P. 1
Diferansiyel Not

Diferansiyel Not

|Views: 875|Likes:
Yayınlayan: Tuğrul Erdoğan

More info:

Published by: Tuğrul Erdoğan on Nov 15, 2011
Telif Hakkı:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

04/18/2013

pdf

text

original

DİFERANSİYEL DENKLEMLER

Mühendisler İçin

Doç. Dr. Tahsin Engin

Sakarya Üniversitesi Makina Mühendisliği Bölümü

Haziran 2008 SAKARYA

-1Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç.Dr. Tahsin ENGİN

İÇİNDEKİLER
BÖLÜM 1 BİRİNCİ MERTEBEDEN DİFERANSİYEL DENKLEMLER 1.1. GİRİŞ 1.2. BAZI TEMEL TANIMLAMALAR 1.3. DİFERANSİYEL DENKLEMLERİN ÇÖZÜMLERİ 1.4. DİFERANSİYEL DENKLEMLERİN DOĞRUDAN İNTEGRAL YOLUYLA ÇÖZÜMLERİ 1.5. PROBLEMLER BÖLÜM 2 BİRİNCİ MERTEBEDEN LİNEER DİFERANSİYEL DENKLEMLER 2.1. GİRİŞ 2.2. BİRİNCİ MERTEBE DİFERANSİYEL DENKLEMLERE GENEL BAKIŞ 2.3. BİRİNCİ MERTEBE LİNEER DİFERANSİYEL DENKLEMLER 2.4 LİNEER OLMAYAN BİRİNCİ MERTEBEDEN DİFERANSİYEL DENKLEMLER 2.4.1. Değişkenlerine Ayrılabilir Tipte Birinci Mertebeden Denklemler 2.4.2. Homojen Tipte Birinci Mertebeden Denklemler 2.4.3. Tam Diferansiyel Denklemler 2.4.4. Bazı Özel Tip Diferansiyel Denklemler 2.5. BİRİNCİ MERTEBEDEN DENKLEMLER İÇİN SİSTEMATİK YAKLAŞIM 2.6. BİRİNCİ MERTEBEDEN LİNEER DİFERANSİYEL DENKLEMLERİN MÜHENDİSLİK UYGULAMALARI 2.7. PROBLEMLER BÖLÜM 3 İKİNCİ MERTEBEDEN LİNEER DİFERANSİYEL DENKLEMLER 3.1 GİRİŞ 3.2. LİNEER BAĞIMSIZLIK VE WRONSKIAN FONKSİYONLARI 3.3. HOMOJEN DENKLEMLER TEORİSİ 3.4. SABİT KATAYILI HOMOJEN DENKLEMLER 3.5. HOMOJEN OLMAYAN DENKLEMLER TEORİSİ 3.6. HOMOJEN OLMAYAN DENKLEMLER; BELİRSİZ KATSAYILAR YÖNTEMİ 3.7. HOMOJEN OLMAYAN DENKLEMLER: SABİTİN DEĞİŞİMİ METODU 3.8 EULER DENKLEMLERİ 3.9. İKİNCİ MERTEBEDEN SABİT KATSAYILI LİNEER DİFERANSİYEL DENKLEMLERİN MÜHENDİSLİK UYGULAMALARI 3.10. PROBLEMLER BÖLÜM 4 YÜKSEK MERTEBELİ DİFERANSİYEL DENKLEMLER 4.1. GİRİŞ 4.2. HOMOJEN DENKLEMLER TEORİSİ 4.3. SABİT KATSAYILI HOMOJEN DENKLEMLER 4.4. HOMOJEN OLMAYAN DENKLEMLER TEORİSİ 4.5. HOMOJEN OLMAYAN DİFERANSİYEL DENKLEMLER: BELİRSİZ KATSAYILAR METODU 4.6 HOMOJEN OLMAYAN DENKLEMLER: SABİTİN DEĞİŞİMİ METODU 4.7 EULER DENKLEMLERİ 4.8. PROBLEMLER
-2Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç.Dr. Tahsin ENGİN

BÖLÜM 5 LAPLACE DÖNÜŞÜMÜ 5.1. LAPLACE DÖNÜŞÜMÜ 5.2. LAPLACE DÖNÜŞÜMÜNÜN TEMEL ÖZELLİKLERİ 5.3. TÜREVİN VE DİFERANSİYEL DENKLEMLERİN LAPLACE DÖNÜŞÜMLERİ 5.4. TERS LAPLACE DÖNÜŞÜMÜ 5.5. DİFERANSİYEL DENKLEMLERİN LAPLACE DÖNÜŞÜMÜ İLE ÇÖZÜMÜ 5.6. KONVOLÜSYON TEOREMİ 5.7. PROBLEMLER BÖLÜM 6 SABİT KATSAYILI LİNEER DİFERANSİYEL DENKLEMLERİN SERİLER YARDIMIYLA ÇÖZÜMÜ 6.1. GİRİŞ 6.2. KUVVET SERİLERİNİN GÖZDEN GEÇİRİLMESİ 6.3. KUVVET SERİLERİ İLE ÇÖZÜM 6.4. ADİ VE TEKİL NOKTALAR 6.5. ADİ BİR NOKTA CİVARINDA KUVVET SERİSİ ÇÖZÜMÜ 6.6. LEGENDRE DENKLEMİ VE LEGENDRE POLİNOMLARI 6.7. BESSEL DENKLEMİ VE BESSEL FONKSİYONLARI 6.8. PROBLEMLER BÖLÜM 7 LİNEER DİFERANSİYEL DENKLEM SİSTEMLERİNİN ÇÖZÜMÜ 7.1. GİRİŞ 7.2. LİNEER DİFERANSİYEL DENKLEM SİSTEMLERİNİN ELİMİNASYON YÖNTEMİ İLE ÇÖZÜMÜ 7.3. ÖZDEĞER YÖNTEMİ İLE ÇÖZÜM 7.4. LİNEER DİFERANSİYEL DENKLEM SİSTEMLERİNİN MÜHENDİSLİK UYGULAMALARI BÖLÜM 8 DİFERANSİYEL DENKLEMLERİN SAYISAL ÇÖZÜMÜ 8.1. GİRİŞ 8.2. SAYISAL İNTEGRAL ALMA 8.3. EULER YÖNTEMİ 8.4. TAYLOR SERİSİ YÖNTEMİ 8.5. RUNGE-KUTTA YÖNTEMİ

-3Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç.Dr. Tahsin ENGİN

1. BÖLÜM BİRİNCİ MERTEBEDEN DİFERANSİYEL DENKLEMLER

1.1. GİRİŞ Diferansiyel denklemler uzun yıllardır, dünyada çoğu fiziksel bilimler ve mühendislik dallarında önemli bir yer tutmaktadır. Bilim adamları ve mühendisler genellikle değişime uğrayan sistemleri incelerler ve diferansiyel denklemler mühendislere bir sistemdeki anahtar değişkenlerin değişimini inceleme ve fiziksel olayı daha iyi anlama olanağı getirir. Bilim ve matematik öğrencilerine yönelik matematik öğretimi uzun süredir bilim ve mühendislik fakülteleri arasında bir anlaşmazlık konusu olmuştur. Bilim ve mühendislik fakülteleri öğrencilerin teorik matematikle aralarının çok da iyi olmadığı konusunda hemfikirlerdir. Zira bu tarz öğretim öğrencilerin problem çözme becerilerini geliştirebilmelerine yardımcı olamamaktadır. Bu uygulama çoğu üniversitede bu dersten başarısızlık oranını % 50’lere kadar çıkarmıştır. Bu ise doğa bilimleri ve mühendislik bölümleri için önemli bir kayıptır. Bu tartışma ve anlaşmazlık genellikle matematik öğrenimi gören öğrencilerle doğa bilimleri ve mühendislik öğrenimi gören öğrencilere farklı içerikli derslerin oluşmasıyla sonuçlanmıştır. Böylece doğa bilimleri ve mühendislik fakülteleri öğrencilerine kendi disiplinleri içerisinde karşılaştıkları problemleri çözebilmeleri için matematik derslerini kendileri verme yolunu benimsemişlerdir. Diferansiyel denklemleri cebirsel denklemlerden ayıran en önemli özellik “fonksiyon türevleri” içermeleridir. Diferansiyel denklemlerin incelenmesi iyi bir matematik altyapısı gerektirir ve dolayısıyla öğrencilerin bu derse başlamadan önce bağımlı ve bağımsız değişken, sürekli ve süreksiz fonksiyon, adi ve kısmi türevler, farklar ve artırımlar ile integral gibi temel konuları gözden geçirmeleri kesinlikle önerilir. 1.2. BAZI TEMEL TANIMLAMALAR Bir ya da daha fazla fonksiyonun türevlerini içeren denklemlere diferansiyel denklem diyoruz. Diğer bir ifadeyle diferansiyel denklem bir takım fonksiyonlar ile bunların türevleri arasındaki ilişkiyi temsil eder. Bu kavram ilk olarak 1676 yılında Leibniz tarafından kullanıldı ve diferansiyel denklemler uzun zamandır çok çeşitli pratik problemin modellenmesi ve çözülmesi için bilim adamları ve mühendisler tarafından kullanılmaktadır. Çoğu bilimsel problemlerin tarif edilmesi bazı anahtar değişkenlerin diğer değişkenlere göre olan değişimlerini içerir. Genellikle bu değişkenlerdeki çok küçük değişimlerin dikkate alınması daha genel ve hassas bir tanımlama sağlar. Değişkenlerin sonsuz küçük veya diferansiyel değişimlerinin dikkate alınması durumunda, değişim hızlarını türevlerle ifade etmek suretiyle, fiziksel prensip ve kanunlar için kesin matematiksel formülasyonlar sağlayan diferansiyel denklemler elde edilir. Bu yüzden diferansiyel denklemler uzun zamandır doğa bilimleri ve mühendislikte karşılaşılan çok farklı problemlere başarıyla uygulanmaktadır. Araştırmalar, diferansiyel denklemlerin yeni uygulamalarını keşfetmeye sadece fiziksel bilimlerde değil aynı zamanda biyoloji, tıp, istatistik, sosyoloji, psikoloji ve ekonomi gibi alanlarda da devam etmektedirler. Hem teorik hem de uygulamalı diferansiyel denklem araştırmaları günümüzde çok aktif araştırma konuları arasında bulunmaktadır. Fiziksel kanun ve prensiplerin, göz önüne alınan değişkenlerdeki sonsuz küçük değişimleri dikkate almak suretiyle, bir probleme uygulanmasıyla diferansiyel denklemler elde edilmektedir. Dolayısıyla diferansiyel denklemin elde edilmesi problem hakkında yeterli bilgi sahibi olmayı, probleme dahil olan değişkenleri belirleyebilmeyi, uygun basitleştirmeler
-4Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç.Dr. Tahsin ENGİN

Her iki tarafı Δt’ye bölersek ΔT hA (T ( t ) − T0 ) = Δt mc Zaman dilimini sonsuz küçük aldığımızda (limit durumunda. Düzenleme yapılırsa d 2s F( t ) = diferansiyel denklemi elde edilir. cisme ısı transferi başlayacağı bilinmektedir. yani Δt→0) dT ( t ) hA (T ( t ) − T0 ) = dt mc diferansiyel denklemi elde edilir. bu sınırların dışında geçersizdir. Bu denklem küresel cismin sıcaklığını zamanın fonksiyonu olarak ifade etmektedir. cismin sıcak suya daldırıldığı andan itibaren (t=0) sıcaklığını verir ve dolayısıyla elde edilecek çözüm 0≤ t≤ ∞ aralığında geçerli olacaktır. Bu derste ADD konusu üzerinde durulacak olup KDD konusu daha çok lisansüstü düzeylerde ele alınmaktadır.Dr. Ayrıca denklem.ve varsayımlar yapabilmeyi. Bir ya da daha fazla bağımlı değişkenin tek bir değişkene göre adi türevlerini içeren diferansiyel denklemlere Adi Diferansiyel Denklem (ADD) denir. cismin yüzeyinden cisme taşınımla (konveksiyon) geçen ısı enerjisi kadar olacaktır. Diferansiyel denklemler fiziksel olayı. Çözüm Suyun bulunduğu kabı mükemmel şekilde yalıtılmış düşünelim (çevreye ısı kaybı yok) ve buna göre enerjinin korunumu prensibini uygulayalım. Bunun yanında içerisinde bir ya da daha fazla bağımlı değişkenin. Buna göre cismin herhangi bir t anında sıcaklığını T(t) veren diferansiyel denklemi belirleyiniz. Çözüm Dinamik derslerimizden hız ve ivme tanımlarının ds V= dt dV d ⎛ ds ⎞ d 2 s a= = ⎜ ⎟= dt dt ⎝ dt ⎠ dt 2 olarak verildiğini biliyoruz. Cismin başlangıç sıcaklığı su sıcaklığından düşük ise. Örnek 1-1 Newton’un hareket yasası Newton’un ikinci kanununu kullanarak düz bir çizgi boyunca F kuvvetinin etkisi altında hareket eden m kütleli bir cismin konumunu s tanımlayan diferansiyel denklemi elde ediniz. Buna göre mcΔT = hA(T ( t ) − T0 )Δt elde ederiz. Aşağıda bazı örnekler verilmiştir. Örneğin bu denklem küresel cismin merkezinden yüzeyine kadar olan sıcaklık değişimini tanımlar. Newton’un ikinci kanunu Kuvvet = Kütle × İvme şeklinde ifade edildiğinden d 2s F ( t ) = m a( t ) = m 2 dt yazılabilir. bağımsız değişken(ler)in belirli bir aralıktaki değerleri için tanımlayabilir. bir ya da daha çok bağımsız değişkene göre türevleri bulunan denkleme ise Kısmi Diferansiyel Denklem (KDD) diyeceğiz. kullanılacak fiziksel prensip ve kanunları bilmeyi ve de dikkatli bir analiz yapabilmeyi gerektirir. m dt 2 Örnek 1-2 Newton’un soğuma kanunu Başlangıçta belirli sıcaklığa sahip küresel metal bir cisim sıcaklığı T0 olan sıcak su içerisine bırakılıyor. Tahsin ENGİN . Cisim sıcak suya bırakıldıktan Δt süre sonra cismin enerjisindeki artış. Adi bir diferansiyel denkleme örnek olarak -5Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç.

Bir diferansiyel denklemde en yüksek mertebeli türevin mertebesi diferansiyel denklemin mertebesini verir. Örnek 1-3 Diferansiyel denklemlerin sınıflandırılması Aşağıdaki diferansiyel denklemleri sınıflandırınız.( y ′′ )2 . e y gibi terimler bulunan denklemler lineer değildir. + f n ( x ) y = R( x ) formunda ifade edilebiliyorsa denkleme lineerdir diyeceğiz. Bazen bir diferansiyel denklemi çözmek birden fazla tekniğin beraber kullanılmasının yanı sıra bu tekniklerdeki yeterli bir uzmanlık düzeyi ve hüner gerektirir. Daha genel bir ifadeyle eğer bir diferansiyel denklem 3 y ( n ) + f 1 ( x ) y ( n − 1 ) + f 2 ( x ) y ( n − 2 ) + . Bir diferansiyel denklemin çözümü bazen bir ya da birkaç defa integral alma işleminden ibaret olabilse de bu tür durumlar genellikle istisnadır. yy ′. xy ′′. Bazı diferansiyel denklemler sadece ustaca yapılmış bir takım manipülasyonlarla çözülebilirken bazılarının analitik çözümleri imkansız olabilir. mertebe-lineer değil) (3. Örneğin üstteki denklem 3. 1.3. Çözüm (1) y ′′ + 3 y = 0 (2) y ′′ + 3 y = 2 x + sin x y ′′ + 3 yy ′ = 0 (3) (4) (2. diferansiyel denkleme lineer diferansiyel denklem denir.. Aksi durumda denklem homojen olmayan diferansiyel denklem adını alır. Bir diferansiyel denklemde bulunan en yüksek mertebeli türevin üssüne. mertebe-lineer-homojen değil) (2.. Eğer bu katsayılar birer sabitse denklem sabit katsayılı diferansiyel denklem. Bu denklemde eğer R( x ) = 0 ise lineer diferansiyel denklem homojendir. Dolayısıyla içerisinde y 3 . Bunun yanında. Dolayısıyla bir diferansiyel denklemi çözmek bilimden ziyade bir sanat dalı gibidir. bu diferansiyel denklemin derecesi denecektir. Bir diferansiyel denklemdeki bağımlı değişken ve tüm türevleri birinci dereceden ise. Tüm diferansiyel denklem tiplerine uygulanabilen genel bir çözüm yöntemi ne yazık ki mevcut değildir. mertebe-lineer değil-homojen değil) y ′′′ + sin x y ′ + cos y = e −2 x Diferansiyel denklemler bağımlı değişken ve türevlerinin katsayılarının durumuna göre de sınıflandırılmaktadır. aksi halde lineer olmayan bir diferansiyel denklem söz konusudur. mertebeyle sıkça karıştırılan bir kavram olan derece’ye de değinmek gerekir. Çeşitli sınıflara ayrılan diferansiyel denklemler için bunlara özgü çözüm metotları geliştirilmiştir. DİFERANSİYEL DENKLEMLERİN ÇÖZÜMLERİ Bir problem için diferansiyel denklemin elde edilmesi genellikle kolaydır. Bunun yanında denklem x 2 . sin x . y ′y ′′′. mertebedendir denir. ln x türünden ifadeler içerebilir. Örneğin y ′ + 2 y = sin x denklemi sabit katsayılı.y ′′′ + 3 x 2 y ′ − 4 y = xe x + 2Cotx verilebilir. e − sin x .Dr. sin y . cosh x z ′′′ + x 2 z ′ = x ise değişken katsayılı bir diferansiyel denklemdir. Diğer yandan bu denklemin çözümünün bulunması ise genellikle zordur. eğer bağımsız değişkene bağlı fonksiyonlar ise değişken katsayılı diferansiyel denklem adını alır. Tahsin ENGİN . -6Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. mertebe-lineer-homojen) (2.

hangi isim altında olursa olsun.Cebirsel denklemlerin çözümünde genellikle x 2 − 7 x − 10 = 0 türünden bir denklemi sağlayan ayrık değerlerin (köklerin) bulunması hedeflenir. Verilen çözümün her x değeri için geçerli olup olmadığını irdeleyiniz. Çözüm Verilen çözüm diferansiyel denklemi sağlamalıdır. Eğer sağlamıyorsa. bir çözüm diferansiyel denklemi mutlaka sağlar.+∞ ) aralığında y ′ − 2 y = 0 diferansiyel denkleminin bir çözümü olduğunu gösteriniz. Öte yandan bir diferansiyel denklemi çözerken. y ′ = C( e 2 x + 2 xe 2 x ) + 2 = Ce 2 x + 2Cxe 2 x + 2 ve y ′′ = 2Ce 2 x + 2C( e 2 x + 2 xe 2 x ) = 4Ce 2 x + 4Cxe 2 x bulunup denklemde yerine yazarsak. Genel çözümden elde edilen her bir çözüm ise özel veya özgül çözüm adını alır. Örnek 1-5 Bir diferansiyel denklemin çözümü 2e 2 x − 2e 2 x = 0 olur ve denklem y = 1 − x2 ifadesinin yy ′ + x = 0 diferansiyel denkleminin bir çözümü olduğunu gösteriniz. genel çözümdeki sabitlere değerler atanarak elde edilemiyorsa bu çözüm tekil çözüm adını alır. ⎫ y = e2x ⎪ ⎬ alınarak diferansiyel denklemde yazılırsa y ′ = 2e 2 x ⎪ ⎭ sağlanır. Benzer şekilde diferansiyel denklemi sağlayan ve içerisinde bir ya da daha fazla keyfi sabit bulunduran ve bu nedenle bir eğri ailesini oluşturan çözüme genel çözüm denir. Eğer diferansiyel denklemin herhangi bir çözümü. -7Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. Oysa y ′ − 7 y = 0 diferansiyel denklemini herhangi bir x değeri için e7x sağlamaktadır. y ′′ − 4 y ′ + 4 y = ( 4Ce 2 x + 4Cxe 2 x ) − 4( Ce 2 x + 2Cxe 2 x + 2 ) + 4( Cxe 2 x + 2 x − 3 ) = 8 x − 20 elde edilir. Çözüm y = Cxe 2 x + 2 x − 3 . Yukarıdaki cebirsel denklemi sağlayan değerler 2 ve 5 tir. Diferansiyel denklemi sağlayan herhangi bir fonksiyon.Dr. Tıpkı cebirsel denklemlerin çözümünde olduğu gibi. çözümü olduğunu gösteriniz. belirli bir aralıkta denklemi sağlayan fonksiyonlar aranır. dolayısıyla verilen çözüm denklemi sağlamaktadır. Örnek 1-6 Bir diferansiyel denklemin genel çözümü y = Cxe 2 x + 2 x − 3 ifadesinin y ′′ − 4 y ′ + 4 y = 8 x − 20 diferansiyel denkleminin. diferansiyel denklemin bir çözümüdür. Çözüm Verilen çözüm diferansiyel denklemde yazılırsa 1 − x 2 − 2x 2 1 − x2 + x = 0 elde edilir. Eğer diferansiyel denklemin her çözümü genel çözümdeki keyfi sabitlere değerler atanarak elde edilebiliyorsa bu genel çözüm aynı zamanda tam çözüm adını alır. diferansiyel denklemlerde de. Dolayısıyla verilen çözüm genel çözümdür. Buradan (1 − x)(1 + x) ≥ 0 ⇒ 1 ≥ x ve − 1 ≤ x yazılarak − 1 ≤ x ≤ 1 elde edilir. elde edilen çözüm hatalıdır demektir. Çözümün tanım aralığı için 1 − x 2 ≥ 0 olması gerektiği açıktır. Tahsin ENGİN . Örnek 1-4 Bir diferansiyel denklemin çözümü y = e 2 x ifadesinin (-∞. C sabitinin herhangi bir değeri için.

Cisim ilk hızsız olarak bırakıldığından dz V (t = 0) = 0 = yazılabilir. Bu hareket ile ilgili matematiksel ilişkileri yazınız. bir cismin serbest düşme hareketi yerçekimi kanunu ile gerçekleşir. z=h yüksekliğinden ilk hızsız olarak aşağıya doğru bırakılan bir cisim düşünelim. Diferansiyel denklem. y ′(2) = −3 ⎪ ⎭ y ′′ − 3 y ′ + y = 2 xe −4 x ⎫ ⎪ ⎬ ⇒ sınır değer problemi y ( 2) = 5.Dr. bağımlı değişkenlerle bağımsız değişkenlerdeki değişimler arasındaki bir ilişki olmasından başka bir şey olmamasıdır. z (t = 0) = h Her iki şart da bağımsız değişkenin (t) aynı değerinde verildiği için bu problem bir başlangıç değer problemi olmaktadır. Tahsin ENGİN . Kolaylıkla gösterilebilir ki bu çözüm C’nin aldığı değerden bağımsız olarak diferansiyel denklemi sağlar. diferansiyel denklemin. Farklılık ise elde edilen genel çözümden bizim ilgilendiğimiz problemin özel çözümüne geçebilmemizi sağlayan özel şartların tanımlanmasıdır. Bu ifadede C bir keyfi sabittir. bağımsız değişkenin birden fazla değeri için belirlenmişse bu şartlara sınır şartları diyeceğiz. T eksenini Ti sıcaklığında kesen özel çözüm olacaktır. Dolayısıyla başlangıç sıcaklığı belirtildiğinde. Diğer bir ifadeyle. Bizim ilgilendiğimiz çözüm de. problemin türünü (başlangıç veya sınır değer) belirtiniz. T (t ) = T0 − (T0 − C )e − hA t mc olarak elde edilir. Elde edilen diferansiyel denklemin çözümünden cismin sıcaklığının zamanla değişimi. bu problemi temsil eden diferansiyel denklemlerin sonsuz sayıda çözüme sahip olmaları mümkündür. ⎫ y ′′ − 3 y ′ + y = 2 xe −4 x ⎪ ⎬ ⇒ başlangıç değer problemi y ( 2) = 5. Bunun nedeni. Bir diferansiyel denklemi çözmede. cismin hareketi d 2z = −g dt 2 diferansiyel denklemiyle belirlidir. Sonuç olarak aynı fiziksel olayla ilgili pek çok farklı problem aynı diferansiyel denklemle ifade edilir. Dolayısıyla C’nin alabileceği sonsuz sayıda değere karşılık sonsuz sayıda özel çözüm elde etme imkanı vardır. Eğer bu şartlar bağımsız değişkenin aynı değeri için verilmişse bu şartlara başlangıç şartları. bir fonksiyon veya türevlerinin belirli bağımsız değişken değerlerine karşılık gelen bağımsız değişken değerleri konusunda bilgi içermez. Bir diğer şart ise cismin başlangıçta h yüksekliğinde dt t =0 bulunması şartıdır. Çözüm Newton’un ikinci kanununa göre (yukarı yön pozitif seçilirse).Şimdi tekrar bir su banyosuna daldırılan küresel cisim örneğimize dönelim (örnek 1-2). Ancak çoğu zaman bu mümkün olmaz ve yaklaşık çözüm teknikleri çözüm için -8Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. Genel çözüm içerisinde cismin başlangıç sıcaklığı (t=0 anında) olan Ti bulunmadığından bu sonuç sürpriz değildir. denklemi sağlayan y=y(x) fonksiyonunun bulunması arzu edilir. verilen diferansiyel denkleme olan çözüm de özel bir çözüm kimliği kazanır. y ′(8) = −2 ⎪ ⎭ Örnek 1-7 Serbest düşme hareketi Hava sürtünmeleri ihmal edildiğinde. Buradan şu önemli sonuç çıkmaktadır: Belirli bir problemin tek bir çözümü olsa da.

Yani analitik çözü fonksiyonu. ancak bağımsız değişkenin daha önceden tanımlanmış değerlerine karşılık gelen bağımlı değişken değerlerini yaklaşık olarak vermektedir. DİFERANSİYEL DENKLEMLERİN DOĞRUDAN İNTEGRAL YOLUYLA ÇÖZÜMLERİ Bazı diferansiyel denklemler lineerdir ve türevleri içeren tek bir terime sahip olup.4. y ′′′ + 3 xy − x 2 e −6 x = 0 ⇒ doğrudan integral yoluyla çözülemez. Bu nedenle denklem çözülebilir. (2) Bu denklem lineerdir ve türevli tek terimi bulunmakta ve diğer terimlerde bilinmeyen fonksiyon y bir çarpan veya faktör durumunda değildir. İntegral alırsak − 2 x 3 = C1 elde ederiz. diferansiyel denklemde bulunan en yüksek mertebeli türevin mertebesi kadar keyfi sabit elde edilir. diferansiyel denklem de doğrudan integralleme tekniğiyle çözülebilir demektir. (1) y ′ − 5 y + 3 = 0 (2) y ′′ − 6 x 2 = 0 (3) 2 yy ′ − 4 = 0 Çözüm (1) Bu denklem. bilinmeyen (aranan) fonksiyonun bir çarpan olduğu terimleri içermezler. Bir kez dx dx 1 daha integral almak suretiyle dy − 2 x 2 dx = C1dx veya y − x 4 = C1 x + C 2 yazılarak 2 1 4 y = x + C1 x + C 2 aranan çözüm bulunmuş olur. Her integrasyon adımında türevlerin mertebeleri bir düşürülür ve buna karşılık bir başka integral sabiti eklenir. Bunun yanında diğer bazı diferansiyel denklem türleri lineer olmayan terimlere sahiptir ve bu yolla çözülmeleri mümkün değildir. Eğer integral işlemi yapılabiliyorsa. Dolayısıyla bir diferansiyel denklemin genel çözümünde.tek alternatif kalır. 1. Bir diferansiyel denklem doğrudan integral yoluyla çözülürken terim terim integre edilir ve bir integral sabiti eklenir. dx dx dx Denklemde yerine konursa ve her iki taraf dx ile çarpılırsa dy dy d ( ) − 6 x 2 dx = 0 denklemi bulunur.Dr. çünkü bilinmeyen fonksiyonun bir çarpan durumundan olduğu 3xy terimi doğrudan integrallenemez. sürekli bir fonksiyondur. Sayısal yöntemler bu nedenle ortaya çıkmış yaklaşık çözüm yollarıdır. Kapalı çözümlerin elde edildiği analitik yöntemlerle bağımsız değişkenin sonsuz değerine karşılık sonsuz sayıda bağımlı değişken değeri hesaplamak mümkündür. Diğer taraftan sayısal yöntemler. d 2 y d dy y ′′ = 2 = yazılabilir. Örnek 1-8 Doğrudan integrasyon ile çözüm Aşağıdaki diferansiyel denklemlerin doğrudan integral yoluyla çözülüp çözülemeyeceklerini belirtiniz ve çözülebilir olanları çözünüz. Denklem 2. mertebeden olduğundan art arda 2 kez integral alınıp her seferinde bir sabitin eklenmesi gerekir. y ′′′ − x 2 e −6 x = 0 ⇒ doğrudan integral yoluyla çözülebilir. Tahsin ENGİN . 2 ∫ ∫ ∫ ∫ ∫ -9Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. verilen çözüm aralığında. ikinci teriminin bilinmeyen fonksiyonu (yani bağımlı değişkeni) içermesinden dolayı çözülemez.

Bu koşullar dz V(0 ) = =0 dt t = 0 z( 0 ) = 100 olarak verilmiştir. C 2 = 100 . ∫ ∫ Örnek 1-9 Serbest düşme hareketi 100 m yükseklikten bırakılan bir cismin 3 saniye sonraki yerden yüksekliğini ve hızını belirleyiniz. İkinci koşulu da konum denkleminde yerine koyalım: 1 z( 0 ) = 100 = − g × 0 + C1 × 0 + C2 . Dolayısıyla aranan özel çözüm ifadesi 2 1 2 z = z( t ) = − gt + 100 olacaktır. 1 z( 3 s ) = − ( 9. Genel çözüm denklemini bizim problemimize uygun hale getirebilmek için içerisindeki sabitlerin problemde verilen koşullara göre belirlenmesi gerekir. d ( y 2 ) − 4 = 0 . Çözüm Zemini z=0 kabul edelim ve cismin bırakıldığı yüksekliği de z=100 m alalım. elde edeceğimiz genel çözüm yine aynı kalacaktı. bilinmeyen fonksiyon ile bağımsız değişken arasında bir ilişkidir ve kesinlikle bir bağımlı değişkene ait bir türev terimi içermez. Bu sürpriz bir durum değildir çünkü bu konum cismin atıldığı yüksekliğe ve cismin ilk hızına bağlı olarak değişebilir.Dr. Dikkat edilirse bir diferansiyel denklemin genel çözümü. Hava direnci ihmal edildiğinde cismin bu serbest düşme hareketinin z ′′ = − g diferansiyel denklemiyle tanımlı olduğunu biliyoruz. Denklemin her iki tarafı dx ile çarpılarak d ( y 2 ) − 4 dx =0 yazılıp dx integral alınırsa y 2 − 4 x = C1 veya y = ± 4 x + C1 genel çözümü elde edilir. Ancak dikkatli bir kontrol ile 2 yy ′ teriminin y 2 ’nin türevinden başka bir şey olmadığı açıkça görülmektedir. Tahsin ENGİN . Ancak doğal olarak cismin 3 s sonraki konumu bu durumda farklı bir yerde olacaktı. t=3 2 saniye sonraki değerler hesaplanırsa. Bu çözümler serbest düşme hareketi yapan her cisim 2 için aynıdır.85 m ve V ( 3 s ) = −( 9.43 m/s (aşağı 2 yönlü). Birinci koşulumuzu hız denkleminde yazalım: V ( 0 ) = 0 = − g × 0 + C1 . Hız ifadesi ise C1=0 olduğundan V ( t ) = − gt olur. Oysa genel çözüm bunlar konusunda hiçbir bilgi vermez. Art arda iki kez integral alarak z ′ = V ( t ) = − gt + C1 ve 1 z( t ) = − gt 2 + C1t + C 2 elde ederiz. Örneğin 100 m yerine 250 m düşünülseydi.(3) Bu denklem lineer değildir ve doğrudan integral yoluyla çözülemez gibi görünüyor.81 )( 3 ) = −29. Genel çözümün 2 adet keyfi sabiti bulunmaktadır ve bunları bilmeksizin cismin 3 s sonraki konumu için bir hesaplama yapılamaz. Daha önce de belirtildiği gibi bir diferansiyel denklem bağımlı ve bağımsız değişkenlerdeki değişimler arasındaki ilişkiyi tanımlar ve probleme özgü verilen bağımsız değişken değerine karşılık gelen bağımlı değişken değerlerinden etkilenmez. C1 = 0. O halde denklem şu şekilde düzenlenebilir.81 )( 3 )2 + 100 = 55. .10 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç.

1. Adi ve kısmi diferansiyel denklemler arasında ne fark vardır. yay denge konumundayken (x=0) m kütleli bir cisim bağlanmakta ve kütle yayın ucuna bağlı olarak yerçekimi ve yay kuvvetinin bütünleşik etkisiyle salınım yapmaya terk edilmektedir. ∂x ∂x 2 ∂f 3 ∂ f3 df 4 = ?. 2 dx ∂x ∂t (e) f 5 = e x − tx tan x 1 − x3 . ∂x ∂t 2 df7 =? . x cos 2t ln t 2 . mertebeden . 2 = ? (a) f 1 = 7 x 4 − sin 3 x 3 + 2e −2 x . Bozunma hızı henüz bozunmamış miktar ile doğru orantılı olarak değişmektedir. Bir diferansiyel denklemin mertebesi ile derecesini belirtiniz.7. 1. 3. Tahsin ENGİN . başlangıç konumuna göre (x=0).Bölüm 1 ile ilgili problemler 1. =? . Bir radyoaktif malzemenin herhangi bir t anındaki miktarını M(t) alarak. . ∂f 8 =? ∂t 2.2. 1. =? (c) f 3 = ln( x 2 − t 2 ) .2. Kütlesi m olan bir taş yerden yukarıya doğru V0 düşey hızıyla atılmaktadır. Newton’un hareket kanununa göre kütlenin konumunu. Newton’un hareket kanununa göre cismin yerden yüksekliğini ve hızını zamanın fonksiyonu olarak elde edebileceğiniz diferansiyel denklemi yazınız. Türevin geometrik anlamını açıklayınız. başka bir element veya aynı elementin başka bir izotopunu oluşturmak üzere tabii olarak bozunduğu bilinmektedir.1.8. 2. Sabit hızla (V0) düşmekte olan bir paraşütün hareketini tanımlayan diferansiyel denklemini Newton’un ikinci kanununu ( F = m a ) kullanarak elde ediniz.5. (h) f 8 = df 6 =? dx (g) f7 = ( x 3 − 1 )2 e ln x . Not: Bir değişkenin (örneğin A) başka bir değişkenle(örneğin B) doğru orantılı olması matematiksel olarak A=kB olarak ifade edilir. dx (f) f 6 = sin 2 x x .11 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. (d) f 4 = ( x − 1 )e 3 x sin x . x=5 noktasındaki teğeti x eksenine paralel olan bir f(x) fonksiyonunun bu noktadaki birinci türevi konusunda ne söyleyebilirsiniz. (b) f 2 = 7 x 4 − sin 3 x 3t + t 2 e −2 x .4. Plütonyum. (a) (d) ∫ (x 2 + e −3 x + sin 5 x dx −2 tx ) (b) −2 ∫ ⎜ ln 3 x + x ⎟ dx ⎝ ⎠ x 3 5 ⎛ 5⎞ (c) ∫ (x 2t + sin 2ωt + 3t 2 x dx ) ∫ (y′′( x ) + 3e + cos ωxt dx (e) ) ∫ ( y′( x ) + t ln 2 x )dx (f) ∫ (x − 2)( x 3 − 1 ) dx . 2.6. 2. Radyum ve C14 gibi Karbon izotoplarının. Yaylar genellikle deformasyon miktarlarıyla orantılı ve yönü sürekli olarak denge konumuna doğru olan bir kuvvet oluştururlar. bir fonksiyonda bunları birbirinden nasıl ayırt edersiniz. zamanın fonksiyonu olarak veren diferansiyel denklemi yazınız.3. Aşağıdaki türevleri elde ediniz (x ve t bağımsız değişkendir). Aşağıdaki integral işlemlerini yapınız. Fiziksel problemleri modellemede cebirsel denklemler neden yetersiz kalır. Örneğin x kadar gerilmiş bir yayın oluşturacağı kuvvet F=kx ile verilir ve burada k yay katsayısı adını alır. 1.4. 2. 2.3. Bağımlı ve bağımsız değişken nedir.Dr. Yay katsayısı k olan böyle bir yay ucuna. bu kütlenin zamanla değişimini veren diferansiyel denklemi elde ediniz. 1. ∂f 5 ∂ 2 f5 = ?. diferansiyel denklemlere neden ihtiyaç duyulmuştur. dereceden bir diferansiyel denklem örneği veriniz. e2 x (b) ( x − 1 ) ln x (c) 1 / x (d) cos x / x 2 (e) (a) x + 2 x( x − 1 ) 2. Aşağıdaki fonksiyonların tanım aralıklarını belirleyiniz. 2.5. 2. Burada k orantı katsayısı adını alır. ∂f ∂f 1 = ? .

y1 = e 2 x ve y 2 = −3e −2 x (c) x 2 y ′′ − 2 xy ′ − 4 y = 0 . (b) Kısmi diferansiyel denklem. (h) Sınır şartları (i) Lineer diferansiyel denklem. (a) y ′′′ + 3 y = 8 x . Aşağıdaki diferansiyel denklemlerin mertebelerini. Bu denklemin çözümünden kaç tane keyfi sabit elde edilir. 4. y ′′ + 2 y ′ = e x cot x . y ′′ + 3 xy ′y = 0 .Dr. (e) Sabit katsayılı diferansiyel denklem (f) Başlangıç değer problemi. (m) Tekil çözüm 2. y1 = e − ln x ve y2 = x 4 (d) y ′′ − y = 0 . Aşağıdaki kavramları. y2 = xe 2 x ve y3 = 5 xe − ln x e 2 x ( ) 4. y ′′ + 2e x y = 0 . (a) y ′′ = 0 . (a) Adi diferansiyel denklem.10.2 m çapında küresel şekle sahip radyoaktif bir madde içerisinde g0=4×107 W/m3 ısı üretmektedir. e x y ′′ + xe 3 x = 0 (b) y ′′ − 4 xe −4 x = 0 .12 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. Bu keyfi sabitleri belirli bir problem için bulmak isterseniz.3.1. Çözülebilecek durumda olanları çözünüz. Ne tür diferansiyel denklemler doğrudan integral yoluyla çözüme elverişlidir.2. sabit katsayılı mı veya değişken katsayılı olduğunu. Üçüncü mertebeden lineer ve homojen bir diferansiyel denklem yazınız. böylece yüzeydeki sıcaklığın Ty=80 oC’de sabit kalması sağlanmaktadır. Küresel cisim içerisindeki sıcaklık dağılımı 1 d ⎛ 2 dT ⎞ g 0 =0 ⎟+ ⎜r r 2 dr ⎝ dr ⎠ k diferansiyel denklemiyle tanımlanır. 2 yy ′ + sin 3 x = 0 . yy ′′ + 2 xe x yy ′ − 5 y = 0 (c) z ′′′ + xz ′ − sin x sin z = x ln x − 1 3 Verilen fonksiyonların yanındaki diferansiyel denklemin bir çözümü olduğunu gösteriniz. y ′′ + e 2 x − y = 0 . (k) Genel çözüm (l) Özel çözüm. her birine örnekler vererek. y ′′ − xy = 0 (c) y ′′′ − 5 y = 0 . Üretilen ısı kararlı bir rejimle küresel yüzeyden ortama salınmakta. xy ′′′ + 2 xy ′ + 5 xy = x 3 (b) y ′′ + 2 y ′ = sin x + 1. homojen olup olmadığını . y ′ + y = 0 . kaç adet koşul belirtmelisiniz. Küresel cismin sıcaklığı yalnızca yarıçapı doğrultusunda değişmektedir (T=T(r)). mertebe ve derecesini. (g) Sınır değer problemi. lineer olup olmadıklarını ve sabit/değişken katsayılı olduklarını belirtiniz. y1 = e x . y1 = 5 x ve y 2 = 2 x + 1 (b) y ′′ − 4 y = 0 . xy ′y ′′ − 8 x 4 = 0 4. y 2 = e − x ve y3 = cosh x (e) y ′′ − 2 y ′ + 3 y = 0 . y1 = e 2 x . R=0. y1 = e x sin 2 x ve y 2 = 3e x sin 2 x + cos 2 x (f) y ′′ − 4 y ′ + 4 y = 0 . (j) Lineer olmayan diferansiyel denklem. y ′′′ − y ′′ = 0 . y ′ − e y cos x = 0 . Cismin ısı iletim katsayısı k=15 W/moC olarak verilmektedir. mertebe (d) Homojen diferansiyel denklem. (a) y ′ = 0 . Aşağıdaki diferansiyel denklemlerin doğrudan integral yoluyla çözülüp çözülemeyeceklerini inceleyiniz. Tahsin ENGİN .9. 4.(g) (k) ∫ 2 − x2 dx (h) ∫ x 2 + 1dx (l) 2t (i) ∫ ln xdx (j) ∫ x sin xdx xdx (n) ∫ tan x sec xdx ∫x 2 ln x 3 dx (m) ∫ ( x − 1 )( x − 2 )( x 2 + 2 ) ∫ x ln xdx 2. Bu denklemin lineer olup olmadığını. 4 y ′′y ′ − 8 x 3 = 0 . (c) derece.3. açıklayınız.

. Duvar içersinde sıcaklığın sadece x doğrultusunda değiştiğini (T=T(x)) ve bu değişimin d 2T g ( x ) + =0 k dx 2 diferansiyel denklemi uyarınca olduğu bilindiğine göre duvardaki sıcaklık dağılımını (T=T(x)) ve yalıtılmış yüzeydeki sıcaklığı hesaplayınız. bunları bulabilmek için hangi koşulları önerirsiniz. Tahsin ENGİN .02 x ifadesine göre ısı üretilmektedir. Duvar içerisinde g ( x ) = g 0 e0. Elde ettiğinin ifadeyi bir sıcaklık-yarıçap (T-r) eğrisinde gösteriniz.4. Kalınlığı L=0.belirleyiniz.13 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç.Dr. Duvarın sol yüzü (x=0) mükemmel şekilde yalıtılmış olup diğer yüzü (x=L) üniform olarak 30 oC sıcaklıktadır.5 olan geniş bir duvar göz önüne alalım. Not: Yalıtılmış yüzeyde dT/dx=0 alınır. Bu denklemi çözerek küresel cisim içerisindeki sıcaklık dağılımı yarıçapın fonksiyonu olarak (T(r)) elde ediniz. Denklem çözümünden gelecek kaç adet sabit mevcuttur. 4.

bu tür denklemlerin çözümünün de basit olacağı şeklinde yanlış bir anlamaya neden olabilir. aşağıdaki denklem lineerdir ve kesin olan bir çözüm yolu vardır. Bu bölümde sadece birinci türevin doğrudan bağımlı ve bağımsız değişken cinsinden yazılabildiği y ′ = f ( x . Bu nedenle birinci mertebe denklemler de kendi aralarında alt sınıflara ayrılmış ve her bir sınıf için farklı yöntemler geliştirilmiştir.1. Birinci mertebeden bir diferansiyel denklemi çözerken bağımsız değişken olarak x ya da y seçilebilir.2. verilen diferansiyel denklemin bir integral denkleme dönüştürülmesinden daha öte bir sonuç getirmez. y . Bu basit görünüm. Bu tür bir değişim bazen çözümü zor olan diferansiyel denklemi. BÖLÜM BİRİNCİ MERTEBEDEN LİNEER DİFERANSİYEL DENKLEMLER 2. GİRİŞ Pek çok uygulamada bir büyüklüğün değişim hızı (birinci türev). Birinci mertebeden diferansiyel denklemleri çözmede ne yazık ki genel bir yok yoktur.Dr. ardından sistematik bir yaklaşımla her zaman çözümü mümkün olan birinci mertebeden lineer denklemler ve uygulamaları işlenecektir. y) fonksiyonunun sadece x’e bağlı olduğu basit durumlar ancak doğrudan integral yoluyla çözüme uygundur. y ) türünden denklemler üzerinde duracağız.2. homojen ve tam diferansiyel tipteki denklem çözümleri üzerinde durulacaktır. y ) dx + C şeklinde ifade edilebilecektir. Bazı istisna durumlar dışında bu tür denklemleri çözmede karşılaşılan zorluklarla daha yüksek mertebeli denklemleri çözmede karşılaşılan zorluklar aynı düzeyde olabilir. Burada şu hususun altını çizmek gerekir. y bağımlı. y ) formunda ifade edilirler. Ancak çoğu kez bu yazım tarzı. Örneğin dy e2 y = 2 dx ( y + 1 )x + sin 3 y + 1 diferansiyel denklemi lineer olmamasına rağmen. y) sadece bağımsız değişkene bağlıdır ve doğrudan integral yoluyla genel çözüm y = 2 x 3 − 5 x + C olarak kolayca elde edilir. bu büyüklüğün kendisine ve bağımsız değişkene bağlıdır. = 2y x + dy e2 y e . Bu tür problemler genelde y ′ = f ( x . y ′ ) = 0 formunda verilir. x de bağımsız değişkeni göstermek üzere böyle bir denklem f ( x . 2. Böylece çözüm y= ∫ f ( x . Tahsin ENGİN .14 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. Örneğin y ′ = 6 x 2 − 5 diferansiyel denkleminde f(x. Verilen f(x. BİRİNCİ MERTEBE DİFERANSİYEL DENKLEMLERE GENEL BAKIŞ Tanımından anlaşılacağı üzere birinci mertebeden diferansiyel denklemlerde sadece birinci türev yer alır. Ardından lineer olmayan türler için verilen bir çözüm aralığında çözümün var olup olmadığı tartışılacaktır. Bu bölümde birinci mertebeden denklemlerin nasıl sınıflandırıldığı anlatılacak. sin 3 y + 1 dx y 2 + 1 denklemi x’e göre lineerdir. çözümü daha kolay bir hale getirebilir. Bu sınıfa giren değişkenlerine ayrılabilir tip.

1) formunda verilir. μ( x ) y ′ + μ( x )P( x ) y = μ( x )R( x ) [μ( x ) y ]′ = μ( x ) y′ + μ′( x ) y (2.4) elde edilir. ∫ (2. Bulmaya çalıştığımız çarpanın sıfırdan farklı olduğu durumda. sıradan bir işleme dönüşecektir. . İntegral sabitinin bu aşamada dahil edilmesi genel çözüm üzerinde bir değişikliği yol açmayacaktır.15 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. eğer denklemin sol yanı tek bir terimin türevi şeklinde ifade edilebilirse.6) μ( x ) y = μ( x )R( x )dx + C veya bağımlı değişkeni yalnız bırakarak diferansiyel denklemin ∫ genel çözümü.3. (2. μ( x ) = e ∫ P( x )dx (2.2) eşitliğinin sol tarafının [μ( x ) y ]′ ’nin açılımı olabilmesi için μ′( x ) = μ( x )P( x ) şartı sağlanmalıdır. Verilen P ve R fonksiyonları öngörülen çözüm aralığında x’e bağlı sürekli fonksiyonlardır. BİRİNCİ MERTEBE LİNEER DİFERANSİYEL DENKLEMLER Birinci mertebeden lineer bir diferansiyel denklem.1) denkleminin sol tarafı artık tek bir terimin türevi şeklinde ifade edildiğinden [μ( x ) y ]′ = μ( x )R( x ) yazılarak (2. y= 1 μ( x )R( x )dx + C μ( x ) [∫ ] (2. Bu türden bir denklemin çözümü. y ′ + P( x ) y = R( x ) (2.Dr.2) (2. (2. verilen diferansiyel denklemin kesinlikle (2.7) olarak elde edilmiş olur. Denklemin her iki yanını μ(x) fonksiyonu ile çarpalım.7) denklemine göre genel çözümünün bulunabilmesi için.4) denkleminin sağ tarafı her koşulda pozitif olacağından denklem. Hatırlatmak gerekir ki x′ + P( y )x = R( y ) denklemi de x’e göre lineerdir ve burada anlatılacak yöntemle çözülebilir.5) denklemiyle tanımlanan fonksiyona integral çarpanı diyeceğiz.3) olduğundan. Bunun için denklemin sol tarafını bir terimin türevi haline getirebilecek bir çarpanın aranması gerekir.2. Tahsin ENGİN .1) denkleminde verilen şekle getirilmesi gerekir. Ayrıca (2. bu denklemi integre edersek d μ′( x ) ⎡ln μ ( x) ⎤ = P ( x) yazılarak = P( x ) veya ⎦ μ( x ) dx ⎣ μ(x) çarpanı yalnız bırakılıp ve C1 sabiti dikkate alınmayarak μ( x ) = e ∫ P( x )dx ln μ( x ) = P( x )dx + C1 elde ederiz.5) olarak da ifade edilebilir. Birinci mertebeden lineer bir diferansiyel denklemin (2. (2.

Dolayısıyla −1<x<∞ aralığında μ( x) = x + 1 yazılabilir.16 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç.7) denkleminde yerine konursa. çözüm bölgesi sürekliliğin olduğu alt bölgelere ayrılmalıdır. Eğer bu fonksiyonlardan birinin veya ikisinin süreksizlik noktaları varsa. y ( 2) = 13 lineer başlangıç değer problemini çözünüz. y (2) = 3 başlangıç değer problemini çözünüz. dx = du ⎪ ⎪ e − 3 x dx = dv ⎬ değişken dönüşümü uygulanır. 13 = 3 ⋅ 2 + 1 + Ce 3⋅ 2 ⇒ C = 6e −6 . İntegral çarpanımız. y = 6e 3 x − 6 + 3 x + 1 Şu ana kadar yapılan işlemlerde verilen bir çözüm aralığında P(x) ve R(x) ifadelerinin sürekli fonksiyonlar olması gerektiği vurgulanmıştı. Bunu bir örnekle göreceğiz. . x>−1 için mutlak değer içi pozitiftir. R(x)=-9x olduğu görülmektedir. −3x −3x y= 1 [∫ e −3x (−9 x) dx + C = ] 1 [− 9∫ xe −3x ] ∫ ⎫ x = u. Böylece aradığımız özel çözüm.Örnek 2-1 y ′ − 3 y = −9 x.Dr. (2. dx + C e e − 9 xe −3 x dx integralini almak için kısmi integrasyon yöntemi kullanmak üzere. x +1 Çözüm 1 fonksiyonu x=−1 noktasında süreksizdir. μ( x) = e ∫ P ( x ) dx − 3dx =e ∫ = e − 3 x elde edilerek (2. Örnek 2-2 1 y′ + y = 5 x 2 . İntegral çarpanı. Bu kurala göre u dv = u v − v du ⎪ 1 − e−3x = v ⎪ 3 ⎭ olduğundan ∫ ∫ 1 1 ⎡ x ⎤ ⎡ x ⎤ − 9 xe − 3 x dx = −9⎢− e − 3 x − − e − 3 x dx ⎥ = −9 ⎢− e − 3 x − e − 3 x ⎥ = e − 3 x (3x + 1) 3 3 3 9 ⎣ ⎦ ⎣ ⎦ ∫ ∫ Denklemde yerine konursa. Tahsin ENGİN . O halde çözümü −∞<x<−1 veya x +1 −1<x<∞ aralığında aramamız gerekir. Verilen başlangıç şartı kullanılarak C sabiti belirlenir: y (2) = 13 olduğundan. Çözüm y ′ türevinin katsayısı 1 ve P(x)=-3. P( x) = μ( x) = e ∫ P ( x ) dx =e ∫ x +1 dx =e ln x +1 = x + 1 .7) denkleminde yerine konursa. y = 3 x + 1 + Ce 3 x elde edilir.

diğer bir ifadeyle bağımlı değişkeni yalnız bırakmak genelde mümkün olmaz. Tahsin ENGİN . Durum lineer olmayan diferansiyel denklemlerde biraz daha zordur. y0) noktasını içerisinde bulunduran D’nin alt bölgesinde en az bir çözüme sahiptir. bu durumda birinci mertebeden y ′ = f ( x. . Çoğu pratik uygulamanın doğasından gelen bir lineer olmayışlık vardır. ve bu tür uygulamalar lineer olmayan diferansiyel denklemleri ortaya çıkarır. böylece aranan özel çözüm. varsa tek olup olmadığı konusunda bilgi verir. diğer bir ifadeyle y ( x0 ) = y0 ise. Buna karşın lineer olmayan denklemler için aynı durum geçerli değildir. y) fonksiyonu dikdörtgensel bir D bölgesinde sürekliyse ve aynı bölgedeki bir (x0. Her ne kadar teoremin şartları oldukça kısıtlayıcı görünse de. Eğer bir çözüm varsa bu çözümün tek bir genel çözüm olup olmadığı da ortaya çıkarılmalıdır. Bu tür denklemleri çözebilmek için genel bir metot olmadığı gibi. Çözüme nasıl ulaşılacağı ve bu çözümün hangi bölgede olduğuyla ilgili ipucu vermez. y ) diferansiyel denklemi (x0. genel karakteristikleri konusunda da çok az bilgi vardır.7) denklemiyle verilen analitik bir genel çözüme sahip olmalarıdır. Ayrıca lineer olmayan denklemlerin çözümleri genellikle kapalı fonksiyonlar halinde elde edilirler. P(x) ve R(x)’in sürekli olduğu öngörülen çözüm bölgesinde. Ayrıca bu tür diferansiyel denklemlerin. tek bir genel çözümleri vardır. Teorem sadece çözümün olup olmadığı. Teorem: Lineer olmayan birinci mertebeden denklemler için çözüm varlığı ve tekliği Eğer bir f(x.4 LİNEER OLMAYAN BİRİNCİ MERTEBEDEN DİFERANSİYEL DENKLEMLER Lineer ve birinci mertebeden diferansiyel denklemlerle ifade edilen başlangıç değer problemleri nispeten çözümleri kolay olan problemlerdir. tüm özel çözümlere ulaşabileceğimiz bir genel çözüme sahiptirler.17 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. çünkü öncelikle verilen çözüm bölgesinde bir çözümün olup olmadığı dahi kesin değildir. bunun öncelikle belirlenmesi gerekir. Ayrıca ∂f ∂y türevi de bu D bölgesinde sürekli bir fonksiyon ise elde edilecek çözüm tektir. Bunun nedeni (2. y0) noktasından geçiyorsa. 12(2 + 1) 2 +1 3 5 x 3 (3x + 4) 73 olacaktır. belirli bir fiziksel problemi temsil eden ve bir çözümü bulunan diferansiyel denklemler tarafından bu şartların sağlandığı kolayca gösterilebilir. Lineer diferansiyel denklemler. Dolayısıyla.y= = ⎞ ⎤ 1 1 ⎛ 5x 4 5x 3 1 ⎡15 x 4 + 20 x 3 ⎜ + + C⎟ = ( x + 1) 5 x 2 dx + C = + C⎥ ⎢ ⎟ x +1 ⎢ 3 12 x +1 x +1⎜ 4 ⎥ ⎝ ⎠ ⎣ ⎦ [∫ ] 5 x 3 (3 x + 4) C + 12( x + 1) x +1 Verilen koşulu yerine yazarak C sabitini bulalım: 3= 5 × 23 (3 × 2 + 4) 73 C + ⇒ C = − . − 12( x + 1) 3( x + 1) y= 2. bu kısımda ancak analitik çözümleri var olan belirli tipteki diferansiyel denklemler üzerinde durulacaktır.Dr.

5 Örnek 2-5 Ortogonal (Dik) Yörüngeler Birbirini 900 açıyla kesen doğrulara birbirinin ortogonalıdır denir.Dr. ∫ 1+ x2 ∫ + y 4 dy = 0 ⇒ arctan( x) + ∫ y5 = C aranan çözümdür. y)=K eğri ailesinin her bir eğrisini dik olarak kesiyorsa. Eğer denklemin sağ yanı. y (2) = −1 başlangıç değer problemini çözünüz. Tahsin ENGİN . dx 2. Bu nedenle doğrulardan birinin eğimi m ise buna ortogonal olan diğerinin eğimi -1/m olacaktır (geometriden birbirine dik iki doğrunun eğimleri çarpımının –1 olduğunu hatırlayınız). böylece özel çözüm elde edilmiştir.1. Tanımı genişletecek olursak. Verilen bir eğri ailesine ortogonal (dik) olan eğri ailesini bulmak için şu adımlar izlenmelidir: 1. Örnek 2-3 Değişkenlerine ayrılabilir denklem y ′ = 2 xy 2 . bu diferansiyel denklem değişkenlerine h ( x.Bu iki denklemden (F(x. Çözüm y= 1 Verilen denklem dx dx 1+ x 2 + y 4 dy = 0 şeklinde yazılıp doğrudan integre edilebilir. Değişkenlerine Ayrılabilir Tipte Birinci Mertebeden Denklemler Birinci mertebeden bir diferansiyel denklemin y ′ = h( x. y ) = g ( y) ayrılabilir tiptedir. Örnek 2-4 dx + ( y 4 + x 2 y 4 )dy = 0 diferansiyel denklemini çözünüz.18 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. Dikkate edilirse. ⎟ ⎝ ⎠ elde edilir. dy dx yerine − alınarak elde edilecek diferansiyel denklem dx dy . Çözüm Verilen denklem edilirse. f ( x) şeklinde ifade edilebiliyorsa. y)=C) x’e göre türevi alınıp dy oluşturulur.4. aynı düzlemdeki G(x.2. örneğin bir x-y düzlemindeki F(x.İkinci denklemde çözülür. y ) şeklinde verildiğini düşünelim. verilen başlangıç şartı doğrudan integral işlemi 3 − x2 sırasında hesaba katılmış. y) ve bunun türevini veren denklem) C yok edilir. 3. bu eğriler birbirinin ortogonalıdır. y x dy dy = 2 xy 2 ⇔ 2 = 2 x şeklinde değişkenlerine ayrılıp terim terim integre dx y −1 ∫ y2 ∫ 2 dy = 2x ⇒ − 1 y y = x2 −1 x 2 ⎛1 1 ⎞ 2 2 ⇒ −⎜ − ⎜ y − 1 ⎟ = x − 2 ve sonuç olarak.Verilen ifadenin (F(x. y)=C eğri ailesinin her bir eğrisi.

Birinci mertebeden bir diferansiyel denklem eğer. 2. Bölüm’deki anlamından farklıdır. Dolayısıyla x dy = c elde edilir. y = c x eğri ailesi eğimi c olan ve merkezden geçen doğruları temsil eder. Çünkü denklemin sağ yanı sadece v’nin fonksiyonu olarak ifade edilebilir. Örneğin y′ = x3 − y3 x2 y homojen tipte bir diferansiyel denklemdir. Gerçekten de bu iki eğri ailesi bireyleri birbirlerini dik açı ile keserler. Karmaşık ifadeler için homojenlik testi uygulanması tavsiye . Örneğin y = c x eğri ailesine dik olan eğri ailesini y bulmak isteyelim. Bir diğer önemli uygulama da akışkanlar mekaniğindedir. sabit potansiyel çizgilerinin ortogonal yörüngeleridir. = x3 − v3 x3 x 2 (vx) Şunu not etmemiz gerekir ki burada kullandığımız “homojen” terimi.19 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç.Bu adımları bir uygulama ile görelim. diğer mühendislik alanlarında da önemli yer tutar. sabit sıcaklık çizgilerinin ortogonal yörüngeleridir. Homojen Tipte Birinci Mertebeden Denklemler Değişkenlerine ayrılabilir forma getirilebilecek diferansiyel denklemlerden biri de homojen tipte olanlardır. y′ = y′ = x3 − y3 x2 y ifadesinde y=vx dönüşümü uygulanırsa. sadece geometriyle ilgili değil. 2 2 ∫ ∫ ∫ Burada 2k = R 2 aldık. sabit potansiyel çizgilerinin ortogonalıdır. Her iki denklem de c’ye eşit olduğuna göre bu eşitliklerin sol yanları da dx birbirlerine eşit olmalıdır. Böylece ilk iki adımı tamamlamış oluyoruz. 2 boyutlu bir ısı transferi probleminde ısı akış çizgileri. Öte yandan x 2 + y 2 = K 2 eğri ailesi ise merkezi orijin noktası olan ve yarıçapı R olan merkezcil çember ailesidir. Pek çok diferansiyel denklemin homojen olup olmadığı basit bir kontrolle ortaya çıkarılabilir. diğer bir ifadeyle.Dr. Şimdi de türevi − ile yer dx x dy dx y değiştirelim ve çözülecek diferansiyel denklemi − olarak belirlemiş olalım. ⎛ y⎞ y ′ = f ⎜ ⎟ = f (v ) ⎝ x⎠ şeklinde yazılabiliyorsa bu denkleme homojendir denir. x2 y2 xdx + ydy = 0 ⇒ + = k . = dy x Denklem düzenlenirse xdx + ydy = 0 diferansiyel denklemi elde edilir ki bu da değişkenlerine ayrılmış vaziyette olduğundan terim terim integre edilebilir. Tahsin ENGİN 1 − v3 1 = − v2 v v . Dik yörüngeler konusu. y ) = = c olduğu anlaşılmaktadır. Örneğin 2 boyutlu bir elektrik alanındaki kuvvet çizgileri. dy y dx = bulunur. 2 Boyutlu bir akışkan akımı probleminde akım çizgileri.2. 1. veya x 2 + y 2 = R 2 elde edilmiş olur.4. Verilen ifadeden F ( x.

y = vx ve y ′ = xv ′ + v dönüşümü uygulanırsa. Düzenleme yapılırsa. y = vx veya y / x = v olduğu x x v2 +1 y′ = ∫ ∫ ∫ ∫ ∫ ⎛ y⎞ hatırlanırsa. y = vx ve y ′ = xv ′ + v dönüşümlerini y+x uygularsak. (Not: x 2 = x ) bulunur. v2 +1 vx − x v − 1 xv ′ + v = = veya xv ′ = − elde edilir Şimdi denklem değişkenlerine vx + x v + 1 v +1 ayrılabilir. 2 dx x v C v y v x y= olarak elde edilir. Homojen bir diferansiyel denklemi çözerken aşağıdaki dönüşümleri uygulayacağız: y = vx ve her iki yanın x’e göre türevi olan y ′ = xv ′ + v Örnek 2-6 Homojen diferansiyel denklem y−x diferansiyel denklemini çözünüz. arctan⎜ ⎟ = ln ⎝x⎠ C x y x 2 2 = +1 C x +y 2 2 elde edilir.y) haline gelebiliyorsa denklem n’inci dereceden homojendir denir. Tahsin ENGİN . İntegraller 2 x dx x x 2 v2 +1 v +1 v +1 v +1 1 alınırsa. x 1 x dv dv dx 1 x + v2 = 0 ⇒ + = 0 ⇒ − + ln x = ln C ⇒ ln = = den genel çözüm. (v 2 x 2 − xvx) + x 2 ( xv′ + v) = 0 ve gerekli sadeleştirme yapılarak (v 2 − v) + ( xv′ + v) = 0 bulunur. y ′ = f ( x. tüm y’ler de λy ile yer değiştirildiğinde eğer denklemin sağ tarafındaki f(x. Çözüm Denklemin ikinci dereceden homojen olduğu açıktır. ln(v 2 + 1) + arctan(v) = ln C − ln x ve tekrar düzenleme yapılırsa.edilir. y) fonksiyonu λn f(x. 2 C C arctan(v) = ln − ln v 2 + 1 = ln bulunur. ln ( x C ) ∫ ∫ ∫ .Dr. Örnek 2-7 ( y 2 − xy )dx + x 2 dy = 0 diferansiyel denklemini çözünüz. v + 1 dv 1 v +1 dx dv 1 2v dv dx dv = − − 2 = veya ⇒ + 2 =− olur.20 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. y ) diferansiyel denkleminin homojen olup olmadığını anlamak için denklemdeki tüm x’ler λx ile.

1 + 2e v dy + dv = 0 ⇒ ln y + ln v + 2e v = ln C veya y (v + 2e v ) = C . y ) ∂u ( x.Örnek 2-8 x (1 + 2e x / y )dx + 2e x / y (1 − )dy = 0 diferansiyel denklemini çözünüz. x = vy dx = vdy + ydv ifadeleri diferansiyel denklemde yazılarak. Buna ilave olarak. y ) = C şeklinde olmalıdır.4. y ) dy = 0 formunda yazılan bir ifadenin tam diferansiyel olabilmesi için denklemin sol tarafı u ( x.3. ∂u ∂u M ( x.21 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. ∂M ( x. y )] = d [C ] ⇒ dx + dy = 0 . Ancak çözüm için y = vx dönüşümü yerine x = vy dönüşümü kolaylık sağlar. M ( x. Dolayısıyla aranan genel çözüm u ( x. y Çözüm Verilen diferansiyel denklemde x’ler λx ve y’ler λy ile yer değiştirildiğinde sonucun değişmediği görülür. y )dx + N ( x. Ancak v y v + 2e x x = v olduğundan y ( + 2e x y ) = C veya x + 2 ye x y = C . = ∂y ∂x . Değişkenlerine ayırarak düzenleme yaparsak. y ) = ve olması gerektiğini söyleyebiliriz. y ) dy = 0 diferansiyel denkleminin tam diferansiyel tipine uygun olabilmesi için. y )dx + N ( x. y ) dy = 0 diferansiyel denklemini göz önüne alalım. Verilen diferansiyel denklemle bu ∂x ∂y denklem arasında beklenen bir benzerlik olduğu açıktır. y ) d [u ( x. x + 2 ye x y = C > 0 ∫ ∫ ∫ 2. y ) olması gerekir. y y C sabitinin negatif olamayacağından hareketle mutlak değer kaldırılabilir. Buna göre. y )dx + N ( x. Çözümün tam diferansiyelini alalım: ∂u ( x. y )dx + N ( x. x-y düzlemindeki R bölgesinde birinci türevleri bulunan x ve y’ye bağlı sürekli fonksiyonlar olsun. y ) dy = 0 şeklinde verilen bir diferansiyel denklemin tam diferansiyel denklem olabilmesi için. Tam Diferansiyel Denklemler M ( x. O halde M ( x. N ( x. y ) şeklinde bir fonksiyonun tam diferansiyeli. (1 + 2e v )(vdy + ydv) + 2e v (1 − v)dy = 0 elde edilir. sağ tarafın da türevlendiğinde sıfır olabilmesi için bir sabit olması gerekir. O halde denklem sıfırıncı dereceden homojendir. Burada M ve N. y ) = dx dy M ( x. Tahsin ENGİN .Dr. y ) ∂N ( x.

y )dx = ⎜ 3x 2 + ⎟ dx = x 3 + + h( y ) ⎜ ⎟ y⎠ y dx ⎝ M ( x. Sabiti bulmak üzere verilen başlangıç şartını kullanırsak. K = 10 1 x u ( x. Tahsin ENGİN . y ) = x 3 + 23 + x = K . y ) = 2 xy + 3 y 3 ⎫ ∂N ∂M ⎪ = 2x + 9 y 2 = ⎬⇒ ∂x ∂y N ( x. y ) = x 2 + 9 xy 2 ⎪ ⎭ diferansiyel denklem tipindedir. dx ∫ ∫ Dikkat edilirse integral sabitini y’nin fonksiyonu olarak yazdık. dy ∂ 2 x 2 + 9 xy 2 = x y + 3 xy 3 + h( y ) = x 2 + 9 xy 2 + h′( y ) yazılırsa. y ) = x 2 y + 3xy 3 = K elde edilir. y y Çözüm 3x 2 y + 1⎫ ⎪ y ⎪ ∂M 1 ∂N olduğundan verilen denklem tam diferansiyeldir. y ) = ⇒ u ( x. y (2) = 1 başlangıç değer problemini çözünüz. h′( y ) = 0 veya h( y ) = C ∂y ( ) elde ederiz. Mademki N ( x.Dr. y ) = − 2 ⎪ y ⎭ ⎛ x 1⎞ ∂u M ( x.Örnek 2-9 (2 xy + 3 y 3 )dx + ( x 2 + 9 xy 2 )dy = 0 diferansiyel denklemini çözünüz. y ) = olması gerekiyor. =− 2 = ⎬ ∂y ∂x x y ⎪ N ( x. y ) = x 3 + = 10 y . y ) = ⎞ ∂u x ∂ ⎛ x x ⇒ − 2 = ⎜ x 3 + + h( y ) ⎟ = − 2 + h′( y ) den h′( y ) = 0 veya h( y ) = C ⎜ ⎟ dy ∂y ⎝ y y y ⎠ buluruz. y ) = x 2 y + 3 xy 3 + h( y ) = x 2 y + 3xy 3 + C = C1 veya sonuç olarak kullandık. u ( x. y ) = olduğundan verilen denklem tam ∂u ⇒ u ( x. y ) = ∫ ∫ N ( x. y 2 = K .22 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. Denklemde yerine konursa. Çözüm M ( x. y )dx = (2 xy + 3 y 3 ) dx = x 2 y + 3xy 3 + h( y ) elde edilir. Örnek 2-10 u ( x. u ( x. Burada K = C1 − C olarak x 3x 2 y + 1 dx − 2 dy = 0. y ) = C şeklindeki genel çözümün iki değişkenli bir fonksiyon olması ve bu aşamada sadece x’e göre integral alıyor olmamızdır. y ) = M ( x. Bunun nedeni aradığımız u ( x. bunu sağlamak üzere. M ( x. y ) = M ( x. Zira bu durumda x dışındaki tüm parametreler ∂u sabit gibi işleme alınır.

. Böylece denklem h + 4k − 1 = 0⎭ y = y1 + k → dy = dy1 (x1 − y1 )dx1 + (x1 + 4 y1 )dy1 = 0 şeklinde homojen olur. y ) dy = 0 denklemi bundan önceki yöntemlerle çözülemiyor ve aynı zamanda da tam diferansiyel değilse. y ) = e ∫ N ( x. y ) bulunur. ∂M ( x. y )dx + N ( x.Bazen verilen bir diferansiyel denklem bir integral çarpanı yardımıyla tam diferansiyel hale getirilebilir.23 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. Tahsin ENGİN . y ) − g ( x ) dx ∂x ∂y g ( x) = ifadesinden olmak üzere integral çarpanı μ( x. y ) ∂N ( x. uygularsak denklem değişkenlerine ayrılabilir Örnek 2-11 (x − y − 1) dx + (x + 4 y − 1) dy = 0 diferansiyel denklemini çözünüz. k = 0 olmalıdır.4. Bu durumda a 2 = m a1 ve b2 = mb1 dönüşümüyle denklem [(a1 x + b1 y ) + c1 ]dx + [m(a1 x + b1 y ) + c 2 ]dy = 0 olur.Dr. c2 ≠ 0 ise denklem aşağıdaki (a1 x1 + b1 y1 )dx1 + (a2 x1 + b2 y1 )dy1 = 0 homojen denklemine dönüşür. c1 ≠ 0. Bu denkleme a1 x + b1 y = v dönüşümü duruma gelir. Eğer M ( x. Çözüm x = x1 + h → dx = dx1 (x1 − y1 + h − k − 1) dx1 + (x1 + 4 y1 + h + 4k − 1) dy1 = 0 Elde edilen denklemi homojen hale getirebilmek için h − k −1 = 0 ⎫ ⎬ ⇒ h = 1. Böylece denklemin her iki tarafı bu çarpanla çarpılarak tam diferansiyel hale getirilebilir. Bazı Özel Diferansiyel Denklemler 1 – (a1 x + b1 y + c1 ) dx + (a 2 x + b2 y + c 2 ) dy = 0 diferansiyel denklemi Bu denklem eğer c1 = c2 = 0 dönüşümle homojenleştirilir. x = x1 + h → dx = dx1 y = y1 + k → dy = dy1 Böylece denklem ise homojendir. 2. Ancak a 2 b2 = =m a1 b1 ise yukarıdaki dönüşüm çözüme götürmez.4. Bu denklemi çözmek üzere.

Verilen denklem y ′ + 1 ln x u′ − u = − x x 1 şeklinde u’ya 1 göre lineer bir denklem elde ederiz. dy1 = x1dv + vdx1 ⎭ (4v 2 + 1)dx1 + x1 (1 + 4v)dv = 0 halini alır.24 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. dx1 1 + 4v + dv = 0 elde ederiz. ln x1 + x = x1 + h = x1 + 1 → x1 = x − 1⎫ y1 y = ⎬⇒v = y = y1 + k = y1 + 0 → y1 = y ⎭ x1 x − 1 2y ln | 4 y 2 + x 2 − 2 x + 1 | + tan −1 = c elde edilir. . Bernoulli diferansiyel denklemi Bernoulli diferansiyel denklemi y ′ + P ( x) y = R ( x) y n .Dr. Başta atadığımız değişkenlerden geri 2 2 dönersek. x1 4v 2 + 1 y1 = vx1 ln x1 + 1 8v 1 2dv dv + = c veya 2 2 4v + 1 2 4v 2 + 1 ∫ ∫ 1 1 n 4v 2 + 1 + tan −1 (2v) = c elde edilir. Lineerleştirilen denklemin genel şekli du + (1 − n) P ( x)u = (1 − n) R ( x) haline gelir. ln 1 ∫ − dx P ( x ) dx = e x = e− ln x = e x = olarak integral çarpanı bulunup genel çözüm μ ( x) = e ∫ x ifadesinde yazılırsa. n ≠ 1. n ≠ 0 formunda verilir çözüm için ⎫ ⎪ ⎬ dönüşümü uygulandığında denklem lineer denklem haline getirilmiş −n du = (1 − n) y dy ⎪ ⎭ olur. dx u = y1−n Örnek 2-12 xy ′ + y = y 2 ln x diferansiyel denklemini çözünüz. Çözüm 1 ln x 2 y= y olarak yazıldığında bir Bernoulli denklemi olduğu x x açıktır. Tahsin ENGİN .⎫ ⎬ dönüşümü uygularsak denklem. x −1 2. Değişkenlerine ayırırsak. u = y1− n = y1− 2 = y −1 ve u ′ = − y −2 y ′ dönüşümleri denklemde yerine yazılır ve gerekli düzenlemeler yapılırsa.

Her iki tarafı x’e göre türetirsek. Örnek 2-12 y = xy ′ + y ′ − y ′ 2 diferansiyel denklemini çözünüz. 2 x 1 1 1 y = ( x + 1) + ( x + 1) − ( x + 1) 2 veya y = ( x + 1) 2 bulunur. Lagrange diferansiyel denklemi ⎛ dy ⎞ ⎛ dy ⎞ Bu denklem y = x ϕ⎜ ⎟ + φ⎜ ⎟ şeklinde verilir ve genel çözüm için y ′ = p dönüşümü ⎝ dx ⎠ ⎝ dx ⎠ uygulanır. Bu denklemin genel çözümü için y ′ = dx dx ⎝ dx ⎠ yerine keyfi olarak seçilen bir c sabitinin konulmasıyla bulunur. Clairaut diferansiyel denklemi dy dy ⎛ dy ⎞ ler Bu denklem y = x + ϕ⎜ ⎟ şeklindedir.25 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. Çözüm Verilen denklem Clairaut denklemidir.u = u ( x) = 1 ⎡ 1 ln x ⎤ ⎛ ln x 1 ⎞ ⎢ ∫ x (− x )dx + C ⎥ = x ⎜ x + x + C ⎟ 1/ x ⎣ ⎦ ⎝ ⎠ 1 y veya ln x + 1 + Cx = elde edilir. 4 4 2 2 4. Yani genel çözüm. Tahsin ENGİN . Çözüm y ′ = p( x) dönüşümü yapıldığında y = − p x + p 3 elde ederiz. 3.Dr. Bu denklemin tekil çözümü ise y = x c + ϕ(c ) genel çözümü ile bu denklemin her iki tarafının c’ye göre türevini alarak bulunan x + ϕ′(c) = 0 denklemlerinden c’yi elimine etmek suretiyle bulunur. Örnek 2-13 y = − x y ′ + y ′3 diferansiyel denklemi çözünüz. Genel çözüm için dy →c dx alınarak y = xc + c − c 2 olarak elde edilir. . y = x c + ϕ(c) olur. Tekil çözüm için her iki tarafın c’ye göre türevini alalım: x +1 x + 1 − 2c = 0 ⇒ c = bulunan genel çözümde yerine konursa.

y ′ = p = − p ′x + (− p ) + 3 p 2 p ′ veya p′ = 2p 3p2 − x bulunur. Aşağıdaki dönüşümler bu amaçla kullanılır: y = y1 + u′ 1 u′ ′ ⇒ y′ = y1 − 2 alınarak diferansiyel denklemde yerine yazalım. Riccati diferansiyel denklemi Bu denklem y ′ = P( x) y 2 + Q( x) y + R( x) olarak verilir ve P(x) sıfırdan farklı değerler alır. Özel durum: Eğer verilen Riccati denkleminin y1 ve y2 gibi iki özel çözümü biliniyor da genel çözümü isteniyorsa bu durumda genel çözüm olarak aşağıdaki ifade elde edilir.26 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç.Dr. 3 c y = − p x + p3 . Genel çözüm: y − y1 P ( x )( y2 − y1 ) dx = Ce ∫ y − y2 . (2) (2) denklemi (1) denkleminde yerine yazılıp düzenleme yapılırsa. Bu denklemin eğer y1 gibi bir özel çözümü verilmişse. dolayısıyla. Buna göre diferansiyel denklemde yerine koyarsak. Daha 5 p önce de y = − p x + p 3 olduğunu bulmuştuk. u ′ + [ 2 P ( x) y1 + Q( x) ] u + P ( x) = 0 lineer denklemine ulaşılır ki bu da integral çarpanı ile çözümü olan bir denklemdir. 2 ′ y1 = P ( x) y1 + Q( x) y1 + R ( x) buluruz. u u 2 y′ − 1⎞ 1⎞ ⎛ ⎛ = P ( x) ⎜ y1 + ⎟ + Q( x) ⎜ y1 + ⎟ + R( x) 2 u⎠ u⎠ u ⎝ ⎝ (1) y1 özel çözümü diferansiyel denklemi sağlamalıdır. Tahsin ENGİN . Bu denklemin çözümünden x = p 2 + buluruz. 5 p 5. x = p2 + aranılan çözüme ait parametrik denklemlerdir. bu durumda genel çözümü de bulunabilir. Düzenleme yapılarak dx x 3p diferansiyel denklemi bulunur ki bu da x’e göre birinci mertebeden lineer + = dp 2 p 2 c 3 bir diferansiyel denklemdir.

Yukarıdaki ifadede yerine yazıldığında. y′ + y 2 + Çözüm y = y1 + 1 2 1 = + ⇒ u x u u′ 2 ′ y ′ = y1 − u′ u 2 =− 2 x 2 − u′ u2 olur. u xy − 2 u= x x = + Cx5 sonucuna ulaşılır. Denklemde yerine koyalım: − 2 x2 −− ⎛ 2 1 ⎞ 1⎛ 2 1⎞ 4 + + + ⎜ + ⎟− 2 =0 2 ⎜x u⎟ c⎝ x u⎠ x u ⎝ ⎠ Düzenleme yaparsak. x ∫ − dx P ( x ) dx μ ( x) = e ∫ = e x = e−5ln x = e 5 ln 1 x5 ⎛ x −4 ⎞ x 1 ⎡ −5 elde edilir.Örnek 2-14 1 4 2 y − 2 = 0 diferansiyel denkleminin bir özel çözümü y1 = olduğuna göre bu x x x denklemin genel çözümünü bulunuz. Diğer yandan. 5 u ′ − u = −1 bulunur. xy − 2 4 x5 = 1 . u= x ( −1)dx + C ⎤ = x5 ⎜ − + C ⎟ = + Cx5 5 ⎣∫ ⎦ ⎜ −4 ⎟ 4 1/ x ⎝ ⎠ 1 x y = y1 + olduğundan u = bulunur. Tahsin ENGİN .Dr.27 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç.

5. çünkü iki veya daha fazla mertebeden türev terimi bulunmamaktadır. bilinmeyen fonksiyon y’ye bağlı olduğundan değişkenlerine ayıramayız.2. y ′ = f ( x. Tahsin ENGİN .Dr. çünkü iki veya daha fazla mertebeden türev terimi bulunmamaktadır. Eğer tam ise çözümü yapılır. eğer homojense. denklem değişkenlerine ayrılıyor demektir. Verilen denklem birinci mertebedendir. 5. bazen hiç birinin işe yaramadığı gibi bir durum ortaya çıkabilir. 2. Çözüm İlk kontrol edeceğimiz konu denklemin mertebesidir. y = ln e x ( x − 1) + C ( ∫ ) . Denklemin sağ tarafı.28 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. Denklemi biraz basitleştirmeye çalışalım. bilinmeyen fonksiyon. 4. 3. Değişkenlerine ayrılan denklem doğrudan integral yoluyla çözülür. Denklemin sağ tarafı. Denklem homojen midir? Değilse homojen hale getirilebilir mi? Değişkenlerine ayrılamayan bir denklem. Denklem doğrudan integral yoluyla çözülebiliyor mu? Uygulamada karşılaşılan pek çok diferansiyel denklem doğrudan integre edilerek çözülebilecek şekildedir. BİRİNCİ MERTEBEDEN DENKLEMLER İÇİN SİSTEMATİK YAKLAŞIM Şu ana kadar birinci mertebeden diferansiyel denklemlerin çözümüne yönelik çeşitli yöntemler öğrendik. Ardından doğrudan integrasyon ile çözülebilirliğine bakalım. Bazen bir ya da iki yöntem yeterli olabilirken. y’li terimler de diğer tarafta toplanabiliyorsa. karşılaşılacak olan integraller alınabildiği sürece çözümü yapılabilir. v = y / x gibi bir parametrenin tanımlanmasıyla daima değişkenlerine ayrılabilir duruma getirilebilir. sağ taraftan gelecek olan e − y terimi lineer değildir. Kendimize şu soruları sorup cevap bulmaya çalışalım: 1. tam diferansiyel haline getirilebilir mi? Denkleme tam diferansiyellik testi yapılır. Eğer tam değil ve diğer formlara da uymuyorsa denklemi tam diferansiyel duruma getirecek bir integral çarpanı aranır. y ′ = f ( x) şekline getirilebilen tüm denklemler bu yolla çözülebilir. y ′ = e x e ln x e − y = xe x e − y elde ederiz. Denklem değişkenlerine ayrılabilir duruma gelmiştir. ∫e y dy = xe x dx ⇒ e y = e x ( x − 1) + C ve her iki tarafın doğal logaritması alınarak. Denklem lineer değildir. Şimdi bu sistematik yolu bir örnekle pekiştirelim: Örnek 2-14 y ′ = e x +ln x − y diferansiyel denklemini çözünüz. Her iki durumda da probleme sistematik bir mantık çerçevesinde yaklaşım yapmak faydalı olabilir. Bu yöntemler uygulamada karşılaşılan çoğu problemi çözmek için yeterlidir. y ) diferansiyel denkleminin ön görülen çözüm aralığında çözümünün var olduğunu ve bu çözümün tek olduğunu düşünelim. Denklem değişkenlerine ayrılabilir midir? Verilen diferansiyel denklemde x’li terimler bir tarafta. Ardından doğrudan integrasyon ile çözülebilirliğine bakalım. fakat bir diferansiyel denklemin bu yöntemlerin biriyle çözülebileceğinin garantisi yoktur. Denklem tam diferansiyel midir?Değilse. Verilen denklem lineer midir? Tüm lineer denklemlerin.

Burada k orantı sabiti olup deneysel veya gözlemsel sonuçlardan belirlenir.29 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. eğer y ilgilenilen büyüklüğün t anındaki değeriyse. Örnek 2-15 Nüfus artışı: Malthusian yasası Belirli zaman periyotlarında insan topluluklarının. Bir hayvan türünün sayısı veya bir kolonideki bakteri sayısındaki değişimler buna örnektir.Dr. Denklemin solundaki terim. N (t ) = N 0 e kt olacaktır. t = − ln buluruz. bulduğu kemik kalıntısı üzerinde. Ancak sayı çok fazlaysa değişim zamanın sürekli bir fonksiyonu olarak düşünülebilir ve bu nedenle yapılacak hesaplama hatası genellikle makul sınırlar içerisinde kalır. N(t). Radyum ve C14 olarak bilinen Karbon izotopu gibi bazı radyoaktif elementlerin diğer bir element veya aynı elementin farklı bir izotopunu teşkil etmek üzere tabii olarak bozundukları bilinmektedir. böceklerin ve bakteri kolonilerindeki bakterilerin kendileriyle orantılı biçimde arttığı gözlenmiştir. Diğer bir ifadeyle. Çözüm 1 M (t ) Yukarıda verilen denklemden t’yi çekersek. Örneğin k = 0. Bu durumda 1 M (t ) = M 0 alınırsa.2. Fiziksel olaylarda genellikle değişim sürekli bir fonksiyon özelliğinde olmasına rağmen biyoloji ve sosyal bilimlerde kesikli değişimler söz konusudur. Mevcut bir radyoaktif maddenin yarısının bozunması için geçmesi gerekli süreye yarı ömür süresi diyoruz.24×10-4/yıl olduğuna göre kemiğin yaşını hesaplayınız.6. miktarı sürekli düşen M(t) ile orantılı olduğundan başlarda dt bozunma hızı çok yüksektir ve zaman geçtikçe bu hız düşer. 1000’de 15’lik bir nüfus artışı demektir. BİRİNCİ MERTEBEDEN LİNEER DİFERANSİYEL DENKLEMLERİN UYGULAMALARI Fizikte. 2 . C14 izotopunun bozunma sabiti 1. Bozunmanın hızı genellikle mevcut element miktarıyla orantılı olarak değişir. Tahsin ENGİN . hayvan türlerinin. veya M (t ) = M 0 e − k t dt Bu ifadede k > 0 olup bozunma sabiti adını alır. dy dy ∝ y veya = ky dt dt yazılabilir. biyolojide ve sosyal bilimlerde karşılaşılan çok sayıda problemde bir büyüklüğün değişim hızının büyüklüğün kendisiyle orantılı olduğu gözlenmiştir. nüfusun değişim hızı (artış veya azalma hızı). bu durumda. yukarıdaki denklem.015/yıl. y büyüklüğünün zamanla değişim hızını temsil eder. Burada k doğum ve ölüm hızları arasındaki farkı tanımlayan net nüfus değişim hızıdır. k M0 dM (t ) ile verilen bozunma hızı. bir canlı hayvanda bulunan miktarın %8’i oranında C14 izotopunun olduğunu saptamıştır. Bu denklem birinci mertebeden lineer bir diferansiyel denklem olup değişkenlerine ayrılmak suretiyle kolayca çözülür: y = y 0 e kt Burada y0. y büyüklüğünün t = 0 anındaki değeridir. t anındaki sayı olmak üzere ve t=0 anındaki sayıyı N0 alarak. dolayısıyla radyoaktif bozunma süreci de yukarıdaki denklemle tanımlanır: dM = − kM . Bir arkeologun. Örnek 2-16 Radyoaktif bozunma ve Radyoaktif Karbon Yaş Tayini Plütonyum.

30 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. Çözüm (a) Verilenlere göre M0=100 mg (t=0 anında). M (t ) = 100 e −0. 1. Diğer yandan (b) t = t H = ln 2 ln 2 = = 24. Radyoaktif bozunmanın önemli bir uygulama alanı. Ayrıca 100 mg. içerisinde C14 izotoplarının da bulunduğu karbon girişi kesilir. Bu oran canlının yaşamı boyunca yaklaşık olarak sabit kalmakta. Bu metodun temelinde.ln 2 k olur. Bu izotopun bozunma hızı. 0. elementin mevcut miktarı ile doğru orantılıdır. Th–234 izotopunda bir hafta içinde geriye 82. çünkü bozunan miktar. kaldığı bilindiğine göre. yaşayan herhangi bir canlıdaki karbon atomlarının küçük bir oranının C14 izotopu meydana getirdiği gözlemi vardır. t = tH = Atmosferdeki C14 miktarı. Verilen değerler yerine konursa T (20 s ) = 89. Ancak ölen canlıya artık karbon girişi olmayacağı için sürekli bir bozunma söz konusu olacaktır. mc Çözüm dT = −λ (T0 − Ti ) olduğunu görmüştük.1 1/s.0283t olacaktır. 1 t=− ln(0. Dolayısıyla herhangi bir t anındaki bozunmamış 7 100 miktar.5 gün. λ = = 0.04 k = − ln = 0. . Su banyosu yeterince geniş olup hA sıcaklığı değişmemektedir. C14 izotopunun bozunumu esasına dayanan Radyo Karbon Yaş Tayini’dir.24 × 10 −4 Örnek 2-17 Bir radyo aktif element olan Toryum–234 (Th234) izotopu . C14’ün yarı ömrü 5568 yıldır.04 mg. dt bakır bilyenin t anındaki sıcaklığı Daha önce Newton’un soğuma kanununun Değişkenlerine ayırarak çözdüğümüzde. Tahsin ENGİN .04 mg. Radyoaktif maddelerin yarı ömürleri gelişmiş laboratuarlarda ölçülür. a) herhangi bir t anında geriye ne kadar Th–234 kaldığını.08) = 20 369 yıl olacaktır.0283 k Örnek 2-18 Newton’un soğuma kanunu Başlangıçta Ti = 20 0C olan bakırdan küçük bir bilye T0= 100 0C’de kaynamakta olan su banyosuna bırakıldıktan 20 saniye sonra sıcaklığı ne olur. M(t=7 gün) = 82. azotun atmosferdeki kozmik ışınlar nedeniyle C14 izotopuna dönüşümü yoluyla sürekli olarak yenilenir ve böylece C14’ün atmosferdeki C12 miktarına oranı sabit kalır. Diğer bir ifadeyle canlı öldüğünde.2 0C olur. Bu açıklamaların ışığı altında aranan süre. canlının sahip olduğu C14 sürekli bir azalma sürecine girer.Dr. 1 82.0283 /gün elde edilir. canlının çevresinden besin ve solunum yoluyla aldığı karbon atomlarıyla yerine konur. b) mevcut miktarın yarıya inmesi için ne kadar zaman geçmesi gerektiğini bulunuz. T (t ) = T0 − (T0 − Ti ) e − λ t olur. β ışınları yayarak Pa234’ye dönüşmektedir.

1 kg/L olan tuzlu su 50 L/dakika debisinde girmekte.05M = 5 elde edilir.1 kg / L ) − (50 L / dak ) ⎜ kg / L ⎟ ⇒ dt dt ⎠ ⎝ 1000 Denklem birinci mertebeden lineer bir diferansiyel denklem olup M (t = 0) = 0 koşuluyla bir başlangıç değer problemidir. Karıştırma ile tank içinde sürekli olarak homojen bir tuz karışımı elde edilmekte ve karışım aynı hızda (5 L/dak) tanktan dışarı çıkmaktadır. Beklendiği gibi. 100 g’lık bir doymuş çözeltide 50 g maddenin çözündüğü biliniyor. tanktaki karışımın homojenliğini sağlamaktadır. = (50 L / dak )(0. Tanktaki tuz miktarına kütlenin korunumu prensibini uygulayalım: Tanktaki tuz miktarının değişim hızı = Tanka birim zamanda giren tuz miktarı-Tanktan birim zamanda çıkan tuz miktarı dM dM ⎞ ⎛ M + 0.05 t − 1 = 100 1 − e −0.05 t 3 ( ) Örnek 2-21 Bir kimyasal madde. Tankta bulunabilecek maksimum tuz miktarı nedir. durumunda parantez içi 1 olacağından M (t → ∞) = 100 kg olur. Litresinde 1/3 kg tuz bulunan başka bir tuz çözeltisi 5 L/dak’lık bir hızla tanka akmaktadır.05 t ⎢ 5e 0. 10 g 2 saatte çözünüyor. R (t ) = 5 alınmak suretiyle μ(t ) = e ∫ 0. ve aynı zamanda tanktan yine 50 L/dakika debisinde tuzlu su çekilmektedir. Tankta belirli bir t anında bulunan tuz miktarını veren ilişkiyi geliştiriniz.31 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. Eğer 30 g kimyasal madde 100 g suyla karıştırılırsa.05 t e 0. içerisindeki tuz konsantrasyonu 0.05 t dt ⎥ = e −0.05.05 t .05 t ⎢5 20e 0. ( ) ( ) Dikkat edilirse t→∞ Örnek 2-20 Bir tank. Çözüm M(t) tankta t anında bulunan tuz miktarını göstersin.Örnek 2-19 Karışım problemi İçerisinde başlangıçta 1000 L temiz su bulunan bir tanka. Denklem 2. 100 Cevap: Q (t ) = 1 − e −0.05 dt = e 0.05 t + Q 0 e −0. . t = 0 anında içinde Q0 kg tuz içeren 100 L tuzlu su çözeltisi ile doludur.05 t y= μ( x )R( x )dx + C ⇒ M (t ) = e μ( x ) ⎣ ⎢0 ⎥ ⎣ ⎦ [∫ ] ∫ ( ) t 0⎥ ⎦ ⎤ M (t ) = 100 e −0. Tahsin ENGİN . Buna göre 5 saat sonunda ne kadar çözünme olacaktır.7’den ⎡t ⎤ 1 ⎡ −0. Tank içerisindeki bir karıştırıcı.05 t elde edilir.Dr. çözünmemiş miktarla (x) ve doymuş bir çözeltiyle doymamış bir çözelti arasındaki konsantrasyon farkı ile doğru orantılı olarak çözünmektedir. P (t ) = 0. tanktaki su seviyesi sabit kalmasına karşın içerisindeki tuzlu sudaki tuz konsantrasyonu sürekli olarak yükselecektir. t anında tankta mevcut tuz miktarını veren Q(t) ifadesini bulunuz.

maddenin çözünme hızının.265 → = 0.44t − 2. Çözelti tamamen doymuş hale geldiğinde ise 130 100 − 50 50 = olacaktır. konsantrasyonu 100 100 çözünmemiş madde miktarı ve bu iki konsantrasyon arasındaki fark ile orantı bir hızda çözündüğü ifade edildiğine göre aranan diferansiyel denklem dx dx x ⎞ ⎛ 50 30 − x ⎞ ⎛ 7 =k x⎜ − = k x⎜ + ⎟ ⇒ ⎟ veya düzenleme yapılarak dt dt ⎝ 100 130 ⎠ ⎝ 26 130 ⎠ dx x ⎞ ⎛ 7 x⎜ + ⎟ 26 130 ⎠ ⎝ = k dt elde edilir. ∫ dx x ⎞ ⎛ 7 x⎜ + ⎟ ⎝ 26 130 ⎠ = ∫ k dt 26 26 26 x ln x − ln(35 + x) = ln = kt + C sonucuna varılır.872 olarak ifade edilebilir.255 → x = 11. Bulunan ifadede k ve C 7 7 7 x + 35 bilinmemektedir. t = 0 → x = 30 g (başlangıçtaki toplam çözünmemiş madde miktarı) t = 2 → x = 30 – 10 = 20 g (2 saat sonra kalan çözünmemiş madde miktarı) 26 30 ln = k (0) + C → C = −2.872 ln 7 x + 35 x x = −1. Bu durumda mevcut çözeltinin 30 − x konsantrasyonu olacaktır.44 × 5 − 2. Her iki tarafın integrali alındığında ise. Ancak verilen iki şart kullanılarak bunlar belirlenebilir. x 26 = −0.32 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç.98 g ≈ 12 g ln x + 35 x + 35 Böylece 5 saat sonunda çözünen miktar 30−12 = 18 g olur.44 26 x ln = −0. Artık t = 5 saat 7 x + 35 sonunda çözünmemiş olarak kalan miktar x bulunabilir.Dr. .872 → 7 20 + 35 Şimdi denklem k = −0.Çözüm x → t saat sonra çözünmeyen madde miktarını göstersin. Problemde.872 7 30 + 35 26 20 ln = k (2) − 2. Tahsin ENGİN .

Bunu hidrostatiğin temel denkleminde yazalım: p( z ) . Başlangıç anından itibaren ne kadar zaman sonra cismin sıcaklığının 60 0C’ye düşeceğini bulunuz. Buharın sıcaklığı 200 0C. sıvının yüzeyinden aşağıya doğru inildikçe artar. E ⎠ ⎝ Örnek 2-24 dT ile verilir. g ise yerçekimi ivmesi ve z yüzeyden itibaren derinliktir. 20 cm çapındaki bir buhar borusu 6 cm kalınlığında izolasyon malzemesi ile kaplanmıştır.0003’tür. p ( z ) = − E ln⎜1 − 0 ⎟ bulunur. diğer ucuna ise kütlesi m olan bir cisim asılmıştır. dρ ρ p E e ∫ 0 dp = E ρ0 ∫ ρ dρ ⇒ p = E ln ρ ρ0 elde edilir. Tahsin ENGİN . Bu ilişki sıvının sıkışma modülünden elde edilir. Bu ifadede ρ sıvının yoğunluğu. İzolasyon malzemesi ısı iletim katsayısı k = 0. Sıkışma modülünün sabit kaldığını ve yüzeydeki basıncı dρ ρ sıfır ve yoğunluğu ρ0 alarak basıncın derinlikle değişimini elde ediniz. .Dr. Okyanus gibi çok derin sıvı yüksekliğinin söz konusu olduğu uygulamalarda ρ = f ( p ) olduğundan bu diferansiyel denklemin integre edilebilmesi için yoğunluk ile basınç arasında bir ilişkinin kurulması gerekir.33 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. Cevap: 115 dakika Örnek 2-23 Bir sıvı içerisindeki basınç. kütlenin hızını yayın yer değiştirmesine (x) bağlı olarak ifade ediniz. Belirli koşullarda bir duvardan x doğrultusunda geçen ısı miktarı Q x = − k Ax Örnek 2-25 Kütlesi ihmal edilebilir bir yay düşey olarak bir yüzeye tutturulmuş. k ısı iletim katsayısıdır. Yay denge konumundayken (x=0) asılı bulunan kütlenin hızı V0 ise. Bu ifadeden yoğunluğu çekersek. ρ = ρ 0 dp = ρg = ρ 0 dz −E e − p p( z) E 0 p E ge elde edilir. Bu artış hidrostatiğin temel denklemi olan dp / dz = ρg diferansiyel denklemiyle verilir. ve değişkenlerine ayırarak p( z ) E ∫ 0 dp p E e p( z) = ∫ 0 e − p E dp = ρ 0 g dz 0 ∫ z = ρ0 g z ⇒ − E e − + E = ρ0 g z ⇒ e − P( z ) E ⎛ ρ gz⎞ = ⎜1 − 0 ⎟ ve her iki tarafın E ⎠ ⎝ ⎛ ρ gz⎞ doğal logaritması alınarak. izolasyon dış yüzey sıcaklığı ise 30 0C’dir. Çözüm p ρ (a) E = dp = sabit olduğundan. dx Bu ifadede A yüzey alanı.Örnek 2-22 Sıcaklığı 100 0C olan bir cisim 50 0C sıcaklığında bir odaya bırakılıyor 10 dakika sonra cismin sıcaklığının 90 0C’ye düştüğü görülüyor. Bu ifadeye göre sıkışma dp modülü E = ile tanımlıdır. Borunun bir metresinden saatte kaybolacak ısıyı ve boru civarındaki (x >10 cm ) sıcaklık dağılımını belirleyiniz.

R 2 dv =− ⇒ dx ( x + R) 2 V V0 2 ∫ vdv = − ∫ ( x + R) 2 dx 0 x gR 2 ifadesinden hızın yükseklikle değişim ifadesi. Bu durumda V0 = 2 gR = 2 × 9. Fx = mg − kx . Diğer taraftan cismin ivmesi için a x = V dx dV = mg − k x yazılabileceğinden cismin hareketini tanımlayan diferansiyel denklem.R 2 m. cismin bir daha yer yüzüne dönmemesi için V0 ilk hızının ne olması gerektiğini bulunuz. Hava direnci ihmal edildiğine göre . cismin yerküresinden olan uzaklığı x ve hızı v olsun.R 2 d 2x m. v g . Başlangıçta x0 gr α ve y0 gr β vardır.34 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç.M =− elde edilir. V ( x) k ⎞ V2 ⎛ V dV = ⎜ g − x ⎟dx ⇒ m ⎠ 2 ⎝ 0 V ∫ ∫ x V ( x) = gx − V0 0 k 2 k x ⇒ V ( x) = V02 + 2 gx − x 2 2m m Örnek 2-26 Kütlesi m olan bir cisim yerden oldukça yüksekte bulunan bir noktadan ilk hızsız olarak serbest düşmeye bırakılıyor. hiç γ bulunmamaktadır. Denklemin sağ yanı x’e bağlı m 2 = −G veya dt ( x + R) 2 dt ( x + R) 2 olduğundan sol yanında da x’e bağlı ivmesinin kullanılması yerinde olacaktır. x(t ) = t − 2 1 − e − k t / m . V 2 = V0 2 − 2 gR + 2 gR olarak elde edilir. Değişkenlerine ayırarak integre edersek. Bu kuvvetin değeri ise Newton’un Evrensel Çekim Kanununa göre değişir. kanununa göre Fx = m a x olduğundan kütleye etki eden x doğrultusundaki net dV kuvvet belirlenmelidir. herhangi bir t anında cismin başlangıç noktasından hangi uzaklıkta olduğunu ve o anda hangi hıza hareket etmekte olduğunu mg m2 g mg (1 − e − k t / m ) . Bu ise ancak V0 − 2 gR ≥ 0 şartı sağlanırsa mümkün olabilir. α ve β gibi iki kimyasal maddenin reaksiyonu sonucu oluşmaktadır. m V dx olacaktır. Dolayısıyla a gr α ile. Cisme etki eden yerçekimi kuvveti sabit ve hava direncinin cismin hızı ile orantılı olduğu kabul edildiğine göre. Cevap: V (t ) = k k k ( ) Örnek 2-27 Kütlesi m olan bir cisim yer küresi üzerinde bir yerden yukarıya doğru bir V0 ilk hızı ile fırlatılıyor. Buna göre. Buna göre hareket denklemi dv g . Evrensel Çekim Kanunu’na göre g . 2 ⇒ G = M R t anında. k=orantı sabiti buluz. b gr β reaksiyon sonucu (a+b) gr γ vermektedir. burada hareketi etkileyen tek kuvvet yer çekimi kuvvetidir.Dr.81 × 6. Çözüm x ekseninin (+) yönü yukarı olsun.M mg = G. yerküresi üzerinde yerçekimi ivmesinin değeri g ile. x+R Cismin yerküreye geri dönmemesi için sürekli olarak pozitif bir hıza sahip olması gerekir. Tahsin ENGİN .4 × 10 6 ≈ 11205 m/s. Hava direncini ihmal ederek . Bu durumda. yerküresinin kütlesi M ve yarıçapı R ile gösterilirse. γ maddesi oluşum hızının tepkimeye girmemiş α ve β . Örnek 2-28 γ maddesi.Çözüm Newton’un 2.

100 gr Y 50 gr X iyice karıştırıldığında 10 dakika sonra 50 gr Z maddesi oluştuğu gözlenmiştir. İki durumu dikkate alalım: AB 1 − e − ( A− B ) k t 1. Bu denklemde.35 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. 40/3 dakika. Burada K = 2 a b ( a + b) t anında oluşan z(t) gr γ içerisindeki α’nın oranı Diferansiyel denklemin çözümü A ve B arasındaki ilişkiye bağlıdır. β’nın oranı olacaktır. Çözüm a b . ( x 0 − ) ve ( y 0 − ) olur. R direnç (ohm) ve E(t) ise volt olarak elektromotor kuvvettir. Cevap: 75 gr. (b) 60 gr Z elde etmek için ne kadar beklenmelidir. L bobinin indüktansı (Henry).Dr. z (t ) gr β bulunacaktır. Başlangıç anındaki (t=0) nüfusu N0 alarak nüfus zamanın fonksiyonu olarak elde ediniz.5887×10-10 ve 1970 yılındaki nüfus 3. A=B olursa çözüm z (t ) = Örnek 2-29 2 gr Y ile 1 gr X tepkimeye girerek 3 gr Z oluşturmaktadır. Bu durumda aranan diferansiyel denklem. ABD için A=3. oluşan γ miktarını. Burada i devreden geçen dt akımı (amper). Örnek 2-30 dN = AN − BN 2 diferansiyel dt denklemi oldukça kabul görmektedir. dt a+b a+b k ab ⎛ a + b dz ⎞⎛ a + b ⎞ = x 0 − z ⎟⎜ y 0 − z ⎟ = K ( A − z )(B − z ) elde Düzenleme yaparsak ⎜ 2 dt (a + b) ⎝ a ⎠⎝ b ⎠ k ab a+b a+b A= x0 B= y0 edilir.9 milyon olarak alınabildiğine göre 2003 yılındaki ve 2050 yılındaki nüfusları bulunuz. N ise nüfusu göstermektedir. (a) 20 dakika sonunda kaç gr Z oluşur.maddelerinin çarpımı ile doğru orantılı olduğu bilindiğine göre. Tahsin ENGİN . t=0 anında devreden geçen akımın i0 ve elektromotor kuvvetin E(t)=E0 olması durumunda devreden geçecek olan akımı i(t) zamanın fonksiyonu olarak elde ediniz.13×10-8 B=1. zamanın fonksiyonu olarak elde ediniz. Ülkelerin gelecekteki nüfus tahminlerinde kullanılan Örnek 2-31 Seri olarak bağlı bobin ve dirençten kurulu bir alternatif akım devresinden geçen akım di L + R i = E (t ) diferansiyel denklemi uyarınca değişmektedir. Kütle a+b a+b a b z (t ) gr α. a+b a+b az bz dz = k ( x0 − )( y 0 − ) halini alır. A>B için çözüm z (t ) = A − B e − ( A− B ) k t ( ) A2 k t 1+ Ak t Öğrencilerin bu sonuçları elde etmeleri tavsiye edilir. . z(t). 2. A ve B pozitif ülke sabitleri. Dolayısıyla t cinsinden ise z(t) gr γ içerisinde a+b a+b az bz anında tepkimeye girmeyen α ve β miktarları sırasıyla.

Devreden geçen akım L μ(t ) = e ∫ 5 dt = e 5 t elde edilerek genel çözüm ifadesinde (2. R=15 ohm olarak verildiğine ve t=0 anında i=0 amper olduğuna göre devreden geçen akımı zamanın fonksiyonu olarak bulunuz. Burada biz ∫ e a t sin b t dt = (a sin b t − b cos b t ) kalıbını kullanacağız. Problemimizde a=5 ve b=120π olduğundan yerine yazıp bazı sadeleştirmeden sonra. E ⎤ E ⎡ i (t ) = e − R t / L ⎢ e R t / L 0 dt + C ⎥ = 0 + C e − R t / L bulunur. çözümü aranan denklem. i (t ) = R ( ) Örnek 2-32 Yukarıda verilen 2-26 nolu soruda elektromotor kuvvetinin E (t ) = 110 sin 120π t uyarınca değiştiği bilinmektedir.36 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. Tahsin ENGİN . Çözüm di + R i = E (t ) diferansiyel denklemiyle tanımlı olduğuna göre dt di di R 110 + i= sin 120π t olacaktır. L + R i = 110 sin 120π t veya dt dt L L di 110 Verilen değerler yerine konursa denklem. −5 t i (t ) = 1 μ [∫ μ R(t )dt + C ]= e eat a2 + b2 ⎡100 5 t ⎤ ⎢ 3 e sin 120π t dt + C ⎥ elde edilir. Dolayısıyla aranan çözüm. Birinci mertebeden 3 dt lineer olan bu denklem integral çarpanı metodu ile çözülür.Çözüm Elimizdeki denklem birinci mertebeden lineer bir diferansiyel denklem olduğundan doğrudan integral çarpanı kullanılarak çözülebilir. L=3 henry.Dr. İntegral işlemi için ⎣ ⎦ ∫ kısmi integral yöntemi kullanılmalıdır (bu kısım öğrenciye bırakılmıştır). ∫ e 5 t sin 120π t dt = 5 1 + 576 π 2 ( e5t ) (sin 120π t − 24π cos120π t ) elde ederiz. t=0 anında i=i0 olduğundan L ⎦ R ⎣ E yerine koyarak C = i0 − 0 elde edilerek diferansiyel denklem çözümünde yazılırsa. + 5i = sin 120π t olur. 1 i (t ) = μ [∫ μ R(t )dt + C ] ve μ(t ) = e ∫ ∫ L dt R = e R t / L alarak. R E0 1 − e − R t / L olduğu görülür.7 eşitliği) yerine konursa. ..

İntegrali almak üzere olduğundan hareketle a=100. 0= 2 50 + 72π 25 + 36 π 2 e100 t sin 120π t dt = q(t ) = 1 50 + 72π (5 sin 120π t − 6π cos 120π t ) + 2 3π e −100 t 25 + 36π 2 . Tahsin ENGİN . E (t ) = 100 sin 120π t olarak verildiğine ve t=0 anında q=0 olduğuna göre kondansatörde depolanan elektrik yükünün zamanın fonksiyonu olarak elde ediniz. −5 t Örnek 2-33 Seri bağlı direnç ve kondansatörden oluşan bir alternatif akım devresinde. R=10 ohm. ⎛ ⎞ e100 t (5 sin 120π t − 6π cos 120π t ) + C ⎟ veya q(t ) = e −100 t ⎜ ⎜ 2 ( 25 + 36π 2 ) ⎟ ⎝ ⎠ 1 (5 sin 120π t − 6π cos 120π t ) + C e −100 t elde edilir.Dr. C = elde edilir. Bu ise birinci mertebeden lineer bir diferansiyel dt denklemdir. C sabitini bulmak üzere q(t ) = 2 50 + 72π verilen koşul sağlatılırsa. kondansatörde dq q + = E (t ) uyarınca değişir. 3 1 + 576π 2 2 i (t ) = ( 22 ) (sin 120π t − 24π cos 120π t ) + C e −5 t ( ) i (t ) = 3 1 + 576 π ( 22 2 ) (sin 120π t − 24π cos120π t + 24π e ) şeklinde olacaktır. Çözüm Diferansiyel denklem. 3π − 6π +C⇒ C = bulunur.olacaktır. b=120π alınarak ∫ ∫ e a t sin b t dt = eat a2 + b2 (a sin b t − b cos b t ) e100 t (5 sin 120π t − 6π cos 120π t ) bulunur. verilenlerin yerine konmasıyla 10 dq + 10 3 q = 100 sin 120π t veya dt dq + 100q = 10 sin 120π t halini alacaktır. μ(t ) = e ∫ 100 dt = e100 t alınarak genel çözüm ifadesinde yerine konursa. q (t ) = e −100 t 10 e100 t sin 120π t dt + C [ ∫ ] elde edilir. Verilen başlangıç 3 1 + 576 π değerlerinden integral sabiti belirlenebilir. Böylece aranan çözüm. t=0 anında i=0 amper olduğuna göre. c=10-3 depolanarak elektrik yükü zamanı R dt c farad.37 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. Çözüm 20(25 + 36π 2 ) ifadesinde yerine yazılarak. Böylece aranan özel çözüm. genel 22 × 24π çözümde yerine konup C çekilirse.

⎟e 25 + 36π 2 ⎠ ⎝ . dq olduğundan türev alma işlemi yapılarak. Verilen koşul yerine − 100 C veya 100 C = 5 − 300π 25 + 36π 2 elde edilir. Çözüm Bir önceki örnekten q(t ) = i= 1 50 + 72π 2 (5 sin 120π t − 6π cos 120π t ) + C e −100 t elde edilmişti. Tahsin ENGİN . 5= 600π 50 + 72π 2 bulunur. Böylece aranan özel çözüm.Örnek 2-34 Örnek 2-34’te t=0 anında geçen akım i=5 A olduğuna göre akımın zamanla değişimini elde ediniz.Dr. i (t ) = 300π cos 120π t + 360π 2 sin 120π t 25 + 36π 2 300π ⎞ −100 t ⎛ − ⎜5 − olacaktır.38 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. dt 600π cos 120π t + 720π 2 sin 120π t i (t ) = − 100 C e −100 t 2 50 + 72π yazılırsa.

5. . (f) Yıllık nüfus artış hızı % 0. Lineer birinci mertebeden diferansiyel denklemler 2. tüm adımları göstererek. (b) Radyoaktif karbon ile yaş tayininin esası nedir. çözünüz. y ′ 2 .2.1.6. (c) 2 xy ′ − y = x 2 (a) y ′ − 3xy = 2 x (b) (1 − x 2 ) y ′ − 2 y = 0 (d) y ′ + (3 − 1 / x) y = 2 (g) y ′ + (e) x 2 y ′ + 2 xy = 1 (f) y ′ + y tan x = sin x 4 y = sin x x e 2 y= x x 2x (h) xy ′ + (1 + x 2 ) y = 2 (i) y ′ + 2. Aşağıdaki diferansiyel denklemlerin hangileri birinci mertebeden lineerdir: (b) 2 y ′ + 3 x y = e x (c) y ′ + xe y = 2 (d) (a) y ′ + 3x 2 y = sin x xy ′ 2 + x 2 y = 1 (e) y ′y 2 + cos y = xy (f) yy ′ + xy = x (g) y ′ 2 − y 2 = x 2 (h) y′ + y = x 2. Aşağıdaki diferansiyel denklemleri. y ( π) = 1 (c) y ′ − 2 xy = e x . (e) Belirli bir bakteri kolonisindeki bakteri sayısının her 3 saat iki kat arttığı bilinmektedir.2 olan bir ülkenin kaç yıl sonra nüfusunu ikiye katlayacağını belirleyiniz. 2.2. Mathusian artış yasasını kullanarak başlangıçtaki bakteri sayısının 4 katına çıkabilmesi için ne kadar süre geçmesi gerektiğini bulunuz. Tahsin ENGİN ( ) . Aşağıdaki sorularda x’i bağımlı. y (1) = 4 (d) y ′ + 4 x 2 y = x 4 . Mathusian artış yasasını kullanarak ve her gün ortalama 0. Bu hız damlanın düştüğü yüksekliğe bağlı mıdır? (d) Yeterince besinin bulunduğu bir balık gölünde. (a) y ′ + y = 0. Birinci mertebeden diferansiyel denklemlerin uygulamaları (a) Malthusian nüfus artış yasası nedir? Neden gerçekçi tahminlerde daha uygundur. y ′ gibi terimler bulundurabilir mi? 1.Dr. Aşağıdaki başlangıç değer problemlerini.Bölüm 2 ile ilgili problemler 1.002N0 adet balık avlandığını kabul ederek. çözünüz.3.1. dy y2 dy ey (a) . tüm işlem adımlarını göstererek. 1. Birinci mertebeden bir diferansiyel denklem y ′′. Birinci mertebeden bir diferansiyel denklem hangi şartlarda doğrudan integral yoluyla çözülebilir. y’yi bağımsız değişken alarak çözümü yapınız. balık sayısını zamanın fonksiyonu olarak elde ediniz. Bu iş için neden C14 uygundur. Birinci mertebeden diferansiyel denklem ne demektir. y ( 0) = 1 (b) = −y . y ′ + P( x) y = 0 birinci mertebeden diferansiyel denkleminin bir çözümü y1 ( x) olsun. Başlangıçtaki balık sayısını N0’dır. y (1) = 2 = dx 1 − x dx e − 2 x 2. y (0) = 1 (b) y ′ − 2 xy = cos 2 x.4. her yıl balık sayısının ikiye katladığı gözlenmiştir. C y1 ( x) ifadesinin de aynı denklemin çözümü olduğunu gösteriniz. (c) Bir yağmur damlasının limit hızını tanımlayınız. Genel değerlendirme soruları 1. eğer hiç balık avlanmazsa. 2.39 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. y (2) = 8 (e) x 2 − 1 y ′ − xy = 1 2.3.

Kürenin sıcaklığı 1 dakika sonra 20 0C’ye düştüğüne göre. 30 dakika sonra tankta ne kadar tuz kalır. Cisme etkiyen hava direncinin cismin hızıyla orantılı olduğu bilindiğine göre. y ( π / 4) = 1 3. dakikada 5 litre saf su ilave edilirken. (b) y ′ = ( x + y )e x + y (c) y ′ = x + 2 y − 3 (a) y ′ = (x + y + 1)2 − ( x + y ) ey 3. Bu denklemin genel çözümünü dt bulunuz.4.7. Newton soğuma kanununu kullanarak 2 dakika sonra kürenin sıcaklığının ne olacağını belirleyiniz. Birinci mertebeden lineer olmayan diferansiyel denklemler 3. Bu dt diferansiyel denklemin genel çözümünü bulunuz. Tuz miktarının 1 kg’a kadar düşmesi için ne kadar süre geçmesi gerekir. Tanktaki su seviyesini zamanın fonksiyonu olarak elde ediniz. (i) m kütleli bir cisim belirli bir yükseklikten durgun haldeyken serbest düşmeye bırakılmaktadır. Tanka. (a) x 2 − y 2 = C (b) x 2 + y 2 = 2kx (c) x 2 + 4 xy − y 2 + 1 = C . 3. cismin hızı ve konumunu zamanın fonksiyonu olarak elde ediniz. Toriçelli kanununa göre tankı terk eden suyun ortalama hızı V = 2 gy olup burada y göz önüne alınan durumdaki su yüksekliğidir. Lojistik nüfus artışı dN = −(a − bN ) N diferansiyel denklemiyle tanımlanır. Lojistik nüfus artışı kanununa göre biraz daha karmaşık.5. 3.Dr.3.(g) Başlangıçtaki sıcaklığı Ti=30 0C olan bakırdan yapılmış küçük bir küre t = 0 anında buzlu suya bırakılmıştır. 10 kg tuz kullanılarak elde edilmiş bulunan 200 litre salamura (tuzlu su) bulunmaktadır. Yukarıdaki problemi yatay olarak konumlandırılmış R yarıçaplı ve L boyundaki silindirik tank için tekrarlayınız. Değişkenlerine ayrılabilir tipteki diferansiyel denklemleri çözünüz. bir karıştırıcı devredeyken.6. ancak daha gerçekçi bir model dN = −(a − bN ) (1 − cN ) N diferansiyel denklemiyle verilir.2. Aşağıdaki diferansiyel denklemlerde değişken dönüşümü yaparak değişkenlerine ayrılabilir duruma getirip çözünüz. Aşağıdaki eğri ailelerinin ortogonal yörüngelerini veren eğri ailesini belirleyiniz. 3. y ( π / 2) = 1 (i) x 2 y ′ = 1 − y 2 . R yarıçaplı küresel bir tank suyla doludur. y (0) = 1 (j) y ′ = (h) y ′ = e 2 y cos 2 x. Tankın tamamen boşalabilmesi için gerekli zamanı veren ifadeyi geliştiriniz. y (0) = 0 e x cos y e y sin y . (h) Bir tankta.40 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. (d) y ′ = ( x − y ) 2 (e) y ′ = e x ( x − y) 3. 3. (b) ( x + 2) y ′ = y 2 + 2 (c) y ′ + 2e x + y = 0 (a) yy ′ = x 3 + 1 (d) y ′ = ( xy ) 3 (e) xyy ′ = e x + y +1 (f) xyy ′ = 1 − y 2 (g) y ′ + 2 xy = 0. Tank tabanına açılan a yarıçaplı bir delikten su boşaltılacaktır.1. aynı hacimde tuzlu su da tankın altındaki delikten dışarı boşaltılmaktadır. Tahsin ENGİN .

Problem 3. Düzlemsel bir duvardaki tek boyutlu ısı iletimi. Burada k 0 ve β sabitlerdir ( k 0 > 0 ).41 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. Burada x 3.8. 3. Birinci mertebeden homojen tipte diferansiyel denklemler 4. Homojen diferansiyel denklem nedir.9’u ters çevrilmiş. 8. Problem 3. x ısının akış(iletim) doğrultusunu. (K=sabit. Buna göre (a) cisim eğik düzlem boyunca hangi uzaklığa gidebilir ve (b) cisim atıldığı noktaya geri döndüğünde hızı ne olur? Cevap: 9 m.12. A dx dT . y (0) = 0 (j) y ′ = . 4.1.Ancak tanktaki su seviyesi düştükçe birim zamanda tanktan boşalan su miktarı da azalacaktır. alt ve üst taban çapları sırasıyla d ve D olan kesik koni biçimli bir tank için çözünüz. dT olarak verilir. Yatayla 37 0 açı yapan bir eğik düzlem üzerinde bulunan bir cisim. Eğer “k” mevcut malzeme için sabitse bu denklem duvar içerisindeki sıcaklık profilini [T = T (x )] bulmak üzere kolayca integre edilir. tanktaki su seviyesini zamanın fonksiyonu olarak elde ediniz. Ancak “k” genelde sıcaklığın fonksiyonudur ve k = k 0 (1 + β .Dr.2. Aşağıdaki diferansiyel denklemlerin homojen olup olmadıklarını inceleyiniz. Qx = − k . Su dolu bir tankın altından bir delik açılırsa su boşalmaya başlayacaktır. Buna göre sabit bir Qx ısı transferi için duvar içerisindeki sıcaklık dağılımını elde ediniz. H metre yüksekliğinde su bulunduğunu varsayarsak. Tahsin ENGİN . Aşağıdaki homojen (veya homojene indirgenebilir) diferansiyel denklemleri çözünüz. dolayısıyla zamana bağlıdır. x3 − 4x 2 y x x + 2y x2 − 6 y2 (d) y ′ = (b) y ′ = (c) y ′ = (a) y ′ = x+ y x− y 2 xy y3 (e) y ′ = y2 − x4 − y4 x2 + y2 3x − 4 y ′= x+ ′= (f) y (g) y y x + 2y x2 y x− y x + 2y (h) y ′ = − 1. Cisim ile eğik düzlem arasındaki sürtünme katsayısı μ = 0. h = t anındaki su yüksekliği) tankın içerisinde başlangıçta (t=0). y (0) = −2 y 2 xy 2x + y + 4 x + 2y − 3 x + 2 y −1 (n) y ′ = (o) y ′ = (m) y ′ = x− y y x + 2y − 3 x+ y x − 2y − 2 (r) y ′ = (p) y ′ = x−4 2x − 4 y − 8 . nasıl anlaşılır.9. y (2) = −6 (l) y ′ = .11. y3 x +1 x+ y x 3 − 2 xy 2 (c) y ′ = (b) y ′ = 2 (d) y ′ = x 2 − (a) y ′ = x x− y xy x +y 4.25 ’tir.T ) ilişkisiyle verilir. 4.48 m/s.10. Sabit AT kesitli bir tankın tabanına açılan A0 büyüklüğündeki bir delikten birim zamanda çıkan su hacmi KA0 2 gh olarak verildiğine göre.3. 3. ters çevrilmiş ve taban çapı D olan konik kesitli bir tank için çözünüz.3. y (1) = 0 (i) y ′ = .8’i. 3. eğik düzlem boyunca ve yukarı doğru V0 = 12 m/s’lik bir ilk hızla fırlatılıyor. y (1) = 0 x 2x − y x+ y (k) y ′ = 2x − x2 + y 2 − y x2 − y2 . k ısı iletim katsayısını A duvar alanını ve dx doğrultusundaki sıcaklık eğimini (gradyenini) verir.

y ( 0) = 4 (f) y ′ = 2x − 3y −1 . y ) = 3 tan x + y 3 x − 5 y = 4 ) ( ) 5.2.3. Tam diferansiyel ne demektir.1 (b) f ( x. (a) (3 x + 1) + (3 y − 1) y ′ = 0 (c) y − 2 x + 2 xy − e y ′ = 0 (e) (g) y y ( (e (x ( 2 2 ) ( sin x + 2) − e + sin x ) − (y y ) (b) (3 y − 1) − (3 x + 1) y ′ = 0 (d) y 2 − 2 xyy ′ = 0 x − y −1 x + y +1 − 2 xe y x 2e y + 1 cos x y ′ = 0 (f) (2 x + y )+) + (x − 2 y ) y ′ = 0 (i) 2 − cos y y ′ = 0 (h) y ′ = (l) ) y′ = (k) y ′ = 2 x sin 2 y + xe x x 2 cos 2 y − e 2 y (x + 2 y ) + (x − 2 y ) y ′ = 0 (m) x 2 e x + y + 2 xe x + y + 2 x dx + x 2 e x + y + 4 dy = 0 5.42 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç.4. y (1) = 0 (d) xy ′ + y = y 2 ln x (b) y ′ + 2 y = −4 y 3 . (a) y ′ − y = y 4 . y (1) = 0 x . Aşağıdaki diferansiyel denklemlerin tam diferansiyel olup olmadıklarını inceleyiniz. Tahsin ENGİN . y (π / 2) = 0 (e) y′ = x e +1 y e −1 2 y 2 x ( + 1 y ′ = 0.1. y (0) = 1 (c) y ′ − y = y 2 . 5. y (−2) = 3 3x − 2 y + 1 6. y ) = x 2 y sin y − e x + y = 2. u ( x. Tam diferansiyel olanları çözünüz.Dr. y ) = 2 xy 2 − y x fonksiyonunun tam diferansiyelini alınız. (a) f ( x. y (0) = 0 3 2 ) ) ( ) . Aşağıdaki Bernoulli tipi diferansiyel denklemleri çözünüz. Aşağıdaki başlangıç değer problemlerinin çözünüz (a) 2 x 2 + 1 + 4 y 3 − 2 y − 1 y ′ = 0. Tam diferansiyel denklemler 5. y (0) = 1 (b) (c) ( ) ( ) (3x sin y + xe )+ (x cos y − y 2 x (d) 3x 2 y + e x sin y + x 3 + e x cos y y ′ = 0. Aşağıdaki çözümlere sahip olan diferansiyel denklemleri elde ediniz. y (1) = −2 (2 x + 3 y − 1) + (3x − 2 y + 3)y ′ = 0.5.

Burada P.Dr. büyük oranda.3. 2 xy ′′ − 8 x 2 y = 6 denklemi sayılmaz.43 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. Ancak y(x0) =0 ve y’(x0) =0 başlangıç şartlarını sağlayan tek çözüm y=0 çözümüdür. Q ve R . y ′′ + P ( x) y ′ + Q ( x) y = R ( x) diferansiyel denkleminin y(x0) = y0 ve y’(x0) =y0’ iki adet başlangıç şartını sağlayan aralıkta tek bir çözümü vardır. İkinci mertebeden diferansiyel denklemleri çözerken homojen kısmı ayrı ele almak genellikle daha uygundur. İkinci mertebeden lineer bir diferansiyel denklem en genel halde y ′′ + P ( x) y ′ + Q( x) y = R( x) formunda verilir. Tahsin ENGİN .1 GİRİŞ Birinci mertebeden diferansiyel denklemler. sabit veya değişken katsayılı olması bu durumu değiştirmez. katsayıların sabit olmasına veya belirli şartları sağlayan türden değişken olmasına bağlıdır. Çözülecek denklemin integrali alınabildiği sürece. x bağımsız değişkenlerine bağlı fonksiyonlardır. bu durumda . Lineer denklemler ayrıca sabit ve değişken katsayılı olarak da sınıflandırılırlar. BÖLÜM İKİNCİ MERTEBEDEN LİNEER DİFERANSİYEL DENKLEMLER 3. Q(x) ve R(x) x’e bağlı sürekli fonksiyonlar ve x0 bu aralıkta bir nokta ise. y ′′ − 2 y ′ + 8 y = x3 + e −2 x − 1 y ′′ − 2 xy + 8 y = x 2 } sabit katsayılı } değişken katsayılı Teorem 3-1 Çözüm Varlığı ve Tekniği x1 < x < x2 aralığında P(x). Bu nedenle bu tür denklemlerin çözüm yollarını iyi kavramak gerekir. Ancak ikinci veya daha yüksek mertebeli denklemler için aynı şeyi söyleyemeyiz. Örneğin. Bunun için ilk etapta denklemin sağ yanı sıfırmış gibi hareket edilir. Diferansiyel denklemin standart formda olması şarttır. İkinci ve daha yüksek mertebeli diferansiyel denklemler için genel bir çözüm yolu yoktur. Çoğu mühendislik probleminde sabit katsayılı ikinci mertebeden diferansiyel denklemleriyle karşılaşılır. bir integral çarpanı kullanılarak sistematik bir yaklaşımla her zaman çözülebilirler. R(x) =0 ise bu durumda denklem homojendir denir. y ′′ − 4 xy = 3 halinde yazılmadıkça standart forma gelmiş x . R(x) terimi içerisinde y ve türevleri bulunmayan tüm ifadeleri temsil eder ve bu yüzden homojen olmayan terim adını alır. Çünkü bu denklemlerin çözümü.

Denklemin sağ yanı sıfır değil. Örnek 3-2 Kararlı rejimde L kalınlığındaki düzlemsel bir duvar içerisindeki sıcaklık dağılımı y ′′ = 0 denklemiyle verilir. hatta hiçbir çözüm bulunmayabilir. bu tür bir problemin çözümünün olup olmadığı konusunda bir garanti vermez. Lineer sabit katsayılı homojen diferansiyel denklemlerin katsayıları zaten -∞ < x < + ∞ aralığında sürekli olduğundan çözüm tüm x değerleri için geçerli olacaktır. p ( x) = 3x Q(x) = -5 . Burada y . Yukarıda verilen Teorem-3-1. Sadece c1 = c2 elde edilebilen şartlarda sınırdeğer probleminin çözümünün varlığından ve tekliğinden söz edilebilir. y ′( L) = −5 . y ′( L) = 10 y ′(0) = −5 . Ancak bir diferansiyel denklemi çözme ile bir başlangıç değer problemini çözme arasındaki ayrımı görmemiz gerekir. Bu bizi başlangıç-değer problemine götürür ve içerisinde x0’ın yer aldığı bir aralıkta çözümün garantisi vardır. verilen denklem lineerdir. x noktasındaki sıcaklığı temsil ediyor. y ′(8) = 3 denklemi için çözüm tek olmayabilir.44 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. Denklemde y veya bunun türevlerinin çarpımı üssü ve lineer olmayan fonksiyonları olmadığından. Örneğin. R(x) =cosx -2 x −1 yazalım.Dr.Örnek 3-1 Aşağıdaki diferansiyel denklemin tek bir çözümünün olduğunu ve bu çözümün çözüm aralığını gösteriniz. Birinci olasılık bu iki şartı aynı noktada (aynı x0 değeri için) vermektir. Başlangıç koşulu olan x0=5 noktası ikinci aralıktadır ve bu aralıkta çözüm varlığı ve tekliği garanti altına alınmış olur. 3x y ′′ + y ′ − 5 y = cos x − 2 x −1 y (5) = 3 ve y ′(5) = −1 Çözüm: Bu bir başlangıç değer problemidir çünkü her iki koşul da aynı bağımsız değişken değerinde verilmiştir. Tahsin ENGİN . y ′'+2 y '−3 x 2 y = x 3 e − x y(0)=2. y(L)=0 y ′(0) = −5 . P(x) ise x=1’de süreksizdir. Açıkça görülüyor ki Q(x) ve. y ′(0) = −5 y(0)=10 . y ′(0) = 5 tekbir çözüm garanti olmasın karşın. Ancak iki şart farklı x değerleri için verilmişse ki bir sınır-değer problemimiz var demektir. Denklem ikinci mertebeden olduğu için en yüksek mertebe 2’dir. Bu tahlilleri yaptıktan sonra. Dolayısıyla her üç ifadenin de sürekli olduğu -∞ < x < +1 ve 1 < x < ∞ aralıklarında çözümün olup olmadığı aranmalıdır. Verilen denklemin genel çözümünü ve aşağıdaki durumlar için özel denklemlerini elde ediniz. a) b) c) d) y(0)=10 . İkinci mertebeden bir diferansiyel denklemin çözümünden c1 ve c2’nin alabileceği sonsuz değere karşılık sonsuz adet çözüm vardır. Ayrıca denklem standart formdadır. y ′′ + 2 y ′ − 3 x 2 y = x3e − x y(0)=2 . R(x) sürekli fonksiyonlar. dolayısıyla homojen değildir. Verilen iki koşul için bu sabitler belirlenir.

y’(0)=-5 } c1= -5 y(0)=10 } 10=-5. Diğer bir ifadeyle iki fonksiyonun oranı sabit bir sayı ise lineer bağımlılık vardır denir. Aksi durumlar için lineer bağımsızlık söz konusudur. Verilen koşullar için y’(0)=-5 } c1= -5 y’(L)=-5 } c1= -5 dolayısıyla y ( x) = −5 x + c 2 elde edilir ki bu çözüm c2 ‘ye bağlı olduğundan tek çözüm değildir. c2 = 10 y ( x) = −5. c1 = − c.x + 10 elde edilir. Verilen koşullar için y’(0)=-5 } c1= -5 y’(L)=10 } c1= 10 bulunur ki bu imkansızdır. 3. Dolayısıyla verilen koşullar için problemin çözümü yoktur. Fiziksel olarak problem duvarın her iki yanından ısı verilmesini ve kararlı rejim oluşmasını öngörmektedir ki bu imkansızdır.Dr. LİNEER BAĞIMSIZLIK VE WRONSKIAN FONKSİYONLARI Verilen bir aralıkta bir fonksiyon diğer bir fonksiyonun bir sabitle çarpımından elde edilebiliyorsa bu iki fonksiyon lineer bağımlıdır denir.Çözüm: Çözüm aralığımız 0 ≤ x ≤ L olacaktır. Bu durumda y ( x) = − x + 10 L L Buda verilen koşullar için elde edilebilecek tek çözüm olduğundan sınır-değer problemi tek bir çözüme sahiptir. . Eğer x1 < x < x2 aralığında c1y1 + c2y2 = 0 ilişkisi sadece c1=c2=0 için sağlanıyorsa y1 ve y2 lineer bağımsız fonksiyonlarıdır denir. Tahsin ENGİN .2. 10 10 bulunur. Art arda iki kez integre edersek genel çözüm.45 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. Bu ise eğimi c1 olan bir doğru denklemidir.0 + c2 . Dolayısıyla verilen başlangıç-değer probleminin tek çözümüdür. Bu ise duvar içerisindeki sıcaklık dağılımını bulma için yeterli bir bilgi değildir. Sabitler belirlenirse c2=10 . Diğer hiçbir koşul bu şartları sağlayamaz. y = c1 x + c 2 olur. Fiziksel olarak bu problemin duvarın bir tarafından verilen ısının diğer tarafından aynı hızla uzaklaştırıldığı bir duruma karşılık gelir. a. y1 = 3e x ⎫ y1 3 ⎪ = (lineer bağımlılık) ⎬⇒ y2 2 y 2 = 2e x ⎪ ⎭ y1 = 1 ⎫ y1 1 = ⎬⇒ y 2 = x⎭ y2 x (lineer bağımsızlık) Bu ifadeyi daha genelleştirmek için c1y1 + c2y2 = 0 şeklinde verilen y1 ve y2 fonksiyonlarının lineer kombinasyonunu dikkate alalım. d. b.

Aksi halde lineer bağımlılık vardır. a) b) c) d) Çözüm y1=6x .46 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. y2=e2x (a) (b) y1 6 x = = 3x (bağımsız) y2 2 y1 x 2 1 = = (bağımsız) y2 x3 x y ex (c) 1 = − x = e 2 x (bağımsız) y2 e (d) y1 e x = = e − x (bağımsız) y2 e 2x İki Fonksiyonun WRONSKIAN’ı Yukarıdaki örneklerin dışında üç ya da daha fazla fonksiyonun lineer bağımsızlığını bulmak durumunda kalındığında daha genel bir yola ihtiyaç vardır. y 2 = −2 x 3 Çözüm (a) W = y1 y2′ − y1′ y2 = ( x + 1)(2 x) − 1( x 2 ) = − x( x + 2) ≠ 0 (b) W = sin x( − sin x) − cos x.Örnek 3-3 Lineer bağımsız fonksiyonlar -∞ < x < +∞ aralığında aşağıdaki fonksiyon çiftlerinin lineer bağımlı veya bağımsız olduklarını belirtiniz. y2=2 y1=x2 . (a) y1 = x + 1 . Belirli bir aralıkta verilen y1 ve y2 fonksiyonları. y2=x3 y1=ex . W= y1 y2 ≠ 0 ise y '1 y '2 bu iki fonksiyon lineer bağımsızdır denir. Örnek 3-4 Aşağıdaki fonksiyon çiftleri için lineer bağımlı veya bağımsız olduklarını gösteriniz. Tahsin ENGİN . y2=e-x y1=ex . y 2 = cos x (c) y1 = x 3 . cos x = −1 ≠ 0 (c) W = x 3 (−6 x 2 ) − (3x 2 )(−2 x 3 ) = 0 (lineer bağımlı) . Biz bunu y1 ve y2 şeklinde iki fonksiyon için gösterip genelleştireceğiz. y 2 = x 2 (b) y1 = sin x . tüm x’ler için .Dr.

y = c1 y1 + c 2 y 2 şeklinde ifade edilebilir.. . y2 . 3. ( y1 n−1) y2 y'2 . y = c1 y1 + c 2 y 2 de bu denklemin bir çözümüdür. e − x gibi).. . Tahsin ENGİN . yn fonksiyonunun x1 < x < x2 aralığında her birinin (n-1) adet türevi varsa bunlara ait W determinantı. “Eğer y1 ve y2 lineer homojen bir diferansiyel denkleminin çözümleriyse ( y ′′ + P ( x) y ′ + Q( x) y = 0 ) . Ayrıca bu aralıktaki herhangi bir çözüm bu iki çözümün lineer kombinasyonu olarak.. diferansiyel denklemin mertebesi sayısıncadır. Buna göre aşağıdaki süperpozisyon ilkesi yazılabilir.Dr. her zaman y1 ve y2 lineer bağımsız iki çözüme sahiptir. ( y nn−1) ≠ 0 ise bu fonksiyonlar lineer bağımsızdır. .” Örnek 3-5 Süperpozisyon İlkesi (Homojen Denklemler) e-2x ’in y’’. Öyle görünüyor ki ikinci mertebeden homojen diferansiyel denklemler sonsuz sayıda çözüme sahiptir. ..Genelleştirirsek. Teorem: Süperpozisyon ilkesi y ′'+ P( x) y '+Q( x) y = 0 denklemi ...3.47 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. 100 e-x . . ... . . n adet y1 . ancak bunların çoğu ancak bir sabit çarpan ile birbirinden ayrılmışlardır 1 (e-x.. y = c1 x + c 2 genel çözümünü y1=x ve y2=1 almak suretiyle y = c1 y1 + c 2 y 2 olarak ifade edebiliriz. 3 e-x. Çözüm y ′′ − 4 y = (e-2x + e 2x ) − 4(e −2 x + e2 x ) = 4e−2 x + 4e2 x − 4e−2 x − 4e2 x = 0 Ancak bu durum homojen olmayan diferansiyel denklemler ve lineer olmayan diferansiyel denklemler için geçerli değildir. O halde bir lineer 2 homojen denklem lineer bağımsız kaç tane çözüme sahip olabilir? Bunun cevabı. yn y'n . y1 y '1 W = . .. HOMOJEN DENKLEMLER TEORİSİ y ′′ = 0 diferansiyel denkleminin çözümüne tekrar bakalım. ( y 2n −1) . ayrıca 5e-2x’ in de aynı denklemin bir çözümü olduğunu gösteriniz..4y = 0 diferansiyel denkleminin bir çözümü olduğunu.. Yani çözümlerin çoğu lineer bağımlıdır. x1 < x < x2 aralığında sürekli olan P(x) ve Q(x) fonksiyonları için.

3. y1 = e m1x ve y2 = em2 x olur. Burada a.4. ay ′′ + by′ + cy = 0 denklemine dikkatli bakıldığında çözüm fonksiyonlarını ve türevlerini belirli sabitlerle çarparak topladığımızda tüm x değerleri için sonucun sıfır olması gerektiği anlaşılmaktadır. Tahsin ENGİN .48 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. y = emx çözüm teklifi diferansiyel denklemde yazılırsa. y ′′ = m 2 e mx gibi. (am 2 + bm + c) = 0 olmalıdır.. b. Eğer m1 ve m2 farklı reel sayılarsa bu iki çözüm lineer bağımsızdır. Dolayısıyla çözüm aralığımız -∞ < x < +∞ olur. SABİT KATAYILI HOMOJEN DENKLEMLER İkinci mertebeden sabit katsayılı homojen bir diferansiyel denklem sistematik bir yolla kolayca çözülebilir. 2 = − b ∓ b 2 − 4ac 2a ifadesinden hesaplanır. Peki y1 ve y2 ‘yi nasıl elde edebiliriz. y ′ = me mx . Değişken katsayılı denklemler için iş daha zordur. Ancak köklerin eşit olma ve kompleks olma ihtimalleri de vardır. Şimdi ay ′′ + by′ + cy = 0 denklemini dikkate alalım. y = e mx . Dolayısıyla çözüm fonksiyonu ve türevleri en fazla bir sabit çarpan farkıyla benzer olmalıdır. Bu tür bir denklem her zaman y1 ve y2 gibi lineer bağımsız iki çözüme sahiptir ve denklemin genel çözümü y = c1 y1 + c 2 y 2 şeklinde ifade edilir. Bu denklemin kökleri olan m1 ve m2 ise karakteristik kökler olup. Eşitliğin sıfır olabilmesi için e mx ≠ 0 olduğundan.Dr. e mx (am 2 + bm + c) = 0 olur.. Buna uyan tek elementer fonksiyon emx fonksiyonudur (m=sabit). c sabit katsayılardır. . Ve bu tür denklemler genellikle sonsuz seriler cinsinden çözülürler. Bu denkleme karakteristik denkleme diyeceğiz. Örneğin. a(m 2 e mx )′′ + b(me mx )′ + c(e mx ) = 0 veya. Dolayısıyla iki kök için elde edilecek iki çözüm fonksiyonu . m1.

m1=1 ve m2=-2.6 y ′′ + y ′ − 2 y = 0 diferansiyel denkleminin genel çözümünü bulunuz .Dr. Karakteristik denklem m 2 − 4 = 0 . Böyle bir kanat içerisindeki sıcaklık dağılımı.7 Silindirik yapılı (D çapında L boyunda) alüminyum kanatlar sıcak yüzeylerden ısının uzaklaştırılmasında yaygın olarak kullanılır. Burada h kanat ile çevresi arasındaki ısı transfer katsayısı. Tahsin ENGİN . y = c1e x + c 2 e −2 x Örnek 3.5 m) sıcaklığı belirleyiniz. Ayrıca . Çözüm: Karakteristik denklem m 2 + m − 2 = 0 veya (m − 1)(m − 2) = 0. Çözüm: Bu bir başlangıç-değer problemidir ve T ' '−4T = 0 T(0) = 200 T’(0) = -480 şeklinde özetlenebilir. Durum: Farklı iki reel kök m1 ≠ m 2 Bu durumda y1 ve y2 lineer bağımsız olacağından denklemin genel çözümü y = c1e m1x + c 2 e m2 x olur. L= 0. Örnek 3.49 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. T ′( x) = −2c1e−2 x + 2c2 e2 x yazılarak koşullar yerine konulursa. Buna göre .5 m λ= 4 m−1 T(0) = 200 ° C T’(0) = −480 °C/m verildiğine göre kanat boyunca olan sıcaklık dağılımını ve kanat ucundaki (x=L=0. T=T(x) 4h >0 T ' '−λT = 0 . T ( x) = c1e −2 x + c 2 e 2 x elde edilir. k kanat malzemesinin ısı iletim katsayısıdır. λ = kD diferansiyel denklemiyle tanımlanır.1. m1=2 ve m2=-2 bulunur. T(0) = 200 → c1+c2 = 200 T ′(0) = -480 → −2c1+2c2= −480 .

Buna göre y = e −3x (c1 + c2 x) olur. a a a Buna göre υ( x) = ∫ e (−b / a) x ∫ b − dx e a dx = x bulunur.5 − 20e 2⋅0. Durum: Eşit gerçek iki kök m1 = m2 Eğer b 2 − 4ac = 0 ise karakteristik denklemin reel ve eşit iki kökü olur. (m + 3) 2 = 0 veya m1 = m2 = −3 bulunur.5 alınırsa. Lineer bağımsız ikinci çözümü elde etmek için mertebe düşürme yöntemi uygulanır. c b b y ′ + y = 0 yazılırsa P( x) = dır.5 = 26. Bu yöntemde y2 = υ( x) y olarak verilir ve υ( x) = ay ′′ + by ′ + cy = 0 diferansiyel denklemi y ′′ + ∫ e −∫ P( x)dx y12 dx tanımlanır. T ( x = 0. Tahsin ENGİN . y1 = e m1 x =e m2 x =e mx =e ( −b )x 2a olur.5 m) = 220e −2⋅0. Örnek 3-8 (m1 = m2 ) durumu y ′′ + 6 y ′ + 9 y = 0 diferansiyel denklemini çözünüz. Dolayısıyla diferansiyel denklemin genel çözümü y = y1 + y2 = c1e mx + c2 xemx = e mx ( c1 + c2 x ) olur. Buradan y2 = xy1 olur.Dr. Böylece T ( x) = 220e −2 x − 20e 2 x Kanat ucundaki sıcaklık için x=0. Bu durumda özdeş iki çözüm vardır.2 = α ∓ iβ ) Δ = b 2 − 4ac < 0 kökler kompleks olur. c2=-20 elde edilir.50 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç.57 °C 2. Çözüm: Karakteristik denklem m2 + 6m + 9 = 0 .sisteminden c1=220 . . Durum 3: kompleks kök durumu ( m1.

Burada i = − 1 . Tahsin ENGİN . 2a 2a Şimdi y1 ve y2 çözümlerine bakalım. Böylece aranan genel çözüm y = e α x (C1Cosβx + C 2 Sinβ x ) olur.51 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. Burada C1 = A + B ve C 2 = i ( A − B) olarak keyfi sabitlerdir. Buradan α = 1 ve β = 2 olduğundan y = e x C 1 Cos 2 x + C 2 Sin 2 x bulunur. α = − b 4ac − b 2 ve β = dır. 2 = α ± iβ durumu ( ) y ′′ − 2 y ′ + 3 y = 0 diferansiyel denklemini çözünüz.Dr.1 m1. ( ) . ⎫ e −ix = cos x − i sin x⎪ ⎬ Taylor serisi açılımından elde edilerek yerine konulursa.2 = 1 ∓ i 2 olur.2 −b ∓ b 2 − 4ac = = 2a − ( −2 ) ∓ ( −2 )2 − 4 × 1× 3 i 2. Örnek 3-9 m1. Çözüm fonksiyonu komplekstir ancak gerçek fonksiyonlarla da ifade edilebilir. ix e = cos x + i sin x ⎪ ⎭ Aeiβ x + Be−iβx = A(cosβx + i sin βx) + A(cosβx − i sin βx) = ( A + B) cosβx + i( A − B) sin βx = C1Cosβ x + C 2 Sinβ x olur. Çözüm: m 2 − 2m + 3 = 0 m1. y1 = em1x = e(α +iβ ) x = eα x × eiβ x y2 = em2 x = e(α −iβ ) x = eα x × e−iβ x y = y1 + y 2 = Aeαx e iβx + Beαx e −iβx = e αx ( Aeiβx + Be−iβx ) burada A ve B keyfi sabitlerdir.

Buna göre homojen kısmı y h = c1 y 1 + c 2 y 2 formunda olacaktır. Buna karşın herhangi bir keyfi sabit içermeyen ve homojen olmayan denklemi de sağlayan çözüm bir özel çözüm olarak adlandırılır. iki çözümün lineer kombinasyonlarının da çözüm olmasıdır. homojen olmayan bir diferansiyel denklem y ′′ + P(x ) y ′ + Q( x ) y = R( x ) Bu denklemin homojen hali R ( x ) = 0 için elde edilir. y ′′ + P( x ) y ′ + Q( x ) y = R(x ) denkleminin bir özel çözümü ise bu halde denklemin genel çözümü y = y h + y ö = c1 y1 + c 2 y 2 + y ö olur. Homojen olmayan diferansiyel denklemi sağlayabilecek çok sayıda çözümler vardır ve bunlardan herhangi biri özel çözümün yerini alabilir. Kontrol edilirse y = −2 nin verilen diferansiyel denklemi sağladığı görülür. elde dilen homojen kısmın çözümü tüm denklemin çözümü olacak şekilde değişikliğe uğratılır. özel çözümün seçiminden etkilenmez. ortak paranteze almak suretiyle. genel çözüm yine y h = c1 y 1 + c 2 y 2 − 2 olur. özel çözüm olarak y = −2 + e 2 x veya y = − 2 + 4 e −2 x hatta y = −2 − (3e −2 x + 5e 2 x ) ifadesini de seçsek homojen olmayan denklemin yine sağlandığını görürüz. aşağıdaki teorem ile yapılır: Teorem: eğer yö . yö = −2 çözümü en basitidir. Böylece homojen olmayan diferansiyel denklemin genel çözümü. Bu. Homojen olmayan denklemin genel çözümü. Örneğin y ′′ − 4 y = 8 denkleminin homojen kısmının çözümü y (x ) = c1e −2 x + c 2 e 2 x dir. Bu çözümün homojen olmayan denklemin de genel çözümü olabilmesi için bir özel çözüme ihtiyaç vardır. Biz. .Dr.3. P. Sonuçta homojen kısmın çözümü y h = c1 y 1 + c 2 y 2 halinde ifade edileceğinden. HOMOJEN OLMAYAN DENKLEMLER TEORİSİ İkinci mertebeden lineer. Bir sonraki adımda. y ( x ) = c1 e −2 x + c 2 e 2 x − 2 olur. Bunun nedeni. Burada şunu belirtelim ki özel çözüm tek değildir. R ve Q fonksiyonları x1 < x < x2 aralığında sürekli fonksiyonlardır. Burada.52 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. Tahsin ENGİN .5. Homojen olmayan terim R( x ) genellikle birkaç terimden oluşur ve bazen her bir terime karşılık gelen özel çözümler elde edilerek toplanabilir.

y ′′ + by ′ + c = R( x ) elde ederiz. 1 x veya tan x gibi sonsuz sayıda lineer bağımsız türevi bulunan R( x ) formları için de metot pratik değildir. Ayrıca. R( x ) teriminin alacağı bazı özel haller için bu yöntem son derece kullanışlıdır.Teorem: Süperpozisyon ilkesi Eğer. 3. Her ne kadar R( x ) için verdiğimiz bu haller çok kısıtlayıcı görünse de uygulamada karşılaşılan çoğu problem bu sınıfa girmektedir. R( x ) = k → sabit 2. Bunlar: 1. R( x ) = Pn (x ) → x’e bağlı bir polinom R( x ) = Ae kx → üstel fonksiyon R( x ) = A sin αx veya B cos αx 5.53 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. ′ y ö = 3 Ae 3 x ′′ y ö = 9 Ae 3 x olduğundan 9 Ae 3 x − 4 Ae 3 x = 10 e 3 x → A = 2 Dolayısıyla özel çözüm y ö = 2e 3 x olur. Tahsin ENGİN . BELİRSİZ KATSAYILAR YÖNTEMİ Homojen olmayan bir diferansiyel denklemi çözmenin en basit yolu belirsiz katsayılar yöntemidir. Çözüm: yö = Ae3x alalım ve verilen denklemi sağlaması için A sabitinin ne olması gerektiğine bakalım. 4. y ′′ + P( x ) y ′ + Q( x ) y = R1 ( x ) + R2 ( x ) denkleminin bir özel çözümüdür. y ′′ + P (x ) y ′ + Q( x ) y = R(x ) diferansiyel denklemi sabit katsayı halde yazılırsa. yö1 . Eğer denklem değişken katsayılı ise. Örnek 3-10 R ( x ) = e kx y ′′ − 4 y = 10e 3 x diferansiyel denklemini çözünüz.Dr. Not: Özel çözümün sabit bir sayı ile çarpımı bir başka özel çözüm olmaz. . HOMOJEN OLMAYAN DENKLEMLER. veya bunların sonlu sayıda çarpanından oluşmuş fonksiyonlar. Bu tür durumlar için ileride görülecek olan sabitin değişimi yöntemi daha uygun olmaktadır. metodun bir garantisi yoktur.6. 3. y ′′ + P( x ) y ′ + Q( x ) y = R2 ( x ) denkleminin bir özel çözümü ise yö1 + yö 2 . y ′′ + P(x ) y ′ + Q(x ) y = R1 (x ) diferansiyel denkleminin bir özel çözümü ve yö 2 . Ae kx Pn (x ) sin αx gibi.

54 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. Önerilen çözümün türevleri lineer bağımlı olmayan fonksiyonlar türetmektedir. 2 A = 0 . ′ Buna göre y ö = 2 A cos 2 x − 2 B sin 2 x ′′ y ö = −4 A sin 2 x − 4 B cos 2 x − 4 A sin 2 x − 4 B cos 2 x + 2 A cos 2 x − 2 B sin 2 x − 3 A sin 2 x − 3 B cos 2 x = 6 sin 2 x sin 2 x(− 4 A − 2 B − 3 A) + cos 2 x(− 4 B + 2 A − 3 B ) = 6 sin 2 x + 0. ′′ y ö = −4 A sin 2 x ⎪ ⎭ sin 2 x(− 4 A − 3 A) + 2 A cos 2 x = 6 sin 2 x − 4 A sin 2 x + 2 A cos 2 x − 3 A sin 2 x = 6 sin 2 x 6 A = − . cos 2 x − 7 A − 2 B = 6⎫ ⎬ ikinci eşitlik 7. Dolayısıyla önerinin y ö = A sin 2 x + B cos 2 x şeklinde olması gerekirdi.Örnek 3-11 R ( x ) = sin αx y ′′ + y ′ − 3 y = 6 sin 2 x diferansiyel denklemini çözünüz. Peki nerede hata yapılmıştır? Sorunun 7 cevabı basittir. A = 0 buluruz ki bu imkansızdır.Dr. Tahsin ENGİN . birincisi 2 ile çarpılırsa 2 A − 7B = 0 ⎭ − 14 A − 4 B = 12 14 A − 49 B = 0 12 53 7 B 7 ⎛ 12 ⎞ 42 A= = ⎜− ⎟ = 2 2 ⎝ 53 ⎠ 53 6 yö = − ( sin 2 x + 7 cos 2 x ) 53 − 53B = 12 → B = − . Çözüm: y ö = A sin 2 x ⎫ ⎪ ′ y ö = 2 A cos 2 x ⎬ denklemde yazalım.

Bu şekilde yö ve yö türevlerini alarak ve verilen diferansiyel denklemde ( ) yerine yazarak A1 .Dr.C şeklinde altı katsayıyı belirlemek mümkündür. B1 . Bunun yerine problemi üç aşamada çözmek ve sonuçta her aşamada elde edilen özel çözümleri toplamak da aynı sonucu verecektir. R1 ( x) = 8 x 2 − 3 x + 1 için y ö1 = A1 x 2 + A2 x + A3 R2 ( x) = 2sin x + 4cos x için y ö 2 = B1 sin x + B 2 cos x R3 ( x) = −6e 2 x için y ö 3 = Ce 2 x yazılarak çözüm yapılırsa . Ancak bu uzun ve hata yapmaya elverişli bir yol olur. Çözüm: Çözüm teklifi y ö = Ax 2 + Bx + C şeklinde olmalıdır. ′ y ö = 2 Ax + B ′′ yö = 2 A 2 A + 4 Ax + 2 B − 4 Ax 2 − 4 Bx − 4C = 8 x 2 x 2 (− 4 A) + x(4 A − 4 B ) + 2 A + 2 B − 4C = 8 x 2 ⎫ ⎪ 4 A − 4B = 0 ⎬ denklem sisteminden A = B = C = −2 2 A + 2 B − 4C = 0 ⎪ ⎭ − 4A = 8 y ö = −2 x 2 + x + 1 ( ) teklifi yapılmış olsaydı a = 0 . A2 . Çözüm: Verilen denklem y ′′ + 2 y ′ − 4 y = 8 x 2 − 3 x + 1 + (2 sin x + 4 cos x ) − 6 e 2 x yazılırsa. Tahsin ENGİN . A3 . B2 . Örnek 3-13 Özel çözümlerin süperpozisyonu y ′′ + 2 y ′ − 4 y = 8 x 2 − 3 x + 1 + 2 sin x + 4 cos x − 6 e 2 x diferansiyel denkleminin bir özel çözümünü bulunuz.Örnek 3-12 R ( x ) = Pn (x ) y ′′ + 2 y ′ − 4 y = 8 x 2 diferansiyel denklemini çözünüz. aranan özel çözümün ( ) ( ) şeklinde y ö = A1 x 2 + A2 x + A3 + (B1 sin x + B2 cos 2 x ) + Ce 2 x formunda olacağını ′ ′′ söyleyebiliriz.55 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. b = c = d = −2 Not: Eğer y ö = ax 3 + bx 2 + cx + d bulunacaktı.

. 8⎠ ⎝4 Burada şunun altını çizmemiz gerekir: Fonksiyonların çarpımı şeklinde verilen bir R( x ) için teklif edilecek olan özel çözüm. Tahsin ENGİN .Dr.25 x + 0.⎫ y ö1 = −2 x 2 + 1. 29 29 ⎪ 2 2x ⎪ y ö3 = − e ⎪ 3 ⎭ Örnek 3-14 Özel çözümler (Fonksiyon çarpımları) y ′′ + 2 y ′ − 4 y = xe 2 x + 5e 2 x denkleminin bir özel çözümünü bulunuz. R1 (x ) = xe 2 x ′ ′′ R1 ( x ) = e 2 x + 2 xe 2 x ve R1 ( x ) = 2e 2 x + 2e 2 x + 4 xe 2 x Görüldüğü gibi türevlerden e 2 x ve xe 2 x gibi lineer bağımlı olmayan iki ifade gelmektedir. Özel çözümün yapısı hakkında bir fikir edinmek için bu fonksiyonun ilk iki türevine bakalım. Çözüm: Önceki örneklerden farklı olarak burada xe 2 x şeklinde fonksiyon çarpımı vardır. + 4 B = 5 → B = ⎜ 5 − ⎟ 4 4⎝ 2⎠ 1 7 4A = 1→ A = ve B = 4 8 7⎞ ⎛1 Böylece özel çözüm y ö = ⎜ x + ⎟e 2 x olur. Birinci ve ikinci türevleri alıp diferansiyel denklemde yazalım: ′ yö = Ae 2 x + 2 ( Ax + B ) e2 x ′′ yö = 2 Ae 2 x ′′′ yö = 4 Ae 2 x ⎫ ⎪ ⎪ + 2 ⎡ Ae2 x + 2 ( Ax + B ) e2 x ⎤ ⎬ denklemde yazılırsa ⎣ ⎦ ⎪ ⎪ + 4 Axe2 x + 4 Be2 x ⎭ [e 2x (4 A + 4 B ) + 4 Axe 2 x ] + 2 Ae 2 x + 4 Axe 2 x + 4 Be 2 x − 4 Axe 2 x − 4 Be 2 x = xe 1 x + 5e 2 x e 2 x [4 A + 4 B + 2 A + 4 B − 4 B ] + xe 2 x [4 A + 4 A − 4 A] = xe 2 x + 5e 2 x 1 1⎛ 3⎞ 6 A + 4 B = 5 → 6.375 ⎪ ⎪ 2 24 ⎪ yö2 = − sin x − cos x ⎬ y ö = y ö1 + y ö 2 + y ö 3 olur.56 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. O halde önerilecek özel çözüm bu iki ifadenin lineer bir kombinasyonu şeklinde olmalıdır. Dolayısıyla y ö = Axe 2 x + Be 2 x = ( Ax + B )e 2 x Denklemin sağındaki 5e 2 x terimi ise Ce 2 x şeklinde bir ifadeyi getirecektir. Ancak bunu da Be 2 x terimi ile zaten dikkate almış oluyoruz. çarpıma katılan her bir fonksiyonun özel çözümlerinin çarpımıdır.

A = 20 Dolayısıyla y ö = 20 olur. Not: Verilen başlangıç şartlarının problemin genel çözüm denklemine uygulanması gerektiği unutulmamalıdır. Çözüm: Verilen başlangıç-değer problemi T ′′ − 4T = −80 . yö = yö = 0 alarak denklemde yazalım. Tahsin ENGİN . T (0) = 200 . yani R(x) sabit olduğundan yö = A teklifi uygundur. . m = ∓2 olur. 0 − 4 A = −80 . Dolayısıyla xe x için y ö = ( Ax + B )Ce 2 x = ⎜ AC x + BC ⎟e 2 x K1 K2 ⎛ ⎜ ⎝ ⎞ ⎟ ⎠ y ö = (K1 x + K 2 )e 2 x olmalıdır.Örneğin R ( x ) = xe 2 x için x ’den dolayı Ax + B ve e 2 x ’den dolayı Ce 2 x önerilmelidir. λ = 4 . Örnek 3-15 Başlangıç-değer problemi T ′′ − λ (T − Th ) = 0 Th sıcaklığındaki hava ortamında bulunan bir kanatçıktaki sıcaklık dağılımı ile tanımlanır.57 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. Karakteristik denklem m 2 − 4 = 0 . Böylece aranan denklem T ( x ) = −15e −2 x + 195e 2 x olur. T ′(0) = −420 olarak özetlenebilir. T (0) = 200 0 C .Dr. Buna göre homojen olmayan denklemin genel çözümü T (x ) = C1e −2 x + C 2 e 2 x + 20 Verilen koşulları kullanmak üzere T ′( x ) = −2C 1 e −2 x + 2C 2 e 2 x yazılarak T (0) = 200 → C1 + C 2 = 200 T ′(0) = −420 → −2C1 + 2C 2 = −420 C 1 = −15 C 2 = 195 olarak elde edilir. T ′(0) = − 420 0 C m ve Th = 20 0 C verildiğine göre kanatçıktaki sıcaklık dağılımını bulunuz. Denklem ikinci mertebeden basit katsayılı homojen olmayan bir diferansiyel denklemdir. Dolayısıyla homojen kısmın genel çözümü T (x ) = C1e −2 x + C 2 e 2 x ′ ′′ denklemin sağ yanı. Sadece homojen kısmın çözümüne veya özel çözüme bu şartlar uygulanmamalıdır.

7. ′ ′ ′ ′ ′ yo = (u1 y1 + u2 y2 ) + (u1 y1 + u2 y2 ). Böylece aşağıdaki ifadeyi elde ederiz. Şimdi kendi şartımızı (bütünler şart) u1 = u1 ( x). Bu iki eksikliği gideren metot sabitin değişimi metodudur. Tek dezavantajı homojen kısmın çözümünün yapılmış olmasını gerektirmesidir. Bunu dikkate alarak ikinci türevi alalım. ′ u1 = − y2 R ( x ) ′ ′ y1 y2 − y1 y2 ve ′ u2 = y1R( x) ′ ′ y1 y2 − y1 y2 . Bunlardan biri y ö çözümünün diferansiyel denklemi sağlama şartından. Böylece şu sorunun cevabı aranır: Homojen kısmının çözümünde yer alan C1 ve C2 sabiti nasıl birer u1(x) ve u2(x) fonksiyonları olmalı ki yukarıdaki ifade homojen olmayan diferansiyel denklemin bir özel çözümü olabilsin. u2 = u2 ( x) ′ ′ u1 y1 + u 2 y 2 = 0 olacak şekilde belirleyelim. Böylece ′ u1 y1 + u 2 y ′ = R ( x ) 2 denklemi bulunur.R( x) . Bu denklem ile bütünler şart olarak elde ettiğimiz denklemin ′ ′ ( u1 y1 + u 2 y 2 = 0 ) oluşturduğu denklem sisteminin çözümünden.3. Bunlardan biri denklemin sabit katsayılı olmak zorunda olması. ′′ ′ ′ ′ ′ ′ ′′ y o = u1 y1 + u 2 y 2 + u1 y1′ + u 2 y 2 ′ ′ Şimdi de y o ve y o′ ifadelerini diferansiyel denklemde yerine koyalım. Önceki bölümden bildiğimiz gibi y ′′ + P (x ) y ′ + Q( x ) y = R(x ) diferansiyel denkleminin homojen kısmının yani y ′′ + P (x ) y ′ + Q( x ) y = 0 denkleminin y 1 ve y 2 gibi iki tane lineer bağımsız çözüm fonksiyonu vardır ve bu çözüm y h = C 1 y 1 + C 2 y 2 şeklinde bu fonksiyonların lineer bir kombinasyonudur.belirli tiplerde olması gerekliliğidir. bir diğeri homojen olmayan kısmın .58 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. Tahsin ENGİN . İlk defa Lagrange tarafında geliştirildiği için Lagrange Teoremi veya Green Teoremi olarak bilinir.Dr. İki tane bilinmeyen fonksiyonu belirleyebilmek için iki denkleme ihtiyaç vardır. diğeri ise bu iki fonksiyonun bizim tarafımızdan seçilecek bir şartı sağlamasından elde edilir. Bu çözüm metodunun arkasındaki temel fikir y o = u1 y1 + u 2 y 2 formunda bir özel çözüm arayışıdır. Ancak iki önemli dezavantaja sahip olması bu metodun genelleşmesini engellemiştir. HOMOJEN OLMAYAN DENKLEMLER: SABİTİN DEĞİŞİMİ METODU Bir önceki bölümde anlatılan belirsiz katsayılar metodu oldukça basit ve düz bir mantıkla hareket etmeyi gerektirir. ′ ′ ′ ′ ′ ′ ′ ′ ′ u1 ( y1′ + Py1 + Qy ) + u 2 ( y 2′ + Py 2 + Qy 2 ) + u1 y1 + u 2 y 2 = R ( x ) Ancak y1 ve y2 ilgili homojen denklemin çözümü olduklarından parantez içleri sıfır olur.

Buradaki integrallerin sonucunda gelecek sabitlerin dikkate alınmaması aranan genel çözümü etkilemez. genel çözüm. Böylece aradığımız fonksiyonlar. y = c1 y1 − c 2 y 2 + y ö = c1e x + c 2 xe x − xe x + xe x ln x y = c1e x + K 2 xe x + xe x ln x olur. Bu durumda sayısal integral alma yoluna gidilir. Her iki denklemin paydasındaki y1 y 2 − y1 y 2 Wronskian değeri olup. Bu yüzden integral sabitleri bu aşamada dahil edilmez.Dr. Tahsin ENGİN . Ayrıca R ( x) = ex ve x ′ ′ W = y1 y 2 − y1 y 2 = e x (e x + xe x ) − e x xe x = e 2 x + xe 2 x − xe 2 x = e 2 x olur.′ ′ bulunur. Yukarıda u1 ve u2 nin elde edilmesi sırasındaki integraller bazen analitik olarak alınmayabilirler. K 2 = C2 − 1 dir. u1 = − ∫ y 2 R ( x) dx ′ ′ y1 y 2 − y1 y 2 ve u2 = ∫ y1 R ( x) dx ′ y1 y ′ − y1 y 2 2 olacaktır. u1 ( x) = − ∫ u2 ( x ) = ∫ y2 R ( x ) xe x e x dx = − ∫ 2 x dx = − ∫ dx = − x W e x Böylece y1R ( x) exex dx dx = ∫ 2 x dx = ∫ = ln x W x e x Dolayısıyla aradığımız özel çözüm. . Örnek 3-16 Sabitin değişimi metodu ex y ′′ − 2 y ′ + y = diferansiyel denkleminin genel çözümünü bulunuz . y1 ve y2 lineer bağımsız olduğundan her zaman sıfırdan farklı değerler alır. x Çözüm m 2 − 2m + 1 = 0 ⇒ m1 = m2 = 1 olduğundan homojen kısmın çözümü y h = c1e x + c 2 xe x Açıkça görülüyor ki y1 = e x . Böylece özel çözüm elde edildikten sonar. y ö = u1 y1 + u 2 y 2 = − xe x + xe x ln x ve genel çözüm.59 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. y = y h + y ö = c1 y1 + c 2 y 2 + u1 y1u 2 y 2 = (u1 + c1 ) y1 + (u 2 + c 2 ) y 2 olur. ′ y1 = e x ′ y 2 = e x + xe x = e x ( x + 1) olduğundan y 2 = xe x tir.

x 2 y ′′ + bxy ′ + cy = r ( x) formunda verilir ve b. x x 2 b ⎫ ≡− ⇒ b = −2 ⎪ x x ⎪ ⎬ elde edilerek c 4 ≡ − 2 ⇒ c = −4⎪ ⎪ x2 x ⎭ d2y dt 2 −3 dy − 4y = 0 dt Bu ise ikinci mertebeden. Burada. ⇒ m1 = −1 ve m2 = 4 bulunur. Ayrıca mutlak değer işaretini kullanmamak için x > 0 durumları incelenecektir. y ′′ − 2 4 y ′ − 2 y = 0 olarak . Katsayıların değişken olması durumunda ise sadece bazı özel durumlar dışında. Tahsin ENGİN . . y + (b − 1) y + cy = r (e t ) halini alır. c sabitlerdir. Sabit katsayılı lineer bir denkleme dönüştürülebilen Euler (veya Euler-Cauchy) denklemi buna bir örnektir.8 EULER DENKLEMLERİ Şimdiye kadar sabit katsayılı lineer denklemler üzerinde durduk. Açıkça görülüyor ki x=0 için çözüm yoktur. Ancak x<0 için de çözümler yapılabilir. Buna göre dönüştürülmüş denklemin y (t ) = c1e − t + c 2 e 4t olur.Dolayısıyla çözüm aralığı bu noktayı hariçte bırakacak şekilde seçilmelidir. x x x ≠ 0 standart şeklinde verilir. Denklem standart formda yazılırsa. dy d2y . Euler denklemi genellikle y ′′ + b c y ′ + 2 y = R( x).3.60 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. lineer. sabit katsayılı ve homojen bir diferansiyel denklem olup karakteristik denklemi m 2 − 3m − 4 = 0 genel çözümü. dt dt x>0 olmak üzere x 2 y ′′ − 2 xy ′ − 4 y = 0 diferansiyel denklemini çözünüz. Denklem.Dr. Çözüm Verilen denklem bir Euler denklemidir. y = 2 dir. basit bir çözüm yolu yoktur. Euler denklemi sabit katsayılı lineer bir diferansiyel denkleme dönüştürmek için x=et veya t=lnx dönüşümü uygulanır. Böylece denklem. y = Örnek 3-17 Euler Denklemi. Ancak t = ln x olduğundan.

x r ⎡ r 2 + (b − 1)r + c ⎤ = 0 halini alır. y = (c1 + c 2 ln x ) x . a).y ( x) = c1e − ln x + c 2 e 4 ln x = c1e ln x + c 2 e ln x = c1 + c2 x 4 x −1 4 Not: e ln u = u Euler denklemlerinin genel çözümü. Eğer çözüm − ∞ < x < 0 aralığında aranıyorsa x = − x alınır. aşağıdaki gibi de özetlenebilir. 2. ve y = tr . Bu durumda.x − x 0 = e t dönüşümlerinden biri uygulanarak verilen denklem sabit katsayılı hale getirilebilir.y = ( x − x0 ) r b).Dr. Bunların dışında eğer Euler denklemi ( x − x0 ) 2 y ′′ + b( x − x0 ) y ′ + cy = r ( x) formunda verilmiş olabilir. alternatif bir yol izlendiğinde. 2 = α ± iβ [c1 sin(β ln x + c2 cos(β ln x )]. x 2 y ′′ + bxy ′ + cy = 0 diferansiyel denkleminde y=xr dönüşümü uygulandığında denklem. y = c1 x 1 + c2 x y= x α r r2 r .t = x − x 0 c). Burada c1 ve c2 sabit olup x>0 için mutlak değer işaretleri kaldırılabilir. 3. 1. Bu denklemin r1 ve r2 kökleri için şu genellemeler ⎣ ⎦ yapılabilir.61 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. r1 ≠ r2 gerçek kökler r1 = r2 = r gerçek kök r1. Tahsin ENGİN .

2 4 10 y′ − 2 y = x x x . Çözüm Bir önceki örnekten y = c1 + c 2 x 4 olarak elde etmiştik.62 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. [ ] [ ] [ ] y = c1 x 1 + c 2 x r r2 ⇒ y = c1 x −1 + c 2 x 4 = c1 + c 2 x 4 elde edilir. x>0 olduğundan x r ≠ 0 . Buna göre r1 = −1 ve r2 = 4 bulunarak genel çözüm. y 2 = x 2 x x x ′ Wronkskian ise. Tahsin ENGİN . x 2 r (r − 1) x r − 2 − 2 x rx r −1 − 4 x r = 0 . 3 x . x Örnel 3-19 Euler denklemleri (Özel çözümünün bulunması) x>0 olmak üzere x 2 y ′′ − 2 xy ′ − 4 y = 10 x diferansiyel denkleminin genel çözümünü bulunuz. W = y1 y ′ − y1 y 2 = 2 u1 = − ∫ u2 = ∫ Bu 1 1 (4 x 3 ) − (− 2 ) x 4 = 5 x 2 olur. y1 = .Dr. Her ne kadar denklemin sağ yanı x 10x olduğundan akla ilk gelebilecek özel çözüm teklifi yö=Ax+B olsa da. x x y 2 R( x) 10 x 4 dx = − ∫ dx = − x 2 W 5x 2 y1 R( x) 1 1 2 dx = ∫ dx = − 3 2 W x 5x 3x göre duruma y ö = u1 y1 + u 2 y 2 = − x 2 1 2 5 − 3 4 =− x x 3x x 3 ve genel çözüm y = y h + yö = c1 5 + c 2 x 4 − x olacaktır. y ′ = re r −1 ve y ′′ = r (r − 1)e r − 2 elde ederek verilen denklemde yazalım. x r r 2 − 3r − 4 = 0 denklemine ulaşılır. yh = c1 10 1 + c 2 x 4 olduğundan R ( x) = . dolayısıyla parantez içi sıfır olmalıdır. Dolayısıyla sabitin değişimi metodu kullanılacaktır.Örnek 3-18 Metotların karşılaştırılması x 2 y ′′ − 2 xy ′ − 4 y = 0 Euler denkleminin x>0 için ve y = x r dönüşümü yaparak genel çözümünü bulunuz. Çözüm y = xr . Özellikle denklemi. metodun uygulanabileceği standart hale getirmeliyiz. bu çözüme belirsiz katsayılar metodu ile gitmenin bir garantisi yoktur. y ′′ − dir. Böylece.

Burada m yaya bağlı dt dt cismin kütlesi. Yayın deforme olmamış konumu x=0 olarak ve aşağı yönü pozitif kabul ederek kütlenin konumunu zamanın fonksiyonu x(t) olarak elde ediniz.Dr. Ayrıca titreşimin genliğini ve periyodunu belirleyiniz. . A ve φ ’nın belirlenmesi için cos(a-b) özdeşliğinden yararlanılarak bu ifade açılır ve yukarıdaki ifadeyle karşılaştırılarak. Açıkça görülüyor ki bir periyodik harekettir. Şartlar olarak x(0) = x0 ve x(0) = v0 yazılabilir. x+ k x=0 m veya 2 x + ω0 x = 0 bulunur. r = ∓iω 0 ve x(t ) = c1 cos ω 0 t + c 2 sin ω 0 t c1 ve c2 sabitleri başlangıç şartlarından belirlenirse. x(t ) = A cos(ω 0 t − φ ) şeklinde verilir. Verilen problemde sönümleme elemanı yoktur (c=0). Fdış ise zorlanmış sönümleme durumları hariç sıfırdır. Ayrıca dış kuvvet. Buna göre x(t ) = x0 cos ω 0 t + ω0 sin ω 0 t bulunur. İrdeleme açısından daha uygun olması nedeniyle bu ifade trigonometrik bir dönüşümle.9. Çözüm: Yay-kütle-sönümleyiciden oluşan bir sistemin hareket denklemi Newton’un ikinci kanunundan dx + kx = Fdış diferansiyel denklemi olarak elde edilir. Tahsin ENGİN . c1 = x0 c2 = v0 ω0 v0 elde edilir.3.63 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. c sönümleme katsayısı ve k yay sabitidir. 2 r 2 + ω 0 = 0. sürtünme veya başkaca bir sönümleme kuvveti bulunmadığından denklem m 2 d 2x +c mx + kx = 0 halini alır. Bu denklem ise lineer. Böylece karekteristik denklemimiz. İKİNCİ MERTEBEDEN SABİT KATSAYILI LİNEER DİFERANSİYEL DENKLEMLERİN UYGULAMALARI Örnek 3-20 Sönümsüz Serbest titreşimler k x m Statik durum k m t=0 Sürtünmesiz bir yay-kütle sistemi denge halindeyken kütle aşağı doğru X0 mesafesine kadar çekilip V0 hızına ulaştıktan sonra t=0 anında serbest bırakılmıştır. homojen ve sabit katsayılıdır. Denklemi standart hale getirmek için m ile bölersek.

cos(x) fonksiyonunun alabileceği maksimum değer 1 olduğundan buradaki A maksimum genliktir.2.Dr. Peryodun (T) tersi ise frekanstır (f) ve f = = 0 şeklinde ifade T 2π ω0 n=0 için t1 = k ifadesi ise m edilir.⎞ 2 ⎟ + x0 ⎟ ⎠ v φ = tan −1 0 ω0 x0 olup faz açısı adını alır.3. Ardışık iki maksimum nokta arasında geçen süreye periyot (T ) denildiğini biliyoruz.1. . Buradaki φ değerinin A sin φ = sağlaması gerekir.. Tahsin ENGİN . cos fonksiyonu 2πn (n tamsayı) açılarında 1 değerini alacağından 2πn + φ . n = 0. Böylece kütle –A ve +A arasında salınım yapar. ω 0 = sistemin doğal frekansıdır. ⎛v A= ⎜ 0 ⎜ω ⎝ 0 2 v0 ω0 ifadesini x(t ) = A cos(ω 0 t − φ ) basit harmonik hareketi tanımlar. Frekansın birimi çevrim/s olup kısaca Hz. ile gösterilir.64 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. ω0 t − φ = 2πn ⇒t = Buna göre. olarak kütlenin maksimum genlik ω0 noktalarından geçecegi zamanlar hesaplanabilir. φ ω0 2π + φ 2π φ n =1 için t 2 = = + ω0 ω0 ω0 2π 1 ω T = t 2 − t1 = olur.. Elde edilebilir...

x(0) = x 0 . Bu tür kuvvetler genel olarak periyodik karakterli olup F0 cos ωt veya F0 sin ωt gibi fonksiyonlarla temsil edilirler. Sonuç 2 m(ω 0 − ω 2 ) olarak aranan genel çözüm. . Dış kuvvet ise F0 cos ωt uyarınca zamanla değişmektedir.Dr. x ′(0) = v 0 olarak bir kütle-yay sönümleyici sistemindeki kütlenin konumunu a) c) c 2 − 4mk > 0 c 2 − 4mk < 0 b) c 2 − 4mk = 0 durumları için elde ediniz. Tahsin ENGİN . x ′(0) = 0) bir kütle-yay sistemini dikkate alalım. Böylece genel ω0 − ω Fnet = F0 cos ωt F /m cos ω 0 t çözüm x(t ) = c1 cos ω 0 t + c 2 sin ω 0 t + 20 ω0 − ω0 F0 Başlangıç şartlarını dikkate aldığımızda ise. Örnek 3-22 Sönümlü Serbest titreşimler Sönümlü serbest titreşim hareketini tanımlayan diferansiyel denklem mx + cx + kx = 0 olrak verildiğine göre. (c=0) ω ≠ ω 0 durumu için kütlenin konumunu zamanın fonksiyonu olarak elde ediniz. Çözüm Hareketi tanımlayan diferansiyel denklem mx + kx = F0 cos ωt olur. x(t ) = F0 / m 2 ω0 − ω 2 (cos ωt − cos ω 0 t ) olarak elde edilir.Örnek 3-21 Sönümsüz Zorlanmış Titreşimler: Bazen yay-kütle-sönümleyici sistemleri mekanik sistem üzerine etki eden dış kuvvetlere maruz kalır. Örnek 3-22 Sönümlü Zorlanmış titreşimler Yukarıdaki örneğin diferansiyel denklemin mx + cx + kx = F0 cos ωt olması halinde c 2 − 4mk > 0 durumu için çözünüz. Sistem sürtünmesiz olup sönümleme elemanı yoktur. Standart formda ise k F 2 x + ω 0 x = 0 cos ωt Denklemin homojen kısmının m 0 x ( 0) = 0 çözümü x h = c1 cos ω 0 t + c 2 sin ω 0 t olurken özel çözüm m F0 / m x′(0) = 0 x için xö = 2 cos ω0t elde ederiz.65 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. Başlangıçta hareketsiz bulunan ( x(0) = 0. Her üç eğriyi bir x-t grafiğinde gösteriniz. c1 = ve c 2 = 0 elde edilir.

C sığasına sahip bir kapasitör (veya kondansör) ve L indüktansına sahip bir bobinden oluşur. veya basit olarak ev cereyanından sağlanır.Çözüm x ö = A cos ωt + B sin ωt A= 2 F0 m(ω 0 − ω 2 ) 2 m 2 (ω 0 − ω 0 ) + c 2ω 2 B = Acω x h = c1e r1t + c 2 e r2t Örnek 3-23 Elektrik Devreleri İkinci mertebeden. bir jenaratör.elektrik mühendisliğinde sıklıkla karşılaşılan. Bu durumlarda E0. kullanışlı değildir. Tahsin ENGİN . Buna göre Kirchhoff kanunundan C kondansatörü için E C = dI 1 + RI + Q = E (t ) elde edilir. radyo veya TV sinyali. R (Ω) S Gerilim(V) Uygulanan C (Farad) L(henry) Devreye elektrik enerjisi bir batarya.Dr. iki tarafı bağımlı değişken. Burada E(t) devreye uygulanan gerilimdir. Volt olarak gerilim genliği olur. lineer. dt L .66 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç.Q içerdiğinden. Bu gerilim düşümleri. sabit katsayılı diferansiyel denklemlerin önemli bir uygulama alanıda. Bu tür bir devre R direncine sahip bir rezistör. R direnci için E R = I R dI L bobini için E L = L dt Q C Şeklinde ifade edilir. Bunun dQ yerine denklem I = olduğu dikkate alınarak. Ancak dt C denklemin bu hali. basit RLC devreleridir. dt Bir elektrik devresindeki gerilim düşümleinin toplamı uygulanan gerilime eşittir (Kirchhoff kanunu). I. Bir batarya E0 gibi sabit bir gerilim üretirken bir jenaratör E 0 cos ωt veya E 0 sin ωt şeklinde periyodik gerilim üretir. Bir elektirik devresindeki ana büyüklük devreden geçen akımdır ve birim zamanda akan dQ elektrik yükü olarak I = ile tanımlanır.

Bunları belirlemek için genelikle L 2 d 2I +R Q (0) = I (0) = I 0 şeklinde iki başlangıç şartı tanımlanır. Diğer ifadde edilen diferansiyel denklem çözülürse.67 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. ( dω rezonans frekansı denir. 2 . Tahsin ENGİN . Rezonans çoğu mekanik sistemler için yıkıcı etkisi olan ve kaçınılması gereken bir olay olmasına karşın elektrik sistemlerinde çoğu cihazlar rezonans esasına göre çalışırlar ve bu durum istenen bir durumdur. Bu denklemin genel çözümünden c1 ve c2 gibi iki dt C dt dt keyfi sabit gelir. L d 2I dt 2 +R dI 1 dQ dE (t ) + = dt C dt dt veya I= dQ alarak dt dE (t ) dI 1 + I= elde edilir.Dr. Empedans bir RLC devresinin etkin direncini temsil ωC ⎠ ⎝ 1 olduğundan minimum olur. Akım ifadesinin paydası genelde uygulamada empedans olarak tanımlanır ve 1 ⎞ ⎛ Z = R 2 + ⎜ ωL − ⎟ şeklindedir. Ayrıca yukarıda I ya göre verilen denklemi t ye göre türeterek. ve Örnek 3-24 Basit Elektrik Devreleri Q (0) = Q0 Bir RLC devresine uygulanan E (t ) = E 0 sin ωt periyodik gerilimi için devreden geçen E 0 cos(ωt − φ ) ωRC . Eğer Q’ya göre dQ ifadesinden akımda çözülür. φ = tan −1 ifadesine göre değiştiğini akımın I (t ) = 1 2 1 − LCω 2 2 R + (ωL − ) ωC gösteriniz.L d 2Q dt 2 +R dQ 1 + Q = E (t ) dt C şeklinde sadece Q’ya bağlı olarak elde edilebilir. dolayısıyla maksimum akım devreden eder ve ω r = LC dz = 0 dan ω bulunur) Frekansın bu değerine ( ω r ) özel olarak geçmeye başlar. I = dt yandan önce I akımı belirlenmişse aynı ifadeden integrasyon yoluyla Q’ya geçilebilir.

sabit veya değişken katsayılı olup olmadıklarını belirtiniz.Bölüm 3 ile ilgili problemler 3. y (1) = 0 ve y ′(1) = 7 3.2.(ipucu: verilen ifadeyi iki kez türetip c1 ve c2 yi yok ediniz. Aşağıdaki denklemlerin lineer olup olmadıklarını. Aşağıdaki başlangıç değer problemlerinin tek bir çözüme sahip olduğu aralığı belirleyiniz.Dr. Denklemin lineer olup olmadığını nasıl anlarsınız. Tahsin ENGİN . Sağ tarafı sabit olmayan bir diferansiyel denklem sabit katsayılı olabilirmi? Hangi koşullarda bir lineer başlangıç-değer probleminin kesin bir çözümü vardır.3. homojen olup olmadıklarını.68 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. y ( −2) = 3 ve y ′(−2) = −7 d) ( x 2 − 4) y ′′ − 3xy ′ − 2 y = 0.4. ( x − 1) y ′′ + 2 xy ′ − y = e 2 y (0) = 2 ve y ′(0) = 5 −x .1 a) b) c) d) Bir dif. y (π ) = 0 ve y ′(π ) = −2 b) c) x 2 y ′′ + 2 xy ′ − y = e x . a) y ′′ + 3 yy ′ = 6 x 2 b) y ′′ + xy ′ − 3 y = sin 2 x c) d) e) f) g) h) i) j) y ′′ + 2 y 2 y ′ + 2 y = xe −3 x y ′′ + y ′ = x 2 cos x 1 y ′′ + e x y = x y y ′′ + e y ′ − 2 y = 6 1 y ′′ + = 1 y y ′′ − 8 y ′ − e ln y = 0 y ′′ − 5 y ′ + cos y = x − 1 y ′′ − sin 2 xy ′ + y = 0 3. Hangi koşullarda bir ikinci mertebeden lineer sınır-değer probleminin tek bir çözümü vardır. 3. Aşağıda genel çözümleri verilen diferansiyel denklemleri elde ediniz.) a) b) c) d) e) f) y = c1e −2 x + c 2 e 2 x y = c1 x + c 2 y = c1 sinh 2 x + c 2 cosh 2 x sin x cos x y = c1 + c2 x x c1 ln x y = + c2 x x 2 y = c1 x + c 2 x . a) y ′′ + 3 y ′ = cos x.

Dr. y 2 = e x cos x. y3 = x 2 − 1 y3 = x 2 − 1 y3 = 1 y3 = e x y1 = e x sin x. a) b) c) d) e) f) g) y1 = x + 1 y1 = e x + e x ve y2 = x 2 − 1 ve y 2 = cosh x y1 = x 3 ve y2 = −x3 ve y 2 = e x cos 2 x ve y 2 = x + 2 ve y 2 = sin α + sin β y1 = e x sin x y1 = x + 2 y1 = sin(α + β ) y1 = x 2 ve y 2 = 2 3.y2) Değerinin her bir çift için hesabını yaparak düşüncenizin doğruluğunu kontrol ediniz. y1 aşağıda verilen diferansiyel denklemlerin bir çözümüyse ky (k=sabit) ifadesin de verilen denklemin çözümü olup olmadığını gösteriniz. Homojen Denklemler Teorisi a) Süperpozisyon ilkesinin uygulanabilmesi için bir diferansiyel denklemin lineer ve homojen bir diferansiyel denklem olması şart mıdır? b) Hangi tür diferansiyel denklemler için bir çözümün sabit bir sayıya çarpımı da çözümdür. y2 = x3 .7.y2)’nin x>0 olmak üzere hiç bir zaman sıfır olamayacağını söyleyiniz.2. y1 = e 2 x y2 = −3e 2 x a) y′′ − 4 y = 0 b) y′′ − 4 y = 0 y1 = −3e 2 x y2 = e3 − 2 x .8. W(y1.6. y1 = x . Tahsin ENGİN .69 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç.8. y 2 = xe x . Wronskian Değerlerini hesaplayarak aşağıdaki fonksiyonların lineer bağımlı olup olmadıklarını gösteriniz. 3. Hangi çözüm çiftleri için W(y1. y 2 = x. a) b) c) d) e) y1 = x + 1. b) 5 ayrı fonksiyonun wronskian’ı bazı x değerleri için sıfır olurken bazıları için değildir. y1 = e x . a) y ′′ + e y y ′ − 2 y = 6 b) y ′′ − 2 y ′ + 3 y = 0 c) d) e) f) y ′′ − 2 y ′ + y = x 3 cos 2 x y ′′ − x 2 y = x + 1 x 2 y ′′ + ( x − 1) y = 1 x 2 y ′′ − 5 y = 0 3. y1 = x 2 .1.3.y2) yanlarında verilmiştir. lineer Bağımlılık ve Wronskian Fonksiyonları a) y1 = 0 ve y 2 = f ( x) lineer bağımlımıdır.8. Bu fonksiyonlar lineer bağımlı mı lineer bağımsız mıdır? 3.5. y3 = x 2 e x 3. Aşağıdaki fonksiyonların (1) kontrol yöntemiyle (2) Wronskian değerleri yardımıyla lineer bağımlı olup olmadıklarını belirleyiniz. y 2 = 5.Aşağıdaki diferansiyel denklemlerin iki çözümü (y1.

burada − P ( x ) dx e ∫ dx v( x) = 2 y1 ∫ ile verilir.Bazı durumlarda. a) y′′ − y = 0 . Buna göre aşağıdaki denklemlerin ikinci lineer bağımsız çözümlerini elde ediniz.3. y1 = cos 2 x c) d) e) f) g) y ′′ − 4 y ′ + 4 y = 0 .70 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç.c) d) e) f) g) y′′ + 5 xy′ − 3 y = 0 y′′ + 5 xy′ − 3 y = 0 x 2 y′′ − 2 xy′ − 4 y = 0 y′′ + y = 0 x 2 y ′′ + 5 xy ′ + 4 y = 0 y1 = 1 x3 1 ve ve ve ve y2 = 2 x 1 x − 1 3 y1 = 3 x 3 y1 = 2 x 4 y1 = sin x y1 = y2 = − y2 = −4e 4 ln x y2 = cos x ve y2 = ln x 3 x2 5 ln x x2 3. çözümlerden biri bilinen ikinci mertebeden lineer ve homojen bir denklem ( y′′ + P ( x) y′ + Q ( x) y = 0 ) birinci mertebeden hale getirilebilir. a) b) c) d) e) f) g) y′′ − y = 0 y′′ − y = 0 x 2 y′′ + 3 xy′ + y = 0 x 2 y′′ + 3 xy′ + y = 0 y′′ − 4 y′ + 4 y = 0 y′′ − 2 y′ + 3 y = 0 y1 = e x ve y2 = e − x y1 = sinh x ve y2 = cosh x 1 ln x y1 = ve y2 = x x 1 3 y1 = − ve y2 = x x y1 = e 2 x ve y2 = xe 2 x ve y2 = e x cos 2 x y1 = e x sin 2 x y′′ − 9 y = 0 y1 = e3 x ve y2 = e 5 − 3 x 3. y1 = sin 3x 1 cos x x 2 y′′ + xy′ + ( x 2 − ) y = 0 . x>0 için y1 ve y2 gibi iki çözümü verilen aşağıdaki diferansiyel denklemleri göz önüne alarak bu iki çözümün genel bir çözüm seti oluşturup oluşturamayacağını belirleyiniz. y1 = x 1 x 2 y′′ + 5 xy′ − 3 y = 0 .9. y1 = x 3 . y1 = e x b) y′′ + 4 y = 0 . Tahsin ENGİN . y1 = 4 x 1 x 2 y′′ + 3 xy′ + y = 0 . Y ( x) = c1e3 x + c2e −3 x tüm çözümlerin elde edilebileceği bir çözüm seti olur. y′′ − 9 y = 0 da y1 = e3 x ve y2 = e −3 x lineer bağımsız olduklarından Örneğin.Dr. y1 = e 2 x y′′ − 9 y = 0 .8. Bilinen çözüm y1 ≠ 0 olmak üzere aranan diğer çözüm y2 = v( x) y1 . Bu metod mertebe düşürme metodu olarak bilinir. Böylece başta verilen denklemin genel çözümü y = c1 y1 + c2v( x) y1 olur. Oluşturulabilen çözüm çiftleri için bu seti oluşturunuz.

c) Özel çözümler için süperpozisyon ilkesinin önemi nedir? 3. y′′ − y = 2. yö = e x yö = −2 + 3e x yö = x 2e −2 x y′′ + 4 y′ + 4 y = 3e −2 x . b) c) d) e) f) g) y′′ + y = 4e x .11. y (π ) = 0 ve y ′(π ) = 1 y (0) = 0 ve y′(0) = 1 b) y′′ + 3 y′ − 5 y = 0. y (0) = 100 ve y (5) = 0 y ( 0) = 0 ve y (2) = 6 b) y′′ + 2 y′ + y = 0. y′′ = x 2 − 1.3.11.10.10. verilen özel çözümleri kullanarak genel çözümlerini elde ediniz. y′′ = x 2 − 1.10. Aşağıdaki denklemlerin. y( ) = 0 2 π ve y′( ) = 2 2 π 3. 3. y (0) = 6 ve y (10) = 0 d) y′′ − 9 y = 0.1. a) Verilen bir homojen olmayan diferansiyel denklemini sağlayan ve içerisinde bir sabit olan bir fonksiyon bu denkleme ait bir özel çözüm olabilir mi? Açıklayınız. y (0) = −5 ve y′(0) = 6 c) 2 y′′ + y′ − y = 0.Aşağıdaki sınır-değer problemlerini verilen koşullar için çözünüz. a) y′′ − y = 0.11. Tahsin ENGİN . yö = −2 a) y′′ − y = 2.2. Bu çözümleri olabilecek en basit formda yazınız. yö = x(1 − x)e −2 x 1 1 yö = x 4 − x 2 12 2 1 4 1 3 yö = x − x + 3 x − 5 12 2 . y′′ + 4 y′ + 4 y = 3e −2 x .Dr. b) Homojen kısmın çözümü olan bir ifade homojen olmayan denklemin de bir özel çözümü olabilirmi? Açıklayınız. Aşağıdaki Denklemlerin genel çözümlerini bulunuz.2. y (1) = 1 ve y (4) = 10 c) y′′ − 3 y′ − 4 y = 0. a) y ′′ + 4 y = 0.1. d) y′′ + 4 y′ + 20 y = 0.10. Aşağıdaki başlangıç değer problemlerini verilen koşullar için çözünüz. Sabit Katsayılı Homojen Denklemler 3. a) y′′ + y = 0 b) y′′ + 2 y′ + y = 0 c) d) e) f) g) h) y′′ + λ2 y = 0 y′′ − λ2 y = 0 y ′′ + 5 y′ + 4 y = 0 y′′ + 3 y′ + 4 y = 0 y ′′ + 10 y′ − 25 y = 0 y ′′ + 5 y ′ + 25 y = 0 3.71 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. Homojen Olmayan Denklemler Teorisi 3.3.

3. d) Homojen olmayan x3 ve x 3 − 4 x + 2 terimleri için önerilecek özel çözüm hangi formda olur. a) Hangi koşullarda bir diferansiyel denklemin homojen olmayan R(x) terimine karşılık gelen özel çözümü AR(x) olur. b) Eğer yöz = −2 sin 2 x. f) R(x)=x5’e karşılık gelen bir özel çözüm teklifi neden sadece Ax5 şeklinde yazılamaz.3.72 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç.Belirsiz katsayılar Metodunu Kullanarak aşağıdaki diferansiyel denklemleri çözünüz.12.3. y′′ − 4 y = −3x 2e3 x a) y′′ − 4 y = 4e3 x b) c) e) g) i) y′′ − 4 y = 2e 2 x y′′ + 9 y = −3 cos 3 x d) f) h) j) l) n) p) s) u) y′′ + 9 y = 2 x cos x y′′ + 9 y = xe x sin 2 x − 5 sin 2 x + 3 cos x y′′ − 4 y′ + 4 y = −2e3 x y ′′ − 4 y′ + 4 y = 5 xe 2 x y′′ − 4 y′ + 4 y = 2e 2 x + 3 y ′′ − 4 y ′ + 4 y = e x cos 2 x y′′ − 2 y′ + 2 y = x 3e x k) y ′′ − 2 y′ + 2 y = e x sin x m) y′′ − 3 y′ = x − 2 o) t) y′′ − 6 y′ + 10 y = 20 r) y′′ − 6 y′ + 10 y = e3 x cos x y′′ − 3 y′ = ( x − 1)e x y′′ − 6 y′ + 10 y = x 2e x y′′ − 6 y′ + 10 y = x 2 sin 2 x + cos 2 x y′′ + y = 2 sin x − 3 cos x y′′ + y = e 2 x sin 3x 3.12. e) Belirsiz katsayılar metodu neden R(x)=lnx için uygun değildir. 3 y′′ − 9 y = 3 denkleminin bir özel çözümü ve x yöz = − `da y′′ − 9 y = x denkleminin bir özel çözümüyse 9 y′′ − 9 y = 3 + x denkleminin genel çözümünü bulunuz.1. Tahsin ENGİN .12. 3. a) b) c) d) y ′′ + 16 y = sin 2 x − 3 cos 2 x. c) Hangi koşullarda Ax2R(x) olur. a) Eğer 1 yöz = . a) Belirsiz katsayılar metodunun kısıtları nelerdir.Dr.13. b) Sabitin değişimi metodunun esası nedir? .131.3. y′′ + 4 y = 3 sin 2 x.11. x y( ) = 1 2 ve ve ve π ve y′( ) = 0 2 π y ( 0) = 0 y (0) = 1 y (π ) = 0 y′(0) = 0 y′(0) = −2 y′(π ) = 1 3. b) Hangi koşullarda AxR(x) olur. y′′ − 3 y′ = x + 3 − 2e 2 x . Aşağıdaki başlangıç değer problemlerini belirsiz katsayılar metoduyla çözünüz. y′′ + y = 6 sin 2 x ’in ve yöz = 2 . Homojen Olmayan Denklemlerin Belirsiz Katsaylar Metodu: 3. y′′ − y′ = 4e + x cos x.2.12. y′′ + y = 2 ’nin birer özel çözümleriyse y′′ + y = 6 sin x + 2 diferansiyel denkleminin genel çözümünü bulunuz. Homojen Olmayan Denklemler Sabitin Değişimi 3.

Tahsin ENGİN . Euler Denklemleri 3. Aşağıdaki diferansiyel denklemleri sabitin değişimi metodu ile çözünüz. a) x 2 y′′ + y = 0 b) x 2 y′′ − xy′ = 0 c) xy′′ − y = 0 d) x 2 y ′′ + xy ′ = 0 f) 2 x 2 y′′ + xy′ − 2 y = 0 h) − 2 x 2 y′′ + 6 xy ′ − 12 y = 0 j) x 2 y′′ + 5 xy′ + 4 y = 0 e) ( x − 1) 2 y′′ + 3( x − 1) y′ − 2 y = 6 g) 2 x 2 y′′ + 6 xy′ + 2 y = 4 x 2 1 i) − 2 x 2 y′′ + 6 xy′ − 12 y = x 2 x k) x y′′ + 5 xy ′ + 4 y = xe 3.73 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. Sürtünmeyi ihmal ederek x(t)=? Ayrıca rezonansın oluşacağı frekansı ( ω ) belirleyiniz.2. t=0 anında kütlenin x=0 konumundan 10 m/s hızla geçtiği gözlenmiştir. Sürtünmeyi ihmal ederek titreşimin doğal frekansını.4.14. Aşağıdaki Euler denklemlerini çözünüz. b) m=0. x(t)=? Ayrıca genliğin maksimum olacağı ω değerini belirleyiniz. a) Euler denklemini nasıl ayırdedersiniz b) Euler denklemi her zaman sabit katsayılı lineer bir denkleme dönüştürülebilir mi? c) Euler denklemlerinin çözümü neden x = 0 da geçersizdir. Sistemi sürtünmesiz kabul ederek. peryodunu ve genliğini belirleyiniz.2. titreşime ait doğal frekansını. d) m=5 kg kütleli bir cisim bir yaya bağlandığında yayı 2 cm germiştir.1.13.15. Kütle bu konumdayken çekilip serbest bırakılıyor.5 kg’lık bir kütle bir yayın ucuna asıldığında yayı aşağı doğru 0. Yatay konumlandırılmış bir yay-kütle-sönümleyici sisteminin hareketini tanımlayan diferansiyel denklemi yazınız.15. Bulduğunuz çözümün çözüm aralığını belirtiniz.14. Kütle bir aönümleyiciye bağlı olup sönümleme katsayısı c=200 Ns/m dir. peryodunu ve genliğini bulunuz. 3. a) Yay sabiti k=500 N/m olan bir yayın ucuna m=0.Dr. 1 y ′′ − y′ − 2 y = b) a) y′′ − y′ − 2 y = e3 x sin x 2x e c) y′′ − y′ + 2 y = x 3 − 5 d) y ′′ − 4 y = x 1 y′′ − 9 y = e) y ′′ + 9 y = cos 2 x f) cos 2 x 2x g) y′′ − 4 y′ + 5 y = e cos 3 x h) y′′ − 4 y′ = ln x i) k) y′′ = x 2e x y′′ − 2 y′ + y = e 2 x + 8 j) l) y′′ = 1 x2 ex x y′′ − 2 y′ + y = 3.2. İkinci Mertebeden Lineer sabit katsayılı Denklemlerin Uygulamaları 3.1.2 cm uzatılmıştır.2 kg’lık kütle bağlanıp denge konumundan 1 cm aşağıdayken serbest bırakılıyor.15. Kütleye başlangıçta statik haldeyken F (t ) = 200 cos ωt uyarınca kuvvet uygulamaya başlıyor. Belirsiz katsayılar metodu ile çözülebilecekleri de çözerek sonuçları karşılaştırınız. . 3.3. c) k sabitli bir yay ucuna m kütlesi bağlanmış ve başlangıçta statik halde bulunan kütleye F (t ) = F0 cos ωt + F1 kuvveti uygulanmaya başlanmıştır.1.

.3.3. b) Bir RLC devresinden geçen akım fonksiyonu I(t) bilindiğinde kondansatördeki elektrik yükünün zamanla değişimini nasıl belirlersiniz. ( R ≅ 0) . c) Bir RLC devresinde R ihmal edilebilir düzeyde küçüktür. ω 0 = LC diferansiyel denklemi çözerek Q(t ) ’yi belirleyiniz.Dr. ve uygulanan 1 2 almak suretiyle ilgili gerilim E (t ) = E0 cos ωt uyarınca değişmektedir. d) Bir RLC devresinde gerilim yokken Q(t ) ’yi 4L R2 − <0 C 4L R2 − =0 C 4L R2 − >0 C için elde ediniz. a) Bir RLC devresinin rezonans frekansı nasıl tanımlanır.74 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. Tahsin ENGİN . e) Bir önceki problemi I(t) için çözünüz.15. ω = ω0 olduğunda t → ∞ durumu için ne söylenebilir.

− ∞ < x < −2⎫ −2< x <0 ⎪ ⎪ ⎬ olabilir..1 Çözüm varlığı y ′′′ − 2x 2 x −4 y (1) = 0 y ′(1) = −3 y ′′(1) = 5 y ′′ + 3 y = x +1 x 2 + e x diferansiyel denkleminin .. O halde denklemin. İkinci mertebeden denklemlerde olduğu gibi homojen kısmı çözümün ayrı yapılması daha uygundur. başlangıç şartları için tek bir çözümü olduğunu ve bu çözümün hangi aralıkta olduğunu gösteriniz. P1(x)’in x=2 ve . Çözüm: x −4 x x=-2 süreksiz olduğu. + Pn −1 ( x) y ′ + Pn ( x) y = R( x) şeklinde verilir. + Pn −1 ( x) y ′ + Pn ( x) y = R ( x) denklemi için. ayrıca R(x)’in x=0’ da süreksiz olduğu anlaşılmaktadır... Pn ( x) ve R(x) x1 < x < x 2 aralığında sürekli fonksiyonlar ve x0 bu aralıkta bir nokta ise .4. Örnek 4.. mertebeden lineer bir diferansiyel denklem..Dr. Eğer R(x)=0 ise denklemin homojen olacağını biliyorum. y ′(0) = y 0 . mertebeden bir denklem için aşağıdaki teoremle ifade edilir. y ( n ) + P1 ( x) y ( n −1) + . x1 < x < x 2 aralığında bir nokta olmak üzere bu noktada iki başlangıç koşulunun sağlanması durumunda tek bir çözümün olacağı ifade edilmişti.. P3 ( x) = 3 ve R ( x) = x +1 2 + e x olduğuna göre. Burada P. y ( n−1) ( x0 ) = y 0 ( n−1) başlangıç şartlarını sağlayan tek bir çözüm vardır. 0< x<2 ⎪ 2< x<∞ ⎪ ⎭ P1 ( x) = − 2x 2 .. Benzer şekilde bu durum n.1 GİRİŞ n.. Teorem: y ( n) + P1 ( x) y ( n −1) + . Bir önceki bölümde ikinci mertebeden bir diferansiyel denklemin x0 . ler x’e bağlı olabilen fonksiyonlardır. P2 ( x) = 0 . Tahsin ENGİN .75 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. P2 ( x).. ′ y (0) = y 0 . Bu aralıklar ise. P1 ( x). BÖLÜM YÜKSEK MERTEBELİ DİFERANSİYEL DENKLEMLER 4. bu üç noktayı dışarıda bırakan bir aralıkta çözümü vardır.

.76 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. g yerçekimi ivmesi E kirişin malzemesinin Young modülü ve I kiriş kesitinin atalet momentidir. Verilen diferansiyel denklemin genel ve özel çözümünü bulunuz. Böylece elde edilen 4 denklemden sabitler bulunup genel çözümde yazılarak. Çözüm: Verilen denklem art arda 4 kez integre edilerek genel çözüm: y ( x) = ρg 24 EI x4 + 1 1 c1 x 3 + c 2 x 2 + c3 x + c 4 6 2 bulunur.Dr. Burada ρ kirişin yoğunluğu.2 Bir kirişin kendi ağırlığı ile oluşturulduğu sehim Şekildeki gibi iki uçtan mesnetlenmiş bir kirişin sehimi y ( IV ) = ρg EI diferansiyel denklemiyle tanımlanır. Ayrıca kirişin bu iki uçtan sıkıca sabitlenmiş olması sehim eğrisinin bu noktalarda yatay (sıfır eğimli) olmasını gerektirdiğinden y ′(0) = y ′( L) = 0 yazılır. y ( x) = 3 2 ⎛x⎞ ⎛x⎞ ⎤ ⎢24⎜ ⎟ − 2⎜ ⎟ + ⎜ ⎟ ⎥ 24 EI ⎢ ⎝ L ⎠ ⎝L⎠ ⎝L⎠ ⎥ ⎣ ⎦ 4 ρgL4 ⎡ ⎛ x ⎞ elde edilir. Başlangıç şartları x=1’de tanımlandığından verilen başlangıç değer probleminin sadece 0 < x < 2 aralığında var olan çözümü için tektir diyebiliriz. Tahsin ENGİN . Kiriş iki uçtan sabitlendiğine göre y (0) = y ( L) = 0 olur.Şimdi de verilen x0 noktasına bakalım. Örnek 4.

Ayrıca denklemin genel çözümü bu çözümlerin lineer kombinasyonu olup y = c1 y1 + c 2 y 2 +. y n gibi n adet lineer bağımsız çözüme sahiptir. + Pn −1 ( x) y ′ + Pn ( x) y = 0 diferansiyel denkleminin çözümleriyse. y n ) = k e ∫ 1 ifadesinden hesaplanır.. Bu prensip lineer olmayan homojen denklemler ile lineer olsa bile homojen olmayan denklemlere uygulanmaz. P2 . Bir kez daha dikkat çekmek gerekirse.......... bunların lineer kombinasyonu olan y = c1 y1 + c 2 y 2 +..... y n çözümünün lineer bağımlı olup olmadığını anlamak için bunlara ait Wronskian değerine bakılmalıdır. y 2 ..77 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. Verilen n adet y1 .. + Pn −1 ( x) y ′ + Pn ( x) y = 0 homojen denklemi her zaman y1 .Dr. Bu değer − P ( x ) dx W ( y1 . göz önünde alınan aralıktaki herhangi bir x0 değeri için hesaplanması yeterlidir.Lineer bağımlılık araştırması yapılırken yukarıdaki Wronskian değerinin.....+c n y n şeklinde ifade edilir.. y n olarak n adet fonksiyon y ( n) + P1 ( x) y ( n −1) + . Teorem: x1 < x < x 2 aralığında P1 .. Bu teorem n. süperpozisyon kuralı sadece homojen kısım için doğrudur.. Pn sürekli fonksiyonlar olmak üzere y ( n) + P1 ( x) y ( n −1) + ..4.. y 2 .2 HOMOJEN DENKLEMLER TEORİSİ Daha önce değindiğimiz süperpozisyon ilkesi burada da aşağıdaki gibi ifade edilebilir.. Teorem: Eğer y1 . ...mertebeden bir homojen denklemin çözümünün n adet lineer bağımsız çözümün bulunmasıyla eşdeğer olduğunu ifade etmektedir.. y 2 . y 2 ... y 2 . Buna göre y1 ..+c n y n ifadesi de bir çözümdür. Tahsin ENGİN . y n ’den oluşan çözümler grubuna temel çözüm seti adını veriyoruz.. Homojen denklemlerin genel çözümü aşağıdaki teoriyle verilir....

.. Tüm kökler farklı ve reel sayı y ( x) = c1e m1x + c 2 e m2 x +.. y ( IV ) + 8 y ′′′ + 18 y ′′ + 16 y ′ + 5 y = 0 için m 4 + 8m 3 + 18m 2 16m + 5 = 0 denkleminin kökleri -1.....+c k x k −1 )e m1x Örneğin. Durum 1... ve hatta 4. = m k ise y ( x) = (c1 + c 2 x +..+c n y n şeklinde ifade edilebilen bir genel çözüme sahiptir. dereceden denklemlerde olduğu gibi belirgin bir çözüm yolu yoktur......4.+ a n −1 m + a n = 0 elde edilecek köklerle belirlenir.3 SABİT KATSAYILI HOMOJEN DENKLEMLER Sabit katsayılı lineer ve homojen bir diferansiyel denklemi a 0 y ( n ) + a1 y ( n −1) +. (m + 3)(m 2 + 3m − 1) = 0 . y ′′ + 6 y ′′ + 8 y ′ − 3 y = 0 m 3 + 6 m 2 + 8m − 3 = 0 veya. . Ancak karakteristik denklemin köklerini belirlemek için 2... Tahsin ENGİN . Bu çözüm verilen diferansiyel denklemin karakteristik denkleminden.. -1... a 0 m n + a1m n −1 +. m1 = −3..Dr. m2.+ n −1 y ′ + n y = 0 a0 a0 a0 denklemi her zaman tüm x ’ler için y = c1 y1 + c 2 y 2 +..78 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç.. n ≥ 3 için köklerden biri yada ikisi deneme-yanılma ile bulunmaya çalışılır.3 = − y ( x) = c1e −3 x 3 13 ± 2 2 + c2 3 13 (− − )x e 2 2 + c3 3 13 (− + )x e 2 2 Durum 2. -1...+ a n −1 y ′ + a n y = 0 a 0 ≠ 0 olmak üzere tüm terimleri a0’a bölünerek elde edilecek olan y ( n) + a a a1 ( n−1) y +.. ve 3.+c n e mn x örneğin. ve 5 bulunur... Eğer m1 = m 2 =.

.k=3 alınırsa y ( x) = (c1 + c 2 x + c3 x 2 )e − x + c 4 e 5 x olur. Durum 3. cos(ax) gibi fonksiyonlar veya 4 maddede geçenlerin bir çarpımı olan fonksiyonlar olabilir.. Tahsin ENGİN . 4 = α ± iβ ise çözüm y ( x) = e αx (c1 cos βx + c 2 sin βx) + xeαx (c3 cos βx + c 4 sin βx) şeklinde yazılmalıdır. Farklılık elde edilene kadar buna devam edilir...Dr. Yeni form da homojen kısmın çözümüyse x2 ile çarpılır. Bazen kompleks köklerde katlı olabilir. Bunu önceki bölümde olduğu gibi süperpozisyon ilkesiyle gerçekleştiriyoruz. Bu durum da örneğin. Bu metot için geçerli olduğu belirtilen kısıtlamalar burada da söz konusudur. + Pn −1 ( x) y ′ + Pn ( x) y = R( x) lineer ve homojen olmayan denklemin bir özel çözümü ve yh homojen kısmın genel çözümü ise. (1) (2) (3) (4) R(x)=bir sabit.5 HOMOJEN OLMAYAN KATSAYILAR METODU DİFERANSİYEL DENKLEMLER: BELİRSİZ Daha önce Bölüm 2’de 2. y ( n) + P1 ( x) y ( n −1) + . P2 ( x). m1.. R(x) terimi genellikle birkaç terimi içerir ve bu tür durumlarda her bir terime karşılık gelen özel çözümleri ayrı ayrı bulmak ve bunları daha sonra toplamak daha kolay bir yoldur. y = y h + y ö = c1 y1 + c 2 y 2 +. ekx R(x)=P(x)şeklinde polinom R(x)=sin(ax). 2 = m3. R(x) ‘in aşağıdaki formlardan birine uyması durumunda uygulanabilir.mertebeden homojen olmayan denklemler konusunda detaylı açıkladığımız bu yöntem yüksek mertebeli denklemlere de uygulanabilir..79 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. k R(x)=bir üstel fonksiyon.. Bu ifadelerde P1 ( x).. Ancak unutulmaması gereken bir husus.4 HOMOJEN OLMAYAN DENKLEMLER TEORİSİ Teorem: Eğer yö. 4. eğer önerilen özel çözümlerden biri homojen kısmın çözümüyse bu durumda önerilen özel çözüm x ile çarpılır... Söz gelimi bu metot sadece lineer ve sabit katsayılı denklemlere. R(x)’in alabileceği formlar. Eğer bir diferansiyel denklem lineer olmasına rağmen değişken katsayılı ise veya homojen olmayan . Kompleks kök durumu Her bir eşlenik kompleks kök için (α ± iβ ) eαx (c1 cos βx + c 2 sin βx) yazabileceğimizi biliyoruz.+c n y n + y ö ifadesi verilen denklemin genel çözümüdür. Pn ( x) ve R(x) x1 < x < x 2 aralığında sürekli fonksiyonlardır. 4.

16 elde edilir.Dr.2 ekx y ′′′ + y ′′ − 4 y = 10e 3 x denkleminin bir özel çözümünü bulunuz. Böylece genel çözüm ifadesi. Örnek 4. Buna göre y ( x) = c1 + c 2 x + c3 x 2 + c 4 x 3 olur. Buna göre y ö = Örnek 4. Ancak diyelim ki 3 rakamı karakteristik denklemin köklerinden birine eşit.türevini aldığımızda birini mertebeye inecek bir fonksiyon gerekir. y ö = x 4 ( Ax + B) önerilmesi gereken özel çözümdür. O halde 4.80 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. Ancak sol tarafta 4. mertebeden bir türev olduğundan böyle bir teklif 0 = x + 2 gibi bir sonuç doğurur.terimi (R(x)) yukarıdaki formlara uymuyorsa ileride görülecek olan sabitin değişimi metodu uygulanmalıdır.3 Homojen olmayan denklemin genel çözümü y ( IV ) = x + 2 diferansiyel denkleminin genel çözümünü bulunuz. Çözüm: Özel çözüm teklifimiz y s = ke 3 x olacaktır. Bu durum önerilen çözümün homojen kısmın bir çözümü olması sonucunu doğuracak bu durumda y ö = kxe 3 x önermemiz gerekecekti. ⎫ ⎪ ⎪ y ′′ = 9ke 3 x ⎬ diferansiyel denklemde yazılırsa. ⎪ y ′′′ = 27 ke 3 x ⎪ ⎭ y ′ = 3ke 3 x 27 ke 3 x + 9ke 3 x − 4ke 3 x = 10e 3 x 32ke 3 x = 10e 3 x ⇒ k = 10 5 = 32 16 5 3x e olur. (e0=1) Burada normalde özel çözüm için akla ilk gelebilecek teklif y ö = Ax + B ’dir. . Tahsin ENGİN . Çözüm Karakteristik denklem m4=0 olduğundan çakışı 4 adet sıfır kök vardır. B = bulunur. 120 12 x4 ( x + 10) 120 y ( x) = y h + y ö = c1 + c 2 x + c3 x 2 + c 4 x 3 + şeklinde yazılır. A= 1 1 . ( y öIV ) = 120 Ax + 24 B bulunup yerine konulduğunda. Bu da önerilen 4 defa x ile çarpmakla mümkündür.

Bölümde sorduğumuz soruyu burada da tekrarlayalım: c1 . y n )dx..u n ( x) şeklinde x ’e bağlı fonksiyonlar olmalı ki y ö ( x) = u1 y1 + u 2 y 2 +......+c n y n olarak ifade edildiğini de öğrenmiştik. + Pn −1 ( x) y ′ + Pn ( x) y = R ( x) diferansiyel denkleminde..81 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. Pn ( x) ve R(x) x1 < x < x 2 aralığında sürekli fonksiyonlar ve y1 . y1 ... Şimdi de n.. P2 ( x). Diğer bir ifadeyle alınacak integral işlemleri basitleştirmek için.. − P ( x )dx olarak Wronskian değeri. y n şeklinde n adet lineer bağımsız çözümü olduğunu biliyoruz. Bunlardan biri önerilen özel çözümün homojen olmayan denklemi sağlama şartından... 2.. yn ) = Ke ∫ 1 ... kalanları ise serbest olarak bizim atayacağımız şartların sağlanma koşulundan (bütünler şart olarak) elde edilir..+ Pn ( x) y = R( x) diferansiyel denkleminin esas çözüm setiyse bu durumda homojen olmayan denklemin bir özel çözümü. Teorem: Sabitin Değişimi Metodu P1 ( x). Bu atamalar çözümü basitleştirecek şekilde yapılır. Tahsin ENGİN . y n . Bu çözümün y h = c1 y1 + c 2 y 2 +.. Pn ( x) verilen bir aralıkta x ’e bağlı fonksiyonlar olsun. c 2 ...2. değişken katsayılı ve homojen olmayan bir diferansiyel denklemi çözebileceğimiz sabitin değişimi metodunu bir teoremle özetleyelim.. Bu denklemin homojen kısmının ( R(x)=0 alınarak elde edilen halinin)... u fonksiyonlarının ikinci veya daha yüksek mertebedeki türevlerini yok etmekle yönelik şartlar öne sürülür. P2 ( x).. P1 ( x).c n sabitleri nasıl birer u1 ( x).. y ö ( x) = u1 y1 + u 2 y 2 +....+u n y n olur. Wk(x) ise. y ( n) + P1 ( x) y ( n −1) + P2 ( x) y n − 2 +. y 2 ..4. y 2 . y 2 ... Burada R( x)Wk ( x) uk = ∫ W ( y1 .... mertebeden lineer.. u 2 ( x)....+u n y n ifadesi homojen olmayan denklemin aradığımız bir özel çözümü olsun? n adet u fonksiyonunun bulunabilmesi için n adet denkleme ihtiyaç vardır. y2 ...6 HOMOJEN OLMAYAN DENKLEMLER: SABİTİN DEĞİŞİMİ METODU y ( n) + P1 ( x) y ( n −1) + . Bu ifadede W ( y1 .. n olarak verilir. k = 1.Dr............

y1 ′ y1 W ( y1 , y 2 ,..., y n ) = ′ y1′ . . y1
( n −1)

y 2 ... y n ′ ′ y 2 ... y n ′′ ′′ y 2 ... y n . . y2
( n −1)

. .
( ... y nn −1)

determinantındaki k. kolonun ve son satırın silinmesiyle elde edilecek yeni determinantın (−1) k −1 katıdır. Böylece yö çözümü elde edildikten sonra homojen olmayan denklemin çözümü; y = c1 y1 + c 2 y 2 +,...,+ c n y n + y ö olarak elde edilir.
Örnek 4.4 Sabitin değişimi metodu

y ′′′ + 2 y ′′ = e x diferansiyel denklemini sabitin değişimi metoduyla çözünüz.
Çözüm: Homojen kısmın karakteristik denklemi,

m 3 + 2m 2 = m 2 (m + 2) = 0, m1, 2 = 0, m3 = −2
y h = c1e 0. x + c 2 xe 0. x + c3 e −2 x = c1 + c 2 x + c3 e − 2 x

y1 ′ Wronskian, W ( y1 , y 2 , y 3 ) = y1 ′ y1′ Şimdi de Wk değerini bulalım. k=1 için W1 ( x) = (−1)1−1 x 1 1 x 0 1 e −2 x
−2 x

y2 ′ y2 ′′ y2

y3 1 ′ y3 = 0 ′′ y3 0

x 0

e −2 x 4e − 2 x

1 − 2e − 2 x = 4e − 2 x bulunur.

1 − 2e

= −2 xe − 2 x − e − 2 x = 2e − 2 x

k=2 için W2 ( x) = (−1) 2−1 k=3 için W3 ( x) = ( −1) 3−1 Böylece; u1 =

e −2 x

0 − 2e − 2 x =1


R ( x)W1 ( x) e x (−2 xe −2 x − e −2 x ) 1 1 dx = dx = − xe x + e x −2 x W ( y1 , y 2 , y 3 ) 2 4 4e

u2 =

R( x)W2 ( x) e x ( 2 e −2 x ) 1 dx = dx = e x −2 x W ( y1 , y 2 , y 3 ) 2 4e

- 82 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç.Dr. Tahsin ENGİN

u3 =

R( x)W3 ( x) e x (1) 1 dx = dx = e 3 x −2 x W ( y1 , y 2 , y 3 ) 12 4e

Buna göre; y ö = u1 y 1 +u 2 y 2 + u 3 y 3 1 1 1 1 = ( xe x + e x ) + e x x + e 3 x .e − 2 x 2 4 2 12 1 x = e 3 sonuç olarak aranan genel çözüm; 1 y = c1 + c 2 x + c3 e − 2 x + e x olur. 3
4.7 EULER DENKLEMLERİ

Değişken katsayılı denklemlerin çözümü için belirli bir genel çözüm yoktur. Ancak özel bir hale sahip Euler denklemleri istisnadır. Tüm Euler denklemleri sabit katsayılı denkleme dönüştürülebilir. n. mertebeden bir Euler denklemi; x n y ( n ) + α 1 x n −1 y ( n −1) +,...,+α n −1 xy ′ + α n y = R ( x) verilmiş olsun. Eğer y=xr dönüşümü uygulanırsa yukarıdaki fonksiyon r’ye bağlı n. dereceden bir polinom fonksiyona dönüşür. Eğer bu denklemin n adet r kökü gerçek ve birbirlerinden farklıysa bu halde n adet çözüm; x r1 , x r2 ,..., x rn esas çözüm setini oluşturun. Eğer örneğin r1, k katlı kök ise bu halde köke karşılık gelen k adet lineer bağımsız çözümler,
x 1 , (ln x) x r1 , (ln x) 2 x r1 ,..., (ln x) k −1 x r1
r

olur. Burada dışında eğer k katlı r1, 2 = α ∓ iβ şeklinde kompleks kökler varsa bu halde bu köklere karşılık gelen 2 k adet lineer bağımsız çözümler x α cos( β ln x), ln x x α cos( β ln x), . . (ln x) k −1 x α cos( β ln x), x α sin( β ln x) ln x x α sin( β ln x) . . (ln x) k −1 x α sin( β ln x)

olur. x>0 için bir Euler denkleminin genel çözümü , aynı karakteristik denkleme sahip lineer sabit katsayılı bir denklemin genel çözümündeki x’leri lnx’lerle yer değiştirerek elde edilebilir.
- 83 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç.Dr. Tahsin ENGİN

Örnek 4.5 Üçüncü mertebe Euler denklemi

y=xr dönüşümü (x>0) uygulayarak; x3 y ′′′ − 2 xy ′ + 4 y = 0 denklemini çözünüz.
Çözüm:

Denklemdeki tüm terimler kx m y ( m ) formunda olduğundan bu bir Euler denklemi olup

y = xr y ′ = rx r −1 y ′′ = r (r − 1) x r − 2 y ′′′ = r (r − 1)(r − 2) x r −3 ifadeleri diferansiyel denklemde yazılarak, [ x 3 (r − 1)(r − 2) − 2r + 4]x r = 0 veya x r ≠ 0 olduğundan r 3 − 3r 2 + 4 = 0 karakteristik denklemi elde edilir. bu denklemin kökleri ise 2, 2 ve -1 dir. Buna göre genel çözüm;

y ( x) = c1 x r1 + c2 ln x x r1 + C3 x r3 olarak c y ( x) = (c1 + c 2 ln x) x 2 + 3 elde edilir. x

- 84 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç.Dr. Tahsin ENGİN

Bölüm 4 ile İlgili Problemler 4.1 Aşağıdaki başlangıç-değer problemlerinin tek bir çözümünden kesin olarak var olduğu aralıkları belirleyiniz.

a) b) c) d) e)

y ′′′ + 3 y ′ = cos x , y (π ) = 0 ve y ′(π ) = −2

x 2 y ′′′ + 2 xy ′ − y = e x , y (0) = 0 ve y ′(0) = 5
( x − 1) 3 y ′′′ + 2 xy ′ − y = e − x , y (−2) = 3 ve y ′( −2) = −7 x( x − 1) y ′′′ + xy ′ − 2( x − 3) = −3 x 2 , y (1) = 2 ve y ′(1) = −5

( x 2 − 4) y ′′′ − 3xy ′ − 2 y = 0 , y (1) = 0 ve y ′(1) = 7

4.2 Aşağıdaki lineer homojen denklemleri ve x>0 için çözümlerini göz önüne alın. Wronskian değeri x>0 için kesinlikle sıfır olmayan çözümleri belirtiniz.

a) b) c) d)

y ′′′ − 3 y ′′ + 3 y ′ − y = 0 ; e x , xe x ve x 2 e x
x 3 y ′′′ − 3 x 2 y ′′ + 6 xy ′ − 6 y = 0 ; x, x 2 ve x 3 x 3 y ′′′ + 2 x 2 y ′′ − 2 xy ′ = 0 ; e − ln x , x 2 ve 5 1 ln x ve x 2 x 3 y ′′′ + 3x 2 y ′′ − 2 y = 0 ; , x x

4.3 Aşağıdaki lineer homojen denklemleri ve çözümlerini inceleyin (x>0). Verilen çözümlerin bir esas çözüm seti oluşturup oluşturulamayacağını belirleyiniz. Oluşturan seti kullanarak her bir denklemin genel çözümünü yazınız.

a) b) c) d) e) f)

y (iv ) − y = 0; 1, e x , e − x

y (iv ) − y = 0; 1, sinh x, cosh x
y ′′′ − y ′′ + y ′ − y = 0 ; e x , xe x , e − x 2 x 3 y ′′′ + 3x 2 y ′′ − 6 xy ′ − 6 y = 0 ; , x 4 e −ln x , x 3 x ex x + ln x y ′′′ − y ′′ − y ′ + y = 0 ; x , e ,3e − x y ′′′ − 4 y ′′ + 4 y ′ = 0 ; − 5, , e 2 x +1 , e 2 x + 15

4.4 Sabit katsayılı homojen denklemler

a) Üçüncü mertebeden lineer sabit katsayılı bir homojen denklemini y1, y2 ve y3 fonksiyonlarının sağlıyorsa, bunların herhangi ikisinin lineer kombinasyonunun da bir çözüm olduğu söylenebilir mi? b) x, x+1 ,x2 ve x2+5 fonksiyonlarının sağladığı üçüncü mertebeden lineer homojen bir denklem bulunabilir mi?
4.5 Aşağıdaki denklemlerin genel çözümlerini bulunuz.

a) b) c) d)

y (iv ) − y = 0 y ′′′ + 2 y ′ + y = 0 y ′′′ + 3 y ′′ + 3 y ′ + y = 0 y ′′′ + 6 y ′′ + 9 y ′ = 0
- 85 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç.Dr. Tahsin ENGİN

y (0) = 1 . Bunların aynı olan terimlerine karşılık gelen özel çözüm teklifleri aynı mıdır? Değilse nasıl bir fark vardır? 4. y (0) = 0. y ′(0) = y ′′(0) = 0 y ′′′ − 3 y ′′ + 3 y ′ − y = 0 . y ′(0) = 1.8 Belirsiz katsayılar metoduyla aşağıdaki denklemleri çözünüz.6 Aşağıdaki başlangıç değer problemlerinin özel çözümlerini bulunuz. a) b) c) d) e) f) g) h) i) j) k) l) y ′′′ − y = 4e 3 x y ′′′ − y = −3 x 2 e 3 x y ′′′ + y ′ = 2 sin x . y (0) = 1. y ′′′(π ) = 1 y ′′′ − 4 y ′′ + 4 y ′ = 0 .Dr.9 Sabitin değişimi metodunu kullanarak aşağıdaki diferansiyel denklemlerin özel çözümlerini bulunuz. y′′ + y′ = 2x cosx y ′′′ − 4 y ′ + y = −2e 3 x y ′′′ − 4 y ′ + y = e x cos 2 x y ′′′ − 2 y ′′ = x 2 + 1 y ′′′ − 4 y ′ + y = sin x + cos 2 x y (iv ) − y = x − 2 y (iv ) − y = xe x sin 2 x y ′′′ + 8 y = ( x 2 − 1)e x y ′′′ + 8 y = e 2 x sin 3x y ′′′ = 5 m) y ′′′ = −3 x 2 e x 4.e) f) y ′′′ − 2 y ′′ + y ′ + 4 y = 0 y ′′′ − y ′′ + 5 y ′ + 25 y = 0 4. Bu yolla çözemediklerinizi. Tahsin ENGİN .86 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. uygulanabiliyorsa. a) b) c) d) e) y ′′′ − y = e 3 x 1 y ′′′ − y = sin x y ′′′ + 8 y = cos 2 x 1 y ′′′ + 8 y = cos 2 x y ′′′ + y ′ − y = x + 5 . y ′′(0) = 0 y ′′′ − y = 0 . a) b) c) d) y (iv ) − 81y = 0 . y (π ) = y ′(π ) = y ′′(π ) = 0. mertebe denklem düşünün. y ′(0) = y ′′(0) = 0 4.mertebe diğeri 3.7 Homojen olmayan denklemler: Belirsiz Katsayılar Metodu a) Belirsiz katsayılar metodunun ikinci ve daha yüksek mertebeli denklemlere uygulanmasında bir fark var mıdır? b) Homojen olmayan terimleri aynı olan biri 2. belirsiz katsayılar metodu ile çözünüz.

10 Euler Denklemi a) Bir diferansiyel denklemin Euler tipinde olup olmadığını nasıl anlarsınız? b) Bir Euler denklemini çözerken (y=xr dönüşümü yaptığınızı düşünün.f) g) h) x2 y ′′′ + y ′′ − y = e 2 x + 8 y ′′′ + y ′′ − y = ex x y ′′′ = 1 4.11 x>0 için aşağıdaki Euler denklemlerinin genel çözümünü belirleyiniz. c) b şıkkında üç katlı α ∓ iβ kökü bulsaydınız durum ne olurdu? 4.) üç katlı kök durumunda homojen kısmın çözümünü nasıl yazarsınız. a) b) c) d) e) x 3 y ′′′ + x 2 y ′′ + y = 0 x 3 y ′′′ + 3x 2 y ′′ − 6 xy ′ − 6 y = 0 x 3 y ′′′ + y = 0 x 3 y ′′′ − 6 xy ′ − 12 y = 0 x 3 y ′′′ + 3x 2 y ′′ − 2 y = 0 .Dr. Tahsin ENGİN .87 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç.

You're Reading a Free Preview

İndirme
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->