You are on page 1of 8

Spinozada zgrlk Zorunluluk Balants

etin Trkylmaz

Spinoza kendi dncelerini aktarma, yazma biimi, yani felsefe yapma tarz gz nnde tutulursa, tipik bir 17. Yzyl filozofu olarak grlebilir. Onun bayapt olarak grlen Ethica'nn tam bal bunun bir kant olarak sunulabilir: Ethica ordine Geometrice Demonstrata et In quinqe Partes distineta, in quibus agitur, yani Geometrik Dzene Gre Kantlanm ve Be Blme Ayrlm Ethika. Burada etiin geometrik yntemle kantlanm olmas, Spinoza'nn Galileo-Descartes izgisi iinde, zellikle de Descartes'n belirledii kavramsal erevede felsefe yaptnn bir gstergesidir. Spinoza rasyonalist bir dnce izgisi ierisinde dncelerini dile getirmitir. te yandan Spinoza birok bakmdan bu kavramsal erevenin ve rasyonalizmin dna taar. Onun rasyonalizm ile mistisizmi kendi dncesinde uzlatrma abasnn yannda, dncelerinde 19. Yzylda netlik kazanacak bir ok grn izlerini de bulmak mmkndr. Deleuze'n de belirttii gibi, "Spinoza'da ak olarak bir 'hayat' felsefesi vardr"1 ve Schopenhauer gibi, Nietzsche gibi "yaayan-gren" filozoflar snfna aittir. Bizim bu konumada zerinde duracamz zgrlk-zorunluluk balants da bir yandan Spinoza'nm Descartes felsefesinden kopuunu gstermektedir, dier yandan da onu felsefe tarihinde daha sonra ortaya km olan dncelere balayan ynn ifadelerinden biridir. Bunun yannda Spinoza'daki zgrlk-zorunluluk balants, Deleuze'n Spinoza'ya ilikin yapt bir yorumu snamak bakmndan da nemlidir. Bu nedenle ncelikle burada Spinoza'da zgrlk-zorunluluk balants ne anlama gelmektedir, bunu ortaya koymaya, daha sonra ise Deleuze'n yorumundaki bir soruna dikkat ekmeye alacam. Spinoza'da zgrlk-zorunluluk balantsn ortaya koyabilmek iin ncelikle, onun kimi temel kavramlarnn burada aktarlmas gerekmektedir. Bu temel kavramlarn banda Tanr kavram gelmektedir. Bilindii gibi, Spinoza kendi ncelleri olarak grlebilecek Skolastik dnrlerin ve Descartes'm tanr anlayndan btnyle ayr bir tanr anlay gelitirmitir. Spinoza'ya gre tanr ile doa ayn anlama gelmektedir: Deus sive Natura. Ona gre, "tanr her eyin geici deil, ikin nedenidir" ( I, 18).2 Tanr her eyin ikin nedeni olduundan, ayn zamanda da tanr doa demek olduundan, "olan her ey tanrdadr ve tanr olmadan ne var olabilir ne de

kavranabilir" (E I, 15). Olan her eyin nedeni olan, onsuz tek tek eylerin var olamayaca ve kavranamayaca tanr Spinoza'ya gre kendi kendisinin nedeni (causa sui) ve tzdr. Descartes'n tz tanmna yakn bir tz tanm yapan -"tzden kendi bana var olan ve kendisi araclyla kavranan eyi, yani kavram kendisini oluturacak baka bir eyin kavramn gerektirmeyen eyi anlyorum" (E I, Def. 3)Spinoza'ya gre, bu anlama gelebilecek tarzda ancak tek tz olabilir: "Doada yaps ya da znitelikleri (attributum) bakmndan iki ya da daha fazla tz olamaz" (E I, 5). Bylece Spinoza, Descartes'n sonlu ve sonsuz tz ayrmn ortadan kaldrm, yalnzca Descartes'daki sonsuz tz "tz" kabul etmitir. Spinoza'ya gre, tz ya da tanr -ya da doa- zorunlu olarak sonsuzdur (E I, 8). Sonlu olsayd, ayn yapda ve ayn znitelie (attributum) iye baka bir tz tarafndan snrlanm olmas gerekirdi; ama ayn z-nitelikte birden fazla tz olamaz, nk olsayd bunlar ayrt edilemezdi. Bir ey ne kadar gereklik tayorsa o kadar zniteliklerinin olmas gerekir dncesinden hareketle Spinoza, sonsuz ve tek olan tzn, tanrnn sonsuz zniteliklerinin olmas gerektii sonucunu karmaktadr. Biz ise bu sonsuz zniteliklerden yalnzca ikisini biliyoruz, yani dnce (cogitatio) ile yer kaplamay (extensio). Bu iki zniteliine gre tanr, "dnen ey (res cogitans)" ve "yer kaplayan ey (res extensa)" dir {E II, 1,2). Tanrya ilikin bylesi bir gr, kukusuz Skolastik dnce ile Descartes'n tanr anlayna birebir zttr: nk tanrnn sonsuz dnce olmasnn yannda onun sonsuz uzam olmasn, yer kaplayan olmasn beraberinde getirmektedir. Bu dnce gerei, sonlu eyler (cisim- corpus) tanrnn yerkaplama zniteliinin, sonlu zihinler (zihin-mens) ise dnce zniteliinin tarzlar (modus) olarak grlmektedir. Tanrya ilikin bylesi bir baktan hareketle Spinoza btn doay bir birey (individuum) olarak grr, bu tek bireyin paralar olan tm cisimler bu btn halindeki bireyde hibir deiiklik olmadan, onun sonsuz ekildeki tarzlardr, deiimleridir (E II, lem. 7, Sch.). Buna gre, doay ister dnce isterse yerkaplama znitelii altnda dnelim, orada hep bir ve ayn dzeni ya da nedenler balantsn grrz. Yani znitelikler arasndaki ayrm btnyle perspektife baldr. Ontolojik adan bakldnda ise bunlarn ayn eyi gsterdiini grrz. Bu nedenle Spinoza'ya gre "idealarm dzen ve balants ile eylerin dzen ve balants ayndr" (E II, 7). Bu dnceler temelinde bakldnda, Spinoza'nm Tanr olarak doada tam bir zorunluluk grd sylenebilir. Var olan her ey doada vardr ve onun yapsndan zorunlulukla kar. Spinoza zgrlk grn bu determinist doa/tanr anlay balamnda ortaya koyar. Spinoza, "zgr" (liber) derken unu anlar: "Srf kendi yapsnn zorunluluuyla (ncessitas) var olan ve eylemlerini yalnzca kendisi belirleyen eye zgr diyorum" (E, I, Def. 7). Kendi yapsnn zorunluluuyla var olan, kendi kendisinin nedeni olan, yani eylemi baka bir ey tarafndan belirlenmeyen tek varlk tanrdr. Bu nedenle bu tanm gerei bir tek Tanr zgrdr. Ama Tanrnn bylesi bir zgrln Spinoza, gelenee aykr olarak bir isten zgrl olarak

grmez. Aslnda Deleuze'n de vurgulad gibi Spinoza'nm btn abas "zgrlk ile isten arasndaki geleneksel ba krmaktr"3 Tanr yarattklarn yaratmamada ya da yarattklarndan baka bir ey yaratmada zgr deildir. Bu nedenle Spinoza'ya gre, "Tanr zgr istenle (ex librtate voluntatis) eyleyemez" (E, I, 32, Cor. 1). Tanr her ne kadar zgr istenle eyleyemezse de, onun varln belirleyen hibir dsal neden olmad iin Tanr zgrdr: "yleyse Tanr kendisini ve tm dier eyleri zgr bir biimde kavrar, nk tm dier eyleri kavramas onun yapsnn zorunluluundan kar" (C: 390). Bu nedenle Spinoza Tanrnn zgrln -dier eyler onun yapsnn zorunluluundan ktklarndan- zgr istence ya da zgr karara deil, kendi ifadesiyle "zgr zorunlulua" balamtr (a.g.y.). Ama insan da dahil olmak zere sonlu eyler tanrnn tarzlar olduklarndan, z, varlk ve eylemleri bakmndan Tanrya ya da nedenlerin zorunluluuna baldrlar. Bu nedenle zgr deildirler. nsann kendisini zgr sanmasnn nedeni, kendi eylemlerinin nedenlerini bilmemesidir. Yani bilgisizliktir. zgrlk bir kuruntu, bir yanlsamadr.

Bu sylenenler balamnda bakldnda, Spinoza sk bir determinist olarak grlebilir ve insann zgrln btnyle yadsd sylenebilir. Bununla birlikte Spinoza, Etika'nn son blmnn baln "Zihnin Gc ya da nsann zgrl zerine" biiminde koymu ve IV. Blm'de insann kendi duygularna/tutkularna (affectus) egemen olma ve onlar snrlamadaki gszln klelik olarak adlandrmtr. Tm bunlarn bize ipularn verdii gibi, Spinoza insann belirli bir anlamda zgr olabileceini ve ayn zamanda, Dinbilimsel-Siyasal nceleme (Tractatus Theologico-Politicus) adl kitabnda da betimledii gibi, zgr bir toplumun tamamyla bylesi bir zgrle dayanabileceini dnmektedir.

Bu sorunu zebilmek iin, yani insann ne anlamda zgr olduunu, bunun zorunlulukla nasl bal olduunu grebilmek iin, ncelikle Spinoza'nn bilgi trleri arasnda yapm olduu ayrmlara bakmak gerekmektedir. nk Spinoza'da nasl ki insann kendisini "zgr" sanmasnn nedeni bilgisizlikse, belirli bir anlamdaki zgrlk de bilgiyle balantldr. Spinoza'nn bilgi trlerine ilikin yapt ayrmlar iki kitabnda ak bir biimde glmekteyiz: Ethika'da ve Anln yiletirilmesi zerine nceleme'de (Tractatus de Intellectus Emendatione). Spinoza Anln yiletirilmesi zerine nceleme''de drt tr bilgiden ya da bilme biiminden sz eder. Burada bunlar zetleyerek anlatrsak, birinci trden bilgi kulaktan dolma ya da keyfi iaretler yoluyla edinilen algdr (perceptio). kincisi anlk tarafndan belirlenmemi, ilenmemi deney yoluyla edinilen algdr.

rnein kpein havlayan bir hayvan olduunu bu yolla biliriz. nc trden bilgi

bir eyin zn ya bir nedenin etkisine bakarak ya da genel bir kavramdan bunu karsayarak edinilen algdr. rnein grme algsna ve perspektife ilikin bilgiden gnein grndnden daha byk olduunu bilmek bu trden bir bilgidir. Drdnc ve upuygun (adaequat) bilgi, bir eyi kendi zne ve en yakn nedenlerine gre bilmedir. rnein bu bilgiyle ruhun (anima) z bilindiinde, onun bedenle (corpus) birletii de bilinir (TIE, 19, 20, 21).

Anln yiletirilmesi zerine nceleme'(teki bu drtl ayrma karn Spinoza Ethika'da bilgi trnden sz eder. Ona gre birinci trden bilgi bulank bir deneyden kaynaklanan bilgidir. Bulank bir deneye, dmzdaki eylerden etkilenmemize bal olarak anlmz (intellectus) tekil eylerden hareketle bir genel ide oluturur (E II, 40, Sch.II). Burada belirleyici olan imgelemdir. eyleri zorunlu deil de zorunsuz grmemizin nedeni de imgelemdir (imagination) (E II, 44, Corol. I). Spinoza bu trden bilgiyi yanlln biricik kayna olarak grmektedir. Yanllk ona gre, "upuygun olmayan ya da eksik ve bulank ideleri kendinde tayan bilgi eksikliine baldr" (E II, 35).4 Dolaysyla her yerde rastlantsal, zorunsuz nedenler ya da bunlarn bir sonucu olarak istence bal olular grmek bu trden bir bilgi eksikliine ve yanla dayanr. Spinoza'nn Ethika'da yapt ayrma gre ikinci trden bilgi, akl (ratio) bilgisidir. Akl bilgisi btn eylerde ortak olan ve tekil eyin zn oluturana ilikin btn insanlarda var olan ortak kavramlara (notiones communes) dayanr (E II, 40, Sch. II). Bu ortak nosyonlar, birinci guruptaki genel idelerle ayn anlama gelmemektedir. Birinci guruptaki genel ideler imgelemin eseridirler ve bunlar upuygun deildirler. Oysa akl bilgisi olan ortak kavramlar upuygundur ve matematik ile fiziin temelini oluturur. Spinoza bu iki bilgi trnn yannda bir nc bilgi trnden de sz etmektedir. Bu da intuitif bilgidir (E II, 40, Sch. II). nc tr bilgi Spinoza'ya gre, ikinci tr bilgiye, yani akl bilgisine dayanr, onun bir sonucudur: "Bir eyi nc bilgi tryle bilme abas ve arzusu birinci bilgi trnden deil, ikinci bilgi trnden doabilir" (E V, 28). Bu bilgi Tamnn baz zniteliklerinin z hakkndaki upuygun idelerden, eylerin z hakkndaki upuygun idelere kadar yaylr. Spinoza'ya gre, "biz tek tek eyleri ne denli bu tarzda bilirsek, Tanr'yda o denli biliriz" (E V, 24). Spinoza'ya gre eyleri intuitionla kavrama, doay/tanry asli yapsyla, zyle kavramak, yani tek tek varlklarn meydana getirdii sistemli btn topyekun kavramak anlamna gelir. Bu tr bilgi insan erdemli ve mutlu klar. Ona gre ruhun en yce erdemi tanry bilmek, yani eyleri nc bilgi tryle bilmektir (E, V, 27, Dem.). Spinoza nc bilgi tryle eyleri bilmekle erdem ve mutluluk arasnda kurduu balantnn yannda, kiinin yetkinliini (perfectio) de buna balamtr: "Kii bu bilgi trnde ne denli ykselirse, kendini ve Tanr'y o denli ok bilir, bunlarn bilincine o denli varr, yani o denli yetkin ve mutlu olur" (E V, 31, Sch.). Bu tr bir yetkinlik beraberinde hazz da getirir. Bu bilgi ayn zamanda, bizim eyler ya da

duygular karsnda etkin olmamz, onlar karsnda edilgin kalmamamz salar. Etkin olma ise "kendimizde ya da dmzda bir eyin upuygun nedeni olmamz..." anlalmaktadr; tersinden ise, bizde ya da dmzda olan bir eyin ksmi nedeni olmamz ise edilgin olduumuz anlamna gelir (E III, Def. 2). Bu anlamda anlalan etkinlii salayan ey ise nedenlerin tam bilgisidir; bu da yukarda ifade edildii gibi nc tr bilginin bir sonucudur.

nc tr bilgiye dayanan erdemin, yetkinliin, hazzn, gcn ve dolaysyla kendimizde ve dmzda bir eyin upuygun nedeni olmamzn, yani etkin olmamzn zgrlkle olan balantsn tam olarak grebilmek iin bir adm daha atmamz ve Spinoza'da insann yapsna ya da insann zn belirleyen eye yani conatus kavramna bakmamz gerekir. Spinoza'ya gre her insan kendi doasnn yasalarna gre eylemde bulunur. Btn abalarmz, arzularmz doamzn zorunluluundan kaynaklanr. nsan kendi doasnn zorunluluuyla eylemde bulunduu, abasn buna gre ynelttii ve bunda gl olduu oranda zgrdr. Spinoza'ya gre, insan kendi yapsnn bilinciyle "kendine yararl olan aramaya, yani varln korumaya ne denli abalarsa (conatus) ve bu abasnda ne denli gl olursa o denli erdemli olur ve tersinden kendi varln korumaktan ne denli kanrsa o denli gsz olur" (E IV, 20). Buna gre erdem, "yalnzca insann zyle, yani yalnzca insann varln koruma abasyla tanmlanan insansal gtr (potentia)" (E, IV, 20, Dem.). nsann varln koruma abas onun iin iyi olan ya da kt olan5 grebilmesiyle de balantldr. Bu anlamda varlmz koruma abamzda bizi gl klan, bu anlamda da bizde haz duygusu (laetitia) uyandran ey iyidir; tersinden bizi gsz klan ve kederli duygulara (tristitia) neden olan ey ise ktdr. Yukarda da belirtildii gibi, erdem bylesi bir gce ve yetkinlie dayanr. imdi sormamz gereken soru, bylesi bir gcn ya da yetkinliin nasl kazanld ve bunun bilgiyle ilgisinin ne olduudur? Spinoza'ya gre, insan eylerin yapsn, doay ve dolaysyla kendi yapsn nc tr bilgiyle kavradnda, yani kendi aklnn yasalarna gre, akla uygun yaadnda kendisinde kedere neden olan duygularna gem vurabilir, kendi abasn buna yneltebilir ve duygularn kleliinden kendini kurtarabilir.

Bu anlamda da erdemli, gl ve zgr olur. Buna gre, Spinoza'da erdemin, gcn/yetkinliin/etkin olmann ve zgr olmann ayn anlama -ve doay tanmann ayn zamanda insann kendisini, kendi doasn tanmas ya da kendi doasnn zorunluluunu tanmas anlamna- geldiini grmekteyiz. G burada kukusuz zihin gc olarak grlmekte, insann zgrl ve erdem bilgiyle, akla uygun yaamla balantlandrlmaktadr. Bylesi bir zgrlk olana, ayn zamanda zgr bir toplumun da olanadr. nsann varln koruma abasnda engellenmemesi ve akln

yasalarna gre yaamas ayn zamanda doal bir haktr. nk "akim yasalarna ve belirli ilkelerine gre yaamamzn insan iin daha yararl olduundan(...) kimse kuku duyamaz" (TTP, 16). Akln yasalarna gre yaamamzn ve bu anlamda zgr olmamzn gvencesi ise, Spinoza'ya gre demokrasidir. Ona gre, insanlar akla aykr talepleri bakmndan snrlamak ve onlar olabildiince akln denetimine sokmak demokrasinin biricik amacdr (a.g.y.). Bylece Spinoza'da zgrln, hibir biimde keyfi davranmakla, isten bakmndan zgr olmakla ilgili olmadn, zgrln doal zorunlulukla, insann yapsnn zorunluluuyla ilgili zel trden bir bilgiyle balantl olduunu grmekteyiz. Bu tr bir zgrlk insann klelii, yani onun duygularn engelleme ve snrlamadaki gszlnn karsnda, insann gcn, anlnn gcn ve ayn anlama gelmek zere onun erdemini gsterir. Bu dnceler bakmndan, Spinoza'nm bir yandan hem Tanrya hem de insana isten bakmndan zgrlk tanyan, yanlg/hata ve/veya gnah sorununu insann isten zgrlyle aklayan gelenee aykr bir felsefe ortaya koyduu aka grlebilir, dier yandan ise zgrlk ile zorunluluk arasnda kurulan balant bakmndan felsefe tarihinde daha sonra ortaya km olan baz dnrleri Spinoza'nm nceedii de sylenebilir. Bu adan, zellikle Schelling'in, Hegel'in ve Schopenhauer'in ad anlabilir. imdi, Deleuze'n yorumuna gelirsek, Deleuze Spinoza'nm deer verilen bir filozof olmasn yannda, aalanp nefret edilen bir filozof olmasna dikkat ekmektedir. Spinoza'dan nefret edilmesinin nedenini ise, onun pratik tezlerine balamaktadr. Deleuze'e gre "bu tezler l bir geersizlik ilan ierirler: 'Bilincin', 'deerlerin' ve 'kederli tutkularn'".6 Deleuze'e gre, bu l geersizlik ilan, Nietzsche'yle bir benzerlik tamaktadr ve onun maddecilik, ahlakszlk ve tanrtanmazlkla sulanmasna neden olmutur. yi ve ktnn tesinde dnme abas ve kederli tutkularn karsmda neelilii sevinci ne karmas bakmndan Spinoza'nm "deerlerin" ve "kederli tutkularn" geersizliini ilan ettii konusunda Deleuze'n dediklerine bir itiraz getirilemez. Ancak bilincin geersizliini ilan ettii iddias, zellikle, Spinoza'nm zgrlk anlay gz nnde tutulduunda bir tutarszl, en azndan bir sorunu gstermektedir. Bunun ne tr bir sorun yarattn grebilmek asndan, Deleuze'n bilincin geersizliine ilikin yorumunu biraz daha aktarmak gerekmektedir. Deleuze'e gre, Spinoza'nm dncesinde, "zihnimizde bilincimizi aan eyler, bedende bilgilerimizi aan eylerden [Bir bedenin neler yapabileceini bilemeyiz] daha az deildir".7 Bu nedenle dncede bilinsiz olann kefi, en az bedenin bilinmeyeninin kefi kadar anlamldr.8 Buradan hareketle Deleuze, bilinci yanlsamann yeri olarak gstermekte, bunun nedenini de bilincin nedenler hakknda hibir bilgisinin olmamasna balamaktadr. Nedenler hakknda hibir bilgisi olmadndan da, "bilin, kendisini oluturan l yanlsamadan -ereklilik yanlsamas, zgrlk yanlsamas ve tanrbilimsel yamlsama-kopamaz".9 Spinoza'daki bilin sorununa ilikin bylesi bir deerlendirmeden hareketle Deleuze sylei bir sonuca

ular: "Bilin, kudretsiz btnlklerin daha kudretli bir btnle (veya ters ynde) geii ya da daha ziyade gei hissidir. Bilin tamamen geilidir. Ama, ne Btn'n, ne de herhangi bir btnn tek bana bir zellii deildir; sadece enformasyon olarak bir deeri vardr ve dahas bu enformasyon zorunlu olarak bulank ve arptlmtr".10

Deleuze'n ulat sonucu, Spinoza'nm insann zgrl ya da zgrlk ile zorunluluk balants hakkndaki grleriyle karlatrdmzda, Spinoza'da bilincin srf bir "yanlsama yeri" olmaktan daha fazla bir eyi ifade ettiini grrz. Yukarda aktarmaya altmz gibi Spinoza, zgrl belirli bir trden bilgiye balamaktadr. Bu bilgi kiinin kendisine, kendi zorunlu yapsna, ayn zamanda da eylerdeki zorunlulua ilikin bir bilgidir. Bu tr bilgi, eylerin ve kiinin kendisine ilikin bir bilinci, yani transsendental felsefede -Kant, Fichte, Sendling ve Hegel'de- dile getirildii anlamda bilinci (Bewusstsein) ve kendilik bilincini (Selbstbewusstsein) gsterir. Kukusuz Spinoza'nn felsefesinde "insana" akldan (ya da bilinten) ok karanlk arzularn, igdlerin yn verdii dncesi mevcuttur. Buradan hareketle Spinoza ile Freud'un dnceleri arasnda ba kuranlar olmutur. Ama kurulan bu balantda sylenen, "id'in olduu yerde ego da olacaktr" eklindedir.11 Bu anlamda insann duygular karsnda belli bir kleliinin yannda zgrl de vardr ve bu zgrlk de dorudan doruya bilince, temelde de kendilik bilincine balanmaktadr. Deleuze'n yorumunda sorunlu olan yn, Spinoza'da bilincin btnyle geersizliinin ilan edildiinin ya da bilincin yalnzca yanlsamann yeri olduunun savlanmasdr, ki bu savn, Spinoza'nm zgrlk anlay gz nnde tutulduunda, temelsiz bir sav olduu aktr. KISALTMALAR Metin ierisinde Spinoza'mn kitaplarn gsteren ksaltmalar u ekilde yaplmtr: C : Correspondance. Sayfa numaras Elwes edisyonuna gre.

E : Ethica Ordine Geometrico Demonstrata. Bu kitaptan yaplan alntlarda is"den sonra gelen Roma rakamlar Blmleri, Arap rakamlar nermeleri gstermektedir. nermeler dndaki Kantlamalar, Notlar vb. ise yle belirtilmitir: Definitio: Def. Demonstratio: Dem., Scholium: Sch., Cor ollar ium: Col. TIE : Tractatus de Intellectus Emendatione. Ksaltmadan sonra gelen rakam paragraf numarasn gsteriyor.

TTP : Tractatus Theologico-Politicus. Ksaltmadan sonra gelen rakam Blm numarasn gsteriyor.

1 Deleuze, G. Spinoza, Pratik Felsefe, s. 33 2 Spinoza'dan yaplan alntlardaki ksaltmalar iin metnin sonundaki ksaltmalar blmne baknz. 3 Deleuze, G. Spinoza, Pratik Felsefe, s. 96 4 Spinoza upuygun ideyi yle tanmlamaktadr: "Upuygun ideden nesneyle balants olmakszn kendi bana gz nne alnan, doru bir idenin btn zelliklerine ya da isel iaretlerine iye olan ideyi anlyorum" (E II, Def. 4). Bu tanma gre, upuygun idenin doruluunu saptamak iin kendisi dnda bir lt aramaya gerek yoktur. nk ona gre, doruluk kendi kendisinin ltdr: "Doru bir ideye sahip olan, ayn zamanda doru bir ideye sahip olduunu da bilir ve bu bilgisinin doruluundan kuku duymaz" (E II, 43). Bu anlamda doruluk hem kendisinin hem de yanlln ltdr. 5 "Onun iin iyi olan ya da kt olan" diyorum, nk Spinoza'ya gre kendi bana, mutlak iyi ya da kt yoktur. Spinoza iyi ile kty u ekilde tanmlar: "yiden kesin olarak bize yararl olduunu bildiimiz eyi anlyorum; ktden ise, bizim herhangi bir iyiye katlmamz engellediini bildiimiz eyi anlyorum" (E IV, Def. 1,2). Spinoza ile Nietzsche arasnda bu anlamda bir balant kurulabilir. 6 Deleuze, G. Spinoza, Pratik Felsefe, s.24 7 Deleuze, G. Spinoza, Pratik Felsefe, s.25,26 * a.g.y., s.26 9 a.g.y. s. 27, 28 10 a.g.y., s. 29 Yeditepede Felsefe, Say 6, 2007