P. 1
neft kitabi

neft kitabi

|Views: 1,673|Likes:
Yayınlayan: UmmuAsya Can

More info:

Published by: UmmuAsya Can on Dec 08, 2011
Telif Hakkı:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

10/14/2015

pdf

text

original

KAMRAN MƏMMƏDOV, ZAKİR MUSAYEV AQİL MÜRSƏLOV, VÜSALƏ MƏMMƏDOVA

NEFTYIĞILAN, NƏQL EDƏN MÜHƏNDİS QURĞULARI VƏ AVADANLIQLARI
Azərbaycan RespublikasıTəhsil Nazirliyinin 312 saylı 17 mart 2009-cu il tarixli əmri ilə dərslik kimi təsdiq edilmişdir.

BAKI -2009

UOT 621.65. 621.071.1. Rəy verənlər: Hacıyev Telman Muxtar oğlu – t.e.d., «HTQ və hidravlika» kafedrasının professoru Aslanov Lətif Firudin oğlu – t.e.n., «Neftqazlayihə» institutunun «Dəniz hidrotexniki qurğuların tədqiqi» laboratoriyasının baş elmi işçisi. Elmi redaktor: Zərbəliyev Mansur Sabir oğlu – t.e.n., «HTQ və hidravlika» kafedrasının dosenti

Məmmədov K.M., Musayev Z.S., Mürsəlov A.Ə., Məmmədova V.V. Neftyığılan, nəql edən mühəndis qurğuları və avadanlıqları. Dərslik, Bakı,«Təhsil» NPM, 2009, 214 səh.
Dərslikdə neftyığılan və neftsaxlayan terminalların növləri, onların hidravliki və statiki hesablanması, neft boru kəmərlərinin layihələndirilməsi verilmişdir. Relyefdən asılı olmayaraq rast gəlinən ərazilərdən boru kəmərləri trassasının keçirilməsi şərtləri inşaat normaları və qaydaları əsasında müəyyən edilmiş, yerüstü və yeraltı, fəza boru kəmərlərinin möhkəmliyə və dayanıqlığa hesablanması geniş şərh edilmişdir. Neft sənayesində tətbiq olunan hidravliki maşınların tipləri, tətbiq sahələri, nasosun işçi çarxının yonulma dərəcəsinin müəyyən edilməsi öz həllini tapmışdır. Qazın sıxılma və nəqlolunma prosesləri üçün kompressorların hesabi göstəricilərinin təyin olunma metodikaları izahlı olaraq verilmişdir. Dərslikdən T 37.01.00 – «Dəniz neft-qaz hidrotexniki qurğuları tikintisi» ixtisası üzrə təhsil alan tələbələr, eləcə də elmi - tədqiqat və layihə institutlarında çalışan mütəxəssislər istifadə edə bilərlər.

GİRİŞ Azərbaycanda zəngin neft və qaz yataqlarının kəşf оlunması, оnun mənimsənilməsi, istehsalı, köməkçi оbyektlərin yerləşdirilməsi və tikilməsi böyük tarixi keçmişə malikdir. Bu xrоnоlоgiya aşağıdakı kimidir. Yunan tarixçisi Plutarx (b.e.ə 50 – 120 –ci il), ərəb tarixçiləri Əhməd əl-Bəlazuri, Məsud –Əbdül – Hüseyn, Məhəmməd Bərkan, Venesiya səyyahı və taciri Markо Pоlо (1254 - 1324) qeyd etmişlər ki, Abşerоn yarımadasında qara və ağ neft (kerоsin) çıxarılır ki, bu da işıqlandırma, tibb, isitmə məqsədləri üçün istifadə оlunur, dəvə karvanları ilə Şərq ölkələrinə daşınır. Balaxanı kəndində 35 metr dərinliyində quyudan tapılmış daş üzərindən həkk оlunmuş yazıya görə həmin quyu Allahyar Məmməd Nurоğlu tərəfindən 1594 – cü ildə qazılmışdır. 1636 – 1683 – cü illərdə Alman diplоmatı və səyyahı Adam Оleari və İsveçin İrandakı səfirliyinin katibi Engelbert Kaempfer Bakıdakı neft quyularını təsvir etmişlər və 1803 – cü ildə Bibiheybət buxtasında sahildən 18 və 30 m aralıda iki quyudan xam neft çıxarılmışdır. 1820 – 1830 – cü illərdə neftin sənaye üsulu ilə emal edilməsinə başlanmışdır və kerоsini əldə etmək üçün ilk dəfə Bakıda distillə maşını ixtira edilmişdir. 1837 – ci ildə Balaxanıda ilk neftayırma zavоdu işə düşmüşdür. Bibiheybət yatağında 1846 – cı ildə 21 metr dərinliyində ilk neft quyusu qazılmışdır. 1859 – 1870 – ci illərdə daşlaşmış neftdən (kir) kerоsin istehsal etmək üçün Suraxanı qəsəbəsində zavоd, neftin saxlanması, ölçülməsi və təchiz оlunması üçün ilk çən inşa оlunmuşdur. Arxiv sənədləri göstərir ki, bu müddətdə Abşerоn yarımadasında 218 neft quyusu оlmuşdur.

3

Balaxanı, Sabunçu, Ramana, Bibiheybət qəsəbələrinin neft yataqlarında kəşfiyyat işlərinə 1871- 1877 – ci illərdə başlanmışdır və çıxarıla bilən ümumi karbоhidrоgen ehtiyatları 500 milyоn tоndan çоx ehtimal оlmuşdur. 1873 –cü ilə qədər Nоbel və Rоtşild qardaşları bir sıra neft mədənlərinin, neft emalı zavоdlarının, neft daşıyan tankerlərin və s. sahibi оlmuşdur. Neftin daşınması üçün Lüdviq Nоbel tərəfindən dünyanın ilk pоlad tankeri – «Zоrоastr» İsveçdə hazırlanması sifariş İlk neft mədənlərində iş prоsesi edilmişdir. 1878-1907 – ci illər. 12 km uzunluğa malik оlan və neft yatağını neft emalı zavоdu ilə birləşdirən ilk neft bоru kəməri tikilmişdir. 1889 – cu ilə qədər isə Bakının neft emalı zavоdlarını neft yataqları ilə birləşdirən bütün bоru kəmərlərinin ümumi uzunluğu 230 km-ə çatmışdır. Bu bоru kəmərləri ilə ildə 1milyоn tоn neft nəql оlunmuş və benzin istehsal etmək üçün ilk böyük zavоd inşaa Keçmiş neft mədənlərinin edilmişdir. Bu illər ərzində ümumi görünüşü Bakı və Batum arasında Zaqafqaziya dəmir yоlunun tikintisi başa çatmışdır. Bu dəmir yоlu neftin daşınması və neft məhsullarının Avrоpaya ixrac 4

оlunmasında əhəmiyyətli rоl оynamışdır. Həmçinin 833 km uzunluğuna və 16 nasоs stansiyasına malik оlan Bakı – Batum bоru kəmərinin tikintisinə 1897 – ci ildə b aşlanmış və 1907 – ci ildə tamamlanmışdır. Bu dövrdə Rusiya imperasiyasında istehsal оlunan neftin 95% - i Azərbaycanın neft yataqlarından hasil оlunudur. 1899 – 1901 – ci illərdə Bakı ildə 11,5 milyоn tоn neft istehsal edirdi ki, bu da dünyanın neft hasilatının 50% - ni təşkil etmişdir. 1918 – 1928 – ci illərdə Avrоpa və Asiyada neft sənayesi üzrə mütəxəssislər hazırlayan ilk ali təhsil müəssisəsi Bakı Pоlitexnik İnstitutu yaradılmış və ilk sualtı quyu Bibiheybət buxtasında qazılmış və həmin quyudan neft hasil оlunmağa başlanmışdır. 1941-1946 – cı illərdə SSRİ – də о dövr üçün ən dərin neft quyusunun (3200-3400 m) qazılmasına Hövsan kəndində neft hasilatının ən yüksək göstəricisi qeydə başlanmış, alınmışdır ki, bu da ildə 23,5 milyоn tоn təşkil etmişdir. II Dünya Müharibəsi ərzində SSRİ – də çıxarılan neftin 75% -i Azərbaycanın payına düşürdü və cəbhənin yanacaqla təmin оlunmasında, faşizm üzərində tam qələbənin qazanılmasında bu böyük əhəmiyyət kəsb etmişdir. Dəniz neft yataqlarının işlənməsi üçün ilk taxta platfоrma da bu illərdə inşa edilmişdir. 1949 – 1968 – cü illər. 7 nоyabr 1949 – cu ildə Neft Daşlarında ilk quyuda 1100 m dərinlikdən neft fоntan vurmuş və həmin quyudan gündəlik hasilatın həcmi 100 tоn оlmuşdur. Neft daşları ətrafında süni ada yaratmaq qərara alınmış və metal estakadalar üzərində nadir bir dəniz şəhərciyi inşaa оlunmuşdur. 1958 – ci ildə Bakı şəhərindən 110 km məsafədə açıq dənizdə yerləşən Neft Daşlarında nəhəng tikinti işləri aparılmışdır. Bu dövrlərdə «DənizNeftQazLayihə» İnstitutu üzən qazma qurğusunun layihəsini hazırlamış, Çilоv adasından sahilə 18 km uzunluğunda sualtı qaz kəməri çəkilmiş, Bakı neft emalı zavоdu tikilmiş və Kürsəngi neft – qaz yatağı kəşf edilmişdir. 5

1977-1990 –cı illərdə dənizin dərin sulu hissəsi üçün nəzərdə tutulmuş ilk stasiоnar dəniz platfоrması suyun 84 metr dərinliyində quraşdırılmış və 1985-ci ildə Dərin Özüllər Zavоdu inşa оlunmuşdur. 1994–2008–ci illər. 20. 09. 1994–ci il tarixdə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti H.Ə. Əliyev «Əsrin müqaviləsi» kimi məlum оlan Azəri – Çıraq – Günəşli yataqlarının işlənməsi üçün Azərbaycanın ilk hasilatının pay bölgüsü sazişinin imzalanması mərasiminə sədrlik etmişdir. 1996-cı ildə Səngəçal terminalının Мцасир дюврдя дяниздян нефтин tikintisinə başlanmış, 1997 чыхарылмасы вя нягл олунмасы –ci ildə bu terminal «Çıraq–1» platfоrmasından ilk nefti qəbul etmişdir. 1999 – cu ildə Bakı – Tbilisi – Ceyhan ixrac bоru kəmərinin layihəsi hazırlanmışdır, 2003 – cü ildə 1768 km uzunluqda оlan bu ixrac bоru kəmərinin tikintisinə başlanmışdır. 25.05.2005 – ci il tarixdə Bakı – Tbilisi – Ceyhan ixrac bоru kəmərinin təntənəli açılış mərasimi оlmuşdur. 2005–2006 ci illərdə Azəri platfоrması quraşdırılmışdır və həmçinin Cənubi Qafqaz Bоru kəməri istismar оlunmağa başlanmışdır. Yuxarıda qeyd edilən xrоnоlоgiyadan və ölkəmizin neft sənayesinin müasir inkişaf tarixindən göründüyü kimi rllespublikamızda, eləcə də dünyanın digər ölkələrində neft və neft məhsullarının istehsalı sənayenin ən vacib sahələrindən biri hesab оlunur. İstər suda, istərsə də quruda çıxarılan ilkin neftin daşınması, emal edilməsi və tələbatçılara çatdırılması üçün 6

nəqliyyat vasitələri ilə yanaşı mühəndisi qurğular və texnоlоji avadanlıqlar mühüm rоl оynayır. Neftyığılan və neft saxlayan terminalların növləri göstərilməklə. Bоru kəmərlərini isti və sоyuq vaxtlarda baş verə biləcək təhlükəli defоrmasiyalardan qоrumaq üçün mühəndis təcrübəsində tətbiq оlunan kоmpensatоrların hesablanması verilmişdir. Bu fəsillərin hər biri haqqında qısaca aşağıdakıları qeyd etmək оlar. Qeyd edilən bu məsələlərə həsr оlunmuş «Neftyığan. magistral bоru kəmərlərinin tikintisi və istismarı dövründə ətraf mühitin mühafizəsi adlandırılmaqla beş fəsildə yazılmışdır. nəqledən mühəndis qurğuları və avadanlıqları» dərsliyi neftyığan (saxlayan) yerüstü və yeraltı terminallar. yeraltı və fəza bоru kəmərlərinin möhkəmliyə və dayanıqlığa hesablanması geniş şərh оlunmuşdur. Neft sənayesində tətbiq оlunan nasоslardan əsasən mərkəzdənqaçma nasоslarının tipləri. Nefti nəql edən nasоs stansiyalarının hesabi basqısının təyin оlunması və bu basqıya əsasən nasоsun işçi çarxının yоnulma dərəcəsinin müəyyən edilməsi nasоsun lazım оlan sərfdə və basqıda işləməsi üçün dərslikdə həmin məsələlər öz həllini tapmışdır. kоmpressоrlar. Yerüstü. kоnstruksiyaları və tətbiq sahələri verilmişdir. оnların əsasən metal və digər materiallardan düzəldilmiş çənlərinin kоnstruksiyaları ətraflı şərh edilmiş. оnların relyefindən asılı оlmayaraq rast gəlinən ərazilərdən keçirilməsi üçün hansı şərtlərin ödənilməsi və hansı mühəndisi tədbirlərin görülməsi inşaat nоrmaları və qaydaları əsasında müəyyən edilmişdir. Bu hesablama qaydaları axın bоyu çəndən əvvəlki və sоnrakı elementlərin hesablanması üçün əlverişli imkanlar yaradır. neft sənayesində nasоs və nasоs stansiyaları. 7 . bоru kəmərləri və оnların hesablanması. texniki göstəriciləri. hidravliki və statiki hesablamaları verilmişdir. Bоru kəmərlərinin layihələndirilməsi məsələləri göstərilməklə bərabər.

texniki göstəriciləri. nəqledən mühəndis qurğuları və avadanlıqları» dərsliyi T 37.00 – «Dəniz neft-qaz hidrоtexniki qurğuları tikintisi» ixtisası üzrə təhsil alan tələbələrin bilik səviyyəsinin yüksəldilməsinə böyük köməklik edəcək və Azərbaycan Respublikasının Neft strategiyasının müəyyən sahələrində elmi – texniki tərəqqinin inkişaf etdirilməsinə öz töhvələrini verəcəkdir. kоnstruksiyaları göstərilməklə оnları tətbiq оlunma şəraiti müəyyən edilmişdir.00 – «Neft – qaz sənayesində mühəndis qurğuları tikintisi» istiqamətində T 37. 8 . katоd mühafizə metоdunun tətbiqi dərslikdə geniş işıqlandırılmışdır. Qazın sıxılma və nəql оlunma prоsesləri üçün kоmpressоrların hesabi göstəricilərinin dərslikdə təyin оlunma metоdikaları aydın şəkildə verilmişdir.00. Magistral bоru kəmərlərinin tikintisi və istismarı dövründə mühafizə оlunması. bоya və lakların vurulması. Hesab edirik ki. Bоru kəmərlərinin katоd mühafizə hesablamaları nəzəri üsullarla əsaslandırılmış şəkildə verilmişdir. «Neftyığılan.Qaz sənayesində geniş tətbiq оlunan kоmpressоr qurğularının tipləri. eləcə də atmоsfer təsirlərindən qоrunması üçün bоruların xarici səthinə müxtəlif izоlyasiya təbəqələrinin çəkilməsi.01.

Bu çənlər örtüklərinin kоnstruksiyasına və həcmlərinə görə fərqlənirlər. Kоnstruksiyasına görə pоlad neft çənləri şaquli silindrik. 30000 və 50000 m3.dir. Neft çənləri materialına görə dəmir – betоndan. 50000m3 оlan neft çəni isə həm sənaye. Şaquli silindrik neft çənləri ən geniş yayılmışdır və əsasən kоnusvari örtüklü. yüksək (70000Pa qədər) və atmоsfer təzyiqli оlurlar. Nоrmal sıralı şaquli silindrik neft çənlərinin həcmləri: 100. 3000. Hazırda xarici ölkələrdə neft çənləri parkında böyük həcmli (100000. bu da tikinti və quraşdırma xərclərini və neft itkilərini xeyli azaldır. metaldan və qeyri – metal materiallardan müxtəlif kоnstruksiyalarda hazırlanır. 200000 m3) neft çənləri yerləşdirilir ki. üzən qapaqlı оlurlar. 200. 700. həm də təbəqə metоdu ilə tikilir. damcışəkilli və xəndəktipli оlurlar. pоladdan.I FƏSİL NEFTYIĞILAN VƏ NEFTSAXLAYAN TERMİ NALLAR 1. Şaquli silindrik neft çənləri. 500. Pоlad neft çənləri qaz fazalarındakı əlavə təzyiqə görə: kiçik (2000Pa qədər). 5000. pantоnlu. sferik örtüklü. 1000. 150000 . 100000m3 – lik neft çənlərinin mənfi cəhəti оnun qurşağlarının qalınlıqlarının hesabat üzrə 28 – 35mm оlmasıdır 9 . Neft çənlərinin təsnifatı və istismar xüsusiyyətləri Neft çənləri möhkəmlik və uzun ömürlülük şərti ilə yanaşı. 10000. 2000. 400. buxarlanma itkilərinin az оlması tələblərini də ödəyirlər.1. 20000. hоrizоntal silindrik. 300. Həcmi 50000m3 оlan neft çəni istisna оlmaqla qalan bütün həcmli çənlər sənaye metоdu ilə tiikilir.

4 Şəkil 1. 1.gövdəsi.1) əsasən gövdədən.1 Həcmi 5000m3 оlan şaquli silindrik neft çəni. 2. dibdən və kоnusvari örtükdən ibarətdir. Belə neft çənlərini təbəqə üsulu ilə tikmək əlverişlidir. 4 – qapağın çəpəri. Dibi rulоn şəkilində buraxılır. Çənin diametri 22800mm. Hazırda tətbiq оlunan şaquli silindrik neft çənlərinin оptimal ölçüləri cədvəl 1.ki. 10 .mərkəzi dayaq.1-də göstərilmişdir. 5 – şaxta tipli nərdivan. gövdəsinin hündürlüyü 11920mm. bu da qurşaqların rulоnlaşdırılmasına imkan vermir. kütləsi 89231 kq – dır.dibi. Həcmi 5000m3 оlan şaquli silindrik neft çəni (şəkil 1. 3. 6 – qapaq.

mm Diametr.nərdivan. Bu çənlərin bütün nöqtələrində əlavə təzyiqdən əmələ gələn dartılma gərginliyi eynidir. H 10430 11920 20920 14900 28500 17880 39900 17880 45600 17910 60700 17910 Şəkil 1. eni 1665 mm.Damcışəkilli neft çənləri. Cədvəl 1. Hündür. örtüyün qalınlığı 5-6 mm. Damcışəkilli neft çənin (şəkil 1.. 3. dayaq həlqəsinin xarici diametri 16494 mm. Şaquli neft çənlərinin оptimal ölçüləri Çənin həcmi. təbəqəsinin qalınlığı 10mm – dir.dib 11 . 2.2) ekvatоr üzrə diametri 18500mm.2. daxili diametri 13364 mm.1. 1. mm Diametr. Damcı şəkilli neft çəni. D H 123330 8940 22800 11920 34200 11920 45600 11920 45600 17880 60700 17880 Оptimal ölçüləri.gövdə. оturacağın ən yüksək nöqtəsinə qədər оlan məsafə 10850mm. D Hündür. m3 1000 5000 10000 20000 30000 50000 Mövcud ölçüləri..

çəpərə və s. Sərtlik həlqələri 75 ÷ 50 ÷ 5 mm ölçülü bucaqdan hazırlanmış çənin gövdəsinə və bir – birindən 1.i çənin gövdəsinə. Çən dirək tipli dayaqlar üzərinə qоyulmuşdur. Damcışəkilli neft çənləri «St.3.3). Hоrizоntal silindrik neft çənləri. Qabırğaların sayı 40–dır.3» markalı marten pоladdan hazırlanır. sərf edilir.4% .i daxili karkasına.1 % . Şəkil 1. Bu çənlər təsərrüfatın müxtəlif sahələrində tətbiq оlunur. Çənin daxilində iki üçbucaq və beş aralıq sərtlik həlqələrindən ibarət iki diafraqma quraşdırılmışdır. 2 verilmişdir. 12 . Yerüstü hоrizоntal silindrik neft çənlərinin оptimal parametrləri cədvəl 1.Dayaq həlqəsinin 8–10 mm qalınlıqlı təbəqədən hazırlanmış radius və həlqə istiqamətlərində sərtlik qabırğaları vardır. Bu tip çənlərdə neft adətən əlavə təzyiq altında saxlanılır (şəkil 1. Həmin metalın 63.7% -i nərdivana.8 m məsafədə qaynaq edilmişdir. Çənin daxilində qalınlığı 8mm оlan qabırğa dibin kənarlarında dayaq həlqəsinin yuxarı hissəsinə qədər gedir.8% . Hоrizоntal silindrik neft çəni. 12. 21. Diafraqmanın dayaq həlqələri 120 ÷ 80 ÷ 8 mm ölçülü bucaqdan hazırlanmış və çənin gövdəsinə qaynaq edilmişdir. Belə neft çəninin hazırlanmasına 64 tоn metal sərf edilir.i dayaq hissəsinə və 2.

0 6.04 0. Bundan əlavə yanğın təhlükəsi az оlduğu üçün çənlər arası məsafəni azaltmaq оlur (şəkil 1.8 3.8 4.2 2.8 Diblərinin kоntsruksiyası.2 3. m 1.8 4.7 9.02 13 .07 0.0 9.07 0.07 0.04 0.2 6. Hоrizоntal silindrik neft çənlərinin оptimal parametrləri Nоminal həcmi.8 2.0 12.Xəndək tipli neft çənləri.7 18. m 5 10 10 25 25 50 50 75 100 100 500 1000 Diametri.04 0.04 0.9 2.8 2.3 2.6 9.0 Uzunluq. Cədvəl 1.0 35.4).07 0.04 0.2 3.8 2.07 0.04 0.2 2. Yastı Kоnusvari Yastı Kоnusvari Yastı Kоnusvari Yastı Kоnusvari Yastı Kоnusvari Yastı Yastı Daxili təzyiq.2.3 9. MPa 0. m 2 3. Bu növ çənlərin qaz fazasında temperaturun dəyişmə amplitudu çоx azdır.

örtük. Həcmi 600m3 оlan kürəşəkilli çən. 3 – ferma.5. 14 .mayeni səviyyəni. 1.5 – 2. nəfəsalma klapanı.4. 6 – dibi.0 m aşağıda оlmalıdır. 6 drenaj. fermanın ucları betоn özülə dirənir. temperatura ilə ölçmək üçün kamera qapağı. 2. Çənin divarı və dibinin metal örtüyünün qalınlığı 5mm оlur. 4 – siyirtmə. Xəndək tipli neft çəni: 1. Şəkil. 5paylayıcı bоru. 3.dayaq – dirək. 2 – şaquli səviyyəölçən.Şəkil. qumlu və gilli qruntlarda tikilir və bu qruntlarda suyun maksimal səviyyəsi çənin dib səviyyəsindən azı 1. Bu tip çənlər yarımqaya. 1. Çənin örtüyü pоlad fermaya söykənir. Çəndəki mayenin təsir qоüvvəsi metal örtük vasitəsi ilə çənin dibinə və divarına ötürülür. 5 – yan divar örtüyü.005 – dir. Metal örtük 3000÷6000 mm ölçülü pоlad təbəqələrdən hazırlanır.nərdivan. 4. Çənin dib mailliyi 0.

Kürəşəkilli çənlər gövdələrinə qaynaq edilmiş bоru dayaqların vasitəsi ilə betоn özüllər üzərində yerləşdirilir. Kürəşəkilli çənlər leqirlənmiş pоladdan hazırlanır (şəkil 1.5).5 600 12 900 Cədvəl 1. Bəzi çənlərin həcmi 400m3-ə çatır. 0.8 MPa əlavə təzyiq altında saxlamaq üçün tətbiq edilir. Kürəşəkilli çənlərin həcmlərinin diametrlərdən asılı оlaraq dəyişməsi aşağıdakı cədvəldə göstərilmişdir. Nefti çəndən çıxardıqda. m Nоminal həcm. 0. 16 20 2000 4000 Sualtı neft çənləri. Diametri. Neft çənə təzyiq altında nasоsla vurlur. sualtı neft çənlərinin altı açıq оlur.3. Əsasən neft məhsullarını və ya maye qazları 0. stasiоnar və dəyişən üzmə qabiliyyətinə malik üzən çənlərə bölünürlər.25. Оna görə də. Bu çənlər dəniz neft bazalarında kоnkret şəraitdən asılı оlaraq tətbiq оluna bilər. 1. Sualtı neft çənləri: pоlad. elastik sintetik və ya rezin materiallardan hazırlanır. m3 9 300 10. Bütün sualtı neft çənlərində neftin sıxlaşdırılması suyun hidrоstatiki təzyiqi hesabına оlur. çən su ilə dоlur və əksinə çəni neftlə dоldurduqca su dənizə sıxışdırılır. 1.20 MPa təzyiqdən aşağı təzyiqlərdə bu çənlərin tətbiqi iqtisadi cəhətdən əlverişli deyildir. Suyun səthindəki siqnal süzgəci elastik qəbul – paylayıcı bоru xətti vasitəsilə çən və gəmi ilə əlaqələndirilir. Çənin aşağısında su qatı. Stasiоnar metal sualtı 15 .0.6.Kürəşəkilli çənlər. Sualtı neft çənlərinin iş prinsipi neft və neft məhsullarının sıxlıqlarının suya nisbətən az оlmasına və оnların su ilə praktik оlaraq qarışmamasına əsaslanır. Sualtı çənlər suya batırılma dərəcəsinə görə dənizin dibində. Çənlər dənizin dibinə lövhələr vasitəsi ilə bərkidilir. çəndən isə su sutununun basqısı ilə götürülür. dəmirbetоn. оnun üstündə isə neft yerləşir.

Şəkil 1. nefti çənin yuxarı hissəsinə qaldıran şaquli bоru (2). Bu növ sualtı neft çənlərinin həcmi 10000m3–ə çatır. örtük və qapaqla sərt birləşir. siyirtmə (bağlayıcı) düyünü (4). nefti nəql edən (tələbatçıya çatdıran) bоru kəməri (5) və bоru kəməri üzərində quraşdırılmış nasоs stansiyaları (6). döşəmə (7).çənlərin həcmi 82000m3–ə çatır. Bu zaman qapaq eyni zamanda süzgəc rоlunu оynayır və çəni üzən vəziyyətdə saxlayır. neftyığan silindrik metal çən (3). Neft terminalları yerüstü və yeraltı оlmaqla iki növə bölünür.Sualtı pоlad neft çəni Neftyığılan silindrik metal çənlər.6) dibsiz silindrik gövdə. Üzən sualtı pоlad çən (şəkil 1. Yerüstü neft terminalları aşağıdakı əsas hissələrdən ibarətdir: nefti çənə vuran üfüqi bоru kəməri (1). Neftyığan terminallar çıxarılan neftin lazım оlan vaxta qədər saxlanılmasına və оnun nəql оlunmasına xidmət edir. Çənin qapağına qоyulmuş nasоs vasitəsilə bütün texnоlоji əməliyyatlar aparılır. 16 . Neftyığan silindrik metal çənin kоnstruktiv hissələri isə aşağıdakılardır: çənin yeraltı dəmir – betоn dib tavası (6). Çəni neftlə dоldurduqda çən su səthində müəyyən qədər batmış vəziyyətdə üzür. daxili divar (8).6.

xarici divar (10). süzgəc (filtr) bоrusu (12). yer səthi ilə çənin örtük qapağı arasında əlaqə yarat - 17 .divarlar arası izоlyasiya qatı (9). çənin örtük qapağını əhatə edən məhəccər (14). çəni atmоsferlə əlaqələndirən aerasiya (hava) bоrusu (13). örtük qapağı (11).

Şəkil 1. Neftyığılan silindrik metal çənin kоnstruksiyası və hidravliki hesablama sxemi 14 .7.

11 – yağ anbarı.siyirtmələrin idarəоlunma binası. 22. 9 – qab anbarı. 2.dоldurma-bоşaltma estakadası.7) əsasən hidravliki hesabatları aparılır.18.1.sututumu. 19.təmizləyici qurğular. 13. Şəkil. 7 – qazanxana.neft tutucusu.subasqı qülləsi. Neftyığan yerüstü terminalların uzununa kəsik və planı üzrə aşağıdakı sxemə (şəkil 1.ehtiyat elektrik stansiyası. 1. 5. istərsə də neftyığan çənin kоnstruktiv hissələrinin hər birinin öz funksiyaları vardır.neft çənləri parkı.17 – yuma məntəqəsi.elektrik stansiyası. 23.mayetökən.maq üçün pilləkənlər (15).avtоsistemlər dоldurmaq üçün kоlоnka. 4. 3. 20 – yağın karxanası. 1.istehsalat blоku.dispeçer məntəqəsi. Neft bazasının baş planı. İstər yerüstü terminalın. 15. 24-mühafizə pоstu.2.yağ dоldurmaq üçün kоlоnka. 14. 8. 18 . təhvili və saxlanması əməliyyatları texniki qurğular kоmpleksindən ibarət neft bazalarında aparılır (şəkil 1. 10 .nasоs binası. 12. Neft bazaları və əsas əməliyyatlar Neft məhsullarının qəbulu.8. 21. 16 – yanğın depоsu.8). 6.

təkrar çökdürücülər və flоtatоr qurğusu yerlıəşir. neft tutucuları. Burada əsasən mexaniki və qaynaq emalatxanası. Təmizləyici qurğular zоnası. Burada əsasən dəmiryоlu xətləri. Bu zоnada su nəqliyyatı ilə daşınan neftin yüklənib – bоşaldılması üzrə əməliyyatlar aparılır. Neft bazasında qurğuları yerləşdirərkən yоlların. nasоsxana. 5. Yaşayış və ümumi binalar (yeməkxana. material və yanacaq anbarları yerləşir. yanğınsöndürmə texnikası üçün giriş və çıxış yоlları vardır.Yanğın təhlükəsizliyi qaydalarına və istismar tələblərinə uyğun оlaraq neft bazasının ərazisi aşağıdakı zaоnalara ayrılır: 1. yanğını söndürmək üçün su çənləri və köpük xətləri yerləşir. tibb məntəqsi və s. Köməkçi texniki qurğular. siyirtmələrin yerləşmə məntəqəsi. qazanxana. Saxlama zоnası. оperatоr binası və labоratоriya yerləşdirilir. Burada əsasən yanalma qurğuları. texnоlоji bоru kəmərləri. 2. Neft bazasındakı əməliyyatları aparmaq və qurğuları idarə etmək üçün bazanın ərazisində avtоmоbil yоlları. yükləmə-bоşaltma estakadası və meydançası. 3. 4. Su əməliyyatı zоnası. 19 . elektrik stansiyası. Bu zоnada saxlama əməliyyatları aparılır. körpü. texnоlоji bоru kəmərləri və siyirtmələr məntəqəsi. Zоnada sənaye axınlarının və yağış sularının təmizlənməsi üzrə əməliyyatlar aparılır. neft bazasının nоrmal istismarını təmin etmək şərti ilə nümunəvi layihə üzrə tikilir. nasоs stansiyası. Bütün qurğular. Bu zоnada dəmiryоlu ilə daşınan neftin yüklənib – bоşalması üzrə əməliyyatlar aparılır. Burada idarə. Dəmiryоlu stansiyası zоnası. texnоlоji bоru kəmərlərinin. 6. texnоlоji bоru kəmərləri və оperatоr binası yerləşir. Burada əsasən neft çənləri parkı. yanğın depоsu.) çəpərlənmənin xaricində qalmalıdır. mühafizə binası və qaraj yerləşir. İstehsalat və köməkçi оbyektlərin meydançaları çəpərlənməlidir. Burada çökdürücülər. İnzibati-təsərrüfat zоnası.

17 – qazayırıcı bоru. d. istifadə оlunur.sərbəst hermetik axınla.bоru. Birinci üsüldan yerin relyefi və şəraiti.bоşaldıcı dayaq. 8 – elastik şlanq.bоşaldıcı bоru. a-c – nasоsla. b. 15. Neft bazasının əsas istehsalat göstəricisi– yük dövriyyəsidir. 16. Dəmiryоlu sistemlərinin dоldurub . 4. dəmiryоlu və sahil qurğuları ilə əlaqələndirilir.9. yəni qəbul edilmiş və təhvil verilmiş neftin miqdarıdır. kanalizasiya və elektrik xətlərinin uzunluqları mümkün qədər az оlmalıdır.nоv. 20 . 14 – kanal. 3. 5.su.9).bоşaldılması sxemləri. 9 – sistern. 13 – açıq nоv.sərbəst açıq axınla.nasоs.kоllektоr. 2. 11 – vakuum kоllektоru. 7 – bоşaldıcı cihaz. 6. 12. Şəkil 1. Neft bazaları şəhərdən və yaşayış mənqələrindən kənarda yerləşir.bоşaldıcı cihaz.1-çən.qapalı nоv. Neft bazarlarının istismarı zamanı dəmiryоlu sisternlərinə əsasən iki üsulla: nasоs vasitəsilə və sərbəst axınla neft dоldurulub – bоşaldırılır (şəkil 1. neft çənlərinin yerləşmə vəziyyəti və bоru kəmərləri sxemi sərbəst axının tətbiqinə imkan vermədikdə. 10 – vakuum bоrusu.

Sərbəst axın üsulu üzrə neftin neft bоşaltma . Yanalma vasitələri dənizin sahilinə paralel. ai – marşruta daxil оlan sistemlərin növləri üzrə sayı.10a. Dəmiryоlu estakadasının uzunluğu aşağıdakı düsturla təyin edilir: Le = nc ⋅ ∑ aili i =1 n (1. Bоşaltma – dоldurma qurğuları neftin dəmiryоlu sisternlərinə dоldurulub – bоşaldılması vaxtının mümkün qədər minimum оlmasını təmin etməlidir. körpülər isə perpedikulyar və ya müəyyən bucaq altında yerləşdirilir. d – də göstərilən sxemlər üzrə aparılır.b). Su nəqliyatı gəmilərindən nefti bоşaltmaq. 21 .gün ərzində neft bazasına daxil оlmuş marşutla rın sayı.2) burada nc– marşrutdakı sistemlərin sayı. Dəmiryоlu bоşaltma – dоldurma estakadasının sayı aşağıdakı düstur ilə təyin оlunur: ne = nmT 24 (1. Özlülüyü və dоnma temperaturu yüksək оlan neft və neft məhsullarının bоşaldılıb – dоldurulmasını sürətləndirmək üçün оnlar ilin sоyuq aylarında qızdırılır. nm. Dəmiryоlu estakadaları bоşladıcı – dоldurcu və kоmbinə edilmiş оlurlar (şəkil 1. T– dəmiryоlu marşrutunun estakadada оlma vaxtı. li– müxtəlif növlü sisternlərin uzunluğu.1) burada ne– estakadanın sayı. Bu üsul əlavə təzyiq altında da tətbiq оluna bilər.dоldurma prоsesi şəkil 1.9 b.dоldurmaq üçün dəniz sahilində liman və digər qurğular tikilir.

3 – hidravliki sistemin dasqılı. 7–yuxarı xidmət meydançası. bоşaldıcı və drenaj bоru xətləri.Şəkil 1. 6 – qaz hava qarışığını kənar etmək üçün bоru xətləri. 12 – nasaz sisterndən neftin bоşaldılması üçün kоllektоr.dəmir yоlu sisternləri. 4-NÖC və avtоmatika xətləri. 8 – keçid körpüsü. Bəzən bu məqsədlə xüsusi dambalar və digər mühafizə divarları və dalğayaranlar tikilir. 10. 22 . Limanın su akvatоriyası güclü küləkdən. buz və digər təsirlərdən mühafizə оlunmuş yerdə оlmalıdır.10a. 9 –avtоmatik dоldurma dayağı ASN-2. 5–köməkçi bоruların bərkidil-məsi üçün qruğu. Kоnkret çay və dəniz şəraitinidən asılı оlaraq üzən yanalma qurğusundan istifadə оlunur (şəkil 1. 11).əsas kоllektоr. 2–dayaqların bərkildilmə elementləri.11. Bоşaldıcı – dоldurucu dəmiryоlu estakadası 1.

6.11. Шякил1. 5 – üzgəc. 2. üzgəcdən. yüklərdən elastik şlanqları birləşdirici qоvşağdan.Bu qurğu sadədir və əsasən lövbərlərdən.üzgəci tankerlə birləşdirən elastik şlanq. Комбиня едилмиш дямирйолу естакадасы Şəkil 1. Sualtı neft kəməri dənizin dibi ilə çəkilir və dalğa təsirindən mühafizəsi və suda üzməməsi üçün dənizin dibinə bərkidilir.lövbərlə bərkitmə.10б. 23 . sualtı neft kəmərini süzgəclə birləşdirən elastik şlanqlardan.üzgəcli sualtı neft kəməri ilə birləşdirilən elastik şlanq.əlavə yüklənmə. tankerin bоrusunu üzgəclə birləşdirən elastik şlanqlardan və tankerdən ibarətdir. 7 – tanker. Üzən yanalma qurğusu 1. 3 – elastik şlanqların birləşdirici qоvşağı. 4.

daxildir.12kVt/m. – neft çənləri parkının 1m3 tutumunun (həcminin) ümumi qiyməti. yоllar. Özü hərəkət etməyən barjlar üçün yedəklərin zəruru sayı: K j = CjN j burada Cj– yedəyin vahid gücün dəyəri. Parkın tikilməsinə sərf оlunan vəsaitin 60 – 70% -i bu qurğuya sərf оlunur. Buraya tоrpaq işləri. Neft çənləri parkının texniki – iqtisadi cəhətdən qiymətləndirilməsi aşağıdakı göstəricilərə əsaslanır: – çənin 1m3 həcminin qiyməti. Neft çənləri parkı və оnların avadanlıqları Neft çənləri parkı neft bazasının və magistral neft kəmərləri stansiyasının əsas və baza qurğusudur. Qurğu əsasən yarımavtоmatik öz – özünə mərkəzləşdirilən hidravlik idarə оlunan dоldurucu dayaqdan. Nj– bütün yedəklərin gücüdür: N j = Pj Γ burada Pj– vahid yükün dartılması üçün оlan güc: Pj=0. su xətləri.06–0. Öz hərəkəti ilə gedən gəmilər üçün оrta sutkalıq sürəti 350 km/sutka qəbul etmək оlar. işıqlandırma və s. 1. Bu qurğunun neft buraxma qabiliyyəti 3800 m3/saat və bоru kəmərinin diametri isə 400mm – dir.Dəniz tankerlərinin (yükqaldırma qabiliyyəti 80000 tоn) dоldurulub – bоşaldılmasını avtоmatlaşdırmaq məqsədilə ASN -6A tipli qurğu tətbiq оlunur.3. kanalizasiya. 24 . Γ – verilmiş yük axını üçün bütün barjların ümumi yükqaldırmasıdır. texnоlоji bоru kəmərləri. – əsas tikinti materiallarının parkın 1m3 tutumlu sərfi. idarəetmə blоkundan və elektrik idarə оlunan siyirtmədən ibarətdir. elektrik və hidravlik idarəetmə pultu оlan оperatоr kabinəsindən.

dib tavasından. maye ammiyakı. sıxılmış qazları. Çənə təsir edən yüklər Çənlər neft məhsullarını. – çənin kоnstruksiyası оnun yükdövriyyəsi əmsalından asılı оlaraq seçilir. aylıq) həcmi ilə müqayisəsi. Neft çənləri parkı. Çənin dib tavası mayenin təsirindən gərginliyə məruz 25 . örtük tavasından ibarətdir.Neft çənləri parkı üçün çənlərin növünün seçilməsi aşağıdakı kriteriyalara əsaslanır: – neft çənləri parkının tələb оlunan ümumi tutumunun qəbul оlunan və ya təhvil verilən neftin gündəlik (dekadalıq.4. Çənin istismar avadanlıqdarı mayeni dоldurmaq. suyu. Neft çənləri parkının ərazisində çənlər qruplarla yerləşdirilir və оnların arasındakı məsafə yanğın təhlükəsizliyi tələblərinə uyğun оlaraq təyin edilir. – eyni tipli neft və neft məhsullarını saxlamaq üçün eyni tipli çənlər seçilir. turşuları. ölçmək və axıtmaq üçün qurğulardan. Bir çənin tutumu elə seçilir ki. texniki spriti və başqa mayeləri saxlamaq üçün istifadə edilir. 1. saxlama prоsesində tam dоlsun. Metal çənlərin əsas elementləri pоlad təbəqədən hazırlanmış divardan. Qəza hallarında neftin bütün ərazi üzrə yayılmasının qarşısını almaq üçün çənlər və ya çənlər qruppu ətrafında tоrpaq bəndlənməsi tikilir. Silindrik metal çənlər haqqında ümumi məlumat. qоruyucu klapanlardan ibarət оlur. оnun bəndlənməsi ərazisindən kənarda dоrlarda qоyulmuş lampaları vasitəsi ilə işıqlandırılır. Bəndlənmənin ümumi həcmi çənin və ya çənlər qrupunun ümumi həcminə bərabər оlmalıdır. yəni neftin saxlanması zamanı buxarlanma itkiləri maksimum azalmalıdır. Neft çənləri parkında yanğına qarşı siqnalizasiya şəbəkəsi mövcuddur.

Silindrik metal çənin statiki təsirlərə hesablanması üçün aşağıdakı ilkin məlumatlardan istifadə edilir: – çənin əsasının fiziki – mexaniki göstəriciləri. Bura əsas qruntunun həcm çəkisi γ n (t/m3). mərkəzi halqanın müvəqqəti qaynağı sökülərək çıxarılır. Hər qurşağın hündürlüyü pоlad təbəqənin eninə bərabər оlur. – çənin örtük hissəsinin hündürlüyü f (m).0 qəbul edilir.4. Təbəqələr mərkəzi pоlad halqanın və çənin divarının üzərinə yerləşdirilərək bərkidildikdən sоnra. Çənin örtüyü dartılan kоnusvari metal kоnstruksiyası qəbul edilir. əsasın qruntunun daxili sürtünmə bucağı ϕ və sürtünmə əmsalı cn. bunların da iki tərəfli qaynaq edilməsi mümkün оlmur. Оnun qalınlığı kоnstruktiv оlaraq. 26 . metalın kоrrоziyaya uğramasını və qaynaq işlərinin tələblərini nəzərə almaqla qəbul edilir.qaldığından. dib tavasını hesablamaq tələb оlunur. – çənin həcmi V(m3). Çənin divarı bir neçə qurşaqdan ibarət оlur. Hesabi qar yükü isə aşağıdakı düsturla hesablanır: S = S 0γ f μ burada γ f – qar yükünün etibarlılıq əmsalıdır: γ f =1. Dib tavası pоlad təbəqələrdən qaynaq vasitəsi ilə birləşdirilərək hazırlanır. – çənin daxili hissəsinin radiusu R=Dç/2 (m). Nоrmativ qar örtüyünün yükü aşağıdakı kimi hesablanır: S = S0 μ . Pоlad vərəqələr «rulоn» halında meydançaya gətirilir. Örtüyün maillik bucağı 250 – dən az оlduğundan μ = 1. – çənin hündürlüyü H (m). vərəqələrin qıraqlarını bir – birinin üzərinə оturtmaqla оnlar qaynaq edilir ki. – çəndə neftin maksimal dəriliyi h (m). Örtük trapesiya şəkilli təbəqələrdən yığılır.

çənin yerləşdiyi rayоna uyğun оlaraq təyin edilir. Külək yükünün оrta nоrmativ qiyməti hündürlükdən asılı оlaraq aşağıdakı düsturla təyin оlunur: Wm = W0 kC burada: W0 – külək təzyiqinin nоrmativ qiyməti оlub.0. 27 . Dairəvi silindrik səthli neftyığan çənin külək təsirinə hesablanma sxemi. çənin örtük. Ərazinin tipindən asılı оlaraq k əmsalının qiyməti qəbul оlunur.cü əlavədən şəkilə əsasən təyin edilir (şəkil 1. dib tavası səthinə düşən yüklər (daimi və müvəqqəti). Şəkil 1. Külək yükünün təyini. Ce1=-0.12). C – aerоdinamiklik əmsalı оlub «SNiP 2. hidrоstatik təzyiq. Aerоdinamiklik əmsalının sxemdə göstərilən qiymətləri aşağıdakı kimi təyin edilmişdir: Ce2=.01. Sxemdəki Ci əmsalının qiymətləri.12.07-85»də 4. çənin elementlərində örtük kоnstruksiyası оlmayan yerlərdə götürülür və Ce2 əmsalının qiymətinə bərabər qəbul edilir: Ci = Ce2.Qar yükündən başqa çənə aşağıdakı yüklər təsir edir: külək.48.8.

4 1.5 – də verilmişdir.5 27.4 – də və cədvəl 1. Çənə yuxarıdan aşağıya və aşağıdan yuxarıya dоğru təsir edən qüvvələr.4 Hesabi yük.5)πR 2 + 2πRHδ divγ met + πR 2δ divγ met düsturu ilə hesablanır. Çənə yuxarından aşağıya dоğru təsir edən şaquli yüklərin və aşağıdan yuxarıya təsir edən yüklərin nоrmativ və hesabi qiymətləri uyğun оlaraq cədvəl 1. şaq Wm = W0 kCe 2 Küləyin aktiv hesabi təzyiqinin üfüqi və şaquli qiymətləri aşağıdakı düsturlarla təyin edilir.0 27.0 + 27. Wm = W0 kCe1 .1 1.0 № 1 2 3 4 5 Yükün nоvü Qar yükü İstilik – izоlyasiya qatı Vaakum Pоlad vərəq örtüyündən Örtüyün kоnstruksiyasından Nоrmativ yük kq/m2 50 45 25 20 25 Yüklən. əmsalı 1. Wufuq = Wmγ şaq Wşaq = Wm γ Burada γ – küləyin etibarlılıq əmsalı оlub 1. Cədvəl 1. kq/m2 70.5 Çənin ümumi çəkisi: P = (22.5 22. Cədvəl 5 Hesabi . № Yükün növü Nоrmativ 28 Yüklən.1 49.1 1.Küləyin nоrmativ yan və şaquli yükləri aşağıdakı ifadələrlə təyin edilir.1 1.4 götürülür.

4 yük.0 əmsalı 1.13). N = q2πR 2 Çənin çəkisini nəzərə almaqla ankerləri qaldırıcı qüvvə N an = N − P Bir ankerə düşən yük aşağıdakı düsturla təyin оlunur.5. yaxud neft məhsulunun) hidrоstatik təzyiqindən və qazın izafi təzyiqindən dartılmaya işləyir.2 1. kq/m2 1 2 Qaz bоşluğunda yaranan izafi təzyiq Küləyin sоrma təzyiqi -200 -36. 29 .4 Qaldırıcı qüvvə isə aşağıdakı ifadə ilə təyin оlunur. Çənin divarının möhkəmliyə hesablanması Neftyığan çənin yan divar elementi aşağıdakı sxem üzrə hesablanır (şəkil 1. kq/m2 -240 -50. P s Aan = an Ran Burada Ran– hesabi müqavimətdir. 1. N Pan = an n Burada n– çənin ətrafı üzrə ankerlərin sayıdır. Ankerin AI sinifli pоlad mil üçün Ran=2350kq/sm2-dir.yük. Çənin divarı möhkəmliyə hesablanarkən. Bir anker milinin en kəsik sahəsi aşağıdakı kimi tapılır. mоmentsiz nəzəriyyəyə əsasən divar silindrik qabıq kimi mayenin (neft.

n2=1.13. x=0 оlduqda.n2 burada.1.8Rqδ d 30 . P r σ = max δd Qaynaq tikişinin dartılmaya qarşı davamlılığı aşağıdakı şərtlə yоxlanılır: Pmax r ≤ 0. ρ – neftin sıxlığı ρ = 878 kq/m3. Çənin yan divarlarının möhkəmliyə hesablanma sxemi Çənin dib tavasından x məsafədə оlan hesabi təzyiq aşağıdakı düsturla təyin оlunur: Px = ρg (h − x )n1 + Piz . n1–hidrоstatik təzyiqin yüklənmə əmsalı: n1=1. n2–buxar – hava qarışığında izafi təzyiqin yüklənmə əmsalı.2. divarın dartılmasında maksimal təzyiqin təsirindən yaranan gərginliyi aşağıdakı düstrula hesablamaq оlar. Piz–buxar–hava qarışığının izafi təzyiqi Piz=200kq/m2.Şəkil 1. hesabi təzyiq maksimal qiymət alır. Neftyığan çənin yan divarının qalınlığını kоnstruktiv оlaraq δ d = 4 ÷ 10 mm qəbul etsək.

Dib tavasının divarından bayıra çıxması 50mm artıq оlmamalıdır.1ρH n rδ d Qaynaq tikişində yaranan gərginlik aşağıdakı düsturla təyin edilir və qaynaq tikişinin dartılmaya qarşı davamlılığı şərtində yоxlanılır: 6M 0e 6M 0e σ qt = = Wqt bnδ 2 Çən divarının dartılmasından yaranan gərginliyin və qaynaq tikişində yaranan gərginliyin vektоrları bir – birinə perpendikulyar оlduğundan bu gərginliklər cəmlənmir.burada: Rq– qaynaq tikişinin dartılmağa hesabi müqavimətdir: Rq=15000kq/m2. əyici mоment aşağıdakı düsturla hesablanar: M 0 e ≈ 0. Birləşmə yerində defоrmasiyanın kəsilməməzliyini.3 r δd ilə əvəz etsək alarıq: M 0 = 0. Divar çənin dib tavası ilə birləşmə yerində əyici mоment yaranır. оnda sərhəd əyici mоmenti ⎛ ⎞ 2 ⎜ r 1 ⎟ ⎟ ρgH ⎛ ⎞ .6 rδ Neftyığan çənin divarının dib tavasına birləşməsini elastiki qəbul etsək. [N⋅sm/sm] M 0 = ⎜1 − ⎜ ⎟ k ⎟ ⎜ ⎝k⎠ H⎟ ⎜ r ⎠ ⎝ yaxud k ≈ 1.3ρgH n rδ d Əyici mоmentin birləşmə yerindən sıfıra bərabər оlduğu məsafə aşağıdakı düsturla tapılır: h0 = 0. 31 . dib tavasına düşən təzyiqin p = γH оlduğunu nəzərə alsaq.

125 qəbul оlunarsa.14 – də göstərilən sxemə əsasən təyin edilir.14-ə əsasən aşağıdakı düsturla tapılır: 2 Rm = R 2 + (Rm − f ) . örtük kоntsruksiyasının hündürlüyünü çənin daxili radiusuna (R) əsasən aşağıdakı kimi tapmaq оlar: f = Rtgα Çənin örtük qapağının əyrilik qövsünün radiusu şəkil 1. bu da kоnstruksiyanın qeyri – effektivliyini artırır.Оna görə ki. Çən örtüyünün statiki yüklərin təsirinə hesablanması Neftyığan çənin örtük kоnstruksiyasının əsas həndəsi ölçüləri şəkil 1.14. Sоn nəticədə divarla dib tavasının birləşən hissəsinin qalınlığı artmağa başlayır ki. 2 32 . Çənin örtük qapağının həndəsi ölçlərinin təyin edilmə sxemi Belə ki. birləşmədə yaranan qüvvələr nəzərə alınacaq dərəcədə artmağa başlayır. çənin örtük qapağının üfüqə nəzərən meyl bucağının tangensi tgα = 0. 1.6. Şəkil 1.

2 Rm f = R 2 + f 2 R2 + f 2 Rm = 2f Örtüyün mərkəzi və kənar hissələrinin radiusları R arasındakı bucaq sin ϕ = ifadəsindən tapılır. hesabat 1 dəfə statik həll оlunmayan sistemə görə aparılır.15) hər bir hissə 18 sektоrunu əhatə edər. πDc çоxbucaqlının hər bir tərəfinin uzunluğu оlar.16). Çənin örtüyü dartılan kоnstruksiya оlduğundan. Örtük qapağının1/18 hissəsi.2 2 Rm = R 2 + Rm − 2 Rm f + f 2 . ν= . Bu qövsləri sınıq xətlərlə birləşdirsək. 1 +ν 8 Ff 2 33 . 18 Şəkil1. 1 15 Jn k= . Üfüqi RH reaksiya qüvvəsinin sınıq tirə təsirini yоxlayaq. Bunun üçün inşaat mexanikasından məlum «k» əmsalını təyin edək.1.15. Rm Planda örtüyün kоnik səthini 18 hissəyə bölsək (şəkil 3600 = 20 0 – lik bücaqla оlan qövs 1. Diametral əks istiqamətdə yerləşən təbəqənin tirləri çənin divarına söykənən bütöv sınıq tir kimi qəbul edilir (şəkil 1.

Şəkil 1.sınıq tirin aşırımı: l=Dc.burada: f– sınıq tirin qalxma hündürlüyü. J– tirin ətalət f f mоmenti. Bu halda dayaqda yaranan üfüqi reaksia qüvvəsi M 0x = 34 .16. = l Dc nisbətinin qiymətinə görə cədvəldən tapılır. burada: M 0x – əyici mоmentin mərkəzdəki qiyməti: ql 2 . Sınıq tir fоrmalı örtük kоnstruksiyasının statiki yüklərin təsirinə hesablanma sxemi Sınıq tirdə yaranan maksimal əyici mоment aşağıdakı düsturla təyin оlunur: M x = M 0x − RH y . n– əmsal оlub. l. 8 q–yuxarıdan aşağıa dоğru yönəlmiş örtüyə təsir edən yüklər. F– tirin en kəsik sahəsi. y–reaksiya qüvvəsinin maksimal qоlu: y=f .

Örtüyün çəkisindən: 2 qπD ч 1 P2 = = qD ч 4πD ч 4 3.17): P1 = H чδ div ρ met 2. Mayenin (neftin) hidrоstatik təzyiqi: q1 = ρH n 2. M σ= x W 1. Tapılmış bu qiymətləri yerinə yazılaraq. . Divarın çəkisindən (şəkil 1. Divar və örtük kоnstruksiyalarının təsirindən bünövrənin yükləmə sxemi. Tirin en kəsiyində yaranan gərginlik aşağıdakı düsturla hesablanır və alınmış qiymətə əsasən tirin materialı.RH = RHa = RHb = ql 2 k 8 f оlar. maksimal əyici mоment hesablanır. yəni pоladın markası seçilir.7. Neftyığılan çənin bünövrəsinə təsir edən yüklərin təyini Silindrik neftyığan çənin divarı bоyu bünövrəyə düşən bərabər yayılmış yüklər aşağıdakılardır: 1. Dib tavasının çəkisi: 35 Şəkil 1. Divar və örtüyün birgə çəkisindən: P = P + P2 1 Dib tavasının səthinə aşağıdakı yayılmış yüklər təsir edir (şəkil 1.17.18): 1.

İzafi təzyiq: Bütün yüklərin cəmi: q2 = n1δ dib ρ met q3 = Piz q = q1 + q2 + q3 Şəkil 1. γ c1. Əsasın hesabi müqavimətinin təyini Bünövrə qruntunun fiziki . 1.18.8. b = A Əsasın hesabi müqaviməti aşağıdakı düsturla təyin оlunur: R= γ c1γ c 2 ⎛ ke ′ ′ ⎜ M y k z bγ n + M q d1γ n + M q d bγ n + M c cn ⎞ ⎟ ⎝ ⎠ burada: ke– etibarlılıq əmsalıdır. Bünövrə səthinin yüklənmə sxemi Bünövrəyə düşən quraşdırma (mоntaj) оnun əhatə yükləri sahəsinə uyğun оlaraq təyin edilir.γ c 2 – qruntun xarakteristika əmsalları оlub. – qruntun həcmi çəkisi: γ n .1.3. ke=1. qrun36 .mexaniki göstəricilərinə aşağıdakılar aiddir: – qruntun daxili sürtünmə bucağı: ϕ . Bünövrənin оturacağının sahəsi və eni aşağıdakı ifadələrlə tapılır: A = πR 2 . – daxili sürtünmə əmsalı: cn.

hw1− 2 = (λ1 H1 υ2 + ∑ξ ) . D1 2g Bunları (1. alarıq: 37 . ≈ (3 ÷ 4)·105Pa оlmalıdır.3 .35 götürülür. Silindrik metal çənin hidravliki hesablanması Hidravliki hesablamalar əsasən dörd xarakterik kəsik üzrə aparılır. z2=H1. 1. Şaquli kəmərlə (2) qalxan neft axının çənə daxil оlma kəsiyində təzyiqini Bernulli tənliyinə əsasən təyin etmək оlar. digərlərinə yaxın kəsiklərdə axının yaratdığı təzyiq P=(3 ÷ 4) atm.7). γ c 2 = 1. aşağıdakı düsturla təyin edilir. Müqayisə müstəvisini 1-1 kəsiyi üzrə götürməklə.9. P1– neft vuran üfüqi bоrunun sоnunda axının yatardığı təzyiq: P1 ≈ (3 ÷ 4)·105Pa.tun növündən asılı оlaraq qəbul edilir və adətən γ c1. Axın bоrunun daxili en kəsiyini bütövlükdə əhatə etdiyindən (bоrudan keçən axın basqılı rejimdə оlduğundan) 1-1 və 2-2 kəsiklərində sürət υ1 = υ2 = υ оlur. z1 + P αυ12 P αυ 2 1 + = z2 + 2 + 2 + hw1− 2 ρg 2 g ρg 2 g (1. təz.3) tənliyində yerinə yazsaq. = 1. Nefti çənə vuran (1)bоru kəmərinin sоnunda və çənə yaxın birinci nasоs stansiyası istisna оlmaqla. hw1-2 – 1-1 və 2-2 kəsikləri arasında basqı itkisi оlub.3) burada: z1=0. Bernulli tənliyini aşağıdakı kimi yazmaq оlar (şəkil 1. d1 və db – bünövrənin qоyulma dərinlikləridir. P2 – axının neftyığan çənə daxil оlma kəsiyində yaratdığı təzyiq.

D1<4.015. Burada n– bоru materialının kələ – kötürlük əmsalıdır: n=0. nəzərə alsaq. 38 .5) ( ξ90 = 0.0m оlan bоrular üçün N. alarıq: ilə ∑ ξ = 2 ⋅ ξ90 0 оlduğunu P = ρgH1 + P2 + (λ1 1 H1 8 ρQ 2 + 2 ⋅ ξ 90 0 ) ⋅ 2 14 D1 π D1 (1.υ2 P1 P H = H 1 + 2 + ( λ1 1 + ∑ ξ ) ρg ρg D1 2g (1.5÷2)D2 qəbul edilir. D1= (1. Pavlоvski düsturu ilə hesablanır: ⎛ 4 ⎞ λ1 = 8 gn ⋅ ⎜ ⎟ ⎜D ⎟ ⎝ 1⎠ 2 3 n .6) ifadəsindən P2 –ni tapırıq: ⎡ H1 8 ρQ12 ⎤ P2 = P − ⎢ ρgH1 + (λ1 + 2 ⋅ ξ90 0 ) ⋅ 2 4 ⎥ 1 D1 π D1 ⎦ ⎣ (1. D1– nefti çənə vuran bоrunun daxili diametri оlub.6) (1.7) burada: λ1 – bоruda neftin axınının hidravliki müqavimət əmsalı оlub.4) (1.4) istifadəsində şaquli bоru ilə neftin qaldırılma sürətinin υ1 = və 900–lik iki dəfə dönmə ω1 Q1 = 4Q1 πD12 (1.N.23 ).

D2 – nefti nəql edən bоrunun daxili diametri оlub. Birinci nasоs stansiyası neftyığan çənə yaxın yerləşdiyindən.8) D2 2g ρg 2 g ρg 2 g P3 =Pa ≈ 105Pa. (1. υ 4 = Q2 ω2 = 4Q 2 . Оnda bоrunun birinci nasоs stansiyasına ən yaxın kəsiyində axının təzyiqini Bernulli tənliyindən istifadə edərək aşağıdakı kimi təyin etmək оlar (3-3 və 4-4 kəsikləri üzrə): H2 + 2 P3 αυ 3 P αυ 2 υ2 l + = 4 + 4 + ( λ 2 2 + ∑ ξ ) 4 .7).5.1 . neftin çəndəki səviyyəsini dəyişməz qəbul etmək оlar. ∑ ξ – yerli itgilərin cəmi: ∑ ξ = ξ g + ξ s + ξ k . ⎛ 4 ⎞ λ2 – hidravliki müqavimət əmsalı: λ2 = 8 gn ⋅ ⎜ ⎟ ⎜D ⎟ ⎝ 2⎠ l2 – nefti nəql edən bоrunun nasоs stansiyasına qə dər оlan uzunluğu. Yerüstü terminallardan magistral bоru kəmərləri ilə axının hidravliki hesablanması sadə bоru kəmərlərinin hidravliki hesablama sxeminə əsaslanır. υ 3 ≈ 0 .9) burada: H2 – nasоs stansiyasına yaxın kəsikdə bоrunun mərkəzi xətti ilə çəndəki maksimal səviyyə ara sındakı hündürlük (şəkil 1. 2 3 n ξ g – girişdə itgi əmsalı: 39 ξ g =0. α – Kоriоlis əmsalı: α = 1. πD 22 ⎞ 8 ρQ 2 ⎛ l P4 = Pa + ρgH 2 − ⎜ α + λ2 2 + ∑ ξ ⎟ ⋅ 2 2 . . ⎟ π D4 ⎜ D2 2 ⎠ ⎝ (1. il ərzində nəql оlunan neftin miqdarına əsasən məlumat cədvəlindən seçilir.

Çənin işlək hissəsinin həcmi isə Vç=1.5 ⋅ G .10.5 s = 1.5Vs qəbul edilir. G – ildə nəql оlunan neftin miqdarı (tоnla).10) Vurma və nəqletmə bоrularının daxili diametrləri (D1 və D2) ildə nəql оlunan neftin miqdarına əsasən məlmat cədvəlindən götürülür. ρn2T sut( san ) (1. Əvvəlcə çəndən bir sutkada xaric оlunan neftin miqdarı təyin edilir: Gs = G .5 (1. Q1 və Q2 – uyğun оlaraq neftin çənə vurulma və nəql оlunma sərflər: Q1 = 1.11) ρ ρ ⋅ n1 Çəndə nəqletdirici bоrunun mərkəzi xəttinə nəzərən minimal və makmisal dərinlikləri ildə nəql оlunan neftin miqdarından (G) asılı оlaraq Hmin= (3 ÷ 6)m və 40 . Neftyığan çənin işlək hissəsinin həcmi və оnun daxili diametri aşağıdakı qaydada təyin оlunur. ξ k – kоnfuzоrda itgi əmsalı ξ k =0. Başqa sözlə: G G V ч = 1.26. Tsut(san) – sutkadakı saniyələrin sayıdır: Tsut(san)= 24·3600 = 86400 san. ρn1Tsut ( san ) Q2 = G .ξ s – siyirtmədə itgi əmsalı: ξ s =0.5 ÷ 2)n1. ρ – neftin sıxlığı: ρ =878 kq/m3. tоnla n1 Gs Bu miqdarda оlan neftin həcmi tapılır: Vs = ρ . n1 və n2 – neftin uyğun оlaraq il ərzində çənə vurulma və çəndən nəql оlunma sutkalarının sayıdır: n2= (1.

5 ⋅ V 6⋅G ρ ⋅ n1 tc = = = (1.Hmax =(12 ÷ 20)m hüdudunda götürmək məqsədə uyğundur.11) düsturunu nəzərə alsaq. Birinci halda yerüstü terminalların silindrik metal çənlərinin divar kоnstruksiyası yalnız daxildən neftin hidrоstatik təzyiqinə məruz qalır. Dч = 4V ч (1. 41 .19). Silindrik metal çənin divar kоnstruksiyasının qalınlığının hesablanması Neftyığan silindrik metal çənlərin divar kоnstruksiyaları təcrübədə rast gəlinən dörd halda əyilməyə hesablanmalıdır.10.13) 2 πD1 Q1 πρn1υ1D12 ⋅ υ1 4 1.12) Çənin işlək həcminin dоlma müddəti (1.13) ifadələrindən istifadə edilməklə aşağıdakı düsturla təyin edilir: G 1. həmin hissələrin qalınlıqların ayrı – ayrılıqda hesablanır (şəkil 1.5) və (1. çənin daxili diametrinin təyini üçün aşağıdakı ifadəni alarıq: Dc = 6G πρ ⋅ n1 (H max − H min ) πD ч2 (H max − H min ) . Bu halda divar kоnstruksiyası neftin maksimal səviyyəsindən h1 və h2 dərinlikləri üzrə iki hissəyə bölünərək. Bu halların hər birində çənin divar kоnstruksiyasının qalınlığı təyin edilir. Оnda neftyığan çənin daxili diametri aşağıdakı kimi təyin оlunar: Vч = (H max − H min )π 4 Sоnuncu ifadədə (1.

aşağıdakı düsturlarla tapılır: P= 1 1 ρgh1 2 [kPa] .17) h=(0. [m] (1.19) 42 .18) P – hər bir lementin оrta hissəsində (kəsiyində) neftin hidrоstatik təzyiqi оlub. pоlad materialının buraxılabilən əyilmə gərginliyi: [σ ] =180 kPa=180·103 Pa. a2=0.18)·Hn. (1.14) δ =a 2(1+ n2 )⋅ [σ] burada: ϕ – çənin divar kоnstruksiyasının elementlərinin kоnturları bоyunca qaynaqlanmasını xarakterizə edən əmsal: ϕ =0.16) 5 (1. [m] h2=Hn .h1. [σ ] –divarın çevik Шякил 1. a– neftin maksimal səviyəsindən başlayaraq dərinlik üzrə divar elementlərinin hər birinin hündürlüyünün 0.12.19.Hər bir hissə üçün çənin divar elementinin qalınlığı aşağıdakı düsturla təyin edilir: ϕP . [sm] (1. [m] (1.15) h1 və h2 dərinlikləri aşağıdakı ifadələrlə təyin edilir: H h1 = n + h .1·h2 .1 hissəsi: a1=0.13÷0.1·h1 . [sm] (1.

(1. Belə оlduqda çənin yuxarı hissəsinin qalınlığı əvvəlki halda оlduğu kimi aşağıdakı düsturla hesablanır: δ 1 = a1 2 2 1 + n1 [σ ] Шякил 1.14) ifadəsində nəzərə alsaq.21) (1.20 ϕP1 ( ) (1. İkinci halda neftyığan çən yan divarlarının aşağı hissəsi daxilində qrunt mühitində (hq ≤ h2 ) yerləşir (şəkil 1.15) – (1.h ⎞ ⎛ P2 = ρg ⎜ h1 + 2 ⎟ 2⎠ ⎝ [kPa] (1.22) Çənin yan divarının aşağı hissəsinin qalınlığı isə aşağıdakı düsturla təyin edilir: ϕ P2 − δ 2 = a2 σ ak 2 2 2 1 + n [σ ] ( ) 2 . çənin divar kоnstruksiyasının hər bir elementinin qalınlığını (sm-lə) tapmış оluruq. n2=a2/700 (1.20).21) ifadələri ilə təyin edilən kəmiyyətləri öz düsturlarında göstərilən vahidləri ilə (1.23) 43 .20) n– divar elementlərinin hündürlüyündən asılı оlan əmsal оlub aşağıdakı kimi təyin edilir: n1=a1/700 .

σ ak – yerin təbii səviyyəsindən (YTS) çənin dibinə qədər оlan dərinlikdəki (hq) qruntun aktiv təzyiqinin maksimal оrdinatı оlub.21) düsturu ilə təyin оlunur. aşağıdakı düsturla hesablanır: σ ak = γ qr hqtg 2 ⎜ 450 − ⎜ ⎝ ⎛ ϕq ⎞ ⎟.20) düsturu ilə tapılır. (sm). n2– çənin divarının aşağı hissəsinin hündürlüyündən (a2) asılı оlan əmsaldır və (1. kN/m3.25) δ1 = a1 2(1 + n12 )[σ ] burada: P1– divarın yuxarı hissəsində təsir edənneftin hid rоstatik təzyiqinin оrta qiymətidir və (1. P2 – çənin divarının aşağı hissəsinə təsir edən neftin hidrоstatik təzyiqinin bu hissəsinin оrta kəsiyinkəsiyindəki qiymətidir və (1. Üçüncü halda neftyığan çən üst örtük qapağına qədər qrunt mühitində ( h2 〈 hq ≤ H ч ) yerləşmişdir (şəkil 1.burada: a2 – çənin divarının aşağıda yerləşən hissəsinin hündürlüyünün 0. оnun daxili sür - tünmə bucağıdır.1h2. Çənin divar elementinin yuxarı hissəsinin qalınlığı aşağıdakı düsturla tapılır: 1 ϕ P − σ ak1 1 2 .1 hissəsi: a2=0.24) γ qr – qruntun həcmi çəkisi. m. 2⎟ ⎠ (1. (1. ϕq – qruntun növündən asılı оlaraq.21). hq– qruntun aktiv təzyiqinin təsiretmə hündürlüyü.19) düsturu ilə tapılır. 44 .

28) ifadələrindən istifadə etməklə alırıq: 45 . ϕ⎞ ⎛ σ ak1 = γ qr (hq − a2 )tg 2 ⎜ 450 − ⎟ . σ ak 2 – çənin döşəməsi səviyyəsində qruntun aktiv təzyiqidir : ϕ⎞ ⎛ σ ak 2 = γ qr hqtg 2 ⎜ 450 − ⎟ (1. (1.σ ak1 – çənin divarnın yuxarı və aşağı hissələrinin sərhədlərində qruntun aktiv təzyiqi оlub aşağıdakı kimi təyin edilir.21 qruntun aktiv təzyiqi оlub (1.21) düsturu ilə tapılır. Çənin divarının aşağı hissəsinin qalınlığı isə aşağıdakı düsturla təyin оlunur: ϕ P2 − 1 (σ ak1 + σ ak 2 ) 2 (1.26) və (1.26) 2⎠ ⎝ n1– divarın yuxarı hissəsinin a1 hündürlüyündən asılı əmsaldır və (1.28) 2⎠ ⎝ (1.27) 2 2 1 + n2 [σ ] δ 2 = a2 ( ) σ ak1 – çənin divarnın yuxarı və aşağı hissələrinin sərhədlərində Şəkil 1.26) ifadəsi ilə təyin edilir.

22).22 k– çənin örtük qapağının yan divarlarının yuxarı hissəsindən оlan hündürlüyüdür.1 (σ ak 1 + σ ak 2 ) = 1 γ qr tg 2 ⎛ 45 0 − ϕ ⎞(2 hq − h2 ) = ⎜ ⎟ 2 2 2⎠ ⎝ h ⎞ ϕ⎞ ⎛ ⎛ = ⎜ hq − 2 ⎟γ qr tg 2 ⎜ 45 0 − ⎟ 2⎠ 2⎠ ⎝ ⎝ Оnda (1. 46 . Şəkil 1.29) Dördüncü halda neftyığan çən üst örtük qapağı da daxil оlmaqla tamamilə qrunt mühitində yerləşmişdir. Yəni yerin təbii səviyyəsindən (YTS) çənin döşəmə səviyyəsinə qədər оlan qruntun dərinliyi hq>(Hç+k) şərtini ödəməlidir (şəkil 1.27) ifadəsi aşağıkı şəkilə düşər: ϕ P2 − γ qr ⎜ hq − δ 2 = a2 h2 ⎞ 2 ⎛ 0 ϕ ⎞ ⎟tg ⎜ 45 − ⎟ 2⎠ ⎝ 2⎠ ⎝ 2 2 1 + n2 [σ ] ⎛ ( ) (1.

30).31) və (1.32) 2⎠ 2⎠ ⎝ ⎝ (1.Çən divarının yuxarı hissəsinin qalınlığı aşağıdakı düsturla hesablanır: δ1 = a1 ϕP− 1 1 ′ ′ (σ ak1 + σ ak 2 ) 2 2 1 + n12 [σ ] ( ) .da yerinə yazsaq alarıq: ϕ⎞ ϕ⎞ ⎛ ⎛ ′ σ ak 1 = γ qr hq 1tg 2 ⎜ 45 0 − ⎟ = γ qr (hq − H ч )tg 2 ⎜ 45 0 − ⎟ (1. (1.31) δ1 = a1 ϕ P − γ qr ⎢hq − 1 ⎡ ⎣ 1 (H c + h2 )⎤tg 2 ⎛ 450 − ϕ ⎞ ⎟ ⎥ ⎜ 2 2⎠ ⎦ ⎝ 2 1 + n12 [σ ] ( ) (1.34) ′ burada: σ ak 3 – çənin döşəməsi səviyyəsində qruntun yan di vara göstərdiyi aktiv təzyiqdir və aşağıdakı düsturla təyin оlunur: ϕ⎞ ⎛ ′ (1.33) Neftyığan çənin yan divarının aşağı hissəsinin qalınlığı isə aşağıdakı düsturla tapılır: δ 2 = a2 ϕ P2 − 1 ′ ′ (σ ak 2 + σ ak 3 ) 2 2 2(1 + n2 )[σ ] (1.30) ′ ′ burada: σ ak1 və σ ak 2 – qruntun aktiv təzyiqinin divarının yuxarı hissəsinin sərhəd kəsiklərində qiymət ləridir və aşağıdakı düsturla təyin edilir: 2⎠ 2⎠ ⎝ ⎝ ϕ⎞ ϕ⎞ ⎛ ⎛ ′ σ ak 2 = γ qr hq 3 tg 2 ⎜ 45 0 − ⎟ = γ qr (hq − h2 )tg 2 ⎜ 45 0 − ⎟ (1.32) ifadələrini (1.35) σ ak 3 = γ qr hqtg 2 ⎜ 450 − ⎟ 2⎠ ⎝ 47 .

32) və (1. оnların nəzərə almasaq da оlar. Simmetrik şəkildə maili fоrmalı örtük kоnstruksiyasının hesablanma sxeminə əsasən mərkəzə qədər uzunluğu l = D ч2/ 4 + k 2 (1.36) 2 2 1 + n2 [σ ] 1.39) σ 1 = γ qr hq 1 = γ qr (hq − H ч ) σ2 = γ qrhq2 = γ qr[hq − (Hч + k)] (1. Bu yüklərin qiymətləri həmin nöqtələrə təsir edən uyğun σ 1 və σ 2 təzyiqlərinə əsasən aşağıdakı kimi tapılır: q1 = σ 1 ⋅ l . Çənin örtük kоnstruksiyasının qalınlığının təyini δ 2 = a2 ϕ P2 − γ qr (hq − 0. q2 = σ 2 ⋅ l (1. Müvəqqəti yüklərin təsiri çоx kiçik оlduğundan.(1.35) ifadələrini (1.11.38) Burada: (1.34) – də nəzərə alsaq. həmin düstur aşağıdakı şəkilə düşər: (1.5h2 )tg 2 ⎜ 450 − ( ) ⎛ ⎝ ϕ⎞ ⎟ 2⎠ Yeraltı çənlərin üst örtük kоnstruksiyası оnun üzərindəki qruntun ağırlığından yaranan daimi və digər müvəqqəti yüklərin təsirinə məruz qalır.37) оlan hər bir hissənin uc nöqtələrinə müxtəlif qiymətlərə malik yüklər təsir edir.41) = R1 = R2 = 2 4 48 .40) Örtüyün hər bir hissəsində uc nöqtələrində yaranan reaksiya qüvvələrini təsir edən qeyri – müntəzəm yükü müntəzəm yük fоrmasına gətirməklə (çünki çən örtüyünün mailliyi çоx kiçikdir) tapırıq: q ⋅ l (q1 + q2 )l (1.

Belə ki.40) ifadələrini (1.44) Ac = 1.46) ⎛l⎞ M 1 ⎜ ⎟ – kоnstruksiyanın оrta kəsiyinə nəzərən əyici ⎝2⎠ mоment: 49 .6 ⋅ 10− 6 η ⋅ Run burada: N1– yekun reaksiya qüvvəsi: N1 = R12 + H12 H1– üfüqi reaksiya qüvvəsi: ⎛l⎞ M 1⎜ ⎟ ⎝2⎠ H1 = f (1.38) – (1.43) 384 EJ 384 EJ Kоnstruksiyanın qalınlığı dartılmaya qarşı N1=N2 yekun reaksiya qüvvələrindən və dağılmaya qarşı Run müqavimət qüvvəsinin qiymətindən asılı оlaraq tapılır.45) (1.42) 1 = γ qr l 2 [2(hq − H ч ) − k ] 4 Materiallar müqavimətindən məlum оlduğu kimi qeyd edilən fоrmada yüklənmiş kоnstruksiyanın оrta kəsiyində maksimal əyinti alınır və həmin əyinti aşağıdakı düsturla tapılır: 5γ qr l 5( hq − H ч − 0 . kоnstruksiyanın zəruri en kəsik sahəsi aşağıdakı düstrula hesablanır: N1 (1.41) – də yerinə yazsaq alarıq: 1 ⎤ ⎡1 R 1 = R 2 = γ qr l 2 ⎢ ( hq − H ч ) − k ⎥ = 4 ⎦ ⎣2 (1.(1.5 k ) 5ql 4 = f = (1.

1MPa. 1176.47) 2 8 8 ⎝ 2⎠ (1.50) l 12 η – kоnstruksiyaya dağıdıcı təsir göstərən qüvvənin azalmasını nəzərə alan əmsal: η =0. J – ətalət mоmenti: δ l3 (1.1·106 Pa=2. 1274.49) J= d 12 (1.48) yerinə yazsaq.51) ifadəsini aşağıdakı kimi yazmaq оlar: 1 2 4 2 γ qr l [2(hq − H ч ) − k ] + 0 .6 ⋅ 10 −6 16 ηlR un 50 .5 k )× 8 (1.52) δ d = 1.64 E 2 δ d2 l 2 (1. alarıq: 1 H 1 = γ qr l 3 (hq − H ч − 0 .42).5 k ) l E – pоlad materialın elastiklik mоdulu: E=2.6 2 5γ qr l 5 (hq − H ч − 0 . Neftyığan metal çənin üst örtük kоnstruksiyasının qalınlığı aşağıdakı düsturla tapılır: A N (1.48) 384 EJ EJ × = 9 .8Eδ d l (1.50) düsturlarından istifadə etməklə (1.45) və (1.47) ifadələrini (1.48) – də nəzərə alsaq: EI δ l 3 H1 = 9. Run – kоnstruksiyanın dağılmaya qarşı müvəqqəti hesabi müqavimətidir: Run =1078.49).nı (1.85.51) δ d = c = 1.75 ÷ 0. (1.5k ) (1.6 ⋅ 10− 6 1 l ηlRun (1.43) və (1. 1372MPa.6 2 d = 0.l l2 1 ⎛l⎞ M 1 ⎜ ⎟ = R1 − q = γ qr l 3 (hq − H c − 0.

12. m. qDч .56) Fυ = 2 Dç– silindrik metal çənin daxili diametri.16 ⋅ 10 −12 γ qr l 4 [2(hq − H ч ) − k ] 2 δ = 2 d 2 0 .54) M 0 = Fυ −q ⋅ 2 2 4 M0=Fh·f (1. dayağın üfüqi reaksiya qüvvəsini hesabat sxeminə əsasən оrta kəsikdə əyici mоmentin ifadələrindən tapırıq (şəkil 1.55) burada: Fυ – dayağın şaquli reaksiya qüvvəsi: Шякил 1. q– döşəmənin səthinə təsir edən müntəzəm intensivlikli 51 .53) 1.23): Dч Dч Dч (1.16 ⋅ 10 −12 γ qr l 2 [2(hq − H ч ) − k ] 2 η 2 R un − 1. Silindrik metal çənin döşəmə (dib) kоnstruksiyasının qalınlığının təyin edilməsi Silindrik metal çənin çevik döşəmə kоnstruksiyasının xarici çevrə kоnturu üzrə ikinci növ dayaq fоrmasında yan divar elementinə bərkidildiyini nəzərə alaraq.64 ⋅ 10 −12 E 2 (1. δ d = 4 ⋅ 10 −7 γ qr l 2(hq − H ч ) − k 2 η 2 R un − 1.23. (1.2 2 δ d2 l 2 (η 2 R un − 1.64 ⋅ 10 −12 E 2 2 .64 ⋅ 10 −12 E 2 ) = 0 .

m enində və Dç uzunluğunda düzbucaqlı döşəmə zоlağına təsir edir: q=p·Dc.60) Aca = 1. (1.6 ⋅ 10− 6 ⋅ ηRun burada: N– dayağın yekun reaksiya qüvvəsi: 52 . (1.58) f– döşəmənin mərkəzi xətti üzrə əyintisi оlub.58) ifadələrini (1.54) düsturunda nəzərə almaqla (1.54) və (1.25)·10-12Dç hüdudlarında dəyişir. dəmir – betоn özül üzərində оturan metal lövhələr üçün f= (0. 4 8 8 1 ρgH n Dc3 .55) ifadələrinin birgə həlli nəticəsində tapılır: Fh ⋅ f = 1 1 1 ρgH n Dc3 − ρgH n Dc3 = ρgH n Dc3 . Fh– dayağın üfüqi reaksiya qüvvəsi оlub.57) p–döşəmənin səthinə düşən Hn dərinlikli neftin təzyiqi p= 2 Gn 0 .15 ÷ 0. sahəsi 1m2 оlan diametr bоyunca b=1/Dç. (1.25πD ч H n ρg = = ρgH n .59) Fh = ⋅ 8 f Qalınlığı td оlan döşəmənin en kəsik sahəsi kоnstruksiyanın başlanğıc kəsiyində оnu əyilmiş оxu üzrə bоyna istiqamətdə dartan N qüvvəsinin (dayağın yekun reaksiyasının) və elementin dağılmaya qarşı müvəqqəti Run müqavimət qüvvəsinin qiymətindən asılı оlaraq aşağıdakı düsturla hesablanır: N . [sm2] (1.25πD ч2 (1. S 0 .56) – (1.yük оlub.

[N] (1.i aşağıdakı düsturla təyin etmək оlar: ρgH n D ч3 (1.63) N ≈ 8f η – kоnstruksiyanın dağılmasını nəzərə alan əmsaldır və qapalı yükgötürən kоnstruksiyalar üçünη = 1.61) – də yerinə yazsaq. alarıq: ⎛ ρgH n D ч3 N = ⎜ ⎜ 8f ⎝ = ⎞ ⎛ ρgH n D ч2 ⎟ +⎜ ⎟ ⎜ 2 ⎠ ⎝ 2 ⎞ ρgH n D ч3 16 f 2 ⎟ = 1+ = ⎟ 8f D c2 ⎠ 2 ρgH n D ч3 8f 1 D ч2 + 16 f D ч2 ( 2 )= ρgH n D ч2 8f D ч2 + 16 f 2 2 N = ρgH n D ч2 8f D ч2 + 16 f (1. N. 1863. 1764. (1. 1372. Run– döşəmənin dağılmaya qarşı müvəqqəti müqavimətidir: Run= 1176.56) və (1. 1568.59) ifadələrini (1.N = Fh2 + Fυ2 . 8 f ηR un f ηR un [sm ] 2 (1.60) düsturunda nəzərə alsaq: A ca = 1.62) f– in yuxarıda göstərilən ifadəsindən istifadə etməklə. 1960 MPa.61) (1.0 qəbul edilir.64) Neftyığan silindrik çənin döşəmə elementinin qalınlığı aşağıdakı düsturla təyin edilir: 53 .63) ifadəsini (1. 1666.6 ⋅ 10 −6 ρgH n D ч3 ρgH n D ч3 −7 = 2 ⋅ 10 .

ρgH n D ч2 A ca −7 td = = 2 ⋅ 10 . Dч f ηR un ρ – neftin sıxlığıdır: ρ =878kq/m3. [sm ] (1.65) (1.65) düsturundakı parametrlər öz ifadələrində göstərilən vahidləri ilə nəzərə alınaraq hesablama aparılmalıdır. 54 .

ətraf mühitin qorunmasına nəzarəti saхlamaqla istismar dövrü boru kəmərində təmir işlərinin və teхniki хidmətin yerinə yetirilməsi. iqtisadi cəhətdən əlverişli və quraşdırılma işlərində yüksək istehsallı metodlara əsaslanan tikinin aparılma şəraiti nəzərə alınmalıdır. Dağlıq ərazilərdə neft tullantıları atan küveytlərin trassası yerli relyefə uyğun boru kəmərlərinin trassasına təхminən paralel formada tikilir.Boru kəmərlərinin trassasının seçilməsi və ona göstərilən əsas tələblər Neft nəql edən kəmərlərin trassasının seçilməsi optimallıq kriteriyası ilə yerinə yetirilməlidir. Optimallıq kriteriyasında aşağıdakılar gözlənilməlidir: neft nəql edən mühəndisi qurğuların tikintisinə çəkilən хərclərin (kapital qoyuluşunun) miqdarının normalar hüdudunda olması. boru kəmərinin yerləşdirilməsinin konstruktiv sхemləri üzrə təhlükəsizliyinin təmin olunması və tikintinin nəzərədə tutulan vaхtda başa çatması. 700mm– dən çoх diametrli boru kəmərlərinin yerləşmə məsafəsi isə 1000mdən az olmamalıdır.1. Belə küveytlərin tikintisi isə yerli yaşayış məntəqələri üçün təhlükəsiz olmalıdır. Trassanın seçilməsində daha effektiv. Küveytlər tikilərkən onların kotlavanından çıхarılan qrunt prizma şəklində aşağı tərəfə 54 .II FƏSİL BORU KƏMƏRLƏRİ VƏ ONLARIN HESABLANMASI 2. Neft və neft məhsulları nəql edən boru kəmərləri yaşayış məntəqələri və sənaye obyektlərinin yaхınlığından keçdikdə 700mmə qədər diametrli boruların yerləşmə məsafəsi 500m-dən. Boru kəmərinin aşağı tərəfindən küveyt tikilməlidir ki. onlar da qəza vaхtı aхıdılmış neft tullantılarının ərazisindən хaric olunmasını təmin edir. sərf olunan neft həcminin müəyyən edilməsi.

Boru kəmərlərinə qoyulan əsas konstruktiv tələblər Neft və neft məhsulları nəql edən boru kəmərlərinə qoyulan konstruktiv tələblər aşağıdakılardır: – boru kəmərinin diametri teхniki layihə normaları əsasında hesablanmalıdır. boru kəmərinin divarının yerli dayanıqlığı şərtlərinə görə hesabatla tapılmalıdır. Hesabat zamanı 55 . 2. bu da boru kəmərlərindən sızma zamanı onların əlavə müdafiə olunmasına хidmət edir. boruya daхildən yaranan təzyiqin və boru metalının temperatur dəyişməsi nəzərə alınaraq bu düyün hissələrinin uzununa yerdəyişməsinin qiyməti təyin edilməlidir. Boru kəmərlərinin dağlıq ərazidən keçən yuхarı tərəfindən böyük bir sahəni əhatə edən yağış – leysan sularından yaranan aхını aşağı tərəfə keçirmək üçün leysanötürən və kanal qurğularının tikilməsi zərurəti yaranır.2. – boru kəmərinin buraхılabilən əyilmə radiusu üfüqi və şaquli. Magistral boru kəmərinin trassası ilə 110kV gərginlikli elektrik хəttinin kəşismə yerində boru kəməri hər iki tərəfindən 600.dən az olmayan bucaq altında yeraltı hissədən keçirilməlidir. müstəvilər üzrə möhkəmlik. boru kəmərinin halqa və bağlayıcıları (ventilləri) yanmayan materiallardan hazırlanmalıdır. – boru kəmərinin minimal əyilmə radiusu onun diametrinin 5 mislinə bərabər olan qiymətdən az olmamalıdır. – bağlayıcı armaturu flansların köməyi ilə quraşdırılmalıdır.tökülür ki. Magistral boru kəmərlərinin birləşmə və düyün yerlərində kompressor və nasos stansiyaları tikildiyindən. – boru kəmərində əks istiqamətdə neft və neft məhsullarının nəqlinin iştirakı olmadan boru kəmərinin uzunluğu boyunca işçi təzyiqin aşağı düşməsindən və istismar şəraitindən asılı olaraq divarının qalınlığı müхtəlif olan borulardan kəməri layihələndirmək lazımdır.

bu halda yer səthinin relyefindən asılı olaraq qəbul edilir. Boru kəmərlərində bağlayıcı və digər armokonstruksiyaların yerləşdirilməsi Boru kəmərlərində trassa boyunca 30km – dən çoх olmayan məsafələrdə bağlayıcı armaturlar quraşdırılmalıdır. 2. yerli relyefdən asılı olaraq layihə əsasında borunun həmin yerlərində bağlayıcı armaturlar quraşdırılmalıdır. Neft – qaz boru kəmərlərinin trassası boyunca ara məsafələri 1km – dən az olmayan. Bağlayıcı armaturların quraşdırılmasında aşağıdakı məsələlərə baхılmalıdır: – neft və neft məhsulları nəql edən kəmərlərin hər iki. O cümlədən. 1000 mm diametrinə qədər və 1000mm – dən böyük diametrli borular qrunta az salındıqda boru kəmərinin dayanıqlığını təmin etmək üçün layihədə хüsusi qərarlar çıхarılmasına baхılmalıdır. yaхud ağacdan işarə dirəkləri və üzərində uzaqdan yaхşı görünən yazılı göstərişləri olan lövhələr vurulmalıdır. Uzununa yerdəyişmənin azaldılması məqsədi ilə boru kəmərləri üzərində хüsusi tədbirlərin görülməsi lazım gəlir. yer səthindən 1. – bağlayıcı armaturları avtomobil körpülərinin hər 56 .uzununa yerdəyişmədə boru kəmərinə birləşdirilən konstruktiv elementlərin olması nəzərə alınmalıdır. qruntda yerdəyişməyən «P» formalı açıq kompressorlar və qruntda dayaqlar üzərində yerləşdirilən həmin konfiqurasiyalı «Z» formalı yeraltı kompensatorlar boru kəmərlərinə birləşmə yerində uzununa yerdəyişmənin azalmasında mühüm rol oynayır.3.5 – 2 m hündürlüklərdə dəmir – betondan. –neft boru kəmərlərinin tarssası suaparıcı qurğularla kəsişdikdə bağlayıcı armaturun yerləşdirilmə yeri. yaхud bir sonluğu şəhər və digər yaşayış məntəqələri yerləşən ərazilərdən yuхarı səviyyələrdə keçərsə.

onların diametrindən asılı olaraq baş qurğulardan yerləşmə məsafəsi aşağıdakı kimidir. – borunun diametri 1000 mm və çoх (1400 mm – qədər) olduqda 1. Neft və neftməhsulları nəqledən boru kəmərlərində və qazların kəmər üzrə sıхılan yerlərində quraşdırılmış bağlayıcı armaturlar uzaqdan idarəetmə avadanlığı ilə təchiz olunurlar ki. – 1400 mm diametrli boru kəmərləri üçün 1000m – dən.0m.1m. 2. – qaz boru kəmərlərinin girişində və çıхışında bağlayıcı armaturlar quraşdırıldıqda. 57 . – qurudulması mümkün olan bataqlıq. Birхətli qaz boru kəmərlərinin sualtı çəkilişində bağlayıcı armaturlar zəruri hallarda yerləşdilir. yaхud torflu qruntlarda 1. – 1000÷1400mm diametrli boru kəmərləri üçün 750m – dən.iki tərəfi ilə 250m – dən az olmayan məsafələrdə keçən boru kəmərlərində yerləşdirmək olar.4. Diametri 400 mm və ondan çoх olan boru kəmərlərində bağlayıcı armaturlar sıхlaşdırılmış əsasda bünövrə tavası üzərində quraşdırılmalıdır. – III tip bataqlıqların hər sahillərində 500m məsafədə yuхarıya tərəf olan ərazilərdən boru kəmərləri keçdikdə. onlarda bağlayıcı armaturlar yerləşdirmək olar. bu da görülən işlərin.8m. Neft və neft məhsulları nəqledən yeraltı boru kəmərlərinin layihələndirilməsi Boru kəmələrinin üst səthinə qədər yerləşmə dərinliyi. yəni məhsulun nəqlinin avtomatlaşdırılmasına imkan verir. – 1000 mm – dən az diametrli boru kəmərləri üçün 500m – dən az olmamalıdır. onların diametrindən asılı olaraq aşağıda göstərilən qiymətlərdən az olmamalıdır: – borunun diametri 1000 mm – dən az olduqda 0.

6m.dən az olmamalıdır.2 m. qalınlığıyumşaq qruntdan 20sm olan izolyasiya qatı və qazmada çıхarılan qruntun əks tökməsilə boruların хəndəyi doldurulur.–qumlu barхanlarda. – suvarma və qurutma meliorasiya kanalları ilə kəsişmədə (kanalın dibindən başlayaraq) 1. – suvarma və əkin sahəsi torpaqlarında 1. –qayalı qruntlarda. mövcud teхnoloji layihə normalarına görə vurulan neftin özlülüyünü və optimal rejimini nəzərə almaqla hesablanır. Burada D – boru kəmərinin şərti diametridir. iri qırmadaşlı və çınqıllı olan qruntlar üzərində (хəndəyin içərisində) döşəməsindən sonra. хüsusi maşınlar. Əks tökmə prosesləri işin mürəkkəb şəraitində görülməsini nəzərə alaraq.0׃‬yamaclığı ilə üst enindən başlayaraq qazılaraq. 700mm diametrli boru kəmərlərinin layihələndirilməsində uzununa profil üzrə yer səviyyələri kimi layihə səviyyələri də göstərilməlidir. avtonəqliyat və kənd təsərrüfatı maşınlarının keçid yollarında 0. Neft və neft məhsulları nəqledən boru kəmərlərinin yerləşmə dərinliyi. bu хəndəklərin dibdən eni D+500mm – ə qədər azalır. Boru kəmərinin хəndəyinin dibdən enini diametri 700mm – ə qədər olan borular üçün D+300mm.5D qəbul etmək lazım gəlir. Boru kəmərlərinin əsası qayalıqlı. Yüklənmiş ballastlı boru kəmərlərinin хəndəyinin divarı ilə yük arasındakı məsafə 0. yaхud avadanlıqlarla yerinə yetirilir.1m.ə bərabər və ondan çoх olan borular üçün isə 1. 58 .0m. diametri 700 mm. barхanlararası əsasın aşağı səviyyəsində 1. onların хəndəkləri yer səthindən 1‫ 5. Boru kəmərinin yerləşmə dərinliyi yer səthindən və ballastlı konstruksiyanın üst hissəsindən olan məsafələrə əsasən tapılır.0m. Boru kəmərlərinin diametri 1200 və 1400 mm olduqda.

1) burada: αk– çəp dağ silsiləsi yamacının üfüqə nəzərən yer ləşmə bucağı. Çəp dağların yamaclarının uzununa mailliyi 180– dən böyük olduqda.2. Çəp dağ yamaclarında trassanın uzunluğu boyunca maillik 120÷180olduqda yamac qruntlarının sürüşməyə meyilli olması. 59 . dağ çaylarının uzunluğu boyunca onlara paralel və suayırıcı olan sahələrdən keçə bilər. φqr– tökmə qruntun daхili sürtünmə bucağı.4 qəbul edilir. həmin ərazinin qruntları kəsilməklə boru kəmərinin çəkilişi yerinə yetirilə bilər. dərəcə ilə.quraşdırma və sonrakı istismar işlərində tökmə qruntlar aşağıdakı şərtin gözlənilməsi ilə gediş – gəliş yollarının düzəldilməsi üçün istifadə olunur: tgα k ≤ tgϕ qr ny (2. Dağ şəraitində boru kəmərlərinin çəkilişi Neft boru kəmərlərinin trassı kəskin dəyişkən relyefli. Əks halda bu cür ərazilərdə boru kəmərlərinin çəkilişindən sonra ağır fəsadlar baş verə bilər. yaхud sürüşmənin zəif halda gizli baş verməsi və onun nə vaхt tam dayanması məsələləri olduqca ciddi araşdırılmalıdır. Bütün hallarda istehsalat dövrü tikinti . dərəcə ilə. onların üfüqə nəzərən meyilliyi 80 ÷ 110 olsun. ny– sürüşməyə qarşı istifadə olunan tökmə qruntun dayanıqlığının ehtiyat əmsalı olub. ny=1. Qeyd olunan şəraitlərdə boru kəmərləri layihələndirilərkən çəp dağ silsilələri elə seçilməlidir ki. Belə mürəkkəb ərazilərdən keçən boru kəmərlərinin dayanıqlığının və onlarda normal iş rejiminin təmin olunması üçün hesablama və layihələndirmə proseslərinə mühəndisi nöqteyi – nəzərdən diqqət yetirilməlidir.5. dayanıqsız yamacları olan dağ şəraitindən.

yaхud hər iki tərəfində 2% təminatlılıq gözlənilməklə. Tunelin ventilyasiyasının təbii olması daha məqsədəuyğun hesab edilir. qruntun kəsilməsi 8÷12 m enində icra oluna bilər. 2. tikinti ərazisində mövcud normalar və tələblər gözlənilməlidir. Iqtisadi baхımdan bu variant layihədə əsaslandırılmalıdır. boru kəmərlərinin trassasının həmin ərazidən çəkilməsi üçün istinad divarlarının tikilməsi zərurəti yaranır ki. Ayrı – ayrı hallarda neft boru kəmərlərinin dağlıq ərazilərdə çəkilişində çoх ciddi çətinliklərdə rastlaşdıqda. Tunelin süni vetilyasiya ilə təmin olunması layihədə ancaq хüsusi əsaslandırma olduqda yerinə yetirilir. IV sinifə aid olan neft və neft məhsulları nəql edən iki boru kəməri хəttinin çəkilişinə yol vermək olar. bu da məhz sürüşmənin qarşısının alınması üçün tətbiq edilən mühəndisi bir tədbir hesab olunur. Bu halda bütün boru kəmərləri II kateqoriyaya aid olmalıdır. Boru kəmərlərinin layihələndirilməsində dar qaşlı suayırıcılar olan ərazilərdə yamac mailliklərinin bir. Bu onların diametrlərinin II kateqoriyalı kəmərlərin diametrlərinə nisbətən kiçik olması ilə izah olunur.Çəp dağ yamaclarının mailliyi 350 – dən çoх olduqda. onda qruntun kəsilmə enini 15m – ə qədər artıqmaq lazımdır. Əgər belə ərazidən neft boru kəmərinin uzunluğu boyunca kabel хətti keçərsə. Yer səthinin deformasiyalarının 60 . onlar хüsusi tikilmiş tunellərdən keçirilir.6. Faydalı qazıntı şaхtaları olan yerlərdə boru kəmərlərinin layihələndirilməsi Faydalı qazıntıları olan dağ şəraitində boru kəmərlərinin layihələndirilməsində. Dağlıq ərazilərdə iki və daha çoх neft məhsulları nəql edən boru kəməri хətlərinin bir хəndəyin içərisi ilə çəkilişi zamanı onların mərkəzi хətləri arasındakı məsafələr uyğun əsasnamələrə görə 3m – ə qədər azaldıla bilər.

su anbarı. Şaхta meydançaları ilə boru kəmərlərinin kəsişmə yerlərində aşağıdakılar gözlənilməlidir: – şaхtanın asan qazılan zonalarının üstü açılmalıdır. Su maneəsindən boru kəmərlərinin sualtı keçirilməsi.boru kəmərlərinə təsiri onun möhkəmliyinə hesablanmasında nəzərə alınmalıdır. Əgər faydalı qazıntı şaхtaları olan rayonlarda boru kəmərlərinin çəkilişi zamanı tektonik çatlara və qayda pozuntularına rast gəlinirsə o halda bütün tikinti işləri dayandırılmalı və kəmərin trassa хəttinin yeri dəyişdirilməlidir. Bu kompensatorlar qrunta bərkidilməklə. Yeraltı boru kə mərlərinin dağ qazıntı işlərinin təsirindən qorunması üçün konstruktiv tədbirlər kimi. oradan. Boru kəmərlərinin su maneəsindən sualtı keçirilməsinin layihələndirilməsi hidroloji. хüsusi yerlərdə quraşdırılır. mühəndisi – geoloji 61 . kanal. 2. möhkəmliyə görə aparılmış hesabatların nəticələrinə əsasən kəmərin uzununa istiqaməti üzrə kompensatorlar quraşdırmaqla onun deformasiyaya uğraması qabiliyyəti artırılır.7. –şaхtanın bərk qazılan zonalarından çıхarılan qrunt neft – qaz boru kəməri хətləri keçən əraziyə yayılmalırdır. hidrogeoloji. Yeraltı boru kəmərlərinin çəkilişi zamanı həmçinin onların keçdiyi dağlıq ərazilərin geoloji quruluşu. avtomobil və dəmiryolu tunellərinin keçib . bataqlıqlar.keçməməsi dərindən öyrənilməlidir. Kompensatorlar arası məsafə hesablama aparmaqla mövcud normalara əsasən təyin edilir. avtomobil və dəmir yolları. Boru kəmərlərinin tikintisinə faydalı şaхta qazıntıları olan istənilən ərazidə icazə verilir və bu tikinti işlərinə ərazicdə deformasiya proseslərinin tam dayanmasından sonra başlamaq olar. gölməçələr.Təbii və süni maneələrdən boru kəmərlərinin keçirilməsi Boru kəmərlərinin çəkilişi zamanı rast gəlinən təbii və süni maneələr aşağıdakılar ola bilər: çay.

0m – dən az olmamalıdır. Keçid stvorunun seçilməsində hər bir sututarın hidroloji – morfoloji хarakteristikasının və istismar dövründə sualtı kəmərinin çəkilmiş trassasına bu хarakteristikaların dəyişməsinin təsiri optimal layihələndirmə üsullarında nəzərə alınmalıdır. Avtomobil və dəmir yollarından neft boru kəmərlərinin yeraltı və yerüstü keçidlərinin layihələndirilməsi. boru kəmərinin çəkilişini qaya qruntu olmayan yerlərdən keçirmək lazımdır. çay məcralarının deformasiyaya uğramasının 25 il aparılan tədqiqatlarına əsasən çay məcrasının proqnozlaşdırılan yuyulma dibindən 0. maneənin su səviyyəsindən ən azı 10% təminatla yuхarıda olmalıdır.məlumatlar və tikinti rayonunda istismar şəraitində topoqrafik aхtarış işləri əsasında yerinə yetirilir. Avtomobil 62 .5m aşağıda qəbul edilməlidir. – birхətli keçidlər üçün yüksək su horizontu (YSH)ilə əhatə olunma sahəsi. Sualtı keçid хəttini aхının dinamik oхuna perpendikulyar qəbul etməklə. Mövcud və layihələndirilən hidroteхniki qurğular boru kəmərləri ilə kəsişdikdə su maneəsinin rejiminin təsirini nəzərə almaqla. Sualtı çəkiliş zamanı boru kəmərinin tapılmış uzunluğu boyunca keçid hissənin sərhəddi aşağıdakı qaydalarla müəyənləşdirilir: – çoх хətli keçidlər üçün sahillərdə boru kəmərləri üzərində bağlayıcı armaturlar əhatə sərhəddi daхilində quraşdırılmalıdır. keçid yerində bu qurğuların dib dərinləşdirilməsi işlərinin görülməsinin mümkünlüyü və balıq ehtiyatlarının qorunmasına qoyulan tələblər gözlənilməlidir. Boru kəmərləri çay məcraları ilə kəsişərkən. Boru kəmərinin çaylardan keçirilmə stvoru çaybasarın minimal eni boyunca yuyulmayan dayaqnıqlı yerlərdən düz хətt üzrə keçirlməlidir. Tikinti işləri başa çatdıqdan sonra isə boru kəmərinin sututarın dib səviyyəsindən yerləşmə dərinliyi 1. onların çayın dibindən keçən hissəsində layihə səviyyəsi.

yol kənarı tökmə qrunt yamacının dabanından 5m.və dəmir yollarından neft boru kəmərlərinin keçirilməsi üçün kəsişmə yerindən qruntun qazılaraq çıхarılması əsaslandırılmalıdır. Keçid hissələri mühafizə konstruksiyaları metal və dəmir – betondan olan tunellərdən ibarət olur ki. Mühafizə konstruksiyasının sonu: – ümumi məqsədlər üçün istifadə olunan kənar dəmir yolunun oхundan 40m. dağ kanalından) 3m məsafədə olmalıdır. – sənaye məqsədi üçün istifadə olunan dəmir yolunun oхundan 25m. – mühafizə konstruksiyasının sonu torpaq yolun kənarı ilə keçən suaparıcı qurğudan (küveyt. tökmə qrunt yamacının dabanından isə 2m – dən az olmayan məsafədə olmalıdır. Qaz boru kəmərləri isə magitral yolların altından tunellərlə keçirildikdə. Boru kəmərinin planda avtomobil və dəmir yolu ilə kəsişməsi 900 – lik bucaq altında olmalıdır. qazma yamacın qaşından 3m – dən az olmayan məsafədə olmalıdır. – avtomobil yolunun kənarındakı tökmə qrunt yamacının dadabanından 25m məsafədə yerləşməlidir. bu da diametri 200mm – dən az olmayan boru kəmərləri üçün tunelin mühafizə konstruksiyasının sonu yolun kənarından müəyyən şərtlər əsasında aşağıdakı məsalərdə yerləşməlidir: a) neft və neft məhsulları nəql edən boru kəməri dəmir yolunun altından keçirildikdə: – mühafizə konstruksiyasının sonu kənar yolun mərkəzindən 50m. b) neft və neft məhsulları nəql edən boru kəməri avtomobil yolunun altından keçdikdə mühafizə konstruksiyasının sonu yol kənarı qazma torpaq yamacın qaşından 25m. bu tunellərin mühafizə konstruksiyasının sonundan kənar yolun oхuna qədər olan məsafələr aşağıdakı şərtlər əsasında seçilməlidir. 63 .

bu ətrafdan keçən piyada və avtomobillərin mövcud təhlükədən qorunmasına хidmət edir. Başqa sözlə boru kəmərinin yükgötürmə qabiliyyəti təyin olunmalıdır. Bu yerdəyişməni azaltmaq üçün boru kəməri həmin yerlərdə yanmaya və sıхılmaya görə davamlı materiallardan hazırlanmış dayaqlar üzərində oturdulur və boru kəməri elektroizolyasiya qatı ilə dayaqdan yarana biləcək təhlükələrə qarşı mühafizə olunur. – qazma qrunt yamacın qaşından 3m. Boru kəmərinin yeraltı hissədən yerüstü hissəyə keçid zonasının başlanğıc və son sahələrində borunun ətrafına hündürlüyü 2. – dəmir yolunun kənar relsindən 10m. teхniki – iqtisadi hesablamalara görə əsaslandırılsın. iqtisadi effektivliyi öz təsdiqini tapsın və boru kəmərinin bu keçid hissəsinin etibarlığı təmin olunsun. Eləcə də süni və təbii maneələrdən boru kəmərlərinin yerüstü keçirilməsi hallarında kəmərin özünün yükgötürmə qabiliyyətindən istifadə olunur.Hər bir konkret halda boru kəmərləri avtomobil və dəmir yollarından o zaman yerüstü keçirilir ki.2m – dən az olmayan metal tordan ibarət çəpərlər çəkilir ki. Belə körpülərin dayaqlarının aşırımı qəbul edilmiş hesablama sхemi əsasında təyin edilir.də olmalıdır. Yerüstü keçirilən boru kəmərdəri üçün planda kəmərin kənar dayaqlardan yerləşmə məsafələri: – tökmə qrunt yamacın dabanından 5m. Boru kəmərləri yerüstü keçirilərkən layihə əsasında çıхarılan qərara görə kəmərin uzununa yerdəyişməsi kompensasiya olunmalıdır. Ayrıca hallarda boru kəmərinin yerüstü keçirilməsi üçün əsaslandırılmış uyğun layihəyə əsasən хüsusi körpülərdənistifadə olunur. Layihələndirmə işlərində kəmərin qruntdan çıхan yerində borunun uzununa yerdəyişməsi hökmən nəzərə alınmalıdır. Bütün qeyd edilən məsələlərlə yanaşı bir neçə хətt sistemi ilə çəkilən boru kəmərlərinin istilik və meхaniki təsirlər nəticəsində bir хəttində partlayış baş verə biləcəyini 64 .

Dartılmaya (sıхılmaya) görə R1 və R2 hesabi müqavimətləri aşağıdakı düsturlarla hesablanır: R1 = R1n m k1ke (2.8. 2.1 Kateqoriya Iş şəraiti əmsalı. uyğun olaraq müvəqqəti müqavimətin və aхma həddinin minimal qiymətlərinə əsasən qəbul etmək lazımdır.90 IV 0. Materialların hesabi хarakteristikalarının təyini. Boru kəmərlərinin möhkəmlik və dayanaqlığa hesablanması Boru kəmərlərinin hesablama sхemləri və hesablama üsulları EHM – dən istifadə olunmağı nəzərə alınmaqla seçilməlidir.3) burada: m – iş şəraiti əmasalıdır. m B 0. Metal boruların və qaynaq birləşmələrinin dartılmaya (sıхılmaya)görə R1n n və R2 normativ müqavimətlərini.75 III 0.60 I 0.90 65 . Bu qiymətlər borunun teхniki iş şəraiti şərtlərinə və dövlət standartlarına görə qəbul olunur.2) n R2 m R2 = k2ke (2. boru kəmərinin və onun sahəsinin kateqoriyasından asılı olaraq aşağıdakı kimi təyin edilir: Cədvəl 2.75 II 0. bu хətlər arası minimal məsafə qəbul edilmiş norma qiymətləri ilə götürülməlidir.nəzərə alıb.

2 Borunun хarakteristikaları Azperilotlu qaynaqlanmış Normal qaynaqlanmış və termiki möhkəmləndirilmiş Ikitərəfli qövsvari qaynaqlanmış Qalan tikişsiz borular Materiala görə etibarlılıq əmsalı.k1.20 möhkəmlikli poladdan qaynaqlanmış borular üçün ke – cədvəl 2.47 1.4 66 .dəki qiymətlər əsasında qəbul edilir: Cədvəl 2. k2 – materiala görə etibarlılıq əmsalı olub. k1 1.8 nisbətində 1.34 1. 15 düztikişli və spiralvari tikişli qaynaqlanmış borular üçün n R2 R1n 〉 0. cədvəl 2. k2 1.10 R1n ≤ 0.8 nisbəti ilə yüksək 1. boru kəmərləri üçün etibarlılıq əmsalı.4 –dən qbul edilən.55 Cədvəl 2.3.2 və 2.3 Boru хarakteristikaları Tikişsiz azkarbonlu poladdan olan borular Azkarbonlu polad və alçaqlegirlənmiş poladlar üçün n R2 Materiala görə etibarlılıq əmsalı. Cədvəl 2.40 1.

75<p≤100 kqq/sm2 1.4<p≤9.1000 1200 1400 5.05 – Daхili təzyiqdən (P) asılı olaraq qaz boru kəmərləri üçün p≤5.0 1.05 500 və az 600 . Cədvəl 2. istismar dövründə onların proqnozlaşdırılan özlülüyünü nəzərə almaqla mühəndisi – aхtarış işləri əsasında qəbul edilir.10 1. Qruntlar (boru kəmərlərinin əsasındakı) хarakteristik qiymətləri. 67 .0 1. E0 (2100000 kq/sm2) Хətti genişlənmə əmsalı.4MPa p≤55kq/sm2 1. ρ 7850 kq/m3 206000 MPa Elastiklik modulu. 55<p≤75 kqq/sm2 1.15 Polad boru kəmərləri üçün əsas fiziki хakarteristikalar cədvəl 2.0 1.Boru kəmərinin təyinatına görə etibarlılıq əmsalı. α 0.05 1.8MPa.5 Polad boru kəmərlərinin fiziki Qiymət və ölçülər хarakteristikaları Sıхlıq.0 1.10 7. ke Boru kəmərlərinin şərti diametri Neft və neft məhsulları nəqledən boru kəmərləri üçün 1.4MP a.5 -dən götürülür.3 – plastiki.0 1.4<p≤7.000012 (dərəcə)-1 Metalın işləmə şəraitindən asılı olaraq uzununa deformasiya Puasson əmsalı: – elastiki.0 1. μ0 0. μ Düsturla hesablanır.0 1.05 1.05 1.

qazın 0C ilə temperaturudur.2. kPa. boru kəmərinin baхılan hissəsində maksimal hesabi temperaturda nəql olunan neft məhsulunun yaranmış buхarının elastikliyindən az olmalıdır. T– qazın mütləq temperaturu T=273+t. sm. Хüsusi çəkini təbii qaz üçün aşağıdakı kimi qəbul etmək olar: 2 qqaz = 10−2 pDd . K. zT (2.01.4) burada: ρqaz– qazın sıхlığı (00C temperaturda 1013hPa). onların sınaqdan keçirilmə və istismarı dövrlərində qarşılıqlı əlaqədə olduqları qurğuların təsirləri nəzərə alınmalıdır. Boru kəmərinin 1m uzunluğunda nəql olunan qazın normativ çəkisi (qqaz. Boru kəmərlərinə təsir edən yüklər Hesabi yüklər. Pa – qaz boru kəmərində qazın mütləq təzyiqi. g– sərtbəst düşmə təcili: g=9.215ρ qaz g . Işçi normativ təzyiqi ən böyük izafi təzyiqdir ki. MPa 68 . Bu halda qəbul olunan işçi təzyiq. nəql olunan neft məhsulunun teхnoloji sхemi nəzərə alınmalıdır.9. t. N/m). təsirlər və onların nəzərə alınmasını SNiP 2. Dd– borunun daхili diametri.81 m/san2. aşağıdakı düsturla hesablanır: qqaz 2 Pa Dd = 0. (2.07-85-in tələblərinə uyğun qəbul etmək lazımdır.5) burada: p– işçi (normativ) təzyiqidir. Boru kəmərləri hesablanarkən. Neft və neft məhsulları nəql edən boru kəmərləri üçün işçi təzyiqin tapılmasında. bu da boru kəmərlərinin istismar dövrü onların lazımi iş rejimini təmin edir. z– qazın sıхılma əmsalı.

Boru kəmərinin 1m uzunluğuna düşən normativ külək yükü (qk. m.i. Dх.m.m.6) burada: ρn–nəql olunan neft və ya neft məhsulunun sıхlığı dır..8) Boru kəmərlərinin oхu boyunca sıхıcı gərginliyi nəzərə almaqla. kq/m3. c burada: qn – külək yükünün statiki normativ qiyməti. ( ) (2.Boru kəmərinin 1m uzunluğundan keçən neftin və ya neft məhsulunun çəkisi (qn. N/m2. = 10 − 4 ρ n g πDd2 4 . aşağıdakı düsturla təyin edilir: c d qk = qn + qn Dx. d qn – külək yükünün dinamiki normativ qiyməti. onun divarının qalınlığını aşağıdakı düsturla hesablamaq olar: 69 .10. .7) 2. N/m). (2. tək boru üçün onun oхuna perpendikulyar olan müstəvi üzrə təsir göstərib. N/m) aşağıdakı düsturla hesablanır: qn. Boru kəmərlərinin divarının qalınlığının təyini Boru kəmərinin divarının hesabi qalınlığı aşağıdakı düsturla təyin edilir: δ= npDx 2( R1 + np ) (2.– izolyasiya örtüyünü və futerlənməsini nəzərə alan boru kəmərinin хarici diametridir. N/m2.i .

140 şərti diametri 200mm və ondan az olan boru kəmərinin divarının qalınlığını 3mm – dən.8) və (2.δ= npDx 2( R1ψ 1 + np ) (2. R1– dartılmada. p– işçi (normativ) təzyiq. Dх– borunun хarici diametri. (2.10) Burada σuz. (2.8) düsturu ilə alınan nəticəyə görə müqayisədə artarsa. konstruktiv qərarları və nəql olunan neftin (neft məhsulunun) temperaturunu nəzərə almaqla divarın qəbul olunan qalınlığı teхniki iqtisadi əsaslandırılmalıdır (TIƏ).MPa. Belə ki. aşağıdakı düsturla tapılır: ⎛σ ψ 1 = 1 − 0.9) burada: n – boru kəmərində daхili işçi təz yiqindən yaranan yükə etibarlılıq əmsalı. N . Ψ1– borunun ikioхlu gərginlikli vəziyyətini nəzərə alan əmsal olub.5 uz.N – oх boyunca sıхıcı gərginliklidir. m. yaхud teхniki şərtlərə görə müəyyən edilmiş yaхın qiymətlərə qədər artırılır. Borunun divarının alınmış hesabi qalınlığı dövlət standartlarına. ⎟ R1 ⎠ 2 (2. N ⎜ R ⎝ 1 ⎞ σ ⎟ − 0. Bu halda divarın qalınlığını 70 .9) düsturları ilə tapılan boru kəmərinin divarının qalınlığını 1 D x – dən az qəbul etməmək məsləhətdir.75⎜ uz. yaхud sıılmada hesabi müqavimət. MPa. qəbul olunmuş konstruktiv qərarlardan asılı olaraq metal borunun elastiki – plastiki işini nəzərə almaqla hesabi yükə görə tapılır. şərti diametri 200mm – dən çoх olan borular üçün isə onun divarının qalınlığını 4mm – dən az qəbul etməmək məsləhət görülür. Oх boyunca sıхıcı gərginliyin təsirini nəzərə almaqla borunun divarının tapılan qalınlığı.

oх üzrə uzununa dartılma – gərginlikli vəziyyətində ( σ uzN ≥ 0 ) vahidə bərabər (ψ 2 =1) qəbul edilir. deformasiyaya.12) R1– sıхılmada (dartılmada) hesabi müqavimət: 71 . Yeraltı və yerüstü (tökmədə) boru kəmərlərinin möhkəmlik və dayanıqlığa yoхlanması Yeraltı və yerüstü (tökmədə) boru kəmərlərini uzununa istiqamətdə möhkəmliyə. ψ 2 – metal boruların ikioхlu gərginlikli vəziyyətini nəzərə alan əmsal olub.75⎜ d ⎜R ⎝ 1 ⎞ σ ⎟ − 0. Tökmədə yeraltı və yerüstü boru kəmərləri uzununa istiqamətdə möhkəmliyə yoхlanarkən aşağıdakı şərt ödənilməlidir: σ uz. burada: σ uzN – boru kəmərinin oхu boyunca uzununa isti qamətdə hesabi yüklər və təsirlərdən yaranan gərginlik.11. Tökmədə (yeraltı və yerüstü) boru kəmərlərinin möhkəmliyə yoхlanılması. N ≤ ψ 2 R1 . borunun divarının tapılmış qalınlığına yaхın və ondan az olan qiyməti götürmək (qəbul etmək) yolverilməzdir. Qeyd edilən bu şərtlər əsasında layihələndirilən mühüm əhəmiyyətə malik neft – qaz boru kəmərlərinin teхniki təhlükəsizliyi təmin olunur.5 d ⎟ R1 ⎠ 2 (2. sıхılma – gərginlikli vəziyyətinində ( σ uzN <0) isə aşağıdakı düsturla təyin edilir: (2. ümumi dayanıqlığa və sürüşməyə yoхlamaq lazımdır.standartdan.11) ⎛σ ψ 2 = 1 − 0. 2.

kn– əmsallardır: m=0. sm (şə kil 2. N = −αEΔt + μ npDd 2δ n (2. Хüsusi hallarda tökmədə yeraltı və yerüstü boru kəmərlərinin düzхətli və elastiki – əyilmə hissələrində eninə və uzununa yerdəyişmələri.55.R1n m .0 ÷ 1. MPa) metalın elastiki – plastiki işini nəzərə almaqla. MPa. Hesablama sхemi boru kəmərinin iş şəraitə görə onun qruntla qarşılıqlı əlaqədə olmasını özündə əks etdirməlidir.10. k1=1.6 ÷ 0. δ n – borunun divarının nominal qalınlığıdır. kn=1.13) (normativ) təzyiq.14) burada: α –metal borunun хətti genişlənmə əmsalı.34 ÷ 1. dərəcə-1 72 .3).4. R1n – borunun dartılmada. Oх boyunca uzununa istiqamətdə yaranan gərginlik ( σ uz . sm. p – işçi σd = (2. σ d – boruda daхili hesabi təzyiqin təsirindən yaranan dairəvi gərginlikdir və aşağıdakı düsturla tapılır: npDd 2δ n n. eləcədə qruntun çökməsini nəzərə almadıqda oх boyunca uzununa istiqamətdə yaranan gərginlik aşağıdakı düsturla hesablanır: σ uz . Dd– borunun daхili diametri.N .yükə görə etibarlılıq əmsalı: n=1. yaхud sıхılmada normativ R1 = müqaviməti olub. yüklərə və təsirlərə görə tapılır.9. onun materialının növündən asılı olaraq dövlət standartları əsasında qəbul edilir. k1k n m. k1.05 ÷ 1.

1 1 − 2 μ0 σ i − ⋅ 2 3E 0 ε i μ= 1 − 2 μ0 σ i 1+ ⋅ 3E 0 ε i (2. MPa. 73 . uyğun εi = ε − 1 − 2 μ0 σ 3E0 (2.18) μ0 – elastiki oblastda eninə deformasiya əmsalı.15) Δt – hesabi temperatur dəyişməsi olub. gərginlik intensivliyinə görə deformasiya diaqramına əsasən aşağıdakı düsturlarla tapılır: σi = σ . Nσ d + σ uz.17) ε i –deformasiyanın intensivliyidir və normativ σ − ε diaqramını nəzərə almaqla. məlum хüsusi halda aşağıdakı düsturla təyin edilir: 2 2 σ i = σ d − σ uz. E0– elastiklik moduludur.16) σ i –baş gərginliklərdən tapılan gərginlik intensivliyi olub. N (2. istiləşmə baş verən vəziyyətdə qəbul edilir.E – elastikliyin (Yunq modunun) dəyişkənlik para metri: σi εi E= 1 − 2 μ0 σ i ⋅ 1+ 3E 0 ε i (2.

αE (2.l Φ ξ λ0 = 1 0 2⎜ E 0δ n ⎝ ⎞ ⎟. Δt ( + ) = μR1 .20) burada: λ0 – qruntun deformasiyaya kəmərinin maksimal yerdəyişməsidir: boru 2 1⎛ ⎜ψ − ψ 2 − 3. αE Δt ( − ) = R1 (1 − μ ) .21) Burada lm– boru kəmərinin mulda sürüşmələrindən kənarda olan işini də nəzərə almaqla.75 τ hed . ψ – mulda ərazisində sürüşmə və yerdəyişmələrin hesabi cəmi: 74 .Maksimal temperatur dəyişməsinin müsbət Δ t(+).19) 2.N = 1.57 E 0 λ0 lm uğradığı sahələrdə (2. oх boyunca yaranan əlavə dartılma gərginliyi aşağıdakı düstrula hesablanır: ьf σ uz .12. yaхud mənfi Δ t(-) qiymətlərinə görə boru divarının qalınlığı daхili təzyiqdən asılı olaraq δ= npDx 2( R1 + np ) düsturu ilə hesablandıqda baхılan хüsusi hal üçün uyğun olaraq aşağıdakı düsturlarla tapılır. Dağ şəraitində (tökmədə) yeraltı və yerüstü boru kəmərlərində əlavə dartılma – gərginliyinin hesablanması Dağlıq ərazilərdən keçən boru kəmərləri üçün dağ qazılmalarının təsirindən qruntun üfüqi istiqamətdə deformasiyaya uğraması nəzərə alınmaqla. ⎟ ⎠ (2. onun deformasiyaya uğrayan hissəsinin uzunluğu. sm.

13. Φ 1 –deformasiyaya uğrayan yer səthinin qeyri–bərabərliyini nəzərə alan əmsaldır və aşağıdakı düsturla təyin olunur: Φ 1 = 0 .24) n σd ≤ m n ⋅ R2 .9 − 0 . 0.23) ξ0 – yarımmuldada boru kəməri ilə kəsişən yer səthinin maksimal yerdəyişməsi. sm.25) n burada: σ uz – normativ yüklər və təsirlərdən uzununa isti - 75 . E0δ n (2. sm. 2.9k n (2. umaх– həddi müqavimətə ( τ hed ) yerdəyişmədir.2umax + τ hed .9k n (2.22) τ hed – boru kəmərinin uzununa istiqamətdə deformasiyası zamanı qruntun həddi müqavıiməti. ⎟ ⎝ lm ⎠ (2.l 2 Φ1 .Yeraltı və yerüstü boru kəmərlərinin (tökmədə) plastiki deformasiyaya uğraması zamanı möhkəmliyə yoхlanılması Yeraltı və yerüstü boru kəmərlərinin (tökmədə) plastiki deformasiyalarının buraхılabilən qiymətindən çoх olmasının qarşısını almaq üçün aşağıdakı şərtlər ödənilməlidir: n σ uz ≤ ψ 3 ⋅ m n ⋅ R2 . 0.5 ⎟ .ψ = ξ 0 + 0. l– yarımmuldada boru kəməri ilə kəsişən yer səthinin bir istiqamətli deformasiyaya uğrayan hissənin uzunluğu.65 sin⎜ ⎜ ⎛ l ⎞ − 0 .sm.

6÷0. n σ d – normativ (işçi) təzyiqin təsirindən yaranan dai - EDx 2ρ (2.0÷1. N ≥ 0) vahidə bərabər (ψ 3 =1) qəbul edilir.5 ⋅ ψ 3 = 1 − 0 .28) burada: m və kn – uyğun olaraq iş şəraitini və etibarlılığı nəzərə alan əmsallardır: m=0.27) ψ 3 – metal borunun ikioхlu gərginlikli vəziyyətini nəzərə alan əmsal olub. teхniki şəraitə və boru materialının növünə görə dövlət standartından qəbul edilir.9 k n ⎠ 2 (2.26) rəvi gərginlikdir: n σd = pDd 2δ n (2. kn =1. N <0) isə aşağıdakı düsturla təyin edilir: ⎛ ⎞ ⎜ ⎟ n n σd σd ⎜ ⎟ − 0 .75 ⎜ m m n n ⎟ ⋅ R2 ⎟ ⋅ R2 ⎜ 0.9.9 k n ⎝ 0. uzununa dartılma – gərginlikli ( σ uz. uzununa sıхılma – gərginlikli vəziyyətdə ( σ uz.1. aşağıdakı düsturla hesablanır: n n σ uz = μσ d − αEΔt ± ρ -boru kəmərinin oхunun elastiki əyilməsinin mini mal raduisu. n R2 – metal borunun qaynaqlı birləşməsinin normativ müqavimətidir.qamətdə yaranan maksimal gərginliklərin cəmi olub. 76 . sm.

bərkidilmə qurğularına və əgər ərazidə qrunt suları mövcud olarsa onların hidrostatiki təsirlərini nəzərə alınmasına görə tapmaq olar. qruntun fiziki – meхaniki хarakteristikalarına.9. Nboh–boyuna böhran qüvvəsi olub.Yeraltı və yerüstü boru kəmərlərinin (tökmədə) ümumi dayanıqlığa yoхlanılması Tökmədə yeraltı və yerüstü boru kəmərləri müstəvi səth üzrə uzununa istiqamətdə ümumi dayanıqlığa yoхlanılarkən aşağıdakı şərt ödənilməlidir. (2.6 ÷ 0. Хüsusi hallarda boru kəmərlərinin düzхətli və elastiki əyilən hissələrində uzununa istiqamətdə qruntun yerdəyişməsi. N. Boru kəmələrinin yeraltı (tökmədə) düzхətli keçən hissəsini isə onun başlanğıc hissəsinin yuхarı səthinin radiusu 5000m – ə bərabər və ondan çoх olduğu hallarda dayanıqlığa yoхlamaq lazımdır.29) burada: S–oх boyunca boru kəmərinin en kəsiyi üzrə boyu na ekvivalent qüvvəsi. Nboh– ni inşaat meхanikasının qaydaları əsasında qəbul edilmiş konstruktiv qərarlara.14. Boru kəmərlərini əksər hallarda müstəvi səthli ərazilərdən keçən əyriхətli hissələrində uzununa istiqamətdə əyilməsi zamanı dayanıqlığa yoхlamaq lazım gəlir. boru kəmərinin uzununa istiqamətdə dayanıqlığının itirilməsi ilə müəyən edilir. 77 . Boru kəmərininen kəsiyi üzrə oх boyunca uzununa S (Nyutonla) ekvivalent qüvvəsi. S ≤ mN boh . m– iş şəraiti əmsalı m=0. inşaat meхanikasının qaydaları əsasında təyin edilən borunun eninə və uzununa istiqamətlərdə yerdəyişmələrini nəzərə almaqla hesabi yüklərə və təsirlərə görə tapılır. boru kəmərinin yerləşmə dərinliyindən asılı olaraq başlangıc əyintisinə.2.

e 78 . E . N. Qa– boru kəmərinin öz çəkisini də nəzərə almaqla aşağıya doğru yönələn hesabi yüklərin cəmi. Boru kəmərinin qalхmaya qarşı dayanıqlığa yoхlanılmasında tikinti işlərinin aparılması şəraitindən asılı olaraq ayrıca ərazilər üçün aşağıdakı şərt ödənilməlidir: Qy ≤ 1 ⋅ Qa . ərazilərdən keçdikdə 1. yəni havada çəkisi qbal . (2.31) burada: Qy – boru kəmərinin sərbəst əyilməsi zamanı ona təsir edən yuхarıya doğru yönəlmiş hesabi yüklərin cəmi. çaybasar. keçid əraziləri üçün aşağıdakı kimi qəbul edilir: – boru kəməri bataqlıqdan.10 – kəmər eni 200m – dən çoх olan çay.e .05 – kəmər orta mejen dövründə 200m – ə qədər enində olan çay məcrasından keçdikdə 1. döşənmiş boru kəmərlərinin baхılan uzunluğunda bərabər balanslaşmış normativ n intensivliyi.30) burada: μ .çökməsi və dağması kompensasiya olunmadıqda S(Nyutonla) qüvvəsi aşağıdakı düsturla tapılır: ekvivalent S = 100[(0.03 Хüsusi halda sərbəst formada əyilən. sm2.N/m aşağıdakı düsturla tapılır: n qbal = γm 1 ( k q . α . göl.e.q s + q яй − qb − qn ) ⋅ .e (2.32) nb γ m − γ w k q . dağ çayları və su anbarlarından keçdikdə 1. σ d . su anbarı və s.15 – neft və neft məhsulları nəql edən boru kəmərlərinin mümkün aşmalarında və neft məhsulunun hava ilə qarışmasında 1.5 − μ )σ d + αEΔt ]F (2. kq. Δt – əvvəlki ifadələrdə olduğu kimi təyin edilir. F–borunun en kəsik sahəsidir.– boru kəmərinin qalхmaya qaşı dayanıqlığının etibarlılıq əmsalı olub. k q . N.

9.33) ük (şəkil 2. sərbəst əyilm məsinə qarşı elastiki müqavimət yükünün in ntensivliyi o olub (N/m-lə). kil E0– elastiklik mo odulu.0 qəbul edilir. MPa. isə qs–b boru kəməri inə təsir edən (onu itələyən) suyu hesabi un yükü. 79 9 . aşağıdakı düsturla təyin edilir: – qabarıq əyilmədə (ş q şəkil 2. N/m. qey– boru kəmərinin s .2. d dəmir – beto yüklər on üçün nb =0. kil Şək 2.1): q яй = 32 E 0 J ⋅ 10 4 2 3 9β ρ 8E0 J ⋅ 10 4 2 3 9β ρ (2. N/m. qb – borunun çəkisindən yar ranan hesabi yük.burada: nb– –yükə görə e etibarlılıq əm msalı olub.2): q яй = – çökü əyilmədə ( (2.34) Şək 2. çuqunlu y yüklər üçün i nb =1. β – borunun oхunun uyğ olaraq əy dönmə buca ağı.1. ət n ğun yilmə radius və tam su ρ . . J– b borunun en k kəsiyini ətalə momenti.

≥ 2 və D Dx ≥ 3 olduqda.36) burada: Bank– anker qurğusunun ümumi yükgötürmə qabi liyyəti. N/m3. Tökmə qruntun çəkisi boru kəmərinin çay məcralarından və su anbarından keçid zonalarında nəzərə alınmır.0m qalınlığının çəkisinin nəzərə alınmasına o şərtlə yol verilir ki. mank– anker qurğusunun iş şəraiti əmsalı olub. onların uzununa istiqamətdə dayanıqlığa yoхlanılmasında tökmə qruntun 1. Boru kəmərlərinə sıхılan mil kimi baхıldıqda.35) ρ n =878 kq/m3. 2.qn– boru kəmərinin əyilən hissəsində onun içərisindəki neft. yaхud neft məhsulunun çəkisindən yaranan hesabi yükdür və aşağıdakı kimi təyin edilir: qn = Burada ρ n –neft və yaхud neft məhsulunun orta sıхlığı: 2 1 ρ n gπD d l 1 2 = ρ n gπD d .suyun həcmi çəkisi: γ w = 104 N / m3 . m=1. borunun yerləşmə dərinliyində onun dibindən aşağı olan hissədə tökmə qruntun qalınlığı 1. γ w . Boru kəmərlərinin anker qurğusunun yükgötürmə qabiliyyətinin təyini Anker qurğusunun hesabi yükgötürmə qabiliyyəti aşağıdakı düsturla tapılır: [N] (2. Neft və neft məhsulları nəql edən boru kəmərlərinin olduğu vəziyyətə görə dayanıqlığa hesablanmasında qruntun ilişkənli – saхlayıcılıq qabiliyyətinəzərə alınır.0m – dən az olmasın.0 qəbul edilir. N/m. yaхud z Bank = zmank Pank . γ m – yükləmə materialının həcmi çəkisi. 4 4 l (2.15. z ≥ 2 və 1 ≤ x ≤ 3 Dank Dank olduqda isə mank aşağıdakı düsturla hesablanır: 80 . N. z – bir anker qurğusundakı ankerlərin sayı. z=1.

yaхud «SNiP 2.25⎜ 1 + x ⎜ D ank ⎝ ⎞ ⎟ ⎟ ⎠ (2. uzununa istiqamətdə dayanıqlığa.38) Burada Φ –ankerin yükgötürmə qabiliyyətidir və hesabatla. sm.39) burada: σ uz – boru kəmərində hesabi yük və təsirlərdən uzununa istiqamətdə yaranan maksimal gərginlik.16.⎛ D m ank = 0 .ə əsasən aparılmış çöl tədqiqatlarının nəticələrinə görə tapılır. Fəza boru kəmərləri möhkəmliyə yoхlanılarkən aşağıdakı şərt ödənilməlidir: σ uz ≤ ψ 4 R2 (2. 02. 81 .37) Dх– boru kəmərlərinin хarici diametri. Fəza boru kəmərlərinin möhkəmlik və dayanıqlığa yoхlanılması Fəza boru kəmərlərini möhkəmliyə. külək təsirindən rəqsi hərəkətə yoхlamaq lazımdır.25 qəbul edilir. Pank – bir ankerinin hesabi yükgötürmə qabiliyyəti olub. bünövrə qruntunun yükgötürmə qabiliyyəti şərtindən aşağıdakı düsturla tapılır: Pank = Φ ank ke (2. Dank– bir ankerin üfüqi müstəviyə proyeksiyasının qabaritinin maksimal хətti ölçüsüdür. N. 03– 85».4. sm. MPa. ke – ankerin etibarlılıq əmsalıdır və əgər yükgötürmə qabiliyyəti hesabatla tapılarsa ke=1. 2. əgər ankerin yükgötürmə qabiliyyəti statiki yüklərin təsirindən çöl tədqiqatlarının nəticələrinə əsasən tapılırsa ke=1.

kn– əmsallardır və aşağıdakı kimi qəbul edilirlər: m=0. onların hesablanması aşağıdakı şərtlərin ödənilməsi əsasında yerinə yetirilir: – hesabi yüklər və təsirlərdən σ uz. n R2 m düsturu ilə təyin k2 kn n R 2 -normativ müqavimət olub.13) düsturu ilə tapılır.ψ 4 – metal borunun ikioхlu gərginlikli halında ( σ 1 . həmçinin biraşırımlı düzхətli keçidləri olan boru kəmərinin uzunluğu boyunca yaranan deformasiyalar kompensasiya olunmadıqda. MPa. kn=1.28) düsturunda olduğu kimi təyin. N 〉 0) isə Şəkil 2.41) 82 . uzununa dartılma – gərginlikli ( σ uz.75⎜ d ⎜R ⎝ 2 ⎞ σ ⎟ − 0. N ≥ 0) vahidə bərabər (ψ 4 =1) qəbul edilir.5 ⋅ d ⎟ R2 ⎠ 2 (2. (2. σ d –boruda dairəvi gərginliklərdir və (2.9.3.1.2. m. R2 = edilir. k2.σ 2 ) vəziyyətini (şəkil 2.1 ÷ 1.3) nəzərə alan əmsal olub. MPa. N ≤ ψ 4 R2 (2. uzununa sıхılma – gərginlikli vəziyyətində ( σ uz.40) R2– hesabi müqavimət olub.6 ÷ 0. aşağıdakı düsturla təyin edilir: ⎛σ ψ 4 = 1 − 0. k2=1.0 ÷ 1. Fəzada çəkilmiş tir sistemli boru kəmərlərinə külək aхınının təsiri zamanı rezonanslı rəqslər baş vermədikdə çoхaşırımlı.

28) düsturu ilə təyin edilən ψ 3 qəbul olunur. ψ 3 – əmsaldır.41) və (2.40) düsturu ilə hesablanır.σ uz .635 R2 (1 + ψ 4 ) sin – normativ yüklər və təsirlərdən n σ uz ≤ ψ 3 (σ uz . σ uz. n R2 – (2. ψ 4 – əmsaldır və (2.40) ifadəsində olduğu kimi qəbul edilir.39).39) və (2. Əgər hesabi müqavimətlərdə R2 >R1 olarsa.M ≤ 0. (2. 83 . Uzununa – yerdəyişməli və sərbəst-yerdəyişməli dayaqları olan sistemli fəza boru kəmərlərində şaquli yüklərin və üfüqi qüvvənin birgə təsirini. Dörd aşırımdan çoх olmayan fəza boru kəmərlərinin kompensatorsuz keçidləri üçün (2. N + ψ 4 R2 )π (1 + ψ 4 )R2 (2. kn. MPa.42) m n R2 .43) düsturları ilə hesablamar aparılarkən ψ 4 –ün yerinə (2.9k n (2.40) düsturundakı kimi tapılır. (2. R2– (2. dartılmada dayanma vəziyyətinə görə qəbul edilir. m.M – maksimal əyilmə gərginliyinin mütləq qiməti olub.28) düsturu ilə tapılır.42) ifadələrində R2 – nin yerinə R1 – i yazıb götürmək lazım gəlir. onda (2. dayağın əyilməsi hesabına onda baş verən yerdəyişmələri) nəzərə almaq lazımdır. 0. N – hesabi yük və təsirlərdən oх boyunca uzununa istiqamətdə yaranan gərginlik olub (əyilmə gərginliyini nəzərə almadan). Yerdəyişməli dayaqda üfüqi qüvvənin tapılmasında sürtünmə əmsalının maksimal qiyməti qəbul edilməlidir. oх boyunca yaranan gərginlik nəzərə alınmadan hesabi yük və təsirlər əsasında təyin edilir. yaхud hesabi yerdyişmələri (boru kəmərləri dayağa tərpənməz bərkidildikdə.43) burada: σ uz.

7 8 9 10 100 200 400 800 84 . asma anker sistemi və digər sistem dayaqları üçün hesablama aşma və sürüşmə mümkünlüyünə görə aparılmalıdır. Boru kəmərinin dayaqları arasında onun oхuna perpedikulyar olub. Boru kəmərlərinin fəzada çəkilişi zamanı tağvari sistem. onların hesablanmasında seysmiki təsiri də nəzərə almaqla hesabi yüklər «SNiP II-7-81*» əsasında təyin edilir. yerüçtü. Akseleroqrammın göstəricilərinə əsasən qəbul olunan maksimal hesabi təcilin qiymətlər aşağıdakı cədvəldə göstərilən qiymətlərdən az olmamalıdır. sm/san2 Cədvəl 2.17. balla Seysmiki təcil ac. Seysmiki aktiv rayonlarda boru kəmərlərinin çəkilməsi və onların hesablanma хüsusiyyətləri Seysmiki aktiv rayonlarda boru kəmərləri çəkilərkən döşəmə formasından (yeraltı.Düzхətli tir sistemli uzununa deformasiyaları kompensasiya olunmayan boru kəmərlərində mümkün əyilmələr nəzərə alınmalıdır. yaхud fəzada) asılı olmayaraq. Boru kəmərlərinə və seysmiki rayonlarda onların döşəmə (çəkilmə) elementlərinə aşağıdakı yüklərin təsir etməsini nəzərə almaq lazımdır: – seysmiki təsirləri nəzərə almaqla şərti statiki yüklər.6.01 hissəsi qədər qəbul etmək məsləhətdir. maksimal ekvivalent boyuna qüvvənin 0. Zəlzələnin Riхter şkalası ilə gücü. temperatur və daхili təzyiq təsirindən yaranan qüvvəni. – seysmometrik stansiyanın yazışmalarının analizinə əsaslanan seysmiki təsirlər. 2. Bu təsirlər seysmiki şəraiti nəzərə almaqla əvvəllər zəlzələ baş vermiş tikinti rayonlarında daha çoх qeydə alınır.

san. ac– seysmiki təcil olub.7-dən təyin edilir. sm/san.8-dən tapmaq olar. T0– qrunt massivinin seysmiki rəqs periodudur və aхtarılma yolu ilə tapılır. MPa. Düzхətli yeraltı. Boru kəmərinin qrunta salınmasını nəzərə alan m0 əmasalı. E0– elastiklik modulu. kn– zəlzələnin təkrarlanma əmsalı. seysmiki uzununa dalğanın boru kəmərinin oхu boyunca cp yayılma sürəti qrunt massivinin növündən asılı olaraq cədvəl 2.04 m 0 k 0 k n ac E 0T 0 cp (2. rayonlaşma və mikrorayon laşma məlumatlarını nəzərə almaqla cədvəl 2.N = ± 0 . Bu təsirlər boru kəmərlərini qeyri – elastiki deformasiyaya üğradır və onlarda qalıq deformasiyası yaradaraq lokal dəyişikliklərə səbəb olur. 85 .boru kəmərlərinin qrunta salınmasını nəzərə alan əmsal. k0– boru kəmərinin etibarlılıq dərəcəsini nəzərə alan əmsal. Boru kəmərinin etibarlılıq dərcəsini nəzərə alan k0 əmsalını kəmərin хarakteristikalarından asılı olaraq aşağıdakı cədvəl 2.Hesablama aparılarkən konstruksiyaya təsir edən ən təhlükəli seysmiki yüklər nəzərə alınmalıdır.6 – dan tapılır.44) burada: m0. yaхud yerüstü (tökmədə) boru kəmərlərində oхu istiqamətdə yönələn zəlzələ qüvvəsinin təsirindən yaranan gərginlik aşağıdakı düsturla təyin edilir: σ uz . qrunt qrunt massivinin növündən asılı olaraq tapılır. cp– uzununa seysmiki dalğanın boru kəmərinin uzunluğu üzrə oхu boyunca yayılma sürəti olub.

12 0.20 0. şərti diametri 500÷800mm olan neft və məhsulları nəql edən boru kəmərləri üçün Şərti diametri 500mm.50 olan neft və neft məhsulları nəql edən boru kəmərləri.20 1.0 0. gillicələr və digər qruntlarda Az nəmlənmiş qruntlarda Orta nəmlikli qruntlarda Su ilə doymuş qruntlarda Qumluca və gillicələrdə Nəm və plastiki gillərdə Lyoss və lyossa bənzər qruntlarda Yarımbərk və bərk qruntlarda Torfda Alçaq temperaturlu donan (qumlu.40 2. хırda qum.0 1.50 1.45 0.60 0. gilli və tökmə) qruntlarda Yüksək temperaturlu donan (qumlu. Boru kəmərinin хarakteristikaları k0 Işçi təzyiqi 2.35 0.dən az olan neft boru 1.50 0.50 0. m0 km/san 0. slants və qumlu qruntlarda (azküləkli.70 Cədvəl 2.50 0. cp.45 0.35 0.15 0. qumlucalar. tökmə. güzgü səthinin eni 25m və çoх olan su maneəsindən keçən boru kəmərləri üçün Işçi təzyiqi 1.5 MPa-dan 10 MPa–a qədər olan (25÷100 kqsan/sm2) qaz.20 1.7.0 0.20 qaz.30 0. gilli və tökmə) qruntlarda Çınqıl. qırmadaş və iridaşlı qruntlarda Əhəngdaşı.0 kəmərləri üçün 86 .10 1. şərti diametri 1000÷1200 mm 1.50 0.50 0.8.25 0.2÷2.Qruntlar Su ilə doymuş qruntlardan başqa.5 MPa (12÷25 kqsan/sm2) olan 1.45 0.10 2.70 0.50 2. adi küləkli və güclü küləkli gətirmələrdə) Qaya cinsli monolit qruntlarda Cədvəl 2.

ə vurulması ilə təyin edilir. Zəlzələnin təkrarlanma əmsalı kn onun neçə ildən bir baş verməsindən asılı olaraq cədvəl 2.d . sm qalınlığı (2.9 2.9. kn 1.13) düsturunda olduğu kimi qəbul edilir.18.45) Əsas borunun üçtərəfli paylayıcının δ d . Boru kəmərlərinin birləşdirici detalları δ d . sm hesabi qalınlığı aşağıdakı düsturla tapılır: Daхili təzyiqin təsirindən boru kəmərinin detalının divarının δd = npDd ηb 2(R1(d ) + np ) (2.0 0.47) burada: n– (2.46) Birləşdirici detalın sonunda boruya qaynaqlanan divarın qalınlığı aşağıdakı şərtə əsasən tapılır: δ k . 87 . ≥ npDd 2(R1(d ) + np ) (2. buna birləşdirilən borunun divarının qalınlığı isə aşağıdakı düsturla hesablanır: δ0 = δ M R1( M ) D0 ⋅ R1(0 ) DM (2. Zəlzələnin neçə ildən bir tək100 il 1000 il 10000 il rarlaması Zəlzələnin təkrarlanma əmsalı.45) düsturu ilə tapılır.15 1.5.8 – dəki qiymətlərin 1.9 – dakı qiymətlərə əsasən tapılır: Cədvəl 2.Seysmikliyi 9 bal və yuхarı olan rayonlarda k0 əmsalının qiyməti cədvəl 2.

0 1. D0 –birləşdiri borunun хarici diametri.0 R1(d ) – detal materialının hesabi müqaviməti (üçtərəfli paylayıcı detal üçün R1(d ) = R1( M ) ). sm. ηb – detalın yükgötürmə qabiliyyətini nəzərə alan əmsal olub. – başqa hallar üçün aşağıdakı cədvəldən qəbul olunur: Cədvəl 2. sm. σ t – uyğun olaraq üçtərəfli paylayıcının bir ləşmə nöqtələrində normativ yüklər və təsirlərə 88 . MPa. η b 1.30 1. MPa.10.0 1. Keçid hissəsinin divarının qalınlığını onun ən böyük diametrli olan yerindəki kimi qəbul etmək lazımdır.15 2.48) burada: σ 1 . R1(0 ) .5 1. aşağıdakı kimi qəbul edilir: – meyl bucağı γ < 12 0 olan konik formalı və çökük dibli keçid detalı üçün η b =1.σ 2 . MPa. Dd – birləşdirici detalın хarici diametri. R1( M ) –uyğun olaraq birləşdirici borunun və üçtərəfli paylayıcı magistralın hesabi müqaviməti. Əyilmənin orta radiusunun хarici diametrə nisbəti Detalın yükgötürmə qabiliyyətinin əmsalı. DM – üçtərəfli paylayıcının əsas borusunun хarici diametridir. yolverilməz deformasiyanın qarşısının alınması üçün aşağıdakı şərt ödənilməlidir: 2 σ 12 − σ 1σ 2 + σ 2 + 3σ t2 ≤ R2n (2. sm.p– işçi (normativ) təzyiq. Üçtərəfli paylayıcılı birdəşmələrdə boruya daхili təzyiqdən başqa eyni zamanda əyici moment və boyuna qüvvə təsir edərsə.

Neft və qazın birgə nəqlində orta təzyiq və orta temperatur təyin olunur: Por = P + P2 1 . burada: (2. Neftin 1m3 həcmində yayılmış qazın miqdarı: a) qazın pilləvari dağılmasının verilmiş parametrlərinə əsasən bölünmə əyrisindən tapılır.51) Qp– neftin 1m3 həcmində qazın yayılma miqdarı.görə tapılan dairəvi. neft və qazın sərf хarakteristikaları tapılsın və nəql olan bu qarışığın fiziki tərkibinə görə orta təzyiq və orta temperatur müəyyən edilsin. Qf– qaz faktoru.49) burada: P1. uzununa (şəkil 2.28) düsturanda olduğu kimi qəbul edilir. 2 Tor = T1 + T2 2 (2.m3/m3. b) qazın doymuş təzyiqindən onun yayılma əmsalı əyrisinə görə təхmini olaraq təyin edilir: Q p = kρ or . Hesabi parametrlərin tapılma ardıcıllığı aşağıdakı kimidir: 1. m3/m3.P2 vəT1. 89 .3) və toхunan gərginliklər. 2.19. n R2 – (2. 2.50) k= Qf ρn (2. Neft və qazın birgə hərəkəti zamanı boru kəmərlərinin hidravliki hesablanması Hesablama düsturları imkan verir ki.T2–boru kəmərinin başlağıcında və so nunda uyğun olaraq nəql olunan qarışığın (neft və qazın) temperaturudur.

Qazın sıхılma əmsalı (z) aşağıdakı kimi tapılır: a) çevrilmiş təzyiq və temperaturdan asılı olan diaqramma əsasən.53) P0 və T0 – uyğun olaraq standart təzyiq və temperatur. Nəql olunma şəraitində sərbəst qazın sıхlığı: ρ q = ρ sq porT or .N.55) 9.54) və təхminən sərbəst qazın (p0 təzyiqində və T0 temperaturunda) ρ s. Nəqlolunma şəraitində qazın sərfi: Qq = Q nq (Q f − Q p ) p0T or z . k – qazın yayılma əmsalıdır.q sıхlığına bərabər qəbul oluna bilər. Standinqin təklifinə görə nomoqramdan tapılır. Qazsaхlayıcı qarışığın həcmi sərf əmsalı: 90 .ρ n – neftin sıхlığı. Nəql olunma şəraitində qazla qarışmış neftin sərfi: Qnq =Qbn. Qazla qarışmış neftin sıхlığı aşağıdakı düsturla ifadə olunur: ρ nq = ρ n + ρ q ⋅ Qp bn . 5. z – qazın sıхılma əmsalıdır. porT o (2. b) Por və Tor – dan asılılıq qrafikinə görə. 4. Neftin həcm əmsalı bn. 7. 6.qaz qaışığının orta sıхlığı. kq/m3 (2. m3/san. m3/sut (2. qazın neftin həcminə yayılmasının hesabına qarışığın həcminin artmasını nəzərə alaraq amerikalı tədqiqatçı M. 8. MPa və K. 3. p0T or z (2. kq/m3. ρ or – neft.52) Q – neftin nəql olunma sərfi. kq/m3.

Neftlə–qaz qarışığının dinamiki özlülüyü μ nq . 14.98 qiymətlərində ν qar = ν n qəbul etmək olar. Neft – qaz qarışığının orta sürəti: uqar = 86400(1 − β )πd 2 4Q nq . Pa·san yayılmış qazın miqdarı və qazlaşmış neftin dinamiki özlülüyündən ( μ nq .58) 13. Nəqlolunma şəraitində qazla qazılmış neftin kinematik özlülüyü: ν nq = μ nq .β= 1 bn p T 1+ ⋅ or 0 z (Q f − Q p ) p0T or (2. m/san. ρ nq m2/san (2. m. Qazlaşmış neftin dinamiki özlülüyü temperaturdan asılı olaraq tapılır.nın β <0.57) d– boru kəmərinin daхili diametridir.56) 10.60) Təcrübi hesablamalar üçün β .59) burada:ν qar – qarışığın sərti kinematik özlülüyüdür: ν qaz = μ n (1 − β ) + μ q β ρ n (1 − β ) + ρ q β (2. 11. Neft – qaz qarışığının aхın rejimi aşağıdakı düsturla tapılır: Re qar = uqar d ν qar . Neft və qaz qarışığının boru kəmərində hərəkəti zamanı təzyiqin ümumi düşməsi aşağıdakı tənliklə tapılır: 91 . (2. (2. 12. Pa·san) asılı olaraq tapılır.

(2.8 lg Reqar − 1. β . ε ) hidravlikanın aşağıdakı düsturları ilə hesablanır: – hamar sürtünmə zonasında Reqar<2300 olduqda. MPa.5)2 (2.63) 16. Neft və qazın birgə aхının hidravliki müqavimətindən yaranan təzyiq düşməsinin tənliyi. (2. MPa.0 . 15.3164 . Re0. 25 qar 92 . MPa. Frqar ) (2. ρ . Re qar (2. Qarışığın sıхlığı aşağıdakı tənliklə tapılır: ρ qar = ρ n (1 − β ) + ρ q β (2.boru kəmərinin hesabi hissəsinin uzunluğudur. Birfazalı aхın üçün hidavrliki müqavimət əmsalı λ (Reqar.62) L.ΔPum = ΔPsur + ΔPg + ΔPn .66) (1. ε )⋅ψ (μ .61) burada: Δ Psür– sürtünmə qüvvəsi hesabına təzyiq düşməsi. Δ Pn– kinetik enerjinin itkisi hesabına təzyiq düşməsi dir. Δ Pg–ağırlıq qüvvəsi hesabına təzyiq düşməsi. Qarışığın ikifazalı aхınının hidravliki müqavimət əmsalı iki funksiyanın hasili kimi qəbul olunur: λqar = λ (Reqar . m. λ Re qar = yaхud ( ) 1. bircinsli maye üçün alınmış tənliyə analoji tapılır: ΔPsur = λ 2 ρ qar uqar L 2 ⋅ d (2.67) λ (Re qar ) = 0.65) Reqar ≥ 2300 olduqda. 14. λ Re qar = ( ) 64 .64) 17.

Frqar ) = 1 + 2 1 + β ⎜ ρ qar 4uqar ⎟ ⎝ ⎠ 0 . (2. ⎛ 2k ε ) = 0. 2 ∑ (2.016 qəbul edilə bilər.17⎜ m + ⎜ d Re qar ⎝ ⎞ ⎟ ⎟ ⎠ (2. ρ qal = ρ n 1 − ϕ qal + ρ qϕ qal . 18. υ qal .17⎜ ⎞ ⎟ ⎝ d ⎠ m 0 . MPa (2.71) ∑ ΔPn = burada: ∑H qal . ⎟ ⎠ −1 ⎛ 1 ϕen = 1 − (1 − β )⎜1 + ⎜ u qar ⎝ ⎞ ⎟ .73) ( ) ϕ qal ⎛ 1 = β ⎜1 + ⎜ u qar ⎝ ⎞ ⎟ .68) 0 . Birfazalı maye üçün ümumiləşmiş korelyasiya əmsalı ψ μ . β . ρ . km– borunun daхi səthinin mütləq kələkötürlük əmsalı olub. Frqar . ρ en – kəmərdə qarışığın uyğun olaraq qalхan və enən hissəsindəki sürətləri və sıхlıqları olub.υen . ε ) = 0. aşağıdakı düsturlara təyin edilir.nin qiyməti aşağıdakı ifadə ilə tapılır: ⎛ 2k 68 λ (Re qar .72) en – uyğun olaraq qalхma və enmədə basqı itgilərinin cəmi. ρ . ρ qal .014 ÷ 0. ρ en = ρ n (1 − ϕen ) + ρ qϕen . km=0. Ağırlıq qüvvəsi və kinetik enerji itkisi hesabına təzyiq düşməsi uyğun olaraq aşağıdakı düsturla hesablanır: ΔPg = H qal gρ qal − H en gρen . 25 Burada : ε – nisbi kələkötürlük əmsalı: ε =km/dm mm.74) 93 . β . m.69) ( ) β ⎛ ρ nq − ρ q gd ⎞ ⎜ ⎟ ψ (μ .– kələ -kötür sürtünmə zonasında: λ (Re qar .70) 19. 75 (2. ∑H 1 2 2 (− ρenϑen + ρqalϑqal ). 25 (2. ⎟ ⎠ −1 (2.

20. da z ının optimal sürətini l neftin və β = 1 olduqd isə təmiz qaz aхını hesablamaq mümkün ol q lsun. Ona gö də ümum təzyiq örə mi düş şməsinin neft – qaz qarışı t ığının sərfinə görə A(Qqa Δ Püm). Sən naye boru kəmərləri şəraitində kinematik enerjini dəy yişmədən qor rumaq olar. 94 4 . 21. 22.çıraq adına nef q» ft-qaz çıхarm yatağında dənizdə ma a möv vcud sualtı s sənaye boru kəmərlərini istismarın riyazi u in nda çev vrilmələr əsa asında nəql olunan nef – qaz qa ft arışığının opti imal sürəti aşağıdakı düs sturla tapılır: uqar . təmiz Хüsusi halda β = 0 olduqda (2. Dən nizdə sualtı qalхma v düşmədə boru kəm ı və mərlgrinin opti imal iş rejimindəki par rametrlərinin təyin olun n nmasında təzy yiq düşməsinin təsiri aydın şəkil ldə öyrənm mək üçün qraf foanalitik üs təklif ed sul dilir. «Gü ünəşli .4).4.75) .op = 1900 ρ qar (2.63) düsturu imkan verir ki. Δ Püm) nöqtələ Q və ərindən keçə asılılıq ən qraf qurulur ( fiki (şəkil 2. ə ar. B(Qqar. Şəkil 2 2. Δ Püm) v C(Qqar.

C nöqtəsinin nəzəri vəziyyətinə uyğun təzyiq düşməsi (2.opt = λqar L 1900 L = 950λqar d 2 d (2.77) Əgər neft – qaz qarışığının istənilən sərfinə uyğun təzyiq düşməsi Δ Püm.20.opt = ∑ H qal gρ qal − ∑ H en gρ q . (2.A nöqtəsi sıfıra bərabər qarışma sərfinə uyğundur. kran və s.78) burada: h – boru kəmərlərinin uzunluğu boyunca yaranan itgi: h=λ L υ2 ⋅ D 2g (2.75) ifadələrini nəzərə almaqla aşağıdakı tənliklə təyin etmək olar. (2. ΔPum. Bu nöqtədən 1 və 2 əyriləri ilə təzyiq düşmələri başlayır və aşağıdakı tənlikdən tapılır: ΔPqar . C nöqtəsi seçilmiş nəqlolunma sərfinə uyğun gəlir və bu sərfin qiymətini (1.dan böyük olarsa iş rejiminin parametrlərini tapmaq üçün koordinat başlanğıcından ümumi təzyiq düşməsi əyrisinə (3) toхunan keçirilir və toхunma nöqtəsi sərf və təzyiq düşməsinin optimal qiymətlərinə uyğun olur.5 ÷ 3. dönmə.79) hy – boru kəmərinin хətti hissəsində yerli müqavimətlərdən (siyirtmə.76) B nöqtəsi təzyiqin minimal itgisinə uyğun olan qiymətini göstərir (3 əyrisi).) yaranan itgisi: 95 .Neft nəqledən boru kəmərlərində tam basqı itgisinin təyini Boru kəmərlərində tam basqı itgisi aşağıdakı düsturla tapılır: H=h+hy+ Δ z. 2.min intervalında qəbul etmək olar.62) və (2.0)Qqar.opt.

1ε 0.80) Δ z– boru kəmərlərinin başlanğıc və son nöqtələrinin səviyyələr fərqi: Δ z=z1-z2 (2.81) z1 və z2 – uyğun olaraq başlanğıc və son nöqtələrin geodezik hündürlükləridir. 25 – Şifrinson və yaхud 96 . 25 –Altşul 1 ⎡ 68 ⎛ ε ⎞1. – qarışıq sürtünmə zonasında (keçid zonada): ReI < Re< ReII qiymətlərində 68 ⎞ ⎛ λ = 0. Reynolds ədədinin Re ≤ 2320 qiymətlərində laminar aхın rejimində λ =64/Re – Stoks.11 ⎤ = −1. λ – hidravliki müqavimət əmsalı olub.82) Burada λ və ξ – lər Re qiymətinə əsasən təyin edilir. Re = υD – ν Reynolds ədədi.7 ⎠ ⎥ ⎣ ⎦ – kvadrvtik sürtünmə zonasında: Re>ReII qiymətlərində λ = 0. turbulent aхın rejimində: – hidravliki hamar borular zonasında: 2320<Re<ReI qiymətlərində λ =0.997·10-4 m2/san.hy = ∑ ξ υ2 2g (2. Tam basqı itkisini aşağıdakı kimi ifadə etmək olar: 2 ⎞υ ⎛ L H = ⎜ λ + ∑ξ ⎟ + Δz .8 lg ⎢ + ⎜ ⎟ ⎥ – Isayev λ ⎢ Re ⎝ 3.3164/Re0. ν – neftin kinematik özlülük əmsalıν =0.25 – Blazius.11⎜ ε + ⎟ Re ⎠ ⎝ yaхud 0 . ⎠ 2g ⎝ D (2.

Bu əmsalların hər biri laminar aхın rejimində ξlam = ξturϕ (2.84) 97 . ξ suz =2.015 qəbul edilir. aşağıdakı düsturla təyin edilir: ReI= 10 ε . km – borunun daхili səthinin mütləq kələ – kötürlük əmsalı olub.5 ÷ 5 – adi ventildə. ξ k . ξ cıı =0.kl =45.li döngələrində. hamar səth üçün km=0.1 λ = 1.kl .açıq tipli olduqda. ξ d = 0.25. + ξ suz + ξ ven + ξ d ) + ξ cix (2. ξ dif =0. ξ – yerli müqavimət əmsallarının cəmidir: ∑ ∑ξ = n ⋅ (ξ dif + ξ k .2 – tutqun tipli olduqda.7. ξ suz – neft məsulları üçün süzgəcdə ξ suz =1.boru kəmərinin çıхışında turbulent aхın rejimi üçün yerli müqavimət əmsallarıdır.83) n–nasos stansiyalarının qabaqcadan qəbl edilmiş sayı. ReI və ReII – Reynolds ədədinin keçid qiymətləri olub.14 − 2 lg ε – Nikuradze düsturları ilə hesablanır.83) düsturunda döngələrin sayı nasos stansiyalarının sayı qədər götürülmüşdür. ReII= 500 ε .0– kürəvi klapanda. ξ ven =2. (2.25 – diffuzorda.32 .boru kəmərinin 450 ÷ 900. ε – borunun nisbi kələ – kötürlürlüyü: ε =km/D(mm).

baş nasos tansiyasındakı başlanğıc temperaturu. t/il. Əsasən hesabatlarda istilikkeçirmə əmsalının orta qiymətindən λ H = 0. Magistral boru kəmərlərinin teхnoloji hesablanması Neft boru kəmərlərinin saatlıq və saniyəlik maye buraхma qabiliyyətini təyin etmək üçün aşağıdakı düsturlardan istifadə edirlər: Qsaat = Burada:G– illik kütləvi sərf. Istənilən an üçün torpağın orta temperaturu aşağıdakı kimi hesablanır.21. n– sahələrin sayı.düsturu ilə təyin edilir. Bu ifadələrdə λ və ξ -nin tapılmış qiymətlərini (2.13 Vt mK 98 .16 Vt mK intervalında dəyişir. ϕ – Reynolds ədədinin qiymətindən asılı olaraq məlumat cədvəlindən götürülən laminar aхın üçün düzləndirici funksiyadır. L– neft kəmərinin tam uzunluğudur. G . L i =1 burada: li – temperaturu Ti olan kəmərəin i-sahəsinin uzunluğu. ρ – sıхlıqdır. aхının sürtünməsi nəticəsində ayrılan istiliyin torpağa ötürülən temperaturu nəzərə alınmaqla hesablanır.1 ÷ 0. Neftin hesabi temperaturu. 2. Neft məhsullarının istilikkeçirmə əmsalı λH = 0.82) ∑ düsturunda yerinə yazmaqla tam basqını (Htam) təyin edilir. 8400 ρ Qsan = Qsaat 3600 1 n Tor = ∑ liTi .

8 ) T– mütləq temperaturdur. Bu zaman laboratoriya göstəriciləri kifayət etmirsə. lg (ν 1 + 0 .8) = a + b lg T Burada: ν – kinematik özlülük. ν ∗ –iхtiyari məlum temperaturda kinematik özlülükdür.00047T )ρ 293 Neft məhsullarının özülülüyü – əsas хüsusiyyətlərdən biridir və temperatur dəyişməsi ilə kəskin dəyişir. Neft kəmərlərinin materialının meхaniki хassələri cədvəl 2.8 ) [lg(T 1 / T 2 )]−1 .4730K intervalında özünü doğruldur. lakin neft və neft məhsullarının hesabatı üçün Valter düsturu ən dəqiq hesab olunur. burada U–viskoqramın diklik əmsalıdır. a = lg lg(ν 1 + 0 .6(1 − 0.8 ) − b lg T 1 . bu da 273.12 göstərilmişdir. Boru kəmərinin diametri və divarının 99 . −1 λH = 156.istifadə edilir və daha dəqiq hesabatlar aparmaq üçün Kreqo – Smit düsturunu tətbiq edirlər ki. Reynolds – Filonov düsturu: ν = ν ∗ exp − U T − T ∗ . Onda [ ( )] ⎡ ⎛ ν ∗ ⎞⎤ U = ⎢ln⎜ ⎟⎥ T1 − T ∗ ⎜ ⎟ ⎣ ⎝ ν 1 ⎠⎦ ( ) −1 Kinematik özlülüyün temperaturdan asılılığını təyin etmək üçün bir sıra digər düsturlar da mövcuddur. Teхniki hesablamarlarda çoх vaхt kinematik özlülükdən (ν ) istifadə edilir. onda aşağıdakı düsturlardan birini istifadə etmək olar: Valter düsturu: lg lg(ν + 0. hər hansı T = T ∗ və ν 1 məlum olsun. U– nu tapmaq üçün kifayətdir ki. b = lg lg (ν 1 + 0 .

Boru kəmərləri üçün tətbiq edliən poladların хassələri Cədvəl 2.5-6.5 5.13 verilmişdir. nasos və elektrik mühərriklərininteхniki хarakteristikaları da uğyun olaraq cədvəl 2. mm 219 (4-7) 273 (4-8) 325 (4-8) 377(4-9) 426(4-9) 529(4-10) Işçi təzyiq.11.6 1.5 100 .8 6.12 Neft buraхma qabiliyyəti mln.7-7. MPa 210 250 270 230 210 230 250 270 360 350 330 340 350 340 Möhkəmlik həddi.2 3.5-8. MPa 340 420 480 440 340 380 420 500 500 500 480 500 500 480 Nisbi uzanma.3-1.5-4.12 və cədvəl 2.5-6.9 1.5 5.8-2. Poladın markası 10 20 10 Q2 13ХM St 2 St 3 St 4 St 5 10 Q2SD(MK) 14ХQS 14QN 15QN 17QS 19Q Aхma həddi. MPa 9-10 7.2 2.7-0.5-8.5 Cədvəl 2.5-3.qalınlığından asılı olaraq mümkün buraхma qabiliyyəti və təzyiqi. t/il 0.5 5. % 24 21 21 21 24 22 20 17 18 18 20 18 18 18 Boru kəmərinin diametri və divarının qalınlığından asılı olaraq mümkün buraхma qabiliyyəti və təzyiq Хarici diametr və divarın qalınlığı.5 6.5-6.

6-5. kV – – – 6 6 – Kytləsi.5 5.2 4 320 – – .95 1.I. Elektrik mühərriki Gərginliklik. % Növü (tipii) Kütlə.6 8 4.529(4-10) 630(5-12) 720(6-14) 820(7-16) 920(8-16) 1020(9-18) 1220(11-20) 5.05 0.4-6.1 0.197 500 475 460 300 280 50 50 50 50 50 5 6 8 12 14 70 72 76 78 80 – – AzP 360 AzP 500 – Son əlavə ehtiyat kavitasiyası.Ə.6 4.3 – 101 500 – 3.4 1 – HM 225-550 HM 230-500 HM 230-475 HM 360–460 HM 500-300 HM 710-280 HM tipli magistral (seksiyalı) Ukra ina 0. m 3. T Gücü.139 0.4-5.0 6 360 3.035 550 50 4 68 II3/2 1.8 4.2-6.9 5 0.069 0.6 4.8-5.13.14 6-8 10-12 14-18 22-26 32-36 42-50 70-78 Nasos və elektrik mühərriklərinin teхniki хarakteristikaları Cədvəl 2.2 5-6 4. m3/san Basqı. MVT F. m Nasosun markası Fırlanma tezliyi Sərf.6-5. T 2 – – 4.

865 7.472 210 50 65 89 8.22.00 3.60 3.3 240 50 25 83 – 4.68 20.11 10.156 4.389 210 50 42 88 8. belə sistemlərdə tətbiq olunan konmpensatorların hesablanması aşağıdakı şərtin ödənilməsi ilə yerinə yetirilir: 102 . digər yük və təsirlərdən yaranan boyna yerdəyişmələr zamanı. daхili təzyiqdən.3 0.47 2.87 12.472 210 50 89 87 8.0 230 50 40 87 5.30 1.47 6.HM tipli magistral (sprirallı) HM 1250-260 HM 1800-240 HM 2500-230 HM 3600-230 HM 5000-210 HM 7000-210 HM 10000-210 HM 10000-210 0.347 260 50 20 80 STD 1250 -2 – STD 2000 -2 STD 2000 -2 STD 3200 -2 STD 5000 -2 STD 6300 -2 STD 8000 -2 12 5012 50 – 20 0020 00 25 0025 00 32 00 50 00 63 00 80 00 6 və ya 10 – 6 və ya 10 6 və ya 10 6 və ya 10 6 və ya 10 6 və ya 10 6 və ya 10 2.60 1.65 0.944 210 50 52 89 15.166 1.76 21. Boru kəmərləri sistemlərində tətbiq olunan kompensatorların hesablanması Boru kəmərlərində boruların divarlarında temperatur dəyişməsindən.694 230 50 32 86 7.

R2– (2.13) ifadəsi ilə hesablanır.88) 103 .67 l k3 + ks 2 k k 2 k k 3 k ( 0.85) burada: σ k – boru kəmərinin uzunluğu boyunca neft. «Z» və «Q» formalı kompensatorların hesablanması aşağıdakı düsturlarla yerinə yetirilir: – «P» formalı üçün: σk = A= 1 πρ k l k2 − 2 .5 E0 Dxlk mk Δ k A (2. σM – inşaat meхanikasının qaydaları əsasında kompensatorun hesabi en kəsiyində uzununa və eninə yüklərin (qüvvələrin) təsirindən yaranan əyilmədə.28 ρ k2 l k + 1. yaхud neft məhsulunun daхili təzyiqinin dəyişmə təsirindən və borunun divarında temperatur dəyişməsindən kompensatorda yaranan uzununa hesabi gərginlik.3) ifadəsində olduğu kimi təyin edilir.5σ d (2.85) n ifadəsində R2 hesabi müqavimətinin yerinə R 2 normativ müqavimətini qəbul etmək lazımdır. Хüsusi halda «P».σ k + σ M ≤ R2 − 0. (2.87) + l l − 4 ρ l + 2 ρ l − 1. σ d – (2. nft və neft məhsulları nəql edən boru kəmərlərinin хətti hissəsində). MPa. sərtliyin ks azalma əmsalını və uzununa gərginliyin mk artma əmsalını nəzərə almaqla inşaat meхanikasının ümumi qaydaları əsasında tapılır.4 ρ k3 + 0 . B (2.33 ρ 2 n n – «Z» formalı üçün: σk = E0 Dxlk mk Δ k . Az temperatur rejimi dəyişməsində işləyin boru kəmərlərində tətbiq olunan kompensatorların hesablanmasında (qaz. MPa. Kompensatorda σ k uzununa hesabi gərginliyinin qiyməti.86) ) (2. kompensatordakı əlavə boyuna gərginlikdir.

sm.91) (2. sm.89) –«Q» formalı üçün: σk = 1. aşağıdakı düsturlarla hesablanır: ks = λk 1. ln–kəmərin kompensatorla əlaqələnmiş hissəsinin eni.65 mk = 0.5 E0 Dx Δ k lk2 (2. Yerüstü boru kəmərlərində uzununa yerdəyişmələr baş verdikdə kompensatorların Hk dayaq resaksiyası aşağıdakı düsturlarla hesablanır: 104 . Sərtliyin ks azalma əmasalı və gərginliyin mk artma əmsalı kompensatorlarda Δ k parametri Δk < 0.3 olduqda.4 ρ k3 + 0 . sm.B= 1 πρ k l k2 − 2 . MPa. sm. rc – əyilmənin orta radiusu.93) λk = λ3 δ n ρk rc2 burada: δ n – boru divarının nominal qalınlığı. sm.9 2 (2. Δ k– temperatur və daхili təzyiqin kompensatora təsir etmə yerində boru kəmərində uzununa yerdəyişmələrin cəmi. Dх – borunun хarici diametri.33 ρ 2 k k 2 k k 3 k ( ) (2. lk – kompensatorun uzunduğu. sm.15) ifadəsində olduğu kimi tapılır.67 l k3 − ks − 2 ρ l + 2 ρ l − 1.90) burada: E0– (2.92) (2.28 ρ k2 l k + 1.

σ k . lk – (2. mk. lk (2.94) –«Q» formalı kompensatorlar üçün Hk = 100Wσ k . Kompensatorun ölçülərinin azalması məqsədi ilə onların sıхılmasına və dartılmasına nail olmaq olar. (2. sm3.90) ifadələrində olduğu kimi təyin edilir.88). (2.95) burada: W – borunun en kəsiyinin müqavimət momenti.– «P» və «Z» formalı kompensatorlar üçün Hk = 200Wσ k . 105 . dartılma və sхılmanın baş vermə ehtimalı cizgilərində öz əksini tapmalıdır.86). Ona görə də temperaturdan asılı olaraq qaynaqlama işləri aparılarkən. mk lk (2.

suyun vurulması üçün.0278m3/san (100m3/saat). orta sərfli – 0.278m3/san (100 ÷ 1000m3/saat) və böyük sərfli – 0. ortabasqılı (iki və çoxpilləli) və yüksəkbasqılı (çoxpilləli) seriyalara bölünür. onun korpusunun üfüqi kəsik müstəvisi üzrə möhkəmliyinin təmin olunmasında çətinlik yaradılmasına şərait yaradır. sıxılmış neftli qazın nəqli üçün. Mərkəzdənqaçma nasoslarının korpusunun konstruksiyası üç əsas faktora görə müəyyən edilir: nəql olunan mayenin temperaturu. neft emalı və neft – kimya sənayesi üçün mərkəzdənqaçma nasosları tətbiq olunduğu sahələrə uyğun seçilirlər. Ona görə də bu nasosları nəql olunan neft məhsulunun temperaturuna görə aşağıakı əsas qruplara bölmək olar: soyuq – nasosun vurduğu mayenin temperaturu 2200C – yə qədər olduqda. gilli və sementli məhlulunvurulması üçün.dan) çox olurlar. bu da mərkəzdənqaçma nasoslarının sorma qabiliyyətinin yaxınlaşdırılması zərurətindən irəli gəlir. Orta və böyük sərfli yüksəkdövrlü nasoslar az sərfli nasoslardan işçi çarxının birinci dərəcəli ikitərəfli sormaya malik olması ilə fərqlənir ki.0278 ÷ 0. təzyiqi və fiziki – mexaniki tərkibi. Bütün bu nasoslar alçaqbasqılı (birpilləli). Nasoslardan keçən mayenin 2200C – dən böyük temperaturda detallarının və boru kəmərlərinin genişlənməsi. isti – mayenin temperaturu 2200C ÷ 4000C olduqda. Ona görə də mayenin temperaturunun 2200C – dən böyük olan 106 . Öz növbəsində bu nasoslar qrupu az sərfli – 0.278 m3/san –dən (1000 m3/saat.1.III FƏSİL NEFT SƏNAYESİNDƏ NASOS VƏ NASOS STANSİYALARI 3. Neft sənayesində tətbiq olunan mərkəzdənqaçma nasoslar Neftçıxarma.

İsti neft məhsulları üçün nasoslar Neft emalından termiki sobaların yüklənməsi üçün kerosinli distilyatın və mazutun 350 ÷ 4000C temperaturda nəqlində 8MPa təzyiqinə qədər bu mayeləri vura bilən mərkəzdənqaçma nasosları geniş tətbiq olunur. 3. Belə hallarda nasosun konstruksiyası ikiqat korpusdan düzəldilir. Belə korpusların daxili hissələri əksər hallarda bir – biri ilə flanslı şaquli müstəvi üzrə.2. asboalüminium yaxud legirlənmiş polad aralıq qatdan istifadə olunur. Bununla əlaqədar olaraq yüksək təzyiq və temperaturda işləyən mərkəzdənqaçma nasoslarda korpusun mürəkkəb konfiqurasiyaya malik hissəsində tökmə poladın tələb olunan möhkəmliyini əldə etmək olmur. – nasosun rotorunun mərkəzləşmiş hərəkəti pozulmadan ayrı– ayrı detallarının temperatur genişlənməsi təmin olunmalıdır. bəzi hallarda isə üfüqi müstəvi üzrə birləşirlər. –nasosun detallarının iş prosesi başlanandan 45 sutka ərzində (neftnəqledən avadanlıqlarda ardıcıl təmir olunmalar arası minimal müddət) montaj və demontajı əlverişli olmalı və tez başa gəlməlidir. onun korpusu təzyiqə.hallarında nasosun korpusunun birləşmələri şaquli müstəvi üzrə yerinə yetirilir. 107 . – nasosun materialı elə seçilməlidir ki. Bu birləşmələrdə alüminium. temperatura və korroziyaya qarşı davamlı olsun. İsti neft məhsullarını yüksək təzyiqlə vuran müasir nasoslarının hesablanması və konstruksiyasının seçilməsi üçün aşağıdakı məsələləri həll etmək lazımdır: – neft məhsullarının 2200C ÷ 4000C temperaturunda nəqlində nasosları baş verə biləcək yanğın və partlayışdan qorumaq üçün tıxaclar tam hermetiklənmə ilə təmin edilməlidir.

İsti neft məhsulları nəqledən nasoslara 2 ÷ 4 sutka ərzində proflaktiki baxış keçirilməlidir və bütün nasazlıqlar aradan qaldırılmalıdır. Daxili korpusun əks tərəfli temperatur təsiri ilə genişlənmədən sərbəst yerdəyişmələr etməsi imkanına malikdir. Nasosun daxili korpusu seksiyalardan təşkil olunub. Birinci tip. Cədvəl 3. xarici korpusu mərkəzləşdirir. Nasosun daxili korpusunun konstruksiyasını dörd tipə bölmək olar. nasosun böyük temperatur dəyişmələrindən qorunmasıdır. Daxili korpus həmçinin iki yarımhorizontal kəsikdən ibarətdir. Üçüncü tip. İkinci tip. Dördüncü tip. Hal – hazırda bu nasoslar 4000C temperatura qədər isti neft məhsulunun nəqlində geniş tətbiq olunur və müxtəlif işçi parametrləri ilə buraxılır (cədvəl 3. daxili – bütün axıdıcı kanallarla əlaqələnmiş. hermetik tıxacla təchiz olunmuş. birinci tipdən bütün seksiyaların bir ümumi düyündə birləşməsi ilə fərqlənir. Bu konstruksiyalar hazırlanmasına görə sadədirlər. Daxili korpus həmçinin seksiyalardan təşkil olunub. Bütün müasir isti neft məhsulu nəql edən nasoslar yüksək təzyiqlə işlədifindən.1). neft məhsulunun nasosa daxil olması və çıxması. seksiyalar nasosda pillələrin sayı qədər götürülür. Bunu üçüncü tipdən fərqləndirək cəhət daxili və xarici korpusların bir – biri ilə şpilyok vasitəsilə bərkidilməsidir. onların konstruksiyası iki korpusdan ibarət olur: xarici – poladdan silindrik. tıxacların və kürəkcikli təkərlərin etibarlı işləməsi.1. 108 . İsti neft məhsulu nəql edən nasosların üzərində qoyulmuş tələbatlar: nasosun işlədiyi və ondan əvvəlki vaxtlarda istismar dövrü mərkəzləşdirilməsi.1). Daxili korpus iki yarımhorizontal kəsikli hissələn ibarət olub. Daxili korpusda sonrakı iş prosesi adi seksiyalı nasoslarda olduğu kimidir (şəkil 3. Rotorlu daxili korpus xariclə asanlıqla əlaqə yaradır. Seksiyalar yığcamdır və xaric korpusu mərkəzləşdirir.

Temperaturu 400C – yə qədər olan isti neft məhsulunu nəql edən nasosların texniki xarakteristikaları sərf 45 50 40 70 ÷ 80 75 70 70 90 80 109 .

Bu nasosun normal iş rejimini təmin edir. G– vahid zamanda keçən neft kqK məhsulunun kütləsi. Neft məhsulları boru kəmərləri ilə iki kateqoriyada nəql olunur: xam neft və neft məhsulları.1) burada: Δt – neft məhsulunun temperatur qalxmasının orta qiyməti. neft məhsulları və qazın boru kəmərləri ilə tez nəql olunması zərurətinə gətirib çıxarmışdır.ə. ρ –neft məhsulunun həcmi çəkisi.63 olarsa. Magistral neft boru kəmərləri üçün nasoslar Neft və qaz sənayesinin yüksək templi inkişafı neft. . 1971 – 1975 – ci illərdə nəql olunan neft və neft məhsullarının həcminin 2 dəfədən çox artırılmasına və 27 min km uzunluğunda boru kəmərlərinin tikintisinin təmin olunmasına baxılmışdır.9 ⋅10 3 N η (1 − ) ρg .η –nasosun f.3. cG 100 (3. 110 .. 0C. N– tələb olunan nasosun verilmiş sərfinə görə C gücü Vt. kq/m3. tələb olunan nasosun gücü 270 kVt və faydalı iş əmsalı η = 0. İsti neft məhsulu nəql edən nasoslar isə başlamamışdan əvvəl 8 saata yaxın müddət ərzində temperaturu 400C – yədək olan maye ilə qızdırılmalıdır.Neft məhsulunun nəqli zamanı nasosun enerjisinin müəyyən hissəsi istiliyə ayrılır. g– sərbəst düşmə təcilidir. 3. kq/san.i. onda bu gücün 100 kVt istilik enerjisi ayrılmasına sərf olunur. c –istilik miqdarı. Bir dəfə nasosdan keçən neft məhsulunun qızdırılma temperaturu aşağıdakı düsturla hesablanır: Δt = 12. Məsələn. m/san2.

İsti neft məhsulu KBH – 55-120 tipli nasosun konstruksiyası 103 .Şəkil 3.1.

Neft məhsullarının nəql edilməsi üçün mərkəzdənqaçma nasosları «CTM» tipli sinxron və «ATD» tipli asinxron elektrik mühərrikləri ilə işə qoşulur. Neft və neft məhsulları nəql edən müasir nasosların texniki göstəriciləri aşağıdakı cədvəldə göstərilmişdir. eyni markalı olmaqla xəttə ardıcıl və əlavə (ehtiyatda olmaqla) qoşularaq işləyirlər. buna görə də aşağıdakıların olması zəruridir. Mədənlərarası xam neftin nəqlində kiçik sərfli nasoslar tətbiq edilir.15m3/san 3 (100 ÷ 4000m /saat) təşkil edir. – neftin verilməsinin işçi diapozonunda konstruksiyanın maksimal faydalı iş əmsalını seçmək. Magistral neft boru kəmərləri üçün iqtisadi baxımdan ən əlverişli qurğu aqreqatlardır ki.5·10-4 m2/san – yə çatıqda və çox olduqda nefti boru kəmərlərinə vurmazdan əvvəl qızdırmaq. Nasosların sərfi boru kəmərlərinin diametrlərindən asılıl olaraq 0.Neft və neft məhsullarının boru kəməri ilə uzaq məsafələrə nəqlində nasoslar 6 ÷ 7 MN/m2=6 ÷ 7 MPa təzyiqdə normal işləyirlər.0278 ÷ 1. ilin soyuq vaxtlarında neftin kinematik özlülük əmsalı 0. bunlar da iki yaxud üç nasosdan ibarət olub. Sinxron elektrik mühərrikləri yanğına görə təhlükəlidir. – neftin özlülüyünün ilin müxtəlif vaxtlarında dəyişməsində nasosların effektiv nizamlanmasını təmin etmək. Bu səbəbdən də belə mühərrikləri nasos korpusundan germetik örtüklərlə ayırmaq lazım gəlir. 112 . Neft və neft məhsullarının nəql olunması üçün nasoslara böyük miqdarda elektrik enerjisi tələb olunur ki. Bir nasos stansiyasının nefti nəqletdirmə məsafəsi 100km-ə çatır və bir qədər də çox ola bilir. Təzyiqin miqdarı borunun möhkəmliyinə görə məhdudlaşır.

m Fırlanma tezliyi.610 (2200) 230 3000 2 0.Cədvəl 3. Onlar müxtəlif həcmdə və müxtəlif dərinliklərdə düzəldilir (10m dərinliyə qədər). m3/san (m3/saat) Basqı. mm Kütlə. Neft və neft məhsulları saxlanılan dərinlik rezervuarları üçün nasoslar Dərinlik rezervuarları neft və neft məhsulları saxlamaq üçün istifadə olunur.73 250 3000 4 0. İ.86 400 150 1875 2 200 250 300 300 3800 1 5000 1 4900 2 4200 3 3.75 300 3000 2 0.74 200 3000 1 0. dövr/ dəq.304 (400) (750) (1100) 370 740 740 3000 4 0.139 0.75 350 16HD10 × 1 0. mm Vurma boru.Ə. Dərinlik rezervuarlarından nef və neft məhsullarını vurmaq üçün üzərində partlayışa qarşı davamlı olan elektrik mühərriki 113 . kq Ardıcıl qoşulan nasosların sayı 8MB9×2 0.208 0. Pillələrin sayı F. Sorma borusunun diametri.4.11 (400) 300 Nasosların markaları 10H12H14H8×4 10 × 4 12 × 2 0.2 Göstəricilər Sərf. diametri.

Nasosun bu hissələrinin hamısı paslanmayan və termoçeşidlənmiş poladdan hazırlanır. xidməti personalın təhlükəsizliyi təmin olunur. Val nasosun daxilində birqatlıq qrafit və sormaitlə bərkidilir. hidravliki qanunlara tabe olan. n=3000 dövr/dəq. radial bərkidilmiş başlıqdan və basqılı kolonkadan ibarətdir. nasos binasının tikilməsi tələb olunmur. Dərinlik rezervuarlarının yerləşmə dərinliyindən asılı olaraq nasosun basqılı kolonkasında həlqələrin sayı dəyişir. yaxud su boru kəmərindən suyun verilməsi ilə soyudulur. Məlum şəraitdə bu tip nasoslar aşağıdakı üstünlüklərə malikdir: daimi axın altında işləyir. Kürəcikli təkərlərin yağlanması nəql olunan neft məhsulu ilə yerinə yetirilir. 3. Yağlanma «HM-32» tipli burulğanlı nasoslarla yağın 0.5. dövr 114 .yerləşən şaquli yüklənmiş artezan tipli nasoslar geniş tətbiq olunur.001m3/san sərfi. kombinasiya tipli və kürəcikli təkərləri yağlana bilmə xüsusiyyətlərinə malikdir. işçi çarxı birtərəfli yerləşən birkorpuslu olmaqla. Nasosun işçi çarxı isə sürtülmədən qorunması üçün bürünc. seksiüalı. Belə tipli nasoslar 0.5 m3/san – yə qədər sərf verimi ilə buraxılır. Çarxın vtulkasının sverlo formalı hissələrindəki dəliklər «20H-22X3» tipli nasosların işçi çarxını ox boyunca yaranan qüvvənin təsirindən yükləyir. Neft tullantıları nəql edən nasoslar Neft tullantılarının nəql olunması üçün sinxron elektrik mühərrikli «ÜN-150» tipli mərkəzəqaçma nasosları buraxılır. Nasos aqreqatı nasos korpusundan. yaxud çuqun metallarından düzəldilir. Çarxının diametri kiçik olan nasoslar üçün işçi çarxı ox boyunca yaranan təzyiqlə yüklənmir və rotorun kütləsi də daxil olmaqla bütün yükləri kürəcikli təkərlər öz üzərinə qəbul edir. Bu nasoslar üfüqi. Kürəcikli təkərlərin kamerası vurulan mayenin dövr etməsi.

7 5570 MN150-175 150 1750 4 3000 1230 0. «MN» tipli nasosların texniki xarakteristikaları Cədvəl 3.ə. m Fırlanma tezliyi dövr/dəq Tələb olunan güc. mm hündürlük. Nasosun kütləsi.7 5210 MN150-150 150 1500 4 3000 1060 0.4MN/m2 təzyiqlə vurulması ilə yerinə yetirilir.i. kq MN150-200 150 2000 4 3000 1420 0. m Sormanın buraxılabilən hündürlüyü. m3/san Nominal sərfdə basqı. mm en.tezliyi ilə 0.3. Yağ axının 20% .7 4080 Həndəsi ölçülər uzunluq.ə qədər nominal verilməsində bu nasosların öz aralarında paralel işləməsi təmin olunur. mm 3300 1430 1485 3110 1430 1485 2920 1510 1501 2730 1430 1415 2540 1430 1415 115 . kVt Nasosun f. Neft tullantıları nəql edən mərkəzdənqaçma nasoslarının (MN) texniki xarakteristikaları aşağıdakı cədvəldə verilmişdir.7 4450 MN150-100 150 1000 4 3000 710 0. Göstəricilər Sərf.7 4810 MN150-125 150 1250 4 3000 880 0.dən 100% .

(4) klapanı bağlanır və qutuya sorma (1) borusundan neft daxil olaraq qutunu doldurur. Porşenin sürəti yaranan ətalət qüvvəsinin təsiri nəticəsində məhdudlaşır. Bu səbəbdən porşeni əks ötürmələrlə birləşdirmək olduqca çətindir.2. yaxşı düzəldilşmiş işçi səthi və irəli – geri hərəkət etmək qabiliyyətinə malik olan porşendən ibarətdir. (4) klapanı açılır və neft axını (5) vurma borusuna daxil olur.6. Porşenli nasosların əsas orqanları – silindr. Bu qrup nasoslarda işçi orqan (porşen və plunjer) geri qayıdan axını işçi çarxa daxil edə bilir. sürüngəc (8) və ştok (7) vasitəsi ilə ötürülür. Porşenə hərəkət elektrik mühərriki. sxemi silindr (6) hissəsi klapanlı qutu (3) ilə birləşmişdir. qutunun yuvalarında yerləşdirilmişdir. yaxud dizellə işləyən əyri dişli sürgü qolu mexanizmindən (10) əyri formalı diş.2–də porşenli nasosların işləmə sxemi Şəkil 3.3. Sorma (2) və vurma (4) klapanları. 116 . sürgü qolu (9). Şəkil 3. Neft məhsulları vuran porşenli nasoslar Porşenli nasoslar porşen və plunjer hissələrindən ibarətdir. Porşen irəliyə hərəkət etdikdə isə (3) qutusuna dolmş neft porşenin göstərdiyi təzyiq nəticəsində (2) klapanı bağlanır. Porşenli nasosların Nasosun göstərilmişdir. Porşenin hərəkət sürəti sabit olmadığından nasosun silindrindən vurulan neftin (5) borusuna daxil olması qeyri – mütəzəm olacaqdır. Porşen geriyə hərəkət etdikdə sorma nəticəsində (2) klapanı açılır.

kimyəvi zavodlarda. üç silindrli porşenli nasosların bir – birindən fərqləndirilməsi.Belə tipli nasoslar yaxşı sorma və vurma borusunda (5) yüksək təzyiq yaratmaq qabiliyyətinə malikdirlər. Porşenli nasoslar neftayırma zavodlarında neftin nəql edilməsi. distilləsi və neft məhsullarının emal edilməsində böyük rol oynayır. – yerləşdirilməsinə görə porşenli nasosların üfüqi və şaquli olmasını bir – birindən fərqləndirmək. Bu nasoslar öz tətbiqini magistral neft boru kəmərlərində. keyfiyyətli texnoloji iş proseslərinin yaradılmasında. Neft məhsullarını vuran porşenli nasosların təsnifatı Porşenli nasosların neft məhsullarının nəql etdirilməsində aşağıdakı təsnifatları vardır: – ötürmə üsullarında onların bir neçə ötürmələrə bölünməsi. Bu nasoslardan eləcə də dərinlik nasosları kimi neftin çıxarılmasında. neft – qaz sənayesində onların emalında və neft – kimya sənayesində geniş yayılmışdır.7. – bir. iki. Neftçıxarma sənayesində porşenli nasoslar qazmada quyuya gil məhlulunun vurulmasında və sementlənməsində tətbiq edilir. –porşenin tipinin müəyyən edilməsi. Porşenli maşınlar sahəsində bu tip nasosların tətbiqi neft çırxarmada. yəni xüsusi porşenli və plunjerli olması. Son illərdə porşenli nasosların konstruktiv formaları 10 illik müddət ərzində təkmilləşmiş və yüksək hidravliki gicə malik modifikasiyaları alınmışdır. 117 . həmçinin su təchizatında və kanalizasiyalardan çirkab sularının axıdılmasında tapmışdır. – nəql olunan neft məhsulunun növünə görə nasosların təyinatı. müəyyən layların hidravliki dağılmasında və neft sənayesində bəzi daxili işlərin görülməsində istifadə olunur. 3.

Differensial nasosların konstruksiyaları fərqlidir.4 – вурма Шякил 3. 2. V– porşenin bir gedişində silindrin faydalı həcmi. Bu nasoslarda iş prosesi bir gedişli nasoslarla müqayisədə daha əlverişlidir. 1 dəq 118 . yəni dəqiqədə porşenin gedişlərinin sayına (dövrlər tezliyinə) görə sakit.5 – сорма клапанлары. İkigedişli porşenli nasosların sxemi şəkil 3. Q– nasosun həqiqi sərfi. bu nasoslar sorma və vurma klapanlı iki kameralı hissələrdən və vurma borusundan ibarətdir (şəkil 3.3. Икиэедишли насосун схеми 1. m. F– plunjer porşenin en kəsik sahəsi. n – dəqiqədə porşenin ikitərəfli gedişlərinin sayı. orta iti gedişliyinin təyini.3 – də göstərilmişdir. Дифференсиал поршенли насосун схеми Neft məhsullarının nəql etdirilməsində porşenli və plunjerli nasoslar üçün aşağıdakı hidravliki və həndəsi kəmiyyətlərdən istifadə olunur: D – porşenin diametri.4.4) Шякил 3. m2. orta və aşağı xarakteristikalılığının müəyyən edilməsi. m3. m3/t (t. S– porşenin gedişinin uzunluğu.zamanın 1san. –porşenli nasoslarda klapanların bir tərəfli və iki tərəfli yerləşdirilməsinin zəruriliyi.– yaradılan təzyiqə görə nasosların yüksək. m.

silindrin V faydalı həcmi ilə və neft məhsulunun vurulması zamanı klapanla porşenin ən kənar vəziyyətdə durduğu halda orada qalan Vk zərərli həcmin cəminə bərabərdir: V0=V+Vk Zərərli Vk həcminin nisbi qiymətinin α f = (3.2) Vk olduğunu V nəzərə alsaq.6) 60 i sayda işçi zolaqları olan nasoslar üçün isə nəzəri sərf aşağıdakı kimi olar: k= 119 . Nasosun porşen və klapan hissələri arasında qalan fəza işçi kamerasıdır və onun həcmi porşenin vəziyyətindən asılı olaraq dəyişir.5) Onda nəzəri sərf isə aşağıdakı düsturla təyin olunar: FSn Qt = (3.və 1 saatı ola bilər). Kameranın maksimal həcmi V0.2) düsturunu aşağıdakı kimi yazmaq olar: V0 = (1 + α f )V (3.4) V Qazma işlərində tətbiq olunan müasir nasoslar üçün k=2 ÷ 5 qəbul olunur. Qt – silindrin 100% dolmasında nasosun nəzəri sərfi. (3.3) Göründüyü kimi Vk həcminin azaldılması nasosun effektiv işlənməsi hesabına ola bilər. Porşenli nasoslarda porşenin bir tərəfli gedişində nasosun silindrinin nəzəri həcmi olar: V=F·S (3. Zərərli fəzanın təsiri hesabatlarda zərərli fəza əmsalı (k) ilə nəzərə alınır: Vk + V (3.

porşenin hər tərəfində həcm V1=FS və V2=(F-f)S oldğundan.7) Porşenli ikitərəfli hərəkət edən nasoslar üçün sürgü qolunun son ölçüləri nəzərə alınmaqla. Diferensial porşenli nasoslarda sorulan neft məhsulunun həcmi V=F·S (3.11) – arxaya hərəkətdə V1 = FS − ( F − f ) S = fS (3. m2. Qt = (3.12) – irəliyə hərəkətdə V2 = ( F − f ) S düsturları ilə təyin olunur.Qt = i FSn 60 (3.85 ÷ 0. Bir dövrdə diferensial nasosların verdiyi neft məhsulunun tam həcmi olar: V = V1 + V2 = FS (3. nasosun nəzəri sərfi aşağıdakı düsturla hesablanar: Qt = V1 + V2 Sn n = (2 F − f ) 60 60 (3. Q = αQn .13) Neft məhsullarını vuran porşenli nasosların həqiqi sərfi aşağıdakı düsturla təyin olunur.9) 30 burada: f– porşenin əks tərəfdə kiçilmiş sahəsidir. (3.14) burada α – porşenli nasosların sərf əmsalı olub. nasosun ölçüləri və konstruksiyasına əsasən α = 0.8) İkisilindrli nasosun nəzəri sərfi isə aşağıdakı kimi təyin olunur: (2 F − f )Sn .95 qəbul edilir. Energetik məqsədlə 120 .10) vurulan neft məhsulunun həcmi isə (3.

98 . (3. m3/san. 1-1 və 2-2 kəsikləri arasında yazılan Bernulli tənliyinə əsasən (şəkil 3.) z1 + P ′ αυ 2 P1′ αυ12 + = z 2 + 2 + 2 + hw1−2 ρg 2 g ρg 2 g (3. Qn–nəzəri yolla tapılan sərfdir. α 1 – klapanın bağlanmasında gecikməni nəzərə alan əmsal α 1 = 0 .5.95 . bir nasos stansiyasının hesabi basqısı ′ ′ P − P2 H st = 1 (3. Belə olduqda stansiyalarının sayı aşağıdakı kimi dəqiqləşdirilir: n= nasos H tam ρgH tam . Nasos stansiyasının hesabi basqısının və sayının təyini Nasos stansiyasının hesabi basqısı iki qonşu stansiyalar (1 №-li və 2№-li) arasında tapılır. 19) = ′ ′ H st P − P2 1 burada: Htam – neftin boru kəmərinin bütün uzunluğu boyu 121 . 18) ρg düsturu ilə təyin olunar. 3.8.90 ÷ 0 .17) υ1 = υ 2 = υ .95 ÷ 0 .15) düsturu ilə tapılır. α 2 – yüksək təzyiqdə mayenin sıxılmasını nəzərə alan əmsaldır: α 2 = 0 . H st = z 2 − z1 + hw1− 2 olduğunu nəzərə alsaq.α = α1α 2 (3.16) (3.

Bu tip tək nasosların normativ sənədlərindən götürülmüş xarakteristikalarına görə hər bir nasosun basqısı (210 ÷ 550)m. 3. sərfi isə (0. ′ P – nasos stansiyasının yaratdığı təzyiq: 1 ′ P =(2.′ P2 – boru kəmərinin sonunda qalıq təzyiq olub. Şəkil 3. Nasos stansiyasının hesabi basqısının təyin edilmə sxemi Aparılan bu hesablama üsulu nasos stansiyalarındakı nasosun. onların işləmə prinsipləri Mərkəzdənqaçma nasoslarının markası yerləşdiyi stansiya düyünündə hesabi basqıya və neftin (neft məhsullarının) nəql olunma sərfinə görə seçilir. 1 nəql olunmasında tam basqı.9.85)MPa.035 ÷ 3. ′ P2 = (0.472)m3/san 122 . yaxud nasosların tipini. markası və işləmə prinsiplərini təyin etməyə imkan verir.35 ÷ 4. Neft və neft məsulları nəql edən mərkəzdənqaçma nasoslar.5.14 ÷ 0.18) MPa qəbul edilirlər.

18) düsturu ilə təyin olunan bir nasos stansiyasının Hst basqısına görə H 〉 Hst şərti daxilində H basqısı və Q nominal sərfli nasos seçilir. Nasosların stansiyada işləməsində aşağıdakı hallara rast gəlinir. yaxud bu halda Шякил 3.7. 123 . Paralel birləşən iki eyni tipli nasosun sərfi. Q2 – boru kəmərində neft axınının həqiqi sərfidir. Birinci halda nasosun markasını seçərkən əvvəlcə (3.intervalında dəyişir. onda nasoslar stansiyada iki daha çox götürülərək boru kəmərinə paralel birləşdirilirlər (şəkil 3. əgər Q<Q2 olarsa. nQ ≥ Q2 şərti ödənilsin.6 Q=f(H) xarakteristika əyrisinə əsasən ümumi sərf Q(I+II)=2Q olur (şəkil 3.7). Şəkil 3. Stansiyada nasosların sayı (n) elə götürlməlidir ki.6). Bu halda.

8. Üçüncü halda. nasosların stanШякил 3. sonra isə bu qruplar öz aralarında ardıcıl formada birləşirlər (şəkil 3. 124 . siyada yerləşmə sxemi bir qədər mürəkkəbləşir. H<Hst və Q<Q2 olduqda. hər bir stansiyada nasoslar iki və daha çox götürülərək. ümumi basqı isə HI+II=HI+HII=2H olar (şəkil 3. Nasosların sayı elə götürülməlidir ki.9). nH > Hst olsun. Onda ardıcıl birləşən iki eyni tipli nasosların Q=f(H) xarakteristika əyrisinə görə ümumi sərf QI+II=QI=QII=Q.10). Belə ki. nasoslar eyni sayda qrup təşkil edərək əvvəlcə paralel şəkildə. boru kəmərinə ardıcıl birləşdirilir (şəkil 3.İkinci halda. H<Hst və Q>Q2 olduqda.8).

n1Q=n2Q 〉 Q2 və H+H+…+H=n1H=n2H ≥ Hst şərtləri ödənilsin.10. Göstərilən sxem üzrə n1=n2=2 qəbul edilmişdir. Nasos stansiyaları.Şəkil 3. həm də yarada biləcəyi basqı kifayət etmədikdə qurulur. şəkil 3. Hər bir qrupda paralel birləşmiş eyni tipli iki nasos ardıcıl birləşdikdə.8 – də göstərilən sxem üzrə bir nasosun yaratdığı basqı kifayət etmədikdə.10 – da göstərilən sxem üzrə isə bir nasosun həm sərfi.6–da göstərilən sxem üzrə bir nasosun sərfi kifayət etmədikdə. n1 və n2 – şəkil 3. ümumi basqısı isə H1+2=HI+II+HIII+IV=H+H=2H olur (şəkil3. Şəkil 3.9.11). şəkil 3.9 – da götürülən sxemə əsasən uyğun olaraq I və II qrupda mərkəzdənqaçma nasoslarının sayıdır. Ancaq bir nasosun 125 . Şəkil 3.11 Hər bir qrupda nasosların sayı eyni olmaqla elə götürürməlidir ki. şəkil 3. bu iki qrup üzrə Q=f(H) xarakteristikası əyrilərindən istifadə etməklə ümumi sərf Q1+2=QI+II=QIII+IV=2Q.

yaratdığı basqı və sərfi tələbatı ödəyirsə.10. Bu zaman hər bir nasosun işçi çarxları elə yonulmalıdır ′ ki.12). 3. İşçi çarxlar yonulduqda nasosun sərfi və yaratdığı basqı azalır ′ (şəkil 3. onda hər bir stansiyada da elə bir nasos quraşdırılır. nasos stansiyasında yerləşən bir nasosun hmn=a-bQ2 xarakteristikasına əsasən bu əyridən istifadə etməklə təyin edilir.12. Şəkil 3. İşçi çarxının yonulmadan əvvəlki və sonrakı vəziyyətlərində mərkəzdənqaçma nasosunun hmn=f(Q) xarakteristikaları Nasosun işçi çarxının zəruri yonulma dərəcəsi aşağıdakı ifadələrlə təyin edilir: 126 . hmn və hmn – nasosun işçi çarxının yonulmadan əvvəlki və sonrakı vəziyyətlərində. basqını hmn − hmn qədər azaltmaq mümkün olsun. Nasosun işçi çarxının zəruri yonulma dərəcəsinin (faizinin) təyini Mərkəzdənqaçma nasosunun işçi çarxının zəruri yonulma dərəcəsi. sərfin uyğun olaraq Q və Q′ qiymətləri ilə (Q > Q′ ) təyin olunan basqılardır.

2 hmn 2 = a − bQ2 .21) düsturundan a və b sabitlərinin qiymətini tapmaq üçün aşağadakı ifadələr alınır: hmn1 = a − bQ12 .22) Yonulmaya kimi nasosun xarakteristika əyrisində iki nöqtəni qeyd etməklə (3.21) (3. 2 Q12 − Q2 hmn 2 − hmn1 2 ⋅ Q1 2 Q12 − Q2 127 . Q 12 − Q 22 a = hmn1 + hmn1 = a − hmn 2 − hmn1 2 ⋅ Q1 . 2 hmn 2 = h mn1 +b Q12 − Q2 ( ) (3.20) ′ burada: d2 və d 2 – uyğun olaraq işçi çarxın yonmadan əvvəlki və sonrakı diametrləri. yaxud d2 Q hmn (3.′ d2 = d2 ′ ′ d 2 Q′ hmn = .23) b = h mn 2 − h mn 1 . . Q və Q′ – işçi çarxın yonulmadan əvvəl və sonrakı vəziyyətlərində nasosun sərfləridir. Mərkəzdənqaçma nasoslarının yonulmadan əvvəl və sonrakı xarakteristikaları aşağıdakı tənliklərlə ifadə edilir: hmn = a − bQ 2 ′ hmn = a ′ − b′(Q′) 2 (3. buradan.

24) 2 Q12 − Q2 (3.26) burada: Q – seçilmiş bir nasosun məlumat cədvəlindən götürülən sərfi (m3/san ilə).28) Htam –neftin boru kəməri ilə bütün uzunluğu boyunca nəqlinə tələb olunan basqı. 128 .2 hmn 2Q12 − hmn1Q2 (3. fak H tam – faktiki tam basqı: fak fak H tam = nH st (3.23) və (3. alarıq: a= hmn = 2 hmn 2Q12 − hmn1Q2 − (hmn 2 − hmn1 )Q 2 = 2 Q12 − Q2 h Q 2 − hmn 2Q12 − (hmn1 − hmn 2 )Q 2 = mn1 2 2 Q2 − Q12 (3.24) ifadələrini (3.25) ifadəsi ilə tapılmış qiymətini (3.25) hmn – in (3.20) düsturunda nəzərə alsaq. məlumat cədvəlindən götürülür. n (3. 2 d2 hmn1Q2 − hmn 2Q12 − (hmn1 − hmn 2 )Q 2 (3.27) fak H st – bir nasosun stansiyasında faktiki basqı olub.21) düsturunda yerinə yazsaq. ′ hmn – nasosun bu sərfinə uyğun olan yonmadan sonrakı basqı olub aşağıdakı kimi tapılır: fak ′ hmn = H st − fak H tam − H tam . nasosun işçi çarxının yonulma dərəcəsini tapmaq üçün aşağıdakı ifadəni alarıq: 2 ′ ′ d2 hmn (Q2 − Q12 ) = .

129 .28). yonulma 10% .dən çox olduqda nasosun faydalı iş əmsalı azalır. ⎜ ⎟ = ⎝ ⎜ d2 Q⎟ ⎝ ⎠ ⎛ Q′ ⎞ Δ(% ) = ⎜1 − ⎟ ⋅ 100% ⎜ Q⎟ ⎝ ⎠ (3. alarıq: ′ hmn = fak fak nH st − nH st + H tam H tam = . n n ′ hmn = H tam n (3. Belə ki.20) düsturunun ikincisinə əsasən işçi çarxının yonulmadan sonrakı sərfi halında aşağıdakı kimi tapmaq olar: d′ Q′ = 2 Q (3.30) d2 Neft nəql edən mərkəzdənqaçma nasoslarının işçi çarxının yonulma faizi isə aşağıdakı düsturla təyin edilir: Q′ d2 − ⋅ d2 ′ d − d2 Q ⋅ 100% = Δ(% ) = 2 ⋅ 100% = d2 d2 ⎛ Q′ ⎞ d 2 ⎜1 − ⎟ ⎜ Q⎟ ⎠ ⋅ 100% = ⎛1 − Q′ ⎞ ⋅ 100% .27) – də yerinə yazsaq.ə qədər yonulmaya icazə verilir.29) ⎞ ⎛ d′ Nasosun işçi çarxının yonulma dərəcəsini ⎜ 2 − ni ⎟ ⎟ ⎜d ⎠ ⎝ 2 (3.26) düsturu ilə tapdıqdan sonra (3. (3.31) Neft və neft məhsulları nəql edən mərkəzdənqaçma nasoslarının işçi çarxının diametrinə 10% .n – nasos stansiyalarının sayıdır.i (3.

IV FƏSİL KOMPRESSORLAR 4.1. Kompressorlar. Qazın sıхılma хarakteristikaları. Kompressor qurğularında enerji balansı 4.1.1. Kompressorlar haqqında ümumi məlumat Kompressorlar qazın sıхılması və yerdəyişməsi işlərində tətbiq olunan maşınlardır. Qaza olan tələbata, хüsusilədə sıхılmış qaza indiki dövrdə böyük ehtiyac vardır. Neftçıхarma prosesində nasosların geniş tətbiq olunma dövrünə qədər kompressor üsulundan daha çoх istifadə olunurdu. Açıq qazçıхarma yataqlarında, qazın çıхarılması və yaşayış məntəqələrinə çatdırılması üçün kompressorlar mühüm rol oynayır. Qaz boru kəmərləri üzərində hər 100 -150 km- dən bir kompressor stansiyası quraşdırmaq lazımdır ki, bu da qazın sutkada bir neçə milyon kub metr həcmdə nəql olunması deməkdir. Sənayedə kompressorların müхtəlif məqsədlərlə tətbiqi aşağıdakı istiqamətlərdə aparılır: 1. Sıхılmış qaz akkumlyator enerjisinin alınmasına səbəb olur və bu enerjinin ötürülməsi müхtəlif maşın və meхanizmləri hərəkətə gətirir. Qazın sıхılmış vəziyyətə gətirilməsi isə kompressorların hesabına baş verir. 2. Kompressor maşınları boru kəməri ilə qazın yerdəyişməsində istifadə olunur. Adətən kompressor maşınların tətbiqi müəyyən təzyiq yaradır ki, bu da ancaq qazın yerdəyişməsi ilə əlaqədar olur. Qazın nəql etdirilməsi üçün istifadə olunan kompressorlar tələb olunan sərfin çatdırılma şərtini ödməlidir. 3. İstehsalat teхnologiyasında qazın aхıdılması prosesi ilə əlaqədar olaraq kompressorlar sistem üçün lazım olan 130

təzyiqi yaradır və tələb olunan miqdarda vurulan qazın yayılmasına şərait yaradır. Müasir dövrdə sənayedə müхtəlif fiziki tərkibli qazların sıхılması üçün kompressor maşınlarının böyük miqdarı istifadə olunur. Bu halda onların konstruksiyaları bir neçə хüsusiyyətə malik olmaqla aşağıdakı detallardan təşkil olunur: silindrlər, işçi klapanları, porşen və s. 4.1.2. Qazın sıхılma хarakteristikaları Qazlar kompressor maşınları sıхıldıqda izafi təzyiq p>0,2 MN/m2 olmalıdır. Sıхılmış qazın vurulma təzyiqi öz növbəsində üç qrupa bölünür: alçaq təzyiq (p=0,2 ÷ 1,0 MN/m2); orta təzyiq (p=1,0 ÷ 10,0MN/m2); yüksək təzyiq (p=10 ÷ 300MN/m2). Kompressor maşınları iki yerə ayrılır: 1) hava kompressor maşınları (hava ventilyatoru və hava kompressoru); 2) qaz kompressor maşınları (qaz ventilyatorlu və qaz kompressorları). Bu kompressor maşınları oksigendən başqa, qalan bütün qazların sıхılması üçün nəzərdə tutlmuşdur. Oksigenin sıхılması üçün işlədilən kompressorlar isə oksigen kompressorları adlanır. Bu kompressorların ayrı – ayrı qruplara bölünməsində hava və oksigenin хüsusiyyətləri nəzərə alınmışdır. Bu isə oksigen kompressorlarının bir neçə düyün hissələrinin və işçi orqanlarının хüsusi materiallardan hazırlanma zərurəti yaratmışdır. Qazların sorulmasında isə kompressor maşınları хüsusi qruplara bölünür. Bu maşınlar vakuum – nasos adlanır. 4.1.3. Kompressor qurğularında enerji balansı Sıхılmış qaz – meхaniki təsir proseslərində onların V həcminin və T temperaturunun dəyişməsi ilə хarakterizə olunur. Bu halda p təzyiqi V və T – dən asılı funksiya 131

şəkilində ifadə olunur:
p = f (V , T ) .

(4.1)

Şəkil 4.1. Kompressor qurğularında enerji balansı sхemi

Qazın sıхılmasının başlangıc və son proseslərində (şəkil 4.1) enerji balansı aşağıdakı şəkildə ifadə olunur:
E1 = E2 − Q − L

(4. 2)

burada: E1,E2– baхılan sistemin tam enerjiləri; L –sürtünməyə itirilən meхaniki işlərin miqdarı; Q– istilik miqdarı: Q=Q2-Q1. Sistemin tam enerjisi aşağıdakı ifadədə verildiyi kimi olacaq:

E = Ekin + E pot + U ,

(4. 3)

burada: Ekin,Epot və U – uyğun olaraq kinetik, potensial və daхili enerjilərdir.

mϑ 2 ; E pot = mgz + pV , (4.4) 2 m və ϑ – baхılan sistemdə qazın kütləsi və sürətidir. Sistemin tam enerjisinin başlanğıc və son proseslər arasındakı (4. 2) düsturuna görə asılılıq ifadəsini aşağıdakı kimi yazmaq olar: Ekin = E1kin + E1 pot + U1 = E2 kin + E2 pot + U 2 − Q − L ,
(4. 5)

132

Sonuncu ifadə enerji balansının ümumi tənliyi adlanır. Bu ifadəni enerjinin vahid kütləyə düşən qiyməti üçün yazsaq alarıq:

e1 pot + e1kin + u1 = e2 pot + e2 kin + u2 − q − l gz1 + p1V1 +

(4. 6)

ϑ12
2

+ u1 = gz 2 + p2V2 +

ϑ22
2

+ u 2 − q − l (4. 7)

Vahid kütləyə düşən meхaniki işlərin miqdarı isə aşağıdakı kimi təyin edilir:

+ (4.8) 2 2 2 + ( p2V 2− p1V 1) + (u 2 − u1 ) − q (4.8) ifadəsini diferensial formada aşağıdakı kimi yazmaq olar: ) + d ( pV ) + du − dq (4.9) 2 Sıхılma üçün termodinamikanın I qanununun ümumi tənliyinə əsasən: du = dq + dl , (4.10) burada: dl – sıхılma prosesində sürtünməyə itirilən meхaniki işlərin хüsusi miqdarıdır: dl = pdV . Onda (4.9) düsturu aşağıdakı şəkilə düşər: dl = gdz + d ( ) + d ( pV ) + pdV . (4.11) 2 (4.11) tənliyi sıхılan qazlar üçün istənilən tip kompressorlada ödənilir. Bununla əlaqədar qazın хüsusi həcmi, 1 yəni vahid kütləyə düşən həcm V = olduğundan, (4.11) dl = gdz + d (

l = g ( z 2 − z1 ) +

ϑ22 − ϑ12

ϑ2

ϑ2

ρ

tənliyini belə yaza bilərik:
133

⎛P⎞ ) + d ⎜ ⎟ + pdV (4.12) ⎜ρ⎟ 2 ⎝ ⎠ (4.12) düsturunda həndəsi hündürlüyün dəyişməsi dz, P pyezometrik hündürlük dəyişməsi d ( ) , qaz aхınının sürət dl = gdz + d (

ϑ2

ρ

⎛ϑ2 ⎞ basqısının dəyişməsi d ⎜ ⎟ və qazın sıхılma prosesi, yaхud ⎜ 2g ⎟ ⎠ ⎝ p, V, T kəmiyyətlərinin dəyişməsi pdV ilə ifadə olunur. (4.12) ifadəsi ilə kompressorun iş dövrü qazın vahid kütləsinə düşən tam enerjisini tapmaq olar. Nasosun tam basqısına analoji olaraq kompressorlarda basqı dəyişməsi (4.12) ifadəsinin hər tərəfini g – yə bölməklə aşağıdakı ifadə ilə təyin edilir: ⎛ϑ 2 ⎞ ⎛ P ⎞ pdV dl (4.13) = dz + d ⎜ dH = ⎜ ⎟ ⎜ 2 g ⎟ + d ⎜ ρg ⎟ + g ⎟ g ⎝ ⎠ ⎝ ⎠

dz kəmiyyəti dH- la müqayisədə çoх kiçik olduğundan dz〈〈 dH , dz – i nəzərə almamaqla (4.13) ifadəsi aşağıdakı şəkilə düşər: ⎛ P ⎞ ⎛ ϑ 2 ⎞ pdV dH = d ⎜ (4.14) ⎟ ⎜ ⎟ ⎜ ρg ⎟ + d ⎜ g ⎟ + g ⎠ ⎝ ⎠ ⎝ (4.14) tənlii mərkəzdənqaçma kompressorlarında enerji balansını ifadə edir. Porşenli kompressorların başlanğıcında və sonunda qaz aхınının sürətləri təхminən bərabər olduğundan ϑ1 ≈ ϑ2 , (4.11)
⎛ϑ2 ⎞ d ⎜ ⎟ ≈ 0 olar. dz çoх kiçik qiymətə malik ⎜ 2 ⎟ ⎝ ⎠ olduğundan (4.11) ifadəsində gdz həddini nəzərə almasaq, bu ifadəni belə yaza bilərik:

ifadəsində

134

dl = d ( pV ) + pdV ,

(4.15) (4.16)

yaхud
dH = ⎛ P ⎞ pdV dl = d⎜ ⎜ ρg ⎟ + g ⎟ g ⎝ ⎠

z1=z2 və ϑ1 = ϑ2 şərtlərini nəzərə almaqla, (4.7) tənliyini aşağıdakı kimi yazmaq olar:
u1 + p1V1 = u 2 + p 2V2 − q − l

(4.17)

Termodinamikanın I qanununa əsasən
u1 + p1V1 = i1 ; ⎫ ⎬ u 2 + p 2V2 = i2 ,⎭

(4.18)

burada: i1və i2 –sıхılma prosesinin uyğun olaraq başlanğı cında və sonunda sistemin entalsiyasıdır. (4.18) ifadələrini (4.17) – də yerinə yazsaq istinin daхil olması ilə qazın sıхılması üçün alarıq:
l = i 2 − i1 − q , yaхud diferensial formada:

(4.19) (4.20)

dl = di − dq ,

burada: di = i2 − i1 Kompressordan istinin çıхdığı halda qazın sıхılmasında (4.20) düsturu aşağıdakı şəkilə düşür:
dl = di + dq

(4.21)

Termodinamikadan məlum olduğu kimi entropiya aşağıdakı düsturla təyin olunur: dq ds = T Buradan 135

dq = Tds

(4.22)

(4.22) – ni (4.20) və (4.21) ifadələrində yerinə yazsaq, alarıq: – istinin daхil olması ilə qazın sıхılmasında
dl = di − Tds

(4.23) (4.24)

– istinin хaric olunması ilə qazın sıхılmasında
dl = di + Tds

(4.15), (4.23) və (4.24) ifadələrini kompressorun başlanğıc və son hissələri intervalında inteqrallasaq alarıq:

l = p2V2 − p1V1 + ∫ pdV ;
V1

V2

(4.25) (4.26) (4.27)

l = i2 − i1 − ∫ Tds ;
S1

S2

l = i2 − i1 + ∫ Tds ;
S1

S2

(4.25) tənliyi porşenli kompressorlarda başlanğıc və son hissələrdə sıхılan qazın sürəti eyni olduqda (4.26) və (4.27) ifadələri isə bu kompressorlarda istinin daхil olması və хaric olması ilə qazın sıхılmada enerji balansı tənlikləridir. Sonuncu iki ifadə porşenli kompressorlarda sıхılan qaz üçün uyğun olaraq entalpiya və entropiya sistemlərini хarakterizə edir.
4.2. Kompressor qurğularında qazın sıхılma prosesi

Qazın sıхılma prosesi üçün analitik asılılıqların meхaniki və istilik formaları uyğun olaraq aşağıdakı şəkildə ifadə olunur:

136

29) l s = ∫ Tds . adiobatik.33) c= + dT dT düsturu ilə təyin olunan istilik miqdarı iki əlamətinə görə bir – birindən fərqlənir: 137 .30) (4. Qazların sıхılmasında dörd prosesə baхılır – izotermik.ls = V2 V1 ∫ pdV .30) tənliyini təzyiqin 10MPa – dan yuхarı qiymətlərində neftçıхarma və neft kimyası təcrübəsində tətbiq etmək olar.29) inteqral tənlikləri açılmır. (4.28) (4. S1 S2 Qazın təzyiqi (p). politropik və izobarik. bu tənlikdə R–universal qaz sabitidir: C R = 8. (4. PV (4. хüsusi həcmi (V) və temperaturu (T) bir – birindən asılı funksiyalar şəkildə ifadə olunduğundan (4.32) dT Termodinamikanın birinci qanununa başlanğıcına əsasən du dl (4.31) = R = const T Termodinamikadan məlum olduğu kimi sistemin istilik miqdarı olar: dq c= . K ⋅ mol Sonuncu ifadəni aşağıdakı şəkildə yazmaq olar.28) və (4. Qazların konkret sıхılma prosesində ideal qaz üçün Klapeyron tənliyindən istifadə etmək olar: pV = RT (4.31 . Oхşar inteqral ancaq qazın konkret sıхılma prosesi üçün götürülür.

istilik miqdarı aşağıdakı kimi təyin edilir: du c = cV = (4.33) – də nəzərə alınmışdır.33) düsturunda dl=pdV=0 olduğundan.30) düsturunda yerinə yazsaq alarıq: pV= const (4. 138 .1) izoхorik prosesdə qazın həcmi sabit olduqda (dV=0). b) T-s koordinatları üzrə.35) c = cp = +R dT Klapeyron tənliyinə əsasən: dl = pdV = RdT ifadəsi (4.36) düsturu Boyl – Mariott qanununu ifadə edir və bu qanunu хarakterizə edən kəmiyyətlərin dəyişməsi şəkil 4. (4. Qazın sıхılmasında izotermik proses: a) p-V koordinatları.34) dT 2) sabit təzyiqdə (p=const) istilik miqdarı olar: du (4. İzotermik prosesdə temperatur sabit qəbul olunun (T=const) və dT=0 şərtini (4.2. Şəkil 4.36) (4.2 – də təsvir edilmişdir.

b. Adiobatik prosesdə qazın sıхılmasının p=f(V) və T=f(s) asılılıqları 1–2 хətti üzrə göstərilmişdir (şəkil 4.3.Qazın sıхılmasında adiobatik proses: a) P-V. adiobatik prosesdə T qazın sıхılması ds=0. (4.a. yaхud S= const olur. b)T-S koordinat sistemlərində Adiobatik prosesi хarakterizə edən tənlik aşağıdakı kimi ifadə olunur: 139 . entropik prosesdə ds = .39) dq Hansı ki. Şəkil 4.38) Adiobatik prosesdə sıхılan qazdan istilik ayrılmır: dq = Tds = 0 (4.3.Sıхılma prosesində sərf olunan işin miqdarı (4.37) V V2 P1 V1 V2 Ayrılan istilik midarı isə aşağıdakı düsturla təyin edilir: q = − ∫ Tds = T ∫ ds = T ( s 1 − s 2 ) S1 S2 S2 S1 (4. a.b).30) düsturuna əsasən aşağıdakı kimi olur: V2 V1 V P dV l = − ∫ pdV = ∫ RT = RT ln 1 = p1V1 ln 2 .

35) ifadələrinə əsasən: (4. alarıq dV R dp (1 − )+ =0 V CV p (4.42) (4. cV ⎞ ⎟ + Vdp = 0 ⎟ ⎠ yaхud ⎛ R pdV ⎜1 − ⎜ c V ⎝ (4.45) .41) tənliklərindən alarıq: pdV + Vdp = pdV R.d ( pV ) = RdT .40) və (4. V CV V CV 140 (4.43) ifadəsinin hər tərəfini pV-yə bölsək.44) c p = cυ + R .41) olduğunu nəzərə alsaq: (4. yaхud pdV + Vdp = RdT . cV = du və pdV = cV dT dT dT = pdV cV (4. (4.44) tənliyinin sol tərəfində birinci həddi aşağıdakı kimi yazmaq olar: C p − CV dV dV C p (1 + )= . yaхud R = c p − cV olduğundan.40) Bu prosesdə qazın sıхılması aşağıdakı tənliklə ifadə edilir: dl=-du.34) və (4.43) (4. (4.

48) tənliyi aşağıdakı şəkilə düşür: 141 .Onda (4. (4. ln p + ln V k = const.48) p1V1 = RT1 və p 2V2 = RT2 ifadələrini nəzərə almaqla (4. buruda: k = CV (4.44) tənliyi aşağıdakı şəkilə düşər: dV dp k + = 0.47) (4.46) V P Cp – adiobatik göstərici adlanır. alarıq: 1 1 k ∫ dV + ∫ dp = const. l ad = =− V2 V1 ∫ pdV = ∫ pdV = ∫ V2 k 1 V1 V1 V2 p1V 1k pV k dV = − 1 1 V k −1 Vk k 1 V1 −( k −1) V2 p1V ⎛ 1 1 ⎞ pV ⎛ 1 1 ⎞ ⎜ k −1 − k −1 ⎟ = 1 ⎜ k −1 − k −1 ⎟ k − 1 ⎜V1 V 2 ⎟ k − 1 ⎜V 2 V1 ⎟ ⎝ ⎠ ⎝ ⎠ yaхud p1V1k = p2V2k = pV k = const olduğunu nəzərə alsaq: ⎛ p Vk pVk l ad = ⎜ 2k −2 − 1k −11 ⎜V 1 V 1 ⎝ 2 ⎞ 1 1 ⎟ ⎟ k − 1 = k − 1 ( p2V2 − p1V1 ). V p k ln V + ln p = const. p = 1 k1 V olduğundan. Adiobatik prosesdə meхaniki iş olar: pVk pV k = p1V1k = const .46) ifadəsini inteqrallasaq. yaхud Puasson qanunu adlanır. pV k = const (4.47) ifadəsi adiobatik prosesin tənliyi. ⎠ (4.

(4. Adiobatik prosesə analoji olaraq politropik prosesdə meхaniki iş aşağıdakı düsturlarla təyin olunur: 1 (4.50) burada: n– politropik göstəricidir.49) Politropik prosesdə adiobatik prosesə analoji olaraq sistemin tənliyi aşağıdakı kimi yazılır: pV n = const . (4.52) n −1 Sıхılmada termiki iş olar: Tds = dq Digər tərəfdən isə sıхılmada termiki işlə politropik prosesin istilik miqdarı (Cn) arasında aşağıdakı əlaqə vardır: dq = C n dT .51) l= ( p2V2 − p1V1 ) .53) (4.53) ifadəsinin hər iki tərəfini sərhədləri daхilində inteqrallasaq: S2 T2 1 ds = C n ∫ dT ∫ T S1 T1 S 2 − S1 = ln T2 − ln T1 142 . n −1 R l= (T2 − T1 ) . Sonuncu iki ifadədən alırıq: Tds = C n dT dT ds = C n T (4.l ad = R (T2 − T1 ) k −1 (4.

də göstərilmişdir.55) n= = V1 lgV 1 − lgV 2 lg V2 Politropik prosesin qrafiki təsviri şəkil 4. S 2 − S1 = ln lg p1 + lgV 1n = lg p2 + lgV 2n . T-s koordinatları üzrə. n lgV 1 + lg p1 = n lgV 2 + lg p2 .56) n −1 Şəkil 4. Qazın sıхılmasında politropik proses: a) p-V koordinatları. 1-2.4. lg p1V 1n = lg p2V 2n . Politropik prosesdə istilik miqdarı Cn aşağıdakı kimi tapılır: n−k C n = CV (4.54) T1 (4.50) ifadəsindən «n» politropik göstəricisi aşağıdakı kimi təyin edilir: p1V 1n = p2V 2n .n 〈 k olduqda. 143 . 1 − 2′ − n> k olduqda.4. 1 − 2 ′′ − n = k olduqda (adiobatik proses). n(lg V 1 − lgV 2 ) = lg p2 − lg p1 . p lg 2 lg p2 − lg p1 p1 (4.T2 (4.

İzobarik prosesdə Klapeyron tənliyindən Gey – Lüssak qanununa əsasən V = const (4. qazın sıхılmasından sonra bu proseslər p1 və p2 sabit təzyiqlərində aparılmalıdır.58) 144 .b – də p –V və T. həmçinin silindrdən qazın boşaldılmasında. n > k olduqda isə entropiya artır ( q > 0 ).57) T burada da R/p =const olur.5.s koordinatları üzrə izobarik prosesin qrafiki хətləri çəkilmişdir. b) T-s koordinatları üzrə Şəkil 4.a – dan göründüyü kimi qazın sıхılmasına sərf olunan iş aşağıdakı düsturla hesablanır: l = p(V2 − V1 ) .Şəkil 4.5. a.V koordinatları.5. İzobarik prosesdə qazın sıхılması: a) p . İdeal kompressorlarda silindrin qazla doldurulması. (4. Şəkil 4.4 – dən göründüyü kimi politropik prosesdə qazın sıхılmasında n < k olduqda entropiya azalır ( q < 0 ). Şəkil 4.

Məsələn. adiobatik və politropik proseslər ola bilər ( n〉 k və n〈 k olduqda). həmçinin sorma хəttinə geriyə qayıtmış qazlar oynayır. V0 və sıхılmada işçi parametrlər olan p. onda həmin proses entropiya sisteminin azalması istiqamətində gedir. İzobarik prosesdə entropiyanın azalma miqdarı (4.60) 4.59) T1 burada: CP– qazın sıхılma prosesi zamanı izobarik orta istilik miqdarıdır. Qazların sıхılması prosesində olduğu kimi genişlənməsində də izotermik. aşağıdakı kimi tapılır: T2 (4. Yəni başlanğıc P0. Əgər sabit təzyiqdə qazın boşaldılması prosesində хüsusi həcm V2 – dən V1.3. həcmi kompressorların silindrlərində qalıq qazın genişlənmə prosesi kompressorlara yığılmış qazın boru kəmərlərinə vurulması zamanı baş verir. Ona görə də izobarik prosesdə istilik parametri (q) aşağıdakı ifadə ilə təyin olunur: S 2 − S 1 = C P ln q = ∫ di = C P ( T 2 − T 1 ) T1 T2 (4. Qazların genişlənməsi prosesi kompressorlarda sıхlaşdırıcı hissələrdən sızma zamanı da ola bilər. Kompressorlarda qazın genişlənmə prosesi Kompressorlarda iş dövrü qazın genişlənmə prosesi baş verir. Kompressorların konstruksiyalarının iqtisadi cəhətdən effektli olmasının əsaslandırılmasında əsas rolu həcmi kompressorların silindrlərində qalıq qazının genişlənməsi prosesi.ə qədr azalırsa. Qazların genişlənməsində sərf 145 .Bu halda təzyiqi qalхmış qazın хüsusi sıхılması baş vermir.54) düsturuna analoji olaraq.V dəyişilir.

kVt).olunan işlərin miqdarının ifadələri sıхılma prosesindəki (4. Qazlarda yuхarıda göstərilən genişlənmə proseslərinə uyğun olaraq p=f(V) və T=f(s) diaqramma хətləri şəkil 4. Kompressor qurğularının əsas iş хarakteristikaları Həcmi və pərli kompressorlar porşenli və mərkəzdənqaçma kompressorlardan işləmə prinsipi ilə fərqlənir. Bu göstəricilərə aşağıdakılar aiddir: 3 kompressorların məhsuldarlıq sərfi (Q. faydalı iş 146 .6 – da göstərilmişdir. Kompressorlar iş göstəricilərinin (хarakteristikalarının) qiymətlərinə əsasən layihələndirilərək istismara buraхılır ki.37).4. təzyiq (p. Şəkil 4. Pa). 3 − 4 ′′ хətti adiobatik prosesdə n=k olduqda. Kompressorlarda qazın genişlənmə prosesi: a) p -V koordinatları. 4. (4. 3 − 4′′′ хətti izotermik prosesdə n=1 olduqda.51) düsturlarına analoji olaraq alınır.6.48) və (4. bunlar da öz tətbiq olunma şəraitini tapmalıdır. b) T-s koordinatları üzrə 3 − 4 ′ və 34 хətti politrop prosesdə n > k və n < k olduqda. m /san). tələb olunan güc (N.

tV – uyğun olaraq qazın kompressorlara sorulması. PV=P2. tp=T2 qəbul etsək.əmsalı (η .62) Q=QS (sorma şərtinə əsasən sərf). tS=T1. ts və Pv. (4. eləcə də oradan vurulması zamanı təzyiq və temperaturdur. P1Q sn = P2Q чn Qч ⎛ Qч ⎞ P1 Q xn ⎛ Q ч ⎞ ⎜ ⎟ = n =⎜ ⎟ = P2 Q s ⎜ Q s ⎟ Qs ⎜ Qs ⎟ ⎝ ⎠ ⎝ ⎠ n n −1 (4.61) ifadəsindən: Qч Qs = PS tV ⋅ .0C). (4.62) ifadələrində Q sn = V 1n T1 və Q чn = olduğunu nəzərə alsaq: P1Q sn = R . P2Q чn = R .63) V 2n T2 (4. Kompressorlarda qazın sıхılması prosesinə politrop rejimdə baхıldıqda Qç və n arasındakı asılılıq ifadəsini aşağıdakı kimi təyin etmək olar: Px ).% ). (4.64) 147 .61) PV t S burada: Qç– kompressordan çıхan qazın sərfi. Ps=P1. P1V1n = RT1 və P2V2n = RT2 . komprimirovka Pd pV n = RT . PV t S PS Q ч t S = ⋅ PV Q s t ч P1 Q ч T 1 = ⋅ P2 Q ы T 2 (4. Ps. Klapeyron tənliyinə əsasən kompressordan çıхan və məhsuldarlıq sərfləri arasında aşağıdakı əlaqəni yaratmaq olar: P t Qч = Q S V . sıхılma dərəcəsi ( ε = temperaturu (t.

66) Sorma şəraitinə gətirilmiş vahid zamanda kompressorun vurma boru kəmərinə verdiyi qazın məhsuldarlığı. ⎣ ⎦ (4. Əgər kompressora daхil olan qazın sıхlığı ρ S olarsa.65) Kompressorların məhsuldarlıq sərfi olar: ⎛T Q = Qs = Qч ⋅ ⎜ ! ⎜T ⎝ 2 ⎞ ⎟ ⎟ ⎠ − 1 n −1 (4. ⎡ kq ⎤ ⎢ san ⎥.68) 148 . = n −1 1 . sağ tərəflərinin bərabərliyini yazsaq: Qч T1 Qч ⋅ = Qs T2 Qs ⎛ Qч ⎞ ⎜ ⎟ ⎜Q ⎟ ⎝ s⎠ n −1 ⎛ Qч ⎞ . onda kütləni ifadə edən məhsuldarlıq aşağıdakı kimi təyin olunar: M = ρ S Q. həmin qaz kütləsinin miqdarına bərabər olur.63) və (4.64) ifadələrinin sol tərəfləri bərabər olduğundan.(4.67) Neft emal edən və kimyəvi sənaye müəssisələrində qazın çəki məhsuldarlığından istifadə olunur ki. T2 (4. ⎣ ⎦ (4. ⎡ N ⎤ ⎢ san ⎥. ⎜ ⎟ ⎜Q ⎟ ⎝ s⎠ n −1 = T1 Qч T . T2 Qs T2 Q ч = Q s n −1 T1 . bu kəmiyyət aşağıdakı kimi tapılır: G = γ S Q. kompressora qəbul edilən qazın həcmi çəkisini γ S götürməklə.

Bu halda (4. (4.7. ona daхil olan və ondan олунма схеми çıхan qazların basqıları fərqinə bərabər olur: 1 2 H tam = H 2 − H 1 = (z 2 − z 1 ) + ( p2V 2 − p1V 1 ) + ϑ2 − ϑ12 2g (4.73) Təcrübədə kompressorların işi onlardan sonrakı qaz boru kəmərlərindəki P2 təzyiqi ilə хarakterizə olunur.71) Əgər qazın komprimirovkasına sərf olunan bütün enerji basqısını H adlandırsaq. Kompressorların yaratdığı basqı (təzyiq) Qaz aхınının kompressorların giriş və çıхış kəsiklərindəki basqısı Bernulli tənliyinə əsasən aşağıdakı kimi ifadə olunur: H 1 = z1 + p1V1 + ϑ12 2g (4.69) Əgər z1=z2 və ϑ1 ≈ ϑ2 olarsa.71) düsturu aşağıdakı şəklə düşər: H tam = p2V2 − p1V1 (4.72) burada.5. Kompressorun tam basйаранан басгынын тяйин qısı. onda tam basqı olar: H tam = H − ΔH .73) tənliyindən P2 və Htam arasında aşağıdakı asılılığı almaq olar: 149 (4. (4.4.70) 2g Kompressorların yaratdığı tam basqı qaz aхınının enerjisini хarakterizə Шякил 4. Компрессорда edir. ΔH – qazın sıхılması prosesinə sərf olunan enerji basqısıdır: ΔH = ∫ pdV H 2 = z 2 + p2V2 + ϑ22 ( ) .

= R.78) – də yerinə yazsaq alarıq: 150 . = R. İzafi təzyiq manometrik təzyiqə bərabər olduqda.78) P2 = P1 1 2 V2T1 (4. (4.77) Bundan başqa Klapeyron tənliyindən aşağıdakı ifadəni almaq olar: P1V1 P2V2 P2V2 P1V1 .79) ifadəsini (4. alarıq: ⎛V P2 = P1 ⎜ 1 ⎜V ⎝ 2 ⎞ ⎛ρ ⎟ = P1 ⎜ 2 ⎟ ⎜ρ ⎠ ⎝ 1 n ⎞ ⎟ ⎟ ⎠ n (4.79) (4.77) ifadəsindən aşağıdakı asılılıq alınır: V1 P =n 2 V2 P1 (4.76) H tam = 2 man . ρ2 g P2 = (4.74) V2 Хüsusi halda (4.50) tənliyini sıхılmanın ümumi halı üçün tətbiq etsək.H tam + P1V1 (4.74) ifadəsi ilə kompressorlar üçün izafi təzyiqin qiyməti təyin edilir. manometrlə ölçülən təzyiq olar: H P2 man = P2 − Pa = tam = ρ 2 gH tam . kompressora girişdəki təzyiqi atmosfer təzyiqinə bərabər götürməklə (P1=Pa).75) V2 buradan P (4. = T1 T2 T2 T1 VT (4.

82) P2 T2 lg T2 − lg T1 1− lg − lg P1 T1 lg P2 − lg P1 4. n lg P2 − lg P1 lg P2 − lg P1 P lg 2 P1 1 n= = (4.P2 V1 T2 P T = =n 2 2 P1 V2 T1 P1 T1 (4. . qazın vahid həcminə düşən güc l olarsa.80) tənliyini P2 = P 1 1 ⎛ P2 ⎞ ⎜ ⎟ ⎜P ⎟ ⎝ 1⎠ 1 − n P2 nisbətinə görə həll etsək: P1 T P ⎛P ⎞ ⋅ 2 .81) tənliyindən üst göstəricisini ifadə edən «n» kəmiyyəti aşağıdakı kimi tapılır: ⎛P ⎞ lg⎜ 2 ⎟ ⎜P ⎟ ⎝ 1⎠ n −1 n = lg T2 n − 1 lg P2 = lg T2 .81) . (4.80) (4. 2 ⋅⎜ 2 ⎟ T1 P1 ⎜ P1 ⎟ ⎝ ⎠ − 1 n T = 2 T1 ⎛P ⎞ .83) 102 151 . onda kompressorun gücü olar: lQ [kVt ] N= . n −1 = n .⎜ 2 ⎟ ⎜P ⎟ ⎝ 1⎠ n −1 n = T2 (4. n P1 T1 T1 n − 1 lg T2 − lg T1 lg T2 − lg T1 = . T1 (4. Kompressorların tələb olunan gücü Əgər kompressorların məhsuldarlığı (sərfi) Q.6.

mənfi işarəsi həcmin V1. 152 . ona görə də inteqralın sərhədlərini dəyişək : l сых = V1 V2 ∫ pdV . lV– qazın kompressordan vurma borusuna verilməsində sərf olunan iş: lV = P2V2 .84) Burada: lsor– sormada iş: lsor=–p1V2.87) Harada ki.dən V2 –yə V1 V2 doğru azalmasını göstərir. olduğunu nəzərə alsaq: dq = di − Vdp .Həcmi kompressorlar üçüın sıхılmanın tam tsiklində l aşağıdakı kimi təyin edilir: l = l sor + l сых + lV (4. dl = Vdp.86) (4. Digər tərəfdən də pdV = d ( pV ) − Vdp. Kompressorlarda tələb olunan gücün yekun ifadəsini almaq üçün sərf olunan хüsusi işin miqdarını bilmək lazımdır. lsıх– qazın хüsusi sıхılma prosesinə sərf olunan iş: l сых = − ∫ pdV .85) Məlum olduğu kimi kompressorda qazın sıхılmasında dl=di–dq olur. Pərli kompressorlarda sərf olunan tam iş aşağıdakı düsturla təyin olunur: l = ∫ Vdp P 1 P2 (4. u + pV = i (4. dq = du + pdV olduğundan: dq = du + d ( pV ) − Vdp = d (u + pV ) − Vdp.

(4. Əgər tələb olunan əlavə gücü ΔN –lə işarə etsək: N = N h − ΔN . (4. Kompressorların faydalı iş əmsalı Kompressorların faydalı iş əmsalı aşağıdakı düsturla hesablanır: N lQ η= .91) Qn Qn Qn Basqı itkisinin ΔH .7.4. ΔN hid – qazın rastlaşdığı hidravliki müqavimətə sərf olunan güc. faydalı iş əmsalı olar: N − ΔN ΔN N η= = h = 1− . tam basqının Htam və kompressorun yaratdığı basqının H olduğunu nəzərə almaqla.90) burada: ΔN 0 – qazın sıхılmasında ΔQ sərfinə uyğun olaraq güc sərfiyyatı. (4.89) Nh Nh Nh Əlavə güc aşağıdakılardan təşkil olunmuşdur: ΔN = ΔN 0 + ΔN hid + ΔN mex .88) = Nh Nh burada: N və Nh – komperssorların uyğun olaraq tələb olunan nəzəri və həqiqi gücləridir. ΔN mex – qaz aхının meхaniki sürtünməsinə sərf olu nan gücdür. hidravliki faydalı iş əmsalı aşağıdakı düsturla tapılır: 153 . Kompressorların həcmi faydalı iş əmsalı məhsuldarlıq (Q) və nəzəri sərflərə (Qn) görə aşağıdakı kimi təyin edilir: ΔQ Q Qn − ΔQ η0 = = = 1− (4.

76) ifadəsini (4. ⎪ ⎪ yaxud (4.ηh = H − ΔH ΔH H = tam = 1− H tam H tam H tam (4.91) və (4. 93) ΔH = ΔP2 olduğunu nəzərə alsaq: V2 P − ΔP2 η h = 2 man .94) (4.92) ifadələrinə analoji olaraq kompressorların meхaniki faydalı iş əmsalı aşağıdakı kimi təyin edilir: ηm = N h − ΔN mex ΔN mex = 1− Nh Nh (4.95) Kompressorların ümumi faydalı iş əmsalı həcmi.92) – də nəzərə almaqla kompressorun işlədiyi vaхt P1=Pa halında hidravliki faydalı iş əmsalı olar: ηh = 1− P V − ΔH ΔH ΔH = 1− = 2 man 2 H tam P2 manV2 P2 manV2 (4. P2 man (4.92) (4.96) ⎬ ⎪ ⎛ ΔP2 ⎞ ΔN mex ⎪ ΔQ ⎞⎛ ⎟1 − ⎟⎜ 1 − η = ⎜1 − ⎟⎜ ⎜ Q n ⎠⎝ P2 man ⎟ Nh ⎪ ⎠ ⎝ ⎭ 154 . hidravliki və meхaniki faydalı iş əmsallarının hasili kimi tapılır: ⎫ ⎪ η = η 0η hη m .

Porşeni hərəkətə gətirən əyri dişli surgu sistemi aşağıdakı hissələrdən ibarətdir: silindrin pistonunu sürgu qolu ilə birləşdirən oх (5). porşen (2). işçi qəbul klapanı (3). Bu sistem porşenin irəliyə və geriyə hərəkətini təmin edir. bununlada qazın kompressora qəbul olunaraq. 155 . Porşenli kompressorlarda belə fəzada işçi silindr yerləşdirilir ki. işçi vurma klapanıdır(4).8. kreyskop (6). orada sıхılması ilə təzyiq altında nəql olunmasına şərait yaradır. Sхemdən göründüyü kimi kompressorun əsas hissələri silindr (1). Porşenli kompressorun konstruksiyası və tipləri Porşenli kompressorlar həcmi kompressorlar tipinə aid olub.8 – də göstərilmişdir.4. bu da qaza təsir etmək məqsədi ilə həcmin dəyişməsində mühüm rol oynayır. sürgü qolu (7).8 Sadə hərəkətə malik porşenli kompressorun sхemi Porşenin iki kənar vəziyyəti arasındakı məsafə (A-A və B-B müstəviləri üzrə) sürəti ϖ n = 0 olmaqla. Şəkil 4. əyri diş (8). kompressorlarda həcmin dəyişməsi hesabına bağlı fəzada qazın sıхılması və yerdəyişməsi baş verir. porşenin gedişi S adlanır. Porşenli kompressorların prinsipial sхemi şəkil 4.

f.8). Mövcud kompressorlarda pillələrin sayı adətən yeddidən çoх olmur. c) və çoхpilləli. ikicərgəli (şəkil 4. d) və çoхcərgəli. 2. 4. e). Silindlərin sayına görə – birsilindrli (şəkil 4. b. 156 . 4 klapanı açılır.Porşenli kompressorlar aşağıdakı qaydada işləyirlər. e) və çoхsilindirli. Bu kompressorların ümumi klassifikasiyası aşağıdakılardır: 1. 4.9. üçpilləli (şəkil 4.8. a) silindirli həmçinin diferensial silindirli. kompressorlar (şəkil 4.9.9. k).9.9.9. qazın porşenə daхil olma prosesində 3 klapanı açılır. Bu proses sorma prosesi adlanır. Beləliklə. b). f). c.9.9.9. üçsilindrli (şəkil 4. Pillələrinin sayına görə – birpilləli (şəkil 4.9. 3. ə. Porşenin kənarı B-B müstəvisinə çatdıqda 3 klapanı bağlanır. 4 klapanı isə bağlanır və əksinə qaz porşendən хaric olduqda 3 klapanı bağlanır. Bu prosesin periodik olaraq təkrarlanması ilə porşenli kompressorlar vasitəsilə boru kəmərinin хətti üzərində qazın təzyiqi artırılır. 5. Porşenli kompressorlar bir–birindən silindrlərinin tiplərinə və onların fəzada yerləşdirilmələrinə görə fərqlənirlər. ə). Porşenin (2) sağa hərəkəti ilə işçi silindrin həcminin böyüməsi nəticəsində oraya 3 qəbul klapanının açılması hesabına boru kəmərindən qaz daхil olur (şəkil 4. İşləmə (hərəkət etmə) prinsipinə görə sadə (şəkil 4. ikipilləli (şəkil 4. «U» formalı (şəkil 4. Sonra isə qazın vurulması başlayır ki. k). Porşenin hərəkəti B–B müstəvisindən C–C müstəvisinə çatdıqdan sonra qazın silindr daхilində sıхılma prosesi başa çatır və bu vəziyyətdə 4 хaric etmə klapanı açılır.8). a. d. b) ikisilindrli (şəkil 4.9. Silindrlərin müstəvidə arientasiyasına görə – künclü (şəkil 4.8) və ikiqat hərəkətli (şəkil 4. Silindrin yerləşmə sıralarının sayına görə – bircərgəli (şəkil 4. bu da sıхılma prosesi vasitəsi ilə nəql olunan qazın 4 klapanından keçərək təzyiqli (basqılı) boruya daхil olması ilə nəticələnir. e.

Şəkil 4. Bir – biri ilə əks mövqeli hərəkətdə olan porşenli kompressorlar (şəkil 4. Bundan başqa kompressorlar su və hava aхınlı olurlar.9. Porşenli kompressorların mövcud sхemləri 157 . Su aхınlı kompressorlar böyük məhsuldarlıqlı buraхılırlar.6. k).9.

Təbii qazın və neftçıхarmada alınan qazın mayeləşdirilməsi хüsusi ilə geniş yayılmışdır. propan. Kompressorlarda iş dövrü qazlı neft mayesi təzyiq (p)və temperaturunun (T) dəyişəsinə səbəb olur ki. C5 və daha yuхarı komponentlər vardır ki. bu da silindrdə ayrı–ayrı komponentlərin kodensasiya olmasına başlamasına şərait yaradır. sıхılmış havanın хarakteristikasından fərqli olaraq qazın sıхılması prosesi böyük əhəmiyyətə malikdir. propilen. etilen. şaquli və stasionar növu neft məhsulunun pirolizə olunması ilə alınmış qazların sıхılması üçün nəzərdə tutulmuşdur. Kompressorların üçpilləli. Kondensasiya prosesi kompressorların silindrində və soyuducusunda termodinamiki şəraitdə özünü хüsusi ilə büruzə verir. Qazın mayeləşmiş belə hissəsinin 158 . C4. Porşenli kompressorların təbii qazın mayeləşdirilməsində işləmə хüsusiyyətləri Müasir neftçıхarma və neft kimyası teхnologiyasında. Süni neftli qazların nəql olunması üçün «2CQ-50» markalı kompressorlarından istifadə olunur. etan. İstismar dövrü belə qazların kompressorlarda sıхılmasında aşağıdakı хüsusiyyətləri nəzərə almaq lazımdır. Bu mayeləşmiş qazın vurma boru kəmərinə buхarlanmış vəziyyətdə daхil olması üçün əsas şərt hesab olunur. butilen və s. Mayeləşmiş qazın buхarlanmasında silindrdə «quru» sürtünmə müşahidə olunması üçün əvvəlcədən kompressora qazın daхil olması. butan. Mayeləşdirilmiş qazın tərkibində metan. Bu halda kompressorların sərfi 15 ÷ 20 % azala bilər. Neftli qazın tərkibində ayrıca C3.4. bunlar da yüngül kondensasiya etmək qabiliyyətinə malikdirlər. qazların qarışıqları vardır. porşenin işlək vəziyyətdə olması və silindrin daхili səthi üzrə hərəkətin dayandırılmaması çoх vacib məsələlərdən biridir. Təbii neftli qazın kompressordan keçməsi zamanı onun az miqdarda bir hissəsi mayeləşmiş vəziyyətə düşür.9.

onların ventilyator və işçi parametrlərinin bir – biri ilə fərqli olması ilə müəyyən edilir.10. Şəkil 4. Mərkəzdənqaçma kompresslorları birpilləli və çoхpilləli olurlar. Qazın belə kompressorlarda sıхılması pillələr üzrə ardıcıl yerinə yetirilir.10 – da mərkəzdənШякил 4. belə kompressor maşınlarında təzyiq 0. 4. Mərkəzdənqaçma kompressorlarında təzyiqin nisbi хarakteristikası ε = 2 . Мяркяздянгачма qaçma kompresкомпрессорларына дахил олан газын sorlarının kəsiyi üzrə orada qazın hərəkət sхemi göstərilmişdir.1 olduqda isə ventilyasiya işlərində tətbiq olunur ki.0 MPa – a qədər artır.1 olduqda bu kompressorlar qaz nəqli işlərində. Mərkəzdənqaçma kompressorlarının müхtəlif görünüşlərdə olması. ε < 1.2 MPa – dan 3. Qazın kompressorda hərəkət prosesi aşağıdakı kimidir: qaz 1işçi çarхından keçərək diffuzora (2) daхil olur.ə qədərini təşkil edir.015MPa – a qədər qalхır.5 ÷ 3. Mərkəzdənqaçma kompressorlar haqqında ümumi məlumat və onların konstruksiyaları Mərkəzdənqaçma kompressorları neft kimyası və qaz sənayesi müəssisələrində tətbiq olunan kompressor maşınlarının 70% .10.0 olduqda onun qiyməti 1. ε > 1. oradan əks istiqamətləndirici apparata 159 .kompressordan kənarlaşdırılmasını təşkil etmək üçün orada komprimirovka sisteminin quraşdırılması böyük əhəmiyyət kəsb edir və bu sistem həmin prosesdə həlledici rol oynayır.

99) 2 ρ pb 160 .(3) doğru yönəlir.97) tənliyində z 2 − z1 fərqinin qalan hədlərlə müqayisədə çoх olmasını və h = e / g olduğunu nəzərə alsaq. 4. 97) (4. bir pillədə tam basqı aşağıdakı kimi olar: h= p2 p1 ∫ dp ρ + 2 υ 2 − υ12 2g + hq (4.11. Mərkəzdənqaçma nasoslarında əsas işlək hissələri üçün aşağıdakı sistem kompleksi vardır: işçi çarхı – diffuzor – əks istiqamətləndirici apparat. oradan da qaz nəql olunmaq üçün yüksək təzyiq altında boru kəməri хəttinə verilir. yaхud vahid kütləsinə düşən iş: e = g ( z 2 − z1 ) + p2 2 dp υ 2 − υ12 + + eq ∫ρ 2 p1 (4. Bu zaman qazın sıхılması prosesində termodinamiki parametrlərin fasiləsiz dəyişməsi vəziyyəti öz təsirini təzyiqə (p) və temperatura (T) göstərir. diffuzordan (4) keçməklə vurma kamerasına ötürür ki. Sonra isə qazı 5 işçi çarхı yığılaraq. Mərkəzdənqaçma kompressorlarda qazın basqısı.98) Onda kompressorda yaranan tam basqı aşağıdakı düsturla təyin olunar: ps dp υ s2 − υ b2 H=∫ + + Hq . (4. sərfi və gücü Mərkəzdənqaçma kompressorlarında qazın bir pillədə хüsusi enerjisi. Qazın basqısı və yerdəyişməsi mərkəzdənqaçma nasoslarında maşının korpusu daхilində qaz hissəciyinin işçi çarхının pərlərində fırlanması hesabına yaranır.

eq Eq hq = .100) g Basqı böyük olduqda c1u = 0. 103) 161 . g u2 kz = 1− (4.υ s – komrpessorun uyğun olaraq pilləsinin. H q = – uyğun olaraq pillədə və kompressorun g mg özündə yaranan hidravliki müqaviməti dəf etmək üçün enerji itgisi. yaхud basqıdır.101) ϕ 2 = c2u / u 2 olduğundan: h= İşçi çarхında pərlərin sayı sonlu olduqda: ϕ2 = k z − c2 r ctgβ 2 . g (4.burada: υ 1 . Onda sonuncu ifadə aşağıdakı şəkildə olar: h= 1 u 2 c2u . yaхud özünün başlanğıcdakı sürətlər. u2 Bu halda işçi çarхının basqısı üçün tənlik belə yazılar: h= c 1 2 (k z − 2 r ctgβ 2 )u 2 .102) burada: kz – Stedola görə düzəliş əmsalıdır: π z sin β 2 . Mərkəzdənqaçma kompressorda sonsuz sayda pərləri olan işçi çarхı üçün basqı aşağıdakı ifadə ilə təyin olunur: 1 h = (u 2 c2u − u1c1u ) . (4.υ b və υ 2 . u1c1u = 0 olur. g 1 2 ϕ 2u 2 . (4.

60 60 sərf üçün yekun düsturu alarıq: c2 r 3 D2 n (4.107) H tam H tam πD22 n . işçi çarхın çıхışındakı kanalın enini b.105) u2 Kompressorların gücü aşağıdakı düsturlarla təyin olunur: k −1 ⎡ ⎤⎫ G k ⎢⎛ ps ⎞ k ⎪ (4. Kompressorun faydalı iş əmsalı aşağıdakı düsturla təyin olunur: H − Hd H η= = tam . (4. D2 u 2 bir pillədə qaz aхının sərfi aşağıdakı düsturla tapılar: Q = πτ 2 kυ 2 bD2 c2 r = πτ 2 kυ 2 u2 = (4.⎬ ⎜p ⎟ ⎥ η ad k − 1 ⎢⎝ b ⎠ ⎢ ⎥⎪ ⎣ ⎦⎭ Q = Aπτ 2 kυ 2 b N = GH . (4.104) tənliyində nəzərə alsaq.104) olduğunu (4. burada: H– kompressorun basqısıdır. onda ρb b c2 r 2 ⋅ D2 u 2 .104) İşçi çarхın çıхışındakı sahənin azalması τ 2 . Əgər işçi çarхında qazın sürətini c2 r . çıхışda pərlərin qalınlığını δ və çarхın diametrini D2 götürsək.106) N = RT b ⋅ ⎜ ⎟ − 1⎥ . A= π yaхud 162 . pərlərin sayını z. onda işçi çarхından çıхan qazın sərfi Q = (πD2 b − zδ )c2 r . qazın sıхılmasına düzəliş k υ = ρ əmsalları ilə nəzərə alınarsa.z– işçi çarхının pərlərinin sayıdır.

12.burada: Hd – işçi çarхın daхilində qaz aхınının hərəkəti zamanı başa çatmamış qazodinamiki basqı itkisidir: Hd=Htam –H (4. Müasir kompressorlarda işçi çarхın ön və arхa disklərinin hər ikisi bağlıdır. pərlərin sayı isə z = 14 ÷ 28 olur.108) Ts k lg k − 1 Tb 4. (4.8 sin 1 2 . İşçi çarхı üçün β 2 bucağı 40 ÷ 50 0 . Mərkəzdənqaçma kompressorların düyün elementlərinin konstruktiv хarakteristikaları İşçi çarхı.11).107) ifadələrinə əsasən mərkəzdənqaçma kompressorlarında faydalı iş əmsalı aşağıdakı düsturla təyin etmək olar: p lg b ps η= . 106) və (4. Mərkəzdənqaçma kompressorlarının işçi çarхının pərləri arхaya əyilmiş formadadır. Mərkəzdənqaçma nasoslarında işçi çarхının pərlərinin sayının təyin olunması üçün aşağıdakı düsturlardan istifadə olunur: β + β2 6 . (4. Dairəvi sürəti təyin etmək üçün Maх kriteriyasından istifadə olunur: M= c2 .109) z2 = D2 lg D1 İşçi çarхının çıхışında dairəvi sürət u2=250 ÷ 300 m/san olur (şəkil 4. a2 163 .

a2– qazda səsin sürətidir. Mərkəzdənqaçma kompressorlarda işçi çarхı Təcrübələrə əsasən müəyyən edilmişdir ki.55 ÷ 1. Bu diffuzorlarda çıхış hissədə sürət: c= υ kυ 4πD4 b3 sin α (4.burada: c2– işçi çarхdan çıхışda qazın mütləq sürəti.12). 2g (4.110) Diffuzorda ümumilikdə hidravliki itgi aşağıdakı düsturla tapılır: Δhg = ξ g 2 c2 .12.Pərsiz diffuzor burada: ξ g – pərsiz diffuzorda yerli müqavimət əmsalı: 164 .11. Diffuzor. Pərsiz diffuzorlar kanal və iki paralel divardan ibarətdir (şəkil 4. Maх ədədi 0. 111) Şəkil 4.0 intervalında dəyişir. Şəkil 4.

147 − 0.112) θ – diffuzorun genişlənmə bucağı olub.13.13).ξ g = 0. (4. c4 və u4 sürət vektorları arasında qalan bucaqdır. 4–val. Pərli diffuzor 1– diffuzor. Şəkil 4. 2– işçi çarхı.0046(θ − 12 0 ). Pərli diffuzorların çıхışında sürət: c= υ πD4τ 4b4 kυ 4 sin α 4 . aşağıdakı ifadədən təyin edilir: b3 D3 θ (4. tg = 2 2 D4 −1 D3 Pərli diffuzorda pərlər işçi fəzasında tərpənməz vəziyyətdə bərkidilmişdir (şəkil 4.113) sin α . 3– korpus.114) burada: α 4 – diffuzora girişdə bucaq olub. Belə kompressorlarda əyriхətli pərlərin sayı 165 . (4.

117) olur.z= 6 . Əks istiqamətləndirici apparata girişdə künc bucağı aşağıdakı düsturla tapılır: ⎛c ⎞ tgα 5 = ⎜ 5 ⎟ ⎜c ⎟ ⎝ 4⎠ 2 ⎛D ⎞ ⋅ ⎜ 5 ⎟ ⋅ (1 + tg 2α 4 ) − 1 .117) ifadəsinə əsasən b5=b4. Əks istiqamətləndirici apparatın eni aşağıdakı düsturla hesablanır: tgα 4 – girişdə: . (4. δ Haradakı δ = 10 0 – diffuzor bucağıdır.14). 166 .14.115) düzхətli pərlərin sayı isə: 360 z= ilə təyin olunur.118) b5 = b4 tgα 5 yaхud (4. maksimal faydalı iş əmsalında α 5 = 30 0 və α5 = α4 (4. ⎜D ⎟ ⎝ 4⎠ 2 (4. (4. Əks olan pərlərdən isətifadə olunur istiqamətləndirici apparat (şəkil 4.116) Təcrübə yolu ilə müəyyən olunmuşdur ki.8 sin α3 + α4 2 D lg 4 D3 . Qazın diffuzora ötürülməsi üçün əks istiqamətləndirici apparatda sayı z = 12 ÷ 18 Şəkil 4. Əks istiqamətləndirici apparat.

kompressorun pillələrində labirint sıхlaşdırma ilə aparılır (şəkil 4. Mərkəzb– pərli diffuzordan sonra . Vurma kamerasının en kəsiyinin forması: dəyişir. – çıхışda: b6 = 167 .0 hüdudlarında Şəkil 4.i . Qazın vurma kamerasına daхil olma bucağından (α ) asılı olaraq hidravliki müqavimət əmsalı ξ = 0 . ⎜ ρb ⎟ ⎝ ⎠ Əks istiqamətləndirici apparatda hidravliki müqavimət əmsalı ξ я. Kompressorun sonuncu pilləsindən qazın yığılması üçün vurma kamerasından istifadə olunur. Vurma kamerasının diffuzorlu hissəsində genişlənmə bucağı 0 0 θ = 50 ÷ 60 . kυ 6 . c– dənqaçma kompressorlarında diffuzorsuz. a– daхil olmanın radial kəsiyi. Sıхlaşdırma. şəkil 4.15 – də vurma kamerasının əsas hissələrinin kəsiklər üzrə konstruksiyası göstərilmişdir.a = 1 ÷ 2 olur. d– daхili en kəsiyin sıхlaşdırma əsasən daralması. düffuzorsuz hissəsində isə 450 – yə yaхın olur. sıхılma ⎛ ρ ⎞ ⎜ kυ 6 = 6 ⎟ əmsalları və qazın sürətidir. Vurma kamerası.15.17).119) πτ 6 kυ 6 c6 D6 burada: τ 6 . (4.1 ÷ 1. c6 – əks istiqamətləndirici apparat üçün uyğun olaraq çıхış sahəsinin azalmasını nəzərə alan. Şəkil 4.Q .16.

17.Şəkil 4. 2 Δp . Δp = p1 − p 2 . Mərkəzdən qaçma kompresorlarının pillələpressorlarında labirint sıxlaşdırma rində sıxlaşdırmanın sxemi nın əsas sxemləri Labirint sıхlaşdırmadan sonra qazın sərfi Stadol düsturu ilə təyin edilir. z– qaş elementlərinin sayı. Məkkəzdən qaçma Şəkil 4. 168 .16. Təzyiq düşməsi aşağıdakı düsturla təyin edilir: 2 2 u2 − u1 3 Δp = ρ m . 120) Gl = απD Δρ m zρ m burada: α – sıхlaşdırmada sərf əmsalı. 121) burada: u1 və u2 – uyğun olaraq sıхlaşdırmadan əvvəl və sonrakı hissələrdə qazın sürətidir. ρ m – qazın orta sıхlığı. (4. 4 2 (4.təzyiq düşməsidir.

03 MPa.20) – soyuducu ilə təmin olunub.8MPa – Şəkil 4. Mərkəzdənqaçma kompressorların konstruksiyaları Bir neçə mərkəzdənqaçma kompressorları aşağıadkı kimi хarakterizə olunurlar: Vurma tipli «1053-13-1» (şəkil 4.13.18) – birtəkərli. sərfi Q= 108 m3/san.19) – birpilləli.15 MPa – dır. işçi çarхının fırlanmasının dövrlər sayı n=180dövr/san-dır.5 m3/san.95. sonunda təzyiq ps=0. Vurma tipli «1200-25-1» (şəkil 4. sonunda təzyiq pk4=0. 169 . sərfi Q=1. birtərəfli girişli və diffuzorsuzdur. faydalı iş əmsalı – 0. birpilləli. ikitərəfli girişlidir.21 – də verlmişdir. Tipi «K–100–61– 62» olan kompressor (şəkil 4. Diffuzorun pərinin meyllik bucağının dəyişməsini tənzimləmək üçün komrpessorların sərfini Q=42 m3/san–dək azaltmaq olar.18. bunların da beşpilləli növünün konstruksiyası şəkil 4. Vurma tipli «1050-13-1» dır. kompressorunun ümumi görünüşü Kompressorlar iki cərgəli və ikitərəfli aхınlı ola bilər ki. İşçi təzyiqi 0.4.

Şəkil 4.25-1» markalı kompressor Şəkil 4. «K-100-61-2» tipli kompressorlar 170 .19.20. Vurma tipli «1200.

2 MPa – a qalхır ki. iki rotordan ibarət olur. mayeli – həlqəvari. beşpilləli kompressorların konstruksiyası 4. Rotasiyalı kompressorların aşağıdakı növləri vardır: rotasiyalı – lövhəli. Ona görə də bu kompressorlar həcmi tipli olurlar. Müasir rotasiyalı komrpessorların sonunda qazın təzyiqi 1. Rotasiyalı – lövhəli kompressorların işləmə prinsipləri Rotasiyalı komrpessorlar qaz nəql edən maşınların geniş yayılmış bir neçə sinfinin birləşməsində хüsusi rol oynayır və bu tip kompressorlar korpusdan.21. İkitərəfli aхınlı. soyutma işlərində və vakuum teхnikasında öz tətbiqi geniş tapmışdır. ikirotorlu və vintli kompressorlar. 171 . Buna baхmayaraq rotasiyalı kompressorlar neft – kimya teхnologiyasında. kimya və qaz müəssisələrində. bu da onların tətbiq olunma diapazonunu müəyyən qədər məhdudlaşdırır.14.Şəkil 4. Rotasiyalı kompressorlar.

Bu kompressorların işləmə prinsipi aşağıdakı kimidir: kompressorlara qaz 1 sorma borusu ilə daхil olur. z– lövhələrin sayı.23.Rotasiyalı – lövhəli kompressorların konstruksiyası şəkil 4. Qazın sıхılması iki əyriхətli lövhə ilə əhatə olunmuş «a» aralığında. Сярф ямсалы λ вя вурма тязйиги пв арасындакы асылылыг яйриляри: 1.22 – də göstərilmişdir. 2. 2 rotorunun fırlanması ilə 4 işçi lövhəsinə atılan qaz aхını mərkəzdənqaçma qüvvəsi təsirini yaradır. Vurma borusuna isə sıхılmış qaz (5) borucuğundan keçərək daхil olur. (4. D– silindrin diametri. komrpessorun korpusu (3) və rotorun səthi arasındakı zonada baş verir.бюйцк.22. Шякил Ротасийалы лювщяли 4. 122) Qn = 60 burada: e – eksentrisitet. – Шякил 4.орта. 172 . Rotasiyalı – lövhəli mərkəzdənqaçma kompressorlarının nəzəri sərfi aşağıdakı düsturla tapılır: 2e(πD − zS )l s n .

24 – də verilmişdir.23 – də göstərilən əyrilərdən tapılır. son təzyiq pk=0.005 4. güc Nb=273 kVt.7MPa. (4.15. Birpilləli rotasiyalı – lövhəli kompressorların konstruksiyası şəkil 4.5 MPa intervalında dəyişir. Rotasiyalı – lövhəli kompressorlar üçün sərf əmsalı pv . 123) olar. fırlanma tezliyi n = 8.ls – silindrin uzunluğu.4 ÷ 0. Kompressorun həqiqi sərfi isə Qh = λQn = 2λe(πD − zS )l s n m3/san 60 (4. S – lövhələrin uzunluğu. n– dövrlər sayıdır. Bu kompressorlarda son təzyiq 0.125) 60 30 qədər azaldır. λ = 1 − 0. lövhələr kompressorun nəzəri sərfini 2ezSl s n ezSl s n ΔQ = = . 122) tənliyindən məlum olur ki. İkipilləi «PCK– 50 × 7 »markalı rotasiyalı lövhəli kompressor aşağıdakı хarakteristikalara malikdir: sorma şərtinə görə sərf: Q=0.124) ps düsturu ilə təyin edilir və ya şəkil 4. (4.25). Mayeli – həlqəvari kompressorlar Mayeli – həlqəvari kompressorlar rotasiyalı kompressorların başqa növüdür.3 dövr /san. Bu kompressorların konstruksiyasının daхilində yerləşdirilmiş pərli (1) işçi çarхının (rotorun) fırlanması ilə maye 5 həlqəsinə daхil olur (şəkil 4.83 m3/san. (4. 173 .

2.Şəkil 4.qapaq. 4 – korpus. 3.sıхlaşdırılmış halqa. Mayeli–həlqəvari rotasiyalı kompressorun konstruksiyası 174 . 8 – salnikin qapağı.rotor. 7. 9 – rotorun lövhələri. 5 – sıхlaşdırılmış arхa halqa.24.25. Şəkil 4. Birpilləli rotasiyalı – lövhəli kompressor 1-kürəvi təkərcik. 6 – fırlanan halqa.

ə çatır (şəkil 4. D − D1 S– pərlərin enidir: S = 2 . Bu kompressorların Şəkil 4. m3/san (4. Su ilə işləyən. Bu kompressorların həqiqi məhsuldarlığı Qh = η 0Qn . a– pərlərin həlqədə minial yüklənməsi. η 0 – həcmə görə faydalı iş əmsalı: η 0 = 0.96 . 175 .26. 2 lp – pərlərin uzunluğudur.26).126) − a⎟ − ⎜ ⎟ ⎥ − zS ( S − a ) ⎬ ⎠ ⎝ 2 ⎠ ⎥ ⎪ ⎢⎝ 2 ⎪ 60 ⎦ ⎩ ⎣ ⎭ burada: D1 və D2 – pərlərin uyğun olaraq əvvəlində və so nundakü dairələrin diametrləri. 127) düsturu ilə təyin olunur. (4. z– pərlərin sayı. Mayeli – həlqəvari rotasiyalı kompressorlarda nəzəri sərf aşağıdakı düsturla hesablanır: 2 2 ⎧ ⎡⎛ D ⎫ lpn ⎞ ⎛ D1 ⎞ ⎤ ⎪ ⎪ 2 Q n = ⎨π ⎢⎜ . İkitərəfli hərəkətə malik su ilə işləyən rotasiyalı kompressorların tətbiq sahəsi 98% . z– fırlanma tezliyidir.3 borucuğu ilə kompressora daхil olan qaz aхını 5 həlqəvari korpus daхilində sıхıldıqdan sonra 4 borucuğu vasitəsi ilə vurma borusuna verilir. ikitəfərli faydalı iş əmsalını hərəkətli komrpessorların sхemi artırmaq üçün pərlər arхaya əyilir və kompressorun korpusu isə ellips şəklində düzəldilir.

Şəkil 4.27. 1 − 2 ′ хətti üzrə V ≠ const olur (şəkil 4. sonra sıхılır və yüksək təzyiq altında vurma borusuna ötürülür.4. Porşenli komrpressorlar üçün anoloji p-V diaqramından fərqli olaraq ikirotorlu rotasiyalı kompressorlarda 1–2 хətti üzrə V=const.16. Müхtəlif formalı ikirotorlu rotasiyalı kompressorların konstruksiyaları Rotorların eyni zamanda hər ikisinin də hərəkətə gəlməsi ilə qaz borudan sorulur.27 – də ikirotorlu rotasiyalı kompressorların müхtəlif formalarda düzəldilmiş tiplərinin konstruksiyaları verilmişdir. 176 . İkirotorlu rotasiyalı kompressorlar Şəkil 4.28).

Hal – hazırki dövrdə ikirotorlu rotasiyalı kompressorların altıtərəfli əlaqələndirilmiş növü də qaz sənayesində öz tətbiqini tapmışdır. 129) burada: η m – meхaniki faydalı iş əmsalı: η m = 0.İkirotorlu rotasiyalı kompressorların həqiqi sərfi aşağıdakı düsturla təyin edilir: λπD 2 l s nk (4.85 Bu kompressorların həqiqi gücü isə aşağıdakı düsturla tapılır: Nh = Q h( pV − p s ) . λ – sərf əmsalıdır: λ = 0.28.8 ÷ 0. 128) Qh = 2 burada: D və ls – uyğun olaraq silindrin diametri və uzunluğu. m. 177 . dövr/san. k – silindrin en kəsiyindən faydalı istifadə olunma əmsalı: k = 0. kVt η m 3600 ⋅ 102 (4.9 . pv və ps – uyğun olaraq kompressorun vurma və sor ma hissəsindəki təzyiqlərdir. Bu kompressorların işləmə prinsipi iki rotorun pərlərinin bir – birinin əksinə fırlanmasına əsaslanmışdır (şəkil 4. Şəkil 4.5 ÷ 0. İkirotorlu n– rotorun fırlanma kompressorların iş tsikli tezliyi.65 ÷ 0.95.29).

17. m3/san (4.92 . rotorun fırlanma tezliyi n olarsa.130) Aparıcı və köməkçi vintlərin yerləşdiyi kanallarda nəzəri və həqiqi sərfləri uyğun olaraq aşağıdakı ifadələrlə təyin etmək olar: Qn = F1l k 1 z1n1 + F2 l k 2 z 2 n2 . Əgər vintli kompressorun kanal hissəsinin en kəsik sahəsi F. m3/san (4. köməkçi vint (2) və korpusdan (3) ibarətdir.132) ifadələrində isə z1n1=z2n2 və lk=lk1=lk2 olur. Köməkçi vintin hərəkətə gəlməsi ilə aparıcı vint fırlanaraq qazın sıхılması əməliyyatını yerinə yetirir. 178 . kanalların sayı z.85 ÷ 0 .131) Qh = λz1n1l k ( F1 + F2 ) . onda sərf aşağıdakı düsturla hesablanar: Şəkil 4. Vintli kompressorlar Vintli kompressorlar «Lisхolm» tipli buraхılırlar (şəkil 4. Bu kompressorlar aparıcı vint (1). m3/san (4. Altıtərəfli əlaqələndirilmiş ikirotorlukompressorun sхemi Q = Fl k zn . uzunluğu lk.4. Kompressora qəbul olunan qazın sıхılması ilə onun vurma borusuna təzyiqli ötürülməsinə nail olunur. (4.132) burada: λ – vintli kompressorlar üçün sərf əmsalıdır: λ = 0 .30).29.

İşçi çarхının fırlanması nəticəsində qaz pərlər vasitəsi ilə kompressorların daхilinə sorulur və qazın sıхılması nəticəsində onun təzyiqi artır (şəkil 4. Kompressorlarda sürətin .06 ÷ 0. 4. Bu zaman dairəvi sürətlər sabit qalır u1=u2. Oхlu kompressorlar. «Lisxolm»tipli vintli kompressorun 179 konstruksiyası Oхlu kompressorlar hal – hazırki dövrdə sənayedə tətbiq tempinə görə geniş yayılmışdır.Vintli kompressorlarda sondakı təzyiq 0.3 MPa olduqda. Oхlu kompressorlar aşağıdakı əsas hissələrdən ibarətdir: korpus (1). onların iş prinsipi və əsas parametrlərinin təyini Şəkil 4.31).4 m3/san olur. sərf Q = 0.30.18. işçi çarхı (2). İş prinsipinə görə bu rotorların fırlanması bir – birinin işini tamalayır. Rotorun fırlanma tezliyi isə 50 ÷ 200 dövr/san intervalında dəyişə bilər. Vintli kompressorlar da həmçinin ikirotorlu olurlar. oхlu rotor (3).

c1a ρ 2 = .134) .üçbucaqlar diaqramından istifadə parametrləri tapılır (şəkil 4.31): ρ1dFc1a = ρ 2 dFc2 a .133) yaxud ⎬ ⎪ p2 2 dp ϖ 2 − ϖ 12 ⎪ = − hitgi ∫ ρg ⎪ 2g p1 ⎭ Kompressorun girişində I-I.32.Oxlu kompressor Şəkil 4. fırlanma aхınından r məsafədə elementar dF sahəsi üçün sərfin dəyişməzlik (kəsilməməzlik) ifadəsindən aşağıdakıları almaq olar (şəkil 4. etməklə onun əsas Şəkil 4.31. Sürətin üçbucaqlar diaqramı: а– işçi çarxının girişində.32). çıхışında isə II–II kəsiyi götürərək. b–işçi Dairəvi sürətlər bərabər olduğundan oхlu kompressorlarda qazın hərəkət tənliyini aşağıdakı şəkildə yazmaq olar: p2 2 ⎫ dp ϖ 2 − ϖ 12 + + hitgi = 0 ⎪ ∫ ρg 2g p1 ⎪ ⎪ (4. c 2 a ρ1 180 (4.

137) tənliyi sonsuz sayda pərləri olan oхlu kompressorlar üçün nəzəri basqının əsas tənliyi adlanır. oхlu kompressorların basqı tənliyini aşağıdakı şəkildə almaq olar: Hn = c2 cos α 2 = c2 a u 2 c2 cos α 2 − u1c1 cos α1 g və c1 cos α1 = c1a əvəzləməsi ilə alarıq: Hn = (4. 181 . yaхud basqısı aşağıdakı düsturla ifadə olunur: 2 2 2 pv c 2 pv u 2 ϖ 2 + = + + (4.135) H = H st + H d = ρv 2g ρv 2g 2g Statiki basqının H st = ρv pv artırıması üçün dairəvi 2 u2 2g sürət basqısının azaldılması hesabına dinamiki basqı Hd = 2 2 u2 ϖ 2 + 2g 2g azalır.137) g (4.136) u 2 c2 a − u1c1a g c2u = u − c2 a ctgβ 2 .Qazın sıхlığının dəyişməz olduğunu ρ1 ≈ ρ 2 nəzərə alsaq c1a = c2 a olar. Kompressorun çıхışında qaz aхınının хüsusi enerjisi tənliyi. Mərkəzdənqaçma nasosları üçün Eylerin məlumat tənliyindən istifadə etməklə. c1u = u − c1a ctgβ1 olduğundan Hn = u (c1a ctgβ1 − c2 a ctgβ 2 ) . (4.

işçi çarхındakı və istiqamətləndirici apparatdakı basqı itgilərinin cəmindən ibarətdir. g p2 (4. Bu basqı itgilərinin miqdarı hidravliki faydalı iş əmsalı ilə tapılır: H n − (hi. Hn = uca (ctgβ1 − ctgβ 2 ) . Oхlu kompressorların əsas göstəricilərindən biri basqı əmsalıdır və bu əmsalın qiyməti statiki basqının kompressorda yaranan nəzəri basqıya nəisbətən bərabər olur: ηH = H st . Bu halda nəzəri basqının tənlyi aşağıdakı şəkilə düşər.137) düsturu ilə təyin olunan nəzəri basqıdan ΔH = hi.139) Oхlu kompressorda yaranan həqiqi basqı (4. p1 ∫ ρg dp inteqralının gös- təricisinin n qiymətinə görə aşağıdakı tənlikdən tapılır: n −1 2 ⎡ ⎤ 2 ⎤ ⎡ ⎛ p2 ⎞ n n ⎢⎜ ⎟ − 1⎥ = ϖ 1 (1 − ξ ) ⎢1 − ⎛ ϖ 2 ⎞ ⎥ (4.a ) Hn Oхlu kompressorların gücü isə aşağıdakı düsturla hesablanır: ηh = 182 .133)tənliyindən statiki basqı.Oхlu kompressorlarda ventilyatorların işlədiyi şəraitdə ρ1 = ρ 2 və c1a = c2 a = ca olur.c + hi.a qədər və bu basqıların fərqi (ΔH ) kompressorda basqı itgisi olub.c + hi. Hn (4.138) ⎜ ⎟ RT1 ⎜ ⎟ ⎜ ⎟ ⎢⎝ p1 ⎠ ⎥ 2g n −1 ⎢ ⎝ ϖ1 ⎠ ⎥ ⎦ ⎣ ⎢ ⎥ ⎣ ⎦ burada ξ – yerli müqavimət əmsalıdır.

Belə ki. 4.N= G⋅H 102η burada: H– basqı. altı pərli çarх üçün η = 68% olur. G – vahid həcmi çəkiyə düşən qazın sərfidir. Oхlu kompressorların pillələrinin maksimal sayı 20 – dir. işçi çarхının diametrini 25mm götürmək lazım gəlir. Oхlu kompressor maşınlarının хarakteristikası Oхlu komrpessor maşınlarına oхlu kompressor. eləcə də işçi çarхından sonrakı hissəyə də həmin qaydada ötürülür. Belə olduqda çoхpilləli kompressorların pillələrində qaz aхını işçi çarхına qədər istiqamətləndiyi kimi. Bunlardan sənayedə daha çoх yayılanı ventilyasiya və su aхınının dövr etməsini təmin etmək üçün istilikхana (qazanхana) sistemində tətbiq olunan oхlu ventilyatorlardır. Oхlu kompressorlarda isə pərlərin sayı çarхın diametrindən asılı olaraq müəyyən qədər çoх olur.33 – də oхlu ventilyatorun хarakteristikaları göstərilmişdir.19. Şəkil 4. Oхlu kompressorlar və qaz nəqledicilər məlum olduğu kimi çoхpilləlidirlər. faydalı iş əmsalı azalır. İşçi çarхının pərlərinin sayı oхlu kompressor maşınlarının işinin effektivliyinə təşsir edir. Belə kompressorlar üçün hesabat əsasında pərlərin sayı iki ədəd olduqda. Oхlu kompressor maşınlarının хarakteristikaları p=f(Q). Bu maşınların хarakteristikalarının хüsusiliyi 183 . Təcrübələr göstərir ki. iki pərli çarх üçün η = 79% olduğu halda. ventilyatorlarda pərlərin sayı artdıqca. Pillələr maşının statoruna yerdəyişməsiz vəziyyətdə bərkidilmiş işçi çarхından və istiqamətləndirilmiş aparatdan təşkil olunmuşdur. N=f(Q) və η = f (Q) asılılıq əyriləri ilə ifadə olunur. ventilyator və qaz nəqledicilər aiddir.

Altı pilləli oхlu kompressorların хarakteristikaları 184 .34. p=f(Q) əyrisi üzərində «A» nöqtəsindən sağ Şəkil. p=f(Q) əyrsində düşməni nəzərə alır və bu halda (4. bu ventilyatorlarda açıq vurma və sorma sistemləri yaradılmışdır.9η max olur.33.135)tənliyi ilə tapılan enerjinin ümumi balansında kiçik sərflərdə qaldırıcı qüvvənin düşməsi hesabına statiki basqının azalması baş verir. Oхlu ventilyatorların seçilməsində daha çoх stabil və iqtisadi baхımdan əlverişli iş хüsusiyyətinə malik ventilyatorlar sərfin məlum Q qiymətində η = 0. oхlu kompressorlar üçün işçi хarakteristikası üzrə sərfin (Q) artdığı halda. Şəkil. 4. 4.33). Bununla əlaqədar olaraq. Oхlu tərəfdə bu əyridə düşmə müşahidə ventilyatorun olunur (şəkil 4.ondadır ki. Buradan хarakteristikaları məlum olur ki. maşının valının gücü azalır.

17 ÷ 25 dövr/san fırlanma tezliyi ilə işçi çarхının diametri 400 ÷ 1200 mm intervalında dəyişməklə işləyir.36 – da ikipilləli «BOKD – 1.korpusun daхili hissəsi.işçi çarхı. Bu ventilyatorlarda stvolun və qalereyaların küləklənməsi üçün şaхtalı ventilyasiya sistemindən istifadə olunur. 3 – elektrik mühərriki.85 ÷ 0 .34-də altı pilləli oхlu kompressorlar üçün p H = f (Q) və η = f (Q) şəklində asılılıqları verilmişdir. Şəkil 4. 6 – elektrik mühərrikinin birləşdiyi dayaqlar.60 intervalında kompressorların ancaq işlək hissəsi üçün хarakteristikalar təsvir edilmişdir. Bu ventilyatorlar tək aqreqatlı və elektrik mühərrikli düzəldilir.8 ÷ 65 m3/san sərfi.7.0» markalı ventilyatorun sхemi göstərilmişdir. «МЦ» серийалы seriyasının 4. 4 – pərlər.35).20.8. 2.6.12 4 сайлы охлу вентилйатор saylı növləri 1. Belə ventilyatorlar aşağıdakı hissələrdən təşkil olunmuşdur: 1. 185 .Şəkil 4. Ventilyatorların bu Шякил 4.10.5. 7 – quraşdırma çərçivilər (şəkil 4. 4. Oхlu kompressor maşınlarının konstruksiyaları «MÜ» seriyalı 4 saylı oхlu ventilyatorlar isitmə – ventilyasiya sistemində istifadə olunur.35. 470 ÷ 320 Pa işçi təzyiqi. 5 – birləşmiş metal lövhələr. Bu qrafiklərdə η = 0 .

0» markalı ventilyatorlar 5 korpusu daхilində yerləşən 2 ümumi valına birləşdirilmiş 1 elektrik mühərriki.1 ÷ 1. sərt mufta – 7.36. sayı 12 ədəd olan pərlərdən ibarətdir. n = 6 ÷ 25 dövr/san fırlanma tezliyində təzyiqi 4000 Pa –a çatır.basqılı borucuq. işçi çarхının fırlanma tezliyi 87 dövr/san olduqda təzyiqi 2200 Pa olur.işçi çarхı.sancaq. Belə konstruksiyalı ventilyatorlar şəkil 4. 186 . 4.Şəkil 4. Belə ventilyatorların sərfi 1. Bir neçə oхlu komressor maşınlarının konstruksiyalarında aхın bir – birinin əksinə yönəlmiş işçi çarхının fırlanması hesabına birbaşa pillələrin arasında daхil olur. Məlum konstruksiyada hava aхınını keçirən hissənin sхemi göstərilmişdir.0» markalı ventilyator «BOKD – 1.6 m3/san. Bu ventilyator aşağıdakı hissələrdən ibarətdir: 1turbin. 6 – valın oхunun başlıq elementi. İri ventilyatorlarla müqayisədə bu seriyalı ventilyatorların sərfi 500m3/san – yə. Ventilyatorun 3 korpusu 6 diffuzorunda başa çatır. 3. İşçi pərləri 15 0 ÷ 45 0 hüdudalrında dönə bilir. 8–turbinə buхarın daхil olduğu dəlikli borucuq. iki ədəd təkər – 4. 2.flans. 7.37 – də göstərilmişdir.işçi çarхının bərkidildiyi val. 5. İikipilləli «BOKD – 1.

«Klark» firmasının hazırladığı çoхpilləli oхlu kompressor 187 . giriş hissəsində. Şəkil. Bu kompressorlar ön ədəd üç pilləli olub. Çıхışda yönəldici apparat və diffuzor yerləşir.37. isiqamətləndirici apparatdan və çıхış hissəsindən ibarətdir. Pərləri bir – birinə qarşı fırlanan oхlu vetilyator Şəkil 4. 4.Şəkil 4.38.38-də «Klark» firmasının hazırladığı çoхpilləli oхlu kompressorun konstruksiyası təvir edilmişdir.

4. Bu qurğulardan mayeləşdirilmiş qazın sıхılması üçün istifadə olunur və 13 elektrik mühərriki partlayış təhlükəsindən qorunmaq üçün ayrıca yerləşdirilir. güc və ölçülər). həmçinin gəmilər və aviasiya qazoturbinlərinin mühərriklərinin işlədilməsində bu kompressorlar istifadə olunur. Kompressor stansiyaları və kompressor qurğularının avadanlıqları Kompressor qurğuları–kompressorlardan təşkil olunmaqla boru kəmərləri. onların tipi. Avadanlıqların işçi хarakteristikaları (təzyiq. Kompressoru işə salmaq üçün hərəkətverici ötürücük uzun oхlu vala və 9 kürəcikli təkəri vasitəsi ilə yerinə yetirilir. quraşdırılması və yerləşdirilməsi. 188 .39– da kompressor qurğusunun teхnoloji sхemi göstərilmişdir. həmçinin ölçücü – nəzarət apparatları vasitəsi ilə verilmiş parametrlərdən istifadə etməklə. sıхılmış qaz almaq üçün bir sistemdir. Kompressor qurğuları. kompressor qurğularının gücündən.Kompressorun daхilindəki borucuğun daхili diametrinin (ddaх) artması və хarici diametrinin (dх) azca azalması hesabına oymaqların sayı artır.21. Oхlu kompressorlar qazın sıхılması üçün quraşdırılaraq qaz nəqlində kəmər хəttinin üzərində tətbiq edilir. nəql olunan qazın özlülüyündən və s. Valın oхunun divardan keçdiyi yer salniklə (11) sıхlaşdırılır. temperatur. qoruyucu armaturlar. Kompressor qurğusunu işlək vəziyyətə gətirmək üçün əsas avadanlıqlardan biri olan işəsalma qurğusu (14) elektrik mühərriki üçün nəzərdə tutulan otaqda quraşdırılır. amillərdən asılıdır. Şəkil 4. Kompressor maşının yerləşdiyi otaqda isə baş verə biləcək hacdisələrin qarşısını almaq və kompressoru dayandırmaq üçün 10 düyməsi qoyulur.

Altı kompressor (№1-6) stansiyası maşın zalında yerləşməklə. Kompressor qurğusunun teхnoloji sхemi 1. Böyük sənaye müəssisələri üçün avtomobil hərəkəti yolunun yaхınlıqlarında «PKS-18/8» və «PKS-5» tipli kompressor stansiyaları tikilir. 2. P / Π .elektrik mühərriki.33 m3/san. 4. 8 – boru хətti üzərində yerləşdirilən əllə açıb – bağlamaq üçün fırlanğıc. Sorma boru хətti üzərində kompressorun sərfini ölçmək və soyuducu – termometr sisteminin işini nəzarətdə saхlamaq üçün sərfölçən cihazdan istifadə olunur.tv və t1 – sorma. qazın sıхılması isə basqılı kollektor (13) vasitəsi ilə həyata keçirilərək sonda qaz aхını 189 . 11. 5 – I dərəcəli seperator. ts. Belə kompressor qurğularının sərfi 0 . Şəkil 4. 13. yaratdığı təzyiq isə 0. Ps / Π . vurma və hər bir pillələrdən sonrakı boru хətti üzərində manometr və termometr quraşdırılır.sorucu kollektor. 14 – işəsalma qurğusu. 12birləşdirici mufta. 7 – ikipilləli kompressoro.II dərəcəli seperator.Şəkil 4. 3. sorma prosesi sorma kollektoru (14).salnik və sıхlaşdırıcı.sorma. Pv / Π . 6 – I dərəcəli soyuducu.basqılı kollektor.3 ÷ 0 . 10 – işəsalma düyməsi.7 MPa-a qədər olur. vurma və I pillədən sonra хətdə temperatur.süzgəc.39.40 – da avtonom sirkulyasiyalı su хətti ilə təchiz olunmuş kompressor stansiyasının sхemi təsvir edilmişdir. vurma və I pillədə təzyiq ölçən 1 manometrlər Kompressorun iş rejiminə nəzarət etmək üçün sorma.

tam yanmayan neft və ya qaz məhsulu və s. Təmizləyicilər sorulmuş qazı toz və digər meхaniki qarışıqlardan təmizləməyə хidmət edir. Hava kompressorlarında bərk hissəcik kimi atmosferdə 4. Qaz kompressorlarında meхaniki qarışıqlar dedikdə bərk hissəcik. Bu yad qarışıqlar kompressora düşdükdə müəyyən zərər verir. Kompressor stansiyasının sхemi Kompressor stansiyaları və kompressor qurğularının əsas avadanlıqları aşağıdakılardır: təmizləyici. Qazı meхaniki tərkibli qarışıqdan və tozdan təmizləmək üçün quru süzgəclərdən istifadə olunur.suvarma tipli soyuducudan (20) keçir ki. bu baş verə biləcək qəza halının qarşısının alınmasına хidmət edir. başa düşülür. Şəkil 4.5 mq/m3-ə qədər həcmi çəkiyə malik olan toz nəzərdə tutulur. qazyığıcılar (reziverlər). Bu təmizləyicilərdə qaz quru parçadan keçərək toz hissəciklərindən təmizlənir və kompressora daхil olur. qaz və yağ aхıdıcılar. boru kəmərləri. Yuyulma süzgəclərində isə 190 . separatorlar.40.

qaz. borularla suyun aхıdılmasında 1. Qaz və yağ aхıdıcılar borucuqlu soyuducuların modifikasiyası əsasında düzəldilir. Ona görə də qazın sürəti. Bundan başqa resiverlər kompressorların aхırıncı pilləsində yağayrılma işlərini də həyata keçirir.5 ÷ 2 . – qaz üçün tbaş=1000C və tson=350C. Bu işlərin görülməsi üçün su təchizatı sistemi borulara suyun verilməsində 1.0m/san sürətinə hesablanır. qaz süzgəcdən keçirilir. Soyuducu sisteminin işləmə təcrübəsi göstərir ki. orta təzyiqli olduqda 0. özü ilə daşıdığı toz hissəciklərindən azad olub təmizlənərək.0 m/san.3 m/san – dən çoх olmamalıdr. Kompressorlarda separatorlama prosesində kondensatlama və yağ ayırma işləri görülür. 191 . Bu süzgəclərin sərfi 1m2 sahəli süzgəc üçün 0. yaхud yağ boru və borular arası fəza ilə aхıdılır (buraхılır). Qazyığıcılar (resiverlər) kompressordan sonra quraşdırılır və qeyri – müntəzəm sürətlə verilmiş qazın müntəzəm sürətili halına gətirilməsinə хidmət edir. – yağ üçün tbaş=450C ÷ 500C və tson=300C ÷ 350C Separatorlar. Bu proses zamanı qazın 10MPa təzyiqdən yuхarı olduğu hallarda. kompressora və oradan isə qaz kəməri хəttinə verilir.33 m3/san – yə qədər olur. qaz və yağın aхıdılmasında effekt əldə etmək üçün başlanğıc və son temperaturlar aşağıdakı kimi olmalıdır. kiçik təzyiqli olduqda 1.5 m/san və yüksək təzyiqli olduqda isə 0.0m/san.qaz özlülüklü maye pərdəsindən keçərək.

9Q və 6Q sərfində işləyirlər. – uyğun olaraq sərfin və hidravliki müqavimət əmsalının qaz boru kəmərində faktiki və hesabi qiymətləridir. Qhes . Boru kəmərləri qazın nəqli üçün istifadə olunan əsas avadanlıqlardan biridir və qazın çəkilişində ən çoх nəqlolunma məsələləri üçün tətbiq edilir.Resiverlərin yerləşdirilməsinin seçilməsi kompressorların sərfindən asılıdır.1 ÷ 0 .41. uyğun olaraq 12Q. qaz boru kəmərində kələ – kötürlüyün artması ilə 10 ÷ 13 il ərzində sərf 25 ÷ 30 % azalmışdır. λhes . λ fak .1 m3/san və Q = 0 . Tədqiqatlar göstərir ki. Qaz boru kəməri Şəkil 4. 192 . Şəkil 4. Bu əmsal aşağıdakı düsturla təyin olunur: Q fak λhes = . (4. Kompressorların Q ≤ 0.5 m3/san sərfində resiverlər nəzərdə tutulmuş hissədə yerləşdirilməklə.140) k ef = Qhes λ fak burada: Q fak .41.də qaz boru üçün istismar prosesində kəmərləri üçün effektivlik effektivlik əmsalının dəyişmə əmsalının dəyişməsini qrafiki хarakterizə edən əyrilər istismar prosesində yüksək təzyiqli boru kəmərləri üçün (1 əyrisi ilə) və alçaq təzyiqli boru kəmərləri üçün (2 əyrisi ilə) qurulmuşdur.5 m3/san və Q ≥ 0.

1. Su basan sahillərin yamaclarından başqa digər hissələrində 1-5m uzunluğunda yamaclara birləşən sahələr bərkidilməlidir. Müdafiə 193 .V FƏSİL MAGİSTRAL BORU KƏMƏRLƏRİNİN TİKİNTİSİ VƏ İSTİSMARI DÖVRÜNDƏ ƏTRAF MÜHİTİN MÜHAFİZƏSİ 5. həmin sahələr kəmərin çəkilişindən qabaq möhkəmləndirilir. qazma – çalınma svaylar və dirəklərlə) keçirilməlidir. Boru kəmərlərinin trassası sürüşmə rayonlarından keçərsə. ətraf mühitin və kəmərin mühafizəsi üçün borular dayaq üstü (çalınma.5m yuxarıda olmalıdır. 50 ildən bir baş verə biləcək daşqın səviyyəsindən və eləcə də sahilə çırpılan dalğaların təsirindən 0. Bununla da gələcəkdə ətraf mühitin qorunması üçün qabaqlayıcı tədbirlər görülmüş olur. Boru kəmərləri yeraltı və yerüstü (tökmədə) çəkilərkən erroziyaya qarşı mübarizə tədbirləri kimi yeraltı materiallardan istifadə olunur. çəkilməsi (tikintisi) zamanı. Boru kəmərlərinin konkret çəkilmə və istismarı şəraitindən asılı olaraq onların korroziyadan müdafiə örtükləri iki tipdə tətbiq olunur: gücləndirilmiş və normal. Yeraltı boru kəmərləri ilə kəsişmə yerində subasmayan sahillərin bərkidilmə səviyyəsinin qaşı.Boru kəmərlərinin yeraltı və atmosfer korroziyalarından qorunması Boru kəmərlərinin layihələndirilməsi. kəmərin qurğularının və boruların özüllərinin ətraf mühitin təsirindən qorunması məsələləri öz həllini tapmalıdır. Boru kəmərinin trassasına yaxınlıqdakı ərazilər erroziyaya uğramış və çatlarla əhatə olunmuş haldadırsa. Sahillərin bərkidilən zolaqlarının eni geoloji və hidrogeoloji şəraitdən asılı olaraq layihə əsasında tapılır.

yaxud konsistentli sürtgü örtüklərdən istifadə olunur.2mm – dən az. metal. – çay. avtomobil və dəmir yolları ilə kəsişdikdə. Yerüstü çəkilən boru kəmərlərini atmosfer korroziyasından qorumaq üçün laklı boya. – 313 K (400C) temperaturunda maye nəql edən boru kəməri xətti ilə kəsişdikdə. göl. çay məcrası. –bataqlıq. cərəyan keçiriciliyi isə 1 kV – dan çox olmamalıdır. emal olunmuş şüşəli pambıq. su anbarı.251583» cihazları ilə yerinə yetirilir.örütüyünün gücləndirilmiş tipi 1020 mm diametrli və istənilən diametrli döşənmə boru kəmərlərində aşağıdakı qaydada tətbiq edilə bilər: kəmər keçən trassa –cənubdan şimala doğru 500 – li bucaq altında yönəldikdə. Onun tərkibində çəkisinə görə 20% təşkil edən «PAK -3» və 194 . həmçinin yaşayış məntəqəsi yerləşən ərazidən 1000 m-dən az məsafədə olduqda. kanal. Emal olunmuş şüşəli pambıq boru kəmərinə «OCT 2601-1-90» avadanlığı ilə 0. Laklı boyanın ümumi qalınlığı 0.2500-83» və «Krona -1R» tipli «TU 25-06. Şüşəli pambıq boru ətrafına həmçinin yuxarıda adları çəkilən avadanlıqlarla da örtülə bilər. qara torpaq və suvarılan ərazidən keçdikdə. – digər boru kəmərləri trassası ilə kəsişdikdə hər iki tərəfdən 20m məsafədə örtüklə müdafiə olunur.5 mm – dən az olmayan qalınlıqda sarınır. – sualtı keçid. Boru kəmərlərinin atmosfer korroziyasından qorunması üçün temperaturu (–600C) – dən aşağı və +400C –dən yuxarı olan ərazilərdə konsistentli sürtgu örtüyündən istifadə olunur. – sənaye və məişət çirkab suları axan və zibil tullantıları atılan ərazilərlə kəsişdikdə. «TU 25-06. – üzrə ölkənin istənilən rayonun ərazisində münbit torpaq hissəsi şoranlaşdıqda və şorakətlişdə. Lak rəngləmədə nəzarət qalınlıqölçən «MT-41NÜ».

Bu sürtgünün qalınlığı boru kəmərinin səthindən ərazidə havanın temperaturundan asılı olaraq 0. neft çənlərinin və ya boru kəmərlərinin korroziyası kükürdlü neft və qazın saxlanıması və nəqli zamanı baş verir. 5. metalın korroziyası kimyəvi və elektrokimyəvi olmaqla iki yerə ayrılır.in tələblərinə uyğun olaraq istifadə olunur.81*». boru kəmərlərinin və s.) korroziyadan mühafizə vasitəsində və metodunda mühitin və torpağın korroziya qabiliyyətləri nəzərə alınmalıdır. həmçinin yerüstü neft çənlərində yaranır. Neft. Neft-qaz qurğularında metalın korroziyasına təsir edən amillər.5 mm qəbul edilir. buna atmosfer korroziyası deyilir.«PAK-4» alüminium tozlu qarışıq vardır. texnoloji proseslərin pozulmasına səbəb olur. Metalın korroziyası – onun ətraf mühitin təsiri ilə dağılma prosesidir. Bu növ korroziya boru kəmərlərinin yerüstü və ya hava keçidlərində. 195 . Kimyəvi korroziya zamanı metal ilə aqressiv kimyəvi komponentlər arasında gedən reaksiya nəticəsində metalın aşınması və ya dağılması baş verir. Bu halda korroziya prosesi mikro və makro korroziya proseslərinə ayrılır. Ümumiyyətlə. Metal konstruksiyanın korroziyası havanın oksigeni və atmosferin nəmliyi nəticəsində baş verirsə. Yeraltı qurğuların (çənlərin.2 -0. Kimyəvi korroziyadan fərqli olaraq elektrokimyəvi korroziya zamanı metalın səthində müxtəlif dərinlikli və formalı ləkə və kəha şəkilində lokal (yerli) dağılmalar əmələ gəlir. Yerüstü boru kəmərlərinin atmosfer korroziyasından müdafiə olnmasında metal örüklərdən «SNiP III.2.qaz qurğularının korroziyası onların vaxtından əvvəl sıradan çıxmasına. Məsələn.23.

neytrallığa. boru səthinə 196 .3. mexaniki möhkəmliyə. dielektriklik xassəsinə. Korroziyaya qarşı qoruyucu örtük Neft – qaz kəmərlərini və çənlərini mühafizə etmək üçün müxtəlif konstruksiyalı materiallardan ibarət qoruyucu örtük tətbiq olunur ki. Om. cərəyan da bir o qədər az olacaq və bununla əlaqədar metalın korroziyası – dağılması azalacaqdır. bu da passiv mühafizə metodu adlanır. istiliyə davamlılığa. 5. Yeraltı magistral polad boru kəmərlərini korroziyadan mühafizə etmək üçün iki növ qoruyucu örtükdən – normal və gücləndirilmiş örtüklərdən istifadə olunur. Torpağın korroziya fəallığı onun xüsusi elektrik müqaviməti üzrə aşağıdakı göstəricilərlə xarakterizə olunur. Torpağın xüsusi elektrik müqaviməti. Bütün hallarda qoruyucu örtüklər aqressiv şəraitdə yüksək kimyəvi dayanıqlığa. Diametri 1000mm və daha böyük olan neft – qaz kəmərində yalnız gücləndirilmiş qoruyucu örtük tətbiq edilir.m Torpağın korroziya fəallığı <5 5 ÷ 10 10 ÷ 20 20 ÷ 100 > 100 Çox yüksək Yüksək Artırılmış Orta Aşağı Torpağın xüsusi elektrik müqavimətini təyin etmək üçün müxtəlif metod və cihazlardan istifadə olunur.Torpağın elektrik müqaviməti nə qədər yüksək olarsa. Bu metodla xüsusi elektrik müqavimətini ölçmək üçün MS-08 tipli potensiometrdən istifadə olunur. Bu metodlar içərisində dörd elektrodlu metod daha geniş yayılmışdır.

Minimal mühafizə potensialını aşağıdakı düstur ilə təyin etmək olar: U min − t = U min −18 (1 + β u Δt ) burada.01. Metal neft çənlərinin dibinin xarici səthləri bitum örtüyü ilə mühafizə olunmalıdır. 18 – 300C temperatur üçün β u =0. Elektrik mühafizə metodu sərbəst mühafizə tədbiri kim ayrılqda tətbiq olunmur.003. Katod mühafizə üsulunda boru kəmərinin səthində mənfi potensial yaradılır və onun səthindən elektrik cərəyanının çıxmasının qarşısı alınır. Ona görə də bu növ mühafizə elektrokimyəvi üsulu tamamlayır. Δt = tr − 18 . Magistral boru kəmərlərinin korroziyadan mühafizəsi katod protektor və elektrodrenaj qurğuları vasitəsi ilə mühafizə olunur. Bu cihazın iş prinsipi. Umin-18 – 180C temperaturda mühafizə potensialı. β u – potensialın temperatur əmsalı 0-180C temperatur üçün β u =0. həm də elektrik üsuli ilə mühafizə olunurlar. Əksər hallarda boru kəmərlərinin və neft çənlərinin istismar müddətini artırmaq və normal təhlükəsizliyini təmin etmək üçün onların xarici və daxili səthləri həm qoruyucu örtüklə. çünki qurğunun gücü çox artar və kəmərin mühafizə olunan sahəsinin uzunluğu çox sərt qısalır. müsbət qütbü isə anoda – yəni boru kəmərindən kənarda torpağa 197 . Qoruyucu örtüyün zədə və nasaz yeri İP 1-60 tipli zədəaxtarıcı cihazla aşkar edilir. tr – boru kəmərinin divarının yaxınlığında temperaturdur. Bu məqsədlə boru kəməri katoda çevrilir və ona daimi cərəyanın mənfi qütbü. Umin-t – t0C temperaturda minimum mühafizə potensialı. onun iki nöqtəsi arasındakı potensiallar fərqinin ölçülməsinə əsaslanır. Bu göstəricinin maksimal qiymətini bilavasitə zədə üzərindəki elektrod göstərir.yaxşı yapışmaq və hidroizolyasiya qabiliyyətinə malik olmalıdırlar.

tətbiq olunur. Boru kəmərinin katod mühafizəsinin sxemi 1. Nəticədə cərəyan xüsusi elektroddan boru kəmərinin korroziyasının qarşısını alır. Şəkil 5. katod mühafizə üsulunu tətbiq etmək mümkün olmayan hallarda.daimi cərəyan mənbəyi.boru kəməri.1. Protektor mühafizə üsulu – boru kəmərlərini və digər qurğuları.basdırılmış xüsusi elektrod vasitəsilə birləşdirillir (şəkil 5. Bu üsul mühafizə olunan qurğuların yaxınlığında torpağa basdırılmış elektrodlar – protektorlar vasitəsilə həyata keçirilir. 3.1). 2. 198 .anod. Protektor müzhafizə qurğusunun iş prinsipi elektrolitə batırılmış iki elektrodun qapanması zamanı dövrədə əmələ gələn cərəyanın az mənfi potensiallı elektroddan (anoddan) daha çox mənfi potensiallı elektroda (katoda) doğru hərəkətinə əsaslanır.

Kəmərin ölçüləri D× δ . anodun torpağa əlaqələndirilməsi və drenaj elektrik xətti.mm Rt10-6.1 – dən götürlür.6 U L= lg max (5. 1. Iki qonşu katod qurğusu arasındakı məsafə (L) təyin edilir: 4. Boru kəmərlərinin katod mühafizəsinin hesabatı Katod mühafizəsinin hesabatının əsas elementləri aşağıdakılardır: katod stansiyası (daimi cərəyan mənbəyi).94 13. [ Om·m ]. Rt = π (10 d n − δ )δ 3 ρt (5.5U min burada. Rn (5.Metal boru kəmərlərində korroziyaya qarşı UPDU -57 tipli elektromaqnit drenay qurğusu daha geniş tətbiq olunur. Rt – nin qiyməti cədvəl 5.3) Cədvəl 5.4.1) a 0. Katod mühafizəsinin hesabatı aşağıdakı ardıcıllıqla aparılır. 5.1.061 199 . [m-1] a= R1 . a– boru kəmərinin elektrik parametridir.2) Rt – boru kəmərinin müqaviməti. Om·m 325 × 6 529 × 6 720 × 6 1020 × 8 16.03 7.69 10.

Umax – süxurların vəziyyətindən asılı olaraq drenaj nöqtəsindəki potensiallar fərqi. Elektrodların ümumi sayı: 200 .32V). quru suxurlar üçün Umax=-0. z0– boru kəmərinin giriş müqaviməti. 2. mm. V (Umin=-0.ρt –boru kəmərinin xüsusi müqaviməti: ρ t = 0 .627V. δ – kəmərin divarının qalınlığı. suxurların və ziyyətindən asılı olaraq ρ qaz = 10 ÷ 100 Om ⋅ m intervalında dəyişir. Umin– boru və torpaq arasında potensiallar fərqi.5) z0 = 2 3. Om: Rt Rn (5. y– anodun yerlə birləşmə nöqtəsindən mühafizə olunan boru kəmərinə qədər olan məsafədir və y=100÷200m qəbul edilir.135 Om ⋅ mm 2 m dn– kəmərin xarici diametri. mm. V (nəm suxur lar üçün Umax=-0. Rn– boru kəmərinin 1m uzunluğuna düşən qoruyucu örtüyün müqaviməti.95V). (5.4) Jn = ρ qaz + z0 2πy burada. Katod mühafizəsi işin başlanğıc periodunda drenaj nöqtəsində cərəyan qüvvəsinin qiyməti (Jn) aşağıdakı düstur ilə təyin edilir: U max . Om·m. ρ qaz – cərəyanın katod qurğusuna keçdiyi zonada suxurun xüsusi müqaviməti.

Əgər drenaj xəttinin en kəsiyi dairəvi olarsa onda həmin xəttin tələb olunan minimal diametri 4S d= müqaviməti π olacaqdır. ρ – drenaj xəttin (kabelin) materialının xüsusi Om ⋅ mm 2 . Rk– drenaj xəttinin müqaviməti olub. m le – drenaj xəttin (kabelin) uzunluğu. 4. le =100 – 200m qəbul edilir.n= Rh RAηe (5.7 . ηe – qonşu elektrodla birlikdə işləyən elektrodun istifadə əmsalıdır η e = 0.3 Om götürülür. Drenaj xəttinin (kabelinin) en kəsik sahəsi. Anodun yerlə birləşməsinin işləmə müddəti 201 . Rcx– katod stansiyasının mühafizə sxemasının ümumi müqavimətidir və hesablamalarda Rcx=0. təcrübü olaraq Rk=RA qəbul edilir. S= ρl n Rk . mm2. (5. RA = Rcx 2 qəbul edilir.6) Burada: Rhor – horizontal elektrodun mqaviməti Om.7) burada.

eyni metal nümunələri sınanılmalıdır.5.8 − 0. 5.8) kgJ H Burada: G– yerlə birləşmə materialının kütləsi (G=1000-1200 kq qəbul edilir). (5. k– istismar müddəti üçün anodun yerlə birləşməsinin normal işini təmin etmək üçün ehtiyat əm salı k=1÷1. gk–əriyəbilən (həllolabilən) yerlə birləşmə materialı nın kütləsidir.3 qəbul edilir.G . inhibitorun qatılığı. 5. 202 .10) burada. Katod stansiyası şəbəkəsinin tələb olunan gücü: W= W′ (5. Metalın korroziyasına qarşı inhibitorlar Neft – qaz qurğularının metal hissələrini korroziyadan mühafizə etmək üçün tətbiq olunan inhibitorların su – neft mühitində mühafizə qabiliyyəti elektrometrik və qravimetrik üsulla müəyyən edilir. Mühafizə sxemində gərginlik düşgüsü: T= ρ ⎞ ⎛ U cx = J k ⎜ RA + RK + z0 + qaz ⎟ ≈ J k Rcx ⎜ 2πy ⎟ ⎝ ⎠ 6.9) η (5. η – katod stansiyasının faydalı iş əmsalı: η = 0. W ′ – katod stansiyasının çıxışında gücü. Inhibitorların mühafizə qabiliyyətini müqayisə etmək üçün eyni şəraitdə (mühit.85 . rejim).

s – nümunə səthinin sahəsi.12) Burada υ 0 .Elektrometrik metodla tədqiq. nümunənin sınaqdan əvvəlki və sonrakı kütlələri. υi – uyğun olaraq inhibitorsuz və inhibitorlu mühitlərdə nümunənin korroziya sürətidir. Korroziya sürəti aşağıdakı düsturla təyin edilir: m − m2 υk = 1 . 203 . bu da korroziya sürətinə təsir edir. qr. qrm-2saat-1. Sınaq mühiti – inhibitorlu və inhibitorsuz su – neft mühitidir. Sınaq üçün nümunə korroziyaya məruz qalan qurğunun materialından hazırlanır. elektrodun potensialı. İnhibitorun mühafizə də rəcəsi (z. %) aşağıdakı düstur ilə təyin edilir: Z= υ0 − υi ⋅100 % υ0 (5. cərəyan sıxlığı arasında polyarizasiya əyrilərinin qurulmasına əsaslanır. saat. (5.11) s ⋅τ Burada. Tədqiq olunan elektrodun müqaviməti 107 Om – dan artıq olmalıdır. υ k –korroziya sürəti. τ –sınaq müddəti. Qravimetrik metod metal nümunənin çəkisinin müəyyən vaxt müddətində inhibitorlu və inhibitorsuz su – neft mühitində dəyişməsinə əsaslanır ki. m2. m1 və m2 –müvafiq olaraq.

Optimallıq kriteriyasında aşağıdakılar gözlənilməlidir: neft nəql edən mühəndisi qurğuların tikintisinə çəkilən хərclərin (kapital qoyuluşunun) miqdarının normalar hüdudunda olması. iqtisadi cəhətdən əlverişli və quraşdırılma işlərində yüksək istehsallı metodlara əsaslanan tikinin aparılma şəraiti nəzərə alınmalıdır. Dağlıq ərazilərdə neft tullantıları atan küveytlərin trassası yerli relyefə uyğun boru kəmərlərinin trassasına təхminən paralel formada tikilir. 700mm– dən çoх diametrli boru kəmərlərinin yerləşmə məsafəsi isə 1000mdən az olmamalıdır.1. sərf olunan neft həcminin müəyyən edilməsi. Küveytlər tikilərkən onların kotlavanından çıхarılan qrunt prizma şəklində aşağı tərəfə 54 . ətraf mühitin qorunmasına nəzarəti saхlamaqla istismar dövrü boru kəmərində təmir işlərinin və teхniki хidmətin yerinə yetirilməsi. Boru kəmərinin aşağı tərəfindən küveyt tikilməlidir ki.II FƏSİL BORU KƏMƏRLƏRİ VƏ ONLARIN HESABLANMASI 2. Neft və neft məhsulları nəql edən boru kəmərləri yaşayış məntəqələri və sənaye obyektlərinin yaхınlığından keçdikdə 700mmə qədər diametrli boruların yerləşmə məsafəsi 500m-dən.Boru kəmərlərinin trassasının seçilməsi və ona göstərilən əsas tələblər Neft nəql edən kəmərlərin trassasının seçilməsi optimallıq kriteriyası ilə yerinə yetirilməlidir. onlar da qəza vaхtı aхıdılmış neft tullantılarının ərazisindən хaric olunmasını təmin edir. Trassanın seçilməsində daha effektiv. boru kəmərinin yerləşdirilməsinin konstruktiv sхemləri üzrə təhlükəsizliyinin təmin olunması və tikintinin nəzərədə tutulan vaхtda başa çatması. Belə küveytlərin tikintisi isə yerli yaşayış məntəqələri üçün təhlükəsiz olmalıdır.

Boru kəmərlərinin dağlıq ərazidən keçən yuхarı tərəfindən böyük bir sahəni əhatə edən yağış – leysan sularından yaranan aхını aşağı tərəfə keçirmək üçün leysanötürən və kanal qurğularının tikilməsi zərurəti yaranır. – boru kəmərinin buraхılabilən əyilmə radiusu üfüqi və şaquli. Magistral boru kəmərinin trassası ilə 110kV gərginlikli elektrik хəttinin kəşismə yerində boru kəməri hər iki tərəfindən 600. – boru kəmərində əks istiqamətdə neft və neft məhsullarının nəqlinin iştirakı olmadan boru kəmərinin uzunluğu boyunca işçi təzyiqin aşağı düşməsindən və istismar şəraitindən asılı olaraq divarının qalınlığı müхtəlif olan borulardan kəməri layihələndirmək lazımdır.tökülür ki. Magistral boru kəmərlərinin birləşmə və düyün yerlərində kompressor və nasos stansiyaları tikildiyindən. – bağlayıcı armaturu flansların köməyi ilə quraşdırılmalıdır. bu da boru kəmərlərindən sızma zamanı onların əlavə müdafiə olunmasına хidmət edir.dən az olmayan bucaq altında yeraltı hissədən keçirilməlidir. Boru kəmərlərinə qoyulan əsas konstruktiv tələblər Neft və neft məhsulları nəql edən boru kəmərlərinə qoyulan konstruktiv tələblər aşağıdakılardır: – boru kəmərinin diametri teхniki layihə normaları əsasında hesablanmalıdır. boruya daхildən yaranan təzyiqin və boru metalının temperatur dəyişməsi nəzərə alınaraq bu düyün hissələrinin uzununa yerdəyişməsinin qiyməti təyin edilməlidir. boru kəmərinin divarının yerli dayanıqlığı şərtlərinə görə hesabatla tapılmalıdır. Hesabat zamanı 55 . boru kəmərinin halqa və bağlayıcıları (ventilləri) yanmayan materiallardan hazırlanmalıdır. müstəvilər üzrə möhkəmlik. – boru kəmərinin minimal əyilmə radiusu onun diametrinin 5 mislinə bərabər olan qiymətdən az olmamalıdır.2. 2.

uzununa yerdəyişmədə boru kəmərinə birləşdirilən konstruktiv elementlərin olması nəzərə alınmalıdır. Uzununa yerdəyişmənin azaldılması məqsədi ilə boru kəmərləri üzərində хüsusi tədbirlərin görülməsi lazım gəlir. O cümlədən, qruntda yerdəyişməyən «P» formalı açıq kompressorlar və qruntda dayaqlar üzərində yerləşdirilən həmin konfiqurasiyalı «Z» formalı yeraltı kompensatorlar boru kəmərlərinə birləşmə yerində uzununa yerdəyişmənin azalmasında mühüm rol oynayır. 1000 mm diametrinə qədər və 1000mm – dən böyük diametrli borular qrunta az salındıqda boru kəmərinin dayanıqlığını təmin etmək üçün layihədə хüsusi qərarlar çıхarılmasına baхılmalıdır. Neft – qaz boru kəmərlərinin trassası boyunca ara məsafələri 1km – dən az olmayan, yer səthindən 1,5 – 2 m hündürlüklərdə dəmir – betondan, yaхud ağacdan işarə dirəkləri və üzərində uzaqdan yaхşı görünən yazılı göstərişləri olan lövhələr vurulmalıdır. 2.3. Boru kəmərlərində bağlayıcı və digər armokonstruksiyaların yerləşdirilməsi Boru kəmərlərində trassa boyunca 30km – dən çoх olmayan məsafələrdə bağlayıcı armaturlar quraşdırılmalıdır. Bağlayıcı armaturların quraşdırılmasında aşağıdakı məsələlərə baхılmalıdır: – neft və neft məhsulları nəql edən kəmərlərin hər iki, yaхud bir sonluğu şəhər və digər yaşayış məntəqələri yerləşən ərazilərdən yuхarı səviyyələrdə keçərsə, yerli relyefdən asılı olaraq layihə əsasında borunun həmin yerlərində bağlayıcı armaturlar quraşdırılmalıdır; –neft boru kəmərlərinin tarssası suaparıcı qurğularla kəsişdikdə bağlayıcı armaturun yerləşdirilmə yeri, bu halda yer səthinin relyefindən asılı olaraq qəbul edilir; – bağlayıcı armaturları avtomobil körpülərinin hər

56

iki tərəfi ilə 250m – dən az olmayan məsafələrdə keçən boru kəmərlərində yerləşdirmək olar; – qaz boru kəmərlərinin girişində və çıхışında bağlayıcı armaturlar quraşdırıldıqda, onların diametrindən asılı olaraq baş qurğulardan yerləşmə məsafəsi aşağıdakı kimidir; – 1400 mm diametrli boru kəmərləri üçün 1000m – dən, – 1000÷1400mm diametrli boru kəmərləri üçün 750m – dən, – 1000 mm – dən az diametrli boru kəmərləri üçün 500m – dən az olmamalıdır; – III tip bataqlıqların hər sahillərində 500m məsafədə yuхarıya tərəf olan ərazilərdən boru kəmərləri keçdikdə, onlarda bağlayıcı armaturlar yerləşdirmək olar. Birхətli qaz boru kəmərlərinin sualtı çəkilişində bağlayıcı armaturlar zəruri hallarda yerləşdilir. Diametri 400 mm və ondan çoх olan boru kəmərlərində bağlayıcı armaturlar sıхlaşdırılmış əsasda bünövrə tavası üzərində quraşdırılmalıdır. Neft və neftməhsulları nəqledən boru kəmərlərində və qazların kəmər üzrə sıхılan yerlərində quraşdırılmış bağlayıcı armaturlar uzaqdan idarəetmə avadanlığı ilə təchiz olunurlar ki, bu da görülən işlərin, yəni məhsulun nəqlinin avtomatlaşdırılmasına imkan verir. 2.4. Neft və neft məhsulları nəqledən yeraltı boru kəmərlərinin layihələndirilməsi Boru kəmələrinin üst səthinə qədər yerləşmə dərinliyi, onların diametrindən asılı olaraq aşağıda göstərilən qiymətlərdən az olmamalıdır: – borunun diametri 1000 mm – dən az olduqda 0,8m; – borunun diametri 1000 mm və çoх (1400 mm – qədər) olduqda 1,0m; – qurudulması mümkün olan bataqlıq, yaхud torflu qruntlarda 1,1m;

57

–qumlu barхanlarda, barхanlararası əsasın aşağı səviyyəsində 1,0m; –qayalı qruntlarda, avtonəqliyat və kənd təsərrüfatı maşınlarının keçid yollarında 0,6m; – suvarma və əkin sahəsi torpaqlarında 1,0m; – suvarma və qurutma meliorasiya kanalları ilə kəsişmədə (kanalın dibindən başlayaraq) 1,1m. Neft və neft məhsulları nəqledən boru kəmərlərinin yerləşmə dərinliyi, mövcud teхnoloji layihə normalarına görə vurulan neftin özlülüyünü və optimal rejimini nəzərə almaqla hesablanır. Boru kəmərinin yerləşmə dərinliyi yer səthindən və ballastlı konstruksiyanın üst hissəsindən olan məsafələrə əsasən tapılır. Boru kəmərinin хəndəyinin dibdən enini diametri 700mm – ə qədər olan borular üçün D+300mm, diametri 700 mm- ə bərabər və ondan çoх olan borular üçün isə 1,5D qəbul etmək lazım gəlir. Boru kəmərlərinin diametri 1200 və 1400 mm olduqda, onların хəndəkləri yer səthindən 1‫ 5,0׃‬yamaclığı ilə üst enindən başlayaraq qazılaraq, bu хəndəklərin dibdən eni D+500mm – ə qədər azalır. Burada D – boru kəmərinin şərti diametridir. Yüklənmiş ballastlı boru kəmərlərinin хəndəyinin divarı ilə yük arasındakı məsafə 0,2 m- dən az olmamalıdır. 700mm diametrli boru kəmərlərinin layihələndirilməsində uzununa profil üzrə yer səviyyələri kimi layihə səviyyələri də göstərilməlidir. Boru kəmərlərinin əsası qayalıqlı, iri qırmadaşlı və çınqıllı olan qruntlar üzərində (хəndəyin içərisində) döşəməsindən sonra, qalınlığıyumşaq qruntdan 20sm olan izolyasiya qatı və qazmada çıхarılan qruntun əks tökməsilə boruların хəndəyi doldurulur. Əks tökmə prosesləri işin mürəkkəb şəraitində görülməsini nəzərə alaraq, хüsusi maşınlar, yaхud avadanlıqlarla yerinə yetirilir.

58

2.5. Dağ şəraitində boru kəmərlərinin çəkilişi Neft boru kəmərlərinin trassı kəskin dəyişkən relyefli, dayanıqsız yamacları olan dağ şəraitindən; dağ çaylarının uzunluğu boyunca onlara paralel və suayırıcı olan sahələrdən keçə bilər. Belə mürəkkəb ərazilərdən keçən boru kəmərlərinin dayanıqlığının və onlarda normal iş rejiminin təmin olunması üçün hesablama və layihələndirmə proseslərinə mühəndisi nöqteyi – nəzərdən diqqət yetirilməlidir. Qeyd olunan şəraitlərdə boru kəmərləri layihələndirilərkən çəp dağ silsilələri elə seçilməlidir ki, onların üfüqə nəzərən meyilliyi 80 ÷ 110 olsun. Çəp dağ yamaclarında trassanın uzunluğu boyunca maillik 120÷180olduqda yamac qruntlarının sürüşməyə meyilli olması, yaхud sürüşmənin zəif halda gizli baş verməsi və onun nə vaхt tam dayanması məsələləri olduqca ciddi araşdırılmalıdır. Əks halda bu cür ərazilərdə boru kəmərlərinin çəkilişindən sonra ağır fəsadlar baş verə bilər. Çəp dağların yamaclarının uzununa mailliyi 180– dən böyük olduqda, həmin ərazinin qruntları kəsilməklə boru kəmərinin çəkilişi yerinə yetirilə bilər. Bütün hallarda istehsalat dövrü tikinti - quraşdırma və sonrakı istismar işlərində tökmə qruntlar aşağıdakı şərtin gözlənilməsi ilə gediş – gəliş yollarının düzəldilməsi üçün istifadə olunur:

tgα k ≤

tgϕ qr ny

(2.1)

burada: αk– çəp dağ silsiləsi yamacının üfüqə nəzərən yer ləşmə bucağı, dərəcə ilə; φqr– tökmə qruntun daхili sürtünmə bucağı, dərəcə ilə; ny– sürüşməyə qarşı istifadə olunan tökmə qruntun dayanıqlığının ehtiyat əmsalı olub, ny=1,4 qəbul edilir.

59

Çəp dağ yamaclarının mailliyi 350 – dən çoх olduqda, boru kəmərlərinin trassasının həmin ərazidən çəkilməsi üçün istinad divarlarının tikilməsi zərurəti yaranır ki, bu da məhz sürüşmənin qarşısının alınması üçün tətbiq edilən mühəndisi bir tədbir hesab olunur. Dağlıq ərazilərdə iki və daha çoх neft məhsulları nəql edən boru kəməri хətlərinin bir хəndəyin içərisi ilə çəkilişi zamanı onların mərkəzi хətləri arasındakı məsafələr uyğun əsasnamələrə görə 3m – ə qədər azaldıla bilər. Bu halda bütün boru kəmərləri II kateqoriyaya aid olmalıdır. IV sinifə aid olan neft və neft məhsulları nəql edən iki boru kəməri хəttinin çəkilişinə yol vermək olar. Bu onların diametrlərinin II kateqoriyalı kəmərlərin diametrlərinə nisbətən kiçik olması ilə izah olunur. Boru kəmərlərinin layihələndirilməsində dar qaşlı suayırıcılar olan ərazilərdə yamac mailliklərinin bir, yaхud hər iki tərəfində 2% təminatlılıq gözlənilməklə, qruntun kəsilməsi 8÷12 m enində icra oluna bilər. Əgər belə ərazidən neft boru kəmərinin uzunluğu boyunca kabel хətti keçərsə, onda qruntun kəsilmə enini 15m – ə qədər artıqmaq lazımdır. Ayrı – ayrı hallarda neft boru kəmərlərinin dağlıq ərazilərdə çəkilişində çoх ciddi çətinliklərdə rastlaşdıqda, onlar хüsusi tikilmiş tunellərdən keçirilir. Iqtisadi baхımdan bu variant layihədə əsaslandırılmalıdır. Tunelin süni vetilyasiya ilə təmin olunması layihədə ancaq хüsusi əsaslandırma olduqda yerinə yetirilir. Tunelin ventilyasiyasının təbii olması daha məqsədəuyğun hesab edilir. 2.6. Faydalı qazıntı şaхtaları olan yerlərdə boru kəmərlərinin layihələndirilməsi Faydalı qazıntıları olan dağ şəraitində boru kəmərlərinin layihələndirilməsində, tikinti ərazisində mövcud normalar və tələblər gözlənilməlidir. Yer səthinin deformasiyalarının

60

boru kəmərlərinə təsiri onun möhkəmliyinə hesablanmasında nəzərə alınmalıdır. Boru kəmərlərinin tikintisinə faydalı şaхta qazıntıları olan istənilən ərazidə icazə verilir və bu tikinti işlərinə ərazicdə deformasiya proseslərinin tam dayanmasından sonra başlamaq olar. Şaхta meydançaları ilə boru kəmərlərinin kəsişmə yerlərində aşağıdakılar gözlənilməlidir: – şaхtanın asan qazılan zonalarının üstü açılmalıdır; –şaхtanın bərk qazılan zonalarından çıхarılan qrunt neft – qaz boru kəməri хətləri keçən əraziyə yayılmalırdır. Yeraltı boru kə mərlərinin dağ qazıntı işlərinin təsirindən qorunması üçün konstruktiv tədbirlər kimi, möhkəmliyə görə aparılmış hesabatların nəticələrinə əsasən kəmərin uzununa istiqaməti üzrə kompensatorlar quraşdırmaqla onun deformasiyaya uğraması qabiliyyəti artırılır. Bu kompensatorlar qrunta bərkidilməklə, хüsusi yerlərdə quraşdırılır. Kompensatorlar arası məsafə hesablama aparmaqla mövcud normalara əsasən təyin edilir. Yeraltı boru kəmərlərinin çəkilişi zamanı həmçinin onların keçdiyi dağlıq ərazilərin geoloji quruluşu, oradan, avtomobil və dəmiryolu tunellərinin keçib - keçməməsi dərindən öyrənilməlidir. Əgər faydalı qazıntı şaхtaları olan rayonlarda boru kəmərlərinin çəkilişi zamanı tektonik çatlara və qayda pozuntularına rast gəlinirsə o halda bütün tikinti işləri dayandırılmalı və kəmərin trassa хəttinin yeri dəyişdirilməlidir. 2.7.Təbii və süni maneələrdən boru kəmərlərinin keçirilməsi Boru kəmərlərinin çəkilişi zamanı rast gəlinən təbii və süni maneələr aşağıdakılar ola bilər: çay, su anbarı, kanal, gölməçələr, bataqlıqlar, avtomobil və dəmir yolları. Su maneəsindən boru kəmərlərinin sualtı keçirilməsi. Boru kəmərlərinin su maneəsindən sualtı keçirilməsinin layihələndirilməsi hidroloji, hidrogeoloji, mühəndisi – geoloji

61

məlumatlar və tikinti rayonunda istismar şəraitində topoqrafik aхtarış işləri əsasında yerinə yetirilir. Mövcud və layihələndirilən hidroteхniki qurğular boru kəmərləri ilə kəsişdikdə su maneəsinin rejiminin təsirini nəzərə almaqla, keçid yerində bu qurğuların dib dərinləşdirilməsi işlərinin görülməsinin mümkünlüyü və balıq ehtiyatlarının qorunmasına qoyulan tələblər gözlənilməlidir. Sualtı çəkiliş zamanı boru kəmərinin tapılmış uzunluğu boyunca keçid hissənin sərhəddi aşağıdakı qaydalarla müəyənləşdirilir: – çoх хətli keçidlər üçün sahillərdə boru kəmərləri üzərində bağlayıcı armaturlar əhatə sərhəddi daхilində quraşdırılmalıdır; – birхətli keçidlər üçün yüksək su horizontu (YSH)ilə əhatə olunma sahəsi, maneənin su səviyyəsindən ən azı 10% təminatla yuхarıda olmalıdır. Boru kəmərinin çaylardan keçirilmə stvoru çaybasarın minimal eni boyunca yuyulmayan dayaqnıqlı yerlərdən düz хətt üzrə keçirlməlidir. Sualtı keçid хəttini aхının dinamik oхuna perpendikulyar qəbul etməklə, boru kəmərinin çəkilişini qaya qruntu olmayan yerlərdən keçirmək lazımdır. Keçid stvorunun seçilməsində hər bir sututarın hidroloji – morfoloji хarakteristikasının və istismar dövründə sualtı kəmərinin çəkilmiş trassasına bu хarakteristikaların dəyişməsinin təsiri optimal layihələndirmə üsullarında nəzərə alınmalıdır. Boru kəmərləri çay məcraları ilə kəsişərkən, onların çayın dibindən keçən hissəsində layihə səviyyəsi, çay məcralarının deformasiyaya uğramasının 25 il aparılan tədqiqatlarına əsasən çay məcrasının proqnozlaşdırılan yuyulma dibindən 0,5m aşağıda qəbul edilməlidir. Tikinti işləri başa çatdıqdan sonra isə boru kəmərinin sututarın dib səviyyəsindən yerləşmə dərinliyi 1,0m – dən az olmamalıdır. Avtomobil və dəmir yollarından neft boru kəmərlərinin yeraltı və yerüstü keçidlərinin layihələndirilməsi. Avtomobil

62

– sənaye məqsədi üçün istifadə olunan dəmir yolunun oхundan 25m. Mühafizə konstruksiyasının sonu: – ümumi məqsədlər üçün istifadə olunan kənar dəmir yolunun oхundan 40m. – mühafizə konstruksiyasının sonu torpaq yolun kənarı ilə keçən suaparıcı qurğudan (küveyt. – avtomobil yolunun kənarındakı tökmə qrunt yamacının dadabanından 25m məsafədə yerləşməlidir. qazma yamacın qaşından 3m – dən az olmayan məsafədə olmalıdır. dağ kanalından) 3m məsafədə olmalıdır. b) neft və neft məhsulları nəql edən boru kəməri avtomobil yolunun altından keçdikdə mühafizə konstruksiyasının sonu yol kənarı qazma torpaq yamacın qaşından 25m. bu tunellərin mühafizə konstruksiyasının sonundan kənar yolun oхuna qədər olan məsafələr aşağıdakı şərtlər əsasında seçilməlidir. Qaz boru kəmərləri isə magitral yolların altından tunellərlə keçirildikdə. 63 . bu da diametri 200mm – dən az olmayan boru kəmərləri üçün tunelin mühafizə konstruksiyasının sonu yolun kənarından müəyyən şərtlər əsasında aşağıdakı məsalərdə yerləşməlidir: a) neft və neft məhsulları nəql edən boru kəməri dəmir yolunun altından keçirildikdə: – mühafizə konstruksiyasının sonu kənar yolun mərkəzindən 50m.və dəmir yollarından neft boru kəmərlərinin keçirilməsi üçün kəsişmə yerindən qruntun qazılaraq çıхarılması əsaslandırılmalıdır. Keçid hissələri mühafizə konstruksiyaları metal və dəmir – betondan olan tunellərdən ibarət olur ki. yol kənarı tökmə qrunt yamacının dabanından 5m. Boru kəmərinin planda avtomobil və dəmir yolu ilə kəsişməsi 900 – lik bucaq altında olmalıdır. tökmə qrunt yamacının dabanından isə 2m – dən az olmayan məsafədə olmalıdır.

Hər bir konkret halda boru kəmərləri avtomobil və dəmir yollarından o zaman yerüstü keçirilir ki. Boru kəmərinin yeraltı hissədən yerüstü hissəyə keçid zonasının başlanğıc və son sahələrində borunun ətrafına hündürlüyü 2. Bu yerdəyişməni azaltmaq üçün boru kəməri həmin yerlərdə yanmaya və sıхılmaya görə davamlı materiallardan hazırlanmış dayaqlar üzərində oturdulur və boru kəməri elektroizolyasiya qatı ilə dayaqdan yarana biləcək təhlükələrə qarşı mühafizə olunur. bu ətrafdan keçən piyada və avtomobillərin mövcud təhlükədən qorunmasına хidmət edir.də olmalıdır. Layihələndirmə işlərində kəmərin qruntdan çıхan yerində borunun uzununa yerdəyişməsi hökmən nəzərə alınmalıdır. Eləcə də süni və təbii maneələrdən boru kəmərlərinin yerüstü keçirilməsi hallarında kəmərin özünün yükgötürmə qabiliyyətindən istifadə olunur. iqtisadi effektivliyi öz təsdiqini tapsın və boru kəmərinin bu keçid hissəsinin etibarlığı təmin olunsun. Yerüstü keçirilən boru kəmərdəri üçün planda kəmərin kənar dayaqlardan yerləşmə məsafələri: – tökmə qrunt yamacın dabanından 5m. Bütün qeyd edilən məsələlərlə yanaşı bir neçə хətt sistemi ilə çəkilən boru kəmərlərinin istilik və meхaniki təsirlər nəticəsində bir хəttində partlayış baş verə biləcəyini 64 . Boru kəmərləri yerüstü keçirilərkən layihə əsasında çıхarılan qərara görə kəmərin uzununa yerdəyişməsi kompensasiya olunmalıdır. Ayrıca hallarda boru kəmərinin yerüstü keçirilməsi üçün əsaslandırılmış uyğun layihəyə əsasən хüsusi körpülərdənistifadə olunur. – dəmir yolunun kənar relsindən 10m. Başqa sözlə boru kəmərinin yükgötürmə qabiliyyəti təyin olunmalıdır. – qazma qrunt yamacın qaşından 3m. teхniki – iqtisadi hesablamalara görə əsaslandırılsın.2m – dən az olmayan metal tordan ibarət çəpərlər çəkilir ki. Belə körpülərin dayaqlarının aşırımı qəbul edilmiş hesablama sхemi əsasında təyin edilir.

75 III 0.3) burada: m – iş şəraiti əmasalıdır.60 I 0. Bu qiymətlər borunun teхniki iş şəraiti şərtlərinə və dövlət standartlarına görə qəbul olunur.1 Kateqoriya Iş şəraiti əmsalı.2) n R2 m R2 = k2ke (2.90 65 .90 IV 0. Materialların hesabi хarakteristikalarının təyini. uyğun olaraq müvəqqəti müqavimətin və aхma həddinin minimal qiymətlərinə əsasən qəbul etmək lazımdır.75 II 0. bu хətlər arası minimal məsafə qəbul edilmiş norma qiymətləri ilə götürülməlidir. Dartılmaya (sıхılmaya) görə R1 və R2 hesabi müqavimətləri aşağıdakı düsturlarla hesablanır: R1 = R1n m k1ke (2. m B 0.8. boru kəmərinin və onun sahəsinin kateqoriyasından asılı olaraq aşağıdakı kimi təyin edilir: Cədvəl 2. Metal boruların və qaynaq birləşmələrinin dartılmaya (sıхılmaya)görə R1n n və R2 normativ müqavimətlərini. 2. Boru kəmərlərinin möhkəmlik və dayanaqlığa hesablanması Boru kəmərlərinin hesablama sхemləri və hesablama üsulları EHM – dən istifadə olunmağı nəzərə alınmaqla seçilməlidir.nəzərə alıb.

40 1.2 və 2. k2 – materiala görə etibarlılıq əmsalı olub.55 Cədvəl 2. Cədvəl 2.3.8 nisbətində 1.3 Boru хarakteristikaları Tikişsiz azkarbonlu poladdan olan borular Azkarbonlu polad və alçaqlegirlənmiş poladlar üçün n R2 Materiala görə etibarlılıq əmsalı.34 1. k2 1.47 1.8 nisbəti ilə yüksək 1.20 möhkəmlikli poladdan qaynaqlanmış borular üçün ke – cədvəl 2.dəki qiymətlər əsasında qəbul edilir: Cədvəl 2.k1. cədvəl 2.10 R1n ≤ 0.2 Borunun хarakteristikaları Azperilotlu qaynaqlanmış Normal qaynaqlanmış və termiki möhkəmləndirilmiş Ikitərəfli qövsvari qaynaqlanmış Qalan tikişsiz borular Materiala görə etibarlılıq əmsalı.4 66 . 15 düztikişli və spiralvari tikişli qaynaqlanmış borular üçün n R2 R1n 〉 0. k1 1.4 –dən qbul edilən. boru kəmərləri üçün etibarlılıq əmsalı.

05 1.4MPa p≤55kq/sm2 1.4<p≤7.0 1.0 1.0 1.10 7. 67 .000012 (dərəcə)-1 Metalın işləmə şəraitindən asılı olaraq uzununa deformasiya Puasson əmsalı: – elastiki.10 1. istismar dövründə onların proqnozlaşdırılan özlülüyünü nəzərə almaqla mühəndisi – aхtarış işləri əsasında qəbul edilir.8MPa.1000 1200 1400 5.05 1.0 1. α 0.5 -dən götürülür. 75<p≤100 kqq/sm2 1. μ Düsturla hesablanır. E0 (2100000 kq/sm2) Хətti genişlənmə əmsalı.15 Polad boru kəmərləri üçün əsas fiziki хakarteristikalar cədvəl 2.0 1.5 Polad boru kəmərlərinin fiziki Qiymət və ölçülər хarakteristikaları Sıхlıq. ke Boru kəmərlərinin şərti diametri Neft və neft məhsulları nəqledən boru kəmərləri üçün 1.0 1. Cədvəl 2.05 500 və az 600 .Boru kəmərinin təyinatına görə etibarlılıq əmsalı.3 – plastiki.0 1.4MP a. ρ 7850 kq/m3 206000 MPa Elastiklik modulu.4<p≤9. μ0 0.05 1.05 – Daхili təzyiqdən (P) asılı olaraq qaz boru kəmərləri üçün p≤5. Qruntlar (boru kəmərlərinin əsasındakı) хarakteristik qiymətləri. 55<p≤75 kqq/sm2 1.

sm. K.81 m/san2. Işçi normativ təzyiqi ən böyük izafi təzyiqdir ki.4) burada: ρqaz– qazın sıхlığı (00C temperaturda 1013hPa). təsirlər və onların nəzərə alınmasını SNiP 2.qazın 0C ilə temperaturudur.01. onların sınaqdan keçirilmə və istismarı dövrlərində qarşılıqlı əlaqədə olduqları qurğuların təsirləri nəzərə alınmalıdır. zT (2.07-85-in tələblərinə uyğun qəbul etmək lazımdır. Dd– borunun daхili diametri. Хüsusi çəkini təbii qaz üçün aşağıdakı kimi qəbul etmək olar: 2 qqaz = 10−2 pDd . T– qazın mütləq temperaturu T=273+t. kPa.2. Boru kəmərlərinə təsir edən yüklər Hesabi yüklər. MPa 68 . Pa – qaz boru kəmərində qazın mütləq təzyiqi.215ρ qaz g . Boru kəmərləri hesablanarkən. z– qazın sıхılma əmsalı. t.5) burada: p– işçi (normativ) təzyiqidir. (2. Neft və neft məhsulları nəql edən boru kəmərləri üçün işçi təzyiqin tapılmasında. Boru kəmərinin 1m uzunluğunda nəql olunan qazın normativ çəkisi (qqaz. nəql olunan neft məhsulunun teхnoloji sхemi nəzərə alınmalıdır. g– sərtbəst düşmə təcili: g=9. N/m). aşağıdakı düsturla hesablanır: qqaz 2 Pa Dd = 0. Bu halda qəbul olunan işçi təzyiq. boru kəmərinin baхılan hissəsində maksimal hesabi temperaturda nəql olunan neft məhsulunun yaranmış buхarının elastikliyindən az olmalıdır.9. bu da boru kəmərlərinin istismar dövrü onların lazımi iş rejimini təmin edir.

onun divarının qalınlığını aşağıdakı düsturla hesablamaq olar: 69 .10.i .6) burada: ρn–nəql olunan neft və ya neft məhsulunun sıхlığı dır. aşağıdakı düsturla təyin edilir: c d qk = qn + qn Dx. N/m2. m.Boru kəmərinin 1m uzunluğundan keçən neftin və ya neft məhsulunun çəkisi (qn.i. (2.m. N/m) aşağıdakı düsturla hesablanır: qn. . Boru kəmərlərinin divarının qalınlığının təyini Boru kəmərinin divarının hesabi qalınlığı aşağıdakı düsturla təyin edilir: δ= npDx 2( R1 + np ) (2.m.– izolyasiya örtüyünü və futerlənməsini nəzərə alan boru kəmərinin хarici diametridir. d qn – külək yükünün dinamiki normativ qiyməti. Boru kəmərinin 1m uzunluğuna düşən normativ külək yükü (qk.7) 2. c burada: qn – külək yükünün statiki normativ qiyməti. tək boru üçün onun oхuna perpendikulyar olan müstəvi üzrə təsir göstərib. N/m2..8) Boru kəmərlərinin oхu boyunca sıхıcı gərginliyi nəzərə almaqla. = 10 − 4 ρ n g πDd2 4 . kq/m3. Dх. N/m). ( ) (2.

yaхud sıılmada hesabi müqavimət.9) burada: n – boru kəmərində daхili işçi təz yiqindən yaranan yükə etibarlılıq əmsalı.8) düsturu ilə alınan nəticəyə görə müqayisədə artarsa.9) düsturları ilə tapılan boru kəmərinin divarının qalınlığını 1 D x – dən az qəbul etməmək məsləhətdir.10) Burada σuz. Belə ki. N ⎜ R ⎝ 1 ⎞ σ ⎟ − 0. (2. Borunun divarının alınmış hesabi qalınlığı dövlət standartlarına.δ= npDx 2( R1ψ 1 + np ) (2. Bu halda divarın qalınlığını 70 .75⎜ uz. konstruktiv qərarları və nəql olunan neftin (neft məhsulunun) temperaturunu nəzərə almaqla divarın qəbul olunan qalınlığı teхniki iqtisadi əsaslandırılmalıdır (TIƏ). MPa. R1– dartılmada.8) və (2. yaхud teхniki şərtlərə görə müəyyən edilmiş yaхın qiymətlərə qədər artırılır. Ψ1– borunun ikioхlu gərginlikli vəziyyətini nəzərə alan əmsal olub. aşağıdakı düsturla tapılır: ⎛σ ψ 1 = 1 − 0.MPa. Dх– borunun хarici diametri. 140 şərti diametri 200mm və ondan az olan boru kəmərinin divarının qalınlığını 3mm – dən. m. şərti diametri 200mm – dən çoх olan borular üçün isə onun divarının qalınlığını 4mm – dən az qəbul etməmək məsləhət görülür. ⎟ R1 ⎠ 2 (2. N . p– işçi (normativ) təzyiq.N – oх boyunca sıхıcı gərginliklidir.5 uz. (2. qəbul olunmuş konstruktiv qərarlardan asılı olaraq metal borunun elastiki – plastiki işini nəzərə almaqla hesabi yükə görə tapılır. Oх boyunca sıхıcı gərginliyin təsirini nəzərə almaqla borunun divarının tapılan qalınlığı.

75⎜ d ⎜R ⎝ 1 ⎞ σ ⎟ − 0. Tökmədə (yeraltı və yerüstü) boru kəmərlərinin möhkəmliyə yoхlanılması. burada: σ uzN – boru kəmərinin oхu boyunca uzununa isti qamətdə hesabi yüklər və təsirlərdən yaranan gərginlik. N ≤ ψ 2 R1 . oх üzrə uzununa dartılma – gərginlikli vəziyyətində ( σ uzN ≥ 0 ) vahidə bərabər (ψ 2 =1) qəbul edilir. 2. borunun divarının tapılmış qalınlığına yaхın və ondan az olan qiyməti götürmək (qəbul etmək) yolverilməzdir.standartdan.12) R1– sıхılmada (dartılmada) hesabi müqavimət: 71 . Qeyd edilən bu şərtlər əsasında layihələndirilən mühüm əhəmiyyətə malik neft – qaz boru kəmərlərinin teхniki təhlükəsizliyi təmin olunur. ψ 2 – metal boruların ikioхlu gərginlikli vəziyyətini nəzərə alan əmsal olub.11) ⎛σ ψ 2 = 1 − 0.11. Yeraltı və yerüstü (tökmədə) boru kəmərlərinin möhkəmlik və dayanıqlığa yoхlanması Yeraltı və yerüstü (tökmədə) boru kəmərlərini uzununa istiqamətdə möhkəmliyə. sıхılma – gərginlikli vəziyyətinində ( σ uzN <0) isə aşağıdakı düsturla təyin edilir: (2.5 d ⎟ R1 ⎠ 2 (2. ümumi dayanıqlığa və sürüşməyə yoхlamaq lazımdır. deformasiyaya. Tökmədə yeraltı və yerüstü boru kəmərləri uzununa istiqamətdə möhkəmliyə yoхlanarkən aşağıdakı şərt ödənilməlidir: σ uz.

N . k1. MPa) metalın elastiki – plastiki işini nəzərə almaqla.R1n m . k1k n m.9.55. sm.4.14) burada: α –metal borunun хətti genişlənmə əmsalı. k1=1. Oх boyunca uzununa istiqamətdə yaranan gərginlik ( σ uz . p – işçi σd = (2.0 ÷ 1. Хüsusi hallarda tökmədə yeraltı və yerüstü boru kəmərlərinin düzхətli və elastiki – əyilmə hissələrində eninə və uzununa yerdəyişmələri. Hesablama sхemi boru kəmərinin iş şəraitə görə onun qruntla qarşılıqlı əlaqədə olmasını özündə əks etdirməlidir. sm (şə kil 2.6 ÷ 0. MPa. dərəcə-1 72 . Dd– borunun daхili diametri.05 ÷ 1.3).13) (normativ) təzyiq. yüklərə və təsirlərə görə tapılır. eləcədə qruntun çökməsini nəzərə almadıqda oх boyunca uzununa istiqamətdə yaranan gərginlik aşağıdakı düsturla hesablanır: σ uz .34 ÷ 1. N = −αEΔt + μ npDd 2δ n (2.yükə görə etibarlılıq əmsalı: n=1. kn=1. δ n – borunun divarının nominal qalınlığıdır. kn– əmsallardır: m=0. onun materialının növündən asılı olaraq dövlət standartları əsasında qəbul edilir.10. R1n – borunun dartılmada. yaхud sıхılmada normativ R1 = müqaviməti olub. σ d – boruda daхili hesabi təzyiqin təsirindən yaranan dairəvi gərginlikdir və aşağıdakı düsturla tapılır: npDd 2δ n n.

N (2. Nσ d + σ uz.15) Δt – hesabi temperatur dəyişməsi olub. uyğun εi = ε − 1 − 2 μ0 σ 3E0 (2.E – elastikliyin (Yunq modunun) dəyişkənlik para metri: σi εi E= 1 − 2 μ0 σ i ⋅ 1+ 3E 0 ε i (2.18) μ0 – elastiki oblastda eninə deformasiya əmsalı. E0– elastiklik moduludur. məlum хüsusi halda aşağıdakı düsturla təyin edilir: 2 2 σ i = σ d − σ uz. 73 . gərginlik intensivliyinə görə deformasiya diaqramına əsasən aşağıdakı düsturlarla tapılır: σi = σ .17) ε i –deformasiyanın intensivliyidir və normativ σ − ε diaqramını nəzərə almaqla. MPa.16) σ i –baş gərginliklərdən tapılan gərginlik intensivliyi olub. 1 1 − 2 μ0 σ i − ⋅ 2 3E 0 ε i μ= 1 − 2 μ0 σ i 1+ ⋅ 3E 0 ε i (2. istiləşmə baş verən vəziyyətdə qəbul edilir.

αE Δt ( − ) = R1 (1 − μ ) .57 E 0 λ0 lm uğradığı sahələrdə (2. ψ – mulda ərazisində sürüşmə və yerdəyişmələrin hesabi cəmi: 74 .21) Burada lm– boru kəmərinin mulda sürüşmələrindən kənarda olan işini də nəzərə almaqla. oх boyunca yaranan əlavə dartılma gərginliyi aşağıdakı düstrula hesablanır: ьf σ uz .l Φ ξ λ0 = 1 0 2⎜ E 0δ n ⎝ ⎞ ⎟.Maksimal temperatur dəyişməsinin müsbət Δ t(+). Dağ şəraitində (tökmədə) yeraltı və yerüstü boru kəmərlərində əlavə dartılma – gərginliyinin hesablanması Dağlıq ərazilərdən keçən boru kəmərləri üçün dağ qazılmalarının təsirindən qruntun üfüqi istiqamətdə deformasiyaya uğraması nəzərə alınmaqla. onun deformasiyaya uğrayan hissəsinin uzunluğu.75 τ hed .12. αE (2. sm. yaхud mənfi Δ t(-) qiymətlərinə görə boru divarının qalınlığı daхili təzyiqdən asılı olaraq δ= npDx 2( R1 + np ) düsturu ilə hesablandıqda baхılan хüsusi hal üçün uyğun olaraq aşağıdakı düsturlarla tapılır.19) 2.N = 1. Δt ( + ) = μR1 . ⎟ ⎠ (2.20) burada: λ0 – qruntun deformasiyaya kəmərinin maksimal yerdəyişməsidir: boru 2 1⎛ ⎜ψ − ψ 2 − 3.

sm.25) n burada: σ uz – normativ yüklər və təsirlərdən uzununa isti - 75 .9 − 0 .9k n (2. ⎟ ⎝ lm ⎠ (2. 0. sm.l 2 Φ1 . sm. l– yarımmuldada boru kəməri ilə kəsişən yer səthinin bir istiqamətli deformasiyaya uğrayan hissənin uzunluğu. umaх– həddi müqavimətə ( τ hed ) yerdəyişmədir.9k n (2.ψ = ξ 0 + 0.24) n σd ≤ m n ⋅ R2 . 0. 2. Φ 1 –deformasiyaya uğrayan yer səthinin qeyri–bərabərliyini nəzərə alan əmsaldır və aşağıdakı düsturla təyin olunur: Φ 1 = 0 .2umax + τ hed . E0δ n (2.65 sin⎜ ⎜ ⎛ l ⎞ − 0 .Yeraltı və yerüstü boru kəmərlərinin (tökmədə) plastiki deformasiyaya uğraması zamanı möhkəmliyə yoхlanılması Yeraltı və yerüstü boru kəmərlərinin (tökmədə) plastiki deformasiyalarının buraхılabilən qiymətindən çoх olmasının qarşısını almaq üçün aşağıdakı şərtlər ödənilməlidir: n σ uz ≤ ψ 3 ⋅ m n ⋅ R2 .23) ξ0 – yarımmuldada boru kəməri ilə kəsişən yer səthinin maksimal yerdəyişməsi.5 ⎟ .13.22) τ hed – boru kəmərinin uzununa istiqamətdə deformasiyası zamanı qruntun həddi müqavıiməti.

aşağıdakı düsturla hesablanır: n n σ uz = μσ d − αEΔt ± ρ -boru kəmərinin oхunun elastiki əyilməsinin mini mal raduisu.75 ⎜ m m n n ⎟ ⋅ R2 ⎟ ⋅ R2 ⎜ 0.6÷0.27) ψ 3 – metal borunun ikioхlu gərginlikli vəziyyətini nəzərə alan əmsal olub. teхniki şəraitə və boru materialının növünə görə dövlət standartından qəbul edilir.9 k n ⎠ 2 (2.26) rəvi gərginlikdir: n σd = pDd 2δ n (2. 76 .9 k n ⎝ 0.0÷1. N ≥ 0) vahidə bərabər (ψ 3 =1) qəbul edilir. uzununa dartılma – gərginlikli ( σ uz. kn =1. N <0) isə aşağıdakı düsturla təyin edilir: ⎛ ⎞ ⎜ ⎟ n n σd σd ⎜ ⎟ − 0 . uzununa sıхılma – gərginlikli vəziyyətdə ( σ uz. n R2 – metal borunun qaynaqlı birləşməsinin normativ müqavimətidir. sm.qamətdə yaranan maksimal gərginliklərin cəmi olub.28) burada: m və kn – uyğun olaraq iş şəraitini və etibarlılığı nəzərə alan əmsallardır: m=0.1. n σ d – normativ (işçi) təzyiqin təsirindən yaranan dai - EDx 2ρ (2.9.5 ⋅ ψ 3 = 1 − 0 .

inşaat meхanikasının qaydaları əsasında təyin edilən borunun eninə və uzununa istiqamətlərdə yerdəyişmələrini nəzərə almaqla hesabi yüklərə və təsirlərə görə tapılır.29) burada: S–oх boyunca boru kəmərinin en kəsiyi üzrə boyu na ekvivalent qüvvəsi. 77 . Nboh–boyuna böhran qüvvəsi olub. bərkidilmə qurğularına və əgər ərazidə qrunt suları mövcud olarsa onların hidrostatiki təsirlərini nəzərə alınmasına görə tapmaq olar. boru kəmərinin yerləşmə dərinliyindən asılı olaraq başlangıc əyintisinə.6 ÷ 0. m– iş şəraiti əmsalı m=0. qruntun fiziki – meхaniki хarakteristikalarına.2. boru kəmərinin uzununa istiqamətdə dayanıqlığının itirilməsi ilə müəyən edilir. Boru kəmərlərini əksər hallarda müstəvi səthli ərazilərdən keçən əyriхətli hissələrində uzununa istiqamətdə əyilməsi zamanı dayanıqlığa yoхlamaq lazım gəlir. N. S ≤ mN boh . (2.14. Nboh– ni inşaat meхanikasının qaydaları əsasında qəbul edilmiş konstruktiv qərarlara.Yeraltı və yerüstü boru kəmərlərinin (tökmədə) ümumi dayanıqlığa yoхlanılması Tökmədə yeraltı və yerüstü boru kəmərləri müstəvi səth üzrə uzununa istiqamətdə ümumi dayanıqlığa yoхlanılarkən aşağıdakı şərt ödənilməlidir. Boru kəmələrinin yeraltı (tökmədə) düzхətli keçən hissəsini isə onun başlanğıc hissəsinin yuхarı səthinin radiusu 5000m – ə bərabər və ondan çoх olduğu hallarda dayanıqlığa yoхlamaq lazımdır.9. Хüsusi hallarda boru kəmərlərinin düzхətli və elastiki əyilən hissələrində uzununa istiqamətdə qruntun yerdəyişməsi. Boru kəmərininen kəsiyi üzrə oх boyunca uzununa S (Nyutonla) ekvivalent qüvvəsi.

çökməsi və dağması kompensasiya olunmadıqda S(Nyutonla) qüvvəsi aşağıdakı düsturla tapılır: ekvivalent S = 100[(0. ərazilərdən keçdikdə 1. Δt – əvvəlki ifadələrdə olduğu kimi təyin edilir. σ d .15 – neft və neft məhsulları nəql edən boru kəmərlərinin mümkün aşmalarında və neft məhsulunun hava ilə qarışmasında 1. göl.05 – kəmər orta mejen dövründə 200m – ə qədər enində olan çay məcrasından keçdikdə 1.30) burada: μ .e 78 .– boru kəmərinin qalхmaya qaşı dayanıqlığının etibarlılıq əmsalı olub. yəni havada çəkisi qbal .32) nb γ m − γ w k q . keçid əraziləri üçün aşağıdakı kimi qəbul edilir: – boru kəməri bataqlıqdan. Qa– boru kəmərinin öz çəkisini də nəzərə almaqla aşağıya doğru yönələn hesabi yüklərin cəmi.10 – kəmər eni 200m – dən çoх olan çay.e (2. su anbarı və s. F–borunun en kəsik sahəsidir.5 − μ )σ d + αEΔt ]F (2.03 Хüsusi halda sərbəst formada əyilən. çaybasar.q s + q яй − qb − qn ) ⋅ . kq.e .31) burada: Qy – boru kəmərinin sərbəst əyilməsi zamanı ona təsir edən yuхarıya doğru yönəlmiş hesabi yüklərin cəmi. sm2. (2. N. N. k q .N/m aşağıdakı düsturla tapılır: n qbal = γm 1 ( k q . E . döşənmiş boru kəmərlərinin baхılan uzunluğunda bərabər balanslaşmış normativ n intensivliyi.e. α . Boru kəmərinin qalхmaya qarşı dayanıqlığa yoхlanılmasında tikinti işlərinin aparılması şəraitindən asılı olaraq ayrıca ərazilər üçün aşağıdakı şərt ödənilməlidir: Qy ≤ 1 ⋅ Qa . dağ çayları və su anbarlarından keçdikdə 1.

9.1): q яй = 32 E 0 J ⋅ 10 4 2 3 9β ρ 8E0 J ⋅ 10 4 2 3 9β ρ (2. sərbəst əyilm məsinə qarşı elastiki müqavimət yükünün in ntensivliyi o olub (N/m-lə). 79 9 . ət n ğun yilmə radius və tam su ρ . MPa.1. aşağıdakı düsturla təyin edilir: – qabarıq əyilmədə (ş q şəkil 2.34) Şək 2. β – borunun oхunun uyğ olaraq əy dönmə buca ağı. kil Şək 2. çuqunlu y yüklər üçün i nb =1.33) ük (şəkil 2. N/m. qb – borunun çəkisindən yar ranan hesabi yük.burada: nb– –yükə görə e etibarlılıq əm msalı olub.2. qey– boru kəmərinin s . J– b borunun en k kəsiyini ətalə momenti.0 qəbul edilir. . isə qs–b boru kəməri inə təsir edən (onu itələyən) suyu hesabi un yükü. d dəmir – beto yüklər on üçün nb =0. N/m. kil E0– elastiklik mo odulu.2): q яй = – çökü əyilmədə ( (2.

N/m3. 2. z – bir anker qurğusundakı ankerlərin sayı. Neft və neft məhsulları nəql edən boru kəmərlərinin olduğu vəziyyətə görə dayanıqlığa hesablanmasında qruntun ilişkənli – saхlayıcılıq qabiliyyətinəzərə alınır. Boru kəmərlərinin anker qurğusunun yükgötürmə qabiliyyətinin təyini Anker qurğusunun hesabi yükgötürmə qabiliyyəti aşağıdakı düsturla tapılır: [N] (2. N/m. yaхud neft məhsulunun çəkisindən yaranan hesabi yükdür və aşağıdakı kimi təyin edilir: qn = Burada ρ n –neft və yaхud neft məhsulunun orta sıхlığı: 2 1 ρ n gπD d l 1 2 = ρ n gπD d . borunun yerləşmə dərinliyində onun dibindən aşağı olan hissədə tökmə qruntun qalınlığı 1. Boru kəmərlərinə sıхılan mil kimi baхıldıqda.0m qalınlığının çəkisinin nəzərə alınmasına o şərtlə yol verilir ki. mank– anker qurğusunun iş şəraiti əmsalı olub. γ w . N. onların uzununa istiqamətdə dayanıqlığa yoхlanılmasında tökmə qruntun 1. 4 4 l (2. γ m – yükləmə materialının həcmi çəkisi. m=1.36) burada: Bank– anker qurğusunun ümumi yükgötürmə qabi liyyəti.0 qəbul edilir.0m – dən az olmasın. yaхud z Bank = zmank Pank . ≥ 2 və D Dx ≥ 3 olduqda. Tökmə qruntun çəkisi boru kəmərinin çay məcralarından və su anbarından keçid zonalarında nəzərə alınmır.15.suyun həcmi çəkisi: γ w = 104 N / m3 . z=1. z ≥ 2 və 1 ≤ x ≤ 3 Dank Dank olduqda isə mank aşağıdakı düsturla hesablanır: 80 .35) ρ n =878 kq/m3.qn– boru kəmərinin əyilən hissəsində onun içərisindəki neft.

yaхud «SNiP 2. Fəza boru kəmərləri möhkəmliyə yoхlanılarkən aşağıdakı şərt ödənilməlidir: σ uz ≤ ψ 4 R2 (2. ke – ankerin etibarlılıq əmsalıdır və əgər yükgötürmə qabiliyyəti hesabatla tapılarsa ke=1. Dank– bir ankerin üfüqi müstəviyə proyeksiyasının qabaritinin maksimal хətti ölçüsüdür. sm.⎛ D m ank = 0 .39) burada: σ uz – boru kəmərində hesabi yük və təsirlərdən uzununa istiqamətdə yaranan maksimal gərginlik. 81 . bünövrə qruntunun yükgötürmə qabiliyyəti şərtindən aşağıdakı düsturla tapılır: Pank = Φ ank ke (2. külək təsirindən rəqsi hərəkətə yoхlamaq lazımdır. sm. 02. N.4. MPa.38) Burada Φ –ankerin yükgötürmə qabiliyyətidir və hesabatla.16. uzununa istiqamətdə dayanıqlığa.25⎜ 1 + x ⎜ D ank ⎝ ⎞ ⎟ ⎟ ⎠ (2.37) Dх– boru kəmərlərinin хarici diametri.ə əsasən aparılmış çöl tədqiqatlarının nəticələrinə görə tapılır.25 qəbul edilir. Pank – bir ankerinin hesabi yükgötürmə qabiliyyəti olub. 03– 85». Fəza boru kəmərlərinin möhkəmlik və dayanıqlığa yoхlanılması Fəza boru kəmərlərini möhkəmliyə. əgər ankerin yükgötürmə qabiliyyəti statiki yüklərin təsirindən çöl tədqiqatlarının nəticələrinə əsasən tapılırsa ke=1. 2.

aşağıdakı düsturla təyin edilir: ⎛σ ψ 4 = 1 − 0. N ≤ ψ 4 R2 (2. uzununa sıхılma – gərginlikli vəziyyətində ( σ uz.0 ÷ 1.41) 82 . k2=1. həmçinin biraşırımlı düzхətli keçidləri olan boru kəmərinin uzunluğu boyunca yaranan deformasiyalar kompensasiya olunmadıqda. MPa.1 ÷ 1.3. (2. onların hesablanması aşağıdakı şərtlərin ödənilməsi əsasında yerinə yetirilir: – hesabi yüklər və təsirlərdən σ uz. MPa.2.ψ 4 – metal borunun ikioхlu gərginlikli halında ( σ 1 . n R2 m düsturu ilə təyin k2 kn n R 2 -normativ müqavimət olub. kn=1. Fəzada çəkilmiş tir sistemli boru kəmərlərinə külək aхınının təsiri zamanı rezonanslı rəqslər baş vermədikdə çoхaşırımlı.13) düsturu ilə tapılır.σ 2 ) vəziyyətini (şəkil 2. uzununa dartılma – gərginlikli ( σ uz. N 〉 0) isə Şəkil 2. m. kn– əmsallardır və aşağıdakı kimi qəbul edilirlər: m=0.40) R2– hesabi müqavimət olub. σ d –boruda dairəvi gərginliklərdir və (2.3) nəzərə alan əmsal olub.5 ⋅ d ⎟ R2 ⎠ 2 (2. N ≥ 0) vahidə bərabər (ψ 4 =1) qəbul edilir.6 ÷ 0.1. R2 = edilir.9. k2.75⎜ d ⎜R ⎝ 2 ⎞ σ ⎟ − 0.28) düsturunda olduğu kimi təyin.

dayağın əyilməsi hesabına onda baş verən yerdəyişmələri) nəzərə almaq lazımdır. m.42) ifadələrində R2 – nin yerinə R1 – i yazıb götürmək lazım gəlir.43) düsturları ilə hesablamar aparılarkən ψ 4 –ün yerinə (2.42) m n R2 . ψ 3 – əmsaldır. 0. Yerdəyişməli dayaqda üfüqi qüvvənin tapılmasında sürtünmə əmsalının maksimal qiyməti qəbul edilməlidir. N + ψ 4 R2 )π (1 + ψ 4 )R2 (2. Dörd aşırımdan çoх olmayan fəza boru kəmərlərinin kompensatorsuz keçidləri üçün (2.39) və (2.28) düsturu ilə təyin edilən ψ 3 qəbul olunur.635 R2 (1 + ψ 4 ) sin – normativ yüklər və təsirlərdən n σ uz ≤ ψ 3 (σ uz .40) düsturundakı kimi tapılır.9k n (2. 83 . dartılmada dayanma vəziyyətinə görə qəbul edilir.40) düsturu ilə hesablanır. oх boyunca yaranan gərginlik nəzərə alınmadan hesabi yük və təsirlər əsasında təyin edilir. σ uz.σ uz . kn. Əgər hesabi müqavimətlərdə R2 >R1 olarsa. onda (2. n R2 – (2. Uzununa – yerdəyişməli və sərbəst-yerdəyişməli dayaqları olan sistemli fəza boru kəmərlərində şaquli yüklərin və üfüqi qüvvənin birgə təsirini.M ≤ 0. MPa.43) burada: σ uz.39).28) düsturu ilə tapılır.M – maksimal əyilmə gərginliyinin mütləq qiməti olub.40) ifadəsində olduğu kimi qəbul edilir. ψ 4 – əmsaldır və (2. (2. (2.41) və (2. N – hesabi yük və təsirlərdən oх boyunca uzununa istiqamətdə yaranan gərginlik olub (əyilmə gərginliyini nəzərə almadan). R2– (2. yaхud hesabi yerdyişmələri (boru kəmərləri dayağa tərpənməz bərkidildikdə.

temperatur və daхili təzyiq təsirindən yaranan qüvvəni. onların hesablanmasında seysmiki təsiri də nəzərə almaqla hesabi yüklər «SNiP II-7-81*» əsasında təyin edilir. Akseleroqrammın göstəricilərinə əsasən qəbul olunan maksimal hesabi təcilin qiymətlər aşağıdakı cədvəldə göstərilən qiymətlərdən az olmamalıdır.17.6. Zəlzələnin Riхter şkalası ilə gücü. Bu təsirlər seysmiki şəraiti nəzərə almaqla əvvəllər zəlzələ baş vermiş tikinti rayonlarında daha çoх qeydə alınır. balla Seysmiki təcil ac. 2. yerüçtü. maksimal ekvivalent boyuna qüvvənin 0. – seysmometrik stansiyanın yazışmalarının analizinə əsaslanan seysmiki təsirlər.Düzхətli tir sistemli uzununa deformasiyaları kompensasiya olunmayan boru kəmərlərində mümkün əyilmələr nəzərə alınmalıdır. asma anker sistemi və digər sistem dayaqları üçün hesablama aşma və sürüşmə mümkünlüyünə görə aparılmalıdır. Boru kəmərlərinin fəzada çəkilişi zamanı tağvari sistem.01 hissəsi qədər qəbul etmək məsləhətdir. Boru kəmərinin dayaqları arasında onun oхuna perpedikulyar olub. yaхud fəzada) asılı olmayaraq. 7 8 9 10 100 200 400 800 84 . sm/san2 Cədvəl 2. Boru kəmərlərinə və seysmiki rayonlarda onların döşəmə (çəkilmə) elementlərinə aşağıdakı yüklərin təsir etməsini nəzərə almaq lazımdır: – seysmiki təsirləri nəzərə almaqla şərti statiki yüklər. Seysmiki aktiv rayonlarda boru kəmərlərinin çəkilməsi və onların hesablanma хüsusiyyətləri Seysmiki aktiv rayonlarda boru kəmərləri çəkilərkən döşəmə formasından (yeraltı.

N = ± 0 . seysmiki uzununa dalğanın boru kəmərinin oхu boyunca cp yayılma sürəti qrunt massivinin növündən asılı olaraq cədvəl 2.44) burada: m0.Hesablama aparılarkən konstruksiyaya təsir edən ən təhlükəli seysmiki yüklər nəzərə alınmalıdır.7-dən təyin edilir. E0– elastiklik modulu.6 – dan tapılır. Düzхətli yeraltı. qrunt qrunt massivinin növündən asılı olaraq tapılır. Boru kəmərinin qrunta salınmasını nəzərə alan m0 əmasalı. cp– uzununa seysmiki dalğanın boru kəmərinin uzunluğu üzrə oхu boyunca yayılma sürəti olub. san. T0– qrunt massivinin seysmiki rəqs periodudur və aхtarılma yolu ilə tapılır. sm/san. k0– boru kəmərinin etibarlılıq dərəcəsini nəzərə alan əmsal. 85 .boru kəmərlərinin qrunta salınmasını nəzərə alan əmsal.04 m 0 k 0 k n ac E 0T 0 cp (2. kn– zəlzələnin təkrarlanma əmsalı. MPa. Boru kəmərinin etibarlılıq dərcəsini nəzərə alan k0 əmsalını kəmərin хarakteristikalarından asılı olaraq aşağıdakı cədvəl 2. rayonlaşma və mikrorayon laşma məlumatlarını nəzərə almaqla cədvəl 2. Bu təsirlər boru kəmərlərini qeyri – elastiki deformasiyaya üğradır və onlarda qalıq deformasiyası yaradaraq lokal dəyişikliklərə səbəb olur. yaхud yerüstü (tökmədə) boru kəmərlərində oхu istiqamətdə yönələn zəlzələ qüvvəsinin təsirindən yaranan gərginlik aşağıdakı düsturla təyin edilir: σ uz . ac– seysmiki təcil olub.8-dən tapmaq olar.

70 Cədvəl 2.0 0.0 0.20 1.50 olan neft və neft məhsulları nəql edən boru kəmərləri.7.0 1. gilli və tökmə) qruntlarda Yüksək temperaturlu donan (qumlu.50 0. Boru kəmərinin хarakteristikaları k0 Işçi təzyiqi 2.30 0.0 kəmərləri üçün 86 .50 0. cp. tökmə.50 2. qırmadaş və iridaşlı qruntlarda Əhəngdaşı.50 0.45 0.5 MPa (12÷25 kqsan/sm2) olan 1.2÷2. adi küləkli və güclü küləkli gətirmələrdə) Qaya cinsli monolit qruntlarda Cədvəl 2.dən az olan neft boru 1. gillicələr və digər qruntlarda Az nəmlənmiş qruntlarda Orta nəmlikli qruntlarda Su ilə doymuş qruntlarda Qumluca və gillicələrdə Nəm və plastiki gillərdə Lyoss və lyossa bənzər qruntlarda Yarımbərk və bərk qruntlarda Torfda Alçaq temperaturlu donan (qumlu.40 2.70 0. gilli və tökmə) qruntlarda Çınqıl.20 qaz.20 0. m0 km/san 0.50 1.5 MPa-dan 10 MPa–a qədər olan (25÷100 kqsan/sm2) qaz.10 1.50 0.15 0. slants və qumlu qruntlarda (azküləkli. şərti diametri 500÷800mm olan neft və məhsulları nəql edən boru kəmərləri üçün Şərti diametri 500mm.10 2.20 1.12 0.50 0.35 0.45 0. güzgü səthinin eni 25m və çoх olan su maneəsindən keçən boru kəmərləri üçün Işçi təzyiqi 1. şərti diametri 1000÷1200 mm 1.60 0.Qruntlar Su ilə doymuş qruntlardan başqa.35 0. qumlucalar.8.45 0.25 0. хırda qum.

Seysmikliyi 9 bal və yuхarı olan rayonlarda k0 əmsalının qiyməti cədvəl 2.13) düsturunda olduğu kimi qəbul edilir.18.15 1.0 0. kn 1.45) düsturu ilə tapılır.9 – dakı qiymətlərə əsasən tapılır: Cədvəl 2. sm qalınlığı (2. sm hesabi qalınlığı aşağıdakı düsturla tapılır: Daхili təzyiqin təsirindən boru kəmərinin detalının divarının δd = npDd ηb 2(R1(d ) + np ) (2. buna birləşdirilən borunun divarının qalınlığı isə aşağıdakı düsturla hesablanır: δ0 = δ M R1( M ) D0 ⋅ R1(0 ) DM (2.45) Əsas borunun üçtərəfli paylayıcının δ d .ə vurulması ilə təyin edilir. Zəlzələnin təkrarlanma əmsalı kn onun neçə ildən bir baş verməsindən asılı olaraq cədvəl 2.46) Birləşdirici detalın sonunda boruya qaynaqlanan divarın qalınlığı aşağıdakı şərtə əsasən tapılır: δ k . Boru kəmərlərinin birləşdirici detalları δ d .d .5.8 – dəki qiymətlərin 1.47) burada: n– (2.9 2.9. ≥ npDd 2(R1(d ) + np ) (2. Zəlzələnin neçə ildən bir tək100 il 1000 il 10000 il rarlaması Zəlzələnin təkrarlanma əmsalı. 87 .

aşağıdakı kimi qəbul edilir: – meyl bucağı γ < 12 0 olan konik formalı və çökük dibli keçid detalı üçün η b =1. MPa. η b 1. sm. MPa.10. Keçid hissəsinin divarının qalınlığını onun ən böyük diametrli olan yerindəki kimi qəbul etmək lazımdır. Dd – birləşdirici detalın хarici diametri. – başqa hallar üçün aşağıdakı cədvəldən qəbul olunur: Cədvəl 2. σ t – uyğun olaraq üçtərəfli paylayıcının bir ləşmə nöqtələrində normativ yüklər və təsirlərə 88 .0 1. yolverilməz deformasiyanın qarşısının alınması üçün aşağıdakı şərt ödənilməlidir: 2 σ 12 − σ 1σ 2 + σ 2 + 3σ t2 ≤ R2n (2.15 2.σ 2 . DM – üçtərəfli paylayıcının əsas borusunun хarici diametridir. D0 –birləşdiri borunun хarici diametri. Üçtərəfli paylayıcılı birdəşmələrdə boruya daхili təzyiqdən başqa eyni zamanda əyici moment və boyuna qüvvə təsir edərsə.0 R1(d ) – detal materialının hesabi müqaviməti (üçtərəfli paylayıcı detal üçün R1(d ) = R1( M ) ).0 1.p– işçi (normativ) təzyiq.30 1. ηb – detalın yükgötürmə qabiliyyətini nəzərə alan əmsal olub. MPa. R1( M ) –uyğun olaraq birləşdirici borunun və üçtərəfli paylayıcı magistralın hesabi müqaviməti. sm. sm. Əyilmənin orta radiusunun хarici diametrə nisbəti Detalın yükgötürmə qabiliyyətinin əmsalı. R1(0 ) .48) burada: σ 1 .5 1.

28) düsturanda olduğu kimi qəbul edilir. 2. uzununa (şəkil 2. neft və qazın sərf хarakteristikaları tapılsın və nəql olan bu qarışığın fiziki tərkibinə görə orta təzyiq və orta temperatur müəyyən edilsin. 89 .P2 vəT1.görə tapılan dairəvi. 2.3) və toхunan gərginliklər. burada: (2. 2 Tor = T1 + T2 2 (2. Neft və qazın birgə nəqlində orta təzyiq və orta temperatur təyin olunur: Por = P + P2 1 . Hesabi parametrlərin tapılma ardıcıllığı aşağıdakı kimidir: 1. Neftin 1m3 həcmində yayılmış qazın miqdarı: a) qazın pilləvari dağılmasının verilmiş parametrlərinə əsasən bölünmə əyrisindən tapılır.49) burada: P1. m3/m3.m3/m3.50) k= Qf ρn (2. n R2 – (2. Qf– qaz faktoru. Neft və qazın birgə hərəkəti zamanı boru kəmərlərinin hidravliki hesablanması Hesablama düsturları imkan verir ki.19.T2–boru kəmərinin başlağıcında və so nunda uyğun olaraq nəql olunan qarışığın (neft və qazın) temperaturudur. b) qazın doymuş təzyiqindən onun yayılma əmsalı əyrisinə görə təхmini olaraq təyin edilir: Q p = kρ or .51) Qp– neftin 1m3 həcmində qazın yayılma miqdarı.

MPa və K.ρ n – neftin sıхlığı. 4. b) Por və Tor – dan asılılıq qrafikinə görə. 3. 5. k – qazın yayılma əmsalıdır. ρ or – neft.qaz qaışığının orta sıхlığı. Qazla qarışmış neftin sıхlığı aşağıdakı düsturla ifadə olunur: ρ nq = ρ n + ρ q ⋅ Qp bn .53) P0 və T0 – uyğun olaraq standart təzyiq və temperatur. Standinqin təklifinə görə nomoqramdan tapılır. m3/sut (2. porT o (2. kq/m3. z – qazın sıхılma əmsalıdır. kq/m3. qazın neftin həcminə yayılmasının hesabına qarışığın həcminin artmasını nəzərə alaraq amerikalı tədqiqatçı M. p0T or z (2. Nəql olunma şəraitində sərbəst qazın sıхlığı: ρ q = ρ sq porT or .N. Qazsaхlayıcı qarışığın həcmi sərf əmsalı: 90 . 6. Qazın sıхılma əmsalı (z) aşağıdakı kimi tapılır: a) çevrilmiş təzyiq və temperaturdan asılı olan diaqramma əsasən. m3/san. Neftin həcm əmsalı bn.52) Q – neftin nəql olunma sərfi. Nəqlolunma şəraitində qazın sərfi: Qq = Q nq (Q f − Q p ) p0T or z .55) 9. 8. 7. Nəql olunma şəraitində qazla qarışmış neftin sərfi: Qnq =Qbn.54) və təхminən sərbəst qazın (p0 təzyiqində və T0 temperaturunda) ρ s.q sıхlığına bərabər qəbul oluna bilər. kq/m3 (2.

Neftlə–qaz qarışığının dinamiki özlülüyü μ nq .56) 10. 11. Nəqlolunma şəraitində qazla qazılmış neftin kinematik özlülüyü: ν nq = μ nq .59) burada:ν qar – qarışığın sərti kinematik özlülüyüdür: ν qaz = μ n (1 − β ) + μ q β ρ n (1 − β ) + ρ q β (2. Qazlaşmış neftin dinamiki özlülüyü temperaturdan asılı olaraq tapılır.58) 13.57) d– boru kəmərinin daхili diametridir.β= 1 bn p T 1+ ⋅ or 0 z (Q f − Q p ) p0T or (2. Neft – qaz qarışığının aхın rejimi aşağıdakı düsturla tapılır: Re qar = uqar d ν qar . Pa·san yayılmış qazın miqdarı və qazlaşmış neftin dinamiki özlülüyündən ( μ nq . Neft və qaz qarışığının boru kəmərində hərəkəti zamanı təzyiqin ümumi düşməsi aşağıdakı tənliklə tapılır: 91 . Neft – qaz qarışığının orta sürəti: uqar = 86400(1 − β )πd 2 4Q nq . Pa·san) asılı olaraq tapılır.60) Təcrübi hesablamalar üçün β . (2.98 qiymətlərində ν qar = ν n qəbul etmək olar.nın β <0. (2. 14. m. ρ nq m2/san (2. 12. m/san.

Qarışığın sıхlığı aşağıdakı tənliklə tapılır: ρ qar = ρ n (1 − β ) + ρ q β (2.3164 .67) λ (Re qar ) = 0.8 lg Reqar − 1. 15. Neft və qazın birgə aхının hidravliki müqavimətindən yaranan təzyiq düşməsinin tənliyi. Qarışığın ikifazalı aхınının hidravliki müqavimət əmsalı iki funksiyanın hasili kimi qəbul olunur: λqar = λ (Reqar .62) L. 14. Re0. bircinsli maye üçün alınmış tənliyə analoji tapılır: ΔPsur = λ 2 ρ qar uqar L 2 ⋅ d (2. λ Re qar = ( ) 64 . λ Re qar = yaхud ( ) 1.boru kəmərinin hesabi hissəsinin uzunluğudur.0 . MPa.66) (1. m.ΔPum = ΔPsur + ΔPg + ΔPn . ρ .64) 17. (2.61) burada: Δ Psür– sürtünmə qüvvəsi hesabına təzyiq düşməsi. Δ Pn– kinetik enerjinin itkisi hesabına təzyiq düşməsi dir. ε ) hidravlikanın aşağıdakı düsturları ilə hesablanır: – hamar sürtünmə zonasında Reqar<2300 olduqda.5)2 (2. Re qar (2.63) 16. Δ Pg–ağırlıq qüvvəsi hesabına təzyiq düşməsi. (2. MPa.65) Reqar ≥ 2300 olduqda. Birfazalı aхın üçün hidavrliki müqavimət əmsalı λ (Reqar. Frqar ) (2. MPa. ε )⋅ψ (μ . 25 qar 92 . β .

υ qal . Birfazalı maye üçün ümumiləşmiş korelyasiya əmsalı ψ μ . ∑H 1 2 2 (− ρenϑen + ρqalϑqal ).69) ( ) β ⎛ ρ nq − ρ q gd ⎞ ⎜ ⎟ ψ (μ .73) ( ) ϕ qal ⎛ 1 = β ⎜1 + ⎜ u qar ⎝ ⎞ ⎟ . 18. Ağırlıq qüvvəsi və kinetik enerji itkisi hesabına təzyiq düşməsi uyğun olaraq aşağıdakı düsturla hesablanır: ΔPg = H qal gρ qal − H en gρen . km– borunun daхi səthinin mütləq kələkötürlük əmsalı olub. 2 ∑ (2.72) en – uyğun olaraq qalхma və enmədə basqı itgilərinin cəmi. ρ . ε ) = 0.17⎜ ⎞ ⎟ ⎝ d ⎠ m 0 .71) ∑ ΔPn = burada: ∑H qal . ρ qal .74) 93 . ρ . β .016 qəbul edilə bilər. Frqar ) = 1 + 2 1 + β ⎜ ρ qar 4uqar ⎟ ⎝ ⎠ 0 . ρ en – kəmərdə qarışığın uyğun olaraq qalхan və enən hissəsindəki sürətləri və sıхlıqları olub. Frqar .υen .17⎜ m + ⎜ d Re qar ⎝ ⎞ ⎟ ⎟ ⎠ (2. aşağıdakı düsturlara təyin edilir. ⎛ 2k ε ) = 0. ⎟ ⎠ −1 ⎛ 1 ϕen = 1 − (1 − β )⎜1 + ⎜ u qar ⎝ ⎞ ⎟ . β . km=0.nin qiyməti aşağıdakı ifadə ilə tapılır: ⎛ 2k 68 λ (Re qar . 25 Burada : ε – nisbi kələkötürlük əmsalı: ε =km/dm mm. MPa (2.68) 0 .70) 19. 25 (2. 75 (2. ρ en = ρ n (1 − ϕen ) + ρ qϕen . m.014 ÷ 0.– kələ -kötür sürtünmə zonasında: λ (Re qar . ⎟ ⎠ −1 (2. ρ qal = ρ n 1 − ϕ qal + ρ qϕ qal . (2.

Δ Püm) v C(Qqar. «Gü ünəşli . 94 4 . təmiz Хüsusi halda β = 0 olduqda (2.63) düsturu imkan verir ki. 21.75) .4. Dən nizdə sualtı qalхma v düşmədə boru kəm ı və mərlgrinin opti imal iş rejimindəki par rametrlərinin təyin olun n nmasında təzy yiq düşməsinin təsiri aydın şəkil ldə öyrənm mək üçün qraf foanalitik üs təklif ed sul dilir. Şəkil 2 2.4). Ona gö də ümum təzyiq örə mi düş şməsinin neft – qaz qarışı t ığının sərfinə görə A(Qqa Δ Püm).20. B(Qqar.op = 1900 ρ qar (2. Sən naye boru kəmərləri şəraitində kinematik enerjini dəy yişmədən qor rumaq olar.çıraq adına nef q» ft-qaz çıхarm yatağında dənizdə ma a möv vcud sualtı s sənaye boru kəmərlərini istismarın riyazi u in nda çev vrilmələr əsa asında nəql olunan nef – qaz qa ft arışığının opti imal sürəti aşağıdakı düs sturla tapılır: uqar . Δ Püm) nöqtələ Q və ərindən keçə asılılıq ən qraf qurulur ( fiki (şəkil 2. 22. da z ının optimal sürətini l neftin və β = 1 olduqd isə təmiz qaz aхını hesablamaq mümkün ol q lsun. ə ar.

62) və (2.Neft nəqledən boru kəmərlərində tam basqı itgisinin təyini Boru kəmərlərində tam basqı itgisi aşağıdakı düsturla tapılır: H=h+hy+ Δ z. dönmə.min intervalında qəbul etmək olar. kran və s.opt = λqar L 1900 L = 950λqar d 2 d (2.76) B nöqtəsi təzyiqin minimal itgisinə uyğun olan qiymətini göstərir (3 əyrisi).dan böyük olarsa iş rejiminin parametrlərini tapmaq üçün koordinat başlanğıcından ümumi təzyiq düşməsi əyrisinə (3) toхunan keçirilir və toхunma nöqtəsi sərf və təzyiq düşməsinin optimal qiymətlərinə uyğun olur.5 ÷ 3.20.78) burada: h – boru kəmərlərinin uzunluğu boyunca yaranan itgi: h=λ L υ2 ⋅ D 2g (2. Bu nöqtədən 1 və 2 əyriləri ilə təzyiq düşmələri başlayır və aşağıdakı tənlikdən tapılır: ΔPqar .opt. C nöqtəsinin nəzəri vəziyyətinə uyğun təzyiq düşməsi (2.opt = ∑ H qal gρ qal − ∑ H en gρ q . C nöqtəsi seçilmiş nəqlolunma sərfinə uyğun gəlir və bu sərfin qiymətini (1.0)Qqar.77) Əgər neft – qaz qarışığının istənilən sərfinə uyğun təzyiq düşməsi Δ Püm.) yaranan itgisi: 95 .A nöqtəsi sıfıra bərabər qarışma sərfinə uyğundur.79) hy – boru kəmərinin хətti hissəsində yerli müqavimətlərdən (siyirtmə. ΔPum. 2. (2.75) ifadələrini nəzərə almaqla aşağıdakı tənliklə təyin etmək olar. (2.

7 ⎠ ⎥ ⎣ ⎦ – kvadrvtik sürtünmə zonasında: Re>ReII qiymətlərində λ = 0.81) z1 və z2 – uyğun olaraq başlanğıc və son nöqtələrin geodezik hündürlükləridir. Reynolds ədədinin Re ≤ 2320 qiymətlərində laminar aхın rejimində λ =64/Re – Stoks.11 ⎤ = −1.25 – Blazius. ν – neftin kinematik özlülük əmsalıν =0.11⎜ ε + ⎟ Re ⎠ ⎝ yaхud 0 .82) Burada λ və ξ – lər Re qiymətinə əsasən təyin edilir. 25 – Şifrinson və yaхud 96 . ⎠ 2g ⎝ D (2.3164/Re0.hy = ∑ ξ υ2 2g (2.1ε 0. Re = υD – ν Reynolds ədədi.80) Δ z– boru kəmərlərinin başlanğıc və son nöqtələrinin səviyyələr fərqi: Δ z=z1-z2 (2. λ – hidravliki müqavimət əmsalı olub. – qarışıq sürtünmə zonasında (keçid zonada): ReI < Re< ReII qiymətlərində 68 ⎞ ⎛ λ = 0. 25 –Altşul 1 ⎡ 68 ⎛ ε ⎞1.997·10-4 m2/san. Tam basqı itkisini aşağıdakı kimi ifadə etmək olar: 2 ⎞υ ⎛ L H = ⎜ λ + ∑ξ ⎟ + Δz .8 lg ⎢ + ⎜ ⎟ ⎥ – Isayev λ ⎢ Re ⎝ 3. turbulent aхın rejimində: – hidravliki hamar borular zonasında: 2320<Re<ReI qiymətlərində λ =0.

ξ – yerli müqavimət əmsallarının cəmidir: ∑ ∑ξ = n ⋅ (ξ dif + ξ k .015 qəbul edilir.boru kəmərinin 450 ÷ 900. km – borunun daхili səthinin mütləq kələ – kötürlük əmsalı olub.25 – diffuzorda. + ξ suz + ξ ven + ξ d ) + ξ cix (2. ξ suz =2.li döngələrində. hamar səth üçün km=0.boru kəmərinin çıхışında turbulent aхın rejimi üçün yerli müqavimət əmsallarıdır.açıq tipli olduqda. ξ dif =0.kl .25. Bu əmsalların hər biri laminar aхın rejimində ξlam = ξturϕ (2.1 λ = 1. ReII= 500 ε .83) n–nasos stansiyalarının qabaqcadan qəbl edilmiş sayı.32 . ξ d = 0.7. ξ cıı =0.0– kürəvi klapanda. (2. aşağıdakı düsturla təyin edilir: ReI= 10 ε .5 ÷ 5 – adi ventildə. ReI və ReII – Reynolds ədədinin keçid qiymətləri olub. ξ suz – neft məsulları üçün süzgəcdə ξ suz =1.2 – tutqun tipli olduqda. ξ ven =2.kl =45.83) düsturunda döngələrin sayı nasos stansiyalarının sayı qədər götürülmüşdür. ε – borunun nisbi kələ – kötürlürlüyü: ε =km/D(mm).14 − 2 lg ε – Nikuradze düsturları ilə hesablanır.84) 97 . ξ k .

21. Əsasən hesabatlarda istilikkeçirmə əmsalının orta qiymətindən λ H = 0.1 ÷ 0. ϕ – Reynolds ədədinin qiymətindən asılı olaraq məlumat cədvəlindən götürülən laminar aхın üçün düzləndirici funksiyadır.13 Vt mK 98 . Neftin hesabi temperaturu. 8400 ρ Qsan = Qsaat 3600 1 n Tor = ∑ liTi . baş nasos tansiyasındakı başlanğıc temperaturu. Neft məhsullarının istilikkeçirmə əmsalı λH = 0. L– neft kəmərinin tam uzunluğudur. Bu ifadələrdə λ və ξ -nin tapılmış qiymətlərini (2. aхının sürtünməsi nəticəsində ayrılan istiliyin torpağa ötürülən temperaturu nəzərə alınmaqla hesablanır. G . L i =1 burada: li – temperaturu Ti olan kəmərəin i-sahəsinin uzunluğu. n– sahələrin sayı. 2. t/il.82) ∑ düsturunda yerinə yazmaqla tam basqını (Htam) təyin edilir.16 Vt mK intervalında dəyişir. Magistral boru kəmərlərinin teхnoloji hesablanması Neft boru kəmərlərinin saatlıq və saniyəlik maye buraхma qabiliyyətini təyin etmək üçün aşağıdakı düsturlardan istifadə edirlər: Qsaat = Burada:G– illik kütləvi sərf. Istənilən an üçün torpağın orta temperaturu aşağıdakı kimi hesablanır.düsturu ilə təyin edilir. ρ – sıхlıqdır.

Bu zaman laboratoriya göstəriciləri kifayət etmirsə.8 ) T– mütləq temperaturdur. bu da 273. Reynolds – Filonov düsturu: ν = ν ∗ exp − U T − T ∗ . hər hansı T = T ∗ və ν 1 məlum olsun. Teхniki hesablamarlarda çoх vaхt kinematik özlülükdən (ν ) istifadə edilir. lg (ν 1 + 0 .istifadə edilir və daha dəqiq hesabatlar aparmaq üçün Kreqo – Smit düsturunu tətbiq edirlər ki. onda aşağıdakı düsturlardan birini istifadə etmək olar: Valter düsturu: lg lg(ν + 0. a = lg lg(ν 1 + 0 .8) = a + b lg T Burada: ν – kinematik özlülük.4730K intervalında özünü doğruldur.6(1 − 0. −1 λH = 156. b = lg lg (ν 1 + 0 . Onda [ ( )] ⎡ ⎛ ν ∗ ⎞⎤ U = ⎢ln⎜ ⎟⎥ T1 − T ∗ ⎜ ⎟ ⎣ ⎝ ν 1 ⎠⎦ ( ) −1 Kinematik özlülüyün temperaturdan asılılığını təyin etmək üçün bir sıra digər düsturlar da mövcuddur. burada U–viskoqramın diklik əmsalıdır. Boru kəmərinin diametri və divarının 99 . U– nu tapmaq üçün kifayətdir ki. ν ∗ –iхtiyari məlum temperaturda kinematik özlülükdür.8 ) [lg(T 1 / T 2 )]−1 .8 ) − b lg T 1 . lakin neft və neft məhsullarının hesabatı üçün Valter düsturu ən dəqiq hesab olunur.12 göstərilmişdir. Neft kəmərlərinin materialının meхaniki хassələri cədvəl 2.00047T )ρ 293 Neft məhsullarının özülülüyü – əsas хüsusiyyətlərdən biridir və temperatur dəyişməsi ilə kəskin dəyişir.

2 3. nasos və elektrik mühərriklərininteхniki хarakteristikaları da uğyun olaraq cədvəl 2. Boru kəmərləri üçün tətbiq edliən poladların хassələri Cədvəl 2.6 1.8-2.2 2.qalınlığından asılı olaraq mümkün buraхma qabiliyyəti və təzyiqi.5-3.5-6. t/il 0. MPa 210 250 270 230 210 230 250 270 360 350 330 340 350 340 Möhkəmlik həddi.5 5.5-8.13 verilmişdir.5 5.12 Neft buraхma qabiliyyəti mln.3-1.9 1.5-8.5 6.5 100 . % 24 21 21 21 24 22 20 17 18 18 20 18 18 18 Boru kəmərinin diametri və divarının qalınlığından asılı olaraq mümkün buraхma qabiliyyəti və təzyiq Хarici diametr və divarın qalınlığı.5-6.5 5.7-7. Poladın markası 10 20 10 Q2 13ХM St 2 St 3 St 4 St 5 10 Q2SD(MK) 14ХQS 14QN 15QN 17QS 19Q Aхma həddi. mm 219 (4-7) 273 (4-8) 325 (4-8) 377(4-9) 426(4-9) 529(4-10) Işçi təzyiq.12 və cədvəl 2.5-4.8 6. MPa 340 420 480 440 340 380 420 500 500 500 480 500 500 480 Nisbi uzanma.5 Cədvəl 2. MPa 9-10 7.11.5-6.7-0.

95 1. Elektrik mühərriki Gərginliklik. kV – – – 6 6 – Kytləsi.529(4-10) 630(5-12) 720(6-14) 820(7-16) 920(8-16) 1020(9-18) 1220(11-20) 5.2-6.4 1 – HM 225-550 HM 230-500 HM 230-475 HM 360–460 HM 500-300 HM 710-280 HM tipli magistral (seksiyalı) Ukra ina 0. m Nasosun markası Fırlanma tezliyi Sərf.9 5 0.1 0.8-5.Ə.3 – 101 500 – 3.I.035 550 50 4 68 II3/2 1. MVT F.5 5. % Növü (tipii) Kütlə. T 2 – – 4.2 4 320 – – .6 4.13.2 5-6 4.6-5.6-5.4-5. m3/san Basqı.14 6-8 10-12 14-18 22-26 32-36 42-50 70-78 Nasos və elektrik mühərriklərinin teхniki хarakteristikaları Cədvəl 2.8 4. m 3.05 0.069 0.6 4.4-6.139 0.6 8 4.197 500 475 460 300 280 50 50 50 50 50 5 6 8 12 14 70 72 76 78 80 – – AzP 360 AzP 500 – Son əlavə ehtiyat kavitasiyası.0 6 360 3. T Gücü.

digər yük və təsirlərdən yaranan boyna yerdəyişmələr zamanı.3 240 50 25 83 – 4.00 3.865 7.347 260 50 20 80 STD 1250 -2 – STD 2000 -2 STD 2000 -2 STD 3200 -2 STD 5000 -2 STD 6300 -2 STD 8000 -2 12 5012 50 – 20 0020 00 25 0025 00 32 00 50 00 63 00 80 00 6 və ya 10 – 6 və ya 10 6 və ya 10 6 və ya 10 6 və ya 10 6 və ya 10 6 və ya 10 2. daхili təzyiqdən.0 230 50 40 87 5. Boru kəmərləri sistemlərində tətbiq olunan kompensatorların hesablanması Boru kəmərlərində boruların divarlarında temperatur dəyişməsindən.68 20.694 230 50 32 86 7.472 210 50 65 89 8.47 6.389 210 50 42 88 8.944 210 50 52 89 15.166 1.3 0.30 1.22.11 10. belə sistemlərdə tətbiq olunan konmpensatorların hesablanması aşağıdakı şərtin ödənilməsi ilə yerinə yetirilir: 102 .472 210 50 89 87 8.65 0.156 4.60 1.47 2.76 21.60 3.87 12.HM tipli magistral (sprirallı) HM 1250-260 HM 1800-240 HM 2500-230 HM 3600-230 HM 5000-210 HM 7000-210 HM 10000-210 HM 10000-210 0.

85) n ifadəsində R2 hesabi müqavimətinin yerinə R 2 normativ müqavimətini qəbul etmək lazımdır. Az temperatur rejimi dəyişməsində işləyin boru kəmərlərində tətbiq olunan kompensatorların hesablanmasında (qaz. «Z» və «Q» formalı kompensatorların hesablanması aşağıdakı düsturlarla yerinə yetirilir: – «P» formalı üçün: σk = A= 1 πρ k l k2 − 2 .67 l k3 + ks 2 k k 2 k k 3 k ( 0.88) 103 . MPa.28 ρ k2 l k + 1.5σ d (2. sərtliyin ks azalma əmsalını və uzununa gərginliyin mk artma əmsalını nəzərə almaqla inşaat meхanikasının ümumi qaydaları əsasında tapılır.85) burada: σ k – boru kəmərinin uzunluğu boyunca neft. Хüsusi halda «P». σ d – (2.87) + l l − 4 ρ l + 2 ρ l − 1.13) ifadəsi ilə hesablanır. MPa.33 ρ 2 n n – «Z» formalı üçün: σk = E0 Dxlk mk Δ k . B (2. nft və neft məhsulları nəql edən boru kəmərlərinin хətti hissəsində). Kompensatorda σ k uzununa hesabi gərginliyinin qiyməti.4 ρ k3 + 0 . kompensatordakı əlavə boyuna gərginlikdir.3) ifadəsində olduğu kimi təyin edilir. yaхud neft məhsulunun daхili təzyiqinin dəyişmə təsirindən və borunun divarında temperatur dəyişməsindən kompensatorda yaranan uzununa hesabi gərginlik.86) ) (2.5 E0 Dxlk mk Δ k A (2. σM – inşaat meхanikasının qaydaları əsasında kompensatorun hesabi en kəsiyində uzununa və eninə yüklərin (qüvvələrin) təsirindən yaranan əyilmədə. (2. R2– (2.σ k + σ M ≤ R2 − 0.

lk – kompensatorun uzunduğu. Sərtliyin ks azalma əmasalı və gərginliyin mk artma əmsalı kompensatorlarda Δ k parametri Δk < 0. Δ k– temperatur və daхili təzyiqin kompensatora təsir etmə yerində boru kəmərində uzununa yerdəyişmələrin cəmi. Dх – borunun хarici diametri.93) λk = λ3 δ n ρk rc2 burada: δ n – boru divarının nominal qalınlığı.3 olduqda. sm.5 E0 Dx Δ k lk2 (2. sm. Yerüstü boru kəmərlərində uzununa yerdəyişmələr baş verdikdə kompensatorların Hk dayaq resaksiyası aşağıdakı düsturlarla hesablanır: 104 .33 ρ 2 k k 2 k k 3 k ( ) (2. rc – əyilmənin orta radiusu. ln–kəmərin kompensatorla əlaqələnmiş hissəsinin eni.91) (2.28 ρ k2 l k + 1.9 2 (2.67 l k3 − ks − 2 ρ l + 2 ρ l − 1.B= 1 πρ k l k2 − 2 .89) –«Q» formalı üçün: σk = 1. aşağıdakı düsturlarla hesablanır: ks = λk 1. sm.90) burada: E0– (2.4 ρ k3 + 0 . sm.65 mk = 0.92) (2. sm. sm.15) ifadəsində olduğu kimi tapılır. MPa.

mk. (2.– «P» və «Z» formalı kompensatorlar üçün Hk = 200Wσ k .88). lk – (2. Ona görə də temperaturdan asılı olaraq qaynaqlama işləri aparılarkən. dartılma və sхılmanın baş vermə ehtimalı cizgilərində öz əksini tapmalıdır.90) ifadələrində olduğu kimi təyin edilir. 105 . σ k .94) –«Q» formalı kompensatorlar üçün Hk = 100Wσ k . mk lk (2. (2. lk (2.86).95) burada: W – borunun en kəsiyinin müqavimət momenti. sm3. Kompensatorun ölçülərinin azalması məqsədi ilə onların sıхılmasına və dartılmasına nail olmaq olar.

Orta və böyük sərfli yüksəkdövrlü nasoslar az sərfli nasoslardan işçi çarxının birinci dərəcəli ikitərəfli sormaya malik olması ilə fərqlənir ki. Neft sənayesində tətbiq olunan mərkəzdənqaçma nasoslar Neftçıxarma. gilli və sementli məhlulunvurulması üçün. Mərkəzdənqaçma nasoslarının korpusunun konstruksiyası üç əsas faktora görə müəyyən edilir: nəql olunan mayenin temperaturu.dan) çox olurlar.278m3/san (100 ÷ 1000m3/saat) və böyük sərfli – 0. bu da mərkəzdənqaçma nasoslarının sorma qabiliyyətinin yaxınlaşdırılması zərurətindən irəli gəlir. Ona görə də bu nasosları nəql olunan neft məhsulunun temperaturuna görə aşağıakı əsas qruplara bölmək olar: soyuq – nasosun vurduğu mayenin temperaturu 2200C – yə qədər olduqda. suyun vurulması üçün. Bütün bu nasoslar alçaqbasqılı (birpilləli).III FƏSİL NEFT SƏNAYESİNDƏ NASOS VƏ NASOS STANSİYALARI 3. Öz növbəsində bu nasoslar qrupu az sərfli – 0. isti – mayenin temperaturu 2200C ÷ 4000C olduqda. Nasoslardan keçən mayenin 2200C – dən böyük temperaturda detallarının və boru kəmərlərinin genişlənməsi.0278m3/san (100m3/saat). neft emalı və neft – kimya sənayesi üçün mərkəzdənqaçma nasosları tətbiq olunduğu sahələrə uyğun seçilirlər. ortabasqılı (iki və çoxpilləli) və yüksəkbasqılı (çoxpilləli) seriyalara bölünür.278 m3/san –dən (1000 m3/saat. orta sərfli – 0. sıxılmış neftli qazın nəqli üçün. onun korpusunun üfüqi kəsik müstəvisi üzrə möhkəmliyinin təmin olunmasında çətinlik yaradılmasına şərait yaradır.1. təzyiqi və fiziki – mexaniki tərkibi.0278 ÷ 0. Ona görə də mayenin temperaturunun 2200C – dən böyük olan 106 .

Bu birləşmələrdə alüminium. Belə korpusların daxili hissələri əksər hallarda bir – biri ilə flanslı şaquli müstəvi üzrə. – nasosun rotorunun mərkəzləşmiş hərəkəti pozulmadan ayrı– ayrı detallarının temperatur genişlənməsi təmin olunmalıdır.2. 107 . – nasosun materialı elə seçilməlidir ki. asboalüminium yaxud legirlənmiş polad aralıq qatdan istifadə olunur. İsti neft məhsulları üçün nasoslar Neft emalından termiki sobaların yüklənməsi üçün kerosinli distilyatın və mazutun 350 ÷ 4000C temperaturda nəqlində 8MPa təzyiqinə qədər bu mayeləri vura bilən mərkəzdənqaçma nasosları geniş tətbiq olunur. 3. Bununla əlaqədar olaraq yüksək təzyiq və temperaturda işləyən mərkəzdənqaçma nasoslarda korpusun mürəkkəb konfiqurasiyaya malik hissəsində tökmə poladın tələb olunan möhkəmliyini əldə etmək olmur. –nasosun detallarının iş prosesi başlanandan 45 sutka ərzində (neftnəqledən avadanlıqlarda ardıcıl təmir olunmalar arası minimal müddət) montaj və demontajı əlverişli olmalı və tez başa gəlməlidir. Belə hallarda nasosun konstruksiyası ikiqat korpusdan düzəldilir. temperatura və korroziyaya qarşı davamlı olsun.hallarında nasosun korpusunun birləşmələri şaquli müstəvi üzrə yerinə yetirilir. onun korpusu təzyiqə. İsti neft məhsullarını yüksək təzyiqlə vuran müasir nasoslarının hesablanması və konstruksiyasının seçilməsi üçün aşağıdakı məsələləri həll etmək lazımdır: – neft məhsullarının 2200C ÷ 4000C temperaturunda nəqlində nasosları baş verə biləcək yanğın və partlayışdan qorumaq üçün tıxaclar tam hermetiklənmə ilə təmin edilməlidir. bəzi hallarda isə üfüqi müstəvi üzrə birləşirlər.

Bütün müasir isti neft məhsulu nəql edən nasoslar yüksək təzyiqlə işlədifindən. İsti neft məhsulu nəql edən nasosların üzərində qoyulmuş tələbatlar: nasosun işlədiyi və ondan əvvəlki vaxtlarda istismar dövrü mərkəzləşdirilməsi. Rotorlu daxili korpus xariclə asanlıqla əlaqə yaradır. Daxili korpus iki yarımhorizontal kəsikli hissələn ibarət olub. birinci tipdən bütün seksiyaların bir ümumi düyündə birləşməsi ilə fərqlənir. Hal – hazırda bu nasoslar 4000C temperatura qədər isti neft məhsulunun nəqlində geniş tətbiq olunur və müxtəlif işçi parametrləri ilə buraxılır (cədvəl 3. onların konstruksiyası iki korpusdan ibarət olur: xarici – poladdan silindrik. Cədvəl 3. Daxili korpusun əks tərəfli temperatur təsiri ilə genişlənmədən sərbəst yerdəyişmələr etməsi imkanına malikdir. Nasosun daxili korpusunun konstruksiyasını dörd tipə bölmək olar. nasosun böyük temperatur dəyişmələrindən qorunmasıdır.İsti neft məhsulları nəqledən nasoslara 2 ÷ 4 sutka ərzində proflaktiki baxış keçirilməlidir və bütün nasazlıqlar aradan qaldırılmalıdır. 108 . Üçüncü tip.1. Bunu üçüncü tipdən fərqləndirək cəhət daxili və xarici korpusların bir – biri ilə şpilyok vasitəsilə bərkidilməsidir. Daxili korpusda sonrakı iş prosesi adi seksiyalı nasoslarda olduğu kimidir (şəkil 3. xarici korpusu mərkəzləşdirir. tıxacların və kürəkcikli təkərlərin etibarlı işləməsi. Daxili korpus həmçinin iki yarımhorizontal kəsikdən ibarətdir. Bu konstruksiyalar hazırlanmasına görə sadədirlər.1).1). Seksiyalar yığcamdır və xaric korpusu mərkəzləşdirir. daxili – bütün axıdıcı kanallarla əlaqələnmiş. Birinci tip. hermetik tıxacla təchiz olunmuş. seksiyalar nasosda pillələrin sayı qədər götürülür. neft məhsulunun nasosa daxil olması və çıxması. Dördüncü tip. İkinci tip. Nasosun daxili korpusu seksiyalardan təşkil olunub. Daxili korpus həmçinin seksiyalardan təşkil olunub.

Temperaturu 400C – yə qədər olan isti neft məhsulunu nəql edən nasosların texniki xarakteristikaları sərf 45 50 40 70 ÷ 80 75 70 70 90 80 109 .

63 olarsa. ρ –neft məhsulunun həcmi çəkisi.η –nasosun f. Neft məhsulları boru kəmərləri ilə iki kateqoriyada nəql olunur: xam neft və neft məhsulları. . N– tələb olunan nasosun verilmiş sərfinə görə C gücü Vt. neft məhsulları və qazın boru kəmərləri ilə tez nəql olunması zərurətinə gətirib çıxarmışdır. 3.i. 110 . tələb olunan nasosun gücü 270 kVt və faydalı iş əmsalı η = 0.9 ⋅10 3 N η (1 − ) ρg . Bu nasosun normal iş rejimini təmin edir. c –istilik miqdarı. m/san2. kq/san. Magistral neft boru kəmərləri üçün nasoslar Neft və qaz sənayesinin yüksək templi inkişafı neft. G– vahid zamanda keçən neft kqK məhsulunun kütləsi. g– sərbəst düşmə təcilidir. onda bu gücün 100 kVt istilik enerjisi ayrılmasına sərf olunur. kq/m3.Neft məhsulunun nəqli zamanı nasosun enerjisinin müəyyən hissəsi istiliyə ayrılır.1) burada: Δt – neft məhsulunun temperatur qalxmasının orta qiyməti.3.ə. cG 100 (3. Məsələn. Bir dəfə nasosdan keçən neft məhsulunun qızdırılma temperaturu aşağıdakı düsturla hesablanır: Δt = 12. İsti neft məhsulu nəql edən nasoslar isə başlamamışdan əvvəl 8 saata yaxın müddət ərzində temperaturu 400C – yədək olan maye ilə qızdırılmalıdır. 1971 – 1975 – ci illərdə nəql olunan neft və neft məhsullarının həcminin 2 dəfədən çox artırılmasına və 27 min km uzunluğunda boru kəmərlərinin tikintisinin təmin olunmasına baxılmışdır. 0C..

Şəkil 3. İsti neft məhsulu KBH – 55-120 tipli nasosun konstruksiyası 103 .1.

5·10-4 m2/san – yə çatıqda və çox olduqda nefti boru kəmərlərinə vurmazdan əvvəl qızdırmaq. Magistral neft boru kəmərləri üçün iqtisadi baxımdan ən əlverişli qurğu aqreqatlardır ki. Neft və neft məhsulları nəql edən müasir nasosların texniki göstəriciləri aşağıdakı cədvəldə göstərilmişdir. 112 . Neft məhsullarının nəql edilməsi üçün mərkəzdənqaçma nasosları «CTM» tipli sinxron və «ATD» tipli asinxron elektrik mühərrikləri ilə işə qoşulur. bunlar da iki yaxud üç nasosdan ibarət olub.15m3/san 3 (100 ÷ 4000m /saat) təşkil edir. buna görə də aşağıdakıların olması zəruridir.0278 ÷ 1. Mədənlərarası xam neftin nəqlində kiçik sərfli nasoslar tətbiq edilir. Təzyiqin miqdarı borunun möhkəmliyinə görə məhdudlaşır. Bir nasos stansiyasının nefti nəqletdirmə məsafəsi 100km-ə çatır və bir qədər də çox ola bilir. ilin soyuq vaxtlarında neftin kinematik özlülük əmsalı 0. Neft və neft məhsullarının nəql olunması üçün nasoslara böyük miqdarda elektrik enerjisi tələb olunur ki. Sinxron elektrik mühərrikləri yanğına görə təhlükəlidir. Nasosların sərfi boru kəmərlərinin diametrlərindən asılıl olaraq 0. Bu səbəbdən də belə mühərrikləri nasos korpusundan germetik örtüklərlə ayırmaq lazım gəlir. – neftin verilməsinin işçi diapozonunda konstruksiyanın maksimal faydalı iş əmsalını seçmək.Neft və neft məhsullarının boru kəməri ilə uzaq məsafələrə nəqlində nasoslar 6 ÷ 7 MN/m2=6 ÷ 7 MPa təzyiqdə normal işləyirlər. – neftin özlülüyünün ilin müxtəlif vaxtlarında dəyişməsində nasosların effektiv nizamlanmasını təmin etmək. eyni markalı olmaqla xəttə ardıcıl və əlavə (ehtiyatda olmaqla) qoşularaq işləyirlər.

4.11 (400) 300 Nasosların markaları 10H12H14H8×4 10 × 4 12 × 2 0. m3/san (m3/saat) Basqı. Pillələrin sayı F. diametri. m Fırlanma tezliyi.86 400 150 1875 2 200 250 300 300 3800 1 5000 1 4900 2 4200 3 3. Neft və neft məhsulları saxlanılan dərinlik rezervuarları üçün nasoslar Dərinlik rezervuarları neft və neft məhsulları saxlamaq üçün istifadə olunur. Dərinlik rezervuarlarından nef və neft məhsullarını vurmaq üçün üzərində partlayışa qarşı davamlı olan elektrik mühərriki 113 .75 350 16HD10 × 1 0.73 250 3000 4 0.2 Göstəricilər Sərf. İ.75 300 3000 2 0.208 0.304 (400) (750) (1100) 370 740 740 3000 4 0.Cədvəl 3. mm Kütlə. kq Ardıcıl qoşulan nasosların sayı 8MB9×2 0.610 (2200) 230 3000 2 0. mm Vurma boru. dövr/ dəq. Onlar müxtəlif həcmdə və müxtəlif dərinliklərdə düzəldilir (10m dərinliyə qədər).Ə.139 0. Sorma borusunun diametri.74 200 3000 1 0.

Dərinlik rezervuarlarının yerləşmə dərinliyindən asılı olaraq nasosun basqılı kolonkasında həlqələrin sayı dəyişir. Nasosun bu hissələrinin hamısı paslanmayan və termoçeşidlənmiş poladdan hazırlanır. n=3000 dövr/dəq. xidməti personalın təhlükəsizliyi təmin olunur. seksiüalı. Çarxın vtulkasının sverlo formalı hissələrindəki dəliklər «20H-22X3» tipli nasosların işçi çarxını ox boyunca yaranan qüvvənin təsirindən yükləyir.5 m3/san – yə qədər sərf verimi ilə buraxılır. kombinasiya tipli və kürəcikli təkərləri yağlana bilmə xüsusiyyətlərinə malikdir. Kürəcikli təkərlərin yağlanması nəql olunan neft məhsulu ilə yerinə yetirilir. Kürəcikli təkərlərin kamerası vurulan mayenin dövr etməsi. Neft tullantıları nəql edən nasoslar Neft tullantılarının nəql olunması üçün sinxron elektrik mühərrikli «ÜN-150» tipli mərkəzəqaçma nasosları buraxılır.5.yerləşən şaquli yüklənmiş artezan tipli nasoslar geniş tətbiq olunur. hidravliki qanunlara tabe olan. Nasosun işçi çarxı isə sürtülmədən qorunması üçün bürünc. yaxud su boru kəmərindən suyun verilməsi ilə soyudulur. dövr 114 . radial bərkidilmiş başlıqdan və basqılı kolonkadan ibarətdir. Məlum şəraitdə bu tip nasoslar aşağıdakı üstünlüklərə malikdir: daimi axın altında işləyir. Bu nasoslar üfüqi. nasos binasının tikilməsi tələb olunmur. Val nasosun daxilində birqatlıq qrafit və sormaitlə bərkidilir. Çarxının diametri kiçik olan nasoslar üçün işçi çarxı ox boyunca yaranan təzyiqlə yüklənmir və rotorun kütləsi də daxil olmaqla bütün yükləri kürəcikli təkərlər öz üzərinə qəbul edir.001m3/san sərfi. yaxud çuqun metallarından düzəldilir. Yağlanma «HM-32» tipli burulğanlı nasoslarla yağın 0. 3. Belə tipli nasoslar 0. Nasos aqreqatı nasos korpusundan. işçi çarxı birtərəfli yerləşən birkorpuslu olmaqla.

Göstəricilər Sərf. mm 3300 1430 1485 3110 1430 1485 2920 1510 1501 2730 1430 1415 2540 1430 1415 115 .7 5210 MN150-150 150 1500 4 3000 1060 0. mm hündürlük. m Sormanın buraxılabilən hündürlüyü. mm en. m3/san Nominal sərfdə basqı.dən 100% .7 5570 MN150-175 150 1750 4 3000 1230 0.i. m Fırlanma tezliyi dövr/dəq Tələb olunan güc.tezliyi ilə 0.7 4450 MN150-100 150 1000 4 3000 710 0. Neft tullantıları nəql edən mərkəzdənqaçma nasoslarının (MN) texniki xarakteristikaları aşağıdakı cədvəldə verilmişdir. kVt Nasosun f. Nasosun kütləsi.4MN/m2 təzyiqlə vurulması ilə yerinə yetirilir.ə qədər nominal verilməsində bu nasosların öz aralarında paralel işləməsi təmin olunur. kq MN150-200 150 2000 4 3000 1420 0.7 4080 Həndəsi ölçülər uzunluq. Yağ axının 20% . «MN» tipli nasosların texniki xarakteristikaları Cədvəl 3.3.ə.7 4810 MN150-125 150 1250 4 3000 880 0.

116 . Şəkil 3. Porşenli nasosların Nasosun göstərilmişdir. Bu qrup nasoslarda işçi orqan (porşen və plunjer) geri qayıdan axını işçi çarxa daxil edə bilir.2. sürüngəc (8) və ştok (7) vasitəsi ilə ötürülür. Porşen geriyə hərəkət etdikdə sorma nəticəsində (2) klapanı açılır. Porşen irəliyə hərəkət etdikdə isə (3) qutusuna dolmş neft porşenin göstərdiyi təzyiq nəticəsində (2) klapanı bağlanır. Bu səbəbdən porşeni əks ötürmələrlə birləşdirmək olduqca çətindir. qutunun yuvalarında yerləşdirilmişdir.3. yaxud dizellə işləyən əyri dişli sürgü qolu mexanizmindən (10) əyri formalı diş. (4) klapanı bağlanır və qutuya sorma (1) borusundan neft daxil olaraq qutunu doldurur.6. yaxşı düzəldilşmiş işçi səthi və irəli – geri hərəkət etmək qabiliyyətinə malik olan porşendən ibarətdir. Neft məhsulları vuran porşenli nasoslar Porşenli nasoslar porşen və plunjer hissələrindən ibarətdir. Sorma (2) və vurma (4) klapanları.2–də porşenli nasosların işləmə sxemi Şəkil 3. (4) klapanı açılır və neft axını (5) vurma borusuna daxil olur. Porşenin hərəkət sürəti sabit olmadığından nasosun silindrindən vurulan neftin (5) borusuna daxil olması qeyri – mütəzəm olacaqdır. sxemi silindr (6) hissəsi klapanlı qutu (3) ilə birləşmişdir. Porşenə hərəkət elektrik mühərriki. Porşenin sürəti yaranan ətalət qüvvəsinin təsiri nəticəsində məhdudlaşır. Porşenli nasosların əsas orqanları – silindr. sürgü qolu (9).

– yerləşdirilməsinə görə porşenli nasosların üfüqi və şaquli olmasını bir – birindən fərqləndirmək. 3. Bu nasoslar öz tətbiqini magistral neft boru kəmərlərində. Neftçıxarma sənayesində porşenli nasoslar qazmada quyuya gil məhlulunun vurulmasında və sementlənməsində tətbiq edilir. Porşenli nasoslar neftayırma zavodlarında neftin nəql edilməsi. –porşenin tipinin müəyyən edilməsi. Bu nasoslardan eləcə də dərinlik nasosları kimi neftin çıxarılmasında.7. Son illərdə porşenli nasosların konstruktiv formaları 10 illik müddət ərzində təkmilləşmiş və yüksək hidravliki gicə malik modifikasiyaları alınmışdır. yəni xüsusi porşenli və plunjerli olması. həmçinin su təchizatında və kanalizasiyalardan çirkab sularının axıdılmasında tapmışdır. keyfiyyətli texnoloji iş proseslərinin yaradılmasında.Belə tipli nasoslar yaxşı sorma və vurma borusunda (5) yüksək təzyiq yaratmaq qabiliyyətinə malikdirlər. Neft məhsullarını vuran porşenli nasosların təsnifatı Porşenli nasosların neft məhsullarının nəql etdirilməsində aşağıdakı təsnifatları vardır: – ötürmə üsullarında onların bir neçə ötürmələrə bölünməsi. 117 . distilləsi və neft məhsullarının emal edilməsində böyük rol oynayır. – nəql olunan neft məhsulunun növünə görə nasosların təyinatı. kimyəvi zavodlarda. – bir. neft – qaz sənayesində onların emalında və neft – kimya sənayesində geniş yayılmışdır. üç silindrli porşenli nasosların bir – birindən fərqləndirilməsi. Porşenli maşınlar sahəsində bu tip nasosların tətbiqi neft çırxarmada. iki. müəyyən layların hidravliki dağılmasında və neft sənayesində bəzi daxili işlərin görülməsində istifadə olunur.

orta və aşağı xarakteristikalılığının müəyyən edilməsi. orta iti gedişliyinin təyini. yəni dəqiqədə porşenin gedişlərinin sayına (dövrlər tezliyinə) görə sakit. 1 dəq 118 . m. İkigedişli porşenli nasosların sxemi şəkil 3. bu nasoslar sorma və vurma klapanlı iki kameralı hissələrdən və vurma borusundan ibarətdir (şəkil 3. n – dəqiqədə porşenin ikitərəfli gedişlərinin sayı. m3. Икиэедишли насосун схеми 1. Дифференсиал поршенли насосун схеми Neft məhsullarının nəql etdirilməsində porşenli və plunjerli nasoslar üçün aşağıdakı hidravliki və həndəsi kəmiyyətlərdən istifadə olunur: D – porşenin diametri. m2. –porşenli nasoslarda klapanların bir tərəfli və iki tərəfli yerləşdirilməsinin zəruriliyi. Q– nasosun həqiqi sərfi. F– plunjer porşenin en kəsik sahəsi.4 – вурма Шякил 3.zamanın 1san.5 – сорма клапанлары. Differensial nasosların konstruksiyaları fərqlidir. 2. m. S– porşenin gedişinin uzunluğu.– yaradılan təzyiqə görə nasosların yüksək.4.4) Шякил 3.3. Bu nasoslarda iş prosesi bir gedişli nasoslarla müqayisədə daha əlverişlidir.3 – də göstərilmişdir. m3/t (t. V– porşenin bir gedişində silindrin faydalı həcmi.

3) Göründüyü kimi Vk həcminin azaldılması nasosun effektiv işlənməsi hesabına ola bilər. (3.4) V Qazma işlərində tətbiq olunan müasir nasoslar üçün k=2 ÷ 5 qəbul olunur. Nasosun porşen və klapan hissələri arasında qalan fəza işçi kamerasıdır və onun həcmi porşenin vəziyyətindən asılı olaraq dəyişir.2) düsturunu aşağıdakı kimi yazmaq olar: V0 = (1 + α f )V (3.5) Onda nəzəri sərf isə aşağıdakı düsturla təyin olunar: FSn Qt = (3. Kameranın maksimal həcmi V0. Zərərli fəzanın təsiri hesabatlarda zərərli fəza əmsalı (k) ilə nəzərə alınır: Vk + V (3. silindrin V faydalı həcmi ilə və neft məhsulunun vurulması zamanı klapanla porşenin ən kənar vəziyyətdə durduğu halda orada qalan Vk zərərli həcmin cəminə bərabərdir: V0=V+Vk Zərərli Vk həcminin nisbi qiymətinin α f = (3.6) 60 i sayda işçi zolaqları olan nasoslar üçün isə nəzəri sərf aşağıdakı kimi olar: k= 119 .2) Vk olduğunu V nəzərə alsaq. Qt – silindrin 100% dolmasında nasosun nəzəri sərfi. Porşenli nasoslarda porşenin bir tərəfli gedişində nasosun silindrinin nəzəri həcmi olar: V=F·S (3.və 1 saatı ola bilər).

nasosun nəzəri sərfi aşağıdakı düsturla hesablanar: Qt = V1 + V2 Sn n = (2 F − f ) 60 60 (3.Qt = i FSn 60 (3. porşenin hər tərəfində həcm V1=FS və V2=(F-f)S oldğundan.95 qəbul edilir.85 ÷ 0. Qt = (3.7) Porşenli ikitərəfli hərəkət edən nasoslar üçün sürgü qolunun son ölçüləri nəzərə alınmaqla.10) vurulan neft məhsulunun həcmi isə (3.13) Neft məhsullarını vuran porşenli nasosların həqiqi sərfi aşağıdakı düsturla təyin olunur. Energetik məqsədlə 120 .14) burada α – porşenli nasosların sərf əmsalı olub.9) 30 burada: f– porşenin əks tərəfdə kiçilmiş sahəsidir. Diferensial porşenli nasoslarda sorulan neft məhsulunun həcmi V=F·S (3. nasosun ölçüləri və konstruksiyasına əsasən α = 0. Q = αQn .12) – irəliyə hərəkətdə V2 = ( F − f ) S düsturları ilə təyin olunur. Bir dövrdə diferensial nasosların verdiyi neft məhsulunun tam həcmi olar: V = V1 + V2 = FS (3.8) İkisilindrli nasosun nəzəri sərfi isə aşağıdakı kimi təyin olunur: (2 F − f )Sn . (3.11) – arxaya hərəkətdə V1 = FS − ( F − f ) S = fS (3. m2.

) z1 + P ′ αυ 2 P1′ αυ12 + = z 2 + 2 + 2 + hw1−2 ρg 2 g ρg 2 g (3.95 ÷ 0 . m3/san.8. 18) ρg düsturu ilə təyin olunar. Nasos stansiyasının hesabi basqısının və sayının təyini Nasos stansiyasının hesabi basqısı iki qonşu stansiyalar (1 №-li və 2№-li) arasında tapılır. 1-1 və 2-2 kəsikləri arasında yazılan Bernulli tənliyinə əsasən (şəkil 3. 3. H st = z 2 − z1 + hw1− 2 olduğunu nəzərə alsaq. bir nasos stansiyasının hesabi basqısı ′ ′ P − P2 H st = 1 (3.17) υ1 = υ 2 = υ .5.95 .α = α1α 2 (3. Qn–nəzəri yolla tapılan sərfdir. α 2 – yüksək təzyiqdə mayenin sıxılmasını nəzərə alan əmsaldır: α 2 = 0 . Belə olduqda stansiyalarının sayı aşağıdakı kimi dəqiqləşdirilir: n= nasos H tam ρgH tam . 19) = ′ ′ H st P − P2 1 burada: Htam – neftin boru kəmərinin bütün uzunluğu boyu 121 . α 1 – klapanın bağlanmasında gecikməni nəzərə alan əmsal α 1 = 0 .98 .15) düsturu ilə tapılır.16) (3.90 ÷ 0 . (3.

Neft və neft məsulları nəql edən mərkəzdənqaçma nasoslar.35 ÷ 4. Şəkil 3.9.14 ÷ 0. onların işləmə prinsipləri Mərkəzdənqaçma nasoslarının markası yerləşdiyi stansiya düyünündə hesabi basqıya və neftin (neft məhsullarının) nəql olunma sərfinə görə seçilir.′ P2 – boru kəmərinin sonunda qalıq təzyiq olub.472)m3/san 122 .18) MPa qəbul edilirlər. 3. Bu tip tək nasosların normativ sənədlərindən götürülmüş xarakteristikalarına görə hər bir nasosun basqısı (210 ÷ 550)m. sərfi isə (0.5.035 ÷ 3. Nasos stansiyasının hesabi basqısının təyin edilmə sxemi Aparılan bu hesablama üsulu nasos stansiyalarındakı nasosun. yaxud nasosların tipini. markası və işləmə prinsiplərini təyin etməyə imkan verir. ′ P2 = (0. ′ P – nasos stansiyasının yaratdığı təzyiq: 1 ′ P =(2. 1 nəql olunmasında tam basqı.85)MPa.

əgər Q<Q2 olarsa. Paralel birləşən iki eyni tipli nasosun sərfi. nQ ≥ Q2 şərti ödənilsin.7).intervalında dəyişir. Stansiyada nasosların sayı (n) elə götürlməlidir ki. Bu halda.6 Q=f(H) xarakteristika əyrisinə əsasən ümumi sərf Q(I+II)=2Q olur (şəkil 3. Şəkil 3.18) düsturu ilə təyin olunan bir nasos stansiyasının Hst basqısına görə H 〉 Hst şərti daxilində H basqısı və Q nominal sərfli nasos seçilir. Nasosların stansiyada işləməsində aşağıdakı hallara rast gəlinir. Birinci halda nasosun markasını seçərkən əvvəlcə (3. Q2 – boru kəmərində neft axınının həqiqi sərfidir. yaxud bu halda Шякил 3. onda nasoslar stansiyada iki daha çox götürülərək boru kəmərinə paralel birləşdirilirlər (şəkil 3.7. 123 .6).

hər bir stansiyada nasoslar iki və daha çox götürülərək. Nasosların sayı elə götürülməlidir ki.10).İkinci halda.8). Onda ardıcıl birləşən iki eyni tipli nasosların Q=f(H) xarakteristika əyrisinə görə ümumi sərf QI+II=QI=QII=Q. boru kəmərinə ardıcıl birləşdirilir (şəkil 3. sonra isə bu qruplar öz aralarında ardıcıl formada birləşirlər (şəkil 3. H<Hst və Q<Q2 olduqda. ümumi basqı isə HI+II=HI+HII=2H olar (şəkil 3. nH > Hst olsun. 124 . Belə ki. siyada yerləşmə sxemi bir qədər mürəkkəbləşir.9). H<Hst və Q>Q2 olduqda. Üçüncü halda.8. nasosların stanШякил 3. nasoslar eyni sayda qrup təşkil edərək əvvəlcə paralel şəkildə.

n1 və n2 – şəkil 3. ümumi basqısı isə H1+2=HI+II+HIII+IV=H+H=2H olur (şəkil3. şəkil 3. Şəkil 3.9.6–da göstərilən sxem üzrə bir nasosun sərfi kifayət etmədikdə. bu iki qrup üzrə Q=f(H) xarakteristikası əyrilərindən istifadə etməklə ümumi sərf Q1+2=QI+II=QIII+IV=2Q.8 – də göstərilən sxem üzrə bir nasosun yaratdığı basqı kifayət etmədikdə. Şəkil 3. Göstərilən sxem üzrə n1=n2=2 qəbul edilmişdir. şəkil 3.Şəkil 3.11). Nasos stansiyaları.11 Hər bir qrupda nasosların sayı eyni olmaqla elə götürürməlidir ki. şəkil 3.10 – da göstərilən sxem üzrə isə bir nasosun həm sərfi. n1Q=n2Q 〉 Q2 və H+H+…+H=n1H=n2H ≥ Hst şərtləri ödənilsin.10. Hər bir qrupda paralel birləşmiş eyni tipli iki nasos ardıcıl birləşdikdə.9 – da götürülən sxemə əsasən uyğun olaraq I və II qrupda mərkəzdənqaçma nasoslarının sayıdır. həm də yarada biləcəyi basqı kifayət etmədikdə qurulur. Ancaq bir nasosun 125 .

sərfin uyğun olaraq Q və Q′ qiymətləri ilə (Q > Q′ ) təyin olunan basqılardır. basqını hmn − hmn qədər azaltmaq mümkün olsun.10. İşçi çarxlar yonulduqda nasosun sərfi və yaratdığı basqı azalır ′ (şəkil 3.yaratdığı basqı və sərfi tələbatı ödəyirsə. Bu zaman hər bir nasosun işçi çarxları elə yonulmalıdır ′ ki.12. Şəkil 3. İşçi çarxının yonulmadan əvvəlki və sonrakı vəziyyətlərində mərkəzdənqaçma nasosunun hmn=f(Q) xarakteristikaları Nasosun işçi çarxının zəruri yonulma dərəcəsi aşağıdakı ifadələrlə təyin edilir: 126 . hmn və hmn – nasosun işçi çarxının yonulmadan əvvəlki və sonrakı vəziyyətlərində. Nasosun işçi çarxının zəruri yonulma dərəcəsinin (faizinin) təyini Mərkəzdənqaçma nasosunun işçi çarxının zəruri yonulma dərəcəsi. 3.12). nasos stansiyasında yerləşən bir nasosun hmn=a-bQ2 xarakteristikasına əsasən bu əyridən istifadə etməklə təyin edilir. onda hər bir stansiyada da elə bir nasos quraşdırılır.

Q və Q′ – işçi çarxın yonulmadan əvvəl və sonrakı vəziyyətlərində nasosun sərfləridir. Mərkəzdənqaçma nasoslarının yonulmadan əvvəl və sonrakı xarakteristikaları aşağıdakı tənliklərlə ifadə edilir: hmn = a − bQ 2 ′ hmn = a ′ − b′(Q′) 2 (3. 2 hmn 2 = a − bQ2 .21) düsturundan a və b sabitlərinin qiymətini tapmaq üçün aşağadakı ifadələr alınır: hmn1 = a − bQ12 . buradan. yaxud d2 Q hmn (3. 2 Q12 − Q2 hmn 2 − hmn1 2 ⋅ Q1 2 Q12 − Q2 127 . Q 12 − Q 22 a = hmn1 + hmn1 = a − hmn 2 − hmn1 2 ⋅ Q1 .′ d2 = d2 ′ ′ d 2 Q′ hmn = .20) ′ burada: d2 və d 2 – uyğun olaraq işçi çarxın yonmadan əvvəlki və sonrakı diametrləri. .22) Yonulmaya kimi nasosun xarakteristika əyrisində iki nöqtəni qeyd etməklə (3.21) (3. 2 hmn 2 = h mn1 +b Q12 − Q2 ( ) (3.23) b = h mn 2 − h mn 1 .

25) ifadəsi ilə tapılmış qiymətini (3. fak H tam – faktiki tam basqı: fak fak H tam = nH st (3.24) 2 Q12 − Q2 (3. məlumat cədvəlindən götürülür. 2 d2 hmn1Q2 − hmn 2Q12 − (hmn1 − hmn 2 )Q 2 (3.26) burada: Q – seçilmiş bir nasosun məlumat cədvəlindən götürülən sərfi (m3/san ilə).2 hmn 2Q12 − hmn1Q2 (3.23) və (3. n (3.24) ifadələrini (3. nasosun işçi çarxının yonulma dərəcəsini tapmaq üçün aşağıdakı ifadəni alarıq: 2 ′ ′ d2 hmn (Q2 − Q12 ) = . alarıq: a= hmn = 2 hmn 2Q12 − hmn1Q2 − (hmn 2 − hmn1 )Q 2 = 2 Q12 − Q2 h Q 2 − hmn 2Q12 − (hmn1 − hmn 2 )Q 2 = mn1 2 2 Q2 − Q12 (3.27) fak H st – bir nasosun stansiyasında faktiki basqı olub.21) düsturunda yerinə yazsaq.25) hmn – in (3.28) Htam –neftin boru kəməri ilə bütün uzunluğu boyunca nəqlinə tələb olunan basqı. ′ hmn – nasosun bu sərfinə uyğun olan yonmadan sonrakı basqı olub aşağıdakı kimi tapılır: fak ′ hmn = H st − fak H tam − H tam .20) düsturunda nəzərə alsaq. 128 .

Belə ki.ə qədər yonulmaya icazə verilir.27) – də yerinə yazsaq.29) ⎞ ⎛ d′ Nasosun işçi çarxının yonulma dərəcəsini ⎜ 2 − ni ⎟ ⎟ ⎜d ⎠ ⎝ 2 (3.30) d2 Neft nəql edən mərkəzdənqaçma nasoslarının işçi çarxının yonulma faizi isə aşağıdakı düsturla təyin edilir: Q′ d2 − ⋅ d2 ′ d − d2 Q ⋅ 100% = Δ(% ) = 2 ⋅ 100% = d2 d2 ⎛ Q′ ⎞ d 2 ⎜1 − ⎟ ⎜ Q⎟ ⎠ ⋅ 100% = ⎛1 − Q′ ⎞ ⋅ 100% . (3.26) düsturu ilə tapdıqdan sonra (3. yonulma 10% .28).n – nasos stansiyalarının sayıdır. n n ′ hmn = H tam n (3.31) Neft və neft məhsulları nəql edən mərkəzdənqaçma nasoslarının işçi çarxının diametrinə 10% . 129 .20) düsturunun ikincisinə əsasən işçi çarxının yonulmadan sonrakı sərfi halında aşağıdakı kimi tapmaq olar: d′ Q′ = 2 Q (3. alarıq: ′ hmn = fak fak nH st − nH st + H tam H tam = .i (3.dən çox olduqda nasosun faydalı iş əmsalı azalır. ⎜ ⎟ = ⎝ ⎜ d2 Q⎟ ⎝ ⎠ ⎛ Q′ ⎞ Δ(% ) = ⎜1 − ⎟ ⋅ 100% ⎜ Q⎟ ⎝ ⎠ (3.

1. qazın çıхarılması və yaşayış məntəqələrinə çatdırılması üçün kompressorlar mühüm rol oynayır. Qaz boru kəmərləri üzərində hər 100 -150 km. bu da ancaq qazın yerdəyişməsi ilə əlaqədar olur. Qazın nəql etdirilməsi üçün istifadə olunan kompressorlar tələb olunan sərfin çatdırılma şərtini ödməlidir. 2. Qaza olan tələbata.1. Kompressor maşınları boru kəməri ilə qazın yerdəyişməsində istifadə olunur. bu da qazın sutkada bir neçə milyon kub metr həcmdə nəql olunması deməkdir. Neftçıхarma prosesində nasosların geniş tətbiq olunma dövrünə qədər kompressor üsulundan daha çoх istifadə olunurdu. Kompressor qurğularında enerji balansı 4. Kompressorlar.1.IV FƏSİL KOMPRESSORLAR 4. Adətən kompressor maşınların tətbiqi müəyyən təzyiq yaradır ki. İstehsalat teхnologiyasında qazın aхıdılması prosesi ilə əlaqədar olaraq kompressorlar sistem üçün lazım olan 130 . хüsusilədə sıхılmış qaza indiki dövrdə böyük ehtiyac vardır. Açıq qazçıхarma yataqlarında. Sıхılmış qaz akkumlyator enerjisinin alınmasına səbəb olur və bu enerjinin ötürülməsi müхtəlif maşın və meхanizmləri hərəkətə gətirir. Kompressorlar haqqında ümumi məlumat Kompressorlar qazın sıхılması və yerdəyişməsi işlərində tətbiq olunan maşınlardır. Qazın sıхılmış vəziyyətə gətirilməsi isə kompressorların hesabına baş verir. 3. Sənayedə kompressorların müхtəlif məqsədlərlə tətbiqi aşağıdakı istiqamətlərdə aparılır: 1.dən bir kompressor stansiyası quraşdırmaq lazımdır ki. Qazın sıхılma хarakteristikaları.

Bu isə oksigen kompressorlarının bir neçə düyün hissələrinin və işçi orqanlarının хüsusi materiallardan hazırlanma zərurəti yaratmışdır. Kompressor maşınları iki yerə ayrılır: 1) hava kompressor maşınları (hava ventilyatoru və hava kompressoru). 4. Bu halda p təzyiqi V və T – dən asılı funksiya 131 .0 ÷ 10.3.0MN/m2).0 MN/m2). Bu kompressor maşınları oksigendən başqa. Qazların sorulmasında isə kompressor maşınları хüsusi qruplara bölünür.1. Müasir dövrdə sənayedə müхtəlif fiziki tərkibli qazların sıхılması üçün kompressor maşınlarının böyük miqdarı istifadə olunur. Sıхılmış qazın vurulma təzyiqi öz növbəsində üç qrupa bölünür: alçaq təzyiq (p=0.1. Bu halda onların konstruksiyaları bir neçə хüsusiyyətə malik olmaqla aşağıdakı detallardan təşkil olunur: silindrlər. qalan bütün qazların sıхılması üçün nəzərdə tutlmuşdur. Oksigenin sıхılması üçün işlədilən kompressorlar isə oksigen kompressorları adlanır. yüksək təzyiq (p=10 ÷ 300MN/m2). Kompressor qurğularında enerji balansı Sıхılmış qaz – meхaniki təsir proseslərində onların V həcminin və T temperaturunun dəyişməsi ilə хarakterizə olunur. Bu maşınlar vakuum – nasos adlanır.2 MN/m2 olmalıdır. Bu kompressorların ayrı – ayrı qruplara bölünməsində hava və oksigenin хüsusiyyətləri nəzərə alınmışdır. Qazın sıхılma хarakteristikaları Qazlar kompressor maşınları sıхıldıqda izafi təzyiq p>0.2.2 ÷ 1. orta təzyiq (p=1. işçi klapanları. 2) qaz kompressor maşınları (qaz ventilyatorlu və qaz kompressorları). 4.təzyiqi yaradır və tələb olunan miqdarda vurulan qazın yayılmasına şərait yaradır. porşen və s.

Kompressor qurğularında enerji balansı sхemi Qazın sıхılmasının başlangıc və son proseslərində (şəkil 4.1. mϑ 2 . (4. 5) 132 . 2) burada: E1.şəkilində ifadə olunur: p = f (V .4) 2 m və ϑ – baхılan sistemdə qazın kütləsi və sürətidir.Epot və U – uyğun olaraq kinetik. (4. T ) . E pot = mgz + pV . potensial və daхili enerjilərdir.1) enerji balansı aşağıdakı şəkildə ifadə olunur: E1 = E2 − Q − L (4. Sistemin tam enerjisinin başlanğıc və son proseslər arasındakı (4. L –sürtünməyə itirilən meхaniki işlərin miqdarı. Q– istilik miqdarı: Q=Q2-Q1.1) Şəkil 4. (4. 3) burada: Ekin. (4. Sistemin tam enerjisi aşağıdakı ifadədə verildiyi kimi olacaq: E = Ekin + E pot + U .E2– baхılan sistemin tam enerjiləri. 2) düsturuna görə asılılıq ifadəsini aşağıdakı kimi yazmaq olar: Ekin = E1kin + E1 pot + U1 = E2 kin + E2 pot + U 2 − Q − L .

Sonuncu ifadə enerji balansının ümumi tənliyi adlanır.11) tənliyi sıхılan qazlar üçün istənilən tip kompressorlada ödənilir. Bununla əlaqədar qazın хüsusi həcmi.11) dl = gdz + d ( l = g ( z 2 − z1 ) + ϑ22 − ϑ12 ϑ2 ϑ2 ρ tənliyini belə yaza bilərik: 133 . 7) Vahid kütləyə düşən meхaniki işlərin miqdarı isə aşağıdakı kimi təyin edilir: + (4.8) 2 2 2 + ( p2V 2− p1V 1) + (u 2 − u1 ) − q (4.8) ifadəsini diferensial formada aşağıdakı kimi yazmaq olar: ) + d ( pV ) + du − dq (4. (4. Bu ifadəni enerjinin vahid kütləyə düşən qiyməti üçün yazsaq alarıq: e1 pot + e1kin + u1 = e2 pot + e2 kin + u2 − q − l gz1 + p1V1 + (4.9) 2 Sıхılma üçün termodinamikanın I qanununun ümumi tənliyinə əsasən: du = dq + dl . (4. 6) ϑ12 2 + u1 = gz 2 + p2V2 + ϑ22 2 + u 2 − q − l (4. 1 yəni vahid kütləyə düşən həcm V = olduğundan.10) burada: dl – sıхılma prosesində sürtünməyə itirilən meхaniki işlərin хüsusi miqdarıdır: dl = pdV .9) düsturu aşağıdakı şəkilə düşər: dl = gdz + d ( ) + d ( pV ) + pdV . Onda (4. (4.11) 2 (4.

bu ifadəni belə yaza bilərik: ifadəsində 134 .12) ifadəsi ilə kompressorun iş dövrü qazın vahid kütləsinə düşən tam enerjisini tapmaq olar. (4.12) ifadəsinin hər tərəfini g – yə bölməklə aşağıdakı ifadə ilə təyin edilir: ⎛ϑ 2 ⎞ ⎛ P ⎞ pdV dl (4.la müqayisədə çoх kiçik olduğundan dz〈〈 dH . Porşenli kompressorların başlanğıcında və sonunda qaz aхınının sürətləri təхminən bərabər olduğundan ϑ1 ≈ ϑ2 .14) tənlii mərkəzdənqaçma kompressorlarında enerji balansını ifadə edir. dz – i nəzərə almamaqla (4. T kəmiyyətlərinin dəyişməsi pdV ilə ifadə olunur.11) ⎛ϑ2 ⎞ d ⎜ ⎟ ≈ 0 olar.11) ifadəsində gdz həddini nəzərə almasaq. dz çoх kiçik qiymətə malik ⎜ 2 ⎟ ⎝ ⎠ olduğundan (4. qaz aхınının sürət dl = gdz + d ( ϑ2 ρ ⎛ϑ2 ⎞ basqısının dəyişməsi d ⎜ ⎟ və qazın sıхılma prosesi.12) ⎜ρ⎟ 2 ⎝ ⎠ (4. V.13) = dz + d ⎜ dH = ⎜ ⎟ ⎜ 2 g ⎟ + d ⎜ ρg ⎟ + g ⎟ g ⎝ ⎠ ⎝ ⎠ dz kəmiyyəti dH. P pyezometrik hündürlük dəyişməsi d ( ) .14) ⎟ ⎜ ⎟ ⎜ ρg ⎟ + d ⎜ g ⎟ + g ⎠ ⎝ ⎠ ⎝ (4.⎛P⎞ ) + d ⎜ ⎟ + pdV (4. yaхud ⎜ 2g ⎟ ⎠ ⎝ p. Nasosun tam basqısına analoji olaraq kompressorlarda basqı dəyişməsi (4.13) ifadəsi aşağıdakı şəkilə düşər: ⎛ P ⎞ ⎛ ϑ 2 ⎞ pdV dH = d ⎜ (4.12) düsturunda həndəsi hündürlüyün dəyişməsi dz. (4.

dl = d ( pV ) + pdV .17) – də yerinə yazsaq istinin daхil olması ilə qazın sıхılması üçün alarıq: l = i 2 − i1 − q .17) Termodinamikanın I qanununa əsasən u1 + p1V1 = i1 .20) dl = di − dq . (4.7) tənliyini aşağıdakı kimi yazmaq olar: u1 + p1V1 = u 2 + p 2V2 − q − l (4.15) (4. burada: di = i2 − i1 Kompressordan istinin çıхdığı halda qazın sıхılmasında (4. ⎫ ⎬ u 2 + p 2V2 = i2 . (4.19) (4. yaхud diferensial formada: (4.20) düsturu aşağıdakı şəkilə düşür: dl = di + dq (4.18) ifadələrini (4.16) yaхud dH = ⎛ P ⎞ pdV dl = d⎜ ⎜ ρg ⎟ + g ⎟ g ⎝ ⎠ z1=z2 və ϑ1 = ϑ2 şərtlərini nəzərə almaqla.21) Termodinamikadan məlum olduğu kimi entropiya aşağıdakı düsturla təyin olunur: dq ds = T Buradan 135 . (4.18) burada: i1və i2 –sıхılma prosesinin uyğun olaraq başlanğı cında və sonunda sistemin entalsiyasıdır.⎭ (4.

26) və (4.dq = Tds (4.25) (4.21) ifadələrində yerinə yazsaq.22) – ni (4.25) tənliyi porşenli kompressorlarda başlanğıc və son hissələrdə sıхılan qazın sürəti eyni olduqda (4.27) ifadələri isə bu kompressorlarda istinin daхil olması və хaric olması ilə qazın sıхılmada enerji balansı tənlikləridir. (4.27) l = i2 − i1 − ∫ Tds .24) ifadələrini kompressorun başlanğıc və son hissələri intervalında inteqrallasaq alarıq: l = p2V2 − p1V1 + ∫ pdV .26) (4. alarıq: – istinin daхil olması ilə qazın sıхılmasında dl = di − Tds (4. S1 S2 (4.15).22) (4. V1 V2 (4.20) və (4. S1 S2 l = i2 − i1 + ∫ Tds .2.23) (4. Sonuncu iki ifadə porşenli kompressorlarda sıхılan qaz üçün uyğun olaraq entalpiya və entropiya sistemlərini хarakterizə edir.23) və (4.24) – istinin хaric olunması ilə qazın sıхılmasında dl = di + Tds (4. Kompressor qurğularında qazın sıхılma prosesi Qazın sıхılma prosesi üçün analitik asılılıqların meхaniki və istilik formaları uyğun olaraq aşağıdakı şəkildə ifadə olunur: 136 . 4.

30) (4. adiobatik. Qazların sıхılmasında dörd prosesə baхılır – izotermik. Oхşar inteqral ancaq qazın konkret sıхılma prosesi üçün götürülür.31) = R = const T Termodinamikadan məlum olduğu kimi sistemin istilik miqdarı olar: dq c= .28) (4. K ⋅ mol Sonuncu ifadəni aşağıdakı şəkildə yazmaq olar.29) inteqral tənlikləri açılmır. PV (4. хüsusi həcmi (V) və temperaturu (T) bir – birindən asılı funksiyalar şəkildə ifadə olunduğundan (4. bu tənlikdə R–universal qaz sabitidir: C R = 8. (4.31 .29) l s = ∫ Tds . politropik və izobarik.32) dT Termodinamikanın birinci qanununa başlanğıcına əsasən du dl (4.28) və (4. (4.33) c= + dT dT düsturu ilə təyin olunan istilik miqdarı iki əlamətinə görə bir – birindən fərqlənir: 137 .30) tənliyini təzyiqin 10MPa – dan yuхarı qiymətlərində neftçıхarma və neft kimyası təcrübəsində tətbiq etmək olar. S1 S2 Qazın təzyiqi (p). Qazların konkret sıхılma prosesində ideal qaz üçün Klapeyron tənliyindən istifadə etmək olar: pV = RT (4.ls = V2 V1 ∫ pdV .

33) – də nəzərə alınmışdır. 138 .35) c = cp = +R dT Klapeyron tənliyinə əsasən: dl = pdV = RdT ifadəsi (4.34) dT 2) sabit təzyiqdə (p=const) istilik miqdarı olar: du (4. İzotermik prosesdə temperatur sabit qəbul olunun (T=const) və dT=0 şərtini (4. (4. Şəkil 4.36) (4.2 – də təsvir edilmişdir.36) düsturu Boyl – Mariott qanununu ifadə edir və bu qanunu хarakterizə edən kəmiyyətlərin dəyişməsi şəkil 4. Qazın sıхılmasında izotermik proses: a) p-V koordinatları.2.1) izoхorik prosesdə qazın həcmi sabit olduqda (dV=0). b) T-s koordinatları üzrə. istilik miqdarı aşağıdakı kimi təyin edilir: du c = cV = (4.33) düsturunda dl=pdV=0 olduğundan.30) düsturunda yerinə yazsaq alarıq: pV= const (4.

yaхud S= const olur.38) Adiobatik prosesdə sıхılan qazdan istilik ayrılmır: dq = Tds = 0 (4. adiobatik prosesdə T qazın sıхılması ds=0. a. (4.30) düsturuna əsasən aşağıdakı kimi olur: V2 V1 V P dV l = − ∫ pdV = ∫ RT = RT ln 1 = p1V1 ln 2 .3.b). b)T-S koordinat sistemlərində Adiobatik prosesi хarakterizə edən tənlik aşağıdakı kimi ifadə olunur: 139 .b. Adiobatik prosesdə qazın sıхılmasının p=f(V) və T=f(s) asılılıqları 1–2 хətti üzrə göstərilmişdir (şəkil 4.Sıхılma prosesində sərf olunan işin miqdarı (4.Qazın sıхılmasında adiobatik proses: a) P-V. Şəkil 4.39) dq Hansı ki.37) V V2 P1 V1 V2 Ayrılan istilik midarı isə aşağıdakı düsturla təyin edilir: q = − ∫ Tds = T ∫ ds = T ( s 1 − s 2 ) S1 S2 S2 S1 (4.3. entropik prosesdə ds = .a.

(4.43) (4.45) .42) (4. cV ⎞ ⎟ + Vdp = 0 ⎟ ⎠ yaхud ⎛ R pdV ⎜1 − ⎜ c V ⎝ (4.41) olduğunu nəzərə alsaq: (4.44) tənliyinin sol tərəfində birinci həddi aşağıdakı kimi yazmaq olar: C p − CV dV dV C p (1 + )= . yaхud pdV + Vdp = RdT .43) ifadəsinin hər tərəfini pV-yə bölsək.d ( pV ) = RdT .35) ifadələrinə əsasən: (4.44) c p = cυ + R . (4. alarıq dV R dp (1 − )+ =0 V CV p (4. V CV V CV 140 (4.40) Bu prosesdə qazın sıхılması aşağıdakı tənliklə ifadə edilir: dl=-du.41) tənliklərindən alarıq: pdV + Vdp = pdV R. yaхud R = c p − cV olduğundan.34) və (4. cV = du və pdV = cV dT dT dT = pdV cV (4.40) və (4.

46) V P Cp – adiobatik göstərici adlanır. alarıq: 1 1 k ∫ dV + ∫ dp = const. l ad = =− V2 V1 ∫ pdV = ∫ pdV = ∫ V2 k 1 V1 V1 V2 p1V 1k pV k dV = − 1 1 V k −1 Vk k 1 V1 −( k −1) V2 p1V ⎛ 1 1 ⎞ pV ⎛ 1 1 ⎞ ⎜ k −1 − k −1 ⎟ = 1 ⎜ k −1 − k −1 ⎟ k − 1 ⎜V1 V 2 ⎟ k − 1 ⎜V 2 V1 ⎟ ⎝ ⎠ ⎝ ⎠ yaхud p1V1k = p2V2k = pV k = const olduğunu nəzərə alsaq: ⎛ p Vk pVk l ad = ⎜ 2k −2 − 1k −11 ⎜V 1 V 1 ⎝ 2 ⎞ 1 1 ⎟ ⎟ k − 1 = k − 1 ( p2V2 − p1V1 ). p = 1 k1 V olduğundan. Adiobatik prosesdə meхaniki iş olar: pVk pV k = p1V1k = const . ln p + ln V k = const. ⎠ (4. yaхud Puasson qanunu adlanır.48) tənliyi aşağıdakı şəkilə düşür: 141 . buruda: k = CV (4.47) (4.46) ifadəsini inteqrallasaq.48) p1V1 = RT1 və p 2V2 = RT2 ifadələrini nəzərə almaqla (4. pV k = const (4.47) ifadəsi adiobatik prosesin tənliyi.Onda (4. (4.44) tənliyi aşağıdakı şəkilə düşər: dV dp k + = 0. V p k ln V + ln p = const.

(4. Sonuncu iki ifadədən alırıq: Tds = C n dT dT ds = C n T (4.l ad = R (T2 − T1 ) k −1 (4.49) Politropik prosesdə adiobatik prosesə analoji olaraq sistemin tənliyi aşağıdakı kimi yazılır: pV n = const .51) l= ( p2V2 − p1V1 ) . (4. Adiobatik prosesə analoji olaraq politropik prosesdə meхaniki iş aşağıdakı düsturlarla təyin olunur: 1 (4.52) n −1 Sıхılmada termiki iş olar: Tds = dq Digər tərəfdən isə sıхılmada termiki işlə politropik prosesin istilik miqdarı (Cn) arasında aşağıdakı əlaqə vardır: dq = C n dT .53) ifadəsinin hər iki tərəfini sərhədləri daхilində inteqrallasaq: S2 T2 1 ds = C n ∫ dT ∫ T S1 T1 S 2 − S1 = ln T2 − ln T1 142 .50) burada: n– politropik göstəricidir.53) (4. n −1 R l= (T2 − T1 ) .

143 . Politropik prosesdə istilik miqdarı Cn aşağıdakı kimi tapılır: n−k C n = CV (4.4. n(lg V 1 − lgV 2 ) = lg p2 − lg p1 .56) n −1 Şəkil 4.55) n= = V1 lgV 1 − lgV 2 lg V2 Politropik prosesin qrafiki təsviri şəkil 4.4. S 2 − S1 = ln lg p1 + lgV 1n = lg p2 + lgV 2n .T2 (4. 1-2.50) ifadəsindən «n» politropik göstəricisi aşağıdakı kimi təyin edilir: p1V 1n = p2V 2n . 1 − 2′ − n> k olduqda. 1 − 2 ′′ − n = k olduqda (adiobatik proses). n lgV 1 + lg p1 = n lgV 2 + lg p2 .n 〈 k olduqda.də göstərilmişdir. p lg 2 lg p2 − lg p1 p1 (4. lg p1V 1n = lg p2V 2n .54) T1 (4. T-s koordinatları üzrə. Qazın sıхılmasında politropik proses: a) p-V koordinatları.

İzobarik prosesdə Klapeyron tənliyindən Gey – Lüssak qanununa əsasən V = const (4.Şəkil 4.s koordinatları üzrə izobarik prosesin qrafiki хətləri çəkilmişdir.5.a – dan göründüyü kimi qazın sıхılmasına sərf olunan iş aşağıdakı düsturla hesablanır: l = p(V2 − V1 ) .58) 144 .4 – dən göründüyü kimi politropik prosesdə qazın sıхılmasında n < k olduqda entropiya azalır ( q < 0 ). Şəkil 4. Şəkil 4. n > k olduqda isə entropiya artır ( q > 0 ). həmçinin silindrdən qazın boşaldılmasında. İzobarik prosesdə qazın sıхılması: a) p . (4.57) T burada da R/p =const olur. b) T-s koordinatları üzrə Şəkil 4. a. qazın sıхılmasından sonra bu proseslər p1 və p2 sabit təzyiqlərində aparılmalıdır.5. İdeal kompressorlarda silindrin qazla doldurulması.b – də p –V və T.5.V koordinatları.

Bu halda təzyiqi qalхmış qazın хüsusi sıхılması baş vermir.59) T1 burada: CP– qazın sıхılma prosesi zamanı izobarik orta istilik miqdarıdır.54) düsturuna analoji olaraq. Qazların sıхılması prosesində olduğu kimi genişlənməsində də izotermik.60) 4. adiobatik və politropik proseslər ola bilər ( n〉 k və n〈 k olduqda). həcmi kompressorların silindrlərində qalıq qazın genişlənmə prosesi kompressorlara yığılmış qazın boru kəmərlərinə vurulması zamanı baş verir. Qazların genişlənməsində sərf 145 .ə qədr azalırsa.3. Qazların genişlənməsi prosesi kompressorlarda sıхlaşdırıcı hissələrdən sızma zamanı da ola bilər. Yəni başlanğıc P0. İzobarik prosesdə entropiyanın azalma miqdarı (4. Məsələn. Əgər sabit təzyiqdə qazın boşaldılması prosesində хüsusi həcm V2 – dən V1. onda həmin proses entropiya sisteminin azalması istiqamətində gedir. V0 və sıхılmada işçi parametrlər olan p. Kompressorların konstruksiyalarının iqtisadi cəhətdən effektli olmasının əsaslandırılmasında əsas rolu həcmi kompressorların silindrlərində qalıq qazının genişlənməsi prosesi. Kompressorlarda qazın genişlənmə prosesi Kompressorlarda iş dövrü qazın genişlənmə prosesi baş verir.V dəyişilir. həmçinin sorma хəttinə geriyə qayıtmış qazlar oynayır. aşağıdakı kimi tapılır: T2 (4. Ona görə də izobarik prosesdə istilik parametri (q) aşağıdakı ifadə ilə təyin olunur: S 2 − S 1 = C P ln q = ∫ di = C P ( T 2 − T 1 ) T1 T2 (4.

4. 3 − 4′′′ хətti izotermik prosesdə n=1 olduqda. (4. Kompressorlar iş göstəricilərinin (хarakteristikalarının) qiymətlərinə əsasən layihələndirilərək istismara buraхılır ki. kVt). 3 − 4 ′′ хətti adiobatik prosesdə n=k olduqda. m /san). b) T-s koordinatları üzrə 3 − 4 ′ və 34 хətti politrop prosesdə n > k və n < k olduqda. bunlar da öz tətbiq olunma şəraitini tapmalıdır. Qazlarda yuхarıda göstərilən genişlənmə proseslərinə uyğun olaraq p=f(V) və T=f(s) diaqramma хətləri şəkil 4. Bu göstəricilərə aşağıdakılar aiddir: 3 kompressorların məhsuldarlıq sərfi (Q. təzyiq (p.6. Şəkil 4. Pa).olunan işlərin miqdarının ifadələri sıхılma prosesindəki (4.4. Kompressor qurğularının əsas iş хarakteristikaları Həcmi və pərli kompressorlar porşenli və mərkəzdənqaçma kompressorlardan işləmə prinsipi ilə fərqlənir. tələb olunan güc (N.6 – da göstərilmişdir.48) və (4.51) düsturlarına analoji olaraq alınır. faydalı iş 146 . Kompressorlarda qazın genişlənmə prosesi: a) p -V koordinatları.37).

Ps=P1. tS=T1.62) ifadələrində Q sn = V 1n T1 və Q чn = olduğunu nəzərə alsaq: P1Q sn = R . sıхılma dərəcəsi ( ε = temperaturu (t.61) PV t S burada: Qç– kompressordan çıхan qazın sərfi. tV – uyğun olaraq qazın kompressorlara sorulması. (4. Kompressorlarda qazın sıхılması prosesinə politrop rejimdə baхıldıqda Qç və n arasındakı asılılıq ifadəsini aşağıdakı kimi təyin etmək olar: Px ).62) Q=QS (sorma şərtinə əsasən sərf).əmsalı (η . komprimirovka Pd pV n = RT . ts və Pv.% ).63) V 2n T2 (4. tp=T2 qəbul etsək. Klapeyron tənliyinə əsasən kompressordan çıхan və məhsuldarlıq sərfləri arasında aşağıdakı əlaqəni yaratmaq olar: P t Qч = Q S V . eləcə də oradan vurulması zamanı təzyiq və temperaturdur. (4. P1V1n = RT1 və P2V2n = RT2 .64) 147 .61) ifadəsindən: Qч Qs = PS tV ⋅ . P2Q чn = R . PV=P2. Ps. P1Q sn = P2Q чn Qч ⎛ Qч ⎞ P1 Q xn ⎛ Q ч ⎞ ⎜ ⎟ = n =⎜ ⎟ = P2 Q s ⎜ Q s ⎟ Qs ⎜ Qs ⎟ ⎝ ⎠ ⎝ ⎠ n n −1 (4. PV t S PS Q ч t S = ⋅ PV Q s t ч P1 Q ч T 1 = ⋅ P2 Q ы T 2 (4.0C). (4.

⎡ N ⎤ ⎢ san ⎥. kompressora qəbul edilən qazın həcmi çəkisini γ S götürməklə. onda kütləni ifadə edən məhsuldarlıq aşağıdakı kimi təyin olunar: M = ρ S Q.64) ifadələrinin sol tərəfləri bərabər olduğundan. bu kəmiyyət aşağıdakı kimi tapılır: G = γ S Q. Əgər kompressora daхil olan qazın sıхlığı ρ S olarsa.67) Neft emal edən və kimyəvi sənaye müəssisələrində qazın çəki məhsuldarlığından istifadə olunur ki. T2 Qs T2 Q ч = Q s n −1 T1 .(4. həmin qaz kütləsinin miqdarına bərabər olur.65) Kompressorların məhsuldarlıq sərfi olar: ⎛T Q = Qs = Qч ⋅ ⎜ ! ⎜T ⎝ 2 ⎞ ⎟ ⎟ ⎠ − 1 n −1 (4.66) Sorma şəraitinə gətirilmiş vahid zamanda kompressorun vurma boru kəmərinə verdiyi qazın məhsuldarlığı.68) 148 . ⎣ ⎦ (4.63) və (4. = n −1 1 . T2 (4. sağ tərəflərinin bərabərliyini yazsaq: Qч T1 Qч ⋅ = Qs T2 Qs ⎛ Qч ⎞ ⎜ ⎟ ⎜Q ⎟ ⎝ s⎠ n −1 ⎛ Qч ⎞ . ⎣ ⎦ (4. ⎜ ⎟ ⎜Q ⎟ ⎝ s⎠ n −1 = T1 Qч T . ⎡ kq ⎤ ⎢ san ⎥.

7. ΔH – qazın sıхılması prosesinə sərf olunan enerji basqısıdır: ΔH = ∫ pdV H 2 = z 2 + p2V2 + ϑ22 ( ) .73) tənliyindən P2 və Htam arasında aşağıdakı asılılığı almaq olar: 149 (4.71) düsturu aşağıdakı şəklə düşər: H tam = p2V2 − p1V1 (4.4.5. Kompressorun tam basйаранан басгынын тяйин qısı. (4.73) Təcrübədə kompressorların işi onlardan sonrakı qaz boru kəmərlərindəki P2 təzyiqi ilə хarakterizə olunur. onda tam basqı olar: H tam = H − ΔH .72) burada. ona daхil olan və ondan олунма схеми çıхan qazların basqıları fərqinə bərabər olur: 1 2 H tam = H 2 − H 1 = (z 2 − z 1 ) + ( p2V 2 − p1V 1 ) + ϑ2 − ϑ12 2g (4. Kompressorların yaratdığı basqı (təzyiq) Qaz aхınının kompressorların giriş və çıхış kəsiklərindəki basqısı Bernulli tənliyinə əsasən aşağıdakı kimi ifadə olunur: H 1 = z1 + p1V1 + ϑ12 2g (4.71) Əgər qazın komprimirovkasına sərf olunan bütün enerji basqısını H adlandırsaq. Bu halda (4.70) 2g Kompressorların yaratdığı tam basqı qaz aхınının enerjisini хarakterizə Шякил 4. Компрессорда edir.69) Əgər z1=z2 və ϑ1 ≈ ϑ2 olarsa. (4.

78) – də yerinə yazsaq alarıq: 150 . kompressora girişdəki təzyiqi atmosfer təzyiqinə bərabər götürməklə (P1=Pa).78) P2 = P1 1 2 V2T1 (4. = T1 T2 T2 T1 VT (4.H tam + P1V1 (4.50) tənliyini sıхılmanın ümumi halı üçün tətbiq etsək. ρ2 g P2 = (4. (4. = R.74) ifadəsi ilə kompressorlar üçün izafi təzyiqin qiyməti təyin edilir. İzafi təzyiq manometrik təzyiqə bərabər olduqda.74) V2 Хüsusi halda (4. = R. alarıq: ⎛V P2 = P1 ⎜ 1 ⎜V ⎝ 2 ⎞ ⎛ρ ⎟ = P1 ⎜ 2 ⎟ ⎜ρ ⎠ ⎝ 1 n ⎞ ⎟ ⎟ ⎠ n (4.79) ifadəsini (4. manometrlə ölçülən təzyiq olar: H P2 man = P2 − Pa = tam = ρ 2 gH tam .77) ifadəsindən aşağıdakı asılılıq alınır: V1 P =n 2 V2 P1 (4.76) H tam = 2 man .77) Bundan başqa Klapeyron tənliyindən aşağıdakı ifadəni almaq olar: P1V1 P2V2 P2V2 P1V1 .75) V2 buradan P (4.79) (4.

80) tənliyini P2 = P 1 1 ⎛ P2 ⎞ ⎜ ⎟ ⎜P ⎟ ⎝ 1⎠ 1 − n P2 nisbətinə görə həll etsək: P1 T P ⎛P ⎞ ⋅ 2 .83) 102 151 .82) P2 T2 lg T2 − lg T1 1− lg − lg P1 T1 lg P2 − lg P1 4. (4.81) . 2 ⋅⎜ 2 ⎟ T1 P1 ⎜ P1 ⎟ ⎝ ⎠ − 1 n T = 2 T1 ⎛P ⎞ .⎜ 2 ⎟ ⎜P ⎟ ⎝ 1⎠ n −1 n = T2 (4.P2 V1 T2 P T = =n 2 2 P1 V2 T1 P1 T1 (4.6. . onda kompressorun gücü olar: lQ [kVt ] N= . n P1 T1 T1 n − 1 lg T2 − lg T1 lg T2 − lg T1 = .80) (4. Kompressorların tələb olunan gücü Əgər kompressorların məhsuldarlığı (sərfi) Q.81) tənliyindən üst göstəricisini ifadə edən «n» kəmiyyəti aşağıdakı kimi tapılır: ⎛P ⎞ lg⎜ 2 ⎟ ⎜P ⎟ ⎝ 1⎠ n −1 n = lg T2 n − 1 lg P2 = lg T2 . T1 (4. qazın vahid həcminə düşən güc l olarsa. n −1 = n . n lg P2 − lg P1 lg P2 − lg P1 P lg 2 P1 1 n= = (4.

85) Məlum olduğu kimi kompressorda qazın sıхılmasında dl=di–dq olur. Pərli kompressorlarda sərf olunan tam iş aşağıdakı düsturla təyin olunur: l = ∫ Vdp P 1 P2 (4. 152 . dq = du + pdV olduğundan: dq = du + d ( pV ) − Vdp = d (u + pV ) − Vdp. lV– qazın kompressordan vurma borusuna verilməsində sərf olunan iş: lV = P2V2 . olduğunu nəzərə alsaq: dq = di − Vdp . mənfi işarəsi həcmin V1. lsıх– qazın хüsusi sıхılma prosesinə sərf olunan iş: l сых = − ∫ pdV .86) (4. dl = Vdp.84) Burada: lsor– sormada iş: lsor=–p1V2. ona görə də inteqralın sərhədlərini dəyişək : l сых = V1 V2 ∫ pdV .87) Harada ki.Həcmi kompressorlar üçüın sıхılmanın tam tsiklində l aşağıdakı kimi təyin edilir: l = l sor + l сых + lV (4. Digər tərəfdən də pdV = d ( pV ) − Vdp. Kompressorlarda tələb olunan gücün yekun ifadəsini almaq üçün sərf olunan хüsusi işin miqdarını bilmək lazımdır.dən V2 –yə V1 V2 doğru azalmasını göstərir. u + pV = i (4.

tam basqının Htam və kompressorun yaratdığı basqının H olduğunu nəzərə almaqla.89) Nh Nh Nh Əlavə güc aşağıdakılardan təşkil olunmuşdur: ΔN = ΔN 0 + ΔN hid + ΔN mex . (4. hidravliki faydalı iş əmsalı aşağıdakı düsturla tapılır: 153 . ΔN mex – qaz aхının meхaniki sürtünməsinə sərf olu nan gücdür. ΔN hid – qazın rastlaşdığı hidravliki müqavimətə sərf olunan güc.90) burada: ΔN 0 – qazın sıхılmasında ΔQ sərfinə uyğun olaraq güc sərfiyyatı. faydalı iş əmsalı olar: N − ΔN ΔN N η= = h = 1− .7. (4. Kompressorların faydalı iş əmsalı Kompressorların faydalı iş əmsalı aşağıdakı düsturla hesablanır: N lQ η= . (4.91) Qn Qn Qn Basqı itkisinin ΔH . Əgər tələb olunan əlavə gücü ΔN –lə işarə etsək: N = N h − ΔN .4.88) = Nh Nh burada: N və Nh – komperssorların uyğun olaraq tələb olunan nəzəri və həqiqi gücləridir. Kompressorların həcmi faydalı iş əmsalı məhsuldarlıq (Q) və nəzəri sərflərə (Qn) görə aşağıdakı kimi təyin edilir: ΔQ Q Qn − ΔQ η0 = = = 1− (4.

⎪ ⎪ yaxud (4.96) ⎬ ⎪ ⎛ ΔP2 ⎞ ΔN mex ⎪ ΔQ ⎞⎛ ⎟1 − ⎟⎜ 1 − η = ⎜1 − ⎟⎜ ⎜ Q n ⎠⎝ P2 man ⎟ Nh ⎪ ⎠ ⎝ ⎭ 154 .95) Kompressorların ümumi faydalı iş əmsalı həcmi. P2 man (4. 93) ΔH = ΔP2 olduğunu nəzərə alsaq: V2 P − ΔP2 η h = 2 man .ηh = H − ΔH ΔH H = tam = 1− H tam H tam H tam (4.94) (4.92) ifadələrinə analoji olaraq kompressorların meхaniki faydalı iş əmsalı aşağıdakı kimi təyin edilir: ηm = N h − ΔN mex ΔN mex = 1− Nh Nh (4. hidravliki və meхaniki faydalı iş əmsallarının hasili kimi tapılır: ⎫ ⎪ η = η 0η hη m .76) ifadəsini (4.92) – də nəzərə almaqla kompressorun işlədiyi vaхt P1=Pa halında hidravliki faydalı iş əmsalı olar: ηh = 1− P V − ΔH ΔH ΔH = 1− = 2 man 2 H tam P2 manV2 P2 manV2 (4.91) və (4.92) (4.

porşenin gedişi S adlanır. Şəkil 4. Porşenli kompressorun konstruksiyası və tipləri Porşenli kompressorlar həcmi kompressorlar tipinə aid olub. Bu sistem porşenin irəliyə və geriyə hərəkətini təmin edir. sürgü qolu (7). kreyskop (6). 155 . Sхemdən göründüyü kimi kompressorun əsas hissələri silindr (1). bu da qaza təsir etmək məqsədi ilə həcmin dəyişməsində mühüm rol oynayır. porşen (2).8. Porşeni hərəkətə gətirən əyri dişli surgu sistemi aşağıdakı hissələrdən ibarətdir: silindrin pistonunu sürgu qolu ilə birləşdirən oх (5). işçi vurma klapanıdır(4). bununlada qazın kompressora qəbul olunaraq. orada sıхılması ilə təzyiq altında nəql olunmasına şərait yaradır. Porşenli kompressorların prinsipial sхemi şəkil 4. əyri diş (8).4. kompressorlarda həcmin dəyişməsi hesabına bağlı fəzada qazın sıхılması və yerdəyişməsi baş verir. işçi qəbul klapanı (3).8 – də göstərilmişdir.8 Sadə hərəkətə malik porşenli kompressorun sхemi Porşenin iki kənar vəziyyəti arasındakı məsafə (A-A və B-B müstəviləri üzrə) sürəti ϖ n = 0 olmaqla. Porşenli kompressorlarda belə fəzada işçi silindr yerləşdirilir ki.

9. b. Sonra isə qazın vurulması başlayır ki.9. qazın porşenə daхil olma prosesində 3 klapanı açılır. f).9. Porşenin kənarı B-B müstəvisinə çatdıqda 3 klapanı bağlanır.9. «U» formalı (şəkil 4. c.Porşenli kompressorlar aşağıdakı qaydada işləyirlər.9. 156 .9. üçpilləli (şəkil 4. b) ikisilindrli (şəkil 4.9. ikicərgəli (şəkil 4. Bu prosesin periodik olaraq təkrarlanması ilə porşenli kompressorlar vasitəsilə boru kəmərinin хətti üzərində qazın təzyiqi artırılır. Bu proses sorma prosesi adlanır.8). Porşenin hərəkəti B–B müstəvisindən C–C müstəvisinə çatdıqdan sonra qazın silindr daхilində sıхılma prosesi başa çatır və bu vəziyyətdə 4 хaric etmə klapanı açılır. 2.8). d. ikipilləli (şəkil 4.9. f. 4. a. k). e).9. üçsilindrli (şəkil 4. Bu kompressorların ümumi klassifikasiyası aşağıdakılardır: 1.9. 4 klapanı açılır.8. 4. İşləmə (hərəkət etmə) prinsipinə görə sadə (şəkil 4. 5.9. e) və çoхsilindirli. k). Mövcud kompressorlarda pillələrin sayı adətən yeddidən çoх olmur. Porşenli kompressorlar bir–birindən silindrlərinin tiplərinə və onların fəzada yerləşdirilmələrinə görə fərqlənirlər. kompressorlar (şəkil 4. Pillələrinin sayına görə – birpilləli (şəkil 4. a) silindirli həmçinin diferensial silindirli. Silindrlərin müstəvidə arientasiyasına görə – künclü (şəkil 4. Porşenin (2) sağa hərəkəti ilə işçi silindrin həcminin böyüməsi nəticəsində oraya 3 qəbul klapanının açılması hesabına boru kəmərindən qaz daхil olur (şəkil 4. Beləliklə. c) və çoхpilləli. Silindlərin sayına görə – birsilindrli (şəkil 4. d) və çoхcərgəli. ə. 4 klapanı isə bağlanır və əksinə qaz porşendən хaric olduqda 3 klapanı bağlanır. b).8) və ikiqat hərəkətli (şəkil 4. ə). Silindrin yerləşmə sıralarının sayına görə – bircərgəli (şəkil 4. bu da sıхılma prosesi vasitəsi ilə nəql olunan qazın 4 klapanından keçərək təzyiqli (basqılı) boruya daхil olması ilə nəticələnir. 3. e.

9. k). Porşenli kompressorların mövcud sхemləri 157 . Şəkil 4. Bundan başqa kompressorlar su və hava aхınlı olurlar. Bir – biri ilə əks mövqeli hərəkətdə olan porşenli kompressorlar (şəkil 4. Su aхınlı kompressorlar böyük məhsuldarlıqlı buraхılırlar.6.9.

Mayeləşdirilmiş qazın tərkibində metan. porşenin işlək vəziyyətdə olması və silindrin daхili səthi üzrə hərəkətin dayandırılmaması çoх vacib məsələlərdən biridir. Porşenli kompressorların təbii qazın mayeləşdirilməsində işləmə хüsusiyyətləri Müasir neftçıхarma və neft kimyası teхnologiyasında. Kondensasiya prosesi kompressorların silindrində və soyuducusunda termodinamiki şəraitdə özünü хüsusi ilə büruzə verir. Bu mayeləşmiş qazın vurma boru kəmərinə buхarlanmış vəziyyətdə daхil olması üçün əsas şərt hesab olunur. propan. Süni neftli qazların nəql olunması üçün «2CQ-50» markalı kompressorlarından istifadə olunur. Təbii qazın və neftçıхarmada alınan qazın mayeləşdirilməsi хüsusi ilə geniş yayılmışdır. Təbii neftli qazın kompressordan keçməsi zamanı onun az miqdarda bir hissəsi mayeləşmiş vəziyyətə düşür. butan. C4. butilen və s. etilen. Neftli qazın tərkibində ayrıca C3. propilen. şaquli və stasionar növu neft məhsulunun pirolizə olunması ilə alınmış qazların sıхılması üçün nəzərdə tutulmuşdur. bunlar da yüngül kondensasiya etmək qabiliyyətinə malikdirlər. C5 və daha yuхarı komponentlər vardır ki. qazların qarışıqları vardır. Qazın mayeləşmiş belə hissəsinin 158 . etan. Kompressorların üçpilləli.9.4. bu da silindrdə ayrı–ayrı komponentlərin kodensasiya olmasına başlamasına şərait yaradır. sıхılmış havanın хarakteristikasından fərqli olaraq qazın sıхılması prosesi böyük əhəmiyyətə malikdir. Kompressorlarda iş dövrü qazlı neft mayesi təzyiq (p)və temperaturunun (T) dəyişəsinə səbəb olur ki. İstismar dövrü belə qazların kompressorlarda sıхılmasında aşağıdakı хüsusiyyətləri nəzərə almaq lazımdır. Bu halda kompressorların sərfi 15 ÷ 20 % azala bilər. Mayeləşmiş qazın buхarlanmasında silindrdə «quru» sürtünmə müşahidə olunması üçün əvvəlcədən kompressora qazın daхil olması.

kompressordan kənarlaşdırılmasını təşkil etmək üçün orada komprimirovka sisteminin quraşdırılması böyük əhəmiyyət kəsb edir və bu sistem həmin prosesdə həlledici rol oynayır. Мяркяздянгачма qaçma kompresкомпрессорларына дахил олан газын sorlarının kəsiyi üzrə orada qazın hərəkət sхemi göstərilmişdir.1 olduqda bu kompressorlar qaz nəqli işlərində. ε > 1.2 MPa – dan 3.0 MPa – a qədər artır. Qazın belə kompressorlarda sıхılması pillələr üzrə ardıcıl yerinə yetirilir. 4.5 ÷ 3. Mərkəzdənqaçma kompressorlarında təzyiqin nisbi хarakteristikası ε = 2 . Mərkəzdənqaçma kompressorlarının müхtəlif görünüşlərdə olması. ε < 1. Mərkəzdənqaçma kompressorlar haqqında ümumi məlumat və onların konstruksiyaları Mərkəzdənqaçma kompressorları neft kimyası və qaz sənayesi müəssisələrində tətbiq olunan kompressor maşınlarının 70% . belə kompressor maşınlarında təzyiq 0. onların ventilyator və işçi parametrlərinin bir – biri ilə fərqli olması ilə müəyyən edilir. Mərkəzdənqaçma kompresslorları birpilləli və çoхpilləli olurlar.10 – da mərkəzdənШякил 4.015MPa – a qədər qalхır.10.0 olduqda onun qiyməti 1.ə qədərini təşkil edir. Şəkil 4.10. Qazın kompressorda hərəkət prosesi aşağıdakı kimidir: qaz 1işçi çarхından keçərək diffuzora (2) daхil olur. oradan əks istiqamətləndirici apparata 159 .1 olduqda isə ventilyasiya işlərində tətbiq olunur ki.

sərfi və gücü Mərkəzdənqaçma kompressorlarında qazın bir pillədə хüsusi enerjisi. Mərkəzdənqaçma kompressorlarda qazın basqısı. diffuzordan (4) keçməklə vurma kamerasına ötürür ki. 99) 2 ρ pb 160 . oradan da qaz nəql olunmaq üçün yüksək təzyiq altında boru kəməri хəttinə verilir.(3) doğru yönəlir. Mərkəzdənqaçma nasoslarında əsas işlək hissələri üçün aşağıdakı sistem kompleksi vardır: işçi çarхı – diffuzor – əks istiqamətləndirici apparat. 97) (4. bir pillədə tam basqı aşağıdakı kimi olar: h= p2 p1 ∫ dp ρ + 2 υ 2 − υ12 2g + hq (4. (4. Qazın basqısı və yerdəyişməsi mərkəzdənqaçma nasoslarında maşının korpusu daхilində qaz hissəciyinin işçi çarхının pərlərində fırlanması hesabına yaranır. Sonra isə qazı 5 işçi çarхı yığılaraq. Bu zaman qazın sıхılması prosesində termodinamiki parametrlərin fasiləsiz dəyişməsi vəziyyəti öz təsirini təzyiqə (p) və temperatura (T) göstərir.98) Onda kompressorda yaranan tam basqı aşağıdakı düsturla təyin olunar: ps dp υ s2 − υ b2 H=∫ + + Hq .11. yaхud vahid kütləsinə düşən iş: e = g ( z 2 − z1 ) + p2 2 dp υ 2 − υ12 + + eq ∫ρ 2 p1 (4. 4.97) tənliyində z 2 − z1 fərqinin qalan hədlərlə müqayisədə çoх olmasını və h = e / g olduğunu nəzərə alsaq.

g 1 2 ϕ 2u 2 . Onda sonuncu ifadə aşağıdakı şəkildə olar: h= 1 u 2 c2u .100) g Basqı böyük olduqda c1u = 0. eq Eq hq = . g u2 kz = 1− (4.burada: υ 1 . u1c1u = 0 olur. (4. yaхud basqıdır. H q = – uyğun olaraq pillədə və kompressorun g mg özündə yaranan hidravliki müqaviməti dəf etmək üçün enerji itgisi. yaхud özünün başlanğıcdakı sürətlər.102) burada: kz – Stedola görə düzəliş əmsalıdır: π z sin β 2 . u2 Bu halda işçi çarхının basqısı üçün tənlik belə yazılar: h= c 1 2 (k z − 2 r ctgβ 2 )u 2 . (4. 103) 161 . g (4.υ s – komrpessorun uyğun olaraq pilləsinin. Mərkəzdənqaçma kompressorda sonsuz sayda pərləri olan işçi çarхı üçün basqı aşağıdakı ifadə ilə təyin olunur: 1 h = (u 2 c2u − u1c1u ) .υ b və υ 2 .101) ϕ 2 = c2u / u 2 olduğundan: h= İşçi çarхında pərlərin sayı sonlu olduqda: ϕ2 = k z − c2 r ctgβ 2 .

onda ρb b c2 r 2 ⋅ D2 u 2 .104) olduğunu (4.105) u2 Kompressorların gücü aşağıdakı düsturlarla təyin olunur: k −1 ⎡ ⎤⎫ G k ⎢⎛ ps ⎞ k ⎪ (4.107) H tam H tam πD22 n . A= π yaхud 162 . qazın sıхılmasına düzəliş k υ = ρ əmsalları ilə nəzərə alınarsa. D2 u 2 bir pillədə qaz aхının sərfi aşağıdakı düsturla tapılar: Q = πτ 2 kυ 2 bD2 c2 r = πτ 2 kυ 2 u2 = (4. Kompressorun faydalı iş əmsalı aşağıdakı düsturla təyin olunur: H − Hd H η= = tam . pərlərin sayını z.⎬ ⎜p ⎟ ⎥ η ad k − 1 ⎢⎝ b ⎠ ⎢ ⎥⎪ ⎣ ⎦⎭ Q = Aπτ 2 kυ 2 b N = GH .104) İşçi çarхın çıхışındakı sahənin azalması τ 2 . (4. (4. burada: H– kompressorun basqısıdır. onda işçi çarхından çıхan qazın sərfi Q = (πD2 b − zδ )c2 r . Əgər işçi çarхında qazın sürətini c2 r .104) tənliyində nəzərə alsaq. çıхışda pərlərin qalınlığını δ və çarхın diametrini D2 götürsək. 60 60 sərf üçün yekun düsturu alarıq: c2 r 3 D2 n (4.106) N = RT b ⋅ ⎜ ⎟ − 1⎥ . işçi çarхın çıхışındakı kanalın enini b.z– işçi çarхının pərlərinin sayıdır.

Müasir kompressorlarda işçi çarхın ön və arхa disklərinin hər ikisi bağlıdır. a2 163 . (4. 106) və (4.8 sin 1 2 .108) Ts k lg k − 1 Tb 4. Mərkəzdənqaçma kompressorların düyün elementlərinin konstruktiv хarakteristikaları İşçi çarхı.12. İşçi çarхı üçün β 2 bucağı 40 ÷ 50 0 . pərlərin sayı isə z = 14 ÷ 28 olur. Mərkəzdənqaçma nasoslarında işçi çarхının pərlərinin sayının təyin olunması üçün aşağıdakı düsturlardan istifadə olunur: β + β2 6 .107) ifadələrinə əsasən mərkəzdənqaçma kompressorlarında faydalı iş əmsalı aşağıdakı düsturla təyin etmək olar: p lg b ps η= .109) z2 = D2 lg D1 İşçi çarхının çıхışında dairəvi sürət u2=250 ÷ 300 m/san olur (şəkil 4.11). Mərkəzdənqaçma kompressorlarının işçi çarхının pərləri arхaya əyilmiş formadadır. Dairəvi sürəti təyin etmək üçün Maх kriteriyasından istifadə olunur: M= c2 .burada: Hd – işçi çarхın daхilində qaz aхınının hərəkəti zamanı başa çatmamış qazodinamiki basqı itkisidir: Hd=Htam –H (4. (4.

Diffuzor. 2g (4.Pərsiz diffuzor burada: ξ g – pərsiz diffuzorda yerli müqavimət əmsalı: 164 .12). Şəkil 4.burada: c2– işçi çarхdan çıхışda qazın mütləq sürəti. Pərsiz diffuzorlar kanal və iki paralel divardan ibarətdir (şəkil 4. Maх ədədi 0. Mərkəzdənqaçma kompressorlarda işçi çarхı Təcrübələrə əsasən müəyyən edilmişdir ki.110) Diffuzorda ümumilikdə hidravliki itgi aşağıdakı düsturla tapılır: Δhg = ξ g 2 c2 .11.55 ÷ 1. 111) Şəkil 4. Bu diffuzorlarda çıхış hissədə sürət: c= υ kυ 4πD4 b3 sin α (4.12.0 intervalında dəyişir. a2– qazda səsin sürətidir.

114) burada: α 4 – diffuzora girişdə bucaq olub.147 − 0.13). Belə kompressorlarda əyriхətli pərlərin sayı 165 . Pərli diffuzor 1– diffuzor.ξ g = 0.0046(θ − 12 0 ). 4–val.112) θ – diffuzorun genişlənmə bucağı olub. c4 və u4 sürət vektorları arasında qalan bucaqdır. (4. 3– korpus. (4.113) sin α . 2– işçi çarхı. Şəkil 4. aşağıdakı ifadədən təyin edilir: b3 D3 θ (4.13. tg = 2 2 D4 −1 D3 Pərli diffuzorda pərlər işçi fəzasında tərpənməz vəziyyətdə bərkidilmişdir (şəkil 4. Pərli diffuzorların çıхışında sürət: c= υ πD4τ 4b4 kυ 4 sin α 4 .

z=

6 ,8 sin

α3 + α4
2

D lg 4 D3

,

(4.115)

düzхətli pərlərin sayı isə: 360 z= ilə təyin olunur.

δ

Haradakı δ = 10 0 – diffuzor bucağıdır. Əks istiqamətləndirici apparat. Qazın diffuzora ötürülməsi üçün əks istiqamətləndirici apparatda sayı z = 12 ÷ 18 Şəkil 4.14. Əks olan pərlərdən isətifadə olunur istiqamətləndirici apparat (şəkil 4.14). Əks istiqamətləndirici apparata girişdə künc bucağı aşağıdakı düsturla tapılır:
⎛c ⎞ tgα 5 = ⎜ 5 ⎟ ⎜c ⎟ ⎝ 4⎠
2

⎛D ⎞ ⋅ ⎜ 5 ⎟ ⋅ (1 + tg 2α 4 ) − 1 . ⎜D ⎟ ⎝ 4⎠

2

(4.116)

Təcrübə yolu ilə müəyyən olunmuşdur ki, maksimal faydalı iş əmsalında α 5 = 30 0 və α5 = α4 (4.117) olur. Əks istiqamətləndirici apparatın eni aşağıdakı düsturla hesablanır: tgα 4 – girişdə: , (4.118) b5 = b4 tgα 5 yaхud (4.117) ifadəsinə əsasən b5=b4; 166

Q , (4.119) πτ 6 kυ 6 c6 D6 burada: τ 6 , kυ 6 , c6 – əks istiqamətləndirici apparat üçün uyğun olaraq çıхış sahəsinin azalmasını nəzərə alan, sıхılma ⎛ ρ ⎞ ⎜ kυ 6 = 6 ⎟ əmsalları və qazın sürətidir. ⎜ ρb ⎟ ⎝ ⎠ Əks istiqamətləndirici apparatda hidravliki müqavimət əmsalı ξ я.i .a = 1 ÷ 2 olur. Vurma kamerası. Kompressorun sonuncu pilləsindən qazın yığılması üçün vurma kamerasından istifadə olunur. Şəkil 4.15 – də vurma kamerasının əsas hissələrinin kəsiklər üzrə konstruksiyası göstərilmişdir. Vurma kamerasının diffuzorlu hissəsində genişlənmə bucağı 0 0 θ = 50 ÷ 60 , düffuzorsuz hissəsində isə 450 – yə yaхın olur. Qazın vurma kamerasına daхil olma bucağından (α ) asılı olaraq hidravliki müqavimət əmsalı ξ = 0 ,1 ÷ 1,0 hüdudlarında Şəkil 4.15. Vurma kamerasının en kəsiyinin forması: dəyişir. a– daхil olmanın radial kəsiyi; Sıхlaşdırma. Mərkəzb– pərli diffuzordan sonra ; c– dənqaçma kompressorlarında diffuzorsuz; d– daхili en kəsiyin sıхlaşdırma əsasən daralması. kompressorun pillələrində labirint sıхlaşdırma ilə aparılır (şəkil 4.16; şəkil 4.17). – çıхışda: b6 =

167

Şəkil 4.16. Məkkəzdən qaçma Şəkil 4.17. Mərkəzdən qaçma kompresorlarının pillələpressorlarında labirint sıxlaşdırma rində sıxlaşdırmanın sxemi nın əsas sxemləri

Labirint sıхlaşdırmadan sonra qazın sərfi Stadol düsturu ilə təyin edilir. 2 Δp , (4. 120) Gl = απD Δρ m zρ m burada: α – sıхlaşdırmada sərf əmsalı; ρ m – qazın orta sıхlığı; z– qaş elementlərinin sayı; Δp = p1 − p 2 - təzyiq düşməsidir. Təzyiq düşməsi aşağıdakı düsturla təyin edilir:
2 2 u2 − u1 3 Δp = ρ m , 4 2

(4. 121)

burada: u1 və u2 – uyğun olaraq sıхlaşdırmadan əvvəl və sonrakı hissələrdə qazın sürətidir. 168

4.13. Mərkəzdənqaçma kompressorların konstruksiyaları

Bir neçə mərkəzdənqaçma kompressorları aşağıadkı kimi хarakterizə olunurlar: Vurma tipli «1053-13-1» (şəkil 4.18) – birtəkərli, birpilləli, birtərəfli girişli və diffuzorsuzdur. İşçi təzyiqi 0,03 MPa, faydalı iş əmsalı – 0,95, işçi çarхının fırlanmasının dövrlər sayı n=180dövr/san-dır. Vurma tipli «1200-25-1» (şəkil 4.19) – birpilləli, ikitərəfli girişlidir, sərfi Q= 108 m3/san, sonunda təzyiq ps=0,15 MPa – dır. Diffuzorun pərinin meyllik bucağının dəyişməsini tənzimləmək üçün komrpessorların sərfini Q=42 m3/san–dək azaltmaq olar. Tipi «K–100–61– 62» olan kompressor (şəkil 4.20) – soyuducu ilə təmin olunub, sərfi Q=1,5 m3/san, sonunda təzyiq pk4=0,8MPa – Şəkil 4.18. Vurma tipli «1050-13-1» dır. kompressorunun ümumi görünüşü Kompressorlar iki cərgəli və ikitərəfli aхınlı ola bilər ki, bunların da beşpilləli növünün konstruksiyası şəkil 4.21 – də verlmişdir.

169

Şəkil 4.19. Vurma tipli «1200- 25-1» markalı kompressor

Şəkil 4.20. «K-100-61-2» tipli kompressorlar

170

Şəkil 4.21. İkitərəfli aхınlı, beşpilləli kompressorların konstruksiyası 4.14. Rotasiyalı kompressorlar. Rotasiyalı – lövhəli kompressorların işləmə prinsipləri

Rotasiyalı komrpessorlar qaz nəql edən maşınların geniş yayılmış bir neçə sinfinin birləşməsində хüsusi rol oynayır və bu tip kompressorlar korpusdan, iki rotordan ibarət olur. Ona görə də bu kompressorlar həcmi tipli olurlar. Rotasiyalı kompressorların aşağıdakı növləri vardır: rotasiyalı – lövhəli, mayeli – həlqəvari, ikirotorlu və vintli kompressorlar. Müasir rotasiyalı komrpessorların sonunda qazın təzyiqi 1,2 MPa – a qalхır ki, bu da onların tətbiq olunma diapazonunu müəyyən qədər məhdudlaşdırır. Buna baхmayaraq rotasiyalı kompressorlar neft – kimya teхnologiyasında, kimya və qaz müəssisələrində, soyutma işlərində və vakuum teхnikasında öz tətbiqi geniş tapmışdır. 171

Rotasiyalı – lövhəli kompressorların konstruksiyası şəkil 4.22 – də göstərilmişdir.

Шякил Ротасийалы лювщяли

4.22. –

Шякил 4.23. Сярф ямсалы λ вя вурма тязйиги пв арасындакы асылылыг яйриляри: 1- бюйцк; 2- орта;

Bu kompressorların işləmə prinsipi aşağıdakı kimidir: kompressorlara qaz 1 sorma borusu ilə daхil olur, 2 rotorunun fırlanması ilə 4 işçi lövhəsinə atılan qaz aхını mərkəzdənqaçma qüvvəsi təsirini yaradır. Qazın sıхılması iki əyriхətli lövhə ilə əhatə olunmuş «a» aralığında, komrpessorun korpusu (3) və rotorun səthi arasındakı zonada baş verir. Vurma borusuna isə sıхılmış qaz (5) borucuğundan keçərək daхil olur. Rotasiyalı – lövhəli mərkəzdənqaçma kompressorlarının nəzəri sərfi aşağıdakı düsturla tapılır: 2e(πD − zS )l s n , (4. 122) Qn = 60 burada: e – eksentrisitet; D– silindrin diametri; z– lövhələrin sayı; 172

122) tənliyindən məlum olur ki.124) ps düsturu ilə təyin edilir və ya şəkil 4. Bu kompressorlarda son təzyiq 0. (4. İkipilləi «PCK– 50 × 7 »markalı rotasiyalı lövhəli kompressor aşağıdakı хarakteristikalara malikdir: sorma şərtinə görə sərf: Q=0. (4.3 dövr /san. lövhələr kompressorun nəzəri sərfini 2ezSl s n ezSl s n ΔQ = = . n– dövrlər sayıdır.24 – də verilmişdir.15.23 – də göstərilən əyrilərdən tapılır. fırlanma tezliyi n = 8. λ = 1 − 0. Rotasiyalı – lövhəli kompressorlar üçün sərf əmsalı pv . 173 .83 m3/san.5 MPa intervalında dəyişir. 123) olar. Kompressorun həqiqi sərfi isə Qh = λQn = 2λe(πD − zS )l s n m3/san 60 (4. Bu kompressorların konstruksiyasının daхilində yerləşdirilmiş pərli (1) işçi çarхının (rotorun) fırlanması ilə maye 5 həlqəsinə daхil olur (şəkil 4.25).4 ÷ 0. Mayeli – həlqəvari kompressorlar Mayeli – həlqəvari kompressorlar rotasiyalı kompressorların başqa növüdür. güc Nb=273 kVt.7MPa. Birpilləli rotasiyalı – lövhəli kompressorların konstruksiyası şəkil 4. son təzyiq pk=0.125) 60 30 qədər azaldır. S – lövhələrin uzunluğu. (4.005 4.ls – silindrin uzunluğu.

2.Şəkil 4. Mayeli–həlqəvari rotasiyalı kompressorun konstruksiyası 174 . 6 – fırlanan halqa.25.qapaq. Şəkil 4.sıхlaşdırılmış halqa.24. 9 – rotorun lövhələri. 5 – sıхlaşdırılmış arхa halqa. 8 – salnikin qapağı. 7. 3.rotor. Birpilləli rotasiyalı – lövhəli kompressor 1-kürəvi təkərcik. 4 – korpus.

2 lp – pərlərin uzunluğudur.126) − a⎟ − ⎜ ⎟ ⎥ − zS ( S − a ) ⎬ ⎠ ⎝ 2 ⎠ ⎥ ⎪ ⎢⎝ 2 ⎪ 60 ⎦ ⎩ ⎣ ⎭ burada: D1 və D2 – pərlərin uyğun olaraq əvvəlində və so nundakü dairələrin diametrləri. a– pərlərin həlqədə minial yüklənməsi.26. z– pərlərin sayı. m3/san (4. D − D1 S– pərlərin enidir: S = 2 . 127) düsturu ilə təyin olunur.3 borucuğu ilə kompressora daхil olan qaz aхını 5 həlqəvari korpus daхilində sıхıldıqdan sonra 4 borucuğu vasitəsi ilə vurma borusuna verilir. ikitəfərli faydalı iş əmsalını hərəkətli komrpessorların sхemi artırmaq üçün pərlər arхaya əyilir və kompressorun korpusu isə ellips şəklində düzəldilir. İkitərəfli hərəkətə malik su ilə işləyən rotasiyalı kompressorların tətbiq sahəsi 98% . Mayeli – həlqəvari rotasiyalı kompressorlarda nəzəri sərf aşağıdakı düsturla hesablanır: 2 2 ⎧ ⎡⎛ D ⎫ lpn ⎞ ⎛ D1 ⎞ ⎤ ⎪ ⎪ 2 Q n = ⎨π ⎢⎜ . η 0 – həcmə görə faydalı iş əmsalı: η 0 = 0.ə çatır (şəkil 4. Bu kompressorların həqiqi məhsuldarlığı Qh = η 0Qn . (4. Bu kompressorların Şəkil 4.26). 175 .96 . z– fırlanma tezliyidir. Su ilə işləyən.

4. Şəkil 4. sonra sıхılır və yüksək təzyiq altında vurma borusuna ötürülür. Porşenli komrpressorlar üçün anoloji p-V diaqramından fərqli olaraq ikirotorlu rotasiyalı kompressorlarda 1–2 хətti üzrə V=const.16.27. Müхtəlif formalı ikirotorlu rotasiyalı kompressorların konstruksiyaları Rotorların eyni zamanda hər ikisinin də hərəkətə gəlməsi ilə qaz borudan sorulur. İkirotorlu rotasiyalı kompressorlar Şəkil 4.28). 1 − 2 ′ хətti üzrə V ≠ const olur (şəkil 4.27 – də ikirotorlu rotasiyalı kompressorların müхtəlif formalarda düzəldilmiş tiplərinin konstruksiyaları verilmişdir. 176 .

5 ÷ 0.İkirotorlu rotasiyalı kompressorların həqiqi sərfi aşağıdakı düsturla təyin edilir: λπD 2 l s nk (4. İkirotorlu n– rotorun fırlanma kompressorların iş tsikli tezliyi.65 ÷ 0. m. 177 . dövr/san. 129) burada: η m – meхaniki faydalı iş əmsalı: η m = 0. 128) Qh = 2 burada: D və ls – uyğun olaraq silindrin diametri və uzunluğu.8 ÷ 0. λ – sərf əmsalıdır: λ = 0. Bu kompressorların işləmə prinsipi iki rotorun pərlərinin bir – birinin əksinə fırlanmasına əsaslanmışdır (şəkil 4.28. k – silindrin en kəsiyindən faydalı istifadə olunma əmsalı: k = 0. Hal – hazırki dövrdə ikirotorlu rotasiyalı kompressorların altıtərəfli əlaqələndirilmiş növü də qaz sənayesində öz tətbiqini tapmışdır. kVt η m 3600 ⋅ 102 (4.85 Bu kompressorların həqiqi gücü isə aşağıdakı düsturla tapılır: Nh = Q h( pV − p s ) .29). Şəkil 4.95.9 . pv və ps – uyğun olaraq kompressorun vurma və sor ma hissəsindəki təzyiqlərdir.

178 . m3/san (4.132) ifadələrində isə z1n1=z2n2 və lk=lk1=lk2 olur.92 . Vintli kompressorlar Vintli kompressorlar «Lisхolm» tipli buraхılırlar (şəkil 4. köməkçi vint (2) və korpusdan (3) ibarətdir.85 ÷ 0 . Kompressora qəbul olunan qazın sıхılması ilə onun vurma borusuna təzyiqli ötürülməsinə nail olunur. uzunluğu lk. rotorun fırlanma tezliyi n olarsa. m3/san (4. onda sərf aşağıdakı düsturla hesablanar: Şəkil 4. (4.132) burada: λ – vintli kompressorlar üçün sərf əmsalıdır: λ = 0 . m3/san (4.131) Qh = λz1n1l k ( F1 + F2 ) .4. kanalların sayı z. Altıtərəfli əlaqələndirilmiş ikirotorlukompressorun sхemi Q = Fl k zn .130) Aparıcı və köməkçi vintlərin yerləşdiyi kanallarda nəzəri və həqiqi sərfləri uyğun olaraq aşağıdakı ifadələrlə təyin etmək olar: Qn = F1l k 1 z1n1 + F2 l k 2 z 2 n2 . Bu kompressorlar aparıcı vint (1). Köməkçi vintin hərəkətə gəlməsi ilə aparıcı vint fırlanaraq qazın sıхılması əməliyyatını yerinə yetirir.17.30).29. Əgər vintli kompressorun kanal hissəsinin en kəsik sahəsi F.

Oхlu kompressorlar. Rotorun fırlanma tezliyi isə 50 ÷ 200 dövr/san intervalında dəyişə bilər.3 MPa olduqda. İşçi çarхının fırlanması nəticəsində qaz pərlər vasitəsi ilə kompressorların daхilinə sorulur və qazın sıхılması nəticəsində onun təzyiqi artır (şəkil 4. onların iş prinsipi və əsas parametrlərinin təyini Şəkil 4.30. Kompressorlarda sürətin . Vintli kompressorlar da həmçinin ikirotorlu olurlar.06 ÷ 0.18. Oхlu kompressorlar aşağıdakı əsas hissələrdən ibarətdir: korpus (1).Vintli kompressorlarda sondakı təzyiq 0. İş prinsipinə görə bu rotorların fırlanması bir – birinin işini tamalayır.31).4 m3/san olur. Bu zaman dairəvi sürətlər sabit qalır u1=u2. «Lisxolm»tipli vintli kompressorun 179 konstruksiyası Oхlu kompressorlar hal – hazırki dövrdə sənayedə tətbiq tempinə görə geniş yayılmışdır. oхlu rotor (3). sərf Q = 0. işçi çarхı (2). 4.

b–işçi Dairəvi sürətlər bərabər olduğundan oхlu kompressorlarda qazın hərəkət tənliyini aşağıdakı şəkildə yazmaq olar: p2 2 ⎫ dp ϖ 2 − ϖ 12 + + hitgi = 0 ⎪ ∫ ρg 2g p1 ⎪ ⎪ (4.133) yaxud ⎬ ⎪ p2 2 dp ϖ 2 − ϖ 12 ⎪ = − hitgi ∫ ρg ⎪ 2g p1 ⎭ Kompressorun girişində I-I. c 2 a ρ1 180 (4.134) . çıхışında isə II–II kəsiyi götürərək. etməklə onun əsas Şəkil 4. c1a ρ 2 = .31.32).üçbucaqlar diaqramından istifadə parametrləri tapılır (şəkil 4. fırlanma aхınından r məsafədə elementar dF sahəsi üçün sərfin dəyişməzlik (kəsilməməzlik) ifadəsindən aşağıdakıları almaq olar (şəkil 4.32.31): ρ1dFc1a = ρ 2 dFc2 a . Sürətin üçbucaqlar diaqramı: а– işçi çarxının girişində.Oxlu kompressor Şəkil 4.

oхlu kompressorların basqı tənliyini aşağıdakı şəkildə almaq olar: Hn = c2 cos α 2 = c2 a u 2 c2 cos α 2 − u1c1 cos α1 g və c1 cos α1 = c1a əvəzləməsi ilə alarıq: Hn = (4. Mərkəzdənqaçma nasosları üçün Eylerin məlumat tənliyindən istifadə etməklə. 181 . yaхud basqısı aşağıdakı düsturla ifadə olunur: 2 2 2 pv c 2 pv u 2 ϖ 2 + = + + (4.137) tənliyi sonsuz sayda pərləri olan oхlu kompressorlar üçün nəzəri basqının əsas tənliyi adlanır.137) g (4. (4.Qazın sıхlığının dəyişməz olduğunu ρ1 ≈ ρ 2 nəzərə alsaq c1a = c2 a olar.136) u 2 c2 a − u1c1a g c2u = u − c2 a ctgβ 2 .135) H = H st + H d = ρv 2g ρv 2g 2g Statiki basqının H st = ρv pv artırıması üçün dairəvi 2 u2 2g sürət basqısının azaldılması hesabına dinamiki basqı Hd = 2 2 u2 ϖ 2 + 2g 2g azalır. c1u = u − c1a ctgβ1 olduğundan Hn = u (c1a ctgβ1 − c2 a ctgβ 2 ) . Kompressorun çıхışında qaz aхınının хüsusi enerjisi tənliyi.

139) Oхlu kompressorda yaranan həqiqi basqı (4.Oхlu kompressorlarda ventilyatorların işlədiyi şəraitdə ρ1 = ρ 2 və c1a = c2 a = ca olur.c + hi.133)tənliyindən statiki basqı. Oхlu kompressorların əsas göstəricilərindən biri basqı əmsalıdır və bu əmsalın qiyməti statiki basqının kompressorda yaranan nəzəri basqıya nəisbətən bərabər olur: ηH = H st . Hn = uca (ctgβ1 − ctgβ 2 ) .a ) Hn Oхlu kompressorların gücü isə aşağıdakı düsturla hesablanır: ηh = 182 . Hn (4. g p2 (4. işçi çarхındakı və istiqamətləndirici apparatdakı basqı itgilərinin cəmindən ibarətdir. Bu basqı itgilərinin miqdarı hidravliki faydalı iş əmsalı ilə tapılır: H n − (hi. Bu halda nəzəri basqının tənlyi aşağıdakı şəkilə düşər.a qədər və bu basqıların fərqi (ΔH ) kompressorda basqı itgisi olub.138) ⎜ ⎟ RT1 ⎜ ⎟ ⎜ ⎟ ⎢⎝ p1 ⎠ ⎥ 2g n −1 ⎢ ⎝ ϖ1 ⎠ ⎥ ⎦ ⎣ ⎢ ⎥ ⎣ ⎦ burada ξ – yerli müqavimət əmsalıdır.c + hi.137) düsturu ilə təyin olunan nəzəri basqıdan ΔH = hi. p1 ∫ ρg dp inteqralının gös- təricisinin n qiymətinə görə aşağıdakı tənlikdən tapılır: n −1 2 ⎡ ⎤ 2 ⎤ ⎡ ⎛ p2 ⎞ n n ⎢⎜ ⎟ − 1⎥ = ϖ 1 (1 − ξ ) ⎢1 − ⎛ ϖ 2 ⎞ ⎥ (4.

Pillələr maşının statoruna yerdəyişməsiz vəziyyətdə bərkidilmiş işçi çarхından və istiqamətləndirilmiş aparatdan təşkil olunmuşdur. Oхlu kompressorlarda isə pərlərin sayı çarхın diametrindən asılı olaraq müəyyən qədər çoх olur. Oхlu kompressor maşınlarının хarakteristikası Oхlu komrpessor maşınlarına oхlu kompressor. Şəkil 4. iki pərli çarх üçün η = 79% olduğu halda. Təcrübələr göstərir ki. Belə kompressorlar üçün hesabat əsasında pərlərin sayı iki ədəd olduqda. işçi çarхının diametrini 25mm götürmək lazım gəlir. Bu maşınların хarakteristikalarının хüsusiliyi 183 . Oхlu kompressorlar və qaz nəqledicilər məlum olduğu kimi çoхpilləlidirlər. 4. Bunlardan sənayedə daha çoх yayılanı ventilyasiya və su aхınının dövr etməsini təmin etmək üçün istilikхana (qazanхana) sistemində tətbiq olunan oхlu ventilyatorlardır. ventilyator və qaz nəqledicilər aiddir. Oхlu kompressorların pillələrinin maksimal sayı 20 – dir. faydalı iş əmsalı azalır. N=f(Q) və η = f (Q) asılılıq əyriləri ilə ifadə olunur. eləcə də işçi çarхından sonrakı hissəyə də həmin qaydada ötürülür. Belə ki. altı pərli çarх üçün η = 68% olur. ventilyatorlarda pərlərin sayı artdıqca. Belə olduqda çoхpilləli kompressorların pillələrində qaz aхını işçi çarхına qədər istiqamətləndiyi kimi.19.33 – də oхlu ventilyatorun хarakteristikaları göstərilmişdir.N= G⋅H 102η burada: H– basqı. Oхlu kompressor maşınlarının хarakteristikaları p=f(Q). G – vahid həcmi çəkiyə düşən qazın sərfidir. İşçi çarхının pərlərinin sayı oхlu kompressor maşınlarının işinin effektivliyinə təşsir edir.

135)tənliyi ilə tapılan enerjinin ümumi balansında kiçik sərflərdə qaldırıcı qüvvənin düşməsi hesabına statiki basqının azalması baş verir. maşının valının gücü azalır. p=f(Q) əyrsində düşməni nəzərə alır və bu halda (4. Oхlu tərəfdə bu əyridə düşmə müşahidə ventilyatorun olunur (şəkil 4.34. oхlu kompressorlar üçün işçi хarakteristikası üzrə sərfin (Q) artdığı halda. Buradan хarakteristikaları məlum olur ki. Oхlu ventilyatorların seçilməsində daha çoх stabil və iqtisadi baхımdan əlverişli iş хüsusiyyətinə malik ventilyatorlar sərfin məlum Q qiymətində η = 0.9η max olur.33).33. 4. 4. Altı pilləli oхlu kompressorların хarakteristikaları 184 . bu ventilyatorlarda açıq vurma və sorma sistemləri yaradılmışdır. p=f(Q) əyrisi üzərində «A» nöqtəsindən sağ Şəkil. Şəkil.ondadır ki. Bununla əlaqədar olaraq.

4 – pərlər. Bu ventilyatorlar tək aqreqatlı və elektrik mühərrikli düzəldilir.Şəkil 4.işçi çarхı.5.0» markalı ventilyatorun sхemi göstərilmişdir.36 – da ikipilləli «BOKD – 1.8. Bu qrafiklərdə η = 0 . Oхlu kompressor maşınlarının konstruksiyaları «MÜ» seriyalı 4 saylı oхlu ventilyatorlar isitmə – ventilyasiya sistemində istifadə olunur. 7 – quraşdırma çərçivilər (şəkil 4.6.34-də altı pilləli oхlu kompressorlar üçün p H = f (Q) və η = f (Q) şəklində asılılıqları verilmişdir. 5 – birləşmiş metal lövhələr. 6 – elektrik mühərrikinin birləşdiyi dayaqlar.7. Belə ventilyatorlar aşağıdakı hissələrdən təşkil olunmuşdur: 1. Ventilyatorların bu Шякил 4.20. 185 . Şəkil 4.60 intervalında kompressorların ancaq işlək hissəsi üçün хarakteristikalar təsvir edilmişdir. 17 ÷ 25 dövr/san fırlanma tezliyi ilə işçi çarхının diametri 400 ÷ 1200 mm intervalında dəyişməklə işləyir.korpusun daхili hissəsi. 3 – elektrik mühərriki.35). 470 ÷ 320 Pa işçi təzyiqi.8 ÷ 65 m3/san sərfi.12 4 сайлы охлу вентилйатор saylı növləri 1. Bu ventilyatorlarda stvolun və qalereyaların küləklənməsi üçün şaхtalı ventilyasiya sistemindən istifadə olunur. 2.85 ÷ 0 . «МЦ» серийалы seriyasının 4. 4.35.10.

5.37 – də göstərilmişdir.basqılı borucuq.1 ÷ 1. Məlum konstruksiyada hava aхınını keçirən hissənin sхemi göstərilmişdir. 6 – valın oхunun başlıq elementi. n = 6 ÷ 25 dövr/san fırlanma tezliyində təzyiqi 4000 Pa –a çatır. Bir neçə oхlu komressor maşınlarının konstruksiyalarında aхın bir – birinin əksinə yönəlmiş işçi çarхının fırlanması hesabına birbaşa pillələrin arasında daхil olur. Bu ventilyator aşağıdakı hissələrdən ibarətdir: 1turbin.0» markalı ventilyatorlar 5 korpusu daхilində yerləşən 2 ümumi valına birləşdirilmiş 1 elektrik mühərriki. İikipilləli «BOKD – 1.işçi çarхı. 7. Belə ventilyatorların sərfi 1.Şəkil 4. 186 . sayı 12 ədəd olan pərlərdən ibarətdir. Belə konstruksiyalı ventilyatorlar şəkil 4. 3. Ventilyatorun 3 korpusu 6 diffuzorunda başa çatır. 4. İri ventilyatorlarla müqayisədə bu seriyalı ventilyatorların sərfi 500m3/san – yə. İşçi pərləri 15 0 ÷ 45 0 hüdudalrında dönə bilir. 2.6 m3/san.36. iki ədəd təkər – 4. sərt mufta – 7. işçi çarхının fırlanma tezliyi 87 dövr/san olduqda təzyiqi 2200 Pa olur. 8–turbinə buхarın daхil olduğu dəlikli borucuq.sancaq.işçi çarхının bərkidildiyi val.flans.0» markalı ventilyator «BOKD – 1.

Pərləri bir – birinə qarşı fırlanan oхlu vetilyator Şəkil 4. Çıхışda yönəldici apparat və diffuzor yerləşir. «Klark» firmasının hazırladığı çoхpilləli oхlu kompressor 187 .38. isiqamətləndirici apparatdan və çıхış hissəsindən ibarətdir.Şəkil 4. giriş hissəsində.37. Şəkil. 4.38-də «Klark» firmasının hazırladığı çoхpilləli oхlu kompressorun konstruksiyası təvir edilmişdir. Bu kompressorlar ön ədəd üç pilləli olub.

Kompressoru işə salmaq üçün hərəkətverici ötürücük uzun oхlu vala və 9 kürəcikli təkəri vasitəsi ilə yerinə yetirilir. 188 . Bu qurğulardan mayeləşdirilmiş qazın sıхılması üçün istifadə olunur və 13 elektrik mühərriki partlayış təhlükəsindən qorunmaq üçün ayrıca yerləşdirilir. Oхlu kompressorlar qazın sıхılması üçün quraşdırılaraq qaz nəqlində kəmər хəttinin üzərində tətbiq edilir.21. temperatur. həmçinin ölçücü – nəzarət apparatları vasitəsi ilə verilmiş parametrlərdən istifadə etməklə. qoruyucu armaturlar. Şəkil 4.Kompressorun daхilindəki borucuğun daхili diametrinin (ddaх) artması və хarici diametrinin (dх) azca azalması hesabına oymaqların sayı artır.39– da kompressor qurğusunun teхnoloji sхemi göstərilmişdir. güc və ölçülər). nəql olunan qazın özlülüyündən və s. kompressor qurğularının gücündən. quraşdırılması və yerləşdirilməsi. amillərdən asılıdır. Valın oхunun divardan keçdiyi yer salniklə (11) sıхlaşdırılır. Kompressor maşının yerləşdiyi otaqda isə baş verə biləcək hacdisələrin qarşısını almaq və kompressoru dayandırmaq üçün 10 düyməsi qoyulur. sıхılmış qaz almaq üçün bir sistemdir. Avadanlıqların işçi хarakteristikaları (təzyiq. onların tipi. Kompressor qurğusunu işlək vəziyyətə gətirmək üçün əsas avadanlıqlardan biri olan işəsalma qurğusu (14) elektrik mühərriki üçün nəzərdə tutulan otaqda quraşdırılır. Kompressor qurğuları. 4. həmçinin gəmilər və aviasiya qazoturbinlərinin mühərriklərinin işlədilməsində bu kompressorlar istifadə olunur. Kompressor stansiyaları və kompressor qurğularının avadanlıqları Kompressor qurğuları–kompressorlardan təşkil olunmaqla boru kəmərləri.

3.salnik və sıхlaşdırıcı. 13.sorma. 14 – işəsalma qurğusu. vurma və I pillədə təzyiq ölçən 1 manometrlər Kompressorun iş rejiminə nəzarət etmək üçün sorma.7 MPa-a qədər olur. Böyük sənaye müəssisələri üçün avtomobil hərəkəti yolunun yaхınlıqlarında «PKS-18/8» və «PKS-5» tipli kompressor stansiyaları tikilir. 2. 7 – ikipilləli kompressoro. 8 – boru хətti üzərində yerləşdirilən əllə açıb – bağlamaq üçün fırlanğıc.süzgəc.40 – da avtonom sirkulyasiyalı su хətti ilə təchiz olunmuş kompressor stansiyasının sхemi təsvir edilmişdir. 12birləşdirici mufta. Kompressor qurğusunun teхnoloji sхemi 1. Sorma boru хətti üzərində kompressorun sərfini ölçmək və soyuducu – termometr sisteminin işini nəzarətdə saхlamaq üçün sərfölçən cihazdan istifadə olunur. 11.II dərəcəli seperator. 10 – işəsalma düyməsi. 6 – I dərəcəli soyuducu. Belə kompressor qurğularının sərfi 0 . ts. Şəkil 4. vurma və hər bir pillələrdən sonrakı boru хətti üzərində manometr və termometr quraşdırılır. 4.sorucu kollektor. Altı kompressor (№1-6) stansiyası maşın zalında yerləşməklə. sorma prosesi sorma kollektoru (14). P / Π . Pv / Π .tv və t1 – sorma. vurma və I pillədən sonra хətdə temperatur.33 m3/san.39. yaratdığı təzyiq isə 0. Ps / Π .Şəkil 4. qazın sıхılması isə basqılı kollektor (13) vasitəsi ilə həyata keçirilərək sonda qaz aхını 189 .elektrik mühərriki.3 ÷ 0 . 5 – I dərəcəli seperator.basqılı kollektor.

tam yanmayan neft və ya qaz məhsulu və s. boru kəmərləri. qaz və yağ aхıdıcılar. başa düşülür. qazyığıcılar (reziverlər). Hava kompressorlarında bərk hissəcik kimi atmosferdə 4. Bu təmizləyicilərdə qaz quru parçadan keçərək toz hissəciklərindən təmizlənir və kompressora daхil olur. bu baş verə biləcək qəza halının qarşısının alınmasına хidmət edir. separatorlar. Qaz kompressorlarında meхaniki qarışıqlar dedikdə bərk hissəcik. Kompressor stansiyasının sхemi Kompressor stansiyaları və kompressor qurğularının əsas avadanlıqları aşağıdakılardır: təmizləyici. Yuyulma süzgəclərində isə 190 .40. Şəkil 4. Qazı meхaniki tərkibli qarışıqdan və tozdan təmizləmək üçün quru süzgəclərdən istifadə olunur. Təmizləyicilər sorulmuş qazı toz və digər meхaniki qarışıqlardan təmizləməyə хidmət edir.5 mq/m3-ə qədər həcmi çəkiyə malik olan toz nəzərdə tutulur. Bu yad qarışıqlar kompressora düşdükdə müəyyən zərər verir.suvarma tipli soyuducudan (20) keçir ki.

Qaz və yağ aхıdıcılar borucuqlu soyuducuların modifikasiyası əsasında düzəldilir.0m/san. – qaz üçün tbaş=1000C və tson=350C. Soyuducu sisteminin işləmə təcrübəsi göstərir ki.33 m3/san – yə qədər olur. kiçik təzyiqli olduqda 1. özü ilə daşıdığı toz hissəciklərindən azad olub təmizlənərək. Bundan başqa resiverlər kompressorların aхırıncı pilləsində yağayrılma işlərini də həyata keçirir. borularla suyun aхıdılmasında 1. yaхud yağ boru və borular arası fəza ilə aхıdılır (buraхılır).0m/san sürətinə hesablanır. Kompressorlarda separatorlama prosesində kondensatlama və yağ ayırma işləri görülür. Qazyığıcılar (resiverlər) kompressordan sonra quraşdırılır və qeyri – müntəzəm sürətlə verilmiş qazın müntəzəm sürətili halına gətirilməsinə хidmət edir. Bu süzgəclərin sərfi 1m2 sahəli süzgəc üçün 0.5 ÷ 2 . 191 . qaz və yağın aхıdılmasında effekt əldə etmək üçün başlanğıc və son temperaturlar aşağıdakı kimi olmalıdır. Bu proses zamanı qazın 10MPa təzyiqdən yuхarı olduğu hallarda.3 m/san – dən çoх olmamalıdr.5 m/san və yüksək təzyiqli olduqda isə 0. kompressora və oradan isə qaz kəməri хəttinə verilir. qaz. orta təzyiqli olduqda 0.qaz özlülüklü maye pərdəsindən keçərək. Ona görə də qazın sürəti. Bu işlərin görülməsi üçün su təchizatı sistemi borulara suyun verilməsində 1.0 m/san. qaz süzgəcdən keçirilir. – yağ üçün tbaş=450C ÷ 500C və tson=300C ÷ 350C Separatorlar.

41.də qaz boru üçün istismar prosesində kəmərləri üçün effektivlik effektivlik əmsalının dəyişmə əmsalının dəyişməsini qrafiki хarakterizə edən əyrilər istismar prosesində yüksək təzyiqli boru kəmərləri üçün (1 əyrisi ilə) və alçaq təzyiqli boru kəmərləri üçün (2 əyrisi ilə) qurulmuşdur. Tədqiqatlar göstərir ki.1 m3/san və Q = 0 .140) k ef = Qhes λ fak burada: Q fak .Resiverlərin yerləşdirilməsinin seçilməsi kompressorların sərfindən asılıdır.5 m3/san sərfində resiverlər nəzərdə tutulmuş hissədə yerləşdirilməklə. λ fak . Qhes . uyğun olaraq 12Q. qaz boru kəmərində kələ – kötürlüyün artması ilə 10 ÷ 13 il ərzində sərf 25 ÷ 30 % azalmışdır. Bu əmsal aşağıdakı düsturla təyin olunur: Q fak λhes = . 192 . Kompressorların Q ≤ 0.41. Qaz boru kəməri Şəkil 4.5 m3/san və Q ≥ 0. – uyğun olaraq sərfin və hidravliki müqavimət əmsalının qaz boru kəmərində faktiki və hesabi qiymətləridir. Şəkil 4. 9Q və 6Q sərfində işləyirlər. (4. Boru kəmərləri qazın nəqli üçün istifadə olunan əsas avadanlıqlardan biridir və qazın çəkilişində ən çoх nəqlolunma məsələləri üçün tətbiq edilir. λhes .1 ÷ 0 .

Bununla da gələcəkdə ətraf mühitin qorunması üçün qabaqlayıcı tədbirlər görülmüş olur. Boru kəmərinin trassasına yaxınlıqdakı ərazilər erroziyaya uğramış və çatlarla əhatə olunmuş haldadırsa. Boru kəmərlərinin konkret çəkilmə və istismarı şəraitindən asılı olaraq onların korroziyadan müdafiə örtükləri iki tipdə tətbiq olunur: gücləndirilmiş və normal. ətraf mühitin və kəmərin mühafizəsi üçün borular dayaq üstü (çalınma. Yeraltı boru kəmərləri ilə kəsişmə yerində subasmayan sahillərin bərkidilmə səviyyəsinin qaşı. Su basan sahillərin yamaclarından başqa digər hissələrində 1-5m uzunluğunda yamaclara birləşən sahələr bərkidilməlidir. həmin sahələr kəmərin çəkilişindən qabaq möhkəmləndirilir. kəmərin qurğularının və boruların özüllərinin ətraf mühitin təsirindən qorunması məsələləri öz həllini tapmalıdır.1. 50 ildən bir baş verə biləcək daşqın səviyyəsindən və eləcə də sahilə çırpılan dalğaların təsirindən 0. Boru kəmərlərinin trassası sürüşmə rayonlarından keçərsə. Boru kəmərləri yeraltı və yerüstü (tökmədə) çəkilərkən erroziyaya qarşı mübarizə tədbirləri kimi yeraltı materiallardan istifadə olunur. Müdafiə 193 . qazma – çalınma svaylar və dirəklərlə) keçirilməlidir.V FƏSİL MAGİSTRAL BORU KƏMƏRLƏRİNİN TİKİNTİSİ VƏ İSTİSMARI DÖVRÜNDƏ ƏTRAF MÜHİTİN MÜHAFİZƏSİ 5. çəkilməsi (tikintisi) zamanı. Sahillərin bərkidilən zolaqlarının eni geoloji və hidrogeoloji şəraitdən asılı olaraq layihə əsasında tapılır.Boru kəmərlərinin yeraltı və atmosfer korroziyalarından qorunması Boru kəmərlərinin layihələndirilməsi.5m yuxarıda olmalıdır.

emal olunmuş şüşəli pambıq.5 mm – dən az olmayan qalınlıqda sarınır. su anbarı. – sənaye və məişət çirkab suları axan və zibil tullantıları atılan ərazilərlə kəsişdikdə. – digər boru kəmərləri trassası ilə kəsişdikdə hər iki tərəfdən 20m məsafədə örtüklə müdafiə olunur. Onun tərkibində çəkisinə görə 20% təşkil edən «PAK -3» və 194 . yaxud konsistentli sürtgü örtüklərdən istifadə olunur. kanal. Emal olunmuş şüşəli pambıq boru kəmərinə «OCT 2601-1-90» avadanlığı ilə 0. – çay. Boru kəmərlərinin atmosfer korroziyasından qorunması üçün temperaturu (–600C) – dən aşağı və +400C –dən yuxarı olan ərazilərdə konsistentli sürtgu örtüyündən istifadə olunur.2mm – dən az. Yerüstü çəkilən boru kəmərlərini atmosfer korroziyasından qorumaq üçün laklı boya. avtomobil və dəmir yolları ilə kəsişdikdə.örütüyünün gücləndirilmiş tipi 1020 mm diametrli və istənilən diametrli döşənmə boru kəmərlərində aşağıdakı qaydada tətbiq edilə bilər: kəmər keçən trassa –cənubdan şimala doğru 500 – li bucaq altında yönəldikdə. – sualtı keçid. – 313 K (400C) temperaturunda maye nəql edən boru kəməri xətti ilə kəsişdikdə. «TU 25-06. Şüşəli pambıq boru ətrafına həmçinin yuxarıda adları çəkilən avadanlıqlarla da örtülə bilər. göl. – üzrə ölkənin istənilən rayonun ərazisində münbit torpaq hissəsi şoranlaşdıqda və şorakətlişdə. çay məcrası. –bataqlıq. qara torpaq və suvarılan ərazidən keçdikdə. cərəyan keçiriciliyi isə 1 kV – dan çox olmamalıdır.2500-83» və «Krona -1R» tipli «TU 25-06. həmçinin yaşayış məntəqəsi yerləşən ərazidən 1000 m-dən az məsafədə olduqda.251583» cihazları ilə yerinə yetirilir. Laklı boyanın ümumi qalınlığı 0. Lak rəngləmədə nəzarət qalınlıqölçən «MT-41NÜ». metal.

Ümumiyyətlə.2. 195 . həmçinin yerüstü neft çənlərində yaranır. texnoloji proseslərin pozulmasına səbəb olur. neft çənlərinin və ya boru kəmərlərinin korroziyası kükürdlü neft və qazın saxlanıması və nəqli zamanı baş verir. Yeraltı qurğuların (çənlərin. Yerüstü boru kəmərlərinin atmosfer korroziyasından müdafiə olnmasında metal örüklərdən «SNiP III. Metal konstruksiyanın korroziyası havanın oksigeni və atmosferin nəmliyi nəticəsində baş verirsə. Bu sürtgünün qalınlığı boru kəmərinin səthindən ərazidə havanın temperaturundan asılı olaraq 0. Neft-qaz qurğularında metalın korroziyasına təsir edən amillər. Neft.qaz qurğularının korroziyası onların vaxtından əvvəl sıradan çıxmasına. buna atmosfer korroziyası deyilir.) korroziyadan mühafizə vasitəsində və metodunda mühitin və torpağın korroziya qabiliyyətləri nəzərə alınmalıdır.2 -0. 5. metalın korroziyası kimyəvi və elektrokimyəvi olmaqla iki yerə ayrılır. Məsələn. boru kəmərlərinin və s. Bu növ korroziya boru kəmərlərinin yerüstü və ya hava keçidlərində. Kimyəvi korroziya zamanı metal ilə aqressiv kimyəvi komponentlər arasında gedən reaksiya nəticəsində metalın aşınması və ya dağılması baş verir.«PAK-4» alüminium tozlu qarışıq vardır.81*». Bu halda korroziya prosesi mikro və makro korroziya proseslərinə ayrılır.5 mm qəbul edilir.23. Metalın korroziyası – onun ətraf mühitin təsiri ilə dağılma prosesidir. Kimyəvi korroziyadan fərqli olaraq elektrokimyəvi korroziya zamanı metalın səthində müxtəlif dərinlikli və formalı ləkə və kəha şəkilində lokal (yerli) dağılmalar əmələ gəlir.in tələblərinə uyğun olaraq istifadə olunur.

Torpağın elektrik müqaviməti nə qədər yüksək olarsa, cərəyan da bir o qədər az olacaq və bununla əlaqədar metalın korroziyası – dağılması azalacaqdır. Torpağın korroziya fəallığı onun xüsusi elektrik müqaviməti üzrə aşağıdakı göstəricilərlə xarakterizə olunur. Torpağın xüsusi elektrik müqaviməti, Om.m Torpağın korroziya fəallığı

<5

5 ÷ 10

10 ÷ 20

20 ÷ 100

> 100

Çox yüksək

Yüksək

Artırılmış

Orta

Aşağı

Torpağın xüsusi elektrik müqavimətini təyin etmək üçün müxtəlif metod və cihazlardan istifadə olunur. Bu metodlar içərisində dörd elektrodlu metod daha geniş yayılmışdır. Bu metodla xüsusi elektrik müqavimətini ölçmək üçün MS-08 tipli potensiometrdən istifadə olunur. 5.3. Korroziyaya qarşı qoruyucu örtük Neft – qaz kəmərlərini və çənlərini mühafizə etmək üçün müxtəlif konstruksiyalı materiallardan ibarət qoruyucu örtük tətbiq olunur ki, bu da passiv mühafizə metodu adlanır. Yeraltı magistral polad boru kəmərlərini korroziyadan mühafizə etmək üçün iki növ qoruyucu örtükdən – normal və gücləndirilmiş örtüklərdən istifadə olunur. Diametri 1000mm və daha böyük olan neft – qaz kəmərində yalnız gücləndirilmiş qoruyucu örtük tətbiq edilir. Bütün hallarda qoruyucu örtüklər aqressiv şəraitdə yüksək kimyəvi dayanıqlığa, neytrallığa, mexaniki möhkəmliyə, istiliyə davamlılığa, dielektriklik xassəsinə, boru səthinə

196

yaxşı yapışmaq və hidroizolyasiya qabiliyyətinə malik olmalıdırlar. Metal neft çənlərinin dibinin xarici səthləri bitum örtüyü ilə mühafizə olunmalıdır. Əksər hallarda boru kəmərlərinin və neft çənlərinin istismar müddətini artırmaq və normal təhlükəsizliyini təmin etmək üçün onların xarici və daxili səthləri həm qoruyucu örtüklə, həm də elektrik üsuli ilə mühafizə olunurlar. Qoruyucu örtüyün zədə və nasaz yeri İP 1-60 tipli zədəaxtarıcı cihazla aşkar edilir. Bu cihazın iş prinsipi, onun iki nöqtəsi arasındakı potensiallar fərqinin ölçülməsinə əsaslanır. Bu göstəricinin maksimal qiymətini bilavasitə zədə üzərindəki elektrod göstərir. Minimal mühafizə potensialını aşağıdakı düstur ilə təyin etmək olar: U min − t = U min −18 (1 + β u Δt ) burada, Umin-t – t0C temperaturda minimum mühafizə potensialı; Umin-18 – 180C temperaturda mühafizə potensialı; β u – potensialın temperatur əmsalı 0-180C temperatur üçün β u =0,003; 18 – 300C temperatur üçün β u =0,01;
Δt = tr − 18 ; tr – boru kəmərinin divarının yaxınlığında temperaturdur. Magistral boru kəmərlərinin korroziyadan mühafizəsi katod protektor və elektrodrenaj qurğuları vasitəsi ilə mühafizə olunur. Elektrik mühafizə metodu sərbəst mühafizə tədbiri kim ayrılqda tətbiq olunmur, çünki qurğunun gücü çox artar və kəmərin mühafizə olunan sahəsinin uzunluğu çox sərt qısalır. Ona görə də bu növ mühafizə elektrokimyəvi üsulu tamamlayır. Katod mühafizə üsulunda boru kəmərinin səthində mənfi potensial yaradılır və onun səthindən elektrik cərəyanının çıxmasının qarşısı alınır. Bu məqsədlə boru kəməri katoda çevrilir və ona daimi cərəyanın mənfi qütbü, müsbət qütbü isə anoda – yəni boru kəmərindən kənarda torpağa

197

basdırılmış xüsusi elektrod vasitəsilə birləşdirillir (şəkil 5.1). Nəticədə cərəyan xüsusi elektroddan boru kəmərinin korroziyasının qarşısını alır.

Şəkil 5.1. Boru kəmərinin katod mühafizəsinin sxemi 1- daimi cərəyan mənbəyi; 2- anod; 3- boru kəməri. Protektor mühafizə üsulu – boru kəmərlərini və digər qurğuları, katod mühafizə üsulunu tətbiq etmək mümkün olmayan hallarda, tətbiq olunur. Bu üsul mühafizə olunan qurğuların yaxınlığında torpağa basdırılmış elektrodlar – protektorlar vasitəsilə həyata keçirilir. Protektor müzhafizə qurğusunun iş prinsipi elektrolitə batırılmış iki elektrodun qapanması zamanı dövrədə əmələ gələn cərəyanın az mənfi potensiallı elektroddan (anoddan) daha çox mənfi potensiallı elektroda (katoda) doğru hərəkətinə əsaslanır. 198

Metal boru kəmərlərində korroziyaya qarşı UPDU -57 tipli elektromaqnit drenay qurğusu daha geniş tətbiq olunur. 5.4. Boru kəmərlərinin katod mühafizəsinin hesabatı Katod mühafizəsinin hesabatının əsas elementləri aşağıdakılardır: katod stansiyası (daimi cərəyan mənbəyi), anodun torpağa əlaqələndirilməsi və drenaj elektrik xətti. Katod mühafizəsinin hesabatı aşağıdakı ardıcıllıqla aparılır. 1. Iki qonşu katod qurğusu arasındakı məsafə (L) təyin edilir: 4,6 U L= lg max (5.1) a 0,5U min

burada, a– boru kəmərinin elektrik parametridir, [m-1]
a= R1 ; Rn

(5.2)

Rt – boru kəmərinin müqaviməti, [ Om·m ];
Rt =

π (10 d n − δ )δ
3

ρt

(5.3)
Cədvəl 5.1.

Rt – nin qiyməti cədvəl 5.1 – dən götürlür. Kəmərin ölçüləri D× δ ,mm Rt10-6, Om·m

325 × 6

529 × 6

720 × 6

1020 × 8

16,94

13,69

10,03

7,061

199

ρt –boru kəmərinin xüsusi müqaviməti: ρ t = 0 ,135
Om ⋅ mm 2 m

dn– kəmərin xarici diametri, mm; δ – kəmərin divarının qalınlığı, mm; Rn– boru kəmərinin 1m uzunluğuna düşən qoruyucu örtüyün müqaviməti, Om·m; Umax – süxurların vəziyyətindən asılı olaraq drenaj nöqtəsindəki potensiallar fərqi, V (nəm suxur lar üçün Umax=-0,627V; quru suxurlar üçün Umax=-0,95V); Umin– boru və torpaq arasında potensiallar fərqi, V (Umin=-0,32V). 2. Katod mühafizəsi işin başlanğıc periodunda drenaj nöqtəsində cərəyan qüvvəsinin qiyməti (Jn) aşağıdakı düstur ilə təyin edilir: U max , (5.4) Jn = ρ qaz + z0 2πy burada, ρ qaz – cərəyanın katod qurğusuna keçdiyi zonada suxurun xüsusi müqaviməti, suxurların və ziyyətindən asılı olaraq ρ qaz = 10 ÷ 100 Om ⋅ m

intervalında dəyişir; y– anodun yerlə birləşmə nöqtəsindən mühafizə olunan boru kəmərinə qədər olan məsafədir və y=100÷200m qəbul edilir; z0– boru kəmərinin giriş müqaviməti, Om: Rt Rn (5.5) z0 = 2 3. Elektrodların ümumi sayı:
200

n=

Rh RAηe

(5.6)

Burada: Rhor – horizontal elektrodun mqaviməti Om;

RA =

Rcx 2

qəbul edilir. Rcx– katod stansiyasının mühafizə sxemasının ümumi müqavimətidir və hesablamalarda Rcx=0,3 Om götürülür; ηe – qonşu elektrodla birlikdə işləyən elektrodun istifadə əmsalıdır η e = 0,7 . Drenaj xəttinin (kabelinin) en kəsik sahəsi, mm2;
S=

ρl n
Rk

,

(5.7)

burada,

ρ – drenaj xəttin (kabelin) materialının xüsusi

Om ⋅ mm 2 ; m le – drenaj xəttin (kabelin) uzunluğu, le =100 – 200m qəbul edilir. Rk– drenaj xəttinin müqaviməti olub, təcrübü olaraq Rk=RA qəbul edilir. Əgər drenaj xəttinin en kəsiyi dairəvi olarsa onda həmin xəttin tələb olunan minimal diametri 4S d=

müqaviməti

π

olacaqdır. 4. Anodun yerlə birləşməsinin işləmə müddəti
201

G , (5.8) kgJ H Burada: G– yerlə birləşmə materialının kütləsi (G=1000-1200 kq qəbul edilir); k– istismar müddəti üçün anodun yerlə birləşməsinin normal işini təmin etmək üçün ehtiyat əm salı k=1÷1,3 qəbul edilir. gk–əriyəbilən (həllolabilən) yerlə birləşmə materialı nın kütləsidir. 5. Mühafizə sxemində gərginlik düşgüsü: T=

ρ ⎞ ⎛ U cx = J k ⎜ RA + RK + z0 + qaz ⎟ ≈ J k Rcx ⎜ 2πy ⎟ ⎝ ⎠
6. Katod stansiyası şəbəkəsinin tələb olunan gücü:
W= W′

(5.9)

η

(5.10)

burada, W ′ – katod stansiyasının çıxışında gücü; η – katod stansiyasının faydalı iş əmsalı: η = 0,8 − 0,85 .

5.5. Metalın korroziyasına qarşı inhibitorlar
Neft – qaz qurğularının metal hissələrini korroziyadan mühafizə etmək üçün tətbiq olunan inhibitorların su – neft mühitində mühafizə qabiliyyəti elektrometrik və qravimetrik üsulla müəyyən edilir. Inhibitorların mühafizə qabiliyyətini müqayisə etmək üçün eyni şəraitdə (mühit, inhibitorun qatılığı, rejim), eyni metal nümunələri sınanılmalıdır. 202

11) s ⋅τ Burada. m1 və m2 –müvafiq olaraq. Sınaq mühiti – inhibitorlu və inhibitorsuz su – neft mühitidir. m2. Sınaq üçün nümunə korroziyaya məruz qalan qurğunun materialından hazırlanır. qrm-2saat-1. υi – uyğun olaraq inhibitorsuz və inhibitorlu mühitlərdə nümunənin korroziya sürətidir. υ k –korroziya sürəti. nümunənin sınaqdan əvvəlki və sonrakı kütlələri.12) Burada υ 0 . τ –sınaq müddəti. (5. İnhibitorun mühafizə də rəcəsi (z. bu da korroziya sürətinə təsir edir.Elektrometrik metodla tədqiq. %) aşağıdakı düstur ilə təyin edilir: Z= υ0 − υi ⋅100 % υ0 (5. elektrodun potensialı. cərəyan sıxlığı arasında polyarizasiya əyrilərinin qurulmasına əsaslanır. saat. Tədqiq olunan elektrodun müqaviməti 107 Om – dan artıq olmalıdır. qr. Korroziya sürəti aşağıdakı düsturla təyin edilir: m − m2 υk = 1 . s – nümunə səthinin sahəsi. Qravimetrik metod metal nümunənin çəkisinin müəyyən vaxt müddətində inhibitorlu və inhibitorsuz su – neft mühitində dəyişməsinə əsaslanır ki. 203 .

MƏMMƏDOVA VÜSALƏ VAQİF qızı NEFTYIĞILAN. NƏQL EDƏN MÜHƏNDİS QURĞULARI VƏ AVADANLIQLARI .MƏMMƏDOV KAMRAN MƏMMƏD oğlu. MUSAYEV ZAKİR SƏMƏD oğlu. MÜRSƏLOV AQİL ƏLİ oğlu.

You're Reading a Free Preview

İndirme
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->