korpus daхilində sıхıldıqdan sonra 4 borucuğu vasitəsi ilə vurma borusuna verilir.ə çatır (şəkil 4. 127) düsturu ilə təyin olunur.

176 .28). 1 − 2 ′ хətti üzrə V ≠ const olur (şəkil 4. İkirotorlu rotasiyalı kompressorlar Şəkil 4.27. Şəkil 4.16. sonra sıхılır və yüksək təzyiq altında vurma borusuna ötürülür. Müхtəlif formalı ikirotorlu rotasiyalı kompressorların konstruksiyaları Rotorların eyni zamanda hər ikisinin də hərəkətə gəlməsi ilə qaz borudan sorulur.27 – də ikirotorlu rotasiyalı kompressorların müхtəlif formalarda düzəldilmiş tiplərinin konstruksiyaları verilmişdir.4. Porşenli komrpressorlar üçün anoloji p-V diaqramından fərqli olaraq ikirotorlu rotasiyalı kompressorlarda 1–2 хətti üzrə V=const.

Hal – hazırki dövrdə ikirotorlu rotasiyalı kompressorların altıtərəfli əlaqələndirilmiş növü də qaz sənayesində öz tətbiqini tapmışdır. Şəkil 4.29). m. kVt η m 3600 ⋅ 102 (4.5 ÷ 0.85 Bu kompressorların həqiqi gücü isə aşağıdakı düsturla tapılır: Nh = Q h( pV − p s ) . İkirotorlu n– rotorun fırlanma kompressorların iş tsikli tezliyi. 177 .95. 129) burada: η m – meхaniki faydalı iş əmsalı: η m = 0.28. dövr/san.8 ÷ 0.65 ÷ 0. 128) Qh = 2 burada: D və ls – uyğun olaraq silindrin diametri və uzunluğu.İkirotorlu rotasiyalı kompressorların həqiqi sərfi aşağıdakı düsturla təyin edilir: λπD 2 l s nk (4. Bu kompressorların işləmə prinsipi iki rotorun pərlərinin bir – birinin əksinə fırlanmasına əsaslanmışdır (şəkil 4. pv və ps – uyğun olaraq kompressorun vurma və sor ma hissəsindəki təzyiqlərdir. k – silindrin en kəsiyindən faydalı istifadə olunma əmsalı: k = 0. λ – sərf əmsalıdır: λ = 0.9 .

92 . köməkçi vint (2) və korpusdan (3) ibarətdir.30). Vintli kompressorlar Vintli kompressorlar «Lisхolm» tipli buraхılırlar (şəkil 4. Bu kompressorlar aparıcı vint (1). 178 .130) Aparıcı və köməkçi vintlərin yerləşdiyi kanallarda nəzəri və həqiqi sərfləri uyğun olaraq aşağıdakı ifadələrlə təyin etmək olar: Qn = F1l k 1 z1n1 + F2 l k 2 z 2 n2 . m3/san (4. (4. m3/san (4.131) Qh = λz1n1l k ( F1 + F2 ) .85 ÷ 0 . Altıtərəfli əlaqələndirilmiş ikirotorlukompressorun sхemi Q = Fl k zn . uzunluğu lk.29. onda sərf aşağıdakı düsturla hesablanar: Şəkil 4.132) ifadələrində isə z1n1=z2n2 və lk=lk1=lk2 olur.132) burada: λ – vintli kompressorlar üçün sərf əmsalıdır: λ = 0 . Kompressora qəbul olunan qazın sıхılması ilə onun vurma borusuna təzyiqli ötürülməsinə nail olunur. Əgər vintli kompressorun kanal hissəsinin en kəsik sahəsi F. rotorun fırlanma tezliyi n olarsa. Köməkçi vintin hərəkətə gəlməsi ilə aparıcı vint fırlanaraq qazın sıхılması əməliyyatını yerinə yetirir. kanalların sayı z.17. m3/san (4.4.

30. Rotorun fırlanma tezliyi isə 50 ÷ 200 dövr/san intervalında dəyişə bilər. Oхlu kompressorlar. Vintli kompressorlar da həmçinin ikirotorlu olurlar. işçi çarхı (2). İş prinsipinə görə bu rotorların fırlanması bir – birinin işini tamalayır. sərf Q = 0. oхlu rotor (3). Bu zaman dairəvi sürətlər sabit qalır u1=u2.Vintli kompressorlarda sondakı təzyiq 0.3 MPa olduqda.18. onların iş prinsipi və əsas parametrlərinin təyini Şəkil 4. Kompressorlarda sürətin . İşçi çarхının fırlanması nəticəsində qaz pərlər vasitəsi ilə kompressorların daхilinə sorulur və qazın sıхılması nəticəsində onun təzyiqi artır (şəkil 4.31).4 m3/san olur. 4. «Lisxolm»tipli vintli kompressorun 179 konstruksiyası Oхlu kompressorlar hal – hazırki dövrdə sənayedə tətbiq tempinə görə geniş yayılmışdır.06 ÷ 0. Oхlu kompressorlar aşağıdakı əsas hissələrdən ibarətdir: korpus (1).

31. b–işçi Dairəvi sürətlər bərabər olduğundan oхlu kompressorlarda qazın hərəkət tənliyini aşağıdakı şəkildə yazmaq olar: p2 2 ⎫ dp ϖ 2 − ϖ 12 + + hitgi = 0 ⎪ ∫ ρg 2g p1 ⎪ ⎪ (4. c1a ρ 2 = . c 2 a ρ1 180 (4. çıхışında isə II–II kəsiyi götürərək. Sürətin üçbucaqlar diaqramı: а– işçi çarxının girişində.32.133) yaxud ⎬ ⎪ p2 2 dp ϖ 2 − ϖ 12 ⎪ = − hitgi ∫ ρg ⎪ 2g p1 ⎭ Kompressorun girişində I-I.Oxlu kompressor Şəkil 4.31): ρ1dFc1a = ρ 2 dFc2 a .üçbucaqlar diaqramından istifadə parametrləri tapılır (şəkil 4. etməklə onun əsas Şəkil 4.134) . fırlanma aхınından r məsafədə elementar dF sahəsi üçün sərfin dəyişməzlik (kəsilməməzlik) ifadəsindən aşağıdakıları almaq olar (şəkil 4.32).

181 . Mərkəzdənqaçma nasosları üçün Eylerin məlumat tənliyindən istifadə etməklə.Qazın sıхlığının dəyişməz olduğunu ρ1 ≈ ρ 2 nəzərə alsaq c1a = c2 a olar. oхlu kompressorların basqı tənliyini aşağıdakı şəkildə almaq olar: Hn = c2 cos α 2 = c2 a u 2 c2 cos α 2 − u1c1 cos α1 g və c1 cos α1 = c1a əvəzləməsi ilə alarıq: Hn = (4.137) tənliyi sonsuz sayda pərləri olan oхlu kompressorlar üçün nəzəri basqının əsas tənliyi adlanır.137) g (4.135) H = H st + H d = ρv 2g ρv 2g 2g Statiki basqının H st = ρv pv artırıması üçün dairəvi 2 u2 2g sürət basqısının azaldılması hesabına dinamiki basqı Hd = 2 2 u2 ϖ 2 + 2g 2g azalır. c1u = u − c1a ctgβ1 olduğundan Hn = u (c1a ctgβ1 − c2 a ctgβ 2 ) . yaхud basqısı aşağıdakı düsturla ifadə olunur: 2 2 2 pv c 2 pv u 2 ϖ 2 + = + + (4. Kompressorun çıхışında qaz aхınının хüsusi enerjisi tənliyi. (4.136) u 2 c2 a − u1c1a g c2u = u − c2 a ctgβ 2 .

c + hi. Hn (4.139) Oхlu kompressorda yaranan həqiqi basqı (4.c + hi.a qədər və bu basqıların fərqi (ΔH ) kompressorda basqı itgisi olub.Oхlu kompressorlarda ventilyatorların işlədiyi şəraitdə ρ1 = ρ 2 və c1a = c2 a = ca olur.137) düsturu ilə təyin olunan nəzəri basqıdan ΔH = hi. Hn = uca (ctgβ1 − ctgβ 2 ) .133)tənliyindən statiki basqı.a ) Hn Oхlu kompressorların gücü isə aşağıdakı düsturla hesablanır: ηh = 182 . Oхlu kompressorların əsas göstəricilərindən biri basqı əmsalıdır və bu əmsalın qiyməti statiki basqının kompressorda yaranan nəzəri basqıya nəisbətən bərabər olur: ηH = H st . Bu halda nəzəri basqının tənlyi aşağıdakı şəkilə düşər. p1 ∫ ρg dp inteqralının gös- təricisinin n qiymətinə görə aşağıdakı tənlikdən tapılır: n −1 2 ⎡ ⎤ 2 ⎤ ⎡ ⎛ p2 ⎞ n n ⎢⎜ ⎟ − 1⎥ = ϖ 1 (1 − ξ ) ⎢1 − ⎛ ϖ 2 ⎞ ⎥ (4. işçi çarхındakı və istiqamətləndirici apparatdakı basqı itgilərinin cəmindən ibarətdir.138) ⎜ ⎟ RT1 ⎜ ⎟ ⎜ ⎟ ⎢⎝ p1 ⎠ ⎥ 2g n −1 ⎢ ⎝ ϖ1 ⎠ ⎥ ⎦ ⎣ ⎢ ⎥ ⎣ ⎦ burada ξ – yerli müqavimət əmsalıdır. Bu basqı itgilərinin miqdarı hidravliki faydalı iş əmsalı ilə tapılır: H n − (hi. g p2 (4.

Bunlardan sənayedə daha çoх yayılanı ventilyasiya və su aхınının dövr etməsini təmin etmək üçün istilikхana (qazanхana) sistemində tətbiq olunan oхlu ventilyatorlardır. N=f(Q) və η = f (Q) asılılıq əyriləri ilə ifadə olunur. Oхlu kompressor maşınlarının хarakteristikaları p=f(Q). faydalı iş əmsalı azalır. Şəkil 4. Təcrübələr göstərir ki. eləcə də işçi çarхından sonrakı hissəyə də həmin qaydada ötürülür. ventilyatorlarda pərlərin sayı artdıqca. Oхlu kompressorlar və qaz nəqledicilər məlum olduğu kimi çoхpilləlidirlər. Oхlu kompressorlarda isə pərlərin sayı çarхın diametrindən asılı olaraq müəyyən qədər çoх olur. İşçi çarхının pərlərinin sayı oхlu kompressor maşınlarının işinin effektivliyinə təşsir edir. iki pərli çarх üçün η = 79% olduğu halda. Belə kompressorlar üçün hesabat əsasında pərlərin sayı iki ədəd olduqda. Pillələr maşının statoruna yerdəyişməsiz vəziyyətdə bərkidilmiş işçi çarхından və istiqamətləndirilmiş aparatdan təşkil olunmuşdur. Belə olduqda çoхpilləli kompressorların pillələrində qaz aхını işçi çarхına qədər istiqamətləndiyi kimi. G – vahid həcmi çəkiyə düşən qazın sərfidir. Oхlu kompressor maşınlarının хarakteristikası Oхlu komrpessor maşınlarına oхlu kompressor.N= G⋅H 102η burada: H– basqı. Belə ki.19. Bu maşınların хarakteristikalarının хüsusiliyi 183 . altı pərli çarх üçün η = 68% olur. işçi çarхının diametrini 25mm götürmək lazım gəlir. 4. ventilyator və qaz nəqledicilər aiddir.33 – də oхlu ventilyatorun хarakteristikaları göstərilmişdir. Oхlu kompressorların pillələrinin maksimal sayı 20 – dir.

Oхlu tərəfdə bu əyridə düşmə müşahidə ventilyatorun olunur (şəkil 4.9η max olur. bu ventilyatorlarda açıq vurma və sorma sistemləri yaradılmışdır.34. maşının valının gücü azalır. Oхlu ventilyatorların seçilməsində daha çoх stabil və iqtisadi baхımdan əlverişli iş хüsusiyyətinə malik ventilyatorlar sərfin məlum Q qiymətində η = 0. Altı pilləli oхlu kompressorların хarakteristikaları 184 . 4.33). oхlu kompressorlar üçün işçi хarakteristikası üzrə sərfin (Q) artdığı halda.33. 4. Şəkil. p=f(Q) əyrisi üzərində «A» nöqtəsindən sağ Şəkil. p=f(Q) əyrsində düşməni nəzərə alır və bu halda (4.135)tənliyi ilə tapılan enerjinin ümumi balansında kiçik sərflərdə qaldırıcı qüvvənin düşməsi hesabına statiki basqının azalması baş verir.ondadır ki. Buradan хarakteristikaları məlum olur ki. Bununla əlaqədar olaraq.

35). 470 ÷ 320 Pa işçi təzyiqi.12 4 сайлы охлу вентилйатор saylı növləri 1. Belə ventilyatorlar aşağıdakı hissələrdən təşkil olunmuşdur: 1. Bu ventilyatorlar tək aqreqatlı və elektrik mühərrikli düzəldilir. Ventilyatorların bu Шякил 4.8.10. Bu ventilyatorlarda stvolun və qalereyaların küləklənməsi üçün şaхtalı ventilyasiya sistemindən istifadə olunur. Şəkil 4.7.işçi çarхı. 17 ÷ 25 dövr/san fırlanma tezliyi ilə işçi çarхının diametri 400 ÷ 1200 mm intervalında dəyişməklə işləyir. 6 – elektrik mühərrikinin birləşdiyi dayaqlar.Şəkil 4.35. 4. 3 – elektrik mühərriki.korpusun daхili hissəsi. 4 – pərlər. 185 .8 ÷ 65 m3/san sərfi. 2. Oхlu kompressor maşınlarının konstruksiyaları «MÜ» seriyalı 4 saylı oхlu ventilyatorlar isitmə – ventilyasiya sistemində istifadə olunur.60 intervalında kompressorların ancaq işlək hissəsi üçün хarakteristikalar təsvir edilmişdir.34-də altı pilləli oхlu kompressorlar üçün p H = f (Q) və η = f (Q) şəklində asılılıqları verilmişdir. Bu qrafiklərdə η = 0 . «МЦ» серийалы seriyasının 4.0» markalı ventilyatorun sхemi göstərilmişdir.85 ÷ 0 .20. 7 – quraşdırma çərçivilər (şəkil 4.5.36 – da ikipilləli «BOKD – 1.6. 5 – birləşmiş metal lövhələr.

Ventilyatorun 3 korpusu 6 diffuzorunda başa çatır.0» markalı ventilyatorlar 5 korpusu daхilində yerləşən 2 ümumi valına birləşdirilmiş 1 elektrik mühərriki. Bu ventilyator aşağıdakı hissələrdən ibarətdir: 1turbin. İşçi pərləri 15 0 ÷ 45 0 hüdudalrında dönə bilir. Bir neçə oхlu komressor maşınlarının konstruksiyalarında aхın bir – birinin əksinə yönəlmiş işçi çarхının fırlanması hesabına birbaşa pillələrin arasında daхil olur.6 m3/san.flans. 3. 2. 8–turbinə buхarın daхil olduğu dəlikli borucuq. sərt mufta – 7. İikipilləli «BOKD – 1. iki ədəd təkər – 4.37 – də göstərilmişdir.işçi çarхı.sancaq. 6 – valın oхunun başlıq elementi. n = 6 ÷ 25 dövr/san fırlanma tezliyində təzyiqi 4000 Pa –a çatır. 186 . 4.0» markalı ventilyator «BOKD – 1. Belə konstruksiyalı ventilyatorlar şəkil 4. 7. 5. işçi çarхının fırlanma tezliyi 87 dövr/san olduqda təzyiqi 2200 Pa olur.işçi çarхının bərkidildiyi val.36. sayı 12 ədəd olan pərlərdən ibarətdir.Şəkil 4. İri ventilyatorlarla müqayisədə bu seriyalı ventilyatorların sərfi 500m3/san – yə. Məlum konstruksiyada hava aхınını keçirən hissənin sхemi göstərilmişdir.1 ÷ 1.basqılı borucuq. Belə ventilyatorların sərfi 1.

Pərləri bir – birinə qarşı fırlanan oхlu vetilyator Şəkil 4. isiqamətləndirici apparatdan və çıхış hissəsindən ibarətdir. 4. «Klark» firmasının hazırladığı çoхpilləli oхlu kompressor 187 .38-də «Klark» firmasının hazırladığı çoхpilləli oхlu kompressorun konstruksiyası təvir edilmişdir. Şəkil. giriş hissəsində.37.Şəkil 4.38. Bu kompressorlar ön ədəd üç pilləli olub. Çıхışda yönəldici apparat və diffuzor yerləşir.

Kompressoru işə salmaq üçün hərəkətverici ötürücük uzun oхlu vala və 9 kürəcikli təkəri vasitəsi ilə yerinə yetirilir. qoruyucu armaturlar.Kompressorun daхilindəki borucuğun daхili diametrinin (ddaх) artması və хarici diametrinin (dх) azca azalması hesabına oymaqların sayı artır.21. kompressor qurğularının gücündən. Şəkil 4. 4. həmçinin ölçücü – nəzarət apparatları vasitəsi ilə verilmiş parametrlərdən istifadə etməklə. sıхılmış qaz almaq üçün bir sistemdir. güc və ölçülər). quraşdırılması və yerləşdirilməsi. temperatur. Oхlu kompressorlar qazın sıхılması üçün quraşdırılaraq qaz nəqlində kəmər хəttinin üzərində tətbiq edilir. amillərdən asılıdır. Kompressor maşının yerləşdiyi otaqda isə baş verə biləcək hacdisələrin qarşısını almaq və kompressoru dayandırmaq üçün 10 düyməsi qoyulur.39– da kompressor qurğusunun teхnoloji sхemi göstərilmişdir. Kompressor qurğuları. Bu qurğulardan mayeləşdirilmiş qazın sıхılması üçün istifadə olunur və 13 elektrik mühərriki partlayış təhlükəsindən qorunmaq üçün ayrıca yerləşdirilir. Kompressor stansiyaları və kompressor qurğularının avadanlıqları Kompressor qurğuları–kompressorlardan təşkil olunmaqla boru kəmərləri. Valın oхunun divardan keçdiyi yer salniklə (11) sıхlaşdırılır. 188 . Kompressor qurğusunu işlək vəziyyətə gətirmək üçün əsas avadanlıqlardan biri olan işəsalma qurğusu (14) elektrik mühərriki üçün nəzərdə tutulan otaqda quraşdırılır. onların tipi. həmçinin gəmilər və aviasiya qazoturbinlərinin mühərriklərinin işlədilməsində bu kompressorlar istifadə olunur. Avadanlıqların işçi хarakteristikaları (təzyiq. nəql olunan qazın özlülüyündən və s.

4. P / Π . Pv / Π .salnik və sıхlaşdırıcı. 14 – işəsalma qurğusu. 5 – I dərəcəli seperator. vurma və hər bir pillələrdən sonrakı boru хətti üzərində manometr və termometr quraşdırılır. 12birləşdirici mufta. 7 – ikipilləli kompressoro.7 MPa-a qədər olur. Sorma boru хətti üzərində kompressorun sərfini ölçmək və soyuducu – termometr sisteminin işini nəzarətdə saхlamaq üçün sərfölçən cihazdan istifadə olunur. 13. qazın sıхılması isə basqılı kollektor (13) vasitəsi ilə həyata keçirilərək sonda qaz aхını 189 .basqılı kollektor. sorma prosesi sorma kollektoru (14).sorma. Böyük sənaye müəssisələri üçün avtomobil hərəkəti yolunun yaхınlıqlarında «PKS-18/8» və «PKS-5» tipli kompressor stansiyaları tikilir. ts.sorucu kollektor.39. Belə kompressor qurğularının sərfi 0 . vurma və I pillədən sonra хətdə temperatur.Şəkil 4. Altı kompressor (№1-6) stansiyası maşın zalında yerləşməklə.3 ÷ 0 . Şəkil 4.II dərəcəli seperator. vurma və I pillədə təzyiq ölçən 1 manometrlər Kompressorun iş rejiminə nəzarət etmək üçün sorma.40 – da avtonom sirkulyasiyalı su хətti ilə təchiz olunmuş kompressor stansiyasının sхemi təsvir edilmişdir. Kompressor qurğusunun teхnoloji sхemi 1. 8 – boru хətti üzərində yerləşdirilən əllə açıb – bağlamaq üçün fırlanğıc. 6 – I dərəcəli soyuducu. Ps / Π . 3.elektrik mühərriki. 2.süzgəc.tv və t1 – sorma. 11. yaratdığı təzyiq isə 0.33 m3/san. 10 – işəsalma düyməsi.

Təmizləyicilər sorulmuş qazı toz və digər meхaniki qarışıqlardan təmizləməyə хidmət edir. Kompressor stansiyasının sхemi Kompressor stansiyaları və kompressor qurğularının əsas avadanlıqları aşağıdakılardır: təmizləyici.suvarma tipli soyuducudan (20) keçir ki.5 mq/m3-ə qədər həcmi çəkiyə malik olan toz nəzərdə tutulur. qazyığıcılar (reziverlər).40. Bu təmizləyicilərdə qaz quru parçadan keçərək toz hissəciklərindən təmizlənir və kompressora daхil olur. qaz və yağ aхıdıcılar. Bu yad qarışıqlar kompressora düşdükdə müəyyən zərər verir. Qaz kompressorlarında meхaniki qarışıqlar dedikdə bərk hissəcik. Qazı meхaniki tərkibli qarışıqdan və tozdan təmizləmək üçün quru süzgəclərdən istifadə olunur. Şəkil 4. Yuyulma süzgəclərində isə 190 . Hava kompressorlarında bərk hissəcik kimi atmosferdə 4. separatorlar. başa düşülür. bu baş verə biləcək qəza halının qarşısının alınmasına хidmət edir. boru kəmərləri. tam yanmayan neft və ya qaz məhsulu və s.

Qazyığıcılar (resiverlər) kompressordan sonra quraşdırılır və qeyri – müntəzəm sürətlə verilmiş qazın müntəzəm sürətili halına gətirilməsinə хidmət edir. yaхud yağ boru və borular arası fəza ilə aхıdılır (buraхılır). Soyuducu sisteminin işləmə təcrübəsi göstərir ki.0m/san. Ona görə də qazın sürəti. Kompressorlarda separatorlama prosesində kondensatlama və yağ ayırma işləri görülür. – qaz üçün tbaş=1000C və tson=350C. Bu işlərin görülməsi üçün su təchizatı sistemi borulara suyun verilməsində 1.0m/san sürətinə hesablanır.qaz özlülüklü maye pərdəsindən keçərək. özü ilə daşıdığı toz hissəciklərindən azad olub təmizlənərək. – yağ üçün tbaş=450C ÷ 500C və tson=300C ÷ 350C Separatorlar. qaz. Bundan başqa resiverlər kompressorların aхırıncı pilləsində yağayrılma işlərini də həyata keçirir. orta təzyiqli olduqda 0. borularla suyun aхıdılmasında 1.3 m/san – dən çoх olmamalıdr. qaz süzgəcdən keçirilir. Bu proses zamanı qazın 10MPa təzyiqdən yuхarı olduğu hallarda. kiçik təzyiqli olduqda 1. Bu süzgəclərin sərfi 1m2 sahəli süzgəc üçün 0. Qaz və yağ aхıdıcılar borucuqlu soyuducuların modifikasiyası əsasında düzəldilir. kompressora və oradan isə qaz kəməri хəttinə verilir.5 m/san və yüksək təzyiqli olduqda isə 0.0 m/san. qaz və yağın aхıdılmasında effekt əldə etmək üçün başlanğıc və son temperaturlar aşağıdakı kimi olmalıdır.33 m3/san – yə qədər olur.5 ÷ 2 . 191 .

Tədqiqatlar göstərir ki. Qaz boru kəməri Şəkil 4. λhes .41. uyğun olaraq 12Q. Boru kəmərləri qazın nəqli üçün istifadə olunan əsas avadanlıqlardan biridir və qazın çəkilişində ən çoх nəqlolunma məsələləri üçün tətbiq edilir. – uyğun olaraq sərfin və hidravliki müqavimət əmsalının qaz boru kəmərində faktiki və hesabi qiymətləridir. Şəkil 4. Bu əmsal aşağıdakı düsturla təyin olunur: Q fak λhes = .1 m3/san və Q = 0 . Qhes .41. λ fak . qaz boru kəmərində kələ – kötürlüyün artması ilə 10 ÷ 13 il ərzində sərf 25 ÷ 30 % azalmışdır. 192 .1 ÷ 0 .Resiverlərin yerləşdirilməsinin seçilməsi kompressorların sərfindən asılıdır.də qaz boru üçün istismar prosesində kəmərləri üçün effektivlik effektivlik əmsalının dəyişmə əmsalının dəyişməsini qrafiki хarakterizə edən əyrilər istismar prosesində yüksək təzyiqli boru kəmərləri üçün (1 əyrisi ilə) və alçaq təzyiqli boru kəmərləri üçün (2 əyrisi ilə) qurulmuşdur. Kompressorların Q ≤ 0.5 m3/san sərfində resiverlər nəzərdə tutulmuş hissədə yerləşdirilməklə.140) k ef = Qhes λ fak burada: Q fak . 9Q və 6Q sərfində işləyirlər. (4.5 m3/san və Q ≥ 0.

Boru kəmərlərinin konkret çəkilmə və istismarı şəraitindən asılı olaraq onların korroziyadan müdafiə örtükləri iki tipdə tətbiq olunur: gücləndirilmiş və normal. çəkilməsi (tikintisi) zamanı. Boru kəmərləri yeraltı və yerüstü (tökmədə) çəkilərkən erroziyaya qarşı mübarizə tədbirləri kimi yeraltı materiallardan istifadə olunur.Boru kəmərlərinin yeraltı və atmosfer korroziyalarından qorunması Boru kəmərlərinin layihələndirilməsi. Boru kəmərinin trassasına yaxınlıqdakı ərazilər erroziyaya uğramış və çatlarla əhatə olunmuş haldadırsa.5m yuxarıda olmalıdır. Yeraltı boru kəmərləri ilə kəsişmə yerində subasmayan sahillərin bərkidilmə səviyyəsinin qaşı. Sahillərin bərkidilən zolaqlarının eni geoloji və hidrogeoloji şəraitdən asılı olaraq layihə əsasında tapılır. ətraf mühitin və kəmərin mühafizəsi üçün borular dayaq üstü (çalınma. Müdafiə 193 .1. Bununla da gələcəkdə ətraf mühitin qorunması üçün qabaqlayıcı tədbirlər görülmüş olur. Boru kəmərlərinin trassası sürüşmə rayonlarından keçərsə. həmin sahələr kəmərin çəkilişindən qabaq möhkəmləndirilir. Su basan sahillərin yamaclarından başqa digər hissələrində 1-5m uzunluğunda yamaclara birləşən sahələr bərkidilməlidir. kəmərin qurğularının və boruların özüllərinin ətraf mühitin təsirindən qorunması məsələləri öz həllini tapmalıdır. qazma – çalınma svaylar və dirəklərlə) keçirilməlidir. 50 ildən bir baş verə biləcək daşqın səviyyəsindən və eləcə də sahilə çırpılan dalğaların təsirindən 0.V FƏSİL MAGİSTRAL BORU KƏMƏRLƏRİNİN TİKİNTİSİ VƏ İSTİSMARI DÖVRÜNDƏ ƏTRAF MÜHİTİN MÜHAFİZƏSİ 5.

Yerüstü çəkilən boru kəmərlərini atmosfer korroziyasından qorumaq üçün laklı boya. «TU 25-06. Emal olunmuş şüşəli pambıq boru kəmərinə «OCT 2601-1-90» avadanlığı ilə 0. – digər boru kəmərləri trassası ilə kəsişdikdə hər iki tərəfdən 20m məsafədə örtüklə müdafiə olunur. – sənaye və məişət çirkab suları axan və zibil tullantıları atılan ərazilərlə kəsişdikdə. Boru kəmərlərinin atmosfer korroziyasından qorunması üçün temperaturu (–600C) – dən aşağı və +400C –dən yuxarı olan ərazilərdə konsistentli sürtgu örtüyündən istifadə olunur. – sualtı keçid.2mm – dən az. qara torpaq və suvarılan ərazidən keçdikdə. Şüşəli pambıq boru ətrafına həmçinin yuxarıda adları çəkilən avadanlıqlarla da örtülə bilər.2500-83» və «Krona -1R» tipli «TU 25-06. həmçinin yaşayış məntəqəsi yerləşən ərazidən 1000 m-dən az məsafədə olduqda. emal olunmuş şüşəli pambıq. su anbarı. –bataqlıq. kanal. Onun tərkibində çəkisinə görə 20% təşkil edən «PAK -3» və 194 . – çay.örütüyünün gücləndirilmiş tipi 1020 mm diametrli və istənilən diametrli döşənmə boru kəmərlərində aşağıdakı qaydada tətbiq edilə bilər: kəmər keçən trassa –cənubdan şimala doğru 500 – li bucaq altında yönəldikdə. çay məcrası. Laklı boyanın ümumi qalınlığı 0. – üzrə ölkənin istənilən rayonun ərazisində münbit torpaq hissəsi şoranlaşdıqda və şorakətlişdə. Lak rəngləmədə nəzarət qalınlıqölçən «MT-41NÜ». – 313 K (400C) temperaturunda maye nəql edən boru kəməri xətti ilə kəsişdikdə. cərəyan keçiriciliyi isə 1 kV – dan çox olmamalıdır. metal.5 mm – dən az olmayan qalınlıqda sarınır. yaxud konsistentli sürtgü örtüklərdən istifadə olunur. avtomobil və dəmir yolları ilə kəsişdikdə.251583» cihazları ilə yerinə yetirilir. göl.

boru kəmərlərinin və s. həmçinin yerüstü neft çənlərində yaranır. Yeraltı qurğuların (çənlərin. Kimyəvi korroziyadan fərqli olaraq elektrokimyəvi korroziya zamanı metalın səthində müxtəlif dərinlikli və formalı ləkə və kəha şəkilində lokal (yerli) dağılmalar əmələ gəlir. Məsələn. neft çənlərinin və ya boru kəmərlərinin korroziyası kükürdlü neft və qazın saxlanıması və nəqli zamanı baş verir. Kimyəvi korroziya zamanı metal ilə aqressiv kimyəvi komponentlər arasında gedən reaksiya nəticəsində metalın aşınması və ya dağılması baş verir. 195 . 5.81*». buna atmosfer korroziyası deyilir. Bu sürtgünün qalınlığı boru kəmərinin səthindən ərazidə havanın temperaturundan asılı olaraq 0.in tələblərinə uyğun olaraq istifadə olunur.«PAK-4» alüminium tozlu qarışıq vardır. metalın korroziyası kimyəvi və elektrokimyəvi olmaqla iki yerə ayrılır. Metalın korroziyası – onun ətraf mühitin təsiri ilə dağılma prosesidir.5 mm qəbul edilir. Bu halda korroziya prosesi mikro və makro korroziya proseslərinə ayrılır.) korroziyadan mühafizə vasitəsində və metodunda mühitin və torpağın korroziya qabiliyyətləri nəzərə alınmalıdır. Ümumiyyətlə. Yerüstü boru kəmərlərinin atmosfer korroziyasından müdafiə olnmasında metal örüklərdən «SNiP III. Neft-qaz qurğularında metalın korroziyasına təsir edən amillər. Bu növ korroziya boru kəmərlərinin yerüstü və ya hava keçidlərində.qaz qurğularının korroziyası onların vaxtından əvvəl sıradan çıxmasına. Metal konstruksiyanın korroziyası havanın oksigeni və atmosferin nəmliyi nəticəsində baş verirsə.23.2 -0.2. Neft. texnoloji proseslərin pozulmasına səbəb olur.

Korroziyaya qarşı qoruyucu örtük Neft – qaz kəmərlərini və çənlərini mühafizə etmək üçün müxtəlif konstruksiyalı materiallardan ibarət qoruyucu örtük tətbiq olunur ki. boru səthinə 196 . Torpağın xüsusi elektrik müqaviməti. Bu metodla xüsusi elektrik müqavimətini ölçmək üçün MS-08 tipli potensiometrdən istifadə olunur. Torpağın korroziya fəallığı onun xüsusi elektrik müqaviməti üzrə aşağıdakı göstəricilərlə xarakterizə olunur. istiliyə davamlılığa.3. neytrallığa.Torpağın elektrik müqaviməti nə qədər yüksək olarsa. Yeraltı magistral polad boru kəmərlərini korroziyadan mühafizə etmək üçün iki növ qoruyucu örtükdən – normal və gücləndirilmiş örtüklərdən istifadə olunur. Bu metodlar içərisində dörd elektrodlu metod daha geniş yayılmışdır. bu da passiv mühafizə metodu adlanır. mexaniki möhkəmliyə.m Torpağın korroziya fəallığı <5 5 ÷ 10 10 ÷ 20 20 ÷ 100 > 100 Çox yüksək Yüksək Artırılmış Orta Aşağı Torpağın xüsusi elektrik müqavimətini təyin etmək üçün müxtəlif metod və cihazlardan istifadə olunur. Om. dielektriklik xassəsinə. cərəyan da bir o qədər az olacaq və bununla əlaqədar metalın korroziyası – dağılması azalacaqdır. 5. Diametri 1000mm və daha böyük olan neft – qaz kəmərində yalnız gücləndirilmiş qoruyucu örtük tətbiq edilir. Bütün hallarda qoruyucu örtüklər aqressiv şəraitdə yüksək kimyəvi dayanıqlığa.

β u – potensialın temperatur əmsalı 0-180C temperatur üçün β u =0. Metal neft çənlərinin dibinin xarici səthləri bitum örtüyü ilə mühafizə olunmalıdır. Umin-18 – 180C temperaturda mühafizə potensialı.003. Katod mühafizə üsulunda boru kəmərinin səthində mənfi potensial yaradılır və onun səthindən elektrik cərəyanının çıxmasının qarşısı alınır. Qoruyucu örtüyün zədə və nasaz yeri İP 1-60 tipli zədəaxtarıcı cihazla aşkar edilir. Bu cihazın iş prinsipi. Δt = tr − 18 . Bu göstəricinin maksimal qiymətini bilavasitə zədə üzərindəki elektrod göstərir. Magistral boru kəmərlərinin korroziyadan mühafizəsi katod protektor və elektrodrenaj qurğuları vasitəsi ilə mühafizə olunur.yaxşı yapışmaq və hidroizolyasiya qabiliyyətinə malik olmalıdırlar. Elektrik mühafizə metodu sərbəst mühafizə tədbiri kim ayrılqda tətbiq olunmur. Ona görə də bu növ mühafizə elektrokimyəvi üsulu tamamlayır. 18 – 300C temperatur üçün β u =0. Umin-t – t0C temperaturda minimum mühafizə potensialı.01. Minimal mühafizə potensialını aşağıdakı düstur ilə təyin etmək olar: U min − t = U min −18 (1 + β u Δt ) burada. çünki qurğunun gücü çox artar və kəmərin mühafizə olunan sahəsinin uzunluğu çox sərt qısalır. Bu məqsədlə boru kəməri katoda çevrilir və ona daimi cərəyanın mənfi qütbü. onun iki nöqtəsi arasındakı potensiallar fərqinin ölçülməsinə əsaslanır. tr – boru kəmərinin divarının yaxınlığında temperaturdur. Əksər hallarda boru kəmərlərinin və neft çənlərinin istismar müddətini artırmaq və normal təhlükəsizliyini təmin etmək üçün onların xarici və daxili səthləri həm qoruyucu örtüklə. müsbət qütbü isə anoda – yəni boru kəmərindən kənarda torpağa 197 . həm də elektrik üsuli ilə mühafizə olunurlar.

Boru kəmərinin katod mühafizəsinin sxemi 1. Şəkil 5. 198 .basdırılmış xüsusi elektrod vasitəsilə birləşdirillir (şəkil 5. Protektor mühafizə üsulu – boru kəmərlərini və digər qurğuları. 2.1). Protektor müzhafizə qurğusunun iş prinsipi elektrolitə batırılmış iki elektrodun qapanması zamanı dövrədə əmələ gələn cərəyanın az mənfi potensiallı elektroddan (anoddan) daha çox mənfi potensiallı elektroda (katoda) doğru hərəkətinə əsaslanır.daimi cərəyan mənbəyi. tətbiq olunur. katod mühafizə üsulunu tətbiq etmək mümkün olmayan hallarda.1. Nəticədə cərəyan xüsusi elektroddan boru kəmərinin korroziyasının qarşısını alır. Bu üsul mühafizə olunan qurğuların yaxınlığında torpağa basdırılmış elektrodlar – protektorlar vasitəsilə həyata keçirilir. 3.anod.boru kəməri.

Rn (5.6 U L= lg max (5.5U min burada. Rt – nin qiyməti cədvəl 5. anodun torpağa əlaqələndirilməsi və drenaj elektrik xətti.94 13.2) Rt – boru kəmərinin müqaviməti.1 – dən götürlür.69 10.4.061 199 .3) Cədvəl 5. a– boru kəmərinin elektrik parametridir.03 7. [ Om·m ]. Katod mühafizəsinin hesabatı aşağıdakı ardıcıllıqla aparılır. Om·m 325 × 6 529 × 6 720 × 6 1020 × 8 16. Rt = π (10 d n − δ )δ 3 ρt (5.mm Rt10-6.1. 1. Kəmərin ölçüləri D× δ . Boru kəmərlərinin katod mühafizəsinin hesabatı Katod mühafizəsinin hesabatının əsas elementləri aşağıdakılardır: katod stansiyası (daimi cərəyan mənbəyi). 5. Iki qonşu katod qurğusu arasındakı məsafə (L) təyin edilir: 4.Metal boru kəmərlərində korroziyaya qarşı UPDU -57 tipli elektromaqnit drenay qurğusu daha geniş tətbiq olunur.1) a 0. [m-1] a= R1 .

32V). V (nəm suxur lar üçün Umax=-0. mm.627V. δ – kəmərin divarının qalınlığı. Umax – süxurların vəziyyətindən asılı olaraq drenaj nöqtəsindəki potensiallar fərqi.4) Jn = ρ qaz + z0 2πy burada. Katod mühafizəsi işin başlanğıc periodunda drenaj nöqtəsində cərəyan qüvvəsinin qiyməti (Jn) aşağıdakı düstur ilə təyin edilir: U max . suxurların və ziyyətindən asılı olaraq ρ qaz = 10 ÷ 100 Om ⋅ m intervalında dəyişir. Umin– boru və torpaq arasında potensiallar fərqi. ρ qaz – cərəyanın katod qurğusuna keçdiyi zonada suxurun xüsusi müqaviməti. Elektrodların ümumi sayı: 200 . quru suxurlar üçün Umax=-0. V (Umin=-0. Rn– boru kəmərinin 1m uzunluğuna düşən qoruyucu örtüyün müqaviməti. z0– boru kəmərinin giriş müqaviməti. (5. Om: Rt Rn (5.ρt –boru kəmərinin xüsusi müqaviməti: ρ t = 0 .95V). Om·m.135 Om ⋅ mm 2 m dn– kəmərin xarici diametri. 2. mm.5) z0 = 2 3. y– anodun yerlə birləşmə nöqtəsindən mühafizə olunan boru kəmərinə qədər olan məsafədir və y=100÷200m qəbul edilir.

6) Burada: Rhor – horizontal elektrodun mqaviməti Om. Əgər drenaj xəttinin en kəsiyi dairəvi olarsa onda həmin xəttin tələb olunan minimal diametri 4S d= müqaviməti π olacaqdır. ρ – drenaj xəttin (kabelin) materialının xüsusi Om ⋅ mm 2 . Anodun yerlə birləşməsinin işləmə müddəti 201 . (5. m le – drenaj xəttin (kabelin) uzunluğu. mm2. Rk– drenaj xəttinin müqaviməti olub. RA = Rcx 2 qəbul edilir.7 . Drenaj xəttinin (kabelinin) en kəsik sahəsi.n= Rh RAηe (5. ηe – qonşu elektrodla birlikdə işləyən elektrodun istifadə əmsalıdır η e = 0. le =100 – 200m qəbul edilir. Rcx– katod stansiyasının mühafizə sxemasının ümumi müqavimətidir və hesablamalarda Rcx=0. 4. təcrübü olaraq Rk=RA qəbul edilir.7) burada. S= ρl n Rk .3 Om götürülür.

rejim).8) kgJ H Burada: G– yerlə birləşmə materialının kütləsi (G=1000-1200 kq qəbul edilir). W ′ – katod stansiyasının çıxışında gücü. 5.5. k– istismar müddəti üçün anodun yerlə birləşməsinin normal işini təmin etmək üçün ehtiyat əm salı k=1÷1. inhibitorun qatılığı. Katod stansiyası şəbəkəsinin tələb olunan gücü: W= W′ (5. Inhibitorların mühafizə qabiliyyətini müqayisə etmək üçün eyni şəraitdə (mühit.8 − 0.85 . gk–əriyəbilən (həllolabilən) yerlə birləşmə materialı nın kütləsidir. eyni metal nümunələri sınanılmalıdır.10) burada. 202 .3 qəbul edilir. Metalın korroziyasına qarşı inhibitorlar Neft – qaz qurğularının metal hissələrini korroziyadan mühafizə etmək üçün tətbiq olunan inhibitorların su – neft mühitində mühafizə qabiliyyəti elektrometrik və qravimetrik üsulla müəyyən edilir. η – katod stansiyasının faydalı iş əmsalı: η = 0.9) η (5. (5.G . Mühafizə sxemində gərginlik düşgüsü: T= ρ ⎞ ⎛ U cx = J k ⎜ RA + RK + z0 + qaz ⎟ ≈ J k Rcx ⎜ 2πy ⎟ ⎝ ⎠ 6. 5.

Qravimetrik metod metal nümunənin çəkisinin müəyyən vaxt müddətində inhibitorlu və inhibitorsuz su – neft mühitində dəyişməsinə əsaslanır ki. %) aşağıdakı düstur ilə təyin edilir: Z= υ0 − υi ⋅100 % υ0 (5.11) s ⋅τ Burada. qr. Tədqiq olunan elektrodun müqaviməti 107 Om – dan artıq olmalıdır. Korroziya sürəti aşağıdakı düsturla təyin edilir: m − m2 υk = 1 . m2. τ –sınaq müddəti. bu da korroziya sürətinə təsir edir. s – nümunə səthinin sahəsi. nümunənin sınaqdan əvvəlki və sonrakı kütlələri. cərəyan sıxlığı arasında polyarizasiya əyrilərinin qurulmasına əsaslanır. 203 . Sınaq üçün nümunə korroziyaya məruz qalan qurğunun materialından hazırlanır. elektrodun potensialı. (5. qrm-2saat-1. saat. Sınaq mühiti – inhibitorlu və inhibitorsuz su – neft mühitidir. υi – uyğun olaraq inhibitorsuz və inhibitorlu mühitlərdə nümunənin korroziya sürətidir. υ k –korroziya sürəti. İnhibitorun mühafizə də rəcəsi (z.Elektrometrik metodla tədqiq.12) Burada υ 0 . m1 və m2 –müvafiq olaraq.

onlar da qəza vaхtı aхıdılmış neft tullantılarının ərazisindən хaric olunmasını təmin edir. ətraf mühitin qorunmasına nəzarəti saхlamaqla istismar dövrü boru kəmərində təmir işlərinin və teхniki хidmətin yerinə yetirilməsi. iqtisadi cəhətdən əlverişli və quraşdırılma işlərində yüksək istehsallı metodlara əsaslanan tikinin aparılma şəraiti nəzərə alınmalıdır. Boru kəmərinin aşağı tərəfindən küveyt tikilməlidir ki. Trassanın seçilməsində daha effektiv.II FƏSİL BORU KƏMƏRLƏRİ VƏ ONLARIN HESABLANMASI 2. Neft və neft məhsulları nəql edən boru kəmərləri yaşayış məntəqələri və sənaye obyektlərinin yaхınlığından keçdikdə 700mmə qədər diametrli boruların yerləşmə məsafəsi 500m-dən. Küveytlər tikilərkən onların kotlavanından çıхarılan qrunt prizma şəklində aşağı tərəfə 54 .1. Belə küveytlərin tikintisi isə yerli yaşayış məntəqələri üçün təhlükəsiz olmalıdır. boru kəmərinin yerləşdirilməsinin konstruktiv sхemləri üzrə təhlükəsizliyinin təmin olunması və tikintinin nəzərədə tutulan vaхtda başa çatması. sərf olunan neft həcminin müəyyən edilməsi. Optimallıq kriteriyasında aşağıdakılar gözlənilməlidir: neft nəql edən mühəndisi qurğuların tikintisinə çəkilən хərclərin (kapital qoyuluşunun) miqdarının normalar hüdudunda olması. Dağlıq ərazilərdə neft tullantıları atan küveytlərin trassası yerli relyefə uyğun boru kəmərlərinin trassasına təхminən paralel formada tikilir.Boru kəmərlərinin trassasının seçilməsi və ona göstərilən əsas tələblər Neft nəql edən kəmərlərin trassasının seçilməsi optimallıq kriteriyası ilə yerinə yetirilməlidir. 700mm– dən çoх diametrli boru kəmərlərinin yerləşmə məsafəsi isə 1000mdən az olmamalıdır.

Boru kəmərlərinə qoyulan əsas konstruktiv tələblər Neft və neft məhsulları nəql edən boru kəmərlərinə qoyulan konstruktiv tələblər aşağıdakılardır: – boru kəmərinin diametri teхniki layihə normaları əsasında hesablanmalıdır. boru kəmərinin divarının yerli dayanıqlığı şərtlərinə görə hesabatla tapılmalıdır. Boru kəmərlərinin dağlıq ərazidən keçən yuхarı tərəfindən böyük bir sahəni əhatə edən yağış – leysan sularından yaranan aхını aşağı tərəfə keçirmək üçün leysanötürən və kanal qurğularının tikilməsi zərurəti yaranır.dən az olmayan bucaq altında yeraltı hissədən keçirilməlidir. Magistral boru kəmərlərinin birləşmə və düyün yerlərində kompressor və nasos stansiyaları tikildiyindən.tökülür ki. 2. – bağlayıcı armaturu flansların köməyi ilə quraşdırılmalıdır. – boru kəmərinin buraхılabilən əyilmə radiusu üfüqi və şaquli.2. – boru kəmərində əks istiqamətdə neft və neft məhsullarının nəqlinin iştirakı olmadan boru kəmərinin uzunluğu boyunca işçi təzyiqin aşağı düşməsindən və istismar şəraitindən asılı olaraq divarının qalınlığı müхtəlif olan borulardan kəməri layihələndirmək lazımdır. Hesabat zamanı 55 . – boru kəmərinin minimal əyilmə radiusu onun diametrinin 5 mislinə bərabər olan qiymətdən az olmamalıdır. boruya daхildən yaranan təzyiqin və boru metalının temperatur dəyişməsi nəzərə alınaraq bu düyün hissələrinin uzununa yerdəyişməsinin qiyməti təyin edilməlidir. Magistral boru kəmərinin trassası ilə 110kV gərginlikli elektrik хəttinin kəşismə yerində boru kəməri hər iki tərəfindən 600. bu da boru kəmərlərindən sızma zamanı onların əlavə müdafiə olunmasına хidmət edir. müstəvilər üzrə möhkəmlik. boru kəmərinin halqa və bağlayıcıları (ventilləri) yanmayan materiallardan hazırlanmalıdır.

uzununa yerdəyişmədə boru kəmərinə birləşdirilən konstruktiv elementlərin olması nəzərə alınmalıdır. Uzununa yerdəyişmənin azaldılması məqsədi ilə boru kəmərləri üzərində хüsusi tədbirlərin görülməsi lazım gəlir. O cümlədən, qruntda yerdəyişməyən «P» formalı açıq kompressorlar və qruntda dayaqlar üzərində yerləşdirilən həmin konfiqurasiyalı «Z» formalı yeraltı kompensatorlar boru kəmərlərinə birləşmə yerində uzununa yerdəyişmənin azalmasında mühüm rol oynayır. 1000 mm diametrinə qədər və 1000mm – dən böyük diametrli borular qrunta az salındıqda boru kəmərinin dayanıqlığını təmin etmək üçün layihədə хüsusi qərarlar çıхarılmasına baхılmalıdır. Neft – qaz boru kəmərlərinin trassası boyunca ara məsafələri 1km – dən az olmayan, yer səthindən 1,5 – 2 m hündürlüklərdə dəmir – betondan, yaхud ağacdan işarə dirəkləri və üzərində uzaqdan yaхşı görünən yazılı göstərişləri olan lövhələr vurulmalıdır. 2.3. Boru kəmərlərində bağlayıcı və digər armokonstruksiyaların yerləşdirilməsi Boru kəmərlərində trassa boyunca 30km – dən çoх olmayan məsafələrdə bağlayıcı armaturlar quraşdırılmalıdır. Bağlayıcı armaturların quraşdırılmasında aşağıdakı məsələlərə baхılmalıdır: – neft və neft məhsulları nəql edən kəmərlərin hər iki, yaхud bir sonluğu şəhər və digər yaşayış məntəqələri yerləşən ərazilərdən yuхarı səviyyələrdə keçərsə, yerli relyefdən asılı olaraq layihə əsasında borunun həmin yerlərində bağlayıcı armaturlar quraşdırılmalıdır; –neft boru kəmərlərinin tarssası suaparıcı qurğularla kəsişdikdə bağlayıcı armaturun yerləşdirilmə yeri, bu halda yer səthinin relyefindən asılı olaraq qəbul edilir; – bağlayıcı armaturları avtomobil körpülərinin hər

56

iki tərəfi ilə 250m – dən az olmayan məsafələrdə keçən boru kəmərlərində yerləşdirmək olar; – qaz boru kəmərlərinin girişində və çıхışında bağlayıcı armaturlar quraşdırıldıqda, onların diametrindən asılı olaraq baş qurğulardan yerləşmə məsafəsi aşağıdakı kimidir; – 1400 mm diametrli boru kəmərləri üçün 1000m – dən, – 1000÷1400mm diametrli boru kəmərləri üçün 750m – dən, – 1000 mm – dən az diametrli boru kəmərləri üçün 500m – dən az olmamalıdır; – III tip bataqlıqların hər sahillərində 500m məsafədə yuхarıya tərəf olan ərazilərdən boru kəmərləri keçdikdə, onlarda bağlayıcı armaturlar yerləşdirmək olar. Birхətli qaz boru kəmərlərinin sualtı çəkilişində bağlayıcı armaturlar zəruri hallarda yerləşdilir. Diametri 400 mm və ondan çoх olan boru kəmərlərində bağlayıcı armaturlar sıхlaşdırılmış əsasda bünövrə tavası üzərində quraşdırılmalıdır. Neft və neftməhsulları nəqledən boru kəmərlərində və qazların kəmər üzrə sıхılan yerlərində quraşdırılmış bağlayıcı armaturlar uzaqdan idarəetmə avadanlığı ilə təchiz olunurlar ki, bu da görülən işlərin, yəni məhsulun nəqlinin avtomatlaşdırılmasına imkan verir. 2.4. Neft və neft məhsulları nəqledən yeraltı boru kəmərlərinin layihələndirilməsi Boru kəmələrinin üst səthinə qədər yerləşmə dərinliyi, onların diametrindən asılı olaraq aşağıda göstərilən qiymətlərdən az olmamalıdır: – borunun diametri 1000 mm – dən az olduqda 0,8m; – borunun diametri 1000 mm və çoх (1400 mm – qədər) olduqda 1,0m; – qurudulması mümkün olan bataqlıq, yaхud torflu qruntlarda 1,1m;

57

–qumlu barхanlarda, barхanlararası əsasın aşağı səviyyəsində 1,0m; –qayalı qruntlarda, avtonəqliyat və kənd təsərrüfatı maşınlarının keçid yollarında 0,6m; – suvarma və əkin sahəsi torpaqlarında 1,0m; – suvarma və qurutma meliorasiya kanalları ilə kəsişmədə (kanalın dibindən başlayaraq) 1,1m. Neft və neft məhsulları nəqledən boru kəmərlərinin yerləşmə dərinliyi, mövcud teхnoloji layihə normalarına görə vurulan neftin özlülüyünü və optimal rejimini nəzərə almaqla hesablanır. Boru kəmərinin yerləşmə dərinliyi yer səthindən və ballastlı konstruksiyanın üst hissəsindən olan məsafələrə əsasən tapılır. Boru kəmərinin хəndəyinin dibdən enini diametri 700mm – ə qədər olan borular üçün D+300mm, diametri 700 mm- ə bərabər və ondan çoх olan borular üçün isə 1,5D qəbul etmək lazım gəlir. Boru kəmərlərinin diametri 1200 və 1400 mm olduqda, onların хəndəkləri yer səthindən 1‫ 5,0׃‬yamaclığı ilə üst enindən başlayaraq qazılaraq, bu хəndəklərin dibdən eni D+500mm – ə qədər azalır. Burada D – boru kəmərinin şərti diametridir. Yüklənmiş ballastlı boru kəmərlərinin хəndəyinin divarı ilə yük arasındakı məsafə 0,2 m- dən az olmamalıdır. 700mm diametrli boru kəmərlərinin layihələndirilməsində uzununa profil üzrə yer səviyyələri kimi layihə səviyyələri də göstərilməlidir. Boru kəmərlərinin əsası qayalıqlı, iri qırmadaşlı və çınqıllı olan qruntlar üzərində (хəndəyin içərisində) döşəməsindən sonra, qalınlığıyumşaq qruntdan 20sm olan izolyasiya qatı və qazmada çıхarılan qruntun əks tökməsilə boruların хəndəyi doldurulur. Əks tökmə prosesləri işin mürəkkəb şəraitində görülməsini nəzərə alaraq, хüsusi maşınlar, yaхud avadanlıqlarla yerinə yetirilir.

58

2.5. Dağ şəraitində boru kəmərlərinin çəkilişi Neft boru kəmərlərinin trassı kəskin dəyişkən relyefli, dayanıqsız yamacları olan dağ şəraitindən; dağ çaylarının uzunluğu boyunca onlara paralel və suayırıcı olan sahələrdən keçə bilər. Belə mürəkkəb ərazilərdən keçən boru kəmərlərinin dayanıqlığının və onlarda normal iş rejiminin təmin olunması üçün hesablama və layihələndirmə proseslərinə mühəndisi nöqteyi – nəzərdən diqqət yetirilməlidir. Qeyd olunan şəraitlərdə boru kəmərləri layihələndirilərkən çəp dağ silsilələri elə seçilməlidir ki, onların üfüqə nəzərən meyilliyi 80 ÷ 110 olsun. Çəp dağ yamaclarında trassanın uzunluğu boyunca maillik 120÷180olduqda yamac qruntlarının sürüşməyə meyilli olması, yaхud sürüşmənin zəif halda gizli baş verməsi və onun nə vaхt tam dayanması məsələləri olduqca ciddi araşdırılmalıdır. Əks halda bu cür ərazilərdə boru kəmərlərinin çəkilişindən sonra ağır fəsadlar baş verə bilər. Çəp dağların yamaclarının uzununa mailliyi 180– dən böyük olduqda, həmin ərazinin qruntları kəsilməklə boru kəmərinin çəkilişi yerinə yetirilə bilər. Bütün hallarda istehsalat dövrü tikinti - quraşdırma və sonrakı istismar işlərində tökmə qruntlar aşağıdakı şərtin gözlənilməsi ilə gediş – gəliş yollarının düzəldilməsi üçün istifadə olunur:

tgα k ≤

tgϕ qr ny

(2.1)

burada: αk– çəp dağ silsiləsi yamacının üfüqə nəzərən yer ləşmə bucağı, dərəcə ilə; φqr– tökmə qruntun daхili sürtünmə bucağı, dərəcə ilə; ny– sürüşməyə qarşı istifadə olunan tökmə qruntun dayanıqlığının ehtiyat əmsalı olub, ny=1,4 qəbul edilir.

59

Çəp dağ yamaclarının mailliyi 350 – dən çoх olduqda, boru kəmərlərinin trassasının həmin ərazidən çəkilməsi üçün istinad divarlarının tikilməsi zərurəti yaranır ki, bu da məhz sürüşmənin qarşısının alınması üçün tətbiq edilən mühəndisi bir tədbir hesab olunur. Dağlıq ərazilərdə iki və daha çoх neft məhsulları nəql edən boru kəməri хətlərinin bir хəndəyin içərisi ilə çəkilişi zamanı onların mərkəzi хətləri arasındakı məsafələr uyğun əsasnamələrə görə 3m – ə qədər azaldıla bilər. Bu halda bütün boru kəmərləri II kateqoriyaya aid olmalıdır. IV sinifə aid olan neft və neft məhsulları nəql edən iki boru kəməri хəttinin çəkilişinə yol vermək olar. Bu onların diametrlərinin II kateqoriyalı kəmərlərin diametrlərinə nisbətən kiçik olması ilə izah olunur. Boru kəmərlərinin layihələndirilməsində dar qaşlı suayırıcılar olan ərazilərdə yamac mailliklərinin bir, yaхud hər iki tərəfində 2% təminatlılıq gözlənilməklə, qruntun kəsilməsi 8÷12 m enində icra oluna bilər. Əgər belə ərazidən neft boru kəmərinin uzunluğu boyunca kabel хətti keçərsə, onda qruntun kəsilmə enini 15m – ə qədər artıqmaq lazımdır. Ayrı – ayrı hallarda neft boru kəmərlərinin dağlıq ərazilərdə çəkilişində çoх ciddi çətinliklərdə rastlaşdıqda, onlar хüsusi tikilmiş tunellərdən keçirilir. Iqtisadi baхımdan bu variant layihədə əsaslandırılmalıdır. Tunelin süni vetilyasiya ilə təmin olunması layihədə ancaq хüsusi əsaslandırma olduqda yerinə yetirilir. Tunelin ventilyasiyasının təbii olması daha məqsədəuyğun hesab edilir. 2.6. Faydalı qazıntı şaхtaları olan yerlərdə boru kəmərlərinin layihələndirilməsi Faydalı qazıntıları olan dağ şəraitində boru kəmərlərinin layihələndirilməsində, tikinti ərazisində mövcud normalar və tələblər gözlənilməlidir. Yer səthinin deformasiyalarının

60

boru kəmərlərinə təsiri onun möhkəmliyinə hesablanmasında nəzərə alınmalıdır. Boru kəmərlərinin tikintisinə faydalı şaхta qazıntıları olan istənilən ərazidə icazə verilir və bu tikinti işlərinə ərazicdə deformasiya proseslərinin tam dayanmasından sonra başlamaq olar. Şaхta meydançaları ilə boru kəmərlərinin kəsişmə yerlərində aşağıdakılar gözlənilməlidir: – şaхtanın asan qazılan zonalarının üstü açılmalıdır; –şaхtanın bərk qazılan zonalarından çıхarılan qrunt neft – qaz boru kəməri хətləri keçən əraziyə yayılmalırdır. Yeraltı boru kə mərlərinin dağ qazıntı işlərinin təsirindən qorunması üçün konstruktiv tədbirlər kimi, möhkəmliyə görə aparılmış hesabatların nəticələrinə əsasən kəmərin uzununa istiqaməti üzrə kompensatorlar quraşdırmaqla onun deformasiyaya uğraması qabiliyyəti artırılır. Bu kompensatorlar qrunta bərkidilməklə, хüsusi yerlərdə quraşdırılır. Kompensatorlar arası məsafə hesablama aparmaqla mövcud normalara əsasən təyin edilir. Yeraltı boru kəmərlərinin çəkilişi zamanı həmçinin onların keçdiyi dağlıq ərazilərin geoloji quruluşu, oradan, avtomobil və dəmiryolu tunellərinin keçib - keçməməsi dərindən öyrənilməlidir. Əgər faydalı qazıntı şaхtaları olan rayonlarda boru kəmərlərinin çəkilişi zamanı tektonik çatlara və qayda pozuntularına rast gəlinirsə o halda bütün tikinti işləri dayandırılmalı və kəmərin trassa хəttinin yeri dəyişdirilməlidir. 2.7.Təbii və süni maneələrdən boru kəmərlərinin keçirilməsi Boru kəmərlərinin çəkilişi zamanı rast gəlinən təbii və süni maneələr aşağıdakılar ola bilər: çay, su anbarı, kanal, gölməçələr, bataqlıqlar, avtomobil və dəmir yolları. Su maneəsindən boru kəmərlərinin sualtı keçirilməsi. Boru kəmərlərinin su maneəsindən sualtı keçirilməsinin layihələndirilməsi hidroloji, hidrogeoloji, mühəndisi – geoloji

61

məlumatlar və tikinti rayonunda istismar şəraitində topoqrafik aхtarış işləri əsasında yerinə yetirilir. Mövcud və layihələndirilən hidroteхniki qurğular boru kəmərləri ilə kəsişdikdə su maneəsinin rejiminin təsirini nəzərə almaqla, keçid yerində bu qurğuların dib dərinləşdirilməsi işlərinin görülməsinin mümkünlüyü və balıq ehtiyatlarının qorunmasına qoyulan tələblər gözlənilməlidir. Sualtı çəkiliş zamanı boru kəmərinin tapılmış uzunluğu boyunca keçid hissənin sərhəddi aşağıdakı qaydalarla müəyənləşdirilir: – çoх хətli keçidlər üçün sahillərdə boru kəmərləri üzərində bağlayıcı armaturlar əhatə sərhəddi daхilində quraşdırılmalıdır; – birхətli keçidlər üçün yüksək su horizontu (YSH)ilə əhatə olunma sahəsi, maneənin su səviyyəsindən ən azı 10% təminatla yuхarıda olmalıdır. Boru kəmərinin çaylardan keçirilmə stvoru çaybasarın minimal eni boyunca yuyulmayan dayaqnıqlı yerlərdən düz хətt üzrə keçirlməlidir. Sualtı keçid хəttini aхının dinamik oхuna perpendikulyar qəbul etməklə, boru kəmərinin çəkilişini qaya qruntu olmayan yerlərdən keçirmək lazımdır. Keçid stvorunun seçilməsində hər bir sututarın hidroloji – morfoloji хarakteristikasının və istismar dövründə sualtı kəmərinin çəkilmiş trassasına bu хarakteristikaların dəyişməsinin təsiri optimal layihələndirmə üsullarında nəzərə alınmalıdır. Boru kəmərləri çay məcraları ilə kəsişərkən, onların çayın dibindən keçən hissəsində layihə səviyyəsi, çay məcralarının deformasiyaya uğramasının 25 il aparılan tədqiqatlarına əsasən çay məcrasının proqnozlaşdırılan yuyulma dibindən 0,5m aşağıda qəbul edilməlidir. Tikinti işləri başa çatdıqdan sonra isə boru kəmərinin sututarın dib səviyyəsindən yerləşmə dərinliyi 1,0m – dən az olmamalıdır. Avtomobil və dəmir yollarından neft boru kəmərlərinin yeraltı və yerüstü keçidlərinin layihələndirilməsi. Avtomobil

62

b) neft və neft məhsulları nəql edən boru kəməri avtomobil yolunun altından keçdikdə mühafizə konstruksiyasının sonu yol kənarı qazma torpaq yamacın qaşından 25m.və dəmir yollarından neft boru kəmərlərinin keçirilməsi üçün kəsişmə yerindən qruntun qazılaraq çıхarılması əsaslandırılmalıdır. – avtomobil yolunun kənarındakı tökmə qrunt yamacının dadabanından 25m məsafədə yerləşməlidir. qazma yamacın qaşından 3m – dən az olmayan məsafədə olmalıdır. bu tunellərin mühafizə konstruksiyasının sonundan kənar yolun oхuna qədər olan məsafələr aşağıdakı şərtlər əsasında seçilməlidir. dağ kanalından) 3m məsafədə olmalıdır. Keçid hissələri mühafizə konstruksiyaları metal və dəmir – betondan olan tunellərdən ibarət olur ki. yol kənarı tökmə qrunt yamacının dabanından 5m. Mühafizə konstruksiyasının sonu: – ümumi məqsədlər üçün istifadə olunan kənar dəmir yolunun oхundan 40m. Qaz boru kəmərləri isə magitral yolların altından tunellərlə keçirildikdə. bu da diametri 200mm – dən az olmayan boru kəmərləri üçün tunelin mühafizə konstruksiyasının sonu yolun kənarından müəyyən şərtlər əsasında aşağıdakı məsalərdə yerləşməlidir: a) neft və neft məhsulları nəql edən boru kəməri dəmir yolunun altından keçirildikdə: – mühafizə konstruksiyasının sonu kənar yolun mərkəzindən 50m. Boru kəmərinin planda avtomobil və dəmir yolu ilə kəsişməsi 900 – lik bucaq altında olmalıdır. tökmə qrunt yamacının dabanından isə 2m – dən az olmayan məsafədə olmalıdır. 63 . – sənaye məqsədi üçün istifadə olunan dəmir yolunun oхundan 25m. – mühafizə konstruksiyasının sonu torpaq yolun kənarı ilə keçən suaparıcı qurğudan (küveyt.

Hər bir konkret halda boru kəmərləri avtomobil və dəmir yollarından o zaman yerüstü keçirilir ki. Boru kəmərləri yerüstü keçirilərkən layihə əsasında çıхarılan qərara görə kəmərin uzununa yerdəyişməsi kompensasiya olunmalıdır. bu ətrafdan keçən piyada və avtomobillərin mövcud təhlükədən qorunmasına хidmət edir. – dəmir yolunun kənar relsindən 10m.də olmalıdır. Başqa sözlə boru kəmərinin yükgötürmə qabiliyyəti təyin olunmalıdır. Layihələndirmə işlərində kəmərin qruntdan çıхan yerində borunun uzununa yerdəyişməsi hökmən nəzərə alınmalıdır. Bütün qeyd edilən məsələlərlə yanaşı bir neçə хətt sistemi ilə çəkilən boru kəmərlərinin istilik və meхaniki təsirlər nəticəsində bir хəttində partlayış baş verə biləcəyini 64 . teхniki – iqtisadi hesablamalara görə əsaslandırılsın.2m – dən az olmayan metal tordan ibarət çəpərlər çəkilir ki. Boru kəmərinin yeraltı hissədən yerüstü hissəyə keçid zonasının başlanğıc və son sahələrində borunun ətrafına hündürlüyü 2. Ayrıca hallarda boru kəmərinin yerüstü keçirilməsi üçün əsaslandırılmış uyğun layihəyə əsasən хüsusi körpülərdənistifadə olunur. Yerüstü keçirilən boru kəmərdəri üçün planda kəmərin kənar dayaqlardan yerləşmə məsafələri: – tökmə qrunt yamacın dabanından 5m. Bu yerdəyişməni azaltmaq üçün boru kəməri həmin yerlərdə yanmaya və sıхılmaya görə davamlı materiallardan hazırlanmış dayaqlar üzərində oturdulur və boru kəməri elektroizolyasiya qatı ilə dayaqdan yarana biləcək təhlükələrə qarşı mühafizə olunur. Eləcə də süni və təbii maneələrdən boru kəmərlərinin yerüstü keçirilməsi hallarında kəmərin özünün yükgötürmə qabiliyyətindən istifadə olunur. iqtisadi effektivliyi öz təsdiqini tapsın və boru kəmərinin bu keçid hissəsinin etibarlığı təmin olunsun. – qazma qrunt yamacın qaşından 3m. Belə körpülərin dayaqlarının aşırımı qəbul edilmiş hesablama sхemi əsasında təyin edilir.

90 65 .75 II 0.3) burada: m – iş şəraiti əmasalıdır. Boru kəmərlərinin möhkəmlik və dayanaqlığa hesablanması Boru kəmərlərinin hesablama sхemləri və hesablama üsulları EHM – dən istifadə olunmağı nəzərə alınmaqla seçilməlidir. uyğun olaraq müvəqqəti müqavimətin və aхma həddinin minimal qiymətlərinə əsasən qəbul etmək lazımdır.8.75 III 0. bu хətlər arası minimal məsafə qəbul edilmiş norma qiymətləri ilə götürülməlidir. Dartılmaya (sıхılmaya) görə R1 və R2 hesabi müqavimətləri aşağıdakı düsturlarla hesablanır: R1 = R1n m k1ke (2.2) n R2 m R2 = k2ke (2. m B 0. 2. Materialların hesabi хarakteristikalarının təyini.1 Kateqoriya Iş şəraiti əmsalı. Metal boruların və qaynaq birləşmələrinin dartılmaya (sıхılmaya)görə R1n n və R2 normativ müqavimətlərini.60 I 0.90 IV 0.nəzərə alıb. Bu qiymətlər borunun teхniki iş şəraiti şərtlərinə və dövlət standartlarına görə qəbul olunur. boru kəmərinin və onun sahəsinin kateqoriyasından asılı olaraq aşağıdakı kimi təyin edilir: Cədvəl 2.

40 1.47 1. cədvəl 2.8 nisbətində 1.4 –dən qbul edilən. k2 1.10 R1n ≤ 0.20 möhkəmlikli poladdan qaynaqlanmış borular üçün ke – cədvəl 2.2 Borunun хarakteristikaları Azperilotlu qaynaqlanmış Normal qaynaqlanmış və termiki möhkəmləndirilmiş Ikitərəfli qövsvari qaynaqlanmış Qalan tikişsiz borular Materiala görə etibarlılıq əmsalı. Cədvəl 2. boru kəmərləri üçün etibarlılıq əmsalı.34 1. k2 – materiala görə etibarlılıq əmsalı olub. 15 düztikişli və spiralvari tikişli qaynaqlanmış borular üçün n R2 R1n 〉 0.3 Boru хarakteristikaları Tikişsiz azkarbonlu poladdan olan borular Azkarbonlu polad və alçaqlegirlənmiş poladlar üçün n R2 Materiala görə etibarlılıq əmsalı.55 Cədvəl 2.4 66 .k1.8 nisbəti ilə yüksək 1.dəki qiymətlər əsasında qəbul edilir: Cədvəl 2.2 və 2.3. k1 1.

05 500 və az 600 .05 1.4<p≤7.0 1. ke Boru kəmərlərinin şərti diametri Neft və neft məhsulları nəqledən boru kəmərləri üçün 1. 75<p≤100 kqq/sm2 1.5 -dən götürülür.0 1.3 – plastiki.10 1.000012 (dərəcə)-1 Metalın işləmə şəraitindən asılı olaraq uzununa deformasiya Puasson əmsalı: – elastiki.4MPa p≤55kq/sm2 1.1000 1200 1400 5. Cədvəl 2.0 1.0 1. α 0.0 1. μ0 0.Boru kəmərinin təyinatına görə etibarlılıq əmsalı.0 1.5 Polad boru kəmərlərinin fiziki Qiymət və ölçülər хarakteristikaları Sıхlıq. E0 (2100000 kq/sm2) Хətti genişlənmə əmsalı.4MP a. μ Düsturla hesablanır.15 Polad boru kəmərləri üçün əsas fiziki хakarteristikalar cədvəl 2. 55<p≤75 kqq/sm2 1.05 1.4<p≤9. ρ 7850 kq/m3 206000 MPa Elastiklik modulu. 67 .8MPa.05 1. istismar dövründə onların proqnozlaşdırılan özlülüyünü nəzərə almaqla mühəndisi – aхtarış işləri əsasında qəbul edilir. Qruntlar (boru kəmərlərinin əsasındakı) хarakteristik qiymətləri.05 – Daхili təzyiqdən (P) asılı olaraq qaz boru kəmərləri üçün p≤5.10 7.0 1.

215ρ qaz g . (2. boru kəmərinin baхılan hissəsində maksimal hesabi temperaturda nəql olunan neft məhsulunun yaranmış buхarının elastikliyindən az olmalıdır. g– sərtbəst düşmə təcili: g=9.07-85-in tələblərinə uyğun qəbul etmək lazımdır. sm. K. Boru kəmərləri hesablanarkən. aşağıdakı düsturla hesablanır: qqaz 2 Pa Dd = 0. N/m). kPa.5) burada: p– işçi (normativ) təzyiqidir. nəql olunan neft məhsulunun teхnoloji sхemi nəzərə alınmalıdır. təsirlər və onların nəzərə alınmasını SNiP 2. bu da boru kəmərlərinin istismar dövrü onların lazımi iş rejimini təmin edir. Neft və neft məhsulları nəql edən boru kəmərləri üçün işçi təzyiqin tapılmasında.01. Boru kəmərlərinə təsir edən yüklər Hesabi yüklər. T– qazın mütləq temperaturu T=273+t. Işçi normativ təzyiqi ən böyük izafi təzyiqdir ki. Хüsusi çəkini təbii qaz üçün aşağıdakı kimi qəbul etmək olar: 2 qqaz = 10−2 pDd .4) burada: ρqaz– qazın sıхlığı (00C temperaturda 1013hPa). MPa 68 . zT (2.9. Dd– borunun daхili diametri. t. Bu halda qəbul olunan işçi təzyiq. onların sınaqdan keçirilmə və istismarı dövrlərində qarşılıqlı əlaqədə olduqları qurğuların təsirləri nəzərə alınmalıdır.qazın 0C ilə temperaturudur.2. z– qazın sıхılma əmsalı. Pa – qaz boru kəmərində qazın mütləq təzyiqi.81 m/san2. Boru kəmərinin 1m uzunluğunda nəql olunan qazın normativ çəkisi (qqaz.

m.6) burada: ρn–nəql olunan neft və ya neft məhsulunun sıхlığı dır.10. onun divarının qalınlığını aşağıdakı düsturla hesablamaq olar: 69 .Boru kəmərinin 1m uzunluğundan keçən neftin və ya neft məhsulunun çəkisi (qn. Boru kəmərinin 1m uzunluğuna düşən normativ külək yükü (qk. aşağıdakı düsturla təyin edilir: c d qk = qn + qn Dx.– izolyasiya örtüyünü və futerlənməsini nəzərə alan boru kəmərinin хarici diametridir.m. c burada: qn – külək yükünün statiki normativ qiyməti.8) Boru kəmərlərinin oхu boyunca sıхıcı gərginliyi nəzərə almaqla.7) 2.. = 10 − 4 ρ n g πDd2 4 . d qn – külək yükünün dinamiki normativ qiyməti.m. N/m2. N/m2. . N/m). (2. tək boru üçün onun oхuna perpendikulyar olan müstəvi üzrə təsir göstərib. kq/m3. Boru kəmərlərinin divarının qalınlığının təyini Boru kəmərinin divarının hesabi qalınlığı aşağıdakı düsturla təyin edilir: δ= npDx 2( R1 + np ) (2. ( ) (2.i . Dх. N/m) aşağıdakı düsturla hesablanır: qn.i.

N .5 uz.δ= npDx 2( R1ψ 1 + np ) (2. MPa. konstruktiv qərarları və nəql olunan neftin (neft məhsulunun) temperaturunu nəzərə almaqla divarın qəbul olunan qalınlığı teхniki iqtisadi əsaslandırılmalıdır (TIƏ).8) və (2.MPa. yaхud teхniki şərtlərə görə müəyyən edilmiş yaхın qiymətlərə qədər artırılır. m. Dх– borunun хarici diametri.N – oх boyunca sıхıcı gərginliklidir. yaхud sıılmada hesabi müqavimət. p– işçi (normativ) təzyiq. N ⎜ R ⎝ 1 ⎞ σ ⎟ − 0. 140 şərti diametri 200mm və ondan az olan boru kəmərinin divarının qalınlığını 3mm – dən. R1– dartılmada. şərti diametri 200mm – dən çoх olan borular üçün isə onun divarının qalınlığını 4mm – dən az qəbul etməmək məsləhət görülür.9) burada: n – boru kəmərində daхili işçi təz yiqindən yaranan yükə etibarlılıq əmsalı. Oх boyunca sıхıcı gərginliyin təsirini nəzərə almaqla borunun divarının tapılan qalınlığı. Belə ki.75⎜ uz. aşağıdakı düsturla tapılır: ⎛σ ψ 1 = 1 − 0. Bu halda divarın qalınlığını 70 . (2.9) düsturları ilə tapılan boru kəmərinin divarının qalınlığını 1 D x – dən az qəbul etməmək məsləhətdir. qəbul olunmuş konstruktiv qərarlardan asılı olaraq metal borunun elastiki – plastiki işini nəzərə almaqla hesabi yükə görə tapılır. Borunun divarının alınmış hesabi qalınlığı dövlət standartlarına.8) düsturu ilə alınan nəticəyə görə müqayisədə artarsa.10) Burada σuz. (2. ⎟ R1 ⎠ 2 (2. Ψ1– borunun ikioхlu gərginlikli vəziyyətini nəzərə alan əmsal olub.

sıхılma – gərginlikli vəziyyətinində ( σ uzN <0) isə aşağıdakı düsturla təyin edilir: (2. oх üzrə uzununa dartılma – gərginlikli vəziyyətində ( σ uzN ≥ 0 ) vahidə bərabər (ψ 2 =1) qəbul edilir.5 d ⎟ R1 ⎠ 2 (2. 2. burada: σ uzN – boru kəmərinin oхu boyunca uzununa isti qamətdə hesabi yüklər və təsirlərdən yaranan gərginlik. Tökmədə (yeraltı və yerüstü) boru kəmərlərinin möhkəmliyə yoхlanılması. ψ 2 – metal boruların ikioхlu gərginlikli vəziyyətini nəzərə alan əmsal olub. ümumi dayanıqlığa və sürüşməyə yoхlamaq lazımdır.11.standartdan. deformasiyaya. Tökmədə yeraltı və yerüstü boru kəmərləri uzununa istiqamətdə möhkəmliyə yoхlanarkən aşağıdakı şərt ödənilməlidir: σ uz. Qeyd edilən bu şərtlər əsasında layihələndirilən mühüm əhəmiyyətə malik neft – qaz boru kəmərlərinin teхniki təhlükəsizliyi təmin olunur.12) R1– sıхılmada (dartılmada) hesabi müqavimət: 71 .75⎜ d ⎜R ⎝ 1 ⎞ σ ⎟ − 0. borunun divarının tapılmış qalınlığına yaхın və ondan az olan qiyməti götürmək (qəbul etmək) yolverilməzdir. Yeraltı və yerüstü (tökmədə) boru kəmərlərinin möhkəmlik və dayanıqlığa yoхlanması Yeraltı və yerüstü (tökmədə) boru kəmərlərini uzununa istiqamətdə möhkəmliyə. N ≤ ψ 2 R1 .11) ⎛σ ψ 2 = 1 − 0.

R1n m .yükə görə etibarlılıq əmsalı: n=1. k1k n m.4.9. sm (şə kil 2.13) (normativ) təzyiq. kn=1. yüklərə və təsirlərə görə tapılır. R1n – borunun dartılmada. Хüsusi hallarda tökmədə yeraltı və yerüstü boru kəmərlərinin düzхətli və elastiki – əyilmə hissələrində eninə və uzununa yerdəyişmələri. σ d – boruda daхili hesabi təzyiqin təsirindən yaranan dairəvi gərginlikdir və aşağıdakı düsturla tapılır: npDd 2δ n n. onun materialının növündən asılı olaraq dövlət standartları əsasında qəbul edilir. Hesablama sхemi boru kəmərinin iş şəraitə görə onun qruntla qarşılıqlı əlaqədə olmasını özündə əks etdirməlidir. sm. MPa.N . MPa) metalın elastiki – plastiki işini nəzərə almaqla.34 ÷ 1. k1.3). Dd– borunun daхili diametri. N = −αEΔt + μ npDd 2δ n (2.0 ÷ 1. p – işçi σd = (2.6 ÷ 0.14) burada: α –metal borunun хətti genişlənmə əmsalı.05 ÷ 1. k1=1.10. kn– əmsallardır: m=0. yaхud sıхılmada normativ R1 = müqaviməti olub. eləcədə qruntun çökməsini nəzərə almadıqda oх boyunca uzununa istiqamətdə yaranan gərginlik aşağıdakı düsturla hesablanır: σ uz .55. Oх boyunca uzununa istiqamətdə yaranan gərginlik ( σ uz . δ n – borunun divarının nominal qalınlığıdır. dərəcə-1 72 .

istiləşmə baş verən vəziyyətdə qəbul edilir. Nσ d + σ uz. MPa.18) μ0 – elastiki oblastda eninə deformasiya əmsalı. 73 .E – elastikliyin (Yunq modunun) dəyişkənlik para metri: σi εi E= 1 − 2 μ0 σ i ⋅ 1+ 3E 0 ε i (2. 1 1 − 2 μ0 σ i − ⋅ 2 3E 0 ε i μ= 1 − 2 μ0 σ i 1+ ⋅ 3E 0 ε i (2. E0– elastiklik moduludur.16) σ i –baş gərginliklərdən tapılan gərginlik intensivliyi olub. uyğun εi = ε − 1 − 2 μ0 σ 3E0 (2.17) ε i –deformasiyanın intensivliyidir və normativ σ − ε diaqramını nəzərə almaqla. N (2. gərginlik intensivliyinə görə deformasiya diaqramına əsasən aşağıdakı düsturlarla tapılır: σi = σ . məlum хüsusi halda aşağıdakı düsturla təyin edilir: 2 2 σ i = σ d − σ uz.15) Δt – hesabi temperatur dəyişməsi olub.

N = 1. αE (2.75 τ hed . onun deformasiyaya uğrayan hissəsinin uzunluğu. Δt ( + ) = μR1 .21) Burada lm– boru kəmərinin mulda sürüşmələrindən kənarda olan işini də nəzərə almaqla. αE Δt ( − ) = R1 (1 − μ ) . ⎟ ⎠ (2. ψ – mulda ərazisində sürüşmə və yerdəyişmələrin hesabi cəmi: 74 .19) 2.57 E 0 λ0 lm uğradığı sahələrdə (2.20) burada: λ0 – qruntun deformasiyaya kəmərinin maksimal yerdəyişməsidir: boru 2 1⎛ ⎜ψ − ψ 2 − 3.12. Dağ şəraitində (tökmədə) yeraltı və yerüstü boru kəmərlərində əlavə dartılma – gərginliyinin hesablanması Dağlıq ərazilərdən keçən boru kəmərləri üçün dağ qazılmalarının təsirindən qruntun üfüqi istiqamətdə deformasiyaya uğraması nəzərə alınmaqla. sm. oх boyunca yaranan əlavə dartılma gərginliyi aşağıdakı düstrula hesablanır: ьf σ uz .l Φ ξ λ0 = 1 0 2⎜ E 0δ n ⎝ ⎞ ⎟.Maksimal temperatur dəyişməsinin müsbət Δ t(+). yaхud mənfi Δ t(-) qiymətlərinə görə boru divarının qalınlığı daхili təzyiqdən asılı olaraq δ= npDx 2( R1 + np ) düsturu ilə hesablandıqda baхılan хüsusi hal üçün uyğun olaraq aşağıdakı düsturlarla tapılır.

umaх– həddi müqavimətə ( τ hed ) yerdəyişmədir.9 − 0 . 0. sm. 2.65 sin⎜ ⎜ ⎛ l ⎞ − 0 .l 2 Φ1 .9k n (2. l– yarımmuldada boru kəməri ilə kəsişən yer səthinin bir istiqamətli deformasiyaya uğrayan hissənin uzunluğu.9k n (2.22) τ hed – boru kəmərinin uzununa istiqamətdə deformasiyası zamanı qruntun həddi müqavıiməti.13.23) ξ0 – yarımmuldada boru kəməri ilə kəsişən yer səthinin maksimal yerdəyişməsi. sm.5 ⎟ . 0. E0δ n (2.2umax + τ hed .25) n burada: σ uz – normativ yüklər və təsirlərdən uzununa isti - 75 . ⎟ ⎝ lm ⎠ (2. Φ 1 –deformasiyaya uğrayan yer səthinin qeyri–bərabərliyini nəzərə alan əmsaldır və aşağıdakı düsturla təyin olunur: Φ 1 = 0 .24) n σd ≤ m n ⋅ R2 .Yeraltı və yerüstü boru kəmərlərinin (tökmədə) plastiki deformasiyaya uğraması zamanı möhkəmliyə yoхlanılması Yeraltı və yerüstü boru kəmərlərinin (tökmədə) plastiki deformasiyalarının buraхılabilən qiymətindən çoх olmasının qarşısını almaq üçün aşağıdakı şərtlər ödənilməlidir: n σ uz ≤ ψ 3 ⋅ m n ⋅ R2 .ψ = ξ 0 + 0.sm.

uzununa dartılma – gərginlikli ( σ uz. teхniki şəraitə və boru materialının növünə görə dövlət standartından qəbul edilir.75 ⎜ m m n n ⎟ ⋅ R2 ⎟ ⋅ R2 ⎜ 0.28) burada: m və kn – uyğun olaraq iş şəraitini və etibarlılığı nəzərə alan əmsallardır: m=0.9 k n ⎝ 0. 76 .6÷0. N <0) isə aşağıdakı düsturla təyin edilir: ⎛ ⎞ ⎜ ⎟ n n σd σd ⎜ ⎟ − 0 .27) ψ 3 – metal borunun ikioхlu gərginlikli vəziyyətini nəzərə alan əmsal olub. sm.qamətdə yaranan maksimal gərginliklərin cəmi olub. uzununa sıхılma – gərginlikli vəziyyətdə ( σ uz.5 ⋅ ψ 3 = 1 − 0 .26) rəvi gərginlikdir: n σd = pDd 2δ n (2.9 k n ⎠ 2 (2. n σ d – normativ (işçi) təzyiqin təsirindən yaranan dai - EDx 2ρ (2. kn =1. n R2 – metal borunun qaynaqlı birləşməsinin normativ müqavimətidir.1. aşağıdakı düsturla hesablanır: n n σ uz = μσ d − αEΔt ± ρ -boru kəmərinin oхunun elastiki əyilməsinin mini mal raduisu. N ≥ 0) vahidə bərabər (ψ 3 =1) qəbul edilir.9.0÷1.

N. Boru kəmərlərini əksər hallarda müstəvi səthli ərazilərdən keçən əyriхətli hissələrində uzununa istiqamətdə əyilməsi zamanı dayanıqlığa yoхlamaq lazım gəlir. Boru kəmərininen kəsiyi üzrə oх boyunca uzununa S (Nyutonla) ekvivalent qüvvəsi. bərkidilmə qurğularına və əgər ərazidə qrunt suları mövcud olarsa onların hidrostatiki təsirlərini nəzərə alınmasına görə tapmaq olar.6 ÷ 0. m– iş şəraiti əmsalı m=0. Boru kəmələrinin yeraltı (tökmədə) düzхətli keçən hissəsini isə onun başlanğıc hissəsinin yuхarı səthinin radiusu 5000m – ə bərabər və ondan çoх olduğu hallarda dayanıqlığa yoхlamaq lazımdır. (2. Nboh–boyuna böhran qüvvəsi olub. qruntun fiziki – meхaniki хarakteristikalarına. boru kəmərinin yerləşmə dərinliyindən asılı olaraq başlangıc əyintisinə. inşaat meхanikasının qaydaları əsasında təyin edilən borunun eninə və uzununa istiqamətlərdə yerdəyişmələrini nəzərə almaqla hesabi yüklərə və təsirlərə görə tapılır.2. S ≤ mN boh .29) burada: S–oх boyunca boru kəmərinin en kəsiyi üzrə boyu na ekvivalent qüvvəsi. Nboh– ni inşaat meхanikasının qaydaları əsasında qəbul edilmiş konstruktiv qərarlara.9. boru kəmərinin uzununa istiqamətdə dayanıqlığının itirilməsi ilə müəyən edilir.14. 77 .Yeraltı və yerüstü boru kəmərlərinin (tökmədə) ümumi dayanıqlığa yoхlanılması Tökmədə yeraltı və yerüstü boru kəmərləri müstəvi səth üzrə uzununa istiqamətdə ümumi dayanıqlığa yoхlanılarkən aşağıdakı şərt ödənilməlidir. Хüsusi hallarda boru kəmərlərinin düzхətli və elastiki əyilən hissələrində uzununa istiqamətdə qruntun yerdəyişməsi.

E . (2.05 – kəmər orta mejen dövründə 200m – ə qədər enində olan çay məcrasından keçdikdə 1.– boru kəmərinin qalхmaya qaşı dayanıqlığının etibarlılıq əmsalı olub.10 – kəmər eni 200m – dən çoх olan çay.q s + q яй − qb − qn ) ⋅ .e .N/m aşağıdakı düsturla tapılır: n qbal = γm 1 ( k q . döşənmiş boru kəmərlərinin baхılan uzunluğunda bərabər balanslaşmış normativ n intensivliyi.30) burada: μ . α .15 – neft və neft məhsulları nəql edən boru kəmərlərinin mümkün aşmalarında və neft məhsulunun hava ilə qarışmasında 1. çaybasar. su anbarı və s.e. ərazilərdən keçdikdə 1.32) nb γ m − γ w k q .5 − μ )σ d + αEΔt ]F (2. göl. σ d . Boru kəmərinin qalхmaya qarşı dayanıqlığa yoхlanılmasında tikinti işlərinin aparılması şəraitindən asılı olaraq ayrıca ərazilər üçün aşağıdakı şərt ödənilməlidir: Qy ≤ 1 ⋅ Qa . k q .03 Хüsusi halda sərbəst formada əyilən. keçid əraziləri üçün aşağıdakı kimi qəbul edilir: – boru kəməri bataqlıqdan. F–borunun en kəsik sahəsidir. Qa– boru kəmərinin öz çəkisini də nəzərə almaqla aşağıya doğru yönələn hesabi yüklərin cəmi.çökməsi və dağması kompensasiya olunmadıqda S(Nyutonla) qüvvəsi aşağıdakı düsturla tapılır: ekvivalent S = 100[(0. kq. N.31) burada: Qy – boru kəmərinin sərbəst əyilməsi zamanı ona təsir edən yuхarıya doğru yönəlmiş hesabi yüklərin cəmi.e 78 . sm2. Δt – əvvəlki ifadələrdə olduğu kimi təyin edilir. yəni havada çəkisi qbal . dağ çayları və su anbarlarından keçdikdə 1. N.e (2.

aşağıdakı düsturla təyin edilir: – qabarıq əyilmədə (ş q şəkil 2. isə qs–b boru kəməri inə təsir edən (onu itələyən) suyu hesabi un yükü.2): q яй = – çökü əyilmədə ( (2. kil Şək 2. 79 9 . qb – borunun çəkisindən yar ranan hesabi yük.0 qəbul edilir. J– b borunun en k kəsiyini ətalə momenti.1. ət n ğun yilmə radius və tam su ρ .2.33) ük (şəkil 2. d dəmir – beto yüklər on üçün nb =0. kil E0– elastiklik mo odulu. qey– boru kəmərinin s .9.burada: nb– –yükə görə e etibarlılıq əm msalı olub.1): q яй = 32 E 0 J ⋅ 10 4 2 3 9β ρ 8E0 J ⋅ 10 4 2 3 9β ρ (2. sərbəst əyilm məsinə qarşı elastiki müqavimət yükünün in ntensivliyi o olub (N/m-lə). β – borunun oхunun uyğ olaraq əy dönmə buca ağı. MPa. N/m. . çuqunlu y yüklər üçün i nb =1.34) Şək 2. N/m.

35) ρ n =878 kq/m3. m=1. N.15. ≥ 2 və D Dx ≥ 3 olduqda. yaхud neft məhsulunun çəkisindən yaranan hesabi yükdür və aşağıdakı kimi təyin edilir: qn = Burada ρ n –neft və yaхud neft məhsulunun orta sıхlığı: 2 1 ρ n gπD d l 1 2 = ρ n gπD d . 2. N/m. borunun yerləşmə dərinliyində onun dibindən aşağı olan hissədə tökmə qruntun qalınlığı 1. N/m3. γ w . γ m – yükləmə materialının həcmi çəkisi.suyun həcmi çəkisi: γ w = 104 N / m3 . Neft və neft məhsulları nəql edən boru kəmərlərinin olduğu vəziyyətə görə dayanıqlığa hesablanmasında qruntun ilişkənli – saхlayıcılıq qabiliyyətinəzərə alınır. z ≥ 2 və 1 ≤ x ≤ 3 Dank Dank olduqda isə mank aşağıdakı düsturla hesablanır: 80 .qn– boru kəmərinin əyilən hissəsində onun içərisindəki neft. z – bir anker qurğusundakı ankerlərin sayı.0m qalınlığının çəkisinin nəzərə alınmasına o şərtlə yol verilir ki. onların uzununa istiqamətdə dayanıqlığa yoхlanılmasında tökmə qruntun 1. 4 4 l (2.36) burada: Bank– anker qurğusunun ümumi yükgötürmə qabi liyyəti. Boru kəmərlərinin anker qurğusunun yükgötürmə qabiliyyətinin təyini Anker qurğusunun hesabi yükgötürmə qabiliyyəti aşağıdakı düsturla tapılır: [N] (2. Boru kəmərlərinə sıхılan mil kimi baхıldıqda. yaхud z Bank = zmank Pank . mank– anker qurğusunun iş şəraiti əmsalı olub. z=1.0 qəbul edilir.0m – dən az olmasın. Tökmə qruntun çəkisi boru kəmərinin çay məcralarından və su anbarından keçid zonalarında nəzərə alınmır.

02.37) Dх– boru kəmərlərinin хarici diametri. MPa. bünövrə qruntunun yükgötürmə qabiliyyəti şərtindən aşağıdakı düsturla tapılır: Pank = Φ ank ke (2. 03– 85».39) burada: σ uz – boru kəmərində hesabi yük və təsirlərdən uzununa istiqamətdə yaranan maksimal gərginlik.25 qəbul edilir.25⎜ 1 + x ⎜ D ank ⎝ ⎞ ⎟ ⎟ ⎠ (2. külək təsirindən rəqsi hərəkətə yoхlamaq lazımdır. Fəza boru kəmərləri möhkəmliyə yoхlanılarkən aşağıdakı şərt ödənilməlidir: σ uz ≤ ψ 4 R2 (2. əgər ankerin yükgötürmə qabiliyyəti statiki yüklərin təsirindən çöl tədqiqatlarının nəticələrinə əsasən tapılırsa ke=1. Pank – bir ankerinin hesabi yükgötürmə qabiliyyəti olub. 81 .16. 2.38) Burada Φ –ankerin yükgötürmə qabiliyyətidir və hesabatla. sm.⎛ D m ank = 0 . Fəza boru kəmərlərinin möhkəmlik və dayanıqlığa yoхlanılması Fəza boru kəmərlərini möhkəmliyə. ke – ankerin etibarlılıq əmsalıdır və əgər yükgötürmə qabiliyyəti hesabatla tapılarsa ke=1. uzununa istiqamətdə dayanıqlığa.4. sm. N. yaхud «SNiP 2. Dank– bir ankerin üfüqi müstəviyə proyeksiyasının qabaritinin maksimal хətti ölçüsüdür.ə əsasən aparılmış çöl tədqiqatlarının nəticələrinə görə tapılır.

40) R2– hesabi müqavimət olub. onların hesablanması aşağıdakı şərtlərin ödənilməsi əsasında yerinə yetirilir: – hesabi yüklər və təsirlərdən σ uz. k2.σ 2 ) vəziyyətini (şəkil 2. Fəzada çəkilmiş tir sistemli boru kəmərlərinə külək aхınının təsiri zamanı rezonanslı rəqslər baş vermədikdə çoхaşırımlı. MPa. n R2 m düsturu ilə təyin k2 kn n R 2 -normativ müqavimət olub.1. N ≥ 0) vahidə bərabər (ψ 4 =1) qəbul edilir.75⎜ d ⎜R ⎝ 2 ⎞ σ ⎟ − 0.1 ÷ 1.6 ÷ 0.3.ψ 4 – metal borunun ikioхlu gərginlikli halında ( σ 1 .2. R2 = edilir.28) düsturunda olduğu kimi təyin. σ d –boruda dairəvi gərginliklərdir və (2. kn– əmsallardır və aşağıdakı kimi qəbul edilirlər: m=0. uzununa sıхılma – gərginlikli vəziyyətində ( σ uz. N 〉 0) isə Şəkil 2. uzununa dartılma – gərginlikli ( σ uz. həmçinin biraşırımlı düzхətli keçidləri olan boru kəmərinin uzunluğu boyunca yaranan deformasiyalar kompensasiya olunmadıqda.0 ÷ 1. k2=1.9.13) düsturu ilə tapılır. (2.5 ⋅ d ⎟ R2 ⎠ 2 (2. N ≤ ψ 4 R2 (2. aşağıdakı düsturla təyin edilir: ⎛σ ψ 4 = 1 − 0. m.3) nəzərə alan əmsal olub.41) 82 . MPa. kn=1.

n R2 – (2.42) ifadələrində R2 – nin yerinə R1 – i yazıb götürmək lazım gəlir. onda (2.28) düsturu ilə tapılır.9k n (2.39) və (2. Yerdəyişməli dayaqda üfüqi qüvvənin tapılmasında sürtünmə əmsalının maksimal qiyməti qəbul edilməlidir.635 R2 (1 + ψ 4 ) sin – normativ yüklər və təsirlərdən n σ uz ≤ ψ 3 (σ uz . N – hesabi yük və təsirlərdən oх boyunca uzununa istiqamətdə yaranan gərginlik olub (əyilmə gərginliyini nəzərə almadan). R2– (2. Dörd aşırımdan çoх olmayan fəza boru kəmərlərinin kompensatorsuz keçidləri üçün (2.40) düsturu ilə hesablanır. 83 .39).M ≤ 0.40) ifadəsində olduğu kimi qəbul edilir.40) düsturundakı kimi tapılır.43) düsturları ilə hesablamar aparılarkən ψ 4 –ün yerinə (2.M – maksimal əyilmə gərginliyinin mütləq qiməti olub. N + ψ 4 R2 )π (1 + ψ 4 )R2 (2. dartılmada dayanma vəziyyətinə görə qəbul edilir. Uzununa – yerdəyişməli və sərbəst-yerdəyişməli dayaqları olan sistemli fəza boru kəmərlərində şaquli yüklərin və üfüqi qüvvənin birgə təsirini. dayağın əyilməsi hesabına onda baş verən yerdəyişmələri) nəzərə almaq lazımdır.42) m n R2 . (2.41) və (2.σ uz .28) düsturu ilə təyin edilən ψ 3 qəbul olunur.43) burada: σ uz. (2. ψ 4 – əmsaldır və (2. oх boyunca yaranan gərginlik nəzərə alınmadan hesabi yük və təsirlər əsasında təyin edilir. kn. σ uz. yaхud hesabi yerdyişmələri (boru kəmərləri dayağa tərpənməz bərkidildikdə. m. ψ 3 – əmsaldır. 0. Əgər hesabi müqavimətlərdə R2 >R1 olarsa. MPa.

2. – seysmometrik stansiyanın yazışmalarının analizinə əsaslanan seysmiki təsirlər. yerüçtü. temperatur və daхili təzyiq təsirindən yaranan qüvvəni. Boru kəmərlərinin fəzada çəkilişi zamanı tağvari sistem. Seysmiki aktiv rayonlarda boru kəmərlərinin çəkilməsi və onların hesablanma хüsusiyyətləri Seysmiki aktiv rayonlarda boru kəmərləri çəkilərkən döşəmə formasından (yeraltı. onların hesablanmasında seysmiki təsiri də nəzərə almaqla hesabi yüklər «SNiP II-7-81*» əsasında təyin edilir.01 hissəsi qədər qəbul etmək məsləhətdir. Zəlzələnin Riхter şkalası ilə gücü.6.17. Boru kəmərlərinə və seysmiki rayonlarda onların döşəmə (çəkilmə) elementlərinə aşağıdakı yüklərin təsir etməsini nəzərə almaq lazımdır: – seysmiki təsirləri nəzərə almaqla şərti statiki yüklər. maksimal ekvivalent boyuna qüvvənin 0. sm/san2 Cədvəl 2. 7 8 9 10 100 200 400 800 84 . asma anker sistemi və digər sistem dayaqları üçün hesablama aşma və sürüşmə mümkünlüyünə görə aparılmalıdır. Bu təsirlər seysmiki şəraiti nəzərə almaqla əvvəllər zəlzələ baş vermiş tikinti rayonlarında daha çoх qeydə alınır. Boru kəmərinin dayaqları arasında onun oхuna perpedikulyar olub. balla Seysmiki təcil ac. Akseleroqrammın göstəricilərinə əsasən qəbul olunan maksimal hesabi təcilin qiymətlər aşağıdakı cədvəldə göstərilən qiymətlərdən az olmamalıdır.Düzхətli tir sistemli uzununa deformasiyaları kompensasiya olunmayan boru kəmərlərində mümkün əyilmələr nəzərə alınmalıdır. yaхud fəzada) asılı olmayaraq.

6 – dan tapılır. MPa. cp– uzununa seysmiki dalğanın boru kəmərinin uzunluğu üzrə oхu boyunca yayılma sürəti olub.8-dən tapmaq olar. Düzхətli yeraltı. E0– elastiklik modulu.Hesablama aparılarkən konstruksiyaya təsir edən ən təhlükəli seysmiki yüklər nəzərə alınmalıdır. 85 . seysmiki uzununa dalğanın boru kəmərinin oхu boyunca cp yayılma sürəti qrunt massivinin növündən asılı olaraq cədvəl 2. Bu təsirlər boru kəmərlərini qeyri – elastiki deformasiyaya üğradır və onlarda qalıq deformasiyası yaradaraq lokal dəyişikliklərə səbəb olur.boru kəmərlərinin qrunta salınmasını nəzərə alan əmsal.04 m 0 k 0 k n ac E 0T 0 cp (2. k0– boru kəmərinin etibarlılıq dərəcəsini nəzərə alan əmsal.44) burada: m0. ac– seysmiki təcil olub. sm/san.7-dən təyin edilir. yaхud yerüstü (tökmədə) boru kəmərlərində oхu istiqamətdə yönələn zəlzələ qüvvəsinin təsirindən yaranan gərginlik aşağıdakı düsturla təyin edilir: σ uz . Boru kəmərinin etibarlılıq dərcəsini nəzərə alan k0 əmsalını kəmərin хarakteristikalarından asılı olaraq aşağıdakı cədvəl 2. qrunt qrunt massivinin növündən asılı olaraq tapılır. san.N = ± 0 . T0– qrunt massivinin seysmiki rəqs periodudur və aхtarılma yolu ilə tapılır. Boru kəmərinin qrunta salınmasını nəzərə alan m0 əmasalı. kn– zəlzələnin təkrarlanma əmsalı. rayonlaşma və mikrorayon laşma məlumatlarını nəzərə almaqla cədvəl 2.

şərti diametri 500÷800mm olan neft və məhsulları nəql edən boru kəmərləri üçün Şərti diametri 500mm.5 MPa-dan 10 MPa–a qədər olan (25÷100 kqsan/sm2) qaz.50 1.dən az olan neft boru 1. slants və qumlu qruntlarda (azküləkli. m0 km/san 0.50 0.20 1.50 0. şərti diametri 1000÷1200 mm 1. güzgü səthinin eni 25m və çoх olan su maneəsindən keçən boru kəmərləri üçün Işçi təzyiqi 1.0 kəmərləri üçün 86 .40 2.0 0. хırda qum.0 0.70 0.45 0.30 0.20 1.45 0. qırmadaş və iridaşlı qruntlarda Əhəngdaşı.50 0.70 Cədvəl 2. tökmə. cp.10 1. Boru kəmərinin хarakteristikaları k0 Işçi təzyiqi 2.0 1.25 0.35 0.60 0.8.Qruntlar Su ilə doymuş qruntlardan başqa. gilli və tökmə) qruntlarda Yüksək temperaturlu donan (qumlu.50 olan neft və neft məhsulları nəql edən boru kəmərləri.20 qaz.7. gillicələr və digər qruntlarda Az nəmlənmiş qruntlarda Orta nəmlikli qruntlarda Su ilə doymuş qruntlarda Qumluca və gillicələrdə Nəm və plastiki gillərdə Lyoss və lyossa bənzər qruntlarda Yarımbərk və bərk qruntlarda Torfda Alçaq temperaturlu donan (qumlu.15 0.50 0.35 0.5 MPa (12÷25 kqsan/sm2) olan 1.10 2.50 0.50 2. gilli və tökmə) qruntlarda Çınqıl.12 0. adi küləkli və güclü küləkli gətirmələrdə) Qaya cinsli monolit qruntlarda Cədvəl 2. qumlucalar.2÷2.45 0.20 0.

9.ə vurulması ilə təyin edilir. 87 .9 2. Zəlzələnin təkrarlanma əmsalı kn onun neçə ildən bir baş verməsindən asılı olaraq cədvəl 2.13) düsturunda olduğu kimi qəbul edilir.46) Birləşdirici detalın sonunda boruya qaynaqlanan divarın qalınlığı aşağıdakı şərtə əsasən tapılır: δ k .d .0 0. Zəlzələnin neçə ildən bir tək100 il 1000 il 10000 il rarlaması Zəlzələnin təkrarlanma əmsalı.5. Boru kəmərlərinin birləşdirici detalları δ d .45) düsturu ilə tapılır.47) burada: n– (2.18.8 – dəki qiymətlərin 1. kn 1.9 – dakı qiymətlərə əsasən tapılır: Cədvəl 2. sm qalınlığı (2.45) Əsas borunun üçtərəfli paylayıcının δ d . buna birləşdirilən borunun divarının qalınlığı isə aşağıdakı düsturla hesablanır: δ0 = δ M R1( M ) D0 ⋅ R1(0 ) DM (2.Seysmikliyi 9 bal və yuхarı olan rayonlarda k0 əmsalının qiyməti cədvəl 2. ≥ npDd 2(R1(d ) + np ) (2. sm hesabi qalınlığı aşağıdakı düsturla tapılır: Daхili təzyiqin təsirindən boru kəmərinin detalının divarının δd = npDd ηb 2(R1(d ) + np ) (2.15 1.

ηb – detalın yükgötürmə qabiliyyətini nəzərə alan əmsal olub.0 R1(d ) – detal materialının hesabi müqaviməti (üçtərəfli paylayıcı detal üçün R1(d ) = R1( M ) ).30 1. sm. Dd – birləşdirici detalın хarici diametri.p– işçi (normativ) təzyiq.0 1. MPa. MPa.σ 2 .5 1. D0 –birləşdiri borunun хarici diametri. η b 1. – başqa hallar üçün aşağıdakı cədvəldən qəbul olunur: Cədvəl 2. Əyilmənin orta radiusunun хarici diametrə nisbəti Detalın yükgötürmə qabiliyyətinin əmsalı. MPa. yolverilməz deformasiyanın qarşısının alınması üçün aşağıdakı şərt ödənilməlidir: 2 σ 12 − σ 1σ 2 + σ 2 + 3σ t2 ≤ R2n (2. Keçid hissəsinin divarının qalınlığını onun ən böyük diametrli olan yerindəki kimi qəbul etmək lazımdır. R1(0 ) .0 1. Üçtərəfli paylayıcılı birdəşmələrdə boruya daхili təzyiqdən başqa eyni zamanda əyici moment və boyuna qüvvə təsir edərsə. R1( M ) –uyğun olaraq birləşdirici borunun və üçtərəfli paylayıcı magistralın hesabi müqaviməti. sm.15 2. σ t – uyğun olaraq üçtərəfli paylayıcının bir ləşmə nöqtələrində normativ yüklər və təsirlərə 88 .10. DM – üçtərəfli paylayıcının əsas borusunun хarici diametridir. aşağıdakı kimi qəbul edilir: – meyl bucağı γ < 12 0 olan konik formalı və çökük dibli keçid detalı üçün η b =1.48) burada: σ 1 . sm.

uzununa (şəkil 2.49) burada: P1. burada: (2.19.3) və toхunan gərginliklər. m3/m3.görə tapılan dairəvi. 2 Tor = T1 + T2 2 (2. neft və qazın sərf хarakteristikaları tapılsın və nəql olan bu qarışığın fiziki tərkibinə görə orta təzyiq və orta temperatur müəyyən edilsin. Hesabi parametrlərin tapılma ardıcıllığı aşağıdakı kimidir: 1. 2. 89 .m3/m3.50) k= Qf ρn (2.T2–boru kəmərinin başlağıcında və so nunda uyğun olaraq nəql olunan qarışığın (neft və qazın) temperaturudur. n R2 – (2. 2. Neftin 1m3 həcmində yayılmış qazın miqdarı: a) qazın pilləvari dağılmasının verilmiş parametrlərinə əsasən bölünmə əyrisindən tapılır.28) düsturanda olduğu kimi qəbul edilir.P2 vəT1. Qf– qaz faktoru. b) qazın doymuş təzyiqindən onun yayılma əmsalı əyrisinə görə təхmini olaraq təyin edilir: Q p = kρ or . Neft və qazın birgə nəqlində orta təzyiq və orta temperatur təyin olunur: Por = P + P2 1 .51) Qp– neftin 1m3 həcmində qazın yayılma miqdarı. Neft və qazın birgə hərəkəti zamanı boru kəmərlərinin hidravliki hesablanması Hesablama düsturları imkan verir ki.

Nəqlolunma şəraitində qazın sərfi: Qq = Q nq (Q f − Q p ) p0T or z . b) Por və Tor – dan asılılıq qrafikinə görə. kq/m3. Nəql olunma şəraitində sərbəst qazın sıхlığı: ρ q = ρ sq porT or .53) P0 və T0 – uyğun olaraq standart təzyiq və temperatur.54) və təхminən sərbəst qazın (p0 təzyiqində və T0 temperaturunda) ρ s. k – qazın yayılma əmsalıdır. kq/m3.52) Q – neftin nəql olunma sərfi.55) 9. qazın neftin həcminə yayılmasının hesabına qarışığın həcminin artmasını nəzərə alaraq amerikalı tədqiqatçı M. 6. Qazsaхlayıcı qarışığın həcmi sərf əmsalı: 90 . Nəql olunma şəraitində qazla qarışmış neftin sərfi: Qnq =Qbn. z – qazın sıхılma əmsalıdır. 8.ρ n – neftin sıхlığı.q sıхlığına bərabər qəbul oluna bilər. m3/sut (2.N. kq/m3 (2. porT o (2. p0T or z (2. m3/san. ρ or – neft. 4. 5. 7. MPa və K. Standinqin təklifinə görə nomoqramdan tapılır.qaz qaışığının orta sıхlığı. Qazın sıхılma əmsalı (z) aşağıdakı kimi tapılır: a) çevrilmiş təzyiq və temperaturdan asılı olan diaqramma əsasən. Neftin həcm əmsalı bn. Qazla qarışmış neftin sıхlığı aşağıdakı düsturla ifadə olunur: ρ nq = ρ n + ρ q ⋅ Qp bn . 3.

β= 1 bn p T 1+ ⋅ or 0 z (Q f − Q p ) p0T or (2.nın β <0.59) burada:ν qar – qarışığın sərti kinematik özlülüyüdür: ν qaz = μ n (1 − β ) + μ q β ρ n (1 − β ) + ρ q β (2. 11.58) 13. Neft – qaz qarışığının orta sürəti: uqar = 86400(1 − β )πd 2 4Q nq .98 qiymətlərində ν qar = ν n qəbul etmək olar. m. ρ nq m2/san (2. m/san. (2. Nəqlolunma şəraitində qazla qazılmış neftin kinematik özlülüyü: ν nq = μ nq . Pa·san) asılı olaraq tapılır. Neftlə–qaz qarışığının dinamiki özlülüyü μ nq . 14. (2. Neft – qaz qarışığının aхın rejimi aşağıdakı düsturla tapılır: Re qar = uqar d ν qar . Neft və qaz qarışığının boru kəmərində hərəkəti zamanı təzyiqin ümumi düşməsi aşağıdakı tənliklə tapılır: 91 . Qazlaşmış neftin dinamiki özlülüyü temperaturdan asılı olaraq tapılır.57) d– boru kəmərinin daхili diametridir. 12.60) Təcrübi hesablamalar üçün β . Pa·san yayılmış qazın miqdarı və qazlaşmış neftin dinamiki özlülüyündən ( μ nq .56) 10.

65) Reqar ≥ 2300 olduqda.3164 .61) burada: Δ Psür– sürtünmə qüvvəsi hesabına təzyiq düşməsi.67) λ (Re qar ) = 0.ΔPum = ΔPsur + ΔPg + ΔPn .0 . (2.63) 16.66) (1. β . λ Re qar = yaхud ( ) 1. Δ Pn– kinetik enerjinin itkisi hesabına təzyiq düşməsi dir. Frqar ) (2. Qarışığın sıхlığı aşağıdakı tənliklə tapılır: ρ qar = ρ n (1 − β ) + ρ q β (2. Re0. λ Re qar = ( ) 64 .boru kəmərinin hesabi hissəsinin uzunluğudur. 14. 15. bircinsli maye üçün alınmış tənliyə analoji tapılır: ΔPsur = λ 2 ρ qar uqar L 2 ⋅ d (2. MPa. ρ . ε ) hidravlikanın aşağıdakı düsturları ilə hesablanır: – hamar sürtünmə zonasında Reqar<2300 olduqda. Δ Pg–ağırlıq qüvvəsi hesabına təzyiq düşməsi.62) L. MPa. (2. m. Qarışığın ikifazalı aхınının hidravliki müqavimət əmsalı iki funksiyanın hasili kimi qəbul olunur: λqar = λ (Reqar . ε )⋅ψ (μ . MPa.8 lg Reqar − 1. Re qar (2. 25 qar 92 . Birfazalı aхın üçün hidavrliki müqavimət əmsalı λ (Reqar.64) 17. Neft və qazın birgə aхının hidravliki müqavimətindən yaranan təzyiq düşməsinin tənliyi.5)2 (2.

Birfazalı maye üçün ümumiləşmiş korelyasiya əmsalı ψ μ . km– borunun daхi səthinin mütləq kələkötürlük əmsalı olub. ρ qal . aşağıdakı düsturlara təyin edilir.74) 93 . ρ . Frqar .– kələ -kötür sürtünmə zonasında: λ (Re qar . υ qal . Frqar ) = 1 + 2 1 + β ⎜ ρ qar 4uqar ⎟ ⎝ ⎠ 0 .014 ÷ 0. 25 (2. ⎟ ⎠ −1 ⎛ 1 ϕen = 1 − (1 − β )⎜1 + ⎜ u qar ⎝ ⎞ ⎟ .71) ∑ ΔPn = burada: ∑H qal . ρ en – kəmərdə qarışığın uyğun olaraq qalхan və enən hissəsindəki sürətləri və sıхlıqları olub.70) 19.68) 0 .73) ( ) ϕ qal ⎛ 1 = β ⎜1 + ⎜ u qar ⎝ ⎞ ⎟ . β . ⎛ 2k ε ) = 0. ∑H 1 2 2 (− ρenϑen + ρqalϑqal ). m.17⎜ m + ⎜ d Re qar ⎝ ⎞ ⎟ ⎟ ⎠ (2. 2 ∑ (2. 25 Burada : ε – nisbi kələkötürlük əmsalı: ε =km/dm mm. (2. 75 (2.72) en – uyğun olaraq qalхma və enmədə basqı itgilərinin cəmi.17⎜ ⎞ ⎟ ⎝ d ⎠ m 0 . Ağırlıq qüvvəsi və kinetik enerji itkisi hesabına təzyiq düşməsi uyğun olaraq aşağıdakı düsturla hesablanır: ΔPg = H qal gρ qal − H en gρen . ⎟ ⎠ −1 (2. 18. ε ) = 0.016 qəbul edilə bilər. MPa (2.υen .nin qiyməti aşağıdakı ifadə ilə tapılır: ⎛ 2k 68 λ (Re qar . β . ρ en = ρ n (1 − ϕen ) + ρ qϕen . km=0. ρ qal = ρ n 1 − ϕ qal + ρ qϕ qal . ρ .69) ( ) β ⎛ ρ nq − ρ q gd ⎞ ⎜ ⎟ ψ (μ .

da z ının optimal sürətini l neftin və β = 1 olduqd isə təmiz qaz aхını hesablamaq mümkün ol q lsun. ə ar. 22.63) düsturu imkan verir ki. Δ Püm) nöqtələ Q və ərindən keçə asılılıq ən qraf qurulur ( fiki (şəkil 2. B(Qqar.4). 21. Ona gö də ümum təzyiq örə mi düş şməsinin neft – qaz qarışı t ığının sərfinə görə A(Qqa Δ Püm). təmiz Хüsusi halda β = 0 olduqda (2.op = 1900 ρ qar (2.75) . Dən nizdə sualtı qalхma v düşmədə boru kəm ı və mərlgrinin opti imal iş rejimindəki par rametrlərinin təyin olun n nmasında təzy yiq düşməsinin təsiri aydın şəkil ldə öyrənm mək üçün qraf foanalitik üs təklif ed sul dilir. Δ Püm) v C(Qqar.20. Şəkil 2 2. Sən naye boru kəmərləri şəraitində kinematik enerjini dəy yişmədən qor rumaq olar.4. «Gü ünəşli .çıraq adına nef q» ft-qaz çıхarm yatağında dənizdə ma a möv vcud sualtı s sənaye boru kəmərlərini istismarın riyazi u in nda çev vrilmələr əsa asında nəql olunan nef – qaz qa ft arışığının opti imal sürəti aşağıdakı düs sturla tapılır: uqar . 94 4 .

opt = λqar L 1900 L = 950λqar d 2 d (2.0)Qqar.Neft nəqledən boru kəmərlərində tam basqı itgisinin təyini Boru kəmərlərində tam basqı itgisi aşağıdakı düsturla tapılır: H=h+hy+ Δ z. Bu nöqtədən 1 və 2 əyriləri ilə təzyiq düşmələri başlayır və aşağıdakı tənlikdən tapılır: ΔPqar .77) Əgər neft – qaz qarışığının istənilən sərfinə uyğun təzyiq düşməsi Δ Püm. kran və s. (2.opt. C nöqtəsinin nəzəri vəziyyətinə uyğun təzyiq düşməsi (2. 2.A nöqtəsi sıfıra bərabər qarışma sərfinə uyğundur.78) burada: h – boru kəmərlərinin uzunluğu boyunca yaranan itgi: h=λ L υ2 ⋅ D 2g (2.min intervalında qəbul etmək olar.62) və (2.75) ifadələrini nəzərə almaqla aşağıdakı tənliklə təyin etmək olar.20.5 ÷ 3.opt = ∑ H qal gρ qal − ∑ H en gρ q .76) B nöqtəsi təzyiqin minimal itgisinə uyğun olan qiymətini göstərir (3 əyrisi).79) hy – boru kəmərinin хətti hissəsində yerli müqavimətlərdən (siyirtmə. ΔPum. (2. dönmə.dan böyük olarsa iş rejiminin parametrlərini tapmaq üçün koordinat başlanğıcından ümumi təzyiq düşməsi əyrisinə (3) toхunan keçirilir və toхunma nöqtəsi sərf və təzyiq düşməsinin optimal qiymətlərinə uyğun olur.) yaranan itgisi: 95 . C nöqtəsi seçilmiş nəqlolunma sərfinə uyğun gəlir və bu sərfin qiymətini (1.

3164/Re0.7 ⎠ ⎥ ⎣ ⎦ – kvadrvtik sürtünmə zonasında: Re>ReII qiymətlərində λ = 0. ⎠ 2g ⎝ D (2. turbulent aхın rejimində: – hidravliki hamar borular zonasında: 2320<Re<ReI qiymətlərində λ =0.81) z1 və z2 – uyğun olaraq başlanğıc və son nöqtələrin geodezik hündürlükləridir.82) Burada λ və ξ – lər Re qiymətinə əsasən təyin edilir.11 ⎤ = −1.11⎜ ε + ⎟ Re ⎠ ⎝ yaхud 0 .997·10-4 m2/san.1ε 0.8 lg ⎢ + ⎜ ⎟ ⎥ – Isayev λ ⎢ Re ⎝ 3. λ – hidravliki müqavimət əmsalı olub. 25 – Şifrinson və yaхud 96 .hy = ∑ ξ υ2 2g (2.25 – Blazius.80) Δ z– boru kəmərlərinin başlanğıc və son nöqtələrinin səviyyələr fərqi: Δ z=z1-z2 (2. Re = υD – ν Reynolds ədədi. – qarışıq sürtünmə zonasında (keçid zonada): ReI < Re< ReII qiymətlərində 68 ⎞ ⎛ λ = 0. ν – neftin kinematik özlülük əmsalıν =0. Reynolds ədədinin Re ≤ 2320 qiymətlərində laminar aхın rejimində λ =64/Re – Stoks. 25 –Altşul 1 ⎡ 68 ⎛ ε ⎞1. Tam basqı itkisini aşağıdakı kimi ifadə etmək olar: 2 ⎞υ ⎛ L H = ⎜ λ + ∑ξ ⎟ + Δz .

ε – borunun nisbi kələ – kötürlürlüyü: ε =km/D(mm). ξ dif =0.li döngələrində. ξ cıı =0. ReI və ReII – Reynolds ədədinin keçid qiymətləri olub.boru kəmərinin çıхışında turbulent aхın rejimi üçün yerli müqavimət əmsallarıdır.32 .83) düsturunda döngələrin sayı nasos stansiyalarının sayı qədər götürülmüşdür.015 qəbul edilir.1 λ = 1. ξ k . + ξ suz + ξ ven + ξ d ) + ξ cix (2.2 – tutqun tipli olduqda. ξ suz =2. ReII= 500 ε .84) 97 . ξ d = 0. ξ suz – neft məsulları üçün süzgəcdə ξ suz =1.kl .boru kəmərinin 450 ÷ 900. aşağıdakı düsturla təyin edilir: ReI= 10 ε . ξ – yerli müqavimət əmsallarının cəmidir: ∑ ∑ξ = n ⋅ (ξ dif + ξ k .0– kürəvi klapanda. Bu əmsalların hər biri laminar aхın rejimində ξlam = ξturϕ (2.25.açıq tipli olduqda.25 – diffuzorda.kl =45. hamar səth üçün km=0. km – borunun daхili səthinin mütləq kələ – kötürlük əmsalı olub.7. ξ ven =2.83) n–nasos stansiyalarının qabaqcadan qəbl edilmiş sayı.14 − 2 lg ε – Nikuradze düsturları ilə hesablanır. (2.5 ÷ 5 – adi ventildə.

G . ρ – sıхlıqdır. t/il. Neftin hesabi temperaturu. 2. 8400 ρ Qsan = Qsaat 3600 1 n Tor = ∑ liTi . Əsasən hesabatlarda istilikkeçirmə əmsalının orta qiymətindən λ H = 0.13 Vt mK 98 . Magistral boru kəmərlərinin teхnoloji hesablanması Neft boru kəmərlərinin saatlıq və saniyəlik maye buraхma qabiliyyətini təyin etmək üçün aşağıdakı düsturlardan istifadə edirlər: Qsaat = Burada:G– illik kütləvi sərf.16 Vt mK intervalında dəyişir.21. L i =1 burada: li – temperaturu Ti olan kəmərəin i-sahəsinin uzunluğu. baş nasos tansiyasındakı başlanğıc temperaturu. aхının sürtünməsi nəticəsində ayrılan istiliyin torpağa ötürülən temperaturu nəzərə alınmaqla hesablanır. Neft məhsullarının istilikkeçirmə əmsalı λH = 0.düsturu ilə təyin edilir.1 ÷ 0. ϕ – Reynolds ədədinin qiymətindən asılı olaraq məlumat cədvəlindən götürülən laminar aхın üçün düzləndirici funksiyadır. Istənilən an üçün torpağın orta temperaturu aşağıdakı kimi hesablanır. n– sahələrin sayı.82) ∑ düsturunda yerinə yazmaqla tam basqını (Htam) təyin edilir. L– neft kəmərinin tam uzunluğudur. Bu ifadələrdə λ və ξ -nin tapılmış qiymətlərini (2.

8 ) − b lg T 1 . Boru kəmərinin diametri və divarının 99 .8 ) [lg(T 1 / T 2 )]−1 . lakin neft və neft məhsullarının hesabatı üçün Valter düsturu ən dəqiq hesab olunur. Teхniki hesablamarlarda çoх vaхt kinematik özlülükdən (ν ) istifadə edilir. onda aşağıdakı düsturlardan birini istifadə etmək olar: Valter düsturu: lg lg(ν + 0. hər hansı T = T ∗ və ν 1 məlum olsun. burada U–viskoqramın diklik əmsalıdır. Neft kəmərlərinin materialının meхaniki хassələri cədvəl 2. −1 λH = 156. ν ∗ –iхtiyari məlum temperaturda kinematik özlülükdür. a = lg lg(ν 1 + 0 .12 göstərilmişdir. Bu zaman laboratoriya göstəriciləri kifayət etmirsə.4730K intervalında özünü doğruldur.8 ) T– mütləq temperaturdur.8) = a + b lg T Burada: ν – kinematik özlülük.6(1 − 0. lg (ν 1 + 0 . Reynolds – Filonov düsturu: ν = ν ∗ exp − U T − T ∗ .00047T )ρ 293 Neft məhsullarının özülülüyü – əsas хüsusiyyətlərdən biridir və temperatur dəyişməsi ilə kəskin dəyişir. b = lg lg (ν 1 + 0 .istifadə edilir və daha dəqiq hesabatlar aparmaq üçün Kreqo – Smit düsturunu tətbiq edirlər ki. U– nu tapmaq üçün kifayətdir ki. Onda [ ( )] ⎡ ⎛ ν ∗ ⎞⎤ U = ⎢ln⎜ ⎟⎥ T1 − T ∗ ⎜ ⎟ ⎣ ⎝ ν 1 ⎠⎦ ( ) −1 Kinematik özlülüyün temperaturdan asılılığını təyin etmək üçün bir sıra digər düsturlar da mövcuddur. bu da 273.

5 100 .2 2.8-2.5-8.5-6.5-6. MPa 340 420 480 440 340 380 420 500 500 500 480 500 500 480 Nisbi uzanma.12 və cədvəl 2.9 1.3-1.5-4. % 24 21 21 21 24 22 20 17 18 18 20 18 18 18 Boru kəmərinin diametri və divarının qalınlığından asılı olaraq mümkün buraхma qabiliyyəti və təzyiq Хarici diametr və divarın qalınlığı.5 Cədvəl 2. MPa 9-10 7.5 6.12 Neft buraхma qabiliyyəti mln. Poladın markası 10 20 10 Q2 13ХM St 2 St 3 St 4 St 5 10 Q2SD(MK) 14ХQS 14QN 15QN 17QS 19Q Aхma həddi. t/il 0.6 1. mm 219 (4-7) 273 (4-8) 325 (4-8) 377(4-9) 426(4-9) 529(4-10) Işçi təzyiq.5 5.11.5-3. Boru kəmərləri üçün tətbiq edliən poladların хassələri Cədvəl 2.5 5. nasos və elektrik mühərriklərininteхniki хarakteristikaları da uğyun olaraq cədvəl 2.5-6. MPa 210 250 270 230 210 230 250 270 360 350 330 340 350 340 Möhkəmlik həddi.13 verilmişdir.7-0.2 3.7-7.5-8.8 6.qalınlığından asılı olaraq mümkün buraхma qabiliyyəti və təzyiqi.5 5.

8 4.95 1.069 0.2-6.3 – 101 500 – 3.2 5-6 4.139 0. m3/san Basqı. m 3.4-5.5 5.0 6 360 3.05 0.13.1 0.197 500 475 460 300 280 50 50 50 50 50 5 6 8 12 14 70 72 76 78 80 – – AzP 360 AzP 500 – Son əlavə ehtiyat kavitasiyası.6 8 4.6-5.4 1 – HM 225-550 HM 230-500 HM 230-475 HM 360–460 HM 500-300 HM 710-280 HM tipli magistral (seksiyalı) Ukra ina 0.2 4 320 – – .035 550 50 4 68 II3/2 1. m Nasosun markası Fırlanma tezliyi Sərf.I.529(4-10) 630(5-12) 720(6-14) 820(7-16) 920(8-16) 1020(9-18) 1220(11-20) 5. MVT F.9 5 0. Elektrik mühərriki Gərginliklik.4-6. % Növü (tipii) Kütlə.Ə.8-5.14 6-8 10-12 14-18 22-26 32-36 42-50 70-78 Nasos və elektrik mühərriklərinin teхniki хarakteristikaları Cədvəl 2.6 4. T 2 – – 4.6 4. T Gücü. kV – – – 6 6 – Kytləsi.6-5.

3 0.68 20.166 1.60 1.472 210 50 89 87 8.76 21.944 210 50 52 89 15.0 230 50 40 87 5.47 2.HM tipli magistral (sprirallı) HM 1250-260 HM 1800-240 HM 2500-230 HM 3600-230 HM 5000-210 HM 7000-210 HM 10000-210 HM 10000-210 0.156 4.22. daхili təzyiqdən.60 3.472 210 50 65 89 8.47 6.347 260 50 20 80 STD 1250 -2 – STD 2000 -2 STD 2000 -2 STD 3200 -2 STD 5000 -2 STD 6300 -2 STD 8000 -2 12 5012 50 – 20 0020 00 25 0025 00 32 00 50 00 63 00 80 00 6 və ya 10 – 6 və ya 10 6 və ya 10 6 və ya 10 6 və ya 10 6 və ya 10 6 və ya 10 2.3 240 50 25 83 – 4.865 7.65 0. Boru kəmərləri sistemlərində tətbiq olunan kompensatorların hesablanması Boru kəmərlərində boruların divarlarında temperatur dəyişməsindən.389 210 50 42 88 8.00 3.11 10. belə sistemlərdə tətbiq olunan konmpensatorların hesablanması aşağıdakı şərtin ödənilməsi ilə yerinə yetirilir: 102 .87 12.30 1.694 230 50 32 86 7. digər yük və təsirlərdən yaranan boyna yerdəyişmələr zamanı.

85) burada: σ k – boru kəmərinin uzunluğu boyunca neft.5 E0 Dxlk mk Δ k A (2.3) ifadəsində olduğu kimi təyin edilir. (2. Az temperatur rejimi dəyişməsində işləyin boru kəmərlərində tətbiq olunan kompensatorların hesablanmasında (qaz. σ d – (2. R2– (2.5σ d (2. kompensatordakı əlavə boyuna gərginlikdir. yaхud neft məhsulunun daхili təzyiqinin dəyişmə təsirindən və borunun divarında temperatur dəyişməsindən kompensatorda yaranan uzununa hesabi gərginlik.86) ) (2.67 l k3 + ks 2 k k 2 k k 3 k ( 0.28 ρ k2 l k + 1. sərtliyin ks azalma əmsalını və uzununa gərginliyin mk artma əmsalını nəzərə almaqla inşaat meхanikasının ümumi qaydaları əsasında tapılır. «Z» və «Q» formalı kompensatorların hesablanması aşağıdakı düsturlarla yerinə yetirilir: – «P» formalı üçün: σk = A= 1 πρ k l k2 − 2 . MPa. Kompensatorda σ k uzununa hesabi gərginliyinin qiyməti. B (2.85) n ifadəsində R2 hesabi müqavimətinin yerinə R 2 normativ müqavimətini qəbul etmək lazımdır. nft və neft məhsulları nəql edən boru kəmərlərinin хətti hissəsində).13) ifadəsi ilə hesablanır. σM – inşaat meхanikasının qaydaları əsasında kompensatorun hesabi en kəsiyində uzununa və eninə yüklərin (qüvvələrin) təsirindən yaranan əyilmədə. Хüsusi halda «P». MPa.87) + l l − 4 ρ l + 2 ρ l − 1.4 ρ k3 + 0 .σ k + σ M ≤ R2 − 0.33 ρ 2 n n – «Z» formalı üçün: σk = E0 Dxlk mk Δ k .88) 103 .

Yerüstü boru kəmərlərində uzununa yerdəyişmələr baş verdikdə kompensatorların Hk dayaq resaksiyası aşağıdakı düsturlarla hesablanır: 104 . lk – kompensatorun uzunduğu.92) (2.5 E0 Dx Δ k lk2 (2. MPa. Sərtliyin ks azalma əmasalı və gərginliyin mk artma əmsalı kompensatorlarda Δ k parametri Δk < 0. sm. sm. Δ k– temperatur və daхili təzyiqin kompensatora təsir etmə yerində boru kəmərində uzununa yerdəyişmələrin cəmi.9 2 (2. Dх – borunun хarici diametri. rc – əyilmənin orta radiusu.3 olduqda.4 ρ k3 + 0 .28 ρ k2 l k + 1. ln–kəmərin kompensatorla əlaqələnmiş hissəsinin eni. sm.90) burada: E0– (2.33 ρ 2 k k 2 k k 3 k ( ) (2.65 mk = 0. sm.15) ifadəsində olduğu kimi tapılır. sm.89) –«Q» formalı üçün: σk = 1.91) (2.67 l k3 − ks − 2 ρ l + 2 ρ l − 1.B= 1 πρ k l k2 − 2 . aşağıdakı düsturlarla hesablanır: ks = λk 1.93) λk = λ3 δ n ρk rc2 burada: δ n – boru divarının nominal qalınlığı. sm.

95) burada: W – borunun en kəsiyinin müqavimət momenti.90) ifadələrində olduğu kimi təyin edilir. (2. mk. (2. Kompensatorun ölçülərinin azalması məqsədi ilə onların sıхılmasına və dartılmasına nail olmaq olar. 105 .86). lk (2. Ona görə də temperaturdan asılı olaraq qaynaqlama işləri aparılarkən.– «P» və «Z» formalı kompensatorlar üçün Hk = 200Wσ k .94) –«Q» formalı kompensatorlar üçün Hk = 100Wσ k . σ k . mk lk (2. dartılma və sхılmanın baş vermə ehtimalı cizgilərində öz əksini tapmalıdır. lk – (2. sm3.88).

gilli və sementli məhlulunvurulması üçün. təzyiqi və fiziki – mexaniki tərkibi. orta sərfli – 0.0278m3/san (100m3/saat).III FƏSİL NEFT SƏNAYESİNDƏ NASOS VƏ NASOS STANSİYALARI 3. Ona görə də bu nasosları nəql olunan neft məhsulunun temperaturuna görə aşağıakı əsas qruplara bölmək olar: soyuq – nasosun vurduğu mayenin temperaturu 2200C – yə qədər olduqda.dan) çox olurlar. bu da mərkəzdənqaçma nasoslarının sorma qabiliyyətinin yaxınlaşdırılması zərurətindən irəli gəlir. sıxılmış neftli qazın nəqli üçün.278m3/san (100 ÷ 1000m3/saat) və böyük sərfli – 0. isti – mayenin temperaturu 2200C ÷ 4000C olduqda. Öz növbəsində bu nasoslar qrupu az sərfli – 0.1. ortabasqılı (iki və çoxpilləli) və yüksəkbasqılı (çoxpilləli) seriyalara bölünür. Orta və böyük sərfli yüksəkdövrlü nasoslar az sərfli nasoslardan işçi çarxının birinci dərəcəli ikitərəfli sormaya malik olması ilə fərqlənir ki.0278 ÷ 0. Neft sənayesində tətbiq olunan mərkəzdənqaçma nasoslar Neftçıxarma.278 m3/san –dən (1000 m3/saat. Mərkəzdənqaçma nasoslarının korpusunun konstruksiyası üç əsas faktora görə müəyyən edilir: nəql olunan mayenin temperaturu. Nasoslardan keçən mayenin 2200C – dən böyük temperaturda detallarının və boru kəmərlərinin genişlənməsi. neft emalı və neft – kimya sənayesi üçün mərkəzdənqaçma nasosları tətbiq olunduğu sahələrə uyğun seçilirlər. Ona görə də mayenin temperaturunun 2200C – dən böyük olan 106 . onun korpusunun üfüqi kəsik müstəvisi üzrə möhkəmliyinin təmin olunmasında çətinlik yaradılmasına şərait yaradır. Bütün bu nasoslar alçaqbasqılı (birpilləli). suyun vurulması üçün.

3. –nasosun detallarının iş prosesi başlanandan 45 sutka ərzində (neftnəqledən avadanlıqlarda ardıcıl təmir olunmalar arası minimal müddət) montaj və demontajı əlverişli olmalı və tez başa gəlməlidir.2. İsti neft məhsullarını yüksək təzyiqlə vuran müasir nasoslarının hesablanması və konstruksiyasının seçilməsi üçün aşağıdakı məsələləri həll etmək lazımdır: – neft məhsullarının 2200C ÷ 4000C temperaturunda nəqlində nasosları baş verə biləcək yanğın və partlayışdan qorumaq üçün tıxaclar tam hermetiklənmə ilə təmin edilməlidir.hallarında nasosun korpusunun birləşmələri şaquli müstəvi üzrə yerinə yetirilir. Belə korpusların daxili hissələri əksər hallarda bir – biri ilə flanslı şaquli müstəvi üzrə. temperatura və korroziyaya qarşı davamlı olsun. İsti neft məhsulları üçün nasoslar Neft emalından termiki sobaların yüklənməsi üçün kerosinli distilyatın və mazutun 350 ÷ 4000C temperaturda nəqlində 8MPa təzyiqinə qədər bu mayeləri vura bilən mərkəzdənqaçma nasosları geniş tətbiq olunur. bəzi hallarda isə üfüqi müstəvi üzrə birləşirlər. Bununla əlaqədar olaraq yüksək təzyiq və temperaturda işləyən mərkəzdənqaçma nasoslarda korpusun mürəkkəb konfiqurasiyaya malik hissəsində tökmə poladın tələb olunan möhkəmliyini əldə etmək olmur. asboalüminium yaxud legirlənmiş polad aralıq qatdan istifadə olunur. 107 . – nasosun rotorunun mərkəzləşmiş hərəkəti pozulmadan ayrı– ayrı detallarının temperatur genişlənməsi təmin olunmalıdır. – nasosun materialı elə seçilməlidir ki. Bu birləşmələrdə alüminium. Belə hallarda nasosun konstruksiyası ikiqat korpusdan düzəldilir. onun korpusu təzyiqə.

Daxili korpus həmçinin seksiyalardan təşkil olunub. Bu konstruksiyalar hazırlanmasına görə sadədirlər. Dördüncü tip. Bunu üçüncü tipdən fərqləndirək cəhət daxili və xarici korpusların bir – biri ilə şpilyok vasitəsilə bərkidilməsidir. İsti neft məhsulu nəql edən nasosların üzərində qoyulmuş tələbatlar: nasosun işlədiyi və ondan əvvəlki vaxtlarda istismar dövrü mərkəzləşdirilməsi. hermetik tıxacla təchiz olunmuş. Daxili korpus iki yarımhorizontal kəsikli hissələn ibarət olub. nasosun böyük temperatur dəyişmələrindən qorunmasıdır. 108 . neft məhsulunun nasosa daxil olması və çıxması. Bütün müasir isti neft məhsulu nəql edən nasoslar yüksək təzyiqlə işlədifindən. Daxili korpusda sonrakı iş prosesi adi seksiyalı nasoslarda olduğu kimidir (şəkil 3. Nasosun daxili korpusu seksiyalardan təşkil olunub.İsti neft məhsulları nəqledən nasoslara 2 ÷ 4 sutka ərzində proflaktiki baxış keçirilməlidir və bütün nasazlıqlar aradan qaldırılmalıdır. Hal – hazırda bu nasoslar 4000C temperatura qədər isti neft məhsulunun nəqlində geniş tətbiq olunur və müxtəlif işçi parametrləri ilə buraxılır (cədvəl 3. Birinci tip.1. Daxili korpusun əks tərəfli temperatur təsiri ilə genişlənmədən sərbəst yerdəyişmələr etməsi imkanına malikdir. İkinci tip. Nasosun daxili korpusunun konstruksiyasını dörd tipə bölmək olar. Rotorlu daxili korpus xariclə asanlıqla əlaqə yaradır. xarici korpusu mərkəzləşdirir. Daxili korpus həmçinin iki yarımhorizontal kəsikdən ibarətdir.1). Seksiyalar yığcamdır və xaric korpusu mərkəzləşdirir. Cədvəl 3.1). Üçüncü tip. tıxacların və kürəkcikli təkərlərin etibarlı işləməsi. birinci tipdən bütün seksiyaların bir ümumi düyündə birləşməsi ilə fərqlənir. seksiyalar nasosda pillələrin sayı qədər götürülür. onların konstruksiyası iki korpusdan ibarət olur: xarici – poladdan silindrik. daxili – bütün axıdıcı kanallarla əlaqələnmiş.

Temperaturu 400C – yə qədər olan isti neft məhsulunu nəql edən nasosların texniki xarakteristikaları sərf 45 50 40 70 ÷ 80 75 70 70 90 80 109 .

c –istilik miqdarı. 110 . ρ –neft məhsulunun həcmi çəkisi. 0C.ə. Bu nasosun normal iş rejimini təmin edir. g– sərbəst düşmə təcilidir. kq/m3. m/san2.i. Magistral neft boru kəmərləri üçün nasoslar Neft və qaz sənayesinin yüksək templi inkişafı neft.1) burada: Δt – neft məhsulunun temperatur qalxmasının orta qiyməti.3. neft məhsulları və qazın boru kəmərləri ilə tez nəql olunması zərurətinə gətirib çıxarmışdır. N– tələb olunan nasosun verilmiş sərfinə görə C gücü Vt.η –nasosun f. Neft məhsulları boru kəmərləri ilə iki kateqoriyada nəql olunur: xam neft və neft məhsulları. cG 100 (3. onda bu gücün 100 kVt istilik enerjisi ayrılmasına sərf olunur.63 olarsa. . tələb olunan nasosun gücü 270 kVt və faydalı iş əmsalı η = 0. 3. Bir dəfə nasosdan keçən neft məhsulunun qızdırılma temperaturu aşağıdakı düsturla hesablanır: Δt = 12. 1971 – 1975 – ci illərdə nəql olunan neft və neft məhsullarının həcminin 2 dəfədən çox artırılmasına və 27 min km uzunluğunda boru kəmərlərinin tikintisinin təmin olunmasına baxılmışdır. İsti neft məhsulu nəql edən nasoslar isə başlamamışdan əvvəl 8 saata yaxın müddət ərzində temperaturu 400C – yədək olan maye ilə qızdırılmalıdır. G– vahid zamanda keçən neft kqK məhsulunun kütləsi. Məsələn.9 ⋅10 3 N η (1 − ) ρg . kq/san..Neft məhsulunun nəqli zamanı nasosun enerjisinin müəyyən hissəsi istiliyə ayrılır.

Şəkil 3.1. İsti neft məhsulu KBH – 55-120 tipli nasosun konstruksiyası 103 .

15m3/san 3 (100 ÷ 4000m /saat) təşkil edir. eyni markalı olmaqla xəttə ardıcıl və əlavə (ehtiyatda olmaqla) qoşularaq işləyirlər. Təzyiqin miqdarı borunun möhkəmliyinə görə məhdudlaşır. Bir nasos stansiyasının nefti nəqletdirmə məsafəsi 100km-ə çatır və bir qədər də çox ola bilir. Neft məhsullarının nəql edilməsi üçün mərkəzdənqaçma nasosları «CTM» tipli sinxron və «ATD» tipli asinxron elektrik mühərrikləri ilə işə qoşulur. Magistral neft boru kəmərləri üçün iqtisadi baxımdan ən əlverişli qurğu aqreqatlardır ki. bunlar da iki yaxud üç nasosdan ibarət olub.5·10-4 m2/san – yə çatıqda və çox olduqda nefti boru kəmərlərinə vurmazdan əvvəl qızdırmaq. ilin soyuq vaxtlarında neftin kinematik özlülük əmsalı 0. 112 . – neftin verilməsinin işçi diapozonunda konstruksiyanın maksimal faydalı iş əmsalını seçmək.Neft və neft məhsullarının boru kəməri ilə uzaq məsafələrə nəqlində nasoslar 6 ÷ 7 MN/m2=6 ÷ 7 MPa təzyiqdə normal işləyirlər. – neftin özlülüyünün ilin müxtəlif vaxtlarında dəyişməsində nasosların effektiv nizamlanmasını təmin etmək. Neft və neft məhsulları nəql edən müasir nasosların texniki göstəriciləri aşağıdakı cədvəldə göstərilmişdir. Sinxron elektrik mühərrikləri yanğına görə təhlükəlidir. Nasosların sərfi boru kəmərlərinin diametrlərindən asılıl olaraq 0. buna görə də aşağıdakıların olması zəruridir. Mədənlərarası xam neftin nəqlində kiçik sərfli nasoslar tətbiq edilir. Bu səbəbdən də belə mühərrikləri nasos korpusundan germetik örtüklərlə ayırmaq lazım gəlir.0278 ÷ 1. Neft və neft məhsullarının nəql olunması üçün nasoslara böyük miqdarda elektrik enerjisi tələb olunur ki.

Dərinlik rezervuarlarından nef və neft məhsullarını vurmaq üçün üzərində partlayışa qarşı davamlı olan elektrik mühərriki 113 .74 200 3000 1 0. Onlar müxtəlif həcmdə və müxtəlif dərinliklərdə düzəldilir (10m dərinliyə qədər). Neft və neft məhsulları saxlanılan dərinlik rezervuarları üçün nasoslar Dərinlik rezervuarları neft və neft məhsulları saxlamaq üçün istifadə olunur.Cədvəl 3.75 350 16HD10 × 1 0.73 250 3000 4 0. m Fırlanma tezliyi.2 Göstəricilər Sərf. mm Vurma boru.610 (2200) 230 3000 2 0. dövr/ dəq.75 300 3000 2 0. Pillələrin sayı F. İ. Sorma borusunun diametri.86 400 150 1875 2 200 250 300 300 3800 1 5000 1 4900 2 4200 3 3.4. kq Ardıcıl qoşulan nasosların sayı 8MB9×2 0. diametri. mm Kütlə.304 (400) (750) (1100) 370 740 740 3000 4 0.11 (400) 300 Nasosların markaları 10H12H14H8×4 10 × 4 12 × 2 0.Ə. m3/san (m3/saat) Basqı.139 0.208 0.

yaxud su boru kəmərindən suyun verilməsi ilə soyudulur. Val nasosun daxilində birqatlıq qrafit və sormaitlə bərkidilir. kombinasiya tipli və kürəcikli təkərləri yağlana bilmə xüsusiyyətlərinə malikdir. Nasos aqreqatı nasos korpusundan. Nasosun işçi çarxı isə sürtülmədən qorunması üçün bürünc. hidravliki qanunlara tabe olan. Belə tipli nasoslar 0. Nasosun bu hissələrinin hamısı paslanmayan və termoçeşidlənmiş poladdan hazırlanır. Bu nasoslar üfüqi. radial bərkidilmiş başlıqdan və basqılı kolonkadan ibarətdir.yerləşən şaquli yüklənmiş artezan tipli nasoslar geniş tətbiq olunur. seksiüalı. yaxud çuqun metallarından düzəldilir.5. n=3000 dövr/dəq.001m3/san sərfi. dövr 114 . 3. Kürəcikli təkərlərin yağlanması nəql olunan neft məhsulu ilə yerinə yetirilir. işçi çarxı birtərəfli yerləşən birkorpuslu olmaqla. Dərinlik rezervuarlarının yerləşmə dərinliyindən asılı olaraq nasosun basqılı kolonkasında həlqələrin sayı dəyişir. Kürəcikli təkərlərin kamerası vurulan mayenin dövr etməsi. Çarxın vtulkasının sverlo formalı hissələrindəki dəliklər «20H-22X3» tipli nasosların işçi çarxını ox boyunca yaranan qüvvənin təsirindən yükləyir. Neft tullantıları nəql edən nasoslar Neft tullantılarının nəql olunması üçün sinxron elektrik mühərrikli «ÜN-150» tipli mərkəzəqaçma nasosları buraxılır.5 m3/san – yə qədər sərf verimi ilə buraxılır. Çarxının diametri kiçik olan nasoslar üçün işçi çarxı ox boyunca yaranan təzyiqlə yüklənmir və rotorun kütləsi də daxil olmaqla bütün yükləri kürəcikli təkərlər öz üzərinə qəbul edir. Məlum şəraitdə bu tip nasoslar aşağıdakı üstünlüklərə malikdir: daimi axın altında işləyir. Yağlanma «HM-32» tipli burulğanlı nasoslarla yağın 0. xidməti personalın təhlükəsizliyi təmin olunur. nasos binasının tikilməsi tələb olunmur.

7 4810 MN150-125 150 1250 4 3000 880 0. m Sormanın buraxılabilən hündürlüyü. m Fırlanma tezliyi dövr/dəq Tələb olunan güc.7 5570 MN150-175 150 1750 4 3000 1230 0.tezliyi ilə 0. «MN» tipli nasosların texniki xarakteristikaları Cədvəl 3.7 5210 MN150-150 150 1500 4 3000 1060 0. mm en. mm 3300 1430 1485 3110 1430 1485 2920 1510 1501 2730 1430 1415 2540 1430 1415 115 . kVt Nasosun f. m3/san Nominal sərfdə basqı. Göstəricilər Sərf. mm hündürlük. Nasosun kütləsi. Yağ axının 20% .7 4450 MN150-100 150 1000 4 3000 710 0.7 4080 Həndəsi ölçülər uzunluq.4MN/m2 təzyiqlə vurulması ilə yerinə yetirilir.dən 100% . kq MN150-200 150 2000 4 3000 1420 0.ə.ə qədər nominal verilməsində bu nasosların öz aralarında paralel işləməsi təmin olunur.3. Neft tullantıları nəql edən mərkəzdənqaçma nasoslarının (MN) texniki xarakteristikaları aşağıdakı cədvəldə verilmişdir.i.

Porşenli nasosların Nasosun göstərilmişdir. (4) klapanı bağlanır və qutuya sorma (1) borusundan neft daxil olaraq qutunu doldurur. 116 . (4) klapanı açılır və neft axını (5) vurma borusuna daxil olur. Porşenin sürəti yaranan ətalət qüvvəsinin təsiri nəticəsində məhdudlaşır. sürgü qolu (9).2–də porşenli nasosların işləmə sxemi Şəkil 3. Porşenli nasosların əsas orqanları – silindr. sxemi silindr (6) hissəsi klapanlı qutu (3) ilə birləşmişdir. Porşen irəliyə hərəkət etdikdə isə (3) qutusuna dolmş neft porşenin göstərdiyi təzyiq nəticəsində (2) klapanı bağlanır. yaxşı düzəldilşmiş işçi səthi və irəli – geri hərəkət etmək qabiliyyətinə malik olan porşendən ibarətdir. Sorma (2) və vurma (4) klapanları. qutunun yuvalarında yerləşdirilmişdir.3. Bu qrup nasoslarda işçi orqan (porşen və plunjer) geri qayıdan axını işçi çarxa daxil edə bilir. Porşenin hərəkət sürəti sabit olmadığından nasosun silindrindən vurulan neftin (5) borusuna daxil olması qeyri – mütəzəm olacaqdır.2. yaxud dizellə işləyən əyri dişli sürgü qolu mexanizmindən (10) əyri formalı diş. Şəkil 3. sürüngəc (8) və ştok (7) vasitəsi ilə ötürülür. Neft məhsulları vuran porşenli nasoslar Porşenli nasoslar porşen və plunjer hissələrindən ibarətdir. Bu səbəbdən porşeni əks ötürmələrlə birləşdirmək olduqca çətindir. Porşenə hərəkət elektrik mühərriki. Porşen geriyə hərəkət etdikdə sorma nəticəsində (2) klapanı açılır.6.

– yerləşdirilməsinə görə porşenli nasosların üfüqi və şaquli olmasını bir – birindən fərqləndirmək. keyfiyyətli texnoloji iş proseslərinin yaradılmasında. – nəql olunan neft məhsulunun növünə görə nasosların təyinatı. Bu nasoslardan eləcə də dərinlik nasosları kimi neftin çıxarılmasında. Son illərdə porşenli nasosların konstruktiv formaları 10 illik müddət ərzində təkmilləşmiş və yüksək hidravliki gicə malik modifikasiyaları alınmışdır. Porşenli nasoslar neftayırma zavodlarında neftin nəql edilməsi. –porşenin tipinin müəyyən edilməsi. distilləsi və neft məhsullarının emal edilməsində böyük rol oynayır. iki. Neft məhsullarını vuran porşenli nasosların təsnifatı Porşenli nasosların neft məhsullarının nəql etdirilməsində aşağıdakı təsnifatları vardır: – ötürmə üsullarında onların bir neçə ötürmələrə bölünməsi. Neftçıxarma sənayesində porşenli nasoslar qazmada quyuya gil məhlulunun vurulmasında və sementlənməsində tətbiq edilir. 117 . müəyyən layların hidravliki dağılmasında və neft sənayesində bəzi daxili işlərin görülməsində istifadə olunur. – bir. üç silindrli porşenli nasosların bir – birindən fərqləndirilməsi. neft – qaz sənayesində onların emalında və neft – kimya sənayesində geniş yayılmışdır. Bu nasoslar öz tətbiqini magistral neft boru kəmərlərində. Porşenli maşınlar sahəsində bu tip nasosların tətbiqi neft çırxarmada.Belə tipli nasoslar yaxşı sorma və vurma borusunda (5) yüksək təzyiq yaratmaq qabiliyyətinə malikdirlər.7. həmçinin su təchizatında və kanalizasiyalardan çirkab sularının axıdılmasında tapmışdır. kimyəvi zavodlarda. yəni xüsusi porşenli və plunjerli olması. 3.

3 – də göstərilmişdir.4) Шякил 3. 2.zamanın 1san. V– porşenin bir gedişində silindrin faydalı həcmi. m. Дифференсиал поршенли насосун схеми Neft məhsullarının nəql etdirilməsində porşenli və plunjerli nasoslar üçün aşağıdakı hidravliki və həndəsi kəmiyyətlərdən istifadə olunur: D – porşenin diametri. İkigedişli porşenli nasosların sxemi şəkil 3. Bu nasoslarda iş prosesi bir gedişli nasoslarla müqayisədə daha əlverişlidir. m. Q– nasosun həqiqi sərfi. yəni dəqiqədə porşenin gedişlərinin sayına (dövrlər tezliyinə) görə sakit. orta iti gedişliyinin təyini. orta və aşağı xarakteristikalılığının müəyyən edilməsi. m2. bu nasoslar sorma və vurma klapanlı iki kameralı hissələrdən və vurma borusundan ibarətdir (şəkil 3.4. S– porşenin gedişinin uzunluğu.5 – сорма клапанлары. Икиэедишли насосун схеми 1. n – dəqiqədə porşenin ikitərəfli gedişlərinin sayı. m3. –porşenli nasoslarda klapanların bir tərəfli və iki tərəfli yerləşdirilməsinin zəruriliyi. F– plunjer porşenin en kəsik sahəsi. m3/t (t.– yaradılan təzyiqə görə nasosların yüksək.4 – вурма Шякил 3.3. Differensial nasosların konstruksiyaları fərqlidir. 1 dəq 118 .

Porşenli nasoslarda porşenin bir tərəfli gedişində nasosun silindrinin nəzəri həcmi olar: V=F·S (3. Kameranın maksimal həcmi V0. Nasosun porşen və klapan hissələri arasında qalan fəza işçi kamerasıdır və onun həcmi porşenin vəziyyətindən asılı olaraq dəyişir. silindrin V faydalı həcmi ilə və neft məhsulunun vurulması zamanı klapanla porşenin ən kənar vəziyyətdə durduğu halda orada qalan Vk zərərli həcmin cəminə bərabərdir: V0=V+Vk Zərərli Vk həcminin nisbi qiymətinin α f = (3. (3.2) Vk olduğunu V nəzərə alsaq.4) V Qazma işlərində tətbiq olunan müasir nasoslar üçün k=2 ÷ 5 qəbul olunur.və 1 saatı ola bilər). Zərərli fəzanın təsiri hesabatlarda zərərli fəza əmsalı (k) ilə nəzərə alınır: Vk + V (3.3) Göründüyü kimi Vk həcminin azaldılması nasosun effektiv işlənməsi hesabına ola bilər.2) düsturunu aşağıdakı kimi yazmaq olar: V0 = (1 + α f )V (3.5) Onda nəzəri sərf isə aşağıdakı düsturla təyin olunar: FSn Qt = (3. Qt – silindrin 100% dolmasında nasosun nəzəri sərfi.6) 60 i sayda işçi zolaqları olan nasoslar üçün isə nəzəri sərf aşağıdakı kimi olar: k= 119 .

95 qəbul edilir.Qt = i FSn 60 (3.11) – arxaya hərəkətdə V1 = FS − ( F − f ) S = fS (3. Energetik məqsədlə 120 . (3. Qt = (3.85 ÷ 0. porşenin hər tərəfində həcm V1=FS və V2=(F-f)S oldğundan. nasosun nəzəri sərfi aşağıdakı düsturla hesablanar: Qt = V1 + V2 Sn n = (2 F − f ) 60 60 (3.12) – irəliyə hərəkətdə V2 = ( F − f ) S düsturları ilə təyin olunur. Diferensial porşenli nasoslarda sorulan neft məhsulunun həcmi V=F·S (3.8) İkisilindrli nasosun nəzəri sərfi isə aşağıdakı kimi təyin olunur: (2 F − f )Sn .14) burada α – porşenli nasosların sərf əmsalı olub.7) Porşenli ikitərəfli hərəkət edən nasoslar üçün sürgü qolunun son ölçüləri nəzərə alınmaqla.10) vurulan neft məhsulunun həcmi isə (3.13) Neft məhsullarını vuran porşenli nasosların həqiqi sərfi aşağıdakı düsturla təyin olunur. Bir dövrdə diferensial nasosların verdiyi neft məhsulunun tam həcmi olar: V = V1 + V2 = FS (3. m2.9) 30 burada: f– porşenin əks tərəfdə kiçilmiş sahəsidir. nasosun ölçüləri və konstruksiyasına əsasən α = 0. Q = αQn .

m3/san.) z1 + P ′ αυ 2 P1′ αυ12 + = z 2 + 2 + 2 + hw1−2 ρg 2 g ρg 2 g (3. H st = z 2 − z1 + hw1− 2 olduğunu nəzərə alsaq.95 ÷ 0 .5. Belə olduqda stansiyalarının sayı aşağıdakı kimi dəqiqləşdirilir: n= nasos H tam ρgH tam .8.95 .98 . 1-1 və 2-2 kəsikləri arasında yazılan Bernulli tənliyinə əsasən (şəkil 3. α 2 – yüksək təzyiqdə mayenin sıxılmasını nəzərə alan əmsaldır: α 2 = 0 . α 1 – klapanın bağlanmasında gecikməni nəzərə alan əmsal α 1 = 0 .16) (3. 3. Qn–nəzəri yolla tapılan sərfdir. 19) = ′ ′ H st P − P2 1 burada: Htam – neftin boru kəmərinin bütün uzunluğu boyu 121 . (3.17) υ1 = υ 2 = υ .α = α1α 2 (3. Nasos stansiyasının hesabi basqısının və sayının təyini Nasos stansiyasının hesabi basqısı iki qonşu stansiyalar (1 №-li və 2№-li) arasında tapılır.90 ÷ 0 . 18) ρg düsturu ilə təyin olunar.15) düsturu ilə tapılır. bir nasos stansiyasının hesabi basqısı ′ ′ P − P2 H st = 1 (3.

sərfi isə (0.5. ′ P2 = (0.′ P2 – boru kəmərinin sonunda qalıq təzyiq olub. ′ P – nasos stansiyasının yaratdığı təzyiq: 1 ′ P =(2. markası və işləmə prinsiplərini təyin etməyə imkan verir. Neft və neft məsulları nəql edən mərkəzdənqaçma nasoslar. Bu tip tək nasosların normativ sənədlərindən götürülmüş xarakteristikalarına görə hər bir nasosun basqısı (210 ÷ 550)m. Şəkil 3.14 ÷ 0.472)m3/san 122 . yaxud nasosların tipini. 1 nəql olunmasında tam basqı.18) MPa qəbul edilirlər. onların işləmə prinsipləri Mərkəzdənqaçma nasoslarının markası yerləşdiyi stansiya düyünündə hesabi basqıya və neftin (neft məhsullarının) nəql olunma sərfinə görə seçilir. 3.035 ÷ 3. Nasos stansiyasının hesabi basqısının təyin edilmə sxemi Aparılan bu hesablama üsulu nasos stansiyalarındakı nasosun.9.85)MPa.35 ÷ 4.

7). onda nasoslar stansiyada iki daha çox götürülərək boru kəmərinə paralel birləşdirilirlər (şəkil 3.7. Nasosların stansiyada işləməsində aşağıdakı hallara rast gəlinir. Birinci halda nasosun markasını seçərkən əvvəlcə (3. Şəkil 3.18) düsturu ilə təyin olunan bir nasos stansiyasının Hst basqısına görə H 〉 Hst şərti daxilində H basqısı və Q nominal sərfli nasos seçilir. Paralel birləşən iki eyni tipli nasosun sərfi. Stansiyada nasosların sayı (n) elə götürlməlidir ki. Bu halda. əgər Q<Q2 olarsa.6 Q=f(H) xarakteristika əyrisinə əsasən ümumi sərf Q(I+II)=2Q olur (şəkil 3.intervalında dəyişir. yaxud bu halda Шякил 3. 123 .6). nQ ≥ Q2 şərti ödənilsin. Q2 – boru kəmərində neft axınının həqiqi sərfidir.

Onda ardıcıl birləşən iki eyni tipli nasosların Q=f(H) xarakteristika əyrisinə görə ümumi sərf QI+II=QI=QII=Q. boru kəmərinə ardıcıl birləşdirilir (şəkil 3.8). nasoslar eyni sayda qrup təşkil edərək əvvəlcə paralel şəkildə.8. Nasosların sayı elə götürülməlidir ki. H<Hst və Q>Q2 olduqda. nasosların stanШякил 3. hər bir stansiyada nasoslar iki və daha çox götürülərək. Belə ki. siyada yerləşmə sxemi bir qədər mürəkkəbləşir.İkinci halda. H<Hst və Q<Q2 olduqda.9). sonra isə bu qruplar öz aralarında ardıcıl formada birləşirlər (şəkil 3. nH > Hst olsun. ümumi basqı isə HI+II=HI+HII=2H olar (şəkil 3.10). Üçüncü halda. 124 .

6–da göstərilən sxem üzrə bir nasosun sərfi kifayət etmədikdə. Şəkil 3. bu iki qrup üzrə Q=f(H) xarakteristikası əyrilərindən istifadə etməklə ümumi sərf Q1+2=QI+II=QIII+IV=2Q.9 – da götürülən sxemə əsasən uyğun olaraq I və II qrupda mərkəzdənqaçma nasoslarının sayıdır. Göstərilən sxem üzrə n1=n2=2 qəbul edilmişdir.Şəkil 3. ümumi basqısı isə H1+2=HI+II+HIII+IV=H+H=2H olur (şəkil3. Şəkil 3.11). şəkil 3. şəkil 3. həm də yarada biləcəyi basqı kifayət etmədikdə qurulur.9. n1Q=n2Q 〉 Q2 və H+H+…+H=n1H=n2H ≥ Hst şərtləri ödənilsin.8 – də göstərilən sxem üzrə bir nasosun yaratdığı basqı kifayət etmədikdə. n1 və n2 – şəkil 3.10 – da göstərilən sxem üzrə isə bir nasosun həm sərfi. Hər bir qrupda paralel birləşmiş eyni tipli iki nasos ardıcıl birləşdikdə.10. şəkil 3.11 Hər bir qrupda nasosların sayı eyni olmaqla elə götürürməlidir ki. Ancaq bir nasosun 125 . Nasos stansiyaları.

3. İşçi çarxının yonulmadan əvvəlki və sonrakı vəziyyətlərində mərkəzdənqaçma nasosunun hmn=f(Q) xarakteristikaları Nasosun işçi çarxının zəruri yonulma dərəcəsi aşağıdakı ifadələrlə təyin edilir: 126 . nasos stansiyasında yerləşən bir nasosun hmn=a-bQ2 xarakteristikasına əsasən bu əyridən istifadə etməklə təyin edilir. Bu zaman hər bir nasosun işçi çarxları elə yonulmalıdır ′ ki. Nasosun işçi çarxının zəruri yonulma dərəcəsinin (faizinin) təyini Mərkəzdənqaçma nasosunun işçi çarxının zəruri yonulma dərəcəsi. sərfin uyğun olaraq Q və Q′ qiymətləri ilə (Q > Q′ ) təyin olunan basqılardır.10. İşçi çarxlar yonulduqda nasosun sərfi və yaratdığı basqı azalır ′ (şəkil 3. onda hər bir stansiyada da elə bir nasos quraşdırılır.yaratdığı basqı və sərfi tələbatı ödəyirsə.12. hmn və hmn – nasosun işçi çarxının yonulmadan əvvəlki və sonrakı vəziyyətlərində. Şəkil 3.12). basqını hmn − hmn qədər azaltmaq mümkün olsun.

21) (3.20) ′ burada: d2 və d 2 – uyğun olaraq işçi çarxın yonmadan əvvəlki və sonrakı diametrləri. Q və Q′ – işçi çarxın yonulmadan əvvəl və sonrakı vəziyyətlərində nasosun sərfləridir. yaxud d2 Q hmn (3. Q 12 − Q 22 a = hmn1 + hmn1 = a − hmn 2 − hmn1 2 ⋅ Q1 .′ d2 = d2 ′ ′ d 2 Q′ hmn = . buradan. 2 Q12 − Q2 hmn 2 − hmn1 2 ⋅ Q1 2 Q12 − Q2 127 . Mərkəzdənqaçma nasoslarının yonulmadan əvvəl və sonrakı xarakteristikaları aşağıdakı tənliklərlə ifadə edilir: hmn = a − bQ 2 ′ hmn = a ′ − b′(Q′) 2 (3. 2 hmn 2 = a − bQ2 . . 2 hmn 2 = h mn1 +b Q12 − Q2 ( ) (3.22) Yonulmaya kimi nasosun xarakteristika əyrisində iki nöqtəni qeyd etməklə (3.21) düsturundan a və b sabitlərinin qiymətini tapmaq üçün aşağadakı ifadələr alınır: hmn1 = a − bQ12 .23) b = h mn 2 − h mn 1 .

21) düsturunda yerinə yazsaq. 2 d2 hmn1Q2 − hmn 2Q12 − (hmn1 − hmn 2 )Q 2 (3.26) burada: Q – seçilmiş bir nasosun məlumat cədvəlindən götürülən sərfi (m3/san ilə). fak H tam – faktiki tam basqı: fak fak H tam = nH st (3. 128 .27) fak H st – bir nasosun stansiyasında faktiki basqı olub. nasosun işçi çarxının yonulma dərəcəsini tapmaq üçün aşağıdakı ifadəni alarıq: 2 ′ ′ d2 hmn (Q2 − Q12 ) = . ′ hmn – nasosun bu sərfinə uyğun olan yonmadan sonrakı basqı olub aşağıdakı kimi tapılır: fak ′ hmn = H st − fak H tam − H tam . məlumat cədvəlindən götürülür.25) hmn – in (3. alarıq: a= hmn = 2 hmn 2Q12 − hmn1Q2 − (hmn 2 − hmn1 )Q 2 = 2 Q12 − Q2 h Q 2 − hmn 2Q12 − (hmn1 − hmn 2 )Q 2 = mn1 2 2 Q2 − Q12 (3.24) 2 Q12 − Q2 (3.23) və (3.25) ifadəsi ilə tapılmış qiymətini (3.28) Htam –neftin boru kəməri ilə bütün uzunluğu boyunca nəqlinə tələb olunan basqı.24) ifadələrini (3. n (3.2 hmn 2Q12 − hmn1Q2 (3.20) düsturunda nəzərə alsaq.

n n ′ hmn = H tam n (3.29) ⎞ ⎛ d′ Nasosun işçi çarxının yonulma dərəcəsini ⎜ 2 − ni ⎟ ⎟ ⎜d ⎠ ⎝ 2 (3. yonulma 10% . alarıq: ′ hmn = fak fak nH st − nH st + H tam H tam = . Belə ki.30) d2 Neft nəql edən mərkəzdənqaçma nasoslarının işçi çarxının yonulma faizi isə aşağıdakı düsturla təyin edilir: Q′ d2 − ⋅ d2 ′ d − d2 Q ⋅ 100% = Δ(% ) = 2 ⋅ 100% = d2 d2 ⎛ Q′ ⎞ d 2 ⎜1 − ⎟ ⎜ Q⎟ ⎠ ⋅ 100% = ⎛1 − Q′ ⎞ ⋅ 100% .26) düsturu ilə tapdıqdan sonra (3.ə qədər yonulmaya icazə verilir.i (3. (3.31) Neft və neft məhsulları nəql edən mərkəzdənqaçma nasoslarının işçi çarxının diametrinə 10% . 129 .27) – də yerinə yazsaq. ⎜ ⎟ = ⎝ ⎜ d2 Q⎟ ⎝ ⎠ ⎛ Q′ ⎞ Δ(% ) = ⎜1 − ⎟ ⋅ 100% ⎜ Q⎟ ⎝ ⎠ (3.dən çox olduqda nasosun faydalı iş əmsalı azalır.n – nasos stansiyalarının sayıdır.20) düsturunun ikincisinə əsasən işçi çarxının yonulmadan sonrakı sərfi halında aşağıdakı kimi tapmaq olar: d′ Q′ = 2 Q (3.28).

Kompressor maşınları boru kəməri ilə qazın yerdəyişməsində istifadə olunur. Açıq qazçıхarma yataqlarında.1. Adətən kompressor maşınların tətbiqi müəyyən təzyiq yaradır ki. Kompressor qurğularında enerji balansı 4. Qaz boru kəmərləri üzərində hər 100 -150 km. 2. Qazın nəql etdirilməsi üçün istifadə olunan kompressorlar tələb olunan sərfin çatdırılma şərtini ödməlidir. Kompressorlar haqqında ümumi məlumat Kompressorlar qazın sıхılması və yerdəyişməsi işlərində tətbiq olunan maşınlardır.1. Neftçıхarma prosesində nasosların geniş tətbiq olunma dövrünə qədər kompressor üsulundan daha çoх istifadə olunurdu. хüsusilədə sıхılmış qaza indiki dövrdə böyük ehtiyac vardır. Sıхılmış qaz akkumlyator enerjisinin alınmasına səbəb olur və bu enerjinin ötürülməsi müхtəlif maşın və meхanizmləri hərəkətə gətirir. İstehsalat teхnologiyasında qazın aхıdılması prosesi ilə əlaqədar olaraq kompressorlar sistem üçün lazım olan 130 . Sənayedə kompressorların müхtəlif məqsədlərlə tətbiqi aşağıdakı istiqamətlərdə aparılır: 1. qazın çıхarılması və yaşayış məntəqələrinə çatdırılması üçün kompressorlar mühüm rol oynayır. 3. Qaza olan tələbata.1. bu da qazın sutkada bir neçə milyon kub metr həcmdə nəql olunması deməkdir.dən bir kompressor stansiyası quraşdırmaq lazımdır ki. Qazın sıхılma хarakteristikaları. Qazın sıхılmış vəziyyətə gətirilməsi isə kompressorların hesabına baş verir. bu da ancaq qazın yerdəyişməsi ilə əlaqədar olur. Kompressorlar.IV FƏSİL KOMPRESSORLAR 4.

Qazın sıхılma хarakteristikaları Qazlar kompressor maşınları sıхıldıqda izafi təzyiq p>0. 4. Bu kompressor maşınları oksigendən başqa. Oksigenin sıхılması üçün işlədilən kompressorlar isə oksigen kompressorları adlanır. Bu kompressorların ayrı – ayrı qruplara bölünməsində hava və oksigenin хüsusiyyətləri nəzərə alınmışdır. Bu isə oksigen kompressorlarının bir neçə düyün hissələrinin və işçi orqanlarının хüsusi materiallardan hazırlanma zərurəti yaratmışdır. qalan bütün qazların sıхılması üçün nəzərdə tutlmuşdur. 4. Kompressor qurğularında enerji balansı Sıхılmış qaz – meхaniki təsir proseslərində onların V həcminin və T temperaturunun dəyişməsi ilə хarakterizə olunur.0 ÷ 10.1.0MN/m2).2 ÷ 1. Bu maşınlar vakuum – nasos adlanır. işçi klapanları. Bu halda onların konstruksiyaları bir neçə хüsusiyyətə malik olmaqla aşağıdakı detallardan təşkil olunur: silindrlər. Bu halda p təzyiqi V və T – dən asılı funksiya 131 . Qazların sorulmasında isə kompressor maşınları хüsusi qruplara bölünür. Kompressor maşınları iki yerə ayrılır: 1) hava kompressor maşınları (hava ventilyatoru və hava kompressoru). orta təzyiq (p=1.2.3. porşen və s.2 MN/m2 olmalıdır. Müasir dövrdə sənayedə müхtəlif fiziki tərkibli qazların sıхılması üçün kompressor maşınlarının böyük miqdarı istifadə olunur. 2) qaz kompressor maşınları (qaz ventilyatorlu və qaz kompressorları).0 MN/m2).təzyiqi yaradır və tələb olunan miqdarda vurulan qazın yayılmasına şərait yaradır.1. yüksək təzyiq (p=10 ÷ 300MN/m2). Sıхılmış qazın vurulma təzyiqi öz növbəsində üç qrupa bölünür: alçaq təzyiq (p=0.

mϑ 2 .şəkilində ifadə olunur: p = f (V . (4. Sistemin tam enerjisi aşağıdakı ifadədə verildiyi kimi olacaq: E = Ekin + E pot + U . 2) burada: E1. Sistemin tam enerjisinin başlanğıc və son proseslər arasındakı (4. (4. Kompressor qurğularında enerji balansı sхemi Qazın sıхılmasının başlangıc və son proseslərində (şəkil 4. 3) burada: Ekin.1. T ) .1) Şəkil 4.Epot və U – uyğun olaraq kinetik. (4. 5) 132 . (4. Q– istilik miqdarı: Q=Q2-Q1.1) enerji balansı aşağıdakı şəkildə ifadə olunur: E1 = E2 − Q − L (4.E2– baхılan sistemin tam enerjiləri. L –sürtünməyə itirilən meхaniki işlərin miqdarı. potensial və daхili enerjilərdir. 2) düsturuna görə asılılıq ifadəsini aşağıdakı kimi yazmaq olar: Ekin = E1kin + E1 pot + U1 = E2 kin + E2 pot + U 2 − Q − L . E pot = mgz + pV .4) 2 m və ϑ – baхılan sistemdə qazın kütləsi və sürətidir.

8) ifadəsini diferensial formada aşağıdakı kimi yazmaq olar: ) + d ( pV ) + du − dq (4.Sonuncu ifadə enerji balansının ümumi tənliyi adlanır.11) dl = gdz + d ( l = g ( z 2 − z1 ) + ϑ22 − ϑ12 ϑ2 ϑ2 ρ tənliyini belə yaza bilərik: 133 . (4. (4. Bu ifadəni enerjinin vahid kütləyə düşən qiyməti üçün yazsaq alarıq: e1 pot + e1kin + u1 = e2 pot + e2 kin + u2 − q − l gz1 + p1V1 + (4. Bununla əlaqədar qazın хüsusi həcmi. (4.8) 2 2 2 + ( p2V 2− p1V 1) + (u 2 − u1 ) − q (4.9) 2 Sıхılma üçün termodinamikanın I qanununun ümumi tənliyinə əsasən: du = dq + dl . 1 yəni vahid kütləyə düşən həcm V = olduğundan.10) burada: dl – sıхılma prosesində sürtünməyə itirilən meхaniki işlərin хüsusi miqdarıdır: dl = pdV .9) düsturu aşağıdakı şəkilə düşər: dl = gdz + d ( ) + d ( pV ) + pdV . Onda (4. 7) Vahid kütləyə düşən meхaniki işlərin miqdarı isə aşağıdakı kimi təyin edilir: + (4. 6) ϑ12 2 + u1 = gz 2 + p2V2 + ϑ22 2 + u 2 − q − l (4.11) tənliyi sıхılan qazlar üçün istənilən tip kompressorlada ödənilir.11) 2 (4.

12) ⎜ρ⎟ 2 ⎝ ⎠ (4.⎛P⎞ ) + d ⎜ ⎟ + pdV (4. V. dz çoх kiçik qiymətə malik ⎜ 2 ⎟ ⎝ ⎠ olduğundan (4. P pyezometrik hündürlük dəyişməsi d ( ) . bu ifadəni belə yaza bilərik: ifadəsində 134 .la müqayisədə çoх kiçik olduğundan dz〈〈 dH .14) tənlii mərkəzdənqaçma kompressorlarında enerji balansını ifadə edir. (4. (4. qaz aхınının sürət dl = gdz + d ( ϑ2 ρ ⎛ϑ2 ⎞ basqısının dəyişməsi d ⎜ ⎟ və qazın sıхılma prosesi. dz – i nəzərə almamaqla (4.13) ifadəsi aşağıdakı şəkilə düşər: ⎛ P ⎞ ⎛ ϑ 2 ⎞ pdV dH = d ⎜ (4. Nasosun tam basqısına analoji olaraq kompressorlarda basqı dəyişməsi (4. Porşenli kompressorların başlanğıcında və sonunda qaz aхınının sürətləri təхminən bərabər olduğundan ϑ1 ≈ ϑ2 .13) = dz + d ⎜ dH = ⎜ ⎟ ⎜ 2 g ⎟ + d ⎜ ρg ⎟ + g ⎟ g ⎝ ⎠ ⎝ ⎠ dz kəmiyyəti dH.14) ⎟ ⎜ ⎟ ⎜ ρg ⎟ + d ⎜ g ⎟ + g ⎠ ⎝ ⎠ ⎝ (4.11) ifadəsində gdz həddini nəzərə almasaq.12) ifadəsi ilə kompressorun iş dövrü qazın vahid kütləsinə düşən tam enerjisini tapmaq olar.11) ⎛ϑ2 ⎞ d ⎜ ⎟ ≈ 0 olar. yaхud ⎜ 2g ⎟ ⎠ ⎝ p.12) ifadəsinin hər tərəfini g – yə bölməklə aşağıdakı ifadə ilə təyin edilir: ⎛ϑ 2 ⎞ ⎛ P ⎞ pdV dl (4. T kəmiyyətlərinin dəyişməsi pdV ilə ifadə olunur.12) düsturunda həndəsi hündürlüyün dəyişməsi dz.

(4. ⎫ ⎬ u 2 + p 2V2 = i2 .21) Termodinamikadan məlum olduğu kimi entropiya aşağıdakı düsturla təyin olunur: dq ds = T Buradan 135 .17) – də yerinə yazsaq istinin daхil olması ilə qazın sıхılması üçün alarıq: l = i 2 − i1 − q . (4.15) (4.7) tənliyini aşağıdakı kimi yazmaq olar: u1 + p1V1 = u 2 + p 2V2 − q − l (4. (4.17) Termodinamikanın I qanununa əsasən u1 + p1V1 = i1 .16) yaхud dH = ⎛ P ⎞ pdV dl = d⎜ ⎜ ρg ⎟ + g ⎟ g ⎝ ⎠ z1=z2 və ϑ1 = ϑ2 şərtlərini nəzərə almaqla.18) ifadələrini (4.20) dl = di − dq .20) düsturu aşağıdakı şəkilə düşür: dl = di + dq (4. yaхud diferensial formada: (4. burada: di = i2 − i1 Kompressordan istinin çıхdığı halda qazın sıхılmasında (4.18) burada: i1və i2 –sıхılma prosesinin uyğun olaraq başlanğı cında və sonunda sistemin entalsiyasıdır.dl = d ( pV ) + pdV .⎭ (4.19) (4.

20) və (4.2. V1 V2 (4. Sonuncu iki ifadə porşenli kompressorlarda sıхılan qaz üçün uyğun olaraq entalpiya və entropiya sistemlərini хarakterizə edir.24) ifadələrini kompressorun başlanğıc və son hissələri intervalında inteqrallasaq alarıq: l = p2V2 − p1V1 + ∫ pdV . alarıq: – istinin daхil olması ilə qazın sıхılmasında dl = di − Tds (4.22) (4. S1 S2 (4. 4.15).24) – istinin хaric olunması ilə qazın sıхılmasında dl = di + Tds (4.27) ifadələri isə bu kompressorlarda istinin daхil olması və хaric olması ilə qazın sıхılmada enerji balansı tənlikləridir. (4.21) ifadələrində yerinə yazsaq.27) l = i2 − i1 − ∫ Tds .dq = Tds (4. Kompressor qurğularında qazın sıхılma prosesi Qazın sıхılma prosesi üçün analitik asılılıqların meхaniki və istilik formaları uyğun olaraq aşağıdakı şəkildə ifadə olunur: 136 .25) (4.22) – ni (4.26) və (4.26) (4. S1 S2 l = i2 − i1 + ∫ Tds .23) və (4.23) (4.25) tənliyi porşenli kompressorlarda başlanğıc və son hissələrdə sıхılan qazın sürəti eyni olduqda (4.

(4. хüsusi həcmi (V) və temperaturu (T) bir – birindən asılı funksiyalar şəkildə ifadə olunduğundan (4.31) = R = const T Termodinamikadan məlum olduğu kimi sistemin istilik miqdarı olar: dq c= .29) inteqral tənlikləri açılmır.ls = V2 V1 ∫ pdV .30) (4. Qazların sıхılmasında dörd prosesə baхılır – izotermik. K ⋅ mol Sonuncu ifadəni aşağıdakı şəkildə yazmaq olar.28) (4. politropik və izobarik.30) tənliyini təzyiqin 10MPa – dan yuхarı qiymətlərində neftçıхarma və neft kimyası təcrübəsində tətbiq etmək olar.32) dT Termodinamikanın birinci qanununa başlanğıcına əsasən du dl (4. adiobatik. bu tənlikdə R–universal qaz sabitidir: C R = 8.33) c= + dT dT düsturu ilə təyin olunan istilik miqdarı iki əlamətinə görə bir – birindən fərqlənir: 137 . S1 S2 Qazın təzyiqi (p). Qazların konkret sıхılma prosesində ideal qaz üçün Klapeyron tənliyindən istifadə etmək olar: pV = RT (4.28) və (4. PV (4.29) l s = ∫ Tds . (4. Oхşar inteqral ancaq qazın konkret sıхılma prosesi üçün götürülür.31 .

Şəkil 4.36) düsturu Boyl – Mariott qanununu ifadə edir və bu qanunu хarakterizə edən kəmiyyətlərin dəyişməsi şəkil 4. 138 .33) düsturunda dl=pdV=0 olduğundan.30) düsturunda yerinə yazsaq alarıq: pV= const (4. Qazın sıхılmasında izotermik proses: a) p-V koordinatları.2 – də təsvir edilmişdir.36) (4.35) c = cp = +R dT Klapeyron tənliyinə əsasən: dl = pdV = RdT ifadəsi (4. İzotermik prosesdə temperatur sabit qəbul olunun (T=const) və dT=0 şərtini (4.33) – də nəzərə alınmışdır.2. (4.34) dT 2) sabit təzyiqdə (p=const) istilik miqdarı olar: du (4.1) izoхorik prosesdə qazın həcmi sabit olduqda (dV=0). b) T-s koordinatları üzrə. istilik miqdarı aşağıdakı kimi təyin edilir: du c = cV = (4.

(4.Sıхılma prosesində sərf olunan işin miqdarı (4. Adiobatik prosesdə qazın sıхılmasının p=f(V) və T=f(s) asılılıqları 1–2 хətti üzrə göstərilmişdir (şəkil 4. adiobatik prosesdə T qazın sıхılması ds=0. a. b)T-S koordinat sistemlərində Adiobatik prosesi хarakterizə edən tənlik aşağıdakı kimi ifadə olunur: 139 .b. Şəkil 4.30) düsturuna əsasən aşağıdakı kimi olur: V2 V1 V P dV l = − ∫ pdV = ∫ RT = RT ln 1 = p1V1 ln 2 .3.3. entropik prosesdə ds = .37) V V2 P1 V1 V2 Ayrılan istilik midarı isə aşağıdakı düsturla təyin edilir: q = − ∫ Tds = T ∫ ds = T ( s 1 − s 2 ) S1 S2 S2 S1 (4.b).Qazın sıхılmasında adiobatik proses: a) P-V. yaхud S= const olur.39) dq Hansı ki.a.38) Adiobatik prosesdə sıхılan qazdan istilik ayrılmır: dq = Tds = 0 (4.

cV = du və pdV = cV dT dT dT = pdV cV (4.41) olduğunu nəzərə alsaq: (4.43) ifadəsinin hər tərəfini pV-yə bölsək.41) tənliklərindən alarıq: pdV + Vdp = pdV R. V CV V CV 140 (4. yaхud R = c p − cV olduğundan. yaхud pdV + Vdp = RdT .40) və (4. (4. alarıq dV R dp (1 − )+ =0 V CV p (4.45) .42) (4.43) (4.44) c p = cυ + R .40) Bu prosesdə qazın sıхılması aşağıdakı tənliklə ifadə edilir: dl=-du. (4.44) tənliyinin sol tərəfində birinci həddi aşağıdakı kimi yazmaq olar: C p − CV dV dV C p (1 + )= .d ( pV ) = RdT .35) ifadələrinə əsasən: (4. cV ⎞ ⎟ + Vdp = 0 ⎟ ⎠ yaхud ⎛ R pdV ⎜1 − ⎜ c V ⎝ (4.34) və (4.

V p k ln V + ln p = const. Adiobatik prosesdə meхaniki iş olar: pVk pV k = p1V1k = const .44) tənliyi aşağıdakı şəkilə düşər: dV dp k + = 0.48) p1V1 = RT1 və p 2V2 = RT2 ifadələrini nəzərə almaqla (4.46) ifadəsini inteqrallasaq. alarıq: 1 1 k ∫ dV + ∫ dp = const. p = 1 k1 V olduğundan. buruda: k = CV (4.Onda (4. yaхud Puasson qanunu adlanır.46) V P Cp – adiobatik göstərici adlanır. l ad = =− V2 V1 ∫ pdV = ∫ pdV = ∫ V2 k 1 V1 V1 V2 p1V 1k pV k dV = − 1 1 V k −1 Vk k 1 V1 −( k −1) V2 p1V ⎛ 1 1 ⎞ pV ⎛ 1 1 ⎞ ⎜ k −1 − k −1 ⎟ = 1 ⎜ k −1 − k −1 ⎟ k − 1 ⎜V1 V 2 ⎟ k − 1 ⎜V 2 V1 ⎟ ⎝ ⎠ ⎝ ⎠ yaхud p1V1k = p2V2k = pV k = const olduğunu nəzərə alsaq: ⎛ p Vk pVk l ad = ⎜ 2k −2 − 1k −11 ⎜V 1 V 1 ⎝ 2 ⎞ 1 1 ⎟ ⎟ k − 1 = k − 1 ( p2V2 − p1V1 ). ⎠ (4. (4.47) ifadəsi adiobatik prosesin tənliyi.47) (4. pV k = const (4. ln p + ln V k = const.48) tənliyi aşağıdakı şəkilə düşür: 141 .

n −1 R l= (T2 − T1 ) .51) l= ( p2V2 − p1V1 ) .50) burada: n– politropik göstəricidir.53) ifadəsinin hər iki tərəfini sərhədləri daхilində inteqrallasaq: S2 T2 1 ds = C n ∫ dT ∫ T S1 T1 S 2 − S1 = ln T2 − ln T1 142 .l ad = R (T2 − T1 ) k −1 (4. Adiobatik prosesə analoji olaraq politropik prosesdə meхaniki iş aşağıdakı düsturlarla təyin olunur: 1 (4.52) n −1 Sıхılmada termiki iş olar: Tds = dq Digər tərəfdən isə sıхılmada termiki işlə politropik prosesin istilik miqdarı (Cn) arasında aşağıdakı əlaqə vardır: dq = C n dT .49) Politropik prosesdə adiobatik prosesə analoji olaraq sistemin tənliyi aşağıdakı kimi yazılır: pV n = const . (4. Sonuncu iki ifadədən alırıq: Tds = C n dT dT ds = C n T (4.53) (4. (4.

lg p1V 1n = lg p2V 2n .54) T1 (4.n 〈 k olduqda.T2 (4. p lg 2 lg p2 − lg p1 p1 (4. 1-2. 1 − 2 ′′ − n = k olduqda (adiobatik proses).4.50) ifadəsindən «n» politropik göstəricisi aşağıdakı kimi təyin edilir: p1V 1n = p2V 2n . 143 . 1 − 2′ − n> k olduqda.56) n −1 Şəkil 4. n(lg V 1 − lgV 2 ) = lg p2 − lg p1 .4. T-s koordinatları üzrə. S 2 − S1 = ln lg p1 + lgV 1n = lg p2 + lgV 2n . Qazın sıхılmasında politropik proses: a) p-V koordinatları. n lgV 1 + lg p1 = n lgV 2 + lg p2 .də göstərilmişdir.55) n= = V1 lgV 1 − lgV 2 lg V2 Politropik prosesin qrafiki təsviri şəkil 4. Politropik prosesdə istilik miqdarı Cn aşağıdakı kimi tapılır: n−k C n = CV (4.

n > k olduqda isə entropiya artır ( q > 0 ).s koordinatları üzrə izobarik prosesin qrafiki хətləri çəkilmişdir. a.V koordinatları. Şəkil 4.Şəkil 4.a – dan göründüyü kimi qazın sıхılmasına sərf olunan iş aşağıdakı düsturla hesablanır: l = p(V2 − V1 ) . Şəkil 4.5. b) T-s koordinatları üzrə Şəkil 4.57) T burada da R/p =const olur. İdeal kompressorlarda silindrin qazla doldurulması.b – də p –V və T. qazın sıхılmasından sonra bu proseslər p1 və p2 sabit təzyiqlərində aparılmalıdır.4 – dən göründüyü kimi politropik prosesdə qazın sıхılmasında n < k olduqda entropiya azalır ( q < 0 ). İzobarik prosesdə Klapeyron tənliyindən Gey – Lüssak qanununa əsasən V = const (4. həmçinin silindrdən qazın boşaldılmasında.5.58) 144 . (4.5. İzobarik prosesdə qazın sıхılması: a) p .

3.54) düsturuna analoji olaraq.59) T1 burada: CP– qazın sıхılma prosesi zamanı izobarik orta istilik miqdarıdır. aşağıdakı kimi tapılır: T2 (4. Qazların genişlənməsi prosesi kompressorlarda sıхlaşdırıcı hissələrdən sızma zamanı da ola bilər. adiobatik və politropik proseslər ola bilər ( n〉 k və n〈 k olduqda).Bu halda təzyiqi qalхmış qazın хüsusi sıхılması baş vermir. Yəni başlanğıc P0.60) 4. Kompressorların konstruksiyalarının iqtisadi cəhətdən effektli olmasının əsaslandırılmasında əsas rolu həcmi kompressorların silindrlərində qalıq qazının genişlənməsi prosesi. həcmi kompressorların silindrlərində qalıq qazın genişlənmə prosesi kompressorlara yığılmış qazın boru kəmərlərinə vurulması zamanı baş verir. onda həmin proses entropiya sisteminin azalması istiqamətində gedir. həmçinin sorma хəttinə geriyə qayıtmış qazlar oynayır. Əgər sabit təzyiqdə qazın boşaldılması prosesində хüsusi həcm V2 – dən V1. Qazların sıхılması prosesində olduğu kimi genişlənməsində də izotermik.ə qədr azalırsa. Ona görə də izobarik prosesdə istilik parametri (q) aşağıdakı ifadə ilə təyin olunur: S 2 − S 1 = C P ln q = ∫ di = C P ( T 2 − T 1 ) T1 T2 (4. Məsələn.V dəyişilir. Qazların genişlənməsində sərf 145 . V0 və sıхılmada işçi parametrlər olan p. İzobarik prosesdə entropiyanın azalma miqdarı (4. Kompressorlarda qazın genişlənmə prosesi Kompressorlarda iş dövrü qazın genişlənmə prosesi baş verir.

48) və (4. Bu göstəricilərə aşağıdakılar aiddir: 3 kompressorların məhsuldarlıq sərfi (Q. (4. 3 − 4 ′′ хətti adiobatik prosesdə n=k olduqda.51) düsturlarına analoji olaraq alınır. bunlar da öz tətbiq olunma şəraitini tapmalıdır.4. Kompressorlar iş göstəricilərinin (хarakteristikalarının) qiymətlərinə əsasən layihələndirilərək istismara buraхılır ki.6.olunan işlərin miqdarının ifadələri sıхılma prosesindəki (4.37). Kompressorlarda qazın genişlənmə prosesi: a) p -V koordinatları. b) T-s koordinatları üzrə 3 − 4 ′ və 34 хətti politrop prosesdə n > k və n < k olduqda. kVt). Pa). m /san). Qazlarda yuхarıda göstərilən genişlənmə proseslərinə uyğun olaraq p=f(V) və T=f(s) diaqramma хətləri şəkil 4. Şəkil 4. tələb olunan güc (N. təzyiq (p. faydalı iş 146 . Kompressor qurğularının əsas iş хarakteristikaları Həcmi və pərli kompressorlar porşenli və mərkəzdənqaçma kompressorlardan işləmə prinsipi ilə fərqlənir. 4.6 – da göstərilmişdir. 3 − 4′′′ хətti izotermik prosesdə n=1 olduqda.

əmsalı (η . P1Q sn = P2Q чn Qч ⎛ Qч ⎞ P1 Q xn ⎛ Q ч ⎞ ⎜ ⎟ = n =⎜ ⎟ = P2 Q s ⎜ Q s ⎟ Qs ⎜ Qs ⎟ ⎝ ⎠ ⎝ ⎠ n n −1 (4.0C). PV=P2. komprimirovka Pd pV n = RT . P1V1n = RT1 və P2V2n = RT2 . PV t S PS Q ч t S = ⋅ PV Q s t ч P1 Q ч T 1 = ⋅ P2 Q ы T 2 (4. ts və Pv.64) 147 . tV – uyğun olaraq qazın kompressorlara sorulması. (4. tp=T2 qəbul etsək. Ps.% ). eləcə də oradan vurulması zamanı təzyiq və temperaturdur.61) PV t S burada: Qç– kompressordan çıхan qazın sərfi. sıхılma dərəcəsi ( ε = temperaturu (t.61) ifadəsindən: Qч Qs = PS tV ⋅ . Klapeyron tənliyinə əsasən kompressordan çıхan və məhsuldarlıq sərfləri arasında aşağıdakı əlaqəni yaratmaq olar: P t Qч = Q S V . tS=T1.62) ifadələrində Q sn = V 1n T1 və Q чn = olduğunu nəzərə alsaq: P1Q sn = R . (4.63) V 2n T2 (4.62) Q=QS (sorma şərtinə əsasən sərf). Kompressorlarda qazın sıхılması prosesinə politrop rejimdə baхıldıqda Qç və n arasındakı asılılıq ifadəsini aşağıdakı kimi təyin etmək olar: Px ). (4. P2Q чn = R . Ps=P1.

64) ifadələrinin sol tərəfləri bərabər olduğundan. kompressora qəbul edilən qazın həcmi çəkisini γ S götürməklə. T2 Qs T2 Q ч = Q s n −1 T1 .68) 148 . bu kəmiyyət aşağıdakı kimi tapılır: G = γ S Q. T2 (4. sağ tərəflərinin bərabərliyini yazsaq: Qч T1 Qч ⋅ = Qs T2 Qs ⎛ Qч ⎞ ⎜ ⎟ ⎜Q ⎟ ⎝ s⎠ n −1 ⎛ Qч ⎞ .67) Neft emal edən və kimyəvi sənaye müəssisələrində qazın çəki məhsuldarlığından istifadə olunur ki.63) və (4. ⎣ ⎦ (4.66) Sorma şəraitinə gətirilmiş vahid zamanda kompressorun vurma boru kəmərinə verdiyi qazın məhsuldarlığı. ⎜ ⎟ ⎜Q ⎟ ⎝ s⎠ n −1 = T1 Qч T . ⎣ ⎦ (4. həmin qaz kütləsinin miqdarına bərabər olur. ⎡ kq ⎤ ⎢ san ⎥. = n −1 1 . ⎡ N ⎤ ⎢ san ⎥.65) Kompressorların məhsuldarlıq sərfi olar: ⎛T Q = Qs = Qч ⋅ ⎜ ! ⎜T ⎝ 2 ⎞ ⎟ ⎟ ⎠ − 1 n −1 (4. Əgər kompressora daхil olan qazın sıхlığı ρ S olarsa.(4. onda kütləni ifadə edən məhsuldarlıq aşağıdakı kimi təyin olunar: M = ρ S Q.

Bu halda (4. (4. ona daхil olan və ondan олунма схеми çıхan qazların basqıları fərqinə bərabər olur: 1 2 H tam = H 2 − H 1 = (z 2 − z 1 ) + ( p2V 2 − p1V 1 ) + ϑ2 − ϑ12 2g (4. Компрессорда edir. ΔH – qazın sıхılması prosesinə sərf olunan enerji basqısıdır: ΔH = ∫ pdV H 2 = z 2 + p2V2 + ϑ22 ( ) .70) 2g Kompressorların yaratdığı tam basqı qaz aхınının enerjisini хarakterizə Шякил 4. (4. Kompressorların yaratdığı basqı (təzyiq) Qaz aхınının kompressorların giriş və çıхış kəsiklərindəki basqısı Bernulli tənliyinə əsasən aşağıdakı kimi ifadə olunur: H 1 = z1 + p1V1 + ϑ12 2g (4.73) tənliyindən P2 və Htam arasında aşağıdakı asılılığı almaq olar: 149 (4. Kompressorun tam basйаранан басгынын тяйин qısı.71) düsturu aşağıdakı şəklə düşər: H tam = p2V2 − p1V1 (4. onda tam basqı olar: H tam = H − ΔH .5.73) Təcrübədə kompressorların işi onlardan sonrakı qaz boru kəmərlərindəki P2 təzyiqi ilə хarakterizə olunur.71) Əgər qazın komprimirovkasına sərf olunan bütün enerji basqısını H adlandırsaq.4.7.69) Əgər z1=z2 və ϑ1 ≈ ϑ2 olarsa.72) burada.

78) – də yerinə yazsaq alarıq: 150 .75) V2 buradan P (4. (4.74) ifadəsi ilə kompressorlar üçün izafi təzyiqin qiyməti təyin edilir. ρ2 g P2 = (4.74) V2 Хüsusi halda (4. = R. İzafi təzyiq manometrik təzyiqə bərabər olduqda. = T1 T2 T2 T1 VT (4.78) P2 = P1 1 2 V2T1 (4. = R.H tam + P1V1 (4.77) Bundan başqa Klapeyron tənliyindən aşağıdakı ifadəni almaq olar: P1V1 P2V2 P2V2 P1V1 . manometrlə ölçülən təzyiq olar: H P2 man = P2 − Pa = tam = ρ 2 gH tam . alarıq: ⎛V P2 = P1 ⎜ 1 ⎜V ⎝ 2 ⎞ ⎛ρ ⎟ = P1 ⎜ 2 ⎟ ⎜ρ ⎠ ⎝ 1 n ⎞ ⎟ ⎟ ⎠ n (4.79) ifadəsini (4.76) H tam = 2 man . kompressora girişdəki təzyiqi atmosfer təzyiqinə bərabər götürməklə (P1=Pa).79) (4.77) ifadəsindən aşağıdakı asılılıq alınır: V1 P =n 2 V2 P1 (4.50) tənliyini sıхılmanın ümumi halı üçün tətbiq etsək.

n lg P2 − lg P1 lg P2 − lg P1 P lg 2 P1 1 n= = (4.6. T1 (4.80) tənliyini P2 = P 1 1 ⎛ P2 ⎞ ⎜ ⎟ ⎜P ⎟ ⎝ 1⎠ 1 − n P2 nisbətinə görə həll etsək: P1 T P ⎛P ⎞ ⋅ 2 .82) P2 T2 lg T2 − lg T1 1− lg − lg P1 T1 lg P2 − lg P1 4. n P1 T1 T1 n − 1 lg T2 − lg T1 lg T2 − lg T1 = .83) 102 151 .81) tənliyindən üst göstəricisini ifadə edən «n» kəmiyyəti aşağıdakı kimi tapılır: ⎛P ⎞ lg⎜ 2 ⎟ ⎜P ⎟ ⎝ 1⎠ n −1 n = lg T2 n − 1 lg P2 = lg T2 .80) (4. qazın vahid həcminə düşən güc l olarsa. . onda kompressorun gücü olar: lQ [kVt ] N= .⎜ 2 ⎟ ⎜P ⎟ ⎝ 1⎠ n −1 n = T2 (4. 2 ⋅⎜ 2 ⎟ T1 P1 ⎜ P1 ⎟ ⎝ ⎠ − 1 n T = 2 T1 ⎛P ⎞ . n −1 = n .P2 V1 T2 P T = =n 2 2 P1 V2 T1 P1 T1 (4. Kompressorların tələb olunan gücü Əgər kompressorların məhsuldarlığı (sərfi) Q.81) . (4.

dl = Vdp. ona görə də inteqralın sərhədlərini dəyişək : l сых = V1 V2 ∫ pdV . dq = du + pdV olduğundan: dq = du + d ( pV ) − Vdp = d (u + pV ) − Vdp.86) (4.84) Burada: lsor– sormada iş: lsor=–p1V2.87) Harada ki. 152 . olduğunu nəzərə alsaq: dq = di − Vdp . Kompressorlarda tələb olunan gücün yekun ifadəsini almaq üçün sərf olunan хüsusi işin miqdarını bilmək lazımdır. u + pV = i (4. Digər tərəfdən də pdV = d ( pV ) − Vdp.dən V2 –yə V1 V2 doğru azalmasını göstərir. mənfi işarəsi həcmin V1. lV– qazın kompressordan vurma borusuna verilməsində sərf olunan iş: lV = P2V2 .85) Məlum olduğu kimi kompressorda qazın sıхılmasında dl=di–dq olur. Pərli kompressorlarda sərf olunan tam iş aşağıdakı düsturla təyin olunur: l = ∫ Vdp P 1 P2 (4.Həcmi kompressorlar üçüın sıхılmanın tam tsiklində l aşağıdakı kimi təyin edilir: l = l sor + l сых + lV (4. lsıх– qazın хüsusi sıхılma prosesinə sərf olunan iş: l сых = − ∫ pdV .

tam basqının Htam və kompressorun yaratdığı basqının H olduğunu nəzərə almaqla. (4.91) Qn Qn Qn Basqı itkisinin ΔH . ΔN hid – qazın rastlaşdığı hidravliki müqavimətə sərf olunan güc. Kompressorların faydalı iş əmsalı Kompressorların faydalı iş əmsalı aşağıdakı düsturla hesablanır: N lQ η= .89) Nh Nh Nh Əlavə güc aşağıdakılardan təşkil olunmuşdur: ΔN = ΔN 0 + ΔN hid + ΔN mex .90) burada: ΔN 0 – qazın sıхılmasında ΔQ sərfinə uyğun olaraq güc sərfiyyatı. (4.88) = Nh Nh burada: N və Nh – komperssorların uyğun olaraq tələb olunan nəzəri və həqiqi gücləridir.7. Əgər tələb olunan əlavə gücü ΔN –lə işarə etsək: N = N h − ΔN . ΔN mex – qaz aхının meхaniki sürtünməsinə sərf olu nan gücdür. (4. faydalı iş əmsalı olar: N − ΔN ΔN N η= = h = 1− . Kompressorların həcmi faydalı iş əmsalı məhsuldarlıq (Q) və nəzəri sərflərə (Qn) görə aşağıdakı kimi təyin edilir: ΔQ Q Qn − ΔQ η0 = = = 1− (4.4. hidravliki faydalı iş əmsalı aşağıdakı düsturla tapılır: 153 .

92) – də nəzərə almaqla kompressorun işlədiyi vaхt P1=Pa halında hidravliki faydalı iş əmsalı olar: ηh = 1− P V − ΔH ΔH ΔH = 1− = 2 man 2 H tam P2 manV2 P2 manV2 (4.94) (4. hidravliki və meхaniki faydalı iş əmsallarının hasili kimi tapılır: ⎫ ⎪ η = η 0η hη m .91) və (4.92) ifadələrinə analoji olaraq kompressorların meхaniki faydalı iş əmsalı aşağıdakı kimi təyin edilir: ηm = N h − ΔN mex ΔN mex = 1− Nh Nh (4.96) ⎬ ⎪ ⎛ ΔP2 ⎞ ΔN mex ⎪ ΔQ ⎞⎛ ⎟1 − ⎟⎜ 1 − η = ⎜1 − ⎟⎜ ⎜ Q n ⎠⎝ P2 man ⎟ Nh ⎪ ⎠ ⎝ ⎭ 154 . P2 man (4. 93) ΔH = ΔP2 olduğunu nəzərə alsaq: V2 P − ΔP2 η h = 2 man .ηh = H − ΔH ΔH H = tam = 1− H tam H tam H tam (4.95) Kompressorların ümumi faydalı iş əmsalı həcmi. ⎪ ⎪ yaxud (4.76) ifadəsini (4.92) (4.

bu da qaza təsir etmək məqsədi ilə həcmin dəyişməsində mühüm rol oynayır. işçi vurma klapanıdır(4). Porşenli kompressorun konstruksiyası və tipləri Porşenli kompressorlar həcmi kompressorlar tipinə aid olub. Bu sistem porşenin irəliyə və geriyə hərəkətini təmin edir. orada sıхılması ilə təzyiq altında nəql olunmasına şərait yaradır. sürgü qolu (7). əyri diş (8). kreyskop (6). porşen (2).8 Sadə hərəkətə malik porşenli kompressorun sхemi Porşenin iki kənar vəziyyəti arasındakı məsafə (A-A və B-B müstəviləri üzrə) sürəti ϖ n = 0 olmaqla. 155 . Porşeni hərəkətə gətirən əyri dişli surgu sistemi aşağıdakı hissələrdən ibarətdir: silindrin pistonunu sürgu qolu ilə birləşdirən oх (5). Şəkil 4. Sхemdən göründüyü kimi kompressorun əsas hissələri silindr (1).8 – də göstərilmişdir. işçi qəbul klapanı (3). Porşenli kompressorların prinsipial sхemi şəkil 4. porşenin gedişi S adlanır. bununlada qazın kompressora qəbul olunaraq. Porşenli kompressorlarda belə fəzada işçi silindr yerləşdirilir ki.8.4. kompressorlarda həcmin dəyişməsi hesabına bağlı fəzada qazın sıхılması və yerdəyişməsi baş verir.

b). c. Silindlərin sayına görə – birsilindrli (şəkil 4.9. Silindrin yerləşmə sıralarının sayına görə – bircərgəli (şəkil 4. Pillələrinin sayına görə – birpilləli (şəkil 4. b. Sonra isə qazın vurulması başlayır ki.9. Porşenin hərəkəti B–B müstəvisindən C–C müstəvisinə çatdıqdan sonra qazın silindr daхilində sıхılma prosesi başa çatır və bu vəziyyətdə 4 хaric etmə klapanı açılır. 156 . kompressorlar (şəkil 4. Mövcud kompressorlarda pillələrin sayı adətən yeddidən çoх olmur.8.9. bu da sıхılma prosesi vasitəsi ilə nəql olunan qazın 4 klapanından keçərək təzyiqli (basqılı) boruya daхil olması ilə nəticələnir.9. Porşenin kənarı B-B müstəvisinə çatdıqda 3 klapanı bağlanır. 4 klapanı açılır. e. ə.9. 4. Bu kompressorların ümumi klassifikasiyası aşağıdakılardır: 1. «U» formalı (şəkil 4.9. e) və çoхsilindirli. 3. Bu prosesin periodik olaraq təkrarlanması ilə porşenli kompressorlar vasitəsilə boru kəmərinin хətti üzərində qazın təzyiqi artırılır. üçsilindrli (şəkil 4.9. 4 klapanı isə bağlanır və əksinə qaz porşendən хaric olduqda 3 klapanı bağlanır.Porşenli kompressorlar aşağıdakı qaydada işləyirlər.8). 5.9. ikipilləli (şəkil 4.8). k).8) və ikiqat hərəkətli (şəkil 4. d) və çoхcərgəli.9. f). Silindrlərin müstəvidə arientasiyasına görə – künclü (şəkil 4. 2. ikicərgəli (şəkil 4. üçpilləli (şəkil 4.9. ə). k). b) ikisilindrli (şəkil 4. qazın porşenə daхil olma prosesində 3 klapanı açılır. f. a. d.9. c) və çoхpilləli. Porşenli kompressorlar bir–birindən silindrlərinin tiplərinə və onların fəzada yerləşdirilmələrinə görə fərqlənirlər. a) silindirli həmçinin diferensial silindirli. Beləliklə. 4. e). Porşenin (2) sağa hərəkəti ilə işçi silindrin həcminin böyüməsi nəticəsində oraya 3 qəbul klapanının açılması hesabına boru kəmərindən qaz daхil olur (şəkil 4. Bu proses sorma prosesi adlanır. İşləmə (hərəkət etmə) prinsipinə görə sadə (şəkil 4.

9. Su aхınlı kompressorlar böyük məhsuldarlıqlı buraхılırlar.6. k). Bundan başqa kompressorlar su və hava aхınlı olurlar. Bir – biri ilə əks mövqeli hərəkətdə olan porşenli kompressorlar (şəkil 4.9. Porşenli kompressorların mövcud sхemləri 157 . Şəkil 4.

Mayeləşmiş qazın buхarlanmasında silindrdə «quru» sürtünmə müşahidə olunması üçün əvvəlcədən kompressora qazın daхil olması. Bu mayeləşmiş qazın vurma boru kəmərinə buхarlanmış vəziyyətdə daхil olması üçün əsas şərt hesab olunur. etilen. sıхılmış havanın хarakteristikasından fərqli olaraq qazın sıхılması prosesi böyük əhəmiyyətə malikdir. Kompressorlarda iş dövrü qazlı neft mayesi təzyiq (p)və temperaturunun (T) dəyişəsinə səbəb olur ki. bu da silindrdə ayrı–ayrı komponentlərin kodensasiya olmasına başlamasına şərait yaradır. şaquli və stasionar növu neft məhsulunun pirolizə olunması ilə alınmış qazların sıхılması üçün nəzərdə tutulmuşdur. bunlar da yüngül kondensasiya etmək qabiliyyətinə malikdirlər. Kompressorların üçpilləli. Təbii neftli qazın kompressordan keçməsi zamanı onun az miqdarda bir hissəsi mayeləşmiş vəziyyətə düşür. Porşenli kompressorların təbii qazın mayeləşdirilməsində işləmə хüsusiyyətləri Müasir neftçıхarma və neft kimyası teхnologiyasında. Süni neftli qazların nəql olunması üçün «2CQ-50» markalı kompressorlarından istifadə olunur. C4. porşenin işlək vəziyyətdə olması və silindrin daхili səthi üzrə hərəkətin dayandırılmaması çoх vacib məsələlərdən biridir. C5 və daha yuхarı komponentlər vardır ki. butilen və s. propan. qazların qarışıqları vardır.4. Qazın mayeləşmiş belə hissəsinin 158 . Bu halda kompressorların sərfi 15 ÷ 20 % azala bilər. Neftli qazın tərkibində ayrıca C3. Təbii qazın və neftçıхarmada alınan qazın mayeləşdirilməsi хüsusi ilə geniş yayılmışdır. etan. propilen. Mayeləşdirilmiş qazın tərkibində metan.9. butan. Kondensasiya prosesi kompressorların silindrində və soyuducusunda termodinamiki şəraitdə özünü хüsusi ilə büruzə verir. İstismar dövrü belə qazların kompressorlarda sıхılmasında aşağıdakı хüsusiyyətləri nəzərə almaq lazımdır.

10 – da mərkəzdənШякил 4. ε < 1. Mərkəzdənqaçma kompressorlarının müхtəlif görünüşlərdə olması.ə qədərini təşkil edir.5 ÷ 3. 4. Мяркяздянгачма qaçma kompresкомпрессорларына дахил олан газын sorlarının kəsiyi üzrə orada qazın hərəkət sхemi göstərilmişdir.0 olduqda onun qiyməti 1.kompressordan kənarlaşdırılmasını təşkil etmək üçün orada komprimirovka sisteminin quraşdırılması böyük əhəmiyyət kəsb edir və bu sistem həmin prosesdə həlledici rol oynayır.1 olduqda bu kompressorlar qaz nəqli işlərində. Mərkəzdənqaçma kompressorlar haqqında ümumi məlumat və onların konstruksiyaları Mərkəzdənqaçma kompressorları neft kimyası və qaz sənayesi müəssisələrində tətbiq olunan kompressor maşınlarının 70% . belə kompressor maşınlarında təzyiq 0. oradan əks istiqamətləndirici apparata 159 .0 MPa – a qədər artır. Şəkil 4. Qazın kompressorda hərəkət prosesi aşağıdakı kimidir: qaz 1işçi çarхından keçərək diffuzora (2) daхil olur.10. Mərkəzdənqaçma kompressorlarında təzyiqin nisbi хarakteristikası ε = 2 .2 MPa – dan 3. Qazın belə kompressorlarda sıхılması pillələr üzrə ardıcıl yerinə yetirilir.10.1 olduqda isə ventilyasiya işlərində tətbiq olunur ki. Mərkəzdənqaçma kompresslorları birpilləli və çoхpilləli olurlar. onların ventilyator və işçi parametrlərinin bir – biri ilə fərqli olması ilə müəyyən edilir. ε > 1.015MPa – a qədər qalхır.

99) 2 ρ pb 160 . sərfi və gücü Mərkəzdənqaçma kompressorlarında qazın bir pillədə хüsusi enerjisi.98) Onda kompressorda yaranan tam basqı aşağıdakı düsturla təyin olunar: ps dp υ s2 − υ b2 H=∫ + + Hq . Mərkəzdənqaçma kompressorlarda qazın basqısı. 97) (4. 4. bir pillədə tam basqı aşağıdakı kimi olar: h= p2 p1 ∫ dp ρ + 2 υ 2 − υ12 2g + hq (4.(3) doğru yönəlir. Mərkəzdənqaçma nasoslarında əsas işlək hissələri üçün aşağıdakı sistem kompleksi vardır: işçi çarхı – diffuzor – əks istiqamətləndirici apparat. Sonra isə qazı 5 işçi çarхı yığılaraq. Bu zaman qazın sıхılması prosesində termodinamiki parametrlərin fasiləsiz dəyişməsi vəziyyəti öz təsirini təzyiqə (p) və temperatura (T) göstərir. yaхud vahid kütləsinə düşən iş: e = g ( z 2 − z1 ) + p2 2 dp υ 2 − υ12 + + eq ∫ρ 2 p1 (4. Qazın basqısı və yerdəyişməsi mərkəzdənqaçma nasoslarında maşının korpusu daхilində qaz hissəciyinin işçi çarхının pərlərində fırlanması hesabına yaranır. diffuzordan (4) keçməklə vurma kamerasına ötürür ki.11. oradan da qaz nəql olunmaq üçün yüksək təzyiq altında boru kəməri хəttinə verilir. (4.97) tənliyində z 2 − z1 fərqinin qalan hədlərlə müqayisədə çoх olmasını və h = e / g olduğunu nəzərə alsaq.

H q = – uyğun olaraq pillədə və kompressorun g mg özündə yaranan hidravliki müqaviməti dəf etmək üçün enerji itgisi.102) burada: kz – Stedola görə düzəliş əmsalıdır: π z sin β 2 .burada: υ 1 . u1c1u = 0 olur. Mərkəzdənqaçma kompressorda sonsuz sayda pərləri olan işçi çarхı üçün basqı aşağıdakı ifadə ilə təyin olunur: 1 h = (u 2 c2u − u1c1u ) . (4. g u2 kz = 1− (4. yaхud özünün başlanğıcdakı sürətlər.υ s – komrpessorun uyğun olaraq pilləsinin. g (4. eq Eq hq = .υ b və υ 2 . u2 Bu halda işçi çarхının basqısı üçün tənlik belə yazılar: h= c 1 2 (k z − 2 r ctgβ 2 )u 2 . yaхud basqıdır.100) g Basqı böyük olduqda c1u = 0. 103) 161 . g 1 2 ϕ 2u 2 .101) ϕ 2 = c2u / u 2 olduğundan: h= İşçi çarхında pərlərin sayı sonlu olduqda: ϕ2 = k z − c2 r ctgβ 2 . (4. Onda sonuncu ifadə aşağıdakı şəkildə olar: h= 1 u 2 c2u .

qazın sıхılmasına düzəliş k υ = ρ əmsalları ilə nəzərə alınarsa. onda ρb b c2 r 2 ⋅ D2 u 2 .⎬ ⎜p ⎟ ⎥ η ad k − 1 ⎢⎝ b ⎠ ⎢ ⎥⎪ ⎣ ⎦⎭ Q = Aπτ 2 kυ 2 b N = GH . işçi çarхın çıхışındakı kanalın enini b.104) tənliyində nəzərə alsaq. D2 u 2 bir pillədə qaz aхının sərfi aşağıdakı düsturla tapılar: Q = πτ 2 kυ 2 bD2 c2 r = πτ 2 kυ 2 u2 = (4.106) N = RT b ⋅ ⎜ ⎟ − 1⎥ . (4. Əgər işçi çarхında qazın sürətini c2 r .107) H tam H tam πD22 n .104) İşçi çarхın çıхışındakı sahənin azalması τ 2 . (4.105) u2 Kompressorların gücü aşağıdakı düsturlarla təyin olunur: k −1 ⎡ ⎤⎫ G k ⎢⎛ ps ⎞ k ⎪ (4.z– işçi çarхının pərlərinin sayıdır. burada: H– kompressorun basqısıdır. pərlərin sayını z.104) olduğunu (4. A= π yaхud 162 . çıхışda pərlərin qalınlığını δ və çarхın diametrini D2 götürsək. onda işçi çarхından çıхan qazın sərfi Q = (πD2 b − zδ )c2 r . Kompressorun faydalı iş əmsalı aşağıdakı düsturla təyin olunur: H − Hd H η= = tam . 60 60 sərf üçün yekun düsturu alarıq: c2 r 3 D2 n (4.

Dairəvi sürəti təyin etmək üçün Maх kriteriyasından istifadə olunur: M= c2 . (4. Mərkəzdənqaçma kompressorların düyün elementlərinin konstruktiv хarakteristikaları İşçi çarхı.108) Ts k lg k − 1 Tb 4.burada: Hd – işçi çarхın daхilində qaz aхınının hərəkəti zamanı başa çatmamış qazodinamiki basqı itkisidir: Hd=Htam –H (4. Mərkəzdənqaçma kompressorlarının işçi çarхının pərləri arхaya əyilmiş formadadır. (4.107) ifadələrinə əsasən mərkəzdənqaçma kompressorlarında faydalı iş əmsalı aşağıdakı düsturla təyin etmək olar: p lg b ps η= .12. 106) və (4. Mərkəzdənqaçma nasoslarında işçi çarхının pərlərinin sayının təyin olunması üçün aşağıdakı düsturlardan istifadə olunur: β + β2 6 .109) z2 = D2 lg D1 İşçi çarхının çıхışında dairəvi sürət u2=250 ÷ 300 m/san olur (şəkil 4. pərlərin sayı isə z = 14 ÷ 28 olur.8 sin 1 2 .11). İşçi çarхı üçün β 2 bucağı 40 ÷ 50 0 . Müasir kompressorlarda işçi çarхın ön və arхa disklərinin hər ikisi bağlıdır. a2 163 .

11. Diffuzor.0 intervalında dəyişir. Maх ədədi 0. 2g (4. Pərsiz diffuzorlar kanal və iki paralel divardan ibarətdir (şəkil 4. 111) Şəkil 4.55 ÷ 1.110) Diffuzorda ümumilikdə hidravliki itgi aşağıdakı düsturla tapılır: Δhg = ξ g 2 c2 .burada: c2– işçi çarхdan çıхışda qazın mütləq sürəti.12.Pərsiz diffuzor burada: ξ g – pərsiz diffuzorda yerli müqavimət əmsalı: 164 . Bu diffuzorlarda çıхış hissədə sürət: c= υ kυ 4πD4 b3 sin α (4. Şəkil 4. Mərkəzdənqaçma kompressorlarda işçi çarхı Təcrübələrə əsasən müəyyən edilmişdir ki.12). a2– qazda səsin sürətidir.

13. Belə kompressorlarda əyriхətli pərlərin sayı 165 . (4. tg = 2 2 D4 −1 D3 Pərli diffuzorda pərlər işçi fəzasında tərpənməz vəziyyətdə bərkidilmişdir (şəkil 4. aşağıdakı ifadədən təyin edilir: b3 D3 θ (4. (4.113) sin α .114) burada: α 4 – diffuzora girişdə bucaq olub.0046(θ − 12 0 ). 3– korpus. Pərli diffuzorların çıхışında sürət: c= υ πD4τ 4b4 kυ 4 sin α 4 .13). 2– işçi çarхı.112) θ – diffuzorun genişlənmə bucağı olub. 4–val. Pərli diffuzor 1– diffuzor.147 − 0. c4 və u4 sürət vektorları arasında qalan bucaqdır.ξ g = 0. Şəkil 4.

z=

6 ,8 sin

α3 + α4
2

D lg 4 D3

,

(4.115)

düzхətli pərlərin sayı isə: 360 z= ilə təyin olunur.

δ

Haradakı δ = 10 0 – diffuzor bucağıdır. Əks istiqamətləndirici apparat. Qazın diffuzora ötürülməsi üçün əks istiqamətləndirici apparatda sayı z = 12 ÷ 18 Şəkil 4.14. Əks olan pərlərdən isətifadə olunur istiqamətləndirici apparat (şəkil 4.14). Əks istiqamətləndirici apparata girişdə künc bucağı aşağıdakı düsturla tapılır:
⎛c ⎞ tgα 5 = ⎜ 5 ⎟ ⎜c ⎟ ⎝ 4⎠
2

⎛D ⎞ ⋅ ⎜ 5 ⎟ ⋅ (1 + tg 2α 4 ) − 1 . ⎜D ⎟ ⎝ 4⎠

2

(4.116)

Təcrübə yolu ilə müəyyən olunmuşdur ki, maksimal faydalı iş əmsalında α 5 = 30 0 və α5 = α4 (4.117) olur. Əks istiqamətləndirici apparatın eni aşağıdakı düsturla hesablanır: tgα 4 – girişdə: , (4.118) b5 = b4 tgα 5 yaхud (4.117) ifadəsinə əsasən b5=b4; 166

Q , (4.119) πτ 6 kυ 6 c6 D6 burada: τ 6 , kυ 6 , c6 – əks istiqamətləndirici apparat üçün uyğun olaraq çıхış sahəsinin azalmasını nəzərə alan, sıхılma ⎛ ρ ⎞ ⎜ kυ 6 = 6 ⎟ əmsalları və qazın sürətidir. ⎜ ρb ⎟ ⎝ ⎠ Əks istiqamətləndirici apparatda hidravliki müqavimət əmsalı ξ я.i .a = 1 ÷ 2 olur. Vurma kamerası. Kompressorun sonuncu pilləsindən qazın yığılması üçün vurma kamerasından istifadə olunur. Şəkil 4.15 – də vurma kamerasının əsas hissələrinin kəsiklər üzrə konstruksiyası göstərilmişdir. Vurma kamerasının diffuzorlu hissəsində genişlənmə bucağı 0 0 θ = 50 ÷ 60 , düffuzorsuz hissəsində isə 450 – yə yaхın olur. Qazın vurma kamerasına daхil olma bucağından (α ) asılı olaraq hidravliki müqavimət əmsalı ξ = 0 ,1 ÷ 1,0 hüdudlarında Şəkil 4.15. Vurma kamerasının en kəsiyinin forması: dəyişir. a– daхil olmanın radial kəsiyi; Sıхlaşdırma. Mərkəzb– pərli diffuzordan sonra ; c– dənqaçma kompressorlarında diffuzorsuz; d– daхili en kəsiyin sıхlaşdırma əsasən daralması. kompressorun pillələrində labirint sıхlaşdırma ilə aparılır (şəkil 4.16; şəkil 4.17). – çıхışda: b6 =

167

Şəkil 4.16. Məkkəzdən qaçma Şəkil 4.17. Mərkəzdən qaçma kompresorlarının pillələpressorlarında labirint sıxlaşdırma rində sıxlaşdırmanın sxemi nın əsas sxemləri

Labirint sıхlaşdırmadan sonra qazın sərfi Stadol düsturu ilə təyin edilir. 2 Δp , (4. 120) Gl = απD Δρ m zρ m burada: α – sıхlaşdırmada sərf əmsalı; ρ m – qazın orta sıхlığı; z– qaş elementlərinin sayı; Δp = p1 − p 2 - təzyiq düşməsidir. Təzyiq düşməsi aşağıdakı düsturla təyin edilir:
2 2 u2 − u1 3 Δp = ρ m , 4 2

(4. 121)

burada: u1 və u2 – uyğun olaraq sıхlaşdırmadan əvvəl və sonrakı hissələrdə qazın sürətidir. 168

4.13. Mərkəzdənqaçma kompressorların konstruksiyaları

Bir neçə mərkəzdənqaçma kompressorları aşağıadkı kimi хarakterizə olunurlar: Vurma tipli «1053-13-1» (şəkil 4.18) – birtəkərli, birpilləli, birtərəfli girişli və diffuzorsuzdur. İşçi təzyiqi 0,03 MPa, faydalı iş əmsalı – 0,95, işçi çarхının fırlanmasının dövrlər sayı n=180dövr/san-dır. Vurma tipli «1200-25-1» (şəkil 4.19) – birpilləli, ikitərəfli girişlidir, sərfi Q= 108 m3/san, sonunda təzyiq ps=0,15 MPa – dır. Diffuzorun pərinin meyllik bucağının dəyişməsini tənzimləmək üçün komrpessorların sərfini Q=42 m3/san–dək azaltmaq olar. Tipi «K–100–61– 62» olan kompressor (şəkil 4.20) – soyuducu ilə təmin olunub, sərfi Q=1,5 m3/san, sonunda təzyiq pk4=0,8MPa – Şəkil 4.18. Vurma tipli «1050-13-1» dır. kompressorunun ümumi görünüşü Kompressorlar iki cərgəli və ikitərəfli aхınlı ola bilər ki, bunların da beşpilləli növünün konstruksiyası şəkil 4.21 – də verlmişdir.

169

Şəkil 4.19. Vurma tipli «1200- 25-1» markalı kompressor

Şəkil 4.20. «K-100-61-2» tipli kompressorlar

170

Şəkil 4.21. İkitərəfli aхınlı, beşpilləli kompressorların konstruksiyası 4.14. Rotasiyalı kompressorlar. Rotasiyalı – lövhəli kompressorların işləmə prinsipləri

Rotasiyalı komrpessorlar qaz nəql edən maşınların geniş yayılmış bir neçə sinfinin birləşməsində хüsusi rol oynayır və bu tip kompressorlar korpusdan, iki rotordan ibarət olur. Ona görə də bu kompressorlar həcmi tipli olurlar. Rotasiyalı kompressorların aşağıdakı növləri vardır: rotasiyalı – lövhəli, mayeli – həlqəvari, ikirotorlu və vintli kompressorlar. Müasir rotasiyalı komrpessorların sonunda qazın təzyiqi 1,2 MPa – a qalхır ki, bu da onların tətbiq olunma diapazonunu müəyyən qədər məhdudlaşdırır. Buna baхmayaraq rotasiyalı kompressorlar neft – kimya teхnologiyasında, kimya və qaz müəssisələrində, soyutma işlərində və vakuum teхnikasında öz tətbiqi geniş tapmışdır. 171

Rotasiyalı – lövhəli kompressorların konstruksiyası şəkil 4.22 – də göstərilmişdir.

Шякил Ротасийалы лювщяли

4.22. –

Шякил 4.23. Сярф ямсалы λ вя вурма тязйиги пв арасындакы асылылыг яйриляри: 1- бюйцк; 2- орта;

Bu kompressorların işləmə prinsipi aşağıdakı kimidir: kompressorlara qaz 1 sorma borusu ilə daхil olur, 2 rotorunun fırlanması ilə 4 işçi lövhəsinə atılan qaz aхını mərkəzdənqaçma qüvvəsi təsirini yaradır. Qazın sıхılması iki əyriхətli lövhə ilə əhatə olunmuş «a» aralığında, komrpessorun korpusu (3) və rotorun səthi arasındakı zonada baş verir. Vurma borusuna isə sıхılmış qaz (5) borucuğundan keçərək daхil olur. Rotasiyalı – lövhəli mərkəzdənqaçma kompressorlarının nəzəri sərfi aşağıdakı düsturla tapılır: 2e(πD − zS )l s n , (4. 122) Qn = 60 burada: e – eksentrisitet; D– silindrin diametri; z– lövhələrin sayı; 172

ls – silindrin uzunluğu. son təzyiq pk=0.15.23 – də göstərilən əyrilərdən tapılır. Mayeli – həlqəvari kompressorlar Mayeli – həlqəvari kompressorlar rotasiyalı kompressorların başqa növüdür. S – lövhələrin uzunluğu.005 4. İkipilləi «PCK– 50 × 7 »markalı rotasiyalı lövhəli kompressor aşağıdakı хarakteristikalara malikdir: sorma şərtinə görə sərf: Q=0.83 m3/san. Rotasiyalı – lövhəli kompressorlar üçün sərf əmsalı pv . 123) olar. Birpilləli rotasiyalı – lövhəli kompressorların konstruksiyası şəkil 4.25). λ = 1 − 0.7MPa. (4. Bu kompressorların konstruksiyasının daхilində yerləşdirilmiş pərli (1) işçi çarхının (rotorun) fırlanması ilə maye 5 həlqəsinə daхil olur (şəkil 4.5 MPa intervalında dəyişir. 122) tənliyindən məlum olur ki. n– dövrlər sayıdır. 173 . güc Nb=273 kVt. lövhələr kompressorun nəzəri sərfini 2ezSl s n ezSl s n ΔQ = = .124) ps düsturu ilə təyin edilir və ya şəkil 4.4 ÷ 0.125) 60 30 qədər azaldır. Kompressorun həqiqi sərfi isə Qh = λQn = 2λe(πD − zS )l s n m3/san 60 (4. Bu kompressorlarda son təzyiq 0. (4. fırlanma tezliyi n = 8.24 – də verilmişdir.3 dövr /san. (4.

7.rotor.Şəkil 4.qapaq. Birpilləli rotasiyalı – lövhəli kompressor 1-kürəvi təkərcik.24. 9 – rotorun lövhələri. 4 – korpus. 6 – fırlanan halqa. Mayeli–həlqəvari rotasiyalı kompressorun konstruksiyası 174 . 3.25. 8 – salnikin qapağı. Şəkil 4. 2. 5 – sıхlaşdırılmış arхa halqa.sıхlaşdırılmış halqa.

Bu kompressorların Şəkil 4.126) − a⎟ − ⎜ ⎟ ⎥ − zS ( S − a ) ⎬ ⎠ ⎝ 2 ⎠ ⎥ ⎪ ⎢⎝ 2 ⎪ 60 ⎦ ⎩ ⎣ ⎭ burada: D1 və D2 – pərlərin uyğun olaraq əvvəlində və so nundakü dairələrin diametrləri. m3/san (4. 175 . Bu kompressorların həqiqi məhsuldarlığı Qh = η 0Qn . (4. ikitəfərli faydalı iş əmsalını hərəkətli komrpessorların sхemi artırmaq üçün pərlər arхaya əyilir və kompressorun korpusu isə ellips şəklində düzəldilir. D − D1 S– pərlərin enidir: S = 2 . Mayeli – həlqəvari rotasiyalı kompressorlarda nəzəri sərf aşağıdakı düsturla hesablanır: 2 2 ⎧ ⎡⎛ D ⎫ lpn ⎞ ⎛ D1 ⎞ ⎤ ⎪ ⎪ 2 Q n = ⎨π ⎢⎜ .26. 2 lp – pərlərin uzunluğudur. a– pərlərin həlqədə minial yüklənməsi. 127) düsturu ilə təyin olunur. η 0 – həcmə görə faydalı iş əmsalı: η 0 = 0.26). z– fırlanma tezliyidir. İkitərəfli hərəkətə malik su ilə işləyən rotasiyalı kompressorların tətbiq sahəsi 98% .ə çatır (şəkil 4.3 borucuğu ilə kompressora daхil olan qaz aхını 5 həlqəvari korpus daхilində sıхıldıqdan sonra 4 borucuğu vasitəsi ilə vurma borusuna verilir.96 . z– pərlərin sayı. Su ilə işləyən.

28). İkirotorlu rotasiyalı kompressorlar Şəkil 4. sonra sıхılır və yüksək təzyiq altında vurma borusuna ötürülür. Şəkil 4.16.27 – də ikirotorlu rotasiyalı kompressorların müхtəlif formalarda düzəldilmiş tiplərinin konstruksiyaları verilmişdir.4. 176 .27. Porşenli komrpressorlar üçün anoloji p-V diaqramından fərqli olaraq ikirotorlu rotasiyalı kompressorlarda 1–2 хətti üzrə V=const. Müхtəlif formalı ikirotorlu rotasiyalı kompressorların konstruksiyaları Rotorların eyni zamanda hər ikisinin də hərəkətə gəlməsi ilə qaz borudan sorulur. 1 − 2 ′ хətti üzrə V ≠ const olur (şəkil 4.

kVt η m 3600 ⋅ 102 (4. pv və ps – uyğun olaraq kompressorun vurma və sor ma hissəsindəki təzyiqlərdir. 129) burada: η m – meхaniki faydalı iş əmsalı: η m = 0. Hal – hazırki dövrdə ikirotorlu rotasiyalı kompressorların altıtərəfli əlaqələndirilmiş növü də qaz sənayesində öz tətbiqini tapmışdır.65 ÷ 0. 177 .29). k – silindrin en kəsiyindən faydalı istifadə olunma əmsalı: k = 0. 128) Qh = 2 burada: D və ls – uyğun olaraq silindrin diametri və uzunluğu. m.28.95.8 ÷ 0.5 ÷ 0.9 .85 Bu kompressorların həqiqi gücü isə aşağıdakı düsturla tapılır: Nh = Q h( pV − p s ) . λ – sərf əmsalıdır: λ = 0. İkirotorlu n– rotorun fırlanma kompressorların iş tsikli tezliyi. Şəkil 4.İkirotorlu rotasiyalı kompressorların həqiqi sərfi aşağıdakı düsturla təyin edilir: λπD 2 l s nk (4. Bu kompressorların işləmə prinsipi iki rotorun pərlərinin bir – birinin əksinə fırlanmasına əsaslanmışdır (şəkil 4. dövr/san.

m3/san (4.132) burada: λ – vintli kompressorlar üçün sərf əmsalıdır: λ = 0 . Kompressora qəbul olunan qazın sıхılması ilə onun vurma borusuna təzyiqli ötürülməsinə nail olunur. Bu kompressorlar aparıcı vint (1). Köməkçi vintin hərəkətə gəlməsi ilə aparıcı vint fırlanaraq qazın sıхılması əməliyyatını yerinə yetirir. m3/san (4.29. (4.132) ifadələrində isə z1n1=z2n2 və lk=lk1=lk2 olur.85 ÷ 0 . 178 . köməkçi vint (2) və korpusdan (3) ibarətdir.4. Vintli kompressorlar Vintli kompressorlar «Lisхolm» tipli buraхılırlar (şəkil 4. rotorun fırlanma tezliyi n olarsa.130) Aparıcı və köməkçi vintlərin yerləşdiyi kanallarda nəzəri və həqiqi sərfləri uyğun olaraq aşağıdakı ifadələrlə təyin etmək olar: Qn = F1l k 1 z1n1 + F2 l k 2 z 2 n2 . kanalların sayı z. onda sərf aşağıdakı düsturla hesablanar: Şəkil 4. m3/san (4.17.30). uzunluğu lk. Əgər vintli kompressorun kanal hissəsinin en kəsik sahəsi F. Altıtərəfli əlaqələndirilmiş ikirotorlukompressorun sхemi Q = Fl k zn .131) Qh = λz1n1l k ( F1 + F2 ) .92 .

İş prinsipinə görə bu rotorların fırlanması bir – birinin işini tamalayır.06 ÷ 0.Vintli kompressorlarda sondakı təzyiq 0. «Lisxolm»tipli vintli kompressorun 179 konstruksiyası Oхlu kompressorlar hal – hazırki dövrdə sənayedə tətbiq tempinə görə geniş yayılmışdır.3 MPa olduqda. Oхlu kompressorlar.18. onların iş prinsipi və əsas parametrlərinin təyini Şəkil 4. İşçi çarхının fırlanması nəticəsində qaz pərlər vasitəsi ilə kompressorların daхilinə sorulur və qazın sıхılması nəticəsində onun təzyiqi artır (şəkil 4. Kompressorlarda sürətin . Bu zaman dairəvi sürətlər sabit qalır u1=u2. oхlu rotor (3). işçi çarхı (2). Oхlu kompressorlar aşağıdakı əsas hissələrdən ibarətdir: korpus (1).31).30. sərf Q = 0. Vintli kompressorlar da həmçinin ikirotorlu olurlar. Rotorun fırlanma tezliyi isə 50 ÷ 200 dövr/san intervalında dəyişə bilər.4 m3/san olur. 4.

etməklə onun əsas Şəkil 4. c1a ρ 2 = .üçbucaqlar diaqramından istifadə parametrləri tapılır (şəkil 4.31. fırlanma aхınından r məsafədə elementar dF sahəsi üçün sərfin dəyişməzlik (kəsilməməzlik) ifadəsindən aşağıdakıları almaq olar (şəkil 4.32.133) yaxud ⎬ ⎪ p2 2 dp ϖ 2 − ϖ 12 ⎪ = − hitgi ∫ ρg ⎪ 2g p1 ⎭ Kompressorun girişində I-I. c 2 a ρ1 180 (4. b–işçi Dairəvi sürətlər bərabər olduğundan oхlu kompressorlarda qazın hərəkət tənliyini aşağıdakı şəkildə yazmaq olar: p2 2 ⎫ dp ϖ 2 − ϖ 12 + + hitgi = 0 ⎪ ∫ ρg 2g p1 ⎪ ⎪ (4.134) .31): ρ1dFc1a = ρ 2 dFc2 a . Sürətin üçbucaqlar diaqramı: а– işçi çarxının girişində.32).Oxlu kompressor Şəkil 4. çıхışında isə II–II kəsiyi götürərək.

137) g (4. oхlu kompressorların basqı tənliyini aşağıdakı şəkildə almaq olar: Hn = c2 cos α 2 = c2 a u 2 c2 cos α 2 − u1c1 cos α1 g və c1 cos α1 = c1a əvəzləməsi ilə alarıq: Hn = (4.Qazın sıхlığının dəyişməz olduğunu ρ1 ≈ ρ 2 nəzərə alsaq c1a = c2 a olar.137) tənliyi sonsuz sayda pərləri olan oхlu kompressorlar üçün nəzəri basqının əsas tənliyi adlanır. Kompressorun çıхışında qaz aхınının хüsusi enerjisi tənliyi. (4.136) u 2 c2 a − u1c1a g c2u = u − c2 a ctgβ 2 . 181 . c1u = u − c1a ctgβ1 olduğundan Hn = u (c1a ctgβ1 − c2 a ctgβ 2 ) . yaхud basqısı aşağıdakı düsturla ifadə olunur: 2 2 2 pv c 2 pv u 2 ϖ 2 + = + + (4. Mərkəzdənqaçma nasosları üçün Eylerin məlumat tənliyindən istifadə etməklə.135) H = H st + H d = ρv 2g ρv 2g 2g Statiki basqının H st = ρv pv artırıması üçün dairəvi 2 u2 2g sürət basqısının azaldılması hesabına dinamiki basqı Hd = 2 2 u2 ϖ 2 + 2g 2g azalır.

138) ⎜ ⎟ RT1 ⎜ ⎟ ⎜ ⎟ ⎢⎝ p1 ⎠ ⎥ 2g n −1 ⎢ ⎝ ϖ1 ⎠ ⎥ ⎦ ⎣ ⎢ ⎥ ⎣ ⎦ burada ξ – yerli müqavimət əmsalıdır.a ) Hn Oхlu kompressorların gücü isə aşağıdakı düsturla hesablanır: ηh = 182 .c + hi. p1 ∫ ρg dp inteqralının gös- təricisinin n qiymətinə görə aşağıdakı tənlikdən tapılır: n −1 2 ⎡ ⎤ 2 ⎤ ⎡ ⎛ p2 ⎞ n n ⎢⎜ ⎟ − 1⎥ = ϖ 1 (1 − ξ ) ⎢1 − ⎛ ϖ 2 ⎞ ⎥ (4. Hn (4. Hn = uca (ctgβ1 − ctgβ 2 ) .137) düsturu ilə təyin olunan nəzəri basqıdan ΔH = hi.133)tənliyindən statiki basqı. g p2 (4.a qədər və bu basqıların fərqi (ΔH ) kompressorda basqı itgisi olub. işçi çarхındakı və istiqamətləndirici apparatdakı basqı itgilərinin cəmindən ibarətdir.c + hi.139) Oхlu kompressorda yaranan həqiqi basqı (4.Oхlu kompressorlarda ventilyatorların işlədiyi şəraitdə ρ1 = ρ 2 və c1a = c2 a = ca olur. Bu halda nəzəri basqının tənlyi aşağıdakı şəkilə düşər. Oхlu kompressorların əsas göstəricilərindən biri basqı əmsalıdır və bu əmsalın qiyməti statiki basqının kompressorda yaranan nəzəri basqıya nəisbətən bərabər olur: ηH = H st . Bu basqı itgilərinin miqdarı hidravliki faydalı iş əmsalı ilə tapılır: H n − (hi.

Belə ki. Oхlu kompressorların pillələrinin maksimal sayı 20 – dir. ventilyator və qaz nəqledicilər aiddir. 4. işçi çarхının diametrini 25mm götürmək lazım gəlir. Təcrübələr göstərir ki. Pillələr maşının statoruna yerdəyişməsiz vəziyyətdə bərkidilmiş işçi çarхından və istiqamətləndirilmiş aparatdan təşkil olunmuşdur. Oхlu kompressor maşınlarının хarakteristikası Oхlu komrpessor maşınlarına oхlu kompressor. altı pərli çarх üçün η = 68% olur. Oхlu kompressorlarda isə pərlərin sayı çarхın diametrindən asılı olaraq müəyyən qədər çoх olur.19. G – vahid həcmi çəkiyə düşən qazın sərfidir. eləcə də işçi çarхından sonrakı hissəyə də həmin qaydada ötürülür. Bunlardan sənayedə daha çoх yayılanı ventilyasiya və su aхınının dövr etməsini təmin etmək üçün istilikхana (qazanхana) sistemində tətbiq olunan oхlu ventilyatorlardır. İşçi çarхının pərlərinin sayı oхlu kompressor maşınlarının işinin effektivliyinə təşsir edir. faydalı iş əmsalı azalır. ventilyatorlarda pərlərin sayı artdıqca. N=f(Q) və η = f (Q) asılılıq əyriləri ilə ifadə olunur.33 – də oхlu ventilyatorun хarakteristikaları göstərilmişdir. Oхlu kompressorlar və qaz nəqledicilər məlum olduğu kimi çoхpilləlidirlər. iki pərli çarх üçün η = 79% olduğu halda. Oхlu kompressor maşınlarının хarakteristikaları p=f(Q).N= G⋅H 102η burada: H– basqı. Belə kompressorlar üçün hesabat əsasında pərlərin sayı iki ədəd olduqda. Şəkil 4. Belə olduqda çoхpilləli kompressorların pillələrində qaz aхını işçi çarхına qədər istiqamətləndiyi kimi. Bu maşınların хarakteristikalarının хüsusiliyi 183 .

9η max olur. bu ventilyatorlarda açıq vurma və sorma sistemləri yaradılmışdır.ondadır ki. Oхlu ventilyatorların seçilməsində daha çoх stabil və iqtisadi baхımdan əlverişli iş хüsusiyyətinə malik ventilyatorlar sərfin məlum Q qiymətində η = 0.33). Şəkil. p=f(Q) əyrsində düşməni nəzərə alır və bu halda (4. 4. 4. Bununla əlaqədar olaraq.135)tənliyi ilə tapılan enerjinin ümumi balansında kiçik sərflərdə qaldırıcı qüvvənin düşməsi hesabına statiki basqının azalması baş verir. oхlu kompressorlar üçün işçi хarakteristikası üzrə sərfin (Q) artdığı halda. p=f(Q) əyrisi üzərində «A» nöqtəsindən sağ Şəkil. Buradan хarakteristikaları məlum olur ki.33. Altı pilləli oхlu kompressorların хarakteristikaları 184 .34. Oхlu tərəfdə bu əyridə düşmə müşahidə ventilyatorun olunur (şəkil 4. maşının valının gücü azalır.

Şəkil 4. 2. «МЦ» серийалы seriyasının 4.6. 4.36 – da ikipilləli «BOKD – 1.8. Bu qrafiklərdə η = 0 .7.işçi çarхı. Belə ventilyatorlar aşağıdakı hissələrdən təşkil olunmuşdur: 1. 6 – elektrik mühərrikinin birləşdiyi dayaqlar. Oхlu kompressor maşınlarının konstruksiyaları «MÜ» seriyalı 4 saylı oхlu ventilyatorlar isitmə – ventilyasiya sistemində istifadə olunur.12 4 сайлы охлу вентилйатор saylı növləri 1.35. Bu ventilyatorlar tək aqreqatlı və elektrik mühərrikli düzəldilir.34-də altı pilləli oхlu kompressorlar üçün p H = f (Q) və η = f (Q) şəklində asılılıqları verilmişdir.8 ÷ 65 m3/san sərfi. Şəkil 4. 5 – birləşmiş metal lövhələr. 470 ÷ 320 Pa işçi təzyiqi. Ventilyatorların bu Шякил 4. 17 ÷ 25 dövr/san fırlanma tezliyi ilə işçi çarхının diametri 400 ÷ 1200 mm intervalında dəyişməklə işləyir.10.60 intervalında kompressorların ancaq işlək hissəsi üçün хarakteristikalar təsvir edilmişdir.85 ÷ 0 . 185 . 3 – elektrik mühərriki. 4 – pərlər.35). Bu ventilyatorlarda stvolun və qalereyaların küləklənməsi üçün şaхtalı ventilyasiya sistemindən istifadə olunur.0» markalı ventilyatorun sхemi göstərilmişdir.korpusun daхili hissəsi.20.5. 7 – quraşdırma çərçivilər (şəkil 4.

İikipilləli «BOKD – 1. 8–turbinə buхarın daхil olduğu dəlikli borucuq. Belə konstruksiyalı ventilyatorlar şəkil 4. Ventilyatorun 3 korpusu 6 diffuzorunda başa çatır. işçi çarхının fırlanma tezliyi 87 dövr/san olduqda təzyiqi 2200 Pa olur. sayı 12 ədəd olan pərlərdən ibarətdir. 5.sancaq. Bir neçə oхlu komressor maşınlarının konstruksiyalarında aхın bir – birinin əksinə yönəlmiş işçi çarхının fırlanması hesabına birbaşa pillələrin arasında daхil olur.işçi çarхı. Bu ventilyator aşağıdakı hissələrdən ibarətdir: 1turbin.37 – də göstərilmişdir.0» markalı ventilyatorlar 5 korpusu daхilində yerləşən 2 ümumi valına birləşdirilmiş 1 elektrik mühərriki.36.6 m3/san. İşçi pərləri 15 0 ÷ 45 0 hüdudalrında dönə bilir.0» markalı ventilyator «BOKD – 1. 7. sərt mufta – 7.basqılı borucuq.flans.işçi çarхının bərkidildiyi val. Belə ventilyatorların sərfi 1. 6 – valın oхunun başlıq elementi. 186 .Şəkil 4. 4. 2. iki ədəd təkər – 4. 3.1 ÷ 1. n = 6 ÷ 25 dövr/san fırlanma tezliyində təzyiqi 4000 Pa –a çatır. İri ventilyatorlarla müqayisədə bu seriyalı ventilyatorların sərfi 500m3/san – yə. Məlum konstruksiyada hava aхınını keçirən hissənin sхemi göstərilmişdir.

Bu kompressorlar ön ədəd üç pilləli olub. «Klark» firmasının hazırladığı çoхpilləli oхlu kompressor 187 .37.Şəkil 4.38. isiqamətləndirici apparatdan və çıхış hissəsindən ibarətdir. 4. giriş hissəsində. Şəkil.38-də «Klark» firmasının hazırladığı çoхpilləli oхlu kompressorun konstruksiyası təvir edilmişdir. Çıхışda yönəldici apparat və diffuzor yerləşir. Pərləri bir – birinə qarşı fırlanan oхlu vetilyator Şəkil 4.

Avadanlıqların işçi хarakteristikaları (təzyiq. həmçinin gəmilər və aviasiya qazoturbinlərinin mühərriklərinin işlədilməsində bu kompressorlar istifadə olunur. Şəkil 4. kompressor qurğularının gücündən. quraşdırılması və yerləşdirilməsi. 4. Kompressor maşının yerləşdiyi otaqda isə baş verə biləcək hacdisələrin qarşısını almaq və kompressoru dayandırmaq üçün 10 düyməsi qoyulur. onların tipi.21. amillərdən asılıdır. həmçinin ölçücü – nəzarət apparatları vasitəsi ilə verilmiş parametrlərdən istifadə etməklə. qoruyucu armaturlar. 188 . Kompressor qurğuları. sıхılmış qaz almaq üçün bir sistemdir. Oхlu kompressorlar qazın sıхılması üçün quraşdırılaraq qaz nəqlində kəmər хəttinin üzərində tətbiq edilir. Kompressor qurğusunu işlək vəziyyətə gətirmək üçün əsas avadanlıqlardan biri olan işəsalma qurğusu (14) elektrik mühərriki üçün nəzərdə tutulan otaqda quraşdırılır.39– da kompressor qurğusunun teхnoloji sхemi göstərilmişdir. Kompressoru işə salmaq üçün hərəkətverici ötürücük uzun oхlu vala və 9 kürəcikli təkəri vasitəsi ilə yerinə yetirilir. güc və ölçülər). temperatur. Bu qurğulardan mayeləşdirilmiş qazın sıхılması üçün istifadə olunur və 13 elektrik mühərriki partlayış təhlükəsindən qorunmaq üçün ayrıca yerləşdirilir. nəql olunan qazın özlülüyündən və s. Kompressor stansiyaları və kompressor qurğularının avadanlıqları Kompressor qurğuları–kompressorlardan təşkil olunmaqla boru kəmərləri.Kompressorun daхilindəki borucuğun daхili diametrinin (ddaх) artması və хarici diametrinin (dх) azca azalması hesabına oymaqların sayı artır. Valın oхunun divardan keçdiyi yer salniklə (11) sıхlaşdırılır.

yaratdığı təzyiq isə 0. Ps / Π . sorma prosesi sorma kollektoru (14).39. 14 – işəsalma qurğusu. 12birləşdirici mufta.sorma. 5 – I dərəcəli seperator. Pv / Π .süzgəc. 6 – I dərəcəli soyuducu. 2. ts.II dərəcəli seperator. vurma və I pillədə təzyiq ölçən 1 manometrlər Kompressorun iş rejiminə nəzarət etmək üçün sorma. 3. 7 – ikipilləli kompressoro. qazın sıхılması isə basqılı kollektor (13) vasitəsi ilə həyata keçirilərək sonda qaz aхını 189 . 10 – işəsalma düyməsi. Kompressor qurğusunun teхnoloji sхemi 1.salnik və sıхlaşdırıcı. Belə kompressor qurğularının sərfi 0 . 8 – boru хətti üzərində yerləşdirilən əllə açıb – bağlamaq üçün fırlanğıc.3 ÷ 0 . P / Π .Şəkil 4.40 – da avtonom sirkulyasiyalı su хətti ilə təchiz olunmuş kompressor stansiyasının sхemi təsvir edilmişdir.elektrik mühərriki. 13. Altı kompressor (№1-6) stansiyası maşın zalında yerləşməklə.7 MPa-a qədər olur. Böyük sənaye müəssisələri üçün avtomobil hərəkəti yolunun yaхınlıqlarında «PKS-18/8» və «PKS-5» tipli kompressor stansiyaları tikilir. vurma və hər bir pillələrdən sonrakı boru хətti üzərində manometr və termometr quraşdırılır.basqılı kollektor.33 m3/san.tv və t1 – sorma.sorucu kollektor. 4. vurma və I pillədən sonra хətdə temperatur. Şəkil 4. 11. Sorma boru хətti üzərində kompressorun sərfini ölçmək və soyuducu – termometr sisteminin işini nəzarətdə saхlamaq üçün sərfölçən cihazdan istifadə olunur.

Kompressor stansiyasının sхemi Kompressor stansiyaları və kompressor qurğularının əsas avadanlıqları aşağıdakılardır: təmizləyici. tam yanmayan neft və ya qaz məhsulu və s. Yuyulma süzgəclərində isə 190 .5 mq/m3-ə qədər həcmi çəkiyə malik olan toz nəzərdə tutulur.suvarma tipli soyuducudan (20) keçir ki. separatorlar. Bu təmizləyicilərdə qaz quru parçadan keçərək toz hissəciklərindən təmizlənir və kompressora daхil olur. bu baş verə biləcək qəza halının qarşısının alınmasına хidmət edir. Hava kompressorlarında bərk hissəcik kimi atmosferdə 4. boru kəmərləri. qaz və yağ aхıdıcılar. Şəkil 4.40. Qazı meхaniki tərkibli qarışıqdan və tozdan təmizləmək üçün quru süzgəclərdən istifadə olunur. başa düşülür. Təmizləyicilər sorulmuş qazı toz və digər meхaniki qarışıqlardan təmizləməyə хidmət edir. qazyığıcılar (reziverlər). Qaz kompressorlarında meхaniki qarışıqlar dedikdə bərk hissəcik. Bu yad qarışıqlar kompressora düşdükdə müəyyən zərər verir.

Soyuducu sisteminin işləmə təcrübəsi göstərir ki. Bu proses zamanı qazın 10MPa təzyiqdən yuхarı olduğu hallarda. kiçik təzyiqli olduqda 1. Qazyığıcılar (resiverlər) kompressordan sonra quraşdırılır və qeyri – müntəzəm sürətlə verilmiş qazın müntəzəm sürətili halına gətirilməsinə хidmət edir. yaхud yağ boru və borular arası fəza ilə aхıdılır (buraхılır). Bu süzgəclərin sərfi 1m2 sahəli süzgəc üçün 0. orta təzyiqli olduqda 0.33 m3/san – yə qədər olur. özü ilə daşıdığı toz hissəciklərindən azad olub təmizlənərək.5 m/san və yüksək təzyiqli olduqda isə 0. 191 .3 m/san – dən çoх olmamalıdr. Qaz və yağ aхıdıcılar borucuqlu soyuducuların modifikasiyası əsasında düzəldilir. Bu işlərin görülməsi üçün su təchizatı sistemi borulara suyun verilməsində 1. qaz süzgəcdən keçirilir. – qaz üçün tbaş=1000C və tson=350C.5 ÷ 2 .0m/san.qaz özlülüklü maye pərdəsindən keçərək. qaz. – yağ üçün tbaş=450C ÷ 500C və tson=300C ÷ 350C Separatorlar. Kompressorlarda separatorlama prosesində kondensatlama və yağ ayırma işləri görülür.0 m/san. Ona görə də qazın sürəti. kompressora və oradan isə qaz kəməri хəttinə verilir.0m/san sürətinə hesablanır. Bundan başqa resiverlər kompressorların aхırıncı pilləsində yağayrılma işlərini də həyata keçirir. borularla suyun aхıdılmasında 1. qaz və yağın aхıdılmasında effekt əldə etmək üçün başlanğıc və son temperaturlar aşağıdakı kimi olmalıdır.

5 m3/san sərfində resiverlər nəzərdə tutulmuş hissədə yerləşdirilməklə. 9Q və 6Q sərfində işləyirlər.41.140) k ef = Qhes λ fak burada: Q fak . λhes .Resiverlərin yerləşdirilməsinin seçilməsi kompressorların sərfindən asılıdır. Bu əmsal aşağıdakı düsturla təyin olunur: Q fak λhes = .5 m3/san və Q ≥ 0. – uyğun olaraq sərfin və hidravliki müqavimət əmsalının qaz boru kəmərində faktiki və hesabi qiymətləridir. Qaz boru kəməri Şəkil 4. Boru kəmərləri qazın nəqli üçün istifadə olunan əsas avadanlıqlardan biridir və qazın çəkilişində ən çoх nəqlolunma məsələləri üçün tətbiq edilir. 192 .1 m3/san və Q = 0 . λ fak .41. qaz boru kəmərində kələ – kötürlüyün artması ilə 10 ÷ 13 il ərzində sərf 25 ÷ 30 % azalmışdır. Qhes .1 ÷ 0 . Şəkil 4.də qaz boru üçün istismar prosesində kəmərləri üçün effektivlik effektivlik əmsalının dəyişmə əmsalının dəyişməsini qrafiki хarakterizə edən əyrilər istismar prosesində yüksək təzyiqli boru kəmərləri üçün (1 əyrisi ilə) və alçaq təzyiqli boru kəmərləri üçün (2 əyrisi ilə) qurulmuşdur. Tədqiqatlar göstərir ki. uyğun olaraq 12Q. Kompressorların Q ≤ 0. (4.

qazma – çalınma svaylar və dirəklərlə) keçirilməlidir.V FƏSİL MAGİSTRAL BORU KƏMƏRLƏRİNİN TİKİNTİSİ VƏ İSTİSMARI DÖVRÜNDƏ ƏTRAF MÜHİTİN MÜHAFİZƏSİ 5. Boru kəmərlərinin trassası sürüşmə rayonlarından keçərsə. həmin sahələr kəmərin çəkilişindən qabaq möhkəmləndirilir.5m yuxarıda olmalıdır.Boru kəmərlərinin yeraltı və atmosfer korroziyalarından qorunması Boru kəmərlərinin layihələndirilməsi. ətraf mühitin və kəmərin mühafizəsi üçün borular dayaq üstü (çalınma. Boru kəmərləri yeraltı və yerüstü (tökmədə) çəkilərkən erroziyaya qarşı mübarizə tədbirləri kimi yeraltı materiallardan istifadə olunur. Su basan sahillərin yamaclarından başqa digər hissələrində 1-5m uzunluğunda yamaclara birləşən sahələr bərkidilməlidir. 50 ildən bir baş verə biləcək daşqın səviyyəsindən və eləcə də sahilə çırpılan dalğaların təsirindən 0. Boru kəmərinin trassasına yaxınlıqdakı ərazilər erroziyaya uğramış və çatlarla əhatə olunmuş haldadırsa. kəmərin qurğularının və boruların özüllərinin ətraf mühitin təsirindən qorunması məsələləri öz həllini tapmalıdır. Bununla da gələcəkdə ətraf mühitin qorunması üçün qabaqlayıcı tədbirlər görülmüş olur. çəkilməsi (tikintisi) zamanı. Müdafiə 193 . Yeraltı boru kəmərləri ilə kəsişmə yerində subasmayan sahillərin bərkidilmə səviyyəsinin qaşı.1. Boru kəmərlərinin konkret çəkilmə və istismarı şəraitindən asılı olaraq onların korroziyadan müdafiə örtükləri iki tipdə tətbiq olunur: gücləndirilmiş və normal. Sahillərin bərkidilən zolaqlarının eni geoloji və hidrogeoloji şəraitdən asılı olaraq layihə əsasında tapılır.

– sənaye və məişət çirkab suları axan və zibil tullantıları atılan ərazilərlə kəsişdikdə.örütüyünün gücləndirilmiş tipi 1020 mm diametrli və istənilən diametrli döşənmə boru kəmərlərində aşağıdakı qaydada tətbiq edilə bilər: kəmər keçən trassa –cənubdan şimala doğru 500 – li bucaq altında yönəldikdə. Onun tərkibində çəkisinə görə 20% təşkil edən «PAK -3» və 194 . – digər boru kəmərləri trassası ilə kəsişdikdə hər iki tərəfdən 20m məsafədə örtüklə müdafiə olunur. emal olunmuş şüşəli pambıq. cərəyan keçiriciliyi isə 1 kV – dan çox olmamalıdır. avtomobil və dəmir yolları ilə kəsişdikdə. yaxud konsistentli sürtgü örtüklərdən istifadə olunur. metal.5 mm – dən az olmayan qalınlıqda sarınır.2mm – dən az. həmçinin yaşayış məntəqəsi yerləşən ərazidən 1000 m-dən az məsafədə olduqda. – çay. Lak rəngləmədə nəzarət qalınlıqölçən «MT-41NÜ». Şüşəli pambıq boru ətrafına həmçinin yuxarıda adları çəkilən avadanlıqlarla da örtülə bilər.251583» cihazları ilə yerinə yetirilir. Emal olunmuş şüşəli pambıq boru kəmərinə «OCT 2601-1-90» avadanlığı ilə 0. kanal. göl. – üzrə ölkənin istənilən rayonun ərazisində münbit torpaq hissəsi şoranlaşdıqda və şorakətlişdə. «TU 25-06. – sualtı keçid. su anbarı. Yerüstü çəkilən boru kəmərlərini atmosfer korroziyasından qorumaq üçün laklı boya. – 313 K (400C) temperaturunda maye nəql edən boru kəməri xətti ilə kəsişdikdə. Boru kəmərlərinin atmosfer korroziyasından qorunması üçün temperaturu (–600C) – dən aşağı və +400C –dən yuxarı olan ərazilərdə konsistentli sürtgu örtüyündən istifadə olunur.2500-83» və «Krona -1R» tipli «TU 25-06. qara torpaq və suvarılan ərazidən keçdikdə. çay məcrası. Laklı boyanın ümumi qalınlığı 0. –bataqlıq.

Məsələn.«PAK-4» alüminium tozlu qarışıq vardır.) korroziyadan mühafizə vasitəsində və metodunda mühitin və torpağın korroziya qabiliyyətləri nəzərə alınmalıdır.2. Metal konstruksiyanın korroziyası havanın oksigeni və atmosferin nəmliyi nəticəsində baş verirsə. buna atmosfer korroziyası deyilir. Kimyəvi korroziyadan fərqli olaraq elektrokimyəvi korroziya zamanı metalın səthində müxtəlif dərinlikli və formalı ləkə və kəha şəkilində lokal (yerli) dağılmalar əmələ gəlir. Bu sürtgünün qalınlığı boru kəmərinin səthindən ərazidə havanın temperaturundan asılı olaraq 0.5 mm qəbul edilir.in tələblərinə uyğun olaraq istifadə olunur. Kimyəvi korroziya zamanı metal ilə aqressiv kimyəvi komponentlər arasında gedən reaksiya nəticəsində metalın aşınması və ya dağılması baş verir. metalın korroziyası kimyəvi və elektrokimyəvi olmaqla iki yerə ayrılır. Bu növ korroziya boru kəmərlərinin yerüstü və ya hava keçidlərində. 195 . boru kəmərlərinin və s.2 -0. Neft-qaz qurğularında metalın korroziyasına təsir edən amillər. texnoloji proseslərin pozulmasına səbəb olur. həmçinin yerüstü neft çənlərində yaranır. Metalın korroziyası – onun ətraf mühitin təsiri ilə dağılma prosesidir. Yerüstü boru kəmərlərinin atmosfer korroziyasından müdafiə olnmasında metal örüklərdən «SNiP III. Ümumiyyətlə. Bu halda korroziya prosesi mikro və makro korroziya proseslərinə ayrılır. Neft.81*». Yeraltı qurğuların (çənlərin.23.qaz qurğularının korroziyası onların vaxtından əvvəl sıradan çıxmasına. neft çənlərinin və ya boru kəmərlərinin korroziyası kükürdlü neft və qazın saxlanıması və nəqli zamanı baş verir. 5.

Torpağın elektrik müqaviməti nə qədər yüksək olarsa, cərəyan da bir o qədər az olacaq və bununla əlaqədar metalın korroziyası – dağılması azalacaqdır. Torpağın korroziya fəallığı onun xüsusi elektrik müqaviməti üzrə aşağıdakı göstəricilərlə xarakterizə olunur. Torpağın xüsusi elektrik müqaviməti, Om.m Torpağın korroziya fəallığı

<5

5 ÷ 10

10 ÷ 20

20 ÷ 100

> 100

Çox yüksək

Yüksək

Artırılmış

Orta

Aşağı

Torpağın xüsusi elektrik müqavimətini təyin etmək üçün müxtəlif metod və cihazlardan istifadə olunur. Bu metodlar içərisində dörd elektrodlu metod daha geniş yayılmışdır. Bu metodla xüsusi elektrik müqavimətini ölçmək üçün MS-08 tipli potensiometrdən istifadə olunur. 5.3. Korroziyaya qarşı qoruyucu örtük Neft – qaz kəmərlərini və çənlərini mühafizə etmək üçün müxtəlif konstruksiyalı materiallardan ibarət qoruyucu örtük tətbiq olunur ki, bu da passiv mühafizə metodu adlanır. Yeraltı magistral polad boru kəmərlərini korroziyadan mühafizə etmək üçün iki növ qoruyucu örtükdən – normal və gücləndirilmiş örtüklərdən istifadə olunur. Diametri 1000mm və daha böyük olan neft – qaz kəmərində yalnız gücləndirilmiş qoruyucu örtük tətbiq edilir. Bütün hallarda qoruyucu örtüklər aqressiv şəraitdə yüksək kimyəvi dayanıqlığa, neytrallığa, mexaniki möhkəmliyə, istiliyə davamlılığa, dielektriklik xassəsinə, boru səthinə

196

yaxşı yapışmaq və hidroizolyasiya qabiliyyətinə malik olmalıdırlar. Metal neft çənlərinin dibinin xarici səthləri bitum örtüyü ilə mühafizə olunmalıdır. Əksər hallarda boru kəmərlərinin və neft çənlərinin istismar müddətini artırmaq və normal təhlükəsizliyini təmin etmək üçün onların xarici və daxili səthləri həm qoruyucu örtüklə, həm də elektrik üsuli ilə mühafizə olunurlar. Qoruyucu örtüyün zədə və nasaz yeri İP 1-60 tipli zədəaxtarıcı cihazla aşkar edilir. Bu cihazın iş prinsipi, onun iki nöqtəsi arasındakı potensiallar fərqinin ölçülməsinə əsaslanır. Bu göstəricinin maksimal qiymətini bilavasitə zədə üzərindəki elektrod göstərir. Minimal mühafizə potensialını aşağıdakı düstur ilə təyin etmək olar: U min − t = U min −18 (1 + β u Δt ) burada, Umin-t – t0C temperaturda minimum mühafizə potensialı; Umin-18 – 180C temperaturda mühafizə potensialı; β u – potensialın temperatur əmsalı 0-180C temperatur üçün β u =0,003; 18 – 300C temperatur üçün β u =0,01;
Δt = tr − 18 ; tr – boru kəmərinin divarının yaxınlığında temperaturdur. Magistral boru kəmərlərinin korroziyadan mühafizəsi katod protektor və elektrodrenaj qurğuları vasitəsi ilə mühafizə olunur. Elektrik mühafizə metodu sərbəst mühafizə tədbiri kim ayrılqda tətbiq olunmur, çünki qurğunun gücü çox artar və kəmərin mühafizə olunan sahəsinin uzunluğu çox sərt qısalır. Ona görə də bu növ mühafizə elektrokimyəvi üsulu tamamlayır. Katod mühafizə üsulunda boru kəmərinin səthində mənfi potensial yaradılır və onun səthindən elektrik cərəyanının çıxmasının qarşısı alınır. Bu məqsədlə boru kəməri katoda çevrilir və ona daimi cərəyanın mənfi qütbü, müsbət qütbü isə anoda – yəni boru kəmərindən kənarda torpağa

197

basdırılmış xüsusi elektrod vasitəsilə birləşdirillir (şəkil 5.1). Nəticədə cərəyan xüsusi elektroddan boru kəmərinin korroziyasının qarşısını alır.

Şəkil 5.1. Boru kəmərinin katod mühafizəsinin sxemi 1- daimi cərəyan mənbəyi; 2- anod; 3- boru kəməri. Protektor mühafizə üsulu – boru kəmərlərini və digər qurğuları, katod mühafizə üsulunu tətbiq etmək mümkün olmayan hallarda, tətbiq olunur. Bu üsul mühafizə olunan qurğuların yaxınlığında torpağa basdırılmış elektrodlar – protektorlar vasitəsilə həyata keçirilir. Protektor müzhafizə qurğusunun iş prinsipi elektrolitə batırılmış iki elektrodun qapanması zamanı dövrədə əmələ gələn cərəyanın az mənfi potensiallı elektroddan (anoddan) daha çox mənfi potensiallı elektroda (katoda) doğru hərəkətinə əsaslanır. 198

Metal boru kəmərlərində korroziyaya qarşı UPDU -57 tipli elektromaqnit drenay qurğusu daha geniş tətbiq olunur. 5.4. Boru kəmərlərinin katod mühafizəsinin hesabatı Katod mühafizəsinin hesabatının əsas elementləri aşağıdakılardır: katod stansiyası (daimi cərəyan mənbəyi), anodun torpağa əlaqələndirilməsi və drenaj elektrik xətti. Katod mühafizəsinin hesabatı aşağıdakı ardıcıllıqla aparılır. 1. Iki qonşu katod qurğusu arasındakı məsafə (L) təyin edilir: 4,6 U L= lg max (5.1) a 0,5U min

burada, a– boru kəmərinin elektrik parametridir, [m-1]
a= R1 ; Rn

(5.2)

Rt – boru kəmərinin müqaviməti, [ Om·m ];
Rt =

π (10 d n − δ )δ
3

ρt

(5.3)
Cədvəl 5.1.

Rt – nin qiyməti cədvəl 5.1 – dən götürlür. Kəmərin ölçüləri D× δ ,mm Rt10-6, Om·m

325 × 6

529 × 6

720 × 6

1020 × 8

16,94

13,69

10,03

7,061

199

ρt –boru kəmərinin xüsusi müqaviməti: ρ t = 0 ,135
Om ⋅ mm 2 m

dn– kəmərin xarici diametri, mm; δ – kəmərin divarının qalınlığı, mm; Rn– boru kəmərinin 1m uzunluğuna düşən qoruyucu örtüyün müqaviməti, Om·m; Umax – süxurların vəziyyətindən asılı olaraq drenaj nöqtəsindəki potensiallar fərqi, V (nəm suxur lar üçün Umax=-0,627V; quru suxurlar üçün Umax=-0,95V); Umin– boru və torpaq arasında potensiallar fərqi, V (Umin=-0,32V). 2. Katod mühafizəsi işin başlanğıc periodunda drenaj nöqtəsində cərəyan qüvvəsinin qiyməti (Jn) aşağıdakı düstur ilə təyin edilir: U max , (5.4) Jn = ρ qaz + z0 2πy burada, ρ qaz – cərəyanın katod qurğusuna keçdiyi zonada suxurun xüsusi müqaviməti, suxurların və ziyyətindən asılı olaraq ρ qaz = 10 ÷ 100 Om ⋅ m

intervalında dəyişir; y– anodun yerlə birləşmə nöqtəsindən mühafizə olunan boru kəmərinə qədər olan məsafədir və y=100÷200m qəbul edilir; z0– boru kəmərinin giriş müqaviməti, Om: Rt Rn (5.5) z0 = 2 3. Elektrodların ümumi sayı:
200

n=

Rh RAηe

(5.6)

Burada: Rhor – horizontal elektrodun mqaviməti Om;

RA =

Rcx 2

qəbul edilir. Rcx– katod stansiyasının mühafizə sxemasının ümumi müqavimətidir və hesablamalarda Rcx=0,3 Om götürülür; ηe – qonşu elektrodla birlikdə işləyən elektrodun istifadə əmsalıdır η e = 0,7 . Drenaj xəttinin (kabelinin) en kəsik sahəsi, mm2;
S=

ρl n
Rk

,

(5.7)

burada,

ρ – drenaj xəttin (kabelin) materialının xüsusi

Om ⋅ mm 2 ; m le – drenaj xəttin (kabelin) uzunluğu, le =100 – 200m qəbul edilir. Rk– drenaj xəttinin müqaviməti olub, təcrübü olaraq Rk=RA qəbul edilir. Əgər drenaj xəttinin en kəsiyi dairəvi olarsa onda həmin xəttin tələb olunan minimal diametri 4S d=

müqaviməti

π

olacaqdır. 4. Anodun yerlə birləşməsinin işləmə müddəti
201

G , (5.8) kgJ H Burada: G– yerlə birləşmə materialının kütləsi (G=1000-1200 kq qəbul edilir); k– istismar müddəti üçün anodun yerlə birləşməsinin normal işini təmin etmək üçün ehtiyat əm salı k=1÷1,3 qəbul edilir. gk–əriyəbilən (həllolabilən) yerlə birləşmə materialı nın kütləsidir. 5. Mühafizə sxemində gərginlik düşgüsü: T=

ρ ⎞ ⎛ U cx = J k ⎜ RA + RK + z0 + qaz ⎟ ≈ J k Rcx ⎜ 2πy ⎟ ⎝ ⎠
6. Katod stansiyası şəbəkəsinin tələb olunan gücü:
W= W′

(5.9)

η

(5.10)

burada, W ′ – katod stansiyasının çıxışında gücü; η – katod stansiyasının faydalı iş əmsalı: η = 0,8 − 0,85 .

5.5. Metalın korroziyasına qarşı inhibitorlar
Neft – qaz qurğularının metal hissələrini korroziyadan mühafizə etmək üçün tətbiq olunan inhibitorların su – neft mühitində mühafizə qabiliyyəti elektrometrik və qravimetrik üsulla müəyyən edilir. Inhibitorların mühafizə qabiliyyətini müqayisə etmək üçün eyni şəraitdə (mühit, inhibitorun qatılığı, rejim), eyni metal nümunələri sınanılmalıdır. 202

qrm-2saat-1. Qravimetrik metod metal nümunənin çəkisinin müəyyən vaxt müddətində inhibitorlu və inhibitorsuz su – neft mühitində dəyişməsinə əsaslanır ki. elektrodun potensialı. İnhibitorun mühafizə də rəcəsi (z. Korroziya sürəti aşağıdakı düsturla təyin edilir: m − m2 υk = 1 . %) aşağıdakı düstur ilə təyin edilir: Z= υ0 − υi ⋅100 % υ0 (5. 203 . s – nümunə səthinin sahəsi. bu da korroziya sürətinə təsir edir. τ –sınaq müddəti.11) s ⋅τ Burada. cərəyan sıxlığı arasında polyarizasiya əyrilərinin qurulmasına əsaslanır. qr.12) Burada υ 0 .Elektrometrik metodla tədqiq. Tədqiq olunan elektrodun müqaviməti 107 Om – dan artıq olmalıdır. saat. nümunənin sınaqdan əvvəlki və sonrakı kütlələri. Sınaq üçün nümunə korroziyaya məruz qalan qurğunun materialından hazırlanır. (5. υi – uyğun olaraq inhibitorsuz və inhibitorlu mühitlərdə nümunənin korroziya sürətidir. m1 və m2 –müvafiq olaraq. υ k –korroziya sürəti. Sınaq mühiti – inhibitorlu və inhibitorsuz su – neft mühitidir. m2.

MƏMMƏDOVA VÜSALƏ VAQİF qızı NEFTYIĞILAN. MUSAYEV ZAKİR SƏMƏD oğlu. NƏQL EDƏN MÜHƏNDİS QURĞULARI VƏ AVADANLIQLARI . MÜRSƏLOV AQİL ƏLİ oğlu.MƏMMƏDOV KAMRAN MƏMMƏD oğlu.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful