Akarsu Morfolojisi

Burhan ÜNAL
Bozok Üniversitesi İnşaat Mühendisliği Bölümü

Akarsu Havzası
Akarsuyun sularını toplayan alana akarsu havzası (drenaj alanı, su toplama havzası, yağış alanı) denir. İki komşu havzayı ayıran çizgi havza sınırı veya su ayırım çizgisi olarak adlandırılır.
Ağız (çıkış noktası)

Havza sınırı, su ayırım çizgisi

Çıkış noktası:
Bir havza bölümünden gelen yüzeysel suların toplanarak havzayı terkettiği akarsu kesitine çıkış noktası denilir.

Ağız

Akarsuyun; deniz, göl veya hazne ile birleştiği yerdir.

Denize ulaşan akarsuların havza alanları dış drenaj alanı. Orta Anadolu Havzası Ceyhan Havzası . denize ulaşmayan akarsuların havza alanları ise iç drenaj alanı veya kapalı havza olarak isimlendirilir.

.

.

.

.

Havza Sınırı Çıkış noktası .

Deniz Lejand Nehir Havza Sınırı Münhani Mil .

GÖL Çıkış .

Başlangıç deresi de denilir.Akarsu Ağı Bir akarsu kolu ile yan kolların tümünün meydana getirdiği şebekeye akarsu ağı. Akarsu Kavşağı İki veya daha fazla akarsuyun birleştiği yere akarsu kavşağı adı verilir. Kaynak Deresi Bir akarsuyun çıktığı yerden ilk dere ile birleştiği yere kadar olan kısmıdır. . drenaj ağı veya kanal ağı denilir.

.

kanal ağı . drenaj ağı.Kaynak deresi Akarsu kavşağı Akarsu ağı.

ağaç paralel radyal halka kafes dikdörtgen çok havzalı kuru çarpık .

. diğerinde aksi yönde akımın oluştuğu birbirini takip eden iki veya daha fazla kıvrımlardır.Menderes Birinde saat ibresi yönünde.

Yüksek Kıyı Taşkın Yatağı Kıyı Akarsu yatağı .

h Talveg .Talveg Akarsu yatağının en düşük kotlu taban noktasıdır.

sağ sahil memba sol sahil mansap mansap memba .

Yatak Ekseni Bir akarsuyun birbirini takip eden kesitlerinde su yüzünün orta noktalarını birleştiren çizgiye yatak ekseni adı verilir. .

Talveg Çizgisi En düşük kotlu taban noktalarını bileştirerek elde edilen çizgidir. Talveg .

L d= l l Talveg L .Eğrilik Oranı Bir akarsuyun iki noktası arasındaki talveg uzunluğunun kuş uçuşu mesafeye oranına eğrilik oranı veya dolanma oranı denilir.

Yatak Yörüngesi Akışın en hızlı olduğu noktaları birleştirerek elde edilen çizgidir. . Akıntı Yörüngesi de denilir.

Akarsuların Sınıflandırılması Topoğrafik Morfolojik özelliklere göre  Dağ Akarsuları  Plato Akarsuları  Ova Akarsuları Akarsu boyunca akımın değişimine göre  Sulak Akarsular  Bozkır Akarsuları  Karstik Akarsular .

Akarsuların Sınıflandırılması Akımın sürekliliğine göre  Sürekli akışlı  Periyodik akışlı  Sel vadileri Akım rejimine göre  Yağmur rejimli  Kar rejimli  Buzul rejimli  Karma rejimli .

Akarsuların Sınıflandırılması Büyüklüklerine göre  Dere  Çay  Nehir .

AKARSUYUN VE HAVZANIN ÖZELLİKLERİ Akarsu Havzasının Büyüklüğü Akarsuyun potansiyeli. taşkın debileri ve havza alanı ile ifade edilen havza büyüklüğüne bağlıdır. : çıkış noktasındaki havza alanıdır. : yağış-akış oranı t : zaman . P (m) A (m²) a : uzun yıllara ait ortalama yıllık yağış yüksekliği. Ölçüm istasyonu bulunmayan akarsularda yıllık ortalama su verimi: 𝑄 = 𝛼𝑃𝐴 𝑡 Q (m³/s) : yıllık ortalama su verimi.

𝐴 = 𝑚𝑎 𝐿2 . 𝐵 𝐿 indisi yazılabilir. özellikle havzadaki akışların ayarlanmasını etkileyen önemli bir parametredir.Havzasının Biçimi Taşkın pik debilerini ve diğer hidrografik değerleri. Havza biçim faktörü: 𝑚 = 𝐴 𝐵𝐿 Havza görünüm oranı: 𝑎 = Yukarıdaki eşitliklerden. L ana akarsu kolu uzunluğu ve B havzanın en büyük genişliği olmak üzere aşağıdaki tanımlamalar Eagleson (1970) tarafından yapılmıştır. A havza alanı.

Havza Biçimi Hidrograf .

73 × 𝐴0.5 Eagleson (1970) 𝐿 = 1.6 Horton (1936) .27 × 𝐴0.Havza Alanı – Akarsu Kolu Havza alanı (A) ile ana akarsu kolu (L) arasındaki ilişki: 𝐿 = 1.

. kolun uzunluğu 𝐴𝐼 Dere frekansı ise yıl boyunca kurumayan toplam dere sayısının havza alanına bölünmesi ile bulunur. 𝐼 𝑖=1 𝑁𝑖 𝑗=1 𝐿𝑖𝑗 𝐷 = Lij= i dereceli j.Drenaj Yoğunluğu ve Dere Frekansı 1 km² ye düşen ortalama akarsu uzunluğu drenaj yoğunluğu drenaj yoğunluğu olarak tanımlanır ve havza içerisindeki su taşıyan tüm kolların toplam uzunluğunun havza alanına bölünmesi ile elde edilir.

Yüksek Drenaj yoğunluğu Düşük drenaj yoğunluğu .

Birinci (1) dereceli akarsu İkinci (2) dereceli akarsu Üçüncü (3) dereceli akarsu Dördüncü (4) dereceli akarsu nehirler (anakollar) dır. : Hiçbir yan kolu olmayan kaynak dereleri : Birinci dereceli akarsuların birleştiği çaylar : Birinci ve ikinci dereceli akarsuların birleştiği nehirler : Birinci. ikinci ve üçüncü dereceli akarsuların birleştiği .Çatallaşma Oranı Dereceleme : HORTON (1936) havzadaki akarsuların derecelendirilerek sınıflandırılabileceğini önermiştir.

.

.

.

.

2. . I-1 ...1 1 1 1 1 1 havza çıkış noktası 2 3 2 2 4 3 2 3 1 2 1 I =4 havza sınırı 1 1 rb = çatallaşma oranı Ni = havzadaki I dereceli akarsuların sayısı 𝑁𝑖 𝑟𝑏 = 𝑁𝑖+1 i = 1. 3..

00 5/3=1.Çatallanma Oranı Dereceleme 1 2 3 4 Adedi 10 5 3 1 ri 10/5=2.00 .67 3/1=3.

.Havza Eğimi  Şeffaf bir kağıt üzerine karelerden oluşan oluşan bir ağ çizilir ve havza üzerine yerleştirilir.  Havza eğimi hesaplanan eğrilerin ortalamasıdır.  Her ağ için eğim hesaplanır.

.

.Akarsu Eğimi Ana dere eğiminin belirlenmesinde Benson'un geliştirdiği yöntem kullanılır ve Benson eğimi olarak da adlandırılır.  Elde edilen iki noktayı birleştiren doğrunun eğimi ana dere eğimi olarak alınır.  Ana dere uzunluğunun %10 u ile % 85 i harita üzerinde işaretlenir. Yöntemde:  Çıkış noktasından itibaren kaynağa doğru toplam ana dere uzunluğu bulunur.

85 L L ∆𝐻 tan 𝛼 = ∆𝐿 .B A B a DH A 0 DL =0.10 L 0.75 L 0.

Akarsu Eğimi Nehir boy kesiti Hidrograf .

Hp çıkış noktasındaki yükseklik(kot).435 log 𝐻0 − log 𝐻𝑝 eşitliği ile bulunabilir. .Havzanın Ortalama Yüksekliği  Ortalama yükseklik akarsudaki taşkınları ve akarsuları dolaylı ve dolaysız olarak etkiler. Ho havza sınırı üzerindeki en büyük kot olmak üzere: 𝐻0 − 𝐻𝑝 𝐻𝑚 = 0.  Küçük bir havzanın deniz seviyesinden ortalama yüksekliği.

.Havzada Depolama  Havzanın doğal ve yapay su depolama özelliği akarsu rejimini etkiler.  İndis %1’ den büyükse depolamanın etkisi göz önüne alınır.  Havzadaki göl ve rezervuarların yüzey alanları toplamının havza alanına oranı depolama indisi olarak tanımlanır.

.AKARSU YATAĞININ OLUŞUMU Plan Durumu Yüzeysel sular yerçekimi etkisi ile ilerlerken yoluna çıkan engeller sonucu en büyük eğim yönünden sapma gösterirler. Kıvrımın uzunluğu. Burada D menderes boyudur. Bu da kıvrım. (π/2)*D değerinden daha büyükse menderes olarak adlandırılır. karşı kıvrım şeklinde vadi boyunca uzanır.

Menderes Menderes Genişliği yargın Menderes boyu (D) .Plan Durumu .

Menderes Kıvrımlı bir akarsuda akan su. iç kıyıda ise birikme ve yığılmalara neden olur.Plan Durumu . c a b a b c . merkezkaç kuvvetin etkisiyle dış kıyıda sürekli olarak kıyı aşınması ve taban oyulmasına.

.Enkesit Durumu  Akarsularda görülen vadi şekilleri:  İç Kuvvetler Etkisiyle  Büyük kıvrımlar  Çöküntüler (tektonik vadiler)  Katlanmalar  Suyun Aşındırımı  Erozyon   taban erozyonu kıyı erozyonu ile oluşmuştur.

birikme Vadi Yamaç Aşınması U-Vadi .  Aşağıya doğru aşınma sert kaya tabakaları ile engellenirse. akan su tüm gücü ile yamaçları aşındırır ve (U) şekilli vadiler oluşur.Enkesit Durumu  Zemin katmanları aynı özellikte ise ilk aşamada yamaçların kazınması Vadi Taban Aşınması V-Vadi ve tabanın aşınması sonucu (V) şekilli vadiler oluşur.

dar vadili dağlık bölgedeki akarsu kesimi (memba kısmı)  Akarsuyun engebeli arazide aktığı ve yatağının denge profiline ulaştığı orta bölge (orta kısım)  Akarsuyun eğiminin azaldığı geniş vadili düz arazideki akarsu bölümü (mansap kısmı) .Boykesit Durumu Akarsu yatağı boyunca üç karakteristik bölüm gözlenir:  Büyük eğimli.

Boykesit Durumu Yığılma BOYKESİT memba Orta kısım mansap delta Menderes PLAN Deniz .

Yığılma BOYKESİT memba Orta kısım mansap delta Menderes PLAN Deniz .

.

𝑒 −𝛼𝑥 A B x . Herhangi bir x mesafesindeki Jx eğimi. 𝐽𝑥 = 𝐽0 .Akarsu Kanal Eğimi Eğim: Akarsularda belli bir karşılaştırma noktasından itibaren aşağı doğru inildikçe eğim azalmaktadır.

hareketli tabanlı akarsuların jeolojisine.AKARSU YATAĞININ DENGESİ Denge Prensipleri Çeşitli doğal ve suni etkenlerin akarsu yatağında meydana getireceği değişikliklerin bilinmesi. . dengeyi bozan zararlı etkileri önlemek açısından önemlidir:  Akarsuyun doğal şartları  Akarsudaki su ve katı madde hareketi  Akarsu yatağında gelecekte planlanan düzenlemeler ve öngörülecek tesisiler  Elde edilen bilgilerin. hidroloji ve hidroliğine uygulanması. geotekniğine.

malzemenin medyan çapı D50 ile ters orantılıdır Q. katı madde debisi ve dane büyüklüğü ile doğru orantılıdır. QT B/h a QT d a J. debi ve katı madde debisi ile doğru orantılıdır akarsu yatağının biçim faktörü. debi ile ters. akarsu üzerine yapılacak tesislerden sonra akarsu dengesinin belirlenmesinde kullanılabilecek önemli bir bağıntıdır .v).c / D50 katı madde debisi.B. D50 yukarıdaki bağıntıdan elde edilen bu bağıntı. 1/QT akarsu yatağındaki su derinliği debisi ile doğru orantılıdır akarsu yatağının genişliği. D50 akarsu yatağının taban eğimi. QT. J a 1/Q. katı madde debisi ile ters orantılıdır. akarsuyun sürükleme gücü (τ.B ve ince danelerin konsantrasyonu c ile doğru.J a QT.v).Akarsu Yatağının Dengesi haQ B a Q. katı madde debisi ile doğru orantılıdır akarsuyun dolanma oranı (plandaki eğrilik) vadi eğimi ile doğru. QT a (t.

0 − 𝑄𝑇 .J a QT. artacaklar (+) ve azalacaklar ise (-) ile gösterilirse. üslerde değişmeyecekler (0).Akarsu Yatağının Dengesi  Örnek: Akarsu yatağı üzerine yapılan bir barajdan sonra. 𝐷50 ∝ 𝑄 0 . D50 bağıntısında. 𝐽−  Bu durumda. katı maddeler baraj gölünde tutulacak ve barajdan daha temiz su bırakılacağı için mansaptaki akarsu yatağında katı madde miktarı azalacaktır.  Q. . Şekilde AC ile gösterilen kesim AC’ ye düşecektir. baraj mansabındaki akarsu kesiminde eğimin azalması gerekmektedir.

Bir barajın memba ve mansap kısmındaki akarsu yatağındaki değişmeler Yığılma C h C’ A Oyulma .

. Doğal Etkenler: Büyük Taşkınlar Heyelanlar Doğal Etkenler Buz Yığılmaları Tektonik Faaliyetler ■ Tarihte birçok nehrin akışının deprem ve tektonik faaliyetler gibi doğal etkenlerle değiştiği bilinmektedir.Akarsu Yatağının Dengesi Denge Bozucu Etkenler A.

Yapay Etkenler: Su Miktarındaki Değişmeler Akarsudan su alınması ve kuyruk suyunun tekrar verilmesi Su miktarının dengelenmesi Katı madde taşınımındaki değişmeler Katı maddelerin geri tutulması Akarsu boyunun kısalması Yapay Etkenler Su seviyesindeki değişmeler Daraltma yapıları Planda yön değistirme Akım yönündeki değişmeler Kesitte yön değiştirme Mekanda yön değiştirme ☼ Denge bozucu etkiler ek önlemler ile kabul edilebilir bir seviyeye düşürülür. .B.

Qa Q oyulma yığılma .Akarsu Yatağındaki Dengeyi Bozucu Yapay Etkenlere Örnekler 1. Akarsulardan Su Alma ve Kuyruk Suyunu Tekrar Verme: İletim Kanalı Santral Qa Q Q.

2. Su Miktarının Dengelenmesi: akarsu baraj baraj gölü yığılma oyulma .

Akarsu Boyunun Kısalması: L1 ve L2: sırasıyla yargıdan önceki ve sonraki akarsuyun boyu . 4. olmak üzere su yüzeyi eğimi h/L1 değerinden h/L2 değerine yükselir. Katı Maddelerin Geri Tutulması: ► Akarsuda her yapay kesit büyümesi yataktaki hızların küçülmesine ve akarsuyun taşıdığı katı maddelerin azalmasına sebep olur.A ve B noktaIarındaki su yüzeyleri arasındaki kot farkı h. A B de oyulma . → Katı maddelerin geri tutulması sonucu akarsu ağında morfolojik değişimler meydana gelir.3.

. Akarsu Yatağını Daraltma Yapıları: Akarsu yatağının enine veya boyuna yapılarla darlaştırılması sonucunda su seviyesinde Δh kadar bir yükselme olacağından akım şartları değişir.5.

6. . Akım Yönünün Değişmesi: Prensip olarak bu gibi akım yönünün ve su derinliğinin değişmesine neden olan tesislerin akarsu taban ve şev yüzeylerinde de değişmelere neden olabilir.

0018 dir.Örnekler Örnek 1) Bir akarsuyun belirli bir kesitindeki taban eğimi 0.5x10-6 olduğuna göre: a) Akarsu eğimi 200 km aşağıda ne kadardır? b) Akarsu eğimi kaç km aşağıda verilen değerin yarısına düşer? . Bu akarsu için a katsayısı 6.

Çözüm) a) 𝐽𝑥 = 𝐽0 .5×10−6 )×(200×103 ) 𝐽200 = 0.00049 .0018𝑒 = 0. 𝑒 −𝛼𝑥 −(6.

𝑥 ln(0.50) = − 6.5×10−6 .50) 0.693 𝑥 = = = 106.Çözüm) b) 𝐽𝑥 = 0. 𝑥 ln(0.50 = 𝑒 − 6.50 𝐽0 𝐽𝑥 = 𝑒 −𝛼𝑥 𝐽0 0.5 × 10−6 −6.5 × 10−6 .7 𝑘𝑚 −6.5 × 10−6 .

Örnek: Şekilde verilen havzanın. . • ortalama kotunu. • dere frekansını ve • akarsu eğimini hesaplayınız. • ana-kol uzunluğunu. • drenaj yoğunluğunu. • çatallaşma oranını.

1 1 1.1 %85 L deki kot = 265 2 0.8 4 3 %10 L deki kot = 135 4.9 1.9 1 2.8 1 2 1.7 1 3 1.2 2.8 2.2 4 Havza alanı =4179 km2 Çıkış noktası kotu =124 Havza sınırı üzerindeki maksimum kot = 337 .1 1 1.1 1 1.2 1.7 1 1.6 1.4 1 2.6 2 1.

Derece 1

Sayısı 9

Uzunluğu(km) 18,2

2
3 4

3
2 1

3,8
2,1 6,0

Çatallaşma Oranı: 𝑁𝑖
𝑟𝑏 = 𝑁𝑖+1 𝑁1 9 𝑟1 = = =3 𝑁2 3 𝑁2 3 𝑟2 = = = 1.5 𝑁3 2 𝑁3 2 𝑟3 = = =2 𝑁4 1

Ortalama Kot: 𝐻
0 − 𝐻𝑝 𝐻𝑚 = 0.435 log 𝐻0 − log 𝐻𝑝

337 − 124 𝐻𝑚 = 0.435 = 213.39 𝑚 log 337 − log 124

27 × 𝐴0.27 × 41790.Ana Kol Uzunluğu Eaglason’a göre: 𝐿 = 1.6 𝐿 = 1.73 × 𝐴0.5 𝐿 = 1.99 𝑘𝑚 .73 × 41790.83 𝑘𝑚 Horton’a göre: 𝐿 = 1.5 = 111.6 = 188.

0 = = 0.0072 𝑘𝑚 𝑘𝑚2 4179 .2 + 3.10 0.0015 ∆𝐿 0.83 × 1000 Drenaj Yoğunluğu: 𝐼 𝑖=1 𝑁𝑖 𝑗=1 𝐿𝑖𝑗 𝐷 = 𝐴𝐼 18.75 × 111.85 − 0.Akarsu Eğimi: ∆𝐻 265 − 135 130 tan 𝛼 = = = = 0.1 + 6.8 + 2.

002 𝑎𝑑𝑒𝑡 𝑘𝑚2 ℎ𝑎𝑣𝑧𝑎 𝑎𝑙𝑎𝑛𝚤 4179 𝐷𝑒𝑟𝑒 𝐹𝑟𝑒𝑘𝑎𝑛𝑠𝚤 = .Dere Frekansı: 𝑘𝑢𝑟𝑢𝑚𝑎𝑦𝑎𝑛 𝑑𝑒𝑟𝑒 𝑠𝑎𝑦𝚤𝑠𝚤 9 = == 0.