N¨ ukleer Fizik Ders Notları

Ismail Boztosun
Erciyes Universitesi
Aralık 2005
ii
Erciyes
¨
Universitesi Fen-Edebiyat Fak¨ ultesi Fizik b¨ol¨ um¨ unde tek d¨onemde vermi¸s
oldu˘gum N¨ ukleer Fizik dersinin notlarıdır. Yararlandı˘ gım ve derste takip edece˘gimiz
kaynaklar:
K. S. Krane, ¸ceviri: Ba¸sar S¸arer, N¨ ukleer Fizik , Cilt 1 ve 2, Palme yayınları,
Ankara 2001
Cottingam, Introductory to Nuclear Physics, ¸ceviri: Y. S¸ahin
A. Beiser, Concepts of modern Physics, Mcgraw-Hill NY, 1987: C¸ eviri: G¨ ulsen
¨
Oneng¨ ut
H. Enge,
W.S. Williams,
P.E. Hodgson,
Ayrıca a¸sa˘ gıdaki tezler de faydalı olacaktır:
˙
Ismail Ermi¸s,
Arma˘gan
Orhan Bayrak
G¨okhan Ko¸cak,
Mesut Karako¸c
Yasemin K¨ u¸c¨ uk
˙
Ileri seviyede olan bazı eserler: G. R. Satchler,
˙
Istenilenler:
˙
Iyi derecede Kuantum mekani˘gi ve Fizikte Matematik metodlar dersleri bilgisi.
˙
Ic
.
erik
1 N¨ ukleer Fizi˘ge Giri¸s 9
1.1 Giri¸s . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9
1.2 C¸ ekire˘gin Temel
¨
Ozellikleri . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10
1.2.1 Bile¸senleri . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10
1.2.2 G¨osterim . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11
1.2.3 Uzunluk ve Zaman . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12
1.2.4 Yarı¸cap . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13
1.2.5 K¨ utle . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13
1.2.6 Enerji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14
1.3 Temel Etkile¸smeler . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14
1.4 Sorular . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15
2 Kuantum Fizi˘gi Tekrar 17
2.1 Kuantum Fizi˘gi Tekrar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17
2.1.1 Planck ve Karacisim ı¸sıması . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18
2.1.2 Fotoelektrik olay . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18
2.1.3 Compton Olayı . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19
2.1.4 Dalga-Par¸cacık ikilemi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20
2.1.5 de Broglie Hipotezi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20
2.1.6 Bohr Atom Model
˙
I . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22
2.2 Schr¨odinger Dalga Denklemi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23
2.3 Zamandan Ba˘gimsiz Schr¨ odinger Denklemi . . . . . . . . . . . . . . . 24
2.4 Merkezi Potansiyeller . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25
2.5
˙
Iki Cisim Problemi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25
2.6
¨
Ornekler . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30
1
2
˙
IC
.
ERIK
2.6.1 Free Particle Solution . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30
2.6.2 Infinite Square Well . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33
2.6.3 Finite Square Well . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37
2.6.4 Delta Well . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 41
2.6.5 Coulomb Potansiyeli . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 44
3 TEMEL KAVRAMLAR ve REAKS
˙
IYONLARIN SINIFLANDIRIL-
MASI 53
3.1 Bazı Temel Kavramlar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 53
3.1.1 C¸ ekirde˘gin K¨ utlesi, B¨ uy¨ ukl¨ u˘ g¨ u ve Ba˘glanma Enerjisi . . . . . 53
3.2 Spin, Parite ve Momentler . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 57
3.3 C¸ ekirdekte Uyarılmı¸s Durumlar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 58
3.4 N¨ ukleer Kuvvet ve
¨
Ozellikleri . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 59
3.5 N¨ ukleer Reaksiyonların Sınıflandırılması . . . . . . . . . . . . . . . . 60
3.6 Bile¸sik ¸cekirdek Reaksiyonları . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 61
3.7 Direk Reaksiyonlar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 61
4 C¸ ekirdek Kuvvetleri 65
4.1 C¸ ekirdek Kuvvetleri . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 65
4.2 D¨oteron Atomu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 66
4.2.1 Ba˘glanma Enerjisi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 67
5 TEMEL N
¨
UKLEER MODELLER 73
5.0.2 Sıvı Damlası Modeli . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 73
5.0.3 3.2.2-Kabuk Modeli . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 77
5.0.4 3.2.3-Kolektif Model . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 78
6 N¨ ukleer Reaksiyon Modelleri 83
6.1 N
¨
UKLEER REAKS
˙
IYON MODELLER
˙
I . . . . . . . . . . . . . . . . 83
6.1.1 BORN YAKLAS¸IMI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 83
6.1.2 BOZULMUS¸ DALGA BORN YAKLAS¸IMI . . . . . . . . . . 85
6.1.3 Born Yakla¸sımının Bazı Uygulamaları . . . . . . . . . . . . . . 87
6.1.4 OPT
˙
IK MODEL . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 88
6.1.5 Spinli Par¸cacıklar
˙
I¸cin Optik Model . . . . . . . . . . . . . . . 90
˙
IC
.
ERIK 3
6.1.6 Optik Potansiyelin ¨ozellikleri . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 92
6.1.7 Etkile¸sim Potansiyelinin ¨ozellikleri . . . . . . . . . . . . . . . . 93
6.1.8 Reel Potansiyel (V
V
, V
S
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 94
6.1.9 Hacim
˙
Integralleri (J
V
, J
W
): . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 98
6.1.10 Coulom Bariyeri Civarındaki Reaksiyonlar ve E¸sik Anormalli˘gi 98
6.1.11 Potansiyeller Arasındaki ili¸ski ve G¨ u¸ cl¨ u Absorpsiyon Uzaklı˘gı . 100
6.1.12 Optik Model Analizleri . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 101
6.1.13 FOLD
˙
ING MODEL . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 102
4
˙
IC
.
ERIK
S
.
ekil Listesi
2.1 Elektronun Bohr Y¨or¨ ungesindeki Hareketi . . . . . . . . . . . . . . . 21
2.2 Spherical Bessel function for different values of l. . . . . . . . . . . . 32
2.3 Spherical Neumann function for different values of l. . . . . . . . . . . 32
2.4 Eigenvalues of Infinite square well . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35
2.5 The intersections of curves f(ka and g(ka) for l = 0(s −state), 1(p −
state)and2(d −state). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36
2.6 Infinite square potential wave functions for different values of n. . . . 37
2.7 Normalized radial probability density, r
2
R
2
, for different n values
(l = 0). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 38
2.8 Comparison of the Finite (solid line) and Infinite (dotted line) square
well ka values for l = 0(s −state)and1(p −state). . . . . . . . . . . . 41
2.9 Finite square well: Intersections of curves f(ka and g(ka) for l =
0(s −state), 1(p −state)and2(d −state). . . . . . . . . . . . . . . . . 42
2.10 Plot of the functions f(k) and g(k). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 44
3.1 C¸ ekirde˘gin y¨ uk yo˘ gunlu˘gunun n¨ ukleer yarı¸ capa g¨ore de˘gi¸simi. . . . . 54
3.2 Kararlı ¸cekirdekler i¸cin n¨ ukleon ba¸sına ba˘glanma enerjisinin atomik
k¨ utleye g¨ore de˘gi¸simi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 56
3.3 Bazı ¸siddetli deforme olmu¸s ¸cekirdeklerin ¸sekilleri. . . . . . . . . . . . 57
4.1 D¨oteron atomu i¸cin kare kuyu potansiyeli . . . . . . . . . . . . . . . . 68
5.1 Y¨ uzeydeki n¨ ukleonlar, ¸cekirde˘gin i¸c kısmındakilere g¨ore daha az sayıda
n¨ ukleonla etkile¸sir bu y¨ uzden ba˘glanma enerjisi daha azdır. ¸cekirdek
ne kadar b¨ uy¨ ukse, y¨ uzeydeki n¨ ukleonların sayısı o kadar azdır. (Mod-
ern Fizi˘gin Kavramları, Arthur Beiser) . . . . . . . . . . . . . . . . . 75
5
6 S
.
EKIL LISTESI
5.2 Kabuk modeline g¨ore n¨ ukleon enerji d¨ uzeylerinin sıralanı¸sı (¨ol¸cekli
de˘gil) Sa˘gdaki s¨ ut¨ undaki sayılar g¨ozlenen sihirli sayılara kar¸sılık gelir.
(Modern Fizi˘gin Kavramları, Arthur Beiser) . . . . . . . . . . . . . . 79
5.3 ¸cift-Z, ¸cift N’li ¸cekirdeklerin en d¨ u¸s¨ uk 2
+
durumların enerjileri.
˙
Izotoplar
d¨ uz ¸cizgilerle birle¸stirilmi¸stir. (N¨ ukleer Fizik, K.S. Krane) . . . . . . 80
5.4 ¸cift-Z, ¸cift-N li ¸cekirdeklerin en d¨ u¸s¨ uk 2
+
ve 4
+
durumlarının E(4
+
)/E(2
+
)
oranı k¨ utle numarasına kar¸sılık g¨osterilmi¸stir.
˙
Izotopları d¨ uz ¸cizgilerle
birle¸stirilmi¸stir. (N¨ ukleer Fizik, K.S. Krane) . . . . . . . . . . . . . . 81
6.1 Gelen ve sa¸cılan dalga vekt¨ orlerinin temsili g¨osterimi. . . . . . . . . . 85
6.2 Gelen ı¸sının bir ¸cok potansiyelden sa¸cılmasının temsili ¸sekli. . . . . . 87
6.3 C¸ ekici Gaussyen potansiyeli ve onun diferansiyel tesir kesiti. . . . . . 87
6.4 Wood-Saxon form fakt¨or¨ u ve onun derivatif ¸sekli. . . . . . . . . . . . 94
6.5 Wood-Saxon (WS)ve Wood-Saxon kare (WS2) form fakt¨orlerinin kar¸sıla¸stırmalı
¸sekli . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 95
6.6
16
O+
16
O sistemi i¸cin Coulomb potansiyelinin iki y¨ uk da˘gılımına g¨ore
de˘gi¸simi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 97
6.7
16
O+
208
Pb sisteminin Coulob bariyeri civarındaki davranı¸sı. . . . . . 99
6.8 A˘gır iyon reaksiyonlarını tanımlamada kullanılan tipik potansiyeller,
12
C+
12
C sistemi i¸cin 79MeV de fenomonolojik ve mikroskobik potan-
siyellerin g¨or¨ un¨ u¸s¨ u. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 100
6.9
16
O+
208
Pb sistemi g¨ u¸cl¨ u absorpsiyon mesafesindeki etkile¸simi sırasında
meydana gelen yo˘ gunluk da˘gılımları. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 102
6.10 Koordinatlar kullanılarak a) tek folding ve b) ¸cift folding . . . . . . . 103
6.11 ¸cekirde˘ gin yo˘gunluk da˘gılımı ve folding modelden elde edilen U(r)
potansiyelinin kar¸sıla¸stırılması. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 105
Tablo Listesi
1.1 Proton, N¨otron ve Elektronun k¨ utle, y¨ uk, spin, manyetik moment ve
g ¸carpanı de˘gerleri. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12
1.2 Temel etkile¸smelerin alan kuantumları ve alan kuantumlarının spin,
k¨ utle, menzil ve ¸siddet de˘gerleri. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14
2.1 Values of the k
n
, la for different l and n values . . . . . . . . . . . . . 34
2.2 Values of the k
n
, la for different l and n values . . . . . . . . . . . . . 40
2.3 Hidrojen atomu i¸cin enerji seviyeleri ve dejenere de˘gerleri . . . . . . . 50
3.1 Farklı metotlarla bulunan n¨ ukleer yarı¸captaki (R = r
0
A
1
3
) r
0
de˘gerleri. 55
7
8 TABLO LISTESI
B¨ol¨ um 1
N¨ ukleer Fizi˘ge Giri¸s
1.1 Giri¸s
N¨ ukleer fizik, atomu meydana getiren ¸cekirde˘ gin ¨ozellikleri ve birbirleri ile yaptıkları
etkile¸smeler ile ilgilenir. Bu nedenle n¨ ukleer fizi˘gi ¸cekirede˘ gin statik ¨ozelleikleri
(n¨ ukleer yapı) ve dinamik ¨ozellikleri (bozunma ve n¨ ukleer reaksiyonlar) olmak ¨ uzere
iki ana kısma ayırabiliriz. N¨ ukleer fizik teknolojik yeniliklerin itici kuvvetini saplayan
bir alandır ve g¨ un¨ um¨ uzde pek ¸cok kullanım alanına sahiptir. Bu alanlardan bazıları
kısaca ¸su ¸sekilde a¸cıklanabilir:
1. Tıp: Bu alanda hem te¸shis hem de tedavi ama¸clı kullanılmaktadır. N¨ ukleer
fizik sayesinde yapılan hızlandırıcılarla v¨ ucuttaki dokular, kemikler ve organ-
ları test edilmekte ve te¸shiste yardımcı olmaktadır. Proton, n¨otron veya
a˘gır iyonlar kullanılarak kanserli h¨ ucrelerin ¨old¨ ur¨ ulmesi yoluyla da tedaviye
yardımcı olmaktadır.
2. End¨ ustri: Bu alanda ¨ozellikle, basın¸c boruları, kaynatıcılar ve di˘ger b¨ uy¨ uk
metal d¨okme kalıpların i¸cindeki ¸catlak ve yarıkların ara¸stırılması yoluyla kon-
trol alanında kullanılmaktadır.
3. Temel bilimler: Biyolojide; Radyografi, Akı¸skan y¨ uzeylerde kompleks biy-
omolek¨ ullerin yapısının incelenmesi. Kimyada; elektron spektroskopisi ile kimyasal
analiz, Polimerik yapıların incelenmesi, iz elementi analizi. Fizikte; Katıların
elektron yapısı, Y¨ uzeylerin ve ara y¨ uzeylerin incelenmesi gibi kullanım alanları
vardır. N¨ ukleer yapının iyi anla¸sılması ve insan v¨ ucudunda yaptı˘gı etkilerin
9
10 B
¨
OL
¨
UM 1. N
¨
UKLEER FIZI
˘
GE GIRIS¸
anla¸sılması yukarda ki insanlık yararına olan kullanım alanlarının yanında in-
san neslinin s¨ urekli tehdit altında olmasına sebep olan kitle imha silahlarının
yapılmasına da olanak sa˘glamı¸stır.
1.2 C¸ ekire˘gin Temel
¨
Ozellikleri
1.2.1 Bile¸senleri
Atomun kimyasal ¨ozellikleri elektron yapısına ba˘glıdır, oysa fiziksel ¨ozellikleri, di-
namik ve kinetik davranı¸sı k¨ utlesine ba˘glıdır. Bir atomun ¸cekirde˘ gi, ¸cekirdek i¸cindeki
pozitif y¨ uklerin toplamı ve toplam k¨ utle sayısı ile tanımlanır. Atomun k¨ utlesinin
hemen hemen tamamı ¸cekirdekten ileri gelir. C¸ ekirdek y¨ uk¨ u derken kastedilen
“+Ze” proton sayısına e¸sit olan atom numarası “Z” ile elektronun y¨ uk¨ u olan “e”
de˘gerlerinin ¸carpımıdır. C¸ ekirdekteki pozitif y¨ ukl¨ u temel par¸cacık protondur. Pro-
ton en basit atom olan Hidrojenin ¸cekirde˘ gidir. Elektrik¸ce n¨otr olan bir atomda
elektrik y¨ uklerinin e¸sit olaca˘gı d¨ u¸s¨ un¨ ul¨ urse proton sayısı kadar da elektron vardır
yani “Z” tane de elektron bulunur. Elektronların k¨ utlesi protonların k¨ utlesine oranla
bazı durumlar i¸cin ihmal edilebilecek kadar k¨ u¸c¨ ukt¨ ur ve bu oran mp/me ≈ 2000 gibi
bir e¸sitlikle verilir. C¸ ekirde˘gin tanımlanmasında kullanılan bir di˘ger kemiyet ise A
ile g¨osterilen k¨ utle sayısıdır. K¨ utle sayısı, n¨ ukleer k¨ utle ile temel k¨ utle birimi arası
orana en yakın bir tamsayıdır. C¸ ¨ unk¨ u proton yakla¸sık bir birim k¨ utleye sahiptir.
Hemen hemen b¨ ut¨ un ¸cekirdeklerde k¨ utle sayısı atom numarasından iki veya daha
fazla kat kadar b¨ uy¨ ukt¨ ur. Bu da bize ¸cekirdek i¸cinde protondan ba¸ska a˘gır k¨ utlelerin
varlı˘ gını g¨osterir. 1932 yılına kadar ¸cekirdek i¸cinde A tane proton ve ¸cekirde˘ gin net
y¨ uk¨ u Ze olacak ¸sekilde A-Z tane n¨ ukleer elektronun oldu˘gu d¨ u¸s¨ un¨ ul¨ uyordu. Fakat
a¸sa˘gıda yazılanlar bu d¨ u¸s¨ uncenin yanlı¸s oldu˘gunu ortaya koyar:
1. Elektronların protonlara Coulomb ¸cekim kuvvetinden daha g¨ u¸cl¨ u bir kuvvetle
ba˘glanmaları gerekir. Oysa ki protonlarla atom elektronları arası b¨oyle bir
kuvvete rastlanmamı¸stır.
2. Elektronların ¸cekirdek b¨ uy¨ ukl¨ u˘ g¨ unde bir yerde oldu˘gunu d¨ u¸s¨ un¨ ursek, belirsi-
zlik ilkesine g¨ore normalde sahip olduklarından ¸cok daha fazla enerjiye sahip
olmaları gerekir. Belirsizlik ilkesine g¨ore hesap yapacak olursak ∆x∼10
−14
m
1.2. C¸ EKIRE
˘
GIN TEMEL
¨
OZELLIKLERI 11
alırız. ∆x.∆p∼ ¯ h oldu˘guna g¨ore ∆p∼ ¯ h /∆x=20MeV/c bulunur. Radyoak-
tif β bozunumunda ¸cekirdekten yayınlanan elektronların enerjiler genellikle 1
MeV’dan daha da k¨ u¸ c¨ ukt¨ ur ve bu t¨ ur bozunmalarda enerjisi 20 MeV olan
elektronlar g¨ozlenmemi¸stir.
3. A-Z’si tek olan ¸cekirdeklerin toplam ¨ozg¨ un a¸cısal momentumları (spin) in-
celendi˘ginde, ¸cekirdek i¸cinde A tane proton ve A-Z tane de elektron bulun-
masının imkansız oldu˘gu deneylerle g¨ozlenmi¸stir. ¨orne˘gin; D¨oteryum ¸cekirde˘ginde
(A=2, Z=1) proton-elektron hipotezine g¨ore 2 proton ve 1 elektron bulunması
gerekir. Proton ve elektronun ¨ozg¨ un a¸cısal momentumları
1
2
dir. Kuantum
mekani˘ gi kurallarına g¨ore 2 proton ve 1 elektronun toplam spinleri
1
2
veya
3
2
olmalıdır. Oysa D¨oteryum ¸cekirde˘ginin g¨ozlenen spini 1’dir.
4. C¸ iftlenmemi¸s elektron i¸ceren ¸cekirdeklerin, g¨ozlenen de˘gerlerinden ¸cok daha
b¨ uy¨ uk manyetik dipol momente sahip olmaları gerekir. E˘ger D¨oteryumun
i¸cinde tek bir elektron bulunsaydı, ¸cekirde˘gin manyetik dipol momentinin,
bir elektronun manyetik dipol momenti ile aynı olmasını beklerdik. Fakat
D¨oteryumun g¨ozlenen manyetik momenti, elektronun manyetik momentinin
yakla¸sık 1/2000’i kadardır.
Bu d¨ort madde g¨oz ¨on¨ une alınırsa elektronların ¸cekirde˘ gin i¸cinde bulunması ¸cok
zor hatta imkansızdır. Chadwick’in 1932 yılında n¨otronu ke¸sfetmesiyle de ¸cekirdek
i¸cindeki proton harici par¸canın elektron de˘gil n¨otron oldu˘gu anla¸sılmı¸stır. N¨otron
elektrik bakımından n¨otrd¨ ur ve k¨ utlesi protonun k¨ utlesinden %0,1 daha b¨ uy¨ ukt¨ ur
ki bu fark az bir fark oldu˘gundan proton ve n¨otronun k¨ utlesini birbirine yakla¸sık
e¸sit alınır. Bunun sonucunda ¸cekirdekte elektron bulunmasına ihtiya¸c olmaksızın, Z
proton ve A-Z n¨otronu olan bir ¸cekirdek uygun bir toplam k¨ utleye ve y¨ uke sahiptir.
Tablo 1.1’da proton, n¨otron ve elektronun bazı ¨ozellikleri verilmi¸stir.
1.2.2 G¨osterim
C¸ ekirde˘gi tanımlarken o ¸cekirde˘gin simgesinin sol ¨ ust k¨o¸sesine k¨ utle sayısı olan A, sol
alt k¨o¸sesine proton sayısına da e¸sit olan atom numarası, sa˘g alt k¨o¸sesineyse n¨otron
sayısını belirten ve N=A-Z ile verilen de˘ger yazılır. Ancak yalnızca k¨ utle sayısının
12 B
¨
OL
¨
UM 1. N
¨
UKLEER FIZI
˘
GE GIRIS¸
K¨ utle Y¨ uk Spin Man. mom. g ¸carpanı
N¨otron 1,008982 u 0
1
2
-1,9135µ
N
-3,83
Proton 1,00759 u +1e
1
2
+2,7927µ
N
5,59
Elektron (1/1837) u -1e
1
2
-1,0021µ
B
2
Tablo 1.1: Proton, N¨otron ve Elektronun k¨ utle, y¨ uk, spin, manyetik moment ve g
¸carpanı de˘gerleri.
yazılması da yeterlidir. G¨osterim
A
P
X
N
¸seklindedir.
¨
Orne˘gin;
12
6
C
6
yada kısaca
12
C,
56
Fe gibi.
Proton ve n¨otrona ortak ad olarak n¨ ukleon denir. Bu nedenle, k¨ utle sayısı olarak
kullandı˘gımız “A” aynı zamanda n¨ ukleon sayısını da verir.
Bir atomun kimyasal ¨ozellikleri ¸cekirde˘ gindeki pozitif elektrik y¨ uk¨ une ba˘glıdır.
C¸ ¨ unk¨ u bu y¨ uk, ¸cekirdek dı¸sındaki elektron sayısını belli eder. C¸ ekirdeklerinde aynı
sayıda proton i¸ceren atomlar kimyasal olarak aynı ¨ozelliktedir. Atom numaraları
aynı fakat k¨ utle sayıları farklı ¸cekirdeklere “izotop” denir. Dolayısıyla izotop atom-
lar aynı kimyasal ¨ozelliktedir.
˙
Izotop ¸cekirdekler n¨ ukleer reaksiyonlar yardımıyla
yapay olarak olu¸sturulabilir. N¨otron sayısı aynı proton sayısı farklı elementler de
olabilir, bunlara da “izoton” denir. Bir de k¨ utle numaraları aynı atom numarası
farklı ¸cekirdekler vardır, bunlaraysa “izobar” denir. Aynı ¸cekirde˘ gin uzun ¨om¨ url¨ u
uyarılmı¸s durumu, taban durumundaki halinin bir izomeri ¸seklinde adlandırılır.
S¸imdiye kadar bulunan 108 farklı atom numarasına sahip ¸cekirdek vardır. Toplam
¸cekirdek sayısı 1000’den fazladır.
1.2.3 Uzunluk ve Zaman
N¨ ukleer fizikte ¸cok kullanılan birim “femtometre” olup 10
−15
m mertebesine tekab¨ ul
eder. N¨ ukleer b¨ uy¨ ukl¨ ukler (yarı¸cap) tek bir n¨ ukleon i¸cin yakla¸sık olarak 1 fm’den,
a˘gır ¸cekirdekler i¸cin yakla¸sık 7 fm’ye kadar de˘gi¸sir. Atomik boyutlar ile kar¸sıla¸stırıldı˘ gı
zaman (1A
0
=10
−10
m), ¸cekirdek ile elektron arasındaki bo¸sluk dikkate de˘gerdir.
N¨ ukleer olayların zaman ¨ol¸ce˘ gi ¸cok geni¸s bir aralı˘ga sahiptir. ¨orne˘gin, 4 k¨ utle nu-
maralı He atomunun (
4
2
He
2
) izotopu
5
2
He
3
gibi bazı ¸cekirdekler 10
−20
s gibi bir zaman
i¸cinde par¸calanırlar. Bir ¸cok n¨ ukleer reaksiyon bu zaman ¨ol¸ce˘ gi i¸cinde ger¸cekle¸sir.
1.2. C¸ EKIRE
˘
GIN TEMEL
¨
OZELLIKLERI 13
Bu zaman ¨ol¸ce˘gi genel olarak reaksiyona giren ¸cekirdeklerden birinin, di˘gerinin
n¨ ukleer kuvvet menzilinde kalma s¨ uresidir. C¸ ekirdeklerin elektromanyetik γ ı¸sınımları
genellikle 10
−9
s ile 10
−12
s kadar bir yarı ¨om¨ ur arasında meydana gelir. Fakat,
bozunmaların bir¸co˘gu daha kısa veya daha uzun bir zaman i¸cinde ger¸cekle¸sir. α
ve β bozunmalarıysa daha uzun s¨ urede olu¸sur, bu bazen dakika veye saat bazen de
binlerce hatta milyonlarca yıl devam edebilir.
1.2.4 Yarı¸cap
C¸ ekirdek yarı¸capı R=R
0
A
1/3
ile verilir. R
0
spesifik yarı¸ capı R
0
=1,4 10
−15
m yada
1,4 fm ile verilir. Buarad A ise ¨onceden s¨oyledi˘ gimiz ¨ uzere k¨ utle sayısıdır.
1.2.5 K¨ utle
N¨ ukleer k¨ utleler “atomik k¨ utle birimi” cinsinden ¨ol¸c¨ ul¨ ur, kısaca “akb yada u” olarak
g¨osterilir. Atomik k¨ utle birimi n¨otr bir karbon atomunu k¨ utlesini 12 de biri (
1
12
)
olarak tanımlanır. Karbon da 12 n¨ ukleon bulunmasından dolayı bir n¨ ukleonunun
k¨ utlesi de yakla¸sık olarak 1u olur. N¨ ukleer bozunma ve reaksiyonların incelen-
mesinde ¸co˘ gunlukla k¨ utleler yerine k¨ utle enerjileri kullanılır. 1u=1,6605 10
−27
kg
yada 931,502 MeV/c
2
olarak alınır. Bu ¸sekilde n¨ ukleonlar yakla¸sık olarak 1000
MeV kadar k¨ utle enerjisine sahip olurlar. K¨ utlenin enerjiye d¨on¨ u¸s¨ um¨ u g¨oreceli˘gin
temel sonucu olan E=mc
2
kullanılarak yapılır. K¨ utle veya enerjinin kullanılması
olup bu birimlerde c
2
=931,502 MeV/u alınır.
Bir ¸cekirde˘gin k¨ utlesinin onu meydana getiren par¸cacıkların serbest haldeki k¨ utleleri
toplamına e¸sit olması gerekir gibi g¨or¨ unse de ger¸cekte ¸cekirde˘gin k¨ utlesi yapı ta¸slarının
serbest haldeki k¨ utlelerinin toplamından daha k¨ u¸c¨ ukt¨ ur. Bu farkın k¨ u¸ c¨ uk veya
b¨ uy¨ uk olu¸suna g¨ore ¸cekirdek az veya ¸cok sa˘glamdır. Einstein’ın E=mc
2
form¨ ul¨ une
g¨ore bu k¨ utle farkını c
2
ile ¸carpar ve enerji olarak de˘gerini bulursak, ba˘glanma ener-
jisini bulmu¸s oluruz. Ba˘glanma enerjisi bir ¸cekirde˘ gin bile¸senlerini bir arada tutan
enerjidir. Dolayısıyla bir ¸cekirde˘gi par¸calamak i¸cin gerekli enerjidir. Bu enerji ¸su
¸sekilde verilir:
B =
_
Zm
p
+Nm
n
−M(
A
X)
¸
c
2
(1.1)
14 B
¨
OL
¨
UM 1. N
¨
UKLEER FIZI
˘
GE GIRIS¸
Burada Z atom numarası, N n¨otron sayısı, M(
A
X) ¸cekirde˘gin k¨ utlesidir. A k¨ utle
sayısı yani n¨ ukleon sayısı oldu˘guna g¨ore n¨ ukleon ba¸sına ba˘glanma enerjisi B/A ile
verilir.
1.2.6 Enerji
N¨ ukleer enerji milyon elektron-volt (MeV) birimi ile ¨ol¸c¨ ul¨ ur. 1 eV ise tek bir elektrik
y¨ uk¨ un¨ un bir voltluk potansiyel farkı altında ivmelendirilmesiyle kazandı˘ gı enerjidir
ve de˘geri 1eV=1,60210
−19
J’d¨ ur. Tipik α ve β bozunmalarının enerjileri 1 MeV’luk
bir enerji aralı˘gına sahiptir. D¨ u¸s¨ uk enerjili reaksiyonlar 10 MeV’luk kinetik enerji ile
olu¸sturulur. Bu tip enerjiler n¨ ukleer durgun k¨ utle enerjilerinden ¸cok daha k¨ u¸c¨ ukt¨ ur.
Bu nedenle n¨ ukleonların enerji ve momentumlarında g¨oreceli olmayan ba˘gıntılar
kullanılır, fakat β bozunma elektronları i¸cin g¨oreceli ba˘gıntılar kullanılır.
1.3 Temel Etkile¸smeler
Tabiatta 4 temel etkile¸sme g¨or¨ ul¨ ur. Bunlar gravitasyonel, elektromanyetik, kuvvetli
ve zayıf etkile¸smelerdir. 2 par¸cacık arası etkile¸sme bu iki par¸cacık arası etkile¸smeye
¨ozg¨ u bir par¸cacı˘gın de˘gi¸s-toku¸s edili¸siyle m¨ umk¨ un olur ki bu par¸cacı˘ga alan kuan-
tumu yada ta¸sıyıcı denir.
Bu d¨ort temel etkile¸smenin alan kuantumları ve bunların spin, k¨ utle, menzil,
¸siddet de˘gerleri a¸sa˘gıdaki tabloda verilmektedir.
Etkile¸sme Ta¸sıyıcı Spin K¨ utle (GeV) Menzil (m) S¸iddet
Gravitasyonel Graviton 2 0 ∞ 10
−39
Elektromanyetik Foton 1 0 ∞ α
Kuvvetli Gluon 1 0 10
−15
1
Zayıf W
±
, Z
0
1 80.2, 91.2 10
−18
10
−5
Tablo 1.2: Temel etkile¸smelerin alan kuantumları ve alan kuantumlarının spin, k¨ utle,
menzil ve ¸siddet de˘gerleri.
Par¸ cacıkları ilk ba¸sta 2’ye ayırabiliriz. Bunların ilki “Fermiyon” ikincisi “Bozon”
grubudur. Fermiyonlar Fermi-Dirac istatisti˘gine uyan, bu¸cuklu spinli par¸cacıklardır.
1.4. SORULAR 15
Elektron, proton, n¨otron gibi par¸cacıklar fermiyon grubuna dahildir. Bozonlar ise
Bose-Einstein istatisti˘gine uyan, tamsayı spinli par¸cacıklardır, ta¸sıyıclar bu gruba
girerler.
Par¸ cacıklar ayrıca Lepton ve Hadron ¸seklinde ikiye ayrılır. Leptonlar β bozun-
ması ve zayıf etkile¸smelerde g¨or¨ ul¨ ur. Bir i¸c yapıya sahip olmadıklarından elementer
par¸cacık olarak d¨ u¸s¨ un¨ ul¨ ur. Leptonların spinleri
1
2
olup fermiyon grubuna dahildir.
Herbirinin bir anti-par¸cacı˘ gı vardır. Elektron, m¨ uon, tau, n¨otrino gibi par¸cacıklar
leptondur.
Hadronlar ise kuvvetli ve zayıf etkile¸smelerde etkile¸smeye katılan a˘gır par¸cacıklardır
ve spinlerinin tamsayı yada yarım olu¸suna g¨ore baryonlar ve mezonlar olmak ¨ uzere
ikiye ayrılır. Baryonlar yarım spinli olan gruptur ve proton, n¨otron gibi a˘gır par¸cacıklar
birer baryondur. Mezonlar ise tamsayı spinlidirler. Mezon de˘gi¸s-toku¸su n¨ ukleer
potansiyeli olu¸sturur. π
+
, π

, π
0
, ρ
+
, ρ

, ρ
0
, ω, η birer mezondur.
Kuarklar ise maddenin en elementer par¸cacıkları olarak kabul edilir ve
1
2
spin
de˘gerine sahiptirler. Yukarı (top) ve a¸sa˘gı (bottom) ¸seklinde adlandırılırlar ve yukarı
olanın elektrik y¨ uk de˘geri +
2
3
e ve a¸sa˘ gı olanın y¨ uk de˘geri ise −
1
3
e’dir. 3 kuark
birle¸serek baryon, kuark-antikuark birle¸serek mezon olu¸sturur.
1.4 Sorular
1. N¨ ukleer fizikte genel olarak ni¸cin g¨oreceli olmayan ba˘gıntılar kullanılır?
2. N¨ ukleer madde yo˘gunlu˘ gunu herhangi bir ¸cekirdek i¸cin hesaplayınız?
3. C¸ ekirde˘gi 5cm ¸capında bir elma olarak d¨ u¸s¨ un¨ urseniz, ¸cekirde˘ ge en yakın elek-
tronun uzaklı˘gı ne olur?
4. Kuarkların elektrik y¨ uklerini d¨ u¸s¨ unerek proton ve n¨otronu olu¸sturan yukarı ve
a¸sa˘ gı kuark sayılarını bulunuz?
5. Herhangi bir ¸cekirdek i¸cin, ba˘glanma enerjisini ve yo˘gunlu˘ gunu n¨ umerik olarak
hesaplayan bir program yazınız? (¨orne˘gin fortran programlama dilinde)
16 B
¨
OL
¨
UM 1. N
¨
UKLEER FIZI
˘
GE GIRIS¸
B¨ol¨ um 2
Kuantum Fizi˘gi Tekrar
2.1 Kuantum Fizi˘gi Tekrar
G¨ unl¨ uk hayatımızda tanecik ve dalga kavramları ¸s¨ upheye yer bırakmayacak kesin-
likte tamamen farklı kavramlar olarak kar¸sımıza ¸cıkar. Gerek tanecikler mekani˘ gi
(yani nokta mekani˘ gi) ve gerekse dalgalar opti˘gi, her biri kendine has varsayımlar,
teoriler ve deneyler zincirini kapsayan iki ayrı inceleme konusu olarak geli¸smi¸slerdir.
Bir b¨ uy¨ ukl¨ uk sadece bazı kesikli de˘gerler alabiliyorsa kuantalanmı¸s demektir.
20.yy’ın ilk ¸ceyre˘ginde elektromagnetik ı¸sımanın kuantalanmı¸s oldu˘gu anla¸sıldı.”Belirli
bir frekansta yayılan ı¸sı˘ gın ta¸sıdı˘ gı enerji s¨ urekli bir de˘gi¸sken olmayıp, temel bir en-
erji kuantumunun katları olabilir.” Ayrıca elektromagnetik dalganın k¨ u¸c¨ uk enerji
paketlerinden olu¸stu˘ gu, bu paketlerin momentum da ta¸sıyabildi˘ gi, di˘ger par¸cacıkların
bir ¸cok ¨ozelli˘ gine sahip ama k¨ utlelerinin sıfır oldu˘gu anla¸sıldı. Bu paketlere veya ı¸sık
kuantumuna foton adı verildi.
K¨ utlenin ve elektrik y¨ uk¨ un¨ un kuantalanmı¸s olması klasik fizi˘gin temel ilkeleriyle
¸celi¸smiyordu. Ama ı¸sı˘ gın kuantalanmı¸s olması klasik elektromagnetik teorisiyle
¸celi¸siyordu. C¸ ¨ unk¨ u bu teoriye g¨ore ı¸sıma enerjisi s¨ urekli de˘gerler alabilmeliydi.
B¨oylece ı¸sı˘ gın kuantalanmı¸s olması yeni bir teoriyi gerekli kılıyordu.
I¸sı˘ gın par¸cacık karakterinde oldu˘gunu s¨oyleyen deneyleri inceleyelim.
17
18 B
¨
OL
¨
UM 2. KUANTUM FIZI
˘
GI TEKRAR
2.1.1 Planck ve Karacisim ı¸sıması
Elektromagnetik ı¸sımanın kuantalanmı¸s olması gerekti˘gini ilk ¨one s¨ uren ki¸si karacisim
ı¸sımasını inceleyen Alman fizik¸ci oldu (1900). Tanım olarak karacisim , ideal bir ı¸sın
so˘gurucudur; b¨oyle bir cisim ısıtıldı˘gında yayınladı˘gı ı¸sımaya da karacisim ı¸sıması
adı verilir. Klasik elektromanyetik teori kullanılarak, verilen bir frekansta ne kadar
enerji ı¸sıdı˘gını hesaplamak m¨ umk¨ und¨ ur. Bu hesabın sonucu Rayleigh-Jeans form¨ ul¨ u
olarak ifade edilir. Bu form¨ ul al¸cak frekanslarda deneysel g¨ozlemlerle uyu¸suyor, an-
cak y¨ uksek frekanslarda yanlı¸s sonu¸c veriyordu.
¨
Ustelik Rayleigh-Jeans form¨ ul¨ une g¨ore, t¨ um frekanslardaki ı¸sıma enerjileri toplamının
sonsuz olması gerekti˘gi (mor ¨otesi felaket) gibi yanlı¸s bir sonu¸c ¸cıkıyordu.
Planck, bu yanlı¸slı˘gı d¨ uzeltebilmek i¸cin karacisim ı¸sımasının kuantalanmı¸s oldu˘gunu
varsaymak gerekti˘gine inanıyordu. Planck, varsayımına g¨ore frekansı f olan bir ı¸sın,
hf kadar bir enerji kuantasının tam katları olarak salınabilir.
E = 0, hf, 2hf, 3hf... (h = plancksabiti) (2.1)
Planck, ı¸sımanın neden hf’nin tam katları olarak kuantalandı˘gını a¸cıklamadı.
Buldu˘gu sonucun ge¸cici bir varsayım oldu˘guna inanıyordu. Oysa bu sonu¸c, elektro-
manyetik ı¸sımanın temel ve evrensel bir ¨ozelli˘gi olarak kalacaktı.
2.1.2 Fotoelektrik olay
Einstein, Planck’ın g¨or¨ u¸slerini bir adım ilerleterek ¸s¨ oyle bir varsayım ileri s¨ urd¨ u; ”Bir
ı¸sık demetindeki enerji, uzayda s¨ urekli da˘gılmı¸s olmayıp sonlu sayıda noktasal enerji
kuantumlarından olu¸sur; b¨ol¨ unemeyen bu enerji kuantumları tam olarak salınır ve
so˘gurulur. Einstein, bu ı¸sık kuantumunu yani fotonun enerjisini hf olarak aldı.
Einstein’a g¨ore, iki fotonun aynı anda bir elektrona ¸carpma olasılı˘gı ¸cok zayıf
oldu˘gundan bir elektron kendisine ¸carpan tek fotonun hf enerjisini alarak kopar.
Einstein varsayımına g¨ore, ı¸sı˘gın ¸siddeti arttırıldı˘gında foton sayısı artar ancak
bir fotonun hf enerjisi de˘gi¸smez. Daha ¸cok foton g¨onderildi˘ ginde daha ¸cok elektron
koparılır ama her bir fotonun enerjisi aynı kaldı˘ gından elektronların kinetik enerjileri,
dolayısıyla K
max
de˘geri de˘gi¸smez.
Verilen bir metalden elektron koparılması i¸cin minimum bir enerjiye gerek vardır.
2.1. KUANTUM FIZI
˘
GI TEKRAR 19
Bu minimum enerjiye o metalin i¸s fonksiyonu denir, Φ ile g¨osterilir. Fotonun hf
enerjisiΦ’den k¨ u¸c¨ ukse elektron koparmaya yeterli olmaz. Φ = hf
o
(f
0
= kritikfrekans)
Einstein bu d¨ u¸s¨ uncesini daha ileri g¨ot¨ ur¨ up, foton frekansı ile elektron enerjisi
arasında bir ba˘gıntı geli¸stirdi.ffrekansı kritik f
0
de˘gerinden b¨ uy¨ ukse, bir fotonun
¸carptı˘gı elektron hfkadar enerji alacak, ama Φkadar enerji kaybederek metalde kopa-
bilecektir.
O halde, ¸cıkan elektronun kinetik enerjisi hf −Φ kadar veya daha k¨ u¸c¨ uk olabilir.
K
max
= hf −Φ (2.2)
Di˘ger bir deyi¸sle, koparılan elektronun maksimum enerjisi ı¸sık frekansının li-
neer bir fonksiyonu olup, bu fonksiyonun e˘gimi Planck sabiti h’a e¸sit olmalıdır. Bu
¨ong¨ or¨ un¨ un deneysel kanıtlanması 1916’da Millikan tarafından ger¸cekle¸stirildi.
2.1.3 Compton Olayı
I¸sı˘gın taneciksi bir ¨ozelli˘ gine sahip olabildi˘ginin bir kanıtını da bize Compton olayı
s¨oylemektedir. Bu olay fotonların elektronlarla ¸carpı¸smaları, so˘gurulmalarıyla sonu¸clanmadı˘ gı
hallerde, tıpkı bilardo toplarının ¸carpı¸smalarında oldu˘gu gibi esnek ¸carpı¸smalara yol
a¸ctı˘gını ortaya koymaktadır,
E˘ger fotonla elektron arasındaki ¸carpı¸sma ger¸cektende, iki katı k¨ urenin ¸carpı¸smasında
oldu˘gu gibi esnek bir ¸carpı¸sma ise b¨oyle bir ¸carpı¸smada kinetik enerji ve impuls ko-
runum kanunları ge¸cerli olacaktır.
Foton-elektron sisteminde enerji korunumunun ge¸cerli oldu˘gunu kabul edersek ve
sayısal i¸slemler yapılırsa;
λ

−λ = ∆λ =
h
m
0
c
(1 −cos θ) (2.3)
elde edilir. Burada λ

=sa¸cılan dalga λ=gelen dalgayı temsil etmektedir. Bu form¨ uldeki
h
m
0
c
’ye Compton dalga boyu denir. Fotonun ¸carptı˘gı tanecik ne kadar b¨ uy¨ uk k¨ utleli
olursa Compton dalga boyuda o kadar kısadır.
Compton, sa¸cılan dalga boyunu d¨ort farklı θ a¸cısıyla ¨ol¸ct¨ u ve ∆λ =
h
m
0
c
(1 −cos θ)
form¨ ulle m¨ ukemmel bir uyum buldu.
20 B
¨
OL
¨
UM 2. KUANTUM FIZI
˘
GI TEKRAR
2.1.4 Dalga-Par¸cacık ikilemi
Bug¨ un t¨ um fizik¸ciler fotoelektrik olay, Compton olayı ve di˘ger bir ¸cok deneysel
g¨ozlemlere dayanarak, ı¸sı˘ gın par¸cacık karakterine ku¸skusuz inanmaktadırlar. Ancak
ı¸sı˘gın dalga karakterli oldu˘gunu do˘grulayan deneylerde vardır. Bu durum bir ¸celi¸ski
gibi g¨or¨ unsede aslında her iki ifadede do˘grudur. I¸sık hem dalga hem de par¸cacık
¨ozelliklerine sahiptir. I¸sı˘gın bu ikili yapısı ¸su ba˘gıntılarla ¨ozetlenebilir;
E = hf p =
h
λ
(2.4)
E¸sitliklerin sol tarafındaki E enerjisi ve pmomentumu fotonun par¸cacık ¨ozelli˘gini,
sa˘g taraftaki f frekansı ve λdalga boyu dalga yapısını belirtmektedir. Elektron ve
proton gibi par¸cacıklarda bu dalga-par¸cacık ikilemini sergilerler. Kuantum teorisinin
ba¸slıca g¨orevi temel par¸cacıkların ilk bakı¸sta ¸celi¸skili g¨or¨ unen bu ¨ozelliklerin a¸cıklamak
olmalıdır.
1923 yılında Fransız doktora ¨o˘ grencisi de Broglie ı¸sı˘ gın hem madde hem de dalga
¨ozelli˘ gi g¨osterdi˘gine g¨ore do˘ganın simetrik olaca˘gını ¨ umit ederek, maddenin de bu
ikili karakteri g¨ostermesi gerekti˘gini ileri s¨ urd¨ u. O yıllarda maddenin hi¸cbir dalga
¨ozelli˘ gi g¨ozlenmi¸s de˘gildi. Ancak de Broglie bu varsayımla Bohr y¨or¨ ungelerinin
hidrojen atomu i¸cinde kararlı dalgalar olarak a¸cıklanabilece˘gini g¨osterdi. Bu dal-
galara madde dalgaları adı verildi.
De Broglie’nin madde-dalga ikileminin fotonlar gibi elektronlarada uygulanabilece˘gi
d¨ u¸s¨ uncesi bir ¸cok fizik¸cide ilgi uyandırdı. Bu d¨ u¸s¨ unceyi geli¸stiren Avusturyalı fizik¸ci
Schr¨odinger 1926’da yayınladı˘gı d¨ort makaleyle dalga mekani˘ gi (kuantum mekani˘ gi)’nin
do˘gu¸sunu m¨ ujdeledi. 1927’de de Broglie madde dalgalarını deneysel olarak g¨ozledi.
Elektronlar (dalgaların temel bir ¨ozelli˘ gi olan) giri¸sim sa¸cakları olu¸sturabiliyorlardı.
2.1.5 de Broglie Hipotezi
Yukarıda fotonların hem dalga hem de par¸cacık ¨ozelli˘ gini g¨osterdi˘ gini incelemi¸stik.
Bu iki ¨ozellik ¸s¨ oyleydi;
E = hf p =
h
λ
(2.5)
de Broglie elektron gibi maddesel par¸cacıklarında bu madde-dalga ikili ¨ozelli˘gini
2.1. KUANTUM FIZI
˘
GI TEKRAR 21
g¨osterebilece˘ gini ¨one s¨ urd¨ u. Bu “madde dalgaları”nın nasıl bir ¸sey oldu˘gunu bilmiy-
ordu, ama bunlarında ı¸sık dalgaları gibi yukarıdaki ba˘gıntılara uyması gerekti˘gini
s¨oyledi. Bu nedenle bu ba˘gıntılara de Broglie ba˘gıntıları adı verilir.
de Broglie ba˘gıntılarını kabul edersek, elektronun E enerjisinin kuantalanması demek
ffrekansının kuantalanması demektir. Klasik fizikte bilinen bir sonuca g¨ore, bir
b¨olgede yerelle¸smi¸s dalgalar, sadece belirli frekanslarda titre¸sebilirler. Bu d¨ u¸s¨ unce
atom i¸cindeki elektron dalgalarının belirli frekanslarda olması, yani kuantalanmasına
yol a¸car.
Yukarıdaki ba˘gıntılarını sa˘glayan elektron dalgalarının, Bohr’un hidrojen atom-
unda elektron a¸cısal momentumunun ¯ h’ın tam katları olarak kuantalandı˘gı varsayımına
da uyaca˘ gını g¨ostermeyi ba¸sardı.
S
.
ekil 2.1: Elektronun Bohr Y¨or¨ ungesindeki Hareketi
S¸ekil 6.1’ deki gibi bir Bohr y¨or¨ ungesinde d¨onen elektronun bu yol ¨ uzerinde
dalgalı bir ¸sekilde gitti˘gini varsayalım. Bu dairesel y¨or¨ ungeye tam dalgaboyları
sı˘gdırabilmek i¸cin
2πr = nλ (n = 1, 2, 3, ...)olmalıdır. (1.1.2)
(4.3)’e g¨ore λ =
h
p
ve 2πr =
nh
p
olur. Buradan rp =
nh

bulunur.
Dairesel bir y¨or¨ unge i¸cin r p¸carpımı L a¸cısal momentumudur. O halde
L =
nh

= n¯ h (n = 1, 2, 3, ...) (2.6)
Bu, Bohr kuantalanma ko¸suludur.
22 B
¨
OL
¨
UM 2. KUANTUM FIZI
˘
GI TEKRAR
2.1.6 Bohr Atom Model
˙
I
Atom Spektrumları
19.y¨ uzyılın ortalarında atom spektrumlarının g¨ozlenmesiyle, mikroskobik sistem-
lerde klasik mekanik teorisinin yetersiz kaldı˘gı g¨or¨ uld¨ u. Atom spektrumlarının do˘gru
bir a¸cıklaması 1913 yılında Danimarkalı fizik¸ci Niels Bohr tarafından yapıldı ve klasik
mekani˘ gin k¨okl¨ u bir de˘gi¸sim ge¸cirmesi gere˘gi ortaya kondu.
Bohr teorisi karakteristik spektrumları t¨ um¨ uyle farklı bir ¸sekilde a¸cıklar.
˙
Ilk
olarak, bir atomun f
α
, f
β
...gibi karakteristik frekanslarda ı¸sık yayınlaması, o atomun
enerjileri hf
α
, hf
β
..olan fotonlar salması demektir (Frekans ve enerji arasındaki bu
ili¸ski 19.y¨ uzyılda hen¨ uz bilinmiyordu). Bu karakteristik enerjiler, atomdaki elektron-
ların toplam enerjisinin E
1
, E
2
, E
3
.. gibi kesikli de˘gerlerde kuantalanmı¸s olmasıyla
a¸cıklanır. Atom bu enerji d¨ uzeylerinin birinden di˘gerine sı¸cradı˘ gında ı¸sık salar veya
so˘gurur.
E
2
)E
1
oldu˘gunu varsayalım; atom E
2
’den E
1
d¨ uzeyine ge¸cti˘ginde,E
2
−E
1
kadar
bir enerji fazlasını salması gerekir. Buda enerjisi hf = E
2
− E
1
olan bir foton
¸seklinde ı¸sınır. Benzer ¸sekilde,atomun E
1
’den E
2
d¨ uzeyine ge¸cebilmesi i¸cin E
2
−E
1
kadarlık enerji eksi˘gini gidermesi gerekir.Bu da enerjisi hf = E
2
−E
1
olan bir fotonun
so˘gurulmasıyla olur.
Bohr’un Atom Spektrumu A¸cıklaması
Atomik denge problemini ¸c¨ ozebilmek i¸cin Bohr, klasik mekanik yasalarının de˘gi¸stirilmesi
gerekti˘gini ¨one s¨ urd¨ u. Klasik mekani˘ gin ¨one s¨ urd¨ u˘g¨ u sınırsız sayıdaki elektron
y¨or¨ ungeleri arasında sadece kesikli bir y¨or¨ ungeler k¨ umesinin kararlı dengede oldu˘gunu
s¨oyledi. Bunlara kararlı y¨or¨ ungeler adını verdi. Y¨or¨ ungeler kesikli de˘gerler ala-
bildi˘gi i¸cin bunların enerjileri de kesikli olmalı, yani atomdaki elektron enerjileri
kuantalanmı¸s oluyordu. Bir atomun sahip olabilece˘gi enerjiler E
1
, E
2
, E
3
.. ¸seklinde
sayılabilir bir k¨ ume olu¸sturuyordu. E˘ger bu do˘gruysa, klasik elektromagnetik teorisinin
¨ong¨ ord¨ u˘ g¨ u ¸sekilde atomun s¨ urekli enerji kaybetmesi ¨onlenmi¸s oluyordu.
Bohr’un post¨ ulatı ¸s¨ oyleydi; kararlı bir y¨or¨ ungedeki elektron, dı¸s etki olmadı˘gı
s¨ urece, hi¸cbir enerji ı¸sımadan aynı y¨or¨ ungede kalır.
Bohr kararlı y¨or¨ ungedeki elektronların ni¸cin enerji ı¸sımadı˘ gını a¸cıklamıyordu.
2.2. SCHR
¨
ODINGER DALGA DENKLEMI 23
Bir bakıma Bohr’un atom dengesini a¸cıklayabildi˘ gi s¨oylenemez. Fakat bu varsayım
ger¸ce˘ge ¸cok yakındı; ¨ozellikle ”kararlı y¨or¨ unge” kavramının ¸cok yerinde oldu˘gu daha
sonra anlasıldı. Kuantum teorisinde bildi˘gimiz gibi,elektronların klasik anlamda bir
y¨or¨ ungeleri yoktur, atom i¸cinde da˘gılmı¸s s¨ urekli bir y¨ uk bulutu gibi d¨ u¸s¨ un¨ ulebilir.
Atomun kararlı durumları (ki Bohr’un kararlı y¨or¨ ungelerine kar¸sılık gelir) bu y¨ uk
bulutunun kararlı olup enerji ı¸sımadı˘gı durumlardır
2.2 Schr¨odinger Dalga Denklemi
Ψde Broglie dalgası i¸cin;
Ψ(x, t) = Ae
−iw(t−
x
v
)
(2.7)
B¨oyle saf yani bir dalga paketi de˘gil de tek bir dalgadan meydana gelen dal-
gasal bir hareketle m k¨ utleli ve pimpulslu (dolayısıyla K =
p
2
2m
kinetik enerjili) bir
taneci˘gin ba˘gıntısını yapmak i¸cin;
w = 2πf
E = hf
λ =
h
p
v = λf =
hf
p
(2.8)
(4.11) denklemini (4.4) de yerine koyarsak;
Ψ(x, t) = Ae

2πi
h
(Et−px)
¸sekline d¨on¨ u¸s¨ ur (1.2.3)
E˘ger tanecik bir kuvvet alanında ise, taneci˘gin toplam E enerjisi enerjinin ko-
runumu ilkesi uyarınca zamana ba˘glı olmayıp bu alanı do˘guran potansiyeli V ile
g¨ostererek E taneci˘gin K kinetik enerjisiyle V potansiyel enerjisinin toplamına
e¸sittir.
E = T (x) + V (x)
(2.9)
E =
p
2
2m
+V (x) (2.10)
¨ote yandan (4.20) den x’ e g¨ore ikinci t¨ urevi ve sonra da t’ ye g¨ore birinci t¨ urevi
alarak;
24 B
¨
OL
¨
UM 2. KUANTUM FIZI
˘
GI TEKRAR
p
2
Ψ = −
h
2

2

2
Ψ
∂x
2
(2.11)
EΨ = −
h
2πi
∂Ψ
∂t
. (2.12)
(4.12) denkleminin her iki yanını da Ψile ¸carptıktan sonra (4.14) ve (4.15) den-
klemleri de g¨oz ¨on¨ unde bulundurarak;
h
2πi
∂Ψ
∂t
=
h
2

2
m

2
Ψ
∂x
2
−V (x) Ψ (2.13)
B¨oylece zamana ba˘glı schr¨ odinger denklemi elde edilmi¸s oldu.
2.3 Zamandan Ba˘gimsiz Schr¨ odinger Denklemi
Taneci˘ ge kar¸sılık gelen de Broglie dalgasını
Ψ(x, t) = Ae

2πi
h
(Et−px)
= Ae
2πipx
h
e

2πiEt
h
(2.14)
Ψ(x, t) = Ψ(x) e

2πiEt
h
(2.15)
Bu ifade Ψ(x, t)’nin yalnız x’e ba˘glı bir fonksiyon ile yalnız t’ye ba˘glı bir fonksiy-
onun ¸carpımı olarak yazılabildi˘ gini g¨ostermektedir. Buna g¨ore taneci˘gin x’i i¸ceren
dx aralı˘gında t anında bulunması ihtimali;
Ψ

(x,t)
Ψ
(x,t)
dx = Ψ

(x)
e
2πiEt
h
Ψ
(x)
e

2πiEt
h
dx (2.16)
= Ψ

(x)
Ψ
(x)
(2.17)
Bu sonu¸ c g¨oz ¨on¨ une alınan ihtimalin zamana ba˘glı olmadı˘gını g¨ostermektedir. Bu
ihtimali bulmak i¸cin Ψ(x, t)’yi bulmak yerine Ψ(x)’i bulmak yeterlidir. E enerjisi,
enerjinin korunumu ilkesine g¨ore sabittir. V potansiyel fonksiyonu ise sadece yerin
fonksiyonudur. (1.4.1)’i (1.3.7)’de yerine koyarsak;

2
Ψ(x)
∂x
2
+

2
m
h
2
[E −V (x)] Ψ(x) = 0 (2.18)
B¨oylece zamandan ba˘gımsız schr¨ odinger denklemi elde edilmi¸s oldu.
2.4. MERKEZI POTANSIYELLER 25
2.4 Merkezi Potansiyeller
2.5
˙
Iki Cisim Problemi
K¨ utleleri m
1
ve m
2
olan iki par¸cacı˘gın konum ve momentumlarını sırasıyla
−→
r
1
,
−→
r
2
ve
ˆ p
1
, ˆ p
2
ile g¨osterelim. Bu sistemin hamiltonyeni;
H =
ˆ p
2
1
2m
1
+
ˆ p
2
2
2m
2
+ V (
−→
r
1

−→
r
2
) (2.19)
Burada V potansiyeli, k¨ uresel simetriden dolayı, sadece par¸cacıklar arasındaki
uzaklı˘gın bir fonksiyonudur. Bu t¨ ur potansiyellere merkezi potansiyeller denir.
Momentum operat¨orleri
ˆ
P = −i¯ h∇ ve P
2
= −¯ h
2

2
(4.3) denkleminde yerine
yazılırsa;

¯ h
2
2m
1

2
1

¯ h
2
2m
2

2
2
+ V (r) = E ⇒
_

¯ h
2
2m
1

2
1

¯ h
2
2m
2

2
2
+ V (r)
_
Ψ = EΨ
(2.20)
Dalga fonksiyonu; Ψ = Ψ(x
1
, y
1
, z
1
, x
2
, y
2
, z
2
) (2.1.2) Buradaki x
1
, y
1
, z
1
, x
2
, y
2
, z
2
bu sistemin bulundu˘gu 3 boyutlu uzaydaki koordinatlarıdır.
_

¯ h
2
2m
1

2
1

¯ h
2
2m
2

2
2
+ V (r)
_
Ψ = EΨ (2.21)
Bu denklemdeki k¨ utle merkezi koordinatları X, Y, Z leri ba˘gıl hareketin koordi-
natları olan x ,y ,z cinsinden a¸sa˘ gıdaki ¸sekilde yazmalıyız.
X =
m
1
x
1
+ m
2
x
2
m
1
+ m
2
Y =
m
1
y
1
+ m
2
y
2
m
1
+ m
2
Z =
m
1
z
1
+ m
2
z
2
m
1
+ m
2
(2.22)
x = x
2
−x
1
y = y
2
−y
1
z = z
2
−z
1
(2.23)
B¨oylece toplam kinetik enerji ;
T =
1
2
m
1
_
˙ x
2
1
+ ˙ y
2
1
+ ˙ z
2
1
_
+
1
2
m
2
_
˙ x
2
2
+ ˙ y
2
2
+ z
2
2
_
(2.24)
M = m
1
+ m
2
¸seklinde tanımlanırsa; Denklem (4.11) ve (4.12)’den
MX = m
1
x
1
+ m
2
x
2
26 B
¨
OL
¨
UM 2. KUANTUM FIZI
˘
GI TEKRAR
x
2
= x + x
1
(4.12) denklemi (4.11)’de yerine yazılırsa;
MX = m
1
x
1
+ m
2
(x + x
1
) = m
1
x
1
+ m
2
x
1
+ m
2
x (2.25)
= (m
1
+m
2
) x
1
+ m
2
x (2.26)
=Mx
1
+ m
2
x
x
1
= X −
m
2
(m
1
+ m
2
)

m
1
m
1
x (2.27)
Ayrıca her iki k¨ utlenin yerine indirgenmi¸s k¨ utleyi kullanabiliriz.
˙
Indirgenmi¸s
k¨ utlenin tanımı gere˘gi:
µ =
m
1
m
2
m
1
+ m
2
(2.28)
Di˘ger i¸slemlerde benzer ¸sekilde yapılırsa;
x
1
= X −
µ
m
1
x y
1
= Y −
µ
m
1
y z
1
= Z −
µ
m
1
z (2.29)
x
2
= X +
µ
m
2
x y
2
= Y +
µ
m
2
y z
2
= Z +
µ
m
2
z (2.30)
denklem (4.15) , (4.14)’da yerine yazılırsa ;
T =
1
2
(m
1
+ m
2
)
_
˙
X
2
+
˙
Y
2
+
˙
Z
2
_
+
1
2
µ
_
˙ x
2
+ ˙ y
2
+ ˙ z
2
_
(2.31)
(4.17) denklemi momentum operat¨orleri cinsinden yazılırsa;
P
x
= MX P
y
= MY P
z
= MZ (2.32)
p
y
= µy p
z
= µz (2.33)
b¨oylece (4.17) denklemi ;
T =
1
2
M
_
ˆ
P
2
x
+
ˆ
P
2
y
+
ˆ
P
2
z
_
+
1
2
µ
_
ˆ p
2
x
+ ˆ p
2
y
+ ˆ p
2
z
_
(2.34)
2.5.
˙
IKI CISIM PROBLEMI 27
E = T+V ve momentum operat¨orleri kullanılırsa,hidrojen atomu i¸cin schr¨odinger
denklemi;
_

¯ h
2
2M

2
km

¯ h
2


2
+V (r)
_
Ψ = EΨ (2.35)
Ψ(X, Y, Z, x, y, z) = Ψ
km
(X, Y, Z) Ψ(x, y, z) (2.36)
(2.36) denkleminin (4.20) ’de yerine yazılmasıyla

¯ h
2
2M

2
km
Ψ
km
= E
km
Ψ
km
(2.37)
_

¯ h
2


2
+ V (r)
_
Ψ = EΨ (2.38)
E
km
k¨ utle merkezinin ¨oteleme hareket enerjisini, E ise ba˘gıl hareketin enerjisidir.
K¨ utle merkezinin hareketi potansiyel enerjiden ba˘gımsız oldu˘gu i¸cin bu denklemin
(2.37) ¸c¨ oz¨ um¨ u merkezi potansiyel i¸cin enerji ¨ozde˘ ger ve ¨ozvekt¨ orleri bulmamaıza
yardımcı olmaz. Bu nedenle (2.38) denklemini ile ilgileniriz.
¨
Once 2.38 ile verilen denklemi k¨ uresel koordinatlarda yazıp, merkezi potansiyelde
hareket eden µ k¨ utleli spiinsiz bir par¸cacık i¸cin en genel hareket denklemini veren
Schr¨odinger denklemini a¸sa˘gıdaki ¸sekilde elde edilir:
−¯ h
2

_

2
∂r
2
+
2
r

∂r
+
1
r
2
_
1
sin θ

∂θ
_
sin θ

∂θ
_
+
1
sin
2
θ

2
∂φ
2
_
+ V (r)
_
Ψ(r, θ, φ) = EΨ(r, θ, φ)
(2.39)
K¨o¸seli parantezler i¸cindeki terimlerin negatifi a¸cısal momentum operat¨or¨ un¨ un kare-
sidir, L
2
. Bu operat¨or¨ un ¨ozfonksiyonları dejeneredir ve k¨ uresel harmonikler (Y
lm
(θ, φ))
ile ¸su ¸sekilde tanımlanabilirler:
L
2
Y
lm
(θ, φ) = l(l + 1)¯ h
2
Y
lm
(θ, φ)
L
z
Y
lm
(θ, φ) = m¯ hY
lm
(θ, φ) (2.40)
K¨ uresel koordinatlarda Ψ →Ψ(r, θ, ϕ) de˘gi¸skenlerine ayrılarak ¸s¨oyle yazılır.
Ψ(r, θ, ϕ) = R(r) f (θ) g (ϕ) (2.41)
28 B
¨
OL
¨
UM 2. KUANTUM FIZI
˘
GI TEKRAR
Denklem (2.39) ’deki sadece ϕ ’ye ba˘glı olan denklemi −m
2

‘ye e¸sitlersek (¸c¨ unk¨ u
b¨oyle bir sistemin 0 ≤ ϕ ≤ ∞ aralı˘gında her an do˘gru olabilmesi i¸cin denklemin bir
sabite e¸sit olması gerekir. O sabit −m
2

¸seklinde bir kuantum sayısı olarak se¸cilir)
denklem;

2
g
∂ϕ
2
+ m
2

g = 0 (2.42)
¸seklini alır.
Bu denklem ise basit harmonik hareket denklemidir. ¸c¨ oz¨ um¨ u ise;
g (ϕ) = Ae
imϕ
(2.43)
olur.
A ’yı bulmak i¸cin ise normalizasyon ¸sartı kullanılır;

_
0
g

(ϕ)g (ϕ) dϕ = 1 ⇒ A
2

_
0
dϕ = 1 ⇒A =
1


(2.44)
B¨oylece g (ϕ) ¸c¨oz¨ um¨ u;
g
m
=
1


e
imϕ
(2.45)
m

= 0, ±1, ±2, ±3... kuantum sayısı
2.39 e¸sitli˘ginin 0≤ r ≤ ∞ , 0≤ θ ≤ π, ve 0≤ ϕ ≤2π aralı˘gında yani t¨ um
uzayda her an do˘gru olabilmesi i¸cin denklemin bir sabite e¸sit olması gerekti˘gi be-
lirtilmi¸sti. Burada se¸cece˘gimiz sabit ise denklem 2.40 ’dan g¨or¨ uld¨ u˘ g¨ u gibi ( + 1)
dir. Yukarıdaki denklemler a¸cısal momentumun karesinin ¯ h
2
‘ye b¨ol¨ um¨ u boyutu
olduklarından m

ve kuantum sayıları a¸cısal momentum kuantum sayıları olmak
zorundadırlar. B¨oylece denklemin sol ve sa˘g tarafları ( + 1) ‘e e¸sit olduklarından
dolayı schr¨odinger denkleminin k¨ uresel koordinatlarda her ¨ u¸ c de˘gi¸skene ayrılmı¸s
¸sekli;

2
g
∂ϕ
2
+ m
2

g = 0 (2.46)
1
sin θ

∂θ
_
sin θ
∂f
∂θ
_
+
_
( + 1) −
m
2

sin
2
θ
_
f = 0 (2.47)
2.5.
˙
IKI CISIM PROBLEMI 29
1
r
2

∂r
_
r
2
∂R
∂r
_
+

¯ h
2
_
E −V (r) −
¯ h
2

( + 1)
r
2
_
R = 0 (2.48)
(2.46) denkleminin ¸c¨oz¨ um¨ un¨ un g
m
=
1


e
imϕ
oldu˘gunu g¨ostermi¸stik.
Denklem (2.47) ’¨ un ¸c¨oz¨ um¨ u i¸cin Legendre polinomları ve Rodrigues form¨ ulleri
kullanılarak ¸c¨ oz¨ ume gidilir. Bu durumda θ ’ya ba˘glı ¸c¨ oz¨ um fonksiyonu;
f (θ) = N
m

P
m
l
(cos θ) (2.49)
¸seklinde olup normalizasyon sabiti;
N
m

= (−1)
(m

+|m

|)
2
¸
2 + 1
2
( −[m

[)!
( +[m
l
[)!
(2.50)
P
m

(cos θ) =
_
1 −cos
2
θ
¸
m

2

m
l
P

(cos θ)
∂θ
m
l
(2.51)
ifadeleri ile belirlidir. Burada (cosθ = ξ dersek) P
l
(ξ) ise;
P

(ξ) =
1
2

!

∂ξ

_
ξ
2
−1
_

(2.52)
ile verilir.
Burada P
m

(ξ) Asosiye Legendre polinomu, P

(ξ) ise Legendre polinomudur.
Buradaki ve m

kuantum sayıları i¸cin ≥ m

ve m

≥ 0 ko¸sulları, yine merkezcil
olan ¸c¨ oz¨ umlerinde ortaya ¸cıkacaktır.
Denklem 2.48 ile verilen Schr¨ odinger denkleminin radyal kısmı i¸cin ise a¸sa˘ gıdaki
de˘gi¸sken de˘gi¸siklikleri ¸c¨ oz¨ um¨ u olduk¸ca kolayla¸stırır.
¨
Once t¨ urev ifadesini a¸carak
denklemi tekrar yazalım:
_
d
2
dr
2
+
2
r
d
dr
_
R
nl
(r) −

¯ h
2
_
V (r) +
l(l + 1)¯ h
2
2µr
2
_
R
nl
(r) +
2µE
¯ h
2
R
nl
(r) = 0 (2.53)
R
nl
(r) ’ a¸sa˘gıdaki ¸sekilde yazarsak
R
nl
(r) =
u
nl
(r)
r
(2.54)
ve
_
d
2
dr
2
+
2
r
d
dr
_
u
nl
(r)
r
=
1
r
d
2
dr
2
u
nl
(r) (2.55)
30 B
¨
OL
¨
UM 2. KUANTUM FIZI
˘
GI TEKRAR
¸seklinde ifade edebilece˘gimiz i¸cin, 2.48 ile verilen radyal Schr¨ odinger denklemini
a¸sa˘gıdaki olduk¸ca basit ve kompakt ¸sekle d¨on¨ u¸st¨ ur¨ ur¨ uz:
d
2
u
nl
(r)
dr
2
+

¯ h
2
_
E −V (r) −
l(l + 1)¯ h
2
2µr
2
_
u
nl
(r) = 0 (2.56)
Instead of solving the partial differential equation 2.39 in the three variables
r, θ and φ, we now solve a differential equation involving only the variable r, but
dependent on the angular momentum parameter l, which makes the eigenvalues
and eigenfunctions different for each value of l. Therefore, the eigenfunctions and
eigenvalues are 2l+1 degenerate.
2.6
¨
Ornekler
2.6.1 Free Particle Solution
In classical mechanics, a free particle of mass µ moves along a uniform linear trajec-
tory. Its momentum P, its energy E = P
2
/2µ and its angular momentum L = rP
relative to the origin of coordinate system are constants of motion.
In quantum physics, the observables P and L = r P do not commute. Hence,
they represent incompatible quantities: It is not possible to measure the momentum
and the angular momentum of a particle simultaneously.
Conceptually, the simplest scattering state is the free particle where potential is
zero everywhere. We now look for solutions of the free particle radial Schr¨ odinger
equation 2.56 that is, simultaneous eigenfunctions of H, L
2
and L
z
corresponding to
definite values of E, l and m. The radial Schr¨ odinger equation for a free particle is
not under any influence of potential V (r) and freely travels from -∞ to +∞. the
radial Schr¨ odinger equation:
_
d
2
dr
2
+
2
r
d
dr
_
R
nl
(r) +
_
k
2

l(l + 1)¯ h
2
r
2
_
R
nl
(r) = 0 (2.57)
where k
2
=
2µE
¯h
2
. The energy can only be positive in the case of free motion. If we
change variables in equation 2.57 to ρ = kr and write R
nl
= R
l
(ρ), we obtain for
R
l
(ρ) the equation:
_
d
2

2
+
2
ρ
d

_
R
l
(ρ) +
_
k
2

l(l + 1)¯ h
2
r
2
_
R
l
(ρ) = 0 (2.58)
2.6.
¨
ORNEKLER 31
Which is called spherical Bessel differential equation whose particular solutions are
J
l+
1
2
(ρ) and n
l+
1
2
(ρ). It is possible to write them in terms of the spherical Bessel
functions:
J
l
(ρ) =
_
π

_
1/2
J
l+
1
2
(ρ) (2.59)
and spherical Neumann functions
n
l
(ρ) = (−1)
l+1
_
π

_
1/2
J
−l−
1
2
(ρ) (2.60)
where J
v
is an ordinary Bessel function of order v.
The general form of the functions J
l
(ρ) and n
l
(ρ) are given by
J
l
(ρ) = (−ρ)
l
_
1
ρ
d

_
l
sin ρ
ρ
(2.61)
and
n
l
(ρ) = −(−ρ)
l
_
1
ρ
d

_
l
cos ρ
ρ
(2.62)
The asymptotic values of the spherical Bessel function for small and large ρ have
the following forms
J
l
(ρ) =
_
¸
¸
¸
_
¸
¸
¸
_
ρ
l
1·3·5...(2l+1)
for ρ ¸l
1
ρ
cos
_
ρ −
π
2
(l + 1)
¸
for ρ ¸l
(2.63)
The asymptotic values of the spherical Neumann function for small and large ρ are
n
l
(ρ) =
_
¸
¸
¸
_
¸
¸
¸
_

1·3·5...(2l−1)
ρ
l+1
for ρ ¸l
1
ρ
sin
_
ρ −
π
2
(l + 1)
¸
for ρ ¸l
(2.64)
The general solution of equation 2.58 corresponding to a well-defined energy (E =
¯ h
2
k
2
/2µ) and a well-defined orbital angular momentum l is of the form
R
nl
(r) = AJ
l
(kr) + Bn
l
(kr) (2.65)
Here the constant B must be zero because of the finiteness of the wave function in
the origin since the spherical Neumann function n
l
(ρ) has a pole of order l + 1 at
origin and is therefore an irregular solution of 2.58. On the other hand, the spherical
Bessel function J
l
(ρ) is finite at the origin and is thus a regular solution. Therefore,
32 B
¨
OL
¨
UM 2. KUANTUM FIZI
˘
GI TEKRAR
Spherical Bessel Functions
J(2,kr)
J(1,kr)
J(0,kr)
0
0.5
1
J(l,kr)
5 10 15 20
kr
S
.
ekil 2.2: Spherical Bessel function for different values of l.
Spherical Neuman Functions
n(2,kr)
n(1,kr)
n(0,kr)
–1
–0.5
0
0.5
J(l,kr)
S
.
ekil 2.3: Spherical Neumann function for different values of l.
the radial radial and total wave functions of the Schr¨odinger equation 2.58 for a free
particle are
R
El
(r) = AJ
l
(kr) (2.66)
Ψ
El
(r) = AJ
l
(kr)Y
lm
(θ, φ) (2.67)
The constant A is determined from the boundary condition and the normalisa-
tion. The spherical Bessel and Neumann functions are shown in figures 2.2 and 2.3.
Remarks:
1. The eigenvalues k
2
can take on any value in the interval of (0, ∞) so that the
2.6.
¨
ORNEKLER 33
energy E =
¯h
2
k
2

can assume any value in this interval and the spectrum is
continuous.
2. Every free particle eigenfunction can thus be labelled by the two discrete in-
deces l and m and by continuous index E (or k). So each energy eigenvalue
is infinitely degenerate, since for a fixed value of E, the eigenfunctions are
labelled by the two quantum numbers l and m such that l = 0, 1, 2 . . . and
m = −l, −l + 1 . . . , l
2.6.2 Infinite Square Well
To determine the energy levels for a particle in a infinitely deep potential well,
consider the motion of a particle of mass µ in the following spherically symmetric
infinitely deep potential well:
V (r) =
_
_
_
0 for 0 < r ≤ a
∞ otherwise
(2.68)
A particle could never scatter from the well because it is infinitely deep. It’s a bit
like a black hole. Once you fall in you can never get out. When r ≤ a, inside the
well, the particle moves freely and the states of motion with a well-defined orbital
angular momentum are given by the the solution of the radial Schr¨odinger equation:
_
d
2

2
+
2
ρ
d

_
R
l
(ρ) +
_
k
2

l(l + 1)¯ h
2
r
2
_
R
l
(ρ) = 0 (2.69)
where k
2
=
2µE
¯h
2
and ρ = kr. The solutions of this equation are given by the spherical
Bessel and neumann functions
R
nl
(r) = AJ
l
(kr) + Bn
l
(kr) (2.70)
The wave function of the particle vanishes for r ≥ a as the particle cannot penetrate
into a region where the potential infinite. In order to satisfy this boundary condition,
we must set B = 0. Therefore, the radial and total wave functions of the particle
are
R
nl
(r) = AJ
l
(kr) (2.71)
Ψ
Elm
(r) = AJ
l
(kr)Y
lm
(θ, φ) (2.72)
34 B
¨
OL
¨
UM 2. KUANTUM FIZI
˘
GI TEKRAR
To find the energy eigenvalues, we apply the continuity condition at r = a
j
l
(ka) = 0 (2.73)
Since, for a given l, the Bessel function has an infinite umber of zeros, we find an
infinite number of values k
n,l
and of energy levels, that is, the energy levels are
degenerate.
E
n,l
=
¯ h
2

k
2
n,l
(2.74)
For the loews l values, the spherical Bessel functions are
j
0
(kr) =
sin kr
kr
; (2.75)
j
1
(kr) =
sin kr
kr
−cos kr; (2.76)
j
2
(kr) = −
cos kr
kr
+
_
3
(kr)
2
−1
_
sin kr (2.77)
and for higher values of l they may be easily be constructed from the recurrence
relation
j
l
(kr) =
l
kr
j
l−1
(kr) −j

l−1
(kr) (2.78)
Their zeros may be determined from simple transcendental equations:
j
0
(ka) = 0 if sin ka=0 or ka = nπ (2.79)
j
1
(ka) = 0 if tan ka=ka (2.80)
j
2
(ka) = 0 if tan ka =
3ka
3−(ka)
2
(2.81)
For (l = 0, 1and2), the eigenvalues are shown in table 2.74 for different n values.
We can easily evaluate the energies of the stationary states by substituting these
values in equation 2.74.
Tablo 2.1: Values of the k
n
, la for different l and n values
l n=1 n=2 n=3 n=4
0 (s) 3.14159 6.28319 9.42478 12.5664
1 (p) 4.49341 7.72525 10.9041 14.0662
2 (d) 5.76346 9.09501 12.3229 15.5146
2.6.
¨
ORNEKLER 35
Energy Levels of Infinite Square Well
all states n=3 n=3 n = 1 n = 2
0
2
4
6
8
10
12
14
16
ka
S
.
ekil 2.4: Eigenvalues of Infinite square well
The eigenvalues as shown in table 2.1 are also displayed in figure 2.4.
It is also possible to obtain a graphical solution to eigenvalue problem. The
intersection of the curves f(ka) = sin ka and G(ka) = 0 determines the eigenvalues
of the l = 0 state. The same hold for l = 1 and l = 2 and so on. These graphics
and intersections of two curves are shown in figure 2.5.
In the remaining part of this section, we will examine the s-state (l=0) wave
function and probability density. The general solution given by 2.72 for l = 0 is
Ψ
E00
(r) = R
n0
(r)Y
00
(θ, φ) (2.82)
where R
n0
is given by J
0
(kr).
R
n0
(r) = A
sin(kr)
r
(2.83)
The boundary condition R
El
(a)=0 requires that
sin(ka) = 0 (2.84)
or
ka = nπ (2.85)
36 B
¨
OL
¨
UM 2. KUANTUM FIZI
˘
GI TEKRAR
l = 0 f(ka) = sin(ka)
–1
–0.5
0
0.5
1
2 4 6 8 10 12 14
ka
g(ka) = ka
f(ka) = tan(ka)
l = 1
g(ka)=3ka/(3-(ka)^2)
–15
–10
–5
0
5
10
15
2 4 6 8 10 12 14
x
S
.
ekil 2.5: The intersections of curves f(ka and g(ka) for l = 0(s − state), 1(p −
state)and2(d −state).
2.6.
¨
ORNEKLER 37
n=1
n=2
n=3
Legend
0
1
R(r)
1 2 3 4
r
S
.
ekil 2.6: Infinite square potential wave functions for different values of n.
Therefore
E
n0
=
¯ h
2
k
2

=
n
2
π
2
¯ h
2
2µa
2
n=1,2,3,. . . (2.86)
Therefore, the normalized wave function is
R
n0
(r) =
_
2
a
sin(nπr/a)
r
(2.87)
and
Ψ
n00
(r) = R
n0
(r)Y
00
(θ, φ) =
_
2
a
sin(nπr/a)
r
_
1

(2.88)
Ψ
n00
(r) =
_
1
2πa
sin(nπr/a)
r
(2.89)
The radial component of the full wave function is shown in figure 2.6 for different n
values. Figure 2.7 shows the radial probability density, which gives the probability
to find the particle between r and r + dr.
2.6.3 Finite Square Well
Let us consider the motion of a particle of mass µ in a spherically symmetric potential
well:
V (r) =
_
_
_
−V
0
for r ≤ a
0 r > a
(2.90)
38 B
¨
OL
¨
UM 2. KUANTUM FIZI
˘
GI TEKRAR
n=1
n=2
n=3
Legend
0
0.2
0.4
P(r)
1 2 3 4
r
S
.
ekil 2.7: Normalized radial probability density, r
2
R
2
, for different n values (l = 0).
The states of motion with a well-defined orbital angular momentum are characterised
by the radial Schr¨odinger equation. There are two possible cases for the solution of
this equation. In the case where E > 0 is called continuum solutions and E < 0 are
called bound state solutions.
Bound States
d
2
R
nl
(r)
dr
2
+
_
−κ
2

l(l + 1)
r
2
_
R
nl
(r) = 0 r > a (2.91)
d
2
R
nl
(r)
dr
2
+
_
k
2

l(l + 1)
r
2
_
R
nl
(r) = 0 r ≤ a (2.92)
Where
κ
2
= −

¯ h
2
E (2.93)
k
2
=

¯ h
2
[E + V
0
] (2.94)
k
2
0
=

¯ h
2
V
0
(2.95)
For r < a, if we change variable to ρ = kr and write R
l
(ρ) ≡ R
nl
(r), we find that
the radial function R
l
(ρ) satisfies the spherical Bessel differential equation. As in
2.6.
¨
ORNEKLER 39
the case of free particle, the condition that R
l
(ρ) must be zero at the origin restricts
us to the spherical Bessel functions. Therefore, inside the well, we have
R
nl
(r) = Aj
l
(kr) r ≤ a (2.96)
where A is a constant.
For r > a, the equation is identical to the free particle equation, but E <
0. In order to put equation 2.91 in the form of the spherical Bessel differential
equation, we must redefine ρ to be given by ρ = iκr. Since r > a, the domain
of ρ does not extend down to zero, so that there is no reason to limit our choice
to the spherical Bessel functions, which is regular at the origin. Instead, a linear
combination of the spherical Bessel and Neumann functions (or Hankel functions)
is perfectly admissible. So, the solution is
R
nl
(r) = Ah
1
l
(iκr) (2.97)
R
nl
(r) = B(j
l
(iκr) + in
iκr
) r > a (2.98)
where B is a constant. First three functions h
1
l
(iκr) are
h
1
0
(κr) = −ie
iκr
(2.99)
h
1
1
(κr) =
_

i
κr
−1
_
e
iκr
(2.100)
h
1
2
(κr) =
_

3
κr

3i
κ
2
r
2
+ i
_
e
iκr
(2.101)
The recurrence relation can be used to find higher values of l:
h
1
l+1
(κr) =
2l + 1
kr
h
1
l
(κr) −h
1
l−1
(κr) (2.102)
From the continuity and normalization relations, we can determine the constants A
and B in equation 2.98. Their ration may be eliminated from the continuity relation
of the logaritmic derivative at the well surface, r = a,
iκa
h
1

l
(iκr)
h
1
l
(iκr)
= ka
j

l
(ka)
j
l
(ka)
(2.103)
where prime denotes the differention to respective arguments. Since 2.103 relates κ
with k, it fixes the eigenvalues of the energy in any given well.
40 B
¨
OL
¨
UM 2. KUANTUM FIZI
˘
GI TEKRAR
Equation 2.103 after elementary but lengthy calculation leads an eigenvalue re-
lation which may be written:
tan(ka) = −
k
λ
l = 0 (2.104)
tan(ka) =
λ
2
ak
k
2
aλ + k
2

2
(2.105)
tan(ka) =
_
k
0
2
−k
2
_
ak
k
2
a
_
k
0
2
−k
2
+k
0
2
l = 1 (2.106)
For (l = 0and1), the eigenvalues are shown in table 2.95 for different n values.
We can easily evaluate the energies of the stationary states by substituting these
values in equation 2.95.
Tablo 2.2: Values of the k
n
, la for different l and n values
l n=1 n=2 n=3
0 (s) 2.85234 5.67921 8.42320
1 (p) 4.07500 6.95885 9.62405
The eigenvalues as shown in table 2.2 are also displayed in figure 2.8.
For l = 2, the transcendental equation is even difficult to solve and we are not
going to do it in this part.
Another way to determine the eigenvalues is by finding the intersection of two
curves f(k) and g(k) in equations 2.106 by using the parameters: k
0
a
2
=
2µV
0
a
2
¯h
2
=
100. As it is seen from figure ?? that two curves f(k) and g(k) exactly intersects at
these points.
In the interior region, we see from equation ?? that u is sine function. The
minimum requirement to have at least one bound state is therefore to satisfy the
condition given by equation ??. In order to satisfy this, the ka must advance beyond
π
2
in region r < a so that u has a negative slope at a; otherwise it is impossible to
have a decreasing exponential. That is,
π
2
4
= k
2
a
2
=

¯ h
2
(V
0
−B)a
2
<

¯ h
2
V
0
(2.107)
2.6.
¨
ORNEKLER 41
Energy Levels of Finite and Infinite Square Wells
n = 2 n = 1 all states n=3
0
2
4
6
8
10
12
ka
S
.
ekil 2.8: Comparison of the Finite (solid line) and Infinite (dotted line) square well
ka values for l = 0(s −state)and1(p −state).
2.6.4 Delta Well
Consider following delta potential for the s-wave state
V (r) =
_
_
_
−V
0
δ(r −a) for r ≤ a
0 r > a
(2.108)
The Schr¨ odinger equation for l=0 with B ≡ −E becomes
d
2
u
E0
(r)
dr
2
+

¯ h
2
[V
0
δ(r −a) −B] u
E0
(r) = 0 for r ≤ a (2.109)
d
2
u
E0
(r)
dr
2


¯ h
2
Bu
E0
(r) = 0 for r > a (2.110)
The delta function has the following properties:
δ(r −a) =
_
_
_
0 for r ,= a
1 for r = a
(2.111)
For r ,= a the potential V (r) is zero, therefore the equation 2.110 becomes:
d
2
u
E0
(r)
dr
2
−k
2
u
E0
(r) = 0 in whole region except r = a (2.112)
where k
2
=

¯h
2
B. The solution for r < a is
u
1
E0
(r) = Ae
−kr
+ Be
kr
(2.113)
42 B
¨
OL
¨
UM 2. KUANTUM FIZI
˘
GI TEKRAR
g(ka)
f(ka)=cot(ka)
–10
–8
–6
–4
–2
0
2
4
6
8
10
2 4 6 8 10
ka
l = 1
g(ka)
f(ka)
–4
–2
0
2
4
2 4 6 8 10
x
S
.
ekil 2.9: Finite square well: Intersections of curves f(ka and g(ka) for l = 0(s −
state), 1(p −state)and2(d −state).
2.6.
¨
ORNEKLER 43
The solution for r > a is
u
2
E0
(r) = Ce
−kr
(2.114)
The interior solution must satisfy the boundary condition at r = 0, u
1
E0
(0), that is,
A = −B. Hence, the solution for r < a becomes
u
1
E0
(r) = A(e
−kr
−e
kr
) or (2.115)
u
1
E0
(r) = 2Asinh kr (2.116)
The continuity of wave function at r = a requires that
2Asinh ka = Ce
−ka
(2.117)
To math the derivatives at r = a as well, we need to apply lim
→0
_
a−
a−
dr to both
sides of the equation 2.112. Using following properties
lim
→0
_
a−
a−
u(r)δ(r −a)dr = u(a) and (2.118)
lim
→0
_
a−
a−
u(r)dr = 0 (2.119)
We get
lim
→0
_
u

2
E0
(a + ) −u

1
E0
(a −)
_

¯ h
2
V
0
u(a) = 0 or (2.120)
−kCe
−ka
−2kAcosh ka +

¯ h
2
V
0
Ce
−ka
= 0 (2.121)
taking Ce
−ka
= 2Asinh ka from equation 2.117
−kAsinh ka −kAcosh ka +

¯ h
2
V
0
sinh ka = 0 (2.122)
hence
k coth ka =

¯ h
2
V
0
−k (2.123)
The intersects of the curves f(k) = k coth ka and g(k) =

¯h
2
V
0
− k gives the eigen-
values. In order them to intersect, the condition is

¯ h
2
V
0
> k (2.124)
This is the minimum requirement to have at least one bound state. As shown in
figure 2.10, by using following parameters: a=4.0, ¯ h = 1, µ = 1, we find k value
as:k
1
=0.999664. As it is seen from this figure that two curves f(k) and g(k) exactly
intersects at this point.
44 B
¨
OL
¨
UM 2. KUANTUM FIZI
˘
GI TEKRAR
g(k) = 2-k
f(k) = kcoth(ka)
–2
–1
0
1
2
3
4
0.5 1 1.5 2 2.5 3 3.5 4
k
S
.
ekil 2.10: Plot of the functions f(k) and g(k).
2.6.5 Coulomb Potansiyeli
˙
Indirgenmi¸s m k¨ utleli bir par¸cacı˘gın ¨ u¸ c boyutlu uzayda V (r) = −
Ze
2
r
potansiyelin-
deki hareketi i¸cin radyal Schr¨odinger denklemi;

∂r
_
r
2
∂R
∂r
_
+
_

¯ h
2
_
1
4πε
0
Ze
2
r
+ E
_

( + 1)
r
2
_
R(r) = 0 (2.125)
Denklemi daha basit hale getirmek i¸cin;
α =
_

8µE
¯ h
λ =
Ze
2
4πε
0
¯ h
_
µ
−2E
(2.126)
ρ = α rd¨on¨ u¸s¨ um¨ u yapılırsa;

∂r
=

∂ρ
∂ρ
∂r


2
∂r
2
=

2
∂ρ
2
_
∂ρ
∂r
_
2
(2.127)

∂r
= α

∂ρ


2
∂r
2
= α
2

2
∂ρ
2
(2.128)
Bu ifadeleri (2.3.1) denkleminde yerine yazarsak;
α
2

2
R
∂ρ
2
+ α
2
ρ
α
∂R
∂ρ
+
_

¯ h
2
_
1
4πε
o
Ze
2
ρ
+ E
_

( + 1)
ρ
2
α
2
_
R = 0 (2.129)
denklem α
2
’ye b¨ol¨ un¨ urse;
2.6.
¨
ORNEKLER 45

2
R
∂ρ
2
+
2
ρ
∂R
∂ρ
+
_

¯ h
2
_
1
4πε
0
Ze
2
ρα
+
E
α
2
_

( + 1)
ρ
2
_
R = 0 (2.130)
α’nın yukarıdaki de˘geri yerine yazılırsa,

2
R
∂ρ
2
+
2
ρ
∂R
∂ρ
+
_
_

¯ h
2

1
4πε
0
Ze
2
ρ
_
¯h

−8µE
_ +
2µE
¯ h
2
_
¯ h
2
−8µE
_

( + 1)
ρ
2
_
_
R = 0 (2.131)
Denklemde gerekli sadele¸stirmeler yapılırsa;

2
R
∂ρ
2
+
2
ρ
∂R
∂ρ
+
_
_
1
¯ h
1
4πε
0
Ze
2
ρ
_

2
−8µE

1
4

( + 1)
ρ
2
_
_
R(ρ) = 0 (2.132)

2
R
∂ρ
2
+
2
ρ
∂R
∂ρ
+
_
1
ρ
Ze
2
4πε
0
¯ h
_
¸

2
−8µE
_

1
4

( + 1)
ρ
2
_
R(ρ) = 0 (2.133)

2
R
∂ρ
2
+
2
ρ
∂R
∂ρ
+
_
λ
ρ

1
4

( + 1)
ρ
2
_
R(ρ) = 0 (2.134)
Elde edilen bu denklem Bessel diferansiyel denklemidir ve kuvvet serisi metodu ile
¸c¨oz¨ ul¨ ur. Ancak ¸c¨ oz¨ ume ge¸cmeden ¨once, denklemin asimtotik davranı¸sına bakalım.
Radyal fonksiyonunun genel ¨ozelliklerinden, k¨ u¸c¨ uk ρ de˘gerleri i¸cin;
lim
r→0
R(r)

= r
l
(2.135)
¸seklinde olaca˘gı bilinmektedir. B¨ uy¨ uk ρ de˘gerleri i¸cin (ρ →∞) denklemdeki
1
4
terimi
di˘gerlerini bastıraca˘gı i¸cin , yakla¸sık olarak;

∂ρ
_
ρ
2 ∂R
∂ρ
_

1
4
R

= 0alınabilir. (2.2.4)
Bunun genel ¸c¨ oz¨ um¨ u; R(ρ) = Ae

ρ
2
+Be
ρ
2
olur. ¸c¨ oz¨ um¨ un ıraksak olmaması i¸cin
B=0 olması gerekmektedir (¸c¨ unk¨ u ρ →∞ , e
ρ
2
→∞olur).
O halde ¸c¨oz¨ um R(ρ) = Ae

ρ
2
‘dir. (2.2.5)
B¨ ut¨ un ρ ‘lar i¸cin ge¸cerli ¸c¨oz¨ um ise; R(ρ) = Ae

ρ
2
f (g) (2.2.6)
Bu durumda (2.2.6) denkleminin ¸c¨oz¨ um¨ u (2.134) denklemidir. (2.2.6) , (2.134)’
de yerine yazılırsa;

2
f
∂ρ
2
+
_
2
ρ
−1
_
∂f
∂ρ
+
_
λ −
1
ρ

( + 1)
ρ
2
_
f = 0 (2.136)
46 B
¨
OL
¨
UM 2. KUANTUM FIZI
˘
GI TEKRAR
(2.136) ‘den f (ρ) ‘nin bulunması ile R(ρ) bulunmu¸s olur. (2.136) denklemi
kuvvet serisi metodu ile ¸c¨ oz¨ ul¨ ur.
f (ρ) = a
0
+ a
1
ρ + a
2
ρ
2
+ = ρ
s

i=0
a
i
ρ
i
(2.137)
a
0
,= 0 s ≥ 0gibi bir seri alınır
Denklem (2.137) , (2.136)’de yerine yazılırsa;

i=0
_
[(s + i) (s + i + 1) − ( + 1)] a
i
ρ
s+i−2
−(s + i + 1 −λ) a
i
e
s+i−1
_
= 0
(2.138)
Daha basit olarak yazılırsa;
[s (s + 1) − ( + 1)] a
0
ρ
s−2
+

j=1
[ ¦(s + j + 1) (s + j + 2) − ( + 1)¦a
j+1
−(s + j + 1 −λ) a
j
] ρ
s+j+1
= 0
(2.139)
Bu durumda denklemin I. ve II. terimi ayrı ayrı sıfıra e¸sit olmalıdır. ¨once
I.terimi dikkate alırsak;
s (s + 1) − ( + 1) = 0 ⇒ s (s + 1) = ( + 1) (2.140)
s = ve s = −( + 1)
II.terimi dikkate aldı˘gımızda ise;
a
j+1
=
s +j + 1 −λ
(s + j + 1) (s + j + 2) − ( + 1)
a
j
(2.141)
ρ = 0’da ρ
−(+1)
=
1
ρ
(+1)
→ ∞ oldu˘gu i¸cin s = −( + 1) ¸c¨ oz¨ um¨ u fiziksel olarak
kabul edilemez. s = kabul edilebilir ¸c¨ oz¨ umd¨ ur. (2.2.11)
(2.2.11) denklemi, (2.141) ’da yerine yazılırsa;
a
j+1
=
j + + 1 −λ
(j + l + 1) (j + l + 2) − ( + 1)
a
j
(2.142)
Burada serinin yakınsak olup olmadı˘gına bakılmalıdır.
lim
j→∞
a
j+1
a
j
=
j
j j
=
1
j
(2.143)
2.6.
¨
ORNEKLER 47
Bu durum e
ρ
2
‘nin seri a¸cılımı ile aynıdır.
e
ρ
= 1 +
ρ
1!
+
ρ
2
2!
+
ρ
3
3!
+ =

ρ
i
j!
(2.144)
Oran testi uygulanırsa;
lim
j→∞
a
j+1
a
j
=
j!
(j + 1)!
=
j!
j! (j + 1
ihmal
)

1
j
(2.145)
ρ →∞’da e
ρ
→∞ oldu˘gundan f (ρ) ıraksak olur.
Bu sorunu a¸smanın yolu seri ¸c¨ oz¨ um¨ un¨ un sonlu sayıda bitmesini sa˘glamaktır. Bu
ise tekrarlama ba˘gıntısında payın sıfır olmasıyla m¨ umk¨ und¨ ur. Payın sıfır olabilmesi
i¸cin λ = n(2.2.13) ¸sartı yeterlidir. n = + 1, + 2, + 3 (burada n=temel kuan-
tum sayısı,= y¨or¨ unge kuantum sayısıdır). B¨oylece f (ρ) ve R(ρ) ıraksamadan
kurtarılmı¸s oldu.
(2.2.6),(2.137) ve (2.2.11) denklemlerinden
R(ρ) = Ae

ρ
2
2
ρ

i=0
a
i
ρ
i
(2.146)
L(ρ) =

i=0
a
i
ρ
i
(2.147)
tanımlanırsa, denklemin genel ¸sekli;
R(ρ) = Ae

ρ
2
2
ρ

L(ρ)halini alır. (2.2.16)
(2.137) , (2.2.11) ve (2.147) denklemlerinden
f (ρ) = ρ

L(ρ)yazılır. (2.2.17)
(2.2.17) ve (2.2.13), denklem (2.136) ’de yerlerine yazılırsa;
ρ

2
L
∂ρ
2
+[2 ( + 1) −ρ]
∂L
∂ρ
+[n −( + 1)] L = 0Ba˘glı laguerre diferansiyel denklemi
(2.2.18)
P = 2 + 1ve q = n + (2.2.19) ¸seklinde tanımlanırsa, denklem;
ρ
2 ∂
2
L
∂ρ
2
+ (p + 1 −ρ)
∂L
p
q
∂ρ
+ (q −p) L
p
q
= 0denklemine indirgenir (2.2.20)
Bu denklem ba˘glı laguerre diferansiyel denklemidir. ¸c¨oz¨ umleri ise L
p
q
ba˘glı la-
guerre polinomlarıdır.
B¨oylece R(ρ) radyal dalga fonksiyonu ;
R
n
(ρ) = A
n
ρ

e

ρ
2
L
2+1
n+1
(ρ)elde edildi (2.2.21)
48 B
¨
OL
¨
UM 2. KUANTUM FIZI
˘
GI TEKRAR
S¸imdi ise (2.2.21) denklemindeki A
n
‘ yi bulalım. Bu ise normalizasyon ¸sartı
kullanılarak bulunur;

_
0
R

n
R
n
r
2
dr = 1 (2.148)
ρ = αr (2.149)
dρ = αdr ⇒dr =

α
(2.150)
r
2
=
ρ
2
α
2
(2.151)
(2.2.21), (2.148) ’de yerine yazılırsa;
A
2
n
α
3

_
0
e
−ρ
ρ
2
_
L
2+1
n+
¸
2
ρ
2
dρ = 1 (2.152)
diklik ba˘gıntısından

_
0
e
−ρ
ρ
2
_
L
2+1
n+
¸
2
ρ
2
dρ =
2n[(n+1)!]
3
(n−−1)!
yazılabilir.
A
n
=
¸
α
3
(n − −1)!
2n[(n + )!]
3
(2.153)
α =
_
−8µE
n
¯ h
2
(2.154)
α
2
= −
8µE
n
¯ h
2
= −

¯ h
2
_

1
4πε
0
_
2
µZ
2
e
4
2¯ h
2
1
n
2
(2.155)
α
2
= 4
_
1
(4πε
0
)
2
µ
2
e
4
¯ h
4
_
. ¸¸ .
1
a
0

2
Z
2
n
2
(2.156)
α
2
=
4Z
2
a
2
0
n
2
(2.157)
α =
2Z
a
0
n
(a: bohr yarı¸capı) (2.2.25)
(2.2.25) , (2.153) ’de yerine yazılırsa;
2.6.
¨
ORNEKLER 49
A
n
=
¸
_
2Z
a
0
n
_
3
(n − −1)!
2n[(n + )!]
3
(2.158)
B¨oylece H atomunun dalga fonksiyonunun radyal fakt¨or¨ u;
R
n
=
¸
_
2Z
a
0
n
_
3
(n − −1)!
2n[(n +)!]
3
e

ρ
2
ρ

L
2+1
n+1
(ρ) (2.159)
Hidrojen atomu i¸cin dalga fonksiyonları
Ψ
n,,m

(r, θ, ϕ) = R
n
(r) f
,m

(θ) g
m

(ϕ) = R
n
(r) Υ
m

(θ, ϕ) (2.160)
Ψ
n,,m

(r, θ, ϕ) =
¸
_
2Z
a
0
n
_
3
(n − −1)!
2n[(n +)!]
3
e

ρ
2
ρ

L
2+1
n+1
(ρ)
¸
2 + 1
2
( −m

)!
( + m

)!
P
m

(cos θ)
_
1

e
imϕ
(2.161)
(3.1)
olur ve buna k¨ uresel harmonikler denir. Dikkat edilirse Ψ
,m

(θ, ϕ) ’ler sabit yarı¸caplı
bir k¨ ure ¨ uzerinde θ ve ϕ ’nin periyodik de˘gi¸simlerini temsil etmektedir. K¨ uresel
harmonikler adını bu fiziksel anlamdan alırlar.
Hidrojen atomu i¸cin enerji seviyeleri
α =
_
−8µE
n
¯h
2
, λ =
Ze
2
4πε
0
¯h
_
µ
−2E
, ρ = αr ve λ = n tanımlanmı¸stı.
λ =n ¸sartını kullanırsak;
n
2
= −
Z
2
e
4
¯ h
2
(4πε
0
)
2
µ
2E
(2.162)
E
n
= −
µZ
2
e
4
(4πε
0
)
2
¯ h
2
1
2n
2
(2.163)
E
n
= −
_
1
4πε
0
_
2
Z
2
µe
4
2¯ h
2
1
n
2
= −
Z
2
R
n
2
= −
13, 6eV
n
2
(2.164)
Rydberg sabiti R =
_
1
4πε
0
_
2
µe
4
2¯ h
2
= 13, 6eV cinsinden yazılırsa, enerji denklemi
E
n
= −
Z
2
R
n
2
= −
13,6eV
n
2
.Kuantum seviyelerinin enerjileriE
n
= −
13,6eV
n
2
form¨ ul¨ unden
bulunur.
50 B
¨
OL
¨
UM 2. KUANTUM FIZI
˘
GI TEKRAR
Hidrojen atomunda elektron,enerjisi en d¨ u¸s¨ uk olan n=1 seviyesinde kalır. Uyarılmı¸s
seviyelerin ¨omr¨ u 10
−8
sn seviyesi mertebesinde iken taban seviyesinin ¨omr¨ u son-
suzdur. B¨oylece Hidrojen atomunun enerji seviyelerini veren denklem elde edilmi¸s
oldu.S¸imdi n=1,2,3,,, de˘gerlerine kar¸sılık gelen enerji seviyelerini g¨osterelim.
En Seviyeler w
E
4
=
E
1
16
4s (1) 4p (3) 4d (5) 4f (7) 16
E
3
=
E
1
9
3s (1) 3p (3) 3d (5) 9
E
2
=
E
1
4
2s (1) 2p (3) 4
E
1
= −13, 6eV 1s (1) 1
Tablo 2.3: Hidrojen atomu i¸cin enerji seviyeleri ve dejenere de˘gerleri
S¸imdi,hidrojen atomu i¸cin buldu˘gumuz dalga fonksiyonlarına tekrar d¨onelim.
Hidrojen atomu i¸cin dalga fonksiyonu
Ψ
n,,m

(r, θ, ϕ) = R
n
(r) f
,m

(θ) g
m

(ϕ) = R
n
(r) Υ
m

(θ, ϕ) (2.165)
¸seklindeydi.
˙
Ilk b¨ol¨ umde de belirtti˘gim gibi bulunan b¨ ut¨ un bu sonu¸clar hidrojende
(Z=1) oldu˘gu gibi di˘ger atomlarda da (Z¿1) ge¸cerlidir.
A¸sa˘ gıda hidrojen ve benzer atomların n=1,2 ve 3 i¸cin dalga fonksiyonları yer
almaktadır.
Ψ
100
=
1


_
Z
a
0
_3
2
e

Zr
a
0
(2.166)
Ψ
200
=
1
4


_
Z
a
0
_3
2
_
2 −
Zr
a
0
_
e

Zr
2a
0
(2.167)
Ψ
210
=
1
4


_
Z
a
0
_3
2
Zr
a
0
e

Zr
2a
0
cos θ (2.168)
Ψ
21±1
=
1
8


_
Z
a
0
_3
2
Zr
a
0
e

Zr
2a
0
sin θe
±iϕ
(2.169)
Ψ
300
=
1
81


_
Z
a
0
_3
2
_
27 −18
Zr
a
0
+
2Z
2
r
2
a
2
0
_
e

Zr
3a
0
(2.170)
2.6.
¨
ORNEKLER 51
Ψ
310
=

2
81


_
Z
a
0
_3
2
_
6 −
Zr
a
0
_
Zr
a
0
e

Zr
3a
0
cos θ (2.171)
Ψ
31±1
=
1
81


_
Z
a
0
_3
2
_
6 −
Zr
a
0
_
Zr
a
0
e

Zr
3a
0
sin θe
±iϕ
(2.172)
Ψ
320
=
1
81


_
Z
a
0
_3
2
Z
2
r
2
a
2
0
e

Zr
3a
0
_
3 cos
2
θ −1
_
(2.173)
Ψ
32±1
=
1
81

π
_
Z
a
0
_3
2
Z
2
r
2
a
2
0
e

Zr
3a
0
sin θ cos θe
±iϕ
(2.174)
Ψ
32±2
=
1
162

π
_
Z
a
0
_3
2
Z
2
r
2
a
2
0
e

Zr
3a
0
sin
2
θe
±2iϕ
(2.175)
52 B
¨
OL
¨
UM 2. KUANTUM FIZI
˘
GI TEKRAR
B¨ol¨ um 3
TEMEL KAVRAMLAR ve
REAKS
˙
IYONLARIN
SINIFLANDIRILMASI
3.1 Bazı Temel Kavramlar
3.1.1 C¸ ekirde˘gin K¨ utlesi, B¨ uy¨ ukl¨ u˘ g¨ u ve Ba˘glanma Enerjisi
C¸ ekirde˘gin k¨ utlesi atomik k¨ utle birimi cinsinden ifade edilir. Atomik k¨ utle birimi
(akb yada u),
12
C atomunun k¨ utlesinin
1
12
’sine e¸sit olan k¨ utledir.
1akb = 1u = 1.66.10
−24
gr = 931.502
MeV
c
2
(3.1)
Proton ve n¨otronun k¨ utlesi,
m
p
= 1.00759uvem
n
= 1.008982u (3.2)
¸seklindedir. G¨or¨ uld¨ u˘ g¨ u gibi protonun k¨ utlesi n¨otronun k¨ utlesine yakla¸sık e¸sittir.
¸cekirdek,
A
Z
X
N
¸seklinde sembolize edilir. Burada A, Z ve N sırasıyla ¸cekirde˘gin k¨ utle
numarası, atom numarası veya proton sayısı ve n¨otron sayısıdır. K¨ utle numarası A =
Z +N ¸seklindedir. ¸cekirdekler A, Z ve N sayılarına g¨ore ¨ozel isimler alır; Atom nu-
marası (Z) aynı, k¨ utle numarası (A) farklı olan ¸cekirdeklere izotop ¸cekirdek denir.
¨orne˘ gin
1
H,
2
H ve
3
H gibi. ¸cekirdeklerin k¨ utlesi do˘gadaki izotoplarının a˘gırlık¸ ca
y¨ uzde oranları ile belirlenir. N¨otron sayısı aynı (N), proton sayısı farklı olan ¸cekirdeklere
53
54B
¨
OL
¨
UM3. TEMEL KAVRAMLAR VE REAKS
˙
IYONLARINSINIFLANDIRILMASI
izoton denir. ¨orne˘gin
4
He ve
3
H gibi. K¨ utle numarası aynı (A) olan ¸cekirdekler ise
izobar ¸cekirdeklerdir.
C¸ ekirde˘gin b¨ uy¨ ukl¨ u˘ g¨ u n¨ ukleer metotlarla (α sa¸cılması, hızlı n¨otron sa¸cılması
gibi) veya elektromanyetik metotlarla (elektron sa¸cılması, ayna ¸cekirdekler, izotop
etkisi v.s.) belirlenir. ¸cekirde˘gin yarı¸capı R

= 10
−15
m = 1fm mertebesindedir ki
atomun yarı¸ capından 10
5
defa k¨ u¸c¨ ukt¨ ur (R
atom

= 10
−10
= 1A
0
). Elektron sa¸cılma
deneylerinin sonu¸cları g¨osterir ki, n¨ ukleer yo˘ gunluk ¸cekirdek i¸cinde yakla¸sık sabit,
y¨ uzeyde ise hızlı bir ¸sekilde sıfıra gitmektedir (S¸ekil 2.1).
S
.
ekil 3.1: C¸ ekirde˘gin y¨ uk yo˘gunlu˘ gunun n¨ ukleer yarı¸capa g¨ore de˘gi¸simi.
N¨ ukleer yarı¸cap R ∝ A
1
3
¸seklinde de˘gi¸smektedir. Deneysel ¸calı¸smalar sonunda
n¨ ukleer yarı¸ capın R = r
0
A
1
3
¸seklinde de˘gi¸sti˘ gi g¨or¨ ul¨ ur. Burada r
0
sabiti deneysel
olarak bulunabilir. Deneysel y¨ uk yo˘ gunlu˘gu,
ρ(r) =
ρ
0
1 + exp(
r−R
a
)
(3.3)
ifadesine uyar. Burada ρ
0
¸cekirde˘gin merkez yo˘gunlu˘ gu, R ¸cekirde˘ gin yo˘ gunlu˘gunun
yarıya d¨ u¸st¨ u˘ g¨ u mesafe ve a ise ¸cekirdek kabuk kalınlı˘ gının bir ¨ol¸ c¨ us¨ ud¨ ur. t kabuk
kalınlı˘ gı olmak ¨ uzere t = 4.4a dır. Kabuk kalınlı˘gı t, n¨ ukleer yo˘gunlu˘ gun %90’ından
%10’una d¨ u¸st¨ u˘ g¨ u uzaklık olarak tanımlanır. Yapılan deneyler t¨ um ¸cekirdeklerin
merkez yo˘ gunluklarının aynı oldu˘gunu ve yarı¸capın A
1
3
ile de˘gi¸sti˘ gini g¨ostermektedir.
3.1. BAZI TEMEL KAVRAMLAR 55
N¨ ukleer b¨ uy¨ ukl¨ u˘ g¨ un de˘geri bazı deneysel metotlarla bulunabilir. Bu deney-
leri iki gurupta toplayabiliriz: a) N¨ ukleer metotlar b) Elektromagnetik metod-
lar. ¸cekirde˘gin ilk metotla elde edilen yarı¸capına n¨ ukleer yarı¸cap denir. N¨ ukleer
yarı¸cap ¸cekirde˘ gin merkezi ile gelen mermi ¸cekirde˘gin n¨ ukleer kuvvetten etkilenmeye
ba¸sladı˘gı uzaklık olarak tanımlanabilir. Bu metotlarla elde edilen yarı¸caplar biraz
daha b¨ uy¨ uk olacaktır. ¸c¨ unk¨ u n¨ ukleer kuvvet bir ¸cekirde˘gin ger¸cek fiziki b¨ uy¨ ukl¨ u˘ g¨ unden
biraz daha b¨ uy¨ uk uzaklıklara etkiyecektir. A¸sa˘gıdaki Tablo2.1’de n¨ ukleer kuvvetin
yarı¸capı ve y¨ uk yarı¸ capı farklı metotlarla bulunan de˘gerleri g¨osterilmektedir [7].
G¨or¨ uld¨ u˘ g¨ u gibi n¨ ukleer kuvvetin yarı¸capı y¨ uk yarı¸capından daha b¨ uy¨ ukt¨ ur.
Metot r
0
(fm)
A. Kuvvet Yarı¸capı
1. Alfa sa¸cılması 1.414
2. Alfa bozulması 1.48
3. Hızlı n¨otronların sa¸cılması 1.37
B. Y¨ uk yarı¸capı
1. Elektron sa¸cılması 1.26
2. Mezonik atom 1.2
3. Ayna ¸cekirdekler 1.28±0.05
4. Proton sa¸cılması 1.25±0.05
5.
˙
Izotopik kayma 1.20
Tablo 3.1: Farklı metotlarla bulunan n¨ ukleer yarı¸captaki (R = r
0
A
1
3
) r
0
de˘gerleri.
C¸ ekirdekte proton ve n¨otronları bir arada tutan kuvvet n¨ ukleer kuvvettir. N¨ ukleonlar
bir araya gelerek ¸cekirde˘ gi olu¸sturduklarında olu¸san ¸cekirde˘gin k¨ utlesi bunu olu¸sturan
n¨ ukleonların k¨ utlesinden k¨ u¸c¨ ukt¨ ur. Fark k¨ utle, k¨ utle kaybı olarak adlandırılır ve
∆E = ∆Mc
2
¸seklinde enerji kar¸sılı˘ gı vardır. Aslında n¨ ukleonların bir araya gelmesi
sırasında a¸cı˘ga ¸cıkan bu enerji kaybı ba˘glanma enerjisidir. Kısaca ba˘glanma enerjisi
n¨ ukleonları bir araya getirmek i¸cin gerekli olan enerjidir. Ba˘glanma enerjisi,
E
b
= (Zm
p
+ Nm
n
−m
c
)c
2
(3.4)
56B
¨
OL
¨
UM3. TEMEL KAVRAMLAR VE REAKS
˙
IYONLARINSINIFLANDIRILMASI
¸seklinde ifade edilir. ¸cekirdeklerin n¨ ukleon ba¸sına ba˘glanma enerjilerinin bir sis-
temati˘gi yapıldı˘ gı zaman S¸ekil 6.2’ dekine benzer oldu˘gu g¨or¨ ul¨ ur.
S
.
ekil 3.2: Kararlı ¸cekirdekler i¸cin n¨ ukleon ba¸sına ba˘glanma enerjisinin atomik
k¨ utleye g¨ore de˘gi¸simi.
Bu ¸sekilden ¸cıkarılabilecek bazı sonu¸clar:
1.) C¸ ekirdeklerin n¨ ukleon ba¸sına ba˘glanma enerjileri yakla¸sık sabittir; A =
60i¸cin
B
A

= 8.7MeV maksimum de˘gerini alırken, A = 240 i¸cin,
B
A

= 7.5MeV de˘gerini
alır. Burada B ¸cekirde˘ gin ba˘glanma enerjisi ve A ise atomik k¨ utlesidir.
2.) K¨ u¸c¨ uk k¨ utleli ¸cekirdeklerin bazılarında (sihirli sayılar) e˘gri kom¸su ¸cekirdeklere
g¨ore pik yapar;
4
2
He,
12
6
C,
16
8
O gibi ¸cekirdeklerin ba˘glanma enerjisi ¸cok b¨ uy¨ ukt¨ ur. Bu
¨ozelli˘ gi sıvı damlası modeli a¸cıklayamaz, bunun i¸cin kabuk modeli geli¸stirilmi¸stir.
3.) E˘gri, f¨ uzyon ve fisyonun olabilirli˘gini do˘grulamaktadır; k¨ utle numarası b¨ uy¨ uk
olan ¸cekirdekler kararsızdır. Kararlı olabilmesi i¸cin daha k¨ u¸ c¨ uk ¸cekirdeklere b¨ol¨ un¨ urler.
Bu sırada a¸cı˘ga ¸cıkan enerji ¸cok b¨ uy¨ ukt¨ ur. ¨orne˘ gin
238
U’in n¨ ukleon ba¸sına ba˘glanma
enerjisi 7.5MeV, ikiye b¨ol¨ und¨ u˘g¨ unde olu¸san par¸cacıkların ba˘glanma enerjisi 8.5MeV
oldu˘gu i¸cin a¸cı˘ga ¸cıkan enerji 1MeV dir. 200 n¨ ukleon i¸cin 200MeV gibi devasa
bir enerji a¸cı˘ga ¸cıkar. Benzer ¸sekilde iki hafif ¸cekirdek hızlandırıcılar aracılı˘gıyla
¸carpı¸stırıldı˘ gında daha b¨ uy¨ uk k¨ utleli kararlı ¸cekirdek olu¸sur. Bu sırada yine dı¸sarıya
enerji salınır.
3.2. SPIN, PARITE VE MOMENTLER 57
4.) ¸cekirdeklerin n¨ ukleon ba¸sına ba˘glanma enerjisinin sabit olu¸su n¨ ukleonların
yalnız kom¸su n¨ ukleonlarla etkile¸sti˘ gini do˘grulamaktadır. Bu ise n¨ ukleer kuvvetin
menzilinin neden ¸cok kısa oldu˘gunu a¸cıklar.
3.2 Spin, Parite ve Momentler
C¸ ekirdeklerin toplam a¸cısal momentumu, y¨or¨ unge a¸cısal momentumu ile spin a¸cısal
momentumlarının toplamıdır (

I =

L +

S). N¨ ukleonların spini
1
2
dir. ¸cift N ve
¸cift Z ye sahip olan ¸cekirdeklerin spinleri ise sıfırdır. Ayrıca k¨ utle numarası (A) tek
ise ¸cekirde˘gin spini bu¸cuklu, ¸cift ise tamsayı de˘gerler aldı˘gı deneylerle kanıtlanmı¸stır.
I ≥ 1 ise ¸cekirde˘gin statik elektrik kuadropol momenti (Q) vardır. Elektrik kuadropol
moment ¸cekirde˘ gin ¸seklini belirler. E˘ger statik elektrik kuadropol momenti Q > 0
ise ¸cekirdek simetri ekseni boyunca yandan basık yani paroloidtir. Ayrıca de-
formasyon parametresi β > 0 dır (S¸ekil 2.3’deki
24
Mg ¸cekirde˘gi). E˘ger Q < 0
ise ¸cekirdek simetri ekseni boyunca ¨ usten basıktır yani obleidtir (S¸ekil 2.3’deki
12
C ¸cekirde˘gi). I = 0 veya I =
1
2
ise Q = 0 dır ve ¸cekirde˘gin k¨ uresellikten
ayrılması ¸siddetli olmadı˘gı i¸cin k¨ uresel ¸cekirdekler gibi d¨ u¸s¨ un¨ ul¨ ur (S¸ekil 2.3’deki
160
Gd ¸cekirde˘gi). Ayrıca ¸cekirdeklerin statik magnetik dipol momentleri, Bohr mag-
netonu ile kar¸sıla¸stırıldı˘ gında µ
N
=
e¯h
2mc

= 10
−3
µ
B
oldu˘gu g¨or¨ ul¨ ur. Burada µ
N
n¨ ukleer magnetondur[6].
S
.
ekil 3.3: Bazı ¸siddetli deforme olmu¸s ¸cekirdeklerin ¸sekilleri.
58B
¨
OL
¨
UM3. TEMEL KAVRAMLAR VE REAKS
˙
IYONLARINSINIFLANDIRILMASI
Bir sistemin veya ¸cekirde˘gin dalga fonksiyonu ya ¸cift (simetrik) ya da tek (an-
tisimetrik) bir fonksiyondur. Dalga fonksiyonu ¸cift ise yani b¨ ut¨ un koordinatların
i¸sareti de˘gi¸stirildi˘ ginde dalga fonksiyonu de˘gi¸smiyorsa ba¸ska bir de˘gi¸sle Ψ(x, y, z) =
Ψ(−x, −y, −z) ise durumun paritesi ¸cifttir veya +1’ dir denir. Dalga fonksiy-
onu tek ise yani b¨ ut¨ un koordinatların i¸saretleri de˘gi¸stirildi˘ginde fonksiyon i¸saret
de˘gi¸stiriyorsa, ba¸ska bir de˘gi¸sle Ψ(x, y, z) = −Ψ(−x, −y, −z) ise durumun paritesi
-1 dir denir.
3.3 C¸ ekirdekte Uyarılmı¸s Durumlar
Atoma benzer olarak ¸cekirdekler n¨ ukleer reaksiyonlar sonucu uyarılabilir. E˘ger tek
valans n¨ ukleon artı kapalı kabuk ¸sekline sahipsek, (bu alkali atomların tek valans
elektronuna sahip olmasına benzerdir) d¨ u¸s¨ uk uyarılmı¸s durumlar olacaktır. Bu
tek par¸cacık seviyelerinin uyarılması ve bu seviyelerin belirlenmesi n¨ ukleer yapının
kabuk modeli anlayı¸sı i¸cin ¨onemlidir [6]. N¨ ukleer reaksiyonlar sırasında hedef ve
mermi ¸cekirdeklerin kompleks bir yapıda oldu˘gunu d¨ u¸s¨ un¨ ursek, gelen par¸cacı˘ gın
enerjisine ba˘glı olarak hedef veya mermi veya her ikisi de uyarılabilir. Uyarılma
¨oncelikle y¨ uzeydeki de˘gerlik n¨ ukleonlarından ba¸slar. Enerji ¸cok y¨ uksekse i¸cerdeki
n¨ ukleonlarda uyarılabilir. Uyarılma sonucunda n¨ ukleon 2
+
, 4
+
, v.s. durumlarına
sahip olur. N¨ ukleonlar bu uyarılmı¸s durumlarda uzun s¨ ure kalamaz, kararlı ola-
bilece˘gi taban durumuna hareket eder. Bu hareketi sırasında dı¸sarıya enerjik γ −
ı¸sınları yayınlarlar. Bu ı¸sınları analiz ederek kompleks ¸cekirdeklerin uyarılmı¸s en-
erji seviyeleri hakkında derin bilgiler edinebiliriz ki bu da kabuk modeli anlayı¸sının
do˘grulu˘ gu i¸cin ¨onemlidir. N¨ ukleon bir ¨ ust uyarılmı¸s durumlardan taban durumuna
ge¸cerken veya taban durumundan ¨ ust uyarılmı¸s seviyelere ¸cıkarken verdi˘ gi veya aldı˘gı
d¨onme kinetik enerjisi,
E(I) =
¯ h
2
2I
[I(I + 1) −I
0
(I
0
+ 1)] (3.5)
¸seklinde verilir. Burada I, uyarılmı¸s seviyelerin spini ve E(I) uyarılma enerjisidir. I
0
ise E(I
0
) = 0 da taban durumundaki spindir. I ise ¸cekirde˘gin eylemsizlik momen-
tidir. ¸cift N ve ¸cift Z ye sahip olan ¸cekirdekler i¸cin I
0
= 0 ve bir ¸cok durumda yalnız
¸cift-I en d¨ u¸s¨ uk banttadır [6].
3.4. N
¨
UKLEER KUVVET VE
¨
OZELLIKLERI 59
C¸ ekirdeklerin d¨onme kinetik enerjisine ek olarak titre¸sim enerjisi de vardır. Bu
titre¸sim enerjisi n¨ ukleonların yakla¸sık k¨ uresel harmonik osilasyon yapmasından kay-
naklanır. Bu osilasyonların kuantası fononlar olarak adlandırılır ve enerjisi ¯ hω
λ
ya
sahiptir. ¸cift N ve ¸cift Z ¸cekirdeklerde uygun enerji spektrumu,
E
n(λ)
= n(λ)¯ hω
λ
(3.6)
¸seklindedir. Burada n(λ) = 0, 1, 2, ... de˘gerlerini alır ve fonon sayısı 2
λ
dır. Titre¸sim
durumları arasındaki ge¸ci¸sler ¸cok ¸siddetli olur fakat d¨onme durumundaki kadar
¸siddetli de˘gildir [6].
3.4 N¨ ukleer Kuvvet ve
¨
Ozellikleri
Mikroskobik sistemlerin i¸c dinamiklerini kuvvetler cinsinden direk olarak yazamayız.
Fakat bir potansiyelden t¨ uretebiliriz. Dolayısıyla n¨ ukleer kuvvetleri anlamak i¸cin
yazılan n¨ ukleer potansiyellerin ¨ozellikleri ¸cok ¨onemlidir. ¸cekirde˘ gi dikkate aldı˘gımızda
protonlar y¨ uklerinden dolayı birbirlerine elektrostatik kuvvet uygularlar, bunu Coulomb
potansiyeliyle temsil edebiliriz. Bu itici potansiyeli ¸cok ¸siddetli olan ¸cekici n¨ ukleer
potansiyel dengeler fakat n¨ ukleer potansiyel o kadar ¸siddetlidir ki n¨ ukleonlar bir-
birlerine ¸cok yakla¸sır. ¸cekirde˘gin bu ¸c¨ ok¨ u¸s¨ u merkezcil potansiyel tarafından ¨onlenir
ki bu potansiyel yakla¸sık 0.5fm’ de etki etmeye ba¸slar. Bu ¨ u¸c potansiyelin veya
kuvvetin dengesi sonucu ¸cekirdek kararlı yapıda kalır. Proton sayısı b¨ uy¨ uk olan
¸cekirdeklerde n¨otronların, proton-proton etkile¸simini perdelemesine ra˘gmen Coulomb
kuvveti n¨ ukleer kuvveti yener ve ¸cekirdek kararsız hale gelerek b¨ol¨ unmek zorunda
kalır. Deneysel g¨ozlenirlerden ve teorik verilerden n¨ ukleer kuvvet hakkında a¸sa˘ gıdakileri
yazabiliriz:
1.) N¨ ukleer kuvvet kısa menzilli ¸cekici ve ¸cok ¸siddetlidir. Ancak n¨ ukleonlar
arasındaki uzaklık 0.5fm’den daha az oldu˘gu zaman, n¨ ukleonlar itici ve ¸siddetli bir
kuvvetle kar¸sıla¸sır ki bu Pauli dı¸sarlama prensibine uyar.
2.) N¨ ukleer kuvvetin menzili en fazla ¸cekirdek mertebesindedir; n¨ ukleonlar yalnız
kom¸su n¨ ukleonlarla etkile¸sir.
3.) N¨ ukleer kuvvetler doyma karakteristi˘ gi g¨osterir. Yani ¸cekirdek i¸cindeki
n¨ ukleonların etkile¸sti˘ gi n¨ ukleon sayısı sınırlıdır. B/A oranın n¨ ukleon sayısından
60B
¨
OL
¨
UM3. TEMEL KAVRAMLAR VE REAKS
˙
IYONLARINSINIFLANDIRILMASI
ba˘gımsız olu¸su bunu do˘grulamaktadır. Ayrıca yo˘gunlu˘ gun ¸cekirdek i¸cerisinde sabit
olu¸su buna delil olarak g¨osterilebilir.
4.) N¨ ukleer kuvvet y¨ ukten ba˘gımsızdır. Yani p-p, n-n ve p-n etkile¸simi i¸cin
n¨ ukleer potansiyel aynıdır.
5.) N¨otron-proton sa¸cılma deneyleri y¨ uksek enerjilerde protonun n¨otrona n¨otronun
protona d¨on¨ u¸st¨ u˘g¨ un¨ u g¨ostermektedir. O halde ¸cekirdek kuvvetleri arasında bir de˘gi¸s
toku¸s kuvveti olması gerekir.
3.5 N¨ ukleer Reaksiyonların Sınıflandırılması
N¨ ukleer reaksiyonların ger¸cekle¸smesi i¸cin mermi par¸cacıkların Coulomb bariyerini
delmesi gerekir. Bunun i¸cin gelen par¸cacık lineer hızlandırıcılarla, siklotronlarla
hızlandırılır veya n¨ ukleer reakt¨orlerde y¨ uksek enerjili ı¸sınlar kullanılabilir. N¨ ukleer
reaksiyonlar,
a + A →B +b +Q (3.7)
¸seklinde ifade edilirler veya daha kısa g¨osterimle A(a,b)B ¸seklinde g¨osterilirler. Bu-
rada a hızlandırılan par¸cacık, Ahedef ¸cekirdek, B hedefte duran ve do˘grudan g¨ozlenemeyen
a˘gır iyon, b tesbit edilen ve sayılabilen par¸cacık ve Q reaksiyon sırasında a¸cı˘ ga ¸cıkan
enerji veya reaksiyonun ger¸cekle¸smesi i¸cin gerekli olan enerjidir. Burada a ve b
genellikle n¨ ukleon veya hafif ¸cekirdeklerdir. Q ifadesi,
Q = E
f
−E
i
= (m
B
+ m
b
)c
2
−(m
A
+ m
a
)c
2
(3.8)
¸seklinde verilir. E˘ger Q pozitif ise reaksiyon endotermiktir, yani dı¸sarı ısı salar. Q
negatif ise reaksiyon ekzotermiktir, yani dı¸sardan ısı alan bir reaksiyondur [8].
N¨ ukleer reaksiyonlar y¨onetildi˘gi mekanizmaya g¨ore; bile¸sik ¸cekirdek reaksiyon-
ları, direk reaksiyonlar ve bu ikisi arasındaki durum olan rezonans reaksiyonları
olarak sınıflandırılabilir.
3.6. BILES¸IK C¸ EKIRDEK REAKSIYONLARI 61
3.6 Bile¸sik ¸cekirdek Reaksiyonları
Bu t¨ ur reaksiyonlar, a+A →C

→B

+b reaksiyonu ¸seklinde bir C

ara durumuna
sahiptirler. Bile¸sik ¸cekirdek reaksiyonlarının meydana gelme s¨ uresi 10
−22
sn den daha
b¨ uy¨ ukt¨ ur. Bile¸sik ¸cekirdek reaksiyonları hafif ¸carpı¸smaya ihtiya¸c duydu˘gu i¸cin d¨ u¸s¨ uk
enerjilerde (10-20MeV) meydana gelirler. Tesir kesitleri direk reaksiyonlara g¨ore
¸cok b¨ uy¨ ukt¨ ur ve n¨ ukleonlar arası etkile¸sim rastgele oldu˘gu i¸cin a¸cıyla pek de˘gi¸sim
g¨ostermez, gelen par¸cacı˘gın y¨on¨ une hafif¸ce ba˘glıdır.
Bile¸sik ¸cekirdek modeline g¨ore, bile¸sik ¸cekirde˘gin belli bir son ¨ ur¨ unler k¨ umesine
bozunması i¸cin ba˘gıl olasılı˘gı, bile¸sik ¸cekirde˘ gin olu¸sma ¸seklinden ba˘gımsızdır. Bozunma
olasılı˘gı sadece sisteme verilen enerjiye ba˘glıdır. Etkin olarak bile¸sik ¸cekirdek nasıl
meydana geldi˘gini unutur ve ¨oncelikle istatistiksel kurallara g¨ore bozunur [8].
3.7 Direk Reaksiyonlar
Direk reaksiyonlar a¸sa˘ gıdaki ¨ozelliklere sahiptir:
1.) Y¨ uksek enerjilerde meydana gelirler ve reaksiyonun olu¸sma s¨ uresi bile¸sik
¸cekirdek reaksiyonlarına g¨ore daha kısadır (10
−22
sn den daha kısa).
2.) Reaksiyon sırasında mermi ve hedef ¸cekirdek kontak yaparak ¸siddetli absorp-
siyon meydana getirirler.
3.) Etkile¸sim genelde y¨ uzeyde, de˘gerlik n¨ ukleonları arasında meydana gelir.
4.) Tesir kesitleri bile¸sik ¸cekirdek reaksiyonlarınınkine g¨ore d¨ u¸s¨ ukt¨ ur; Tesir ke-
sitleri k¨ u¸c¨ uk a¸cılarda pik yaparken b¨ uy¨ uk a¸cılarda ¸siddetleri d¨ u¸smektedir.
Reaksiyonun bile¸sik ¸cekirdek reaksiyonu mu yoksa direk reaksiyon mu olaca˘gı
mermi par¸cacı˘gın enerjisine ba˘glıdır: 1MeV enerjili gelen n¨ ukleonun dalga boyu 4fm
dir ve bu nedenle tek n¨ ukleonları g¨oremez. Bu durumda bile¸sik ¸cekirdek meydana
gelmesi daha olasıdır. 20MeV lik bir n¨ ukleonun dalga boyu 1fm civarında olup direk
62B
¨
OL
¨
UM3. TEMEL KAVRAMLAR VE REAKS
˙
IYONLARINSINIFLANDIRILMASI
reaksiyonların meydana gelmesi daha olasıdır [8].
Elastik sa¸cılma : Bu t¨ ur reaksiyonlarda giri¸s kanalı (a + A), ¸cıkı¸s kanalına
(B + b) e¸sittir. Yani A = B ve a = b ve Q = 0 dır. Di˘ger bir de˘gi¸sle ¸cekirdeklerin
i¸c dinamiklerinde bir de˘gi¸sme olmamı¸stır. ¨ornek olarak,
n +
208
Pb →n +
208
Pb (3.9)
elastik sa¸cılması verilebilir.
˙
Inelastik sa¸cılma : E˘ger gelen par¸cacı˘ gın enerjisi Coulomb bariyerini a¸sabilecek
kadar g¨ u¸ cl¨ u ise A hedef ¸cekirde˘ gi veya hem A hem de a uyarılabilir. Yani A(a, a)A

veya A(a, a

)A

. Tabi ki burada a nın kompleks bir ¸cekirdek oldu˘gunu d¨ u¸s¨ un¨ uyoruz.
˙
Inelastik sa¸cılma durumunda Q de˘geri sıfırdan farklıdır; Q = −E
x
, yani uyarılma
durumunun enerjisine e¸sittir. Di˘ger bir de˘gi¸sle gelen par¸cacı˘ gın enerjisinin bir kısmı
hedef ¸cekirde˘gin uyarılmı¸s durumlarına gitmi¸stir.
˙
Inelastik sa¸cılma durumuna ¨ornek
olarak,
12
C +
208
Pb →
12
C

+
208
Pb

(3.10)
α +
40
Ca →α

+
40
Ca

(3.11)
form¨ ulleri verilebilir[6].
Par¸calanma Reaksiyonları : E˘ger mermi ¸cekirdek kompleks bir ¸cekirdekse,
reaksiyon sırasında iki veya daha fazla bile¸sene ayrılabilir. Yani A(a, xy)A veya
mermi hedefi uyarırsa A(a, xy)A

¸seklinde yazılabilir. Burada mermi ¸cekirdek a =
x + y ¸seklinde iki par¸caya ayrılmı¸stır[6].
Transfer reaksiyonları : Bu t¨ ur reaksiyonlarda mermi ¸cekirdekten hedefe veya
hedeften mermi ¸cekirde˘ge n¨ ukleon transferi olur. ¨orne˘gin A(d, p)B reaksiyonunda
d¨oterondan bir n¨ ukleon hedefe aktarılmı¸stır. Bu reaksiyon d¨oteron soyma reaksiyonu
olarak bilinir. Bir di˘ger ¨ornek A(p, d)Breaksiyonunda mermi n¨ ukleon hedeften bir
n¨ ukleon kopararak d¨oteron olu¸sturur.
Yakalama Reaksiyonları : Bu t¨ ur reaksiyonlarda mermi ¸cekirdek hedefle
birle¸serek uyarılmı¸s yeni bir ¸cekirdek olu¸sturur. Olu¸san ¸cekirdek kararlı hale ge¸cebilmek
i¸cin fazla enerjisini γ −ı¸sınları ¸seklinde yayar. ¨ornek olarak,
3.7. DIREK REAKSIYONLAR 63
p +
197
Au →
198
Hg +γ (3.12)
reaksiyonu verilebilir. Bu reaksiyonların dı¸sında mermi ve hedef ¸cekirdek birle¸serek,
a + A →B + b + c + Q (3.13)
bi¸ciminde ikiden fazla ¨ ur¨ un ¸cekirdek de olu¸sturabilir. ¨ornek olarak,
α +
40
Ca →
39
K + p + α

(3.14)
reaksiyonu verilebilir[6].
Rezonans Reaksiyonları : Bu t¨ ur reaksiyonlar direk reaksiyonlarla bile¸sik
¸cekirdek reaksiyonları arasındaki reaksiyonlardır. Rezonans durumu belli enerji
de˘gerlerinde m¨ umk¨ un olabilir. Yani her enerji de˘gerinde rezonans olamaz. Re-
zonans durumunda etkile¸sim potansiyelinin olu¸sturdu˘ gu dalgaların fazı ve genli˘gi
bariyer i¸cinde ve dı¸sında yakla¸sık e¸sittir.
64B
¨
OL
¨
UM3. TEMEL KAVRAMLAR VE REAKS
˙
IYONLARINSINIFLANDIRILMASI
B¨ol¨ um 4
C¸ ekirdek Kuvvetleri
4.1 C¸ ekirdek Kuvvetleri
C¸ ekirdek fizi˘gini geli¸smeye ba¸sladı˘gı ilk zamanlarda yalnız iki ¸ce¸sit kuvvet biliniy-
ordu. Bunlar elektromanyetik kuvvetler ve gravitasyonel kuvvetlerdir. C¸ ekirdek
kuvvetleri tabiatları bakımından ne elektromanyetik nede gravitasyoneldirler. N¨otron
y¨ uks¨ uz oldu˘gu i¸cin bu kuvvetler eletriksel olamaz. Gravitasyonel kuvvetler de ¸cok
k¨ u¸c¨ uk ba˘glanma enerjileri verdi˘ginden gravitasyonelde olamaz.
C¸ ekirdekte var olan ¸cekirdek kuvvetleri makroskobik fizikte kar¸sıla¸sılan kuvvetler-
den ¸cok daha b¨ uy¨ ukt¨ ur. Di˘ger taraftan, Rutherford’un yaptı˘gı sa¸cılma deneyleri,
¸cekirde˘gin merkezinden on fermi gibi, k¨ u¸c¨ uk uzaklıklarda ¸cekirdek kuvvetlerinin,
aynı ¸cekirde˘ ge ait elektrostatik kuvvetlere nazaran ihmal edilebilecek kadar zayıf
oldu˘gunu g¨ostermektedir. Bu y¨ uzden, ¸cekirdek kuvvetlerinin sonlu ve ¸cok kısa men-
zile sahip oldukları s¨oylenir.
C¸ ekirdek kuvvetlerinin elktromanyetik alana benzer ¸sekilde bir alanla tasfir edilebilece˘gini
m¨ umk¨ un oldu˘gunu d¨ u¸s¨ unmek yanlı¸s olmaz. C¸ ekirde˘gin elektromanyetik alanında
elktriksel potansiyel, dı¸sardan itibaren Coulomb kanununa uygun sonu¸ clar verecek
¸sekilde artar. Yakla¸sık 10
−13
cm ’lik bir uzaklıkta maksimuma ula¸sır. Bu yakla¸sıma
g¨ore ¸cekirdek bir potansiyel seddi ile ku¸satılmı¸s gibi var sayılır.
C¸ ekirdek protonlarının ¸cok k¨ u¸c¨ uk mesafelerde bir birleri ¨ uzerinde ¸cok b¨ uy¨ uk
kuvvet uygulamalarına kar¸sın, ¸cekirde˘gin sa˘glamlı˘ gını koruması, potansiyel engelinin
i¸cinde etkili olan ¸cekirdek kuvvetlerinden dolayıdır.
N¨ ukleonlar arasında etkili olan bu ¸cekici kuvvetin ¸cıkı¸s yeri tam olarak a¸cıklanamamakla
65
66 B
¨
OL
¨
UM 4. C¸ EKIRDEK KUVVETLERI
birlikte n¨ ukleonlar arasında bir tanecik alı¸s veri¸sinin (π mezon alı¸sveri¸si ) sebep
oldu˘gu ileri s¨ ur¨ ulmektedir.
1935 ’de Yukawa ¸cekirdek kuvvetlerinin mezon kuramını ortaya atmı¸stır. C¸ ekirdeklerin
¸cok k¨ u¸c¨ uk boyutlu par¸cacıklar olması hesaba katan Yukawa, n¨ ukleonlar arsından
mezon alı¸sveri¸si sonucunda, kısa mesafelerde etkiyen g¨ u¸cl¨ u bir kuvvetin ortaya ¸cıktı˘ gını
¨one s¨ urd¨ u ve mezonun k¨ utlesini hesapladı. Ama bu kuram ¸cekirdeklerin b¨ ut¨ un
¨ozelliklerini tanımlamada yeterli olmadı.
N¨ ukleon-nukleon kuvvetinin ¨ozelliklerini maddeler halinde verirsek;
1. Kısa mesafelerde, Coulomb kuvvetinden daha g¨ u¸cl¨ ud¨ ur.
2. Uzun mesafelerde, atomik boyut mertebesinde ihmal edilebilir derecede zayıftır.
3. Atomik yapıda elektronlar ¸cekirdek kuvvetlerinden etkilenmezler. C¸ ekirde˘gin
menzili ile sınırlıdır.
4. N¨ ukleon -n¨ ukleon kuvveti n¨ ukleonların proton veya n¨otron olup olmamasından
hemen hemen ba˘gımsızdır. Bu ¨ozelli˘ge y¨ uk ba˘gımsızlı˘gı denir.
5. N¨ ukleon -n¨ ukleon kuvveti n¨ ukleonların spinleririnin paralel veya anti paralel
olup olmamalarına ba˘glıdır.
6. N¨ ukleon -n¨ ukleon kuvveti, n¨ ukleonları belirli bir uzaklıkta tutan itiici bir terim
i¸cerir.
7. N¨ ukleon -n¨ ukleon kuvvetinin merkezi olmayan bir tens¨or bile¸seni vardır. Kuvvetin
bu bile¸seni merkezi kuvvetlerde bir hareket sabiti olan y¨or¨ ungesel a¸cısal mo-
mentumu korumaz.
Genel olarak bu ¨ozelliklere sahip olan ¸cekirdek kuvvetlerinin ayrıntılı do˘gası
g¨ un¨ um¨ uzde bile halen tam olarak anla¸sılamamı¸stır. Bu kuvvetlerin tabiatını a¸cıklamak
i¸cin ¸cekirdek modelleri ortaya atılmı¸stır. Bu kuvveti anlamanın en g¨ uzel yolu d¨oteron
atomunu incelemektir.
4.2 D¨oteron Atomu
Bir d¨oteron
2
H ¸cekirde˘gi bir n¨otron ve bir protondan olu¸smaktadır. Bir n¨otr
2
H
atomuna d¨oteryum denir. D¨oteron, n¨ ukleonların en basit ba˘glı halidir ve bu y¨ uzden
4.2. D
¨
OTERON ATOMU 67
n¨ ukleon-n¨ ukleon etkile¸smesini incelemek i¸cin ideal bir ¨ornektir. Bu nedenle d¨oteron,
¸cekirdek fizi˘gi i¸cin ¸cok ¨onemlidir.
Hidrojenin uyarılmı¸s durumları arasındaki elektromanyetik ge¸ci¸slerin ¨ol¸c¨ ulen Balmer
serilerinin hidrojenin yapısını anlamayı sa˘gladı˘ gı gibi ,d¨oteronun uyarılmı¸s durum-
ları arasındaki elektromanyetik ge¸ci¸slerde onun yapısını anlamayı sa˘glamalı. Ancak,
d¨oteronun hi¸cbir uyarılmı¸s durumu yoktur. D¨oteron ¨oyle zayıf ba˘glı bir sistemdir
ki,yalnız uyarılmı¸s durumlar serbest bir proton ve serbest bir n¨otrondan ibaret olan
ba˘glı olmayan sistemlerdir.
4.2.1 Ba˘glanma Enerjisi
D¨oteronun ba˘glanma enerjisi ¸cok hassas ¨ol¸c¨ ulm¨ u¸s bir niceliktir ve ¨ u¸c farklı yolla
belirlenebilir.
I. y¨ontem
D¨oteronun k¨ utlesini spektroskopiyle do˘grudan belirleyebilir ve ba˘glanma ener-
jisini bulmak i¸cin;
B =
_
Zm
_
1
H
_
+Nm
n
−m
_
2
H

c
2
= 2, 22463 ∓0, 00004MeV (4.1)
form¨ ul¨ un¨ u kullanabiliriz. Burada m(
1
H) ve m
n
sırasıyla protonun ve n¨otronun
k¨ utleleridir.
II. y¨ontem
Ba˘glanma enerjisi,
2
H’yi olu¸sturmak ¨ uzere bir proton ve bir n¨otronu bir araya
getirerek ve
1
H + n →
2
H + γ reaksiyonunda yayınlanan γ ı¸sını fotonunun enerjisi
¨ol¸c¨ ulerek do˘grudan do˘gruya da belirlenebilir.
Bu enerji fotonun g¨ozlenen enerjisinden k¨ u¸c¨ uk bir geri tepme d¨ uzeltmesi kadar
daha k¨ u¸c¨ ukt¨ ur. Hesaplanan ba˘glanma enerjisi 2, 224589 ∓ 0, 000002MeV ’ dir ve
k¨ utle spektroskopisi de˘geriyle uyum i¸cerisindedir.
III. y¨ontem
Fotobozunma denilen γ +
2
H →
1
H + n ters reaksiyonu kullanılarak enerji
hesaplanan y¨ontemdir. Bu reaksiyonda bir γ ı¸sını bir d¨oteronu par¸calar. Bu olayı
ger¸cekle¸stiren en k¨ u¸c¨ uk γ ı¸sını enerjisi ba˘glanma enerjisine e¸sittir.
G¨ozlenen enerji de˘geri 2, 224 ∓ 0, 002MeV ’dir. Bu de˘gerde k¨ utle spektroskopisi
de˘geri ile iyi uyum g¨ostermektedir. Normalde n¨ ukleon ba¸sına ortalama ba˘glanma
68 B
¨
OL
¨
UM 4. C¸ EKIRDEK KUVVETLERI
enerjisi, yakla¸sık olarak 8MeV ’dir. O halde d¨oteron tipik ¸cekirdeklere g¨ore ¸cok zayıf
ba˘glıdır.
D¨oteronun incelenmesini daha kolay yapmak i¸cin a¸sa˘ gıdaki ¸sekilde g¨or¨ uld¨ u˘ g¨ u
gibi, n¨ ukleon-n¨ ukleon potansiyelini ¨ u¸c boyutlu bir kare kuyu olarak g¨osterebilece˘ gimizi
varsayalım.
r < R i¸cin V (r) = −V
0
r > R i¸cin V (r) = 0
S
.
ekil 4.1: D¨oteron atomu i¸cin kare kuyu potansiyeli
Burada r proton ve n¨otron arasındaki uzaklı˘gı g¨osterir. R ise d¨oteronun ¸capıdır.
D¨oteronun en d¨ u¸s¨ uk enerji durumunun, hidrojen atomunun en d¨ u¸s¨ uk enerji duru-
mundaki gibi = 0 de˘gerine sahip oldu˘gunu kabul edelim.
Radyal schr¨ odinger denkleminin;

¯ h
2
2m
_
d
2
R
dr
2
+
2
r
dR
dr
_
+
_
V (r) +
( + 1) ¯ h
2
2mr
2
_
R = ER (4.2)
oldu˘gunu biliyoruz.
B¨olgelere ayırdı˘gımız potansiyel kuyuyu I. b¨olgeden ba¸slayarak ¸c¨ ozersek;
1
r
2
d
dr
_
r
2
dR
dr
_
+
_
k
2
1

( + 1)
r
2
_
R(r) = 0
_
k
2
1
=
2m
¯ h
2
(E +V
0
))0
_
(4.3)
II
·
b¨olge i¸cinse ¸su denklemi yazabiliriz;
1
r
2
d
dr
_
r
2
dR
dr
_
+
_
k
2
2

( + 1)
r
2
_
R(r) = 0
_
−k
2
2
=
2mE
¯ h
2
¸0
_
(4.4)
4.2. D
¨
OTERON ATOMU 69
I
.
denklemin ¸c¨ oz¨ um¨ u;
ρ = k
1
r (k
1
sabit) (4.5)
d¨on¨ u¸s¨ um¨ u yapılırsa;
dρ = k
1
dr
d
2
ρ = k
2
1
dr
2
(4.6)
Bu iki denklem (4.3) denkleminde yerlerine yazılırsa;
ρ
2
d
2
R

2
+ 2ρ
dR
dr
+
_
ρ
2
− ( + 1)
¸
R = 0 (4.7)
denklemine ula¸sırız.
Bu denklem Bessel diferansiyel denklemidir ve kuvvet serisi metodu ile ¸c¨ oz¨ ul¨ ur.
Bu denklemin birbirinden ba˘gımsız iki ¸c¨ oz¨ um¨ u vardır;
1. ρ →0’da ρ

olarak sonlu davranan ve j

ile g¨osterilen k¨ uresel bessel fonksiyonu
2. ρ →0’da ρ
−(+1)
olarak ıraksayan ¸c¨ oz¨ umler.Bu ¸c¨ oz¨ umler n

(ρ) ile g¨osterilir
ve k¨ uresel neuman fonksiyonu diye adlandırılır.
J

(ρ) =
_
π

J
+
1
2
(ρ) ⇒J yarı tek tamsayılı → Bessel
n

(ρ) =
_
π

N
+
1
2
(ρ) ⇒N yarı tek tamsayılı →Neuman
A¸sa˘ gıda ilk iki k¨ uresel bessel ve neuman fonksiyonları yer almaktadır.
J

(ρ) n

(ρ) (4.8)
J
0
(ρ) =
sin ρ
ρ
n
0
(ρ) = −
cos ρ
ρ
(4.9)
J
1
(ρ) =
sin ρ
ρ

cos ρ
ρ
n
1
(ρ) = −
cos ρ
ρ

sin ρ
ρ
(4.10)
J

(ρ)ve n

(ρ) ‘nin lineer bile¸simleri de ¸c¨ oz¨ umd¨ ur. B¨oylece (3.2.4) denkleminin
(Bessel denkleminin) en genel ¸c¨ oz¨ um¨ u;
R
I

= A

J

(ρ) + B

n

(ρ) (4.11)
70 B
¨
OL
¨
UM 4. C¸ EKIRDEK KUVVETLERI
Ancak burada ρ (r) → 0 i¸cin n

’de sonlu olmalıdır. Bunun i¸cin B=0 olmalıdır
(¸c¨ unk¨ u r →0’da n

sonsuz oluyor).
Yani genel ¸c¨ oz¨ um;
R

= A

J

(k
1
r) (4.12)
II
·
b¨olgede de aynı de˘gi¸simi uyguladı˘gımızda denklem;
ρ
2
d
2
R

2
+ 2ρ
dR
dr
+
_
ρ
2
− ( + 1)
¸
R = 0 (4.13)
Bu denklemin ¸c¨ oz¨ um¨ u de di˘ger denklemin(I
·
b¨olge denkleminin) ¸c¨ oz¨ um¨ uyle ¸cok
benzerdir.
R
II

(r) = C

J

(k
2
r) + D

n

(k
2
r) (4.14)
(4.14) genel ¸c¨ oz¨ um¨ un¨ u basitle¸stirmek i¸cin C

= C

cos δ

ve D

= −C

sin δ

yazaca˘gız.
Bu denklemler (4.14) denkleminde yerlerine yazılırsa;
R
II

(r) = C

[cos δ

J

(k
2
r) −sin δ

n

(k
2
r)]halini alır.
= 0i¸cin ¸c¨ oz¨ umler yapılırsa;
R
I
0
(r) = A
0
sin k
1
r
k
1
r
(4.15)
R
II
0
(r) = C
0
_
cos δ
o
sin k
2
r
k
2
r
+ sin δ
0
cos k
2
r
k
2
r
_
(4.16)
R
II
0
(r) =
C
0
k
2
r
sin (k
2
r + δ
0
) (4.17)
(4.15) ve (4.17) denklemlerine ve birinci t¨ urevlerine sınır ¸sartını (r=R) uygu-
larsak;
R
I
0
(r) [
r=R
= R
II
0
(r) [
r=R
ve
d
I
R
0
(r)
dr
[
r=R
=
d
II
R
0
(r)
dr
[
r=R
A
0
k
2
sin k
1
R = C
0
k
1
sin (k
2
R + δ
0
) (4.18)
Di˘ger sınır ¸sartından;
4.2. D
¨
OTERON ATOMU 71
A
0
k
2
k
1
Rcos k
1
R −A
0
k
2
sin k
1
R = k
1
[k
2
Rcos (k
2
R + δ
0
) −sin (k
2
R +δ
0
)] (4.19)
(4.18) , (4.19) denkleminde yerine yazılırsa;
A
0
cos k
1
R = C
0
cos (k
2
R + δ
0
) (4.20)
(4.20) denklemini, (4.19) denklemine b¨olersek;
k
1
cot k
1
R = k
2
cot (k
2
R + δ
0
) (4.21)
Bu denklem = 0, r → ∞, E¿0 ‘da d¨oteronun enerji seviyesini verir. Bu
denklem V
0
ve R arasındaki ili¸skiyi verir. Bu denklemin ¸c¨ oz¨ um¨ u ancak n¨ umerik
olarak yapılabilir.
D¨oteronun kuyunun tepesine ne kadar yakın oldu˘gu ¸sekilden g¨or¨ ulebilir.
E˘ger n¨ ukleon-n¨ ukleon kuvveti biraz daha zayıf olsaydı d¨oteronun ba˘glı durumu
mevcut olmayacaktı. D¨oteron, g¨ une¸s enerjisinin meydana gelmesini sa˘glayan proton-
proton f¨ uzyon ¸cevriminin ilk basama˘gıdır.
72 B
¨
OL
¨
UM 4. C¸ EKIRDEK KUVVETLERI
B¨ol¨ um 5
TEMEL N
¨
UKLEER MODELLER
N¨otronun 1932 yılında Chadwick tarafından ke¸sfinden sonra Heisenberg ¸cekirde˘ gin
i¸cinde proton ve n¨otronların bulundu˘gunu ve bunların bir n¨ ukleer kuvvetle bir-
birine ba˘glı oldu˘gunu s¨oyledi. Otuzlu yıllarda pek ¸cok n¨ ukleer k¨ utle Aston (
˙
Ingiliz
fizik¸ci Francis Williams Aston, 1877-1945) tarafından ¨ol¸c¨ uld¨ u ve n¨ ukleon ba¸sına
ba˘glanma enerjisinin yakla¸sık olarak sabit oldu˘gunu g¨ord¨ u. Yıllar yılı ara¸stırılmasına
ra˘gmen ¸cekirdek kuvveti elektromanyetik kuvvet kadar iyi anla¸sılamamı¸s ve ¸cekirdek
yapısının kuramı, atom yapısının kuramına g¨ore hen¨ uz tamamlanmamı¸stır. C¸ ekirdek
kuvveti tam olarak anla¸sılmasa bile ¸cekirdek ¨ozelliklerinin ve davranı¸sının belli ba¸slı
y¨onlerini a¸cıklayacak ¸cekirdek modellerinin geli¸stirilmesinde ilerleme sa˘glanmı¸stır.
A¸sa˘gıda bu modellerin bazıları a¸cıklanacaktır.
5.0.2 Sıvı Damlası Modeli
Bu model ¸cekirde˘ gin ¨ozelliklerini a¸cıklamak i¸cin kullanılan ilk modeldir. (Von Weiz-
sacker 1935)
1. C¸ ekirde˘gin k¨ uresel olması,
2. N¨ ukleon ba¸sına d¨ u¸sen ba˘glanma enerjisinin Periyodik tablonun b¨ uy¨ uk bir
b¨ol¨ um¨ unde sabit olmasının,
3. N¨ ukleer maddenin k¨ utle yo˘ gunlu˘ gunun Periyodik tablonun b¨ uy¨ uk bir b¨ol¨ um¨ unde
sabit olması,
73
74 B
¨
OL
¨
UM 5. TEMEL N
¨
UKLEER MODELLER
¨ozelliklerinin sıvı damlasının ¨ozelliklerine benzemesinden yola ¸cıkılarak bu model
geli¸stirilmi¸stir. Bu modelin ¨ong¨ord¨ u˘g¨ u yarı deneysel ba˘glanma enerjisi ba˘gıntısı
¸ce¸sitli de˘gi¸sikliklerden sonra ¸su hali almı¸stır:
E
b
= E
h
+E
y
+ E
c
+ E
a
+E
c
(5.1)
= a
1
A −a
2
A
2/3
−a
3
Z(Z −1)
A
1/3
−a
4
(A −2Z)
2
A
±
a
5
A
3/4
(5.2)
Denklemde yer alan katsayılar: a
1
=14.1 MeV, a
2
=13.0 MeV, a
3
=0.59 MeV,
a
4
=19.0 MeV, a
5
=33.5 MeV. Bu ifadenin terimlerini ¸su ¸sekilde a¸cıklayabiliriz.
E
h
hacim terimi: Bu terim her bir n¨ ukleonun t¨ um etrafının n¨ ukleonlarla ¸cevrili
oldu˘gu varsayımına dayanılarak yazılmı¸stır.
˙
Iki n¨ ukleon arasındaki ba˘glanma ener-
jisi U olarak d¨ u¸s¨ un¨ uld¨ u˘ g¨ unde n¨ ukleon ba¸sına d¨ u¸sen ba˘glanma enerjisi
1
2
U olarak bu-
lunur. Bir n¨ ukleon en k¨ u¸c¨ uk hacmi kaplayacak ¸sekilde paketlendi˘ ginde 12 n¨ ukleona
temas edece˘ginden sahip oldu˘gu ba˘glanma enerjisi 6U olarak elde edilir. Bir ¸cekirdekteki
A tane n¨ ukleonun hepsinin i¸cte olması durumunda, ¸cekirde˘ gin ba˘glanma enerjisi:
E
h
= 6AU
olacaktı. E
h
enerjisi hacim enerjisi olarak anılır A ile do˘gru orantılıdır ve basit¸ce
E
h
= a
1
AU
¸seklinde ifade edilir.
E
Y
Y¨ uzey terimi: Bu terim n¨ ukleonların t¨ um¨ un¨ un ortada olmamasından yani
bir kısmının y¨ uzeyde olmasından dolayı hacim terimi i¸cin eklenen d¨ uzeltme terimidir.
Ger¸cekte, ¸cekirde˘gin bazı n¨ ukleonları ¸sekilde g¨or¨ uld¨ u˘g¨ u gibi 12 den daha az
kom¸suya sahiptir.
Bu t¨ ur n¨ ukleonların sayısı, ¸cekirdek y¨ uzeyinin b¨ uy¨ ukl¨ u˘ g¨ une ba˘glıdır. R yarı¸caplı
bir ¸cekirde˘gin y¨ uz¨ol¸c¨ um¨ u 4πR
2
= 4πR
2
0
A
2/3
‘dir. Dolayısıyla, ba˘g sayısı en b¨ uy¨ uk
de˘gerden az olan n¨ ukleonların sayısı, A
2/3
ile orantılı olup bu, ba˘glanma enerjisini
E
y
= −a
2
A
2/3
kadar azaltır. Negatif E
y
enerjisi bir ¸cekirde˘ gin y¨ uzey enerjisi diye anılır. Bu en
¸cok, hafif ¸cekirdeklerde ¨onemlidir; ¸c¨ unk¨ u bunlarda n¨ ukleonların daha b¨ uy¨ uk bir
75
S
.
ekil 5.1: Y¨ uzeydeki n¨ ukleonlar, ¸cekirde˘ gin i¸c kısmındakilere g¨ore daha az sayıda
n¨ ukleonla etkile¸sir bu y¨ uzden ba˘glanma enerjisi daha azdır. ¸cekirdek ne kadar
b¨ uy¨ ukse, y¨ uzeydeki n¨ ukleonların sayısı o kadar azdır. (Modern Fizi˘gin Kavram-
ları, Arthur Beiser)
kesri y¨ uzeydedir. Do˘gal sistemler her zaman en d¨ u¸s¨ uk potansiyel enerjili yerle¸simlere
do˘gru gittiklerinden, ¸cekirdekler en b¨ uy¨ uk ba˘glanma enerjili yerle¸simlere do˘gru gider-
ler. Dolayısıyla, bir ¸cekirdek, bir sıvı damlasıyla aynı y¨ uzey gerilimi etkilerini
g¨osterecek ve di˘ger etkilerin yoklu˘ gunda k¨ uresel olacaktır, ¸c¨ unk¨ u, verilmi¸s bir hacim
i¸cin en d¨ u¸s¨ uk y¨ uz¨ol¸c¨ um¨ une sahiptir.
E
c
Coulom terimi: Bu terim potansiyel enerjiden dolayı ba˘glanma enerjisine
gelen katkıyı g¨osterir. Bir ¸cekirdekteki her proton ¸cifti arasındaki elektriksel itmede
ba˘glanma enerjisini azaltmaya katkıda bulunur. Bir ¸cekirde˘ gin E
c
Coulomb enerjisi,
Z tane protonu sonsuzdan ¸cekirdek b¨ uy¨ ukl¨ u˘ g¨ unde bir k¨ uresel toplulu˘ga getirmek
i¸cin yapılması gereken i¸stir. Birbirinden r uzaklı˘gındaki bir ¸cift protonun potansiyel
enerjisi ¸s¨ oyledir:
V = −
e
2
4πε
0
r
Z(Z-1)/2 tane proton ¸cifti oldu˘gundan
E
c
=
Z(Z −1)
2
V = −
Z(Z −1)e
2
8πε
0
_
1
r
_
ort
bulunur. Burada (1/r)
ort
, 1/r nin b¨ ut¨ un proton ¸ciftleri ¨ uzerinden ortalaması alınmı¸s
de˘geridir. Protonlar R yarı¸caplı bir ¸cekirdek i¸cine d¨ uzg¨ un olarak da˘gılmı¸slarsa
(1/r)
ort
1/R ye dolayisiyla 1/A
1/3
ile orantılıdır:
E
c
= −a
3
Z(Z−1)
A
1/3
76 B
¨
OL
¨
UM 5. TEMEL N
¨
UKLEER MODELLER
Coulomb enerjisi, negatiftir. C¸ ¨ unk¨ u ¸cekirdek kararlılı˘ gına kar¸sıt bir etkiden
dolayı ortaya ¸cıkmı¸stır.
E
a
Asimetri terimi: Bu terim Z,=N durumunda ba˘glanma enerjisinde meydana
gelen azalmayı g¨osterir. Z,=N durumunda ikisinin e¸sit oldu˘gu durumdakinden farklı
olarak daha y¨ uksekteki enerji durumları doldurulur.
˙
Iki enerji seviyesi arasında ε
kadar fark oldu˘gunu varsayarsak A

yı de˘gi¸stirmeden N − Z = 8 gibi bir n¨otron
fazlalı˘gı olu¸sturmak istersek , N = Z olan bir ¸cekirdekte
1
2
(N-Z) = 4 n¨otronun
protonların yerine ge¸cmesi gerekir. Yeni n¨otronlar, yerlerine ge¸ctikleri protonlara
g¨ore enerjileri 2 ε = 4e/2kadar y¨ uksek olan d¨ uzeylere yerle¸seceklerdir. Yeni n¨otron
sayısının
1
/
2
(N— Z)oldu˘gu genel durumda, her bir n¨otronun enerjisi
1
/
2
(N— Z )ε/2
kadar artacaktır. Gereken toplam i¸s ¸s¨oyle bulunur:
∆E = (yeni notronlarin sayisi)
_
enerjideki artis
yeni notron
_
=
_
1
2
(N −Z)
_ _
1
2
(N −Z)
ε
2
_
=
ε
8
(N −Z)
2
N=A-Z oldu˘gundan (N-Z)
2
=(A-2Z)
2
ve
∆E =
ε
8
(A −2Z)
2
3.2.9
bulunur. Bir ¸cekirdekteki n¨ ukleonların sayısı ne kadar b¨ uy¨ ukse, enerji d¨ uzey!eri
arasındaki ε aralı˘gı o kadar k¨ u¸c¨ uk olup ε, 1/Aile orantılıdir. Bu sebepten Nile
Zarasındaki farktan do˘gan E
a
asimetri enerjisi ¸s¨ oyle yazilabilir:
E
a
= −∆E = −a
4
(A −2Z)
2
A
3.2.10
Asimetri enerjisi negatiftir, ¸c¨ unk¨ u, ¸cekirde˘ gin ba˘glanma enerjisini azaltır.
E
¸c
¸ciftlenme terimi: Bu terim iki aynı n¨ ukleonun aynı olmayanlara g¨ore daha
kuvvetli ba˘glanmasından kaynaklanır. E
¸c
¸ciftlenme enerjisi ¸cift-¸cift ¸cerkidekler i¸cin
pozitif, tek-¸cift ve ¸cift-tek ¸cekirdekler i¸cin 0, tek-tek ¸cekirdekler i¸cinse negatif de˘ger
alır.
E
c
= (±, 0)
a
5
A
3/4
3.2.11
77
5.0.3 3.2.2-Kabuk Modeli
Kabuk modeli ¨ uzerine kurulan atom teorisi, atom yapısının karma¸sık yapısını a¸cıklamakta
¸cok ba¸sarılı olmu¸stur. Bu modelde kabuklar giderek artan enerjili elektronlarla,
Pauli prensibine uyacak ¸sekilde doldurulur. En dı¸staki tabakanın doluluk oranı,
atomun davranı¸sının bazı ¨onemli taraflarını belirler. Model, atomik ¨ozelliklerin esas
olarak de˘gerlilik elektronları tarafından belirlendi˘gi varsayımına dayanır. Atomik
sistemlerin, ¨ol¸c¨ ulen bazı de˘gerleri modelin ¨ong¨ord¨ ukleri ile kar¸sıla¸stırıldı˘ gında b¨ uy¨ uk
bir uyum i¸cinde oldu˘gu g¨or¨ ul¨ ur.
Proton ve n¨otronun ayırma enerjileri yarı deneysel ba˘glanma enerjisi form¨ ul¨ u ile
hesaplanan de˘gerlerden sapmalar g¨ostermesi, n¨ ukleer kabukların varlı˘gını destekleyen
kanıtlardan biridir. Ayrılma enerjisi, atomik iyonla¸sma enerjisi gibi N veya Z ile
d¨ uzg¨ un olarak artar. Ayrılma enerjilerindeki ani ve kesikli davranı¸slar aynı proton
ve n¨otron sayılarında ortaya ¸cıkar. Bu sayılara (N veya Z= 2,8,20,50,82 ve 126)
sihirli sayılar denir.
¸cekirde˘ gin kabuk modeli, sihirli sayıların varlı˘ gını ve bazı di˘ger ¸cekirdek ¨ozelliklerini,
n¨ ukleonların bir ortak kuvvet alanındaki davranı¸slarıyla a¸cıklama y¨on¨ unde bir giri¸simdir.
Kabuk kuramı L.S ¸ciftleniminin sadece l de˘gerlerinin k¨ u¸c¨ uk oldu˘gu en hafif
¸cekirdekler i¸cin ge¸cerli oldu˘gunu kabul eder. Bu modelde, ilgili par¸cacıkların S
i
i¸csel spin a¸cısal momentumları, bir S toplam spini olu¸sturmak ¨ uzere birbirleriyle
e¸sle¸sirler. L
i
y¨or¨ unge a¸cısal momentumları, bunlardan ayrı olarak bir L toplam
y¨or¨ unge momentumu olu¸sturmak ¨ uzere birbirleriyle ba˘gla¸sırlar. Daha sonra S ve
L, birbiriyle ba˘gla¸sarak, b¨ uy¨ ukl¨ u˘g¨ u
_
J(J + 1)¯ h olan bir J toplam a¸cısal momen-
tumunu olu¸stururlar.
Bir ara etkile¸sim bi¸ciminin ge¸cerli oldu˘gu bir ge¸ci¸s b¨olgesinden sonra, daha a˘gır
¸cekirdekler jj etkile¸simi g¨osterirler. Bu durumda ¨once her par¸cacı˘ gın S
i
ye L
i
’si
ba˘gla¸sarak, o par¸cacık i¸cin b¨ uy¨ ukl¨ u˘ g¨ u
_
J(J + 1)¯ h olan bir J
i
olu¸sturur, sonra
de˘gi¸sik J
i
ler birbiriyle ba˘g1a¸sarak J toplam a¸cısal momentumunu o1u¸sturur1ar.
jj etkile¸simi ¸cekirdeklerin b¨ uy¨ uk bir ¸co˘gunlu˘ gu i¸cin ge¸cerlidir.
Kabuk modeli sihirli sayılardan ba¸ska, bir¸cok ¸cekirdek olgusunu da a¸cıklar. ¨oncelikle,
zıt spinli iki par¸cacık tarafından doldurulabilen enerji alt d¨ uzeylerinin varlı˘ gı ¸cift Z
ve ¸cift N’li ¸cekirdeklerin bolluk e˘gilimini a¸cıklar.
Kabuk modeli ¸cekirdek a¸cısal momentumlarını da ¨onerebilir. ¸cift-¸cift ¸cekirdeklerde,
78 B
¨
OL
¨
UM 5. TEMEL N
¨
UKLEER MODELLER
b¨ ut¨ un proton ve n¨otronlar, birbirlerinin spin ve y¨or¨ unge a¸cısal momentumlarını yok
edecek ¸sekilde ¸ciftlenmelidirler. Dolayısıyla ¸cift-¸cift ¸cekirdeklerin ¸cekirdek a¸cısal
momentumları g¨ozlendi˘gi gibi sıfır olmalıdır. ¸cift-tek ve tek-¸cift ¸cekirdeklerde, tek
ba¸sına kalan “artık” n¨ ukleonun bu¸cuklu spini, ¸cekirde˘ gin geriye kalan kısmının tam
sayı a¸cısal momentumuyla birle¸serek yarım tamsayılı bir toplam a¸cısal momentum
verir. Tek-tek ¸cekirdeklerin her birinin bir fazla n¨otronu ve bir fazla protonu bu-
lunup bunların yarım tamsayılı spinlerini verece˘ gi toplam a¸cısal momentum tamsayı
olur. Bu ¨ong¨or¨ uyle her ikisi de deneyle do˘grulanmı¸stır.
Spin-y¨or¨ unge etkile¸smesi i¸cin uygun bir ye˘ ginlik kabul edildi˘ginde, her iki sınıf
n¨ ukleonun da enerji d¨ uzeyleri S¸ekil 3.2.2’de g¨osterildi˘ gi gibi dizilir. D¨ uzeyler; n,
toplam kuantum sayısına e¸sit olan bir ¨onsayı, o d¨ uzeydeki her par¸cacık i¸cin l de˘gerini
alı¸sılagelmi¸s bi¸cimde (l = 0, 1, 2, 3, 4. . . ’ ye kar¸sılık gelmek ¨ uzere sırasıyla s, p, d,
f, g,. . . ) belirten bir harf ve j’ye e¸sit olan bir alt indisle g¨osterilir. Spin-y¨or¨ unge
etki1e¸smesi, belli bir j’ye kar¸sılık gelen her durumu, J
i
’nin 2j+1 tane m¨ umk¨ un
y¨onelimi oldu˘gundan, 2j+1 alt duruma yarar. Ayrı ayrı tabakalar kavramıyla uyum
i¸cindeki aralıklarla, d¨ uzeylerin birbirine olan uzaklıklarında b¨ uy¨ uk enerji bo¸slukları
olu¸sur. Her ¸cekirdek tabakasındaki ¸cekirdek durumlarının sayısı, y¨ ukselen enerji
sıralandırmasıyla 2, 6,12, 8, 22, 32, ye 44’t¨ ur. Dolayısıyla tabakalar, bir ¸cekirdekte
2, 8, 20, 28, 50, 82 ye 126 n¨otron veya proton bulundu˘gunda dolmu¸stur.
5.0.4 3.2.3-Kolektif Model
Aage Bohr ve Ben Mottelson tarafından ortaya atılan Kolektif model daha ¨once an-
latılan sıvı damlası ve kabuk modelin birle¸stirilmesi sonucu olu¸smu¸s, ba¸sarılı sonu¸ clar
veren bir modeldir. Bu model; kabuk modelinde g¨or¨ ulen, ¸cekirdeklerin manyetik ve
kuadropol momentlerini belirlemedeki eksiklikleri, bazı ¸cekirdeklerin uyarılmı¸s en-
erji seviyeleri i¸cin beklenen de˘gerlerinde meydana gelen hatalar giderilir. Bunun
yanında ¸cift-¸ cift olmayan b¨ ut¨ un ¸cekirdeklerin k¨ uresel olmayan ¸sekilleri ile d¨onen bir
¸cekirde˘gin merkezka¸c kuvvetinden do˘gan ¸sekil bozukluklarını da hesaba katar.
A¸sa˘ gıdaki ¸sekillerde (S¸ekil 3.2.3 ve 3.2.4) ¸cift-¸cift ¸cekirdeklerin kolektif davranı¸s
i¸ceren d¨ort farklı ¨ozelli˘gi g¨osterilmi¸stir.
˙
Ilk 2
+
uyarılmı¸s durumunun (S¸ekil 3.2.3)
enerjisinin A’nın fonksiyonu olarak olduk¸ca d¨ uzg¨ un bi¸cimde azaldı˘gı g¨or¨ ulmektedir.
A=150 ile A=190 arasındaki b¨olgede E(2
+
) de˘gerleri hem ¸cok k¨ u¸c¨ uk hem de sabittir.
79
S
.
ekil 5.2: Kabuk modeline g¨ore n¨ ukleon enerji d¨ uzeylerinin sıralanı¸sı (¨ol¸cekli de˘gil)
Sa˘gdaki s¨ ut¨ undaki sayılar g¨ozlenen sihirli sayılara kar¸sılık gelir. (Modern Fizi˘gin
Kavramları, Arthur Beiser)
80 B
¨
OL
¨
UM 5. TEMEL N
¨
UKLEER MODELLER
Yine, kapalı kabuk yakınındaki ¸cekirdekler hari¸c E(4
+
)/ E(2
+
) oranları (S¸ekil 3.2.4)
A=150’den k¨ u¸c¨ uk ¸cekirdekler i¸cin kabaca 2,0 ve 150¡A¡190 ile A¿230 b¨olgelerinde
3,3 de˘gerine sahiptir.
S
.
ekil 5.3: ¸cift-Z, ¸cift N’li ¸cekirdeklerin en d¨ u¸s¨ uk 2
+
durumların enerjileri.
˙
Izotoplar
d¨ uz ¸cizgilerle birle¸stirilmi¸stir. (N¨ ukleer Fizik, K.S. Krane)
Daha ¨once Kabuk modelinin, N=126’nın bir n¨otron sihirli sayı oldu˘gu yolundaki
¨ong¨ or¨ u g¨ozlemle uyum i¸cindedir. Fakat, Z¿109 olan ¸cekirdekler bilinmedi˘ginden
Z=126’nin bir proton sihirli sayısı olup olmadı˘gı do˘grulanamamaktadır. Hattˆa,
Z= 82’den sonraki proton sihirli sayısının, ¸cekirdekteki protonların Coulomb potan-
siyel enerjilerinden dolayı, Z=126’dan k¨ u¸c¨ uk olması olasılı˘gı vardır. B¨ uy¨ uk Z i¸cin
bu enerji, ¸cekirdek potansiyel enerjisine g¨ore ¨onem kazanır. Coulomb potansiyeli,
d¨ u¸s¨ uk l’ li proton d¨ uzeyleri ¨ uzerinde daha b¨ uy¨ uk bir etkiye sahiptir ¸c¨ unk¨ u, b¨oyle
d¨ uzeylerin olasılık yo˘gunluklarının arttı˘gı ¸cekirdek merkezi civarında daha kuvvet-
lidir. Sonu¸cta proton d¨ uzeylerinin sırası Z= 114’¨ u bir proton sihirli sayısı yapacak
¸sekilde de˘gi¸stirir.
Kollektif model bu sonucu biraz daha de˘gi¸stirerek Z=110’un Z=82’den sonraki
proton sihirli sayısı i¸cin daha iyi bir aday oldu˘gunu ileri s¨ urer. Dolayısıyla Z=110
(veya 110 ile 114 arasında) ve N=184 olan bir ¸cekirdek iki kez sihirli ve di˘ger a˘gır
¸cekirdeklerden daha kararlı olmalıdır. B¨oyle bir ¸cekirdek veya ¸cekirdekler do˘gada
veya laboratuarda hen¨ uz bulunamamı¸stır.
81
S
.
ekil 5.4: ¸cift-Z, ¸cift-N li ¸cekirdeklerin en d¨ u¸s¨ uk 2
+
ve 4
+
durumlarının
E(4
+
)/E(2
+
) oranı k¨ utle numarasına kar¸sılık g¨osterilmi¸stir.
˙
Izotopları d¨ uz ¸cizgilerle
birle¸stirilmi¸stir. (N¨ ukleer Fizik, K.S. Krane)
82 B
¨
OL
¨
UM 5. TEMEL N
¨
UKLEER MODELLER
B¨ol¨ um 6
N¨ ukleer Reaksiyon Modelleri
6.1 N
¨
UKLEER REAKS
˙
IYON MODELLER
˙
I
Bu b¨ol¨ umde a¸sa˘gıdaki konular i¸slenecektir. Yakla¸sim Metodlari, Born Yakla¸sımı,
Glauber Yakla¸sımı, Bozulmu¸s Dalga Born Yakla¸sımı (Dwba), Reaksiyon Modelleri,
Difraksiyon Modelleri, Fraunh¨ ofer Difraksiyonu, Fresnel Difraksiyonu, Optik Model
(Elastik Sa¸cılma), Double Folding Modeli
6.1.1 BORN YAKLAS¸IMI
Merkezi bir potansiyelden sa¸cılma durumunda Schr¨ odinger denkleminin ¸c¨ oz¨ um¨ un¨ u
integral formda yazmak m¨ umk¨ und¨ ur:
L
k
(r)ψ(r) = U(r)ψ(r) (6.1)
yazılabilir. Burada L
k
(r) = ∇
2
+k
2
dir. Denk.3.1. i soldan L
−1
k
(r) ile ¸carpıp integre
edilir ve ¸c¨ oz¨ um dalga fonksiyonuna homejen ¸c¨ oz¨ um de (V=0) eklenirse:
ψ(r) = φ
k
(r) +
_
U(r

)ψ(r

)L
−1
k
(r)δ(r

−r)dr

(6.2)
Elde edilir. Burada φ
k
(r) = e
ikr
homojen ¸c¨ oz¨ umd¨ ur. Burada,
L
−1
k
(r)δ(r

−r) = G
k
(r −r

) (6.3)
Burada G
k
(r −r

) ifadesi Green fonksiyonudur. Green fonksiyonunun ¨ozellikleri
ve dirac delta fonksiyonunun integral bi¸cimi dikkate alınırsa,
83
84 B
¨
OL
¨
UM 6. N
¨
UKLEER REAKSIYON MODELLERI
G
k
(R) =
1
4iπ
2
R
_
qe
iqR
k
2
−q
2
dq,

R = r −

r

(6.4)
elde edilir. Bu integral rezid¨ u teoremi yardımıyla ¸c¨oz¨ ulebilir ve q = +k i¸cin fiziksel
olarak anlamlıdır. Buradan,
G
+
k
(r −r

) = −
1

e
ik|r−r

|
[r −r

[
(6.5)
elde edilir. Bu ifade denk.3.2 de yazılarak,
ψ
+
k
(r) = φ
k
(r) −
1

_
e
ik|r−r

|
[r −r

[
U(r


+
k
(r

)dr

(6.6)
Bu ifade daha ¨once ifade edilen asimtotik formun (denk.2.21) integral halidir.
r nin b¨ uy¨ uk de˘gerlerinde,
1
r−r


1
r
ve k[r − r

[ ≈ kr − k.r

yakla¸sımı yapılabilir.
Burada k

, k nın b¨ uy¨ ukl¨ u˘ g¨ unde ve r y¨on¨ unde bir vekt¨ ord¨ ur. Bu durumda,
ψ
+
k
(r) = φ
k
(r) −
e
ikr
4πr
_
e
−ik

.r

U(r


+
k
(r

)dr

(6.7)
Bu ifade denk.2.21 ile kar¸sıla¸stırılarak sa¸cılma genli˘gi,
f(θ, ϕ) = −
1

_
e
−ik

.r

U(r


+
k
(r

)dr

(6.8)
elde edilir ki bu daha ¨once kısmi dalgalar metodu ile elde etti˘gimiz sa¸cılma genli˘ginden
ba¸ska bir ¸sey de˘gildir. Bu ifade de eksponansiyel terimin kısmi dalgalar formu
yazılarak, denk.1.30 elde edilebilir.
Born yakla¸sımına g¨ore, V potansiyeli gelen par¸cacı˘ gın enerjisine g¨ore yeterince
zayıfsa sa¸cılma dalgalarının genli˘gindeki de˘gi¸sim k¨ u¸c¨ uk olur. O halde sa¸cılan dal-
gaları temsil eden ψ
+
k
(r) yerine gelen d¨ uzlem dalgalar alınabilir. Bu yakla¸sıma g¨ore
sa¸cılma genli˘gi,
f
BA
(θ, ϕ) = −
1

_
e
−ik

.r

U(r

)e
ik.r

dr

(6.9)
Bu ifade Born yakla¸sımı olarak bilinir.
Sa¸cılma genli˘gi potansiyelin k¨ uresel simetrik olması sebebiyle azimutal a¸cıdan
ba˘gımsızdır. S¸ekil 3.1’ den χ =

k −

k

yazılabilir. Elastik sa¸cılma durumu i¸cin
([k[ = [k

[ = k), χ = 2k sin(
θ
2
) ba˘gıntısı yazılabilir.
6.1. N
¨
UKLEER REAKS
˙
IYON MODELLER
˙
I 85
S
.
ekil 6.1: Gelen ve sa¸cılan dalga vekt¨ orlerinin temsili g¨osterimi.
6.1.2 BOZULMUS¸ DALGA BORN YAKLAS¸IMI
Bozulmu¸s dalga Born yakla¸sımı (DWBA), Potansiyeli iki potansiyelin toplamı, (U =
U
1
+U
2
) olarak ele alır. ¨oyle ki U
2
potansiyelinin ilk Born yakla¸sımındakine benzer
olarak U
1
e g¨ore zayıf oldu˘gunu d¨ u¸s¨ un¨ ur. Bu yakla¸sım i¸cin ¨ozde˘ ger denklemi,
[∇
2
+k
2
−U
1
(r)]χ
1
(k, r) = 0 (6.10)
Bu denklemin ¸c¨oz¨ um dalga fonksiyonu χ
1
(k, r)dalga fonksiyonu, χ
+
1
(k, r) ve
χ

1
(k, r) dalga fonksiyonlarının s¨ uper pozisyonu olarak yazılabilir ki, χ
+
1
(k, r) d¨ uzlem
dalga ve giden sa¸cılmı¸s k¨ uresel dalgaların toplamıdır. χ

1
(k, r) ise d¨ uzlem dalga ve
gelen sa¸cılmı¸s k¨ uresel dalgaların toplamını temsil eder. Bu dalgalar kendi aralarında
zaman tersinirdir. Yani, χ

1
(k, r)= [χ
+
1
(−k, r)]

Born’ un ilk yakla¸sımına benzer tarzda en genel ¸c¨oz¨ um,
χ(k, r)
r→∞
−→ χ
+
1
(k, r) −
e
ikr
4πr
_


1
(k

, r

)]

U
2
(r

)χ(k, r

)dr

(6.11)
Bu ifade ilk Born yakla¸sımındakine benzer olarak denk 2.21 ile kar¸sıla¸stırılırsa
V
2
potansiyelinden dolayı olu¸san sa¸cılma genli˘gi,
f
2
(θ, ϕ) = −
1

_
χ

1
(k

, r

)U
2
(r

)χ(k, r

)dr

(6.12)
U
2
potansiyeli U
1
potansiyeliyle kar¸sıla¸stırıldı˘gında ¸cok zayıftır. Dolayısıyla U
2
den sa¸cılan dalgaların genli˘gindeki de˘gi¸sme ¸cok k¨ u¸c¨ uk olaca˘gı i¸cin U
1
+U
2
den sa¸cılan
dalgaları temsil edenχ(k, r

) yerine U
1
den sa¸cılan dalgalar, χ
+
1
(k, r) (bozulmu¸s
dalga) kullanılabilir. (DWBA yakla¸sımı). O halde U
2
potansiyelinden sa¸cılmayı
temsil eden sa¸cılma genli˘gi,
86 B
¨
OL
¨
UM 6. N
¨
UKLEER REAKSIYON MODELLERI
f
2
(θ, ϕ) = −
1

_
χ

1
(k

, r

)U
2
(r


+
(k, r

)dr

(6.13)
Toplam sa¸cılma genli˘gi U
1
ve U
2
potansiyelinden dolayı olu¸san sa¸cılma genlik-
lerinin toplamıdır, yani f(θ, ϕ) = f
1
(θ, ϕ) + f
2
(θ, ϕ) O halde,
f
DWBA
(θ, ϕ) = f
1
(θ, ϕ) −
1

_
χ

1
(k

, r

)U
2
(r


+
(k, r

)dr

(6.14)
Bu yakla¸sım metodu elastik, inelastik ve yeniden d¨ uzenleme reaksiyonlarına
uygulanabilir. U
1
potansiyelinden sa¸cılma elastik sa¸cılmayı, U
2
potansiyelinden
sa¸cılma inelastik sa¸cılmayı a¸cıklar.
Aslında burada yapılan bir nevi pert¨ urbasyondur ve istenirse U potansiyeli bir¸cok
potansiyelin toplamı olarak yazılır ve pert¨ urbasyonun derecesi artırılmı¸s olur. Bunu
daha iyi anlayabilmek i¸cin Born serisini elde edelim; bunun i¸cin Schr¨odinger den-
klemini Green operat¨or¨ u formunda yazıp itere edelim:
(E −H
0
)ψ = V ψ ⇒ψ = (E −H
0
)
−1
ψ = G
0
(E)V ψ (6.15)
Burada G
0
(E) Green operat¨or¨ ud¨ ur. Buifadeye homejen ¸c¨oz¨ um ilave edilip itere
edilirse,
ψ = φ +G
0
V ψ ψ = φ + G
0
V φ + G
0
V G
0
V φ + ... (6.16)
Bu ifade denk. 3.8 de yazılırsa sa¸cılma genli˘gi,
f(θ, ϕ) =
−m
2π¯ h
2
__
dre
−i

k

.r
V (r)e
i

k.r
_
dr
_
dr

e
−i

k

.r
V (r)G
0
(r, r

)V (r

)e
i

k.r

+...
_
(6.17)
B¨oylece sa¸cılma serisi elde etmi¸s olduk (Born Serisi). Bu serinin ilk terimi Born
yakla¸sımı i¸cin buldu˘gumuz sa¸cılma genli˘gidir.
˙
Ilk terim elastik kanaldan sa¸cılmayı a¸cıklarken di˘ger terimler inelastik kanallar-
dan sa¸cılmayı a¸cıklar ki bu ¸ciftlenim kanallar modeline benzer. Optik model ise
elastik sa¸cılma potansiyelini V ile inelastik sa¸cılma potansiyelini (Kayıp akı) W ile
temsil edilir.
Born yakla¸sımının ge¸cerli olabilmesi i¸cin ya potansiyel ¸cok sı˘g olacak yada gelen
par¸cacı˘gın enerjisi ¸cok y¨ uksek olacaktır. Daha genel bir ifadeyle,
6.1. N
¨
UKLEER REAKS
˙
IYON MODELLER
˙
I 87
S
.
ekil 6.2: Gelen ı¸sının bir ¸cok potansiyelden sa¸cılmasının temsili ¸sekli.
[V
0
[
E
<<
1
ka
(6.18)
olmalıdır. Burada V
0
potansiyelin derinli˘gi ve adif¨ uzyon kalınlı˘gıdır. Buna g¨ore
Born yakla¸sımı y¨ uksek enerji limitinde do˘gru olacaktır.
6.1.3 Born Yakla¸sımının Bazı Uygulamaları
Gaussyen Potansiyeli
¸cekici Gaussyen potansiyeli V (r) = −V
0
e
−(
r
R
)
2
¸seklinde verilir.
S
.
ekil 6.3: C¸ ekici Gaussyen potansiyeli ve onun diferansiyel tesir kesiti.
Biraz cebirle Born sa¸cılma genli˘gi,
f(θ) =

_
0
V (r)
sin χr
χr
4πr
2
dr (6.19)
¸seklinde yazılabilir. Burada χ = 2k sin(
θ
2
) dir. Gaussyen potansiyeli sa¸cılma genli˘ginde
yazılırsa,
88 B
¨
OL
¨
UM 6. N
¨
UKLEER REAKSIYON MODELLERI
f(θ) = −V
0

_
0
e
−(
r
R
)
2 sin χr
χr
4πr
2
dr = −(2π)
3
2
V
0
R
3
e

(χR)
2
2
(6.20)
Buradan diferansiyel tesir kesiti,

dΩ
= Ce
−(2kR)
2
sin
2
(
θ
2
)
(6.21)
elde edilir. θ = 0 i¸cin tesir kesiti

dΩ
= C =
2πµ
2
¯h
4
V
2
0
R
6
maksimum de˘gerini alır. θ
arttık¸ca tesri kesiti azalacaktır.
Kare Kuyu Potansiyeli
¸cekici kare kuyu potansiyeli r < R i¸cin V (r) = V
0
, r > R i¸cin V (r) = 0 de˘gerini alır.
Bu potansiyel i¸cin sa¸cılma tesir kesiti,
f(θ) = −V
0
R
_
0
sin χr
χr
4πr
2
dr = −4πV
0
R
3
(sin χR −χRcos χR)
(χR)
3
(6.22)
buradan sa¸cılma tesir kesiti,

dΩ

= C
(sin χR −χRcos χR)
2
(χR)
6
(6.23)
olur. Burada C = (
µ
2π¯h
2
)
2
16π
2
V
2
0
R
6
dır.
Kare kuyu potansiyelinden sa¸cılma optikteki difraksiyon ¸sekline benzerdir. Fakat
potansiyel k¨o¸selerinden hafif¸ce de˘gi¸siyorsa, (Gaussyen potansiyeli gibi) Optik difrak-
siyonla benze¸sim bozulur.
˙
Ikinci ve di˘ger maksimumlar bozulur yada g¨or¨ unemeyecek
kadar k¨ u¸c¨ uk olur.
6.1.4 OPT
˙
IK MODEL
N¨ ukleer reaksiyonları a¸cıklamak i¸cin geli¸stirilen modellerden biri de optik modeldir.
Gelen par¸cacık kompleks hedefle etkile¸smesi sırasında gelen akının (J
i
)bir kısmı
hedefin uyarılmasından dolayı inelastik kanallara gider son durumda ise giden akı
gelen akıdan uyarılmanın ¸siddeti oranında azdır. B¨oyle bir ger¸ce˘ gi modellemek i¸cin
reel etkile¸sim potansiyeli yeterli de˘gildir. Bunun i¸cin optik model geli¸stirilmi¸stir.
Optik model uyarılmı¸s kanallarla etkile¸simi temsil eden sanal potansiyel kullanır.
6.1. N
¨
UKLEER REAKS
˙
IYON MODELLER
˙
I 89
Bu modele g¨ore toplam etkile¸sim potansiyeli komplekstir ve V
op
= V +iW ¸seklinde
temsil edilir. G¨or¨ uld¨ u˘g¨ u gibi optik model akının hangi kanallara ve ne kadar mik-
tarda gitti˘gi ile ilgilenmez sadece uyarılmı¸s kanallara giden net akı hakkında bilgi
verir.
¨
Onceki b¨ol¨ umde elastik sa¸cılma teorisini yarı klasik yolla incelemi¸stik. Bu mod-
elin tek farkı n¨ ukleer potansiyeli kompleks almasıdır. Radyal Schr¨ odinger denklemi
bu durumda,
d
2
U
l
dr
2
+
_
2m
¯ h
2
(E −V
op
(r) −
l(l + 1)
r
2
)
_
u
l
= 0 (6.24)
Burada V (r) artık kompleks potansiyeldir yani,
V
op
(r) = V (r) + iW(r) (6.25)
¸seklinde sanal ve reel potansiyelde olu¸smaktadır. Bizim amacımız bu denklemi
¸c¨ozerek sa¸cılma matriks elementini elde edip buradan diferansiyel tesir kesitine
ula¸smaktır. Denk3.25, (r < R) iken yani sa¸cılma merkezi civarında potansiyel setinin
parametreleri ¸cok ¨onemlidir. (r < R) iken ise yani sa¸cılma merkezinin dı¸sında ihmal
edilebilir ¸c¨ unk¨ u Coulomb alanının olmadı˘gını d¨ u¸s¨ un¨ uyoruz. Bu denklemi analitik
yolla ¸c¨ ozmek zor oldu˘gu i¸cin n¨ umerik y¨ontemler kullanılır. Denklemin genel ¸c¨oz¨ um
formu,
U
l
(r) = F
l
(r) + iG
l
(r) + S
l
[G
l
(r) −iG
l
(r)] (6.26)
Burada F
l
(r) = krj
l
(kr) k¨ uresel Bessel fonksiyonlarıdır. G
l
(r) = −krη
l
(kr)
Neumann fonksiyonlarıdır. F
l
(r) + iG
l
(r) gelen dalgaları, G
l
(r) −iG
l
(r) giden dal-
gaları temsil eder. Bu da aslında aslında daha ¨once elde etti˘gimiz asimtotik formun
¨ozel fonksiyonlar cinsinden ifade edilmesinden ba¸ska bir ¸sey de˘gildir. Bu ¸c¨oz¨ ume
sınır ko¸sulları uygulanarak sa¸cılma matriks elementi bulunabilir. B¨oylece sa¸cılma
genli˘gi f(θ) ve diferansiyel tesir kesiti bulunabilir. Potansiyel kompleks oldu˘gu i¸cin
S−matriks ve dolayısıyla dalga fonksiyonu kompleksdir. Matriks elementin l = 0
dan l
maks
a kadar hesaplanması gerekir. Normalde dalga fonksiyonu l = 0 dal l = ∞
a kadardır. Fakat maksimum a¸cısal momentum kuantum sayısının ¨ uzerinde kimsi
dalgalar fark edilir da˘gılıma sahip de˘gildir. Sa¸cılma genli˘gi, diferansiyel tesir kesiti,
reaksiyon tesir kesiti daha ¨once elde etti˘gimiz formla aynıdır.
90 B
¨
OL
¨
UM 6. N
¨
UKLEER REAKSIYON MODELLERI
S¸imdi modeli ger¸ce˘ ge biraz daha yakın tanımlamaya ¸calı¸salım. Mermi ve hedef
¸cekirde˘gin y¨ ukl¨ u olduklarını kabul edelim. Dolayısıyla sa¸cılma genli˘gi daha ¨once
elde etti˘gimizden farklı olacaktır. Toplam kompleks potansiyel bu sefer, V (r) =
U
op
+ V
C
olacaktır. Coulomb potansiyelinin formunu ¸cok iyi biliyoruz. Bu durum
i¸cin dalga denklemi r < R i¸cin ¨oncekine benzer yolla ¸c¨oz¨ ulebilir. Fakat r > R i¸cin
artık Coulomb potansiyelinin etkisi dikkate alınmalıdır. Coulomb alanının varlı˘ gında
sa¸cılma genli˘gi,
f(θ) = f
C
(θ) +
1
2ik
l=∞

l=0
(2l + 1)(S
l
−1)e
2iσ
l
P
l
(cos θ) (6.27)
S¸eklinde verilir. Denklemden g¨or¨ uld¨ u˘ g¨ u gibi Coulomb alanı n¨ ukleer sa¸cılma
genli˘gini e
2iσ
l
kadar etkilemektedir ve toplam sa¸cılma genli˘gine f
C
(θ) kadarlık bir
katkı getirmektedir. Burada σ
l
Coulomb faz farkıdır. f
C
(θ) ise Coulomb sa¸cılma
genli˘gidir. ve
f
C
(θ) = −
γ
2k
cos ec
2
θ
2
exp[2iσ
0
−2iγ ln(sin
θ
2
)] (6.28)
γ =
mZ
p
Z
T
e
2
k¯ h
2
vee
2iσ
0
=
Γ(1 + iγ)
Γ(1 −iγ)
(6.29)
Coulomb faz farkına,
σ
l+1
(γ) = σ
l
(γ) + tg
−1
(
γ
l + 1
) (6.30)
Tekrarlama ba˘gıntısı ile elde edilebilir. Burada σ
0
en d¨ u¸s¨ uk Coulomb faz farkıdır.
Reaksiyon tesir kesiti,
σ
R
=
π
k
2

l
(2l + 1)[1 −[S
l
[
2
] (6.31)
S¸eklinde daha ¨once elde edilenle aynıdır.sa¸cılma matriks elementi (dolayısıyla
faz farkı δ) ve σ
l
bulunarak sa¸cılma genli˘gi elde edilebilir. Buradan da diferansiyel
tesir kesitine ula¸sılır.
6.1.5 Spinli Par¸cacıklar
˙
I¸cin Optik Model
Gelen par¸cacıkların spine sahip olması durumunda, gelen par¸cacı˘gın spini ile hedef
arasında bir spin-y¨or¨ unge etkile¸smesi do˘gar ve bunu temsil eden fenomonolojik
6.1. N
¨
UKLEER REAKS
˙
IYON MODELLER
˙
I 91
potansiyel,
V
S
(r) = V

S
(r)

L.

S = (
¯ h
m
π
c
)
2
(U
S
+ iW
S
)
1
r
df
dr

L.

S (6.32)
¸seklinde verilir.
Biz burada merminin s =
1
2
spinli par¸cacıklar oldu˘gunu farzederek sa¸cılma tesir
kesitine ula¸smak istiyoruz. En genel dalga fonksiyonu radyal, a¸cısal ve spin dalga
fonksiyonlarının toplamı olaca˘gı a¸sikardır.
Ψ =

jlm
U
jl
(r)
r
C
jls
mλµ
i
l
Y
λ
l
(θ, φ)χ
µ
s
(6.33)
Burada χ
µ
s
spin fonksiyonu ve C
jls
mλµ
Clebsch-Gordon katsayısı ve Y
λ
l
(θ, φ) k¨ uresel
harmoniklerdir. Raydal denklem her l de˘geri i¸cin spine ba˘glı olarak iki kısımda
incelenebilir. Yani,
d
2
U
+
l
dr
2
+
_
2m
¯ h
2
[E −V
C
(r) −V (r) −lV

s
(r)] −
l(l + 1)
r
2
_
U
+
l
= 0 (6.34)
d
2
U

l
dr
2
+
_
2m
¯ h
2
[E −V
C
(r) −V (r) −(l + 1)V

s
(r)] −
l(l + 1)
r
2
_
U

l
= 0 (6.35)
Burada U
+
l
ve U

l
iki spin y¨onelimleri i¸cin radyal Schr¨ odinger denklemleridir.
G¨or¨ uld¨ u˘ g¨ u gibi

L.

S spinlerin y¨onelimine ba˘glı olarak l ve −(l +1) ¸seklinde iki de˘ger
almaktadır. Bu denklemlerden elde edilen sa¸cılma tesir kesiti
A(θ) = f
C
(θ) +
1
2ik

l
_
(l + 1)S
+
l
+lS

l
−(2l + 1)
¸
e
2iσ
l
P
l
(cos θ) (6.36)
B(θ) =
1
2ik

l
(S
+
l
−S

l
)e
2iσ
l
P
1
l
(cos θ) (6.37)
Burada P
1
l
(cos θ) asosiye Legendre polinomudur. Diferansiyel tesir kesiti,

dΩ
= [A[
2
+[B[
2
(6.38)
ve sa¸cılan ı¸sınların polarizasyon tesir kesiti,

P =
2Im(AB

)
[A[
2
+[B[
2
ˆ nveˆ n =

k
i
x

k
f
[

k
i
x

k
f
[
(6.39)
92 B
¨
OL
¨
UM 6. N
¨
UKLEER REAKSIYON MODELLERI
Bu form¨ ul polarize olmamı¸s gelen par¸cacıkların etkile¸simine uygundur. Absorp-
siyon tesir kesiti, giden par¸cacıkların y¨ ukl¨ u olmaması durumunda elastik sa¸cılma
tesir kesiti ve toplam tesir kesiti sıra ile,
σ
A
=
π
k
2

l
_
(l + 1)(1 −[S
+
l
[
2
) + l(1 −[S

l
[
2
)
¸
(6.40)
σ
e
=
π
k
2

l
_
(l + 1)[1 −S
+
l
[
2
+ l[1 −S

l
[
2
¸
(6.41)
σ
T
=

k
2

l
_
(l + 1)(1 −ReS
+
l
) + l(1 −ReS

l
)
¸
(6.42)
¸seklinde verilir.
6.1.6 Optik Potansiyelin ¨ozellikleri
N¨ ukleer reaksiyon modellerini inceledi˘gimizde temel problemin deneysel dataları
en iyi ¸sekilde fit edecek potansiyel setini bulmak oldu˘gunu g¨or¨ ur¨ uz. Potansiyel-
leri dikkate aldı˘gımızda Coulomb potansiyeli V
C
ve merkezcil potansiyelin V
cent.
,
¨ozellikleri ¸cok iyi bilinmektedir.fakat n¨ ukleer potansiyelin ¸sekli ve parametreleri iyi
bilinmemektedir. Temel problem aslında bu potansiyelin belirlenmesidir. N¨ ukleer
potansiyelin ve di˘ger potansiyellerin nitel ¨ozelliklerine burada de˘ginmek isteriz.
N¨ ukleer potansiyel kompleks olmak zorundadır, yani i¸cerisinde sanal potansiyel
barındırmalıdır. [S[ = 1 i¸cin absorpsiyon olmadı˘gı i¸cin S matrik her zaman [S[ ≤ 1
olması gerekir. Sanal potansiyelinW(r) her yerde negatif olması gerekli olmakla
birlikte yalnız sa¸cılma dalgasıyla her j de˘geri i¸cin integrali negatiftir [1].
_

j
(r)[
2
W(r)dr ≤ 0 (6.43)
olmalıdır. Burada χ
j
(r) uygun sa¸cılma dalga fonksiyonunun radyal kısmıdır. Bir¸cok
durumda absorpsiyon potansiyeli y¨ uzey yakınında pik yapar. Dolayısıyla etkile¸smenin
y¨ uzeyde oldu˘gunu d¨ u¸s¨ unmek yanlı¸s olmaz.
˙
I¸cerdeki n¨ ukleonlar etkile¸sime katılmaz
sadece de˘gerlik n¨ ukleonları etkile¸sime katılır. Fakat gelen par¸cacık enerjisi ¸cok
y¨ uksekse sanal potansiyel reel potansiyel formuna yakın davranır.
N¨ ukleer potansiyeller enerji ba˘gımlıdır. Sanal potansiyel enerjiy artarken tipik
olarak artar, yani gelen par¸cacı˘gın enerjisi arttık¸ca uyarılmı¸s kanalların sayısı art-
makta, dolayısıyla bu etkile¸simi tanımlayın sanal potansiyelin ¸siddeti artmaktadır.
6.1. N
¨
UKLEER REAKS
˙
IYON MODELLER
˙
I 93
Reel potansiyeldeki de˘gi¸sme ¨ozellikle Coulomb bariyeri civarında anormal derecede
g¨ozlenir ki bunu daha sonra tartı¸saca˘gız.
Optik potansiyel prensipte nonlocal olmakla birlikte genelde local formda kabul
edilir. Mermi ve hedef arasındaki antisimetrizasyon nonlocalli˘gin ¨onemli bir kayna˘ gıdır.
N¨ ukleon- ¸cekirdek sistemleri i¸cin Hartree-Fock potansiyeli buna a¸cık bir ¨ornektir [2].
Nonlocalli˘gi etkile¸simin sadece r ye ba˘glı olmaması bir r

parametresine de ba˘glı ol-
ması gibi d¨ u¸s¨ unebiliriz. Dolayısıyla taban durumla uyarılmı¸s durumlar arasında bir
etkile¸sim varsa veya uyarılmı¸s durumlar arasında bir etkile¸sim varsa bunları temsil
eden potansiyel in nonlocal oldu˘gunu d¨ u¸s¨ unebiliriz.
Gelen mermi veya hedef ¸cekirdek spine sahipse bunlar arasında bir spin-y¨or¨ unge
etkile¸sim kuvveti oldu˘gunu dolayısıyla bunu temsil eden bir potansiyel oldu˘gunu
d¨ u¸s¨ unebiliriz. E˘ger hem mermi hemde hedef ¸cekirdek spine sahipse bir spin-spin
etkile¸sim potansiyeli olacaktır. Bir ¸cekirde˘ gin spinini de˘gerlik n¨ ukleonları belirledi˘gi
i¸cin etkile¸simin bu de˘gerlik n¨ ukleonları arasında olaca˘gını d¨ u¸s¨ unmek yanlı¸s olmaz.
Dolayısıyla spin y¨or¨ unge etkile¸simini temsil eden V
so
potansiyeli sanal potansiyele
benzer olarak y¨ uzey b¨olgesinde pik yapar.
Ayrıca efektif potansiyel angular momentum kuantum sayısına l, pariteye ve
model uzayına ba˘gımlıdır.
6.1.7 Etkile¸sim Potansiyelinin ¨ozellikleri
En genel durumda yani ¸cekirde˘ gin y¨ ukl¨ u oldu˘gu ve merminin bir spine sahip oldu˘gu
durumda fenomonolojik potansiyel,
U
eff
= U
N
+ V
C
+ V
so
+ V
l
(6.44)
U
N
= −V f
V
(r) + V
S
g
V
(r) −i [W
V
f
W
(r) + W
S
g
W
(r)] (6.45)
U
so
= −(V
so
+ iW
so
)(
¯ h
m
π
c
)
2
1
r
df
S
(r)
dr

l.s (6.46)
V
l
=
l(l + 1)
2µr
2
(6.47)
S¸eklinde tanımlanır. S¸imdi bu potansiyelleri sırasıyla inceleyelim:
94 B
¨
OL
¨
UM 6. N
¨
UKLEER REAKSIYON MODELLERI
S
.
ekil 6.4: Wood-Saxon form fakt¨or¨ u ve onun derivatif ¸sekli.
6.1.8 Reel Potansiyel (V
V
, V
S
Reel potansiyel genellikle Wood-Saxon (WS) formunda se¸cilir.
˙
I¸c b¨olgelerde potan-
siyel yakla¸sık sabit y¨ uzeye do˘gru yakla¸sıldı˘gında tıpkı yo˘gunluk de˘gi¸simine ben-
zer olarak yava¸s¸ ca azalarak sıfıra gitmektedir. Ayrıca potansiyel negatiftir. Reel
potansiyel mermideki nukleon sayısıyla yakla¸sık orantılıdır [2]. Reel potansiyelin
g¨or¨ un¨ um¨ u bi¸cimsel olarak ¸sekil 3.4 e benzerdir sadece V
0
¸carpanı gelir. D¨oteron
un potansiyeli bir n¨ ukleonunkinin iki katı triton un ki yakla¸sık ¨ u¸c katı daha fa-
zla derinli˘ge sahiptir ki bu b¨oyle devam eder [2]. N¨ ukleon sayısı yakla¸sık potansiyel
deinli˘giyle orantılı olmakla birlikte a˘gır iyonlara do˘gru gidildik¸ce durum de˘gi¸secektir.
Potansiyelin form fakt¨or¨ u,
f
i
=
1
1 + exp(x
i
)
, V
N
=
V
0
1 + exp(x
i
)
vex
i
=
r −R
i
a
i
x
i
= V, W (6.48)
S¸eklinde verilir. i = V i¸cin reel potansiyel tanımlanır ve i = W i¸cin sanal
potansiyel tanımlanır. Burada V , R
V
ve a
V
sırasıyla potansiyelin derinli˘gi, yarı¸ capı
ve y¨ uzey dif¨ uzyon kalınlı˘ gıdır. a parametresi potansiyelin y¨ uzeyde %90 dan %10
6.1. N
¨
UKLEER REAKS
˙
IYON MODELLER
˙
I 95
a d¨ u¸st¨ u˘ g¨ u mesafe olarak tanımlanır. S¸ekil 3.4 den g¨or¨ uld¨ u˘g¨ u ¨ uzere potansiyel
merkezde maksimum ¸siddete sahipken y¨ uzeyde sıfıra gitmektedir. Ayrıca ¸cok kısa
erimlidir. Bu form Wood-Saxon formu olarak bilinir. f
V
form fakt¨or¨ un¨ un karesi
i¸cin Wood-Saxon kare (WS
2
) formu elde edilir ki bu form ¸cok sık kullanılır. S¸ekil
3.5 de WS ve WS2 ¸sekilleri kar¸sıla¸stırılmalı olarak verilmektedir . g¨or¨ uld¨ u˘g¨ u ¨ uzere
bu potansiyel formları arasındaki fark form fakt¨or¨ un¨ un yakla¸sık %90 a d¨ u¸st¨ u˘g¨ u
de˘gerlerde ve %10 a d¨ u¸st¨ u˘ g¨ u de˘gerlerde g¨or¨ ulmektedir.
S
.
ekil 6.5: Wood-Saxon (WS)ve Wood-Saxon kare (WS2) form fakt¨orlerinin
kar¸sıla¸stırmalı ¸sekli
Reel potansiyelin y¨ uzeysel formu
g
i
(r) = −4a
i
df
i
dr
=
4 exp(x
i
)
[1 + exp(x
i
)]
2
, V
sur
=
V exp(x
i
)
[1 + exp(x
i
)]
2
vex
i
=
r −R
i
a
i
x
i
= V, W
(6.49)
i = V i¸cin elde edilir. i = W i¸cin sanal potansiyelin y¨ uzeysel fırmu elde edilir.
Sanal Potansiyel :
Absorpsiyon potansiyeli hacim ve y¨ uzeysel olmak ¨ uzere iki kısımda incelenebilir.
Hacimsel terim reel potansiyelinkine benzer olarak denk 3.46 da i = W i¸cin elde
edilir ve bi¸cim olarak ¸sekil 3.4 deki f(r, R, a) form fakt¨or¨ une benzerdir.
96 B
¨
OL
¨
UM 6. N
¨
UKLEER REAKSIYON MODELLERI
W =
W
0
1 + exp(x
i
)
vex
i
=
r −R
W
a
W
(6.50)
Y¨ uzey absorpsiyon potansiyeli denk3.47 de i = W i¸cin elde edilir.
W
sur
(r) =
4W
0
exp(x
W
)
[1 + exp(x
W
)]
2
vex
i
=
r −R
W
a
Wi
(6.51)
Y¨ uzeysel hacim potansiyeli ¸sekil 3.4 deki g(r, R, a) form fakt¨or¨ une benzerdir.
Y¨ uzey potansiyeli r = R
W
de pik yapar.
Merkezcil Potansiyel (V
l
:
Merkezcil potansiyel mermi ve hedefin ba˘gıl a¸cısal momentumundan do˘gar ki ¸siddeti,
V
l
=
l(l + 1)
2µ¯ h
2
(6.52)
¸seklinde verilir. Denklemden g¨or¨ uld¨ u˘g¨ u ¨ uzere merkezcil bariyer a¸cısal momentum
kuantum sayısına ba˘glıdır. Bu potansiyel ¸cekirde˘gin n¨ ukleer potansiyelinden dolayı
kendi i¸cine ¸c¨ okmesini ¨onleyen ¸cok ¸siddetli bir bariyerdir.
Spin y¨or¨ unge terimi (V
so
:
E˘ger mermi spine sahipse hedefle mermi arasındaki spin-y¨or¨ unge etkile¸siminden
do˘gan bir potansiyel olu¸sur.
Coulomb Potansiyeli (V
C
):
Hedef k¨ ure d¨ uzg¨ un y¨ uk yo˘ gunlu˘guna sahipse mermi ve hedef arasındaki Coulomb
potansiyeli,
V
C
=
Z
a
Z
A
e
2
r
, r ≥ R
C
=
Z
a
Z
A
e
2
2R
C
(3 −
r
2
R
2
C
), r ≤ R
C
(6.53)
Burada Z
a
ve Z
A
sırasıyla mermi ve hedefin y¨ uk¨ ud¨ ur. Mermi ve hedef birle¸smedi˘ gi
s¨ urece (overlap) Coulomb potansiyeli noktasal alınabilir.
Coulomb potansiyeli i¸cin daha kesin potansiyel elde etmek amacıyla tek-folding
ve ¸cift-folding potansiyeller yazılabilir. Tek folding i¸cin Coulomb potansiyeli,
V
C
= e
_
g(r

)
r −r

dr

(6.54)
6.1. N
¨
UKLEER REAKS
˙
IYON MODELLER
˙
I 97
Burada ghedefin y¨ uk da˘gılımıdır ve elektron sa¸cılma deneylerinden elde edilir.
(S¸ekil 3.11). E˘ger mermi ve hedef ¸cekirdekler kompleks yapıda ise
V
C
(

R) =
__
g
1
(r
1
)g
2
(r
2
)
1
r
12
dr
1
dr
2
ver
12
= [

R +r
2
−r
1
[ (6.55)
Denk 3.51 in r
−1
ba˘gımlılı˘gı k¨ u¸ c¨ uk r uzaklıklarında ¸cekirdekler ¨ ust ¨ uste binm-
eye ba¸sladı˘ gı zaman ge¸cerlili˘ gini kaybeder. Ve noktasal olmayan da˘gılım kullanılır.
Fakat R
C
nin hangi de˘gerde oldu˘gu sistemler i¸cin de˘gi¸smektedir.
S
.
ekil 6.6:
16
O+
16
O sistemi i¸cin Coulomb potansiyelinin iki y¨ uk da˘gılımına g¨ore
de˘gi¸simi.
Bu varsayımda nokta+d¨ uzg¨ un y¨ uk da˘gılımı bilgisayar kodlarında sıklıkla kul-
lanılır. Daha ger¸cek¸ci bir R
C
kar¸sıla¸stırması vermek i¸cin iki ¸cekirde˘ gin uzaklıklarının
toplamından daha
k¨ u¸c¨ uk R
C
uzaklı˘gına ihtiya¸c duyulur.S¸ekil3.7 g¨osteriyor ki
16
O+
16
O sistemi i¸cin
R
C
= 4.3fm dir. Genel parametrizasyon,
R
C
= r
C
(A
1
3
p
+ A
1
3
T
) (6.56)
d¨ ur.
16
O+
16
O sistemi i¸cin r
C
= 0.85fm dir [26]. Deneysel analizlerden r
C
= 1.4fm
bulundu fakat kuantum mekaniksel d¨ uzeltmelerle r
C
= 1.2fm oldu˘gu g¨or¨ uld¨ u.
Benzer ¸sekilde n¨ ukleer etkile¸sim uzaklı˘gı da denk 3.54 den bulunur r
0
de˘geri ise
deneysel data ile fit sırasında elde edilir.
98 B
¨
OL
¨
UM 6. N
¨
UKLEER REAKSIYON MODELLERI
6.1.9 Hacim
˙
Integralleri (J
V
, J
W
):
Hacim integrali deneysel datayı a¸cıklayan reel ve sanal potansiyellerin t¨ um uzay
¨ uzerinden integralidir yani,
J
V
(E) = −

A
p
A
T
_
V (r)r
2
drJ
W
(E) = −

A
p
A
T
_
W(r)r
2
dr (6.57)
ve J(E) = J
V
(E) + iJ
W
(E) ¸seklinde tanımlanır. G¨or¨ uld¨ u˘g¨ u ¨ uzere hacim integrali
enerjinin fonksiyonudur. Bu durum ¨ozellikle Coulomb bariyeri civarında bariz bir
¸sekilde g¨or¨ ul¨ ur ki bunun fiziksel ¨onemi a¸sa˘gıda tartı¸sıldı.
6.1.10 Coulom Bariyeri Civarındaki Reaksiyonlar ve E¸sik
Anormalli˘gi
Gelen n¨ ukleonun kompleks bir hedef ¸cekirdekten sa¸cılmasını d¨ u¸s¨ unelim ¨oyle ki gelen
merminin enerjisi Coulomb bariyeri civarında olsun; ¨ u¸c durum s¨oz konusudur.
1.) E˘ger mermi enerjisi Coulom bariyerinin altında ise Rutherford sa¸cılması
g¨ozlenir.
2.) Gelen mermi enerjisi Coulomb bariyeri civarında ise elastik kanallarla in-
elastik kanallar arasında ¸ciftlenim olur, yani elastik kanaldan inelastik kanala akı
ge¸ci¸si olur di˘ger bir deyi¸sle hedefin uyarıldı˘gını s¨oyleyebiliriz. Bu durumda potan-
siyel derinliklerinde anormal de˘gi¸simler g¨ozlenir.
3.) Mermi par¸cacı˘gın enerjisi Coulomb bariyeri ¨ uzerinde ise Coulomb bariyeri
¸cok rahat bir ¸sekilde delinir ve n¨ ukleer reaksiyon olma olasılı˘gı artar. ¸c¨ unk¨ u mermi
artık n¨ ukleer potansiyelin alanına girmi¸stir. Ayrıca mermi enerjisi artırılmaya devam
edilirse uyarılmı¸s kanal sayısı artar.
Fenomonolojik optik model bu g¨ozlenirleri a¸cıklamak i¸cin yeterlidir. Bu ¨ u¸ c du-
rumu g¨oze alan global bir inceleme yapmak istersek n¨ ukleer potansiyelin veya onun
hacim integrallerinin bu enerji b¨olgesindeki de˘gi¸simine bakmak yeterlidir.
S¸ekil 3.8 den g¨or¨ uld¨ u˘ g¨ u ¨ uzere gelen par¸cacı˘gın enerjisi Coulomb bariyerine yakla¸stı˘gı
zaman reel potansiyelin derinli˘ginde bir artma g¨ozlenmekte yakla¸sık Coulomb bariy-
erinde pik yapmaktadır. Gelen par¸cacı˘gın enerjisini artırmaya devam etti˘gimiz za-
man yava¸s¸ca azalmakta y¨ uksek enerjilerde yakla¸sık sabit kalmaktadır. Sanal potan-
siyelin de˘gi¸simine baktı˘gımızda yakla¸sık Coulomb bariyerine kadar lineer olarak
6.1. N
¨
UKLEER REAKS
˙
IYON MODELLER
˙
I 99
artmakta enerji artırılmaya devam edildi˘ginde ise sabit kalmaktadır. Bu gelen
par¸cacı˘gın hedefte a¸cabilece˘gi kanal sayısının maksimuma ula¸sması olarak yorum-
lanabilir.
S
.
ekil 6.7:
16
O+
208
Pb sisteminin Coulob bariyeri civarındaki davranı¸sı.
V (E)nin bu davranı¸sı ¨onceleri tam anla¸sılamadı˘ gı i¸cin anormal davranı¸s olarak
adlandırılıyordu fakat ¸simdi reel potansiyelin absorpsiyonun de˘gi¸simine e¸slik etmesi
gerekti˘gi anla¸sılmı¸stır [27]. Elastik kanaldan absorpsiyon di˘ger kanallara ¸ciftlenimin
varlı˘ gına i¸saret eder ve bu ¸ciftlenim reel potansiyele dinamik polarizasyon potansiyeli
olarak adlandırılan d¨ uzeltme artı¸sı verecektir. Niteliksel olarak ¸carpı¸sma y¨ uksek en-
erjilerde, ansızın olur ve ana ¨ozellik elastik kanaldan inelastik kanala akının absorp-
siyonu ile sonu¸clanır. Oysa ki bariyer enerjisi altında ve yakınındaki s¨ ure¸ clerde daha
adyabatik ve uyarılmada s¨ozdedir (virtual). B¨oylece etkile¸sme dinamik polarizasyon
potansiyeliyle temsil edilebilir [27].
Reel potansiyel V (E) = V
0
+ ∆V (E) ¸seklinde yazılabilir. Burada V
0
enerjiden
ba˘gımsızdır ve ∆V (E)dinamik poalrizasyon potansiyelidir. ∆V (E) ve W(E) nin
kar¸sılıklı davranı¸sı dispersiyon ili¸skisi ile anla¸sılabilir. Sistematik olarak bu davranı¸s,
∆V (E) =
P
π
_

−∞
W(E

)
E

−E
dE (6.58)
100 B
¨
OL
¨
UM 6. N
¨
UKLEER REAKSIYON MODELLERI
Burada P prensib de˘gerlerine i¸saret eder. Denklemden hemen g¨or¨ ur¨ uz ki W(E)
nin herhangi hızlı ve lokalize de˘gi¸simine ∆V (E) e¸slik etmek zorundadır [27].
6.1.11 Potansiyeller Arasındaki ili¸ski ve G¨ u¸cl¨ u Absorpsiyon
Uzaklı˘gı
Potansiyeller arasındaki ili¸skiyi anlamak i¸cin W/V oranını inceleyebiliriz. S¸ekil 3.9
da iki farklı potansiyel incelenmektedir (WS ve folding):
S
.
ekil 6.8: A˘gır iyon reaksiyonlarını tanımlamada kullanılan tipik potansiyeller,
12
C+
12
C sistemi i¸cin 79MeV de fenomonolojik ve mikroskobik potansiyellerin
g¨or¨ un¨ u¸s¨ u.
Se¸cilen potansiyeller t¨ um data analizlerinde ana ¨ozellikler g¨osterdi˘ gi bulundu.
Potansiyeller enerji ba˘gımlı, reel kısımları derin (V ≈ 100 − 350MeV ) ve ima-
jjiner kısımları sı˘g (W ≈ 7 −30MeV ) bulundu.
˙
Ikinci kolondaki ¸sekiller bu potan-
siyellerin logaritmik formlarıdır: Reel ve imajiner kısmın ¸sekli her zaman farklıdır.
¨ozellikle y¨ uzeyden uzakta absorpsiyon, n¨ ukleer madde da˘gılımından daha hızlı azalır.
6.1. N
¨
UKLEER REAKS
˙
IYON MODELLER
˙
I 101
¨ u¸c¨ unc¨ u kolonda imajiner ve reel kısmın oranları W/V , uzaklı˘gın fonksiyonu olarak
g¨osteriliyor. Y¨ uzey yakınında W(r) ≈ V (r) oldu˘gu a¸cıktır [26]. S¸ekil 3.9 daki
¨ u¸c¨ unc¨ u kolondan g¨ u¸cl¨ u absorpsiyon yarı¸capı R
sar
, W/V oranının maksimuma ula¸stı˘gı
yer oldu˘gu g¨or¨ ulebilir.
Farklı enerjilerde farklı sistemler i¸cin sistematik incelemeler g¨osterir ki W(r) nin
maksimum de˘geri 1.2-1.4 kere (A
1
3
p
+ A
1
3
T
) uzaklı˘gında lokalle¸smi¸stir ve bu uzaklık
artan enerjiyle azalır. Bu formalizmde pik yapan b¨olgeler sistemin g¨ u¸cl¨ u absorp-
siyon uzaklı˘gı olarak i¸saretlenir ve hafif-a˘gır iyon dataları i¸cin imajiner potansiyelin
uzaklı˘gından hafif¸ce b¨ uy¨ uk olur [26].
20
Ne+
12
C,
14
N+
12
C,
9
Be+
12
C ve
9
Be+
16
O
sistemleri W/V sitemati˘gine uymazlar. Bu sistemler i¸cin W(r) e˘grisi s¨ urekli artar,
yani maksimuma sahip de˘gildir. Bu ¸cekirdekler di˘gerlerinde g¨ozlenen davranı¸slardan
farklı davranı¸s sergilerler ki yapıları ¸cok a¸cık de˘gildir. ¸co˘gunlukla 4n veya α-par¸cacı˘ gı
¸cekirdekleridir [26].
Sa¸cılma y¨ uzeyde dominanttır. Burada ‘y¨ uzey’ n¨ ukleer kuvvetin g¨ u¸cl¨ u etkimeye
ba¸sladı˘gı b¨olge anlamındadır. Bu b¨olgenin yeri g¨ u¸cl¨ u absorpsiyon uzaklı˘gıyla (R
sar
)
temsil edilir. Pratikte R
sar
de˘geri,
R
sar
= r
0
(A
1
3
p
+ A
1
3
T
) + ∆ (6.59)
S¸eklinde parametrize edilir. Burada R
sar
k¨ utle numaraları A
p
ve A
T
olan iki ¸cekirde˘ gin
merkezleri arasındaki uzaklıktır [26]. G¨ u¸ cl¨ u absorpsiyon uzaklı˘gı n¨ ukleer yarı¸captan
∆ kadar farklıdır ve E/A ≈ 10 − 20MeV i¸cin yakla¸sık 2-3fm arasındadır. R
sar
uzaklı˘gı ve bu y¨ uzden ∆ aralı˘gı enerji artarken yava¸s¸ca azalır.
˙
Iki ¸cekirde˘ gin n¨ ukleer
madde da˘gılımının herhangi ¨ozdeksel ¨ ust ¨ uste binmesinde ¨once g¨ u¸cl¨ u absorpsiyon
ger¸cekle¸sir.
6.1.12 Optik Model Analizleri
Deneysel sa¸cılma ve reaksiyon tesir kesiti datalarını a¸cıklayan potansiyel setleri bir
bilgisayar kodu kullanılarak bulunur. Genellikle kullanılan reaksiyon kodları fresco
[40], Potelemly [44] , ve EC
˙
IS [41]. Teorik olarak bulunan tesir kesitleri deneysel
tesir kesitleri kar¸sıla¸stırılarak en uygun potansiyel seti se¸cilir. E˘ger potansiyeller
fenomonolojik ise reel ve imajiner kısımlar genellikle WS, (WS)
n
, n = 1, 2 veya
Wood-Saxon derivatif (WSD) olarak veya bunların kombinasyonu ¸seklinde se¸cilir.
102 B
¨
OL
¨
UM 6. N
¨
UKLEER REAKSIYON MODELLERI
S
.
ekil 6.9:
16
O+
208
Pb sistemi g¨ u¸cl¨ u absorpsiyon mesafesindeki etkile¸simi sırasında
meydana gelen yo˘ gunluk da˘gılımları.
Reel potansiyel mikroskobik analizlerle de belirlenebilir (folding model). Folding
model yardımıyla V (r) nin yarı¸capa g¨ore de˘gi¸sim dataları hesaplamaya direkt olarak
katılır. Sanal kısımlar ise fenomonolojik olarak belirlenir. Deneysel dataları opti-
mum fit etmek i¸cin normalizasyon katsayısıyla ve imajiner potansiyel parametreleri
ile oynamak gerekir.
Deneysel data ile teorik datalar arasındaki uyumu belirlemek i¸cin
χ
2
=
1
N
σ
N
σ

i=1

th
−σ
ex
)
2
(∆σ
ex
)
2
(6.60)
S¸eklinde hata hesabı yapılır. Burada σ
th
, σ
ex
ve ∆σ
ex
sırasıyla teorik tesir kesiti,
deneysel tesir kesiti ve deneysel tesir kesitindeki hata oranıdır. N
σ
¨ol¸c¨ ulm¨ u¸s a¸cıların
toplam sayısıdır.
Diferansiyel denklemi ¸c¨ozmek i¸cin; her l de˘geri i¸cin denklem integre edilir. Her
kismi dalga i¸cin dalga fonksiyonu i¸c b¨olgede n¨ umerik olarak hesaplanarak dı¸s dalga
fonksiyonuna e¸sitlenir ve S−matriks her l de˘geri i¸cin elde edilir. R = 0 dan R
maks
a kadar alınırken ∆R step aralı˘gında alınır. Bu aralık potansiyellerin dif¨ uzyon
kalınlı˘ gına ba˘glıdır. ¸cok kısa veya keskin potansiyeller normalde daha k¨ u¸c¨ uk step
aralı˘gına ihtiya¸ c duyar. S−matriks bilinirse, tesir kesiti, ge¸ci¸s katsayısı ve a¸cısal
da˘gılım hesaplanabilir.
6.1.13 FOLD
˙
ING MODEL
Folding model reel potansiyeli hesaplamak i¸cin, iki ¸carpı¸san ¸cekirde˘gin yo˘ gunluk
da˘gılımı ¨ uzerinden n¨ ukleon-n¨ ukleon etkile¸siminin integrali ile hesaplanır. Elastik
6.1. N
¨
UKLEER REAKS
˙
IYON MODELLER
˙
I 103
sa¸cılma, inelastik sa¸cılma ve di˘ger s¨ ure¸cleri yakla¸sık yo˘ gunluk ve etkile¸sim se¸cimi ile
yapılabilir.
S
.
ekil 6.10: Koordinatlar kullanılarak a) tek folding ve b) ¸cift folding
Folding potansiyelin ba¸slangı¸ctaki hesapları ‘tek-folding’ da bulundu. Bu yakla¸sımda
fenomonolojik n¨ ukleon-¸ cekirdek potansiyeli,
U
F
(

R) =
_
dr
2
g
2
(r
2
)υ(

R −r
2
) (6.61)
¸seklinde tanımlanır. Burada g
2
(r
2
) hedef ¸cekirde˘ gin yo˘ gunluk da˘gılımıdır ve υ(r)
etkile¸sim terimidir. A˘gır iyon sa¸cılmaları i¸cin bu yakla¸sımla potansiyelin derinli˘gi
oldu˘gundan yakla¸sık iki kat fazla bulundu˘gu i¸cin ¸cift-folding formu kullanıldı. O
zaman etkile¸sim terimi υ(r) her iki yo˘ gunluk da˘gılımı ¨ uzerinden inte˘ gre edildi [29].
U
F
(

R) =
_
dr
1
_
dr
2
g
1
(r
1
)g
2
(r
2
)υ(r
12
=

R +r
2
−r
1
) (6.62)
104 B
¨
OL
¨
UM 6. N
¨
UKLEER REAKSIYON MODELLERI
Burada g
i
, i. n¨ ukleonun taban durumundaki yo˘ gunlık da˘gılımı ve υ(r
12
) efek-
tif n¨ ukleon-n¨ ukleon etkile¸simidir.
˙
Integral iki yo˘ gunluk da˘gılımı ¨ uzerinden oldu˘gu
i¸cin ¸cift folding olarak adlandırılır. Bu denklem aslında daha ¨once ifade edilen
Coulomb potansiyelinde
1
r
12
terimi yerine etkile¸sim terimi υ(r
12
) ve y¨ uk da˘gılımı
yerine yo˘ gunluk da˘gılımları konarak elde edilebilir. Burada yo˘ gunluk da˘gılımları
normalize edilmemi¸stir. Yo˘gunluklar,
_
g
a
(r)dr = ave
_
g
A
(r)dr = A (6.63)
S¸eklinde normalize edilir. Hacim integralleri arasında,
J
F
= J
a
J
A
J
υ
= aAJ
υ
(6.64)
S¸eklinde basit bir ili¸ski vardır. ¸cift folding integrali altı boyutta olmasına ra˘gmen
pratikte Fouer transformuyla daha kolay integre edilir.
¸cekirdek yo˘ gunlu˘gu (g) ve efektif etkile¸simin (υ) se¸cimi deneysel dataların fit
edilmesi bakımından ¨onemlidir. efektif etkile¸simin merkezi kısmı,
υ
12
= υ
00
(r
12
) + υ
01
(r
12
)

T
1
.

T
2
+ υ
10
(r
12

1

2

11
(r
12

1

2

T
1
.

T
2
(6.65)
S¸eklinde verilir. Genellikle spin orbit terimi ve tens¨or terimi olacaktır [29]. Bu-
rada υ
00
hem s = 0 hemde T = 0 durumu i¸cin ve υ
01
terimi hem s = 0 hemde T = 1
durumu i¸cin efektif etkile¸simdir (υ
sT
).

T
1
ve

T
2
birinci ve ikinci ¸cekirde˘ gin tens¨or
terimleridir. s
1
ve s
2
ise spin terimleridir. E˘ger ¸cekirdeklerden biri veya her ikisi
de N = Z durumuna sahipse (ve bu y¨ uzden izospin sıfırsa ) denk 3.63 de T = 0
da˘gılımı olabilir. Her iki ¸cekirdek i¸cin N ,= Z oldu˘gunda T = 1 da˘gılımı olur [29].
Genel durumda ¸cekirdekler k¨ uresel de˘gildir ve spin ba˘gımlıdır. E˘ger ¸cekirdeklerin
yo˘gunluk da˘gılımı k¨ uresel de˘gilse potansiyelde k¨ uresel olmayan bile¸sen i¸cerecek ve
bu bile¸senler y¨ uz¨ unden inelastik kanallarda artı¸s olacaktır.
N¨ ukleer reaksiyon hesaplamalarında efektif etkile¸sim genellikle yo˘gunluk ba˘gımlıdır.
ve
υ(r
12
, g) = υ
1
(r
12
)e
−β
1
g(r)
+ υ
2
(r
12
)e
−β
2
g(r)
(6.66)
S¸eklinde verilir. Birinci terim yo˘gunluk ba˘gımsız olarak da se¸cilebilir.
6.1. N
¨
UKLEER REAKS
˙
IYON MODELLER
˙
I 105
S
.
ekil 6.11: ¸cekirde˘ gin yo˘ gunluk da˘gılımı ve folding modelden elde edilen U(r) potan-
siyelinin kar¸sıla¸stırılması.
C¸ ekirde˘gin yo˘ gunluk da˘gılımı ¸sekil 3.12 den g¨or¨ uld¨ u˘g¨ u ¨ uzere r = 0 da yakla¸sık
sabit iken y¨ uzeye yakla¸stık¸ ca d¨ uzg¨ un bir ¸sekilde azalmaktadır. G¨or¨ uld¨ u˘g¨ u ¨ uzere
yo˘gunlukla n¨ ukleer potansiyel arasında sıkı sıkıya bir ili¸ski vardır. ¸cekirde˘gin i¸c
kesimlerinde yo˘gunlukla potansiyel de˘gi¸simi yakla¸sık aynı iken ¸cekirde˘ gin y¨ uzeyi
yakınlarında birbirlerinden bariz bir ¸sekilde ayrılır.
Index
Planck, 18
106

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful