P. 1
KAYAÇLAR VE ÖZELLİKLERİ

KAYAÇLAR VE ÖZELLİKLERİ

|Views: 3,383|Likes:
Yayınlayan: devkazani

More info:

Published by: devkazani on Oct 11, 2011
Telif Hakkı:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

12/04/2012

pdf

text

original

COĞRAFYA 10 KAYAÇLAR VE ÖZELLİKLERİ

İSTANBUL 2007

PÜSKÜRÜK (MAĞMATİKKATILAŞIM) TAŞLAR
 Yerin derinliklerindeki eriyik halde maddelerden oluşan mağmanın bulunduğu yerden hareket ederek yeryüzüne veya yeryüzüne yakın çeşitli yerlerine sokulup soğuyarak katılaşması sonucu oluşur Katılaşım kayalar diğer bütün taşların kökenini oluşturur ÖZELLİKLERİ Yapıları kristallidir(taneli) Tabakalanma yoktur Kütleler halindedirler İçlerinde fosil bulunmaz Asitten etkilenmezler

DIŞ PÜSKÜRÜK TAŞLAR
ANDEZİT BAZALT

     

OBSİDYEN(Çakmak Taşı)

PERLİT(İnci Taşı)

DIŞ PÜSKÜRÜK TAŞLAR
  Mağmanın yeryüzüne çıkarak soğuması sonucu oluşur Bu taşlar yarı kristallidir çıkan mağma hava ile teması sonucu çabuk soğumaya geçtiğinden tam kristalleşme olmaz Şekilsizdir az sayıda büyük kristal bulunabilir camsı bir yapı gösterirler Ülkemizde en çok andezit bazalt granit yaygındır Başlıcaları ;liparit, volkancamı(Obsidyen), katrantaşı, süngertaşı, inci taşı(perlit) ,trakit, andazit, bazalt

  

İÇ PÜSKÜRÜK TAŞLAR
GRANİT SİYENİT

İÇ PÜSKÜRÜK TAŞLAR
   Yerkabuğu içindeki mağmanın yeryüzüne çıkmadan katılaşması ile oluşur Ağır ağır katılaştıklarından içindeki minareller iri billuridir En güzel örneği Granittir. Ayrıca siyenit, diyorit, gabro Yeraltında olmalarına karşın dış kuvvetlerin aşındırmasıyla yeryüzüne de çıkabilirler.

DİYORİT

GABRO

BAZALT

GRANİT

TÜF

ANDEZİT

2

TORTUL(SEDİMENT)TAŞLAR
 Bunların kaynağıda mağmadır ancak mağmatik taşlar yeryüzüne ulaşınca güneşlenme, akarsu ve rüzgar aşındırması gibi çeşitli dış olaylarla karşılaşır Bunun sonucunda denizlerde göllerde akarsu boylarında çöllerde tortulanma yolu ile kat kat birikmiş yada çökeltilerle oluşmuş taşlardır. ÖZELLİKLERİ Yapıları kristalli taneli değildir İçlerinde fosil bulunabilir Tabakalı bir yapıdadırlar Asitten etkilenirler

KİMYASAL TORTUL TAŞLAR TRAVERTEN SARKIT,DİKİT,SÜTUN

    

KAYATUZU

JİPS

KİMYASAL TORTUL TAŞLAR
 Suda eriyebilen kayatuzu, kalker,jips gibi kayaların önce suda erimesi daha sonra çökelmesiyle meydana gelen taşlardır. Traverten(kifikitaş),sarkıt dikit,tuz(kaya tuzu),kireç taşı(kalker), tebeşir, dolomit,değirmentaşı, çakmaktaşı, boynuztaşı gibi

ORGANİK TORTUL TAŞLAR ANTRASİT TAŞKÖMÜRÜ

ORGANİK TORTUL TAŞLAR
 Canlıların(insan hayvan bitki) öldükten sonra kalıntılarının çökelerek birikmesi ve zamanla taşlaşması sonucu oluşur. Mercan kalkeri, turba(yertezeği) ,linyit, taşkömürü, antrasit, asfalt, tebeşir gibi Karbon miktarı % 94 ise antrasit adını alır Karbon miktarı % 80 – 90 ise taş kömürüdür Karbon miktarı %70 ise linyit oluşur Karbon miktarı % 60 ise turba oluşur.

    

LİNYİT

MERCAN KAYALARI

TEBEŞİR

OLTU TAŞI

FİZİKSEL TORTUL TAŞLAR ÇAKILTAŞI FİZİKSEL TORTUL TAŞLAR
 Akarsu rüzgar buzul ve dalgaların yeryüzündeki taşlardan kopardıkları parçaların çukur yerlerde birikmesi ve doğal bir çimento ile yapışması sonucu oluşur. Yapışık taşlar: breş,konglomera(Çakılkaya) ,kumtaşı(Gre) Kil soyu taşlar: kil, mil, lös, kayağantaşı, marn Dağınık taşlar: kumlar, çakıllar,tozlar, toprak İri çakıllardan oluşanlara çakıl taşı( konglomera) Kum tanelerinden oluşanlara kum taşı(Gre) Kil tanelerinden oluşanlara kil taşı(Şist) Fiziksel tortul taşlar içindeki taneler eğer köşeli ise Breş adı verilir.

MİL TAŞI

      

KİL TAŞI

KONGLOMERA

3

BAŞKALAŞIM(MATEMORFİK) TAŞLAR
 Katılaşım ve tortul kayaların yüksek sıcaklık ve basınç altında kalarak başkalaşmasıyla oluşan kayaçlardır.  Basınç ve sıcaklığın etkisiyle taşların fiziksel ve kimyasal yapıları değişir sertleşir ve renkleri koyulaşır KALKER MERMER

TAŞKÖMÜRÜ

ELMAS

GRANİT

GNAYS

KUMTAŞI

KUVARSİT

KİLTAŞI

MİKAŞİST

4

5

KAYAÇLAR BULMACA

YATAY 1. Baskalasım 6. Katılasım ve tortul kayaların yüksek sıcaklık ve basınç altında kalarak baskalasmasıyla olusan kayaçlardan gnays, hangi kayacın baskalasıma uğramasıyla olusmustur. 9. Tortul kayaların arasında kalarak günümüze kadar ulasan canlı kalıntılarına ............denir. 11. Siyah, kahverengi, yesil renkli ve parlak dıs püskürük bir tastır. Magmanın yer yüzüne çıktığında aniden soğuması ile olusur. Bu nedenle camsı görünüme sahiptir. 12. Mermer; kalker diye bilinen kimyasal tortul tasların yüksek basınç ve sıcaklık altında değismesiyle olusmustur. Buna göre mermer, hangi kayaç türlerine bir örnektir? 13. Yerin derinliklerindeki eriyik halde maddelerden olusan magmanın bulunduğu yerden hareket ederek yeryüzüne veya yeryüzüne yakın çesitli yerlerine sokulup soğuyarak katılasması sonucu olusur 15. Kayaları inceleyen bilim dalına denir 16. Ülkemizde yaygın olarak görülen Dıs Püskürük bir kayaç 17. Magmanın yeryüzüne çıkarak soğuması sonucu olusur

DİKEY 2. Kireçtasları en çok hangi bölgemizde bulunur? 3. Diyorit hangi kayaç grubundandır? 4. Organik bir tas olan taskömürü ülkemizde sadece ................. ilinde bulunur 5. Su içerisinde çözelti halinde tasınan maddelerin kimyasal reaksiyonlar sonucunda sudan ayrılıp çökelmesi sonucunda olusan tas grubu hangisidir? 7. Yerkabuğu içindeki magmanın yeryüzüne çıkmadan katılasması ile olusan iç püskürük taslar ağır ağır katılastıklarından içindeki mineraller iri ve billuridir en güzel örneği.................. tir 8. Çakıl tasının diğer adı 10. Volkanlardan çıkan kül ve irili ufaklı parçaların üst üste yığılarak yapısması ile olusan taslara ......................... denir. 14. Çok miktarda magmanın yerkabuğunun içinde katılasması sonucu batolit denilen çok büyük derinlik kayaçları olusur. Üstteki kayaçların asınması sonucu genellikle granitten olusan batolitler yüzeye çıkar. Batolitin yüzeye çıkan kısmına ne denir?

6

TAŞLARLA İLGİLİ TEST SORULARI

Tortul ve püskürük taşların, basınç ve ısının etkisiyle içerisine başka maddelerde alarak özellik değiştirmesiyle oluşan taş aşağıdakilerden hangisidir? A) Bazalt B) Mermer C) Andezit D) Volkanik tüf E) Kum taşı

Organik tortul taşlar içinde değerlendirilen kömür türlerinde kalori miktarını karbon oranı belirler. Oluşumu daha eski olanda karbon, dolayısıyla kalori yüksektir. Buna göre, aşağıdaki kömür türlerinden hangisinin kalorisi daha yüksektir? A) Turba B) Maden kömürü C) Taş kömürü D) Linyit E) Antrasit Konglomera (çakıl kaya) değişik boyutlardaki kırıntıların silikatlı doğal bir çimentoyla birleşmesi sonucu oluşur. Buna göre; konglomera aşağıdaki taş gruplarının hangisi içinde yer alır? A) Organik tortul B) Dış püskürük C) Kimyasal tortul D) Başkalaşım E) Fiziksel tortul

Kumlası, dış kuvvetlerin kayalardan kopardıkları maddeleri çukur sahalarda biriktirmesi sonucu oluşmuştur. Buna göre, kumtaşı aşağıdaki kayaç türlerinden hangisine örnektir? A) İç püskürük B) Kimyasal tortul C) Mekanik tortul D) Organik tortul E) Başkalaşım Aşağıdakilerden hangisi tortul taşlardan değildir? A) Traverten B) Konglomera C) Gre D) Gabro E) Kalker

Küçük çakıl taşlarının doğal bir çimento ile birbirlerine birleşmesi sonucunda oluşan kaya çeşidi aşağıdakilerden hangisidir? A) Kalker B) Konglomera C) Killi şist D) Granit Çakılı E) Mermer parçalar Volkanik bölgelerde aşağıdaki taşlardan hangisi daha fazla görülme olasılığına sahiptir? A) Kiltaş B) Kalker C) Obsidyen D) Konglomera E) Kum taş
Aşağıdakilerden hangisi kimyasal tortul taşlardan biridir? A) Kayatuzu B) Kumlası C) Linyit D) Mercan

Yeryüzüne çıkan magmanın hızla soğuması sonucu oluşan taşlara Dış Püskürük Taşlar denir. Aşağıdakilerden hangisi dış püskürük taşlardan biridir? A) Granit B) Gabro C) Siyenit D) Diyorit E) Andezit
Dış kuvvetlerce çözülen taşlar, küçük parçacıklar haline getirilerek çukur yerlerde biriktirilir. Uzun bir süreçte bu birikimler taşlaşarak tortul taşları oluşturur. Aşağıdakilerden hangisi yukarıda tanımlanan taşlardan değildir? A) Breş B) Kiltaşı C) Gre(KumTaşı) D) Mermer E) Konglomera

E) Granit Granit, magmanın yerin derinliklerinde soğuyup katılaşmasıyla oluşmuş bir kayaç türüdür. Buna göre granit, oluşumuna göre hangi kayaç türüne örnektir? A) İç püskürük kayaçlar B) Organik tortul kayaçlar C) Kimyasal kayaçlar D) Başkalaşım kayaçları E) Dış püskürük kayaçlar

Bazı kayaçlar sular tarafından kimyasal yolla çözünebilirler. Aşağıdakilerden hangileri bu kayaç grubu içinde yer alır? A) Gabro-Granit B) Kayatuzu-linyit C) Konglomera-şist D) Kalker -jips E) Tebeşir –mermer

8

Yeryüzündeki taşların dış etkenlerle parçalanması ve belli yerlerde çökelmesi ile tortul kayaçlar oluşur. Aşağıdakilerden hangisi tortul kayaçlardan değildir? A) Kalker B) Linyit C) Mermer D) Konglomera E) Jips
.—Granit -iç püskürük —Linyit -Organik tortul —Kayatuzu -Kimyasal tortul —Kumtaşı -Mekanik tortul —Mermer -Kimyasal tortul Yukarıdaki kayaç çeşitlerinden hangisinin oluşumu yanlış verilmiştir? A) Granit B) Linyit C) Kayatuzu D) Kumtaşı E) Mermer I. 8üngertaşı -Organik tortu II. Jips -Kimyasal tortul III. Kiltaşı -Mekanik tortul IV. Mercan kalkeri -Kimyasal tortul Yukarıdaki kayaçlardan hangisinin oluşumu yanlış verilmiştir? A) I ve II B) II ve III C) I ve IV D) I ve III E) III ve IV İç püskürük kayaçlar mağmanın yer kabuğunun iç kısımlarında yavaş yavaş soğumasıyla oluşurlar. Aşağıdaki kayaçlardan hangileri bu şekilde oluşmuştur? A) Bazalt B) Kumtaşı C) Süngertaşı D) Diyorit E) Mermer 8. Aşağıdaki kayaçlardan hangisi daha sert bir yapıdadır? A) Elmas B) Talk C) Kiltaşı D) Kalker E) Taşkömürü

Bitki ve hayvan kalıntılarının deniz ya da göl çanaklarında birikmesiyle organik tortul kayalar oluşur. Buna göre, aşağıdaki kayalardan hangisinin jeolojik devirlerin belirlenmesinde kullanılacağı söylenebilir? A) Bazalt B) Taşkömürü C) Andezit D) Mermer E) Alçıtaşı
Fosiller jeolojik devirlerde yaşamış canlı kalıntılarından meydana gelir. Aşağıdaki taşlardan hangisinin içerisinde fosil bulunma olasılığı daha fazladır? A) Kalker B) Granit C) Mermer D) Gnays E) Bazalt

Püskürük ve tortul kayaçların yerin derinliklerinde yüksek sıcaklık ve basıncın etkisi ile değişikliğe uğraması sonucunda oluşan kayaçlara başkalaşım kayaçları denir. Aşağıdakilerden hangisi başkalaşım kayaçlarına örnek olarak gösterilebilir? A) Bazalt B) Granit C) Konglomera D) Kalker E) Gnays Aşağıdaki kayaç türlerinden hangisi oluştuğu yer bakımından diğerlerinden farklıdır? A) Kiltaşı B) Konglomera C) Kumtaşı D) Granit Linyit Organik tortul kayaçlar, bitki ve hayvan kalıntılarının deniz ya da göl çanaklarında birikmesi ile oluşur. Aşağıdakilerden hangisi bu tür kayaçlara örnek gösterilemez? A) Taşkömürü B) Linyit C) Tebeşir D) Mercan kalkeri E) Kayatuzu —Oluşumunda volkanik süreçler etkilidir. —İnşaat sektöründe döşeme taşı olarak kullanılır. Yukarıda bazı özellikleri verilen taş aşağıdakilerden hangisidir? A) Jips B) Granit C) Taşkömürü D) Kalker E) Liparit Aşağıdaki kayaçlardan hangisi mağmatik ve tortul kayaçların yerkabuğu hareketleri sırasında yük sek sıcaklık ve basınç altında kalmasıyla oluşmamıştır? A) Elmas B) Gnays C) Mika D) Kuvarsit E) Turba

Karstik kayaçlar oluşum özelliklerine göre aşağıdaki kayaç türlerinden hangisi içerisinde yer alır? A) İç püskürük kayaçlar B) Organik tortul kayaçlar C) Başkalaşım kayaçları D) Kimyasal tortul kayaçlar E) Dış püskürük kayaçlar Aşağıdaki kayaç türlerinden hangisinin gözenekli yapıya sahip olmasından dolayı bu kayaçların bulunduğu alanlarda yeraltına sızan su miktarının daha fazla olması beklenir? A) Kalker B) Andezit C) Bazalt D) Granit E) Siyenit

Aşağıdaki kayaç türlerinden hangileri sanayide fosil yakıt olarak Aşağıdakilerden hangisi tortul kayaçların özelliklerinden kullanılır? biri değildir? A) Taşkömürü-Linyit A) Yüksek sıcaklık ve basınca maruz kalmaları B) Linyit -Kumtaşı B) İçlerinde fosil bulundurmaları C) Bazalt -Liparit C) Tabakalar halinde bulunmaları D) Tebeşir -Jips D) Ufalanmayla meydana gelmeleri E) Kalker –Konglomera E) Dış kuvvetlerin etkisi sonucu oluşmaları

9

Fosiller fiziksel tortul taşarın olduğu alanlarda daha fazla bozulmadan kalabilmektedir. Buna göre bir kayacın yaşı tespit edilmek istendiğinde aşağıdaki kayaçlardan hangisinden daha kolay yaş tespiti yapılır? A)Kumtaşı B)Andezit C)Traverten D)Granit E)Mermer

Kayalar volkanik, tortul ve başkalaşım olarak üçe ayrılır. Aşağıdaki kayalardan hangisi tortul kökenli değildir? A)Traverten B)Granit C)Kömür D)Kumtaşı E)Mercan kalkeri

Mağmada bulunan lavların basıncın etkisiyle kırık hatlar boyunca yükselerek yerkabuğu içerisinde soğuması sonucunda oluşan kayalara “İç Püskürük Kayaçlar” denir. Buna göre, aşağıdakilerden hangisi bu kayalara örnek olarak verilebilir? A)Siyenit B)Andezit C)Kiltaşı D)Tebeşir E)Tüf Aşağıdaki seçeneklerden hangisinde kayaçlar ve oluşum şekilleri yanlış olarak eşleştirilmiştir? Kayaç Oluşum Şekli A) Granit İç püskürük B) Kireç taşı Kimyasal tortul C) Kömür Dış püskürük D) Kalker Mermer E) Konglomere Mekanik Tortul

Püskürük ve tortul kayaçların yüksek sıcaklık ve basıncın etkisiyle değişime uğraması sonucunda oluşan kayalara “Başkalaşım (metamorfik) Kayaları” denir. Buna göre, aşağıda verilen kayaç türlerinden hangisi başkalaşım kayalarına örnek olarak gösterilebilir A)Mermer B)Kiltaşı C)Kaker D)Diorit E)Şist Mağmanın yüzeyde veya yüzeye yakın yerlerde çok hızlı soğuması sonucunda oluşan kayaçlara “Dış Püskürük Kayaçlar” denir. Buna göre, aşağıdaki bilgilerden hangisi dış püskürük kayaçlarla ilgili yanlış bir bilgidir? A)Tabakalı bir yapıya sahiptirler. B)Kırık hatlar boyunca yaygındırlar C)İçlerinde fosil barındırmazlar. D)Ani soğumadan dolayı camsı yapıdadır. E)Kütle halinde bulunurlar. İç püskürük kayalar iri kristalli özelliğe sahipken, dış püskürük kayaların ince kristalli veya camsı özelliğe sahip olmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir? A)Mineral yapılarının farklı olması B)Soğumalarının farklı olması C)Renklerinin farklı olması D)Organik maddelerin etkisi E)Basıncın etkisi Denizlerde, göllerde ve çukur yerlerde meydana gelen tortulanma ve çökelmelerle oluşan taşlara “Tortul Taşlar” denir. Aşağıdakilerden hangisi tortul taşlardan biri değildir? A)Çakıltaşı B)Tebeşir C)Kömür D)Jips E)Obsidiyen

Aşağıdaki bilgilerden hangisi yanlıştır? A)Taşlar çeşitli minerallerden ve organik maddelerden oluşur. B)Tüm taşların kökeni mağmadır. C)Taşlar çeşitli olaylar sonucunda değişikliğe uğrayabilir. D)Taşlar renk, koku, sertlik, gözeneklilik …vb özellikler bakımından farklılık gösterebilir. E)Taşların oluşumunda dış kuvvetlerin etkisi yoktur. Mağmanın yer kabuğunun yarıkları içinde veya yeryüzüne kadar çıkarak soğuması ile oluşan taşlara “Püskürük Taşlar” denir. Aşağıdakilerden hangisi püskürük kayaların özelliklerinden biri değildir? A)Yapıları kristallidir. B)Kütleler halinde bulunurlar. C)Asitten etkilenirler. D)İçlerinde fosil bulunmaz. E)Tabaka halinde bulunmazlar. Tortul taşların yaşı neye göre belirlenebilir? A)İçerdikleri fosillere göre B)Tabaka sayısına göre C)Renklerine göre D)Dokularına göre E)Bulundukları yere göre

Aşağıdaki kayaçlardan hangisi oluşum özellikleri dikkate alındığında diğerlerinden farklıdır? A)Konglomera B)Mermer C)Mikaşist D)Elmas E)Gnays

10

Mekanik tortul kayaçların oluşumundaki temel faktör aşağıdakilerden hangisidir? A)Sular tarafından eritilme B)Dış kuvvetler tarafından parçalanma C)Mağmanın sıcaklığının etkisi D)Tabakaların uyguladığı basınç E)Organik maddelerin etkisi Suda erime özelliğine sahip taşların suda eriyerek başka alanlara taşınıp tortulanması ile oluşan kayaçlara “Kimyasal Tortul Kayaçlar” denir. Aşağıdakilerden hangisi kimyasal tortul kayaçlara örnek olarak verilemez? A)Andezit B)Jips C)Kalker D)Traverten E)Çakmaktaşı Bitki ya da hayvan kalıntılarının belli ortamlarda birikmesi ve zamanla taşlaşması sonucu oluşan kayaçlara “Organik Tortul Kayaçlar” denir. Aşağıdaki kayaçlardan hangisi Organik tortul kayaçlar grubuna ait değildir? A)Kömür B)Linyit C)Mercan D) Mermer E)Tebeşir Kömürün oluşuyla ilgili aşağıda verilen bilgilerden hangisi yanlıştır? A)Ortamın iklimi sıcak ve nemli olmalıdır. B)Oksijensiz ortam gereklidir C)Uzun bir zaman geçmesi gerekir. D)Yüksek bir basınç uygulanmalıdır. E)Karbon değerlerindeki değişikli nedeniyle farklı kömür türleri oluşmuştur.

Aşağıdakilerden hangisi Mekanik (kırıntılı) kayaçlardan biri değildir? A)Konglomera B)Kumtaşı C)Kalker D)Kiltaşı E)Kuvarsit

Ülkemizde kimyasal tortul taşlara en fazla hani bölgemizde rastlanır? A)Ege Bölgesi B)Marmara Bölgesi C)Akdeniz Bölgesi D)Doğu Anadolu Bölgesi E)İç Anadolu Bölgesi

Aşağıdakilerden hangisi Organik tortul kayaçlar ile ilgili doğru bir bilgi değildir? A)Yumuşak ve kolay dağılabilirler. B)Soğuk denizlerde mercan adalarını oluştururlar. C)İçlerinde çeşitli fosiller barındırırlar. D)Gözeneklidirler. E)Suyu kolay geçirirler I.Yapıları kristallidir. II.İçlerinde fosil bulunur. III.Tabakalı yapıdadırlar IV.Asitten etkilenmezler. Yukarıda verilen özelliklerin hangisi yada hangileri tortul kayaçların özelliklerinden değildir? A)Yalnız I B)Yalnız II C)II ve III D)I ve IV E)I, II, III

11

12

13

14

15

T A Ş L A R

PÜSKÜRÜK TAŞLAR

İÇ PÜSKÜRÜK TAŞLAR DIŞ PÜSKÜRÜK TAŞLAR FİZİKSEL TAŞLAR KİMYASAL TAŞLAR ORGANİK TAŞLAR

…………………,…………………,………………………….. …………………,……………………,……………………….. …………………,……………………,……………………….. ………………,…………………,…………………,……….. ………………,…………………,…………………,……….. ………………,………………,……………………,………..

TORTUL TAŞLAR

BAŞKALAŞIM TAŞLARI

16

17

18

19

You're Reading a Free Preview

İndirme
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->