P. 1
enerji

enerji

|Views: 429|Likes:

More info:

Published by: Nizam Rıdvan Türkoğlu on Nov 01, 2011
Telif Hakkı:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

12/08/2012

pdf

text

original

YAYIN NO: DPT: 2689

DÜNYADA VE TÜRKİYE'DE ENERJİ VERİMLİLİĞİ VE TÜRK SANAYİİNDE ENERJİ VERİMLİLİĞİNİN İNCELENMESİ

Kubilay KAVAK Uzmanlık Tezi

İKTİSADİ SEKTÖRLER VE KOORDİNASYON GENEL MÜDÜRLÜĞÜ EYLÜL 2005

ISBN 975 – 19 – 3782-5 (basılı nüsha)
Bu Çalışma Devlet Planlama Teşkilatının görüşlerini yansıtmaz. Sorumluluğu yazarına aittir. Yayın ve referans olarak kullanılması Devlet Planlama Teşkilatının iznini gerektirmez; İnternet adresi belirtilerek yayın ve referans olarak kullanılabilir. Bu e-kitap, http://ekutup.dpt.gov.tr/ adresindedir.

Bu yayın 500 adet basılmıştır. Elektronik olarak, 1 adet pdf dosyası üretilmiştir

ÖNSÖZ Son yıllarda dünya enerji gündeminde ağırlıklı bir yer işgal eden belli başlı konular olarak enerji piyasalarının serbestleştirilmesi, alternatif yakıt seçeneklerinin uygulanabilirliği, yenilenebilir enerji kaynakları, enerji kullanımının yol açtığı çevre sorunları için aranan ve üretilen çözümler, fosil kaynakların enerji piyasalarına ulaştırılması stratejileri sayılabilir. Bütün bu konularla ilgili olarak Türkiye’de de çok çeşitli araştırmalar yapılmış, çok sayıda kitap ve makale yayımlanmıştır. Yukarıda sayılan bütün konularla az ya da çok ilgili ve en az onlar kadar önemli olan bir diğer konu ise, enerji verimliliği program ve uygulamalarıdır. Hem sürdürülebilir kalkınma, hem alternatif yakıtlar, hem yenilenebilir kaynaklar, hem de çevre duyarlılığı ile doğrudan ilgili olan bu kavramın, enerjinin verimli tüketimi çerçevesinde piyasa serbestleştirmeleriyle ve enerji taşımacılığıyla da dolaylı bir bağı bulunmaktadır. Dünyada özellikle son yirmi yıldır son derece popüler olan ve üzerinde pek çok araştırma yapılmış böylesine önemli bir konunun Türkiye’de yeterince iyi anlaşıldığını söylemek pek mümkün değildir. Öyle ki, Türkiye’de enerji verimliliğinin çeşitli yönleriyle ilgili spesifik ve dar kapsamlı bazı çalışmalar bulunmakla birlikte, konunun bütün boyutlarıyla ele alındığı müstakil telif eserler yok denecek kadar azdır. Bunda enerji verimliliğinin nihai karar alıcılar tarafından önemsenmemesinin önemli bir rolü vardır. En az bunun kadar önemli olan bir başka husus ise, çeşitli alanlarda alınacak tedbirler ve verimli enerji kullanımlarıyla her yıl milyar dolarlarla ifade edilebilecek tasarruflar yapılabileceğinin ve birincil enerji kaynakları açısından büyük bir dış bağımlılığı bulunan Türkiye’de arz güvenliğine önemli bir katkı sağlanabileceğinin bilinmiyor oluşudur. Diğer yandan, Türk sanayiinin dış pazarlarda rekabet gücünü artırmak için gerekli olan maliyet azalmalarının, sadece verimli enerji kullanımıyla bile belli oranlara kadar mümkün olacağı da halen yeterince iyi anlaşılabilmiş değildir. Özellikle enerjinin çok temel bir girdi olduğu bazı sanayi kollarında, enerjinin verimli kullanımıyla sağlanabilecek faydalar şaşırtıcı ölçüde fazladır. Bu çalışmada, enerji verimliliğinin bir bütün olduğu ve pek çok sektörü kestiği düşüncesinden hareketle, enerjinin verimli kullanılabileceği belli başlı tüm alanlar incelenmiş, dünyadaki örnekler değerlendirilmiş, Türkiye’nin bu alandaki fotoğrafı çekilmiş ve böylece yapılabilecekler konusunda genel bir perspektif sunulmuştur. Diğer yandan, iktisadi hayatın en aktif unsurlarından olan sanayi kesimi özel olarak tahlil edilmiş, imalat sanayii sektörlerinin enerji kullanımları, enerji verimlilikleri ve enerji yoğunlukları ayrı bir başlık halinde araştırmaya tabi tutulmuştur. Politika yapıcısından sanayicisine, sivil toplum kuruluşlarından vatandaşına kadar geniş kesimli bir katılım ve sistemli bir yaklaşımla hayata geçirilecek bir enerji verimliliği seferberliğinin, Türkiye’nin enerji sorunlarının en azından bir kısmına kalıcı çözümler getireceği açıktır. Bu tezin, söz konusu geniş çaplı enerji verimliliği seferberliğine bir zemin hazırlamasını ümit ederim. Ankara / 2004 Kubilay Kavak

TEŞEKKÜR DPT’de göreve başladığım günden bu tarafa ortaya koyduğu bilgilendirici, eğitici, yönlendirici ve yetiştirici yaklaşımı, sabırlı ve paylaşımcı tutumu, güven aşılayıcı tavrıyla bu tezin oluşmasında büyük rolü ve katkısı bulunan “DPT Müsteşarlığı” Uzmanı Sayın Dr. Vedat ŞAHİN’e, Enerji verimliliği konusundaki büyük birikimini benimle paylaşan, farklı kaynaklara ulaşmamda yol gösterici olan, özellikle sanayiye ait istatistiklerin yorumlanmasında değerli katkılarını esirgemeyen “EİEİ Genel Müdürlüğü” Uzmanı Sayın Tülin Keskin’e, Eksik kalan çeşitli istatistiklerin derlenmesi ve veriler arasındaki farklılıkların açıklanması konusunda katkı sağlayan “DİE” Enerji İstatistikleri Birimi çalışanlarına, Tez çalışması boyunca anlayışlı ve yapıcı bir yöneticilik örneği sergileyen “DPT Müsteşarlığı” Altyapı Hizmetler Dairesi Başkanı Sayın Hülya TOKGÖZ’e, Bir tezin içeriğinin nasıl olması gerektiği hakkındaki düşüncelerini benimle paylaşan ve tez yazımı konusunda beni yüreklendiren “DPT Müsteşarlığı” İktisadi Sektörler ve Koordinasyon Genel Müdürü Sayın Cüneyd Düzyol’a, en kalbi ve içten teşekkürlerimi sunmayı bir borç bilirim.

1 .

İncelemenin sonuçları kullanılarak. Türk sanayiinin enerji tüketimleri ise. enerji verimliliği. enerji verimliliği. Sanayi. Türkiye’nin çeşitli sektörlerinde enerji verimliliği alanında yapılan çalışmalar ve yapılması gereken çalışmalar da bu tezde ele alınmaktadır. Bu yüzyılın ikinci yarısında petrol ve doğalgaz gibi bazı fosil yakıtların rezervlerinin sonuna gelineceği tahmin edildiğinden. Türkiye’deki imalat sanayii için ne tür enerji verimliliği tedbirlerinin uygun olduğunun ortaya çıkarılmasını sağlamaktadır. kişi başına enerji tüketimi ve enerji yoğunluğu gibi temel göstergeler ışığında Türkiye’nin enerji durumu. iii . Türkiye’de enerji verimliliği için alınması gereken tedbirler farklı sektörler için sıralanmaktadır. enerji yoğunluğu ve enerji kaynakları dikkate alınarak ayrı bir başlık halinde incelenmektedir. verimlilik uygulamalarına öncülük eden bazı ülkelerin durumları. bütün enerji kaynaklarının verimli bir şekilde kullanılması büyük önem taşımaktadır. ulaştırma gibi sektörlerde alınabilecek tedbirlere ve bunların enerji ekonomisi açısından sağlayacağı faydalara işaret edilmektedir. binalar. enerji yoğunluğu. enerji tasarrufu. enerji verimliliği ile Türkiye’nin elde edeceği fırsatlar ve faydalara dikkat çekilmektedir.ÖZET Planlama Uzmanlığı Tezi DÜNYADA VE TÜRKİYE'DE ENERJİ VERİMLİLİĞİ VE TÜRK SANAYİİNDE ENERJİ VERİMLİLİĞİNİN İNCELENMESİ Kubilay KAVAK Halihazırda dünya enerji ihtiyacının önemli bir bölümünü karşılamakta olan fosil yakıtların rezervleri hızla tükenmektedir. Dünyada ve Türkiye'de enerji verimliliği hakkında yapılan çalışmalar incelenmektedir. Türkiye’nin imalat sanayiindeki enerji tasarruf potansiyeli finansal açıdan değerlendirilmektedir. santraller. Bu çalışmada. Çeşitli ülkelerin enerji verimliliği çalışmalarındaki başarılı uygulamaları. Bu kısım. bütün inceleme ve analizlerin bir sonucu olarak. konunun önemi henüz anlaşılabilmiş değildir. Türkiye’de son yirmi yıldır bazı çalışmalar yapılmakla birlikte. Anahtar kelimeler: Enerji. Enerji ihtiyacının sürekli arttığı ama kaynakların gittikçe azaldığı dünyada. Sonuç bölümünde. 1995 ve 2002 yılları arasında temel imalat sanayii sektörlerindeki genel enerji tüketimi ve enerji yoğunluğu eğilimleri araştırılmakta ve kaynak kullanım oranları incelenmektedir. Türkiye’nin genel enerji politikası hâlâ arz güvenliğine ve talebin enerji verimliliği yoluyla azaltılması yerine büyüyen talebin karşılanması için yollar bulunmasına odaklanmaktadır. enerjinin verimli kullanılmasını sağlamak için çok çeşitli programlar uygulanmaktadır.

power plants. Throughout the world where the energy demand grows continuously but the resources decrease gradually. In the final part. energy intensity. energy intensity and energy resources. By using the results of this investigation. the energy saving potential in Turkey’s manufacturing industry is financially evaluated. energy saving. although there have been some efforts in last two decades. many types of programs are implemented to provide efficient energy use.ABSTRACT Thesis for Planning Expertise ENERGY EFFICIENCY IN THE WORLD AND TURKEY AND INVESTIGATION OF ENERGY EFFICIENCY IN TURKISH INDUSTRY Kubilay KAVAK The reserves of fossil fuels which currently respond to the major part of world energy requirements are being running out very fast. Key words: Energy. energy efficiency. the energy efficiency studies that have been done and should be done in various sectors of Turkey are also discussed in this thesis. In Turkey. The succesful practices of energy efficiency studies in various countries. the measures that should be taken for energy efficiency in Turkey are listed for different sectors. Turkish industry’s energy consumption is analyzed as a seperate chapter by taking into consideration energy efficiency. the importance of the issue could not be understood yet. exploiting all energy resources in an efficient manner has great importance. rather than decreasing the demand by energy efficiency. as a result of all investigations and analyses. In this study. The studies about energy efficiency which have been conducted in the world and Turkey are examined. iv . buildings. the possible opportunities and benefits that Turkey would gain by energy efficiency is pointed out. The general energy consumption and energy intensity tendencies of main manufacturing industries between 1995 and 2002 are explored and resource utilization ratios are investigated. the state of some countries which pioneer efficiency implementations. Because it is forecasted that reserves of some fossil fuels like oil and natural gas will come to an end in the second half of this century. Turkey’s situation in energy in the light of basic indicators such as energy consumption per capita and energy intensity. This chapter provides to find out what kind of energy efficiency measures are available for different manufacuring industries in Turkey. Turkey’s general energy policy still focuses on supply security and finding ways to meet the growing demand. transportation and the utilities of these measures for energy economy are indicated. The measures that can be taken in the sectors such as industry.

................................ Gelişmiş Bazı Ülkelerde Enerji Verimliliği Uygulamaları................ 76 4........................ Binalarda Enerji Verimliliği.............................3......... Enerji Yoğunluğu Nedir?............................1.....3........................ ii ÖZET............51 3...................................................... Enerji Verimliliği Nedir?.......1........83 4................ i ÖNSÖZ... 18 2............ viii KISALTMALAR........................63 3............... 55 3... Enerjide Genel Yönelimler..................5......................................... ix GİRİŞ................. iv İÇİNDEKİLER..59 3.................................... Almanya......40 3.........4.............. 5 1.... 49 3.................. 61 3................................................... Enerji Verimliliğini Artırmaya Yönelik Çalışmalar...... Sanayide Enerji Verimliliği Uygulamaları.......... AB'nin Verimlilik Mevzuatı Çerçevesinde Uyumlaştırma Çalışmaları.............................................4..............................73 4.............................. Binalarda Enerji Verimliliği Uygulamaları................................................. 45 3............................................................2....................................3........................................................1.6........................89 4......... Enerji Verimliliği .........................1..................... Ulaştırmada Enerji Verimliliği Uygulamaları.................... 94 v .... 32 2.............................1.........................................................1..................................... 54 3........5....................................... Sanayide Enerji Verimliliği Uygulamaları.................................. 68 4.....................................................18 2..3...............3........4........................... Çeşitli Alanlarda Enerji Verimliliği Uygulamaları.... Ulaştırmada Enerji Verimliliği.............3...............................1............................................... Dünyadaki Enerji Verimliliği Uygulamaları............................................. Binalarda Enerji Verimliliği Uygulamaları............1..........72 4.................................... 80 4..................................................4....................... 1 1............... vii ŞEKİLLER......................... 46 3.....................................................................................................2.............................................................................iii ABSTRACT.......İÇİNDEKİLER TEŞEKKÜR............................................ 5 1................................... 26 2......................3.................................. Fransa................................................................................................. 46 3..........................................1...3................................2. ABD...............................................3....2....... Santrallerde Enerji Verimliliği.................... 66 3......................................................1..................................................................... 7 1................................................2........................ Elektrik İletim ve Dağıtım Alanında Enerji Verimliliği Uygulamaları.... İngiltere......... Japonya.59 3..........2................... v ÇİZELGELER...................... Elektrik Üretim Tesislerinde Enerji Verimliliği Uygulamaları....... Ulaştırmada Enerji Verimliliği Uygulamaları...................... Türkiye'de Enerji Verimliliğiyle İlgili Gelişmeler............................................. Sanayide Enerji Verimliliği......................................................... 10 2.......... Ev Aletlerinde Enerji Verimliliği Uygulamaları...............................................................3....................... Talep Tarafı Yönetimi ve Bütünleşik Kaynak Planlaması...................................................................................3.......................................................................................

.....2.. 150 EK-2...... 111 5......................1...................................................... Türk Sanayiinde Enerji Verimliliği.............117 5.....................................121 5............. Tekstil Sanayii....... 114 5............................................................................................ 161 EK-4..... 134 6.......................... Binalar...................... Türkiye’de Sanayi Alt Sektörlerinin Enerji Tüketimlerinin Yıllar İtibariyle Kaynaklara Göre Dağılımı (Yüzde)…. Türkiye’de Sanayi Sektörünün Yıllar İtibariyle Satıştan Elde Ettiği Gelirler (Milyar TL ............. 100 5............ 155 EK-3......... 182 DİZİN.................................................................2..... Mali Tedbirler.8.. 133 6................ 119 5................................1995 Yılı Fiyatlarıyla)….............. Hukuki ve Mali Tedbirler............. Elektrik İletim ve Dağıtım Tesisleri......................7........................................................................................6.................................. Gıda Sanayii...................................3....................................................... 166 EK-5............................2.... 106 5. İdari..........................……………………………………......... Hukuki Tedbirler........ 136 6........ 103 5............................................. 174 EK-7. İmalat Sanayiinde Enerji Tasarrufu Potansiyeli..1..................................... 135 6................................. Orman Ürünleri Sanayii...3..9......... Çeşitli Alanlarda Alınabilecek Enerji Verimliliği Tedbirleri.......5................. Kurumsal.... Kâğıt Sanayii............ Türkiye’de Sanayi Sektörünün Yıllar İtibariyle Enerji Harcamaları (Bin Dolar ..................................................4....2............................................................... 133 6.............................................5.......................................................................1995 Yılı Fiyatlarıyla)….................... Tasarruf ve Verimlilik Artışı İçin Öneriler......................................... 143 6...........2..........3........................................ Türkiye’de Sanayi Sektörünün Yıllar İtibariyle Satıştan Elde Ettiği Gelirler (Milyon Dolar ....................................................................................... 144 SONUÇ............. 124 5.. Kimya Sanayii........……………………....136 6............99 5.............................1................................................. Demir-Çelik Dışı Metal Ana Sanayii.....1.............................................. Türkiye’de Sanayi Sektörünün Yıllar İtibariyle Enerji Tüketimi (TEP).................... 135 6..................................................................2.................. Demir-Çelik Metal Ana Sanayii..........................2.......... 189 vi .............1995 Yılı Fiyatlarıyla)………………………….........................................................1...................................................1......... Ulaştırma .130 6..............11.............................................…………………......... Elektrik Üretim Tesisleri..... Taş ve Toprağa Dayalı Sanayi.......................... 109 5.. Kurumsal ve İdari Tedbirler........5.............................2.............................. Metal Eşya ve Makine-Teçhizat Sanayii. 141 6............................................................................. Sanayi Satış İstatistiklerinde Yer Alan Alt Sanayi Kolları……………… 171 EK-6................1......... 178 KAYNAKLAR........ Genel Değerlendirme...1995 Yılı Fiyatlarıyla)………………………………….............. 149 EK-1....................4.............2........ 139 6....... Sanayi............................ Türkiye’de Sanayi Sektörünün Yıllar İtibariyle Enerji Harcamaları (Milyon TL .......................... 146 EKLER...........10..

...5..... 30 Çizelge 2.... 107 Çizelge 5.......... 30 Çizelge 2. Dünyanın Çeşitli Bölgelerindeki Enerji Yoğunlukları (TEP/Bin $)………..-Teçh... Metal Eşya ve Mak......... Bazı Ülkelerdeki Kişi Başına Enerji Tüketimleri (KEP).......…….....13.…… 88 Çizelge 4.……. 102 Çizelge 5...……… 40 Çizelge 2... Santrallerin Asgari Birim Yatırım Maliyetleri……………………………….... Bazı Ülkelerdeki Enerji Yoğunlukları (TEP/Bin $).115 Çizelge 5... Türkiye’nin Komşu Ülkelerle Olan Elektrik Bağlantısı.........2.1.......3. 65 Çizelge 4..14 Çizelge 1..1... Sektörler İtibariyle Taşınan Yük Başına Enerji Tüketimleri. 91 Çizelge 4.........4......6.... 112 Çizelge 5.……..3....…..……… 47 Çizelge 3....... Avrupa’daki Konutlarda Nihai Enerji Kullanımının Dağılımı..…….... Sanayiinde Enerji Yoğunluğunun Gelişimi……. Elektrik Üretiminde Kullanılan Yakıtların 2000 Yılı Fiyatları……………….....……. Taş ve Toprağa Dayalı Sanayide Enerji Yoğunluğunun Gelişimi……....11.. 128 Çizelge 5...……...4.……………………………….9.....3.1.......... Orman Ürünleri Sanayiinde Enerji Yoğunluğunun Gelişimi……………. Sanayi Sektöründe Mümkün Olan Yıllık Tasarruf Miktarı……………….. ERDEMİR’in Bazı Yıllardaki Çelik Üretimi ve Enerji Tüketimi…………...... 123 Çizelge 5.…..10.. Gıda Sanayiinde Enerji Yoğunluğunun Gelişimi……………………………...…….......... Tekstil Sanayiinde Enerji Yoğunluğunun Gelişimi……………….... Demir-Çelik Dışı Metal Ana Sanayiinde Enerji Yoğunluğunun Gelişimi…… 120 Çizelge 5. Kâğıt Sanayiinde Enerji Yoğunluğunun Gelişimi……………….. 15 Çizelge 1... Bazı Bölgeler ve Bazı Ülkeler İtibariyle Dünyadaki Enerji Tüketimi (MTEP)....5.......12....…….... 110 Çizelge 5. Türkiye’deki Önemli Linyit Yataklarının Rezerv ve Isıl Değerleri….2......... Türkiye-IEA 1998 Yılı Sanayi Enerji Yoğunluğu Karşılaştırması………….ÇİZELGELER Çizelge Sayfa Çizelge 1... Sektörler İtibariyle Taşınan Yolcu Başına Enerji Tüketimleri……...14.2...…..……16 Çizelge 2.4..3.1.............… 131 vii ... Bazı Ülkelerin Enerji Yoğunluklarındaki Gelişmeler (TEP/Milyon $)….8....…………............6.....7........…… 40 Çizelge 3..... İngiltere’de Çeşitli Tiplerdeki Enerji Verimli Soğutucu Ev Araçlarının Sağlayacağı Tasarruf Miktarı.....….... Türkiye’deki Kombine Çevrim Santralleri…………………………………… 93 Çizelge 5. Ülkeler İtibariyle 1998 Yılı Sanayi Toplam Enerji Yoğunlukları …………..2. 7 Çizelge 1.... Kimya Sanayiinde Enerji Yoğunluğunun Gelişimi…………………........…… 104 Çizelge 5.. 13 Çizelge 1..... Sektörlere Göre 1 TEP Enerjinin Maliyeti ………………………….……….. Dünyanın Çeşitli Bölgelerindeki Kişi Başına Enerji Tüketimleri…….... 130 Çizelge 5.126 Çizelge 5.... Demir-Çelik Metal Ana Sanayiinde Enerji Yoğunluğunun Gelişimi………… 119 Çizelge 5.14 Çizelge 1..... 127 Çizelge 5.1.….2......

ŞEKİLLER Şekil Sayfa

Şekil 2.1. Doğalgaz Kombine Çevrim Santralindeki Enerji Çevrimi…………………. 28 Şekil 2.2. Çeşitli Bölgeler İtibariyle Ulaştırma Enerji Yoğunluğunda Gelişmeler....….35 Şekil 3.1. Bazı Avrupa Ülkelerinde Yeni Binaların Enerji Tüketim Gelişimleri...…… 47 Şekil 3.2. 11 Avrupa Ülkesinde Etiket Tiplerine Göre Buzdolabı Satışları...............… 50 Şekil 3.3. Avrupa Ülkelerinde 1995 Sanayi Enerji Yoğunluğu Değerleri……………. 52 Şekil 3.4. Bazı AB Ülkelerinde Yeni Arabaların Birim Tüketimlerindeki İyileşmeler…..……………...............................................................……. … 55 Şekil 5.1. Türkiye’nin Gıda Sanayiinde Gelişmeler…………………………………... 101 Şekil 5.2. Türkiye’nin Tekstil Sanayiinde Gelişmeler….……………………………... 104 Şekil 5.3. Türkiye’nin Orman Ürünleri Sanayiinde Gelişmeler…...………………….. 106 Şekil 5.4. Türkiye’nin Kâğıt Sanayiinde Gelişmeler……………………………….…. 109 Şekil 5.5. Türkiye’nin Kimya Sanayiinde Gelişmeler………………………………… 112 Şekil 5.6. Türkiye’nin Taş ve Toprağa Dayalı Sanayiinde Gelişmeler...……………... 115 Şekil 5.7. Türkiye’nin Demir-Çelik Metal Ana Sanayiinde Gelişmeler……………….118 Şekil 5.8. Türkiye’nin Demir-Çelik Dışı Metal Ana Sanayiinde Gelişmeler….……… 120 Şekil 5.9. Türkiye’nin Metal Eşya ve Mak.-Teçh. Sanayiinde Gelişmeler…………… 122 Şekil 5.10. Türk İmalat Sanayii Enerji Yoğunluğundaki Gelişmeler….……………… 125 Şekil 5.11. Türk ve Japon Demir-Çelik Sanayiilerinin Karşılaştırması (2001)……….. 129

viii

KISALTMALAR ACEEE ADEME AG a.g.e. Bkz. BRE BTEP C. CBEE DC Der. DİE DM DMS DOE DSM ECEEE Ed. EDMC EEBPp EEO EIA EİE EPDK ETKB ETSU : American Council for an Energy-Efficient Economy (Enerji Verimli Ekonomi İçin Amerika Konseyi) : l'Agence de l'Environnement et de la Maitrise de l'Energie (Enerji Yönetimi ve Çevre Ajansı). : Alt gerilim : Adı geçen eser : Bakınız : Building Research Establishment (Bina Araştırma Kuruluşu) : Bin ton petrol eşdeğeri : Cilt : California Board for Energy Efficiency (California Enerji Verimliliği Kurulu) : Direct current (doğru akım) : Derleyen : Devlet İstatistik Enstitüsü : Dağıtım merkezi : Distribution management system (dağıtım yönetimi sistemi) : Department of Energy (ABD ve İngiltere’de Enerji Bakanlığı) : Demand side management (talep tarafı yönetimi) : European Council for an Energy-Efficient Economy (Enerji Verimli Ekonomi İçin Avrupa Konseyi) : Editör : Energy Data and Modelling Center (Enerji Veri ve Modelleme Merkezi) : Energy Efficiency Best Practice Program (Enerji Verimliliği En İyi Uygulama Programı) : Energy Efficiency Office (Enerji Verimliliği Birimi) : Energy Information Administration (Enerji Bilgi İdaresi) : Elektrik İşleri Etüd İdaresi : Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu : Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı : Energy Technologies Supporting Unit (Enerji Teknolojileri Destekleme Birimi) ix

EÜAŞ GIS GJ GSMH GSYİH GWh HEES IEA IRP JICA Kcal KEP KJ koe kV kW kWh LNG LPG MAGLEV Mcal MTEP MVA MW NOVEM OECD OG ÖTV p.

: Elektrik Üretim A.Ş. : Geographical information system (coğrafi bilgi sistemi) : Giga (milyar) joule : Gayri safi milli hasıla : Gayri safi yurtiçi hasıla : Giga (milyar) watt-saat : Home Energy Efficiency Scheme (Konutlarda Enerji Verimliliği Programı) : International Energy Agency (Uluslararası Enerji Ajansı) : Integrated resource planning (bütünleşik kaynak planlaması) : Japanese International Cooperation Agency (Japon Uluslararası İşbirliği Teşkilatı) : Kilokalori : Kilogram petrol eşdeğeri : Kilojoule : Kilogram oil equivalent (kilogram petrol eşdeğeri) : Kilovolt : Kilowatt : Kilowatt-saat : Liquified natural gas (sıvılaştırılmış doğal gaz) : Liquified petroleum gas (sıvılaştırılmış petrol gazı) : Manyetik kaldırmalı : Mega (milyon) kalori : Milyon ton petrol eşdeğeri : Mega (milyon) volt-amper : Mega (milyon) watt : Netherlands Agency for Energy and the Environment (Hollanda Çevre ve Enerji Ajansı) : Organisation for Economic Cooperation and Development (Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Örgütü) : Orta gerilim : Özel tüketim vergisi : Page (sayfa)

x

PEM PJ s. SAVE SCADA ss. TCDD tce TEDAŞ TEİAŞ TEP TM toe TÜBİTAK TWh UCTE UETM UNIDO vb. vs. Yİ YİD

: Proton alışverişli membran : Peta (katrilyon) joule : Sayfa : Specific Action on Vigorous Energy Efficiency (Etkin Enerji Verimliliği İçin Spesifik Faaliyet) : Supervisory Control And Data Acquisition (Dağıtım Şebekelerinde Denetimli Kontrol ve Veri Toplama Sistemi) : Sayfadan sayfaya : Türkiye Cumhuriyeti Devlet Demiryolları : Ton coal equivalent (ton kömür eşdeğeri) : Türkiye Elektrik Dağıtım A.Ş. : Türkiye Elektrik İletim A.Ş. : Ton petrol eşdeğeri : Trafo merkezi : Ton oil equivalent (ton petrol eşdeğeri) : Türkiye Bilimsel ve Teknik Araştırma Kurumu : Tera (trilyon) watt-saat : Union for the Coordination of Transmission of Electricity (Elektrik İletim Koordinasyon Birliği) : Ulusal Enerji Tasarruf Merkezi : United Nations Industrial Development Organization (Birleşmiş Milletler Sınai Kalkınma Örgütü) : Ve benzeri : Ve saire : Yap-işlet : Yap-işlet-devret

xi

Bir tarafta daha az maliyet ve daha az birincil kaynak kullanımıyla daha çok enerji üretimi yönünde çalışmalar sürerken. Bugün itibariyle dünya enerji ihtiyacının önemli bir bölümünü karşılamakta olan fosil yakıt rezervlerinin kullanım hızı sürekli artmaktadır. yaşam standartlarının yükseltilmesinde hayati bir rol oynadığı bilinmektedir. Mevcut kullanım düzeylerinin sabit kalması durumunda bile özellikle petrol rezervlerinin uzun olmayan bir süre içerisinde tükeneceği tahmin edilmektedir. Hızla tükenen fosil yakıtların yerine bir yandan alternatif enerji kaynakları aranırken. hem de enerji verimliliği kavramını gündeme getirmiş. diğer yandan mevcut kaynakların etkin biçimde değerlendirilmesi gündeme gelmekte ve enerji tüketiminin konforu etkilemeden düşürülmesi yönünde eğilimler oluşmaktadır. Buna karşılık fosil yakıt rezervlerinde paralel bir artış meydana gelmemektedir. Biraz daha fazla ömür biçilen doğalgaz kaynakları için de benzer bir durumun söz konusu olduğunu söylemek mümkündür. Enerji verimliliği hem enerjinin üretimi ve iletimi. diğer yandan bu kaynakların yarattığı çevresel problemler. Bu eğilimler genel olarak enerji verimliliği başlığı altında değerlendirilmektedir. enerji-kalkınma ilişkisi bu çerçeve içinde değerlendirilmiştir. petrol. Sürdürülebilir bir kalkınmanın sürekli ve kaliteli bir enerji arzıyla mümkün olacağı da çok bilinen bir diğer husustur. Özellikle kalkınmakta olan ülkelerin fosil yakıt taleplerinde kesintisiz bir artış söz konusudur.GİRİŞ Enerjinin ekonomik ve sosyal kalkınmanın önemli bileşenlerinden biri olduğu. Ancak. çok uzun bir süre boyunca enerjinin tüketicilere güvenli biçimde sunulması ekseninde ele alınmış. hem bu kaynakların rasyonel ve ekonomik biçimde kullanımı olgusunu. diğer tarafta aynı miktar enerjiyle daha çok iş yapılması veya aynı miktar 1 . sürdürülebilir kalkınmayla ilgili çalışmalara bu konuların dahil edilmesi sonucunu doğurmuştur. hem de tüketimi alanında genel etkinlik çalışmalarının tümünü kapsamaktadır. doğalgaz) gittikçe ve süratle azalmakta oluşu. Sürdürülebilir kalkınmanın enerjiyle olan bağlantısı. halihazırda en önemli enerji kaynağı olan fosil yakıtların (kömür.

tedbirler geliştirilmekte. elektrik gibi çok değişik formlarda olabilen enerji kayıpları ile her çeşit atığın değerlendirilmesi veya geri kazanılması veya yeni teknoloji kullanma yoluyla üretimi düşürmeden. bina mimarisi. Bu çalışmaların bir kısmı kamu eliyle yürütülen çeşitli uygulamalar. Isı. fırın gibi ev aletlerinde uygulanan etiketleme yaklaşımlarından yüksek verimli sanayi süreç dönüşümlerine. Dünyada. Türkiye’de son yıllarda enerji verimliliğine yönelik bazı çalışmalar yürütülmeye başlanmış. özellikle de gelişmiş ülkelerde enerjinin verimli kullanılması için çok çeşitli çalışmalar yapılmakta. politika ve stratejiler üretilmektedir. basınçlı hava. bir kısmı sivil kuruluşlar tarafından yürütülen kampanyalar ve gönüllü faaliyetler. buhar. çamaşır makinesi. dış yapı elemanları. cam ve ısıtma/aydınlatma sistemleri ekseninde yürütülen ısı yalıtım çalışmalarından akıllı bina uygulamalarına. belli limitlerin altında yakıt tüketen araçların üretimi için getirilen zorunluluklardan gelişmiş toplu taşıma sistemlerine. elektrik üretim. talep tarafı yönetimi ışığında puant yükün tasarruf yoluyla yataylaştırılmasından yeni tip santral teknolojilerine. bir kısmı da büyük endüstriyel şirketler ile üniversiteler tarafından yürütülen ve bazılarını hükümetlerin de desteklediği teknoloji geliştirme programlarıdır. iletim ve dağıtım süreçlerindeki kayıpların azaltılıp performans standartlarının yükseltilmesinden bütünleşik enerji arz ve talep yönetimlerine kadar bir dizi uygulamayı içermektedir. enerji verimli teknolojilerin geliştirilmesi ve yaygınlaştırılması için büyük bütçeli programlar uygulanmaktadır. gaz. buzdolabı. sosyal refahı engellemeden enerji tüketiminin azaltılması olarak tarif edilebilecek enerji verimliliği çalışmaları. ancak konunun önemi enerjide etkin rol oynayan çevrelerde dahi henüz yeterince anlaşılamamıştır. bir kısmı yaptırımlar getiren yasal düzenlemeler. Özellikle uluslararası pazarlarda rekabet etme durumu içinde olan Türkiye'deki sanayi kesiminin enerjiyi verimli kullanamadığı da istatistiki verilerden anlaşılmaktadır 2 . eğitim ve bilgilendirme faaliyetleri. televizyon. Enerjinin verimli kullanımıyla ilgili göstergelere göre Türkiye’nin dünya ortalamasından bile geride olduğu ve bir birim katma değer üretebilmek için pek çok ülkeye göre oldukça yüksek düzeyde enerji harcadığı görülmektedir.işin daha az enerji tüketilerek yapılması konusunda çeşitli çalışmalar yürütülmekte.

Enerji verimliliğiyle ilgili olarak. sektörde verimli enerji kullanımı henüz bir değerlendirme ölçütü olarak politikalara dahil edilmiş değildir.Bugüne kadar Türkiye’de binalar ve ev aletlerindeki enerji verimliliğinde bazı düzenlemeler yapılmış. alınması gereken çok sayıda tedbir vardır. Buna karşılık elektrik iletiminde. pek çok farklı program geliştirilmektedir. bu alanlarda dünyanın çeşitli yerlerinde yapılmış başarılı uygulama örneklerinin neler olduğu. Bu yönetmeliklerin kısa sürede olumlu sonuçlar doğurması pek mümkün gözükmemektedir ve bu yüzden başka düzenlemelerin gündeme gelmesi söz konusu olabilecektir. enerji verimliliğinde öncü çalışmaları bulunan bazı ülkelerin durumları. çünkü her bir sektörde çok sayıda verimlilik alanı bulunmakta. Öyle ki. konunun Türkiye’nin gündemine girmesinden tatmin edici bir seviyeye ulaşamamıştır. meselenin anahatlarıyla ortaya konulmasına dikkat edilecektir. Bu çalışmada. Diğer yandan. Bunlar olabildiğince bütüncül bir perspektifle ve gruplandırılarak sunulmaya çalışılacaktır. özellikle de dağıtımında çok büyük bir verimsizlik söz konusudur. Genel bir değerlendirme yapılarak söylenecek olursa. Ancak bunların uygulama sonuçları henüz ortaya çıkmamıştır. hangi alanlarda ne tür uygulamalar yapılabildiği. Ulaştırma sektöründe enerji verimliliğinin önem ve ifade ettiği anlam yeterince anlaşılamamıştır. Türkiye’de enerji verimliliği alanında yapılan ve yapılması gereken çalışmalar anlatılacaktır. sanayiye yönelik olarak bazı eğitim ve bilgilendirme çalışmaları devlet eliyle yürütülmektedir. Son yıllarda. Türkiye’nin sektörler itibariyle enerji verimliliği açısından durumu. AB müktesebatına uyum kapsamında bazı yönetmelikler çıkarılmıştır. 3 . Bahsi geçen incelemeler sırasında. konuyu bütün yönleriyle ele alan ve makro değerlendirmeler yaparak Türkiye’nin durumunu etüt eden çalışmaların sayısı yok denecek kadar azdır. genel hatlarıyla enerji verimliliğinin ne olduğu. kişi başına enerji tüketimi ve enerji yoğunluğu gibi göstergeler ekseninde Türkiye’nin genel durumu ve dünya genelindeki konumu. Bu konuda katedilmesi gereken büyük bir mesafe. her biriyle ilgili çok sayıda teknolojik araştırma yapılmakta. Bazı sanayi kuruluşları da konunun önemini anlamaya ve enerji verimliliğine yönelik tedbirler almaya başlamıştır. yeni inşa edilen elektrik üretim tesislerinde verimlilik kavramı ve verimli yakıt teknolojileri dikkate alınmaya başlamıştır.

Bunun için resmi yazı ile DİE’den elde edilen. çalışmadan elde edilen veriler ışığında Türkiye’de enerji verimliliği için alınması gereken tedbirler sıralanacaktır. bunlar ekler kısmında tablolar halinde sunulacaktır. enerji yoğunluğu karşılaştırmaları 19952001 yılları arasında yapılacaktır.Dünyada enerji verimliliğiyle ilgili konularda birbirinden farklı pek çok uygulama örneği bulunduğundan. İngiltere. Türk sanayiindeki enerji tasarrufu potansiyeli hakkında genel bir değerlendirme yapılacaktır. Enerjinin önemli bir bölümünün tüketildiği Türk sanayi sektörü. hidrojen enerjili arabalar. Çok sayıda enerji kaynağına göre hazırlanmış veriler ana enerji kaynaklarına göre düzenlenecek. elektrikli ulaşım araçları. özelde ise enerji yoğunluğu ile enerji kaynakları açısından incelenecektir. hangi sanayi dallarında ne tür yakıt verimliliği tedbirleri geliştirilmesi gerektiğine dair genel ipuçları da elde edilecektir. dünyadaki örnekler incelenirken. Almanya. ısıtma sistemleri.) da dikkat çekilecektir. vb. İmalat sanayii enerji tüketimleriyle ilgili veri setinin en son 2001 yılı verilerini içermesinden dolayı. Türkiye’deki ortama ışık tutabilecek ve model alınabilecek uygulamalara öncelik tanınacaktır. Fransa ve Japonya’nın bu alandaki bazı çalışmalarına yer verilecektir. Ayrıca dünyada enerji verimliliği alanında gelişmiş ve uygulamaya konulmuş çeşitli teknolojik yenilikler (yeni santral teknolojileri. Ülke örneklemesi yapılırken. ayrı bir başlık halinde değerlendirilecektir. vb. Çalışmanın devamı kapsamında. akıllı binalar. Çalışmanın son kısmında.) ile üzerinde çalışmaların sürdüğü ve henüz ticarileşememiş teknolojik uygulamalara (yakıt pilli ev ısıtma sistemleri. Ayrıca. alt sanayi dallarının üretimden elde ettikleri gelirlere yönelik veriler esas alınarak enerji yoğunluğu değerleri hesaplanacak ve bu değerler karşılaştırmalı olarak irdelenecektir. genelde enerji verimliliği. 4 . hem milli gelir hem de enerji tüketimi açısından ileri seviyelerde olan ve enerji verimliliğinde büyük aşamalar kaydetmiş bulunan ABD. imalat sanayii dalları itibariyle enerji kaynaklarına göre dağıtılmış enerji tüketim oranlarına yönelik istatistikler analitik bir yaklaşımla ele alınacaktır. Türk sanayiinin enerji tüketimleri. 1995 yılından itibaren temel imalat sanayii sektörleri bazında enerji yoğunluğundaki eğilimlerin ortaya çıkarılacağı ve enerji kaynaklarının kullanım oranındaki değişimlerin izleneceği bu kısımda.

enerji ve elektrik enerjisi sistemlerinde tasarruf uygulamalarını ve verimlilik yaklaşımlarını zorunlu hale getirmektedir.1. Kitapta öne çıkan bazı bulgular şunlardır1: 1 IEA (International Energy Agency). dünyada enerji alanında 2030 yılına kadar yapılması gerekli enerji yatırımları incelenmiştir. uluslararası sınırların geçirgenliğinin artması. dünyadaki teknolojik yenilikler. hem de enerjiyi üzerinde durulması gereken en önemli sorunlardan birisi haline getirmiştir. Bütün dünyada ülkelerin enerji konusuyla ilgili birimleri. ENERJİ VERİMLİLİĞİ 1. özellikle geride bıraktığımız yüzyılın başlarından itibaren ülkelerin rekabet üstünlüğü sağlamada istifade ettikleri en önemli unsurlardan biri olmuştur. Enerjide Genel Yönelimler Enerji. sermaye hareketleri için sınırların hemen hemen kalkmış bulunması ve iletişim alanındaki devasa gelişmeler hem dünyadaki enerji kullanımının miktar ve hızını artırmış. sera gazı emisyonlarının insan yaşamını tehdit eder boyutlara ulaşması gibi sorunlar. hem de insanlık adına düşünme sorumluluğunda olan bilim adamlarını ve aydınları enerji konusuna daha çok yoğunlaşmaya ve bu alan üzerinde daha çok araştırma yapmaya sevk etmektedir. Bir yandan enerjiyle ilgili olarak ortaya çıkan ozon tabakasındaki incelme. Uluslararası Enerji Ajansı tarafından hazırlanan “World Energy Outlook” isimli kitapta. karar vericileri ve üst yöneticileri güvenli. Enerji arz sisteminin sürekli değişmesi. çevre standartlarını dikkate alan ve riski en aza indirgenmiş enerji politikaları üretmek için çalışmaktadırlar. yeni yeni teknolojilerin geliştirilmekte oluşu. diğer yandan dünyadaki doğal enerji kaynaklarının (özellikle fosil yakıtların) hızla tükenmesi gibi riskler hem birer müstakil varlık olarak devletleri.1. 2003b. İçine girdiğimiz yeni çağda ise. 5 . bütün bunlara karşın enerjinin gündelik hayatımızdaki kullanım oranının ve vazgeçilmezliğinin son yıllarda fevkalâde artmış olması. özellikle dünyadaki stratejik dengeleri zaman zaman yerinden oynatan petrolün fiyat istikrarının bulunmayışı. enerji materyallerinin fiyatlarının kısa periyotlar içinde dramatik değişiklikler sergilemesi.

kendi öz kaynaklarıyla yatırımlarını finanse etmekte zorlanan gelişmekte olan ülkeler açısından bu veriler daha büyük bir önem taşımaktadır. Öte yandan. Gelişmekte olan ülkelerin ihtiyaç duydukları yatırımlar için gereken finansmanın temin edilmesi. mevcut veya müstakbel kapasitenin korunması için harcanacağı tahmin edilmektedir. ABD’deki Enerji Bakanlığı’na (U. mevcut arz seviyesinin muhafaza edilebilmesi için gereklidir. √ Enerji kaynakları için gereken mali kaynakların geçmişte olduğundan daha fazla oranda özel ve yabancı kaynaklardan temin edilmesi gerekmektedir. Bu miktar. özellikle gelişmekte olan ülkelerde hızla artacağı tahmin edilmektedir. enerji arz kapasitesini artırmak ve önümüzdeki dönemde tükenecek olan veya kullanılmaz duruma gelecek mevcut veya müstakbel arz tesislerinin yerine yenilerini yapmak için gereklidir. √ Gelişmekte olan ülkelerde. Department of Energy) bağlı olarak çalışan EIA (Energy Information Administration)’inn dünyadaki enerji tüketimleri hakkındaki güncel tahminleri aşağıdaki tabloda yer almaktadır2: 2 EIA (Energy Information Administration). 2002. √ Enerji sektöründe zorunlu yatırımların yaklaşık yarısının. özel yatırımların 1997 yılından beri gerilemekte bulunduğu dikkate alınırsa. bu ülkelerin özel sermayeyi ne ölçüde başarılı bir şekilde cezbedecekleri gelecekteki elektrik yatırımlarının en büyük bilinmeyenlerinden birisidir. √ Öngörülen yatırımların önemli bir bölümü. Her ne kadar enerjinin kullanımı. 6 . en büyük zorluğu oluşturmaktadır. üretimin ve talebin çok hızlı arttığı gelişmekte olan ülkelere yapılması gerekecektir.S.√ 2001-2030 yılları arasında dünyadaki enerji arzı altyapısı için gerekli toplam yatırım miktarı 16 trilyon ABD dolarıdır. enerji alanında yapılacak yatırımlar ve bu alandaki yatırımlar için harcanacak miktarlar bütün dünya ülkelerini ilgilendirse de. Enerji tüketimlerinin. özel sektörün piyasalara daha yoğun bir şekilde müdahil olması gereklidir. 2030 yılına kadar yapılacak yatırımların %51’inin.

1.1.Çizelge 1. dikkate alınması gereken önemli hususlardan biridir. ancak yine de eğer mevcut yönelimler devam ederse. Enerji yatırımlarının yüksek bedeller gerektirmesi kadar. Enerji Verimliliği Nedir? 1970’lerin ortasından itibaren sanayileşmiş Batı ülkelerinin enerji tüketimindeki büyümede güçlü bir azalış meydana gelmiştir.2. Bütün bu gelişmeler karşısında enerji kullanımına ilişkin yeni stratejiler oluşturmak kaçınılmaz hale gelmiştir: 7 . birincil enerji kaynaklarında. Kaynaklara rahatça erişimin yokluğunun veya kaynakların belli coğrafi bölgelerde yoğunlaşmış olmasının. özellikle de petrolde son yıllarda görülen artışlar da. Diğer yerler Avustral-asya kısmında gösterilmiştir. enerji ürünlerinin maliyetlerindeki artışın ve enerjinin daha tehlikeli formlarının kullanımının krizleri ve ekolojik felâketleri tetiklemesi muhtemeldir. dünya enerji tüketiminin 2030 yılından önce bugünkünün yaklaşık iki katı olması beklenen bir gelişmedir. Doğu Avrupa Afrika Brezilya Türkiye Dünya Toplamı Geçmiş Veriler 1990 1998 1999 2121 2383 2446 275 305 316 234 251 250 373 357 352 222 256 258 176 201 203 681 890 803 196 293 307 452 541 547 92 73 185 122 153 157 1529 975 988 399 299 283 235 292 297 142 208 215 50 76 74 8724 9568 9623 2005 2712 346 269 387 282 223 1080 384 578 243 171 1112 321 352 237 85 11053 Projeksiyonlar 2010 2015 2913 3116 374 398 282 295 400 412 296 309 237 249 1388 1734 459 549 609 640 270 302 184 196 1210 1337 348 382 395 455 289 353 99 113 12413 13902 2020 3297 422 308 428 328 262 2127 639 671 327 209 1439 411 510 424 127 15410 * 50 eyalet ve Columbia bölgesini içermektedir. Bazı Bölgeler ve Bazı Ülkeler İtibariyle Dünyadaki Toplam Enerji Tüketimi (MTEP) Yıllar Ülke ABD* Kanada İngiltere Almanya Fransa İtalya Çin Hindistan Japonya Güney Kore Avustral-asya Eski SSCB Ülke.

en önce enerji ihtiyacı kavramının dramatik biçimde yeniden ele alınmasına dayanmaktadır. 1997:17-18. Basitçe ifade edilecek olursa enerji verimliliği. çeşitli nihai kullanım teknoloji stoklarını sınırlandırmak) ve somut tedbirleri içermektedir. aslında çok daha geniş bir tedbirler dizisini içermektedir. Böyle bir strateji. ev ve arabaları kullanmak. iki ampulden birinin söndürülmesi şeklinde algılanmakta olan enerji tasarrufu. İkincisi ise. yerleşim yerlerini enerji sarfiyatını minimize edecek şekilde seçmek.” Enerji tasarrufu kalemleri genellikle ikiye ayrılmaktadır. enerji tasarrufunu da kapsayan daha geniş bir kavramdır. çevresel kısıtlar.“Bugün. 2004:59. maliyet-etkin yaklaşımları (daha enerjiverimli araç. alışkanlık ve günlük davranışları nihai kullanım teknolojilerini daha dikkatli kullanmaya göre ayarlamak. Her ne kadar enerji tasarrufu.” Enerji verimliliğiyle ilgili stratejinin en önemli basamaklarından birisi hiç şüphesiz enerji tasarrufudur. enerji ve enerji kaynaklarının verimli olarak değerlendirilmesi amacıyla kullanıcılar tarafından 3 4 Laponche at al.5 Bu çalışmada sıklıkla kullanılacak olan enerji verimliliği. Aynı hizmet bugünkünden daha az enerji kullanarak ve toplamda bugünkünden daha az bir maliyetle yerine getirilebilir. bunların dışında kalan genel tedbirler olup dolaylı enerji tasarrufu olarak nitelendirilmektedir: İnsanları her türlü eşyanın uzun süre kullanımına teşvik ederek yenilerinin üretim hızını düşürmek. enerji kaynaklarının üretimden tüketime kadar tüm safhalarda en yüksek etkinlikte değerlendirilmesini ifade eden bir kavramdır. hem de çevresel tehlikelerle enerji üretim ve tüketiminden kaynaklanan ekonomik ve sosyal maliyetleri en aza indirgeyen bir strateji oluşturmak için. hem sürdürülebilir kalkınmanın gereklerini yerine getiren. Burada bahsedilen strateji de enerji verimliliği stratejisidir. Enerji tasarrufu ise. Çalıkoğlu. aslında enerji atıklarının değerlendirilmesi ve mevcut enerji kayıplarının önlenmesi yoluyla tüketilen enerji miktarının ekonomik kalkınmayı ve sosyal refahı engellemeden. Bu durum. vb. genelde basit kısıntı tedbirleri uygulamak olarak algılanıyor ise de. ekonomik ve siyasi kısıtlarla birlikte düşünülmektedir. 8 . kalite ve 4 performansı düşürmeden enerji ihtiyacının en aza indirilmesidir. ekonomide materyal tüketiminin olmadığı faaliyetlere geçiş yapmak. 2001:271. en ileri teknolojileri kullanan ve belirgin biçimde etkin 3 ekonomilere sahip olan ülkeler için de geçerlidir. 5 Norgard. Bunlardan birincisi doğrudan enerji tasarrufu uygulamaları olup. “Halk arasında genellikle enerjinin az kullanılması.

enerji verimliliği için yatırımlar yaparak olabilecek enerji arz yatırımlarını azaltmak yerine. daha verimli enerji üretimi. basınçlı hava. doğrudan enerji arzına yönelik yatırımlara ağırlık vermek şeklinde tezahür etmektedir. tam tersine. aydınlatma gibi hizmetleri sağlayan ekipmanların geliştirilmesine odaklanır. yiyecek soğutma. Enerji verimliliğine yönelik çalışmalar hem tüketim alanındaki tasarrufları. Enerji piyasalarının ve enerji tüketim ekipmanlarının bütünleşmesi. enerji ve enerjiyle ilgili hizmetlerin başarılı bir 6 The WEHAB Working Group. 2002:12. Dünyadaki yaygın eğilim. bu bütünleşmenin öz enerji hizmetlerinin (alan ısıtması gibi) yerine getirilmesinde çok daha iyi bir enerji verimliliği sağlayacağı düşüncesindedirler. termal konfor. sektörlerinde ve hizmetlerinde bulunabilir ve bu alanda büyük bir potansiyel henüz değerlendirilmemektedir. Söz konusu aktörler. enerji alanındaki çeşitli aktörler tarafından enerji verimliliği sorununa çare olarak görülmektedir. ancak enerji verimliliğinin yaygınlaştırılması için gereken yatırımlar. Arz tarafı enerji verimliliği ise. sosyal refahı engellemeden enerji tüketiminin azaltılmasıdır. Nihai kullanım enerji verimliliği ısıtma. söz konusu çalışmaların en önemli kısıtlarından birisi durumundadır. “Enerji verimliliği fırsatları neredeyse bütün enerji nihai kullanımlarında. 9 . ısı. iklimlendirme. Burada sözü edilen öz enerji hizmetleri. ulaştırma ve ürün imalatı gibi alanlarda enerji kullanan ekipmanlar tarafından sağlanan fiziksel rahatlığa işaret etmektedir.alınan tedbirler sonucunda belirli miktardaki üretimi ve hizmeti gerçekleştirmek için her aşamada harcanan enerji miktarında sağlanan azalmayı anlatmaktadır. kojenerasyon ve enerji geri kazanımları gibi sonuçları olan 6 performans temelli iyileştirmelere yoğunlaşır. gelişmiş endüstriyel süreçler. yemek pişirme. buhar. elektrik gibi çok değişik formlarda olabilen enerji kayıpları ile her çeşit atığın değerlendirilmesi veya geri kazanılması veya yeni teknoloji kullanma yoluyla üretimi düşürmeden. eğer çatı çalışmaları doğru bir şekilde yapılırsa. hem de arz tarafına yönelik önleyici yaklaşımları kapsamaktadır. gaz.” Bugün dünyada enerji verimliliği geliştirme konusunda pek çok çalışma bulunmaktadır. Öz enerji hizmetlerinin karşılanması genellikle enerji kullanan ekipmanlar. aydınlatma. Bir başka deyişle enerji verimliliği.

2001:348-349. çünkü en az kirlilik yaratan enerji hiç üretilmemiş enerjidir. Yine bu araçlar. Bu alanda ekonomik araçlar ile normatif araçlar (örneğin minimum enerji standartları) genellikle en etkili ve en maliyet-etkin tedbirler olmaktadır. Bu programların çevresel faydaları son derece açıktır.kombinasyonunu gerektirmektedir.7 Enerji verimliliğinin geliştirilmesi açısından stratejik bir yaklaşımın gerekli olduğu. uzun vadeli bir enerji tasarruf politikasının 8 bölümleri olarak şekillendirilmelidirler. Çünkü tek başına tüketimde yeterli azalmayı sağlayan hiçbir tedbir yoktur. enerji verimliliği stratejilerinin önemini bu ülkelerde bir kat daha artırmaktadır. Enerji Yoğunluğu Nedir? Enerji verimliliğinin önemli göstergelerinden birisi enerji yoğunluğudur.3. enerjiyle ilgili salt bir alana odaklanmanın istenilen sonuca ulaşılmasına yetmeyeceği de genel kabul gören bir diğer husustur: “Enerji verimliliğini teşvik edecek güçlü bir politika farklı tedbirlerin bir kombinasyonuna sahip olmak zorundadır. GSYİH (Gayri Safi Yurtiçi Hasıla) başına tüketilen birincil enerji miktarını temsil eden ve tüm dünyada kullanılan bir göstergedir. 10 . biraz da temel enerji ihtiyaçlarını karşılamaya yönelik sermaye ve dış ticaret harcamalarının toplam gelirin önemli bir 9 bölümüne karşılık gelmesiyle ilgilidir. Herhangi bir ihtiyaç için enerji tüketiminin azaltılması (evleri yalıtarak.” Gelişmekte olan ülkelerde enerji yatırımları için ayrılabilen kaynakların sınırlı olması. maliyet-etkin oldukları ve çevre korumaya yönelik ekstra maliyet gerektirmedikleri için çevreyi korumanın en ucuz yoludur.” Güçlü enerji verimliliği stratejileri. Enerji yoğunluğu. motor verimliliğini artırarak. sürdürülebilir kalkınmanın vazgeçilmez bileşenlerinden olan çevresel öncelikleri dikkate alan modeller önermeleridir. 1. ama bir yandan da enerji talebinin hızla büyümesi. Genellikle 1000 7 8 Adnot at al. 9 Laponche at al. Enerji verimliliği programlarının bir diğer önemli özelliği de. ekonomik denge açısından gelişmekte olan ülkelerde Batılı sanayileşmiş ülkelere göre daha önemlidir: “Enerji verimliliği stratejilerinin gelişmekte olan ülkelerde daha önemli olması.). Bach. vb. 2001:84. Enerji verimliliği tedbirleri. otomatik ve oransal olarak kirletici emisyonlarını da azaltmaktadır. 1997:55. biraz temel altyapı ve ekipman kullanımının büyümesinden kaynaklanan yüksek enerji verimliliği potansiyeliyle ilgilidir.

bu farklılıkların da gelişmişlik düzeylerinden kaynaklandığı görülmektedir. Bu indikatörün kullanılması bazı sorunlara yol açabilmektedir. “Farklı ülkelerdeki enerji durumlarının ekonomik durumlarıyla bağlantılı olarak karşılaştırılması için iki temel indikatör kullanılmaktadır: birim hasıla başına enerji (birincil ya da nihai) tüketimi ve toplam enerji (birincil ya da nihai) tüketiminin GSYİH’ya oranıyla bulunan enerji yoğunluğu. enerji verimliliğindeki artış veya azalma. “Enerji Yoğunluğu” başlığı altında şu hususlara yer verilmektedir: 10 Laponche at al. yakıt ikamesindeki değişimler birlikte ifade edilmektedir ve değişimlerin tek tek bu gösterge içinde ayırt edilmesi mümkün değildir. Enerji yoğunluğu göstergesi içinde ekonomik çıktı. ama yine de evrensel ölçekli en önemli karşılaştırma ölçütünün halen enerji yoğunluğu olduğunu söylemek mümkündür. Enerji yoğunluğuyla ilgili küresel ölçekli veriler incelendiğinde. bir ülkenin artı ya da eksi parasal değiş tokuşunu gösteren GSYİH esas alınmaktadır. 41. ülkeler arasında ciddi farklılıklar olduğu.6x103 kWh’a karşılık gelmektedir. kWh gibi farklı birimleri aynı düzlemde ifade etmeye yarayan bir tanımdır. dünyada enerji verimliliğin takip ve karşılaştırılmasında yaygın olarak kullanılan bir araçtır. Burada TEP. uluslararası yayınlarda enerji yoğunluğu göstergesi olarak tercih edilmektedir. 1 TEP. o ülkede birim hasıla üretmek için harcanan enerji de o kadar düşük demektir ki. EIA’in 2002 yılı değerlendirmelerinde. ton.” 10 Genellikle enerji yoğunluğu yaklaşımlarında. m3. 1997:45. bu da enerjinin verimli kullanıldığına işaret etmektedir.8x109 joule’e ve 11. bir ülkenin enerji yoğunluğu ne kadar düşükse. Bununla birlikte enerji yoğunluğu.$’lık hasıla için tüketilen TEP (ton petrol eşdeğeri) miktarı. 1 ton petrolün yakılmasıyla elde edilecek enerjiye tekabül etmektedir ki. özellikle enerji açısından GSYİH’nın seviyesinden ziyade bileşenlerinin önemli olduğu düşünüldüğünde muhtemel zorluklar daha iyi anlaşılabilir. 11 . Bu durumda. bu da yaklaşık 107 Kcal (kilokalori)’ye. Enerji yoğunluğu seviyeleri ise iki temel faktöre bağlıdır: ekonomik faaliyetin yapısı ve farklı enerji kullanımları için enerji verimliliği seviyesi. çeşitli enerji kaynaklarının miktarlarını tanımlamak için kullanılan kg.

ama bu bağlantının gücü bölgelere ve ekonomik gelişmişlik düzeyine göre değişmektedir. Bugüne kadarki durum göstermektedir ki. enerji açısından iki temel göstergeyle izlenebilir. umulan ekonomik genişlemenin hayat standardını yükseltmesinin bir sonucu olarak. Yüksek hayat standartlarının olduğu gelişmiş ekonomilerde birim hasıla başına enerji kullanımı görece yüksektir. Tahmin ufku içerisinde. enerji kullanımındaki artış da 12 istihdam ve nüfus artışıyla bağlantılı olma eğilimindedir. enerji yoğunluğunun da gelişme göstermesi beklenmektedir. Bu durumda bir ülkede enerji açısından gelişmişliğin ideal şartı. Enerji yoğunluğunun düşüklüğü ise. Yaklaşık otuz yıldır eski Sovyet cumhuriyetleri ile Doğu Avrupa ülkelerinde. sanayileşmiş ülkelerde enerji talebi ekonomik büyümenin gerisinde kaldığından bu bağ görece zayıftır. 12 .3’lük bir gelişme (azalma) göstereceği beklenmektedir. ülkelerin ekonomilerinin gelişmiş ülke ekonomilerine daha fazla benzeyeceği ve enerji yoğunluğunun yıllık %1. şu ifadelerle anlatılmaktadır: “Ekonomik büyüme ve enerji talebi birbiriyle bağlantılıdır. Bunlardan biri kişi başına enerji tüketimidir. Gelişmekte olan ülkelerde. Kişi başına enerji tüketiminin yüksek olması. (…) Belirli bir bölgede ekonomik gelişmenin düzeyi ve insanların yaşam standartları. 2002:6. enerji talep büyümesinin ekonomik genişleme oranını takip etme eğiliminden dolayı. ekonomik büyüme ve enerji talebi arasındaki ilişkiyi doğrudan etkilemektedir. enerji yoğunluğunu doğrudan etkileyen enerji talebi ile büyüme arasındaki ilişkinin (talep esnekliğinin) gelişmiş ve gelişmekte olan ülkeler bazında farklılık göstermesinin sebebi. EIA (Energy Information Administration). hemen hemen 1970 ile 1999 yılları arasındakine benzer bir iyileşmeyle yıllık %1. gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerin çok üzerinde bir enerji yoğunluğu oluşmaktadır. 2002:15-16. diğeri ise enerji yoğunluğudur. hem de (ulaşım araçlarının çokluğundan elektrikli aletlerin yaygınlığına ve yüksek konforlu barınma imkânlarına kadar geniş bir alanda) refah düzeyinin yüksekliğini gösterir.2 civarında gelişme göstereceği tahmin edilmektedir. enerji yoğunluğunun 2020 yılında hâlâ gelişmekte olan ülkelerin iki katı ve gelişmiş ülkelerin beş katı düzeyinde olacağı düşünülmektedir. bu ülkelerde 1990’larda yaşanan ekonomik ve sosyal gerilemenin düzelmesiyle birlikte. kişi başı enerji tüketiminin yüksek ve enerji yoğunluğunun düşük olmasıdır. 11 12 EIA (Energy Information Administration). aynı miktar enerjiyle daha çok katma değer üretilmesini simgeler.” Bir ülkenin gelişmişlik düzeyi.”11 Aynı çalışmanın “Enerji Yoğunluğunda Yönelimler” başlığı altında ise. Gelişmekte olan ülkelerde ise.“Sanayileşmiş ülkelerde enerji yoğunluğunun 1999 ile 2020 yılları arasında. bununla birlikte. fakat bu ekonomilerde birim hasıla başına enerji kullanımı sabit kalma veya çok yavaş değişme eğilimindedir. hem ülkedeki ekonomik faaliyetlerin canlılığını. geçmişte talep ve ekonomik büyüme arasında yakın bir ilişki olmuştur.

360 KEP ve Japonya’da 4.3 milyara yaklaşan Çin’den yüksek olması.Kişi başına enerji tüketimleri incelendiğinde. Dünyanın çeşitli bölgeleri itibariyle kişi başına enerji tüketimleri 2001 yılı itibariyle aşağıdaki çizelgede gösterilmektedir13: Çizelge 1.6 1.2 1.3 1.7 1. bu değer ABD’de 7. 2003a.7 935. Türkiye’deki değerin (1.056 KEP) dört katından fazladır.5 10.056 KEP (kilogram petrol eşdeğeri) olurken.9 812. Kanada’da 7.9 1.278.9 514.935. Fransa’da 4.713 904 595 1.138.093 KEP olarak gerçekleşmiştir.102. Ekonomik.3 449. söz konusu ülkelerin toplam enerji tüketimleri ve nüfuslarına ilişkin değerler de verilerek aşağıdaki çizelgede sunulmaktadır14: 13 14 IEA (International Energy Agency).6 1. IEA (International Energy Agency).029.308 3. Türkiye’nin bu ülkelerin çok gerisinde bir enerji tüketimine sahip olduğu görülmektedir.684 2.8 389.985 KEP. Türkiye’nin kişi başına enerji tüketiminin dünya ortalamasının altında olduğu görülmektedir. Almanya’da 4.264 KEP.1 5. Nitekim dünyanın gelişmiş çeşitli ülkelerinin kişi başına enerji tüketimleri incelendiğinde. 2001 yılında Türkiye’de kişi başına enerji tüketimi 1. 2003a 13 .3 99. bir gelişmemişlik göstergesi olarak ortaya çıkmaktadır.332.2 421.979 KEP.1 57.5 168. OECD ülkelerinin toplam kişi başına enerji tüketimleri ortalaması ise.235 1.643 4. coğrafi ve nüfus büyüklükleri dikkate alınarak seçilmiş bazı ülkelerdeki kişi başına enerji tüketim değerleri.9 289.2.155.066 633 Türkiye’nin kişi başına enerji tüketimlerinin sadece Afrika ve Asya ülkeleri ile nüfusu 1.152. Dünyanın Çeşitli Bölgelerindeki Kişi Başına Enerji Tüketimleri Nüfus (Milyon) Tüketilen (MTEP) Enerji Kişi Başı Enerji Tüketimi (KEP) Dünya OECD Ortadoğu Eski Sovyet Ülkeleri OECD-Dışı Avrupa Çin Asya Lâtin Amerika Afrika 6.

0 1.3 621.5 19.2 1.4 6.8 389.3 449.1 5.77 0.9 82.1 265.736 2.969 4.5 58.880.7 248.985 1.332 5.4 8.155.2 31.3 34.6 1.3 37.4. (TEP/Bin $) Dünya OECD Ortadoğu Eski Sovyet Ülkeleri OECD-Dışı Avrupa Çin Asya Lâtin Amerika Afrika 10.65 0.19 0.1 144.293 2.28 0. Bazı Ülkelerdeki Kişi Başına Enerji Tüketimleri (KEP) Tüketilen (M TEP) Enerji Kişi Baş ı Enerji Tüketimi (KEP) Ülkeler Nüfus (M ilyon) ABD Almanya Arjantin Avustralya Birleşik Krallık Brezilya Fransa Hindistan İsrail İsveç İtalya Japonya Kanada Meksika Rusya Yunanistan Türkiye 285.9 127.029.1 172.6 115.5 21.3 99.9 514.6 235.979 4.2 152.3 0.9 1032.0 68.4 351.9 57.6 2281.939 4.4 60.605.536 4.9 588.074 4.7 72. Aşağıdaki çizelgede dünyanın çeşitli bölgelerindeki enerji yoğunluğu değerleri gösterilmektedir15: Çizelge 1.8 27.399. 2003a.8 11. enerji yoğunluğu ile ilgili rakamların da gelişmiş ülkelerin gerisinde olduğu gözlenmektedir.29 0.2 527.765.536 5.619 1.093 7.90 0.360 515 3.282.7 1.056 Kişi başına enerji tüketimi açısından yeterli gelişmişlik seviyesine ulaşamayan ülkemizde.66 1.1 57.000 1.3.2 185. Dünyanın Çeşitli Bölgelerindeki Enerji Yoğunlukları (TEP/Bin $) Tüketilen (MTEP) Enerji GSYİH 95 $) (Milyar Enerji Yoğunl.Çizelge 1.72 0.7 935.4 28.0 520.1 99.5 1.264 1.0 138.5 7.2 51.84 15 IEA (International Energy Agency).332.2 612. 14 .152.6 531.8 172.

5 294.5 105. (TEP/Bin $) ABD Almanya Arjantin Avustralya Birleşik Krallık Brezilya Fransa Hindistan İsrail İsveç İtalya Japonya Kanada Meksika Rusya Yunanistan Türkiye 285.13 0.21 0. Aşağıdaki çizelgede.1 99.65 0. seçilmiş bazı ülkelerdeki enerji yoğunluk değerleri sunulmaktadır16: Çizelge 1.23 0.0 1.9 377.6 8.4 60. Dünyanın enerji yoğunluğu açısından en gelişmiş ülkesinin de Japonya olduğu görülmektedir. Enerji yoğunluk değeri Türkiye’den yüksek olan Çin ve Hindistan’daki durum nüfusun aşırı fazla oluşuyla.3 0.0 468.8 1.5 19. Rusya’daki durum ise teknolojinin geriliğiyle izah edilmektedir.20 0.8 2.8 172.25 0.15 1. hem de dünya genelinde enerji yoğunluğunun.38 Gelişmiş ülkelerin pek çoğunda.804.2 31.1 144. 1980’den 1999’a kadar olan süreçte istikrarlı bir biçimde düştüğü 16 IEA (International Energy Agency).977.8 798. 15 .08 0.334.0 1.9 57.20 0. Hem AB’de.35 0.Enerji yoğunluğunda dünya ortalaması 2001 yılında 0.38 TEP/Bin $ olmuştur.8 190.4 371.703.14 0. enerji yoğunluğunu düşürmek için çeşitli tedbirler geliştirilmiş ve muhtelif enerji verimliliği programları hayata geçirilmiştir.29 TEP/Bin $ olarak gerçekleşmiştir. Türkiye’deki enerji yoğunluğu ise aynı yıl 0.5 58. hem OECD’de.25 0.3 280. enerji yoğunluğu Türkiye’nin enerji yoğunluk değerinden yüksek değildir.09 0.8 11.032.225.5.9 82.9 492.17 0.0 68.3 5. Bunların dışında kalan büyük ülkelerin hiçbirisinde (Meksika hariç).3 37. Bazı Ülkelerdeki Enerji Yoğunlukları (TEP/Bin $) Ülkeler Nüfus (Milyon) GSYİH 95 $) (Milyar Enerji Yoğunl.6 144.9 127.647.18 0.7 717.4 8. 1980’li yılların başından itibaren söz konusu ülkelerin pek çoğunda enerji yoğunluğu düşmeye başlamıştır. 2003a.4 6.9 1.41 1.

Kişi başına enerji tüketimindeki artış oranı kalkınma için olumlu bir gösterge olmakla birlikte. Bazı Ülkelerin Enerji Yoğunluklarındaki Gelişmeler (TEP/M $) (TEP/Milyon US$. ancak enerjinin verimli kullanımı ile mümkün olabilecektir. Enerji yoğunluğunda kısa ve orta vadede bir düşüşün sağlanması.görülmektedir. enerji yoğunluğundaki artış eğilimi. ülkemizdeki mevcut ekonomik faaliyetler ve yaşam standardı için harcanan enerjinin azaltılması gereğini ortaya koymaktadır. 1995 Fiyatlarıyla) Yıllar Ülke ABD Kanada İngiltere Almanya Fransa İtalya Çin Japonya Tayvan Güney Kore Malezya Hindistan Avustralya Yeni Zelanda OECD Ortalama AB Ortalama Dünya Ortalama 1980 380 479 252 197 163 168 2508 107 320 287 334 588 300 212 254 191 332 1985 320 418 230 184 158 151 1883 96 275 252 347 630 271 227 227 180 315 1990 295 393 205 157 153 147 1696 92 259 269 360 646 275 271 208 165 298 1995 284 400 199 138 154 146 1234 97 248 305 404 686 251 266 206 160 285 1999 265 365 184 130 150 145 908 96 244 320 391 609 242 277 198 153 270 Ülkemizin enerji yoğunluğunun OECD ortalamasının üzerinde olduğu ve yakın geçmişte artış eğilimi gösterdiği. 16 . buna karşılık kişi başına enerji tüketiminin OECD ortalamasının yaklaşık dörtte biri olduğu görülmektedir. Aşağıdaki çizelgede enerji yoğunluğunun çeşitli ülkeler itibariyle gelişim seyri sunulmaktadır17: Çizelge 1. 2002.6. 17 EDMC (The Energy Data and Modelling Center).

benzer iklim şartlarındaki Almanya için 75-100 kWh/m2’dir. örneğin yurt çapında konut ve işyerlerinde ampul değiştirme kampanyası ile kolayca. devlet yatırımı olmaksızın ve pik saatlerde sağlanabilecek minimum 500 MW kurulu güç tasarrufu gözardı edilmektedir. Entegre demir-çelik tesislerimizin enerji yoğunluğu 26-28 GJ/ton ham çelik iken. bu alandaki bilinç eksikliğinden ve gerekli yatırımların yeterince yapılamamış olmasından kaynaklanmaktadır. 2001a: 8-1. hem binalardaki ve hem de sanayideki enerji kullanım oranlarından görülebilmektedir. 18 Avrupa ülkelerinde 6. Önümüzdeki plân döneminde yeni tesis yatırımlarının yanısıra enerji verimliliğini artıracak yatırımların (nihai sektör yatırımları dahil) plânlara dahil edilmesi gerekli görülmektedir.Türkiye’nin enerji yoğunluğunun yüksek olduğu.” 19 Enerji verimliliğin binalardan sanayiye. 2000:2. elektrik üretim tesislerinden iletim ve dağıtım hatlarına. hangi sektörlerde ne tür yaklaşımlar olduğunun bilinmesidir. hangi alanlarda ne tür verimlilik yöntemlerinin kullanıldığına değinilecektir. 17 . Yine seramik fabrikalarımızda toplam enerji tüketimi 8.5-7 GJ/ton civarındadır. 1. ulaştırma sektöründen ev aletlerinin kullanım standartlarına kadar pek çok alanda farklı uygulamaları bulunmaktadır.” Enerjinin ülkemizde yeterince verimli kullanılamadığı hem makro rakamlardan hem de spesifik saha araştırmalarından anlaşılmaktadır. çeşitli sanayi alt dallarında yapılan etütler de enerjinin verimsiz kullanımını gözler önüne sermektedir. İzleyen bölümde enerji verimliliğinin sektörler itibariyle incelemesi yapılacak.5 GJ/ton iken. 18 19 Keskin. Pilot olarak seçilen binalarda yapılan ölçümler ısı kayıplarının büyüklüğünü ortaya koyarken. Ülkemizde enerji verimliliğinin geliştirilmesinin başlangıç şartlarından birisi. DPT.5 MW’lık rüzgâr santraline bile enerji arzına olacak katkısı nedeniyle büyük önem verilirken. bu değer Japonya’da 18 GJ/ton ham çeliktir. “Bugüne kadar ülkemizdeki enerji arz politikaları yeni tesis yatırımlarının plânlanmasına yönelik olarak geliştirilmiştir. Buna rağmen ülkemizde enerji verimliliğini artırmaya yönelik çalışmalar bugüne kadar çok sınırlı bir gelişme göstermiştir. “Türkiye’deki binalarda 200-250 kWh/m2 olan ısı kaybı. Son yıllardaki mevzii birtakım çalışmalar hariç tutulduğunda Türkiye’nin enerji verimliliğinde yıllardır ciddi bir gelişme gösterememiş olması.

yapı elemanlarının ısı geçirme katsayılarının düşürülerek ısıl direncin yükseltilmesi ile ilgili bir konudur.2. çatı. 18 . kesintisiz dış kabuk yalıtımı. Binalarda Enerji Verimliliği Dünya genelinde binalarda tüketilen enerji. zemin ve çerçeveler) enerji etkinliğinin iyileştirilmesi. tesisat borularının donmasının önlenmesine yönelik tasarım. baca gazlarının soğumasının ve bacaların kurum tutmasının önlenmesine yönelik tasarım. ısı geri kazanım ünitelerinin (plakalı. 2. enerji tasarrufuna yönelik doğal temiz hava temini. enerji verimliliğine katkısı olan uygulamalardan ve bu uygulamaların sağlayacağı muhtemel faydalardan bahsedilecektir. dolayısıyla enerji verimliliğinin iyileştirilebileceği bugüne kadarki uygulamalarda görülmüştür. Pek çok IEA üyesi ülkedeki konutlarda alan ısıtma nihai enerji kullanımında en yüksek paya sahiptir. döşemelerden geçen dikey tesisat deliklerinin belirlenmesi. Ne var ki elektrik talebindeki payları IEA genelinde %60. Konutlar ve ticari binalar. 20 Koch. AB genelinde en az %40 civarındadır. farklı tedbirler geliştirmek mümkündür.1. malzeme sevkıyatı amaçlı ısıtma merkezi ve makine dairelerinin tasarımı gibi hususlara önem verilmesi. tanburlu veya serpantinli) kullanılması bu alanda ele alınabilecek başlıca tasarruf kalemleridir. benzer şekilde su ısıtma da 20 enerji tüketiminde rol oynayan önemli kalemlerden biridir. Binalardaki enerji verimliliğinin en önemli ayaklarından biri olan bina dış kabuğunun (duvarlar. “IEA üyesi ülkelerin toplam nihai enerji tüketimlerinin yaklaşık üçte biri konutlar ve ticari binalarda gerçekleşmektedir. petrol talebinde sadece %11’lik bir paya sahiptirler ve ulaştırma ve sanayi sektörlerinden daha az petrol tüketmektedirler.” Binalarda uygulanacak çeşitli teknikler ve alınacak çeşitli tedbirlerle büyük miktarlarda enerji tasarrufu yapılabileceği. 2001:234. toplam enerji tüketiminde daima önemli bir yere sahip olagelmiştir. ENERJİ VERİMLİLİĞİNİ ARTIRMAYA YÖNELİK ÇALIŞMALAR Enerji verimliliği için pek çok alanda değişik programlar uygulamak. Bu bölümde etkisi genel enerji dengesi içinde önemli yere sahip bütün alanlar için. kazan kapasitelerinin doğru seçimi. Binaların proje aşamasında baca ve tesisat borularının dış duvardan korunması.

Üçüncü faktör ise. Low-E kaplamalar ısı kaçışının bu %70’lik bölümünü denetleyebildiği için. ısı geçirgenlik katsayısı (U) ile belirlenmekte olup. yoğuşmayı engellemek. Binalarda bunun için kullanılan araçlardan biri de çift cam üniteleridir. U katsayısı. Yayınım. %30 oranında iletimle dışarı kaçmaktadır. yüksek verimli köpük yalıtım (foam insulation) yaklaşımıdır Isı yalıtımında amaç. yalıtım değeri de o kadar artmaktadır. Bu da tek cama göre yaklaşık 3-4 kat iyileştirme demektir. Genellikle 616 mm. kışın bina ısısının dışa kaçışını azaltarak ısıtma enerjisi tüketimini düşürmek ve iç mekânın bütününde dengelenmiş bir sıcaklık ortamının devamını sağlamaktır. iç konfor şartlarını sağlamak gibi hedeflere ulaşmak için dış kabuğun yeni malzeme ve 21 bileşenlerle yenilenmesi (retrofitting) önem kazanmıştır. 2004:87-88. yüksek yalıtıma sahip cisimleri yayınım değeri ise 0’a yakındır. arasında olan bu boşluk ne kadar fazla olursa. argon gibi ağır gazların kullanılması da yalıtımı artırmaktadır.” Birçok ülkede konutların yapı kabuğundan kaybettiği ısıyı sınırlandırmak için duvar ve çatılara ait en yüksek ısı geçirme katsayıları standart hale getirilmiştir. ısı kontrolünde bu derece etkili 22 olabilmektedirler. Bu alanda sürdürülen en önemli çalışmalardan bir diğeri ise. ‘Mutlak siyah’ cisimlerin yayınım değeri 1’dir. sıcak içeriden soğuk dışarıya sabit şartlardaki ısı akımını ifade etmektedir. “Isı yalıtımını etkileyen üç ana faktörden biri ara boşluk genişliğidir. 19 . Yine genellikle gaz dolgusu olarak kuru hava kullanılmaktadır.. Türkiye’de 1970’lerden beri kullanılan bu teknikte. birimi W/m2K’dir.” İçeriden dışarıya sıcaklık kaçışının ölçüsü. Güreren. 1997:94. Yüksek U katsayısı ısı yalıtımının kötü olduğu anlamına gelmektedir. bir cisim üzerinden elektromanyetik enerji transferinin ölçüsüdür. Diğer bir faktör ise ara boşluk gaz dolgusudur.“Gerekli ısı yalıtımına sahip olmayan binalarda ısıtma ve soğutma için tüketilen enerjiyi azaltmak. iki cam arasına hapsedilen kuru ve durgun hava sayesinde bina ısısının dışa kaçısı yarı yarıya azaltılabilmektedir. Oda sıcaklığı çift camlı sistemlerden %70 oranında ışınımla. ısı köprülerini engellemek. camın (kaplamanın) yayınım (emissivity) değeridir. Low-E ısı kontrol kaplamalı çift cam ünitelerinde oda ısısını görünmez bir ayna gibi tekrar içe yansıtarak bina sıcaklığının dışa kaçışını ikinci kez yarıya yakın bir düzeye indirebilmektedir. Binalarda Isı Yalıtım Yönetmeliği’nde Türkiye’deki bölgelere göre Upencere değerleri şöyle belirlenmiştir: 21 22 Özkan ve ark. cam üzerine yapılan low-E kaplamalar ile sağlanır. Camın yayınım değerinin azaltılması ve dolayısıyla da ısı transferinin yavaşlatılması.

20 . 2001b:. “Yapılarda enerji verimliliği açısından mimari tasarım olanakları arasında cam/duvar oranı. çatısız (izolasyonsuz) 4 cepheli yapılarda dış ortamla münasebet eden yüzey sayısı 5 iken. ısı iletkenlik katsayısı bu 23 değer üzerinde kalan malzemeler ise yapı malzemesi olarak kabul edilmektedir. ve 3. toplam ısı akımı azalmaktadır. bu yapılara çatı ilave edilmesi yüzey sayısını 4’e. ısı kayıp ve kazançlarının artmasına neden olacaktır. dış yüzey alanları ve bunların şeklidir. asansör ve tesisat kovalarının binanın dış yönlerinde yer alması. Hatta dünyada bu yöntem kullanılarak pilot tesis aşamasında ‘0’ enerji ihtiyaçlı binalar geliştirilmektedir.” Mimari tasarımlarda enerji verimliliği açısından dikkat edilmesi gereken en önemli nokta. Isı Bölgesi : U-pencere = 2. binada doğal konforun sağlanmasına yönelik enerji verimli mimari tasarımlardır. Pasif yöntemlere sahip binaların tasarlanmasında mimarların bilgili ve ilgili olması binanın daha ilk aşamasında enerji tasarrufu ile doğmasına yol 24 açacaktır. DPT. Dünya literatüründe 0.065 W/m2K’nin altında olan malzemeler ısı yalıtım malzemesi. bitişik nizam uygulaması ise 3’e.” Isıtma ve serinletme sistemlerini ihtiyaçlara göre ayarlayan ileri konrol sistemleri ile elektronik cam ve süper ısı yalıtkanlardan oluşan duvar sistemleri de. Isı Bölgeleri : U-pencere = 2. 2004:93. Bütün bunlar kadar önemli olan bir diğer husus ise. Aynı 23 24 Turan. hatta 2’ye indirebilecektir.82. Dolayısıyla toplam ısı kayıp ve kazancında. Örneği tek katlı zemine oturan. en genel anlamı ile sıcak ortamlarda ısı kaybını. dolayısıyla yüzey sayısı azaldıkça. pasif tasarımlar ve kullanılan bina dış elemanlarının renk seçimi (örneğin bina dış çatısında açık renk kiremit kullanılması) gözönüne alınmalıdır.6 W/m2K 4. dış yüzey alanını artıracağından. Çünkü bina dışıyla temas halindeki yüzey ne kadar çok ve büyükse. büyük ve yüksek yapılarda merdiven. binanın yönlendirilmesi.1. soğuk ortamlarda ısı kazancını önleyen direnç olarak tanımlanabilir. enerji verimliliği çalışmaları da o kadar zorlaşmaktadır.4 W/m2K “Isı yalıtımı. “Dış ortamla ilişkide bulunan yüzey alanı. Benzer şekilde dış yüzey uzunluğunun fazla tutulması. Pasif yöntemlerle bölgelere göre ısıtma veya soğutma ihtiyaçlarında önemli düşüşlerin sağlanabildiği bilinmektedir. yüzey alanının azalmasına paralel olarak ortalama %20 ile %50 oranında azalma meydana gelebilecektir. bugün dünyada üzerinde araştırmaların ve uygulamaların sürdüğü önemli enerji tasarruf kalemleri arasında yer almaktadır.8 W/m2K 2. Isı Bölgesi : U-pencere = 2.

2001:132-133. uygun nitelikli binalarda hareket sensörlerinin kullanılması. debi kontrollü pompaj sistemleri önem kazanmıştır. 21 . bu ısının oluşturulması ve iletilmesi süreçlerinde de daha verimli uygulamalar mümkündür. temel işlevi bir yakıttan elde edilen kimyasal enerjiyi elektrik ve ısıya dönüştürmektir. Yakıt pili doğrudan hidrojen üzerinden çalıştırıldığında. süreğen DC gücü sağlayan bir pile benzeyen ve elekto-kimyasal enerjiyi dönüştürmeye yarayan bir cihazdır ki. son yıllarda üzerinde durulan bir diğer önemli gelişmedir. işletme giderlerinin ise %45-50 düşebileceği 26 görülmüştür. çevresel endişeler de dikkate alındığında bu teknolojiyi daha cazip hale getirmektedir. Hidrojen ve oksijenin soğuk yanmasıyla yakıt pillerinden (fuel cell) elektrik üretilmesi ve bunun da evlerde kullanılması düşüncesi. çok özellik arz eden binalarda enerji tasarrufu sağlanmasına yönelik bilgisayar kontrollü otomasyon sistemlerinin kurulması. basınçlandırma. enerjiyi temiz sudan elde eder.) Keskin. yüzyılda tercih edilen 90/70 Co sıcak su sistemleri günümüzde orta kapasiteli bölgesel ısıtma dahil yapılarda düşük sıcaklık işletme sistemlerine dönüşmüş. akkor flamanlı ampullerden oluşan armatür yerine floresan armatürlü ampullerin tercih edilmesi. “Yakıt pili. ısı taşınımında zonlamalar. normal bir bataryanın 25 26 Oğulata. saha aydınlatmalarında gün ışığına ayarlı fotosellerin kullanılması. Termostatik vanaların kullanımı yaygınlaşmıştır.” Binalarda enerji verimliliğine yönelik elektrik tesisatı ile ilgili genel tedbirler ise şöyle özetlenebilir: Elektrik enerji girişine kompanzasyon tesisatı yapılması. “20. Yakıt pili. 2000:11. Binadaki ısının korunması kadar. Çünkü yakıt pillerindeki elektro-kimyasal reaksiyonlarda teorik olarak daha yüksek verim ve daha iyi yük performansı elde edileceği düşünülmektedir.” Binaların ısıtma düzeneklerinin gelişmiş sistemlerle donatılması ve mimari tasarımların ısı taşıma tertibatlarındaki kayıpları minimize edecek şekilde yapılması da önem taşımaktadır.oturumlu farklı dış kenar uzunluğuna. Üstelik süreç sonunda atık olarak sadece su buharı çıkması ve sürecin titreşimsiz ve gürültüsüz olması. dolayısıyla dış yüzey alanına sahip binalar 25 yapmak mümkündür. Özellikle ısı kayıp ve kazanç hesaplarında daha gelişmiş ve bilgisayar programlarına dayanan hassas yöntemler kullanılmaya başlanmıştır. Bütün bu önlemlerle kurulan güçlerin enerji tüketimini %30-35 azaltabileceği. standartlara uygun malzemelerin kullanılması.

Yakıt pili ise.” Bilindiği üzere. mekanik enerji ise jeneratör vasıtasıyla elektrik enerjisine dönüştürülmektedir. Bu nedenle batarya. doğalgaz ve propan veya hidrojen içeren herhangi bir yakıttan (metanol.sınırlı kapasitesine karşılık.” Yakıt pillerinin -en verimli olması sebebiyle. Yakıt pili. yapısı itibariyle klasik bataryalardan farklı bir nitelik arz etmektedir. Oysa yakıt pili. hareketli parçası olmayan yapısıyla hem ideal bir tasarım ortaya çıkarmakta. depolanmış kimyasal enerji bitene kadar (deşarj olana kadar) elektrik enerjisi üretmeye devam edecektir. LPG. Bütün bu dönüşümler yapılırken birtakım kayıplar oluşmakta. birinci derecede hidrokarbon yakıtlarının yakıt pilleriyle kullanımını mümkün kılmakta ve yakıt pili teknolojisini içten yanmalı motorlara göre daha avantajlı bir konuma sokmaktadır. 2002:79-80. kendisine yakıt sağlandığı müddetçe güç üretme 27 yeteneğine sahiptir. 2004. bu enerji daha sonra mekanik enerjiye çevrilmekte. TÜBİTAK. Bu yüzden çok çeşitli tiplerde ve farklı sıcaklık aralıklarında çalışan yakıt pilleri bulunmaktadır. “Elektrolite bağlı olarak yakıt pillerinin tipleri ve çalışma sıcaklıkları farklılıklar gösterir. elektroliti seramik olan katı oksitli yakıt pilleri 1000 Co’de ve elektroliti polimerik katı olan geçirgen zarlı (proton exchange 29 membrane) yakıt pilleri 80 Co’de çalışmaktadır.) sağlanacak hidrojenin kullanılmasını da mümkün kılmaktadır. yakıtın yeniden şekillendirilmesi işlemi. Elektroliti fosforik asit olan yakıt pilleri 190 Co’de. dolayısıyla verim düşmekte.birincil yakıt kaynağı hidrojen olmakla birlikte. vb.” Yakıt pillerinin kömür dahil her türlü yakıtı yakabilme imkânına sahip olmaları. klasik çevrim teknolojisinde önce yakıtta kimyasal biçimde depolanan enerji ısı enerjisine dönüştürülmekte. 1998:193. Ültanır. diğer yandan da kalabalık bir makine topluluğu devreye girmekte ve çevre kirliliği ortaya çıkmaktadır. 22 . elektrotlar beslenmeye devam edildiği süre boyunca elektrik enerjisi üretme yeteneğine teorik olarak sahip olan bir 28 enerji dönüşüm aygıtıdır. etanol. elektroliti ergimiş karbonat olan yakıt pilleri 650 Co’de. “Batarya bir tür enerji depolama aygıtı olup kendisinde depolanmış kimyasal enerjinin miktarı ile belirlenen maksimum enerjiyi depolamaktadır. 27 28 29 Plug Power. hem de doğrudan çevrim yaptığı için az kayıpla yüksek enerji verimliliği sağlamaktadır.

Yüksek sıcaklıklı yakıt pilleri için 2010 yılındaki kurulu sistem maliyetinin de 1.200-1. pazarın ilgisiyle birlikte kısa sürede 1. 30 31 32 Plug Power. Barthel et al.32 ABD başta olmak üzere çeşitli ülkelerde 1980’li yıllardan günümüze kadar yakıt pili araştırmaları için yıllık neredeyse milyar dolar mertebelerinde bütçeler ayrılmış olması. Üretilen doğru akım. Düşük sıcaklıklı yakıt pillerindeki 3. bir yakıt pili kümesi oluşturulması gerekmektedir. 2002:82. kış aylarındaki puant zamanlarda oluşan talebi karşılamak için ekstra bir brülör (yakıcı) içermektedir. 2004. ama puant saatlerde elektriğe verdiği ağırlık sebebiyle ısı üretiminde yetersiz kalan bu sistemlerin konvansiyonel bir brülörle desteklenmesi de mümkün olabilmekte. Bu kümede her biri 1 volt civarında gerilime sahip olan yakıt pilleri.” Yakıt pili ısıtma sistemlerinin. Pazarın bu teknolojiye olan talebinin artması durumunda. 23 . doğalgazı saf hidrojene dönüştüren bir işlemci. yakıt pili imalatçısı Amerikan firması Plug Power ile işbirliği yaparak. ihtiyaç duyulan elektrik akım ve gerilimini sağlayacak şekilde monte edilmektedir. baz saatlerde hem ısı hem de elektrik ihtiyacını tek başına karşılamaya gücü yeten. bu sistemlerinin önümüzdeki süreçte yaygınlaşması ihtimalini ortaya çıkarmaktadır. TÜBİTAK. bu ise sistemin cazibesini ve güvenilirliğini artırmaktadır. üretilen doğru akımı alternatif akıma dönüştüren bir güç ayarlayıcı. Söz konusu sistem.“Kullanılır miktarda elektrik enerjisi üretmek için. “Gaz yakıtlı ısıtma sistemleri konusunda Avrupa’nın lider firmalarından olan Vaillant. bu teknolojinin gelecekte etkin olacağına dair bir işaret sayılabilir. Sistemin doğalgaz-hidrojen dönüşümünde hâlâ teknik sorunlar olmakla birlikte.500 $/kW olacağı tahmin edilmektedir. alanın büyüklüğü ve kümede kullanılan 30 yakıt pili sayısına göre değişiklik göstermektedir.500 $/kW’a düşeceği öngörülmektedir. şebeke kaybı sorunu bulunmadığı için en azından mevcut elektrik sisteminin verimliliğinde çalışmayı garanti ediyor olması. 2001:18. gaz yakıtlı ısıtıcı ve kazanları ikame etmesi planlanan bir yakıt pili ısıtma sistemi geliştirdi. elektrik üretiminde %35-40 civarında ve 31 toplam performansta %80 civarında bir verimlilikle çalışacağı beklenmektedir.000-1.500 $/kW olan kurulu sistem maliyetinin. Diğer yandan. yakıt pillerinin maliyetlerinin düşeceği ve hizmet sunumundaki kalitenin hızla artacağı düşünülmektedir.” Yakıt pillerinin kombine yaklaşımla yaygınlaştırılması için çalışmalar sürmektedir. doğru akım şeklinde elektrik ve 90 Co sıcaklıkta ısı üreten bir PEM (polimer-elektrolitmembrane) tipi yakıt pili kümesi.

Bu artış. 2001:24. çeşitli ülkelerde yaygınlaşmaya başlamıştır. 2001:48-50. Japonya ve Almanya’daki ileri teknoloji laboratuvarlarının yanı sıra çeşitli kamu kuruluşlarının. Bu konudaki ilk işaretlerden birisi.” Her açıdan enerji verimliliğinin esas alındığı yeni tip bina sistemleri uygulamaları da. her türlü tasarım enerjinin verimli kullanımına yönelik olarak yapılmıştır. zira enerji tasarrufunun konfor. bilgi ve iletişim teknolojilerinin de yardımıyla elektrikli ev aletlerinde verimlilik standartlarının yükseltilmesidir. Gelişmiş ülkelerde uygulamaya yönelik olarak atılan bazı adımlar da. 24 . büyük özel sektör firmalarının ve üniversitelerin de konuya ilgisi büyüktür. Avustralya. saha testlerini organize etmeleri ve yakıt pili kontrol stratejileri 33 geliştirmeleridir. “Bilgi ve iletişim teknolojileri enerji tasarrufunun çok az rol oynadığı alanlarda hızlı bir şekilde gelişmektedir. lükse olan eğilimin artması ve bunun da enerji tüketiminde artışa yol açması kuvvetle muhtemeldir. Almanya’daki büyük elektrik şirketlerinin sektördeki ağırlıklı rollerini korumak için yakıt pilli ısıtma imalatçılarıyla stratejik ortaklıklar geliştirmeleri. bilgi teknolojileri ve bina yapı elemanlarıyla ortak bir çerçevede düşünüldüğü bu akıllı binalarda. özellikle çeşitli cihazların sayısındaki büyümede.34 Artan refahın ve gelişen teknolojinin sağladığı konforla birlikte enerji tüketen araçların konutlarda ve diğer binalarda daha çok kullanılması beklenen bir gelişmedir. Kjellgren and Persson. söz konusu teknolojinin yaygınlaşmasının çok uzun zaman almayacağını göstermektedir. Lüks. Konforun aydınlatma. konfor ve kolaylık trendinin gelecek yıllarda enerji talebini artıracağı görülmektedir. konfor talebinin (kışın daha yüksek sıcaklık ve yazın daha ılık bir hava 33 34 Barthel et al. Bu dezavantajı en aza indirebilmenin makul yollarından birisi. Yükselen gelir düzeyiyle birlikte.ABD. Çok sayıda ailenin barınabileceği büyüklükte apartmanlar yapan İsveçli SBC firmasının geliştirdiği Kobben blokları bu konudaki iyi örneklerden birisidir. Kanada. sağlık ve/veya zamanın etkin kullanılması gibi kavramlara göre daha öncelikli olmadığı toplum davranışlarından gözlenebilmektedir. “Isı ve elektrik üretimini birleştirmeye yönelik yakıt pili girişimlerinin elektrik piyasasının karakterini önemli ölçüde etkilemesi beklenmektedir.

Isıtma. Oturankullananlar yatırımlarını kâr esasına göre ya da evdeki konforun güçlü biçimde geliştirilip geliştirilemeyeceğine göre yaparlar. Bu çevrimin sonunda yapılan yatırımlar. havalandırma ve aydınlatma sistemlerinde. zorunluluk getirmeyen ya da finansal yaptırımı bulunmayan uygulamaların ev sahipleri ve/veya kiracılar açısından çok çekici bulunmamasıdır. 25 . Ürünün müşterileri (oturan-kullananlar. herhangi bir yerde insanların varlığını farkeden sensörler (algılayıcılar) vasıtasıyla ihtiyaç fazlası tüketimin en aza indirilmesi. Satıcılar ise.ihtiyacı) artışında ve muhtemelen kişisel bilgisayar türünden araçlardaki 35 dayanıklılığın (ve stand-by modunun) çoğalmasında kendini gösterecektir. alıcılar ya da kiracılar) kararlarını rasyonel biçimde verirler. Hem mevcut binalar hem de yeni binalar için uygulanabilen etiketleme yöntemi. Enerji etiketi bir ürünün (binanın) performansı hakkında tüketiciye (binayı alacak ya da kiralayacak kişiye) bilgi sağlar. enerji etiketlemeleridir.”36 Enerji etiketlemelerindeki en büyük zorluklardan birisi. Aynı sistemlerin evin içindeki odalara bile uygulanabildiği ve böylece ısıtma ya da havalandırmanın sensörün algılamasına göre gerçekleştirildiği tasarımlar. binaları enerji verimli hale getirmek için yatırım yaparlar ve bu yatırımı belli bir sürede amorti etmek için kira/satış bedeline belli bir miktar ilâve yaparlar.” Bilgi ve iletişim teknolojilerinin çok çeşitli kullanım alanları bulunmaktadır. Müstakbel alıcı ya da kiracılar. 2. binaların enerji performanslarını göstermesi ve konut sahiplerini enerji verimliliğine yönelik çalışmalara teşvik etmesi bakımından büyük önem taşımaktadır. her bir aktör tercihlerini yeniden değerlendirir. Henderson at al. Bunun bir sonucu olarak. doğal olarak binanın değerini yükseltir. Etiketleme sistemleri oluşturulmasının temel gerekçelerini aşağıdaki gibi özetlemek mümkündür: “1. Bina/ev alımı ve 35 36 Trines and van Geet. sübvanse edilmeyen. enerji için harcayacakları gideri düşünerek enerji verimli binaları tercih ederler. konfordan taviz vermeyen ama aynı zamanda enerji verimliliği sağlayan seçenekler olarak modern mimarinin ilgi alanına girmiş bulunmaktadır. 2001:160. bu bilgiyi işletme giderleri ve ürünün kalitesi ile birlikte karar alma sürecinde kullanırlar. bu uygulamaların şimdilik en yaygınlaşmış örneklerinden birisidir. 3. Binalarda enerji verimliliği çalışmalarının bir diğer önemli ayağı da. 2001:97.

vb. Tüketici organizasyonları da tüketim kalitesi açısından sürece destek vermektedirler. Elektrik üretim santrallerinde enerji verimliliğini sağlamak için birtakım rehabilitasyonlar ve modernizasyonlar gerekmektedir. Santrallerde Enerji Verimliliği Santrallerin iç tüketimi. santralin bizzat üretim yapmak için kendisinin kullandığı enerjidir. bir kısmı ise standartların evlerin yüksek kalitesinin sergilenmesinde iyi bir vasıta olduğunu düşünmektedir. Yalıtım malzemelerini evlere kuran firmalarla bunların imalatçısı olan firmalar. su soğutma ve besleme sistemleri. pompa ve fanlarda frekans kontrolü ve eşgüdümü ile atık ısının geri kazanılması bu alanda zikredilebilecek belli başlı tasarruf örnekleridir. Binalarda enerji etiketlemesi sürecinde farklı toplumsal aktörlerin farklı tepkileri olmaktadır. buna karşılık işletme maliyetlerinin (ki enerji maliyeti bunun ancak bir kısmını oluşturmaktadır) görece daha az dikkate alınması da. hizmetlere yakınlık. Hidrolik santrallerde ise iç tüketim oldukça küçüktür. atık ve ham su arıtma tesisleri. Müteahhitlerin bir kısmı etiket standartlarını ekstra bir maliyet kalemi olarak görürken. enerji etiketlemesi uygulamalarının yaygınlaşmasının önündeki engellerin başında gelmektedir. mevcut bir binada yeni yatırımlara yol açabilecek mecburiyetlerle karşı karşıya kalan kiracı ya da ev sahiplerinden gelmektedir. 26 . Termik santrallerde kazan verimini artırmaya yönelik teknolojiler. baca gazı arıtma tesisleri iç tüketimi en çok artıran sistemlerdir. kendi kullandıkları yakıtın avantajlarını ve yerine getirmek zorunda oldukları yükümlülükleri etiketler aracılığıyla tüketicilere gösterebilmektedirler. kazan tasarımına uygun yakıt tedarikinin temini.) karar alma süreçlerinde büyük etkisi olması.kiralanmasında dikkate alınan çok sayıda kriterin (yerleşim yeri. bunlar bir santralin ürettiği toplam enerjinin ortalama %6-7’sini tüketmektedirler. pazarın büyümesinden dolayı enerji etiketlemesi işine doğal olarak sıcak bakmaktadırlar. Termik santrallerin kül/kömür sistemleri. komşuluk. 2. Enerji teminiyle uğraşan firmalar.2. Sürece en güçlü itiraz. Bunların içinde en yüksek paya sahip olan kalem baca gazı arıtma tesisleridir ki.

gelişmekte 37 olan dünyada kojenerasyon. bir dizi yeni teknoloji son on yılda büyük yaygınlık göstermiştir. özellikle yeni santraller için oldukça uygundur. yanma sonucu oluşan ve çok yüksek sıcaklıklara ulaşan gazlar (genellikle >1000 Co) bir gaz türbininden geçirilerek türbinin dönmesi sağlanmakta. Koch.” Son yıllarda bütün dünyada hızla yaygınlaşan en önemli teknolojilerden biri. özellikle sanayide kendisine çeşitli kullanım alanları bulabilmektedir. Kombine çevrim gaz türbinleri santral verimliliğini %55’e kadar çıkarabilmektedir. kombine çevrim santralleri olmuştur. “Kojenerasyon uygulamaları. Kojenerasyon sistemleri. 37 38 Koch. 2001:232. Bu santrallerin çalışma prensipleri iki ana eksene dayanmaktadır. bu dönme hareketi sonucunda türbin ile aynı şaft üzerinde bulunan jeneratörde elektrik üretilmektedir.” Hem ısı hem de elektrik üretimini aynı çevrim içinde yapan kojenerasyon uygulamaları dünyada ve ülkemizde yaygınlaşmakta. tüketiciye yalnızca elektrik ve/veya ısı verilmesine imkân sağlayan sistemler olmalarından ötürü esnek sistemler olarak kabul edilmektedirler. Halen bütün dünyada yaygın biçimde kullanılmakta olan doğalgaz yakıtlı teknolojiler ile doğalgaz kombine çevrim teknolojilerinin daha büyük verimlilik ilerlemelerine imkân vereceği umulabilir. Birinci eksende tamamen gaz türbinleri vardır. ısıyla elektriği birbiri peşisıra sağlayan bir seçenek olarak şimdilerde yaygın bir geçerliliğe sahiptir. diğer petrol türevleri veya biomas yakıtlar) yakılmakta. 2001:232. “Klasik santrallerde bir dizi verimli kömür yakma teknolojisi piyasaya inmiş durumdadır ve diğer yakma teknolojileri de ticari yaşayabilirliğe yakın gözükmektedir. Doğrudan elektrik üreten santrallerde ise. gelişen işe yarar teknolojileri ve herhangi bir yakıt türünü kullanarak toplam verimliliği %90’lara kadar çıkarabilmektedirler. 27 . Örneğin kojenerasyon. Daha küçük güç üretim birimlerine doğru olan yönelim dikkate alındığında. gelecekte dizayn ve materyal kullanımındaki iyileşmeler ekstra verimlilik artışlarına yol açabilecek ve daha 38 yüksek işletme sıcaklığına izin verebilecektir.Dünyada verimli santral teknolojilerinde devasa gelişmeler gözlenmektedir. Bu aşamada. bir kompresörde sıkıştırılarak basıncı ve sıcaklığı yükseltilmiş hava ile yanma odalarında doğalgaz (duruma göre fuel-oil.

Aşağıdaki şekilde. önce temel yakıt olan kömür gazlaştırılmaktadır. Doğalgaz Kombine Çevrim Santralindeki Enerji Çevrimi ELEKTRİK ENERJİSİ ELEKTRİK ENERJİSİ Jeneratör Çevrimleri KİNETİK ENERJİ Gaz Türbini ISIL ENERJİ Buhar Türbini E n e r ji KİMYASAL ENERJİ Atık Isı Kazanı Doğalgaz Doğalgaz. bu dönme hareketiyle yine benzer şekilde elektrik üretilmektedir. motorin ve fuel-oil yakıtlı kombine çevrim santrallerindeki bu yaklaşım. yanma atığı gazlar buhar üretmek üzere ısı eşanjörlerinden geçirilmekte. Kömürün direkt olarak kombine çevrime sokulamamasının sebebi. 28 . Entegre gazlaştırma çevrim teknolojisinde ise.İkinci aşamada ise. buna “entegre gazlaştırma çevrim teknolojisi” (Integrated Gasification Combined Cycle-IGCC) denmektedir. biraz değişik bir anlayışla kömürlü santrallerde de kullanılabilmektedir ki. bir doğalgaz kombine çevrim santralindeki enerji çevrimi basitçe gösterilmektedir. yanma sonucu oluşan küllerin gaz türbini kanatlarına yapışması ve kanatları kısa sürede kullanılamaz hale getirmesidir.1. Şekil 2. kızgın buharın buhar türbinlerinden geçerken genleşmesiyle ısıl enerji dönme hareketine çevrilmekte.

sürüklenmeli yatakta ve erimiş yatakta) yapılabilmektedir. 2001:76. Sabit yataklı gazlaştırmada ısı açısından yüksek verim alınması ve yüksek basınçta gaz üretilmesi mümkündür. çünkü bu teknolojide fazladan bir kömür gazlaştırma ünitesine ihtiyaç duyulmaktadır. temizlenen gaz kombine çevrimdekine benzer şekilde yakılmakta ve atık ısı kazanından gelen kızgın buharın basıncının düşürülerek buhar türbininde değerlendirilmesiyle kombine çevrim sağlanmış olmaktadır. bu santrallerin çevre yatırımları ihtiyacını azaltmaktadır. ancak yakıt olarak kömürün maliyetinin doğalgazdan belirgin biçimde düşük olduğu ülkelerde. 2001:70-71. Yatırım maliyetleri kömürlü santrallere göre daha düşüktür. aradaki yatırım maliyeti farkının kapatılması kısa sürede mümkün olabilmektedir.Kömür gazlaştırma işlemi dört ayrı şekilde (sabit yatakta. Sürüklenmeli yatak ve akışkan yatakta gazlaştırma yaklaşımları her türlü kömürün kullanılmasına imkân verirken. “Kömür-gaz yakıtlı kombine çevrim santralleri yüksek verim. 29 . Birim enerji maliyeti. makul enerji üretim maliyeti ve çevreye olan uyumları nedeniyle her geçen gün daha popüler hale gelmektedir. Bu tip santrallerde NOx ve SOx bileşenlerinin daha az üretilmesi ve kömür gazının çevre şartlarına uygun hale getirildiği gaz temizleme ünitelerinden geçirilmesi (kükürtün gaz temizleme aşamasında çeşitli desülfürizasyon yöntemleriyle %95 oranında temizlenebilmesi.39 Kömür gazlaştırma aşamasından sonra elde edilen sentez gazı (CO-H2) temizlenmekte. Alınan önlemlerle bacagazı emisyonlarını önemli ölçüde azaltmak mümkün olabilmektedir. 6. akışkan yatakta. santral alanında %12. kömür gazının gaz türbinine girmeden önce seyreltilerek azot oksit oluşumunun minimize edilmesi ve az miktardaki azot oksit bileşiklerinin ise elementsel azota dönüştürülmesi). su kullanımında %20 ve verimdeki artışa bağlı olarak da kömür tüketiminde %7’lik bir tasarruf sağlanabilmektedir. 39 40 Bekdemir ve Akgün. bacagazı arıtma tesisi bulunan santrallere göre de daha 40 düşüktür. Bekdemir ve Akgün. Klasik santrallerle kıyaslandığında. erimiş yatakta gazlaştırma kömür boyutu sınırlamaması ile avantaj sağlamaktadır. klasik kömürlü santrallere göre oldukça önemli üstünlükleri olabilmektedir.000 MW ve üzerindeki güçlerde yapıldığında.” Entegre gazlaştırma teknolojisinin yatırım maliyeti doğalgaz kombine çevrim teknolojisine göre daha fazla olmaktadır.

** 1998 Slovakya 61.100 1. 30 .47 138. Elektrik Üretiminde Kullanılan Yakıtların 2000 Yılı Fiyatları (US$/ tce) Ülke Yakıt Cinsi Türkiye İngiltere Almanya Japonya Kömür 49.10** 164. 2004.00 Doğalgaz 128.Aşağıdaki çizelgelerden ilkinde41 bazı ülkeler itibariyle çeşitli yakıtların birim maliyetleri verilmekte.16 Çizelge 2. 41 42 Özden ve Yörükoğlu.250 > 250 < 50 50 . ikincisinde42 ise bu yakıtları kullanan santrallerin asgari birim yatırım maliyetleri sunulmaktadır.000 1.67 79.54 116. ton coal equivalent=ton kömür eşdeğeri // 1 tce=7000 Kcal/kg) * 1999.47 71.200 350 400 650 600 550 800 700 600 Yakıt Türü Konvansiyonel Köm ür Akışkan Yatak Basit Çevrim Doğa lgaz Komb ine Çevrim Fuel-oil Kömürle ilgili gelişmiş teknolojilerden bir diğeri de akışkan yatakta yakma teknolojisidir.100 1.35 54.000 900 1.250 > 250 1.1.66 (tce. Santrallerin Asgari Birim Yatırım Maliyetleri Üretim Teknolojisi Kurulu Güç Toplam Yatırım Tutarı (US$/kW) (MW) < 150 150 .300 > 300 < 150 150 . 2003:8. Çizelge 2.57 152. EPDK.17 123.06 75.11 Ağır fuel-oil 147.36* 62.300 > 300 < 50 ? 50 < 50 50 .2.96 51.

bu tekniğin bir başka avantajlı yanıdır. Yanma öncesi kömür iyileştirme teknolojileri de. ısı transfer yüzeylerine kül yapışmasını engellemekte ve kazanın emre amadeliği %98’lere kadar ulaşmaktadır. kömür taneciklerinin kazanın içine homojen dağılmasıyla elde edilen yüksek yanma verimi gelmektedir. 800-900 Co aralığında gerçekleşen yanma sonucunda çıkan SO2’nin ek bir baca gazı arıtma tesisine ihtiyaç duyulmadan yanma odasına beslenen kireçtaşı ile tutulması ve çevresel etkilerin azaltılması da. bir dağıtıcı plaka aracılığıyla homojen bir şekilde alttan verilen bir gazla hazne içinde hareketlendirilmiş haline verilen addır. kent 44 çöpleri. yakıt ve yatak malzemesi (genellikle yakıtın kendi külü) arasındaki oran çoğunlukla %5’tir. “Akışkan yataklı kazanlarda önce kömüre kireçtaşı katılmaktadır. Yanmada akışkanlaştırmaya başvurulmasının sebebi ise. Sonra öğütülerek mikron mertebesine indirilmiş kömür ve kireç partikülleri. kükürt ve kül miktarının 43 44 45 TÜBİTAK. Ültanır. kömür madenciliği atıkları.“Akışkan yatak terimi. 1998:183.” Akışkan yatakta yakmanın sağladığı diğer avantajların başında. linyit.” Bütün parçacıkların havada asılı kaldığı yatak akışkan özellikleri gösterdiği için. santral verimliliği açısından ele alınması gereken bir diğer önemli husustur. Bu özellikten ötürü. kömürdeki kükürtten çıkacak kükürt oksit gazlarını tutarak desülfürizasyon işlemini kazan içinde gerçekleştirmektedir. ötekilere göre daha düşük 45 sıcaklıkta kaldığından. ızgara altından verilen basınçlı hava ile bir hava yastığı üzerinde asılı biçimde kazandan geçerken yanma gerçekleşmektedir. Burada turba. biomas katı yakıtlar kullanılabilir. 2004:6. çok düşük kaliteli yakıtlar bile akışkan yatakta yüksek yanma verimi ile yakılabilmektedir. bu teknolojiye akışkan yatak ismi verilmektedir. nem. İşleme katılan kireç. Yanma sıcaklığının görece düşük olması ise. Akışkan yataklı santralin yanma sıcaklığı 850 0C gibi. bir akışkanın 43 gösterdiği fiziksel davranışı gösterirler. taşkömürü. 2002:30. 31 . “Akışkan yatak içerisindeki yakıt miktarı çok düşük olup. oksijenin yeterli ölçüde sağlanması ve yanmanın yüksek verimle gerçekleştirilmesidir. oluşacak azot oksitler minimuma indirgenmektedir. ağır yağlar. bir hazne içerisinde öbeklenmiş katı parçacıkların. Kömürün yararlı hale getirilmesi (zenginleştirilmesi) yoluyla mineral miktarı.” Akışkan yatak teknolojisinde yatak içinde ısı transfer katsayısının yüksek oluşu (konvansiyonel kazanlara göre 3-5 kat daha fazla). Ültanır. kazan boyutlarının konvansiyonel kazanlara göre daha küçük olmasını sağlamaktadır. Bu durumdaki katı parçacıklar.

yüklerin tam zamanında ulaştırılma zorunlulukları. Sürdürülebilir bir ulaşım sağlamak ve bu temel amacı gerçekleştirmek üzere dünyadaki pek çok kuruluş çeşitli çalışmalar yapmaktadır. Konvansiyonel olarak nitelenen fiziksel temizleme yöntemleriyle kömürün içine dağılmış olan organik kükürdün yeterince iyi ayrıştırılamadığı. Yolcu veya yükün hangi araçla taşındığı enerji verimliliğinde belirleyici bir etkendir. elektrostatik temizleme. iş alanlarıyla oturma alanları arasındaki yolların özellikleri. tam anlamıyla bir temizleme için kimyasal ve/veya biyolojik yöntemler gerektiği zikredilmesi gereken önemli bir husustur. İkinci ana faktör. kömürün içermekte olduğu kükürdün uzaklaştırılabildiği yöntemler olup. Düşük kaliteli (ısıl değerleri düşük) kömürlerin yanma öncesinde iyileştirilmesi. Ulaştırmada Enerji Verimliliği Ulaştırma sektöründe ekonomik büyümeyi. taşıma modudur. uygulanan yönteme ve kömürün özelliğine bağlı olarak SO2 46 emsiyonlarının %10-40 arasında azaltılması mümkün olabilmektedir. flotasyon. kükürt gibi kirleticilerin ve bazen.külün kömürden ayıklanması demek olup genellikle fiziksel yöntemlerle gerçekleştirilmektedir. Kükürdün giderilmesi için uygulanan kimyasal ve biyolojik yöntemlere ise. ileri temizleme teknolojileri denilmektedir. Ulaştırmada enerji verimliliğini etkileyen üç ana faktörden bahsetmek mümkündür.) bu yan faktörlere örnek olarak gösterilebilir. vb.” Yanma öncesinde kömürün bileşenlerinin ağırlık farkından yararlanılarak ayrıştırılmasına fiziksel temizleme denilmektedir. 2002:34. Ancak ileri kömür temizleme tekniklerinden hiçbiri henüz ticari uygulamaya geçebilmiş değildir. bu çalışmalara paralel biçimde ulaştırma sektör politikaları geliştirmektedir.3. Taşınacak olan şeyin mal veya yolcu olmasına göre ortaya pek çok yan faktör çıkmaktadır: Şehirlerdeki yerleşim planları.azaltılması termal tüketim verimliliğini artırmaktadır. manyetik temizleme gibi fiziksel yöntemler. Hükümetler ve kamu kuruluşları da. santrifüjleme. 2. 46 TÜBİTAK. çevresel gelişmeyi ve enerji güvenliğini birlikte sağlamaya yönelik çabalar pek çok hükümet tarafından temel amaç olarak benimsenmektedir. “Yıkama. dağıtım yönetimi (en kısa yol uygulamaları. Bunlardan birincisi ihtiyacın niteliğidir. 32 .

800 milyon varildir. “Ekonomik genişleme ve daha yüksek gelir düzeyinin. mevcut kullanım düzeyinde artış olmaması durumunda bile.147. petrol tüketim hızındaki artış.11 milyon varildir48. motor performansı ve bakım durumudur. kullanıma sunulacak ispatlanmış rezervlerin hızla tükendiğine işaret etmektedir. dünyadaki toplam petrol rezervleri 2003 yılı sonu itibariyle 1. bütün bu unsurların dikkate alınması gerekmektedir.” Ulaştırma sektöründe enerji verimliliğini zorunlu hale getiren en önemli gelişme.510. sektörde artması beklenen enerji tüketimine karşı enerji yoğunluğunun düşürülmesi gelmektedir. BP. dünya üzerindeki petrol rezervlerinin hızla azalmasıdır. ki bu rakam yıllık petrol tüketiminin 28. Aracın karakteristiğini belirleyen başlıca unsurlar arabanın modeli. dünyadaki ispatlanmış petrol rezervlerinin 40 yıllık ömrünün kaldığı sonucu çıkmaktadır. 2002:145. Ulaştırma enerji yoğunluğunun -buradaki anlamıyla bir birim yurtiçi hasıla için ulaştırma sektöründe tüketilen enerji miktarı-. 33 . Bugünkü tahminler. enerji tüketim ve tasarruf kapasitesi. aracın karakteristiği ile sürücünün kullanma biçimidir. BP’nin verilerine göre. Bu verilerden. motor gücü. önümüzdeki yıllarda ulaştırmada enerji tüketiminin artacağına yöneliktir.88 milyon varil olduğu anlamına gelmektedir. önümüzdeki süreçte ulaştırmada enerji kullanımının artması beklenmektedir. ekonomik hale gelerek devreye girenlerin ise ancak 47 48 EIA (Energy Information Administration). Henüz ispatlanmamış ama mümkün kategorisinde değerlendirilen petrol rezervlerin devreye girmesinin büyük yatırımlar gerektirdiği. Her ne kadar petrol rezervleri bugünkü değer itibariyle 1970 ve 1980’lerdeki tahminlere göre artmış ise de.Üçüncü ana faktör ise. 20 yıllık periyot içerisinde ulaştırmadaki potansiyel enerji kullanım iyileştirmelerine paralel olarak bütün bölgelerde düşeceği tahmin 47 edilmektedir. Dünyadaki günlük petrol tüketimi ise günlük 78. ürün ve bireylerin daha fazla mobilizasyona ihtiyaç duymalarını beraberinde getirmesinden dolayı. Bu yüzden enerji verimliliği için oluşturulan politikaların başında. 2004. bunların bir kısmının ekonomik olmayabileceği. Ulaştırmada enerji verimliliğiyle ilgili strateji oluşturma sürecinde.

bununla birlikte havayolu yakıt talebi ise en hızlı artan 50 kalemdir. OECD ülkelerindeki ulaştırma petrol talebinin yarısından yolcu araçları ile yurtiçi taşımacılığında kullanılan kamyon ve kamyonetler sorumludur. kişi başına araç sahipliği miktarında artma olacağı öngörüsüdür: “1999 yılında bin adam başına 122 olan araç sahipliğinin. 2003b. Örnek olarak.tüketimdeki artış hızını dengeleyebileceği de çeşitli kaynaklarda dile getirilmektedir.” Petrol kullanımındaki ulaştırma payının bir müddet daha artmaya devam edeceği. 1999’daki %29 seviyesinden %38 51 seviyesine çıkması beklenmektedir. Gelişmekte olan ülkelerin pek çoğunda ise. 51 EIA (Energy Information Administration). Araç sahipliğindeki büyümenin sanayileşmiş ülkelerde doygunluk seviyesine yaklaşılmış olması hasebiyle daha az olacağı düşünülmektedir. petrol kullanımında ulaştırma sektörünün payının gittikçe büyümesi beklenmektedir: “1971 yılındaki %35’lik pay 1997 yılında %54’e çıkmıştır ve bu oranın 2020’de %62’ye ulaşacağı tahmin edilmektedir. konuyla ilgili hemen bütün tahminlerin ortak noktasıdır. 2002:146. Bunda alternatif kaynakların henüz ticari açıdan ekonomik hale gelmemiş olmasının payı büyüktür.” Ulaştırma sektörünün petrol bağımlılığının artacağına dair tahminlerin dayandığı en önemli gerekçelerden birisi. IEA (International Energy Agency). 34 . bu oran hızlı bir şekilde devam edecektir. 2002:25. Diğer yandan. Yüksek büyüme oranları ve yüksek enerji yoğunluklarıyla gelişmekte olan ülkelerin ulaştırma amaçlı enerji taleplerinin dünya toplamındaki payının artması ve 2020 yılında. Energy Information 49 50 EIA (Energy Information Administration). 2020 yılında bin adam başına 144 rakamına ulaşacağı tahmin edilmektedir. Fakat zaman içinde gelişen yeni teknolojiler ile ulaştırma sektörü petrol talebinde bir duraklama ve hatta gerileme yaşanacağı da yapılan tahminler arasındadır. ulaştırma sektörünün toplam petrol tüketiminde önemli bir paya sahip olduğu OECD ülkelerinde. mevcut tedbirler ve iyileştirme çalışmalarının sektördeki enerji yoğunluğunu uzun vadede düşürebileceği iddia edilmektedir.49 Petrol kaynağının hızla tükenmesine karşılık. ülkelerin ulaştırma sektöründeki petrol bağımlılığında ciddi bir azalma beklenmemektedir.

2. Hem mevcut teknolojilerin verimlerinde. sürekli değişken iletim tekonolojisi ile sürüş şartlarına göre silindirleri açma-kapama işlevi gören isteğe göre kaydırım (deplasman) teknolojisi sayılabilir. özellikle motorların yakma verimliliğinde ciddi artışlar sağlayacak gelişmelerin yaşanmakta oluşu. “İçten yanmalı motorların verimliliğini artırmak için tasarlanan çok sayıda teknoloji yavaş yavaş piyasaya girmektedir ki. 2002:147. aşağıdaki şekilde grafik biçiminde sunulmaktadır52: Şekil 2. EIA (Energy Information Administration). Çeşitli Bölgeler İtibariyle Ulaştırma Enerji Yoğunluğunda Gelişmeler 1 0. yakıt dağıtım altyapısında büyük değişiklikler gerektirmeden petrol dışı bir kaynaktan sıvı yakıt sağlayabilecektir. bu öngörüyü güçlü biçimde desteklemektedir. 2002:146.” Halen dünyanın pek çok ülkesinde araçların enerjiyi verimli kullanmaları için pek çok çalışma sürdürülmektedir. yeni yakıt ve araç teknolojilerinin pazara giriş yapacağı yolundaki öngörüdür. Gazdan sıvıya (GTL) teknolojisi ise.2 0 1990 1999 Yıllar 2010 2020 Dünya Ortalaması Ulaştırma sektörünün enerji yoğunluğunda düşme olacağı tahmininin dayandığı varsayımlardan biri.8 Varil/1000$ GSYİH Doğu Avrupa + Eski SSCB Ülkeleri Kalkınmakta Olan Ülkeler SanayileşmişÜlkeler 0. Hibrid ve yakıt pilli teknolojiler ise. 52 53 EIA (Energy Information Administration).6 0.4 0. gelecekteki ulaştırma petrol talebini derinden etkileyebilecek teknolojiler olarak 53 dikkat çekmektedir. Bu çalışmaların başında motorların daha verimli işletilmesi ve yakıtların yanma veriminin artırılması gelmektedir. bu teknolojiler arasında. hem de yeni yakıt teknolojilerinde kaydedilen ilerlemeler. 35 .Administration (EIA)’nın çeşitli bölgeler itibariyle ulaştırma enerji yoğunluğu hakkındaki tahminleri.

TÜBİTAK. yeni güç elektroniği ve kontrol devreleri. “Bu taşıtlar hareketli oldukları için. yeni elektrik motoru topolojileri. hem sivil kullanım alanında hem de savunma alanında giderek yaygınlaşmaktadır. Bununla birlikte. büyük. spor amaçlı arabaların Avrupa’da yayılmaya 55 başladığının sinyalleri mevcuttur. veri işleme ve sistem entegrasyonu gibi konular bu 56 çalışmaların merkezinde yer almaktadır. 2010 yılındaki Avrupa. Düşük ağırlıklı karoser malzemeleri kullanmaya ve gövde hava direncini azaltmaya yönelik araç gövde teknolojileri.“Yapılan analizlere göre. spor amaçlı arabalar ve karavanlarla yollarının dolduğu bugünkü ABD’ye bir hayli benzeyecektir.” Araç teknolojileri üzerine sürdürülen çalışmalar. 2001:233 Koch.” 54 55 56 Koch. sadece motor üzerine yapılan araştırmalarla sınırlı değildir. hatta belki Kuzey Amerika’da yeni tip araçların yakıt verimliliğinde 54 %25’e varan kazançlar sağlanabilecektir. son zamanlarda yapılan çalışmalar. yakıt ekonomisini sabit tutup araçları daha büyük ve daha güçlü hale getirmek için kullanılabileceğini göstermektedir. hibrid-elektrik ve yakıt pili (fuel cell) itme sistemleri gibi daha gelişmiş teknolojiler dahil değildir. Almanya ve ABD) yakıt ekonomisi potansiyeli göstermektedir ki. ağır. düşük yuvarlama direncine sahip tekerlek yüzeyleri. bu teknolojilerden pek çoğunun yakıt ekonomisini ilerletmek yerine. orta vadede yakıt ekonomisinde büyük gelişmeler yaşanacağını varsaymak mümkündür. sürtünme azaltıcı malzeme ve tasarımlar da üzerinde çalışmalar sürdürülen konulardır. 2002:72. elektrik enerjisinin araca iletimi veya araçta üretilmesi ile depolanması gibi konular.” Yapılan bu hesaplara. Bir başka çalışma konusu da elektrikli taşıtlardır. üç ülkenin (Danimarka. Bu türden verimli teknolojilerin de pazara yavaş yavaş girmekte olduğu gözönüne alınırsa. 36 . Enerji verimliliği açısından hiç de istenilir bir durum olmayan bu gelişme. Avrupa’da. üzerinde önemle durulan konulardan birisidir: “Eğer son on yıldaki trend devam ederse. 2001:233. Uzun yıllardır üzerinde çalışmalar sürdürülen elektrikli taşıtlar. Her ne kadar yakıt fiyatları ve arazi kullanım kalıpları Avrupa’da ABD’dekinden epeyce farklıysa da. sadece gelecek için tahmin edilen yakıt fiyatlarında maliyet-etkin olan teknolojilerin kullanılması durumunda bile.

Elekromanyetik itme gücüyle havada asılı bir biçimde hareket eden MAGLEV (manyetik kaldırmalı) trenlerin 500 km/saat hız değerini aşabileceği düşünülmektedir. Bu araçların piyasada yaygınlaşmaya başlamasını müteakip verimli ve verimsiz araçlar için uygulanan petrol fiyatlarının farklılaştırılması tüketicileri bu araçlara yönlendirebilecektir. Yakıt pilli araçların yaygınlaşabilmesi için bugünkü benzin istasyonları gibi güçlü bir dağıtım şebekesinin kurulması gerekmektedir. Benzinli yakıt pili altyapısı bugün için hazır durumdadır. üretici firmaları bu tür araçların imalatı için özendirecektir. fakat bu altyapı metanol veya hidrojen için de geliştirilmek zorundadır. Hemen her yerde rastlanılan benzin istasyonları ve bunlara yakıt dağıtan tanker filolarının uzun yıllar içerisinde milyarlarca dolarlık bir altyapı yatırımının neticesinde oluştuğu gözönünde bulundurulursa. Bu alandaki çalışmaların daha uzun zaman alacağı tahmin edilmektedir. ama özellikle yakıt pillerinde kaydedilen gelişmeler dikkat çekici bir boyuta ulaşmış durumdadır. gelecekte bugünkü test sonuçlarından daha iyi yol performansına sahip olacakları tahmin edilmektedir. Almanya’da Berlin-Hamburg ve Japonya’da Tokyo-Osaka hattı için hazırlanan bu trenlerde süperiletken teknolojisi kullanılmaktadır. Yakıt pilli araçların yaygınlaşmasının önündeki en önemli engellerden biri altyapı sorunudur.Elektrikli taşıtların kara. 37 . yüksek kapasiteli akülere ve akülerin belirli aralıklarla doldurulmasını sağlayan gelişmiş güç elektroniği devrelerine ihtiyaç duyulmaktadır. Hibrid ve yakıt pilli araçların. Elektrikli kara taşıtlarında ise. hava ve deniz taşımacılığında kullanılması için çalışmalar halen sürmektedir. Bu çalışmaların içinde en göze çarpan gelişmeler elektrikli kara taşıtlarında ve özellikle de elektrikli demiryolu taşıtlarında yaşanmaktadır. yakıt pilli araçlar için gereken dağıtım altyapısının kurulmasının kolay olmadığı görülür. Hükümetlerin bu tür enerji verimli araç üreten firmalardan daha az vergi almak gibi mali teşviklere yönelmesi de. Bugünkü şartlarda hibrid ve yakıt pilli araçların ticari uygulamaları için en az 10-15 seneye ihtiyaç olduğu dile getirilmektedir.

2001:14. Singapur ve Avustralya’da bu konudaki çalışmalar sürmektedir. ergimiş karbonat. Eyalet ve yerel hükümet teşvikleri ile önümüzdeki birkaç sene içerisinde 10-12 yeni istasyonun bu rakama eklenmesi 57 beklenmektedir. 38 . katı oksit. 2004:20. hidrojenin üretilmesi. PEM 57 58 59 Gülen.” Bütün bu zorluklara rağmen hidrojene dayalı ulaştırma seçenekleri üzerinde ısrarla durulmaktadır.Dağıtım altyapısı ile ilgili bir diğer alternatif ise.58 Yürütülen çalışmaların sadece teorik düzeyde kalmadığı. Clean Air Report. Daimler-Benz yakıt pilli otomobil geliştirmiştir. İzlanda. mevzii olmakla birlikte bazı projelerin uygulamaya sokulduğu da bilinmektedir. Ford. Hollanda. proton alışverişli membran (PEM). İngiltere. 1998:194. taşınması. Grubun bugüne kadarki çalışmaları. direkt metanol. Fosforik asit. ABD’de bu konudaki çalışmalar Daimler-Chrsyler. Kanada’da Ballard Power Systems tarafından imal edilmiş yakıt pilli otobüs deneme seferleri yapmaktadır. Portekiz.” Mevcut durumda ulaştırmada kullanılacak yakıt pillerinin maliyet ve güvenlik başta olmak üzere çeşitli dezavantajları bulunmaktadır.000 dolar tutması beklenmektedir. İsveç. Danimarka. 1990’ların başından beri sadece altı hidrojen istasyonu kurmayı başarmıştır. California Fuel Cell Partnership. çinko-hava gibi farklı kaynaklara dayanan çeşitli pil teknolojileri arasında. “Kanada’da demiryolu elektrifikasyonunda. Texas El Paso’da yakıt pilli bir Ford Fiesta aracını 1986 yılından beri posta dağıtım işlerinde kullanmaktadır. Çin. Japonya. İspanya. GM ve Enerji Bakanlığı’nın öncülüğünde yürütülmektedir. alkalin. Ültanır. Bu ülkelerden Japonya. ABD’de hidrojen temelli yakıt pilleri ve güç santrallerinin altyapısı ile ilgili bir taslak plân hazırlamak üzere bir çalışma grubu oluşturulmuş durumdadır. depolanması ve dağıtılması için gereken altyapının halen çok pahalı olduğunu ortaya çıkarmıştır. benzin istasyonlarının hidrojen istasyonlarına çevrilmesidir: “Bu tür bir çevrimin istasyon başına 400. Japon Toyota firması 1996 yılında yakıt pilli deneme 59 otomobilini üretmiştir. ABD Posta İdaresi. Toyota ve Honda gibi dünyaca ünlü iki marka ile önce hibrid araba ve şimdi de yakıt pilli araba alternatifine geçişte öncü konumda olan bir ülkedir. Almanya’da denizaltıların çalıştırılmasında yakıt pillerinin kullanımı üzerinde durulmaktadır.

EDMC.teknolojisi hem üretime geçiş hem de verimlilik açısından diğer teknolojilere göre daha ileri bir seviyeye ulaşmış durumdadır. doğalgaz veya başka hidrokarbonların kullanılabiliyor olması. taşıt teknolojisinde elektrik enerjisinin kullanımının artırılmasıdır. daha az enerji harcamakta. yerini elektromekanik sistemlere bırakmaktadır. Ulaştırmada enerji verimliliğin geliştirilmesine yönelik ciddi adımlardan bir diğeri de. amortisör. 2000 yılı itibariyle taşınan kişi ve taşınan yük başına enerji tüketimleri ulaştırma alt grupları açısından şöyledir: 60 61 Laponche at al. hükümetlerin bu konuda alabilecekleri en önemli tedbir. çevreyi daha az kirletmekte ve özel araçlara oranla çok daha az kazaya sebebiyet vermektedir. Diğer yandan yakıt pillerinde benzin. büyük ve çok yakıt tüketen araçların kullanımını yüksek vergi gibi caydırıcı yaklaşımlarla azaltmaya çalışmaktır. Verim ve çevre şartlarının sıkılaştırılmasına paralel olarak pek çok otomotiv şirketinde başlayan yoğun araştırma ve geliştirme faaliyetlerinin odaklandığı alanlardan birisi de. Bu alanda özellikle kentsel taşıma sistemleri önem kazanmaktadır: “Kentsel kitle taşıma sistemleri. 39 . 2002:114-115. 1997:33. özellikle de tramvay ve metro. başlangıçta yeni dağıtım altyapısı yatırımlarına ihtiyaç duyulmadan yakıt pillerinin yaygınlaşmasını ve hidrojen istasyonlarına dönüşümün zaman içinde tedrici bir biçimde yapılmasını mümkün kılabilir. Yeni geliştirilen taşıt teknolojilerinde fren.” Yük ve yolcu taşımacılığında enerji açısından en verimli taşıma modunun demiryolu taşımacılığı olduğu aşağıdaki çizelgelerden rahatlıkla anlaşılabilmektedir. Yük taşımacılığında ise trenler kamyonlara karşı aynı 60 avantajlara sahiptirler. EDMC tarafından yapılan tahminlerde61. Ama onun bile henüz ticari açıdan diğer enerji üretim kaynaklarıyla rekabet imkânı bulunmamaktadır. Ulaştırma alanında henüz ticari açıdan yeterince geliştirilememiş olan yakıt pilleri için en önemli fırsat. toplu taşıma sistemlerinin yaygınlaştırılmasıdır. Bugün itibariyle ileri teknolojiye sahip araçlar henüz yaygınlaşmadığından. direksiyon gibi pek çok mekanik düzenek. büyük otomobil ve petrol şirketlerinin konuya duyduğu ilginin artmakta oluşudur.

Taşıma modunda bazı ülkelerde öne çıkan alternatiflerden birisi de. 2002 Çizelge 2. demiryolu taşımacılığının hem yolcu ve hem de yük taşımadaki enerji verimliliği.4. Bununla birlikte. 40 .4. piyasadaki sert rekabetin üretim maliyetlerini düşürmeye zorlaması sonucunda firmalar. 70’li yıllarda yaşanan enerji krizi ve buna bağlı gelişen fiyat artışları olduğu genel kabul gören bir varsayımdır. Sektörler İtibariyle Taşınan Yolcu Başına Enerji Tüketimleri Yolcu Başına Enerji Tüketimi Karayolu (otomobil) 567 kcal/kişi-km Karayolu (otobüs) 155 kcal/kişi-km Demiryolu 48 kcal/kişi-km Ulaştırma alt grubu Kaynak: EDMC. Sektörler İtibariyle Taşınan Yük Başına Enerji Tüketimleri Ulaştırma alt grubu Yük Başına Enerji Tüketimi 921 kcal/ton-km 169 kcal/ton-km 61 kcal/ton-km Karayolu (kamyon) Denizyolu Demiryolu Kaynak: EDMC.3.Çizelge 2. karayolu taşımacılığınınkine göre 10-15 kat fazladır. Bu kapsamda olup bisikletler için ayrılmış yol ve güzergâhların bulunduğu şehirlerde. özellikle nüfusu kalabalık ve refah düzeyi düşük ülkelerde bu seçenek yaygınlaşmış vaziyettedir. 2. şehir içinde bisiklet kullanmak olup. sürücüler uzun olmayan mesafelerde araç kullanmaktan kaçınmakta ve enerji tüketiminde önemli bir tasarruf sağlamaktadırlar. 2002 Çizelgelerden görüleceği üzere. en önemli girdi kalemlerinden biri olan enerjiyle ilgili tasarruf ve verimlilik sağlamaya yönelik çabalara girişmişlerdir. Sanayide Enerji Verimliliği Enerji verimliliği politikalarını tetikleyen en önemli faktörün.

Bu gerçeğe rağmen, enerji verimliliğindeki gelişmelerin sadece firmaların kâr arzusundan kaynaklandığını ve bunların kendi kendine oluştuğunu söylemek mümkün değildir; bu gelişmelerin arkasında devlet tarafından desteklenen politikalar, kurumlar, organizasyonlar ve ayrıntılı teknik çalışmalar yer almaktadır.
“Sert bir uluslararası rekabetin hüküm sürdüğü dünyada, başlıca enerji-yoğun sanayiler (demir-çelik, alüminyum, kimyasallar, çimento, kâğıt, vs.) ancak enerjietkin üretim süreçlerini bünyelerine adapte ettiklerinde ayakta kalabilmektedirler. Bu sanayiler, devlet yardımı olmadan enerji verimliliği programlarına girişmek için yeterli teşviğe sahiptirler. Bununla birlikte, özellikle OECD ülkelerinde, modernizasyon süreçlerinin hızlandırılması ve ulusal firmaların rekabet gücünün 62 artırılması için hükümet yardımları sıklıkla devreye girmiştir.”

1970’li yılların sonlarından itibaren pek çok sanayileşmiş Batı ülkesinde enerji tasarrufu faaliyetleri özellikle sanayi sektöründe yoğunlaşmıştır. Faaliyetlerin öncelikle bu alana yoğunlaşmasının bir dizi sebebi vardır:
“- enerji tasarrufu potansiyeli diğer sektörlerden, örneğin özel mülkiyetli konutlardan daha az bile olsa, bu tasarruflar görece daha az maliyetle (ortalama konut sektöründekinin üçte biri) gerçekleştirilebilmektedir ve yatırım ortalama üç seneden daha kısa sürede kendisini amorti etmektedir, - enerji tasarrufu önlemleri genellikle sanayinin modernizasyonu ve rekabet gücünün geliştirilmesinde belirgin bir rol oynayabilmektedir, - enerji muhasebesi ve enerji maliyetlerinin anlaşılması, sanayide diğer alanlara göre 63 daha bilinen bir olgudur.”

Sanayide verimlilik kazançları elde etmek için dört çeşit önlem alınabilmektedir: 1) Genellikle sanayi kuruluşunun enerji muhasebesi ve sayaçlama işlerini geliştirmek için gösterdiği çabayla bağlantılı olarak daha iyi yönetim, işletme ve bakım pratikleri, 2) Genellikle düşük harcama gerektiren ve bir yıldan kısa sürede geri ödemesi tamamlanan kontrol sistemleri ve yalıtım gibi basit yatırımlar, 3) Ekipman yenilemesi, yeni teknolojilerin eklenmesi, enerji ikameleri ve benzeri büyük harcama gerektiren yatırımlar, 4) Yeni endüstriyel süreçler (prosesler).
62 63

Laponche at al, 1997:69. Laponche at al, 1997:76.

41

Yine de bu önlemlerin alınması tek başına yeterli olmamaktadır; çünkü değişebilen hammadde özellikleri, ürün çeşitleri, ürün özellikleri, iklim şartları, çevresel etkiler, kapasite kullanımı gibi çeşitli faktörler de enerji verimliliğini etkilemektedir. Sanayide enerji verimli teknoloji ve sistemlerin ilerletilmesinde, yakın dönemli kazançlar öneren pek çok gelişme kaydedilmiştir.
“Verimlilik yükseltmeye yönelik çeşitli yollar arasında süreç bütünleştirmenin altı çizilmelidir, çünkü bu şemsiye kavram; kimya, petrokimya ve rafineri sanayilerinde olduğu gibi, kâğıt ve kâğıt hamuru ya da gıda ve meşrubat işleme süreçlerinde de enerji tüketiminde %40’a varan azalmalar sağlayan derlenmiş ana stratejileri, 64 yöntem ve araçları kapsamaktadır.”

Sanayi sektöründe yüksek enerji kullanım oranı olan bazı alt sektörlerde enerji tasarrufu için alınabilecek başlıca tedbirler şunlardır65: Demir-çelik: Sinterin soğutulmasında kullanılan havadaki ısının geri kazanımıyla malzemenin ön ısıtılmasının tamamlanması, yüksek fırın soba baca gazının geri kazanımı, yüksek fırın tepe basınç türbini uygulaması, konvertör gazı geri kazanımı, tavlama fırınlarında etkili duvar izolasyonu, reküperatörlerin modifikasyonu (seramik kullanımı), asitleme hattında buhar kaçaklarının azaltımı. Çimento: Yanma havası miktar optimizasyonu, zincir taşıma sistemlerinin düzenlenmesi, kaykı ve alkali oranı optimizasyonu, ön ısıtıcı sistem etkinliği, fırında sekonder hava sıcaklığının artırılması. Cam: Rejeneratörlerde kullanıma uygun tuğla türlerinin araştırılması, girdi olarak atık cam kullanan teknolojiler, etkin brülörler, yüzen (float) cam teknolojisinin yaygınlaştırılması. Tuğla-kiremit: Tünel-fırın teknolojilerine yönelinmesi, pişirmedeki soğutma havasının kurutmada kullanımı, baca gazı ısısının geri kazanımı, hammadde karışımına katılacak yanıcı maddelerler homojen pişirme sağlanması.

64 65

Koch, 2001:232. TÜBİTAK, 2002:20-21.

42

Kâğıt: Atık ağaç kabuklarından enerji elde etme, siyah likör buharlaştırmada kademe sayısının azaltılması, kâğıt preslemede azami kuruluğun sağlanması, karşı basınç buhar türbini kullanımının artırılması. Ayrıca gıda sanayiinde66 ve tekstil sanayiinde67 ısı geri kazanım sistemlerinin uygulanmasıyla büyük enerji tasarrufu sağlanabileceği de çeşitli uygulamalardan anlaşılmaktadır. Bu sektörlerde ısıl iyileştirme yaklaşımlarının, kısa vadede önemli tasarruf imkânları sağladığı görülmüştür. Genel olarak sanayi tesislerinde yüksek verimli motor kullanımı, basınçlı hava sistemindeki kaçakların önlenmesi, kompresör emiş havasının dış ortamdan alınması, yakma havasının ısıtılması, kirlenmiş akışkandan ısı geri kazanımı, kondensatın kazana yollanarak geri kazanımı, sıcak ve soğuk yüzeylerin izolasyonu, iç ve dış yalıtım kaplamalarının yaygınlaştırılması, boşta çalışma süresinin azaltılması, tahrik motorlarının, fan ve pompaların frekans kontrolu ile hız ayarı, kazan yüzeyinden olan ısı kayıplarının azaltılması, buhar sistemlerinin iyileştirilmesi, buhar boru sistemlerinin izolasyonları, fırınlara yönelik iyileştirmeler, tesislerde elektrik güç faktörünün düzeltilmesi, fazla havanın kontrolü, kazanlarda blöf miktarının azaltılması, blöften ısı geri kazanımı gibi konular, enerji verimliliği uygulamalarında öne çıkan tedbirler olarak göze çarpmaktadır. Bu tedbirlerin en yaygın olarak uygulanabilecek olanlardan biri motor veriminin artırılmasıdır. Bilindiği üzere, bütün motorlar gibi elektrik motorları da kullandıkları enerjinin tamamını mekanik enerjiye çeviremezler.
“Motorun mekanik güç çıkışının, çekilen elektrik gücüne oranı motor verimi olarak adlandırılır ve motor tipi ve büyüklüğüne göre %70 ile %96 arasında değişir. Ayrıca kısmi yükte çalışan motorların verimleri de düşüktür. Bu verimler de motordan motora değişiklik gösterir. Örnek olarak bir motorun tam yükte verimi %90, yarıyükte %87 ve ¼ yükte %80 iken, aynı özelliklerdeki başka bir motorun tam yükteki 68 verimi %91 iken ¼ yükte %75 verimle çalışabilir.”

Gelişmiş motorların çeşitli yüklerdeki verimleri, eski tip teknolojiye sahip motorlara göre daha yüksektir ve dolayısıyla daha enerji verimlidir. Daha verimli motorların sanayide kullanılması, büyük bir enerji tasarrufu sağlamaktadır.

66 67 68

Bilge ve arkadaşları, 1997. Ener, 1997. Kaya ve Güngör, 2002.

43

Verimli motorların kullanılmasıyla büyük bir enerji tasarrufunun sağlandığı, diğer taraftan motor için yapılan yatırımların kendilerini oldukça kısa sürede amorti ettikleri çeşitli çalışmalarda gösterilmiştir.69 Yapılacak iyileştirme çalışmalarıyla önemli enerji tasarrufu sağlanabilecek alanlardan bir diğeri de basınçlı hava sistemleridir. Çünkü basınçlı hava sistemlerindeki yetersiz tesisat ve kontrollü bakım eksikliğinden kaynaklanan enerji kaybı, kompresörün harcadığı enerjinin %50’sine varabilmekte ve basit işletme tedbirleri ile bunun yarısının önlenmesi mümkün olabilmektedir. Bugün neredeyse bütün sanayi tesislerinde kompresör bulunduğu ve bunların arızalanmasının üretimi durdurabildiği veya yavaşlatabildiği düşünüldüğünde, basınçlı hava sistemlerindeki potansiyel enerji tasarrufunun büyüklüğü ortaya çıkmaktadır. Özellikle yeni kazan teknolojileri ile kazan bileşenleri üzerinde yapılan çalışmalar, kazanların daha verimli çalışması yolunda ciddi ilerlemelere yol açmıştır. Örneğin konvansiyonel kazanlarda bacadan atılan duman gazının sıcaklığının kazanın verimini olumsuz yönde etkilediği görüldüğünden, ekonomizör adı verilen eşanjörler ile hava ön ısıtıcıları geliştirilmiş, bu sistemler vasıtasıyla kayıp ısı geri kazanılmış, böylece kayıp enerji azaltılarak tüketilen yakıt miktarında da iyileşmeler sağlanmıştır.
“Kazan besleme suyu, kazanın asıl ısıtma yüzeylerine girmeden önce ekonomizör adı verilen elemanlar içinde duman gazları ile ısıtılabilir. Bu şekilde kazana gönderilen su ile buharlaşmakta olan su arasındaki sıcaklık farkı küçüldüğünden, kazandaki ısıl gerilmeler azalır, su içindeki gazların çıkışı kolaylaşır ve kazanın verimi artar. (…) Hava ısıtıcılarında da duman gazları bir miktar daha soğutularak hem daha fazla yakıt ekonomisi, hem de yakma havasının ısıtılması sayesinde daha iyi bir yanma sağlanır. Havanın her 50 Co fazladan ısıtılması, yakıtta yaklaşık olarak 70 %2,5 değerinde bir ekonomi sağlar.”

Elektrik üretim santrallerinde yüksek verim sağlayan akışkan yatakta yakma teknolojisi de, sanayide uygulama alanı bulan bir diğer önemli yeniliktir. Özellikle sıcak su, buhar ve kurutma amaçlı sıcak gaz elde etme proseslerinde akışkan yatak teknolojisinin başarılı sonuçlar verdiği bilinmektedir.

69 70

Örnek için bkz. Kaya ve Güngör, 2002. Esen ve Kılıçaslan, 1997:192-193.

44

pilot faaliyetlerden yöresel ve bölgesel enerji ajansları kurulmasına kadar çok sayıda uygulamayı hayata 45 . Avrupa’da enerji verimliliği kapsamında yürütülen bir diğer önemli çalışma da SAVE programıdır. uygulamaya konulan politikalar. AB mevzuatına yansıyan zorlayıcı tedbirler ile mevcut durumu ortak bir veri düzleminde izlemeye yönelik girişimler de zikredilmesi gereken hususlar arasındadır. DÜNYADAKİ ENERJİ VERİMLİLİĞİ UYGULAMALARI İlk enerji verimliliği stratejileri. Avrupa’daki 15 ülkenin enerji verimliliği ve çevre politikalarından sorumlu ulusal kuruluşlarının katılımıyla oluşturulan ve 1992 yılından beri yürürlükte olan ODYSSEE veri izleme projesi ile ortak politika ve tedbirler için zemin oluşturulmuştur. hizmetler ve ulaştırma gibi sektörlerde enerji verimliliğini geliştirmeyi ve enerji tasarrufunu teşvik etmeyi amaçlayan bu program. yasal yaptırımlar ve devlet tarafından sağlanan finansal desteklerle önemli bir yaygınlık kazanmıştır.3. Bu alanda Japonya ve AB’deki çalışmalar. Avrupa’da ise. enerji ve kalkınma politikalarının vazgeçilmez bir bileşeni haline gelmiş ve kendisine gittikçe yaygınlaşan bir uygulama alanı bulmuştur. Japonya’da çok çeşitli alanlarda geliştirilen verimlilik tedbirleri. AB’nin lokomotifi konumundaki bazı ülkelerin farklı sektörlerdeki öncü rolleri açıkça görülmektedir. diğer ülkelerde sürdürülen çalışmalara göre belirgin biçimde farklılaşmaktadır. tüm dünyada enerji verimliliği alanında rol oynayan aktörlere ışık tutan bir nitelik taşımaktadır. Batılı sanayileşmiş ülkeler ve Japonya tarafından petrol krizlerine ve onu izleyen enerji fiyatlarındaki artışlara bir cevap olarak 1970’li yıllarda geliştirilmiş ve uygulanmıştır. Sanayi. Bunun yanısıra. Japonya’daki The Energy Conservation Center (Enerji Tasarrufu Merkezi) çok ciddi ve ileri tedbirler geliştirmesi. ABD’nin bazı eyaletlerinde de bu anlamda diğer ülkelere göre büyük ilerleme kaydedilmiş durumdadır. hükümetleri etkin politikalar uygulamaya yönlendirmesi ile dikkat çekmektedir. getirilen teşvik ve tedbirler. The Energy Conservation Center tarafından yayımlanan karşılaştırmalı veriler. politika tedbirlerinden bilgilendirme çalışmalarına. 1980’li yıllarda ise enerji verimliliği kavramı.

mevcut binalar için bazı tedbirlerin alınmasını gündeme getirmektedir. 1996-2000 yılları arasında uygulanan SYNERGY programı da Birlik ülkeleri ile başka ülkeler arasındaki enerji politikaları konusundaki işbirliğini geliştirmeyi hedefleyen bir program olarak zikredilebilir.1. uluslararası işbirliklerine giderek ar-ge çalışmalarına katkı sağlamıştır.1. 2000 yılında ise program. 3. Çeşitli Alanlarda Enerji Verimliliği Uygulamaları 3. 647/2000/EC sayılı kararla Topluluk stratejisinin anahatlarını belirleyen Enerji Çatı Programı’na dahil edilmiştir. 1991 yılında başlayıp 1995 yılında biten ilk SAVE programından sonra. Son yıllarda bu alandaki çalışmalar büyük oranda eski binaların rehabilitasyonuna odaklanmaktadır.71 AB’nin enerji verimliliği konusunda yürüttüğü başka çalışmalar da mevcuttur. Enerji verimliliği bu programın öncelikli bir alanı olmuştur. Binalarda Enerji Verimliliği Uygulamaları Çeşitli ülkelerde enerji verimliliği alanında 1970’lerden beri uygulanan en önemli tedbirlerden biri bina kodları ve standartlarıdır. Örneğin Avrupa ülkelerindeki mevcut binaların. Bunlardan 1994-1998 yılları arasında uygulanan JOULE / THERMIE programı temiz ve verimli teknik ve teknolojilerin desteklenmesini öngörmüş. Avrupa’da. 96/737/EC sayılı Konsey kararıyla SAVE II programı beş yıllığına uygulamaya konulmuştur. Binalardaki etkiketleme çalışmaları özellikle alan ve su ısıtma konularında yoğunlaşmaktadır.72 Bu yüzden son yıllarda mevcut binalardaki enerji performanslarını artırmak amacıyla.1. çünkü alan ve su ısıtıcıları enerji tüketiminde önemli bir rol oynamaktadır. birçok ülkede bu standartlar yeni teknolojilere uygun şekilde revize edilmektedir. Avrupa’nın 2050 yılında binalarda kullanacağı enerjinin 2/3’ünü tüketeceği tahmin edilmektedir. hatta Güney Avrupa ülkelerinde bile müstakil konutlarda harcanan enerjinin büyük bir bölümü ısıtma ve 71 72 European Commission. 2004.geçirmiştir. Henderson at al. mevcut binalardaki enerji tüketiminin genel içindeki payının çok yüksek oluşu. Çünkü yeni yapılan binalarda belli hususlara dikkat edilmesinin sağlanması önemli olmakla birlikte. Yapılan araştırmalara göre. 2001:97 46 .

1% 12.74 Şekil 3.5% 6. Aşağıdaki şekilde. 2001:98 Bosseboeuf at al.3% 13. yemek pişirme.6% 15.3% 11.1% 5.1. Avrupa ülkelerinde alan ısıtma konusunda gerçekleştirilen çalışmaların enerji verimliliğinde önemli iyileşmelere sebep olduğunu. 47 . 2000:6. İspanya.sıcak su üretimi amacıyla kullanılmaktadır.4% 14. 1995 verileri K uzey-4 (İsveç. diğer) gösteren çizelge aşağıda sunulmaktadır73: Çizelge 3. alınan tedbirlerin etkisinin yıldan yıla arttığını ortaya koymaktadır. D animarka.0% 58.3% 21. Avrupa’daki Konutlarda Nihai Enerji Kullanımının Dağılımı G üney-3 N ihai K ullanım A lan Isıtm a Su Isıtm a Y em ek Pişirm e D iğer K aynak: Eurostat. Aynı çalışmalar. 6 Avrupa ülkesi için yeni binalardaki enerji tüketimlerinin yıllar itibariyle (1985-1996) değişimleri sunulmaktadır. bina kodlarının özellikle yeni binalarda etkili biçimde uygulandığını göstermektedir. Birleşik K rallık) A B-15 68. H ollanda. Bazı Avrupa Ülkelerinde Yeni Binaların Enerji Tüketim Gelişimleri 73 74 Henderson at al.1% (Y unanistan.5% Yapılan değerlendirmeler. Avrupa ülkelerindeki konutlarda gerçekleşen nihai enerji kullanımının çeşitli harcama tiplerine göre dağılımını (alan ısıtma. su ısıtma. Portekiz) 51.1.8% 22.

Avusturya ve Belçika’da hükümetler. 1990’lardan sonra İtalya. Bazı ülkelerde hükümetler kamu kuruluşlarındaki bina enerji verimliliğini artırmaya yönelik programlar geliştirmişlerdir.’den açıkça görüldüğü üzere. ABD ve Hollanda’da 1982 ve 1995 yılları arasındaki kabaca %25’lik bir tasarruf. Aynı şekilde İngiltere. ziyaretçilerin dairenin içinden izlenmesine imkân veren bina girişindeki kameralar. alan ısıtma yoğunluğunun düşürülmesiyle gerçekleştirilmiştir. bütün ıslak zeminleri donatan alarmlar. 1999 yılında kamu binalarındaki enerji tüketimini azaltmak için beş yıllık bir program geliştirmiştir. İsveç’te enerji verimliliğinin esas alındığı yeni tip bina sistemlerine verilen teşvikler. Danimarka. alarmın çalışması durumunda binadaki bütün elektrik ve suyun otomatik olarak kesilmesini sağlayan kontrol 75 Koch.” 75 Birçok ülkede binalarda enerji tasarrufu iyileştirmelerini teşvik etmek amacıyla mali teşvikler kullanılmaktadır. 48 . her bir evin içine yerleştirilen ekranlar yoluyla yapılan site-içi haberleşme. daha uzun bir dönem olan 1972-1994 yılları arasında bu yolla %50 oranında tasarruf sağlamıştır.1. binanın boş yüzeyleri için enerji-verimli aydınlatma gereçleri. Fransa ve İsveç’te. kamu ve belediye kuruluşlarında ısınma için harcanan enerji ile elektrikli aletlerden kaynaklanan enerji tüketimlerini azaltmayı hedeflemektedir. ev içi ve dışı sıcaklık ve basınç (hava ve rüzgâr) değerlerini sunan göstergeler. düşük gelirli kimselere oturdukları konutlarda enerji verimliliği tedbirlerini uygulayabilmeleri için mali destekler verilmektedir. müşterek alanlarda ses ve hareket dedektörlerine bağlı aydınlatma. Şekilde binalarındaki enerji tüketiminde belirgin bir değişim gözlenmeyen Danimarka’da ise. Yeni tip bu binalarda asansör ve merdivenlerde heliostat lambalarla aydınlatma. dikkat çeken bir başka bir başka uygulamadır. Danimarka ise. “IEA verileri alan ısıtma verimliliğinde güçlü ilerlemeler olduğunu göstermektedir. binalarda ısı yalıtımını iyileştirmek amacıyla sübvansiyon uygulamaktadır. Sözgelimi Finlandiya. ABD ve Kanada’da enerji tasarrufu şirketleri kamu binalarındaki enerji tüketimini azaltmaya yönelik çalışmalar yapmaktadırlar. 2001:234.Şekil 3. 1995’lerden sonra ise Hollanda ve Batı Almanya’da binaların enerji tüketimlerinde ciddi azalmalar meydana gelmiştir. İngiltere ve İrlanda’da ise. tüketim oranlarının 1970’lerin başından itibaren azaldığı bilinmektedir.

geridönüşümlü kâğıt. önemli bir enerji verimliliği yaklaşımı olarak dikkat çekmektedir. bütün dairelere yerleştirilen enerji verimli buzdolapları ve biyogaz ocakları ile mikrodalga fırınları ve elektrikli su ısıtıcıları. ısı geri kazanımına yönelik havalandırma sistemleri. Böylece.1. 1994 yılında yayımlanan bir direktif ile birlikte78. Örneğin soğutucu ev araçlarında enerji verimliliği endeksi. son yıllarda pek çok ülkede yayılma eğilimi göstermektedir.77 Binalarda enerji verimliliğiyle ilgili çalışmalar yapılırken.8 TWh]). Trines and van Geet. Hollanda Çevre ve Enerji Ajansı (NOVEM)’nın yaptığı bir hesaplamaya göre.sistemleri. AB’de bazı ev aletleri için enerji verimliliği endeksleri tanımlanmaya başlamıştır. DGXVII. 2001:161. Bu endeksler süreklilik arz etmekte ve gelişmelere göre yenilenebilmektedir. 76 77 78 Kjellgren and Persson. hem de enerji verimli ev aletlerinin kullanımının sistematik biçimde artırılmasıyla (5 PJ [≈1. 1994 49 .2. net hacmin her bir litresinde ne kadar enerji tüketildiğini yansıtmaktadır. European Commission. aracın yıllık enerji tüketiminin o aracın net hacmine bölünmesiyle elde edilmektedir ki bu. enerji-verimli büyük pencere sistemlerinin alttan ısıtmalı sistemlerle entegrasyonu. bir yandan da evsel konutlar başta olmak üzere tüm binalarda kullanılan elektrikli cihazlar için de çeşitli verimlilik çalışmaları sürdürülmektedir.4 TWh]) 10 yıl içinde toplam 15 PJ (peta-joule)’lük [≈4.76 Enerji verimliliğine yönelik gelişmiş tekniklerin çevresel duyarlılıkların merkezde olduğu yeni yapı sistemleriyle bütünleştirilmesi sonucunda ulaşılan yüksek kaliteli bina yaklaşımları. 2001:51. 3.2 TWh] bir enerji tasarrufu mümkün gözükmektedir. cam şişe ve alüminyum teneke gibi atıkları ayırt eden ve güçlü vakum etkili akıllı çöp ayrıştırma sistemleri bu binaların ilk bakışta dikkat çeken önemli özellikleri arasında yer almaktadır. Her bir ev aleti türü için de farklı endeksleme yaklaşımları kullanılmaktadır. Ev Aletlerinde Enerji Verimliliği Uygulamaları AB’nin ev aletlerinde getirdiği sınıflama yaklaşımları. Hollanda’da hem enerji verimli bina yaklaşımının yaygınlaştırılması (10 PJ [≈2.

11 Avrupa Ülkesinde Etiket Tiplerine Göre Buzdolabı Satışları 79 80 Fawcett et al. G tipi soğutucular ise en yüksek enerji tüketimine sahiptirler) AB’de soğutucu ev aletleri pazarında toplam %25’lik bir satış payına ulaşmışlardır. vb. başarılı uygulamalarından birisi soğutucu ev araçlarında (buzdolabı. dondurucu. 1993 yılında yapılan projeksiyonlarla. 2000:7.2. 50 . AB’nin ev aletleriyle ilgili olarak getirdiği minimum standartlar yaklaşımında.farklı oranlarda dondurucu alanı bulunan ve farklı büyüklüklere sahip olan soğutucu araçları aynı düzlemde karşılaştırmak mümkün olmaktadır. 2000. standartların başarıyla uygulandığının bir başka göstergesidir. A ve B sınıfı soğutucular (A tipi soğutucular en düşük enerji tüketimine. 2000 yılında halen 109 TWh düzeyinde olan soğutucu ev aletleri elektrik tüketimi. 1992 yılındaki 111 TWh düzeyinden 94 TWh’e düşürülmesi öngörülmüştür. ev aletlerinin toplam elektrik tüketimi içinde %18’lik bir paya sahiptir. Bosseboeuf at al. Etiketlemeyle ilgili düzenlemenin çıkmasından 4 yıl sonra.) ortaya çıkmıştır.79 A ve B sınıfı soğutucuların pazarda elde ettikleri pay da. Aşağıdaki şekil etiket tiplerine göre pazar yüzdelerini 3 yıl için ortaya koymaktadır80: Şekil 3. 12 AB ülkesinde soğutucu ev aletlerinin toplam elektrik tüketiminin 2010 yılında.

Sanayide Enerji Verimliliği Uygulamaları Başta Avrupa. Danimarka’daki en verimli buzdolabı modelleri 1975 yılındaki buzdolaplarının kullandığı enerjinin sadece %16’sını kullanmaktadır. “Elektrik Enerjisi”.726 kWh yıllık enerji tüketimi. klima. 51 . Japonya’da yeni hedef ise ‘top runner’ programı gereğince piyasada satılan tüm buzdolaplarını piyasadaki en verimli buzdolabı ayarına getirmektir.3.6 kWh/ay tüketimi olan 170 litrelik buzdolabının enerji tüketimi 1994 yılında 27 kWh/ay’a düşürülmüştür. AB tarafından 1993 yılında hazırlatılan rapora göre. 3. bu veriden hareketle. daha büyük ebatlı buzdolabı için 1990 yılında 916 kWh’e düşürülmüştür. Bu miktar 1991 82 yılında Fransa'nın elektrik tüketimine eşdeğerdir. Benzer olarak Japonya'da 1973 yılında 79. Avrupa’daki 15 ülkenin sanayilerindeki ortalama enerji verimliliği. televizyon.” Verimli ev aletleriyle ilgili çalışmalar başlangıçta buzdolaplarına (ve benzer tipten soğutuculara) odaklanmış olmakla birlikte ilerleyen yıllarda çamaşır ve bulaşık makineleri. ABD ve Japonya olmak üzere sanayisi gelişmiş bütün ülkelerin sanayi enerji verimliliğinde 1970’lerin sonundan itibaren önemli ilerlemeler kaydedilmiştir. AB’de ev aletleri konusundaki tüketici davranışlarının istikrarlı ve olumlu yönde değiştiği sonucunu çıkarmak mümkündür. mevcut buzdolaplarının verimlileri ile değiştirilmesi durumunda 1993-2015 yılları arasında kümülatif olarak 3 senaryoya göre 452 ile 384 TWh arasında tasarruf sağlanacağı hesaplanmıştır. AB’de 1990-2001 yılları arasında büyük ev aletlerinin enerji verimliliğinde yıllık %2’ye yaklaşan (toplam %21) bir iyileşme yaşanmıştır81. Verimli ev aletleri konusundaki çalışmalar sadece Avrupa’da değil. 1990’ların ilk yarısında enerji-yoğun alt sektörlere olan yönelim enerji verimliliğindeki gelişmeleri 81 ODYSSEE. ABD ve Japonya’da da büyük gelişme kaydetmiş durumdadır: “Verimli buzdolaplarının kullanılması Amerika’da 1973’den bu yana yaklaşık 30. Amerika’da 1970 yılında 1.000 MW güçte yeni santral ihtiyacını ortadan kaldırmıştır. 2001:8-7. 82 DPT.Avrupa’daki önemli veri toplama kuruluşlarından olan ODYSSEE’nin verilerine göre. bilgisayar gibi çeşitli araçların tükettikleri birim enerji miktarlarında da önemli iyileştirmeler sağlanmıştır.1. 2004. 19902001 arasında toplam %18 oranında iyileşme göstermiştir.

3.3. 2004. endüstriyel GSYİH için enerji tüketimini vermektedir. Avrupa ülkelerinde sanayi enerji yoğunluğundaki gelişmeleri göstermektedir84: Şekil 3. 52 . 2000:4. 90’ların ikinci yarısında süreç tersine işlemiş ve daha az enerji-yoğun sanayi kollarına doğru bir yönelim olmuştur. AB ülkelerinin sanayi enerji yoğunluk değerleri. ODYSSEE veri tabanı 1995 yılını baz alan sabit bir biçim geliştirmiş ve sanayideki enerji verimliliği gelişimlerini bu bazda göstermiştir. Avrupa Ülkelerinde 1995 Bazlı Sanayi Enerji Yoğunluğu Değerleri Şekil 3. zaman içinde bir ülke (Yunanistan) hariç 15 Avrupa ülkesinin sanayideki enerji yoğunluğu değerleri istikrarlı bir biçimde düşmüştür. Bosseboeuf at al.duraklatsa da. dünya ortalamasının çok altına inmiş durumdadır.’den de görüleceği üzere. Sabit bazlı nihai enerji yoğunluğu değeri. 83 Avrupa’daki ülkelerin sanayi enerji verimliliği hesaplamalarında farklı kalıplar kullanıldığı ve her bir ülkede sanayilerin ağırlıkları/dağılımları farklı bir nitelik arz ettiği için. 83 84 ODYSSEE. Aşağıdaki şekil.

Bu çalışmalar bilgilendirme ve eğitimden başlayıp çeşitli teşvik mekanizmaları geliştirmeye kadar çok geniş bir yelpazeyi içermektedir. 2001:232. bu değer 2000 yılında 3. Çeşitli sanayilerdeki süreçler ile ülkeler arasındaki enerji ihtiyaçlarının mutlak değerinin analiziyle. 2000:13.06’ya düşmüş ve 20 yılda yaklaşık %30’luk bir iyileşme meydana gelmiştir.Sanayi tesislerinin enerji yoğunluğundaki iyileşmeler sadece AB ülkelerinde değil. özellikle enerji tasarrufu açısından ‘en iyi uygulamaları’ tanımlamak mümkündür. 53 . Keskin ve Gümüşderelioğlu. yani enerji tasarrufu etüdleridir. “Sanayi sektöründe yaygın olarak kullanılan ve başarılı sonuçlar verdiği gözlenen en önemli faaliyetlerden biri enerji denetimleri (auditleri). Pek çok IEA üyesi ülke. 2002:54-55. Enerjiye bir bütün olarak yaklaşılmasını esas alan kojeneratif bir tesiste. Japonya’daki imalat sanayiinde (1010 kcal/yen) cinsinden enerji yoğunluğu değeri 1980’de 4. bu alanda enerji verimliliğini sağlamak üzere sanayi kuruluşlarıyla uzun dönemli sözleşmeler imzalamıştır. sonra aynı buhar ısıtma amacıyla kullanılmaktadır. büyük çaplı ve pek çok sanayi alt sektörünü kapsayan bir politika olarak ayrı bir önem taşımaktadır. Bazı ülkelerde bu programlar için mali destek sağlanırken.” Isı ve elektriğin birlikte üretildiği kojenerasyon tesislerinin yaygınlaştırılması. Bu 85 86 87 EDMC. bu en iyi uygulamaları desteklemek için -bazı durumlarda dünya çapında benzer sanayilerle mukayese yapmayı da içerecek şekilde.”86 Sanayideki enerji yoğunluğunun tek başına şirketlerin önlemleriyle düşürülmediğinin ve devletlerin kendi ülkelerinin rekabet güçlerini artırabilmek için enerji verimliliği tedbirlerini bir hedef olarak benimsemelerinin de önemli olduğu belirtilmelidir.programlar uygulamıştır. Bunların çoğunda en iyi uygulama programları. enerji tasarruf potansiyelinin yerini belirleyen enerji denetimleriyle birleştirilerek gerçekleştirilmiştir.25 iken. Böylece aynı yakıt kaynağıyla hem ısı hem de elektrik enerjisi üretmek mümkün olmaktadır. Japonya’da da gözle görülür biçimde gelişme göstermiştir. yüksek sıcaklığa ulaşmış buhar önce bir türbinden geçirilerek elektrik üretilmekte. Devletlerin bu alanda yapabilecekleri pek çok çalışma bulunmaktadır. bazı ülkelerde ise enerji denetimleri sonucu yapılan önerileri yerine getirerek enerji tüketimlerini azaltmayı taahhüt eden sanayi kuruluşları vergi indirimleri ile 87 ödüllendirilmektedir.85 Gelişmeler IEA üyesi pek çok ülkede farklı oranlarda da olsa benzer bir seyir izlemiştir. Koch. “1950 yılından beri IEA üyesi ülkelerin çoğunda bir birim imalat çıktısı için harcanan enerji değeri sürekli olarak düşmektedir. Azımsanmayacak sayıda devlet.

Bu hedefler. İtalyan hükümeti daha verimli arabalar üretmek için FIAT ile birlikte gönüllü bir program geliştirdi. kombine çevrim sistemlerinin ticari. 2010 yılına kadar üye ülkelerde toplam elektrik üretimindeki kojenerasyon payını %9’dan %18’e çıkararak ikiye katlama hedefini benimsedi. Son yıllarda bu alanda önemli gelişmeler kaydedilmektedir. “Alman otomobil sanayi 1990-2005 yılları arasında Almanya’da imal edilen ve satılan yeni otomobiller için yakıt tüketimini %25 azaltma taahhüdünde bulundu. 2000:15. 54 .tesislerin sanayide özellikle yaygınlaşmasının sebebi. Japonya’da 1998’de enerji tasarrufu ile ilgili kanun revize edilerek otomobillere her kategoride mevcut en iyi performansa eşit olacak şekilde daha sıkı yakıt verimliliği standartları kondu. 1970’li yıllarda yeni arabalar için uygulanan gönüllü yakıt verimliliği standartlarının hedefi. “Avrupa Birliği. otomobil imalatçılarının kilometre başına belli bir değerin altında yakıt tüketen otomobil üretmeleri için yaptırımlar getirmiştir. 2001:232. ABD bu programı zorunlu olarak uygulamaya geçirmiştir. pek çok fabrikanın hem buhar ve hem de elektrik ihtiyacının bulunmasıdır.4. Bu çalışmaların başında verimli yakıt kullanımıyla ilgili tedbirler gelmektedir. araba ortalama enerji verimliliğini artırmak olarak belirlenmiştir. Keskin ve Gümüşderelioğlu. ABD de benzer şekilde.1. Böylece araba imalatçılarının gönüllü taahhütleri.”89 Japonya’da uygulamaya konulan “Top Runner” programı ile bütün arabalar için hedef değerler belirlenmiştir. Ulaştırmada Enerji Verimliliği Uygulamaları Ulaştırma sektöründe de enerji verimliliğini geliştirmeye dönük çeşitli çalışmalar sürdürülmektedir. Avrupa’da yeni arabalarla birlikte gelen verimlilik artışı ise ODYSSEE kapsamında izlenmektedir. 3. Bu uygulamayla ulaştırma sektöründeki yakıt verimliliği de izlenmektedir. sınai ve kamusal binalarda ve ülke genelinde kullanımını 2010 yılına kadar ikiye katlama planlarına 88 sahiptir. Bazı ülkeler bunu belli oranda gerçekleştirirken. Böylece verimli yakıt kullanımı için önemli adımlar atılmıştır. araba 88 89 Koch.” Sanayi sektöründe devlet ile sanayi kuruluşları arasında akdedilen sözleşmeler ve performansa dayalı taahhütler ile resmi kuruluşlar tarafından sağlanan bilgilendirme programları da zikredilmesi gereken diğer önemli örneklerdir.

55 . ama diğer sektörlerde de ciddi getiriler sağlayabilen yaklaşımlardan biri.4.2.90 Aşağıdaki şekilde Avrupa’da yeni arabaların birim tüketimlerindeki iyileşmeler yıllar itibariyle gösterilmektedir91: Şekil 3. ODYSSEE’ye göre. talep tarafı yönetimi (demand side management) ve bütünleşik kaynak planlaması (integrated resources planning) 90 91 ODYSSEE.sahipliğine getirilen vergiler.6%) vardır. Talep Tarafı Yönetimi ve Bütünleşik Kaynak Planlaması Özellikle sanayi sektöründe büyük önem taşıyan. Bazı AB Ülkelerinde Yeni Arabaların Birim Tüketimlerindeki İyileşmeler 3. toplam ulaştırma enerji verimliliği 1990-2001 yılları arasında önemli oranda iyileşme göstermiştir. Avrupa’da otomobillerin spesifik enerji tüketimlerinde son yıllarda düzenli bir düşüş (yıllık -0. daha verimli araba alınması karşılığında sağlanan vergi indirimleri gibi teşviklerin toplam verimliliğe nasıl bir katkı yaptıkları görülebilmektedir. Bosseboeuf at al. 2000:11. özellikle 1995’ten itibaren bu düşüş daha da hızlı hale gelmiştir. 2004. Kamyon ile kamyonet ve panelvan türü hafif araçlar zaman zaman enerji verimliliğine olumsuz etki yapsalar da.

enerji verimliliği çalışmalarının vazgeçilmez araçları olarak görülmektedir. Gelişmiş ülkelerde bu uygulamalar. Bu yüzden talep tarafı yönetimi. 56 . elektrik hizmeti sağlayan kuruluşların etkili teşvik mekanizmalarıyla enerji tasarrufunu özendirmelerini ve böylece söz konusu kuruluşların yeni yatırımların maliyetinden kaçınmalarını esas almıştır. talebin azaltılması veya talebin zamana bağlı olarak kaydırılması yollarına gidebilirler. akkor elektrik lambalarının kompakt floresan lambalarla değiştirilmesi. 1997:163. diğer bir deyişle yük talebindeki tepe değerlerini törpüleyip boş vadileri doldurmak için. elektrikli cihaz satıcıları ve enerji verimli ekipman kullanımını destekleyen mühendislik firmaları da bu süreci desteklemişlerdir. yakıt ayarlaması ve yük yönetimi konularını içeren bir yaklaşımdır.uygulamalarıdır.” Talep tarafı yönetimi (DSM) nihai enerji kullanımında verimlilik. Elektriğin dağıtımı ve tüketimi ile ilgili kuruluşlar DSM çalışmalarında sistem yük eğrilerini değiştirmek. DSM faaliyetlerinin uygulanabilmesi için enerji şirketlerinin programa dahil olması. “DSM (talep tarafı yönetimi) veya talep yönetimi terimi. yük faktörünün düzeltilmesi. 1980’li yıllarda ABD’de uygulanmaya başlayan bu yaklaşım. 1997:28. müşteriler ve topluma sunulan enerji hizmetlerinin maliyetinin düşürülmesi gerekmektedir. Böylece elektrik üretimi için gereken büyük 92 çaptaki yatırımlar azaltılır veya ertelenebilir. “Talep tarafı yönetimi. elektrik dağıtım şirketleri kadar. en düşük maliyetle planlama ilkesine dayanan enerji politikalarının önemli bir 93 parçasıdır. ABD’deki uygulamalarda. Danimarka’da bu alanda kaydedilen gelişmeler de dikkat çekici olmuştur. Laponche at al. üretim kapasitesini artırma şeklindeki geleneksel seçenek ile aynı hizmeti sağlayarak elektrik talebini düşürme seçeneğinin eşit şekilde ele alınması bulunmaktadır. Talep tarafı yönetimi ile ilgili uygulamalar ilk olarak ABD’de başlamakla birlikte. üretim kapasitesinde bir ertelemeye (özellikle puant zamanlarda) ve hem tüketiciler hem de elektrik şirketi açısından elektrik tasarrufu yapmaya imkân vermektedir. uygulama ve değerlendirme çalışmalarını içerir. müşterilerin elektrik tüketimlerini miktar ve zaman yönünden etkileyecek planlama. 1970’lerden beri Danimarka’nın tarife yapısının marjinal maliyete dayalı olmasının iki türlü (yukarıdan aşağıya ve aşağıdan yukarıya) yük tahmini metoduna imkân 92 93 Ergen ve Yıldırım.” Talep tarafı yönetimi vasıtasıyla elektrik tasarrufuna yönelik finansal programların temelinde. Örneğin. müşterilerin yük kalıpları ve toplam tüketimlerini etkilemeyi hedefleyen bir dizi faaliyeti içermektedir.

ABD’de talep tarafı yönetimi uygulaması. tavsiye. denetim ve mali destek ayaklarının bulunduğu bir dizi teşvik tedbirini müşterilerine uygulaması gerekmektedir. Laponche at al. müşteri ise borcunu elektrik faturası üzerinden ödemektedir. 1997:30. enerji kuruluşlarının bilgilendirme. 1994 kışında ülke çapında büyük bir kampanyaya dönüşmüştür. her evde iki tane olacak şekilde beş milyon lamba satılmıştır. 57 . Çünkü sadece puant yükün karşılanması için yapılacak yatırım hem çok kârlı olmamakta. Benzer bir kampanya. 1997:165.000 saattir. Bu ampullerin elektrik tüketimi. ömrü ise normal ampullerin beş katı. yani 8. “Programın beklenen enerji tasarrufunu sağlayabilmesi için. hem de kendisini uzun sürede amorti etmektedir. elektrik kuruluşlarının (özel şirketler. talep tarafı yönetiminde elektrik şirketleri genelikle puant zamanlarda (enerjinin pahalı olduğu saatler) ve elektrik satış fiyatının elektrik maliyetinden az olduğu durumlarda (tümüyle izole alanlar veya adaların ihtiyaçları karşılanırken. normal bir ampul tüketiminin beşte biri. kooperatifler. “En çarpıcı kampanya örneği. bunun yerine bu zaman diliminde tasarrufun teşvikle artırılması ve talebin yataylaştırılması daha rasyonel/kârlı bir yol olarak gözükmektedir. altı ay içerisinde 7. kamu şirketleri ve karma şirketler) tüketiciye yönelik çeşitli program ve kampanyalar uygulamasını kolaylaştırmıştır. Yoğun reklamlarla desteklenen kampanya sonucunda. tesislerden elde ettikleri tasarrufu bu işe katılım sağlayan müşterilere daha düşük fatura yoluyla yansıtma imkânı vermektedir. enerji şirketlerine. daha az enerji ile daha çok ışık veren kompakt floresan lamba uygulamasıdır. vs. Şirketler müşterilere tavsiye ettikleri belli yatırımları finanse etmekte.000 adet eski ev tipi dondurucunun (freezer) düşük enerji tüketen yeni dondurucularla değiştirilmesi şeklinde gerçekleşmiştir. elektrik üretim/dağıtım tesislerinin yol açtığı çevresel zararları göreceli olarak azaltmaktadır.”95 Kamu yararını gözeten devlet kuruluşları ya da düzenleyici otoritelerin de talep tarafı yönetimine sıcak bakması uzun vadede beklenen bir gelişmedir.”94 Ülkeden ülkeye uygulamalar farklılık göstermekle birlikte. böylece döviz açığını azaltmakta. Çünkü bu yaklaşım enerji yatırımlarında tasarrufa imkân vermekte. Danimarka’da CFL kullanımı küçük bir kampanya şeklinde başlamış.) elektrik tasarrufuna daha fazla ilgi göstermektedirler.vermesi ve bunun da talep tarafı yönetimi için uygun veriler elde edilmesine zemin hazırlaması. tüketiciler açısından elektrik faturalarının düşmesine sebep olmakta ve nihayet. 94 95 Ergen ve Yıldırım.

”96 IRP yaklaşımında. enerji piyasaları serbestleştirildiğinde ve özellikle perakende rekabet başladığında temelden değişmektedir. Portekiz. belirli bir yıl içinde yeni enerji üretim ve dağıtım tesislerinin gelişim maliyeti (enerji arz eğrisi) ile talep tarafı yönetimi programının uygulanma maliyetinin (tasarruf edilmiş enerji arzı eğrisinin) karşılaştırılması önemli bir yer tutar. 58 . Fransa. İtalya. şöyle tanımlanması mümkündür: “IRP. “Çeşitli ülkelerdeki monopolistik enerji şirketleri yakın zamanda ya serbestleştirilmişler ya da enerji verimliliğini geliştirmek üzere bütünleşik kaynak planlaması (IRP) ve talep tarafı yönetimi (DSM) gibi kamu yararına ilkeler doğrultusunda teşvik edilmişlerdir. sadece toplum ve tüketici açısından maliyetlerin asgari olması durumunda yatırım yapmak üzere denetleyici otorite (bakanlık ya da düzenleme komitesi) tarafından yönlendirilir. 1997:164. içinde enerji santrallerinin de olduğu bağımsız güç üretim birimleri ya da DSM program ve hizmetleriyle. Almanya. üretim ve iletim şirketleriyle bağımsız sistem operatörünün üretim ve iletim için çeşitli senaryolar hazırlamasını da şart koşmuştur.IRP (integrated resource planning / bütünleşik kaynak planlaması)’nin ise. 1994 tarihli Elektrik Kanunu’na dağıtım ve üretim şirketlerinin DSM planları hazırlaması zorunluluğunu koyan Danimarka. Danimarka. Hükümet ise 20 yıllık bir planın anahatlarını vermekle sorumlu kılınmıştır. IRP sadece geleneksel arz kaynaklarına (büyük enerji santralleri ve elektrik iletim altyapısı) bakmaz. Enerji şirketleri için talep tarafı yönetiminin anlamı. 2001:298.”98 Avrupa Komisyonu konunun incelenmesi için SAVE programı altında 8 Avrupa ülkesinden (Belçika. 2001:300. SAVE programı bünyesinde başlatılan etüd çalışmasının temel amacı. talep tarafı yönetimi ve bütünleşik kaynak 96 Nilsson at al. müşterilerin enerji hizmet taleplerinin düşük maliyetler ve asgari çevresel etkilerle karşılanıp karşılanamayacağını da analiz eder. İsveç ve İngiltere) farklı kuruluşları görevlendirmiştir. enerji şirketleri için en düşük maliyeti sağlamaya yönelik bir iş planlama yaklaşımıdır.”97 IRP’yi en etkin biçimde uygulayan ve pratik sonuçlar elde eden ülkelerden birisi Danimarka’dır. aynı zamanda. 97 98 Laponche at al. Nilsson at al. “IRP uygulamasında elektrik şirketleri.

99 National Energy Policy. 3. havalandırma ve iklimlendirme sistemlerindeki iyileştirmelere kadar bir dizi ticari açıdan uygun ve maliyet-etkin teknoloji kullanmak yoluyla. enerjinin rasyonel kullanımı önündeki engellerin üstesinden gelmeyeyi hedefleyen SAVE.planlanması yaklaşımlarının yeniden yapılanan Avrupa elektrik ve gaz piyasalarında uygulanabilirliğinin geliştirilmesidir. 1970’lerin ortalarından beri Kongre ve ilgili yönetim birimleri tarafından federal kuruluşlarda enerji verimliliğini yükseltmeye yönelik çeşitli programlar geliştirilmiştir. Bu ülkede son otuz yıl içerisinde enerji verimliliği yüksek teknolojiler kullanılarak toplam enerji verimi önemli miktarda artırılmıştır. 2001. Bu etkileyici başarıya rağmen. Çalışmanın SAVE bünyesinde yürütülmesinin sebebi.1. 59 . Bu rakam. gelişmiş aydınlatma sistemlerinden ısıtma.3. DOE (Department of Energy / Enerji Bakanlığı)’ye göre 1975 ve 1991 yılları arasında bu programlarla yaklaşık 8 milyar $’lık bir tasarruf sağlanmıştır. SAVE (Specific Action on Vigorous Energy Efficiency)’in.3. 1973 yılından bugüne ekonomideki büyüme %126 oranında gerçekleştirilirken. aynı zamanda çeşitli ekipman (kazan. Avrupa Komisyonu Enerji Çatı Programı’nın altında yer alan ve AB enerji politikalarını uygulamaya yönelik çeşitli faaliyetlerin gerçekleştirildiği bir program olmasıdır. ABD’de kullanılan enerji miktarı eğer ekonomideki büyümeye paralel olsaydı. aynı süre zarfında enerji kullanım oranındaki artış yalnızca %30 olmuştur.99 ABD’de. ABD Enerji verimliliği çalışmalarında en etkin ve somut sonuç alan ülkelerden birisi ABD’dir. 2001 yılında tüketilen enerji miktarı 29 trilyon kWh yerine 50 trilyon kWh olacaktı. vb. aynı yıllar arasında enerji tasarrufu önlemleri için yapılan yatırımın yaklaşık üç katıdır.) ve elektrikli aletlerin enerji tüketimlerini düzenleyen Avrupa Birliği direktiflerinin de altyapısını hazırlamaktadır. Gelişmiş Bazı Ülkelerdeki Enerji Verimliliği Uygulamaları 3. Enerji tasarrufunun teknik olmayan yönlerine odaklanan.

100 “Birleşik Devletler’de uygulamaya konulan bilgi etiketlemesi ve verimlilik standartları programları etkileyici sonuçlar ortaya çıkarmıştır. Tek başına standartlar programı.” Alet ve ekipman verimlilik standartları. standartları periyodik olarak yenilemektedir. ABD’deki standartların 2010 yılından önce evlerdeki enerji kullanımını 101 %5 ilâ %6 arasında azaltacağı tahmin edilmektedir. 60 . bu da 160$ ile 220$ arasında bir tasarrufa imkân vermiştir. standartlar için harcanan her 1$ enerji verimliliği teknolojisinde 60$’lık bir tüketici yatırımı üretmiştir ki. Department of Energy’ye göre. 1988 ve ve 1992 yılındaki yasal düzenlemelerle ürün listeleri genişletilmiştir. Koch. Standart geliştirme işlemleri ABD’de 1980’lerin başında başlamış ve National Appliance Energy Conservation Act (Aletlerde Enerji Tasarrufu Ulusal Sözleşmesi) ile 1987 yılında ülke geneline yaygınlaştırılmıştır.federal kuruluşlarda dikkate değer büyüklükte bir tasarruf sağlamak halen mümkün gözükmektedir. Bu.102 ABD’de 1990’ların ortasından itibaren başlayan ve elektrik sektöründe serbestleştirme bağlamında yeniden yapılanmayı hedefleyen dönüşüm. “Bugüne kadar enerji verimliliği çalışmalarını finanse etmekte kullanılan en yaygın fon yaklaşımlarından birisi. diğer yandan bu durum rekabet açısından da nötr bir durum yaratmaktadır. 2003. Nadel. (…) 15 eyalette kullanılan bu yaklaşımda 100 101 102 US Congress. Office of Technology Assessment. çünkü tüketici. 1994:1. kamu yararına çalışan fonlar kurmak suretiyle enerji verimliliği türünden toplumsal faydaları olan çabaları desteklemek üzere yeni bir mekanizma geliştirmişlerdir. Bu ücret genellikle kWh başına ‘mill’ (1 mill. Bunu gören eyalet düzenleyici kurumlarından bazıları. dağıtım hizmetlerinde by-pass edilemeyen bir ücrettir.000 MW gücünde elektrik üretim kapasitesinin yerine geçmiştir. 2000 yılı itibariyle alet ve ekipman verimliliği için uygulanan standartlar yaklaşık olarak 21. 2001:235. Diğer taraftan Amerikan Enerji Bakanlığı. ABD’nin bugüne kadar uyguladığı en başarılı enerji tasarruf politikalarından biri olmuştur. genellikle ‘sistem fayda yükü’ (ya da ‘kamu menfaati masrafı’) olarak adlandırılan mekanizmadır. elektriği hangi üreticiden alırsa alsın bir ödeme yapmaktadır. ABD cent’inin onda biridir) cinsinden ifade edilmektedir ve bahse konu yaklaşım şu ana kadar 15 eyalet tarafından benimsenmiş durumdadır. doğal olarak enerji verimliliği ile ilgili yatırımların azalmasına yol açmıştır.

3 mill/kWh’tir.2. bunun da 140 milyon dolar civarında net fayda (müşteri maliyetleri ile program fazlasındaki faydalar) ürettiği tahmin edilmektedir.104 ABD’de California eyaleti. Bu başarıda binalarda uygulanan önlemler büyük 103 104 105 Kushler.105 3. Nadel at al.” ABD’de sektörün liberalizasyonunu tamamlamış eyaletlerde. California. eşzamanlı olarak enerji verimliliğini desteklemeye yönelik mekanizmalar yaratması ile de dikkat çeken bir model ortaya koymuştur. başlangıçta dört yıl sürecek bir periyot tanımlamış ve nominal olarak ABD’deki eyaletler arasında en yüksek değere ulaşan enerji verimliliği için özel bir fon tahsis etmiştir ki. 61 . bu harcamanın yıllık yaklaşık 825 milyon kWh ve 156 MW’lık puant taleplik bir tasarruf sağladığı. kamu sorumluluğu kapsamında enerji verimliliği için 1999 yılında harcanan para 200 milyon dolardır. enerji verimliliğine yönelik çalışmaların sürmesi için alınan yeni fon yaratma tedbirlerinin bir dereceye kadar başarılı olduğu görülmektedir.3. CBEE. Bu konuda yapılan bir çalışmada. GSMH başına birincil enerji tüketiminde %30 mertebesinde bir iyileşme sağlandığı görülmektedir. eyaletler ortalaması ise 1. geniş çaplı yeniden yapılanma uygulamalarına girişirken. 2000:265. California Enerji Verimliliği Kurulu (CBEE) raporuna göre. Almanya Almanya’da 1980-1995 yılları arasında yapılan enerji tasarrufları incelendiğinde. California’yı dünya gündemine taşıyan ve serbestleştirme uygulamalarının tartışılmasına yol açan olaylardan biri olmuştur. California. elektrik sektörü yeniden yapılanmasındaki öncü rolüyle üzerinde durulmasında gereken önemli örneklerden birisidir. 2000. bu fonun yıllık harcama tutarı ortalama 218 milyon dolardır. 2000’li yıllarda elektrik sektöründe yaşanan şiddetli kriz. yeni fon mekanizmasının 1997’den 1998’e enerji verimliliği için yapılan harcamalarda bir artışa sebep olduğuna işaret edilmektedir.3 mill arasında 103 değişmektedir.03 ile 3. 2001:256-257.enerji verimliliği için kWh başına kesilen fon 0.

Bu işbirliğinin yeni iş sahaları yarattığı da bilinmektedir. “1998 yılında buzdolapları. halihazırda Almanya’da evlerdeki elektrik tüketiminin yaklaşık üçte biri (1999: 466 PJ ~ yaklaşık 10.. enerji tüketimi ve diğer ürün karakteristikleriyle ilgili bilgileri içeren standart etiketler taşımak zorundadır. Yeni düzenlemede binanın ısıtılması için gereken enerji miktarının kullanım alanı esasına göre sınırlandırılması öngörülmüştür.rol oynamıştır. üretici seviyesinde 106 Hegner. Bir başka ifadeyle. AB resmî yayın organlarında yayımlanarak 04 Ocak 2003 tarihinde yürürlüğe giren Binalarda Enerji Performansı Direktifi (2002/91/EC). çamaşır makineleri ve kurutucular kapsama alınmıştır. kullanılan ısı enerjisinin kontrolüdür. Isıtma sistemlerinin modernizasyonu. Almanya’da 1998’den beri büyük ev aletlerinden pek çoğuna. Çalışmalar. Almanya’da bu konudaki kanuna göre satış. enerji tüketimi ve diğer ürün karakteristikleriyle ilgili bilgileri içeren standart etiketlere sahip olma zorunluluğu getirilmiştir. dondurucular. Bu alanda ciddi adımlar atan ülkelerden biri Almanya olmuştur. 62 .) EnEv Yönetmeliği yapısal eksikliklerden dolayı ortaya çıkan bireysel iklimlendirme sistemlerinin yerine. yeni yapılarda inşaat sırasında merkezî sistemlerin kurulmasını 106 talep etmektedir. konutların yeniden inşası. 2004:105-106.” Almanya’da devlet. yeni yönetmeliğin ölçütü ısıtılan alanın sıcaklığı değil. Bu da demektir ki. Bu yönetmelikle birlikte: “Isınma amacı ile kullanılan enerji miktarını azaltmak için binalar ve ısıtma sistemleri üzerinde düzenlemeler yapılmıştır.5 MTEP) AB enerji etiket standardı tarafından kapsanmaktadır. üye devletlerin. kiralama ya da sergileme için nihai tüketicilere sunulan bütün elektrikli aletler. direktifin esaslarını ulusal kanunlarına yansıtmaları zorunluluğunu getirmiştir. Elektrikli ev aletlerini etiketlemeyle ilgili AB Direktifi 30 Ekim 1997 tarihli Enerji Etiketleme Yönetmeliği ile uygulanmaya başlamıştır. tüketicileri enerji tasarrufuna yönlendirmek üzere tüketicilere ulaşan birçok kurum ve kuruluş ile işbirliği yapmaktadır. bu alanda önemli teşvik unsurları olmuştur. 1999 yılında bulaşık makineleriyle ev tipi lambalar da etiketleme cetveline dahil edilmiştir. ısı yalıtımı ve kondens kazan uygulamaları için düşük faizli krediler verilmesi. (. Almanya’da 01 Şubat 2002 tarihinde yeni bir “Enerji Tasarrufu Yönetmeliği” (EnEv) yürürlüğe girmiştir. direktifin onayından itibaren üç yıl olarak belirlenen bir geçiş sürecinin ardından. Daha önce ısıtma sistemi baz alınmakta ve oda sıcaklığı ölçüt olarak kabul edilmekteydi..

İngiltere Geçtiğimiz 40 yıl içerisinde İngiltere’de enerji yoğunluğu çok önemli oranda düşmüştür. binalarda enerji verimliliğini teşvik etmek için en iyi uygulama modellerini. büyük mağazalardaki satışlar ile toptan satışlarda etiketleme oranının yüksek olduğunu. İngiltere’de 1973 yılındaki petrol krizini takip eden yıllarda Enerji Departmanı (DOE) tarafından enerji verimliliği programları için Enerji Teknolojileri Destekleme Birimi (ETSU) oluşturulmuştur. seminer ve çalıştayları 107 Schlomann at al.” Almanya’nın sanayide enerji yoğunluğuyla ilgili düzenleyici tedbirleri çok önceden uygulamaya koymuş olması. Birleşik Krallık’ın EEBPp (Enerji Verimliliği En İyi Uygulama Programı) ise. HEES (Konutlarda Enerji Verimliliği Programı) düşük gelir düzeyine sahip vatandaşların yakıt ihtiyaçlarını azaltmak ve konfor şartlarını yükseltmek üzere izolasyon ve benzer enerji tasarrufu sağlayan önlemler geliştirmek amacıyla başlatılmıştır. Programla birlikte EEO. 63 . durum çalışmalarını. 2001:91. Halen yürütülmekte olan bu program. 3. Enerji verimliliğindeki artışların yanısıra enerji yoğun sanayiden daha az enerji tüketimli üretimlere yönelen yapısal değişiklikler de bu sonuçlarda etkili olmuştur. Programın amacı ülkedeki enerji verimliliğini geliştirmeye yönelik yolların ilerletilmesi ve yayılması olarak belirlenmiştir.3. 1992 yılından sonra bu alandaki çalışmalar Çevre Bakanlığı (Department of Environment)’na aktarılmıştır. sanayi ve konut sektörlerinde 1989 yılında uygulanmaya başlanmış ve Çevre Bakanlığı bünyesindeki EEO (Energy Efficiency Office/Enerji Verimliliği Birimi) tarafından yürütülmüştür. ancak küçük satış birimlerinde 107 etiket standartlarına yeterince dikkat edilmediğini ortaya koymaktadır. enerji tüketicileri ve bu konuda önerileri olan kesimlerle işbirliği içinde çalışmıştır.3.standartlara %99 oranında uyulduğunu. bu ülkenin sanayi enerji yoğunluğu açısından Avrupa’nın en başarılı ülkelerinden biri olmasını beraberinde getirmiştir.

Program aynı zamanda endüstriyel süreçlerde de enerji verimliliğini teşvik etmektedir Son derece olumlu sonuçların alındığı programın dört ana bileşeni vardır: “1) Enerji Tüketim Rehberleri: Enerji tüketim rehberleri. Enerji verimliliği yöntemlerinin uygulanması ve gerekli ekipmanların kurulması için.” Best Practice programı konusunda çalışmalar yapan BRE (Building Research Establishment / Bina Araştırma Kuruluşu). * Yaklaşık 2. basit durum çalışmalarından tafsilatlı rehberlik notlarına kadar geniş bir literatür oluşturulmuştur. 116 PJ* birincil enerji ve 1. 3) Yeni Uygulama: Yeni uygulama. bina tiplerinde.77 MTEP 109 110 Jackson and Hartless. 4) Gelecek Uygulama: Araştırma-Geliştirme: Gelecek uygulama. 2) İyi Uygulama: İyi uygulama. yeni enerji verimliliği teknikleri için ortak girişimleri desteklemiştir.konu almaktadır. enerji kullanıcılarının daha enerji-etkin olmalarını sağlayan ispatlanmış teknikleri teşvik etmiştir. uygulanan enerji tedbirlerini tanımlayan ve Birleşik Krallık’taki toplam enerji tasarrufunu hesaplayan yıllık bir etütle programın etkisini değerlendirmektedir. 1999/2000 sonuçlarına göre program. fabrikalarda. Bu alandaki çalışmalar iki ana koldan yürütülmüştür: “Merkezi hükümet önce Enerji Bakanlığı.” 108 Laponche at al. 1997:139.109 Binalardaki enerji verimliliği çalışmalarından biri de enerji etiketlemeleridir ki. yıllık 427 milyon pound (1990 fiyatlarıyla) para. önyargısız uzman değerlendirmeleri elde etmek için yeni enerji verimliliği tedbirlerinin ilk ticari uygulamalarını izlemiş ve teşvik etmiştir. Enerji etiketlemesi hizmeti veren kuruluşlar da sürecin gelişiminde hayati bir rol oynamıştır. operasyonlarda ve spesifik süreçlerde kullanılan enerjiyle ilgili veriler sağlamıştır. Önceleri üniversite ve yerel hükümet gibi başka organizasyonlarda çalışan kişilerin enerji etiketlemesi hizmeti veren ticari 110 organizasyonlar kurmalarıyla enerji etiketlemesi işi piyasalaşmıştır. Henderson at al. Birleşik Krallık’ta bu çalışmaların tarihi 1980’lere kadar uzanmaktadır. 2001.8 milyon ton karbon tasarrufuna imkân sağlamıştır. hem de düzenlemeler ekseninde enerji etiketlemesiyle ilgili bir piyasasanın oluşturulmasına güçlü biçimde aracı olmuştur. sonraları Çevre Bakanlığı aracılığıyla hem etiketleme sistemlerine yönelik yöntemlerin geliştirilmesine. 64 . 2001:102. Rehberler yeterli bilgi sağlayarak bir sektördeki mevcut enerji kullanımlarıyla aynı sektördeki başka enerji kullanımlarını veya başka sektörlerdeki enerji kullanımlarını karşılaştırma imkânı sunmuştur. Geleceğin iyi 108 uygulamalarını oluşturacak temel ar-ge projeleri için fonlar sağlamıştır.

069. vb.013 295.111 Aşağıdaki çizelge.923 (Pound/milyon) 15 125 33 31 204 Bir başka çalışmada. Yeni kriterlerin sağlayacağı enerji verimliliğiyle birlikte 2010 yılına kadar tüketimin 16 TWh düzeyine inmesi planlanmaktadır.061 TOPLAM (GWh) 218 1.728 501.224 milyon pound’lık bir hibe sağlanmış.İngiltere’de 1999 yılında yürürlüğe giren ev aletlerindeki minimum standartlarla ilgili kriterler. * Yaklaşık 36. boşluklu duvar yalıtımı ve yoğunlaştırıcı kazanlar konularında alınan önlemler neticesinde sağlanan tasarruflar ve kullanıcılara verilen hibelerle önlemlerin kazandırdıkları arasındaki ilişki incelenmiştir.845 milyon pound’lık tasarruf 111 Schiellerup. karşılığında 8. Yapılan bir çalışmada.793 471 441 2.2.5 TWh’e çıkmış ve elektrikli ev aletleri enerji tüketiminin %16’sını oluşturmuştur.0 MTEP (2003 yılında Türkiye’de harcanan toplam enerjinin yaklaşık %44’ü…) 65 . söz konusu iyileştirmelerin hesaplanma yöntemini göstermektedir: Çizelge 3. Bu araçlar 1992 yılında Birleşik Krallık’ta 17 TWh civarında elektrik tüketmişlerdir.677 1. bunun da 205 milyon pound’ın üzerinde bir tasarrufa yol açacağı hesaplanmıştır.593 880 (Pound) 17 117 112 62 (1998/Adet) 921. İngiltere’de Çeşitli Tiplerdeki Enerji Verimli Soğutucu Ev Araçlarının Sağlayacağı Tasarruf Miktarı 1998 Satışı 2000 Satışı Yaşam Ömrü Toplam Birim Tasarruf Toplam Satış 2000 Yılı Satışlarının Sağladığı Tasarruf RF FF CF UF (kWh/yıl) (kWh/yıl) 244 226 577 484 402 308 412 353 (Yıl) 13 18 17 15 (kWh) 237 1.) enerji tüketiminin 1990-92 seviyesine göre ortalama %15 daha az olmasını öngörmektedir. yeni soğutucu araçlardaki (buzdolapları. dondurucular. 1978-2000 yılları arasında çatı yalıtımı. Birleşik Krallık’ta çatı yalıtımı. yeni standartlar sonucunda meydana gelen bu araçların yıllık tüketim miktarlarındaki iyileşmeler ve araçların yaşam ömürleri dikkate alınmış ve enerji tüketiminde 3 TWh’e yaklaşan bir azalmanın ortaya çıkacağı. 1999 yılına kadar bu rakam 17. Bu çalışmaya göre.045 1. 2001:24-25. boşluklu duvar yalıtımı ve yoğunlaştırıcı kazanlar konularında kullanıcılara 1. İngiltere’de çeşitli tiplerdeki soğutucu ev araçlarının 1998 yılı satış rakamları.

2000-2006 yılları için ADEME’nin belirlediği enerji verimliliği çalışma hedefleri şunlardır: Sanayi ve tarım sektöründe 7. 1993 yılında ADEME. Böylece ADEME’nin hedefleri doğrultusundaki faaliyetler için ek fonların kullanımı mümkün hale gelmiştir.000 karar-destek sistemi çalışması. her türden atığın yönetimi ve değerlendirilmesi.000 enerji bilgilendirme sözleşmesinin imzası. 350 model işlemi. çöp ve sanayi atıklarının azaltılmasından çevre dostu ürünlerin teşvikinden yaygınlaştırılmasına. yenilenebilir kaynakların geliştirilmesi. 280 model işlemi. 1. Fransız Elektrik Kurumu EDF ile bir kontrat imzalayarak talep yönetimi alanında yeni bir politika belirleme. yenilenebilir enerji kaynaklarının geliştirilmesi ve uluslararası işbirliği konularında destek almıştır. 140 AR-GE projesi. Yıllık 260 milyon Euro’nun yönetimini yapan. 66 . hava kalitesinin yenilenebilir enerji kaynakları bir kullanımının dizi faaliyet yükseltilmesine kadar gerçekleştirmektedir. 26 yerde şubesi bulunan ve 400’den fazla mühendis çalıştıran ADEME. temiz ve verimli teknolojilerin geliştirilmesi gibi görevleri bulunan ADEME (Enerji Yönetimi ve Çevre Ajansı) ise 1992’de kurulmuştur. Bahse konu yıllar arasında elde edilen tasarrufun enerji cinsinden miktarı ise 1. kirli şehirlerin temizlenmesinden gürültünün azaltımına.elde edilmiştir. talep tarafı yönetimi ve * Yaklaşık 36 MTEP 112 Shorrock. binalar ve ısıtma sistemleri konusunda 35. ADEME’nin enerji verimliliği çalışmalarına ayırdığı bütçe her geçen yıl artmaktadır. Bu yıllarda. 2001:391.750. Enerjinin rasyonel kullanımı. Fransa Fransa’daki enerji verimliliği çalışmalarının geçmişi 70’li yıllara kadar uzanmaktadır.000 adet bina ya da bina eşdeğeri biriminin değerlendirilmesi. Bu faaliyetler arasında doğrudan enerji verimliliği ile ilgili çalışmalarda bulunmaktadır.3.4.509 PJ* olmuştur.112 3. enerjinin rasyonel kullanımını sağlayıp petrol tüketiminin azaltmak için çeşitli teşvik mekanizmaları geliştirilmiştir.

8 milyon Euro olmuştur. 2001:101. puant-dışı. tarife yönetimiyle bağlantılı talep yönetimidir. ADEME 2002 yılında sanayi ve tarım sektöründeki enerji verimliliği çalışmaları için toplam 3. Bu zorunluluk ve kamunun bu alandaki desteğinin yetersiz kalışı. 2002. 2002. dökümhaneler. Fransa’daki çok zamanlı tarife sisteminde tüketiciler.114 Fransa’da bina etiketlemesi ile ilgili çalışmalarda önemli bir mesafe kaydedilmiş durumdadır. demir-dışı metal sanayi ve gıda sanayiindeki iyileştirme çalışmalarına yönlendirilmiştir.” Fransa’da enerji verimliliğine yönelik olarak uzun yıllardır sürdürülen bir başka çalışma da. Kanun 5 yıllık bir geçiş dönemi öngörmüş. ADEME. Henderson at al. 4 milyon Euro’luk bir projelendirme yapılmıştır. 1996 yılında Hava Kalitesi Kanunu’nun çıkarılmasıyla bina etiketlemesi Fransa’da zorunlu hale getirilmiştir. gerçek zamanlı gibi çeşitlendirilmiş fiyat ve zaman dilimlerine göre elektrik kullanmakta.113 ADEME’nin ilk üç yıl içinde bu program kapsamında belirlediği hedefleri büyük oranda gerçekleştirdiği görülmektedir. “Fransa’da enerji etiketlemesi alanında oluşan sistem (Danimarka’daki sistemle karşılaştırıldığında) gelişmemiş olmakla birlikte. Fransa’da enerji etiketlemesinin profesyonel destek olmadan basitçe yürütülmesini sağlayacak bir şekilde gelişmesine zemin hazırlamıştır.000 karar-destek işlemi. mevsimsel. ADEME’nin 2002 yılında enerji verimliliği için yaptığı doğrudan harcama 13.6 milyon Euro yardım yapılmıştır.bölgesel plânlama konusunda 6. Bu harcamanın büyük kısmı da (2.2 milyon Euro) makine sanayi.8 milyon Euro harcamıştır. geçiş döneminin bitmesiyle birlikte bina ve konutlardaki bütün kiralama ve satış işlemlerinde etiket sunumunun zorunlu olması şartını getirmiştir. düşük maliyetli ve basit kurgulu 115 oluşunun sistemin hızlı yayılmasına yardım edeceği beklenmektedir. Binalardaki enerji verimliliği çalışmaları için getirilen 200 öneriden 40’ı desteklenmeye değer bulunmuş ve bu projelere toplam 5. 67 . istedikleri 113 114 115 ADEME. talep tarafı yönetimine yönelik 120 model işlemi. Elektrik talebinin tüketici tarafında tasarrufunu hedefleyen talep tarafı yönetimi kapsamında ise.

1999 yılında Gayri Safi Yurtiçi Hasıla başına tüketilen birincil enerji miktarı Türkiye’de 0.09 TEP/Bin US$ gerçekleşmiştir. enerji tasarrufu ve enerji verimliliği konusunda dünyanın en ileri uygulamalarına sahip ülkedir. 2001:6. 68 . Bu rakamlar. Japonya.38 TEP/Bin US$ olurken. puant dışı saatler için 116 fiyatlar belirlenmiştir.1 MTEP) yaklaşık 9 katıdır. Bir başka ifadeyle.401KEP olarak gerçekleşmiştir. petrokimya sektöründe %58. 1997:31. 3. 300 ucuz gün şeklinde üç kısma ayrılmış.zaman maliyeti düşürmeye yarayacak şekilde kullanım varyasyonlarına gitmektedirler. 43 orta pahalılıkta gün. hızlı ve başarılı bir gelişim ortaya koymasından dolayı dikkat çekmektedir. ileri derecede sanayileşmiş bir ülke olarak enerji tüketimi açısından oldukça yüksek oranlara sahip bir ülkedir. “Japonya’da sanayinin enerji yoğunluk değerlerinde 1973 ve 1994 yılları arasındaki iyileştirme yüzdeleri demir-çelik ana sektöründe %81. 117 çimento sektöründe %65 ve kâğıt sektöründe %61 olarak gerçekleşmiştir.5. ayrıca her gün içinde de normal. 2000 yılında Japonya’daki toplam enerji arzı 558.” Fransa’daki enerji verimliliği çalışmaları Avrupa’nın diğer gelişmiş ülkelerinden İngiltere ve Almanya’ya nispetle daha az gelişmiş olmakla birlikte. Japonya’daki enerji kullanım verimliliğinin çok ileri seviyelerde seyretmesidir. Asada.” 116 117 Ergen ve Yıldırım. bütün ülkelere örnek olacak niteliktedir.7 MTEP olarak gerçekleşmiştir ki. Bu rakam Türkiye’de aynı yıl gerçekleşen kişi başına enerji tüketiminin (1. Japonya’da 0. Japonya Japonya. “Fransa’da 1996 yılında evlere yönelik olarak geliştirilen bir yeni tarife sisteminde. Japonya’da enerjinin Türkiye’ye göre yaklaşık 4 kat daha verimli kullanıldığını göstermektedir. yılın 365 günü. bu rakam aynı yıl Türkiye’deki enerji arzının (63. Bütün bu değerlerden daha önemlisi. 22 pahalı gün.023 KEP) 4 katından fazladır. 2000 yılında Japonya’da kişi başına enerji tüketimi 4. bir birim malın üretilmesi için Türkiye’de harcanan enerji Japonya’daki rakamın 4 katıdır. Bilhassa sanayi sektöründe kaydedilen gelişmeler.3. puant.

Bu programa göre ise. 2000:19. floresan lambalar. modelde ve işlevde olduğundan. klimalar ve diğer elektrikli ev aletlerinde enerji tasarrufunu teşvik etmek için. 118 Keskin ve Gümüşderelioğlu.Japonya’da Enerji Tasarrufu Kanunu 1999 yılında yenilenmiştir. dizel yakıtlı otomobiller. en yüksek değer olan 16 km/lt hedef olarak alınmakta ve hedeflenen yıla kadar tüm otomobillerin enerji verimliliğinin hedef değerinin üstüne çıkması beklenmektedir. Bu süre zarfında bazı otomobiller hedefe ulaşamadıkları takdirde. dizel yakıtlı kamyonlar. ürünlerin ne miktarda enerji verimli olduklarını gösteren etiketleme yöntemi imalatçılar açısından zorunlu hale getirilmiştir. Japonya hem mevsimler arasında. 1999 yılında yenilenen kanunla birlikte piyasadaki mevcut en verimli cihaz hedef olarak alınmaktadır. piyasada farklı enerji verimliliği değerlerine sahip dört tip otomobil satılmaktadır. Örneğin. kamyonlar. buzdolapları. piyasada satılan aynı gruptan ürünler içinde en yüksek enerji verimliliğine sahip ürünün esas alınarak enerji verimliliği hedefinin belirlendiği ve her tip ürün için tespit edilen zaman zarfında hedeflenen rakama ulaşmak için çalışılan bir sistemdir. Japonya’da eski kanuna göre her cihaz için ortalama enerji verimliliği hedef olarak belirlenirken. hem de gece ile gündüz arasında önemli sıcaklık farklarının olduğu bir iklime sahiptir. Bu yüzden elektrik tüketiminde önemli bir paya sahip olan klimalar konusunda Japonya önemli çalışmalar yapmış ve hedefler ortaya koymuştur. Yenilenen kanunun en önemli ayaklarından birini “Top Runner Programı” oluşturmaktadır. bu cihazlar için bir enerji verimliliği hedefi belirleyen ve imalatçıların belirlenmiş bu hedefe ulaşması için yaptırımlar uygulayan bir ülkedir. daha sonra başarısız imalatçıların isimleri yayınlanmakta ve hatta bu 118 imalatçılar cezalandırılmaktadır. dolayısıyla Japonya’da günlük hayatta klimalar önemli bir rol oynamaktadır.” Top Runner Programı’nın kapsadığı ürünlerden başlıcaları otomobiller. Program kapsamına giren ürünler farklı boyutta. televizyonlar. Sanayi ve Ticaret Bakanlığı önce tavsiye ve uyarılarda bulunmakta. önemli miktarda enerji tüketen buzdolapları. klimalar. “Top Runner Programı. ürün grupları çeşitli kategorilere ayrılmakta ve her bir ürün için farklı standartlar tanımlanmaktadır. 69 . Bu yöntem de Top Runner Programı olarak tanımlanmaktadır. bilgisayarlar. OECD’ye üye ülkelerin çoğunda. Eski enerji tasarrufu kanununa göre dört grup otomobilin ortalama enerji verimliliği olan 13 km/lt hedef olarak seçilmekteydi ve bu değerin altındaki otomobillerin bu hedef değere ulaşmaları gerekiyordu. Japonya ise. videolar ve fotokopi makineleridir.

000’in üzerindeki irili-ufaklı yatırım için bu teşvik uygulanmaktadır. Diğer yandan.” Japonya’da enerji tasarrufu ve verimliliğine yönelik çalışmalar devlet tarafından çeşitli finansal modellerle desteklenmektedir. kojenerasyon tesisleri ve diğer şirketlere projenin enerji verimliliğine katkısı oranında 1-30 yıl arasında değişen geri ödeme süreleriyle düşük faizli kredi vermektedir. şehir yönetimleri de kendi sınırları içinde zaman zaman çeşitli verimlilik programları uygulamaktadırlar. Asada. yıllık elektrik tüketimini her yıl yüzde 1 oranında düşürmeyi hedefleyen hayranlık uyandırıcı bir kampanya başlatmıştır. sanayi kuruluşları. 2001:11-12-13.” Yaz günleri klima kullanımı sebebiyle elektrik enerjisi talebinde artış yaşandığı. mevsime bağlı enerji talebi değişikliklerini yönetmek için talep tarafı yönetimi uygulamasına geçilmiştir. hem sanayi kuruluşları hem de halk çalışmalara gönüllü destek sağlamaktadır.400 MW elektrik talebi oluştuğundan.121 Enerji verimliliği bilincinin çok yüksek olduğu Japonya’da. Ergen ve Yıldırım.“Japonya’da enerji tüketim endeksi 100 olan (847 W-1600 kcal/h soğutma kapasitesi) klimanın endeksinin 1994 yılında 56’ya indiği görülmüş ve ileriye doğru 119 %3’ten başlayan oranlarda verimlilik artışı planlanmıştır. elektrik tasarrufu konusundaki uygulamasıyla çok ilginç bir örnek ortaya koymuştur. puant yükteki talebin yazın gündüz saatlerinde ortaya çıktığı tespit edilince. çalışmalar sadece devlet eliyle yürütülmemekte. “Japonya’da hava sıcaklığının 30 derece üzerindeki her bir derecelik artşında yaklaşık 4. Enerji verimliliğine yönelik ekipman satın alan üretim şirketlerine. Bu yöntemlerden biri vergi teşvikleridir. enerji üreten kuruluşlar. soğukluğu buz içinde depolayan hava soğutma sistemleri (ice-thermal storage air conditioning) geliştirilmiş ve geceleri buz oluşturup gündüzleri buzun soğukluğundan yararlanılması suretiyle 120 elektriğin daha akılcı tüketilmesi yoluna gidilmiştir. Bunlardan biri olan Kawagoe şehri. 1996 yılından beri her yıl 20. Diğer bir teşvik unsuru da düşük faizli ve uzun geri ödeme süreli kredilerdir. 2001a:8-10. 1997:29. 4 yılın sonunda ekstra herhangi bir yatırım yapmadan elektrik tüketiminde yüzde 5’lik 119 120 121 DPT. Devlet bankaları. ekipmanın %7’si tutarındaki payın gelir vergisinden düşülmesi kolaylığı getirilmiştir. Şehir yönetimi. 70 .

Japan. 8. Enerji verimliliği. fanlı ısıtıcılar.) bilgi servisi. “The One Percent Power Saving and More Steps Campaign”. Sanayide gönüllü faaliyet programı. 2000: Norgard’dan 2001:267. 1-3-1 Moto-Machi. termal mutfak fırınları. İleri trafik sistemlerinin (ulaştırma talep yönetimi. Enerji verimliliğinin stratejik bir hedef olarak görüldüğü ve buna yönelik düzenlemelerin gerçekleştirildiği Japonya’da.) uygulamaya konulması. 5. Top Runner Programı’nın diğer bazı ürünler için de (ısıtıcılar. 7. 71 . Bütün fabrikalarda her yıl %1 oranında enerji tasarrufu programı. 6. 2010 yılına yönelik başlıca enerji tasarrufu programları şunlardır: 1. Enerji tasarrufu sağlayan ürünler hakkında (giyecek. 3. Ulaştırma sektöründe Top Runner Programı’nın otomobiller için uygulanması. elektrikli geçiş parası toplama sistemi. Enerji verimli aparatları sınıflandırma katalogu.bir tasarruf sağlamayı başarmıştır ki. vs. elektrik transformatörü) uygulanması. Saitama Perfecture. vb. 4. Enerji verimli ekipmanların alımı için finansal destek yaklaşımı. gazla çalışan sıcak su sistemi.123 Kawagoe City. kent ulaştırma ve park sistemi planlaması. Bu yüzden de konuyla ilgili plan ve programlar geniş bir çerçevede ele alınarak uzun vadeye yayılmaktadır. yiyecek. araç bilgi ve iletişim sismi. 2.5 milyon $’a tekabül etmektedir. petrolle çalışan sıcak su sistemi. hemen her alanda enerji verimliliğine yönelik plan ve programlar geliştirilmektedir. 123 122 Asada. otomatik satış makineleri. bu 10 milyon kWh’ten fazla bir enerjiye ve 2.122 Enerji tasarrufuna yönelik çalışmalarda dünyanın en ileri ülkesi durumunda olan Japonya’da. akıllı ulaştırma sistemleri. note from Kawagoe City. 2001:14-15-16. elektrikli tuvalet seti. birincil enerji kaynakları açısından büyük oranda dış bağımlılığı bulunan Japonya’da hükümetlerin öncelikli konuları arasında yer almaktadır.

” Raporun ilerleyen bölümlerinde. Çevresel sorunların giderilmesi ise önemli bir maliyet unsurudur. yurtiçi enerji kaynaklarının miktar ve kalite olarak yetersiz ve yüksek maliyetli olması. . enerji tüketiminin kaçınılmaz bir şekilde büyüdüğü ülkemizde “enerji tüketiminin mümkün olan en alt düzeyde tutulması. Bu gerekliliğin izahı yapılırken şu hususlar zikredilmektedir: “. kişi başına enerji tüketimi bir gelişmişlik göstergesi olmaktan çıkmıştır. . tüketim gelişirken zaman içinde artacaktır. Türkiye’de bugüne kadar yeterli çalışmaların yapılabildiğini söylemek mümkün değildir. yüksek finansman ve gelişmiş teknoloji gerektiren yatırımlardır. aşırı enerji kullanımının çevre sorunu yaratması gibi sebeplerle enerji verimliliğin artırılması gerektiğine dikkat çekilmiştir. bu kaynakların yerini dolduracak yeni enerji kaynakları geliştirilmediği sürece. 4. enerjinin en tasarruflu ve verimli bir şekilde kullanılması gerektiği” vurgulanmaktadır.Enerji kaynakları. üretim ve tüketim aşamasında çevreyi olumsuz etkileyen özelliklere sahiptir.Enerji kaynaklarının üretim ve temin maliyeti yüksektir. Beş Yıllık Kalkınma Planı’nda. uzun planlama. 2000:142. TÜRKİYE’DE ENERJİ VERİMLİLİĞİYLE İLGİLİ GELİŞMELER 1996-2000 dönemini kapsayan VII. 72 . enerji verimliliğinin belirleyici bir parçası olan enerji yoğunluğu kavramının önemine atıf yapılmaktadır: “Günümüzde.” Kalkınma planlarında önem ve gerekliliği bu şekilde vurgulanan enerji tasarrufu ve enerji verimliliğinin artırılması konularında. DPT. bu kaynakların stratejik önemi yükselecek. . fiyatları artış eğilimi içine girecektir.Petrol ve doğalgaz gibi kaliteli fosil yakıt varlığı zaman içinde azalırken. Beş Yıllık Kalkınma Planı’nda ise. gelişim ve yatırım süreleri. Sanayide Enerji Verimliliği Uygulamaları 124 125 126 DPT. Enerji projeleri. kişi başına enerji tüketimini artırmak değil. Küresel kirlenme uluslararası alanda ortak politikalar oluşturulması 125 gereken konulardan biri haline gelmiştir. Amaç.1.4. bu alanda halen yüzde 60 düzeyinde bulunan dışa bağımlılık. Bu bölümde sektörler itibariyle Türkiye’nin enerji verimliliği alanında kaydettiği çalışmalar incelenecektir. bir birim enerji 126 tüketimi ile en fazla üretimi ve refahı yaratmak olarak görülmektedir. DPT. 2000:142.124 Uzun Vadeli Strateji ve VIII. 1995:138. ithal enerji kaynakları için gerekli döviz ihtiyacı.Enerji kaynakları açısından zengin olmayan ülkemizde.

deterjan ve tuğla sektörlerinde Japon uzmanlar desteğinde enerji tasarrufu etütleri yapılmış ve enerji verimliliğini artırıcı önerilerde bulunulmuştur. fan ve pompa ünitesi. Dünya Bankası’ndan sağlanan kredi ile de iki proje tamamlanmıştır. sanayide enerji verimliliği bilincini oluşturmak. içinde sanayi tipi fırın. enerji verimliliğine yönelik bazı çalışmaları da JICA (Japon Uluslararası İşbirliği Teşkilatı) ile işbirliği çerçevesinde yürütmüştür. basınçlı hava ünitesi ve aydınlatma sistemleri bulunan söz konusu fabrikada uygulamalı olarak yapılmaktadır. O tarihten itibaren eğitimler. kazan. Proje kapsamında enerjinin verimli kullanımı için bilgilendirme ve bilinçlendirme çalışmalarının yapılması.Türkiye’de ilk planlı enerji tasarrufu çalışmaları. tekstil. yağ. eğitimlerin uygulamaya yönelik yapılmasının faydası da gözönünde bulundurularak. 1993 yılında UETM’ye (Ulusal Enerji Tasarruf Merkezi) dönüştürülmüştür. 2004. Bu proje sanayiye yönelik olarak başlatılmış ve seçilen bazı alt sektörlerde Japon uzmanlar desteğinde enerji verimliliği etüt çalışmaları gerçekleştirilmiştir. UETM tarafından sürdürülen çalışmalar kapsamında UNIDO (United Nations Industrial Development Organization / Birleşmiş Milletler Sınai Kalkınma Örgütü) tarafından desteklenen bir proje. 1981 yılında Elektrik İşleri Etüd İdaresi bünyesinde kurulan bir birimle başlamıştır. JICA desteğiyle bir Enerji Tasarufu Eğitim Fabrikası kurulmuş ve 2001 yılında hizmete açılmıştır.127 2005 yılında bitmesi planlanan bir başka proje ise 2000 yılında uygulamaya konmuştur. 73 . UETM. Bu amaçla. eğitimler verilmesi. enerji tasarruf odaklarını ve miktarlarını tespit etmek ve fabrikalarda etkili bir enerji yönetimi 127 EİE. Diğer yandan. EİE Genel Müdürlüğü içinde faaliyet gösteren bu birim. buhar kapanları. 1995-1996 yıllarında yapılan "Türk Sanayiinde Enerjinin Rasyonel Kullanımı" proje anlaşması çerçevesinde demir-çelik. sanayide enerji etütleri gerçekleştirilmesi ve bununla ilgili politika önerileri geliştirilmesi hedeflenmektedir.

bir süre sonra somut proje uygulamalarına dönüşmüştür.sistemi kurulmasına katkı sağlamak amacıyla. Halihazırda toplam endüstriyel tüketimin %70’ini oluşturan 600 civarında fabrika yönetmelik kapsamına girmektedir. 74 . UETM tarafından oluşturulan ekiplerce enerji verimliliği etüt çalışmaları da yapılmaktadır. Bahse konu yatırımların geri ödeme süresi bir yıl ile üç yıl arasında değişmektedir. EİE Ulusal Enerji Tasarrufu Merkezi tarafından 1996 yılında yapılan bir çalışmada. 2001. ancak örnek olması bakımından burada birkaç çalışmaya yer verilecektir. Gaz beton üretimi konusunda sektörünün önde gelen kuruluşlarından olan Türk Ytong’da 1995 yılında başlayan enerji tasarrufu çalışmaları. bazı tesislerde enerji verimliliği açısından önemli gelişmeler kaydedilmiştir. Yönetmeliğe göre. buhar akülerinin kurulması.3 milyar $ olarak öngörülmüştür.128 UETM’nin sanayi kuruluşlarına yönelik olarak başlattığı çalışmalar sonrasında. buhar kazanlarının 128 IEA (International Energy Agency). 1996’da başlayıp 2000 yılında sona eren tesis çalışmalarının sonunda. aynı yıl için enerji tasarruf potansiyeli 4. Bu enerjinin tasarruf edilmesi için gerekli yatırım miktarı ise 2. enerji tüketimi yıllık 2.2 milyon TEP (ton petrol eşdeğeri) olarak belirtilmiş (sanayinin o yıl için kullandığı enerjinin %24’ü) ve bunun nakit değeri de yıllık yaklaşık 1 milyar $ olarak tahmin edilmiştir.000 TEP ve yukarısında olan tüm fabrikalar. Türkiye’de sanayi enerji tasarruf potansiyeline ilişkin farklı rakamlar sunulmaktadır. enerji yönetim sisteminin kurulması kapsamında belirli yükümlülükleri yerine getirmek zorundadırlar. seramik gibi enerji yoğun sektörlerde gerçekleşmektedir. Enerji verimliliğine yönelik sanayi tesislerinde gerçekleştirilen bütün çalışmaların zikredilmesi mümkün değildir. çimento. Sanayi sektöründe enerji verimliliğini artırmak üzere hazırlanan “Sanayi Kuruluşlarının Enerji Tüketiminde Verimliliğinin Artırılması Hakkında Yönetmelik” 11 Kasım 1995 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Resmi enerji balansına göre sanayi sektöründeki nihai enerji tüketiminin yaklaşık %60’ı demir-çelik. cam.

9 civarında olmuştur. 75 .783. bu da yaklaşık %22’lik bir tasarrufa işaret etmektedir. 2002 yılında bu değer 3.verimliliğinin artırılması ve atık buhar geri kazanım sisteminin devreye alınması olarak başlıklandırılan üç temel proje hayata geçirilmiştir. 129 130 131 Sümer.581 ve 1. Yapılan yatırımlar ile 1 m³ gaz beton üretiminde harcanan ısı enerjisi 130 kWh’tan 91 kWh’a düşürülmüş.839. bu son derece teşvik edici bir süre olarak başka firmalara da örnek olacak bir nitelik arz etmektedir. elektrik enerji tüketimlerinin izlenmesi için SCADA sistemi. 2004. 2004.987 m3/yıl’a düşmüştür.921 olarak ölçülmüştür) tesiste bir milyon metre küp civarında daha az doğalgaz tüketilmiştir ki. doğalgaz tüketimleri düşürülmüştür.000 TEP’lik bir tasarruf sağlanmıştır. Tavan aydınlatmalarında kullanılan manyetik balastlı yüksek basınçlı civa buharlı armatürler. Turan. tam kapasite üretimde yaklaşık %30 enerji (doğalgaz) tasarrufu ve üretim prosesinde kullanılan hammaddelerden de %5 oranında tasarruf sağlanmıştır.129 Bir başka dikkate değer çalışma da Oyak-Renault’da gerçekleştirilmiştir. 1996-2001 yıllarını kapsayan 5 yıllık dönemde. merkezi basınçlı hava sistemi gibi yaklaşımlardır.000 $’a ulaşmıştır.250 m3/yıl iken. 2002 yılı 2001 yılından daha soğuk olmasına rağmen (klimatik değer rakamları sırasıyla 1. 2001 yılı kazan dairesi doğalgaz tüketimi 4.130 Erdemir’de ise birden çok enerji verimliliği projesi hayata geçirilmiştir. Yurtman.131 Erdemir’de yürütülen diğer çalışmalar gaz türbinlerinde kojenerasyon. sobalarda kullanılan yakma havası ön ısıtılmasında ve kömür enjeksiyon tesisinde öğütülen kömürün kurutulmasında kullanılmasıyla yıllık yaklaşık 51. bu çalışmaların sonucunda tüm tasarrufların toplamı 935. Atmosfere atılan yüksek fırın atık gazlarının. Yatırımların kendilerini göre ödeme süreleri 4 ay ile 18 arasında değişmiştir ki. 1997. elektronik balastlı flüoresan armatürlerle değiştirilerek atölyelerin aydınlatma düzeyi iyileştirilmiş ve bu yolla sağlanan elektrik tasarrufu %47. kazan dairesinde proses ve ısıtma devrelerinin birbirinden ayrılması çalışmaları sonucunda. Diğer yandan.

Bu sebepler kısaca şöyle özetlenebilir: 1. Ancak bu çalışmaların henüz istenilen düzeyde yaygınlık gösteremediği de bir vakıadır. bunların inşa edildikleri sırada enerji tüketimi ile bina tasarımı arasında bir ilişki bulunduğu düşünülmeden yapılmış olmaları. uygun teknik imkânların bilinmemesi. 3. 4. sanayide enerji verimliliğine yönelik gelişmelerin bundan sonraki süreçte daha hızlı olmasına katkı sağlayabilecektir. gerekli revizyonlar sebebiyle üretimin aksamasının istenmemesi. bina sektörü toplam enerji kullanımı içinde en büyük tüketim grubunu oluşturmaktadır. 76 . Enerji tasarruf yatırımlarının görece kompleks oluşu. Ülkemizde çok sayıda eski binanın bulunması. Enerji yönetimi konusunda uzman kadroların eksikliği. 2. Şişe-Cam. İzocam. önerilen yeni ekipmanlara tam güvenilememesi. Bu da göstermektedir ki. Binalarda Enerji Verimliliği Uygulamaları Türkiye’de binalarda kullanılan enerji. Fiyat değişmelerine olan tepkinin yavaşlığı ve mevcut işletmelerin verimli çalıştığının düşünülmesi. toplam enerji tüketiminin %34’üne ve kullanılan elektrik. Bu tesislerin başında Arçelik.Başka sanayi tesislerinde de benzer çalışmalar yapılmış ve önemli tasarruflar sağlanmıştır. Son yıllarda ekonomik şartların ağırlaşması ve sermaye kıtlığı sebebiyle yeni yatırımlara sınırlı miktarda kaynak ayrılabilmesi. Türkiye’deki bina enerji kayıplarının fazla olması sonucunu doğurmaktadır. Sanayi kuruluşlarında enerji verimliliğine yönelik tedbirlerin çok yavaş biçimde yaygınlaşmasının çeşitli sebepleri vardır. Bütün bu zorluklara rağmen yapılan yatırımların başarılı sonuçlar vermesi ve bu örneklerde yatırımların kendilerini kısa sürede amorti etmesi. TOFAŞ. toplam elektrik tüketiminin %43’üne karşılık gelmektedir. 4.2. İpek-Kâğıt gibi sektörlerinde lider konumda olan firmaların fabrikaları gelmektedir.

Bu ise.” Ülkemizde konutlar ve ticari binalarda tüketilen enerjinin %80’i ısıtma amacıyla kullanılmaktadır. Bu alanların önemli bir kısmı ruhsatsız olarak. Bir binada çatı. Yerli olarak üretilen sobaların test edilmesi sonucunda. Kalorifer kazanlarının işletme verimsizliği de 133 düşünüldüğünde kayıplar daha da artmaktadır.” 132 133 134 Turan. Yalıtımsız binaların bir kısmına yalnızca çatı yalıtımı yapılması durumunda bile önemli bir enerji tasarrufu sağlanabilir. sadece %10’unda çatı yalıtımı ve %9’unda çift cam olduğu görülmektedir. “Hızlı kentleşme süreci içinde yeni yerleşim alanlarının büyük bir kısmı ruhsatsız ve enerji verimliliği standartlarına uygun olmadan inşa edilmiştir. dolayısıyla da enerji verimliliği standartlarına uygun olmayan şekilde inşa edilmiştir.5 milyon konutun. 2004:93. yeni yapılan pek çok binanın enerji israf eden konutlar arasına girmesine yol açmıştır. Isınma sistemi soba veya kalorifer olsun. evlerdeki 134 en büyük ısı kaybı odağı olan pencerelerin ısı kaybını %50 azaltmaktadır. Keskin.Türkiye’de hızlı kentleşme olgusu sebebiyle birçok yeni yerleşim alanı inşa edilmiştir. “Ülkemizde ısınmada yaygın olarak soba kullanılmaktadır. Keskin. duvar ve döşemeden kaynaklanan ısı kayıplarının binanın toplam ısı kaybının %60-70’ine tekabül ettiği bilinmektedir. sobaların son derece düşük yanma verimine sahip oldukları tespit edilmiştir. cam. Benzer olarak kalorifer kazanlarında da tasarımdan kaynaklanan verim düşüklüklerinin yaygın olduğu bilinmektedir. Ne var ki ülkemizde bu alanda da yeterli gelişme sağlanamamıştır: “Ülkemizdeki 11. Çatı yalıtımı yapılmış bir bina ile yalıtımsız bina arasında ortalam 40 kWh/m2 tasarruf potansiyeli olduğu görülmektedir. bu eğilimlere karşı durma ve ruhsatsız bina yapımını engelleme yönünde ciddi girişimlerde bulunmamıştır. Teknik zorluğu çok az olan basit önlemlerle bu ısı kayıplarını asgariye indirmek mümkündür. 77 . İstatistiklere göre ülkemizdeki konutların sadece %14’ü merkezi ısıtmaya. Ancak ısıtma sistemlerinin ülke genelinde istenilen verimlilik düzeyine ulaştığını söyleyebilmek mümkün değildir. Büyük şehirlerde kaloriferli binaların sayısı her geçen gün artmaktadır. %10’u çatı ısı yalıtımına ve 132 %9’u çift cam uygulamasına sahiptir. yani verimliliği son derece önemlidir. Benzer olarak tek camın çift cama çevrilmesi. İnşaat verme yetkisi bulunan belediyelerin önemli bir kısmı. yakıtın faydalanılabilecek ısıya dönüşme oranı.” Isıtma sistemlerindeki durumun bir benzeri yalıtım sistemlerinde de görülmektedir. 2000:9. 2000:10.

Bu çerçevede ihtiyaç duyulan enerji kullanımını. o tarihten sonra inşa edilen bütün kamu ve özel sektör binalarında yeni standartlar esas alınmaktadır. 78 . ısıtma mevsimi boyunca değişken olan hava sıcaklığı günlük ortalalaması ile bina içi ortalama sıcaklığı arasındaki farkın ısıtma yapılan gün sayısı ile çarpımı sonucu bulunmaktadır. Söz konusu bölgeler için binadaki dış duvar. çatı. Bu yönetmelikte yer alan maddeler Ağustos 1999 depreminden sonra geliştirilen Yapı Denetim Sistemi’nin içine dahil edilerek Haziran 2000 tarihinden itibaren yeni ruhsat alınan ve inşa edilen binalarda uygulanmaya başlanmıştır. TS 825 Standardı revizyon çalışmasının tamamlanması üzerine. pencere gibi yapıların projelendirilmesinde uyulması gerekli ısı geçirgenlik katsayıları listelenmiştir. 14 Haziran 2000 tarihinden itibaren zorunlu standart olarak uygulamaya girmiştir. Derece-gün sayıları. en uygun yapı ve izolasyon malzemesi ve yalıtım kalınlığını seçerek minimum seviyeye indirmek yönetmeliğin temel amacıdır. Isıtma mevsimi boyunca bir yapının toplam ısı kaybını belirlemek için yararlanılan ölçülerden biri “derece-gün” sayılarıdır. döşeme. Buna göre yeni binaların enerji tüketiminin 200-250 kWh/m2’den 100-120 kWh/m2’ye indirilmesi hedeflenmektedir. Söz konusu standardın uygulanması ile yeni inşa edilen binalarda (veya %15’ten daha fazla oranda yenileme yapılan binalarda) bina zarfından olan ısı kayıplarının yarı yarıya azaltılması hedeflenmektedir. merdiven boşluğu. Yeni standart. 1985 tarihli Bayındırlık ve İskân Bakanlığı yönetmeliğinin de yeni standartla paralellik sağlayacak şekilde değiştirilmesi için gerekli çalışmalar yapılmış ve yeni yönetmelik (Binalarda Isı Yalıtım Yönetmeliği) 8 Mayıs 2000 tarihinde Resmî Gazete’de yayımlanarak 14 Haziran 2000 tarihinden itibaren yürürlüğe girmiştir. Yönetmelik kapsamında Türkiye 4 temel ısı bölgesine ayrılmıştır.Türkiye’de binalarda birim alanı veya hacmi ısıtmak için harcanan enerjinin Avrupa Birliği ülkelerine göre 2-3 kat daha fazla olması nedeniyle 1985 tarihli binalarda ısı yalıtımını belirleyen Türk Standardı TS 825 revize edilmiştir. Başta deprem konutları olmak üzere.

%60-70’i de ev aletlerinin çalıştırılmasında kullanılmaktadır.“Derece-günler kullanılarak ısı bölgelerinin tespiti. klima ve beyaz eşya üreticileri. Türkiye genelinde iki adet enerji yöneticisi eğitim merkezinin kurulması ve geliştirilmesi gibi hususlar yer almaktadır. Bu projede binalarda enerjinin rasyonel kullanımına yönelik çalışmalar yapılmıştır. bulaşık makineleri) ile lambalarla ilgili etiket yönetmelikler. evlerde kullanılan buzdolabı. AB direktiflerinin uyumlaştırılması kapsamında Sanayi ve Ticaret Bakanlığı’nca 2002 yılı içerisinde değişik zamanlarda yayımlanmıştır. Buzdolabı ve diğer elektrikli ev aletleri (çamaşır makineleri. Binalardaki enerji kullanımında önemli paya sahip olan faktörlerden biri de elektrikli ev aletleridir.” Türkiye. Benzer uygulamanın ülkemiz için de adaptasyonu TS 825’in revizyon 135 çalışmasında da esas alınmıştır. kurutucular. ilgili kamu kuruluşları ve EİE Genel Müdürlüğü katılmaktadır. Böylesi önemli bir alanla ilgili olarak ülkemizde gerçekleştirilen çalışmalar henüz tatmin edici bir noktaya ulaşamamıştır. 2002 yılında ise Alman-Türk Teknik İşbirliği programı dahilinde “Erzurum’da Binalardaki Enerji Verimliliğinin Artırılmasının Desteklenmesi” isimli bir proje hayata geçirilmiştir. 79 . Evlerde kullanılan elektrik enerjisinin yaklaşık %30-40’ı aydınlatmada. bir enerji etkinliği programı olan SAVE kapsamında 1994 yılında Ankara’da uygulamaya konan bir “Kentsel Enerji Planlaması” programına destek vermiştir. 135 DPT. binalardaki enerji verimliliği konusundaki çalışmalarda bazı yabancı kuruluşlardan teknik ve mali destek almaktadır. yapı sektöründe verimlilik ile ilgili ikincil mevzuatın oluşturulması. çamaşır makinesi ve bulaşık makinesinin daha az enerji tüketir hale gelmesi hedeflenmektedir. 2001b:81. Örneğin Avrupa Birliği. bu üreticilerin birlikleri ve ithalatçıları. Bu yönetmeliklerle. Beyaz eşya ve klima cihazlarının enerji verimliliğinin artırılması amacıyla başlatılan çalışmalara. Bu projenin temel bileşenleri arasında Erzurum Belediyesi’nde bir enerji yönetimi sisteminin oluşturulması. ısı bölgeleri ve binanın ısı kaybeden yüzeyine bağlı olarak m2 başına ısı kayıp miktarı sınırlamaları dünyanın bütün gelişmiş ülkelerinde uygulanmaktadır ve ihtiyaçlara göre sık sık revize edilmektedir.

Bu durumda hem taşıt tasarımlarında iyileştirmelere gidilmesi. en çok yakıt tüketen taşımacılık sistemi olan karayolu sektörü ülkemizde ağırlıklı bir paya sahiptir.2) payı ile önemli bir role sahiptir. özellikle 1990 yılından sonra motorlu araçlarda alternatif yakıt kullanımında hızlı bir gelişme görülmektedir. Bu sektördeki enerji tüketiminin %99’dan fazlasını petrol ürünleri teşkil etmektedir. altyapı.3. 80 . bu sistemlerin daha uzun süre kullanılacağını göstermektedir. Türkiye’de toplam taşımacılığın büyük bir kısmı kara ulaştırma sistemleri ile yapılmaktadır. Bu rakamlardan da anlaşılabileceği üzere. Karayolu sektörü 2002 yılında yurtiçi yolcu taşımacılığında %94. Ulaştırmada Enerji Verimliliği Uygulamaları Ülkemizde.4. Yolcu ve yük taşımasında karayolunun payının azaltılarak diğer taşımacılık türlerine ağırlık verilmesinin önemli miktarda yakıt tasarrufu sağlayacağı açıktır. yönetmeliği veya standardı bulunmamaktadır. sürdürülebilir kalkınma için anahtar bir unsur olarak görülen ulaştırma sektörü için enerjinin rasyonel bir şekilde kullanımını teşvik eden hiçbir mevzuat hükmü. yük taşımacılığında ise %90. hem de alternatif yakıtların verimliliği artırmada oynayacağı muhtemel rol üzerinde önemle durulması gerekmektedir. Mevcut taşıma sistemlerine (taşıtlar.8’lik. Yani sektör.8’lik bir pay elde etmiştir. Ulaştırma sektörü ülkemiz nihai enerji tüketiminde %20’ler civarındaki (2001 yılında %21. Önümüzdeki 30 yıl içinde karayolu taşımacılığının temelde petrole dayalı olarak devam edeceği görülmektedir. Dünyada olduğu gibi Türkiye’de de son yıllarda. Özel sektör filoları veya kentsel toplu taşıma gibi konularda enerjinin rasyonel kullanımına yönelik herhangi bir gelişme projesi de henüz hayata geçirilmiş değildir. enerji açısından tamamen ithal kaynağa bağımlıdır ve ülkemizde kullanılan petrolün önemli bir bölümü bu sektörde kullanılmaktadır. donanım ve gereçler) yapılan devasa yatırımlar da. Bu konuda tek örnek Ankara Belediyesi tarafından 1992 yılında uygulanmaya başlayan “Toplu Ulaşım Sisteminin İyileştirilmesi” konulu ve Dünya Bankası destekli pilot çalışma olmuştur.

yasal olmayan ortamlarda çalışmayı sevenleri sisteme davet etmiş. Bu durum. diğerleri de propan ve bütan. Bunlardan bir tanesi metan. dolayısıyla hem devletin vergi gelirlerinde bir azalma olmuş. 2000 yılında sektör tüketimi toplam 4. Doğalgaz. devletin Özel Tüketim Vergisi (ÖTV) ile perakende fiyatlara getirdiği yük önemli bir rol oynamıştır. uçucu. Diğer ülkelerle kıyaslandığında 136 137 Şiper. Alkan. kaçakçılık oranı hızla büyümüş.Motorlu araçlarda LPG kullanımı ile hem egzost emisyonlarında hem de yakıt tüketim maliyetinde bir azalma meydana gelmektedir. 2003:30-31.137 Alternatif yakıt kullanımları denilince ilk akla gelen konulardan birisi olan. 2001 yılında ani bir düşüş yaşamıştır. otogazda ise %61 civarında seyretmektedir.5 milyon ton olan LPG. Dolayısıyla doğalgaz üretiminin artmasıyla LPG üretiminin artması 136 arasında neredeyse doğrudan bir bağ var. 2003:25.4 milyon ton olduğu tahmin edilmektedir. onun artık bir petrol ürünü olmadığı görülür. İkinci madde etan. Bu düşüş 2002 ve 2003’te de sürmüştür. Bunlardan bütan ve propan komponentleri LPG’dir. çıkan gazdan propan ve bütan etap etap ayrılamadığı takdirde. Etan. Türkiye’de henüz bir ilerleme kaydedilmiş değildir. hem de yeterli güvenlik sistemine sahip olmayan yeraltı ve yerüstü dolum istasyonlarının hızla yayılmasına yol açmıştır. Doğalgaz üretimi esnasında. kaynağından çıktığı zaman 4-5 hidrokarbondan oluşuyor. petrol rafinerilerinin petrol arıtması esnasında hammaddenin bir bölümünün LPG olarak ortaya çıkması keyfiyeti giderek azalıyor. hafif.. Sektörün 2000 yılına oranla yaklaşık %23 oranında küçülmesinde. Türkiye’deki toplam tüketimin 2003 yılında 3. 81 . dünyada hem ulaştırma ve hem de konut sektöründe ilginç uygulamaları geliştirilen ve gelecekte büyük enerji verimliliği sağlayacağı düşünülen yakıt pili alanında. yüksek oranda bulunan ve doğalgaz olarak kullandığımız madde de budur. bir o kadar da yüksek basınç altında kontrol edilebilen oynak bir gazdır.. şu anda KDV dahil tüplüde %54. Bu yük 2001 öncesinde %5 civarında iken. son birkaç yıldır düşmektedir.” Türkiye’nin enerji tüketimi içinde %6’lık bir paya sahip olan LPG kullanımı. Birincil enerji kaynağı olarak doğalgaz kullanımının artmasına paralel olaral ulaştırmada LPG kullanımının da gittikçe yaygınlaşması beklenmektedir: “Dünyanın toplam LPG tüketimine bakıldığında. Eskiden olduğunun aksine. bu gazın kullanıma sevki mümkün olmuyor. Çünkü dünya üzerinde üretilen veya elde edilen LPG’nin %60’ı doğalgazdan kaynaklanıyor.

“Ulaştırma sektöründe enerji sorunlarının yarattığı tehditler ve olumsuz çevresel etkiler sanayileşmiş ülkelerde en ileri seviyededir. Kara elektrikli platformlarda kullanılan yakıt pili simülasyonu. 2. Beş Yıllık Kalkınma Planı’nda. talep yönetimi. yakıt verimliliği ve temiz yakıtlar gibi konuları içeren bütünleşik yaklaşımlar. fakat gelişmekte olan ülkelerde de bir sorundur. 2002:13. zamanında. Bu konuda yapılan çalışmalar da genellikle bilgilenme ve teknolojiyi tanıma yönünde sürdürülmektedir. Ergimiş karbonatlı yakıt pili geliştirme. PEM yakıt pili reformer simülasyonu. “Ulaştırma sektöründe alt sistemlerin birbirini tamamlayıcı biçimde gelişebilmesi. bu yüzden. Gelişmiş planlama. ekonomik ve güvenli biçimde gerçekleştirilebilmesi için sistemin bir bütün olarak ele alınmasını sağlayacak bir Ulaştırma Ana Planı bulunmamaktadır” denilmekte ve farklı ulaşım modaliteleri 138 139 TÜBİTAK. 3. 82 . 2002:85. VIII. meselenin bir bütün dahilinde ele alınması ve farklı ulaşım modaliteleri arasında bir denge kurulması gerekmektedir.138 Ulaştırma sektörü için dünyada halihazırda üzerinde en çok durulan iki temel konu vardır.Türkiye’de yakıt pilleri teknolojisinin tanınması oldukça yenidir. The WEHAB Working Group. Bu konuyla ilgili olarak 2002 yılında TÜBİTAK-MAM Enerji Sistemleri ve Çevre Araştırma Enstitüsü’nde uygulamaya yönelik olarak şu üç proje başlatılmıştır: 1. bunlardan biri temiz yakıtların daha yaygın kullanımı ve diğeri de daha etkin ulaştırma biçimlerine yönelmedir. sadece kullanılan yakıtın cinsi ve gelişmiş taşıt teknolojiyle halledilemeyecek kadar karmaşık bir meseledir. Gelişmiş ülkelerdeki toplu taşıma oranlarına ulaşılabilmesi için.” Ulaştırma alanında çok sık sözü edilen yakıt ekonomisi. ekonomik ve sosyal yaşamın gereksinimlerinin yerinde. uzun vadeli çözüm için şehir planlamacılığı ve onunla bütünleşik toplu taşımacılığın payının artırılması bir gerekliliktir. ulaştırmadaki bu sorunları 139 aşmaya yardım edebilir.

Konya. Diğer yandan. 3.4.2. Ankara. 83 . Elektrik İletim ve Dağıtım Alanında Enerji Verimliliği Uygulamaları Üretim tesislerinden itibaren dağıtım sistemine kadar olan ve elektrik enerjisinin iletiminin yüksek (154 kV) ve çok yüksek (380 kV) gerilim hatlarıyla gerçekleştirildiği tesislere iletim sistemi denir. 140 DPT. yük taşımacılığındaki payı ise %4. 15. Bursa ve Eskişehir gibi illerde metro ve hafif raylı sistem çalışmaları yürümektedir. birinci etap yatırımlarının 2005 yılında bitmesi planlanan Ankara-İstanbul arası hızlı demiryolu taşımacılığının da. yurtiçi ulaşımdaki enerji verimliliği açısından büyük önem arz etmektedir. 4. iletim trafo ve anahtarlama merkezleri (indirici trafo merkezleri ve transformatör bulunmayan şalt sistemleri)dir. 2000:153. Bu master planın temel hedeflerinden biri de enerji kullanımı ve emisyon konularında düzenleme.140 Bugüne kadar söz konusu master plan henüz tamamlanabilmiş değildir. yasa ve standartların belirlenmesidir. İzmir.3 kV. Demiryolu sektörünün 2002 yılındaki yurtiçi yolcu taşımacılığındaki payı %3. 0. İstanbul. 10. ulaştırma sektöründe demiryolu taşımacılığının payının artmasına yol açacağı beklenmektedir. sektörde enerjinin en verimli biçimde kullanıldığı toplu taşımacılığın geliştirilmesine yönelik çeşitli faaliyetler de sürdürülmektedir. Adana.4 kV) ile nihai tüketiciye ulaştırmaya yarayan sistemlere ise dağıtım sistemi denilmektedir.3 kV. Yüksek gerilim hatlarıyla trafolara ulaşan elektriği daha alt gerilim seviyeleri (33 kV. 6. Son derece düşük kapasite kullanım oranlarıyla çalışan demiryolu taşımacılığının rehabilitasyonu.5 kV.8 kV. İletim tesisinin ana bileşenleri iletim hatları ve ana kabloları. Ulaştırma Bakanlığı 2003 yılında Türkiye’nin ulaşım sektörüne yönelik bir master plan hazırlanması için bir proje başlatmıştır.arasında denge sağlayacak bir master planın hazırlanması gereğine işaret edilmektedir. Ulaştırma sektöründe bir master plan henüz yapılamamış olmakla birlikte.3 olarak gerçekleşmiştir.

iletim hatlarındaki kayıpların gelişmiş ülke standartlarına yakın olduğu anlaşılmaktadır. Yeterli denetimin olmayışı sebebiyle kırsal bölgelerde ve büyükşehirlerin kenar mahalleleri ile. 1998 yılında %16 olarak ortaya çıkmış. yetersiz denetim gibi sebeplerden kaynaklanan kayıplar ise teknik olmayan kayıplar şeklinde nitelenmektedir. İsviçre gibi Avrupa ülkeleri ile kıyaslandığında oldukça geniş bir alana sahiptir.2 olarak gerçekleşmiştir. Türkiye’de üretim kaynakları ile yoğun enerji tüketen noktaların arasındaki uzaklıklar da çok fazladır. Türkiye’nin iletim hatlarındaki kayıpları kabul edilebilir bir düzeydedir. Türkiye’de elektrik dağıtımında meydana gelen kayıplar. Batı Avrupa ülkelerinde ortalama %7-8 civarında olan dağıtım kayıpları. uzun iletim hatları gibi sebeplerden kaynaklanan kayıplara teknik kayıplar denilmektedir.Üretim santrallerinden müşterilere uzanan süreçte elektriğin iletim ve dağıtımda kayba uğraması. reaktif enerji tüketimi. 2002 yılında alınan bütün tedbirlere rağmen bu oranın %21’i aştığı. bunun da yaklaşık %15’inin teknik olmayan sebeplerden kaynaklandığı tahmin edilmektedir. İyi bir sistemde kayıpların yıllık toplam üretimin %4 ile %8’i arasında ve puant gücün %7 ile %12’si arasında olması beklenir. 2001 yılında ise %20. dünya standartlarına yakın bir değerdir. Türkiye’de elektrik enerjisinin iletiminde meydana gelen yaklaşık %3’lük kayıp oranı. Ancak aynı şeyi dağıtım kayıpları için söylemek mümkün değildir. Müşteri kayıtlarının yetersizliği. hatalı endeks okuma. genelde tellerin veya transformatörlerin dirençlerinden kaynaklanmaktadır. Türkiye’de 1990 yılında %9. Bir başka ifadeyle. Elektrik iletiminde mesafe uzadıkça kayıp oranının arttığı dikkate alındığında. Türkiye’de elektrik dağıtımındaki kayıpların önemli bölümü teknik olmayan kayıplardan oluşmaktadır. bozuk sayaçlar. düşük güç faktörü. Ancak Türkiye’de bu oran çok daha yükseklerde seyretmekte. Dağıtım hatlarının ve trafo merkezlerinin çok fazla veya kapasitenin çok altında yüklenmesi. Hollanda. Dolayısıyla Türkiye’deki iletim sisteminde oldukça uzun hatlar kullanılmak durumundadır. kaçak bağlantılar. Türkiye yüzölçümü açısından Belçika. toplam kayıp oranı %20’leri geçmektedir. yine büyükşehirlerdeki bazı üretim alanlarında 84 . gelişmiş ülkelere kıyasla çok büyüktür.

Halen yazılım çalışmaları devam eden ve pilot uygulamada (Kastamonu ve Çorum illerindeki elektrik dağıtım merkezleri) alınan başarılı sonuçlar üzerine ülke geneline yaygınlaştırılması düşünülen ABONE-NET projesi. kurulu şebeke kapasitelerinin etkin kullanılamaması (şebeke yük bilgileri gerçek zaman bazında izlenemediği için kurulu gücün büyük bir bölümü yedek olarak rezerv edilmektedir). işletme ve bakım maliyetlerinin yüksekliği ve şebekede oluşan yüksek teknik kayıplar sayılabilir. bir dağıtım kontrol merkezinden canlı izleyen ve anahtarlayan on-line bir veri toplama ve kumandalama sistemidir. bakımların etkin yapılamaması. Söz konusu sistem ile bir şehrin orta gerilim (OG) ve/veya alt gerilim (AG) şebekesindeki belli başlı saha elemanlarının (trafo. Coğrafi Bilgi Sistemi (GIS) projesidir. SCADA projesi ile çözülmek istenen temel sorunlar arasında. ayırıcı. bu da hem insan sağlığını tehdit etmekte hem de dağıtım şirketi TEDAŞ (Türkiye Elektrik Dağıtım A. bir şehirdeki orta gerilim dağıtım ve trafo merkezleri (DM/TM) ile seçilmiş fiderleri.) coğrafi koordinatları ve karakteristik bilgilerinin saklandığı bir sayısal ortam yaratılmakta. Bu sistem sayesinde orta gerilim (OG) şebekesinin belli noktalarındaki elektriksel büyüklükler ile anahtarlama teçhizatının konum bilgileri gerçek zamanlı ve sürekli olarak izlenebilmektedir. arızaya müdahale zamanlarının uzun olması.)’ın finansal yapısını bozmaktadır. Bir diğer proje ise. Dağıtım Şebekelerinde Denetimli Kontrol ve Veri Toplama Sistemi/Dağıtım Yönetimi Sistemi (SCADA [Supervisory Control And Data Acqusition] / DMS [Distribution Management System]) projesidir.Ş. direk. Teknik kayıpların önlenmesi ve hizmet kalitesinin artırılması amacıyla TEDAŞ tarafından başlatılan çalışmalardan biri. kesici. vs. ana indirici merkezden abone sayacına kadar şebeke elemanlarını sistemden izlemeyi hedeflemektedir. böylece şebeke katmanlar halinde sayısal ortama aktarılmış haritalar üzerinde görüntülenebilmektedir. Elektrik dağıtım sistemlerinde uygulanması düşünülen şekliyle SCADA.kaçak enerji kullanımı yaygınlaşmakta. Web tabanlı ve çok katmanlı olarak geliştirilen bu proje doğrudan müşteri hizmetlerine 85 .

Her iki yöntemin de büyük miktarlarda yatırım ihtiyacı gerektirdiği (tahmini maliyetler 1 ilâ 1. daha önce borçlarını sürekli gecikmeli ödemiş ya da ödemeyip kaçmış kişilerin yeni abonelik yaptırmalarının da önüne geçilebilecektir. trafo bazında okuma sistemine geçilmesidir. Sektördeki pek çok belirsizliğe son vermek için 17 Mart 2004 tarih ve 2004/3 sayılı YPK Kararı ile kabul edilen “Elektrik Enerjisi Sektörü Reformu ve Özelleştirme Stratejisi Belgesi”nde. kayıp kaçaklarla etkili mücadeleye imkân tanıyacak yollardan biri olarak gözükmektedir. Abonelerin yerleşim birimleri (il. Bunun için ya enerji analizörü ve trafo sayaçları kullanılacak ya da telsizli uzaktan okuma sistemine geçilecektir. sokak. Aynı zamanda abonelerin vergi ve vatandaşlık numaralarının tutulması sayesinde borçlu abonelerin takibi kolaylaşacaktır. gecikmeler. Hangi trafodan ve hangi direkten enerji alındığının sağlıklı olarak tespit edilmesi. TEDAŞ’ın yaklaşık 25 milyon abonesi ve bu abonelere hizmet veren yaklaşık 145. Dağıtım işleri kapsamında elektriğin kayıp kaçağını önlemek ve böylece enerjinin verimli kullanılmasını sağlamak için yapılabilecek işlerden biri de. bina dosyaları arasında ilişki kuracak. kent imar kodlarını (pafta. Aboneye ait tüm bilgilere (abonenin geçmiş dönem abonelikleri. TEDAŞ’ın yukarıda bahsedilen çeşitli projelerine bugüne kadar yeterli kaynak ayrılamamasının. ilçe.yöneliktir. ada.5 milyar dolar arasında değişmektedir) bilinmektedir.000 trafosu bulunmaktadır. kaçak kullanımların izlenmesi mümkün olabilecektir. talimatlı abonelerin tahsilatları ve taksitli abonelerin taksit ödemeleri gibi işlemlerin on-line yapılabilmesiyle tahsilat da artırılacaktır. kasaba ve köy) işletme kodları ile mahalle. ödemeler.) merkezden ulaşmayı mümkün kılacak bu sistem sayesinde. geçmiş dönemdeki elektrik faturaları. kalıntı faturaları. ABONE-NET projesi ile dönem faturaları. kaçakları yüksek olan trafoların (trafo toplam tüketimi ile bu trafodan enerji çeken abonelerin tüketim toplamlarının karşılaştırılması yoluyla) tespit edilerek o bölge abone sayaçlarının ağırlıklı olarak kontrol edilmesi. kuruluşun uzun yıllardır özelleştirilmeye çalışılıp bunun bir türlü başarılamamış olmasıdır. TEDAŞ’ın faaliyet 86 . vb. parsel) bilgi olarak kullanacak bu proje ile kaçak elektrik kullanımına ilişkin lokal tespitler yapılabilecek. sayaç bilgileri. ayrılan kaynakların da TEDAŞ tarafından verimli biçimde kullanılamamasının başlıca sebebi.

toplam verimlilik açısından önemli katkıları olacak bu tür projelere ağırlık vermesini beklemek mümkündür. o ülkenin pik yükü karşılayabilmek için mali kaynaklarından önemli bir kısmını yılda 1500-2000 saat çalışarak elektrik üretimi yapacak santrallere ayırmasına neden olacağından kaçınılması gereken bir husustur. TEDAŞ’a bağlı dağıtım şirketlerinin öncelikli olarak ve mümkün olan en kısa sürede özelleştirilmesi öngörülmüş ve 2006 yılı sonuna kadar TEDAŞ’ın tamamıyla özelleştirilmesi bir hedef olarak belirlenmiştir. Tüketicilere tasarruf imkânı sağlanması açısından TEDAŞ tarafından 1999 yılından başlatılan “çok zamanlı elektrik tarifesi” uygulaması da. Türkiye’de konunun önemi bilinmekte ve bu alanda çalışmalar yapılmakla birlikte henüz somut bir adım atılamamış olup. toplam enerji verimliliği açısından önemli aşamalardan birisi olarak zikredilmelidir. talebin azaltılması veya talebin zamana bağlı olarak kaydırılması yollarına gidilebileceği bilinmektedir. Bu nedenle Talep Yönetimi adı da verilen bir kontrol mekanizmasına gelişmiş ülkelerde büyük önem verilmekte ve uygulanması için çeşitli fon ve teşvikler uygulanmaktadır. Özelleştirme sonrasında. her saat için ayrı ücretlendirmenin yapıldığı bir tarife sistemine geçilmesi planlanmaktadır. şimdilik belli aboneler için ve üç zamanlı bir tarife kullanılmaktadır. sadece üretimin artırılmasına dayanan ve sadece yatırımları bu alana yönelten enerji 141 politikasına devam edilmektedir. genellikle kamu sektörüne göre daha rasyonel bir işletmecilik anlayışına sahip olduğu görülen özel sektörün.” Sistem yük eğrilerini değiştirmek. Bundan sonraki süreçte TEDAŞ’ın bölgeler itibariyle şirketleştirilip özel sektöre devredilmesi planlanmaktadır.alanlarında verimliliğin ve kalitenin sağlanması amacıyla. Söz konusu belge kapsamında. 87 . Talep 141 DPT. 2001a:8-7. Günlük elektrik talebinin pik yaptığı zaman dilimlerinde elektriğin daha pahalı satılması olarak uygulanan ve böylece söz konusu saatlerde daha az elektrik kullanılmasını teşvik eden bu sistemde. Çok zamanlı tarife. sistem yük eğrisinde marjinal yatırım maliyetini artıran günlük puant talebini yataylaştırmayı hedefleyen bir uygulamadır. İlerleyen dönemlerde. diğer bir deyişle yük talebindeki pik değerlerini törpüleyip yük eğrisini yassılaştırmak için. Özelleştirme Yüksek Kurulu’nun 02 Nisan 2004 tarih ve 2004/22 sayılı Kararı ile TEDAŞ özelleştirme programına alınmıştır. “Bir ülkede pik yükün kontrolsüz olarak artması.

yeni yatırım yapma zorunlulukları azaltılmış olmaktadır. ünite yönlendirme ve DC bağlantı olmak üzere farklı 142 DPT. senkron paralel bağlantı ile asenkron paralel bağlantı arasında fark olduğu ve Türkiye’nin her ülke ile senkron paralel biçimde iletim bağlantısı kuramayacağıdır. “Geniş bir coğrafyaya sahip Türkiye'nin ulusal elektrik güç sisteminin komşu ülkelerin güç sistemlerine bağlanması ile ilgili çalışmalar tamamlanmalıdır.eğrisinin basıklaştırılmasıyla. diğer zamanlarda ise ihracat yoluyla sistem yük eğrisinin olabildiğince düzleştirilmesinin sağlanmasıdır. Bu şekilde enerji alışverişleri ile saat farkının yarattığı. Bu alanda yapılabilecek bir başka çalışma da. Bunlar aşağıdaki tabloda gösterilmektedir: Ülke Bağlantı İstasyonu Maritsa East Maritsa East Batum Leninkan Babek Bazargan Khoy Zakho Halep Bağlantı İstasyonu Babaeski Hamitabat Hopa Kars Iğdır Doğubeyazıt Başkale PS3 Birecik Bugaristan Bugaristan Gürcistan Ermenistan Nahcivan İran İran Irak Suriye Gerilim Seviyesi (kV) 400 400 220 220 154 154 400 400 400 Hat Kapasitesi (MVA) 1000 2000 300 300 100 100 1000 500 1000 Çizelge 4. Türkiye’nin Komşu Ülkelerle Olan Elektrik İletim Bağlantıları Fakat burada altı çizilmesi gereken önemli hususlardan biri. komşu ülkelerle olan elektrik bağlantılarının güçlendirilmesi ve böylece puant saatlerde ithalat.”142 Türkiye’nin komşu ülkeleriyle kurduğu çeşitli iletim hatları mevcuttur. farklı saatlerdeki puant güç taleplerinin karşılıklı olarak sağlanması gerçekleştirilebileceği gibi iletim kayıpları da azalacaktır. Uluslararası elektrik ticaretinde izole bölge besleme. 88 . 2001a:8-5. Türkiye’de elektrik sektöründeki serbestleşmeye paralel olarak yaygınlaşacağı düşünülmektedir.1. Talep yönetiminin en önemli ayaklarından biri olan çok zamanlı tarife uygulamasının.

hem de genel yanma verimleri açısından. Bütün bu bağlantılar gerçekleştiğinde. 4. Bu konuda. Daha uzun vadeli bir çalışma ise. ülkedeki elektrik sisteminin diğer ülkelere ait elektrik sistemi ile senkron paralel işletilebilmesi gerekmektedir. pik yükün kontrol edilmesi ve talep tarafı yönetimi uygulamalarının gelişmesi çok daha kolay hale gelecektir. bir ülkenin ticaret yaptığı ülkedeki dalgalanmalardan etkilenmesinin önüne geçen bağlantı tipleridir. Akdeniz Elektrik Ringi projesi kapsamında UCTE’nin resmi süreci yürümektedir.Ş. Libya. Birliği) Türkiye ile ile enterkonneksiyon çalışmalarını sürdürmektedir. Avrupa ülkelerinin dahil olduğu UCTE (Union for the Coordination of Transmission of Electricity/Elektrik İletim Koordinasyon Bu kapsamda. Yunanistan arasında 400 kV gerilim seviyesine sahip 260 km’lik hattın yapımına ilişkin anlaşma 2003 yılında TEİAŞ (Türkiye Elektrik İletim A. Hem iç tüketimler. Libya. 89 . Türkiye. Akdeniz etrafındaki ülkelerin (Fas. Tunus.yöntemler vardır. Bunlar asenkron paralel bağlantılar kapsamında yer almakta olup. Cezayir. Hattın 200 km’lik kısmının Yunanistan. Fakat enterkonnekte bir sisteme dahil olabilmek için. tasarruf ve verimlilik çalışmalarına daha üretim aşamasında başlanması açısından büyük önem taşımaktadır. Her ne kadar son yıllarda Türkiye’de doğalgaz yakıtlı santrallerin çoğalması ve bunların ekseriyetle kombine çevrim esasına göre çalışması toplam verimliliği artırmışsa da. kömür yakıtlı santrallerin düşük verimli çalışması bu alanda yapılacak çok şey olduğunu göstermektedir. Türkiye’deki termik santrallerin azımsanmayacak bir bölümünün (özellikle kömür yakıtlı santrallerin) yeterince verimli olduğunu söylemek mümkün değildir.) ile Yunanistan Elektrik Şirketi arasında imzalanmış bulunmaktadır. Elektrik Üretim Tesislerinde Enerji Verimliliği Uygulamaları Santrallerdeki enerji verimliliği.5. Mısır. Ürdün ve Suriye) İspanya ve Türkiye üzerinde UCTE’ye bağlantısıdır. 60 km’lik kısmının Türkiye tarafında olması kararlaştırılmıştır.

” Bu açıdan. Rehabilitasyonlarla ilgili en kritik konu. elektrofiltreler. termik santrallere yeterli miktar ve dizayn kalitesinde yakıtın sürekli olarak sağlanması. son beş (5) yılda. üretim özelleştirmelerinin 1 Temmuz 2006’dan itibaren başlaması öngörülmüştür. teçhizat kayıpları. kömür yakıtlı santraller için gerekli olan iyileştirme yatırımlarının ancak 2006’lardan sonra yapılması mümkün olacaktır. kazan ve genel tesis verimi yanma kontrolleri. 2001a:8-2. yedek parça stok kontrolü sistemlerinin kurulması ve kalifiye eleman temini ve çalıştırılması ile 143 mümkündür. “Linyit santrallerindeki kömür kalitesinin değişkenliği ve genellikle santral dizayn değerinin altında olmasından dolayı. 90 . santral rehabilitasyonu ve modernizasyonu çalışmalarına öncelik verilmesi. arıza müdahale ve periyodik bakım sürelerinin kısaltılması. DPT. Bu amaçla işletmenin dışından uzmanlar tarafından enerji etütleri yürütülerek enerji tasarruf önlemlerinin belirlenmesi gerekmektedir. 2001a:8-2. yıl bazında ortalama 3 milyar 144 kWh enerji kaybı söz konusudur. su soğutma ve besleme sistemi. “Santralin üretim yapabilmesi ve çevre koruma parametrelerini sağlayabilmesi için gerekli olan tesislerin ihtiyacından kaynaklanan enerji tüketimi ‘santral iç tüketimi’ olarak bilinmektedir. Santral verimi. (…) İç tüketimlerin teknoloji seçimi. otomasyonun geliştirilmesi. kazan dizayn değerlerine uygun yakıt temini. koruyucu bakım sistemlerinin oluşturulması sonucu arızaların azaltılması. Oysa. bacagazı arıtma tesisleri. bu yolla yeni kurulacak pek çok santralin üretebileceği kadar bir enerjinin kaybolmasının önüne geçilmesi önem taşımaktadır. Bunların dışında santrallerde üretim veriminin artırılması. mevcut kömür rezervlerini randımanlı olarak kullanacak teknolojilere. 17 Mart 2004 tarih ve 2004/3 sayılı Yüksek Planlama Kurulu Kararı ile kabul edilen “Elektrik Enerjisi Sektörü Reformu ve Özelleştirme Strateji Belgesi”dir. periyodik bakım ve onarım çalışmalarının aksamadan yapılması ve santral modernizasyonu ile azaltılması mümkündür.Santrallerde üretim verimliliği bir dizi faktöre bağlıdır ve bunların her birinin ayrı ayrı değerlendirilmesi gerekmektedir. pompa ve fanlardaki frekans kontrolleri ve atık ısı geri kazanımı gibi teknik önlemlerle artırılabilir. kül-kömür sistemi. İç tüketime esas olarak santralin. atık su arıtma tesislerinde kullanılan enerjidir. Çalışmaların belgede belirtilen takvim dahilinde gerçekleştirilmesi durumunda. verimlilik artırılması. Bu belgeye göre. en azından bundan sonraki süreçte önem vermesinde büyük fayda 143 144 DPT.” Türkiye’nin. EÜAŞ Genel Müdürlüğü’nün elinde bulunan üretim tesislerinin 30 Eylül 2005’e kadar özelleştirme kapsamına alınması planlanmış.

0 G 59.0 G+M 78.2.0 G+M 331.0 G 334.762 7.6 G+M 130.4 G+M 107.396 16.0 G 85.441 9.573 6.654 19.323 8.698 14.Yoncalı) Eskişehir (Mihalıççık) Bingöl (Karlıova) Manisa (Soma-Mumyatepe) Çankırı (Orta) Erzurum (Horasan-Aliçeyrek) 1 2 Açık Kapalı Açık Kapalı Açık Kapalı Çizelgeden de görüldüğü üzere ülkemizdeki linyitlerin önemli bölümünün ısıl değeri yüksek değildir.747 10.326 8.3 G 89.6 G 205.0 G+M 59.0 G 89.286 5.0 G+M 183.634 6.Maraş (Elbistan) Kütahya (Tunçbilek) Beypazarı Manisa (Soma-Eynez) A B Alt Damar KM1 KM2 KM3 Kütahya (Seyitömer) Adana (Tufanbeyli) Manisa (Soma-Işıklar) Bolu (Mengen-Salıpazarı) İstanbul (Silivri-Sinekli) Muğla (Turgutlu) Manisa (Soma-Deniş) Muğla (Bayır) Çanakkale (Çan) Muğla (Yatağan-Eskihisar) Muğla (Milas-Karacahisar) Muğla (Milas-Ekizköy) Sivas (Kangal-Kalburçayırı) Muğla (Milas-Hüsamlar) Muğla (Milas-Sekköy) Tekirdağ (Saray-K.232 9.183 12. 1998:60. Türkiye’deki Önemli Linyit Yataklarının Rezerv ve Isıl Değerleri Isıl Değer (kJ/kg) 4.979 7.0 G 63. Kütahya-Tunçbilek 16.247 11.985 14.513 5.0 G 89. Bolu-Mengen linyiti 19.374 10.0 G 140.7 G 34.104 12.0 G SAHA K.705 11.900.0 G 142. Türkiye’de en bol bulunan fosil yakıtın kömür olduğu ve Türkiye’deki toplam enerji arzının %27-28’lik kısmının kömür kaynağından karşılandığı düşünülürse.7 G 83.9 G 109.4 G 11.630 6. Aşağıdaki çizelgede Türkiye’nin önemli linyit yataklarının rezervleri ve bu rezervlerdeki kömürlerin ısıl değerleri gösterilmektedir145: Çizelge 4.352 7.bulunmaktadır.4 G 18.204 6.886 8.815 11.792 9.7 G 57.3 G 104.4 G 31.2 G+M 186.494 7. 91 .795 11.908 8.0 G 38.494 9.0 G 92.5 G 94.226 3.5 G 123.4 G 31.213 Görünür/ Rezerv (milyon ton) Muhtemel 3758. bu alanda yeni teknolojilere öncelik verilmesinin gerekliliği daha iyi anlaşılmış olur.186 10.700 145 Ültanır.0 G 109.3 G 221.

Türkiye’de elektrik üretiminde akışkan yatak teknolojisinin ilk uygulaması. 92 .146 Bütün bu veriler Türkiye’de yapılacak kömür yakıtlı termik santrallerde mümkünse yüksek yanma verimi sağlayan akışkan yatak ve entegre gazlaştırma teknolojilerinin kullanılmasının enerji verimliliği açısından ne kadar gerekli olduğunu göstermektedir.kJ/kg ısıl değerle diğer linyitlere göre daha iyi durumdadır. Ülkemizdeki kömürlerin ısıl değerinin düşük olmasında bu kömürlerde nem.8’idir. 1998:60-61. Uygun santral tasarımlarıyla. rezervin %60’ının nem içeriği %40’ı aşmaktadır.700 kJ/kg ısıl değeri bulunduğu gözönüne alındığında. Mevcut santrallerde ise kömür iyileştirme yöntemlerinin uygulanması büyük önem taşımaktadır. 8. Toplam rezervin %54. 2x160 MW’lık kurulu güce sahip olan ve tam kapasite çalıştığında 2 TWh (2 milyar kWh) elektrik üretmesi beklenen Çan Termik Santrali. Türk linyitlerinin ne kadar düşük ısıl değere sahip oldukları daha iyi anlaşılabilir. Kükürt içeriği %2’den az olan bölüm toplam rezervin ancak %35.6’lık bölümde kükürt içeriği %3’ten de yüksektir. Kalan %9. Çanakkale-Çan yöresindeki ısıl değeri görece yüksek (12.800 kJ/kg arasında bulunmaktadır. Türkiye’deki toplam linyit rezervinin %70’inin nem içeriği %30’dan daha yüksek olup.400 kJ/kg’dan azdır.326 kJ/kg) kömürü değerlendirmek üzere kurulmuştur. 2004 yılında EÜAŞ Genel Müdürlüğü tarafından devreye alınan Çan Termik Santrali ile gerçekleştirilmiştir. son on-on beş yıldır Türkiye’nin gündemindedir. Toplam linyit rezervinin %85’inin kül içeriği %20’den daha yüksektir.400-16. Ülkemizdeki linyit rezervinin %69’unun ısıl değeri 8. Verimli santral teknolojileri denildiğinde ilk akla gelen uygulamalardan birisi olan kombine çevrim santralleri. Önemli bir bölümü olan %29’unun ısıl değeri ise.6’sının kükürt içeriği %2-3 arasındadır. başka bölgelerdeki daha düşük ısıl değere sahip kömürlerin değerlendirilmesi için de aynı teknolojinin kullanılması mümkündür. 146 Ültanır. kül ve kükürt miktarının yüksek oranda bulunması önemli bir etkendir. İthal linyitlerin ortalama yaklaşık 21.

Bütün bu rakamlara.817 Yİ 876.351 1.681.710.432 180 258 189 499 504 778 1.330.500 Yİ 9.000 EÜAŞ 6.591 10.962 Yİ 46.699.078.818.081 Çizelgeden de görüleceği üzere.209.982. Bu santrallerin Türkiye toplam kurulu gücü içinde yaklaşık %30’luk ve toplam elektrik üretimi içinde yaklaşık %33’lük bir payları bulunmaktadır. Bu açıdan Türkiye’deki termik santrallerin veriminde son yıllarda önemli bir artış yaşandığını söylemek mümkündür.Türkiye’de halen faaliyette olan doğalgaz yakıtlı kombine çevrim santrallerinin listesi aşağıdaki çizelgede sunulmaktadır: Çizelge 4.506.120 1.596.648 YİD 1.(Enron) Doğalgaz Uni-Mar Doğalgaz Adapazarı Doğalgaz Gebze Doğalgaz Ankara Doğalgaz Aliağa Doğalgaz Santral Adı Yer Kırklareli İstanbul Bursa İzmir Gebze İstanbul M.666. verimli enerji üretimine yönelik gelişmelerin payı daha iyi anlaşılabilir. Elektrik üretiminde verimliliği etkileyen önemli unsurlardan birisi de.177.576 YİD 3.996.000 EÜAŞ 309.312 YİD 3.212. son yıllarda Türkiye’de büyük çoğunluğu doğalgaz yakıtlı ve sadece elektrik üretimi amacıyla kurulmuş olan kombine çevrim santrallerinin sayısı artmıştır.048.267 2003 Üretimi Modeli (kWh) 2.) Doğalgaz Trakya Elk. 93 .595 770 1.429.693.) Doğalgaz Esenyurt (Doğa En. kurulacak üretim tesislerinin ünite güçleri ile bunların hangi zaman dilimlerinde çalıştırılacaklarıdır.109.744.3.000 EÜAŞ 0 EÜAŞ 2.143.Ereğlisi M.240.Ereğlisi Adapazarı Adapazarı Ankara İzmir TOPLAM Kurulu Güç (MW) 1. Türkiye’deki Kombine Çevrim Santralleri Yakıt Tipi Hamitabat Doğalgaz Ambarlı Doğalgaz Bursa Doğalgaz Aliağa Motorin Dilovası (Ova Elk.931 YİD 5.525. çoğunluğu aynı zamanda ısı da üreten (yani kojenaratif çalışan) ve sanayi kuruluşları tarafından kullanılan otoprodüktör tesisleri eklendiğinde.335 Yİ 10.

147 DPT. Bunlar. araçlar için doğalgaz. konvansiyonel tip santrallerin tercih edilmesini gerektirebilir. ulaşımda kullanılan petrol tüketiminin %20’sinin diğer kaynaklarla ikame edilmesini öngörmektedir. Küçük gaz türbinleri. sistemin yük eğrisi ve tesisin hangi yük konumlarında çalıştırılacağı da dikkate alınmalıdır. 94 . Raporda bundan sonraki süreçte. Yakıtlarla ilgili olarak. verimleri basit gaz türbinlerinin verimi seviyesine düşer. GTKÇ santrallerinin yük regülasyon konumunda çalıştırıldıklarında verimlerinde ortaya çıkan düşme sistem yük değişimi. Eğer bu santraller yük regülasyon konumunda çalıştırılırsa. uzun vadede hidrojen) kullanımını teşvik edecek önlemlerin uygulamaya konulması gerekmektedir. Taşıtlar ayağında. yakıt tüketimi ve işletme bakım giderleri azalmakta. bu sebeple de üretim maliyeti düşmektedir. Bu yüzden ihtiyaçlara paralel olmak kaydıyla küçük ünite güçleri yerine büyük santrallerin tercih edilmesi önem taşımaktadır. 2010 yılına gelindiğinde binalarda tüketilen enerjiden %22 tasarruf sağlanmasını. Örneğin GTKÇ santralinin yüksek veriminden yararlanabilinmesi için tesisin baz yükte çalıştırılması zorunludur. yalnız elektrik üretimi için kullanıldıklarında verimleri oldukça düşüktür. enerji verimliliği alanındaki çabaların iki önceliğe odaklanacağı belirtilmektedir. teknolojik gelişmeler konvansiyonel araçların yakıt verimliliğini artırmaya ve daha etkin elektrikli ve hibrid araçlara doğru bir gelişimin sağlanmasına yardım edecektir. Söz konusu rapor. enerji verimliliğine vurgu yapan önemli dokümanlardan birisidir. özellikle ulaştırma ve ısıtmada alternatif yakıt ikamesi (biyoyakıtlar.” Santrallerde önemli verimlilik kalemlerinden bir diğeri ise.“Kurulacak yeni kapasiteler için seçilecek teknolojilerin belirlenmesinde. basit çevrim gaz türbinleri genellikle kojenerasyon çalıştırılabilme imkânlarını sağlamaktadır ve küçük ölçekli üreticiler için uygundur. AB’nin Verimlilik Mevzuatı Çerçevesinde Uyumlaştırma Çalışmaları Önümüzdeki 20-30 yılda AB’nin arz güvenliğini sağlamayı ve Kyoto Protokolü çerçevesindeki taahhütlerini karşılamayı hedefleyen “Yeşil Rapor”. 4.6. ancak kojenerasyon olarak çalıştırıldıklarında buhar üretimi de 147 dikkate alındığında toplam verimleri % 60’ların üzerine çıkmaktadır. tesislerin kapasite büyüklükleridir. 2. Rapora göre: 1. 2001a:8-3 ve 8-4. Tesislerin kapasitesi büyüdükçe üretilen birim elektrik başına yatırım.

Yine bu başlık altında. ancak söz konusu direktif Kyoto Protokolü’nden önceki bir dönemde kabul edilmiş olduğu ve üye ülkelerin uygulamaları arasında önemli farklar gözlendiği için. enerjinin sınai tesislerde.148 AB’nin enerji verimliliği ile ilgili mevzuatı. Komisyon. 95 . Binalarda Enerji Performansı Direktifi (2002/91/EC) enerji standartları için ortak bir metodoloji belirlemeyi. enerjinin rasyonel kullanımı ve enerji tasarrufu başlığı altında yer almaktadır. En son olarak 16 Aralık 2002 tarihinde Binalarda Enerji Performansı Direktifi (2002/91/EC) Komisyon’ca kabul edilmiştir. bu alanda yeni bir direktife ihtiyaç duyulmuştur. ısı jeneratörleri ile sıcak su ısıtıcılarına ilişkin iki Direktif (78/170/EEC. binaların inşası. 29. enerjinin tasarrufu alanında yeni Topluluk faaliyetleri (31980Y618). Aslında Birlik içinde enerji verimliliğini artırmak suretiyle karbondioksit emisyonlarını sınırlamayı hedefleyen başka bir direktif (93/76/EEC) daha önce yayımlanmıştır.Raporda ayrıca. 31976H0495. özellikle de enerji-yoğun sektörlerde yüksek seviyede verimlilik için önemli gelişmeler sağlanmış olsa da.11. kent içi yolcu taşımacılığında daha rasyonel kullanımı ve binaların ısı yalıtımını sağlamak suretiyle enerjinin daha rasyonel kullanımı (31977H0713. bu alanda atılacak adımlarla önemli miktarda enerji tasarrufu yapılabileceğini düşünmektedir. sanayide. satışı veya kiralanması durumlarında binanın enerji performansını gösteren enerji sertifikasının kullanımını. Avrupa topluluklarında enerji verimliliği (31998Y1217). 148 Commission of the European Communities.2000:83 vd. hâlen maliyet-etkin iyileştirmeler için dikkate değer bir potansiyel bulunduğu ifade edilmektedir. 31976H0492) konularında ilke kararları ve tavsiyeler bulunmaktadır. orada da amaç üye ülkelerin binalarda enerji verimliliği ile ilgili programlar geliştirmeleridir. enerjinin rasyonel kullanımı için yapılacak yatırımların teşviki (31982H0604). bu metodoloji uyarınca oluşturulacak enerji performansı standartlarını yeni binalarda ve mevcut binaların büyük çaplı yenileme çalışmalarında uygulanmasını sağlamayı. binalarda tüketilen enerjinin AB’de tüketilen nihai enerjinin yüzde 40’ından fazlasını oluşturduğundan hareketle. enerji verimliliği programlarının geliştirilmesi (31985Y122). 92/42/EEC) yer almaktadır.

Direktif uyarınca. havalandırma. binanın bulunduğu yerin iklim şartları ile yerel özellikleri de dikkate almalı. aydınlatma. ayrıca kamu personelinin eğitilmesi ve özel sektörün bilinçlendirilmesi bu konudaki mevzuat uyumunun sağlanması için gerekli görülmektedir. bunlardan biri enerji verimliliği ile ilgilidir. Söz konusu maddede AB’nin kısa vadeli bir beklentisi olarak şöyle denilmektedir: 149 AB Genel Sekreterliği.kazanlar ile soğutma ve ısıtma sistemlerinin düzenli şekilde denetlenmesini içermektedir.149 AB enerji verimliliğine gösterdiği önemi Katılım Ortaklığı Belgesi. bir binanın enerji performansı. soğutma. Türkiye’nin AB’ye katılım kapsamında söz konusu direktife uyum çalışmaları devam etmektedir. 96 . uygun maliyetli olmalı ve binanın güvenliği. Direktif. kullanım amacı. ısıtma tesisatı. Katılım Ortaklığı Belgesi’nde enerjiyle ilgili beş madde zikredilmiş olup. Bayındırlık ve İskân Bakanlığı’nın yapı malzemeleri ve enerji performansı ile ilgili tüm işlemlerin yürütülmesi amacıyla yeniden yapılandırılması. binaların enerji performanslarını artırmaya yönelik önlemler. İlerleme Raporu gibi mevzuat uyumu ile ilgili olarak aday ülkelere yol gösterdiği veya aday ülkeleri değerlendirdiği belgelere de yansıtmaktadır. binaların sertifikasyon sisteminin oluşturulması ve denetim sisteminin belirlenmesi. erişilebilirliği gibi özellikleri ile ters düşmemelidir. binanın standart kullanımı neticesinde ısı yalıtımı.3 milyon Euro arasında AB kaynağına ihtiyaç duyacağı Ulusal Program’da altı çizilen hususlardan biri olmuştur. 2003:531. ısı geri kazanımı gibi farklı ihtiyaçlarını karşılamak için gerçekten veya tahmini olarak tükettiği enerji miktarını ifade etmektedir. bu şekilde tanımladığı enerji performansının hesap edilmesine yönelik bir metodolojinin uygulanması şartını getirmektedir. sıcak su. Bayındırlık ve İskân Bakanlığı’nın bu çalışmaları tamamlayabilmesi için 2004-2005 yılları arasında yaklaşık 800 bin Euro ile 1. Yine söz konusu direktife göre.

540.. net bir takvim çerçevesinde. kapsamlı bir enerji verimliliği stratejisi benimsemelidir.) Enerji. Sanayi ve Ticaret Bakanlığı tarafından çıkarılan yönetmeliklerle uyum sağlanan AB mevzuatı şu direktiflerden oluşmaktadır153: .(. enerji verimliliği ile ilgili ve halen uyum sağlanmamış müktesebata uyuma yönelik bir program oluşturulmalıdır. DPT. Türkiye mevzuatın yakınlaştırılması bakımından ilerleme sağlamıştır. özellikle enerji etiketi ve enerji verimliliği gerekleri çerçevesinde. 2003:527. Sanayi ve Ticaret Bakanlığı’nın sorumluluk alanında bulunan 13 direktifin 11 tanesine uyum sağlanması amacıyla yönetmelikler hazırlanarak Resmî Gazete’de yayımlanmıştır. DPT. AB enerji verimliliği mevzuatına uyum faaliyetleri çerçevesinde. 2003a:89. taşımacık.” 2003 Yılı İlerleme Raporu’nun “enerji” alt başlıklı bölümünün ilk kısmında “Enerji verimliliği ile ilgili olarak. 97 . Bununla birlikte. 2003b:14. buzdolaplarında/soğutucularda ve floresanlarda enerji etiketi tüzüğünün kabulü ile müktesebat uyumu bakımından ilerleme sağlanmıştır” denilmektedir.. inşaat. AB Genel Sekreterliği. Enerji verimliliğine ilişkin önlemlerin etkin koordinasyonunun sağlanması ve uygulanması amacıyla enerji verimliliği ile ilgili 152 bir çerçeve kanunun hazırlanması önerilmektedir. 539. sanayi ve çevre gibi çeşitli sektörlerdeki enerji verimliliğine ilişkin yatay konuların uygun bir şekilde ele alınması için gerekli kurumsal ve idari düzenlemeler yapılmalıdır.“Enerji verimliliğine ilişkin müktesebat uyumunun daha ileri düzeyde sağlanması ve 150 enerji tasarrufu uygulamalarının güçlendirilmesi.Isı jeneratörlerinin ısıtma performansı ve yeni ya da mevcut sanayi dışı binalarda sıcak su üretimi hakkında ve yeni sanayi dışı binalarda ısının izolasyonu ve iç sıcak su dağılımı hakkında 78/170/EEC sayılı Konsey Direktifi 150 151 152 153 DPT.” 2003 Yılı İlerleme Raporu’nda da belirtildiği üzere Türkiye.151 Aynı bölümün “genel değerlendirme” başlıklı ikinci kısmında ise şunlar söylenmektedir: “Enerji verimliliği ile ilgili olarak. Bu strateji ile. Hükümet. İnşaat sektörüne daha fazla önem verilmelidir. müktesebatla tam uyumun sağlanabilmesi için daha fazla çaba gösterilmesi gerekmektedir. özellikle enerji etiketi ve ev aletlerinin verimli kullanımıyla ilgili konular çerçevesinde hızlı bir uyumlaştırma performansı sergilemiştir. 2003a:7.

Floresan aydınlatma için balastların enerji verimliliğine ilişkin 2000/55/EC sayılı Avrupa Parlamentosu ve Konsey Direktifi. 98 .Ev için kombine çamaşır makinesi-kurutucusunun enerji etiketleri ile ilgili 92/75/EEC sayılı Konsey Direktifini uygulayan 96/60/EC sayılı Komisyon Direktifi .Ev için elektrikli buzdolapları. Ancak önemli olanın mevzuatın çıkarılması değil.Ev için elektrikli çamaşır kurutucularının enerji etiketleri ile ilgili 92/75/EEC sayılı Konsey Direktifini uygulayan 95/13/EC sayılı Komisyon Direktifi . Bu konudaki AB mevzuatının önemli bir kısmı Türkiye mevzuatına aktarılmış olup uygulamalar başlamıştır.Ev için çamaşır makinelerinin enerji etiketleri ile ilgili 92/75/EEC sayılı Konsey Direktifini uygulayan 95/12/EC sayılı Komisyon Direktifi .Ev için elektrikli buzdolapları. soğutucular ve bunların bileşimlerinin enerji etiketleri ile ilgili 92/75/EEC sayılı Konsey Direktifini uygulayan 94/2/EC sayılı Komisyon Direktifi .Ev tipi ampullerin enerji etiketleri ile ilgili 92/75/EEC sayılı Konsey Direktifini uygulayan 98/11/EC sayılı Komisyon Direktifi .Sıvı ya da gazlı yakıtlarla ateşlenen yeni sıcak su ısıtıcıları için verimlilik ihtiyaçları hakkında 92/42/EEC sayılı Konsey Direktifi .Ev için bulaşık makinelerinin enerji etiketleri ile ilgili 92/75/EEC sayılı Konsey Direktifini uygulayan 97/17/EC sayılı Komisyon Direktifi .Ev tipi elektrikli fırınların enerji etiketleri ile ilgili 92/75/EEC sayılı Konsey Direktifini uygulayan 2002/40/EC sayılı Komisyon Direktifi . çünkü söz konusu mevzuat kısa süre önce çıkarılmış bulunmaktadır. Türkiye’nin uygulamalar konusunda ne kadar başarılı olacağını değerlendirmek için biraz daha zamanın gerektiği açıktır. soğutucular ve bunların bileşimleri için enerji verimlilik ihtiyaçları hakkında 96/57/EC sayılı Avrupa Parlamentosu ve Konsey Direktifi .. çıkarılan mevzuat kapsamında yapılan düzenlemelerin yeterince uygulanması olduğu açıktır.

kamu kesimine ait tüm imalat sanayi işyerleri ile. TÜRK SANAYİİNDE ENERJİ VERİMLİLİĞİ Türkiye’de sanayinin enerji verimliliği konusunda yeterince gelişmemiş olduğu genellikle kaynaklarda zikredilen bir husustur. bu maddenin üretim bilgisinin gizlilik sebebi ile alınamadığı da DİE tarafından belirtilmektedir. İncelemelere esas veriler DİE’den sağlanmıştır. Çünkü DİE’nin istatistiklerinde yer alan bilgiler. anlamlı sonuçlar elde edebilmek için öncelikle kategoriler birbiriyle uyumlulaştırılmıştır. 10 ve daha fazla kişi çalıştıran özel sektör imalat sanayi işyerlerinin katma değerinin yaklaşık %20'sini oluşturan büyük ölçekli imalat sanayi işyerlerinin bilgileri istatistiklere dahil edilmemiştir. 10 ve daha fazla kişi çalışan özel sektör imalat sanayi işyerlerinin katma değerinin yaklaşık %80'ini oluşturan büyük ölçekli imalat sanayi işyerlerine aittir. Yine bazı ürün dallarında bazı yıllara ait verilerin kesiklik veya kopukluk gösterdiği. DİE’ye ait veriler uzun bir zaman aralığını kapsamakla beraber. 99 . özel sektöre ait 3’ten daha az işyerince üretilen madde varsa. Bu bölümde çeşitli sanayi dalları itibariyle enerji tüketimleri. sanayinin toplam satış geliri gibi başlıklarla sunulmakla birlikte. söz konusu yıllarda ilgili sanayi dallarından yeterince iyi veri alınamadığı da gözlemlenmiştir. Rev. enerji tüketimlerinin kaynaklar itibariyle dağılımı. DİE’den elde edilen veriler iki ayrı sınıflama koduna (Tüm Ekonomik Faaliyetlerin Uluslararası Standart Sanayi Sınıflaması [Usss-2. enerji verimliliğindeki gelişmeler verilere dayanılarak incelenecektir. Ayrıca satış değerlerinde 1995 yılına ait verilerde KDV dahilken. İncelemeye esas veriler. Bu durumda 10’dan daha az sayıda işçi çalıştıran işyerlerinin bütün bilgileri ile. 1994 yılındaki kriz gözönüne alınarak 1995 yılından sonraki veriler çalışmaya dahil edilmiştir. bu rakamların bütünüyle toplam rakamları yansıttığını söylemek mümkün değildir. Diğer yandan. tablolarda. Türkiye’nin sanayideki toplam enerji tüketimi.Rev] ve İmalat Sanayii Sınıflaması US-97/ISIC. 1996 yılı ve sonrasında KDV hariç tutulmuştur. ama bu konu üzerinde objektif verilere dayalı fazlaca bir çalışma bulunmamaktadır.3) göre biçimlendirildiğinden. toplam enerji gideri.5.

Enerji yoğunluğu hesaplamalarında kullanılan imalat sanayii dalları itibariyle yıllara göre satış rakamları. 1996 yılında 2.948.875. 2000 yılında 2. petrol ve elektrik olarak ortaya çıkmıştır. Bu üç enerji kaynağı ise taşkömürü. 2001 yılında 2. imalat sanayiindeki üretim miktarları ile satıştan elde edilen gelirlere yönelik veriler en son 2003 yılına kadar çıkarılabilmiştir. İmalat sanayiindeki katma değer rakamları. Çalışmanın yapıldığı dönemde. çıkan sonuçlar da 1995 yılı cari ortalama dolar kuruna bölünerek 1995 yılı fiyatlarıyla (milyon ABD Doları cinsinden) satış rakamları hesaplanmıştır. Böylece satış rakamlarında görülen yıllık değişimlerde. imalat sanayiine yönelik istatistiklerde.775. 1997 yılında 2. Enerji istatistiklerinde senede 500 TEP ve üzeri enerji tüketen kuruluşların esas alınması bu farklılığın ana sebebini oluşturmaktadır.887. Buna karşılık. bütün sanayi tesislerinin değerlendirmeye esas alınamayışıdır.754. diğer enerji kaynaklarındaki nihai rakamların DİE’nin rakamlarına yakınlık gösterdiği tespit edilmiştir. İstatistik derleme konusunda yaşanan sıkıntılar ve bazı işyerlerinden gelen yanlış bilgiler de bu farklılıkta rol oynamaktadır. sanayi dallarında ortaya çıkan genel eğilimleri bu verilerle izlemek mümkün olmuştur.906. 1995 yılı Amerikan Doları bazında düzenlenmiştir.829. dolar kurundan kaynaklanan sapmalar ortadan kaldırılmaya çalışılmıştır.188. enerji verilerinin sanayinin çeşitli dalları ve kaynaklar itibariyle 2002 ve 2003 yılları için henüz hazırlanamamış olması.213 işyerini kapsamakta ve firmaların satıştan elde ettikleri toplam gelire işaret etmektedir. 2002 yılında 3. Verilerde yukarıda sayılan olumsuzluklar/yetersizlikler mevcut olmakla birlikte.Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı’nın sanayideki toplam enerji tüketimine ait verileri. İstatistiklere yönelik olarak belirtilmesi gereken bir başka husus da. analizleri zorlaştıran önemli bir eksiklik olarak ortaya çıkmıştır. bu seri kullanılarak her bir yıldaki TL cinsinden satış rakamları 1995 yılı bazına çevrilmiş. DİE’nin toplam enerji tüketimi verilerinden %30-45 arasında fazla çıkmaktadır. 100 . 2003 yılında 3. Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı’nın sanayideki enerji tüketimine yönelik verileri incelelendiğinde. 1995 yılında 2. Bunun için DPT’nin 1994 yılı bazlı imalat sanayiine göre TEFE serisi 1995 yılı baz olacak şekilde dönüştürülmüş. 1999 yılında 2. 1998 yılında 2. sadece üç kaynakta büyük farklılık gözlendiği.

1. 2000 ve 2001 kriz yılları hariç. 101 . 5.Bu bölümde yer alan çizelge ve şekillerle ilgili ayrıntılı bilgi ve istatistikler “EKLER” bölümünde sunulmuştur. gıda sanayiinde 1995-2001 yılları arasındaki enerji tüketimlerini ve 1995-2003 yılları arasındaki satıştan elde edilen gelirleri karşılaştırmalı olarak göstermektedir. Şekil 5. Gıda sanayiinde enerji yoğunluğu. Gıda Sanayii Gıda sanayiindeki enerji tüketimleri incelendiğinde. Şekil 5. Türkiye’nin gıda sanayiinde Enerji Tüketimi (TEP) 1200000 enerji tüketimleriyle satıştan elde edilen gelir birbirine paralel bir seyir izlemektedir.’de gösterilen sonuç ortaya çıkmaktadır.1. Türkiye’nin Gıda Sanayiinde Gelişmeler Gıda Sanayii 18000 16000 14000 1600000 1400000 Satış (Milyon $) 12000 10000 8000 6000 4000 2000 0 1995 1996 1997 1998 Satış 1999 2000 2001 2002 1000000 800000 600000 400000 200000 0 2003 Enerji Tüketimi Şekilden de görüleceği üzere. sanayi enerji yoğunluğu değerinden düşüktür.1. Çizelge 5.. tüm sanayi kolları içerisinde üçüncü sıradadır ve bu alandaki payı yıllara göre %17-21 arasında değişmektedir. Enerji yoğunluğuyla ilgili veriler esas alınarak bir karşılaştırma yapıldığında. Satıştan elde edilen gelir açısından gıda sanayii.1. yıllar itibariyle istikrarlı biçimde artış olduğu görülmektedir. Aynı durum satıştan elde edilen gelir için de geçerlidir.

Bunlar aşağıdaki şekilde sıralanmaktadır: 1) Gıda maddeleri sanayii (mezbaha ürünleri.206 1999 0. pipo tütünü. vb. şekerli mamuller. tömbeki. vb. 3) İçki sanayii (damıtık alkollü içkiler. unlu mamuller. sigara. başka yerde sınıflandırılmamış gıda maddeleri sanayiinde 0.081 ile 0. 102 . özellikle şeker sanayii ile yağ sanayiinde enerji-yoğun süreçlerin (proseslerin) fazla olmasının önemli bir payı vardır. vb. sebze ve meyveler. şeker.). Pek çok sanayi kolunun aksine. alkolsüz içkiler. bu sanayi kolunda istikrarlı bir durumun olduğunu göstermektedir.007 TEP/Bin $ çıkarken. gıda sanayiinde hem istikrarlı bir enerji tüketim seyrinin olduğunu.082 0. Enerji yoğunluğunun düşüklüğü açısından tütün sanayiini içki sanayii izlemektedir. 2) Başka yerde sınıflandırılmamış gıda maddeleri sanayii (yem.).087 0. su ürünleri.Çizelge 5. Bu sanayi kolları içinde enerji yoğunluğu en düşük olan alt sanayi dalının tütün sanayii olduğu görülmektedir. bu değer içki sanayiinde 0.). tütün sanayiinin enerji yoğunluğu 0.212 Gıda sanayiinde enerji yoğunluk değerlerinin 1995-2001 yılları arasında 0. şaraplar.081 0.197 1998 0. süt ürünleri. yağlar. 4) Tütün sanayii (normal tütün. Gıda Sanayiinde Enerji Yoğunluğunun Gelişimi Enerji Yoğunluğu (TEP/Bin $) Gıda sanayii Sanayi genel toplam 1995 0.212 2001 0.095 0.).197 1996 0.086 0. işlenmiş unlu mamuller.136 TEP/Bin $ olarak gerçekleşmiştir. memba suları. Türkiye sanayi ortalamasının altında olmakla birlikte.090 0. Gıda sanayiinde dört ana alt sanayi dalı vardır. gazlandırılmış meyve suları. Gıda maddeleri alt sanayiinin. vb. hem de sektörün genel olarak enerji-yoğun bir nitelik arz etmediğini söylemek mümkündür.1. Kriz yıllarının etkilerinden arındırmak amacıyla 1999 yılı verileri esas ve 1995 yılı baz alınarak yapılan karşılaştırmada.219 1997 0. diğer alt dallara göre daha yüksek bir enerji yoğunluğuna sahip görülmektedir. Bu yükseklikte. malt ve biralar.034 TEP/Bin $.095 değerleri arasında seyretmiş olması.215 2000 0. gıda maddeleri sanayiinde ise 0.080 TEP/Bin $. puro.091 0.

üretimin bir kısmının stoğa yapıldığı söylenebilir. kabuk. 1996 yılında “diğer” kaleminin payı %8 mertebesinde iken. ekonomik krizin yaşandığı 2001 yılında bile. Gıda sanayiinin enerji tüketiminde benzin. Bu sanayi dalının enerji tüketimleri incelendiğinde. prina. enerji kullanım miktarlarının inişli çıkışlı bir seyir izlediği görülmektedir. Doğalgaz kullanımının yaygınlaşmasıyla beraber. nafta. toplam tüketimin yarıdan fazlasını oluşturmaktadır.2. Tekstil Sanayii Tekstil sanayii. elektrik ve kokun payının yıllar itibariyle çok az değiştiği görülmektedir. Fuel-oil’in payının düşmesinin önemli sebeplerinden birisinin doğalgazın payının artması olduğunu söylemek mümkündür. Bu durumda. Benzin ve motorinin görece küçük olan paylarında yıllar itibariyle ufak değişiklikler olsa da. fırın gazı. talaş. 1995’te %7 civarında olan doğalgazın payı. 1995 yılında %34 olan pay sonraki yıllarda giderek düşmüş ve %22’ye kadar inmiştir. LPG. saf kükürt.) kaleminin büyük payı da dikkat çekmektedir. katran. vb. Linyiti izleyen fuel-oil’de ise. pamuk çitiği. Bununla birlikte. 103 . bu rakam 2001 yılında %11’e yükselmiştir. motorin. kalorifer yakıtı. 2001 yılında %13’lere çıkmıştır. asfaltit. Gıda sanayiinde “diğer” (gazyağı. propan. sektörde enerji tüketiminin genel bir artış eğilimi içinde olduğunu söylemek mümkündür. siyah likör. Nitekim.Gıda sektöründe en çok kullanılan enerji kaynağı linyittir. kriz yılları dahil ihracatı sürekli artan bir sektör olması itibariyle önem arz etmektedir. Linyitin gıda sanayii enerji tüketiminde 1995 yılında %35 olan payı. Öyle ki. bazı fuel-oil yakıtlı sistemlerde doğalgaza dönüş yaşanmıştır. genelde sürekli bir azalma seyri görülmektedir. grafit. gıda sanayiinde linyit ve fuel-oil yoluyla enerji tüketimi. Gıda sanayiinde bu kalemin tüketim miktarı açısından en önemli maddesi kalorifer yakıtıdır. asetilen. genel enerji tüketimi 1999 değerine yakın bir seviyede gerçekleşmiştir. 5. Satış gelirinin epeyce düştüğü kriz yılı 2001’de. Aynı şekilde elekriğin %8-9 bandında seyrettiği görülmektedir. odun. taşkömürü. sonraki yıllarda %32 ile %38 arasında değişiklikler göstermiştir. petrol koku.

105 0..212 104 Enerji Tüketimi (TEP) Satış (Milyon $) . tekstil sanayiinde 1996-2001 yılları arasında enerji yoğunluk değerinin sürekli arttığını göstermektedir.197 1998 0. tekstil sanayiinde enerji yoğunluğu sürekli biçimde artmaktadır. Nitekim sayısal veriler.206 1999 0.121 0.2. Şekil 5..197 1996 0.2.212 2001 0.076 0.2. Türkiye’nin Tekstil Sanayiinde Gelişmeler Tekstil Sanayii 16000 14000 12000 1400000 1200000 1000000 800000 600000 400000 200000 0 1996 1997 1998 Satış 1999 2000 2001 2002 2003 10000 8000 6000 4000 2000 0 1995 Enerji Tüketimi Şekilden de görüleceği üzere. Tekstil Sanayiinde Enerji Yoğunluğunun Gelişimi Enerji Yoğunluğu (TEP/Bin $) Tekstil sanayii Sanayi genel toplam 1995 0. Şekil 5.2. 1995-2001 yılları arasında %13-18 arasında değişmiştir.081 0. Çizelge 5.215 2000 0.Tekstil sanayiinde satıştan elde edilen gelirin de benzer bir şekilde dalgalanma gösterdiği anlaşılmaktadır.105 0.108 0. Tekstil sanayiinin satıştan elde edilen gelir açısından tüm sanayi kolları içindeki payı.076 0. tekstil sanayiinde 1995-2001 yılları arasındaki enerji tüketimlerini ve 1995-2003 yılları arasındaki satıştan elde edilen gelirleri karşılaştırmalı olarak göstermektedir.219 1997 0. Türkiye ortalama sanayi enerji verimliliği ile tekstil sanayiinin enerji verimliliğindeki gelişmeleri göstermektedir. Çizelge 5. Enerji tüketimiyle satış arasındaki aranın ters yönde açılması. enerji yoğunluğunun arttığını göstermektedir.

örme işleri. bazı yıllarda %23-24 bandına düşmüştür. takım elbiseler. dokuma ve boyama işleri. Benzin. 3) Deri.). kaşkol ve eldivenler. 105 . ağ. askeri giyim. ayakkabı sanayiinin enerji yoğunluğu 0. 4) Ayakkabı sanayii. hazır dokuma eşya. vb. sicim. motorin. Türkiye sanayi ortalamasının altındadır. deri benzeri maddeler ve kürk eşyası sanayii (deri işleme. Tekstil sanayiinde dört ana alt sanayi dalı vardır ve bunlar aşağıdaki şekilde sıralanmaktadır: 1) Dokuma sanayii (elyaf hazırlama. Dokuma sanayiindeki enerji yoğunluğunun. 1999 yılı verileri esas alınarak yapılan karşılaştırmada. tekstil sanayiindeki diğer alt sanayi kollarına göre oldukça yüksek bir değere sahip olduğu görülmektedir.033 TEP/Bin $ ve giyim eşyası sanayiinin enerji yoğunluğu 0. kürk işleme ve boyama. LPG ve kok tüketiminin çok az paya sahip olduğu ve bu payın da yıllar itibariyle fazla değişmediği tekstil sektöründe. iş elbiseleri. kot giyim. spor kıyafetleri. şapkalar. yapay süet kürk ve plastik giyim eşyası. çeşitli bezler. vb. deri ve benzeri maddelerden yapılmış eşyalar. iplik haline getirme. ip. pamuk ipliği.02 TEP/Bin $. 2001 yılında %27’ye ulaşmış.Tekstil sanayiinde enerji yoğunluk değerlerinin. Doğalgazın tekstil sanayii enerji tüketiminde 1995 yılında %24 olan payı. yıllar içinde artış göstermekle birlikte Türkiye ortalamasının altında olduğu görülmektedir. Elektriğin tekstil sanayii enerji tüketiminde 1995 yılında %19 olan payı. bereler. taşkömürü.). kadife ve ipek dokuma ve kumaşlar. urgan. 2001 yılında %29’a ulaşmıştır. pamuk.174 olarak gerçekleşmiştir. konfeksiyon. 2) Ayakkabı dışında giyim eşyası sanayii (hazır giyim eşyası. ancak bu artış istikrarlı biçimde olmamıştır.).040 TEP/Bin $ olurken. Tekstil sektöründe en çok kullanılan enerji kaynağının elektrik olduğu enerji verilerinden anlaşılmaktadır. doğalgazın ağırlıklı bir payının olduğu görülmektedir. vb. halı ve kilim. dokuma sanayiinde enerji yoğunluğu 0. Bazı yıllarda %29’lara ulaşan doğalgaz payı. yün. iç çamaşırları. Tekstil sanayiindeki enerji yoğunlukları alt dallar itibariyle önemli farklılıklar göstermektedir. Yine de bu değer. deri sanayiinin enerji yoğunluğu 0.

tekstil sektöründe zikredilmesi gereken önemli enerji kaynaklarından birisidir.. 1996-2001 yılları arasında %7-9 aralığında paya sahip olan “diğer” kalemi de. Türk orman ürünleri sanayiinde 1995-2001 yılları arasındaki enerji tüketimlerini ve 1995-2003 yılları arasındaki satıştan elde edilen gelirleri karşılaştırmalı olarak göstermektedir. Orman Ürünleri Sanayii Orman ürünleri sanayiinde enerjiyle ilgili veriler incelendiğinde. 5.3. enerji tüketimlerinde yıllar itibariyle ciddi dalgalanmalar olduğu görülmektedir. Şekil 5.Enerji payında gözle görülür ve ciddi oranda düşmenin yaşandığı iki kaynak fuel-oil ve linyittir.3. nafta ve kalorifer yakıtı olmuştur. Şekil 5. fuel-oil payı 1995 yılında %37’den 2001 yılında %21’e düşmüştür. 1995 yılında %11 olan linyit payı 2001 yılında %7’ye düşerken. Her iki kaynaktaki düşme de yıllar itibariyle istikrarlı biçimde gerçekleşmiştir. Türkiye’nin Orman Ürünleri Sanayiinde Gelişmeler Orman Ürünleri Sanayii 1200 1000 120000 800 600 400 200 0 1995 80000 60000 40000 20000 0 2003 1996 1997 1998 Satış 1999 2000 2001 2002 Enerji Tüketimi 106 Enerji Tüketimi (TEP) 100000 Satış (Milyon $) .3. Orman ürünleri sanayiindeki dramatik değişiklikler. Aynı durum satıştan elde edilen gelir için de geçerlidir. bu sanayi dalının yeterince istikrara kavuşmamış bir faaliyet alanına sahip olduğunu göstermektedir. Bu kalemin en önemli bileşenleri buhar.

Orman ürünleri sanayiinde iki ana alt sanayi dalı vardır ve bunlar aşağıdaki şekilde sıralanmaktadır: 1) Ağaç ve mantar ürünleri sanayii (kereste ve parke. Ancak bütün artış ve azalışlara rağmen.215 2000 0. Burada zikredilmesi gereken önemli hususlardan birisi. 1999 yılında tekrar ciddi bir artış göstermiş.4 arasında değişmektedir. doğal olarak enerji yoğunluğu değerlerinde de istikrarlı bir gelişim yaşanmasının önüne geçmiştir.118 0.105 0. Aynı yorumu satıştan elde edilen gelir için de yapmak mümkündür. Orman ürünleri sanayiindeki enerji yoğunlukları alt dallar itibariyle önemli farklılıklar göstermektedir.206 1999 0. mantar ürünleri.’te gösterilen sonuç çıkmaktadır. ancak sonraki yıllarda az da olsa tekrar azalmıştır.Orman ürünleri sanayiinde enerji kullanımı 1997 yılından sonra düşmüş.3. hem enerji hem de satıştan elde edilen gelir rakamları açısından bu sanayi kolunun genel sanayi içinde çok küçük paylara sahip olduğudur. vb.105 0.098 0. bu sanayi kolundaki enerji yoğunluğunun daima Türkiye ortalama sanayi enerji yoğunluğundan daha aşağıda olduğu da bir vakıadır.5-0.7 arasında. Çizelge 5. bir azalıp bir arttığı yukarıdaki çizelgeden rahatlıkla görülebilmektedir. 107 .212 2001 0. Enerji kullanımı ve satıştan elde edilen gelir değerlerinin sürekli değişiklik göstermesi. 2000 ve 2001 yıllarında enerji tüketiminde meydana gelen azalışta yaşanan ekonomik krizin etkisi olduğu açıktır. ambalaj.).131 0. Yıllar itibariyle sektörün enerji tüketimindeki payı %0. Orman Ürünleri Sanayiinde Enerji Yoğunluğunun Gelişimi Enerji Yoğunluğu (TEP/Bin $) Orman ürünleri sanayii Sanayi genel toplam 1995 0.1-1. özellikle mobilya dışındaki sanayi alt dallarında stok paylarının yüksek olmasının rolü bulunduğunu ileri sürmek mümkündür.219 1997 0.085 0. ortaya Çizelge 5. Enerji yoğunluğuyla ilgili veriler esas alınarak bir karşılaştırma yapıldığında. satıştan elde edilen gelir rakamları içindeki payı %1. Satıştan elde edilen gelirdeki dalgalanmalarda.197 1996 0.093 0.3.197 1998 0.212 Orman ürünleri sanayiinde enerji yoğunluğu değerlerinin yıllar itibariyle istikrarlı bir seyir izlemediği.

Mobilya ve döşeme sanayiinin enerji yoğunluğunun çok düşük çıkması beklenen bir sonuçtur.008 TEP/Bin $ olurken. 108 . linyit ve kok kömüründeki çok hızlı düşüşle yakından ilgili bir gelişmedir. çünkü bu sanayi kolunda son derece basit ve az enerji tüketen süreçler bulunmaktadır. Doğalgazın 1996 yılında sektörün enerji tüketiminde %13 olan payı.2) Ağaç mobilya ve döşeme sanayii. Amcak sektörde elektriğin halen önemli bir enerji girdisi olduğunu söylemek mümkündür. Ağaç mobilya ve döşeme sanayii daha karmaşık süreçler içerdiği için. Orman ürünleri sanayiinde benzin. 1995 yılında %17 olan kok payı 2001 yılında %2’ye. 1995 yılında %25 olan elektrik payı. ağaç ve mantar ürünleri sanayiinde enerji yoğunluğu 0. motorin ve LPG’nin düşük paylarında yıllar itibariyle önemli değişmeler meydana gelmemiştir. fuel-oil. 1995 yılında sektörün enerji tüketiminde %6. bu artış sürmemiş ve taşkömürü payı 2001 yılında %9 seviyesine gerilemiştir. Doğalgaz tüketiminin çok büyük oranda artışı. Orman ürünleri sanayiinin hammaddesi olan odun artıklarının (kırık parça odunlar.223 olarak gerçekleşmiştir. 2001 yılında payını %11. 1999 yılı verileri esas alınarak yapılan karşılaştırmada. sektördeki ağırlığını korumayı sürdürmüştür. Türkiye ortalamasına yakın bir enerji yoğunluğuna sahiptir. Taşkömürünün 1996 yılında %9 olan payı sonraki yıllarda %17’lere kadar çıkmışsa da.5 paya sahip olan “diğer” kalemi.5’e çıkarmıştır. Orman ürünleri sanayiinin enerji tüketiminde ikinci büyük paya sahip olan elektrik de. Orman ürünleri sektöründe en çok kullanılan enerji kaynağı doğalgazdır. Orman ürünleri sanayiinde zikredilmesi gereken önemli enerji girdilerinden birisi de “diğer” kalemidir. 1996 yılında %18 olan linyit payı 2001 yılında %1’e. 1995 yılında %21 olan fuel-oil payı 2001 yılında %8’e düşmüştür. hızlı ve istikrarlı bir artış seyri takip ederek 2001 yılında %41’e ulaşmıştır. kabuk ve talaş olmuştur. Bu kalemin en önemli bileşenleri odun. Bu düşüşler büyük oranda istikrarlı bir seyir izlemiştir. zaman içinde biraz azalarak %22’ye düşmüştür. ağaç mobilya ve döşeme sanayiinin enerji yoğunluğu 0. kabuk ve talaş) bir enerji girdisi olarak kullanılmasının enerji tasarrufuna önemli bir katkı sağladığı rakamlardan anlaşılmaktadır.

satıştan elde edilen gelirler 1995 yılından itibaren düşme yaşamaktadır. Şekil 5. İkincisi ise. 2001 yılından sonra satıştan elde edilen gelirlerde kısmi bir artış başlamışsa da.5. birinci etkene bağlı olarak.. kâğıt fiyatlarına sert rekabetten dolayı fazla zam yapılamıyor oluşudur ki. Enerji tüketiminin iniş-çıkış gösterdiği ama nihai olarak artış eğilimi içinde ilerlediği sektörde. 2003 yılında hâlâ 1995 yılının hasılatına ulaşılamamıştır. 1995 yılındaki %3. Türkiye’nin Kâğıt Sanayiinde Gelişmeler Kâğıt Sanayii 3000 2500 800000 700000 600000 2000 1500 1000 500 0 1995 1996 1997 1998 Satış 1999 2000 2001 2002 500000 400000 300000 200000 100000 0 2003 Enerji Tüketimi 109 Enerji Tüketimi (TEP) Satış (Milyon $) . Toplam sanayi satışı içindeki sektörün payı ise. kâğıt sektöründe ithalat oranının son on yıldır giderek artmakta oluşudur.4. Türk kâğıt sanayiinde 1995-2001 yılları arasındaki enerji tüketimlerini ve 1995-2003 yılları arasındaki satıştan elde edilen gelirleri karşılaştırmalı olarak göstermektedir. Şekil 5.4. enerji tüketimi artmasına rağmen. satıştan elde edilen gelirlerin giderek azaldığı bir sanayi kolu olması itibariyle dikkat çekici bir özelliğe sahiptir. bu da satıştan elde edilen gelirin dolar cinsinden artmamasını açıklayan bir veridir. Bunlardan birincisi.4.3 oranına kadar inmiştir.7 oranından 2003 yılında %2. Kâğıt Sanayii Kâğıt sanayii. Bütün bu gelişmelerin sebebi olarak iki ana etkenden söz edilebilir.

2001 yılında sektörün enerji yoğunluk değeri.197 1996 0. karton. Çizelge 5. Kâğıt Sanayiinde Enerji Yoğunluğunun Gelişimi Enerji Yoğunluğu (TEP/Bin $) Kâğıt sanayii Sanayi genel toplam 1995 0. mukavva. Türkiye sanayi ortalamasından yaklaşık %65 oranında fazla gerçekleşmiştir. Enerji yoğunluğunda istikrarlı bir şekilde yaşanan artış sonrasında. Yıllar içinde bazı değişiklikler olmakla birlikte. fuel-oil’ün sektördeki ağırlığı devam etmiş ve 2001 yılında yine %41’lik bir tüketim payı ortaya çıkmıştır.212 Kâğıt sanayiinde 1995 yılında Türkiye sanayi ortalamasının altında olan enerji yoğunluğu değeri. kâğıt ve kâğıt ürünleri sanayiinin enerji yoğunluğu 0. çeşitli tip kâğıtlar. selülöz.348 0. toplam enerji tüketimindeki payı 1995 yılında %30 olarak gerçekleşmiştir. ortaya Çizelge 5.219 1997 0. 1999 yılı verileri esas alınarak yapılan karşılaştırmada. doğal olarak enerji yoğunluğu değerlerinin de artmasına sebep olmuştur. Bu kalemin.315 TEP/Bin $ olurken.212 2001 0. Kâğıt sanayiindeki enerji yoğunlukları alt dallar itibariyle ciddi farklılıklar göstermemektedir. bazı yıllarda %41’e 110 . vb.206 1999 0.292 olarak gerçekleşmiştir. Enerji yoğunluğuyla ilgili veriler esas alınarak bir karşılaştırma yapıldığında.Sektörde enerji tüketimi artarken satıştan elde edilen gelirlerin giderek düşmesi.309 0. 1996 yılından itibaren artmaya başlamış ve sonraki süreçte bir daha Türkiye sanayi ortalamasının altına düşmemiştir.215 2000 0.’te gösterilen sonuç çıkmaktadır. 2001 yılında %26’ya düşen bu payın.4.323 0. basım-yayın ve bunlara bağlı sanayide enerji yoğunluğu 0. Kâğıt sanayiinde fuel-oil’den sonra en büyük paya sahip olan enerji girdisi “diğer” kalemidir.287 0.331 0. karton ürünleri. ambalaj malzemesi.4. Kâğıt sanayiinde en çok kullanılan enerji kaynağı fuel-oil’dir.194 0. Kâğıt sanayiinde iki ana alt sanayi dalı vardır ve bunlar aşağıdaki şekilde sıralanmaktadır: 1) Kâğıt ve kâğıt ürünleri sanayii (odun hamuru.285 0.).197 1998 0. 2) Basım-yayın ve bunlara bağlı sanayii. Öyle ki 1995-2001 yılları arasında kâğıt sanayiinde enerji yoğunluğu yaklaşık %80 oranında artmıştır. Fuel-oil’in toplam tüketimdeki payı 1996’da %41’dir.

MersinTaşucu’ndaki Türkiye Selüloz ve Kâğıt Fab. 1999. LPG. Kâğıt sanayiinde “diğer” kalemi içinde yer alan en önemli maddeler siyah likör. demir-çelik metal ana sanayii ile taş ve toprağa dayalı sanayiden sonra en çok enerji harcayan sanayi koludur. bazı fabrikaların odun işleme süreçleri sonrasında elde edilen atık maddesi olup. kok. Kimya sanayiinin satıştan elde edilen gelir içindeki payı yıllar itibariyle %24-31 arasında değişmiş. 2002 ve 2003 yıllarında bu pay %31 olarak gerçekleşmiştir. Kilogram başına yaklaşık 3.Ş.28 TEP) enerji sağlayan siyah likör.’nin 10 MW kurulu gücüne sahip otoprodüktör tesislerinde. 1996 yılından itibaren istikrarlı bir düşüş yaşanan sektörde.Ş. ZonguldakÇaycuma’daki Oyka Kâğıt Ambalaj San.77 MTEP) tüketilmiştir. Elektriğin payı ise 1996 yılında %12 iken. 5. Bu oranlar açısından kimya sanayii. 1999 yılında bu pay %20’lere kadar ulaşmıştır. Kimya sanayiinin satıştan elde edilen gelir sıralamasında Türkiye’nin en büyük sanayi kolu olduğu da zikredilmesi gereken bir diğer husustur. 1996 yılından itibaren enerji tüketiminin azalma yaşadığı bir sanayii koludur.’nin 20 MW. Benzin. Sektörün enerji tüketiminde son yıllarda bir duraklama olsa da. Yat. Kimya Sanayii Kimya-petrol. A.kadar çıktığı görülmüştür. Sektörün diğer önemli enerji girdilerinden doğalgazın payı 1996’da %11 iken 2001 yılında %13’e yükselmiştir. 2000. linyit ve taşkömürünün sektörün enerji tüketiminde çok küçük payları bulunmaktadır. A. Bilhassa siyah likörün enerji üretmede önemli bir payı bulunmaktadır. Kimya sektöründe satıştan elde edilen gelirlerin miktarında 1995 ve 2000 yılları arasında çok büyük bir değişiklik yaşanmamıştır. talaş ve kabuktur. kauçuk ve petrol ürünleri sanayii. kömür.ve Tic. motorin. sanayide tüketilen enerjinin önemli bir bölümü (yıllara göre %17-24) bu sanayi kolunda harcanmaktadır. 2001 yıllarında hemen hemen aynı miktarlarda enerji (yaklaşık 2. Afyon’daki Gap İnş. siyah likör kullanılarak elektrik üretilmektedir.000 kcal (yaklaşık 0. 2001 yılında da yaklaşık %12 olarak gerçekleşmiştir.’nin 8 MW. maddenin yakıt olarak kullanılmasıyla elektrik üretmek mümkün olmaktadır. ve Dış Tic. 111 .5. A.Ş.

Çizelge 5.5. Ancak sektördeki enerji yoğunlukları alt dallar itibariyle farklılıklar göstermektedir.136 0. ortaya aşağıdaki çizelgede gösterilen sonuç çıkmaktadır. Türkiye sanayi ortalamasının altında olduğu çizelgedeki değerlerden anlaşılmaktadır.197 1998 0. kimya sanayiinde enerji yoğunluğu değerlerinde 1996 yılından sonra bir iyileşme yaşanmıştır.142 0. Kimya sanayiinde beş ana alt sanayi dalı vardır ve bunlar aşağıdaki şekilde sıralanmaktadır: 112 Enerji Tüketimi (TEP) Satış (Milyon $) .206 1999 0.5.126 0. Kimya Sanayiinde Enerji Yoğunluğunun Gelişimi Enerji Yoğunluğu (TEP/Bin $) Kimya sanayii Sanayi genel toplam 1995 0.. Türk kimya sanayiinde 1995-2001 yılları arasındaki enerji tüketimlerini ve 1995-2003 yılları arasındaki satıştan elde edilen gelirleri karşılaştırmalı olarak göstermektedir. Satıştan elde edilen gelir sabit kalırken enerji kullanımının düşmesi.173 0.163 0.204 0.5.197 1996 0. Şekil 5. Enerji yoğunluğuyla ilgili veriler esas alınarak bir karşılaştırma yapıldığında.219 1997 0. enerji yoğunluğunu düşürmüştür.212 2001 0.Şekil 5.128 0.212 Kimya sanayiinin enerji yoğunluğunun.215 2000 0. Türkiye’nin Kimya Sanayiinde Gelişmeler Kimya Sanayii 30000 25000 4000000 3500000 3000000 20000 15000 10000 5000 0 1995 1996 1997 Satış 1998 1999 2000 2001 2002 2500000 2000000 1500000 1000000 500000 0 2003 Enerji Tüketimi Şekilden de görüleceği üzere.

lak.).1) Ana kimya sanayii (ana kimyasal maddeler. gübre ve tarımsal ilaçlar. toz ve kalıp sabunlar. 3) Petrol rafinerileri. Türkiye’nin enerji yoğun sanayi dallarından birisidir. Lastik ürünleri sanayiindeki enerji yoğunluğu (0. Rakamlar göstermektedir ki ana kimya sanayii. yaş ve selülozik boyalar. Ana kimya sanayiinde ise enerji yoğunluğunun (0. saç kremi ve şampuanlar.120 TEP/Bin $) da Türkiye sanayi ortalamasının altında kaldığı anlaşılmaktadır. vb. tutkal ve benzeri yapıştırıcılar. sentetik reçineler. 1999 yılı verileri esas alınarak yapılan karşılaştırmada. benzin. barut. diğer kozmetikler. çeşitli petrol ve kömür türevleri sanayiinin enerji yoğunluğu 0. plastik.).).). fitil.030 TEP/Bin $ olarak gerçekleşmiştir. toz ve krem deterjanlar. kolonya. 534 TEP/Bin $) çok yüksek olduğu. kokun payının %2-3 arasında ve linyitin payının %2-3 arasında değiştiği görülmektedir. neft. madeni yağ hazırlama ve dolum işlemleri. diş ve traş malzemeleri. LPG’nin payının %1-2 arasında. Kimya sanayiindeki enerji tüketimleri enerji kaynakları açısından incelendiğinde.016 TEP/Bin $ ve diğer kimyasal ürünler sanayiinin enerji yoğunluğu 0. spreyler. vb.088 TEP/Bin $) ile petrol rafinerilerindeki enerji yoğunluğunun (0. Yüksek enerji ihtiyacı olan kimyasal süreçlerin sektörün enerji tüketiminde belirleyici bir rolü bulunmasının. makyaj malzemeleri. bu sanayi alt dalında enerji yoğunluğunun yüksek çıkmasında etkisi olduğunu söylemek mümkündür. sıvı. vb. kok kömürü ve briket. silikonlar. lastik ve plastik ürünler. tiner. “Diğer” kaleminin sektördeki enerji 113 . vb. veterinerlik ilaçları. diğer temizleyici maddeler. Bu iki sanayi alt dalında enerji yoğunluğunun oldukça küçük olduğu görülmektedir. polimerler. 2) Diğer kimyasal ürünler sanayii (sentetik. tıbbi ilaçlar. sıvı. 4) Çeşitli kömür ve petrol türevleri sanayii (bitüm kökenli inşaat izolasyon ve bağlayıcı maddeler. taşkömürü ve motorinin %1’in altında paylara sahip oldukları. 5) Lastik ürünleri sanayii (tekerlek iç ve dış lastiği. yapay ve sentetik lifler. ülke sanayi ortalamasının epey üzerinde seyrettiği ortaya çıkmaktadır. parfüm. dinamit. sentetik ve selülozik vernikler. LPG dolum işlemleri.

6. taş ve toprağa dayalı sanayinin. Benzer şekilde elektriğin yıllar itibariyle %6-7’lik bir paya sahip olduğu görülmüştür. Özellikle ana kimya sanayiinde. Bütün sanayi dalları içinde 1995-2001 yılları arasında doğalgaz payında düşüş yaşanan tek sektör kimya sanayii olmuştur. Taş ve Toprağa Dayalı Sanayi Sanayi toplam enerji kullanımı içindeki payı son derece yüksek olan (yıllar itibariyle %24-27 arasında). Buna karşılık satıştan elde edilen gelirler uzun süre inişli çıkışlı bir seyir izlemiş.. kimya sektörünün toplam doğalgaz kullanım oranını da etkilemiş ve diğer sanayi dallarında yaşanan kısmi doğalgaz kullanım artışlarını önemsiz hale getirmiştir.6. Türk taş ve toprağa dayalı sanayiinde 1995-2001 yılları arasındaki enerji tüketimlerini ve 1995-2003 yılları arasındaki satıştan elde edilen gelirleri karşılaştırmalı olarak göstermektedir. 1995 yılında %28 olan doğalgaz payı. Şekil 5. 5. Taş ve toprağa dayalı sanayide enerji kullanımı 1995-2000 yılları arasında sürekli artmıştır. genel olarak enerji tüketiminde sürekli artma eğilimi taşıyan bir sanayi dalı olduğunu söylemek mümkündür. zaman içine artarak 2001 yılında %67’ye ulaşmıştır. 2001 yılında bir düşme yaşanmakla birlikte. Kimya sanayiindeki enerji tüketiminde en ağırlıklı pay fuel-oil’e aittir. ekonomik krizi takip eden yıllarda az da olsa tekrar artmaya başlamıştır. 1995 yılında %56 olan fuel-oil’in payı. Kimya sektöründe en çok enerji tüketen bu alt sanayi dalında yaşanan ciddi gerileme. Sektörün ikinci önemli enerji kaynağı olan doğalgazın payı ise zaman içinde düşme göstermiştir. 2001 yılında %14’e gerilemiştir.payında yıllar itibariyle %5-7 civarında bir ağırlığa sahip olduğu ve bunun da büyük oranda buhar tüketiminden kaynaklandığı yapılan incelemeden anlaşılmıştır. 114 . aynı şekilde enerji harcamaları açısından sanayi geneli içerisinde büyük bir paya sahip bulunan (yıllar itibariyle sanayide enerjiye harcanan paranın %22-25’i bu sektörden çıkmaktadır) taş ve toprağa dayalı sanayi. doğalgaz kullanımının yıllar itibariyle miktar olarak azaldığı görülmüştür. aynı zamanda enerjinin en yoğun kullanıldığı sektörlerden birisi olma özelliğine sahiptir.

Çizelge 5.966 0. ortaya Çizelge 5.212 2001 1.911 0. Taş ve Toprağa Dayalı Sanayide Enerji Yoğunluğunun Gelişimi Enerji Yoğunluğu (TEP/Bin $) Taş ve toprağa dayalı sanayi Sanayi genel toplam 1995 0. Diğer yandan. Enerji yoğunluğuyla ilgili veriler esas alınarak bir karşılaştırma yapıldığında.206 1999 0. enerji yoğunluğu değerlerinin yüksek olması kaçınılmazdır.031 0.820 0.782 0. Türkiye’nin Taş ve Toprağa Dayalı Sanayiinde Gelişmeler Taş ve Toprağa Dayalı Sanayi 6000 5000 4200000 4100000 4000000 3900000 3800000 3700000 3600000 3500000 3400000 3300000 1996 1997 1998 Satış 1999 2000 2001 2002 2003 Satış (Milyon $) 4000 3000 2000 1000 0 1995 Enerji Tüketimi Taş ve toprağa dayalı sanayide enerji yoğunluğu değerlerinin gittikçe yükseldiği yukarıdaki şekilden anlaşılmaktadır.’da gösterilen sonuç çıkmaktadır. sektördeki enerji yoğunluğunun zaten fazla olmasıdır.197 1998 0. 115 Enerji Tüketimi (TEP ) .6. Ancak bundan daha önemlisi.6.212 Taş ve toprağa dayalı sanayinin enerji yoğunluğun ne kadar yüksek olduğu yukarıdaki çizelgede sunulan verilerden anlaşılmaktadır.215 2000 0.861 0. ama satıştan elde edilen gelir açısından (yıllar itibariyle %5-6) harcadığı enerjiye nispetle oldukça düşük bir paya sahip bulunan sektörde.197 1996 0.915 0.219 1997 0.6. Türkiye sanayi sektörü toplam enerji kullanımı içindeki payı (%24-27) son derece fazla olan -ki demir-çelik metal ana sanayiinden sonraki en büyük paydır-. Bu verilere göre sektördeki enerji yoğunluğu değeri 7 yıl içinde yaklaşık %20 oranında artmıştır.Şekil 5.

vb. Cam ve cam ürünleri sanayii ile taş ve toprağa dayalı diğer sanayinin enerji yoğunluklarının Türkiye sanayi ortalamasının çok üzerinde olduğu görülmektedir. çömlek. mıcır. normal. beton traversler. kristal camlar. küvet. kanalet ve direkler. vb.). avizeler. vb. vb. sanayii (porselen ve çini mutfak ve süs eşyaları. hazır harçlar. renkli ve vitray camlar. buzlu camlar. çanak. ısıya dayanıklı camlar. saksılar. Taş ve toprağa dayalı sanayide üç ana alt sanayi dalı vardır ve bunlar aşağıdaki şekilde sıralanmaktadır: 1) Çanak. gaz beton yapı elemanları. 116 .386 TEP/Bin $. sofra ve mutfak eşyaları. sanayiinin enerji yoğunluğu 0. kurşun geçirmez camlar. Sektörün toplam enerji tüketiminin yaklaşık %80-85’i bu alt sanayi dalı tarafından yapılmaktadır. 2) Cam ve cam ürünleri sanayii (düz. beton bloklar. alt sektörlerden en enerji yoğun olan taş ve toprağa dayalı diğer sanayinin sektör içinde çok büyük bir paya sahip olmasıdır. Satıştan elde edilen gelir açısından ise bu alt sanayi dalının payı %55-60’lar seviyesindedir.).291 TEP/Bin $ olarak gerçekleşmiştir.taş ve toprağa dayalı sanayinin enerji yoğunluk değerinin.235 TEP/Bin $. cam laboratuvar mamulleri. ekstra ve blok alçılar. float. çubuk ve profiller. hazır sıva. hazır beton. kiremitler. lavabo. porselen elektrik malzemeleri. sönmemiş ve söndürülmüş kireç. şişe. Ancak sektördeki enerji yoğunlukları alt dallar itibariyle farklılıklar göstermektedir. beton yapı elemanları. klozetler. beton oluk. cam ve cam ürünleri sanayiinin enerji yoğunluğu 0. aynalar. vb. otomobil camları ve farlar. slikali refrakter malzemeleri. optik camlar. mermer levha ve kaplama malzemeleri. cam tuğla ve karolar. banyo ve mutfak seramik kaplamaları.). alüminyumlu harçlar. porselen. 3) Taş ve toprağa dayalı diğer sanayi (tuğlalar. taş ve toprağa dayalı diğer sanayinin enerji yoğunluğu ise 1. çini. çimentodan büz ve borular. çini. fayanslar. suni mermerler. briketler. Taş ve toprağa dayalı sanayinin enerji yoğunluğunun çok yüksek çıkmasının sebebi. porselen. kavanoz ve damacanalar. portland ve traşlı çimentolar. cam mozaikler. çömlek. Türkiye sanayi ortalamasının yaklaşık 5 katı olduğu görülmektedir. floresanlar. kristal ev eşyaları. bütün sanayi kolları içerisinde en yüksek enerji yoğunluğuna sahiptir. 1999 yılı verileri esas alınarak yapılan karşılaştırmada. Bu sanayi kolu. cam boru. izolatöler.

Aynı şeyi doğalgaz için de söylemek mümkündür.Taş ve toprağa dayalı sanayide enerji kullanımının kaynaklara göre dağılımı incelendiğinde. bu kalemin ağırlıklı olarak buhar ve kalorifer yakıtından oluştuğunu söylemek mümkündür. Fuel-oil ise. biraz daha fazla iniş-çıkışa sahip olmakla beraber. 1996-2001 yılları arasında doğalgazın payı %9-10 aralığında seyretmiştir. Satıştan elde edilen gelir ise aynı istikrara sahip olmamış ve yıllar itibariyle artmış veya azalmıştır. 1995 yılında sektördeki enerji tüketiminin %34’ünde linyit kaynağı varken. 2001 yılında bu rakam %26’ya düşmüştür. %4-8 arasında bir seyir izlemiştir. kokun 1995 yılında %2 olan payı da 2001 yılında %9’a yükselmiştir. dikkat çekici gelişmeler taşkömürü ve kok kaynaklarının kullanım oranlarında yaşanmıştır.. 1995-2001 yılları arasında sanayinin toplam enerji tüketimindeki payı %30-32 arasında değişen bu sanayi kolunun. 1995-2001 yılları arasında elektriğin payı %10-11. LPG de istikrarlı bir seyir izlemiş ve sektördeki payı %4-6 arasında olmuştur. enerjinin en fazla tüketildiği sanayi dalıdır. 1995-2001 yılları arasında “diğer” kaleminin enerji tüketimindeki payı %22-25 arasında seyretmiştir.7. Linyitten sonra en önemli enerji kaynağı “diğer” kalemidir ki. Diğer önemli enerji kaynaklarından elektriğin payı yıllar itibariyle pek fazla değişmemiştir. Bu kadar büyük miktarda enerji tüketen bu sanayi kolunun 1995-2003 yılları arasında satıştan elde edilen gelir içindeki payı ise %7-8 aralığında seyretmiştir.7. 5. 117 . Şekil 5. Türk demir-çelik metal ana sanayiinde 1995-2001 yılları arasındaki enerji tüketimlerini ve 1995-2003 yılları arasındaki satıştan elde edilen gelirleri karşılaştırmalı olarak göstermektedir. Demir-Çelik Metal Ana Sanayii Demir-çelik metal ana sanayiinde enerji tüketimi istikrarlı sayılabilecek bir seyir izlemiş ve yıllar itibariyle giderek artış göstermiştir. Demir-çelik ana metal sanayii. 1996 yılında %14 olan taşkömürünün payı 2001 yılında %6’ya kadar inerken. en önemli payın linyitte olduğu görülmektedir. ağırlığını sürekli olarak muhafaza ettiği görülmektedir. Benzin ve motorinin küçük paylara sahip olduğu ve bu payların da fazla değişiklik göstermediği taş ve toprağa dayalı sanayide.

satıştan elde edilen gelirdeki payının kullanılan enerji miktarına göre görece düşük (%7-8) olması. 118 Enerji Tüketimi (TEP) Satış (Milyon $) .’de gösterilen sonuç çıkmaktadır. 2001 yılı hariç tutulduğunda. Türkiye’nin Demir-Çelik Metal Ana Sanayiinde Gelişmeler Demir-Çelik Metal Ana Sanayii 7000 6000 5000 6000000 5000000 4000000 3000000 3000 2000 1000 0 1995 1996 1997 1998 Satış 1999 2000 2001 2002 2000000 1000000 0 2003 4000 Enerji Tüketimi Demir-çelik metal ana sanayiinde enerji yoğunluğu değerlerinin dalgalı bir seyir izlediği yukarıdaki şekilden rahatlıkla anlaşılmaktadır. sektördeki enerji yoğunluğunun zaten fazla olmasıdır.Şekil 5. doğal olarak enerji yoğunluğunun yüksek olması sonucunu doğurmaktadır. enerji yoğunluğunun kısmi bir artış seyri içinde olduğunu söylemek mümkündür. Yine de. Türkiye sanayisi içerisinde toplam enerji kullanımı içindeki payı en yüksek olan (%30-32) demir-çelik metal ana sanayiinin. Enerji yoğunluğuyla ilgili veriler esas alınarak bir karşılaştırma yapıldığında. Enerji yoğunluğuyla ilgili sayısal değerler de. Çünkü enerji kullanım eğrisi ile satıştan elde edilen gelir eğrisi arasındaki fark yıllar itibariyle artmış veya azalmıştır.7. Ancak bundan daha önemlisi.7. ortaya Çizelge 5. bu sanayi kolunun en enerji yoğun sektörlerden birisi olduğunu göstermektedir.

738 0. şerit. Her türden demir-çelik metal malzemenin sac. plaka.197 1998 0. Bu kadar çok enerji tüketen bir sektörde enerji yoğunluğunun düşeceği yerde gittikçe büyümesi. taşkömürü kullanımındaki düşmenin büyük oranda kokla.197 1996 0. LPG ve diğer kaynakların payları yıllar itibariyle hep %1’in altında kalmıştır.833 0.714 0. 1995 yılında %1 olan kok payı ise 2001 yılında %7’ye yükselmiştir. pik. Son yıllarda bu sektördeki enerji yoğunluğunun Türkiye sanayi ortalamasının neredeyse 4 katına ulaşması.Çizelge 5. sektördeki enerji yoğunluğu 1995-2000 yılları arasında yaklaşık %30 oranında artmıştır. vb. Aynı durum fuel-oil için de geçerlidir. külçe. önemli bir tehlike sinyali olarak değerlendirilebilir. 1995 yılında %7 olan doğalgaz payı 2001 yılında %14’e. Demir-Çelik Dışı Metal Ana Sanayii Demir-çelik dışı metal ana sanayii. Bütün bu gelişmelere rağmen. tel. linyit. 1995 yılında %62 olan taşkömürü payı ilerleyen yıllarda istikrarlı biçimde düşmüş ve 2001 yılında %52’ye gerilemiştir.7.924 0. Her iki 119 .915 0. boru. Demir-Çelik Metal Ana Sanayiiinde Enerji Yoğunluğunun Gelişimi Enerji Yoğunluğu (TEP/Bin $) Demir-çelik metal ana sanayii Sanayi genel toplam 1995 0.791 0.212 2001 0. Enerji kaynaklarının payının incelenmesi. motorin. Benzin.215 2000 0. 1995 yılında %17 olan fuel-oil payı istikrarlı biçimde düşerek 2001 yılında %12’ye gerilemiştir. üzerinde dikkatle durulması gereken bir sonuçtur. hem enerji tüketiminde hem de satıştan elde edilen gelirde 1997 yılından sonra süreğen bir şekilde düşüş yaşamıştır. 1995 yılında sektörün enerji ihtiyacının yaklaşık %79’u taşkömürü ve fueloil’den karşılanırken.8. şekillerde üretildiği demir-çelik metal ana sanayiinde kullanılan enerji kaynaklarında yıllar itibariyle bazı dikkat çekici değişiklikler meydana gelmiştir.219 1997 0. fuel-oil’deki düşmenin de büyük oranda doğalgazla ikame edildiğini göstermektedir. 5.212 Verilerden de anlaşılacağı üzere. 2001 yılında bu oran %65’e kadar gerilemiştir. profil. taşkömürünün sektörün enerji girdisinde hâlâ çok ağırlıklı ve önemli bir paya sahip olduğu görülmektedir.871 0.206 1999 0. Sektörün bir diğer önemli enerji girdisi olan elektrik ise oldukça istikrarlı bir seyir izleyerek %10-12 aralığında seyretmiştir.

301 0.297 0. Türk demir-çelik dışı metal ana sanayiinde 1995-2001 yılları arasındaki enerji tüketimlerini ve 1995-2003 yılları arasındaki satıştan elde edilen gelirleri karşılaştırmalı olarak göstermektedir. Türkiye’nin Demir-Çelik Dışı Metal Ana Sanayiinde Gelişmeler Demir-Çelik Dışı Metal Sanayii 1400 1200 1000 450000 400000 Satış (Milyon $) 300000 250000 200000 150000 100000 800 600 400 200 0 1995 1996 1997 1998 Satış 1999 2000 2001 2002 50000 0 2003 Enerji Tüketimi Demir-çelik dışı metal ana sanayiinde enerji yoğunluğunun yıllar itibariyle çok değişmediği.315 0. Şekil 5. çünkü kâğıt sanayii hariç diğer hiçbir sanayi kolunda benzeri bir düşüş görülmemektedir.290 0.197 1998 0. sadece 1996 yılında diğer yıllara göre biraz yüksek çıktığı şekilden anlaşılmaktadır. Demir-Çelik Dışı Metal Ana Sanayiiinde Enerji Yoğ.8.8.212 2001 0.212 120 Enerji Tüketimi (TEP) 350000 .’nun Gelişimi Enerji Yoğunluğu (TEP/Bin $) Demir-çelik dışı metal ana sanayii Sanayi genel toplam 1995 0.8.326 0.8.206 1999 0.. Çizelge 5. Şekil 5.215 2000 0.kalemde yaşanan bu düşüş oldukça ilginçtir.369 0.197 1996 0.315 0.’de gösterilen sonuç çıkmaktadır. ortaya Çizelge 5.219 1997 0. Enerji yoğunluğuyla ilgili veriler esas alınarak bir karşılaştırma yapıldığında.

1’e düzenli biçimde azalmasıdır. 121 . Elektriğin payı ise 1995 yılındaki %37 değerinden 2001 yılında %42’ye yükselmiştir. Dikkat çekici olan nokta. rulo. folyo. bu payın 1995 yılındaki %1. taşkömürü ve linyit kaynaklarının payları genellikle düşük olmuş ve yıllar itibariyle çok önemli değişiklikler göstermemiştir. şekillerde üretildiği demir-çelik dışı metal ana sanayiinin enerji tüketimindeki sektörel payı. tel. çubuk. kalay. LPG. bronz.9’dan 2003 yılındaki %1. profil. Bakır. döküm. Bu sektördeki “diğer” kaleminin payı yıllar itibariyle farklılıklar göstermektedir. Demir-çelik dışı metal ana sanayiindeki enerji tüketiminde benzin. Bu haliyle sektörün enerji yoğunluğunun Türkiye sanayi ortalamasının üzerinde seyrettiği görülmektedir. 2001 yılında bu oran %72’ye gerilemiştir. boru. şerit. hatta 1997 yılında %16 oranına ulaşan kok kaynağınının kullanım oranı zamanla düşmüş ve 2001 yılında %1 değerine gerilemiştir. Bu da göstermektedir ki sektörün en önemli iki enerji kaynağı fuel-oil ve elektriktir. külçe. diğer pek çok sanayi koluna göre oldukça düşük olup yıllar itibariyle %2-3 arasında değişmiştir. nikel. vb. Buna karşılık sektörün toplam satıştan elde edilen gelir içindeki payı da çok yüksek olmayıp. plaka. motorin. yaprak. pirinç. çinko. alüminyum. kadmiyum gibi demir-çelik dışı metal malzemenin levha.Demir-çelik dışı metal ana sanayiindeki enerji yoğunluğunun yıllar itibariyle aşağı yukarı benzer bir seviye izlediği çizelgedeki rakamlardan anlaşılmaktadır. 1995 yılında %42 olan fuel-oil payı ilerleyen yıllarda istikrarlı biçimde düşmüş ve 2001 yılında %30’a gerilemiştir. Doğalgazın payı ise 1995 yılındaki %2 değerinden 2001 yılında %8’e yükselmiştir. 1995-2003 periyodunda %1-2 arasında değişmiştir. Genellikle %5-7 aralığında seyreden diğer yakıtların payı 1998 yılında %11 ve 2001 yılında %12 olarak gerçekleşmiştir. Bu oranda ağırlıklı olarak rol oynayan kaynak ise kalorifer yakıtıdır. disk. 1995 yılında %8’lik paya sahip olan. kurşun. 1995 yılında sektörün enerji ihtiyacının yaklaşık %78’i fuel-oil ve elektrikten karşılanırken.

.9. Satıştan elde edilen gelirde. Metal Eşya ve Makine-Teçhizat Sanayii Metal eşya ve makine-teçhizat sanayii. metal eşya ve makine-teçhizat sanayii ekonomik krizden en fazla etkilenen sektörlerden biri olmuştur. Bu da göstermektedir ki. Türk demir-çelik dışı metal ana sanayiinde 1995-2001 yılları arasındaki enerji tüketimlerini ve 1995-2003 yılları arasındaki satıştan elde edilen gelirleri karşılaştırmalı olarak göstermektedir. 122 Enerji Tüketimi (TEP) 350000 . Fakat kriz sonrası yıllarda tekrar düzenli bir artış gözlenmektedir. Şekil 5.9. 2000 yılı seviyesini aşmıştır. 2003 yılında satıştan elde edilen gelir rakamı. Türkiye’nin Metal Eşya ve Makine-Teçhizat Sanayiinde Gelişmeler Metal Eşya ve Makine-Teç. Sanayii 18000 16000 14000 450000 400000 Satış (Milyon $) 12000 10000 8000 6000 4000 2000 0 1995 1996 1997 1998 Satış 1999 2000 2001 2002 300000 250000 200000 150000 100000 50000 0 2003 Enerji Tüketimi Metal eşya ve makine-teçhizat sanayiinde enerji yoğunluğunun yıllar itibariyle birbirine yakın bir değer izlediği. hem enerji tüketiminde hem de satıştan elde edilen gelirde yıllar itibariyle inişli çıkışlı bir seyir izlemiştir. ancak 1999 ve 2001 yıllarında kısmi bir artış gösterdiği yukarıdaki şekilden anlaşılmaktadır. 2001 yılında krizin etkisiyle çok sert bir düşme yaşanmıştır.9. Şekil 5.5.

197 1998 0. sektörün enerji kullanımı açısından oldukça oturmuş bir sektör olduğu görülmektedir. metal yapı malzemeleri. özel endüstri makineleri. bu sanayi dalında büyük oranda yüksek teknoloji kullanılmasının ve bu teknolojilerin enerji verimli teknolojiler olmasının payı büyüktür. vb.-Teçhizat Sanayiiinde Enerji Yoğ. 3) Elektrik makineleri ve aygıtları sanayii (radyo.9. Çizelge 5. 4) Taşıt araçları sanayii (deniz taşıtları. metal mobilya ve donatım. buzdolabı. demiryolu taşıtları. Metal Eşya ve Mak. saatler.022 0. saç kurutma cihazı. büro makineleri. telefon. Sektördeki enerji yoğunlukları alt dallar itibariyle az da olsa farklılıklar göstermektedir. uçak.219 1997 0. tarımsal makineler ve gereçler. motorlu karayolu taşıtları. fotoğrafçılık malzemeleri. 2) Makine sanayii (içten yanmalı motorlar ve türbinler. vb.022 0. makineleri işleyen makineler.197 1996 0. el aletleri ve hırdavat malzemesi.029 0. telsiz. vb. metal eşya ve makine-teçhizat sanayiinin en düşük enerji yoğunluğuna sahip sektör olmasıdır. bisiklet ve motosiklet. vb. televizyon.021 0.024 0. bilgi işlem makineleri.Enerji yoğunluğuyla ilgili veriler esas alınarak bir karşılaştırma yapıldığında. 5) Mesleki ve ilmi aletler ile diğer türden araçlar sanayii (ölçme ve kontrol aletleri.).020 0.9.212 Çizelgeden de görüleceği üzere metal eşya ve makine-teçhizat sanayiinde 1995 ve 2000 yılı enerji yoğunluğunun değerleri hemen hemen aynıdır.). ortaya Çizelge 5. sanayii Sanayi genel toplam 1995 0.206 1999 0. televizyon. Metal eşya ve makine-teçhizat sanayiinde beş ana alt sanayi dalı vardır ve bunlar aşağıdaki şekilde sıralanmaktadır: 1) Metal eşya sanayii (her türlü bıçak.).215 2000 0. bulaşık makinesi. 1999 ve 2001 yıllarında kısmi farklılaşmalar olsa da. vb.’da gösterilen sonuç çıkmaktadır.212 2001 0. optik aletler. 123 . çamaşır makinesi.). Söz konusu sonuçta. Bir başka önemli nokta da.’nun Gelişimi Enerji Yoğunluğu (TEP/Bin $) Metal eşya ve makine-teç. Bu sanayi dalının ortalama enerji yoğunluğu değerleri bütün sektörlerden daha düşüktür. hesap makineleri.).030 0.

İmalat sanayii alt dalları itibariyle 19952001 yılları arasındaki enerji yoğunluklarının gelişimleri Şekil 5. 1995 yılındaki %5 seviyesinden 2001 yılında %1 seviyesine inmiştir. 124 . Bu iki kaynağın toplam payı %55-62 arasında seyretmiştir. 5. Sektördeki diğer alt sanayi dallarına göre kısmi bir yüksekliği bulunsa bile. Sektörde kok. Metal eşya ve makine-teçhizat sanayiinin kaynaklara göre enerji tüketimi incelendiğinde. “Diğer” kaleminin payı 1996-2001 yılları arasında %8-12 arasında seyretmiş.10. Bu kalemde yer alan ve en çok tüketilen kaynaklar ise kalorifer yakıtı ile buhar olmuştur. Doğalgazın payı da yıllar itibariyle %20-29 arasında değişmiş.075 TEP/Bin $) gerçekleşmiştir. Sektörün en önemli enerji kaynağı olan elektriğin toplam enerji tüketimi içindeki payı yıllar itibariyle %32-39 arasında değişmiş. 2001 yılında ise %38 olarak gerçekleşmiştir. Fuel-oil kullanımının payı 1995 yılında %23 iken 1996 yılında birden %9 seviyesine düşmüş.1999 yılı verileri esas alınarak yapılan karşılaştırmada. 2001 yılında ise %21 olarak gerçekleşmiştir. sektördeki en düşük enerji yoğunluğunun taşıt araçları sanayiinde ortaya çıktığı (0. her bir sanayi kolu için enerji yoğunluğundaki gelişim eğrilerinin farklılıklar arz ettiği görülmüştür. Bu sanayi alt dalını sırasıyla elektrik makineleri ve aygıtları sanayii (0. taşkömürü ve benzinin payları oldukça azdır. sonraki yıllarda da aşağı yukarı aynı seviyelerde seyretmiş. elektrik ve doğalgazın ağırlıklı paylara sahip olduğu anlaşılmaktadır. Metal eşya sanayiinde ise enerji yoğunluğu diğer alt sanayi dallarına göre biraz daha yüksek (0. sadece 1999 yılında bir sıçramayla %17 seviyesine çıkmıştır.’da gösterilmektedir.028 TEP/Bin $) ve makine sanayii (0.10. 2001 yılında ise %9 olarak gerçekleşmiştir.019 TEP/Bin $) görülmektedir.023 TEP/Bin $). Genel Değerlendirme Yapılan incelemelerde. Linyitin enerji tüketimindeki payı giderek azalmış. motorinin payı ise %3-4 aralığında sabitlenmiş görünmektedir. LPG’nin payı %9-11. metal eşya sanayiinin enerji yoğunluğunun da Türkiye sanayi ortalamasının hayli altında olduğu görülmektedir.031 TEP/Bin $) izlemektedir. mesleki ve ilmi aletler ile diğer türden araçlar sanayii (0.

Türk İmalat Sanayii Enerji Yoğunluğundaki Gelişmeler İmalat Sanayii Enerji Yoğunluğundaki Gelişmeler 1.Şekil 5.100 1. metal ana sanayii Metal eşya ve mak.000 0.-çel. sanayii T aş ve toprağa dayalı sanayii Dem.600 0. imalat sanayiindeki en yüksek enerji yoğunluğuna sahip sanayi kollarıdır. demir-çelik ve taş-toprak sanayiilerinde proseslerin (süreçlerin) niteliği gereği çok yüksek sıcaklıklarda (1000-1500 oC) çalışılması zorunluluğu vardır.100 0. demirin ergitilip sıvı hale getirilmesi büyük miktarda enerji tüketimine yol açmaktadır. Çünkü.-teç. Demir-çelikte de aynı durum söz konusudur. metal dışı ana sanayii Sanayi Ortalama Şekilden da açıkça görülebileceği üzere.700 0.800 0.000 1995 1996 Gıda sanayii 1997 1998 1999 T ekstil sanayii Kâğıt sanayii 2000 2001 Orman ürünleri sanayii Kimya sanayii Dem.500 0.300 0. Örneğin cam eldesinde kumun eritilmesi için veya seramik üretiminde toprağın yapısının bozulup dayanıklı malzeme yapılması ve pişirilmesi için çok büyük miktarlarda enerji tüketilmektedir. Bu iki sektördeki enerji yoğunluklarının diğer sanayi kollarına göre belirgin biçimde yüksek olması normal olup sadece Türkiye’ye has bir durum değildir. taş ve toprağa dayalı sanayii ile demir-çelik metal ana sanayii. 125 .400 0.200 0.10.900 0.-çel.

0 0. IEA-11 ülkelerine göre daha fazla oluşudur.ve makina Toplam Enerji Yoğunluğu * Pay IEA-11** Türkiye IEA-11** Türkiye 0.52 1.2 0. 126 .5 0.18 1. kimya.24 16. ileri ülkelerde de demirçelik metal sanayiinin enerji yoğunluğu değeri oldukça yüksektir.07 20.39 10 24. ana metaller (demir-çelik ve demir-çelik dışı metaller) sanayiilerinin toplam sanayi hasılası içindeki payı Türkiye’de %42 iken.Çizelge 5. Almanya.07 68 0.53 100 100 * Rakamlar 1995 US $ (PPP) bazına getirilmiştir. Japonya. ABD. İsveç. Fransa. 2005:70. bu rakam IEA-11 ülkelerinde %23 civarındadır.38 0. Çizelge 5.75 4 2. ** Norveç.diğer sanayi kollarına oranla Türkiye’deki kadar yüksek olmaması. İmalat sanayiinde enerji yoğun sektörlerin ağırlığının fazla olması. Finlandiya.8 0. enerji yoğunluğu görece daha yüksek olan sektörlerin Türkiye toplam sanayi hasılasındaki payının.2 0.4 0. Türkiye-IEA 1998 Yılı Sanayi Enerji Yoğunluğu Karşılaştırması Sanayi Kolları Kâğıt Kimya Metaldışı mineral Ana metaller*** Gıda Diğer Tekstil Orman Metal eş. İtalya.3 1.6 0. Avustralya. Danimarka *** (Demir-çelik) + (demir-çelik dışı) Burada vurgulanması gereken önemli hususlardan birisi de.154 Bu tablodan da görüldüğü üzere.’da. IEA (Uluslararası Enerji Ajansı)’in 11 ülkesinin ortalama değerleri ile Türkiye’nin imalat sanayiindeki enerji yoğunlukları karşılaştırılmaktadır. otomatik olarak sanayi enerji yoğunluğu değerlerini artırmaktadır.20 9 19.20 0.03 1. 154 IEA. İngiltere. metaldışı mineral (taş ve toprağa bağlı ürünler).10. IEA’in 11 ülkesinde taş-toprağa bağlı sanayiinin enerji yoğunluğunun -ortalamadan yüksek olmakla birlikte. Kâğıt.17 0. söz konusu ülkelerde seramik.74 0.10.77 4 6. beton ve çimento başta olmak üzere ana kalemlerdeki üretim birimlerinde çok büyük verimlilik yatırımları yapılmış olmasıyla izah edilebilir.77 5 9.

Çizelgeden de görüleceği üzere.3 0.0 0. 155 IEA.5 0.Çizelge 5. bu çalışmalara en iyi örneklerden birisini oluşturmaktadır. bazı iş kollarında ve sanayi tesislerinde enerji verimliliği açısından dikkate değer gelişmeler kaydedilmiştir.18 7.18 7.52 19.24 7. Türkiye’nin enerji sanayi yoğunluğu değerleri. Türkiye’de imalat sanayiinin özellikle enerji yoğun sektörlerinde bugüne kadar bazı iyileştirme çalışmaları yapılmıştır.8 0.37 13. Bu iyileştirmeler çerçevesinde.16 22.41 15.155 Çizelge 5.2 0.5 0.9 0. En enerji yoğun sektörlerden biri olan demir-çelik metal ana sanayiinde faaliyet gösteren ERDEMİR’deki faaliyetler ve kaydedilen gelişmeler.3 0. Hammadde kalitesinin yükseltilmesi. Ülkeler İtibariyle 1998 Yılı Sanayi Toplam Enerji Yoğunlukları Ülkeler Norveç Avustralya Kanada Finlandiya İsveç Hollanda ABD Fransa Japonya İngiltere İtalya Almanya Danimarka TÜRKİYE Enerji Yoğunluğu* MGJ/$-95 TEP/Bin $ 21. 127 .32 11.17 7.53 * Rakamlar 1995 US $ (PPP) bazına getirilmiştir.47 17.5 0. sanayi sektöründe enerji verimliliği açısından birçok tedbir alınması gerektiğini ortaya koymaktadır.6 0.27 9. kok kömürü yerine kömür enjeksiyonun kullanılması ve personelin enerji tasarrufu konusunda bilinçlendirilmesi gibi tedbirlerin sonunda.11.’de.18 7.0 0. sıcak haddehanede yükleme oranının yükseltilmesi.9 0.11. gelişmiş ülkelere göre oldukça yüksektir.6 0. 2005:69. 209. Başlı başına bu değerler bile.17 6. atık sıcak gazların yeniden değerlendirilmesi. IEA’ye üye bazı ülkeler ile Türkiye’nin imalat sanayi enerji yoğunlukları karşılaştırılmaktadır. ERDEMİR’de çok önemli iyileşmeler sağlanmıştır.4 0.

ERDEMİR’in ithal slab* hariç bir ton sıvı çelik başına enerji tüketimi 5. ERDEMİR’in Bazı Yıllardaki Çelik Üretimi ve Enerji Tüketimi Toplam Ham Çelik Birim Enerji Tüketimi Üretimi (Ton) (Mcal/ton çelik) 1.081.220 Mcal’den 5. 2002. 8.544. bu konuda yeterince açık bir fikir vermektedir.665 2. Bu durum. diğer demir-çelik üreticisi firmaların ERDEMİR’in gösterdiği performansı yakalamalarını mümkün olmaktan çıkarmıştır. Bazen yönetim sorunları yüzünden. 157 158 128 .840.400 Mcal (ithal slab dahil edildiğinde yaklaşık 5. ne yazık ki Türkiye’deki diğer çelik üreticisi firmalar için geçerli değildir.300 Mcal civarında seyretmektedir. terimin Türkçesi bulunmamaktadır.105 2. JICA’nın EİEİ bünyesinde yaptığı çalışmalar sonucunda 2002 yılında yayınladığı bir rapora göre.110 5.500-6.100 Mcal) iken.156 Çizelge 5. ABD’deki muadillerine de yaklaşmıştır.783 5. 2004. Yassı ürün üretiminde bir ara girdi olup. gelişmiş ülkelerden yüksek çıkmaktadır.481.122 Yıllar 1982 1985 1990 1995 1998 2003 Çizelgeden de görüleceği üzere. EİE. kimi zaman da yeterli finansmanın bulunamaması yüzünden yeterli yatırımların yapılamamış olması.12. Bu yüzden de Türkiye demir-çelik metal ana sanayiindeki oratalama enerji yoğunluğu değeri.235 6.296 3.12. Japonya’da bu değerler 5.757 6. Öztabak. Şekil 5.944 8. bazen fiziki şartların elvermemesi yüzünden.158 156 * Öztabak. 2004.Çizelge 5. ERDEMİR’de enerji yoğunluğunda yaşanan gelişmeleri üretimdeki gelişmelerle karşılaştırmalı olarak göstermektedir.157 ERDEMİR’deki sıvı ton çelik başına birim enerji tüketimi Japonya’daki muadillerinden daha iyi bir noktaya gelmiş.541 6.041. 20 yıl içinde ERDEMİR’de bir ton sıvı çelik üretimi için harcanan birim enerji..220 1. bu da yaklaşık %38’lik bir iyileşmeye tekabül etmektedir.088.762 1.122 Mcal’e düşmüştür ki..11.

bazı iyileşmeler olmakla birlikte. geleneksel ve rekabetçi zihniyetten uzak yönetim anlayışları. İmalat Sanayiinde Enerji Tasarruf Potansiyeli 129 . imalat sanayiinde hâlâ önemli bir enerji tasarrufu imkânının bulunduğudur. Burada üzerinde durulması gerekli noktalardan bir diğeri de. ülkede sık sık ekonomik krizler yaşanması gibi olgular. enerji tasarrufu gibi konularla ilgili yatırımlar ya gereksiz. Türk ve Japon Demir-Çelik Sanayiilerinin Karşılaştırması (2001) Birim Enerji Tüketimleri 9000 Ene. Şüphesiz şirket yapılanmalarının zayıflığı. Kredi maliyetlerinin yüksekliği. finansman imkânlarının darlığı gibi ekonomik zorluklar. bugüne kadar özel sektör kuruluşlarının enerji verimliliğiyle ilgili gerekli yatırımları neden yapmamış olduğudur. bu alandaki teşvik mekanizmalarının yokluğu gibi faktörler de enerji verimliliğiyle ilgili yatırımların yetersiz kalmasına yol açmıştır. beraberinde bu tür konulara ilginin az oluşunu da getirmiştir. Türkiye’nin sanayileşme sürecinin sancılı gerçekleşmekte oluşu. 5. ya da ikincil önemde görülmüştür.11. Tüketimi (Mcal/TÇS) 8000 7000 6000 5000 4000 3000 2000 1000 0 Kardemir Erdemir İsdemir Japonya (Ortalama) Yukarıda kısaca incelenen demir-çelik metal ana sanayiindeki gelişmelerden hareketle. sanayicilerin enerji verimliliği alanında yatırım yapmalarını engellemiştir.Şekil 5. Zorlukla bulunan krediler.11. genellikle üretimi artırmaya yönelik tesis yatırımlarına yönlendirilmiş. Türkiye’de imalat sanayiindeki enerji verimliliği için söylenebilecek en önemli şeylerden birisi. enflasyonun uzun yıllar yüksek değerlerde seyretmesi.

551 21.860.824 297.350.084.791. Her bir sektör için 1 TEP başına enerji maliyeti belli olduktan sonra.). fuel-oil gibi daha pahalı kaynakların ağırlıklı olarak kullanıldığı sektörlerde de 1 TEP enerjinin maliyeti artmaktadır. Metal eşya ve mak. Çizelge 5.37 Çizelgeden de görüleceği üzere en ucuz enerji kullanımı demir-çelik metal ana sanayiinde çıkmakta.747 191.55 442.498 1.483.02 221.111 8. bu sektörlerde sağlanabilecek enerji tasarrufunu hesaplamak da mümkündür. Sözgelimi linyit veya taşkömürü kullanımının ağırlıklı bir yer işgal ettiği sektörlerde (demir-çelik metal ana sanayii.699 1.14’te sanayi sektöründe mümkün olan yıllık tasarruf miktarı çeşitli alt sanayi dalları itibariyle gösterilmektedir. Sektörlere Göre 1 TEP Enerjinin Maliyeti 2001 Yılı 2001 Yılı Enerji Harcaması (1995 $) 2001 Yılı Enerji Tüketimi (TEP) 1 TEP Enerjinin Maliyeti ($/TEP) Değerler Enerji Harcaması Sanayi Türü Gıda sa. en yüksek enerji maliyeti ise metal eşya ve makine-teçhizat sanayiinde gerçekleşmektedir.733. Kimya sa.643 624. her bir sektördeki 1 TEP enerjinin maliyeti de farklılık göstermektedir.230. 130 .889 131.574 273.Bütün sanayi kollarının farklı enerji tüketim karakteristikleri olduğu.977.21 248. her bir sektör için 1 TEP enerjinin maliyetinin 2001 yılı enerji tüketim değerlerine göre ve ABD Doları cinsinden hesaplanması yer almaktadır.165. vb.13. Orman ürünleri sa.67 582. her bir sanayi kolunda enerji yoğunluklarının farklı gelişim çizgileri ortaya koyduğu yapılan analizlerden anlaşılmaktadır.858 328.409 866. Diğer yandan elektrik.852. Aşağıdaki çizelgede.485. Demir-çelik dışı metal ana sa.022. (1995 Milyon TL) 14.75 367.572.664 39.856 6.908.-teçhizat sa. Taş ve toprağa dayalı sa.66 213.779.363 2.080 1.849. motorin.278 689. Kullanılan enerji kaynaklarının farklı dağılım ve nitelikler arz etmesinden dolayı.573.630.86 240.443 3.425.263 106.607 478.208 957.739.64 410. Kâğıt sa.159 149.867 4. Demir-çelik metal ana sa.912 31. bu kaynakların birim fiyatları diğerlerine göre daha ucuz olduğundan 1 TEP enerjinin maliyeti düşmektedir.364. Tekstil sa.542.166.759 6.239 43.341 39. Çizelge 5.560 319.

995 708.86 240.826 9.775 312.ve plastik ür.201 1.66 213. kau.262 5. 131 .981 7.116 83.614.151 156.8 7.124.000 Muhtemel Sektörel Enerji Tasarruf Oranı (%)*** 20 25 5 20 25 10 35 35 10 - Olabilecek Muhtemel Enerji Tasarrufu Miktarı (TEP) 422.332 26.378 Sektörlere Göre Enerjinin Maliyeti ($/TEP) **** 273.3 30.556 527.2 100.245.259. *** EİEİ'den alınmıştır.661 226.432 188. **** DİE'den temin edilen 2001 yılı enerji maliyetleri esas alınmıştır.873 34.0 2.092 539.374 * Sektörlere göre enerji tüketiminde DİE'nin elinde en son 2001 yılı verileri bulunduğu için sektörel oranlarda bu yıl baz alınmıştır ** ETKB'dan alınan 2003 yılı sanayi sektörü toplam enerji tüketimi rakamı.926.258.64 410.091.223 1.887 59.585.252 1.21 248.7 26.533 6.082.035.75 367.55 442.0 2003 Yılı Sanayi Enerji Tüketim Tahmini (TEP)** 2.235 2.722 607.782 2.347.229.627.2 18.2 2.131.111.02 221.302 193.678 595.67 582. Sanayi Sektöründe Mümkün Olan Yıllık Tasarruf Miktarı 1 2 3 4=2x3 5 6=4x5 Sanayi Enerji Tüketim Oranları (%) (2001)* Gıda sanayii Dokuma. 2001 yılı oranları gözönüne alınarak sektörlere dağıtılmıştır.670.8 0.14.553.772 216.773 3.803.984.7 4.348 8.37 - Sağlanacak Tasarrufun Parasal Olarak Karşılığı (Dolar) 115.112. giyim eşyası ve deri sanayii Orman ürünleri ve mobilya sanayii Kâğıt.843.992 54.sanayii Taş ve toprağa dayalı sanayii Demir-çelik metal ana sanayii Demir-çelik dışı metal ana sanayii Metal eşya ve makine-teçhizat sanayii TOPLAM 7. kâğıt ürünleri ve basım sanayii Kimya-petrol.Çizelge 5.

Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı’nın 2003 yılı sanayi enerji tüketim tahminlerine.14. her yıl Ilısu Barajı büyüklüğünde dev bir barajın ya da 1.5 Milyar Dolarlık bir enerji tasarrufu imkânı bulunduğu anlaşılmaktadır. DİE’den temin edilen ve dönüştürülen istatiski rakamlara göre belirlenmiştir. 2003 yılında sağlanması mümkün tasarruf miktarı TEP cinsinden bulunmuştur. özellikle sanayi sektöründe tasarruf imkânlarını daha fazla değerlendirmek olduğu bu analizden anlaşılabilmektedir. Türkiye’de imalat sanayiinde yıllık yaklaşık 1. Bu şekilde yapılan hesaplamada.Çizelge 5. imalat sanayiindeki mevcut tasarruf potansiyelinin büyüklüğü daha iyi vurgulanmış olur. 132 . sektörler bazındaki tüketim kompozisyonunun değişmediği varsayılarak 2001 yılındaki sektörel dağılım oranları uygulanmıştır. Enerji istatistiklerinde açıklanan en son yıl 2001 yılı olduğu için. Kalkınmayla birlikte gelen enerji yatırım ihtiyaçlarını karşılamada zorlanan Türkiye’nin. enerji mühendisliği yaklaşımlarıyla bunların sağlayacağı faydaları ölçmüşler ve her bir sanayi kolu için yaklaşık tasarruf oranlarını çıkarmışlardır. Türkiye’nin bugünkü elektrik ihtiyacının yaklaşık %5-6’sını karşılamanın mümkün olduğu belirtilirse. sağlanması mümkün enerji tasarrufunun parasal değeri bulunmuştur. İmalat sanayii sektörlerindeki enerji tüketim miktarları ile EİE tarafından verilen sektörel tasarruf oranları kullanılarak.’te kullanılan sanayi enerji tüketim oranları.500 MW büyüklüğünde bir kombine çevrim doğal gaz santralinin devreye alınması mümkün olacaktır. 1. uzun yıllara dayalı sanayi etütleri esnasında pek çok tesisi ziyaret etmişler. Bu tasarrufun gerçekleştirilmesi durumunda sağlanacak gelirle. bu tesislerdeki enerji tüketimlerini analiz ederek ve enerji akışlarını izleyerek çeşitli imalat sanayii sektörleri itibariyle alınması gerekli tedbirleri saptamışlar. EİE uzmanları.500 MW büyüklüğünde bir doğal gaz kombine çevrim santralinin üreteceği enerjiyle. bu yılın sektörlere göre enerji tüketim değerleri esas alınmıştır. yeni yatırım ihtiyaçlarını azaltmak için uygulayabileceği en önemli tedbirlerden birisinin. Daha önceden hesaplanan sektörel TEP maliyetleri ile elde edilen enerji tasarruf miktarları çarpılarak. Muhtemel sektörel enerji tasarrufu oranları EİE’den resmi yazı ile temin edilmiştir.

kararlı bir tutum ve topyekun bir katılımla yürütülecek çalışmalar sonucunda meselenin bütün toplumca benimsenmesinin sağlanmasıdır. TASARRUF VE VERİMLİLİK ARTIŞI İÇİN ÖNERİLER Enerji verimliliğinde artış sağlamaya yönelik olarak dünyada pek çok alanda farklı uygulamalar yapılmıştır. sadece Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı’nın bünyesinde ve sorumluluğunda yürütülemeyecek kadar önemli bir konudur. belediyeler. Türkiye’de enerji verimliliğinde artış sağlamaya yönelik olarak alınması gereken tedbirler çeşitli sektörler itibariyle sıralanacaktır. Ulaştırma Bakanlığı. İdari. Hukuki ve Mali Tedbirler Enerji verimliliği konusu. Kurumsal. bunun için yasal yaptırımlarla güçlendirilmiş izleme birimlerinin kurulmasının zorunluluk arz ettiğidir.1. enerji verimliği ile ilgili politikaların belirlenmesinin tek başına yeterli olmadığı. Hazine Müsteşarlığı. bunlara yönelik kapsamlı enerji verimliliği plan ve programlarının hazırlanması da aynı çerçevede ele alınabilecek bir başka zorunluluktur. Hedef enerji tasarrufu miktarlarının belirlenmesi. Çalışmanın bu son bölümünde. Maliye Bakanlığı. Enerji verimliliği artışı için alınması gereken tedbirlere geçmeden önce belirtilmesi gereken önemli hususlardan biri. uygulamaların büyük önem taşıdığı. Devlet İstatistik Enstitüsü. gerekli kurumsal ve hukuki düzenlemelerin gerçekleştirilmesi de enerji verimliliği çalışmalarının temel adımlarından biri olarak ortaya çıkmaktadır. bunun için kamusal tüm birimlerin desteğininin sağlanması. dolayısıyla her bir alan için farklı verimlilik seçenekleri bulunmaktadır. 6. mimar-mühendis odaları ve bazı diğer sivil toplum kuruluşlarının da enerji verimliliği süreçlerine aktif biçimde dahil edilmesi önem taşımaktadır. sanayi odaları.6. Halkın enerji verimliliği konusunda bilinçlendirilmesine yönelik çalışmaların daha etkin yürütülmesi. Bayındırlık ve İskân Bakanlığı. Bütün bunlar yapıldıktan sonra belirlenecek bir ulusal enerji verimliliği stratejisi ile çeşitli sektörlerde tasarruf ve verimlilik çalışmalarının sistemli biçimde 133 . Zira enerji verimliliği ile ilgili çalışmaların başarılı olabilmesinin asgari şartlarından birisi. Sanayi ve Ticaret Bakanlığı. Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu. Devlet Planlama Teşkilatı Müsteşarlığı.

İzleyen bölümde ise. 6. üretimlerde veya bunların ithalinde teknik heyetin olumlu görüşüne bağlı olarak gümrük vergisi indirimi ve KDV iadesi gibi teşvik edici önlemler alınması da gündeme getirilebilir. Sanayi ve Ticaret Bakanlığı ile Ulaştırma Bakanlığı’nın koordinasyonunda bir program başlatılmalıdır. Özel sektör sanayi tesislerinin yatırım için yeni ekipman seçiminde yol göstermek üzere. Enerji verimliliğiyle ilgili gerekli mevzuatın çıkarılmasını müteakip. Bu planda enerji verimliliği ve sektörel enerji yoğunluğu gibi faktörlerin de dikkate alınması.1. uzun vadeli enerji verimliliği gelişimi açısından önem taşımaktadır. Sanayi ve Ticaret Bakanlığı’nın koordinasyonuyla bir ulusal sanayi planlaması yapılmalı.yürütülmesi mümkün olabilecektir. bu kuruluşun koordinasyonuyla bir enerji verimliliği ulusal eylem stratejisi hazırlanmalıdır. Bunu gerçekleştirebilmek için Türkiye’de devletçe alınması gereken kurumsal. Malların karayolu dışındaki ulaştırma tipleriyle taşınması 134 . bu kuruluşun daha etkin şekilde çalışması için gerekli tedbirlerin alınması önem taşımaktadır. Kurumsal ve İdari Tedbirler Enerji verimliliğiyle ilgili bütün çalışmaları yürütecek olan EİEİ Genel Müdürlüğü’nün kurumsal kapasitesinin güçlendirilmesi. teşvikler ve tesis kurma izinlerinin bu plana göre verilmesi sağlanmalıdır.1. sektörler itibariyle alınması gereken tedbirler daha ayrıntılı biçimde sunulacaktır. Yerel yönetimlerle ilgili yasa değişikliklerinde bu husus dikkate alınmalıdır. idari. Ülkemizde üretilen tüm araçların birim yakıt tüketimlerinin düşürülmesi ve yurtdışından ithal edilen araçlarda da verimlilik standartlarının yükseltilmesi için. Bu ekipmanlar için yapılan yatırımlarda. Binalarda enerji verimliliğini artırmak için. hukuki ve mali bazı önemli tedbirler aşağıda sıralanmaktadır. Bunun için kuruluşun teknik kadrosunun güçlendirilmesi ve oynayacağı role uygun biçimde yeniden yapılandırılması gerekmektedir. daha az enerji tüketen ancak aynı işlevi yerine getiren ekipmanları belirleyen bir teknik danışman heyetinin teşkil edilmesi yerinde olacaktır. yerel yönetimlerdeki yapı denetim kadrolarının teknik ve kalifiye elemanlarla zenginleştirilmesi gerekmektedir.

Türk Ceza Kanunu’na elektriğin kaçak kullanımına yönelik ağırlaştırılmış müeyyideler konulmalıdır. enerji verimliliğini artıracak cihaz alımı ve süreç (proses) geliştirme gibi konularla bağlantılandırılması önemli bir enerji verimliliği aracıdır. İhale mevzuatına enerji verimi yüksek taşıt. 135 . kazanlarda. Ayrıca. bina müteahhitlerinin ısı kayıpları hususunda profesyonel sorumluluk garantisi vermeleri için yasal düzenlemeler getirilmelidir. 6.2. Bunu gerçekleştirmek amacıyla. Hem bu konuda.için oluşturulacak bir ulaştırma master planı çerçevesinde alternatif politikalar geliştirilmelidir.1. 6. Binaların ısı sertifikası ile alınıp satılması sağlanmalıdır. elektrik motorlarında verimlilik limitleri gibi) yönelik olarak bazı standartlar. enerji tüketimi hedeflerinin tespiti ve izlenmesi ile enerji yönetim sisteminin kurulmasını öngören yönetmeliğin kapsamına yıllık enerji tüketimi 500 TEP'in üzerinde olan tesislerin de alınması faydalı olacaktır.3. Sanayi kuruluşlarının enerjiyi verimli bir şekilde kulllanması için çeşitli sistem ve ekipmanlara (örneğin fırınlarda. Elektriğin verimli kullanımını temin için.000 TEP ve üzeri enerji tüketimi olan sanayi kuruluşlarında tasarruf imkânlarının tespiti. hem de binaların ısı sertifikası ile alınıp satılması konusunda ihtiyaç duyulan hukuki düzenlemeler. malzeme ve ekipmanın alınabilmesini sağlayacak esneklikler eklenmesi faydalı olacaktır. bu Bakanlığın girişim ve hazırlıklarıyla hayata geçebilecektir.1. Mali Tedbirler KOBİ kredilerinin. TSE ve ilgili meslek kuruluşları tarafından hazırlanmalıdır. Hukuki Tedbirler Yıllık 2. yönetmelikte belirtilen hususları uygulamayan kuruluşlar için müeyyideler getirilmesi uygulamadaki başarıyı artıracaktır. Bayındırlık ve İskân Bakanlığı’nın bina sertifikalandırma sisteminde etkili bir rol oynaması önem arz etmektedir.

boşta çalışma süresinin azaltılması. kondensatın geri dönüş oranının artırılması. 6. Bu yolla. bu değerin aşılması durumunda faturanın tamamının ücretlendirilmesi de dolaylı bir enerji verimliliği tedbiri olabilecektir. enerji tasarrufu sağlayıcı yapı malzemelerine KDV indirimi gibi basit ve uygulanabilir mali teşviklerin çıkarılması da önem taşımaktadır. onların aşırı tüketimleri de engellenebilecektir. basınçlı hava sistemindeki kaçakların önlenmesi. Sanayi 1. Verimsiz ev aletlerinin stoktan çekilmesi ve bunların daha verimli cihazlarla yenilenmesi amacıyla vergi indirimi gibi yöntemler uygulanmalıdır. LPG için konulan ve perakende fiyatın önemli bir bölümünü oluşturan özel tüketim vergisinin indirilmesi gerekmektedir. fan ve pompaların frekans kontrolü ile hız ayarı ve kazan yüzeyinden olan ısı kayıplarının azaltılması. 136 . yakma havasının atık ısı ile ön ısıtılması.2. tahrik motorlarının. Standartlara uyan binaların satışlarında vergi indirimi. iç ve dış yalıtım kaplamalarının yaygınlaştırılması. Geçim problemi olduğu belgelenmiş olan ailelere aylık belirli bir seviyede elektriğin (örneğin 75 kWh’e kadar) ücretsiz verilmesinin sağlanması. buhar kapanı sisteminin iyileştirilmesi. buhar sistemlerinin optimizasyonu. Çeşitli Alanlarda Alınabilecek Enerji Verimliliği Tedbirleri 6. tasarruf sağlayıcı teçhizat ve aletlerin ithaline gümrük muafiyeti. fırınlara yönelik iyileştirmeler.Bina rehabilitasyonunu gerçekleştiren mülk sahiplerinden daha düşük emlâk vergisi alınmasında Maliye Bakanlığı’nın ve Hazine Müsteşarlığı’nın tam desteği gerekmektedir. 60 Co üzerindeki sıcak ve ısı kazancı olması istenmeyen soğuk yüzeylerin izolasyonu.2. kaçak kullandığı için çok yüksek elektrik tüketmekten çekinmeyen aboneler sistem içine çekilebilecek. buhar boru sistemlerinin izolasyonları.1. Ulaştırma sektöründeki petrol bağımlılığının azaltılması için LPG ile çalışan araçların yaygınlaşmasının önüne geçilmemesi. Sanayi tesislerinde yüksek verimli motor kullanımı.

giyim eşyası. taşıt araçları. Enerji tüketiminde çok önemli bir yer tutan elektrikli motorların seçiminde bilgi ve finansman açılarından küçük sanayi kuruluşlarına yardımcı olacak bir mekanizmanın oluşturulması. Ulusal sanayi planlaması yapılırken. metal eşya 137 . 5. ilaç. Bu şekilde. Buna bağlı biçimde. ayakkabı. Üretim süreçlerinde güç ünitelerinin tüketimini kontrol etmek için. 6. büyük kapasiteli güç tüketicilerinin sayaç cihazlarıyla donatılması gerekmektedir. lastik ürünleri. arıza ve duruşlara bağlı üretim kayıplarının ve enerji tüketimlerinin azaltılması mümkün olabilecektir. 2. bu alanda yürütülen çalışmaların Sanayi ve Ticaret Bakanlığı tarafından desteklenmesi gerekmektedir. Özellikle KOBİ’lerde ana enerji tasarruf noktaları tespit edilmeli ve bunlar yaygınlaştırılmalıdır. bazı gıda maddeleri. kazanlarda blöf miktarının azaltılması. Türkiye’nin birincil enerji kaynakları açısından büyük oranda (yaklaşık %70) bir dış bağımlılığa sahip bulunduğu. içki. ürününün pazar hacmi geniş ve istihdam kabiliyeti yüksek hafif (enerji yoğun olmayan) sanayiye doğru yapılandırılması önem taşımaktadır. kozmetik. 4. deri. KOBİ’lerde üretim verimliliğinin artırılmasına yönelik yatırımlarla ilgili uygun kredi imkânlarının enerjide tasarruf sağlanması için yapılacak yatırımlarla ilişkilendirilmesi teşvik edici bir çözüm olabilecektir. dolayısıyla sanayi üretiminde önemli maliyet kalemlerinden birisi olan enerjinin daima pahalı olacağının beklendiği dikkate alınmalıdır. Bunun için en kısa zamanda sanayi planlaması yapılarak teşvikler ve tesis kurma izinlerinin bu plana göre verilmesinin sağlanması gerekmektedir.tesislerde elektrik güç faktörünün düzeltilmesi. 3. dokuma. zamanla bunun kazan yenileme işlemlerini kapsayacak şekilde geliştirilmesi önem taşımaktadır. bunun ilerleyen yıllar içinde artacağının öngörüldüğü. kazanlarda fazla havanın kontrolü. temizlik. Bugün için enerji yoğunluğu düşük (hafif) sanayiler içinde tütün. elektrik makineleri. Türk sanayiinin enerji yoğun sanayiden katma değeri fazla. Bilgisayar destekli koruyucu bakım ve bakım-onarım sistemlerinin yaygınlaştırılması önem taşımaktadır. ağaç mobilya ve döşeme. blöften ısı geri kazanımı gibi teknik konularda geniş bir bilgilendirme ve eğitim ağının kurulması.

tuğla. yatırım maliyeti gibi çeşitli teknik ve ekonomik faktörlerin yanında. ürünün rekabet şansı. 11. vb. istihdam kabiliyeti. polimerler. enerji kaynakları arasında büyük bir pay tutan linyitin payının azaltılması için uygun olan yerlerde doğalgaz kaynağına geçiş imkânlarının araştırılması yerinde olacaktır. 10. süt.). Kâğıt sanayiinde. Gıda sanayiinin bir alt dalı olan gıda maddeleri sanayiindeki enerji verimliliğinin ürün bazında (şeker. 12. yağ. Yukarıda sayılan enerji yoğun sektörlerdeki yüksek enerji tüketimli tesislerle müzakereler yapılarak enerji verimliliği artırma hedeflerinin belirlenmesi ve bazı mali teşviklerin gündeme getirilmesi kısa vadede alınabilecek tedbirlerden birisidir. odun işleme süreçleri sonrasında elde edilen atık bir madde olan siyah likörün elektrik üretiminde kullanımının yaygınlaştırılması ve geri kazanım yoluyla sektördeki enerji verimliliğinin yükseltilmesi yerinde olacaktır. 19952001 yılları arasında enerji yoğunluk değeri 1.sanayiileri olduğu incelemelerden anlaşılmaktadır.) sanayiinde ise enerji yoğunluklarının oldukça yüksek olduğu görülmüştür. taş ve toprağa dayalı ürünler (cam. seramik. 8. 9. vb. Demir-çelik ve demir-çelik dışı metal sanayiileri. kâğıt sanayii. Uzun vadeli bir ulusal sanayi planı yapılırken hammadde kaynakları. vb. gübre ve tarımsal ilaçlar. bu alandaki çalışmaların özelikle dokuma sanayiine yönlendirilmesi faydalı olacaktır. silikonlar. Kimya sanayiinin bir alt dalı olan ana kimya sanayiindeki yüksek enerji yoğunluğu hakkında spesifik bir araştırma yapılması ve hangi ürünlerin üretiminin 138 . et. Türkiye’nin en düşük ve en istikrarlı enerji yoğunluğuna sahip sanayi sektörlerinden biri olan gıda sanayiinde. sanayi kollarının enerji yoğunlukları ve yaklaşık enerji tüketim miktarlarının da gözönüne alınması yararlı olacaktır. mermer. ana kimya sanayii (ana kimyasal maddeler. Hâlâ Türkiye sanayi enerji yoğunluğu ortalamasının altında olsa da. üretimi) incelenerek enerji-yoğun üretim kalemlerinin belirlenmesi ve buna yönelik tedbirler geliştirilmesi gerekmektedir. 7. alçı.5 katına çıkan tekstil sanayiinin dikkatle izlenmesi.

binaların ısıtma ve soğutma yüklerinin düşürülmesi gelmektedir. özellikle seramik. Binaların ısıtma. belirlenen standartlarda bina rehabilitasyonunu gerçekleştiren mülk sahiplerinden daha düşük emlâk vergisi alınması teşvik edici olabilecektir. 14. Ruhsatsız ve/veya kaçak oldukları için ısı yalıtım standartlarına uyması beklenemeyecek binalarla ilgili kapsamlı bir rehabilitasyon projesinin geliştirilmesi de ayrı bir başlık olarak ele alınmalıdır. Türkiye’deki binalarda enerjinin verimli kullanılması ve enerji verimliliğinin yükseltilmesi için alınabilecek tedbirlerin başında. 6. havalandırma ve iklimlendirme sistemlerinin denetimiyle ilgili düzenlemelerin gerçekleştirilmesi enerji verimliliği açısından oldukça önemli bir konudur. enerji verimli yöntemlerin uygulanması için geniş çaplı özel kurslar düzenlenmesi yerinde olacaktır. 3. 13. Sanayi toplam enerji kullanımı içinde en yüksek paya sahip olan (%30 civarı) demir-çelik metal ana sanayiinde. Bu fabrikalardaki verimsiz enerji kullanımlarının başta İtalya olmak üzere gelişmiş ülkelerin benzer fabrikalarındaki süreç iyileştirmeleri örnek alınarak gözden geçirilmesi yerinde bir tedbir olacaktır. bunun için ısı yalıtım malzemeleri kadar yapı elemanlarının da yaygınlaştırılması önem taşımaktadır. çatı izolasyonu ve çift cama dönüşüm gibi yöntemlerle rehabilitasyonu büyük önem taşımaktadır. Bunun için daha önceden yapılmış binaların.enerji-yoğun süreçler içerdiğinin belirlenerek bunlar için tedbirler geliştirilmesi gerekmektedir. tuğla-kiremit ve beton fabrikalarının bir program dahilinde enerji denetimlerinden geçirilmesi gerekmektedir. Binalar 1. enerji verimliliği incelemelerinde ilk sıraya alınması. Toplam enerji kullanımı içindeki payı %25’ler seviyesinde olan ve halihazırda Türkiye’deki en enerji-yoğun sektör olan taş ve toprağa dayalı sanayinin. Bunun için yerel yönetimlerin denetim konusundaki yetersizliklerinin 139 .2. Konutların yapı kabuğundan kaybettiği ısıyı sınırlandırmak için duvar ve çatılara ait en yüksek ısı geçirme katsayılarının düşürülmesi.2. Hem ev sahipleri hem de kiracılar bu tür çalışmalara isteksiz oldukları için. 2. 4.

atık madde. özellikle ısı ve elektrik üretimini birleştirmeye dönük çalışmaların takibine önem verilmeli. Bunun için enerji denetimleri yapılmalıdır. müteahhitlik şirketleri. 5. enerji kullanımına yönelik programlar uygulanmalıdır. atık su) ile ilgili projeler geliştirilmelidir. 8. hastaneler. Belediyelerde baca bakımı servisi içeren bağımsız kazan kontrolü mekanizmalarının oluşturulması da bu alanda alınabilecek bir başka tedbirdir. binalarda enerji verimliliğinin geliştirilmesi için önem arz etmektedir. Kamu hizmet binalarında bütünleşik kaynak yönetimi (elektrik. 6. su. Aynı şekilde. bu alanda Türkiye’de yapılacak ar-ge faaliyetleri desteklenmelidir. Devlet tarafından kullanılan hizmet binalarına ve konutlara yönelik geniş kapsamlı bir enerji tasarrufu ve verimliliği programı başlatılması. Enerji verimli mimari tasarımlar konusunda mimar.giderilmesi şarttır. ticari binalar. Yurtdışında yürütülen konutlarda yakıt pilinden üretilen elektriğin kullanılması projeleri dikkatle izlenmeli. vb. kömür/fuel-oil/doğalgaz. Yerel yönetimlerdeki yapı denetim kadrolarının eğitilmesi. 1997 yılında başlatılıp sonuç alınamayan kamu binalarında enerji yönetimi için bir koordinasyon grubunun kurulması çalışmaları canlandırılmalıdır. 140 . topluma örnek olacak ve bu alanda teşvik edici bir rol oynayacaktır. belediyelerin bu konuyla ilgili kadrolarının takviye edilmesi gerekmektedir. İmkân olan yerlerde ısı geri kazanımı ve kojenerasyon sistemlerinin uygulanması verimlilik hesapları doğrultusunda teşvik edilmelidir. mimarlık büroları. mevcut bina ve inşaat standartlarının uygulanmasının kontrolünde de belediyelerin yetersiz kaldıkları gözlenmektedir. okullar. müteaahhit ve mühendislerin bilgilendirilmesi için çeşitli sivil toplum kuruluşlarıyla (meslek odaları. 7.) kamu kuruluşlarının ortak eğitim projeleri gerçekleştirmesi ve varolan projelerin yaygınlaştırılması. turistik ve eğlence amaçlı binalarla özellikle büyük toplu konut alanlarında. Binalar bütünü içinde azımsanmayacak bir yer tutan kamu hizmet binaları.

toplumun bu konuda bilinçlendirilmesi için eğitici faaliyetler düzenlenmelidir.2.3. araç verimliliği konusunda Japonya’daki Top Runner programını örnek alan bir program geliştirilmesi. Bu uygulama. Türk otomotiv sanayiinde düşük ağırlıklı karoser malzemeleri kullanmaya ve gövde hava direncini azaltmaya yönelik araç gövde teknolojileri. üretilen veya ithal edilen araçların bu prosedüre göre testten geçirilerek sertifikalandırılması sağlanmalı ve satış sırasında etiketlenerek halkın düşük yakıt tüketimi olan araçları seçimi için teşvik ortamı yaratılmalıdır. Piyasada satılan elektrikli ev aletlerinin üzerinde bulunan enerji verimliliğini gösterir etiketlerin önemi halka anlatılmalı. ithal edilen araçlarda ise benzer verimlilik standartlarının zorunlu hale getirilmesi gerekmektedir. Ülkemizdeki araçların yakıt verimliliğinin tespiti için AB ve ABD’deki gibi bir test prosedürü geliştirilmeli. yakıt verimliliğinde uzun vadede önemli bir gelişme sağlayabilecektir. yüksek katlı ve hacimli binalarda her açıdan enerji verimliliği sağlayan ve raporda özellikleri izah edilen akıllı bina sistemlerinin uygulanması için teşvikler geliştirilmelidir. düşük yuvarlama direncine sahip tekerlek yüzeyleri. sürtünme azaltıcı malzeme ve tasarımlar üzerinde çalışmalar yapılmasının teşvik edilmesi ve bu konudaki ar-ge faaliyetlerinin desteklenmesi gerekmektedir. Verimsiz ev aletleri stoktan çekilmeli ve bunların daha verimli cihazlarla yenilenmesi amacıyla vergi indirimi gibi yöntemler uygulanmalıdır. Ülkemizde üretilen tüm araçların birim yakıt tüketimlerinin düşürülmesi amacıyla üreticilerden gerekli üretim değişikliklerine gitmelerinin istenmesi. 6. 2. 3. 141 .9. 4. 10. Ulaştırma 1. Şehir içi toplu taşıma filoları ile sanayi ve kargo filolarında sıkıştırılmış doğalgaz (LNG) türünden alternatif yakıtların kullanımının teşvik edilmesi yerinde olacaktır. 11. Özellikle büyük.

11.) trafik denetimlerinin sıkılaştırılması gerekmektedir. 10. Metroyla toplu taşımanın cazip hale getirilmesi için. vb. Yakıt ekonomisi açısından şehir içindeki trafik akışı optimize edilmeli ve yavaş trafik akışı olabildiğince engellenmeli. 8. çeşitli tip karayolu taşıtlarının tam kapasitelerinde yüklenmeleri için trafik denetlemelerinde bu konuya ağırlık verilmesi gerekmektedir. böylece düşük hızlı trafik akışından kaynaklanan enerji kaybının azaltılması sağlanmalıdır. Malların karayolu dışındaki ulaştırma tipleriyle taşınması için alternatif politikalar geliştirilmeli. Çok yüksek hızlı araba kullanımından kaynaklanan enerji kayıplarının azaltılması için özellikle şehirlerarası gelişmiş yollarda (otoyollar. başka toplu taşıma modlarının (otobüs. Şehir içindeki belediye taşıt filolarında taşıt başına katedilen yol uzunluğuna göre yakıt tüketimlerinin izlenmesi. Şehir içindeki otobüs seferlerinin sadece ana yollardan değil ara caddelerden de geçerek servis yapmaları ve böylece bunların frekans ve hizmet düzeyinin fazla olmasının sağlanması gerekmektedir. bu alanda geniş kapsamlı bir reform paketinin hazırlanarak TCDD’nin yeniden yapılandırılması sağlanmalıdır.5. Daha az enerji tüketen kentsel kitle taşıma sistemlerinin.) yardımıyla aşılması. vb. fiziki altyapı eksikliği gibi durumlardan kaynaklanan bazı bölgelere ulaşamama dezavantajının. 7. 9. özellikle de tramvay ve metronun yaygınlaştırılmasına önem verilmesi bir zorunluluktur. böylece yüksek kapasiteli raylı toplu taşımanın halka benimsetilmesinin kolaylaştırılması gerekmektedir. Taşınan birim yük başına yakıt tüketimlerinin azaltılması amacıyla. değerleri yüksek çıkan araçların bakımlarının yapılması da yakıtın verimli kullanılmasına katkı sağlayacak unsurlardan birisidir. özellikle demiryolu yatırımları desteklenmeli. 6. 12. 142 . bunun için sinyalizasyon sistemleri geliştirilmeli. bölünmüş yollar.

15. Elektrik Üretim Tesisleri 1.13. 3. Bu teşviğin serbest piyasa ilkelerini ihlal etmeyecek şekilde yapılabilmesi için. başta kömür gazlaştırma sistemleri ve akışkan 143 . 2.4.2. Elektrik üretiminde enerji verimliliğini %90’lara kadar çıkarabilen kojenerasyon uygulamaları (hem ısı hem de elektrik üretimini aynı çevrim içinde gerçekleştiren sistemler) yaygınlaştırılmalı. düzenleyici kurum olan EPDK’nın ve politika belirleyici kurum olan Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı’nın koordineli çalışması yerinde olacaktır. 3. büyük kurulu güce sahip olacak termik santrallere küçük olanlara göre öncelikli biçimde yatırım izni verilmesi de önem taşımaktadır. Avrupa ve Kuzey Amerika’da bu ülkelerin kaynaklarına göre geliştirilmiş kömür yakma teknolojilerinin ülkemize özgü kömürlere birebir uygulanamayacağından hareketle. bu alandaki projelerin desteklenmesi. 6. Uzun dönemde. 14. mevcut termik santrallerin atık ısılarının değerlendirilmesi için çalışmalar yapılmalıdır. Başlangıç olarak. bu modlardaki atıl kapasitelerin değerlendirilmesi için işletme iyileştirmeleri yapılmalıdır. Yeni santrallerin dizayn aşamasında verimlilik kriterlerine uyulması. Elektrik üretiminde yeni santral teknolojilerine sınırlı da olsa teşvik verilmesi. lisans almış şirketlere santral kurmada öncelik tanımak şeklinde bir teşvik uygulaması düşünülebilir. Hidrojene dayalı ulaştırma seçenekleri üzerinde uzun vadeli bir perspektifle çalışmalar yapılması. yük ve yolcu taşımacılığının daha verimli seçenekler olan demiryolu ve denizyolu ulaştırma modlarına kaydırılması amacıyla altyapının ve filoların iyileştirilmesi için tedbir alınmalı. 500 km/saat hız değerini aşabileceği düşünülen manyetik kaldırmalı (MAGLEV) tren teknolojilerinin uzun vadede Türkiye’de kullanılabilmesi için araştırmalar yapılması yerinde olacaktır. aynı çalışmaların elektrikli hibrid araçlar üzerinde de sürdürülmesi faydalı olacaktır. özellikle kombine çevrim santrallerinin yapımının özendirilmesi gerekmektedir.

33 kV ile 0. bitümlü şist ve turbaya adaptasyonu için pilot ölçekte çalışmalar yapılmalıdır. Özelleştirilecek santrallerin satış şartnamelerine alıcı firmaların belli verimlilik uygulamaları için yatırım yapacaklarına dair hususlar konulması. bu kapsamda 400 kV gerilim seviyesine sahip Türkiye-Yunanistan hattı zamanında bitirilmelidir.4 kV arasındaki gereksiz gerilimler iptal edilmelidir. Santrallerin yüksek verimle ve mümkün olduğunca yüksek kapasitede çalışması.5. Elektrik iletiminde eskiyen hatların yenilenmesi için çok kapsamlı bir proje geliştirilmeli. Mevcut termik santrallerde insan gücü verimliliğinin artırılması. 4. yedek parça stok kontrolü sistemlerinin kurulması.2. linyit santrallerindeki kömür kalitesinin değişkenliğinden kaynaklanan enerji kayıplarının azaltılması da aynı kapsamda ele alınabilecek tedbirlerdendir. 6. otomasyon ve koruyucu bakım uygulamaları ile arızaların azaltılması. Özellikle puant zamanlardaki sıkışıklığın aşılmasında ve sistem yük eğrisinin yataylaştırılmasında belli bir oranda katkı sağlayacağı düşünülen senkron paralel esaslı elektrik ithalatı için gerekli altyapı tamamlanmalı. piyasa serbestleştirmesi sürecinde de üretim verimliliğinin devam etmesine katkı sağlayacaktır. projeyle ilgili harcamalar iletim tarifesinden gelen gelirle karşılanacak şekilde yıllara sari biçimde planlanmalıdır. Elektrik İletim ve Dağıtım Tesisleri 1. OG dağıtım trafolarında puant gücünün kurulu gücün %35’i mertebesinde olmasının. Mevcut termik santrallere yeterli miktar ve dizayn kalitesinde yakıtın sürekli olarak temin edilmesi. rehabilitasyonların zamanında yapılması gibi önlemlerle santral iç tüketimleri azaltılmalı ve santrallerin en yüksek verimle çalışması sağlanmalıdır. 144 . 3. 5. yeni santral ihtiyaçlarını öteleyecek ve birincil kaynakların verimli kullanılmasını sağlayacaktır. 2. ihtiyacın çok üzerinde bir kurulu gücün varlığına ve ihtiyaç fazlası kurulu güçten dolayı gereksiz bir teknik kaybın söz konusu olduğuna işaret ettiğinden hareketle. 6.yatak olmak üzere çeşitli temiz kömür yakma teknolojilerinin Türk linyitleri.

5. dağıtım kontrol merkezinden canlı izleyen ve anahtarlayan on-line bir veri toplama ve kumandalama sistemi olan SCADA yaygınlaştırılmalıdır. 4. Ana indirici merkezden abone sayacına kadar şebeke elemanlarını sistemden izlemeyi sağlayan ABONE-NET projesi yaygınlaştırılmalıdır. 8. 6. Uzun hatlarda enerji kaybının çok yüksek olduğu gözönünde bulundurularak. diğer ülkelerdeki tüm DSM ve IRP programları incelenmelidir. 10. yaz mevsiminde bu yerlerdeki denetimlerin artırılması önem taşımaktadır. 7.3. Puant güce göre kapasite kullanım oranı %35’ten %65’lere çıkarılmalı. abonelere ait istatistiksel verilerin tutulması. eğlence yerlerinin ve turizm merkezlerinin elektrik kaçaklarında önemli bir paya sahip oldukları tespitinden hareketle. Dağıtım varlıklarının özelleştirmesinden sonra sektörde başlayacak serbestleşme sürecinde bu yaklaşımları uygulamaya koyacak yasal mevzuat ve ikincil düzenlemeler şimdiden oluşturulmalıdır. Talebin yönlendirilmesinin son derece başarılı bir maliyet-etkin enerji yatırım programı ortaya çıkardığı gözönünde bulundurularak. bunun için ciddi bir mühendislik çalışması yapılarak düşük kapasite ile çalışan ancak kurulu güçleri yüksek olan transformatörler uygun güçlü transformatörler ile değiştirilmelidir. 9. 145 . şebekelerin plan ve proje aşamasında bir dağıtım trafosuna bağlı çok sayıda direğe sahip uzun hatların ilk yatırım sırasında ucuz olduğu ilkesinden vazgeçilmesi ve bunun yerine en yakın trafodan beslenen kısa hatların tercih edilmesi gerekmektedir. Elektrik kayıp-kaçak oranları çok yüksek olan İstanbul’un Avrupa yakası ile bazı Güneydoğu illeri için kaçağı azaltmaya yönelik özel tedbirler geliştirilmelidir. Yaz aylarında özellikle turistik bölgelerdeki otellerin. çok zamanlı sayaç uygulamalarının yaygınlaştırılması gibi teknik önlemlere yaygınlık kazandırılmalıdır. Dağıtım kaçaklarının azaltılması için en etkili yöntem olacağı düşünülen dağıtım varlıklarının özelleştirilmesiyle ilgili program aksatılmadan yürütülmelidir. Bir şehirdeki orta gerilim dağıtım ve trafo merkezlerini. Akıllı sayaç kullanımı yaygınlaştırılarak abonelerin bir merkezden kontrol edilmesi.

enerjiyi en verimli biçimde üretmesi. Enerji sektöründe sadece muhtemel talebi karşılamaya yönelik biçimde oluşturulacak enerji stratejilerinin hem yetersiz kalacağı. Türkiye’nin birincil enerji kaynakları açısından büyük oranda (yaklaşık %70) bir dış bağımlılığa sahip bulunduğu. hem sanayi üretiminin önemli girdilerinden birisi olan. bunun ilerleyen yıllar içinde artacağının öngörüldüğü gözönüne alındığında. tüketime arz edilen enerjinin verimli kullanılması ve genel enerji tüketiminin konforu etkilemeden düşürülmesi büyük önem taşımaktadır.SONUÇ Stratejik bir alan olan enerji sektöründe meselelere stratejik bakış açılarıyla yaklaşılması bir zorunluluktur. iletmesi ve tüketmesi gerektiği açıktır. hem de dünyadaki yaygın eğilimlerle uyumlu olmayacağı görülmektedir. bu planda enerji verimliliği ve sektörel enerji yoğunluğu gibi faktörlerin de dikkate alınması büyük önem arz etmektedir. bir ulusal sanayi planlaması yapılması. Bu çerçevede. 146 . hem de ticarethanelerden konutlara kadar pek çok yerde halkın doğrudan kullandığı ve maliyetini karşıladığı enerjinin verimli kullanılması daha da önemli hale gelmektedir. Bazı sanayi kollarının enerjiyi oldukça verimsiz kullandığı Türkiye’de. Uluslararası pazarlarda rekabet etme durumu içinde olan Türkiye'deki sanayi kesiminin de enerjiyi yeterince verimli kullanamadığı istatistiki verilerden anlaşılmaktadır. Böyle bir plan sonucunda uygulamaya konulacak politikalar. bütün hidrolik kaynaklarını değerlendirmesi durumunda bile 2015-2020 yılları arasında başka kaynaklardan üretilmiş elektriğe ihtiyaç duyacağı öngörülen Türkiye’nin. Oysa enerjinin verimli kullanımıyla ilgili göstergelere göre Türkiye’nin dünya ortalamasından bile geride olduğu ve bir birim katma değer üretebilmek için pek çok ülkeye göre oldukça yüksek düzeyde enerji harcadığı görülmektedir. Petrol ve doğal gaz kaynakları açısından büyük oranda dış bağımlı olan. kömürlerinin ısıl değerlerinin düşük düzeylerde seyrettiği. hem ulaştırma maliyetlerinde büyük yer tutan. enerji verimliliği gelişimi açısından uzun vadede büyük önem taşımaktadır.

Türkiye’de enerji verimliliği açısından en az gelişme sağlanan konudur. duvar ve cam izolasyonları açısından yetersiz. diğer yandan karayolu taşıtlarının birim yakıt tüketimlerinin düşürülmesi için çok kapsamlı verimlilik programlarına ihtiyaç duyulmaktadır. Yük ve yolcu taşımacılığında en verimli seçenekler olan demiryolu ve denizyolu ulaştırma modlarının payları ülkemizde çok düşüktür. Bir yandan yük ve yolcu taşımacılığında demiryolu ve denizyolu seçeneklerine ağırlık verilmesi. Binalardaki enerji tasarrufunun içinde değerlendirilebilecek olan elektrikli ev aletlerinin verimliliği konusunda. talep tarafı yönetimi. vb.Türkiye’deki verimsiz enerji kullanımında binalarda tüketilen enerjinin de önemli bir payı bulunmaktadır. ancak. elektrikli ev aletlerindeki verimlilik uygulamaların başarılı olması için.) Türkiye gündeminde hak 147 . Türkiye’deki binaların büyük çoğunluğunun çatı. hidrojene dayalı ulaştırma seçenekleri. Buna karşılık karayolu taşımacılığının payı yüzde 90’ların üzerindedir. Ulaştırma sektöründe enerji verimliliği. Dünyadaki başarılı enerji verimliliği programlarının ancak çok az bir kısmının (binaların sertifikalandırılması. bütünleşik kaynak planlaması. bütünleşik kaynak yönetiminden uzak ve enerji tasarrufu açısından geri olması sonucunu doğurmuştur. Bu binaların enerji tasarrufu açısından rehabilitasyonu büyük önem taşımaktadır. havalandırma ve iklimlendirme sistemlerinin denetimi konusundaki zaafiyet. enerji verimli mimari tasarımlar. halkın bilinçlendirilmesi gereği hâlâ devam etmektedir. Türkiye’deki binaların büyük çoğunluğunda enerji verimliliğinin yükseltilmesi için alınabilecek en temel tedbirler bile bugüne kadar yeterince uygulanamamıştır. Türkiye’nin eski tarihli termik santrallerinde elektrik üretim verimliliğinin son derece düşük olduğu da bu tabloya eklendiğinde. cihazların etiketlenmesiyle ilgili mevzuat tamamlanmıştır. elektrik sektöründe de enerji verimliliği açısından alınması gereken birçok tedbir olduğu ortaya çıkmaktadır. kaçak kullanıcıların aşırı ve pervasız sarfiyatları da enerjinin israf edilmesine yol açmaktadır. Türkiye’de elektrik enerjisinin verimli tüketildiğini söylemek mümkün değildir. Binaların ısıtma. Elektrik dağıtımında yaşanan kayıp ve kaçaklar elektrik tüketimini artırararak yeni enerji yatırım ihtiyaçlarını artırırken. akıllı bina uygulamaları. yakıt pili uygulamaları.

İlgili bütün kuruluşların katılımıyla oluşturulacak bir enerji verimliliği ulusal eylem stratejisinin hazırlanarak uygulamaya konulması ve uygulama sonuçlarının periyodik olarak izlenmesi ise. halkın enerji verimliliği konusunda bilinçlendirilmesine yönelik çalışmaların daha etkin yürütülmesi ve bunun için kamusal tüm birimlerin desteğininin sağlanması. Büyük çoğunluğunun kendisini birkaç sene içerisinde amorti ettiği yatırımlarla ne oranda büyük bir tasarruf sağlanabileceği. Oluşturulacak bir enerji verimliliği ulusal eylem stratejisinin gecikmeden hayata geçirilmesiyle.ettiği yeri bulabilmiş olması. enerji verimliliği çalışmalarının temel adımlarından biri olarak ortaya çıkmaktadır. Türkiye’nin her yıl hızla artan enerji talebinin kısmen de olsa yavaşlatılması ve enerji kaynakları için yurtdışına aktarılan dövizin azaltılması mümkün olabilecektir. çalışmada sanayi sektörü için hesaplanmıştır. enerji açısından büyük bir tasarrufun sağlanması mümkün gözükmektedir. Alınması önerilen tedbirler doğrultusunda diğer sektörlerde de benzer tasarrufların yapılmasıyla. Bu açıdan. 148 . konunun bütün toplumca benimsenmesinin sağlanması açısından büyük önem taşımaktadır. Türkiye’de enerji verimliliği ile ilgili yeterli bilincin oluşmadığını ve konunun öneminin yeterince iyi anlaşılamadığını göstermektedir.

EKLER .

Türkiye’de Sanayi Sektörünün Yıllar İtibariyle Enerji Tüketimi (TEP) .EK-1.

Türkiye'de Sanayi Sektörünün 1995 Yılı Enerji Tüketimi (TEP) Sanayi Dalı \\ Enerji Türü
Gıda sanayii Dokuma, giyim eşyası ve deri sanayii Orman ürünleri ve mobilya sanayii Kâğıt, kâğıt ürünleri ve basım sanayii Kimya-petrol, kau.ve plastik ür.sanayii Taş ve toprağa dayalı sanayii Demir-çelik metal ana sanayii Demir-çelik dışı metal ana sanayii Metal eşya ve makine-teçhizat sanayii
Benzin Motorin Fuel-oil Doğalgaz 2653 17438 329597 64537 623 14518 360706 239744 116 1100 14840 5609 633 3457 286920 68619 1226 13495 1298868 644560 1130 26112 215857 188135 717 17680 688860 302724 944 8171 150886 8074 5003 10828 67350 58517 LPG Taş köm. Kok köm. 19796 52879 23358 29110 15300 674 406 3678 12098 4623 366 0 58783 15 44383 172613 407657 70722 27615 2527702 56113 9393 0 29761 28219 1838 3187 Linyit Elektrik 345472 79352 104004 190054 10113 17995 13558 82084 90276 166216 1232536 404215 224 468205 1852 133059 15429 100571 Diğer* Toplam 27740 962.822 23763 978.496 4685 70.640 17900 478.160 6387 2.324.209 886300 3.605.277 845 4.090.685 20307 362.447 937 291.879 TOPLAM 13.164.615

* Diğer=Gazyağı, odun, petrol koku, prina, nafta, talaş, asetilen, asfaltit, grafit, fırın gazı, propan, pamuk çitiği, kalorifer yakıtı, katran, kabuk, siyah likör, saf kükürt, vb.

Türkiye'de Sanayi Sektörünün 1996 Yılı Enerji Tüketimi (TEP) Sanayi Dalı \\ Enerji Türü
Gıda sanayii Dokuma, giyim eşyası ve deri sanayii Orman ürünleri ve mobilya sanayii Kâğıt, kâğıt ürünleri ve basım sanayii Kimya-petrol, kau.ve plastik ür.sanayii Taş ve toprağa dayalı sanayii Demir-çelik metal ana sanayii Demir-çelik dışı metal ana sanayii Metal eşya ve makine-teçhizat sanayii
Benzin Motorin Fuel-oil Doğalgaz 2153 19868 288710,7 98998 1062 5616 272991 220676 123 1236 9106 9529 333 1997 233625 64221 1050 9936 2266571 736394 1268 35566 145373 348915 671 17670 746526 299113 675 8635 135919 8967 2628 11920 28080 78192 LPG Taş köm. Kok köm. 18509 60519 45329 14337 12470 3342 1365 6947 5604 7027 890 8442 10178 109 142117 132467 502315 54401 22671 2700915 188838 15611 7526 33432 25727 4727 5789 Linyit Elektrik 432101 90185 106302 239249 12988 21870 13595 70514 97415 181673 1185164 414028 195 554648 783 134859 11605 102128 Diğer Toplam 94864 1.151.237 71667 947.712 4190 72.958 175022 575.666 228468 3.673.911 803703 3.623.200 19709 4.550.956 21490 367.897 25513 296.309 TOPLAM 15.259.846

151

Türkiye'de Sanayi Sektörünün 1997 Yılı Enerji Tüketimi (TEP) Sanayi Dalı \\ Enerji Türü
Gıda sanayii Dokuma, giyim eşyası ve deri sanayii Orman ürünleri ve mobilya sanayii Kâğıt, kâğıt ürünleri ve basım sanayii Kimya-petrol, kau.ve plastik ür.sanayii Taş ve toprağa dayalı sanayii Demir-çelik metal ana sanayii Demir-çelik dışı metal ana sanayii Metal eşya ve makine-teçhizat sanayii
Benzin Motorin Fuel-oil Doğalgaz 4041 24919 293370 102814 1501 8702 285882 280238 112 1856 11015 21700 104 2291 265204 74368 4035 13501 1835261 810854 1415 49791 164703 388251 606 22066 697017 472496 372 6249 148252 7081 2944 12313 27411 100631 LPG Taş köm. Kok köm. 28832 92497 48815 36546 9 16 5038 10624 0 21071 4790 0 17397 108 77719 136239 402239 30969 29129 2671410 364206 5998 7530 66288 29810 8081 6347 Linyit Elektrik 453632 92984 100768 264805 13693 21403 4922 71495 94108 182340 1305727 432189 2 576456 589 141643 10099 112764 Diğer Toplam 110034 1.251.938 75098 1.053.565 4065 89.506 156293 600.538 235874 3.271.197 890185 3.801.708 49816 4.883.204 23089 407.091 37526 347.926 TOPLAM 15.706.673

Türkiye'de Sanayi Sektörünün 1998 Yılı Enerji Tüketimi (TEP) Sanayi Dalı \\ Enerji Türü
Gıda sanayii Dokuma, giyim eşyası ve deri sanayii Orman ürünleri ve mobilya sanayii Kâğıt, kâğıt ürünleri ve basım sanayii Kimya-petrol, kau.ve plastik ür.sanayii Taş ve toprağa dayalı sanayii Demir-çelik metal ana sanayii Demir-çelik dışı metal ana sanayii Metal eşya ve makine-teçhizat sanayii
Benzin Motorin Fuel-oil Doğalgaz 5394 30652 322808 113231 1935 8198 275875 298587 155 2083 7570 21872 354 5053 273610 55534 2290 14172 1832064 709005 4492 31072 170992 326359 864 28211 710131 579975 264 2919 113288 12836 3627 9767 21609 83317 LPG Taş köm. Kok köm. 32127 94551 53585 53034 425 425 5915 9828 0 28870 8574 0 20577 12 120338 179473 254719 217924 36186 2598426 431293 4483 12539 18033 34510 5881 6670 Linyit Elektrik 537000 92923 84105 248377 7034 20447 2272 77814 100595 189241 1247007 425424 0 566725 250 133050 10139 110785 Diğer Toplam 97503 1.379.774 72366 1.043.327 7575 82.479 185118 637.199 248402 3.236.696 946800 3.804.262 146021 5.097.832 38551 336.213 32393 318.698 TOPLAM 15.936.480

152

Türkiye'de Sanayi Sektörünün 1999 Yılı Enerji Tüketimi (TEP) Sanayi Dalı \\ Enerji Türü
Gıda sanayii Dokuma, giyim eşyası ve deri sanayii Orman ürünleri ve mobilya sanayii Kâğıt, kâğıt ürünleri ve basım sanayii Kimya-petrol, kau.ve plastik ür.sanayii Taş ve toprağa dayalı sanayii Demir-çelik metal ana sanayii Demir-çelik dışı metal ana sanayii Metal eşya ve makine-teçhizat sanayii
Benzin Motorin Fuel-oil Doğalgaz 5531 20078 324351 113629 3905 9549 276919 309143 320 2555 10460 31038 570 3123 170644 62125 3804 22367 1786170,9 294522 3658 71886 266693 373989 955 25834 598083 623353 220 4155 110470 20989 3273 13244 23810 94279 LPG Taş köm. Kok köm. 42843 96992 46040 77472 39983 5 7004 19018 2130 24193 10261 0 39820 0 108553 219113 394768 51080 37749 2702346,6 333227 8841 7430 1813 34575 13 11167 Linyit Elektrik 464833 118742 54292 351016 2765 25594 4313 70397 100652 229212 1027961 437663 49 564407 249 127586 4949 134495 Diğer Toplam 116790 1.349.829 77090 1.199.374 9532 110.416 239994 585.620 184098 2.769.199 1109894 3.956.705 13239 4.899.243 21646 303.399 65865 385.670 TOPLAM 15.559.455

Türkiye'de Sanayi Sektörünün 2000 Yılı Enerji Tüketimi (TEP) Sanayi Dalı \\ Enerji Türü
Gıda sanayii Dokuma, giyim eşyası ve deri sanayii Orman ürünleri ve mobilya sanayii Kâğıt, kâğıt ürünleri ve basım sanayii Kimya-petrol, kau.ve plastik ür.sanayii Taş ve toprağa dayalı sanayii Demir-çelik metal ana sanayii Demir-çelik dışı metal ana sanayii Metal eşya ve makine-teçhizat sanayii
Benzin Motorin Fuel-oil Doğalgaz 4747 21699 282695 132605 2232 9564 271469 300877 337 2607 10121 40347 827 3543 235173 69586 3812 14232 1760773 343853 3264 64108 348516 422564 646 29981 722604 644829 221 2860 108629 23288 4469 10837 32317 77870 LPG Taş köm. Kok köm. 38026 76577 44582 58260 40086 19970 5127 13447 2090 30261 6292 0 52247 16516 89004 229902 381119 316673 37244 2821268 419707 11257 7804 2168 38850 618 4049 Linyit Elektrik 435020 109836 73006 339924 1470 25381 7820 86298 78253 212692 964978 430658 11 530947 300 123185 5134 136948 Diğer Toplam 148317 1.294.103 112715 1.228.103 6747 107.676 241614 681.414 195008 2.766.390 958329 4.120.111 20167 5.227.404 23812 303.524 42188 353.282 TOPLAM 16.082.007

153

Türkiye'de Sanayi Sektörünün 2001 Yılı Enerji Tüketimi (TEP) Sanayi Dalı \\ Enerji Türü
Gıda sanayii Dokuma, giyim eşyası ve deri sanayii Orman ürünleri ve mobilya sanayii Kâğıt, kâğıt ürünleri ve basım sanayii Kimya-petrol, kau.ve plastik ür.sanayii Taş ve toprağa dayalı sanayii Demir-çelik metal ana sanayii Demir-çelik dışı metal ana sanayii Metal eşya ve makine-teçhizat sanayii
Benzin Motorin Fuel-oil Doğalgaz 2130 16196 263917 147850 2239 10719 245235 316328 587 2825 8641 43663 820 3123 258129 83413 3170 19257 1867981 379242 3225 51139 274946 401196 310 22169 555438 637090 177 2349 87767 24624 2937 10327 29626 69871 LPG Taş köm. Kok köm. 31276 61134 35811 43953 28382 1340 2217 9637 2090 24073 9329 0 39493 0 69677 208518 251555 353052 40461 2338608 331101 7678 7495 3849 36492 14 9951 Linyit Elektrik 373104 105496 76447 339000 1267 23550 7775 73605 96714 177225 1002959 400913 68621 476189 360 126253 2575 126349 Diğer Toplam 129165 1.166.080 101621 1.165.263 12164 106.643 164096 624.363 126684 2.779.443 961364 3.908.867 13837 4.483.824 37305 297.858 40433 328.574 TOPLAM 14.860.914

154

Türkiye’de Sanayi Alt Sektörlerinin Enerji Tüketimlerinin Yıllar İtibariyle Kaynaklara Göre Dağılımı (Yüzde) 155 .EK-2.

81 23.94 27.92 3.26 3.00 Tekstil Sanayiinde Enerji Tüketimimin Yıllar İtibariyle Kaynaklara Göre Dağılımı (Yüzde) Yıllar 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 Benzin Motorin Fuel-oil Doğalgaz 0.74 3.07 Linyit Elektrik 35.27 5.43 38.47 0.79 26.80 23.50 0.28 1.30 7.78 22.92 21.43 8.41 2.33 6.68 5.00 Bu tablolar DİE verileri esas alınarak hazırlanmıştır.60 0.43 100.00 11.06 1.00 6.68 6. Kok köm.00 8.83 27.56 0.44 0.88 3.44 8.49 2.48 36.94 2.90 2.97 1.06 5.33 0.22 25.24 100.07 1.51 1.42 11.68 21.84 10.14 0.04 0.08 8.00 4.32 1.49 32.72 100. Kok köm.13 100.00 9.53 29.44 28.00 8.99 23.94 5.24 3.83 36.25 0.73 34.62 8.19 3.63 19.13 26.00 7.73 25.00 0. 2.06 23.23 7.86 24.37 1.18 0.00 7.46 100.44 2.18 1.00 6.60 0.00 8.04 6.24 9.00 8.09 25.29 0.49 24.19 0.70 0.05 27.88 8.50 0.79 100.81 4.19 0.42 0.10 24.00 9.19 1.68 LPG Taş köm.39 2.07 100.61 5.11 Linyit Elektrik 10.40 8.23 6.92 6.78 0.43 100.56 25.18 100.Gıda Sanayiinde Enerji Tüketimimin Yıllar İtibariyle Kaynaklara Göre Dağılımı (Yüzde) Yıllar 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 Benzin Motorin Fuel-oil Doğalgaz 0.39 3.39 22. 156 .03 8.08 0.17 7.65 100.24 37.21 0.33 0.00 5.35 3.26 1.80 33.09 Diğer Toplam 2.63 3.63 12.53 7.15 LPG Taş köm.88 100.05 Diğer Toplam 2.21 0.00 11.43 1.00 7.94 100. 2.46 3.11 0.59 28.32 0.13 8.85 3.62 0.77 2.56 29.56 100.81 34.08 100.41 1.22 23.

16 12.21 0.29 2.46 100.27 100.63 100.44 0.35 0.18 1.36 12.58 11.18 100.08 0.35 40.05 100.54 100.22 1.93 4.42 9.61 0.18 26.91 0.97 0.00 3.87 0.40 37. Kok köm.04 1.65 8.00 9.00 Linyit Elektrik 2.52 7.69 12.06 0.16 1.00 30.15 12.24 0.00 1.35 0. 157 .01 14.31 2.14 10.50 23.51 10.74 12.13 1.53 1.47 3.13 0.52 0.00 8.75 0.06 0.66 1.92 0.47 28.17 11.57 1.53 9.98 100.49 1.36 12.38 44.17 1.79 42.72 0.98 15.00 11.82 11.00 4.50 41.63 11.47 17.63 100.84 17.07 12.28 100.01 7.08 9.02 0. 0.03 100.36 23.52 34.79 Diğer Toplam 3.22 0.74 100.94 8.17 2.74 100.21 17.34 17.13 2.94 0.32 25.19 2.94 2.00 Bu tablolar DİE verileri esas alınarak hazırlanmıştır.87 9. Kok köm.68 5.31 24.10 0.25 0.80 29.49 0.00 29.00 26.51 0.00 26.92 0.02 1.30 23.76 12.21 0.00 35.00 6.Orman Ürünleri Sanayiinde Enerji Tüketimimin Yıllar İtibariyle Kaynaklara Göre Dağılımı (Yüzde) Yıllar 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 Benzin Motorin Fuel-oil Doğalgaz 0.00 Kâğıt Sanayiinde Enerji Tüketimimin Yıllar İtibariyle Kaynaklara Göre Dağılımı (Yüzde) Yıllar 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 Benzin Motorin Fuel-oil Doğalgaz 0.25 11.00 6.79 2.31 9.57 5.36 LPG Taş köm.16 0.15 1.72 60.91 8.56 21.12 0.55 2.53 29.41 100.00 4.38 0.19 22.47 0.13 0.00 4.00 5.48 13.86 1.00 4.00 7. 0.94 LPG Taş köm.80 0.34 13.40 100.00 40.53 24.13 1.10 40.06 0.11 0.08 Diğer Toplam 6.96 Linyit Elektrik 14.

66 13.51 Linyit Elektrik 3.66 10.14 0.01 9.71 11.73 5.22 0.50 3. 4.59 100.96 3.21 32.43 0.46 10.41 56.06 23.53 0.69 5.11 5.65 100.26 0.89 0.00 23.31 1.18 100.63 0.64 0.00 24.58 0.44 56.83 7.31 7.38 Diğer Toplam 0.00 2.03 Linyit Elektrik 34.00 4.91 0.89 100.82 6.09 1.28 2.64 LPG Taş köm.21 100.11 0. 158 .05 0.92 1.00 7.00 22.88 5.88 27.03 0.31 4.00 6.86 1.03 10.69 67.21 13.64 0.18 25. Kok köm.00 7.00 Taş ve Toprağa Dayalı Sanayide Enerji Tüketimimin Yıllar İtibariyle Kaynaklara Göre Dağılımı (Yüzde) Yıllar 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 Benzin Motorin Fuel-oil Doğalgaz 0.53 0.04 0.00 1.45 25.00 3.67 100.42 10.72 6.98 1.00 23.60 21.12 0.70 5.74 9.57 3.03 0.82 4.26 Diğer Toplam 24.79 11.58 100.54 9.38 0.44 9.51 63. 2.49 8.65 12.37 32.14 0.00 24.05 100.88 7.15 2.28 0.72 1.26 100.99 5.45 0.00 28.63 8.91 0.19 11.21 0.22 1.78 11.60 3.58 10.42 0.50 10.29 5.58 0.69 3.04 1.79 0.56 100.43 34.81 4. Kok köm.85 3.44 0.12 0.58 55.10 24.27 61.81 64.98 11.48 6.07 0.00 6.35 11.00 2.58 9.00 7.00 3.73 0.05 100.03 0.27 100.00 Bu tablolar DİE verileri esas alınarak hazırlanmıştır.08 1.87 0.33 6.56 8.65 4.25 7.26 LPG Taş köm.42 100.98 4.33 10.00 3.22 100.94 2.69 20.08 1.72 5.Kimya Sanayiinde Enerji Tüketimimin Yıllar İtibariyle Kaynaklara Göre Dağılımı (Yüzde) Yıllar 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 Benzin Motorin Fuel-oil Doğalgaz 0.

85 16.09 1.97 8.02 100.67 0.71 2.94 2.47 1.07 39.21 4.68 0. 2.00 Bu tablolar DİE verileri esas alınarak hazırlanmıştır.74 0.79 29.94 35.60 100.08 0.16 6.21 12.80 0.33 3.00 12.49 12.00 Demir-Çelik Dışı Metal Ana Sanayiinde Enerji Tüketimimin Yıllar İtibariyle Kaynaklara Göre Dağılımı (Yüzde) Yıllar 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 Benzin Motorin Fuel-oil Doğalgaz 0.79 0.00 0.00 11.79 1.47 8.45 0.70 3.01 0.46 0.55 13.12 42.00 11.38 Linyit Elektrik 0.62 Diğer Toplam 0.00 5.16 7.00 0.01 0. Kok köm.97 8.53 10.44 0.73 5.60 54.00 0.37 36.39 Diğer Toplam 5.82 0.47 100.08 42.66 0.87 33.71 0.00 11.07 1.80 0.05 9.00 5.02 100.57 13.82 12.10 40.39 14.00 10.42 1. 0.43 16.00 0.28 1.00 7.86 100.71 2.Demir-Çelik Metal Ana Sanayiinde Enerji Tüketimimin Yıllar İtibariyle Kaynaklara Göre Dağılımı (Yüzde) Yıllar 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 Benzin Motorin Fuel-oil Doğalgaz 0.27 9.35 4.05 0.50 59.72 0.68 61.51 36.03 0.02 0.00 12.27 LPG Taş köm.84 100.29 Linyit Elektrik 0.85 100.40 0.58 2.57 0.63 2.19 0.39 100. Kok köm.34 0.26 2.14 34.54 36.31 100.45 14.13 100.01 0.18 2.67 100.90 52.24 2.15 0.23 0.77 55.71 53.57 0.45 0.84 7.52 1.79 7.53 12.41 6. 159 .06 0.39 16.91 2.00 8.16 1.21 LPG Taş köm.36 2.52 0.43 100.00 2.02 0.35 36.37 0.71 7.27 100.21 36.01 0.57 0.52 100.59 0.01 11.92 0.00 11.09 1.38 0.12 0.71 50.40 6.00 1.60 3.07 0.02 0.58 0.25 41.46 0.93 11.00 7.

9.14 9.90 11.57 2.00 3.85 3.96 0. 160 .02 9.87 1.00 Bu tablo DİE verileri esas alınarak hazırlanmıştır.27 3.00 11.03 Linyit Elektrik 5.29 34.09 8.41 3.15 11.92 1.92 34.71 23.07 20.32 1.00 12.39 0.16 100.95 8.89 4.82 10.05 0.07 9.85 3.26 LPG Taş köm.68 1.02 21.08 100.79 100.04 0.71 3.76 1.83 1.54 7.00 8.00 2.15 22.78 26.85 2.45 38.45 Diğer Toplam 0.14 3.31 100.47 2.32 100.94 100.90 32.43 6.00 17.17 24.18 34.06 6.Metal Eşya Sanayiinde Enerji Tüketimimin Yıllar İtibariyle Kaynaklara Göre Dağılımı (Yüzde) Yıllar 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 Benzin Motorin Fuel-oil Doğalgaz 1.46 3.88 28.67 0.63 1.76 0.61 100.00 0.78 38. Kok köm.48 26.45 1.09 8.14 0.89 3.00 10.60 1.28 34.11 0.00 10.17 1.

EK-3. Türkiye’de Sanayi Sektörünün Yıllar İtibariyle Enerji Harcamaları (Milyon TL .1995 Yılı Fiyatlarıyla) 161 .

728 344.961 5. 349.258 90.677.201.415. 203.500 0 364.197 6.276 2.534.825 525.091 1.603 361.527 39.554 152.770 Kok köm.221 Elektrik 3. giyim eşyası ve deri sanayii Orman ürünleri ve mobilya sanayii Kâğıt.381 75.050.655.901 6.679.721.889.792 5.278 4.618.771 223.749 1.522 6.702.235 542.861 566.927 Doğalgaz 1. giyim eşyası ve deri sanayii Orman ürünleri ve mobilya sanayii Kâğıt.930 33.716.349.724.860 970.001 648.256.234 92.220 24.941 Diğer 967.540 183.246 32.651 35.174 1.109.742 5.175 1.084 Kok köm.830 111.sanayii Taş ve toprağa dayalı sanayii Demir-çelik metal ana sanayii Demir-çelik dışı metal ana sanayii Metal eşya ve makine-teçhizat sanayii Benzin 92.668 923.718 192.664 15.279 5.884 19.920 291.133 LPG 207.642 6.215 237.769.481 50.667 544.255 91.545 196.201.016.860 Doğalgaz 648.624.163 1.055 1.005 9.158 Linyit 2.373 5.978 29.989 113 1.950.108. 298.197 149.267.197 22.447 72. 365.121.380 18.873.315.485 2.263 130.829 1.693 Elektrik 3.873 255.079.747 25.141 229.732 874.572.511 1.885 2.872.ve plastik ür.108 0 10.563 102.669.665 22.643 105.483.019 3.770.173.946 TOPLAM 129.652 10.611 19.602.193 38.694 2.599 Türkiye'de Sanayi Sektörünün 1996 Yılı Enerji Harcamaları (Milyon TL-1995 Yılı Fiyatlarıyla) Sanayi Dalı \\ Enerji Türü Gıda sanayii Dokuma.459.923 1.366 6.489 1.374 Bu tablolar DİE verileri esas alınarak hazırlanmıştır.889 964.692.194 503.214 23.189 156.493 52.356 223.127.671 1.747 6.983 42.102 Motorin 341.510.573 12.022.632 27.666 2.767 53.198.259.325 40.124 869.743 Fuel-oil 2.010 12.480 226.689.716 3.261 39.370 48.984 Taş köm.664 2.244 272.374 23.970.437 3.478 109.934 14.261 328.sanayii Taş ve toprağa dayalı sanayii Demir-çelik metal ana sanayii Demir-çelik dışı metal ana sanayii Metal eşya ve makine-teçhizat sanayii Benzin 73.132.055.371.385 83.446 252.708 211.256 231.901 366.003 2.264 11.248 13.245 1.377 34.466.917 Toplam 12.947 17.085.447.774 462.791 586.777 6.245 6.969 TOPLAM 165.521 LPG 266.201 81.958 Linyit 1.699 497 2.433.460.618 5.957.541 498.284 1.929.635 14.037.567 Fuel-oil 2.196 10.344 299.137 160.066.419 516.170.847 434. kau.103 43.150.069 17.473 Diğer 134.831 270.164.ve plastik ür.636 6.093 Toplam 9.402.751 159.816.235 884.208 41.208.637 1.429.812 5.264.657 391.097 5.508 3.190.100 2.601 Motorin 525.516 223.623.481 45. 162 .405.942 37.169 Taş köm.112 126.294 44.805 4.161 2.534 236.223 20. kâğıt ürünleri ve basım sanayii Kimya-petrol.863.444.470 5.252 10.522.364 107.515 48. kau.971 356.919 60.914 464.527 6.033.019.732 96.818 76.759 4. kâğıt ürünleri ve basım sanayii Kimya-petrol.422.Türkiye'de Sanayi Sektörünün 1995 Yılı Enerji Harcamaları (Milyon TL-1995 Yılı Fiyatlarıyla) Sanayi Dalı \\ Enerji Türü Gıda sanayii Dokuma.448.025 34.902 3.048 357.528 38.706 22.399 2.558 14.402 140.805 4.759 13.357 12.

898 272.558 7.605 6.629 18.682 Doğalgaz 1.411 579.155.620 19.366 804.266 82.939 719.486 66.Türkiye'de Sanayi Sektörünün 1997 Yılı Enerji Harcamaları (Milyon TL-1995 Yılı Fiyatlarıyla) Sanayi Dalı \\ Enerji Türü Gıda sanayii Dokuma. 564.148.062 3.575 2.500 5.084 843.665 2.325.178 1.796 10.996 53.232.608 Toplam 14.498.748 725.981 413.249 28.231.736 4.230 239.311 67.245.477 159.095 86.825 Linyit 3.062 205.255.918 2.433.888 Diğer 1.982 79.357.498.770.481 4.347 Kok köm.565 Fuel-oil 2.177 34. giyim eşyası ve deri sanayii Orman ürünleri ve mobilya sanayii Kâğıt.220 56.382 425.513 Linyit 3.096 7.152.183.751 797.559.239.434.404.269.531.263 18.763 58.947 640.686 71.117 20.113.688 83.155 511. 530.ve plastik ür.422 Elektrik 3.090 183.252.291.271 2.282 Taş köm.816 1. 163 . kau.151 79.426 472.102 275.670 TOPLAM 172.635 1.474 LPG 540.406.218 Kok köm.629.315 6.841 Türkiye'de Sanayi Sektörünün 1998 Yılı Enerji Harcamaları (Milyon TL-1995 Yılı Fiyatlarıyla) Sanayi Dalı \\ Enerji Türü Gıda sanayii Dokuma.088 38.416.050 18.473 6.076 957.536.784.638 5.044 175 0 0 402.394 262.825 5.590 16.195.200 2.ve plastik ür.304 0 0 611.098 Motorin 606.867.717.711.547 45.367 349.969 311.168.932 4.100 121.814 836.810.054 613.899.128 134.725 23.sanayii Taş ve toprağa dayalı sanayii Demir-çelik metal ana sanayii Demir-çelik dışı metal ana sanayii Metal eşya ve makine-teçhizat sanayii Benzin 169.187 404 1.584 7.344 Bu tablolar DİE verileri esas alınarak hazırlanmıştır.963.309. kau.458 35.164.213 334.086 3.903 140.737 275.547.391 22.841 6.377.163 78.458 51.727 45.281 6.461.427 39.515.154 395.172 5.996 7.482 4.990 Doğalgaz 1.773.774 3.019.132 853.502 7.835 1.665 Fuel-oil 2.491.052 31.449 73.458.421 9 5.515.391 43.338 88.532 1.993 779.809 506.747 3.263 39.540 67.234.419 345.073.914 571.454 74.865.046 Diğer 1.655 815.915 138.752.324.606.192 165.661 119.852.413 536.052.159 708.208 7.590 603.101.641 5.726 3.062 4.688 87. kâğıt ürünleri ve basım sanayii Kimya-petrol.022.209.774 10.503 7.938.748 139.231.731 1.630.140 4.654 397.424 16.579 12.907 45.761 135.709 281.023 Taş köm.098 155. 634.748 3.128 10. giyim eşyası ve deri sanayii Orman ürünleri ve mobilya sanayii Kâğıt.283 9.260.109. kâğıt ürünleri ve basım sanayii Kimya-petrol.294 4.699 Toplam 15.416 Motorin 824.sanayii Taş ve toprağa dayalı sanayii Demir-çelik metal ana sanayii Demir-çelik dışı metal ana sanayii Metal eşya ve makine-teçhizat sanayii Benzin 219.501 2.420 3.047 1.144 LPG 485.260.736 16.656.097 0 1.154 105.062 83.517 484.030 75.088 411.115 11.685 47 1.554.653 29.441 338.792.668 77.174 195.401 TOPLAM 166.441.530.253.132.007 334.503 1. 641.854 53.274.973 3.031.576 1.510 623.256 11.963 91.519 898.402 1.544.654 3.697 1.600.079 7.631.166 Elektrik 3.815 78.335.673 70 65.305.405.167 122.075.

166 Doğalgaz 1.972.355 2. kau.217.379 TOPLAM 174.891 1.590 2.521.121 136.766 Toplam 17.687 Taş köm.100 3.418 47.252 38.540 8.556.543 3.138 40.108.902 1.409 266.012 472 1.204 14.264.004 6.270. 597.784 850.219 5.949 Elektrik 4.022 16.167 27.954 19.967 13.317 1.456 47 4.128 65.216 19.303 Doğalgaz 1. 465.786 231.293 812.851.039.959 163.992 3.408 87.719 232.ve plastik ür.764 30.680 Diğer 1.171 159.374 11.054.965 1.208 21.094 4.766 845.sanayii Taş ve toprağa dayalı sanayii Demir-çelik metal ana sanayii Demir-çelik dışı metal ana sanayii Metal eşya ve makine-teçhizat sanayii Benzin 279.640.729 799.588.463.737.521 773.412 Diğer 1.418 42.108 Fuel-oil 3.391.544.730 3.150 253.863 7.097.861 3.241 124.550.003.463 241.220.639 463.819.982 5. giyim eşyası ve deri sanayii Orman ürünleri ve mobilya sanayii Kâğıt.976 11.413 367.563 188.285.235 276.485 133.694 39.598 Türkiye'de Sanayi Sektörünün 2000 Yılı Enerji Harcamaları (Milyon TL-1995 Yılı Fiyatlarıyla) Sanayi Dalı \\ Enerji Türü Gıda sanayii Dokuma.715 329.846 10.936 308.344.966 6.317 44. kâğıt ürünleri ve basım sanayii Kimya-petrol.985 9.559. 387.413 17.881 206.016 Elektrik 5.416 35.391 197.408 2.275.252 124.290.612 35.675.794.349 133.685 43.617.792 373.306 3.281.987 399.190.945.977.617 81.211.897.778.939 1.sanayii Taş ve toprağa dayalı sanayii Demir-çelik metal ana sanayii Demir-çelik dışı metal ana sanayii Metal eşya ve makine-teçhizat sanayii Benzin 239.765.405 4.277 185.796 Taş köm.454 2.244.182.361.969 25.512.558 9.720 5.936 3.640.009 581.745 67 Kok köm.873.583 Toplam 15.703 325.048 1.221 76.309 100.881.249.938 3.245 0 1.784 235.516.790 4.632 43.376.524 15.573 3.085 29.612 650.889.983.570.115.868 95.839 217.567 6.683.214.431 4.184 63.838 Fuel-oil 2.170.786 75.097.178 410.131.856.955.897.774 35.692 11.842 6.346 368.838 Bu tablolar DİE verileri esas alınarak hazırlanmıştır.938 3.132.108.463.281 243.198 1.433.648 Motorin 781.802 12.775.ve plastik ür.300 1.319 2.107 4.430 8. 164 .594 45. kau. giyim eşyası ve deri sanayii Orman ürünleri ve mobilya sanayii Kâğıt.682 892.103 705.252 LPG 807.230 608.706 TOPLAM 185.Türkiye'de Sanayi Sektörünün 1999 Yılı Enerji Harcamaları (Milyon TL-1995 Yılı Fiyatlarıyla) Sanayi Dalı \\ Enerji Türü Gıda sanayii Dokuma.478 46.699.384 942.025.454.758 97 2.697 2.087 48.481 153.130 123.483 11.248.558 552.106.532.440. kâğıt ürünleri ve basım sanayii Kimya-petrol.982.865 832.554 2.528.783 2.833 636.669. 379.883 2.722 1.393 315.830 49.576 695.277 1.970 LPG 596.331.978 479.576 1.405 6.131 Kok köm.240 1.515 25.710.340.120.769 0 670.658.420 2.648 111.093 2.433 2.770 243.945 10.678 661.113 102.352 1.886 Linyit 3.518 795.484 0 770.322 2.306.399.843 69.445.424 691.562 8.996 Linyit 2.832 Motorin 630.255 15.533 490.833.242.449 6.942 5.158 116.382 214.854 626.610 21.648 981.957.382 90.167.

713.053 820.791.672 2.485 6.455 25.827 Bu tablo DİE verileri esas alınarak hazırlanmıştır.579 20.734.666 8.456 1.718 15.181 Doğalgaz 1. giyim eşyası ve deri sanayii Orman ürünleri ve mobilya sanayii Kâğıt.858.377 15.354.739.492.634 32.696 5.784 2.726 4.482 35 Kok köm.357 667. 373.536 17.220.664 529.418.200.sanayii Taş ve toprağa dayalı sanayii Demir-çelik metal ana sanayii Demir-çelik dışı metal ana sanayii Metal eşya ve makine-teçhizat sanayii Benzin 65.742 343.573.909.022.328 32.572.707 14.741 2.204 556.101.810.383.174.705 78.780.402 0 1.341 39.175.974.214 15.381 Diğer 1.031 89.633 34.880.224 111.849.635 376.978 3.200 2.117 1.607 1.860.151.441 27.991 1.904 461. kâğıt ürünleri ve basım sanayii Kimya-petrol.543 5. 165 .737 5.498 1.265 24.144.837 Fuel-oil 2.570.189 1.282 171.732 10.408 150.557 LPG 623.157.743 5.549 364.515 888.089.738 485. 344.115 Linyit 2.628.589 2.179 130.043.982 3.733.ve plastik ür.808 776.912 31.560 13.239 43.495 4.096 11.407 71.194 109.527.153 402.948.704 Elektrik 4.438.485.873.937 170.Türkiye'de Sanayi Sektörünün 2001 Yılı Enerji Harcamaları (Milyon TL-1995 Yılı Fiyatlarıyla) Sanayi Dalı \\ Enerji Türü Gıda sanayii Dokuma.746.920 268.856 6.551 21.002 674.446 967.911 4.217.788 1.416.377.910 0 635.349 Motorin 558.367 711.130 1. kau.769 Taş köm.800.891 852.759 2.656 931.043 331.455 372.759 6.111 8.511 60.626 737.456 3.045 200.560 TOPLAM 174.632 Toplam 14.352 116.052 20.705 83.

Türkiye’de Sanayi Sektörünün Yıllar İtibariyle Enerji Harcamaları (Bin Dolar .EK-4.1995 Yılı Fiyatlarıyla) 166 .

018 812.232 133.356 6.863 21.361 323.179 75.111 21.447 274.085 199.350 5.424 53.925 37.577 128.099 1.822 Elektrik 84.404 735 3.754 2.920 45.176 490 5.824 376.626 30.188 4.004 322 747 2.260 31.187 20.584 225.338 19.378 337.319 772 12.482 58.078 95.ve plastik ür.788 95.300 1.396 4.784 2.493 23.553 7. kâğıt ürünleri ve basım sanayii Kimya-petrol.678 1.928 7.854 373.072 149.563 562 10.512 34 2. Kok köm.061 5.133 227 518 427 1.658 35.004 37.599 Türkiye'de Sanayi Sektörünün 1996 Yılı Enerji Harcamaları (Bin $-1995 Yılı Fiyatlarıyla) Sanayi Dalı \\ Enerji Türü Gıda sanayii Dokuma.851 887 5.603 310.118 27.144 48.985 7.070 499 129 10.901 296.323 Bu tablolar DİE verileri esas alınarak hazırlanmıştır.192 456 4.627 14.189 922 TOPLAM Toplam 199.038 7.347 701.592 49.976 274 1.274 52.426 152.959 134.962 132 843 2.531 265 4.484 2.628.037 11.016 LPG Taş köm.254 70.107 2.Türkiye'de Sanayi Sektörünün 1995 Yılı Enerji Harcamaları (Bin $-1995 Yılı Fiyatlarıyla) Sanayi Dalı \\ Enerji Türü Gıda sanayii Dokuma.226 1.949 32 3.789 80.451 31.064 9.194 150.359 31.222 130.689 35.497 2 7.776 131. Linyit 4.358 12.815 TOPLAM Toplam 277.656 56.207 11.540 4.392 19.060 11.956 66.306 34. Kok köm.053 837. Linyit 5.245 113.021 25.907 140. kau.583 82.028 486 63 10.871 1.975 88.226 1.019 11. kâğıt ürünleri ve basım sanayii Kimya-petrol.904 221 612 2. kau. 167 .552 6.728 4.719 917 3.552 4.874 Diğer 2.557 546 8.330 4.145 64.943 3.123 137.720 755.820 980 1.sanayii Taş ve toprağa dayalı sanayii Demir-çelik metal ana sanayii Demir-çelik dışı metal ana sanayii Metal eşya ve makine-teçhizat sanayii Benzin Motorin Fuel-oil Doğalgaz 1.646 1.312 11.665 409.895 14.166 5.447 26.ve plastik ür.132 124.633 8.197 118 7.723 Diğer 21.499 57.684 141.sanayii Taş ve toprağa dayalı sanayii Demir-çelik metal ana sanayii Demir-çelik dışı metal ana sanayii Metal eşya ve makine-teçhizat sanayii Benzin Motorin Fuel-oil Doğalgaz 2.243 130.504 3.892 90.397 509 866 227 1.836 8.596 54.287 430.482 3.774 Elektrik 67.999 951.324 22.197 859 11.422 5.972 115 646 2.009 11 19.069 44 0 2.245 5.563 6.012 7.612 59.581 3.703 2.021 1.862 127 248 1.913 52.184 285.366 LPG Taş köm. giyim eşyası ve deri sanayii Orman ürünleri ve mobilya sanayii Kâğıt.447 0 5.828.603 7.641 63. giyim eşyası ve deri sanayii Orman ürünleri ve mobilya sanayii Kâğıt.989 4.

239 52.231 396. Kok köm. kau.694 2.446 8.080 117 9.059 170.165 99.410 36.996 Elektrik 79.546 Taş ve toprağa dayalı sanayii 1.829 1.245 4. kau.921 Metal eşya ve makine-teçhizat sanayii 3.808 Bu tablolar DİE verileri esas alınarak hazırlanmıştır.177 2.058 TOPLAM Toplam 335.080 31.083 156.628 13.156 10.147 362.917 990.718 18.326 28.964 Sanayi Dalı \\ Enerji Türü LPG Taş köm.sanayii 1.ve plastik ür.611 67.719 3.716 162.831 9.818 13.896 12.740 6.239 17.503 61.551 428.035 996.478 2.810 991 0 1.439 0 1.637 0 1.974 11.892 47.660 1.987 34.540 Sanayi Dalı \\ Enerji Türü LPG Taş köm.768 Orman ürünleri ve mobilya sanayii 163 1.613 7.274 46.610 82.583 12.016 8.850 684.350 73.656 272.764 1. Linyit 10.410 Demir-çelik metal ana sanayii 643 13.418 245.164 9 8.858 136. kâğıt ürünleri ve basım sanayii 365 1.039 Kâğıt.286 1.302 438.918 164.313 18.028 616.275 0 1.040 11.517 223.Türkiye'de Sanayi Sektörünün 1997 Yılı Enerji Harcamaları (Bin $-1995 Yılı Fiyatlarıyla) Benzin Motorin Fuel-oil Doğalgaz Gıda sanayii 3. Kok köm.625 17.414 73.052 62.684 Kâğıt.936 Elektrik 82.493 28.259 Demir-çelik dışı metal ana sanayii 233 1. giyim eşyası ve deri sanayii 1.719 10.272 54.654 859.603 Taş ve toprağa dayalı sanayii 3.038 11.608 156.194 752 1.118 6.481 25.025 114.276 369.742 4.216 Kimya-petrol.037 508 0 1.938 2.866 99.385 950 5.367 116.925 17.528 76.036 18.547 15.780 3.771.228 1.591 150.608 5.623 17.692 869 0 414 7.647.752 72.798 13.650 9.650 43 11.597 Dokuma.821 7.280 47.143 35.913 32.406 7.424 42.039 140.165 1.315 Kimya-petrol.270 70.166 234.942 Demir-çelik metal ana sanayii 769 18.591 82.847 27.012 TOPLAM Toplam 322. giyim eşyası ve deri sanayii 1.699 27.491 Diğer 22.880 42 138 15.571 1.526 19.642 130.066 403.293 93.969 Dokuma.962 Orman ürünleri ve mobilya sanayii 130 1.139 14.147 3.845 159.840 14. 168 .989 22.ve plastik ür.512 1.306 1.063 162.327 5.334 1 13.612 Türkiye'de Sanayi Sektörünün 1998 Yılı Enerji Harcamaları (Bin $-1995 Yılı Fiyatlarıyla) Benzin Motorin Fuel-oil Doğalgaz Gıda sanayii 4.909 121.751 2 4 15.659 95.682 60. kâğıt ürünleri ve basım sanayii 90 1.698 6.074 7.686 101.575 Diğer 31.970 23.344 244.743 26.639 151.951 3.028 20.sanayii 3.630 842. Linyit 11.780 74.461 1.225 93.023 Metal eşya ve makine-teçhizat sanayii 2.065 Demir-çelik dışı metal ana sanayii 501 4.568 210.386 12.072 66.452 3.514 68.602 2.312 6.124 13.

827 426 2.492 10.939 24.916 62.185 55.367 48.675 7.151 24.974 2.324 10.918 98 1.061 1.940 215.Türkiye'de Sanayi Sektörünün 1999 Yılı Enerji Harcamaları (Bin $-1995 Yılı Fiyatlarıyla) Sanayi Dalı \\ Enerji Türü Gıda sanayii Dokuma.793 1. Linyit Elektrik 13.643 31.298 6.024 LPG Taş köm.222 81. kau.026 2.802 TOPLAM Toplam 384.440 42.258 5.494 52.706 4.105 235.206 135.546 24. Kok köm.332 5.315 77.372 95.ve plastik ür.485 TOPLAM Toplam 334.243 13.094 2.741 280.721 4. 169 .485 640.173 71.094 8.155 5.sanayii Taş ve toprağa dayalı sanayii Demir-çelik metal ana sanayii Demir-çelik dışı metal ana sanayii Metal eşya ve makine-teçhizat sanayii Benzin Motorin Fuel-oil Doğalgaz 6.811 38.335 14.627 49. kau.690 26.248 781 21.757 44.093 462. Kok köm.043 17.923 945.491 15.994 145 40 13.146 179.128 772 0 566 15.566 134.599 41.728 6.039 49.857 13.015 Diğer 40.684 12.551 5.428 LPG Taş köm.179 Diğer 36.202 67.sanayii Taş ve toprağa dayalı sanayii Demir-çelik metal ana sanayii Demir-çelik dışı metal ana sanayii Metal eşya ve makine-teçhizat sanayii Benzin Motorin Fuel-oil Doğalgaz 5.061 8.063 2.199 19.843 120.711 85.937 50.247 134 963 940 117.980 342.490 5.384 775 20.738 246.867 18.275 65.618 96.146 177.365 185.031 61 420 21. giyim eşyası ve deri sanayii Orman ürünleri ve mobilya sanayii Kâğıt.054 6.651 1.295 14.937 4.670 13.443 22.360 375.644 10 5.063.223 104.237 8.993 27.487 247 2.734 8.651 2.362 2. Linyit 17.069 10. kâğıt ürünleri ve basım sanayii Kimya-petrol.506 867.289 81.511 43.115 57.389 8.921 75.329 1 1.518 260.133 5.145 93 0 605 72.447 473.506 839 14.055.452 4.050 2 349.040 1.115 91.107 3.638 327.830 3.291 3.708 1.982 2.232 Türkiye'de Sanayi Sektörünün 2000 Yılı Enerji Harcamaları (Bin $-1995 Yılı Fiyatlarıyla) Sanayi Dalı \\ Enerji Türü Gıda sanayii Dokuma.849 4. kâğıt ürünleri ve basım sanayii Kimya-petrol.308 77.683 1.119 17.942 1.755 18.403 883.074 8.688 10.878 130.242 1 8.169 972 2.073 Elektrik 113.324 34.912 7.307 4. giyim eşyası ve deri sanayii Orman ürünleri ve mobilya sanayii Kâğıt.447 36.343 Bu tablolar DİE verileri esas alınarak hazırlanmıştır.427 75.845 116.517 1.741 299.427 150.ve plastik ür.314 668.302 208.274 557.587 234 53 94.782 4.834 12.237 0 16.747 17.002 257 2.868 13.825 15.819.802 70.933 17.967 132.612 59.663 170.520 1.825 357 1.501 16.524 3.986 996 18.074 5.572 84.449 46.490 56.212 55.551 42.308 30.

240 14.650 7.622 19.431 Demir-çelik metal ana sanayii 343 14.766 111.818 78.184 84.184 73. kau.981 25.868 Diğer 37.459 Bu tablo DİE verileri esas alınarak hazırlanmıştır.604 Kâğıt.183 45.sanayii 3.ve plastik ür.589 0 13.631 39.907 8.221 Kimya-petrol.455 3.700 292.748 21.498 Taş ve toprağa dayalı sanayii 2. 170 .745 2.237 52.823.007 7.971 1 2.450 Orman ürünleri ve mobilya sanayii 561 1.201 16.546 8. giyim eşyası ve deri sanayii 2.147 1.730 7.393 8.956 42.441 314 45 17.661 Dokuma.988 7.288 12.Türkiye'de Sanayi Sektörünün 2001 Yılı Enerji Harcamaları (Bin $-1995 Yılı Fiyatlarıyla) Benzin Motorin Fuel-oil Doğalgaz Gıda sanayii 1.176 338.471 4.543 131.901 20.178 26.396 5.514 18.667 Sanayi Dalı \\ Enerji Türü LPG Taş köm.143 240.820 11.567 17. Kok köm.183 706 61 8.400 61. kâğıt ürünleri ve basım sanayii 753 1.976 25.267 Metal eşya ve makine-teçhizat sanayii 3.230 149.667 55.627 600 0 441 15.964 1.703 125.862 32.032 117.734 720 10.425 957.535 148.662 25.364 866.808 Demir-çelik dışı metal ana sanayii 196 1.618 TOPLAM Toplam 319.032 91.542 453 Elektrik 96.547 376.351 3.889 347.340 110.278 48.016 107.330 535 42 254 10. Linyit 13.853 191.868 48.977 689.065 103.085 478.107 41.427 12.712 38.

EK-5. Sanayi Satış İstatistiklerinde Yer Alan Alt Sanayi Kolları 171 .

Gıda içki ve tütün sanayii 3111 Mezbaha ürünleri 3112 Süt ve süt ürünleri sanayii 3113 Sebze ve meyve işletme sanayii 3114 Su ürünleri sanayii 3115 Bitkisel ve hayvansal yağlar sanayii 3116 Un ve unlu mamuller sanayii 3117 İşlenmiş unlu ürünler sanayii 3118 Şeker üretimi ve arıtımı sanayii 3119 Şekerleme, kakao, çikolata, vb. maddeler sanayii 3121 Başka yerde sınıflandırılmamış gıda maddeleri sanayii 3122 Yem sanayii 3131 Damıtık alkollü içkiler üretimi 3132 Şarap sanayii 3133 Malt ve bira sanayii
Alkolsüz içkiler, gazlandırılmış meyve suları, doğal maden suları ve

3134 memba suları sanayii 3140 Tütün sanayi Dokuma, giyim eşyası ve deri sanayii 3211 3212 3213 3214 3215 3219 3221 3222 3231 3233 3240
Elyafın hazırlanması, iplik haline getirilmesi, dokunması, boyanması, vb. bitirme işlemleri Giyim eşyası dışında kalan hazır dokuma eşya üretimi Örme sanayii Halı ve kilim sanayii İp, sicim, ağ ve urgan sanayii Başka yerde sınıflandırılmamış dokuma ürünleri sanayii Deri ve kürk giyim eşyası sanayii Deri ve kürk dışında kalan hazır giyim eşyası sanayii, konfeksiyon, yapay süet kürk ve plastik giyim eşyası Deri işleme sanayii Deri ve benzeri maddelerden yapılmış eşya sanayii (Ayakkabı ve giyim eşyası hariç) Ayakkabı sanayii (Kalıp mamulü lastik ve plastik ayakkabılar hariç)

Orman ürünleri ve mobilya sanayii 3311 Kereste ve parke sanayii 3319 Diğer ağaç ve mantar ürünleri sanayii 3320 Ağaç mobilya ve döşeme sanayii Kâğıt, kâğıt ürünleri ve basım sanayii 3411 Selüloz kâğıt ve karton sanayii 3412 Kâğıt ve karton ambalaj maddeleri sanayii 3419 Başka yerde sınıflandırılmamış selüloz kâğıt ve karton ürünleri 3421 Basım, yayın ve bunlara bağlı sanayi Taş ve toprağa dayalı sanayi 3610 Çanak, çömlek, çini porselen, vb. sanayii 3620 Cam ve cam ürünleri sanayii 3691 Pişmiş kilden yapı gereçleri üretimi 3692 Çimento, kireç ve alçı sanayii 3699 Başka yerde sınıflandırılmamış taş ve toprak ürünler yapımı

172

Kimya-petrol, kömür, kauçuk ve plastik ürünleri sanayi 3511 Ana kimyasal maddeler sanayii (Gübre hariç ) 3512 Kimyasal gübre ve tarımsal ilaçlar sanayii 3513 Sentetik reçineler, plastikler, yapay ve sentetik lifler sanayii 3521 Boya, vernik-lak sanayii 3522 İlaç sanayii (Veteriner ilaçları dahil) 3523 3529 3530 3541 3542 3543 3544 3551 3559 3560
Sabun, temizleyici maddeler, parfüm, kozmetik ve diğer tuvalet malzemesi sanayii Başka yerde sınıflandırılmamış kimyasal ürünler sanayii Petrol rafinerileri Bitüm kökenli inşaat izolasyon ve bağlayıcı maddeler üretimi Kok kömürü ve briket üretimi Madeni yağ hazırlama ve harmanlama işlemleri LPG dolum işlemleri (Tüpleme) Tekerlek iç ve dış lastiği yapımı Başka yerde sınıflandırılmamış lastik ürünleri sanayii Başka yerde sınıflandırılmamış plastik ürünleri sanayii

Demir-çelik metal ana sanayi 3710 Demir-çelik metal ana sanayi Demir-çelik dışında metal ana sanayi
3720 Demir-çelik dışında metal ana sanayi

Metal eşya, makine-teçh., ulaşım aracı, ilmi/mesleki ölçme aletleri sanayii 3811 Her türlü bıçak el aletleri ve hırdavat malzemesi sanayii 3812 Metal mobilya ve donatım sanayii 3813 Metal yapı malzemesi sanayii 3819 Diğer metal eşya sanayii 3821 İçten yanmalı motorlar ve türbinler sanayii 3822 Tarımsal makine ve gereçlerin yapım ve onarımı, paperboard 3823 Metal ve metal dışı makineleri işleyen makinelerin yapımı ve onarımı 3824 Özel endüstri makinaları ve gereçleri yapım ve onarımı 3825 Bilgi işlem, büro, muhasebe ve hesap makineleri yapımı ve onarımı
Başka yerde sınıflandırılmamış makine ve gereç yapım sanayii (Elektrik makineleri sanayii hariç) Elektrik sanayi makineleri ve aygıtları sanayii Radyo, televizyon ve haberleşme alet ve aygıtları sanayii Elektrikli ev aletleri sanayii Başka yerde sınıflandırılmamış elektrik mak.ve aletleri yapım sanayii Deniz taşıtları yapım ve onarımı sanayii Demiryolları ulaşım araçları yapım, montaj ve onarımı sanayii Motorlu kara taşıtları yapım, montaj ve onarımı sanayii Triportör, motosiklet, moblet, bisiklet yapım ve onarımı sanayii Mesleki ve ilmi aletler ile başka yerde sınıflandırılmamış ölçme ve 3851 kontrol aletleri yapım sanayii 3852 Fotoğrafçılık malzemesi ve optik aletleri imali 3854 Diğer

3829 3831 3832 3833 3839 3841 3842 3843 3844

173

EK-6. Türkiye’de Sanayi Sektörünün Yıllar İtibariyle Satıştan Elde Ettiği Gelirler (Milyar TL - 1995 Yılı Fiyatlarıyla)

174

Gıda Sanayiinde Yıllar İtibariyle Satıştan Elde Edilen Gelirler (Milyar TL-1995 Yılı Fiyatlarıyla)
Sanayi Kodu 3111 3112 3113 3114 3115 3116 3117 3118 3119 3121 3122 3131 3132 3133 3134 3140 TOPLAM
1995 37.630 18.764 37.927 7.172 83.169 22.531 42.486 44.926 25.508 40.822 24.516 10.969 2.554 23.057 32.461 82.585 537.077 1996 37.553 21.056 37.025 4.643 78.383 30.156 48.896 50.252 24.187 46.175 30.550 17.067 3.086 23.145 31.898 68.741 552.813 1997 40.981 26.470 39.686 6.804 85.843 31.073 48.811 78.235 25.721 63.161 33.147 24.619 3.083 23.029 32.074 100.350 663.086 1998 53.425 28.395 42.831 4.455 91.431 29.046 47.833 85.205 24.162 75.776 33.763 18.966 3.519 21.663 31.612 105.180 697.263 1999 48.128 28.864 37.036 3.781 69.206 28.056 46.265 74.613 18.190 76.633 41.641 27.324 6.168 21.529 43.323 109.873 680.632 2000 44.717 37.326 32.581 3.957 62.362 26.780 36.495 64.914 25.254 71.149 39.777 27.168 6.126 21.843 55.240 120.045 675.734 2001 41.039 33.254 34.585 3.576 58.850 24.508 32.266 77.909 27.692 78.236 29.477 21.446 5.493 20.723 39.713 128.909 657.676 2002 40.223 34.267 32.533 2.584 60.736 26.208 36.309 68.005 27.257 67.022 28.472 17.882 5.492 20.720 27.515 123.594 618.821 2003 41289 43735 34891 3826 63481 28999 38624 79418 26109 65861 28634 19024 8084 22486 29809 119561 653.830

Tekstil Sanayiinde Yıllar İtibariyle Satıştan Elde Edilen Gelirler (Milyar TL-1995 Yılı Fiyatlarıyla)
Sanayi Kodu 3211 3212 3213 3214 3215 3219 3221 3222 3231 3233 3240 TOPLAM
1995 262.538 18.099 37.866 15.625 0 536 13.152 67.230 2.858 931 8.592 427.426 1996 246.950 0 0 0 0 246.950 21.779 36.752 14.578 9 558 567.576 1997 277.571 0 0 0 0 277.571 22.845 40.269 15.771 56 432 634.516 1998 248.877 0 0 0 0 248.877 28.839 43.275 15.203 62 465 585.598 1999 213.564 0 0 0 0 213.564 27.507 37.814 15.170 15 383 508.016 2000 226.527 0 0 0 0 226.527 29.486 36.849 13.679 70 1.092 534.230 2001 228.441 41.389 41.197 9.080 33 3.049 11.602 91.842 3.287 2.353 5.814 438.088 2002 246.605 34.227 65.062 10.195 28 4.269 10.211 104.413 3.611 2.104 7.465 488.191 2003 228.841 37.512 61.726 9.829 30 4.068 9.805 100.873 4.324 2.185 7.120 466.314

175

099 79.709 35.767 15.951 2003 29.981 42.128 2002 19.920 91.421 2.656 1997 32.556 4.058 72 15.316 0 24.532 327.570 1997 17.050 409.715 62.446 2 14.733 Kimya Sanayiinde Yıllar İtibariyle Satıştan Elde Edilen Gelirler (Milyar TL-1995 Yılı Fiyatlarıyla) Sanayi Kodu 3511 3512 3513 3521 3522 3523 3529 3530 3541 3542 3543 3544 3551 3559 3560 TOPLAM 1995 18.658 35.693 0 20.820 18 18.474 388.454 39.198 36.652 35.027 926.385 1999 21.398 86.993 2.097 24.383 23.541 6.742 62.244 1998 32.025 32.340 10.005 1999 30.681 25.238 41.572 87.082 0 13.846 1.906 23.433 77.343 1.303 35.677 24.737 25.925 38.223 5.927 67.776 11.761 2001 16.429 23.533 Kâğıt Sanayiinde Yıllar İtibariyle Satıştan Elde Edilen Gelirler (Milyar TL-1995 Yılı Fiyatlarıyla) Sanayi Kodu 3411 3412 3419 3421 TOPLAM 1995 50.392 49.944 65.706 4 16.820 0 18.460 95.170 34.094 66.341 458.096 11.838 391.744 1.423 29.872 3 22.422 36.130 28.329 37.267 29.829 1996 20.043 42.189 28.303 5.933 2002 37.007.751 22.Orman Ürünleri Sanayiinde Yıllar İtibariyle Satıştan Elde Edilen Gelirler (Milyar TL-1995 Yılı Fiyatlarıyla) Sanayi Kodu 3311 3319 3320 TOPLAM 1995 22.204 0 16.004 30.162 7.878 0 20.337 85.496 853.599 1996 17.984 11.438 890.549 72.928 42.785 25.412 96.917 68.215 110.584 1996 30.149 823.435 37.878 4.176 83.475 91.539 828.390 2001 31.542 0 17.339 2001 21.542 112.380 12.889 49.170 68.751 20.788 488.196 73.315 11.319 96.088 89.764 1998 21.777 88.096 343.381 51.889 25.114 77.307 2.192 40.884 27.534 64.465 917.024.489 0 19.518 566.965 19.718 27.051 35.051 2.516 24.644 346.237 81.793 28.122 50.379 45.896 1.039 24.806 56.839 1997 19.649 35.631 49.865 8.356 24.116 2.605 7 15.988 38.064 1998 20.382 28.667 24.668 2000 37.677 51.820 54.432 2003 17.805 2000 22.169 5.235 1999 18.894 19.979 45.100.266 26.367 44.816 91.645 89.352 76.671 3.040 53.285 9.526 24.944 86.297 65.747 58 10.540 5 14.654 28.068 7.317 25.648 45.286 84.633 25.151 88.746 29.406 30.668 18.674 81.713 65.682 26.278 2002 19.509 44.377 71.701 9.684 25.407 73.528 20.793 0 16.198 47.739 2003 21.764 88.333 26.445 46.633 0 11.132 82.320 2000 20.973 4.195 176 .326 37.693 2.036 25.035 18.

255 49.958 2002 257.971 811 8.898 3.874 348.707 2001 27.862 177 .238 56.141 1.709 14.'de Yıllar İtibariyle Satıştan Elde Edilen Gelirler (Milyar TL-1995 Yılı Fiy.832 630 7.291 9.470 93.517 32.307 16.394 2.885 6.397 3.710 33.598 305.947 13.259 2.868 606.893 5.875 3.432 3.923 633.596 2.568 11.953 9.257 38.718 680.149 12.128 2.862 29.421 84.206 202.223 19.812 9.011 10.) Sanayi Kodu 3610 3620 3691 3692 3699 TOPLAM 1995 37.519 198.063 39.086 2.523 15.508 45.762 1996 249.940 1.921 2.852 325.518 257.314 10.473 36.751 0 825 322.287 1997 16.735 667 1.845 40.544 295.189 301.594 179.250 2003 8.381 39.513 37.666 38.996 36.681 247.481 1.256 100.200 1.083 17.347 34.816 316.769 43.615 73.Taş ve Toprağa Dayalı Sanayide Yıllar İtibariyle Satıştan Elde Edilen Gelirler (Milyar TL-1995 Yılı Fiy.865 4.516 8.657 46.078 839 10.220 1998 267.947 1999 14.982 359.725 1.112 2.445 2.519 846 1.912 491 5.053 92.314 2.135 41.403 88.075 354 1.162 2.910 7.087 729.715 6.301 16.533 3.628 45.145 2001 8.035 15.439 12.457 564.598 16.373 45.095 1.436 1.083 180.297 3.417 3.485 13. San.605 57.308 31.522 37.445 211.252 298.742 17.078 3.734 4.624 1998 40.206 718.654 50.872 92.620 74.155 194.329 20.711 26.316 234.478 47.142 2002 29.297 2000 11.510 56.932 1.369 191.002 73.946 9.471 5.430 22.697 367 89.757 31.727 6.831 1.748 8.071 43.115 244.460 41.269 1996 31.842 6.) Sanayi Kodu 3811 3812 3813 3819 3821 3822 3823 3824 3825 3829 3831 3832 3833 3839 3841 3842 3843 3844 3851 3852 3854 TOPLAM 1995 12.897 35.640 467 5.578 44.991 2002 9.953 2.859 47.157 318.075 1999 32.533 31.751 37.921 39.037 730 14.039 1.365 Metal Eşya ve Mak.055 29.121 85.335 5.175 78.033 1999 244.962 7.663 2000 258.062 85.375 2000 32.106 8.209 2003 29.460 13.935 1.861 1997 41.725 601.660 Metal Ana Sanayiinde Yıllar İtibariyle Satıştan Elde Edilen Gelirler (Milyar TL-1995 Yılı Fiyatlarıyla) Sanayi Kodu 3710 3720 TOPLAM 1995 261.810 10.190 3.412 3.045 4.232 587 6.092 1998 16.229 6.916 10.103 3.008 5.438 89.287 6.474 604 8.203 3.217 48.699 35.492 46.283 2.641 90.090 2001 258.844 7.131 293.763 2.022 22.737 99.-Teçh.872 49.245 701.009 5.618 100.130 500.402 50.542 304.941 44.458 2.316 2.149 5.766 1.438 759 8.244 49.527 72.573 53.359 35.381 2.883 75.694 93.104 71.427 18.437 15.006 290.893 1996 15.170 2.487 448 2.012 173.381 8.039 577 1.091 85.162 3.051 222.403 1.506 9.378 4.440 56.488 478 1.739 9.081 1.432 4.306 2.447 94.349 22.223 1.035 19.483 85.232 68.553 4.313 3.957 11.151 8.003 2.097 2003 287.624 177.172 1997 302.787 1.362 6.021 12.319 37.

Türkiye’de Sanayi Sektörünün Yıllar İtibariyle Satıştan Elde Ettiği Gelirler (Milyon Dolar .1995 Yılı Fiyatlarıyla) 178 .EK-7.

659 739 415 77 474 692 2.399 749 1.286 79 46 163 10.821 493 930 984 558 894 537 240 56 505 711 1.077 0 0 0 0 6.558 871 595 134 478 1.678 912 598 135 471 949 2.421 553 1.054 632 811 83 1.407 477 805 319 0 12 12.515 614 1.902 2000 979 817 713 87 1.960 646 807 299 2 24 11.893 1998 5.713 645 470 120 454 870 2.406 14.449 0 0 0 0 5.069 1.706 606 1.071 1.400 2002 881 750 712 57 1.759 1996 822 461 811 102 1.303 15.002 906 902 199 1 67 254 2.209 95 48 156 10.689 2003 5.365 586 799 1.010 821 1.808 11.170 622 938 98 2.713 563 1.123 2000 4.467 623 392 120 454 602 2.880 680 1.676 0 0 0 0 4.104 1997 897 580 869 149 1.472 63 20 188 9.960 0 0 0 0 4.011 72 52 127 9.011 669 374 68 507 698 1.706 13.505 12.013 1.351 215 1 89 215 2.210 179 .716 660 1.358 1996 5.209 2.197 14.676 602 828 332 0 8 11.449 631 947 333 1 10 12.628 14.002 636 1.315 Tekstil Sanayiinde Yıllar İtibariyle Satıştan Elde Edilen Gelirler (Milyon $-1995 Yılı Fiyatlarıyla) Sanayi Kodu 3211 3212 3213 3214 3215 3219 3221 3222 3231 3233 3240 TOPLAM 1995 5.549 2003 904 958 764 84 1390 635 846 1739 572 1442 627 417 177 492 653 2618 14.289 537 706 1.407 0 0 0 0 5.100 530 1.489 597 1.822 14.425 223 1 93 224 2.592 2002 5.697 2001 5.330 574 795 1.795 2001 899 728 757 78 1.822 1999 4.Gıda Sanayiinde Yıllar İtibariyle Satıştan Elde Edilen Gelirler (Milyon $-1995 Yılı Fiyatlarıyla) Sanayi Kodu 3111 3112 3113 3114 3115 3116 3117 3118 3119 3121 3122 3131 3132 3133 3134 3140 TOPLAM 1995 824 411 830 157 1.748 396 829 342 0 12 288 1.266 1999 1.518 1998 1.866 529 1.427 1997 6.077 500 882 345 1 9 13.047 1.634 398 1.383 726 539 67 504 702 2.

035 58 0 253 1.102 576 118 669 2.999 1.498 19.590 75 0 316 857 1.927 1999 668 537 146 546 1.592 609 1.116 261 1.080 228 1.417 519 1.790 Kimya Sanayiinde Yıllar İtibariyle Satıştan Elde Edilen Gelirler (Milyon $-1995 Yılı Fiyatlarıyla) Sanayi Kodu 3511 3512 3513 3521 3522 3523 3529 3530 3541 3542 3543 3544 3551 3559 3560 TOPLAM 1995 402 968 2.175 559 12.369 18.240 631 8.074 937 250 1.956 59 0 351 780 1.746 492 2.361 18.500 18.136 549 7.607 986 527 8.099 1.433 514 8.570 61 0 359 1.107 1998 717 443 115 652 1.395 62 0 415 1.202 599 10.919 768 243 1.681 1999 394 669 1.949 1.493 2000 442 616 1.432 805 332 1.110 2001 693 551 129 421 1.465 1996 668 450 102 786 2.001 213 1.928 568 1.181 57 0 348 518 1.822 1.557 536 2.865 749 1.847 22.667 617 1.445 1.123 213 1.511 24 0 306 926 773 245 1.089 180 .282 2001 475 550 1.686 20.430 2003 381 637 1.475 1.007 1997 722 435 109 841 2.966 1.898 2000 826 549 159 576 2.704 22.525 56 0 324 627 1.079 1998 445 818 1.Orman Ürünleri Sanayiinde Yıllar İtibariyle Satıştan Elde Edilen Gelirler (Milyon $-1995 Yılı Fiyatlarıyla) Sanayi Kodu 3311 3319 3320 TOPLAM 1995 498 1 219 719 1996 439 2 344 785 1997 434 0 414 849 1998 479 0 493 972 1999 479 0 458 937 2000 489 0 535 1024 2001 365 0 447 813 2002 428 0 377 804 2003 464 0 358 822 Kâğıt Sanayiinde Yıllar İtibariyle Satıştan Elde Edilen Gelirler (Milyon $-1995 Yılı Fiyatlarıyla) Sanayi Kodu 3411 3412 3419 3421 TOPLAM 1995 1.946 24.706 98 0 428 1.460 540 1.794 2002 818 529 154 403 1.608 20.036 561 7.054 2002 424 621 1.000 581 7.904 2003 646 544 190 409 1.415 775 269 1.032 1997 377 905 1.010 1.812 637 1.142 1996 376 893 1.090 565 10.

Taş ve Toprağa Dayalı Sanayide Yıllar İtibariyle Satıştan Elde Edilen Gelirler (Milyon $-1995 Yılı Fiy.728 1.960 1997 912 1.263 2001 610 1.924 2003 654 1.192 917 1.295 829 7.178 1996 337 43 250 1. San.034 145 1.133 41 108 11 119 12.081 177 856 8 24 5.275 2000 242 98 295 899 30 484 72 200 45 2.414 48 64 25 194 13.871 293 4.038 382 4.980 493 4.963 1998 360 53 340 1.007 6.949 121 696 40 29 5.111 190 2.919 1999 5.666 946 6.643 107 75 17 195 13.057 53 76 28 60 14.002 63 773 87 210 57 2.877 213 821 10 47 6.124 Metal Eşya ve Mak.666 118 67 18 221 15.876 777 1.) Sanayi Kodu 3811 3812 3813 3819 3821 3822 3823 3824 3825 3829 3831 3832 3833 3839 3841 3842 3843 3844 3851 3852 3854 TOPLAM 1995 279 40 229 1.364 2000 5.960 706 1.093 158 1.246 226 826 15 33 5.352 91 84 14 169 13.022 442 1.) Sanayi Kodu 3610 3620 3691 3692 3699 TOPLAM 1995 818 1.791 2002 640 1.354 2003 195 114 422 833 16 327 51 111 75 2.969 2002 200 116 358 766 18 179 44 110 53 1.729 173 870 0 18 7.071 369 2.-Teçh.357 1.444 53 71 13 134 10.228 191 2.865 1998 5.251 6.645 881 6.617 1.069 6.367 181 .463 1997 6.163 66 793 73 227 49 2.640 34 102 10 115 15.621 429 3.862 1999 721 982 167 1.614 318 1.855 573 4.419 74 71 22 267 15.036 72 681 56 256 8 1.653 207 800 19 34 6.006 200 1.979 1996 5.583 147 733 10 26 4.489 495 3.248 7.030 133 656 23 41 7.890 Metal Ana Sanayiinde Yıllar İtibariyle Satıştan Elde Edilen Gelirler (Milyon $-1995 Yılı Fiyatlarıyla) Sanayi Kodu 3710 3720 TOPLAM 1995 5.343 2000 713 982 141 1.866 1997 357 47 275 1.928 338 1.633 1998 885 1.'de Yıllar İtibariyle Satıştan Elde Edilen Gelirler (Milyon $-1995 Yılı Fiy.611 2002 5.527 2003 6.566 187 811 13 37 5.055 637 1.660 1.188 1996 687 872 198 1.020 6.851 1.680 2001 5.608 394 3.089 145 1.873 330 3.184 373 4.197 777 1.106 82 698 66 222 24 1.741 1999 313 53 264 951 50 359 52 149 32 2.892 2001 183 108 299 842 13 180 41 133 22 1.466 997 6.

KAYNAKLAR 182 .

pp. pp. 15 Mart 2004. Rational Use of Energy. <www.1-11. pp. ADEME (l'Agence de l'Environnement et de la Maitrise de l'Energie / Enerji Yönetimi ve Çevre Ajansı). pp. June 2004.69-77. “An Energy Efficiency Policy-Problems. Ekonomik İşbirliği Örgütü (ECO).78-87. Yüksel ÜSTÜNDAĞ.org/makina/teskon97/010> BOSSEBOEUF. Sayı:34. <http://www. “Review by energy type/Oil/Oil reserves and oil consumption”. Stephan RAMESOHL. 2003.com/subsection. <www. “Monitoring Energy Efficiency and CO2 Abatement Policies: What Can We Learn from Indicators”. 2001. <www.AB Genel Sekreterliği. Summer Study Proceedings. Peter. Mülâkat. Düriye.fr/anglais/publication/pdf/energy. “Energy Conservation Programs and Policies in Japan”. ASADA. 1997. Copenhagen.pdf> ALKAN. MVV Consultants and Engineers GmH.org/library_links/proceedings/2001/pdf2001/panel4/01p4_4_019wq.pdf> BEKDEMİR. Avrupa Komisyonu Türkiye Delegasyonu.org/library_links/proceedings/2001/pdf2001/Panel5/01p5_5_155lm. Summer Study Proceedings.30-34. BACH.do?categoryId=111&contentId=2002152> 183 . 05 Ağustos 2004. “Kömür-Gaz Yakıtlı Kombine Çevrim Santralleri”. Iwao. “The Role of Fuel Cells in Buildings As a Part of Sustainable Energy Systems”. 06 Ağustos 2004. Orhan. Ankara. 05-06 Aralık 2001. Ağustos 2003. UNFCC Workshop Best Practices in PAM’s. Didier.17-28. Şükrü.07. Summer Study Proceedings. İzmir. Avrupa Birliği Müktesebatının Üstlenilmesine İlişkin Türkiye Ulusal Programı (24. BENHKE. Dünya Enerji Dergisi. 2001. Ankara.fr/anglais/technical%20files/vaindicators. Lionel CAURET. April 2000.2003 tarih ve 25178 mükerrer sayılı Resmî Gazete). Türkiye 7. <http://www. Cilt:IV. Muammer AKGÜN. Enerji Kongresi: Enerjide Verimlilik. “Integrated Energy Services: The Panacea for Energy Efficiency?”.eceee. Bruno LAPILLONNE. 20-23 Kasım 1997. Hasan HEPERKAN. Ankara.eceee. “Gıda Endüstrisinde Enerji Geri Kazanım Sistemlerinin İncelenmesi ve Uygulanması”.ademe.22-25. pp. ss. European Council for an Energy-Efficient Economy. III. Christian JUNGBLUTH. “Türkiye’de Enerji Verimliliği İhtiyaçlarının Değerlendirilmesi Çalışması”. London. Barriers and Possibilities”. ECO Ülkeleri Enerji Tasarrufu Metodolojisi Özel Komite Toplantısı. 15 Mart 2004. “Aygaz Yurtdışında Büyümeyi Hedefliyor”. Bertrand CHATEAU. 2001.htm> BP. Ulusal Tesisat Mühendisliği Kongresi. BİLGE. Carlos LOPES. 14 Nisan 2004. Summary Annual Report 2002. ss.kongre.348-361. European Council for an Energy-Efficient Economy.bp. World Energy Council Turkish National Committee. <www. Claus.pdf> BARTHEL.pdf > ADNOT. Jérôme. European Council for an EnergyEfficient Economy. Statistical Review of World Energy-2004.ademe.org/library_links/proceedings/2001/pdf2001/panel1/01p1_1_069sp. <www. Rainer. 01 Nisan 2004.eceee. 01 Nisan 2004. Ole BÖRNSEN.

html> ENER. İzmir. 2001a. Tokyo. “Sanayide Enerji Verimliliği”. March 2002. <ttp://www. Devlet Planlama Teşkilatı. 2001b. No:17. JICA tarafından hazırlanan rapor. 2004. Erdal.59-64 Devlet Planlama Teşkilatı. EİEİ Genel Müdürlüğü (Enerji Tasarrufu Koordinasyon Kurulu) Yayını. Brussels. Ankara. 14 Mayıs 2004. Devlet Planlama Teşkilatı.doc> 184 . Ankara. Türkiye’nin Avrupa Birliği’ne Katılım Sürecine İlişkin 2003 Yılı İlerleme Raporu.ee. DC. COM (2000). EIA (Energy Information Administration). Ankara. Uzun Vadeli Strateji ve Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı 2001-2005. The Institute of Energy Economics-The Energy Conservation Center.:12.support.tr/duyuru/elektrik/acil/topyat. III. “Plans for Hydrogen Infrastructure May Be Bush Response to Kyoto”. <http://cpuc. Devlet Planlama Teşkilatı. 16 August 2001. 23. Türkiye İçin Katılım Ortaklığı Belgesi.doc> Clean Air Report. 2002.1-14.gov. Chou-ku. DPT Yayını. “Tekstil Sektöründe Isı Geri Kazanım Sistemi”.org/makina/teskon97/014> EPDK (Elektrik Piyasası Düzenleme Kurumu). 2000.kongre.CBEE (California Board for Energy Efficiency). 29 Nov. 20-23 Kasım 1997. 12 Nisan 2004. CA. Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Özel İhtisas Komisyonu Raporu. <http://www. 06 Ağustos 2004. 2002. Annual Report on 1999 Energy Efficiency Programs and Activities. Green Paper: Towards a European Strategy for the Security of Energy Supply. Erden. DPT Yayını. “Enerji Verimliliği ve EİEİ Tarafından Yürütülen Çalışmalar”.tr/turkce/en_tasarrufu/uetm/calismalarimiz. Commission of the European Communities. Elektrik Enerjisi. Devlet Planlama Teşkilatı. Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Özel İhtisas Komisyonu Raporu. <http://www. 2003b. DPT Yayını.epdk. Ankara. Handbook of Energy & Economics Statistics in Japan. 2000. DPT Avrupa Birliği İle İlişkiler Genel Müdürlüğü Yayını. DPT Avrupa Birliği İle İlişkiler Genel Müdürlüğü Yayını. Ulusal Enerji Verimliliği Kongresi. “Energy Conservation Diagnosis on Integrated Steel Industry in Turkey”. Ankara. Yedinci Beş Yıllık Kalkınma Planı 1996-2000. Enerji Verimliliği.eie. Ankara. 12 Ağustos 2004. EDMC (The Energy Data and Modelling Center). EİE (Elektrik İşleri Etüd İdaresi). 1995. Enerji. DPT Yayını. US Department of Energy. Ulusal Tesisat Mühendisliği Kongresi. Devlet Planlama Teşkilatı. San Francisco. ss. Washington. ÇALIKOĞLU.net/library/DOCS/1999AnnRptTextFiguresDMar28. Ankara.org. International Energy Outlook 2002. 2003a. April 2000. EİE (Elektrik İşleri Etüd İdaresi). Vol. “Yakıt Türü Bazında Toplam Yatırım Tutarları”. pp.

04 Haziran 2004 <http://europa.pdf> IEA (International Energy Agency). Gürcan. Ankara. UK. 2004. ss. GÜRELEN. 17. <www. Energy Policies of IEA Countries. HEGNER. pp. 2001. 2002. Ankara. World Energy Outlook. “Almanya’da ‘Binaların Enerji Performansı’ Konusundaki Hazırlıklar”. Türkiye 7. OECD/IEA. “Enerji Tasarrufu ve Cam”. ss. ss. European Commission. Ankara.int/comm/energy/en/pfs_save_gen_en. IEA (International Energy Agency). EİEİ Genel Müdürlüğü (Enerji Tasarrufu Koordinasyon Kurulu) Yayını. Richard HARTLESS. “Talep Yönetimi Çalışmaları”. Sayı:39. Enerji Kongresi: Enerjide Verimlilik. University of Oxford.191-200. Ulusal Enerji Verimliliği Kongresi. Haluk. 23. Turkey 2001 Review. Energy Framework Programme. World Energy Council Turkish National Committee. No: L 45. Brenda BOARDMAN. European Council for an 185 .18-20. Paris.104-109. Tina. Directorate General for Energy and Transportation. “Impact Assessment of the Energy Efficiency Best Practice Programme for Buildings”. 30 Years of Energy Use in IEA Countries. IEA (International Energy Agency). FAWCETT. Key World Energy Statistics. Official Journal of the European Communities.ERGEN.27-37. Environmental Change Institute. Hans Dieter. “Enerji Tasarrufu Açısından Isı Geri Kazanım Sistemleri”. Cilt:IV. DGXVII. European Council for an EnergyEfficient Economy. EİEİ Genel Müdürlüğü (Enerji Tasarrufu Koordinasyon Kurulu) Yayını. Ocak 2004. Nilgün YILDIRIM.eu. Enerji Kongresi: Enerjide Verimlilik. Paris.html> European Commission. “Building Energy Labelling in Existing Buildings”. ss. JACKSON. European Union Energy&Transport Figures 2001.1994. Dünya Enerji Dergisi. 2003b. IEA (International Energy Agency).eceee. Ankara. OECD/IEA. Dilek Özlem. Cilt:IV. 1997.org/library_links/proceedings/2001/pdf2001/Panel4/01p4_4_129sp. GÜLEN. OECD/IEA.97-106. Türkiye 7. 2001. Commission Directive 94/2 EC of 21 January 1994 implementing Council Directive 92/75/EEC. Ayşe. World Energy Council Turkish National Committee. 2005.02.86-90. Kenya TILLERSON. George. Ulusal Enerji Verimliliği Kongresi. Paris. ss. ECI Research Report 23. OECD/IEA. 2000. ESEN. 14 Nisan 2004. 2003a. “Energy” website. İbrahim KILIÇASLAN. Paris. Lower Carbon Futures for European Households. Edgar BLAUSTEIN. 23. 1997. Summer Study Proceedings. Emma. HENDERSON. 2004. “Hidrojen Ekonomisi”. Kevin LANE. European Commission.

“Türkiye’de Enerji Verimliliği ve Tasarrufu Potansiyeli”. D.pdf> KUSHLER. European Council for an Energy-Efficient Economy. European Council for an Energy-Efficient Economy. 1997. <www. 186 . Mühendis ve Makina Dergisi.org/library_links/proceedings/2001/pdf2001/Panel4/01p4_4_068od. Next Steps and Lessons Learned”. “Sanayide Enerji Tasarrufu-I”. 23 Mart 2004. Lorenzo PAGLIANO. NADEL. Cengiz GÜNGÖR. 2001. “State Scorecard on Utility Energy Efficiency Programs”. “How Energy Efficiency Has Survived Restructuring in the US: A Review and Initial Assesment of Public Benefits Policies and Programs in the United States”.eceee. <http://www. Lars J. 12 Nisan 2004. World Energy Council Turkish National Committee (Dünya Enerji Konseyi Türk Milli Komitesi) Türkiye 8. Report of the National Energy Policy Development Group. April 2000. Abstract. Carlos LOPES. 2001. Steven. Summer Study Proceedings. International Conseil Énergie.. <www. KJELLGREN.eceee. <www. Summer Study Proceedings. Tülin. Stefan THOMAS. Tülin. Ankara.pdf> KOCH. 06 Ağustos 2004. pp. Toru KUBO. DC 20402-001. Enerji Kongresi İçin Tebliğ. 2000b. Sayı:54. <www.S Goverment Printing Office. “An International Catalyst for Energy Efficiency”.mmo.eceee. European Council for an Energy-Efficient Economy. Martin G.org/pubs/u004. 24 Mart 2004. Summer Study Proceedings. Michel COLOMBIER.org. 14 Nisan 2004. American Council for an Energy-Efficient Economy. Tommy.org/library_links/proceedings/2001//abstract/Panel1/01p1_1_100dk. “Energy Efficiency Policy in Restructuring European Electricity Markets”.lasso> National Energy Policy. Hans Joergen. 18 Mart 2004.aceee. KESKİN. Sophie ATTALI. NILSSON. 15 Mart 2004. ss. Agneta PERSSON. Bernard. Durmuş. 19. <www. Steven.htm > KESKİN. Abstract. Bernard JAMET.tr/muhendismakina/arsiv/2002/kasim/makale_sanayide_enerji. Summer Study Proceedings. pp.11-22. ICE Editions.48-59.eceee. Energy Efficiency for a Sustainable World. 2003. Enerji Tasarrufu Haftası. Ankara.Energy-Efficient Economy. Kasım 2002. “Energy Efficiency and Environmental Awareness Integrated in the Every Day Living . <www. pp. “İklim Değişikliği Sözleşmesinin Şartlarını Yerine Getirmek İçin Dünyada ve Türkiye’de Uygulanan Enerji Tasarrufu Programları”. Paris. Şüheda GÜMÜŞDERELİOĞLU. “Appliance & Equipment Efficiency Standards in the US: Accomplishments.org/library_links/proceedings/2003/abstract/1045nadel. Washingnton. 2001.pdf> LAPONCHE.254-267.228-237.eceee.htm> NADEL.org/library_links/proceedings/2001/pdf2001/Panel5/01p5_5_024ao. Howard GELLER. 2001. European Council for an EnergyEfficient Economy. Summer Study Proceedings.org/library_links/proceedings/2001/pdf2001/Panel1/01p1_1_202mn.C.Awarded in the Environment 2000 Competition. 2000a.pdf> KAYA. EİEİ Genel Müdürlüğü (Enerji Tasarrufu Koordinasyon Kurulu) Yayını. New Building Class”. Washington. 2001. U.

Les. “Labelling of Electrical Appliances: An Evaluation of the Energy Labelling Ordinance in Germany and Resulting Recommendations for Energy Efficiency Policy”. ss.93-108. European Council for an Energy-Efficient Economy. ÖZDER. 15 Nisan 2004. Cilt:IV. pp. Ertan.eceee. ss. pp. <www. Mustafa YÖRÜKOĞLU.html> OĞULATA. EİE Genel Müdürlüğü. Jorgen Stick. Türkiye 7.eceee. 9. Summer Study Proceedings.com/technology/overview_cell.pdf> SÜMER. 25 Mart 2004. “Yapı Elemanları Özelliklerinin Enerji Tüketimi Üzerine Etkileri”.pdf> SCHLOMANN.tki.org/library_links/proceedings/2001/pdf2001/Panel5/01p5_5_176dw. “An Examination of the Effectiveness of the EU Minimum Standard on Cold Appliances: The British Case”.pdf> ODYSSEE.1-12. <www.org/library_links/proceedings/2001/pdf2001/Panel1/01p1_1_024vs. Summer Study Proceedings. 04 Haziran 2004.298-309. Energy Efficiency Trends.261-273. New York. Ankara.org/indicators/indicators. 14 Mayıs 2004. 1997. 02 Nisan 2004. 22. pp.doc> ÖZKAN. 30 Nisan 2004. ss. <http://www.91-105. Latham.eceee. Barbara. Türkiye 7. İstanbul. pp.odyssee-indicators. 01 Nisan 2004. Ekim 2004. Enerji Tasarrufu Haftası Etkinlikleri. <www. “Mevcut Konutlarda Isı Korunumu Önlemlerinin Enerji ve Ekonomi Etkinliği”. Verimlilik Sunumları.eceee.20-27. 23-24 Ocak 2004.European Council for an Energy-Efficient Economy.pdf> SHORROCK. R. <www.org/library_links/proceedings/2001/pdf2001/Panel1/01p1_1_222pm.eceee. pp. Summer Study Proceedings. World Energy Council Turkish National Committee. Enerji Kongresi: Enerjide Verimlilik. European Council for an Energy-Efficient Economy. 15 Mart 2004. Summer Study Proceedings. “What is a Fuel Cell?”. Wolfgang EICHHAMMER. Aslıhan TAVİL. Ankara. European Council for an Energy-Efficient Economy.plugpower. “Can Energy Saving Policy Survive in a Market Economy”. 2001. Abdülkadir. ÖZTABAK. Pernille. 11 Ağustos 2004.gov. World Energy Council Turkish National Committee. 187 . <www.tr/personelden/GENEL%20ENERJI%20POLITIKALARI%20ICERISI NDE%20KOMURUN%20YERI. Summer Study Proceedings. 2004 Uluslararası Enerji Yönetim Kursu. 2001. European Council for an Energy-Efficient Economy. Enerji Kongresi. 2001. Nil ŞAHAL. Tuğrul. “Genel Enerji Politikaları İçinde Kömürün Yeri”. “Assessing the Effect of Grants for Home Energy Effiency Improvements”. 2001.org/library_links/proceedings/2001/pdf2001/Panel1/01p1_1_084ml. <http://www. <www. “Energy Efficiency and Environmental Situation of ERDEMİR”. “Ytong’da Enerji Tasarrufu Çalışmaları”. Cilt:IV.390-393. Ali.127-138. Plug Power.org/library_links/proceedings/2001/pdf2001/Panel5/01p5_5_110pm. Edelgard GRUBER. 24-27 Eylül 2003. Murat.cfm> SCHIELLERUP.pdf> NORGARD. Energy Efficiency Profile: European Union. Enerji Kongresi: Enerjide Verimlilik. 2001. 1997.

Ulusal Enerji Verimliliği Kongresi. M.tr/turkce/en_tasarrufu/ nasit_yurtman. World Energy Council Turkish National Committee (Dünya Enerji Konseyi Türk Milli Komitesi).html> ŞİPER. 1994. 21.pdf> TURAN. Türkiye Enerji Teknolojileri Araştırma Programı. TÜBİTAK.4-8. Enerji Kongresi. Türkiye 7. pp. < http://www. 2001. 1997. Sayı:36.201-209. Yayın No: TÜSİAD-T/98-12/239. 2004. ÜLTANIR. TURAN. The Institute of Energy Economics-The Energy Conservation Center.eceee. “Smart Technology for Homes – An Integrated Approach to Sustainable Development”. DC. Orhan. Tokyo. M.< http://www. Sayı:41.157-168. Basılmamış Çalışma. YURTMAN. “Oyak-Renault’da Enerjinin Verimli Kullanılması”. İstanbul. The WEHAB Working Group. OTA-BP-ETI-125.html> 188 . Enerji Tasarrufu Haftası Etkinlikleri. “A Framework for Action on Energy”. Ankara. s. Cuno van GEET. Vizyon-2023 Öngörü Panel Toplantısı Notları. Yüzyıla Girerken Türkiye’nin Enerji Stratejisinin Değerlendirilmesi.tr/turkce/en_tasarrufu/murat_sumer. “Petrol Piyasası ve LPG Piyasası Düzenleme Çalışmaları”. ss. Ağustos 2002. Dünya Enerji Dergisi. Summer Study Proceedings. Ruud. 1996. Enerji Kongresi: Enerjide Verimlilik.eie. European Council for an EnergyEfficient Economy. “Erdemir Yüksek Fırınlar Soba Bacaları Atık Gazlarının Soba Yakma Havası Ön Isıtılmasında Kullanılarak Enerji Tasarrufu Sağlanması”. “Enerji Panoraması: Mart 2004”. March. Ali. “Energy Efficiency in Federal Facilities: Update on Funding and Potential Savings”. Worldwide Energy Conservation Handbook. <www. Ankara. EİEİ Genel Müdürlüğü (Enerji Tasarrufu Koordinasyon Kurulu) Yayını. Mülâkat.gov.org/library_links/proceedings/2001/pdf2001/Panel4/01p4_4_191zu. Cilt:4. Naşit.24-38.gov. Selim.91-97. Office of Technology Assessment. Türkiye 7. 1998. 23-24 Ocak 2004. 23. Cilt:IV. “Binalarda Enerji Verimliliğinin Önemi ve Çözüm Önerileri”. Enerjide Verimlilik. Johannesburg. ss.eie. TRİNES. 14 Nisan 2004. 22. Chou-ku. ss. Özcan. Ankara. Dünya Enerji Dergisi. World Summit on Sustainable Energy Development. 1997. Mart 2004 . World Energy Council Turkish National Committee. ÜLTANIR. TÜSİAD Yayınları. Washington. 11 Ağustos 2004. US Congress. Ekim 2003. Özcan. 2002.

DİZİN 189 .

20. 44. 117. 87. 21. 28. 26. 20. 23. 36. 127. 63. 77. 111. 135. 119. 11. 136 Motorin 28. 136.Akıllı bina 4. 37. 66. 103. 90. 119. 44. 113. 64. 103.18. 140. 68. 111. 138 Talaş 103. 75 Atık 2. 144. 121. 19. 124. 29. 111. 108. 123. 108. 73. 34. 73. 26. 105. 19. 74. 113. 119. 65. 116. 57. 113. 124 Buhar 2. 18. 105. 138. 76. 24. 24. 111. 132. 110. 105. 147 Çevre 1. 19. 29. 60. 147 Fuel-oil 27. 43. 32. 119. 136 Doğalgaz 1. 10. 3. 15. 93. 145. 66. 71. 119. 121. 119. 8. 139. 67. 60. 8. 139. 114. 117. 117. 130 Odun 103. 78. 137. 17. 9. 75. 111. 19. 39. 53. 140. 124. 113. 81. 30. 58. 85. 119. 77. 135. 95. 133. 98 Armatür 21. 108. 94 . 124. 22. 75. 80. 43. 21. 57. 69. 57. 127. 71. 34. 105. 86. 28. 124. 130. 111. 73. 121. 121. 59. 30. 28. 146 Elektrik 2. 108. 111. 3. 63. 45. 18. 16. 84. 130. 94. 124. 68. 26. 42. 69. 17. 29. 105. 103. 97 Çimento 41. 148 Enerji verimliliği 1. 56. 29. 53. 75. 28. 33. 27. 108. 113. 42. 21. 114. 140. 94. 111. 55. 4. 138. 22. 40. 74. 72. 61. 139. 28. 20. 190 132. 90. 147 Çatı 18. 147 Ampul 8. 110. 25. 75. 91. 83. 103. 111. 9. 27. 5. 61. 43. 147. 138. 29. 121. 7.10. 35. 146 Kok 103. 21. 23. 31. 72. 10. 29. 42. 62. 32. 74. 59. 140 Kabuk 18. 65. 27. 42. 126 Dış yapı elemanları 2. 43. 119. 121. 143. 48. 58. 106. 38. 113. 105. 20. 146. 110 Taşkömürü 31. 108. 67. 136. 108. . 143. 44. 58. 110. 24. 72. 42. 18. 78 Duvar 18. 141 Aydınlatma 9. 39. 119. 110. 39. 113. 121. 24 Döşeme 18. 129. 117. 27. 80. 90. 8. 74. 138. 21. 21. 130. 103. 125. 117. 49. 11. 130 Enerji tasarrufu 2. 48. 81. 37. 5. 124. 42. 140 Cam 2. 9. 108. 81. 70. 70. 90. 57. 108. 103. 27. 136 Batarya 21. 9. 93. 124. 24. 31. 22. 117. 134. 71. 54. 29. 105. 20. 144. 26. 117. 5. 124. 130. 18. 66. 111. 77. 108. 117. 103. 17. 114. 24. 96 Basınçlı hava 2. 92. 77. 147 Emisyon 5. 49. 138 Petrol 1. 124. 106. 108. 10. 117. 43. 22. 78. 49. 138. 146 Siyah likör 43. 54. 113. 94. 103. 62. 121. 116. 21. 137. 75. 124 Kömür 1. 32. 4. 105. 132. 25. 103. 56. 27. 97. 89. 30. 48. 59. 77. 5. 95 Enerji kaynakları Benzin 37. 22 Bütünleşik planlama 2. 87. 108. 98. 72. 2. 91. 33. 105. 94. 145 LPG 22. 121. 42. 102. 111. 23. 140. 121. 88. 75. 102. 44. 136. 110 Kalorifer yakıtı 103. 53. 65. 117. 75. 20. 114. 92. 41. 9. 9. 39. 117. 8. 79. 127 Linyit 31. 136. 89. 50. 75. 26.

133. 53. 39. 28. 29. 75. 69. 61. 97. 51. 62. 43. 98. 54. 67. 19. 79. 143 ERDEMİR 127. 48 EİEİ 73. 17. 139.31. 78. 10. 77. 23. 73. 131. 128. 99. 27. 19. 23. 65. 74. 79. 143 ETSU 63 EÜAŞ 90. 139. 99. 21. 31. 20. 97. 71. 112. 147. 53. 50. 74 UNIDO 73 Ev aletleri (çeşitli tiplerde) Bulaşık mak. 98. 9. 96. 47. 136. 98. 77. 64. 140 Kazan 18. 51. 12. 57. 102. 46. 110. 138. 33. 74. 62. 97. 96. 41. 4. 131. 132. 27. 51. 73. 24. 138. 42. 46. 128. 79. 76. 44. 20. 43. 60. 98. 95. 35. 70.98 Televizyon 2. 96. 139 İklimlendirme 9. 94 Gerilim 83. 28. 79 Kurutucu 62. 29. 89. 35. 66. 98 Fosil yakıtlar 1.14. 128. 18. 70. 16. 141. 59. 52. 114. 140 Kojenerasyon 9. 123 Fırın (sanayi tipi) 42. 134. 40. 147 Isı 2. 66. 53. 96. 131. 23. 59. 123 Çamaşır mak. 97. 9. 71. 34. 98. 65. 97. 94 . 79. 129 ETKB 100. 83. 143 Isıtma 4. 127. 38. 140. 52. 51. 41. 123. 85. 98. 49. 145 Havalandırma 25. 91 Gaz 2. 132. 59. 5. 105. 128. 97. 94. 67 BRE 64 CBEE 61 DİE 4. 14. 55. 68. 20. 31. 11. 23. 93. 133 DOE 59. 101. 32. 129. 15. 22. 132 EPDK 133. 96. 18. 87 TEİAŞ 89 UCTE 89 UETM 73. 51. 90. 43. 56.69 TCDD 142 TEDAŞ 85. 60. 49. 68. 65. 49. 139. 49. 65. 25. 62. 72. 134. 107. 126. 64. 135. 118. 143. 22. 62. 86. 81. 33. 116. 141. 26. 137. 77. 20. 93. 136. 29. 140 191 . 144. 78. 137. 146 Etiketleme 2. 69. 119. 123 Fırın 2. 19. 148 Enerji yoğunluğu 3. 54. 63 DPT 126 Dünya Bankası 73. 136. 94. 143. 34. 48. 26. 17. 72. 42. 77. 43. 62. 60. 93. 147 Hidrojen (enerjisi) 4. 35. 47. 132. 50. 53. 59. 123 Buzdolabı 2. 21. 141. 21. 127. 24. 98 Klima 51. 78. 31. 16. 75. 92. 136 Floresan 21. 36. 137. 143 Kuruluşlar ADEME 66. 51. 104. 122. 134. 26. 69. 80 EDMC 39 EEO 63 EIA 6. 37. 69. 139. 43. 59. 132. 147 Isı yalıtımı 2. 39. 59. 133. 97. 120. 49. 70. 63. 9. 92 Hazine Müsteşarlığı 133 IEA 5. 63. 129. 144. 71. 90. 75. 44. 48. 2. 50. 49. 100. 62. 90. 64. 43. 79. 53 İSDEMİR 129 JICA 73. 46. 79. 123. 23. 77. 89. 62. 48. 12. 67. 135. 56. 75. 44. 113. 15. 72. 115. 74. 50. 75. 69. 136. 69. 98 Ev aletleri 2. 27. 135. 11. 65. 75. 128 KARDEMİR 129 NOVEM 49 OECD 13. 78. 124. 74. 49. 3. 75. 35. 62. 79. 123 Soğutucu 49. 146. 51. 44. 73. 25. 97. 62. 95. 69. 24. 62. 121. 86. 109.

93. 43.dışı met. 80. 63. 26. 141 Motor 10. 130. 8. 141 11. 76. 129. 126. 69. 86. 136. 90. 70. 73. 132. 96. 64. 127. 87. 24. 58. 144. 53. 27. 123. 134. 69. 130. 85. 121. 118. 120. 130. 110. 138 Gıda san. 67. 54. 102. 192 . 22. 137 Orman san. 70. 42. 58. 103. 109. 42. 45. 87.ve mak. 130. 61. 17. 81. 21. 19. 86. 79 SCADA 75. 20. 126. 43. 134. 114. 143. 67. 60. 42. 42. 29. 116. 131. 75. 111. 67. 126. 81. 117. 45. 130. 63. 28. 132. 96. 71. 145 DSM 58. 81. 103. 124 Fon 60. 51. 23. 12.san. 122. 83. 146 Vergi 37. 131. 105. san. 39. 68. 125. 70. 55. 107. 81. 137. 46. 66. 88. 17. 57. 57. 129. 114. 74. 68. 129 Fiyat 5. 145 Sanayi dalları Demir-çelik san. 26. 30. 108. 136. 112. 126. 68. 131. 73. 62. 70. 139 Dem. 40. 131. 126. 147 Seramik 17. 41. 70. 104. 78. 23. 68. 138 Santral 2. 43. 68. 58. 125. 139.Mali ve parasal konular Faiz 62. 25. 85. 59. 131. 123. 44. Maliyet 1. 55. 33. 138 Met. 74. 10. 19. 145 EEBPp 63 GIS 85 HEES 63 IRP 58. 124. 77. 56. 66. 31. 67. 7. 131. 135 Mali teşvik 37. 73. 43. 111. 29. 72. 113. 26. 95. 61. 45. 94. 95. 139. 56. 139. 72. 132 Standart(lar) 1. 130. 71. 70. 138 JOULE / THERMIE 46 ODYSSEE 45. 124. 135. 16. 2. 41. 136. 106. 124. 138. 128. 126. 30. 87. 70 Finans 6. 117. 99. 35. 67. 54. 126. 115. 129. 144. 42. 85. 72. 53. 137 Taş ve toprak san. 5. 50. 138. 137 Program ve projeler ABONE-NET 85. 60. 57. 137. 90. 87 Kredi 62. 138. 126. 64. 121. 22. 84. 138 Kimya san. 92. 17. 46. 59. 77 Soğutma 9. 36.eş. 106. 26. 94. 130. 67. 101. 69. 84. 119. 52. 4. 63. 130. 40. 138 Kâğıt san. 95. 65. 86. 116. 38. 138. 125. 126. 137. 128. 62. 125. 36. 131. 61. 55 SAVE 45. 37. 139 Soba 42. 89. 80. 42. 43. 96. 30. 134 Puant yük/saat 2. 137. 130. 41. 68. 145. 138 Tekstil san. 56. 145 SYNERGY 46 Top Runner Prog. 130. 10. 137. 84. 56. 129. 131.-çe. 57. 119. 38. 131. 137. 126. 41. 48. 94.

73. 48. 39. 7. 16. 48. 30. 16. 10 Talep tarafı yönetimi Trafo 83. 2. 16. 27. 14. 61. 13. 28. 47. 38. 7. 141 Almanya 4. 127 İngiltere (B. 80. 138. 84. 8. 145 Tuğla 42. 15. 68. 37. 29. 53. 70. 58. 140. 103. 87. 56. 81. 134. 39. 44. 4. 33. 70. 84 Çin 7. 127. 54. 85. 15. 30. 57. 90. 16 Danimarka 36. 38. 92. 11. 144. 15. 63. 64. 54. 66. 37. 68. 74. 38. 5. 14. 7. 57. 14. 78. 24. 89. 48. 13. 148 2. 23. 70. 126. 53. 81. 60. 16. 54. 54. 94. 45. 94. 54. 38. 147 Hollanda 38. 6. 26. 48. 29. 89. 7. 48. 44. 24. 23.) 4. 63. 139 Yatırım 5. 36. 22. 15. 127 Fransa 4. 58. 66. 139 Ülkeler AB 15. 141. 55. 96. 56. 127 Avustralya 14. 95. 45. 21. 7. 45. 14. 16. 97. 59. 51. 51. 22. 39. 16. 90. 58. 126. 63. 7. 65. 147 Yapı malzemesi 20. 82. 58. 45. 87. 146. 9. 35. 15. 147 Yakıt pili 4. 36. 13. 31. 15. 13. 116. 33. 8. 98. 52. 14. 86. 67. 58. 126. 69. 143. 49. 71. 86. 34. 58. 127. 53. 59. 127 Hindistan 7. 80. 133. 37. 15. 57. 37. 138. 16 Yakıt 1. 30. 67. 36. 17. 3. 128. 36. 128. 24. 49. 41. 145 Yeni santral teknolojileri 4. 132. 15. 127 Sürdürülebilir kalkınma 1. 31. 16. 51. 30. 97. 142. 127 İsveç 14. 141 Kanada 7. 38. 68. 24. 24. 134.10. 24. 35. 127. 50. 14. 37. 126. 98. 16. 56. 127. 61. 75. 16. 51.38. 57. 28. 82. 5. 84. 72. 24. 68. 144 193 . 71. 15. 6. 126. 13. 10. 23. 59. 127 İtalya 7. 27. 67. 54. 127 Belçika 48. 14. 13. 93. 46. 88. 25. 38. 126. 26. 14. 134 ABD 4. 56. 126. 126. 30. 21. 62. 94. 51. 48. 29. 137. 139 Japonya 4. 96. 86. 126. 58. 69. 7. 15. 24. 42. 58. 30. 76.Kral. 62. 48. 55. 15. 48. 48. 58.Strateji(k) 2.

You're Reading a Free Preview

İndirme
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->