You are on page 1of 42

Arap Kaynaklarnda Timur

Ara. Gr. Musa amil YKSEL*

zet: Timur ile ilgili kaynaklarn ounluu Farsa olmakla birlikte, dnemin Arapa kaynaklarnda da kendisi hakknda nemli bilgiler verilmektedir. Bu almada, sadece Arap tarihilerinin eserlerine dayanlarak Timurun bir tasviri izilmitir. Doumundan lmne, d grnnden kiiliine, gnlk hayatndan hakimiyet anlayna kadar birok zelliini daha iyi ortaya koyabilmek iin, Timurla bizzat gren veya kendisiyle ayn dnemde yaayan Arap tarihilerinin eserlerinden faydalanlmtr. Anahtar Kelimeler: Trk tarihi, Timur, Arap kaynaklar, Memlk kaynaklar

Giri 1336 ylnda Mvernnehrde doan Timur, 1360 ylndaki siyas faaliyetleriyle tarih sahnesinde ilk olarak grnmeye balar. Timurun tarihte nemli bir yer edinmeye balamas, onun 1371de Semerkanda hakim olmasndan sonradr. Ksa srede dil nehrinden, Ganj nehrine, Tanr dalarndan zmir ve ama kadar byk bir corafya zerinde byk bir devlet kurmutur. Yapt savalarda hi yenilgi yz grmeyen ve Ship-Krn lakab alan bu byk Trk hkmdr ve onun devleti hakknda bilgi veren kaynaklarn ounluu phesiz Farsa kaleme alnmtr. Bununla birlikte Arapa kaynaklarda da onun hakknda eitli kaytlar bulunmaktadr. Yerli ve yabanc aratrmaclar dnemin Farsa kaynaklarnn ounu ve Arapa kaynaklarn bir blmn inceleyip deerlendirerek, Timur ve devleti hakknda eitli eserler ortaya koymulardr.1 Fakat, sadece Arap kaynaklarna dayanlarak Timur zerine yaplm almalar snrl seviyededir.2 Bu nedenle, almamzda Timur ile bizzt gren, Timur ile ayn dnemde yaayan ve Timurun lmnden ksa bir sre sonra eser kaleme alan Arap tarihilerinin eserlerini inceleyerek, sadece Arap tarihilerinin gzyle Timurun nasl birisi olduunu ortaya koymaya altk.

Ege niversitesi, Edebiyat Fakltesi / ZMR musasamil@yahoo.com bilig Gz / 2004 say 31: 85-126 Ahmet Yesevi niversitesi Mtevelli Heyet Bakanl

bilig, Gz / 2004, say 31

almamzda yararlandmz Arapa kaynaklarda, Timurun doum tarihi, kendisinin veya rakiplerinin ordusundaki asker says ve savalarda lenlerin says gibi, baz bilgilerin imdiye kadar kabul edilenlerden farkl olduu grlecektir. Bu bilgileri, doruluunu sorgulamadan kullanmamz, almamzda Timuru sadece Arap kaynaklarna dayanarak tasvir etmek istememizden kaynaklanmaktadr. Bu farkllklar zerinde ayrntl olarak durulmam, bazlar metin ierisinde veya aklamalar ksmnda gsterilmitir. Timurun Dnyaya Gelii ve Soyu Arap kaynaklarna gre 728 (1327-1328)3 ylnda Mvernnehrin Ke ehrine bal Hoca Ilgar kynde dnyaya gelen Timur, Barlas kabilesine mensup olan Turagayn olu idi (bn Arabah, 1986: 39, 47; bn Tagrbird, 1956, XII: 254-255; bn Hacer, 1998, I: 17; bn Kd uhbe, 1997, IV: 428-429). Timurun soyu ile ilgili olarak kaynaklarda iki farkl gr hakimdir: Bu grlerden birincisine gre Timur asil bir soya mensuptu; yani babas Herat sultan Hseyinin emirlerinden ve devlet erkanndan birisiydi, annesi ise Cengiz Han soyundan gelmekteydi (bn Arabah, 1986: 45; bn Tagrbird, 1956, XII: 255; bn Hacer, 1998, I: 17; bn Kd uhbe, 1997, IV: 429). kinci gre gre, Timurun babas, Sultan Hseyinin emirlerinden biri olmad gibi, aksine ayak takmndan birisiydi4 ve dolaysyla Timur da soylu bir kii deildi (bn Arabah, 1986: 45; bn Tagrbird, 1956, XII: 255; bn Hacer, 1998, I: 17). bn Haldn da Timurun Cengiz Han soyundan geldiini sylemekle birlikte, soyunun Cengiz Hana nasl ulatn bilmediini ifade etmektedir (bn Haldn, 1999, V/5: 470, 493, 515). Timur gerekten Cengiz Han soyundan gelmi olsayd, Timurun idareyi nasl ele geirdii anlatlrken de ifade edilecei zere, tahta Cengiz Han soyundan birisini oturtmak ve lkeyi onun adna ynetmek ihtiyac hissetmezdi. Timurun Cengiz Han ile ayn soydan geldiini gstermek amacyla sahte bir soy kt dzenlendii de aratrmaclar tarafndan ortaya konulmutur (Barthold, 1997: 14-15; Aka, 1991: 4; 1994: 5-6). Ayrca, Timurun Han nvan kullanmayp Mvernnehr blgesine hkim olduktan bir sre sonra Mool hkmdrnn kz ile evlenmesi5 ve bundan dolay Grgn (Han Gveyisi) lkabn almas da onun Cengiz Han Soyundan gelmediinin bir dier delilidir (bn Arabah, 1986: 46; bn Hacer, 1998, I: 19; bn Kd uhbe, 1997, IV: 429). Timurun dareyi Ele Geirmesi Timurun idareyi ele geirmesi ile ilgili olarak Arap kaynaklarnda geen ifadeler balca iki gr altnda toplanabilir. bn Arabah, bn Tagrbird ve bn
86

Yksel, Arap Kaynaklarnda Timur

Hacerin cmlelerini birinci gr olarak u ekilde ifade etmenin yerinde olaca kanaatindeyiz: Timur 771 (1370) ylnda Sultan Hseyini Semerkandda ldrerek Cengiz Han soyundan gelen Suyurgatm (Surgatm) tahta oturttu ve kendisi de el-Emir el-Kebir lakabn alarak idareyi ele ald6 (bn Arabah, 1986: 56; bn Tagrbird, 1956, XII: 257-258; bn Hacer, 1998, I: 19). bn Haldn ve es-Sehav ise, Timurun Cengiz Han soyundan gelen Mahmud isimli bir ocuun annesi ile evlenerek, bu ocuu tahta oturttuunu ve onun adna lkeye hkim olduunu belirtmektedirler (bn Haldn, 1999, V/5: 515, 521; 1979: 403-405; es-Sehav, (tarihsiz), III: 46). Bu iki grten birincisi, Timurun tahta kmasn daha doru ifade etmektedir. Ama buradan ikincisinin yanl olduu anlam karlmamaldr. Bize gre, ikinci grn k noktas Timurun Suyurgatmtan sonra Han olarak iln ettii aatay soyundan gelen, kendisinin Suriye ile Anadolu seferi srasnda yannda bulunan ve Anadolu seferinden dnerken len Mahmud Handr (elMakrz, 1997, VI: 52; bn Hacer, 1994, II: 226; es-Seyraf, 1970, I: 457); Timurun bir kukla han adna lkeye hakim olduunu bilen bn Haldn ve esSehav, belki de Suyurgatmtan habersiz olarak, Timurun o anda tahta oturmakta olan Mahmud Hann annesi ile evlendikten sonra lkeye hakim olduunu ifade etmilerdir. Timurun Mahmud Hann annesi ile evlenip evlenmedii ya da onu haremine alp almad ayr bir tartma konusudur. Timurun D Grn Timurun d grn hakknda Arap kaynaklarnda doyurucu bilgiler mevcuttur. Bu bilgilere gre, Timurun boyu uzun, vcudu heybetliydi. Omuzlar geni, ba byk ve aln geniti. Elleri ve ayaklar iri, kol ve bacaklar ise olduka uzun ve kalnd. Grn acayip ve rktc olan Timurun, surat olduka ask, sa eli felli ve sa aya da topald (bn Arabah, 1986: 126, 450-451; bn Tagrbird, 1956, XIII: 162; bn Kd uhbe, 1997, IV: 438; es-Sehav, (tarihsiz), III: 49; bn ys, 1983, I/2: 618-19, 709; el-Kalkaand, 1987, VII, 330). Genliinde yol kesip, su iledii gnlerden birinde, koyun alarken bir oban tarafndan omzundan ve kalasndan vurularak topal kald iin Lenk (Topal) lakabn almt (bn Arabah, 1986: 42, 44; bn Tagrbird, 1956: XII, 255; bn Hacer, 1998, I: 17; bn Kd uhbe, 1997, IV: 429). bn Haldn ise, Timurun kendisine sylediine gre, topal olmasna sebep olan bu ok yarasn genliinde yapm olduu bir baskn srasnda aldn ifade etmektedir (bn Haldn, 1979: 428). Bu nedenle kendisine Farsa Timurlenk, Trke Aksak Timur denilmekteydi (el-Kalkaand, 1987, VII: 330).

87

bilig, Gz / 2004, say 31

Krmzya alan beyaz bir teni, parlayan gzleri, uzun ve dz bir sakal olan Timurun sesi de olduka grd (bn Arabah, 1986: 451; bn Kd uhbe, 1997, IV: 438; es-Sehav, (tarihsiz), III:, 49; bn Tagrbird, 1956, XIII: 162). bn ysn yuvarlak ve ak dm bir sakala sahipti ifadesine dayanlarak (bn ys, 1983, I/2: 619) kendisinin ilerleyen yalarda sakalnn kesim eklini deitirdiini sylemek mmkndr. Seksen yalarna gelmi olmasna ramen gc kuvveti yerinde ve olduka evik olan, oturup kalkarken hibir yere dayanma ihtiyac hissetmeyen ve hatta namazlarn ayakta klan Timur (bn Arabah, 1986: 216, 451; es-Sehav, (tarihsiz), III: 49-50; bn Tagrbird, 1956, XIII: 162; bn Kd uhbe, 1997, IV: 437; bn hne, 1873: 218-219) gerek yan hi gstermezdi. Nitekim, 11 Reb-l-evvel 803 (30 Ekim 1400) tarihinde Halepi ald zaman, limlere yaptrd tartma srasnda bn hneye Bugn 75 yama bastm demi (bn hne, 1873: 218) ve Halepten hemen sonra fethettii Dmakta grm olduu bn Haldn ise kendisi iin 60 ile 70 aras bir yata ifadesini kullanmtr (bn Haldn, 1979: 428). Sa bacann topal olmas nedeniyle ksa mesafelere bacan srkleyerek yryen ve uzun mesafelere adamlar tarafndan tanan Timur, atna binmek istedii zaman, yine adamlarnn omuzlarna alnmak suretiyle atna bindirilirdi (bn Haldn, 1979: 428; bn ys, 1983, I/2: 619, 709). Timurun Kiilii ve Asker Yn Kendine zarar dokunsa bile doruluktan asla vazgemeyen, yalandan ve yalan syleyenden nefret eden Timurun, srekli olarak parmanda tad yzne rast, rust (kurtulu doruluktadr) ibaresini naketmi olmas (bn Arabah, 1986: 451; bn Tagrbird, 1956, XIII: 163) ve yazd mektuplarn sonuna da ayn ibareyi ieren damgasn vurmas (el-Kalkaand, 1987, VII, 330), dorulua ne kadar ok nem verdiinin bir gstergesiydi. Ayn zamanda cidd, kararl, sert ve otoriter bir ahsiyete ship olan bu hkmdar, kafasna koyduu bir ii mutlaka yapar ve emirlerinin kesinlikle yerine getirilmesini isterdi. Emrine en ufak muhalefette bulunann kann mbah grr ve hibir ey onu kararndan vazgeiremezdi. Bylelikle ahsiyetinin zedelenmesine asla izin vermezdi (bn Arabah, 1986: 452; bn Tagrbird, 1956, XIII: 163; bn Kd uhbe, 1997, IV: 429, 438; es-Sehav, (tarihsiz), III: 49). bn Arabahn onun hakknda yazm olduu u cmleler, kendisinin bu zelliini ok daha iyi anlatmaktadr: Azminin derecesiyle, hedefledii eye kar gsterdii kararllk ile plnlad eyler hususunda kendisine ters den ve muhalefet edenlere kar tavryla ilgili olarak anlatlr ki: Ordusuyla Hindistana
88

Yksel, Arap Kaynaklarnda Timur

yneldii zaman, karsna bir kale kt. Bu kale, o kadar yksek ve o kadar muhkemdi ki, gne tam tepedeyken sanki onu alnndan pyor, bulutlardan yaan yamur sanki onun pnarlarndan akyor ve Keyvan Yldz gece yolculuunda bu kaledekilere hizmet ediyordu. inde ise kk ama cesur bir Hintli topluluk vard. Bunlar ailelerini ve endie duyduklar deerli mallarn ulalmas g yerlere tamlar ve yanlarnda ie yarayacak hibir ey brakmamlard. Bu kaleye giden ne bir yol ne de etrafnda gece gndz kalnabilecek herhangi bir yer vard. Kale yle bir tepedeydi ki, kendisine doru gelenlere tamamen hkimdi ve onlara hi zorlanmadan kar koyabiliyordu. Timur, bu kaleyi kuatmadan ve onu etkisiz hale getirmeden geip gitmeyi kabul etmedi. Zten akll ve tecrbeli insan arkasnda dmanna snabilecei bir yer brakmayan kimsedir. Bylece Timurun adamlar uzaktan kaledekilerle atmaya baladlar. Kaledekiler rahatlkla kar koyuyorlar ve kaleden kolaylkla her trl silahla ate ederek Timurun askerlerinden her gn birok adam ldryorlard. Bu kuatma gnlerinden birinde yamur yad ve bu durumda adamlarnn ne yaptklarn merak ederek atna binen Timur, onlarn amur iindeki hallerini hi beenmedi. Hemen emirlerini artarak kendilerine kfr edip azarlad ve yle dedi: Ey nankrler, ey haram yiyenler! Benim eit eit nimetlerimden istifade ediyor ve dmanlarma kar geveklik gsteriyorsunuz! Allah size verdiim nimetleri haram klsn ve yaptnz nankrln cezasn versin! Ey iinin hakkn vermeyen, nimetlere nankrlk eden ve cezay hak eden himmetsizler! Sizler, sultanlarn boyunlarna benim ayaklarmla basmadnz m? Benim iyiliklerim ve ihsanlarmn kanatlaryla dnyann ufuklarna umadnz m? Birok memlekette benim devletimin korumas altnda hkimiyet srlerinizi otlatmadnz m? Size sa elimle hayr sererken sol elimle zerinizden erri defetmedim mi? Timur bunlar sylerken emirleri balarn ne emiler ve hibir cevap verememilerdi. Bunun zerine iyice sinirlenen Timur, az kalsn sinirinden lyordu. Klcn ekti, beride bulunan esirlerin tepesinde sallamaya balad. Emirlerinin balar eilmi, zelil ve perian bir haldeydiler. Sonra kendine hkim olmaya alt ve oynamak iin satrancn istedi. Bu srada yannda Muhammed Kavcin adnda ok zel konuma sahip birisi vard ki, bu zat btn vezirlerden nde gelmekteydi ve tm emirlerden daha stnd. Mbarek bir mizac olan bu kiinin sz dinlenir ve gr kabul edilirdi. Emirler kendisinden araya girerek ricac olmasn ve bu problemi zmesini istediler. Muhammed Kavcin de bu istekleri kabul edip, krizi bizzat zeceine dair sz verdi ve frsat kollamaya balad. Bu arada Timur kaleyle ilgili dncelerini sylyor ve evresindekilerin fikirlerini almaya alyordu. Ancak herkes Timurun ileri srd dnceyi kabul edip onunkine benzer fikirler ileri srmeye abalyordu. Derken Muhammed Kavcin
89

bilig, Gz / 2004, say 31

konumaya balayp: Allah efendimiz Emirin mrn uzatsn ve kendisine, grleri ve bayra altnda her trl kaleyi fethetmeyi nasip etsin. Farz etsin ki, bu kaleyi aldk. Ancak bu fetih, bizden birok gl ve kuvvetli insann lmne mal olursa buna deer mi? Bu menfaat bu zahmeti karlar m? dedi. Timur onun konumasna hi aldrmadan ve cevap vermeden Merkedrilerden Herimelik adnda birisini artt. Zebellah gibi olan bu adam ok irkin, ayn zamanda da olduka pis ve iren idi. yle ki, katran bile onun itii orbaya nazaran st gibi tertemizdi. Timurun emriyle Muhammed Kavcinin elbiseleri bu adama, onun elbiseleri de Muhammed Kavcine giydirildi ve ardndan Timur, Muhammed Kavcinin defterlerini ve mbairlerini isteyerek, canl cansz ve mlk-akar tm mallarn, bahelerini, kylerini, vakf mallarn, atlarn, develerini, katrlarn, hizmetilerini, cariyelerini ve hatta elerini de alp bu pis adama verdi. Ardndan da Allaha ve ayetlerine, szlerine ve sfatna, arz ve semasna, btn peygamberlere ve mucizelerine, tm velilere ve kermetlerine ve kendi bama yemin ederim ki, herhangi bir kimse Muhammed Kavcin ile yer ier, onunla yrr ve arkadalk eder, ona gider ya da onu yanna alr veya kendisiyle ilgili mazeret bildirir ve bana arac olarak gelirse o kiiyi de onun gibi yaparm dedi ve Muhammed Kavcini huzurundan kovdu. Tm nimetleri ile mallar elinden alnm ve onlar insanlarn en zelilinin zerinde grm olan Muhammed Kavcin bu halde mrn devam ettirdi. Artk lm bile ona byle bir hayattan daha tatl, yaad her an bin kl darbesinden daha ac geliyordu (bn Arabah, 1986: 459-462). Kendisine muhalefet eden ve emrini yerine getirmeyenlere kar tavr bylesine sert ve acmasz olan Timur, her sznn bir emir olarak alglanmasndan holanr ve verdii emirlerin derhal yerine getirilmesini isterdi. Bu zellii ile ilgili olarak bn Arabahtan nakledeceimiz u cmleleri olduka ilgintir: km olduu bir sefer esnasnda, uykusuzluk ve uzun sefer yorgunluundan dolay boynu yana doru bklm ve uyuklar halde olan, ama kendisine kzmak bir yana sz bile sylenemeyecek durumdaki bir askerini uzaktan gren Timur ylesine Ya, bunun kellesini vuracak kimse yok mu? dedi ve baka bir ey sylemedi. Bu srada huzurunda bulunan Allahn azap elbisesi giydirdii ve merhamet koklatmad Devlet Timur adndaki mehur emiri hemen yerinden kalkarak o askerin boynunu uurdu ve Timurun nne koydu. Bunun zerine Timur Yazklar olsun sana, bu ne feci bir durumdur! Bu kelle de nedir? dedi. Emir de Senin uurulmasn buyurduun kelledir diye cevap verince, bu ifade Timurun ok houna gitmi ve emrinin en ufak bir iaretle yerine getirildiine ok sevinmiti (bn Arabah, 1986: 479).
90

Yksel, Arap Kaynaklarnda Timur

Emirlerinin uygulanmas konusunda bylesine hassas olan Timur iin, limlerle yapt tartmalar anlatlrken de bahsedilecei zere Halepteki tartma meclisinin ba kahraman olan, bn hnenin u ifadesi de olduka dikkat ekicidir: Timur, Halepe tayin ettii emirlerine ben [bn hne] ve Kad erafeddin iin Bu iki adam kendinizden bilin. Onlara iyilikte bulunun, ihtiyalarn karlayp ulfe balayn ve arkadalarna da eziyet etmeyin. Bu ikisini kalede brakmayn ve Sultaniye medresesine yerletirin dedi. Dediklerinin hepsi yerine getirildi ama bizi kaleden indirmediler ve Halepteki hkm shibi Emir Musa b. Hac Togay bu durumu, Sizin adnza endie duyuyorum, nk Timur bir ktlk emrettii zaman hi unutmaz, peini takip eder ve hemen bu emri yerine getirilir; ama bir iyilik emredince peini takip etmez ve emrettii kimsenin insiyatifine kalr diyerek aklad (bn hne, 1873: 222-224). Bu cmleleri bn Arabah da eserinde aynen nakletmektedir (bn Arabah, 1986: 219). Disiplinsizlie hi tahamml olmayan ve en ufak bir hatay affetmeyen Timur, akadan holanmaz ve uzak yakn herkese kar ciddiyetini korurdu. Bu zellii ile ilgili olarak verilebilecek en iyi rnek, Ondrdndeki dolunay ve batndan nceki gne kadar gzel olan ei olpan hakknda bir sylenti duyduu zaman buna kulak kapatmamas, aksine onu hemen ldrmesidir. nk Timur iin burada nemli olan duyduunun gerek d olup olmad deil, o szn bir kere sylenmi olmasyd (es-Sehav, (tarihsiz), III: 49; bn Arabah, 1986: 178, 451, 454, 466; bn Tagrbird, 1956, XIII: 162-163). Mthi bir sezgi gcne, derin bir saduyuya ship olan Timurun bu zelliklerine bir de doru mantk yrtme zellii eklendii iin asla yanlmaz ve grlerinde devaml isabet ederdi. Bir liderde bulunmas gereken bu zelliinden dolay insanlar kendisine gven duyar ve onu srekli takip ederlerdi (bn Arabah, 1986: 361, 451-452, 457; bn Tagrbird, 1956, XIII: 162-163; es-Sehav, (tarihsiz), III: 49; bn Kd uhbe, 1997, IV: 429, 438). ok iyi tahkim edilmi olan Sivas nlerine geldii zaman, askerlerine Bana, bu kaleyi 18 gnde fethetmemizi salayacak hileyi syleyin demesi ve gerekten tam 18. gn ehri ele geirmesi (bn Arabah, 1986: 457; bn Kd uhbe, 1997, IV: 429, 433) yukarda da saydmz zelliklere sahip olduunun bir gstergesidir. Bylesine byk bir ileri gre sahip olan Timurun, ayn zamanda kvrak bir zekas ve hazr cevap bir kiilii vard. Bir bakta idrak eder, iaretleri hemen anlar; doru ile yanl, gerek fikrini syleyenle dalkavukluk yapan annda ayrt ederdi (bn Arabah, 1986: 451-452; bn Tagrbird, 1956, XIII: 163; bn Hacer, 1998, I: 17). Bu nedenle de hayatnda sadece iki kez aldatlmtr. Bunlardan ilki 797 (1394-1395) ylnda Emir digu (Edigey) tarafndan Det-i Kpakta gerekletirilmi ve Timur aldatldn fark edince fkesinden zapt
91

bilig, Gz / 2004, say 31

edilemez hale gelmi ve sinirden ellerini srp, bir daha dnmemek zere Deti Kpak hemen terk ederek Semerkanda dnmtr (bn Arabah, 1986: 147. Emir digunun Timuru nasl kandrd iin bk. bn Arabah, 1986: 145146). kinci kez ise Cemziyelhir 803 (Ocak 1401)de Dmak ald zaman bn Haldn tarafndan kandrlmtr (bn Haldn, 1979: 412-416. Bu konu iin ayrca bk. Yksel, 2001:100-102). Bylesine hrsl olan bu byk hkmdr asla pimanlk duymaz ve hayata daima iyimser bakard. Mutluluunu gayet arbal bir ekilde yaar, duygularn asla dar vurmazd. Szgelimi, grnte bir iten kanr gibi davranr, fakat iinden o iin olmasn ister ve bunu da kimseye hissettirmezdi (bn Arabah, 1986: 128, 451, 457; bn Tagrbird, 1956, XIII: 163). Timurun bu zelliiyle ilgili verilecek en gzel rnek, irazda ah Mansur ile yapt savata hareminin iine saklanarak bu cesur savadan kurtulan Timurun, bu mcadelenin sonunda galip gelmesi ve ah Mansuru ldrlenler arasnda bulamaynca da ok sinirlenmesi, fakat az sonra bir adam ah Mansuru yakalayp kafasn keserek ve kendisine getirince, ah Mansurun kafasn gren Timurun, sevindii halde zlr gibi grnerek, Mansurun kellesini getiren askerin boynunu vurdurmasdr (bn Hacer, 1998, I: 320; bn Tagrbird, 1956, XII: 261). Sebatkr olmas, karlat problemleri hemen zmesi kiiliini daha da derinletiriyordu. Asker yn anlatlrken de ifade edilecei zere bn Arabahn deyimi ile Kaplan tabiatl ve aslan durulu olan Timur, cesur ve kahraman insanlar bir anda aslan gibi paralar ve kendisine kibir gsterene haddini bildirmeden, karsnda dikleneneni ise rezil etmeden duramazd (bn Arabah, 1986: 382, 451, 456; bn Tagrbird, 1956, XIII: 163). Ankara savanda Yldrm Byezidi esir aldktan sonra kendisine yapt muamele gzel bir rnektir: Savatan sonra huzuruna getirilen Byezidi azarlam, haremi, maiyeti ve hizmetilerini tutuklayp onlara el uzatmt. Ayrca her gn Byezidi huzuruna getirterek onunla elenip onu lf ile kzdrm ve dzenledii iki lemlerine Byezidi zincire vurulmu halde getirterek, Byezidin kadnlar, kzlar ve cariyelerine bu lemde hizmet ettirip arap dattrm, bunu gren Byezidin dnyas kararmtr (bn Arabah, 1986: 337-340; bn Hacer, 1994, II: 228; bn Kd uhbe, 1997, IV: 293, 435; bn Tagrbird, 1956, XII: 268). Timurun bu hareketleri yapmasndaki ama, daha nce Byezide gndermi olduu mektuba karlk ald cevap mektubunun sonunda ... Biliyorum ki, bu sz seni lkeme getirir, eer gelmezsen zevcelerin 3 talakla bo olsun, ayet gelir de ben seninle savamaz ve senden kaarsam kendi elerim 3 talakla bo olsun diye yemin eden Byezide bu szlerini hatrlatmakt. nk, bn Arabah'n ifadesine gre, kadn ad anmak ve kadn
92

Yksel, Arap Kaynaklarnda Timur

zerine yemin etmek Trk ve aatay boylarnn trelerine gre ok byk bir ayp saylmaktayd (bn Arabah, 1986: 313, 340). Bu byk fatihin asker yn ve dehas incelenmeden kiiliinin tam olarak ortaya konulamayaca bir gerektir. nk onun hayat hep asker mcadeleler ve savalarla gemitir ve o kendisini seferlerine adamtr. 80 yalarna gelmi olmasna ramen 807 (1405) ylnda ine sefere km ve bu sefer srasnda da vefat etmitir. Ei ve benzeri grlmeyen bir cesaret ve azme sahip olan Timur, cesur ve kahraman kimseleri severdi. Heybetli bir kahraman ve byk bir savayd. lmden asla korkmaz ve daima ordusunun nnde giderdi. Anszn bir saldrya urad zaman, sanki byle bir saldry bekliyormu gibi derhal kar koyard (bn Arabah, 1986: 77, 200, 451, 457; bn Hacer, 1998, I: 17; bn Tagrbird, 1956, XII: 256; bn Kd uhbe, 1997, IV: 429, 438; es-Sehav, (tarihsiz), III: 49). Daha nce de belirttiimiz gibi, kurnazlkta eline kimsenin su dkemeyecei Timur, harp hilelerini herkesten iyi bilir, dmanlar bu yzden kendisinden ok ekinirlerdi. Bu zellii sayesinde en muhkem kale ve ehirleri hemen fetheder, en gl ordular kolaylkla malup ederdi (bn Arabah, 1986: 85, 126, 160, 200, 320, 351, 361, 456; bn Hacer, 1994, II: 225; el-Makrz, 1997, VI: 47; bn Tagrbird, 1956, XII: 223, 253; es-Sehav, (tarihsiz), III: 49; es-Seyraf, 1971, II: 209; bn ys, 1983, I/2: 606, 619, 710). Saylamayacak kadar ok olan rneklerinden birkan verecek olursak, Timurun asker dehas daha iyi anlalacaktr: 800 (1397-1398) ylnda Hindistan seferi srasnda atlar, Hint ordusundaki fillerden rken ve ordusu yenilmek zere olan Timur, hemen dehasn konuturup gen eklinde, demirden atallar yaptrp bunlar geceleyin fillerin yolu zerine attrr,7 sabah olup sava dzeni alnnca askerlerine geri ekilmelerini emreder, dman askerleri hezimete uradklarn zannederek onlar takibe balar ve demir atallarn atld blgeye gelince bu atallara basan filler acdan rkp geriye dnerek kendi adamlarn ezerler ve onlarn yenilmelerine neden olurlar (bn Arabah, 1986: 164-166; bn Hacer, 1994, II: 9-10; bn Tagrbird, 1956, XII: 262-263). Yine Hindistandaki bir muharebede Timur adamlarna 500 deve yk kam getirtir, ilerine ya doldurtup fitil yerletirterek filler yaklanca bunlar ateleyip fillerin zerine atmalarn emreder ve filler yanan yalarn alevinden rkerek kaar, Timur da bylece galip gelir (bn Arabah, 1986: 166-167; bn Tagrbird, 1956, XII: 262). Konuyla ilgili dier bir rnek de kendisinin Dmak ele geirmesiyle alkaldr: Timur Dmak kuattnda, ok salam surlara sahip ve ok gl bir ehir olan Dmakn halk kendisine ok iyi mukavemet gstermi, hatta 1.000 kadar
93

bilig, Gz / 2004, say 31

Timurlu askerini de ldrm ve Timur ehri almaya muvaffak olamamtr. Bunun zerine, Timur hemen bir hile planlayarak iki adamn gndermi ve ehirdekilere Emirimiz sulh istiyor, akll birini gnderin de sulhu konualm dedirtmi, emirleri ile ihtilafa den Sultan, Dmak kendi kaderine terkederek Msra dnm olduu iin basz kalan ve ne yapacan bilemeyen Dmak halk en sonunda Kdl-kudat bn Muflihi Timura eli gndermitir. Timur ok kurnaz davranp bn Muflih ile ok yumuak bir dille konumak suretiyle kendisine Bu ehir peygamberler ve sahabeler ehridir. Ben de ocuklarmn ve kendimin sadakas olarak bu ehri Allah Reslne (SAV) balyorum. Eer Dmak nibi Sudun elimi ldrmeyip beni kzdrmasayd buraya gelmeyecektim. Zten Sudunu yakaladm ve o u an elimde esir. Geli amacm sadece buydu ve imdi yalnzca geri dnmek istiyorum. Ama bana sunulacak dokuzt8 almadan gitmem diyerek bn Muflihi kandrmtr. Timurun bu szlerine kanan bn Muflih ehre dnnce Dmak halkna Timuru vm, onun ok byk birisi olduunu sylemi ve Timurun kendisine dediklerini aktarmtr. Bu szlere inanan ehir halk arasnda da sulh fikri ar basm ve ehri Timura teslim etmilerdir (bn Tagrbird, 1956, XII: 238-239; bn Hacer, 1994, II: 137-138, 225226, 228; el-Makrz, 1997, VI: 50-52; bn ys, 1983, I/2: 610-611; elKalkaand, 1987, VII: 330-331). Sava hilelerini iyi bilen ve insanlar ok iyi tanyan bu zeki hkmdr Mardin, Sivas, Amid gibi daha birok kale ve ehri kurnazlk ve hile ile ele geirmi, birok orduyu da alt etmitir (bn Arabah, 1986: 128, 129, 457; bn Kd uhbe, 1977, I: 513). Kendisine hemen itaat eden kii ve ehirler gvencede olurken, en ufak muhalefette bulunanlar mahveden Timur iin savamak bir zevkti ve muhaliflerinden intikam almaktan byk bir haz duyard. yle ki, birisinin kendisi ile savamak istediini rendii zaman ok sevinir, gnl ferahlar ve o kiinin zerine uarcasna giderdi (bn Arabah, 1986: 111, 169, 459; es-Sehav, (tarihsiz), III: 49; bn Hacer, 1998, I: 20, 472). Yollam olduu elilerin Msr sultan el-Melik ez-Zhir Berkuk tarafndan ldrlmesi zerine, 796 (13931394) senesinde Berkuka gnderdii mektupta Timur kendisini u ekilde ifade etmi ve mektubunda ayetlere de yer vermek suretiyle, yapt ve yapaca eylere ilh bir meruluk kazandrmaya almtr: De ki: Allahm, ey gkleri ve yeri yoktan vareden, grlmeyeni ve grleni bilen! Ancak Sen, ayrla dtkleri eylerde, kullarnn arasnda hkmedersin.9 Bilin ki, biz Allahn fkesinden yaratt askeriyiz, gazab kendilerine hell olan kimselere musallat ettii, akilere acmayan ve alayana merhamet etmeyen kimseyiz. Allah bizim kalplerimizden rahmeti ekip almtr. Vay o kimsenin haline ki, bizim tarafmzda deildir! Muhakkak ki, biz lkeleri yok ettik, ocuklar ye94

Yksel, Arap Kaynaklarnda Timur

tim braktk, yeryznde fesad kardk, aziz olan zelil yaptk ve topraklarn zorla ellerinden aldk. Eer bu yaptklarmz onu iiten kimseye hayal gibi gelirse, onu anlamakta zorluk ekerse kendisine yle de: phesiz ki, hkmdrlar bir lkeye girdiklerinde oray bozarlar, ayn zamanda zelil ederler.10 Bu bizim saymzn fazlalndan, cesaretimizin okluundan, hzl koan atlarmzdan, delip geen mzraklarmzdan, parlayan ok ularmzdan, yldrm gibi kllarmzdan, dalar gibi yreklerimizden ve kumlarn says kadar olan askerlerimizdendir. Bizler kahraman ve efendiyiz, bizim mlkmze eriilemez ve komularmza zarar verilemez. Onurumuz sonsuza dek en sttedir, bize teslim olan kurtulur, bizimle savaan piman ve bizim hakkmzda bilmeden konuan cahillik etmi olur. Eer siz de emirlerimize itaat eder ve artlarmz kabul ederseniz bizim lehimize olan sizin de lehinize, bizim aleyhimize olan sizin de aleyhinize olur. Eer muhalefet ve isyana devam ederseniz sakn kendinizden bakasn knamayn. nk kaleler bizden yanadr, onlarn ok gl olmalar bizi durduramaz. ehirlerin var gleriyle bizimle savamalar kendilerine fayda vermez. Bize ettiiniz beddualar duyulmaz ve onlara cevap verilmez. Allah dualarnza nasl cevap versin ki? nk haram yediniz, btn insanlar mahvettiniz, yetimlerin mallarna el koydunuz, idarecilerden rvet aldnz ve kendinize atei setiniz; bu ne kt bir sonutur! Zulm ile kszlerin mallarn yiyenler, karnlarna sadece ate koymaktadrlar ve lgn bir atee gireceklerdir.11 Tm bunlar yaparak kendiniz iin helk kaynaklarn oluturdunuz. limleri katlettiniz, erafn kann akttnz; vallahi bu isyan ve israftan baka bir ey deildir! Siz bununla atete ebed olarak kalacaksnz ve yarn size yle denilecektir: Yeryznde haksz yere byklk taslamanzdan, yoldan kmanzdan tr bugn, alaltc bir azap ile cezalandrlacaksnz.12 Ey asiler ve dmanlar, kendinizi zillet ve deersizlikle mjdeleyin! Bizi kfir zannettiniz, halbuki bize gre siz vallahi hem kefere hem de feceresiniz. Her eye gc yeten ve her eyi idare eden Allah, bizi size musallat etti. Sizin aziz olannz bizim katmzda zelildir, okluunuz ise bize gre aznlktr. nk biz dousu ve bats ile yeryzne sahip olduk ve yeryznn tm gemilerini gasp ettik. Size de gerekeni akladk. Perde kalkmadan, harp kvlcmlarn samadan ve yklerini brakmadan, her gz sizin iin alamadan, ayrlk mnadisi Bunlardan geriye bir ey kald m? diye barmadan, sizi iyice sarstktan sonra zafer lklarn size duyurmadan nce cevap vermek iin acele edin! imdi onlardan hibirini duyuyor musun, yahut onlarn gizli bir sesini iitiyor musun?.13 Eer size eli gnderiyorsak size insaf ettiimizdendir. nceki elilerimize yaptnz gibi bunlar da ldrmeyin, yoksa nceki detlerinize muhalefet ve Allaha isyan etmi olursunuz. Elilere ak tebliden baka bir sorumluluk yoktur. Size her eyi akladk, cevap
95

bilig, Gz / 2004, say 31

vermekte acele edin! Ves-selm (el-Makrz, 1997, V: 349-351; bn el-Furt, 1936, IX: 371-373; bn Arabah, 1986: 155-157; es-Seyraf, 1970, I: 379-381. Baz Arap tarihileri de bu mektubun tamamn vermemekle birlikte ya bir ksmn ya da sadece ieriini vermektedirler: bn Hacer, 1998, I: 474; bn Kd uhbe, 1977, I: 507-508; bn ys, 1983, I/2: 466). Dmanlarna byle hitap eden ve kendisini bu ekilde tarif eden Timurun, 788 (1386-1387) ylnda Isfahan ele geirdikten sonra ehirde fesad karp, mallara ve kadnlara el uzatan askerlerinden 6.000 kadarnn ehir halk tarafndan ldrlmesi zerine (bn Arabah, 1986: 98-99; bn Hacer, 1998, I: 319; bn Kd uhbe, 1997, IV: 431) sergilemi olduu tavr da kendisinin sava ve intikam psikolojisini ok gzel anlatmaktadr: afak sktnde bu uursuz olay duyan Timurun kulana eytan fledi ve Timur hemen fkeyle yerinden kalkarak zulmne klf aramaya koyuldu. lgnca, saldrganca ve aslan gibi kkreyerek ehre yneldi, oraya varr varmaz da ykm balad ve askerlerine kanlarn dklmesini, haremlerin kirletilmesini, ruhlarn ekip karlmasn, ikence edilmesini, mallarn gasp edilmesini, binalarn yklp kabirlerin tahrip edilmesini, ekinlerin yaklp hayvanlarn ldrlmesini, ocuklarn datlp namuslarn kirletilmesini, rahmet defterinin drlmesini ve intikam alnmasn; lime ilminden, edepliye faziletinden, erefliye nesebinden ve hasebinden dolay hrmet edilmemesini; yalya yandan, ke kklnden, garibe garipliinden, Mslmana Mslmanlndan, zmmye zmmliinden, zayfa zayflndan, cahile sefaletinden ve hafifliinden dolay acnmamasn, ksacas ehirde kimsenin braklmamasn emretti ve bu emri aynen yerine getirilmeye balandnda ehir halk kendilerini bundan hibir bedelin veya efaatin kurtaramayacan ve sabretmekten baka areleri olmadn anladlar. O gn ehirde ldrlenlerin says Yunus Aleyhisselamn mmetinin 6 kat14 kadard (bn Arabah, 1986: 99-100). Daha nce de anlatld gibi kararndan asla vazgemeyen, en ufak bir hatay affetmeyen ve dmanlarna hi acmayan Timurun, emirlerinden birisi ehirdekilere ocuklar toplayp Timurun yoluna kn ve efaat dileyin, Timur o zaman belki yumuar ve merhamette bulunur diye t verince, Isfahan halk ocuklar toplad. Timur gelip bunlar grnce: Bunlar da kim? Ekya artklar m? diye sordu. Emiri de Bunlar masum ocuklardr, anneleri lmtr ve babalarnn yapt katlden sorumlu deillerdir. Efendimiz Timur, onlarn babalarn ldrmekte hakldr, ama bu ocuklar kendisinden efaat ve merhamet dilemektedirler diye cevap verdi. Fakat, Timur bu szlere hi aldr etmeden, atn ocuklarn zerine srd ve ordusu da onu takip edince ocuklarn hepsi atlarn ayaklar altnda can verdi (bn Arabah, 1986: 100-101; bn Hacer,
96

Yksel, Arap Kaynaklarnda Timur

1998, I: 319; bn Kd uhbe, 1997, IV: 431). nk, Timurun gznde onlar birer masum ocuk deil, sadece dmanndan geriye kalanlar, kendi deyimi ile ekya artklar idi. Timur, Isfahanda yaptklarnn benzerlerini Delhi, Karaba, Grcistan, Tebriz, Sicistan, Kirman, iraz, Harezm, Sivas, Erzincan, Behisni, Antep, Urfa, Malatya, Mardin, Rahbe, Badat, Basra, Kufe, Hille, Tikrit, Diyarbakr, Halep, Hama, Dmak, Kemah, Ankara, Bursa, zmir, Krm, Saray ve Kefe gibi ehirlerde ve Hindistandan stanbul Boaz ve Krma kadar uzanan birok memlekette yapm ve bunlarn ounu yerle bir ederek buralarda insan kellelerinden bir ok kuleler yaptrmtr (bn Arabah, 1986: 116, 123-129, 169, 193-194, 196-197, 209, 217, 220, 257, 260, 280-285, 289, 352, 357; bn Tagrbird, 1956, XII: 218, 222-26, 239-246, 261, 264-268; XIII: 151; bn Hacer, 1998, I: 20-1, 312, 336, 440, 450, 453, 471-473, 489, 495; 1994, II: 9, 19, 37, 107, 133, 135, 137-139, 148, 208, 225-26; el-Makrz, 1997, V: 184, 340, 345, 347, 377, 401; VI: 34, 37-9, 41-43, 50-54, 66, 81; bn Haldn, 1979: 403-405; 1999, V/5: 470, 493-494, 516, 522, 536-538; bn hne, 1873: 207, 210-212, 219-221, 229, 233; el-Kalkaand, 1987, I, 507; V: 87; VII: 330, 331, 346, 402-403; IX: 248; XIV: 415; es-Seyraf, 1970, I: 129, 366, 375, 414; 1971, II: 74-77, 87-93, 150-152, 194; bn Kd uhbe, 1977, I: 181, 189, 473, 475, 502-503, 620; 1997, IV: 106, 142, 154-155, 167, 176-177, 191-192, 293, 430-433; es-Sehav, (tarihsiz), III: 47-49; bn elFurt, 1936, IX/1: 346, 350, 362, 366; bn Dokmak, 1985, II: 264; bn ys, 1983, I/2: 591, 592-601, 612-618, 660). Bunlar tek tek anlatmak konumuzun ercevesini aacandan sadece ok arya kaan birka ilgin rnek vermekle yetineceiz: Daha nce yapmadn brakmad Badatta, Kurban Bayram gn her askerinin kendisine bir insan kafas getirmesini emretmi, kendisine getirilen yaklak 100.000 insan kafasndan 120 tane kule yaptrm ve ehirde nehir gibi kpkrmz kan akmt (bn Tagrbird, 1956, XII: 261, 266; bn Hacer, 1998, I: 336, 453; 1994, II: 148, 208; el-Makrz, 1997, V: 340; 1997, VI: 66). bn Kd uhbe ise Timurun Badatta yapm olduklarn biraz daha abartl bir ekilde anlatmaktadr: Timurun Herkes bir kelle getirsin emri zerine adamlar, nlerine kan herkesin; ehirde kesecek kimse kalmaynca yanlarndaki esirlerin kafasn da kesmeye balamlar ve kendisine 800.000 kelle getirerek bunlardan 40 tane kule yapmlardr. Timur da bunlarn karsna geerek Selam olsun size, ey ehitler topluluu! Sizin ehdet mertebesine ulamanza biz sebep olduk, bunun iin kymet gn bize efat etmeyi sakn unutmayn! demitir (bn Kd uhbe, 1997, IV: 191). Daha nce bahsedildii zere dorulua ok nem veren, kendisine zarar gelecek bile olsa doruluktan vazgemeyen ve yalandan nefret eden Timurun,
97

bilig, Gz / 2004, say 31

yukarda ad geen ehirlerin bazlarn can, namus ve mallara zarar verilmeyeceine dair aman vererek ald halde, Isfahanda yaptklarnn aynsn bu ehirlerde de yapmas ve onlar tahrip etmesi kendisinin doruluk karakteri ile gerekten elimektedir. Ayrca Timur, savarken, dmanlarn cezalandrrken ve onlardan intikam alrken her trl davran mbah sayyor ve verdii szleri yerine getirmemekte herhangi bir saknca da grmyordu. Hatt bu cesur ve lmden korkmayan sava, 788 (1386-1387) senesinde Irak- Acem shibi ah Mansur ile irazda yapt muharebe esnasnda ah Mansurun, adamlarndan 500 kadarn seip lme meydan okuyarak kendisine doru saldrmas ve askerlerinin ah Mansur'dan kap kendisini yalnz brakmalar zerine kadnlarn, yani hareminin, iine bile saklanmaktan ekinmemi ve hayatn kurtarmt (bn Arabah, 1986: 93-94; bn Hacer, 1994, II: 319; bn Tagrbird, 1956, XII: 260). Arap kaynaklarna gre hibir iini tesadfe brakmayan ve daima tedbirli bir hkmdar ve asker olan Timur, kendi topraklarna srdalarn koyar, ele geirdii ve geirmedii tm memleketlere de casuslarn yollard. Casuslarnn arasnda Kahirede bulunan yardmcs Atlam gibi emirler, fakir ve fakih olan Mesud elGeccan gibi divanndaki kiiler yada Dmaktaki Sumeysatiyye tekkesindeki Sufilerden bazlar ile hi beklenmedik tacirler, pehlivanlar, dilenciler, sanatkar ve mneccimler, ozan Kalenderler, gezgin Haydarler, denizciler ve cincilerden ihtiyar cadya kadar birok kimse bulunurdu. Timurun ok tecrbeli, dou ve baty ok iyi tanyan, hilekrlk ve kurnazlkta en st dereceye ulam, dehas sayesinde su ile atei bir araya getirip batl ile hakk uzlatrm, hilekrlkta Sasan ve Ebu Zeydi bile gemi, hikmet ve tartma gcnde bn Sinay susturmu, mantkta Yunanllar alt edip Yunan mantn tersine evirmi ve ztlar bir araya getirmi olan bu casuslar, bulunduklar yerdeki her eyi ve her olup biteni en ince ayrntsna kadar annda kendisine bildirirlerdi. Oradaki arlklar ve fiyatlar kendisine sylerler, blgenin kolaylklarn ve zorluklarn ona tasvir ederlerdi. Bulunduklar ehir ve kylerin haritalarn, yollarn, evlerinin planlarn, mesafelerini ve geniliklerini tm ayrntlar ile kendisine izerler ve oradaki emirlerin, ileri gelenlerin, zengin ve fakirlerin isimlerini, lkaplarn, hretlerini, soylarn ve mesleklerini tek tek kendisine bildirirlerdi. Timur da zihnini hep kendisine bildirilen eyler ile megl eder ve bir ehri ald zaman o ehrin ileri gelenlerinden birini artarak: Filanca kii ne yapyor? u tarihteki falanca kii ile olan meselesini ne yapt? u olay ne oldu? Filan kii ile falan kii kendi aralarndaki kavgay ne yaptlar? gibi sorular sorard. Tabi ki, karsndakiler ok arr ve bu olaylar cereyan ettiinde Timurun orada hazr ve nazr olduunu zannederlerdi (bn
98

Yksel, Arap Kaynaklarnda Timur

Arabah, 1986: 456-457; es-Sehav, (tarihsiz), III: 49; bn Hacer, 1998, I: 336, 491, el-Makrz, 1997, V: 199). Timur, casuslarndan bilgi almadan asla hareket etmez ve kendi ordusunda birinin casusu varsa onu hemen tanrd. nk kendi casuslar ve srdalar sayesinde yeni doan her bebekten ve yaplan her gizli eyden haberi olur, zeki olduu iin de gznden hibir ey kamazd. Bir yere hareket etmek istediinde devlet erknn hemen toplar ve kendileri ile istiare ederek, onlara istedikleri kadar konuma hakk verirdi. Bundan asla vazgemez ve daima nsanlardan istiare eden hibir zaman yanlmaz ve dzenli olarak ilerinin sonucunu tartan kii asla piman olmaz. Benim istiare meclisimde herkes istedii kadar konusun ve hi ekinmeden istedii fikri sylesin. Eer hata ederse bir ey kaybetmez, ama isabet ederse kendisine iki sevap vardr derdi. Doru karara varmak iin btn gcn harcayan Timur ortaya kan kararla kendi fikrini birletirir ve bunun kendi isteine uygun olmasn isterdi. Btn grler bir noktada ittifak ettikten sonra da bu meclisi feshedip Sleyman ah, Kumar, Seyfeddin, Allah Dad, ah Melik ve eyh Nureddin gibi kiilerden oluan kendi zel meclisini toplard. Bu mecliste durum inceden inceye bir daha gzden geirilerek nereye, nasl ve ne zaman hareket edilecei zerine ittifakla bir karar alnrd (bn Arabah, 1986: 458; es-Sehav, (tarihsiz), III: 49). Bu ekilde ince eleyip sk dokuyarak bir yere hareket etme veya sefere kma karar alan Timur, hibir eyi tesadfe brakmaz, harekete gemeden nce casuslar ile yazarak her trl tedbiri alrd. Sadece hareket edilecek yn deil, dier ynler de mutlaka emniyet altna alnrd. Hareket srasnda hedef saptrmay ok iyi beceren, dman, casuslarn ve gzclerini yanltmada ok baarl olan Timur, nce nc kuvvetleri kararlatrlan yere gruplar halinde yollar, ardndan ana orduyu baka bir yne gnderir, zaruret olmadka gidilecek yerin srrn kesinlikle hibir kimseye vermezdi. Askerlerini bir douya bir batya gtrr, ok kalabalk ordusu bir grnr bir kaybolur, bir dzene girer bir bozulurdu. Onlarn geldiini gren gzcler ve renen casuslar hemen efendilerine grdklerini ve bildiklerini haber verirler ve Timurun yneldii yerin ahalisine, gelen bu tehlikeye kar hazrlanmalar haberi verilir, ama hi kimse hibir ey anlamadan Timurun ordusu gelerek oray annda yerle bir eder veya baka bir ynde baka bir blgeye ulatklar haberi alnrd. Tabi ki, o blgenin halk bundan habersiz olurdu (bn Arabah, 1986: 457-459; es-Sehav, (tarihsiz), III: 49). Mesela Timur, 795 (1292-1293) ylnda Badat halknn Ahmet b. veysin zulmnden bkmas ve kendisini Badata armas zerine hemen Badata ynelmi ve ehre iki gnlk mesafedeki Derbende geldii srada Ahmet b. veys kendisine eyh Nureddin Horasanyi yollamtr. Timur, eyh
99

bilig, Gz / 2004, say 31

Nureddini hrmetle karlayarak Badat senin hatrn iin brakyorum demi ve Sultaniyeye doru hareket ederken, eyh Nureddin ise bu haberi hemen Ahmed b. veyse mjdeleyerek Badata ynelmitir. Sultaniyeye doru hareket etmi olan Timur, bu arada dier bir yoldan dolaarak, gney taraftan oktan Badata girmi ama Timurun Badata doru geliyor olmasndan dolay tetikte beklemekte olan Ahmet b. veysin bundan haberi bile olmamtr (bn Hacer, 1998, I: 452-453; el-Makrz, 1997, V: 338; bn Kd uhbe, 1977, I: 473). Burada Timurun hem eyh Nureddin Horasanye hrmet edip, Badat kendisinin hatr iin baladn ifade etmesi hem de Badata ondan nce ulaarak ehre girmesi yukarda da anlatld gibi Timurun avarken ve dmanlarn cezalandrrken yalan sylemeyi ve hertrl davran mbah grmesinden ileri gelmektedir. Timurun asker dehasn, kurnazln ve casuslarn anlattktan sonra baarsnda phesiz byk bir paya ship olan ordusu hakknda Arap kaynaklarnda geen ifadelerin de burada zikredilmesi gereklidir. bn Arabah ve esSeyrafye gre Timurun bir okyanus gibi olan ordusunun ne ba ne de sonu vard ve askerlerinin says Allahtan bakasnn sayamayaca kadar oktu. Blnden ayrlan bir asker, yerini itima gnne kadar bir daha bulamazd (bn Arabah, 1986: 457, 482; es-Seyraf, 1971, II: 74). bn hne, Hfz elHarezmnin kendisine Timurun divan 800.000 savay ieriyor dediini ifade etmektedir (bn hne, 1873: 218; bn Hacer, 1994, II: 136). Timurun, zamann ve olaylarn getirebilecei tm tecrbeleri grm, her trl iddeti ve skntlar yaam olan askerleri, dnyay ve insanlar ok iyi tanrlard. Bu sebeple her trl kmazn stesinden nasl gelinecei ok iyi bilirler, en byk olaylar karsnda bile dehete dmezler, ksacas hibir engel onlar durduramazd. bn Arabahn deyimi ile neklere yk ykler ve binerler, hatta eeklere eyer vurup gem takarak Arap atna binenlerle yarr ve onlar geerlerdi (bn Arabah, 1986: 473-474). Timurun ordusunda bir yandan merhametsiz ve zalim kiiler, putperest Trkler, ateperest Acemler ile Mslman olmayan kfir, khin, byc vesair kimseler bulunurken, dier yandan zarif, edepli ve slih kiiler, fazilette rnek olmu kimseler, limler, veliler, Sufler vesair kiiler de mevcut idi. Ayrca, byk ve iddetli savalara katlp, erkeklerle baa ba savaan, cesur erkeklerin yapt mzrak ve ok atma gibi eyleri yapabilen kadnlar da vard. Bu kadnlardan hamile olanlar doum vakti gelince hemen yolun kenarna ekilip atndan inerek, doumunu yapar ve ocuunu alarak dierlerine yetiirdi. Bu ekilde, seferde domu, bym, evlenmi ve ocuu olmu ama yerleik hayata gememi askerleri vard (bn Arabah, 1986: 476, 479, 481; es-Seyraf, 1971, II: 75).
100

Yksel, Arap Kaynaklarnda Timur

Sefer emri kard zaman le vaktinden ikindiye kadar gecikenin kellesini vuran ve askerleri, sefere kld zaman ka sene sonra geri dnleceini merak eden Timurun (bn Arabah, 1986: 485) Be Yllk Sefer, Yedi Yllk Sefer diye adlandrlan seferleri vardr. phesiz Timur, yapt savalarda asker dehasnn ve asker konulardaki bu titizliinin meyvelerini toplamaktayd. Gerekten de bn Kd uhbe, Timurun, yapt saysz savalarda ne bir kez hezimete uradnn ne de geri ekildiinin kaydedilmi olduunu ifade etmektedir (bn Kd uhbe, 1997, IV: 440). Volga nehrinden, Ganj nehrine, Tanr dalarndan zmir ve ama kadar geni bir alan ele geiren ve Osmanl Sultan Byezid, Memlk Sultan Ferec ve Altn Orda Han Toktam gibi kimseleri alt eden ve karsnda hi kimsenin duramad Timura hakl olarak Sultanlar ve Melikleri Kahreden Adam ) ( ,Yedi klimin Shib-Krn ( ,) Denizlerin ve Karalarn Kahraman ( ,) Meskn Memleketlerin Shibi ) (( bn Arabah, 1986: 452; bn Tagrbird, 1956, XIII: 163; bn Kd uhbe, 1997, IV: 440) gibi lkaplar taklmtr. Timurun lim ve limlere Kar Olan Tavr Okuma-yazmas olmayan ama Trke, Farsa ve zellikle de Moolcay ok iyi konuan Timur (bn Arabah, 1986: 455; es-Sehav, (tarihsiz), III: 49; bn Kd uhbe, 1997, IV: 438) ilmi, limleri, eref shibi kimseleri ok sever ve onlara saygda kusur etmezdi. Bu kimseleri kendisine yakn ve herkesten stn tutar, kendileriyle tartp grlerini alarak herhangi bir konuda doru yolu bulmaya alr ve onlara faaliyetlerinde yardmc olurdu (bn Arabah, 1986: 454; bn Hacer, 1994, II: 229; es-Sehav, (tarihsiz), III: 49; bn Tagrbird, 1956, XIII: 163; bn Kd uhbe, 1997, IV: 438; bn ys, 1983, I/2: 710). Sanatnda mahir kiilere tutkun olan Timur, btn zanaat ve meslek shiplerine, yapt iin byklne ve kklne bakmadan ship kard. Bunu yaparken de sadece yaplan iin faydal olup olmadna nem verirdi (bn Arabah, 1986: 454; bn Tagrbird, 1956, XIII: 163; es-Sehav, (tarihsiz), III: 49). Bu nedenle fethettii lke ve ehirlerdeki limleri, erdemli kiileri, meslek ve zanaat shiplerini aileleri ile birlikte bakent Semerkanda gtrr ve sanatlarn orada icra etmeleri iin elinden geleni yapard. Bu sebeple Semerkand, dnemin en gzel ehirlerinden biri haline gelmitir (bn Arabah, 1986: 293, 470; bn Kd uhbe, 1997, IV: 183; es-Sehav, (tarihsiz), III: 48; bn ys, 1983, I/2: 615-616). Semerkandda deiik yap ve farkl dizaynlarda muhteem saraylar yaptrm, bu saraylarn iine ve duvarlarna kendisinin portrelerini izdirmitir. Bunlarn yannda, melikler, emirler, limler vesair kiilerle yapt sohbetleri, sultanlarn
101

bilig, Gz / 2004, say 31

kendisinin huzurunda el-pene durmasn, askerlerini, av ve sava sahnelerini, dmanlarn hezimetlerini tasvir eden manzaralar da resmettirmitir. Buralarda ayrca hanmlar, ocuklar ve torunlarnn resimlerine de yer verilmitir. Timur tm bu resimleri kendisinden habersiz olanlara kendini tantmak ve hametini gstermek amacyla yaptrmtr (bn Arabah, 1986: 465). na ettirmi olduu bu byk ve salam saraylarn etrafna ve Semerkandn muhtelif yerlerine esiz balar ve baheler dzenlettirmi ve bunlarn iine en deerli meyve aalarn diktirmitir. Timur, bir yere gittii, bir sefere kt ve askerleri Semerkand boaltt zaman ehir halknn hepsi bu bahe ve balara gelirlerdi. nk, bunlardan daha harika ve daha gzel piknik ve mesire alanlar yoktu. Bunlara, rem Ba, Ziynetd-Dnya, Cennetl-Firdevs ve elCennetl-Uly gibi adlar veren Timur, Semerkand srtlarnda, keif yolu zerinde yaptrd geni ba iine ina ettirmi olduu saraya Taht- Karaca ismini koymutur. Bir yandan Badat, Dmak, Halep gibi birok ehri yerle bir edip yakan, dier yandan ise bakenti Semerkand evresinde olduka gzel kasaba ve ehirler yaptran Timur, bunlara Badat, Dmak, iraz, Sultaniye, Hms gibi nemli ehirlerin adn vermitir (bn Arabah, 1986: 465; bn Kd uhbe, 1997, IV: 441-442; es-Sehav, (tarihsiz), III: 50). Bu byk fatihin tarihe olan sevgisi, anlatlabilecek trden deildi. Meclisinde devaml tarih, siyer ve gemi hkmdrlarn hayatn anlatan kitaplar okunurdu. Bunu bir meleke haline getirmiti ve tekrar tekrar okunduka houna giderdi. Bylece derin bir tarih bilgisine ulam olan Timur, kendisine tarih okuyan kimse hata yapt zaman bunu hemen fark eder ve dzeltirdi (bn Arabah, 1986: 452, 455; bn Tagrbird, 1956, XIII: 163; es-Sehav, (tarihsiz), III: 49; bn Kd uhbe, 1997, IV: 438). Timurun tarih bilgisini daha iyi anlayabilmek iin mehur tarihi bn Haldn ile olan grmesinin mutlaka incelenmesi gerekmektedir. Timurun tarihe olan sevgisinin yannda, ahsiyeti, kabul adr ve detleri hakknda da ilgin ve nemli bilgiler yanstan bu grme incelendiinde, Timurun, tarihi ve limleri ne kadar sevdii ve onlara kar nasl olumlu bir tavr ierisinde olduu aka grlecektir. Ancak bu grmeyi detayl bir ekilde anlatmak almamzn snrlarn aacandan dolay zet olarak aktaracaz: Tarihe kar derin bir sevgi duyan Timur, Dmak kuatt zaman, bn Haldnun Msr Sultan Ferec ile ehre gelmi olduunu ve Sultan Msra dnd halde onun hl ehirde bulunduunu (bn Haldn, 1979: 405-408; bn Arabah, 1986: 252; bn ys, 1983, I/2: 609) casuslar sayesinde renmi ve kendisiyle bar grmesine gelen bn Muflihe onun ehirde olup olmadn sormu, bunun zerine de bn Haldn Timurun yanna
102

Yksel, Arap Kaynaklarnda Timur

gitmitir. bn Haldunu gayet gzel bir ekilde arlayan Timur, ona lkesi ve tarih ile ilgili ilgin sorular yneltmi ve bn Haldn da bunlar cevaplamtr. bn Haldnun vermi olduu baz cevaplarla tatmin olmayan Timur, o konudaki kendi grleri ile bn Haldunu artmtr. Bu arada aralarnda olduka samimi bir hava olumu, Timur bn Haldna kar olduka scak davranm, onun tm isteklerini yerine getirmi ve hatta Msra dnmesine bile izin vermitir (bn Haldn, 1979: 408-425. Bu grmenin detaylar iin bk. Yksel, 2001: 98-106). Ele geirdii memleketlerdeki alimleri toplayp Semerkanda gtren Timurun, bn Haldna Msra dnmesi iin izin vermesi, kanaatimizce kendisinin tarihe olan sevgisinden, bn Haldunun byk bir tarihi olmasndan ve Timuru etkilemesinden kaynaklanmaktadr. Timurun ilgin bir zellii daha vard: limleri toplayarak zm yok gibi grnen problemleri nlerine koyar ve o konuyla ilgili baz genel eylerden bahsederdi ki, orada hazr bulunanlar Timurun bu ilmi okumu olduunu zannederlerdi. Ardndan da limlere konuyu tartmalarn emreder ve sorularyla onlar skntya sokard. Bunu genellikle de fethettii ehirlerdeki limlere, onlara ikence etmek ve lmlerine sebep olmak amacyla yapard (bn Arabah, 1986: 214, 457; bn hne, 1873: 213; es-Sehav, (tarihsiz), III: 47, 50). 11 Rebylevvel 803 (30 Ekim 1400) tarihinde Halep ehrini ald zaman, ilerinde bn hnenin de bulunduu limler ve kadlar toplayarak yaptrd tartma Timurun sorular ile ulemay sktrmasna ok gzel bir rnektir. Bu tartmay zetle bn hnenin kendi azndan nakledeceiz: Bizi [ulema ve kadlar] artt, huzuruna geldik ve oturmamz emredildi. Kendi ulemasnn ileri geleni el-Mevl Abdulcebbar b. Allme Numaneddin aracl ile bize: Semerkand, Buhara, Herat vesair ehirlerdeki ulemaya sorduum ve cevap veremedikleri soruyu soruyorum. Yalnz onlar gibi olmayn! En iyiniz ve en bilgilinizden bakas bana cevap vermesin ve ne konutuunu bilsin. nk ben limlerle ok ili dl oldum, onlar hakknda ok bilgim ve dostluum, ayrca da ok eskiye dayanan bir ilim akm var! dedi. Timurun sorularyla ulemay sktrdn duymutuk ve bunu da onlarn lmlerine ve ikence ekmelerine sebep olmak iin yapyordu. Kad erafeddin Musa el-Ensar benim iin dedi ki, Bu bizim stadmz, bu memleketin hocas ve mftsdr, sadece Allahtan yardm diler, ona sorun. Bunun zerine Timur sordu: Dn sizden ve bizden lenler oldu, peki hangisi ehittir? Sizden lenler mi, bizden lenler mi? Bunun zerine hepimiz sustuk kaldk ve kendi kendimize Onun limleri skntya sokuu ite bu! diye sylendik. Herkes susmutu ki, Allah bana cevab hemen gsterdi ve Ayn soru Hz. Muhammede de soruldu, ben de onun gibi cevaplandrrm dedim. Timur bana dnerek, Abdulcebbara Bu
103

bilig, Gz / 2004, say 31

adam benim szmle alay m ediyor? Peygamber Efendimize sorulan soru ve onun cevab nedir? dedi. Ben de Peygamber Efendimize Ya Reslullah birisi samimi inanla, biri cesaretle, teki ise gsteri iin savayor; hangimiz Allah yolundayz? diye sordular. Resulullah da Kim Allah lafzn yceltmek iin savarsa o ehittir diye cevaplad dedim ve Dn sizden ve bizden kim Allah lafzn yceltmek iin savat ve ldyse o ehittir diye ekledim. Bunun zerine Timur gzel, gzel, Abdulcebbar da Ne gzel dedin dedi... ve Timurdan sorular, bizden de cevaplar arka arkaya geldi. Kendisinin son sorusu Hz. Ali, Muaviye ve Yezid hakknda ne diyorsunuz? eklinde oldu. Kad Alemuddin el-Kufs, de mtehiddir deyince Timur ok kzd ve Hakl olan Hz. Alidir, Muaviye zalim, Yezid ise fasktr. Siz Halepliler Dmak ehline tabisiniz. Onlar Yeziddirler ve Hz. Hseyini katletmilerdir dedi... (bn hne, 1873: 213-215; bn Arabah, 1986: 214-216). Es-Sehav de bu konuyla ilgili olarak unlar sylyor: Timur Halepte, kaleyi de alnca ulemay toplayp onlara eziyet etmek iin Muaviye ve Yezid hakknda ne dndklerini sordu. Kad Alemuddin elKufs de Hz. Ali itihat etti iki sevap ald, Muaviye itihat etti ama itihadnda yanld bir sevap ald diye cevap verince, Timur ok kzd. Musa el-Ensar eafi de Muaviyeye lanet caiz deildir, nk o sahabedir dediinde de Timur Sahabe kime denir? diye sordu. O da Hz. Muhammedi grene denir diyerek cevap verdi ve bunun zerine Timur, Yahudi ve Hristiyanlar da onu grdler, peki onlar da m sahabe? diye sordu. Kad erafeddin de Mslman olmas gerekir diyerek, Baz kitaplarn haiyesinde Yezidin lnetlenmesinin caiz olduunu grdn ekledi ama Timur yine kzd... (es-Sehav, (tarihsiz), III: 47). Hz. Ali, Muaviye ve Yezid konusunu Dmakta da tarttran Timurun Dmak limlerine sorduu dier bir soru ise lim derecesi mi yksek, mezhep derecesi mi idi (bn Arabah, 1986: 261, 263). bn ys ise Timurun limleri sevdiini ve kendine yaklatrdn, sonra da onlar ok kt bir ekilde ldrdn, Badat ulemasndan saylamayacak kadar ounu ve Msr limlerinden de byk bir sayy katlettiini sylyor ve Kadl-kudat Sadreddin el-Munavyi bir uvala koyarak Zap suyunda bodu diyerek15 buna rnek vermitir (bn ys, 1983, I/2: 710). Kanaatimize gre, Timurun limleri sorular ile sktrd ve bask altna ald dorudur. nk Timur, Snni slm inancna ship olmasna ve randa Snni politikalar izlemesine ramen, vermi olduumuz rneklerden de anlalaca zere Dmak ve Halepteki limlerle yapt tartmalarda sanki ateli bir Hz. Ali taraftar gibi davranm ve limleri de birer Yezid taraftar olduklar havasna sokarak onlar azarlamak ve onlara kzmak sureti ile kendilerine skntl anlar yaatmtr. Ama her ne kadar baz Arap kaynaklarnda Timurun
104

Yksel, Arap Kaynaklarnda Timur

limleri ldrd ifade edilse de, daha nce de belirttiimiz gibi, Timurun fethettii lke ve ehirlerdeki lim ve sanatkarlar toplayp Semerkanda gtrerek ilim ve sanatlarn orada icra etmeleri iin kendilerine her trl imkan salam olmas, kendisinin limlere verdii deerin bir gstergesidir. bn Arabahn isimlerini zikrettii Timurun sekin devlet adamlar, limleri ve sanatkarlar onun, evresinde byk limler olduunun ve onlara deer verdiinin bir kantdr. bn Arabahn Timurun evresindeki alim ve sanatlarn isimleri ve zellikleri hakknda yazm olduu satrlar aktarmakta yarar vardr: Emirleri ve vezirleri: Bunlar saylamayacak kadar oktur. En nemlileri bu kitapta ad gemi olanlardr [bn Arabah burda daha nce adlar geen Sleyman ah, Kumar, Seyfeddin, Allah Dad, ah Melik ve eyh Nureddin gibi kiileri kast ediyor] ve Timur, yetitirmi olduu 3. kuak emir ve vezirleri dneminde lmtr. Ktipleri: el-Hce Mahmud b. e-ehb el-Herev, Mesud el-Simnn, Muhammed es-Sarc, Taceddin es-Selmn, Aluddevle, Ahmed etTus ve dierleri. Sr Ktibi: Kalemi, Timurun klcndan keskin olan, zamannn kads ve Arap-Fars dnyasnn en faziletlisi Mevlna emseddin. mam: Abdulcebbr b. en-Numan el-Mutezil. Memleketin nde gelen alimlerinden: Mevlna Kutbeddin, Hce Abdulmelik ve amcasnn olu Hce Abdulevvel ve dierleri. Tarih ve kssa okuyucusu: Mevlna Ubeyd. Fakihleri: (Semerkand istil ettii gnlerden) Mevlna Abdulmelik; elHidye mellifinin evltlarndan olan bu zat ayn anda hem ders okutur, hem satran ve tavla oynar hem de iir yazard. Numaneddin el-Hrezm; daha nce ad geen Abdulcebbarn babas olan bu zata II. Numan (Ebu Hanife) denirdi ve m idi. Hce Abdulevvel; bu kii Mevlna Abdulmelikin amcasnn olu idi ve amcasnn olundan sonra Mvernnehrde riyaset kendisine gemiti. Abdulmelikin olu Mevlna smeddin b. Abdulmelik. Muhakkikleri: Sadeddin et-Taftzn, Seyyid erif Muhammed el-Curcan. Muhaddisleri: Timur Suriyeye gelmeden nce Suriyeden Msra, oradan da Anadoluya kaan ve Timur tarafndan Anadoludan getirilen eyh emseddin Muhammed b. el-Cezer ve Kurn- Kerimi 100 ciltlik bir eserde tefsir etmi olan byk alim, mfessir, muhaddis ve hfz olan Muhammed el-Zhid el-Buhr. Kraat limleri: Yukarda ad geen el-Cezer ve el-Buhar ile Mevlna Fahreddin.
105

bilig, Gz / 2004, say 31

Ses ve kraat ynyle ok gzel Kuran okuyucular ve hfzlar: Abdullatif elDmgan, Mevlna Eseduddin, e-erif el-Hfz el-Hseyn, Mahmud elMhrk el-Harezm, Cemaleddin Ahmed el-Harezm, Abdulkadir el-Merag; bu zat musk ilminde de stad idi. Vaiz ve kelamclar: Mevlna Ahmed b. emsul-Eimme es-Ser; ona Arap, Fars ve Trk kelamclarnn ah denilirdi ve devrinin en nemli bilim adamyd. Mevlna Ahmed el-Trmz ve Mevlna Mansur el-Kaan. Hattatlar: es-Seyyid el-Hattat b. Bendegir, daha nce ad geen Abdulkadir, Taceddin el-Selmn ve dierleri. Mneccimleri: Bazlar vard ki, ok mehur ve yetenekli idiler ama Mevlna Ahmedden bakasnn ismini hatrlamyorum. Bu kii hem tabip, hem bakrc hem de mstehric idi ve bana Ben 200 senelik zc cetveli kardm dedi. Aramzda geen bu konuma 808 (1405-1406) senesinde olmutu. Kuyumcular: el-Hc Ali e-irz, el-Hc Muhammed el-Hfz e-irz ve dierleri. Oymaclar: Bunlar geni bir topluluk ve en iyileri Altun idi; sanatnda bir harikayd. Yzk talarn nakeder ve yeim ile akii yakuttan daha gzel bir ekilde oyard. Satranlar: [Bunlar Timurun satranca kar olan sevgisini anlatrken aktaracaz]. Mutribleri: Daha nce ad geen Abdulkadir el-Merag, olu Safiyddin, damad Nesrin, Kutb el-Mevsl, Erdeir el-Cenk ve dierleri. Nakkalar: ok kii vard. En stnleri Abdulhayy el-Badad idi ve sanatnda ok mahirdi. Cam ve bakr naklar: Bunlar saylamayacak kadar ok ve her biri kendi dneminin en iyisi ve harikas idiler. Bu kiilerin hepsi de stn vasfl kimselerdi ve yetenekleri anlatlmakla bitmezdi. Burada yazm olduklarm tandklarmdan isimlerini hatrlam olduklarmdr. te yandan tanmadm veya tanyp da isimlerini hatrlayamadm kiiler de saylamayacak kadar oktu (bn Arabah, 1986: 466-470). Yukarda ismi geen, dnemin en stn ilim ve sanat adamlarnn Timurun hizmetinde olmalarna bakarak Timurun gerekten ilimi, sanat ve bunlarla uraan kimseleri sevdii ve onlar koruyup gzettii rahatlkla sylenebilir.

106

Yksel, Arap Kaynaklarnda Timur

Timurun Hkimiyet Anlay Yce bir himmete ship, mlk ve saltanata kar da byk bir hrs olan Timur, adamlarnn anlattna gre daha koyun alp yol kestii, adamlarnn ve techiztnn ok az olduu gnlerde bile yeryzndeki btn melikleri ldrmek ve dnyann hkmdrln ele geirmek istiyordu. Bu yzden adamlar da kendisini ahmak ve akl kt olarak deerlendiriyorlard (bn Arabah, 1986: 42; bn Tagrbird, 1956, XII: 256; es-Sehav, (tarihsiz), III: 50). Ama bu, kendisinin ahmak yada aklnn kt olmasndan deil, aksine karakterindeki liderlik vasfndan ileri geliyordu. nk, Trk-Mool kltrnde yetimi bir liderin, ksaca Gnein doduu yerden batt yere kadar olan her yerin hkimi olmak olarak tanmlanan Trk Cihan Hkimiyeti Dncesinden, Gk yznde tek bir gne varken yeryznde nasl iki hkim olabilir inancndan habersiz olmas ve bunlarla elien bir hkmdrlk kurmak istemesi dnlemezdi. Byle yanl bir dncenin ortaya kmasna da asla meydan vermemi olan Timur, Suriyeye sefere kt zaman Halepe yollad ve Msr sultannn elinde esir bulunan yakn ve emiri Atlam istedii mektubunda da Kendisinin dnyadaki tek hkmdr olduunu, dnyadaki dier meliklerin kendisine itaat etmesi gerektiini sylemi ve Msr sultanna Dier melikler benim hizmetimdir, siyaset onlarn ii deildir, erkesler siyasetten ne anlar? demiti (bn Arabah, 1986: 198). Byle mutlak bir hkimiyet anlayna ship olan ve bunu fiilen de uygulayan Timur, ne yazk ki, meru bir hkmdr deildi. Ama aatay soyundan gelen bir sultan adna lkeyi ynetiyor, btn karar ve emirleri kendisi veriyordu (elMakrz, 1997, VI: 52; bn Hacer, 1994, II: 226; es-Seyraf, 1970, I: 457; 1971, II: 31; bn Arabah, 1986: 56-7). Daha nce de belirtildii, aatay soyundan gelen Suyurgatm tahta oturtarak kendisi sadece el-Emir elKebir lakab ile ynetimi ele alm ve idarenin mutlak hkimi olmutu. bn Arabahn deyimi ile Suyurgatm onun yannda amura batm eek gibiydi (bn Arabah, 1986: 57). Timur, her trl imkan ve g elinde olmasna ramen aatay soyundan gelen birisini neden tahta oturtmak ve onun adna lkeyi idare etmek ihtiyac hissetmiti? Bu sorunun cevab aatayllarn hkim olduu o blgede, Cengiz soyuna olan balln tartlamaz olmasnda ve hkmdr olabilmek iin mutlaka Cengiz Hann soyundan gelmenin art olmasnda yatmaktadr. Bu durum, dnemin Arap tarihilerinin de dikkatini ekmitir. Nitekim bn Arabah da Cengiz Hann soyunun Trklerin Kureyi olduunu, kimsenin onlardan nde gelmeye gcnn yetmediini ve onlarn elinden bu itibar alamayacan syledikten sonra, Eer birinin buna gc yetebilseydi bu kii tm bu memleketleri fetheden ve tm yollar
107

bilig, Gz / 2004, say 31

deneyen Timur olurdu demektedir (bn Arabah, 1986: 56-57). Bu sebeple de hem Trk-Mool gelenekleri ve hem de slm kltr iinde yetimi bir Mslman olan Timur iin Cengiz Han kanunlar eriattan nce gelmekteydi. Timur bu kanunlar esas alr ve siyas ilerini onlarn zerine bina ederdi. Yani Cengiz kanunlar Timur iin slm fkh ve Hz. Peygamberin yolu gibi idi. Bundan dolay Mslman lkelerdeki birok lim Timurun, eriata kfr saylan bu kanunlara uygun davranlarna fetva vermiler ya da vermek zorunda kalmlardr (bn Arabah, 1986: 455; bn Kd uhbe, 1997, IV: 438439; es-Sehav, (tarihsiz), III: 49). Bu konuda bn Arabah ile bn Kd uhbe, eyh Hafzuddin Muhammed el-Bezzz ve Aleddin el-Buhar gibi birok limin, Timuru ve Cengiz kanunlarn slma stn tutan bu kiileri tekfir ettiklerini ifade etmektedirler (bn Arabah, 1986: 455; bn Kd uhbe, 1997, IV: 439). Fakat, Timurun Mslman olmadn, slm dinine tamamen kar olduunu sylemek de imkanszdr. nk, Timurun Mslman olduu phe gtrmemekteydi. Din byklerine saygda kusur etmez, limlerle din konularda sohbet eder, onlarn grlerini alr ve onlarla beraber namaz klard. Kendisi daha ilk yllarnda bile Horasann mehur eyhlerinden olan emseddin Fahur16yi ziyaret etmeye giderek, kendisine bir kei hediye gtrmtr. eyh Fahurnin huzurunda diz kp edeple oturan Timur, arzu ettii eyler iin eyhten dua etmesini istemi, eyh de bu isteini kabul ederek Timur iin dua etmitir (bn Arabah, 1986: 70-71, bn Hacer, 1998, I: 17). Hatta, bn Kd uhbeye gre tm azametine ramen Timur, Allahtan bakasndan korkmayan ve ok sert bir kii olan Hoca Abdulevvelden ekinirdi. Abdulevvel sohbet srasnda kendisine Hayr, ya Emir! Sen sus, ben konuacam! bile derdi. Yine bir gn Timur Zekat nasl verilir? diye sorduunda, Abdulevvel Sana zekat vermek dmez, nk sana farz olan ey, gasp etmi olduun haram mallar shiplerine geri vermendir. Herkese hakkn geri verince sana hibir ey kalmaz ve fakir olursun. Bylece sana, zekat almak ve insanlara el amak caiz olur diye cevap verince, Timur hi bir cevap verememiti (bn Kd uhbe, 1997, IV: 442). Yani, Timur iin her ne kadar Cengiz yasalar, slm yasalarndan, dier bir deyile eriattan daha nce gelse de Timur tamamen Mslmanlktan uzak bir kii deildi. Din adamlarna saygda kusur etmez ve onlarn nasihatlerini dinlerdi. Ama bir yandan da slm dinini kendi siyas amalar iin iyi bir ekilde kullanr ve yaptklarna din bir meruluk verirdi. Dnyadaki tek hkmdrn kendisi olduuna inanan ve bu uurda byk mcadeleler veren Timurun hameti ve evre memleketlerdeki meliklerden grd saygnn gstergesini ifade eden bn Arabahn u cmleleri olduka
108

Yksel, Arap Kaynaklarnda Timur

ilgintir: irvan hkimi brahim, Horasan shibi Muhammed et-Tus, Kirman hkimi aholu Yakub, Isfendiyar er-Rum, Karamanolu, Menteeolu, Erzincan shibi Taharten, Fars, Azerbaycan, Det, Moolistan ve Trkistan melikleri, Bedehan, Mazenderan ve Meracih merzubanlar (bu blgelerde yneticilere verilen bir unvan) gibi blge memleketlerinin melikleri ve evredeki sultanlar; ksacas ran ile Turan melikleri ve sultanlar, her ne kadar kendi adlarna mstakil olarak hutbe okutup sikke bastrsalar ve otoriteyi ellerinde bulundursalar da, Timura itaat ettiklerini gstermek iin gelirler ve daha gzleri onun adrna arpar arpmaz, edeple kulluk ve hizmet eiklerinde oturup oradan kendisine geldiklerini bildirirlerdi. Timur onlardan birisini huzuruna istedii zaman hizmetilerinden birini yollar, bu hizmeti hemen haberci gibi koar ve istenilen kimseyi uzaktan ismiyle arrd. O kii de oturduu yerden hzla buyrun efendim, buyrun efendim deyip yerinden kalkar ve Timura doru koar, ban itaatle eer ve kulaklarn huu ile aard. Timur kendisini davet etmi ve nem vermi diye bununla akranlar arasnda iftihar ederdi (bn Arabah, 1986: 462-463). bn Arabah konu ile ilgili ayrca u cmlelere de yer vermektedir: Timurun adamlarndan birka tavla oynarlarken, bir ara zarlarn ka geldii zerine ihtilfa derler ve bir tanesi: Timurun ba zerine yemin ederim ki, zarlar yle yle geldi der. Bunun zerine sanki Hz. Yahyay kesmi, veya Hz. Zekeriyay paralam, yada Hz. Muhammedi inkar etmi, veyahut Hz. Musay Hz. Ademin nne geirmi gibi karsndaki rakibi kendisine bir tokat vurur ve Ey zinakar kadn ocuu! Sen snr yle bir atn ki! Nasl olur da Emir Timuru aznla ve dilinle telffuz edersin? Sana, yzn onun bast topraa srmek bile dmez! Hangi cretle onun bana yemin ediyorsun? Senin ve benim gibiler onun adn azmza bile alamayz. O; Keyhsrev, Keykavus, ve Keykubad gibi, Douya ve Batya hkmetmi kiilerden daha byktr. O; Buhtunnasr ve eddaddan daha ihtiamldr der (bn Arabah, 1986: 463). Kendisinin yetitirmi olduu 3. kuak emir, devlet adamlar ve vezirlerinin dneminde len Timur, yukardaki ifadelerden de anlalaca zere gerekten byk bir hkmdrd. Kendisine bal askerler, emirler, melikler ve etrafndaki devlet byklerinden anna layk bir hrmet grmekteydi. Timur lnce inzivaya ekilerek bir daha yazmayan, sr katibi ve zamannn kads olan Mevlna emseddinin kendisine sorulan, nsanlar glyor sen niye sevinmiyorsun? sorusu zerine verdii, Benim kymetimi bilen ld, ben de yeni yetmelerin hizmetinde saygnlm yitirmeyeceim (bn Arabah, 1986: 466-467) cevab da kendisine duyulan saygnn derecesini gstermektedir.
109

bilig, Gz / 2004, say 31

Timurun Gnlk Hayat Arap kaynaklarnda, Timurun gnlk hayatn btn boyutlaryla ortaya koyan ayrntlar olmamakla birlikte aile ii ilikilerden elenceye kadar baz ipular bulmak mmkndr. Bu kaynaklar Timurun aka, mizah, elence, mzik ve iirden holanmadn ve bunlarla ilgilenenleri de sevmediini belirtirken, gzel sesten ve arap imekten ok holandn ifade etmektedirler (bn Arabah, 1986: 178, 451, 454; bn Tagrbird, 1956, XIII: 162-163; bn Kd uhbe, 1997, IV: 438; es-Sehav, (tarihsiz) III: 49). Ama, ayn Timurun, 807 (1404-1405) ylnda Semerkanda dnd zaman torunu Ulu Begin dnndeki tavrna baktmzda, durum ok farkldr: Timur o gn, ehir halkna Semerkand sslemelerini emrediyor, herkese ihsanda bulunup cezalar kaldryor, kl kullanmay yasaklyor, zulm men ediyor ve muhteem bir dn hazrl yaptryordu. Herkese en gzel elbiselerini giyip Gl adl cennet baheleri kadar gzel olan baheye gelmelerini emrediyor, kendisi de en zarif elbisesi ile halkn arasna kyordu. Tm melikleri, emirleri, yanlar vesair kimseleri ararak kendi eli ile onlara su ikram edip, hulle giydiriyor ve kendilerine ihsanda bulunuyordu. Oradaki herkesi kardei ve ocuklar yerine koyuyordu. Ayrca, haram olan her ey o gn hell klnmt. Yani ziyafette her trl yiyecek ve iecek bulunmakta ve o gn orada ney, enk, kanun, ud, raks, iir, ark ile snrsz elence serbest idi. Dn esnasnda erkekler Timurun sa tarafnda, kadnlar ise sol tarafnda oturuyor, gelinin zerine altn ve mcevherler atlyordu. Melikler ve eleri geline inciler, mcevherler ve deerli talar takyorlard. Kadnlar, zellikle bu tr toplantlarda rtnmyorlar ve erkeklerden kanmyorlard (bn Arabah, 1986: 373-377). Dmanlarna merhamet gstermeyen, kendisine muhalefet edenin gz yalarna bakmayan, birok ehri yerle bir edip saysz kiiyi ldren, herkese kar olan cidd tavrndan taviz vermeyen ve elence ile iiri sevmeyen Timur, bu dn srasnda ise eiz bir tavr ierisindeydi. Bu da yeri ve zaman gelince Timurun elenceye scak baktnn ve hogry esirgemediinin bir gstergesidir. Bu tavr genellikle ailesi ile ilgili durumlarda gstermesi, kendisinn ailesine olan sevgisini ve balln da ortaya koymaktadr. Timur, torunu Muhammed Sultana ayr bir sevgi beslemekteydi ve bu yzden de onu kendisine veliaht edinmiti. Byezide kar kazand zaferden hemen sonra ok sevdii torunu Muhammed Sultann, Anadoluda lmesi onu ok zm ve kazanm olduu zaferin sevinci derin bir hzne dnmtr. Bu nedenle 807 (1404-1405) senesinin balarnda Semerkanda dnerken ehir halkna taziye kyafetlerini giyip Timuru karlamalar emredilmi ve Semerkandda bulunan en yksek ve en aa tabakadan herkes batan aa siyah elbiseleri ile kendisini karlayarak taziyelerini bildirmilerdir. Torununu, Semerkandda yaptrm olduu med110

Yksel, Arap Kaynaklarnda Timur

resesine defneden ve onun kardei Pir Muhammedi veliaht iln eden Timurun kendisi de ld zaman, bir dier torunu Halil Sultan tarafndan, Muhammed Sultann medresesine defnedilmitir (bn Arabah, 1986: 408; bn Kd uhbe, 1997, IV: 425, 436-437; bn Hacer, 1994, II: 268). Elenceye ok fazla meyli olmayan Timur satran oynamay ok severdi. nk satran onun iin bir elence deil, aksine dnme kabiliyetini gelitiren bir ara idi. Ayrca ok sinirlendii zamanlarda da bu oyunu oynayarak rahatlard. Satranc mkemmel bir ekilde oynad iin ok az kimsenin kendisiyle satran oynamaya cesaret edebildii Timur, normal satran ile oynamay am ve byk satranla oynamaya balamt. Yani satran tahtasn onaonbire karm ve talara iki deve, iki zrafa, iki boa, iki aslan, iki debbbe,17 iki nc, bir vezir, bir gzc ve dier baz talar eklemitir (bn Arabah, 1986: 454, 461, 469; es-Sehav, (tarihsiz), III: 49; bn Tagrbird, 1956, XIII: 163; bn Kd uhbe, 1997, IV: 438; bn ys, 1983, I/2: 710). Timurun oynad byk satrancn tahtas ve talarn diziliini bn Arabaha gre metnin sonundaki Tablo I ve Tablo IIde gsterdik. Timurun satranlar arasnda Muhammed b. el-Akl el-Haym, Zeyneddin el-Yezd ve baka kimseler vard. Ama santranlarnn pri ayn zamanda fakih ve muhaddis olan Aleddin et-Tebriz idi. O, Zeyneddin el-Yezdye kar bir piyon eksikle, Muhammed b. el-Akl el-Haymye kar da bir at drerek oynar ve ikisini de yenerdi. Et-Tebriz hamlelerini yapmadan nce, hi kimse onun ne dndn ve oyununun ne olduunu kestiremezdi. Aleddin etTebriz ile byk satran oynayan Timurun, satran oyununun konumlar ile hamleleri hakknda da erhleri vardr. bn Arabah, Timur ile Aleddin etTebrizinin yanlarnda ayrca bir yuvarlak bir de uzun satran grdn ifade etmektedir (bn Arabah, 1986: 468-469). Yine bir gn ok sevdii bu oyunu oynarken rakibine ah-Ruh yapt srada Timura iki mjde getirilmi: Bunlardan birincisi bir erkek ocuk shibi olduu, ikincisi de Ceyhun nehrinin Hta tarafndaki kysna inaa ettirmekte olduu ehrin tamamland idi. Bunun zerine Timur oluna ahruh, ehre ise ahruhiyye adn vermitir (bn Kd uhbe, 1997, IV: 441). Olunun ismini satrantaki bir hamlenin adn verecek kadar bu oyunu seven, Dou ve Batdaki tm blgeleri fetheden ve her sultan yenen Timurun karsnda her ah, ister gerek anlamda isterse de satran oyununda olsun, mat idi. Timur, byle bir kii olmasna ramen Aleddin etTebrizye: Sen satran sanatnda teksin ve zerine kimse yoktur; tpk benim siyaset sahasnda tek olduum gibi diyordu (bn Arabah, 1986: 468). Halanm et yemeyi sevdii ve misafirlerine de ikram ettii ifade edilen Timur, bulunduu mecliste gasp, saldr, tecavz ve kan dkmekle ilgili szlerin dile getiril111

bilig, Gz / 2004, say 31

mesine ve kfr edilmesine asla izin vermezdi ve orada sadece ynetim ile ilgili tedbirler grlrd (bn hne, 1873: 226; bn Arabah, 1986: 451, 454; bn Tagrbird, 1956, XIII: 163; bn Kd uhbe, 1997, IV: 438). Timur tabiplerin ve mneccimlerin szne itimat eder ve mneccimlere danmadan asla hareket etmezdi. Biri Fazlullah dieri de Suriyedeki tabiplerin reisi olan ve srekli ta macunlarn kullanan Cemaleddin adndaki iki mehur tabibi olduunu zikreden bn Arabah, mneccimlerinin adn hatrlamadn ifade etmektedir (bn Arabah, 1986: 454, 467; bn Tagrbird, 1956, XIII: 163; bn hne, 1873: 216-217). Atlar hakknda gerekten byk bir bilgiye ship olan Timur, atlar nianlarndan tanyarak bir bakta onlarn iyisini ve ktsn ayrt edebilirdi. Daha genlik yllarnda bile atlar hakkndaki bu geni bilgisiyle mehur olan Timur, yol kesip su ilemeye devam ettii ve sknt ektii gnlerden birinde, Herat sultan Hseyinin atna bir eyler olduu zaman, kendisinin bu konudaki hretini duyan sultann seyisi tarafndan Semerkanda artlm ve seyisin hizmetine girmiti. Ksa bir sre sonra da seyis lnce Sultan, seyisin yerine Timuru atam ve kendisinin beenisini kazannca da onu kz kardeiyle evlendirmiti (bn Arabah, 1986: 44; bn Hacer, 1998, I: 18; bn Tagrbird, 1956, XII: 256). Kaynaklara bakldnda Timurun nasl avland hakknda u bilgilerle karlalr: Timur avlanmak istedii zaman deti olduu zere adamlarn gruplar halinde saa sola, avlanlacak blgenin her tarafna gnderir ve adamlar etrafa yaylarak av hayvanlarn abluka altna alrlard. Daha sonra bu abluka her yandan daraltlarak hayvanlar ortada bir yerde toplanr; tm bunlar yaplana kadar da kesinlikle hi kimse ne bir ok, ne bir mzrak atabilir, ne de herhangi bir hamlede bulunabilirdi. Hayvanlar zerlerine gelen insanlarn okluundan dolay kamak iin herhangi bir yer bulamazlar ve orta yerde skp kalrlard. Tam bu srada Timur adamlarna tef, zurna ve flt almalarn emreder, bunun zerine hayvanlar gten kesilir ve olduklar yerde donup kalrlard. Tm bunlardan sonra Timur kendi ocuklar, torunlar ve evresindeki emirlerin ocuklarna bu hayvanlara ok atmalarn syleyerek onlar izlerdi; bylece onlara cesaret alard. En sonunda da adamlarnn avlanmasna izin verirdi. bn Arabah bir keresinde, herkes avlanrken Timurun kendi kendine; Dier sultanlarn av tilkiler ve tavanlardr, Ben (atma) bindiim zaman benim avm kahramanlardr msrasn sylendiini belirtmektedir (bn Arabah, 1986: 463-464).

112

Yksel, Arap Kaynaklarnda Timur

Arap Kaynaklarnda Timur le lgili Olan Menf Dnceler Timurun ada olan Arap tarihilerinin kendisi hakknda yazm olduklar, sadece yukarda anlatlanlar ile snrl deildir. nk, Timurun o dnemdeki Trk ve slm dnyasnn rakip iki byk devletinden birisi olan Timurlularn banda bulunmas ve bu tarihilerin de dier devlet Memlklere bal tarihiler olmas dolaysyla eserlerinde Timur hakknda doru yada yanl birok menf kaytlara da yer vermilerdir. Bu blmde, Timur hakknda yazlm olan bu menf dnceleri, doru veya yanl olmalarn sorgulamadan olduu gibi aktaracaz: Arap kaynaklarnda Timur, kullarnn gnahlarndan dolay lkeleri ele geirsin ve onlar ldrsn diye hicr VIII. yzylda Allah tarafndan yollanan, karanlk bir gece gibi gelen ve kimsenin anlam veremedii bir fitne olarak grlr (bn Arabah, 1986: 37; bn ys, 1983, I/2: 709). Ayrca Timurdan, douda ve batda fitneyi canlandrm olan kii, fasklarn ba, topal ve deccal bir kimse olarak bahsedilir. Onun karsnda en akll ve en zeki kiiler ne yapacan arr, en sabrl kimseler bile dehete kaplr, en aziz insanlar da zell olurdu. Dnya onu kabul etmi, o da yeryzne hkim olarak fesat karm, canl cansz her eyi yok etmi ve kendisinin tugyan klc btn yeryzn pislie bomutur. bn Arabaha gre Timur, eytann insan vcudunda dolat gibi, bu dnyada dolayor, lkeleri istil ediyor ve bedenleri zehirliyordu. Cokun bir sel gibi olan ve nnde hi kimsenin duramad askerleri de kendisinin errini her tarafa yayyorlard (bn Arabah, 1986: 38, 113, 115). Timur koyun alarken bir oban tarafndan vurularak Herat sultanna gtrldnde, Sultan Hseyin onun armha gerilmesini emretmitir. Sultann olu Timurun kendisine balanmasn babasndan isteyince, Sultan Hseyin: Bu aatayl haram fesat kaynadr, eer sa kalrsa insanlar ve lkeleri helk eder demitir (bn Arabah, 1986: 48-50). Timur yaras iyiletikten sonra, deti olduu zere su ilemeye geri dnm; ama bu sefer fesad, erri ve insanlara olan kzgnl iyice artm, Allah zikretmekten uzaklaarak eytanlar ile arkada olmutur. Allahn kendisine yollad, ne dini ne de dnyalar olan Abbas, Kumar, Sleyman ah, digu Timur ve Cak Seyfeddin gibi 40 adamla yol kesip su ilemeye devam etmitir (bn Arabah, 1986: 42; bn Tagrbird, 1956, XII: 255; bn Kd uhbe, 1997, IV: 429). indeki er ve fesad dna hi belli etmeyen Timur, ayn zamanda cesur bir despot, kan dkc bir zalim, ahlksz bir sahtekr, kurnazlarn en kurnaz, bellarn en belsyd. Olduka gaddar ve sebepsiz yere ikence eden bir kimseydi (bn Arabah, 1986: 110, 178, 128, 193, 200, 391; bn Tagrbird, 1956, XII: 218, 254; XIII: 160; es-Sehav, (tarihsiz), III: 49; bn ys, 1983, I/2: 659, 710; bn Kd uhbe, 1977, I:
113

bilig, Gz / 2004, say 31

512; bn el-Furt, 1936, IX/1: 348-349, 381; bn Hacer, 1994, II: 299). Saltanat boyunca Allahtan baka hi kimsenin sayamayaca kadar ok insan ldrm ve saylamayacak kadar ehri de yok etmitir. Kaynaklarn ifadesine gre, Timur kfirleri brakp Mslmanlar ile savamaya hayrand. Anadolu ve Hindistanda yaptklar bunun en gzel kantyd (es-Sehav, (tarihsiz), III: 49-50; bn Hacer, 1994, II: 299; el-Makrz, 1997, VI: 168). Ayrca, fethettii lkelerde Mslmanlarn kafasnn kesilip kendisine getirilmesini istemeyi de det haline getirmiti (bn hne, 1873: 225). Nitekim, bn Kd uhbe Timuru Mfsidlerin reisi, Mslman lkelerini tahrip eden ve Mslmanlarn kann aktan diye tanmlamaktadr (bn Kd uhbe, 1997, IV: 429). Timuru yukarda anlatld ekilde tasvir eden bn Arabah ve dier Arap tarihilerinin Timurun faaliyetlerini anlatrken kullandklar konu balklarndaki ifadeleri olduka ilgin ve kayda deerdir. Bunlarn bazlar yledir: Bu Caf (kaba, nezaketsiz, terbiyesiz)nin eyh Zeyneddin Ebu Bekir el-Haf ile Grmesi, Bu Gaddarn Sebzvara Ynelmesi, Sebzvarda Bu Dar (er shibi, fsid) ile er Taifesi Reisi e-erif Muhammed Arasnda Geenler, Bu Cnnin Mazenderan Emiri ah Vel ile Mektuplamas, Bu Engerein Fars Memleketleri ve Horasana Dnmesi, Mardin Shibi sa el-Melik ezZhirin Bu Hilekr, Vefasz ve Kurnazdan ektikleri, am Askerinin Bu Belalarn Belasn Kovmak in Harekete Gemesi, Bu Nankrn Geri Dnmesi ve Hint lkesini Ele Geirmeye Niyetlenmesi, Sultan el-Melik ezZhir Berkukun lm Haberinin Bu syankara Ulamas, Bu Byk Belann imeklerinin am Memleketleri zerinde akmas, Bu Despotun Geri Dnmesi ve Karabada Kalmas, Bu Uursuz Baykuun Umas ve Anadoluyu Harap Etmeye Niyetlenmesi, Bu Topallarn Prinin Grclere Yaptklarnn Sonu (bn Arabah, 1986: 70, 74, 84, 104, 126, 160, 162, 169, 194, 306, 314, 365), Timurlenkin Dmak stils ve Orada Fesat Yapmas, Allah Ona Lnet Etsin, Topal Timurlenkin Badat ve Tebrizde Yaptklar (es-Seyraf, 1971, II: 87, 194). Daha nce naklettiimiz, Timurun Msr sultan el-Melik ez-Zhir Berkuka yazd mektubun cevabnda Msr sultan kendisine yle demitir: De ki: Allahm, (ey) mlkn shibi, Sen dilediine mlk verirsin, dilediinden mlk alrsn; dilediini ykseltirsin, dilediini alaltrsn.18 Kfr olan szleriniz ve eytan enaatleriniz bize ulat. Mektubunuz hazret-i cenbnzdan ve kfir bir melikin siretinden haber veriyor. Siz Allahn gazabndan yaratlmsnz, zerine Allahn gazabnn hell olduu kimseler zerine musallat oldunuz, phe edene merhamet gstermez, alayann durumuna zlmezsiniz ve Allah sizin kalplerinizden rahmeti ekip almtr ki, bunlar sizin en byk aybnz ve
114

Yksel, Arap Kaynaklarnda Timur

sultanlarn deil eytanlarn sfatlarndandr. Sfat olarak da bunlar size yeter. De ki: Ey kfirler, ben sizin yaptnz ibdeti yapmam; siz de benim yaptm ibdeti yapmazsnz. Ben asla sizin yapmakta olduunuz ibdeti yapc deilim. Siz de benim yapmakta olduum ibdeti yapc deilsiniz. Sizin dininiz size, benim dinim banadr.19 Btn kitaplarda lnetlendiniz, tm peygamberlerin dilinde knandnz ve btn irkinliklerle nitelendirildiniz. Ortaya knzdan itibaren kfir olduunuz haberi bize ulat. Dikkat edin, nk Allahn lneti kfirlerin zerinedir. Usule yapan furua aldrmaz (Temel esaslar bilen ayrntya dalmaz). Biz gerek mminleriz, ayplar ve pheler bize ilemez. Kuran bize indirildi, Sbhan olan Allah daima bize rahmet eder. Biz de Kurann indiriliini hak ettik, onun bereketi ve anlamn da bilmekteyiz. Ate ise sizin iin yaratld ve gk yarldnda derileriniz tutuacak. ok byk ve gl kiilerin dut ile, yrtc hayvanlarn srtlanlar ile, silahlanm kiilerin de topallar ile tehdit edilmeleri ne kadar manidardr. Bizler atlar imek gibi, oklar Arap oku, kllar Yemenli, aslanlar Mudarl ve yumruklar ok gl olan kimseleriz. Douda ve Batda bizi duymayan yoktur. Sizinle savamak bizim iin bir zevktir. Eer bizden birisi lrse, cennette onunla aramzda 1 saat mesafe vardr. Allah yolunda ldrlenleri, ller sanma; hayr, onlar diridirler, Rableri katnda rzklanmaktadrlar. Allahn keremiyle kendilerine verdiklerinden sevinli olarak, arkalarndan henz kendilerine yetiemeyenlere de korku olmadna, onlarn zntye uramayacaklarna sevinirler. Allahn nimetine, ltfuna ve Allahn mminlerin ecrini zayi etmeyeceine sevinirler.20 Yreklerimiz dalar gibidir, saymz kumlar kadardr szlerinize gelince: Kasap koyunlarn okluuna aldrmaz, odun ne kadar ok olursa olsun ate kvlcmna dayanamaz. Nice az bir topluluk var ki, Allahn izniyle ok toplulua galip gelmitir. Allah sabredenlerle beraberdir.21 Bellardan ve felketlerden kannz. Biliniz ki, bizim iin saldr yapmak en arzu edilir eydir, eer yaarsak mutlu, lrsek ehit oluruz. Biliniz ki, galip gelen Allahn taraftarlardr. Hl Emirl-mminin ve Halifetr-Rabbl-aleminden itaat mi bekliyorsunuz? Sizi ne duyar, ne de size itaat ederiz. O irkin ve rezil slbunuzla, perde kalkmadan cevap vermemizi istediniz; bilin ki, perde kalkarsa gerekler ortaya kar. mandan sonra kfr m olurmu? Yoksa siz ikinci bir ilh m edindiniz ve bizi de ona itaat etmeye mi aryorsunuz? And olsun ki, Siz ok kt bir crette bulundunuz! Neredeyse o(szn deheti)nden gkler atlayacak, yer yarlacak ve dalar yklp dalacaktr!.22 Mektubunu yazan katibine de ki, yazdklarn bize rebap sesi ya da sinek vzlts gibi geldi. Unutmasn ki, onun sylediklerini bir kenara yazdk ve ona yle ac bir azap hazrladk. O, sylediklerinin hesabn verecek inallah! Zulm edenler yaknda nasl bir devrime urayp devrileceklerini bileceklerdir!.23 Kesinlikle gn115

bilig, Gz / 2004, say 31

dereceiniz kiiyi kartrmsnz. Ves-selm (el-Makrz, 1997, V: 351-352; bn el-Furt, 1936, IX/1: 373-374; bn Arabah, 1986: 157-160; es-Seyraf, 1970, I: 381-383. Baz Arap tarihileri de bu mektubun tamamn vermemekle birlikte ya bir ksmn ya da sadece ieriini vermektedirler: bn Hacer, 1998, I: 474; bn Kd uhbe, 1977, I: 508; bn ys, 1983, I/2: 466). Yldrm Byezid ise Timurun kendisine yazm olduu mektubu ald zaman hemen ayaa kalkm, yutkunmu ve sesini ykselterek: Bu gibi samalklarla beni mi korkutuyor, tahrik mi ediyor? Bizi ne sand! Acem melikleri mi, Detteki Tatar aptallar m? Benim gazi askerlerimi Suriye askerlerine mi benzetti? Yoksa, sadan soldan toplad kafileyi benim ordum gibi mi zannediyor? Kendisinin haberlerini aldm bilmiyor mu? Melikleri birbirine kartrm ve Allahn emrine srtn dnerek kfir olmu. Ben bunlarn hepsini biliyorum. Kendisi sadece bir harami, kan dkc bir rz dman, sznde durmayan bir kalle ve sapk, sa solu dolaan ve zulmeden bir katildir! Dolatka dolam ve bu yzden de gerek erkeklerin varlndan habersiz kalarak meydan bo bulmu. O imdi ocuklam ve akl kemle ermemi bir ihtiyardr. Kck bir kvlcmken fitili tutuuveren bir lamba gibidir demitir (bn Arabah, 1986: 307-309, 311). Timur hakknda yukarda aktardmz menfi dnceleri ksaca deerlendirilecek olursa; Timurun, Arap tarihilerinin gznde, tm yeryzn kaplayan byk bir fesat kayna, saysz insan katleden ve birok ehri yok eden, ei benzeri olmayan bir bel, kendisi Mslman olmasna ramen Hristiyanlar ve kfirleri brakp Mslmanlarla savaan ve onlarn kellelerini vurduran kan dkc bir zalim, rz dman, sahtekar ve topal bir hkmdr olduu sylenebilir. yle ki, Arap tarihileri Timurun doumunu bile u ekilde anlatmlardr: Sava balna benzer bir ey dodu, havadaki bulutlara uup ardndan sahraya dt ve ondan yeryzne cemre ile kvlcm yaylarak krsal blgeleri ve ehirleri kaplad. Yere dtnde buz gibi olmu ve elleri kanla doluydu. Bunun yorumu kahinlere sorulduunda bazlar asker, bazlar hrsz, bir ksm kan dkc bir kasap, dierleri ise, kelle uuran bir cellt olacan sylediler (bn Arabah, 1986: 41-42; bn Tagrbird, 1956, XII: 255). Ksacas, bn Arabahn deyimiyle, Timurun kendisi deccl, ordusu da Yecc ve Mecc idi (bn Arabah, 1986: 195). lm ve Arap Kaynaklarndaki Yanks Timur, 17 aban 807/18 ubat 1405 tarihinde, ine sefere giderken Otrarda 79 yanda ld. lm sebebi kulun (karn ars) idi, ayn zamanda prostat da olmutu. Hemen, Semerkanda getirilerek torunu Halil Sultan tarafndan,
116

Yksel, Arap Kaynaklarnda Timur

daha nce lm olan torunu Muhammed Sultann Ruh Abd yaknlarndaki medresesine defnedildi (bn Arabah, 1986: 391-393, 408; bn Hacer, 1994, II: 298-99; bn Kd uhbe, 1997, IV: 425, 437, 438; bn Tagrbird, 1956, XII: 270; XIII: 160; bn ys, 1983, I/2: 709-710; es-Sehav, (tarihsiz), III: 49). Timurun lmnn Arap kaynaklarndaki yanklarna baktmzda, karmza kan manzara yledir: Timurun lmyle ilgili olarak bn Arabah: Son seferinde Otrara vardnda, souu hissetti ve kendisini scak tutacak, ikiden iinde faydal baharatlar olan bir ila yaplmasn emretti. Allah bu kirli ruhun kmasn istemedi ve icat etmi olduu irkin zulm sfatlar zerine lmesini istedi. nk Timur zalimlerin ncsyd ve bir benzeri dnyaya gelmemiti. Ordusunun durumunu sormaz olmutu. Srekli iki iiyor ve kadere direnip, zamana kar koyuyordu. ki cierlerini paralam, takatten dm ve kan kusuyordu. Piman olup ellerini kemirerek 3 gn can ekiti ve sonunda ld. Mal ve evld kendisine fayda etmedi. lm sakisi ona en ac kadehi iirdi ve o gne kadar inkar ettii eye iman etti. Fakat iddet anndaki o iman kendisine fayda etmedi. Yardm istedi, ama yardmna koan olmad. Ey kt bedende bulunan kt ruh k! Yerilmi olarak k! Mjdeler olsun sana ki, cehennemde irin iecek ve gnahkarlar ile komu olacaksn! Allahn lnetine intikal ederek onun en iddetli ve en incitici azabnda yerini ald. Allah Tela rahmetiyle bu alaltc azab kullarnn zerinden kaldrd. Bylece hakszlk eden milletin ard kesildi, Alemlerin Rabbi Allaha hamdolsun!24 derken (bn Arabah, 1986: 391-394), es-Seyraf: Timurun lm haberi geldi, Allah ona lanet etsin! Trbe ve kabrine rahmet etmesin! Artk ondan hile ve yalan ortaya kmayacak, askeri de daha fazla apulculuk yapamayacak (es-Seyraf, 1971, II: 209), bn Tagrbird: Zorba Timur ld, Allah ona lnet etsin! (bn Tagrbird, 1956, XII: 270; XIII: 160), bn Hacer: Zorba ve haric Timur kulun ishalinden ld ve lene kadar idrarn yapamad, Allah da insanlar ondan kurtard (bn Hacer, 1994, II: 299) ifadesini kullanm, bn ys ise: Cehennem zebanileri ondan nefret ediyor, Cehennem bile onu grnce Allaha snyordu msrasyla Timurun lm hakkndaki dncesini ifade etmitir (bn ys, 1983, I/2: 710). Sonu Timur, Cengiz Hann torunlarnn yok olmaya yz tuttuu XIV. yzyln ikinci yarsnda Mvernnehrde ortaya karak aataylarn tahtna oturmu ve blgedeki kargaaya son vermitir. Mvernnehr ve Moolistanda kendi117

bilig, Gz / 2004, say 31

ni kabul ettirdikten sonra, Altn Ordu Han Toktam malp etmi, ran, Azerbaycan ve Irak- Acemi ele geirmitir. Ardndan Hindistan da istil ettikten sonra Suriyeye yneldiinde, 1260 ylnda lhanllar Ayn Calutta durduran Memlkler bile Timurun ordular karsnda ciz kalmlardr. Suriye seferinin ardndan girdii Anadoluda dnemin en kudretli hkmdrlarndan olan Osmanl sultan Yldrm Byezidi de malp etmi ve esir almtr. Bylelikle, Cengiz Hann imparatorluunun enkaz zerine onunki kadar byk olmasa da ondan hi de geri kalmayacak bir devlet kurarak Ortaa Trk ve slm tarihinin son dnemlerinde nemli bir yer igl etmitir. Ksa srede bylesine geni bir devlet kurarak tarihe damgasn vuran bu byk Trk hkmdrna, dneminin Arap kaynaklarnda gereken ilgi gsterilmitir. Bu kaynaklar, Timur ile ilgili olarak soyu, doumu, tahta oturmas, Mvernnehrde hkimiyetini salamlatrmas ve dier lkelere dzenledii seferleri, lm, d grn, karakteri, ailesi ve ordusu gibi daha bir ok konuda geni bilgiler vermektedirler. Hatta bn Arabah Acib el-Makdr fi Nevib Teymur adl eserini tamamen Timura ayrm, her ne kadar eserini Timuru yermek iin yazm olsa da Timur ve imparatorluu hakknda olduka deerli bilgiler aktarmtr. Arap tarihilerinin Timur hakknda yazm olduu satrlara gz atldnda, birincisi Timurun Cengiz Han soyundan geldii, ikincisi de Timurun asil bir soya mensup olmad ve sradan biri olduu eklinde iki farkl gr gze arpar. Mutlak bir hkimiyet anlayna sahip olan ve tm yetkiyi kendi elinde tutan Timurun, buna ramen tahta Cengiz Han soyundan birisini oturtarak onun adna hkm srmesi ikinci grn doruluunu aka ortaya koymaktadr. Arap kaynaklarnda Timurun yapl ve gl bir vcuda, beyaz bir tene, parlayan gzlere, siyah ve uzun bir sakala ve gr bir sese ship olduu, ayrca grnnn rktc ve sa ayann topal olduu grlr. Karakterine bakldnda da Timur, Cengiz kanunlarna iman etmi bir Mslman, kararlarndan asla taviz vermeyen bir hkmdr, tedbiri elden brakmayan bir kumandan, harp hilelerini ok iyi bilen cesur bir sava ve yenilgi tatmam bir fatihtir. Elenceye pek dkn olmayan, mizah ve yalan sevmeyen, doruluktan asla vazgemeyen cidd bir kii olduu grlr. Ancak, sava esnasnda, dmanlarn cezalandrrken veya onlardan intikam alrken verdii szleri yerine getirmemekte, zulm ve ikence etmekte snr tanmamaktadr. lmi, limleri ve eyhleri seven, onlara hrmet gsteren ve sanatkarlar koruyan byk bir devlet adamdr. Timurun tarihe, satranca, ailesine ve bakenti Semerkanda kar olan sevgisi de gerekten kayda deerdir.
118

Yksel, Arap Kaynaklarnda Timur

Fakat, dnemin Arap kaynaklarna baklarak Timur hakknda sadece olumlu yarglara varmak mmkn deildir. Timur, bu tarihilerin gznde btn yeryzn fesada bomu, saylamayacak kadar ok insan katletmi, dnyann birok ehrini yerle bir etmi zalim bir fatih, ei benzeri grlmemi bir beldr. Arap tarihilerinin Timur hakknda bu ekilde menfi ifadeler kullanrken tarafsz olmadklar aktr. nk Timur, anszn Mvernnehrde ortaya kp Cengiz Han andran bir fetih ve istil hareketine girimi, saysz insan ldrm ve birok ehri tahrip etmitir. Timurun seferlerinden, Memlklere bal Dmak ve Halep gibi nemli ehirlerin de nasibini almas, ounluu Memlk devletinin resm grevlileri olan bu tarihileri, doal olarak Timur hakknda n yargl olmalarna ve onun hakknda olduka abartl ifadeler kullanarak, kendisini ok kt bir kii olarak gstemeye sevk etmitir. Memlk tarihileri ile daha ocukken Timur tarafndan vatan Dmaktan alnp Semerkanda gtrlen ve bir ok sknt eken bn Arabahn ifadelerine nazaran, Magribli (Tunus) bn Haldnun ifadelerinin daha lml olmas da dndrcdr.

119

bilig, Gz / 2004, say 31

Tablo: Timurun Byk Satranc (bn Arabah, 1986: 469)


Fil Deve At Atn Piyonu Debbbe Debbbenin Piyonu nc ncnn Piyonu Vezir Zrafa Zrafann Piyonu ah ahn PiyoVezir Zrafa Filin Piyonu nc Devenin Piyonu Deve Debbbe Vezirin Piyonu At Vezirin Piyonu Fil Kale Piyonun Piyonu

Kale Kalenin Piyonu

Piyonun Piyonu

Vezirin Piyonu

Vezirin Piyonu

Devenin Piyonu

Filin Piyonu

Zrafann Piyonu

ncnn Piyonu nc

Debbbenin Piyonu Debbbe Deve

Atn Piyonu

Kalenin Piyonu

Kale

At

Debbbe Deve

nc

Zrafa

ahn Piyonu ah

Zrafa

At

Kale

Fil

Vezir

Vezir

Fil

120

Yksel, Arap Kaynaklarnda Timur

Tablo II: Timurun Byk Satranc (bn Arabah, 1887:324)


Fil Deve Vezir ah Vezir Deve Fil

Kale Kalenin Piyonu

At Atn Piyonu

Debbbe Debbbenin Piyonu

nc ncnn Piyonu

Zrafa Zrafann Piyonu

ahn Piyonu ahn Piyonu

Zrafa Filin Piyonu

nc Devenin Piyonu

Debbbe Vezirin Piyonu

At Vezirin Piyonu

Kale Piyonun Piyonu

Boann Piyonu Piyonun Piyonu Atn Piyonu Devenin Piyonu Debbbe Deve Debbbenin Piyonu Vezirin Piyonu

Gzcnn Piyonu ahn Piyonu Vezirin Piyonu ncnn Piyonu

Filin Piyonu Zrafann Piyonu Debbbe Deve Aslann Piyonu Kalenin Piyonu

Kale

At

nc

Zrafa

Gzc

Zrafa

nc

At

Kale

Fil

Aslan

Boa

Vezir

ah

Vezir

Boa

Aslan

Fil

Aklamalar
1

Bunlara W. Barthold (1997), B. Forbes Manz (1989), Tilman Nagel (1993) Hans Robert Roemer (1989), Jean-Paul Roux (1994) gibi yabanc ve Zeki Velid Togan (1932, 1972), smail Aka (1971, 1978, 1986, 1991, 1994), Mustafa Kafal(1974), Yaar Ycel (1989) gibi yerli aratrmaclar rnek olarak verilebilir. Sanders, 1936 ve Fischel, 1952 gibi almalar rnek olarak verilebilir. Fakat, bunlardan birincisi bn Arabahn Acib el-Makdr f Nevib(Ahbr) Teymur adl eserinin ngilizceye tercmesi, ikincisi ise bn Haldnun EtTarf b-bn Haldn ve Rihletuhu Garben ve arken adl otobiyografisinde Timur ile grmesini anlatt ksmn ngilizceye tercmesi ve tercmenin 121

bilig, Gz / 2004, say 31

giriinde et-Tarf b-bn Haldn ve Rihletuhu Garben ve arkenin mstakil bir eser mi, yoksa Kitbul-berin bir blm m olduunun deerlendirilmesinden ibarettir. 3 Arap kaynaklarnda Timurun doum yl 728 (1327-1328) eklinde ifade edilmi olsa da Timurun doum yl 736 (1336) olarak bilinmektedir (Barthold, 1997: 14; Aka, 1991: 3; 1994: 5). 4 bn Hacere gre Timurun babas ifti (bn Hacer, 1998, I: 17), bn Tagrbirdye gre ise ayakkabc idi (bn Tagrbird, 1956, XII: 255). 5 Kazan Han olmas gereken bu hkmdar iin bn Arabah ile bn Kd uhbe Meliklerin kzlar ifadesini kullanrken, bn Hacer ise Mool Hkmdrnn kz demektedir (bn Arabah, 1986: 46; bn Kd uhbe, 1997, IV: 429; bn Hacer, 1998, I: 19). bn Arabah ayrca, Timurun hanmlarndan Byk Melike ve Kk Melikenin Mool hkmdarlarnn kzlar olduunu da belirtmektedir (bn Arabah, 1986: 466). 6 Burada bu tarihinin cmlelerindeki farkllklar da mutlaka belirtilmelidir: bn Hacer Timurun Sultan ldrdnden bahsetmezken, Suyurgatm 773 (1371) senesinde tahta oturttuunu ifade ediyor (bn Hacer, 1998, I: 19); bn Tagrbird ise Timurun 776 (1374) senesinde Belhi aldktan sonra Sultan Hseyini ldrdn ve lkeye hkim olduunu belirtiyor (bn Tagrbird, 1956, XII: 257-258). 7 bn Hacer, bu demir atallarn oradaki bir su birikintisine atldn ifade ediyor (bn Hacer, 1994, II: 9). 8 Bir ehri bar yoluyla ald zaman Timurun, det olarak, ehir halkndan yiyecek, iecek, binecek hayvan ve elbise trlerinden kendisine dokuzar adet getirmelerini istemesidir (el-Makrz, 1997, VI: 51). 9 Zmer Suresi, 46. Ayet. Metinde geen Kurn Ayetlerini kendimiz tercme etmeyip, Trke tercmelerini Sleyman Atein Kun- Kerim ve Yce Meliinden aynen aktardk. 10 Neme Suresi 34. Ayet 11 Meryem Suresi, 10. Ayet. 12 Ahkf Suresi, 20. Ayet. 13 Meryem Suresi, 98. Ayet. 14 Sfft Suresi 147. Ayette Yunus Aleyhisselmn mmetinin 100.000 yada daha fazla olduu ifade edilmektedir, buna gre ldrlenlerin says 600.000den fazla etmektedir. Ayn konuyla ilgili olarak bn Kd uhbe ise Bir gnde 100.000 veya daha fazla insan ldrld demektedir (bn Kd uhbe, 1997, IV: 431). 15 el-Makrz de el-Mnavnin Timur tarafndan esir edildiini, esir olarak ok sknt ektiini ve Zap Suyunda boulduunu ifade ediyor (el-Makrz, 1997, VI: 54). 122

Yksel, Arap Kaynaklarnda Timur

16

bn Arabah bu eyhin adn emseddin Ebu Bekir Haf olarak kaydetmektedir (bn Arabah, 1986: 70). 17 arpa; yani salam aatan yaplm tekerlekli asker tayan ve atee dayankl hale getirmek iin zeri sirkeye batrlm kee ya da deri geirilen sava aracdr. Bazen de kale eklinde olup surlara trmanabilmek iin kullanlrd (Zeydan, 1976, I: 256). 18 l-i mrn Suresi, 26. Ayet. 19 Kfirun Suresi, 1-6. Ayetler. 20 l-i mrn Suresi, 169-171. Ayetler. 21 Bakara Suresi, 249. Ayet. 22 Meryem Suresi, 89-90. Ayetler. 23 uar Suresi, 227. Ayet. 24 Enm Suresi, 45. Ayet.

Kaynaklar
AKA, smail (1971), Timurun lmnden Sonra Hkimiyet Mcadeleleri ve ahruhun Saltanat Ele Geirmesi (1405-1411), (Baslmam Doktora Tezi), Ankara. AKA, smail (1978), Mirza ahruh Zamannda Timurlu mparatorluu (1411-1417), (Baslmam Doentlik Tezi), Ankara. AKA, smail (1986), Timurun Ankara Sava (1402) Fetihnmesi, Belgeler, Trk Tarih Belgeleri Dergisi, XI/15, ss.1-22. AKA, smail (1991), Timur ve Devleti, TTK., Ankara. AKA, smail (1994), Mirza ahruh ve Zaman (1405-1447), TTK., Ankara. ATE, Sleyman (tarihsiz), Kun- Kerim ve Yce Meli, Yeni ufuklar Neriyat, stanbul. BARTHOLD, Wilhelm (1997), Ulu Beg ve Zaman, ev. smail Aka, TTK., Ankara. FISCHEL, Walter J. (1952), Ibn Khaldn and Tamerlane, Berkeley-Los Angeles. BN ARABAH (1986), Acib el-Makdr f Nevib Teymur, yay. Ahmet Fayz elHms, Beyrut. BN ARABAH (1887), Acib el-Makdr f Nevib Teymur, el-Matbaa elOsmaniyye, Kahire. BN DOKMAK (1985), el-Cevher es-Semn fi Seyr el-Mulk ves-Seltn, yay. Muhammed Kemaleddin zzeddin Ali, I-II, Beyrut. BN EL-FURT (1936), Trih bn el-Furt, yay. Konstantin Zureyk, IX/1, Beyrut. BN HACER (1998), nb el-Gumr bi-Enb el-Umr, yay. Hasan Habe, I, Kahire. BN HACER (1994), nb el-Gumr bi-Enb el-Umr, yay. Hasan Habe, II, Kahire. BN HALDN (1979), et-Tarif bi-bn Haldn ve Rihletuhu Garben ve arken, Darul-Kitb el-Lbnan, Beyrut. BN HALDN (1999), Kitbul-ber, Muessesetut-Trih el-Arab, V, Beyrut. 123

bilig, Gz / 2004, say 31

BN YS (1983), Bedi ez-Zuhr f Veki ed-Duhr, yay. Muhammed Mustafa, I/2, Kahire. BN KDI UHBE (1977), Trh bn Kad bn Kd uhbe, yay. Adnan Dervi, I, Dmak. BN KDI UHBE (1997), Trh bn Kad bn Kd uhbe, yay. Adnan Dervi, IV, Dmak. BN IHNE (1873), Ravzatul-Menzr fi Ahbr el-Evil vel-Evhir, (bn el-Esr, elKmil fit-Trh, IX, Matbaa Bulak, Kahire 1873)in hamiinde. BN TAGRBRD (1956), en-Nucm ez-Zhire f Mulk Msr vel-Kahire, Matbaa Drul-Kutub el-Msryye, XII-XIII, Kahire. KAFALI, Mustafa (1974), Timur, A, XII/2, stanbul, ss.336-346. EL-KALKAAND (1987), Subh el-A fi Snat el-n, yay. Muhammed Huseyin emseddin, Darul-Fikr, I-XV, Beyrut. EL-MAKRZ (1997), Kitb es-Sulk li-Marifeti Duvel el-Mulk, yay. Mukammed Abdulkadir At, Drul-Kutub el-lmiyye, I-VIII, Beyrut. MANZ, Beatrice Forbes (1989), The Rise and Rule of Tamerlane, Camridge. NAGEL, Tilman (1993), Timur der Eroberer und die islamische Welt des spten Mittelalters, Mnchen. ROEMER, Hans Robert (1989), Persien auf dem Weg in die Neuzeit (Iranische Geschichte von 1350-1750), Beirut. ROUX, Jean-Paul (1994), Aksak Timur, slmn Kutsal Savas, ev. Ali Rza Yalt, stanbul. ES-SEHAV (tarihsiz), ed-Dav el-Lmi li-Ehl el-Karn et-Tsi, Dr MektebetulHayt, I-XII, Beyrut. ES-SEYRAF (1970), Nzhet en-Nufs vel-Ebdan f Tevrh ez-Zemn, yay. Hasan Habe, Matbaa Drul-Kutub, I, Kahire. ES-SEYRAF (1971), Nzhet en-Nufs vel-Ebdan f Tevrh ez-Zemn, yay. Hasan Habe, Matbaa Drul-Kutub, II, Kahire. SANDERS, J. H. (1936), Tamerlane or Timur The Great Amir, London. TOGAN, Zeki Velid (1932), Temur Bekin slmiyete Bak, Atsz Mecmua, XIII, ss.7-11. TOGAN, Zeki Velid (1972), Emir Timurun Soyuna Dair Bir Aratrma, ev. smail Aka, Tarih Dergisi, Say 26, ss.75-84. YCEL, Yaar (1989), Timurun Ortadou-Anadolu Seferleri ve Sonular (13931402), TTK., Ankara. YKSEL, Musa amil (2001), El-Makrz (Kitb Es-Sulk) ve bn Hacer (Inb ElGumr)de Timur le lgili Kaytlar ve ada Arap Tarihilerine Gre Timur Tasviri, (Baslmam Yksek Lisans Tezi), E.. Sosyal Bilimler Enstits, zmir. ZEYDAN, Corci (1976), slm Medeniyeti Tarihi, ev. Zeki Megmiz, I, stanbul.

124

Tamerlanes Description According to Arab Historians


Research Assist. Musa amil YKSEL*
Abstract: Although sources about Tamerlane were written in Persian language, contemporary Arabic sources contain important information about him. In this paper Tamerlanes description according to Arab historians is given. Books of the historians who met Tamerlane and Tamerlanes contemporary historians are used in order to describe him better in terms of his birth, appearance, personality, daily life and so forth. Key Words: Turksh history, Tamerlane, Timur, Arab historians, historians of Mamlk State

Ege University, Faculty of Letters / ZMR musasamil@yahoo.com bilig Autumn / 2004 Number 31: 85-126 Ahmet Yesevi University Board of Trustees

bilig Zima 2004 vpusk: 31: 17-62 Popeitel#skiy Sovet Universiteta Axmeta Wsavi