KİMYASAL MADDELER, RİSKLERİ, KULLANIMI, TAŞINMASI, DEPOLANMASI İLE İLGİLİ YAPTIRIMLAR VE TÜRKİYE UYGULAMALARI

Zuhal YAZICI TMMOB Kimya Mühendisleri Odası

Gelişen bilim ve teknoloji toplum için yararlarının yanında taşıdığı risklerle de toplumun can ve mal güvenliğini tehdit etmektedir. Teknoloji sağladığı konfora karşı insan ve çevre sağlığı ilişkilerini olumsuz olarak etkilemekte toplumun sürekli kontrollü ve hazırlıklı gerektirmektedir. Sağlıklı çalışma hakkı ekonomik ve siyasal yaşamın doğal yasalarla düzenlendiği sanayi devrimi koşulların günümüze kadar kavramsal ve kuramsal dayanaklarla geliştirilmiş ve güçlendirilmiştir. Sağlıklı yaşama hakkıyla bütünleşen bu hakkın korunması ve geliştirilmesi politika ve eylem programlarıyla, girişim teknikleri ve yöntemleriyle geliştirilmiştir. Her ülke daha sağlıklı ve güvenli üretim arayışındadır. Sağlıklı çalışma hakkı ve kavramsal gelişim aşamaları ulusal ve uluslararası yasal düzenlemelerde ve ilgili yayınlarla belgelenmiştir. İş sağlığı ve iş güvenliği multidisipliner (çok disiplinli) bir bilim dalıdır. Bir mühendis veya doktor kendi dalında ne kadar iyi yetişmiş olursa olsun iş güvenliği konusunda uzman sayılamaz. İş güvenliği konusunda mühendislik formasyonu üzerine eklenmesi gereken multidisipliner (tıp, ergonomi, iş psikolojisi, iş hukuku) bilgilerin edinilmesi ile uzman sayılabilir. Aynı durum işyeri hekimleri için de söz konusudur. Bu nedenle iş güvenliği konusunda çalışan meslek elemanlarına gerek öğrenim sürecinde, gerekse çalışma yaşamına girdikten sonra, kendine özgü bir uzmanlık dalı olan ve pek çok disiplinin buluştuğu noktada bilgilere gereksinim verilmelidir. İnsan aktivitesinin bulunduğu her yerde risk mevcuttur. Riski önlemenin birinci işyerinizde veya çevrenizde mevcut bulunan risklerin tammlanmasıdır. İşyerinizde ve çevrenizde mevcut bulunan risklerin tanımlanmasıyla başlayan ve adım adım ilerleyerek yapılan risk analizleri sonucunda işletmede var olabilecek olan işletmedeki tehlike ve işletim sorunları tespit edilerek ve bu sorunlarla mücadele etme yöntemleri geliştirilebilir. Dünyada yaygın olarak kullanılan ve ülkemizde de değişik işletmeler bazında uygulandığını gözlemlediğimiz Endüstride Tehlike ve İşletilir Olma Analizi (HAZOP)nden söz etmek yerinde olacaktır. Hazop proses sanayinde çeşitli tehlike (risk) değerlendirme yöntemlerden biridir. Risk gösteren bu konuda eğitim olmasını

9

değerlendirmesinin temeli işletmenin tarihçesi, yöneticileri bilgi, deneyim, öngörüleri ve analitik metodlardan oluşmaktadır. Dünyada sigorta şirketlerinin sorumluları sigorta yapacakları proses Ülkemizde sanayi kuruluşlarından özellikle Hazop yöntemi ile yapılmış güncel bir tehlike değerlendirmesini istemekte ve bu değerlendirmeye göre sigorta için daha düşük fiyat vermektedirler. sigortacılık sistemi ne yazık ki bu düzeye gelmemiştir. Hazop işletmede çalışan kişilere tehlike ve iletişim sorunlarına yol açabilecek bütün yolları düşündürmeye sağlayan bir tekniktir. Hazop olası problemleri azaltmak için uzmanların proses üzerinde bilgi ve deneyimlerinden sistematik olarak yararlanan bir tekniktir. En önemli adımı ise farklı branşlarda bir çok uzmanın bir arada ekip çalışması yapmasını sağlayarak etap etap sistematik bir tarama ile tehlike ve iletişim sorunları tespit edilir. Diğer bir özelliği ise bu ekibin beyin fırtınası yapmasma yardımcı olur. 1996 yılında Gümrük Birliğine girmemiz ile birlikte ülkemizde Avrupa ile yarışabilmesi için önemli değişim atakları başlatılmıştır. ISO 9000 Kalite Standartları ve Toplam Kalite Yönetimi çerçevesinde şirketlerin düşünce ve iş anlayışının değişimi görüldü. Brezilya'daki RİO Çevre Konferansı sonrasında benimsenen "Sürdürülebilir Kalkınma"

ilkesi ile çevre değerlerini ön plana çıkaran Çevre Yönetim Sistemleri yaşamımıza girdi. ISO 14000 kuruluş ve kuruluşla ilişkide bulunan müteahhit, taşeron vb. kuruluşların çevre yönetim sistemine etkin katılımını öngörmektedir. Toplam Kalite Yönetimi (TKY) kuruluşlar açısmdan verimliliği arttırdığı, rekabet gücünü yükselttiği ve karlık sağladığı için tercih edilmelidir. Kuruluş için yaşamsal nitelik taşıyan bu tür bir yaklaşımın gönüllü olarak firmalarca benimsenmesi doğaldır. Ancak ÇYS bir kuruluşa bu denli açık yararlar sağlama özelliğini ilk bakışta göstermemektedir. Çevreye yönelik yasal yaptırımları sadece standartlara uyarak da gerçekleştirebilir. AB çevreye yönelik politikaları çeyrek asırlık bir süreç içinde yavaş yavaş değişmiş ve 1990'dan sonra belirgin bir farklılık göstermiştir. 1987 yılı Temmuz'unda yürürlüğe giren Tek Avrupa Yasası (Single European Act-SEA), tüm birlik ülkelerinin çevre politikalarının uyum içinde olmasını zorunlu kılmaktadır. 1993'te gündeme gelen 5 çevresel hareket planı sürdürülebilir. Ekonomik gelişme çevreye zarar vermediği durumlarda kabul edilebilir düşüncesini getirmiştir. 1- Program (1973-76): Bu program çevresel prensipleri belirtirken ilk olarak "kirleten öderrpoüuter pays" prensibini gündeme getirmiştir. Üye ülkelerin alması gereken önlemler belirlenmiştir. 2- Program (1977-81): Birinci programın devamı niteliğindeki bu program temel kirliliği önleme yerine kontrol etmeye ağırlık vermektedir. 3- Program (1982-86): Bu programın en büyük özelliği çevre ile ilgili politikaların diğer temel politikalar ile entegrasyonunu sağlamak olmuştur.

10

4- Program (1987-92): Bu program SEA ile aynı zamanda ortaya çıktığı için aralarında önemli bir takım benzerlikler vardır. Değişik çevresel elemanlar için (hava, su, gürültü kirliliği gibi) önlemler öneriyor olmasıdır. Ozon tabakasının incelmesi, iklim değişikliği gibi global sorunlar nedeniyle çevre politikalarının uluslar arası boyutu daha önemle vurgulanmıştır. 5- Hareket Programı (1993-2000): Çevre konularında bir dönüm noktası olarak kabul edilebilir. Bu program ilk kez "sürdürülebilirlik=sustainability" kavramını gündeme getirmiştir. Ekonomik 5 temel sektör gelişme, sosyal aktiviteler ve çevre konusunda toplumun tüm kesimlerini ve kitle örgütlerinin aktif katılımını, politikaların belirlenmesi ve uygulanmasında esas almaktadır. belirlenmektedir. İmalat Enerji Ulaşım Tarım Turizm

Bu 5 temel sektörde için konulan temel standartlar şunlardır: • Yayılma (emisyon) standartları: Belirli maddelerin aşılması gereken sınırlarını belirlemektedir. Kullanıcıya yeni belli teknolojiler sunulmakta ve kirletici maddelerin kaynakta kontrol edilmesine çalışılmaktadır. • Çevre-kalite standartları: Çevresel ortamda (hava, su ve toprak)bulunmasına izin verilen maksimum konsantrasyonları ifade eder. Sanayinin tüm zararlı kompenetlerinin seyrelterek ortama verilmesini sağladığından teknolojik ucuz çözümleri içerir. • Ürün standartları: Bu standart ürünün yapısından bulunmaması gereken malzemeleri belirler. Bu tür ürünlere pazarlama engeli yaratabileceği için ticari önem arz eder. • Süreç standartları: Üretim sürecinde çıkabilecek maddeleri kontrol etmeye ve iş çevresine zararlı maddelerin yayılmasını önleyerek çalışanların sağlık ve güvenliğini korumayı amaçlar. • Biyolojik standartlar: Yaşayan organizmalardaki bazı maddelerin standardı olduğundan ölçülmesi ve kontrolü zor olmaktadır. Uygulaması zordur. Bu planların hazırlanmasındaki temel amaç çevre konusunda etkili tarafların belirlenmesi ve kamu bilincinin oluşmasını sağlamaktır. Temel taraflar ise şöyle tanımlanmaktadır. Kamu yönetimi (yerel ve merkezi hükümetler) kitleleri eğiterek, yasaları uygulayarak ve temel planlama kararlarını alarak önemli bir görev üstlenmektedir. Tüketiciler ve atık yaratan özel-kamu kuruluşları çevre konusunda sorumlu olmaya zorlanmaktadırlar.

11

-Kontrol süreç ve yöntemlerinin belirlenmesi -Atık ve enerji yöntemi -İş güvenliği ve meslek sağlığını koruyucu önlemlerin alınması -Bilgilendirme iletişim ve eğitimin sağlanması Bu kapsamda TKY ve ÇYS arasında önemli benzerlikler gözlenmektedir. Çevreye yönelik girişimlerin katılımcı bir şekilde yürütülmesini öngörmektedir. ÇYS genelde çevre başarısına yönelik bir çerçeve çizmektedir. Çevre konusunda başarı çevresel kural ve yaptırımlarla sağlanabilecektir. AB haricindeki diğer üyeler çevreye yönelik olarak kendi standartlarını hazırlarken şudur: ISO 14000 felsefesi çevreye gerçekçi bir yaklaşım sergilemekte ve tüm kuruluşa bir çevre bilinci vermeye çalışmaktadır. ürün ve hizmetin çevreye doğrudan ve dolayı etkileri) . Böyle bir raporlama sistemi sadece çalışanların güvenliğini değil bölge insanının da sağlık ve güvenliğini korumakta yararlı olmaktadır. Tehlikeli maddelerin artan üretimi depolanması ve kullanımı nedeniyle dünyada yaşanan büyük endüstriyel kazalar sonrasında. Bu raporlarda kurum politika. Burada APELL (Awareness and Preparedness of Emergenceis of Local Level)-Yerel Düzeyde Acil Durumlarda Hazırlılık ve Bilinçlilikten) söz etmek yerindedir.Kamuoyu geleceğin çevre kalitesi üzerinde etkili olmaya çağrılmıştır. Her iki sistemde öncelikli inşam ele almakta ve bireyin fiziksel sağlığına ek olarak zihinsel gelişimini dikkate almaktadır. program ve çevre yönetim sistemine ait gerçek veriler bulunması kaçınılmazdır. bir kuruluş yönlendirmelidir. Zorunluluk taşımayan şu an isteğe bağlı bırakılan ISO 14000 temel felsefesi 12 . Bu programda sanayi ve çevreye zarar veren önemli bir taraf olarak düşünülmüş ve temiz teknoloji kullanmaya ve çevre bilinci geliştirmeye duyarlı olmaya çağrılmış ve teşvik edilmiştir. ISO 14000 kapsamında. -Çevre yönetim sisteminin oluşturularak sürekli gelişimin sağlanması -Çevresel etki değerlendirmesi (faaliyet. EMAS her denetim aşamasından sonra "kurum dışına" bilgi verilmesini zorunlu kılmaktadır. 1974'de İngiltere'deki siklohegzan patlaması 1984'de Mexicocity'deki propan patlaması aşağıda belirtilen ana başlıklar altında faaliyetlerini ISO 14000 devreye girmiştir. Bu kapsamda çevre standartlarına uyum ve denetim işlemlerinin belgelenmesi ağırlık kazanmış ve EcoManagement and Audit Scheme (EMAS) gündeme girmiştir.

El kitabının amacı tehlikeli tesislerin bulunduğu bölgelerde toplum bilincini geliştirmek ve acil durum planlan yapmak üzere karar organlarına ve teknik personele yardımcı olmaktır. CMA. Sanayi. 1) Tehlikeli maddelerin üretilmesi. APELL'in başarısını engelleyebilecek başlıca nedenler ise 1) Aşırı Güven (Zaten bir plan var) 2) Kayıtsızlık (Burada bir şey olmaz) 3) Maliyet (Bizim gücümüz yetmez) dir. UNİDO ve diğer benzer kuruluşlarla tam işbirliği ile hazırlanmıştır. APELL YÖNTEMİ NEDİR? Apeli iki temel görüşe yer verir. UNEP endüstri ve çevre ofisi (IEO) endüstri ile müştereken. WHO. Bu kitap CEFIC. APELL'i kazaların önlenmesi önlenmesi ve acil durum hazırlığı için bölgesel işbirliği prosesi veya güvenlik ve kayıp önleme teknolojisi artı toplumun bilgilendirilmesi ve acil durum planlanmasında toplum ve endüstri katılımını içeren bir yönetim sistemi olarak tarif edebiliriz. 1986 yıllarının sonlarında Birleşmiş Milletler Çevre Programı (UNEP) özellikle gelişmekte olan ülkelerin hükümetlerine kimyasal kazalar ve acil durumların oluşumu ve zararlı etkilerini en aza indirmede yardımcı olmak üzere bir dizi önlem önermiştir. gene de böyle bir kazanın olması halinde karşılık verme planları yapabilecek kadar gerçekçi olunmalıdır. taşınması. yerel makamlar ve toplum liderleri arasında içten bir diyalog bu tutumların üstesinden gelebilir.1984'de Hindistan/Bhopal'deki metilizosiyonad sızıntısı 1986'da İsviçre/BasePdeki patlama ve yangın. Bu hazırlık bölgesel tehlikelerin daha iyi anlaşılmasını sağlayacak ve böylece koruyucu önlemler oluşturulacaktır. Ren nehri kirliliği NEDEN APELL Gerekli tedbirler alınarak büyük endüstriyel kazaların önlenebileceğine inanılsa dahi. depolanması ve kullanılmasında oluşabilecek tehlikeler ile yerel makamlar ve endüstri tarafından toplumu korumak üzere alınan önlemler için toplum bilinci yaratılması ve artırılması 2) Bu bilinç ışığında bölgesel bir işbirliği sağlanarak bütün toplumu kapsayan acil durum planlarının hazırlanması APELL İKİ BÖLÜMDEN OLUŞUR a) TOPLUMUN BİLGİLENDİRİLMESİ (Commanity Awareness-Toplumsal haberdar olma) 13 . CCPA. bölgesel düzeyde acil durumlar için hazırlıklı olma (Apeli) el kitabını hazırladılar.

Yönetim (Merkezi/Yerel) Bunlar seçimler veya tayinle göreve gelen toplum güvenliğini ve sağlığı ile çevrenin korunmasından sorumlu yöneticilerdir. • İlgili il/ilçe/köy yönetim birimleri • Belediye ve Sanayi Odalarının ilgili üniteleri • Facia/afet/mücadele örgütleri • Kızılay v 14 . Bir endüstriyel kazanın insan sağlığına ve çevreye etkisinin boyutları. Uygulama ise yöresel şartlara uyarlanarak yapılabilir. APELL ÇALIŞMALARINDA ORTAKLAR Başarılı bir Apeli yönetiminin yerel olarak 3 önemli ortağı vardır. Bununla beraber merkezi yönetimler "Bakanlıklar" ve aynı yörede olmayan şirket genel müdürlükleri bu yöresel çabalara destek olmalıdırlar. yangın. Fabrika içinde spesifik acil durum planları hazırlarlar. Sanayi (Kamu ve özel sektöre ait fabrika yöneticileri fabrikalarındaki güvenlik ve kazaların önlenmesinden sorumludurlar. Bu ülke endüstrilerinin de tehlike ve risk potansiyelleri farklıdır. yasa ve düzen gerekleri farklıdır. toplum alt yapısı acil durumlara karşı koyma gelenek ve kaynakları. değer yargıları. Dolayısıyla Apeli yönteminde ağırlık ve önem yöresel katılım ve işbirliğindedir. BÖLGESEL BİR TOPLUMU ETKİLEYECEK ENDÜSTRİYEL BİR KAZA İLE BAŞA ÇIKABİLME YETENEĞİ Apeli yöntemi amaç ve prensipleri belirler.b) TOPLUMA KORUYUCU PLANLARIN FORMÜLE EDİLMESİ (Emergencency responce-Acil duruma karşı koyma) Apeli yöntemi.) • Sahibi • Yöneticileri (İşveren temsilcisi yetkisine haiz) • Çalışanlar • Sanayi Odaları • Müteahhit-Taşeron (Nakliyeciler dahil) • Alt sanayi (Malzeme üreticileri gibi) 2. patlama. böyle bir durumda yöresel karşı koymanın hızı ve kapsamına bağlıdır. APELL ESNEK BİR YÖNTEMDİR Ülkelerin kültürleri. yayılma ve tehlikeli madde kaçağı potansiyeli olabilecek bütün ticari faaliyetleri kapsar. 1. sızma.

Tesis acil durum planının yanı sıra. topluma uyumlu birleşik bir acil durum planlamasını ve iletişim sağlamaktır. Bu köprü ve koordinasyon grubu Apell'in çıkış noktasıdır. ulusal hükümetinde acil durum planlan olabilir. Apeli yöntemi varolan tüm acil durum planlarından yararlanılarak ilk karşılık vermenin çok kritik ve önemli olduğu yerel düzeyde etkin bir biçimde işleyecek koordineli tek bir plan oluşturmak üzere tasarlanmıştır. Sanayi kuruluşları acil durum planlarının çeşitli bölümleri yerel makamların ve toplumun uyarılmasını ayrıca iletilişi kurmayı içerir. Koordinasyon grubunun fiili bir 15 . Yerel Toplum ve İlgi Grupları • Yöre Halkı: Örneğin bir gaz kaçağında birinci derecede etki alanında yaşayanların tehlikeyi bilmeleri onların vatandaşlık hakkıdır. Yerel makamların ve toplum liderlerinin bilinçlenme ve acil durumlara hazırlıklı olma konularında etkin olabilmeleri için yörelerindeki sanayi kuruluşlarının temsilcileriyle yakın ve doğrudan ilişkileri olmalıdır. koordinasyon grubunun rolü sanayi ve yerel yönetim arasında toplum liderlerinin katılımı ile bir köprü kurmak. kuruluşun operasyonlarının güvenlik açısından incelenmesidir.• Sağlık Kuruluşları • Kolluk kuvvetleri ve Silahlı Kuvvetler • PTT/TRT • İlgili Ulusal Yönetim Birimleri • İlgili Uluslararası Yönetim Birimleri 3. Özetle. Böyle bir plan için anahtar. Bu liderlerin sanayi ve yerel hükümet arasında bir köprü kurmaları gereklidir. • Gayri Resmi Destek Grupları • Basın-Yayın (Medya) • Eğitim Kuruluşları • Gönüllü Kurum/Kuruluş/DernekA^akıflar • Meslek Odaları • Sendikalar (İşçi-İşveren) • Siyasal Partiler • Sanatçılar APELL NASIL BAŞLATILIR? Bütün sanayi kuruluşlarının bir acil durum planı yapma ve uygulama sorumluluğu vardır.

acil durumunda aoğrudan müdahale görev ve rolü olmayıp ancak böyle bir durumlar için görevlilerin hazır olmasını sağlamaktır. BİR SANAYİ KURULUŞU ACİL DURUMA MÜDAHALE PLANININ TİPİK BİLEŞKELERİ • Tesis Acil Durum Organizasyonu • Tesis Risk Değerlendirmesi • Alan Risk • Uyarı Sistemleri ve İletişim Sistemleri • Acil Durum Malzeme ve Olanakları • Normal İşlemlere Dönmek İçin Süreç • Eğitim ve Uygulamalar • Acil Durum Organizasyon/İşlemlerinin Düzenli Testleri • Acil Duruma Müdahale Prosedürleri • Ayrıntılı İşlem Talimatları (Her işlem birimi ve yardımcı sistemler için) KOORDİNASYON GRUBU KÖPRÜ İŞLEVLERİ • İletişim Sağlamak • Bilgi Paylaşımı • Acil Durum Plan ve Yöntemlerini Koordine Etmek • Diğer Acil Durum Kuruluşlarıyla Etkileşimde Bulunmak • Ortak Eğitim ve Öğretim • Karşılıklı Yardımlaşma YEREL HÜKÜMET SORUMLULUĞU • Güvenli bir toplum oluşturmak • Toplumdaki tüm yerleşik ve gelip geçenlerin güvenlik refahını sağlamak • Toplum güvenlik programları oluşturmak • Can ve mal varlığını (özel ve kamu) korumak • Bir acil durum sırasında toplumun oluşturduğu acil durum kuvvetlerini koordine etmek • Acil durumlara karşı plan ve yöntemler geliştirmek • Toplu yerleşim yerlerinde yada eyalette diğer kuruluşlarla eğitimi tatbikat ve alıştırmaları yönetmek • Ulusal hükümetlerle iletişim kanalları oluşturmak 16 .

Gönüllülük esası ile • Açıklık (risk ve işbirliği) • Eğitim (Bilgi ve deneyim paylaşımı) • Bilinçlendirme • Kendi içinde yaptırım uygulama • Uluslararası ilişki ve iletişim konularında sürekli işbirliği benimsenmiştir. 1986 1991 1993 1994 1996 1997 Klor gazı kaçağı Petkim Kauçuk Fabrikası Yangım Transkim. eğitim ve bilgi sağlamalı Ülkemizde Apeli uygulamaları Kocaeli sanayi Odası önderliğine 1992 yılında başlatılmıştır. Kocaeli'nde bugüne kadar yaşanan endüstriyel kazalar ise. Toluen Yangını FeCİ3 üretim tesisi Cl gazı kaçağı (Alikahya) Polisan-Patlama Yangını Hundayı Fabrikası Boyahane Yangını Bu kadar riski bir arada yaşayan Kocaeli'nde tehlikeyi azaltmak için başlatılan APELL (Bölgesel Düzeyde ) "Acil Durumlar İçin Hazırlıklı Olma"gereken yapı taşları ve boyutları görüşüldü. Apell'e gereksinim duyulması ise gelişmiş ülkelerde bile ölümlere neden olan büyük endüstriyel kazların yerleşimle iç içe olan sanayi şehri Kocaeli'nde ne tür felaketler yaratacağı endişesinden doğmuştur.SANAYİNİN SORUMLULUKLARI • Güvenlikli iş uygulamalarını sağlamak • Çalışanların ve ziyaretçilerin kişisel güvenliğini sağlamak • Güvenlik programı oluşturmak • Bölgede can ve mal korunmasını sağlamak • Bir acil durum sırasında tüm tesis personelini koordine etmek • Acil durumlara karşılık vermek için plan ve yöntem geliştirmek • Kimyasal tehlikelere karşı güvenlik malzemesi. Acil Müdahale Planı için Apeli sürecine 10 adım yaklaşımı: • • • • • Acil müdahaleye katılacak olanların rollerinin. kaynaklarının ve ilgililerin belirlenmesi Acil durumda ortaya çıkabilecek risklerin ve zararların değerlendirilmesi Katılımcıların ortak müdahaleye yeterlilik açısından kendi acil planlarını gözden geçirmeleri Mevcut planlarda yer almayan fakat gerekli müdahalelerin belirlenmesi Belirlenen katılımcıların kaynaklarının görevlerle örtüşmesinin sağlanması 17 .

Ülkemizde önde gelen kuruluşları ISO 14001 (Belgelendirme) almış durumdadır. Sanayi kuruluşları kendi aralarında ve yetkililerle bilgi köprüsü kurarak patlama/yangın/zehirleme riski taşıyan kimyasalları bildirmeli. gereken durumlarda toplumu bilgilendirmeli. bunların koruyucuları olumsuz etkileri. Bütün bu çalışmalarda sivil toplum örgütleri ile medyaya çok büyük görevler düşmektedir. bunları işleyen işçilere. Katılan grupların. ilk yardım/temizleme/imha yöntemleri. bütünsel plana entegre olabilmesi için gerekli değişikliklerin yapılması Yerel yönetimle işbirliği yaparak yerel düzeydeki plana uyum sağlanması. Sanayinin kendisinin daha fazla teknoloji geliştirme. Teknolojik riskler ya yeterli ve etkin önlemler alınmadan yapılan üretimler nedeniyle yada doğal afetler sonrasında çıkmaktadır. kullananlara. yararlanan taraf olarak ürünlerinin hem de çok en yüksek güvenlik standartlarına uyup yada uymaması sorumluluğunu taşımalıdır. Kimyasal madde üreten ve kullananlar için potansiyel risktir. üretim süreçleri yapmalıdır. Gelişmiş ülkelerde kimyasal maddeler ile çalışanlar ve kullananlar güvenlik önlemleri altında çalışmakta ve düzenli sağlık kontrolllerinden geçirilmektedirler. Toplum geleneğine sahip çıkma kararlılığını göstermelidir. paniği önleyecek bilinçlenmeyi yaratmak için ilgili kurum ve kuruluşlarla işbirliği içinde olmalıdırlar. yetkililere ve üretim bölgesi sakinlerine kimyasal maddenin nitelikleri. Çevre Yönetim Sisteminin felsefesi ile Apeli programının öngördüğü hedeflerle uyum içinde olduğu görülür. Çoğu ülkelerdeki kimyasal maddeler çevreye atılmakta: Bu durum çevrede yaşayanlar ve çevre. taşıma ve kaldırmaya ilişkin kurallar gibi genel önlemleri belirtmelidir. Kimyasal madde üreten ve kullanan sanayiler hem bu risklerin kaynağı.• • • • • Mevcut planların. Sanayi ile içice yerleşim nedeniyle yakın çevreyi hatta coğrafik etkiler nedeniyle uzak çevreyi bile etkilemektedir. risk değerlendirme metodları geliştirmeleri ve bu değerlendirmelerle ilgili veri bankaları kurmaları ve bu bilgileri bütün ülkenin kullanacağı şekilde düzenlemeleri gerekmektedir. Sanayi kazaları ve sonuçları önceden bilinemez. Bunlara karşı en iyi korunma yöntemi kullandığımız kimyasal maddeler hakkında en fazla bilgiyi edinmektir. SONUÇ: Sanayi kuruluşlarının acil duruma müdahale planları deneme uygulamaları ile gözden geçirmeleri. Bu maddelerin insanlara ve çevreye en az zararlı etkiyi sahip olmasına çalışmalı. entegre plan ve acil müdahale rol alanlarının eğitimi Planın periyodik kontrolünün gözden geçirilmesinin ve güncelleştirilmesinin sağlanması Yerel topluluğun ve halkın entegre planı hakkında bilgilendirilmesidir. ekoloji üzerinde ciddi sonuçlar ve karşılaştırmalı riskleri konusunda geniş açıklamalar 18 .

Değişik förmatlarda hazırlanan MSDS'ler aşağıdaki bilgileri içermek zorundadırlar. TMMOB Kimya Mühendisleri Odası olarak tüm eğitimlerimizde bu olguyu anlatarak ülke genelinde yaygınlaştırmaya çalışmaktayız. • Kimyasal maddenin tanımı. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı) ve isteyenlere iletilmesi çok önemlidir. • Kimyasal maddeyi taşıyanların. 19 . Sağlık. suyu. Her ülke çalışanlarına toprağı. • • • • • • • Bir karışım ise bileşenleri. Bilgi-öğrenme hakkı (Right toknow) deyimi iki ana fikirden oluşur. kullananların ve üretiminde çalışanların bu kimyasal maddelerin tehlikeleri konusunda değerlendirme yapmalarım sağlamak. Ancak bu düzenlemelerin etkili ve yararlı olabilmesi için endüstri-devlet-kullanıcı arasında çok iyi bir koordinasyona. 1 Fiziksel özellikler (görünüş. MAK. MSDS hazırlayan kişi ve kuruluşun ismi. Kanser yapma olasılığı. Ülkemizde bu konu ile ilgili veri bankalarının kurulması (Çevre. • Her ne şekilde olursa olsun. STELL değerleri. havayı kısacası insanlarını ve çevreyi korumak için çeşitli kanun. doğayı tahrip etmemek. En önemli sorun ise kullandığımız kimyasallarla ilgili yeterli bilgileri elde etmektir. bu kimyasallarla ilişkide bulunan herkesin (İşçi-İşveren-Toplum vd) bu bilgileri birbirlerine ulaştıracaklarını açıklamak. Bilgi-öğrenme hakkına göre her üretici kimyasala ait fiziksel ve sağlık tehlikelerini belirten en son bilgileri sağlamakla yükümlüdür. Çalıştığımız işyerinde ve yaşadığımız çevrede kimyasalların tehlikelerini bilmek Anayasal bir haktır. kaynama noktası gibi) Sağlık üzerine bilinen etkileri ve korunma yolları. Tehlike Bilgi Formları-Malzeme Güvenlik Bilgi Formları (MSDS) yalnızca kimyasalların neden olduğu sağlık ve güvenlik tehlikelerinin azaltılmasına yarayan bir sistemin parçasıdır. tüzük. birçok dokümanlar hazırlar ve yaymlar. TLV. Etkilenme düzeyleri. Çevreye bilinçsizce atılan kimyasal maddelerin türüne göre bu maddelerin ciddi sağlık sorunları ile tehlikelerini bilmeyen çalışanlar ve çevrede yaşayan insanlar için karşılâşabilmekte ve çevrede kalıcı bir kirlilik gözlenmektedir. işbirliğine ve iletişime gerek duyulur. depolayanların. Tüketiciyi ve kullanıcıyı korumak.doğurmaktadır. çalışma ve kullanma yöntemlerini saptamak amacı ile ulusal ve uluslar arası düzeyde kimyasallarla ilgili standartlar oluşturulur. yönetmelik vs. Acil durum ve ilkyardım bilgileri. koku.

kanserojen kabul edildiği.Anayasasınm Çalışma Hayatı ile ilgili maddeleri. Depolanması Hk. kullanılan "bütün kimyasal maddelerle ilgili olarak mümkün olduğunca fazla bilgi ve eğitim sağlama konusunda işverenlere yasal sorumluluk yüklemektedir. Zararlı Kimyasalların Taşınması. kimyasalların nasıl sınırlandırıldığının ve kimyasalların yasaklandığının veya kullanımının kısıtlandırılan kimyasallarla ilgili olarak Birleşmiş Milletlerin Yayını olarak "Tüketimi ve/veya satışı yasaklanmış. B) İMALATÇI/SATICI İşveren veya işveren vekili size gerekli bilgileri sağlamadığı taktirde sorumlu müdür veya işyerinizde varsa sendika temsilcisi ile birlikte doğrudan doğruya kimyasal madde imalatçısına yazarak bu bilgileri kendiniz isteyebilirsiniz. A) YÖNETİM Dünyada pek çok ülkede tehlike bilgisi yada bilme hakkı konusunda mevzuat bulunmaktadır. Yönetmelik. Kendi işyerinizin durumuna göre değişiklik yaparak kimyasal madde imalatçısından veya satıcısından bilgi istemek için yazabileceğiniz bir mektup örneği verilmektedir. Parlayıcı. Eğer mektubunuza makul bir süre içerisinde onlardan yanıt alamazsanız bir kez daha hatırlatma yazısı göndermeyi deneyiniz. İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğü. sendika. Yurtdışında kimyasal maddelerle ilgili sağlık ve güvenlik bilgileri herkese açıktır. 20 . İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği temsilcisi veya sorumlu müdür işverenin kimyasal madde imalatçısından veya satıcısından bilgileri alıp işçilere verilmesi konusunda ön ayak olmalıdır. Tekrar yanıt alamazsanız bu kimyasal maddenin kullanımını durdurabilirsiniz ve bu hususu hatırlatma yazısında belirtiniz. Söz konusu kimyasal maddeye alternatif olabilecek daha güvenli hangi kimyasal maddelerin hangi maddeler aramak gerekebilir. v. Bilgi kaynaklarını daha ayrıntılı incelersek. Dolayısıyla bu bilgileri bilmeniz doğal hakkınızdır. İmalatçı firmaların çoğuna bu bilgileri vermesinin yasal bir prosedür olduğunu anlatmak gerekmektedir. Bu yasalar.Endüstriyel Kimyasallarla İlgili Bilgi Edinmek ve Kullanmak Çalıştığınız işyerinizde ve yaşadığınız çevredeki kimyasalların tehlikelerini bilmek anayasal bir haktır. önemli ölçüde kısıtlanmış veya hükümetlerce onaylanmayan ürünler listesi" United Nations Sales Section. Patlayıcı Tehlikeli ve Zararlı Tedbirler Hakkında Tüzük. Ülkemizde ise T. Sizin işyerinizde kullandığınız belirli kimyasalların son derece tehlikeli kimyasallar listesinde yer alıp almadığını. işyerinde kullanılan bütün kimyasal maddelerle ilgili eksiksiz bilgi verilmesini zorunlu kılmaktadır. 1475 sayılı İş Kanunu. yönetmelikler kapsamında bu bilgiyi elde etmek olasıdır. ÇED Yönetmeliği. piyasadan çekilmiş. Bazı işçi sendikalarının işverenle imzaladıkları toplu sözleşmelerde. İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Kuralları Hakkındaki Tüzük.d. En önemli sorunlardan birisi ise kullanılan kimyasallar ile ilgili yeterli bilgileri elde etmektir.C.

koku.Maddenin Tanımı Bu bölümde ürünün kimyasal adı veya ticari adı yer alır. MSDS'i hazırlayan kişi veya kuruluşun ismi.Newyork United States Of Amerika veya Geneva. Birinci bölümde imalatçının veya satıcının adı. toplum vd. bu kimyasallarla ilişkide olan herkesin (işçi. MSDS'lerin sekiz bölümde hazırlanmasını önerir. İşte bu aşamada Malzeme Güvenlik Bilgi Formları (MSDS ) devreye girmektedir. Etkilenme düzeyleri TLV. MAK. Ticari sır olsa bile. İş Güvenliği kuruluşu olan OSHA (Occupational Safety Healt Associations). Kanser yapma olasılığı. Fiziksel özellikler (görünüş.) bu bilgileri birbirlerine nasıl ulaştıracaklarını açıklamak Bilme hakkına göre her üretici o kimyasala ait fiziksel ve sağlık tehlikelerini belirten en son bilgileri sağlamakla yükümlüdür.9 ve dokümanın en son baskısını isteyebilirsiniz.TEHLİKE BİLGİ FORMLARI (MALZEME GÜVENLİK BİLGİ FORMLARI) Tehlike bilgi formları-Malzeme Güvenlik Bilgi Formları (MSDS) yalnızca kimyasalların neden olduğu sağlık ve güvenlik tehlikelerinin azaltılmasına yarayan bir sistemin parçasıdır. • Kimyasal maddeyi taşıyanların. Ticari bir sır değilse. I Bölüm. Amerika Birleşik Devletleri. STELL değerleri. ISBN 92-1-130145. işveren. Bir karışım ise bileşenleri. Switzerland. Bu sistemin Amerika Birleşik Devletlerindeki resmi adı "Tehlike İletişim Standardıdır" Daha yaygın kullanım adı "Bilme-Öğrenme Hakkıdır" Bilme Öğrenme Hakkı (Right to Know) deyimi iki ana fikirden oluşmaktadır. Değişik formatlarda hazırlanabilen MSDS'1er aşağıdaki bilgileri içermek zorundadırlar. İşverenlerde bu bilgileri standarda uygun olarak çalışanlara aktarmakla yükümlüdürler. kullananların ve üretimde çalışanların bu kimyasal maddelerin tehlikeleri konusunda doğru değerlendirme yapmalarını sağlamak: • Her ne şekilde olursa olsun. depolayanların. Sağlık üzerinde bilinen etkileri ve koruma yolları. • • • • • • • ® Kimyasal maddenin tanımı. telefon 21 . adresi. İşçi Sağlığı. kimyasalın yapısı hakkında bilgi verilmelidir. kaynama noktası gibi). Yayının standart kitap numarası C. sağlık riskleri ile ilgili ayrıntılı bilginin MSDS'de mutlaka yer almalıdır. Acil durum ve ilk yardım bilgileri.

İçindeki Tehlikeli Maddelerin Bileşimi Bu bölümde kimyasal maddenin/bileşenin sağlığa zararlı yapısıyla ilgili bilgiler yer alır. izin verilen maksimum konsantrasyon değeri (MAK) kapsayabilmelidir. Kanserojen maddeler istisnadır ve karışımın yüzde birinin onda birini (%0. b) Buhar basıncı. MSDS'in hazırlandığı tarih ve iş saatleri dışmda acil aramalar için bir telefon numarası yer almalıdır. Acil durumla karşılaşmadan önce bilgi almak için imalatçının satıcının aranması daha uygundur. h) Buharlaşma oranı. Kimyasal için verilmesi gereken özellikler şunlar olmalıdır. f) Özgül ağırlığı. ABD'de PEL'in verilmesi yasal zorunluluk.Bölümde maddenin fiziksel ve kimyasal özellikleri yer almalıdır. c) Buhar yoğunluğu.numarası. Karışım olan ürünlerde tehlikeli kimyasallar listesine olan ve ürünün yüzde birini (%1) veya daha fazlasmı oluşturan maddelerin yazılması gereklidir. g) Hacme göre uçucu yüzdesi. II Bölüm . Bu özellikleri "yangın tehlikesi yaratabilecek sıcak bir ortamda buharlaşmayı" solunum koruyucu gerektirebilecek buhara dönüştürmeyi verebilirsiniz. Bu bölümde sağlığa zararlı bileşenlerin adları (herkesçe bileşiğin tümü içindeki oranları belirtilmelidir. OSHA'nın izin verilebilir etkilenme düzeyi (PEL) değerleri ile Amerika Resmi ve Özel Sektör Endüstri Hijyenistleri Birliği'nin belirlediği Eşik Sınır Değeri (TLV-ESD).l) oluşturuyorsa listede belirtilmelidir. d) Suda çözünürlüğü e) Erime noktası. m-Bölüm: Fiziksel ve Kimyasal Özellikleri III. Listedeki maddelerin her biri için ek etkilenme düzeyleri belirtilmelidir. Ürünün içindeki tehlikeli maddeler kimyasal isimleriyle listelenmelidir. i) Kaynama noktası. TLV ise her zaman için PEL'den daha koruyucu olan önermedir. j) Patlama noktası. Ek bilgi olarak Kısa Süreli Etkilenme Düzeyleri (STELL) ve Yaşamı ve Sağlığı Anında Etkileyecek Tehlikeli Düzeyi (IDLH) bilgileri yer alabilir. a) Normal görünüş ve kokusu. v bilinen ve kimyasal adları) ve mümkünse 22 .

kullanma önlemleri ve kaza ile ortama karışması halinde uygulanacak önlemler detaylı bir şekilde yer almalıdır. Vin-Bölüm: Kontrol Önlemleri Bu bölümde havalandırma. ağız-oral) sağlık üzerinde yarattığı akut ve kronik etkiler. 23 . deri absorbsiyonu. parlama. onun üzerinde yangının yayılmayacağı düzey anlamına gelmektedir. Eğer tepkimeye giriyorsa sonuç ürünleri ile ilgili tehlikelerini gösterir. UEL) alevlenme düzeylerini. ürünün kanserojen olup olmadığı (bu bilgilerin Uluslar arası Toksikoloji Programmdan mı. ürüne en dayanıklı koruyucu giysi ve eldiven materyali belirtilmelidir. güvenli bir şekilde depolama. Solunum koruyucuları (respirator). Vn-Bölüm: Kullanım Sırasında Alınması Gereken Önlemler Acil durumlarda ne yapılacağına ilişkin planlar geliştirmek için gereken bilgileri dökülmeler sonrasında temizleme işlemleri. Bununla beraber imalatçılar bu bilgileri "buharını solumayın" veya "cilde temas etmemeli" gibi basit ve yetersiz cümlelerle ifade etmektedirler. Alevlenme düzeyleri ile havadaki en düşük ve en yüksek gaz veya buhar konsantrasyonları kastedilmektedir. Parlama noktası ne kadar düşükse. yanma veya alt ve üst patlama sınırlarını (LEL. yangınla özel mücadele yöntemleri. maruziyet işaretleri ve belirtileri. Bir kimyasal maddenin parlama noktası. parlama noktasında belirlemede kullanılan iki yöntemi (kapalı veya açık kap) söz edilmesi yararlıdır. En alt düzey de onun altında yangının yayılmayacağı düzeydir. Ancak yine bu bilgilerde eksik yer almaktadır. çalışma uygulamalar ve kişisel koruyucu teçhizat donanımlar ile ilgili bilgiler yer almalıdır. bu malzeme o kadar uçucu demektir. Yangını söndürmede kullanılacak araçlarla doğal olarak bir yangın durumunda kullanacağımız suyu. yangın söndürmede kullanılacak araçlar. En yüksek düzey. bir sıvının.rV-Bölüm: Yangın ve Patlama Bilgileri IV Bölüm. olağandışı yangın ve patlama tehlikeleri açısından yaklaşılır. Bu yan ürünlerinin uygun biçimde saklanması ve kullanılması ile ilgili bilgiler yer almaktadır. V-Bölüm: Reaksiyona (Tepkime) Girme Bilgileri Bu bölümde maddenin diğer maddelerle etkileşmeye girip girmediği belirtilir. sindirim. VI-Bölüm: Sağlık İçin Yarattığı Tehlike Bilgileri Kimyasal maddenin vücuda giriş yolları (solunum. havayla karıştığı zaman tutuşacak bir karışım oluşturacak kadar buhar çıkaracağı en düşük sıcaklıktır. Ancak MSDS'lerde çoğu zaman eksik ve yetersiz hazırlanan bölümdür. Buna ek olarak. Kanser Araştırmaları ile ilgili Uluslar arası Ajans veya OSHA'dan mı geldiği belirtilmelidir) maruziyet durumunda daha da kötüleşen sağlık sorunları ve önerilen ilkyardım/acil durum prosedürlerinin tamamı bu bölümde yer almalıdır. köpük türünü veya kimyasal söndürme istemleri kastedilmektedir.

kullanıldığını incelemektir. Bu amaçla pictogram kullanımı yararlı bir yoldur. yönlendirerek kullandıkları kimyasal maddelere ait MSDS'lerin hazırlanmasını istemeleri gerekmektedir. Ülkemizde tüketicilerin üretici firmaları uyararak. Bu nedenle MSDS hazırlanırken tehlikesi bilinmeyen bir veya birkaç kimyasal söz konusu olduğundan çalışanları korumak ve uyarmak için gerekli koruyucu önlemlerin gerekir. Ayrıca ülkemizde birkaç büyük kuruluş dışında kullanımı olmayan "MALZEME GÜVENLİK BİLGİ FORMLARININ" (MSDS) yaygın olarak kullanımı ve endüstrimize kazandırılması ile Türkiye'de sayıları onbinlerle ifade edilen iş kazaları ve meslek hastalıklarının büyük oranda önüne geçilebileceği gibi iş veriminde de artışlar sağlanacak ve çevre koruma çalışmalarına da katkıda bulunacaktır. gerekli önlemler alınmadığı taktirde zararsız hiçbir kimyasal madde forma alınması yoktur. Kısa süreli (short term) ve uzun süreli (long term) yapılan toksikolojik testlerden elde edilen bilimsel sonuçlarda her yıl gözden geçirilerek MSDS'lerde gerekli düzenlemeleri yapılmalıdır. bunları gözden geçirmeli. 24 . Ancak bunlar hem sayı yönünden hem de içerik yönünden yeterli değildir. Etiketler her zaman kaplara tutturulmalıdır ve etikette belirtilen kimyasal madde kabın içindeki kimyasal madde aynı olmalıdır MSDS'lerde olduğu gibi etiketlerinde yetersizlikleri vardır. Halen çok az firma tarafından bu tür dokümanlar alıcının talebi halinde verilmektedir. Üretici ve ithalatçı firmalar hazırlanan bu MSDS'leri her numune veya mal ile birlikte kullanıcı kuruluş ve kişilere vermelidir. tüketicilerin büyük bölümünün yeterli teknik. bilgiye sahip olmadıkları gözönüne alınarak verilen bilgilerin kolay anlaşılabilir ve sade olmasına özen gösterilmelidir. üretici firmalardan sipariş öncesi MSDS'leri istemeli. MSDS'lerin faydalı olabilmesi için kullanıcının bu formlarla yazılı bilgilerin doğruluğundan emin olması gereklidir. MSDS'leri hazırlayanlar tüketiciye doğru ve güvenilir bilgiler vermek zorundadırlar. Herhangi bir kimyasal madde ile çalışan veya çalışılacak olan kişi ve kuruluşlar. ısmarlamadan önce kimyasalların nasıl değiştirmeyi Mevcut kontrollerin yeterli ve olası tehlikelerin düşündüğümüz kimyasal maddeninkinden daha büyük olmadığından emin olmak gerekir. Ayrıca. D-ETİKETLER Kimyasal madde kaplarının veya bidonlarının »üzerindeki etiketlerde önemli bir bilgi ile kaynağıdır. eğer yanlış bilgiler varsa düzeltilmesi istemiyle üretici firmaya geri gönderilmelidir. Etiketlerdeki bilgiler eksik olabilir veya kimyasal maddenin üretildiği ülkeye bağlı olarak etiket bilmediğiniz bir dilde yazılmış olabilir.Doğru MSDS'ler elde etmenin ilk adımı. Unutulmamalıdır ki.

İlk Yardım : Solunması halinde temiz havaya çıkarın. sis. Tehlike Uyarısı Tehlike : Solunduğunda toksiktir. Michigan 06660 Telefon (313) 888-7277 Yeterli yetersiz bir etiket ve daha iyi bir etiket örneği Bu etikette. Chemtown. baş dönmesi. buhar. Her iki ismi de almaya çalışın. maddenin içindekiler değişmediği sürece kimyasal isim değişmez. Solve X Chemicals Chemtown. mide bulantısı. Michigan 06660 Sorumlu Kuruluş Chlorothane YU 1. Kullanım : Yalnızca uygun şekilde havalandırılan yerlerde kullanın. Hasta nefes alamıyorsa suni solunum (ağızdan ağıza tercih edilir)yapın. bilinç kaybı. 1. ürünün içindeki gerçek kimyasal maddenin (1. Hasta nefes alamıyorsa suni solunum yapın. Karaciğeri böbrekleri ve kalbi etkileyebilir. ancak kimyasal isim daha önemlidir.-trikloroetan) belirtildiğine ve tehlikelerin yol açabileceği tahribatlar açısından yazıldığına dikkat edilmelidir. Cilde temas etmeyin. Etkileri : Aşırı maruziyet halinde Merkezi Sinir Sistemi üzerinde başağrısı.Aşağıda iki örnek verilmektedir. Doktor çağırın. Yetersiz Etiket Ürün Adı Tehlike Uyarısı Chlorothane YU Tehlike : Solunduğunda toksiktir. Doktor çağırın. (Örneğin. ölüm gibi etkilere yol açabilir. gaz) kaçmın Kapalı tutun Havalandırmanın yeterli olduğu yerde kullanın İlk Yardım : Solunması halinde temiz havaya çıkartın. Nefes almada zorluk çekiyorsa oksijen verin. imalatçı ticari ismi değiştirebilir ama kimyasal isim aynı kalır. Sorumlu Kuruluş Acil durumlarda arayın. ancak ticari isim her zaman değişebilir. yeni bir kimyasal pestisitin reklam kampanyası başarılı gitmiyorsa yada bir başka ülkedeki raporlar bu kimyasal maddenin işçilerin sağlığına zarar verdiğini gösteriyorsa. Daha fazla bilgi için : Solve Chemicals ile temas kurun l.1.1. Kimyasal ismi ve ticari ismi. 1 -trikloroetan (%100) içerir. Solumaktan (toz.Slime. Cildi ve gözleri tahriş eder. Kapalı alanlarda kullanmaktan kaçının.) Daha İyi Etiket Ürün Adı 25 . Endüstriyel kimyasalların çoğunun iki ismi olduğu bilinmelidir. Rock Road.

Teftiş sırasında aşağıdaki sorulan cevaplamaya çalışın. E.İŞYERİ TEFTİŞİ İşyerinizdeki kimyasal riskleri belirleyen diğer bir yol ise çalışanlardan gelen şikayetlerle ilgili kayıt tutmaktır. havalandırmanın (pencereler vb. kimyasal tehlikelerle ilgili bilgi edinmenin önemli araçlarından biridir. Örneğin hastalık sayısındaki artış ve çalışanlarda değişik belirtiler ortaya çıkabilir vb.Çeşitli iş süreçleri ve bakım işi de dahil olmak üzere. Hava (ortam) ölçümleri işyerindeki kimyasalların hangi düzeyde olduğunu gösterebilir.EĞİTİM Etkili bir eğitim. Eğitim şunları içermelidir. Etiketlerin. çünkü hava ölçümünün sağlamadığı bilgileri işyeri teftişi ile sağlayabilirsiniz. • Belirli kimyasalların olası. Bu göstergeler işyerindeki belirli kimyasal tehlikelerin teşhis edilmesine ve araştırılmasına gereksinim olduğunu göstermektedir. kullanılan bütün kimyasal maddeleri ve işçilerin. yada bilinen tehlikeleri bilgiler.) depolama alanlarının vb. Bu durumda MSDS'ler yeterli olamaz.) NOT: Ortam ölçümleri düzenli yapılsa bile siz işyeri teftişi yapmalısınız. Acil durum ve ilk yardım önlemleri. Tehlikeleri (riskleri) belirlemenin bir diğer yolu. işvereniniz size kendi kullandığınız kimyasallarla ilgili eğitim sağlamalıdır. 1. Gerekli olan koruyucu malzemenin kullanımı ve bakımı Kontrol önlemlerinin etkili bir biçimde işleyip işlemediğinin nasıl anlaşılacağı. (İşyerinizin basit bir belirli aralıklarla eğitim ve sağlık üzerindeki etkiler konusunda 26 . işyerinizde hangi kimyasal maddeler kullanılmakta. F. 2. Malzeme Güvenlik Bilgi Formlarının ve kimyasal maddelerin üzerindeki diğer tehlike bilgilerinin nasıl yorumlanacağı. Kimyasal maddeler ile çalışıyorsanız. makinaların. bulundukları konumu not ederek şemasını yapmak kolaylık sağlayabilirsiniz. • • • • • Söz konusu kimyasallar ile nasıl güvenli biçimde nasıl çalışacağı konusunda bilgiler.Çoğu işyerinde kullanılan kimyasal maddeler genellikle farklı kimyasalların karışımıdır veya toksik olabilecek diğer kimyasal maddeler eser miktarda kirlenmiş olabilir. Her yeni eleman için eğitim gereklidir ve çalışanlar içinde düzenlemelidir. ancak hem ölçüm cihazlarını hem de yetişmiş personeli sağlamak çok zor olabilir.Kimyasal maddelerin tam isimleri nedir? işyerinizi teftiş etmektir. kap veya bidon etiketlerinden ve MSDS'lerden bilgi edinmeye çalışın.

püskürtme mi vd. H. belirli kimyasal maddeler ile bilgi edinmenize yardımcı olacak başka bilgi kaynaklarını da bulunmaktadır. 5. Bu kişilerin sağlık açısından riskli olmayacak işlerde çalıştırılmasına yardımcı olacaktır. temizleme mi. • Periyodik sağlık muayenelerini meslek hastalıklarının erken belirtilerini teşhis etmeye yardımcı olacaktır. işvereniniz. • Etkili bir tıbbi gözetim programı. kimyasal madde imalatçısı ve satıcısı dışında. Örneğin geçmişte akciğer hastalığı olan kişilerin tozlu yerlerde çalıştırılmaması gerekir. giderlerini şirketin karşıladığı bir tıbbi gözetim programı kapsamında olmanızı sağlamalıdır. keresteden talaşa?) 8. 4. • İşe alınmadan önce çalışanların sağlık muayenelerinin yapılması ve "hassas kişilerin belirlenmesine dikkat edilmelidir. • Sağlık muayenelerini (işe alınmadan önce periyodik) kimyasal maddelere maruz kalmanın biyolojik göstergelerini ve kimyasal madde işlerim saptayabilmek için kan ve idrar testlerini içeren biyolojik gözetime yer verilmelidir.a) Ticari isimlerini b) Kimyasal isimlerini bulmaya çalışın 3. gaz mı? Kullanım sırasında biçim değiştiriyor mu (örneğin.Duyularınız ne diyor-kimyasal maddeyi görebiliyor.DİĞER BİLGİ KAYNAKLARI İşvereniniz.Kimyasal maddeye maruziyeti önlemek için hangi önlemler alınmış? F.Bu kimyasal maddelerin işyerinizde ne zamandan beri ve hangi sıklıkta kullanılmakta olduğunu tespit edin.Kimyasal maddeyi kaç kişi ve ne kadar süreyle maruz kalmaktalar.Kimyasal madde nerede kullanılıyor ve nasıl depolanıyor? 6. baş ağrısı yapıyor mu? Vd. • • • • İşçi sendikanız Bölge çalışma müdürlükleri Çalışma Bakanlığı Uluslararası iş Kolu Federasyonları (ITS'1er) 27 .Kimyasal madde ne için kullanılıyor. 9. çalıştığınız maddelerle ilişkili olabilecek sağlık etkilerinin erken işaretlerini teşhis edilmelidir.? 7. kokusunu alabiliyor veya hissedebiliyor musunuz? Gözlerinizi rahatsız ediyor mu.TIBBİ GÖZETİM Kimyasal maddelerle çalışıyorsanız.Kimyasal madde katı mı.

1998 3) J. çalışanları koruyabilme ve tehlikeleri ortadan kaldırma şansınız daha yüksek olacaktır. Kimyasal maddelerle ilgili sağlık ve güvenlik bilgileri herkese açıktır. Dawn: Work is dangerous to your health (Çalışmak Sağlığınız İçin Tehlikelidir). New York. 28 . eksik bilgileri nasıl tamamlayacağınızı düşünün? • • • Elinizdeki bilgileri kullanarak çalışanları eğitin. Topladığınız bilgileri kullanarak bu amaç doğrultusunda çalışmanın birkaç yolu vardır. Dolayısıyla işyerinizdeki kimyasal tehlikeler konusunda daha fazla bilgi sahibi oldukça. bunları azaltmak yada tümüyle ortadan kaldırmaktır. İş güvenliği bu bilgileri kullanarak öncelikleri belirleyebilir. 4. 2 cilt 2) N.• • • Uluslararası Çalışma Örgütü (ELO) Yerel kütüphane Üniversiteler ve yüksek okullar Sizlere yararlı olabilecek bazı kaynaklar aşağıdadır.M. çalışanların kimyasal maddelerle güvenli bir şekilde nasıl çalışacakları konusunda bilgilendirilmesini. iş arkadaşlarınızın yanında işvereninizi de eğitmeniz gerekebilir. Uygun kontrol önlemlerinin alınmasını. Basım. dolayısıyla gerçekleri araştırmak hakkınızdır. 1. 7. İSÇİ SAĞLIĞI VE İS GÜVENLİĞİ TEMSİLCİSİNİN ROLÜ İşyerinizde tehlikeli kimyasal maddeler var ise çalışanların bunlara maruz kalmasını önlemeye yardımcı olmak için proaktif biçimde çalışmanız (yani sağlık sorunları yada kazalar olmadan önce harekete geçmeniz) özellikle önem taşımaktadır. Kimyasal risklerle ilgili bilgileri toplu pazarlık taleplerinizin dayanağı olarak kullanabilirsiniz. Basım Cenevre. Van Nostrand.M Stellman ve S. 2. Sistematik bir düzen var mı. eğitilmesini ve kimyasal risklerin azaltılmasını veya bütünüyle ortadan kaldırılmasını sağlamaya yönelik girişimlerde bulunmalıdır.I Sax: Dangerous properties of industrial materials (Endstriyel materyallerin tehlikeli özellikleri) New York. Random House 1973 I-BİLGİLERİN KULLANILMASI İşyerinizdeki kimyasal riskleri belirledikten sonraki adım. Bilgili bir işveren ile çalışıyorsanız. • Denetim sonuçlarınızı sizin dışınızda görevli olan işçi sağlığı ve iş güvenliği komitesi ve çalışanlarla tartışın. elinizdeki bilgilerde eksiklik bulunuyor mu. 1) ILO encyclopaedia of occupational health and safety (ILO'nun işçi sağlığı iş güvenliği ansiklopedisi). BLO 1993.

söz konusu kimyasal maddeye daha güvenli alternatifler arayabilirsiniz. Giderlerini şirketin karşıladığı.D. İşçi sağlığı ve iş güvenliği temsilcilerinin. Bir kimyasal madde üreticisine ürettikleri maddeler konusunda bilgi isteyen bir yazı gönderip makul süre içerisinde yanıt almadıysanız.3. Özellikle tehlikeli işlere ya tümüyle son verilmeli veya mühendislik kontrolleri yoluyla daha güvenli hale getirilmelidir. 8. Bu çalışmaların sonuçlarını isteyin.B.S. çalışma bakanlığından yardım alabilirsiniz. ayrı yıkanmasının önemi konusunda eğitin. 10. Bazı sendikalar işyerindeki eğitim programlarının içeriği ve kullanılan öğrenme yöntemleri konusunda sendika onayının alınmasını sözleşmelerine koydurmayı başarabilmiştir. çalışanların eğitim programlarının geliştirilmesinde ve içeriğinin planlanmasında işveren ile birlikte çalışmayı deneyin. Çeşitli kaynaklara danışabilirsiniz.S'ler veya diğer bilgileri sağlaması tavsiye edilmelidir. İşverenin yada sendikanın ortam ölçümlerini yapacak eğitilmiş personeli yoksa. Ayrıca biyolojik ve tıbbi gözetim sonuçlarını isteyebilirsiniz. 7. kimyasal maddeler günümüzde hemen her meslekte kullanılmaktadır.S. işçi arkadaşlarınızla konuşarak onların kimyasal madde kullanımı ile bağlantılı olabilecek sağlık şikayetlerinin olup olmadığını araştırabilirsiniz vb.D. ortam ölçümü yapılmasını isteyebilirsiniz. Varsa işçi sendikanız ile eğitim programlarını birlikte yapmayı deneyin Böyle çalışma yöntemi size işyerinizdeki sorunların çözümüne uzun vadede yararlı olacaktır. Bu noktada. İşyerinizde özellikle tehlikeli olan işleri yapan çalışanlara "tehlikeli iş" parası veriliyor mu? Paranın sağlığın yerini tutmayacağını bilmek gereklidir.S (T. İşyeri teftişleri düzenleyebilirsiniz. 5. 6. 9. İncelemeleriniz sonuçlarına dayanan değişiklikler yapmak için işveren ve varsa sendika ile birlikte çalışın. bu kimyasalın kullanımının durdurulabilmesi için işverene tavsiyede bulunabilirsiniz. etiketlere ve MSDS'lere bakabilirsiniz. Çalışanların kimyasal maddelere tehlikeli düzeylerde maruz kalıp kalmadığını belirlemenin birkaç yolu vardır. işyerinde kullanılan kimyasal maddelerin her biri için M. 4.F) tutulması ve ayrıca muhtemel kirleticiler veya kimyasal yan ürünlerle ilgili M. SONUÇ OLARAK • İnsanlara ve çevreye verebileceği zararlar konusunda çok az şey bilinmesine karşın. İşyerinizde çalışan işçilerin iş giysilerini evde yıkamalarının önüne geçmek için çamaşır yıkama olanaklarının sağlanması için çaba gösterin Çalışanların iş giysilerini ailelerinin diğer çamaşırları ile birlikte değil. Toksik maddeler çok farklı 29 . İşyeri atmosferindeki tehlikeli kimyasal maddelerin hangi yoğunlukta olduğunun düzenli biçimde izlenmesini sağlamak amacı ile sendika ve işverenle birlikte çalışın.

AKILDA TUTULMASI GEREKEN NOKTALAR • Kimyasallar herkesin yaşamımn bir parçasıdır. Kimyasallarla çalışmak tehlikeli olabileceğinden. sindirim veya deri absorbsiyonu yoluyla girebilir. uygun kontrol önlemlerinin alındığından emin olmanız ve haklarınızı bilmeniz önemlidir. kronik ve sistemik nitelikte çeşitli zararlı etkilere yol açabilir. • Endüstriyel kimyasallar konusunda bilgiler hayati önem taşımaktadırlar. tehlikeli maddelerin işyerinde kullanılmalarının en aza indirgenmesidir. • İşyerinizdeki mevcut sendika ile iletişimde bulunun. günümüzde hemen hemen bütün çalışanlar bu kimyasalların risklerine maruz kalmaktadırlar. giriş yolu ve o kimyasal maddeye kişinin tepkisi bu faktörlerden bazılarıdır. bu durum insanlar ve çevre üzerinde genellikle ciddi sonuçlar doğurmaktadır. çalışanların potansiyel toksik maddelerle çalışması istenmektedir. En iyi korunma yöntemleri kullanılıyor olsa bile. Toksik kimyasallar vücudun farklı kısımlarında akut. • • Kimyasal maddeler vücuda solunum. Çalışanlar için güvenli bir çalışma ortamı yaratmaya çalışması gereklidir. Dünyada her yıl en az 400 milyon ton kimyasal madde üretilmektedir. • • Çalışanlar endüstriyel kimyasallara farklı fizyolojik tepkiler gösterebilirler. 30 . • Kimyasal bir maddenin toksik etkisinin türü çeşitli faktörlerce belirlenir. Dolayısıyla çalıştığınız kimyasallar hakkında bilgi edinmeniz önem taşımaktadır. • Kullanılan ve geliştirilen kimyasal maddelerin çoğunun kısa yada uzun dönemde sağlık üzerindeki olası etkileri konusunda hiçbir bilgi olmamasma rağmen. KİMYASALLARIN GİRİŞ YOLLARI/SAĞLIK ÜZERİNDE ETKİLERİ KONUSUNDA AKILDA TUTULMASI GEREKEN NOKTALAR • Endüstriyel kimyasallar çalışanlar üzerindeki etkileri veya kimyasal maddenin fiziksel biçimi açısından tanımlanabilir. Bazı ülkelerde ise insanları ve çevreyi korumak amacıyla kimyasal maddelerin ne şekilde atılacağına ilişkin katı yasal düzenlemelere yer verilmektedir. • Çoğu ülkede kimyasallar çevreye atılmakta. bütün çalışanların tehlikeli maddelere karşı iyi korunmaları gerekmektedir.biçimlerdedir ve deride kızarıklardan kansere kadar çeşitli sağlık sorunlarına neden olabilmektedir. • İşyerinde toksik maddelere maruz kalınması daha yüksek iş -kazası oranlarına da neden olabilir. Kimyasal maddenin biçimi. Bu bilgileri işvereninizden veya kimyasal madde üreticisi/satıcısından sağlanmalıdır. • Kimyasal maddeler her tür endüstride kullanılmakta olduğundan. • Çalıştığınız maddeler hakkında bilgi edinmeniz.

bu maddenin vücudumuza nasıl girdiğine ve bir ölçüde de yaptığı tahribatı etkileyebilir. Bazı koşullar altında patlayabilirler. Vücudunuza giren tozlar çok çeşitli ciddi sağlık sorunlarına yol açabilir. Buharlar solunum yoluyla vücuda girebilir ve kimyasal maddenin türüne bağlı olarak. 5.Kimyasal zehirlenmeye yol açma olasılığı. Bununla birlikte sıva veya katı biçimdeki bazı kimyasallar ısıtıldığında gazlara dönüşür. Katı biçimdeki kimyasal maddelerin yutulmasını önlemek için kişisel hijyen önemlidir. Bazı buharlar gözleri ve deriyi tahriş eder. Katılar kimyasal maddelerden bazıları solunabilen toksik tozlar veya buhar çıkartabilir. Solunum ve deri maruziyeti olasılığını bertaraf etmek veya azaltmak için sıvı kimyasallarla yapılan çalışmalarda etkili kontrol önlemleri uygulanmalıdır. Mesleki tozların "güvenli" düzeyde tutulması için etkili kontrol önlemleri uygulanmalıdır. Zararlı tozlarda esas tehlike bunların solunmasıdır. (ve bunlar çok toksik olabilir) Gazlar solunabilir. İşçilerin sıvı.Normal olarak toz biçiminde olan materyaller veya toz çıkaran iş süreçleri nedeniyle mesleki toza maruz kalabilirsiniz. katı veya diğer biçimlerdeki kimyasal maddelerden çıkan buharlara maruz kalmasını önleyecek kontrol önlemleri uygulanmalıdır. 3. 7.Bazı kimyasal maddeler normal ısıda gaz biçimindedir. Absorbe olduğunda deriye zarar verebilir ve /veya iç (sistemik) sağlık sorunlarına neden olabilir.Buharları havada asılı kalan çok küçük sıvı damlacıklardır.İŞYERİNDE BULUNAN KİMYASAL MADDE TÜRLERİ KONUSUNDA AKILDA TUTULMASI GEREKEN NOKTALAR 1. Buharlar parlayıcı veya patlayıcıdırlar.Bazı sıvı kimyasallar solunabilen ve kimyasal maddenin türüne bağlı olarak çok toksik olabilen buharlar çıkarır. diğer gazların etkileri ancak sağlığınız ciddi biçimde zarar gördükten sonra fark edilir. 8. Sıvı kimyasallar cildinizden absorbe olabilir. Kimyasal tehlikeler konusunda işverenlerde eğitilmeye muhtaçtır. en düşük olan kimyasal maddeler katı olanlardır. bazı gazlar kokusuz ve renksizdi.Kimyasal maddenin fiziksel biçimi. buhar ve gaz biçimindedir. 31 . Bu maddeler için ve özelliklede bunları daha tehlikeli biçimlere dönüştürebilen iş süreçleri sırasında etkili kontrol önlemleri uygulanmalıdır. Gazlar parlayıcı veya patlayıcı olabilir. çok toksik olabilir. Bazı gazların rengi veya keskin kokusu varken.Toksik kimyasal maddeler esas olarak katı. gazların potansiyel olarak zararlı etkilerine karşı etkili kontrol önlemleriyle korunmalıdır. sıvı. Ancak katı kimyasal maddelerden bazıları yutulduğunda zehirlenmeye neden olabilir. Yanıklar veya sıçradığında gözde tahribata da yol açabilir. 4. 2.İşverenlerin çoğu toksik kimyasallarla bağlantılı tehlikelerin bilincinde değildir ve kimyasal atıkların güvenli bir şekilde nasıl kurtulacağını bilmemektedir. İşçiler. 6. toz. bazı gazlar anında tahriş ederken.

Kimyasal atıklar yalnızca onaylanmış ve bakımlı atık boşaltma alanlarına boşaltılmalıdır.Uygun olmayan biçimde atılan kimyasallar sonuçta içme suyunuza ve yiyeceklerinize karışabilir. 10.İşverenler kimyasal atıkları çoğu zaman çevreye "boşaltmaktadır". Eğer bunları evde yıkamak zorundaysanız.9. 32 .İşyerindeki kimyasal maddeleri evinizde ailenize bulaştırmamak için işyerini terk etmeden önce yıkanın/duş alın ve gerekiyorsa giysilerinizi değiştirin. asla ailenin çamaşırları ile birlikte değil ayrı olarak yıkayın. Kirli giysilerinizi işyerinde bırakın.

Ad Soyad Unvanınız 33 . (Kimyasalın Adı) hangi maddelerden oluşmaktadır. elleçleme ve taşıma için hangi önlemlerin alınması tavsiye edilmektedir? 6. Saygılarımla. 1. (Kimyasalın Adı) insanlar üzerinde bilinen veya kuşku duyulan hangi zararlı etkilere neden olmaktadır? Kısa süreli veya uzun süreli maruziyette ortaya çıkan etkiler konusunda raporlar varsa bunları lütfen gönderir misiniz? 3. Bu konuda yardımlarınız ve işbirliğiniz için şimdiden teşekkür eder. (Kimyasalın adı) maddesine maruz kalan işçiler için hangi ilk yardım önlemleri tavsiye edilmektedir. Depolama. Sağlık üzerindeki olumsuz etkilerin gözlendiği olaylarda konsantrasyon düzeyi ve maruziyet süresi neydi? 4. bilgileri en kısa zamanda almayı umuyorum.Kimyasal madde imalatçısından tehlike bilgi formu (MSDS) ve diğer teknik bilgiler isteyen mektup örneği Tarih Teknik Müdürler Kimyasal madde imalatçısının adı ve adresi Sayın Bay veya Bayan Aşağıda belirtilen ürününüzün sağlık üzerinde olası zararları konusunda bilgi istemek için yazıyorum. her bir maddenin kimyasal formülü nedir ve karışım içinde kabaca hangi oranlarda mevcuttur? Tehlikeli olduğu bilinen kirleticiler veya yan ürünler var mı? 2. Bana aşağıdaki bilgileri göndermenizi rica ediyorum. (Kimyasalın Adı) ile yada bu maddenin yakınında çalışırken hangi önlemlerin alınması tavsiye edilmektedir? 5. Ticari Adı Kimyasal Adı : : (çalıştığınız şirketin adı ve adresi) işyerinde çalışıyorum ve yapmakta olduğum işin gereği olarak bu maddeyi kullanıyorum.

Eğer herkes aynı işyerinde ise. 2.Hangi kontrol önlemleri alınmalıdır? 6.İşyerinizdeki kimyasal risklerin semasının hazırlanması ve yapılacak girişimin planlanması İşyerinizin bir şemasını hazırlayın Eğiticiye not • • İşyerinizde işçilerin kimyasal maddelere maruz kalabileceği yerleri belirlemek.Eğer herkes farklı işyerlerindense. Bu alıştırma iaa aşağıda belirtilen modellerden birini seçebilirsiniz.Çalışma sırasında bu kimyasallar vücudunuza hangi yollardan girebilir? 34 . 3. Çalışanları aşağıdaki sorunların cevaplarını şema üzerine yazmalarını veya çizmelerini isteyin: 1. yerin/yerleri yanına yazın. 3.Aynı işyerinden işçiler tek bir şema üzerinde çalışabilir.Hangi kontrol önlemleri alınmış durumda? 5.İşçiler hangi noktada kimyasal maddelere maruz kalıyor? 2. Kimyasal tehlikelere maruz kalınmasını önlemek için işçilerin ve sendikaların eylem stratejilerini tartışmak. kursiyerler 3 ila 5 kişilik gruplar halinde çalışarak aynı işyeri için birkaç şema hazırlayabilir. yada kendiniz bir model hazırlayabilirsiniz: 1. Belirli çalışmalar sırasında kimyasal maddelerin nasıl kullanıldığını ve hangi kontrol önlemlerinin alınmış olduğunu veya alınması gerektiğini tartışmak. Talimatlar Çalışanların kendi çalıştıkları yerde başlıca iş süreçlerini ve kimyasal tehlikelerin olabileceği yerleri gösteren bir şema (kat planı) çizmelerini isteyin. • • Çalışırken kimyasal maddelerin vücudunuza nasıl girdiğini tartışmak.Belirli çalışmalar sırasında kimyasallar nasıl kullanılıyor? 4. • Bir eylem planı hazırlamak. kursiyerlerden her biri kendi şemasını hazırlayabilir veya küçük gruplar halinde çalışarak işyerlerindeki kimyasallar riskler için grup şemaları çıkartılabilir ve eylem planı hazırlayabilir. bunları şema üzerinde kullanıldıkları.Farklı iş süreçlerinde hangi kimyasalların kullanıldığını biliyorsanız.

kursiyerler öncelikle üzerinde durmak istedikleri bir sorunu seçmelidirler. En tehlikeli alanlar belirlendiğinden. Amaçlarınıza ulaşmak için planladığınız ilk birkaç adım nelerdir? 35 . Sendikanın diğer üyelerini olaya katmak yada sendika yönetimini size yardımcı olmaya ikna etmek için neler yapabilirsiniz? 1. Bunun ardından çalışanlar ile birlikte bir eylem planı geliştirme çalışmasına başlayın. Uzun Vadeli amaçlarauz nelerdir? 3. YAPACAĞINIZ GİRİŞİMDE İZLENECEK STRATEJİNİN PLANLANMASI Talimatlar Her kursiyer yada az sayıda kursiyerden oluşan grupların her biri. Durumu iyileştirmeye çalışırken hangi engellerle karşılaşabilirsiniz? 2. Kursiyerlerin alman veya alınması gereken kontrol önlemlerini açıklamalarını isteyin. 1. Size kim yardımcı olabilir? (a) Hangi bilgilere ulaşabiliyorsunuz? (b) İşçilerle ve sendikayla haberleşmeniz için bir iletişim ağı var mı? (c) Basan şansınız nedir? 4.Bu alanları daha güvenli hale getirebilmek için sizin ve sendikanızın yapılacağı girişimler nelerdir? Çalışanlar şemalarını tamamladıklarında gönüllü olanların şemalarını duvara asmalarını isteyin ve tehlikeli olabilecek alanlarını sınıfa gösterin.Sizce en tehlikeli alanlar hangileridir? 9. 8. Birinci adım sorunu incelemek ve aşağıdaki soruları cevaplamaktır.Siz veya işçi arkadaşlarınızdan herhangi biri kimyasallarla ilişkili olabileceğini düşündüğünüz herhangi bir sağlık sorunu yaşadınız mı? Soruna neden olduğu düşündüğünüz iş sürecinin yanına sağlık sorununun belirtilerini yazınız. İşyeri yönetimi ile çalışırken hangi engellerle karşılaşabilirsiniz? 5. Bu alıştırma için her kursiyere yada kursiyer grubuna aşağıdaki soruların bir kopyasını vermelisiniz. bir eylem planı hazırlamalıdır. En tehlikeli alanların iyileştirilmesi için izlenebilecek stratejileri sınıfta tartışın. Sizi kim destekleyecektir? 3. Eylem planınızı geliştirmede size kolaylık sağlaması için aşağıdaki soruları cevaplayın: Hemen ulaşmak istediğiniz amaçlar nelerdir? 2.7.

Talimatlar Kursiyerler. Kimyasal ismi 3. kimyasal maddenin kullanımı konusunda bilgi verdi mi? Eğer verdiyse.) Listeye başka çözüm önerileri ekleyebilir misiniz? Alıştırma 1: Tehlike bilgi formu hazırlanması Eğiticiye not Bu alıştırma için soruların bir kopyasını kursiyerlere vermeniz gerekecektir. Herkes tehlike bilgi formunu tamamladığında. Kursiyerler bu alıştırmayı bireysel olarak yada gruplar halinde yapabilirler.Tartışma konuları İşveren.)yararlanarak ve mümkün olduğunca fazla sayıda soruyu cevaplayarak. hemen uygulamaya konabilecek çözüm yollarından hiçbirini uygulamaya yanaşmıyorsa. mevcut her tür başvuru kaynağından (kitaplar. etiketler vb. 36 . Satıcı yada imalatçı. Kimyasal maddenin ticari ismi 2. bir kopyasını almaya çalışın. bunlardan bazılarını sınıfta tartışın. Bazı kursiyerlerin. İmalatçı (adresi) 4. Sorular 1. çalışırken kullandıkları herhangi bir kimyasal madde için tehlike bilgi formu hazırlamalıdır. sorulardan bazılarının cevaplan hakkında işçi arkadaşlarıyla ve hatta işyeri yöntemiyle görüşmesi gerekebilir ve bu kursiyerler sınıfa daha sonra rapor verebilirler. işçiler tehlikeli işi yapmayı reddetme haklarmı kullanmalı mıdır? (Eğer işçiler hiçbir koruma önlemi olmaksızın söz konusu kimyasal maddeyle çalışmaya devam ederlerse rahatsızlıkları sürecektir.

sıvı. Hiç şikayet eden oldu mu? Olduysa kaç kişi? 10. 6. Kimyasal maddenin bilinen yada şüphelenilen akut ve kronik etkileri nelerdir? 16. Gerekli ilk yardım prosedürleri nelerdir? 37 . Madde parlayıcı mı? (Ayrıntılı bilgi verin) 14. Madde toksik mi? (Ayrıntılı bilgi verin) 13. Kimyasal maddenin güvenli kullanımı için herhangi bir tavsiye var mı? (Ayrıntılı bilgi verin) 11. Taşıma. vb. Bu maddeyi kullanmanın tehlikeleri ve almaları gereken önlemler konusunda bütün işçiler bilgilendirildi mi? 18.5. Vücuda muhtemel giriş yolları nelerdir? 15.) nedir? 7. Tavsiye edilen kontrol önlemleri nelerdir? 17. Ne zamandan beri kullanılmaktadır? 8. Kimyasal maddenin biçimi (toz. Kimyasal maddenin ne şekilde kullanıldığını kısaca tarif edin. Kaç işçi maruz kalmaktadır? 9. elleçleme yada güvenli depolama konusunda hangi önlemlerin alınmasını tavsiye ediliyor? 12.

4. bu kontrol listesinin kopyalarını çıkartabilirsiniz. Eğer işyeriniz küçük bir işletmeyse. Kontrol listesini okuyun ve kontrole başlamadan önce işyerini tanımak için zaman ayırın. Hemen ilgilenilmesi gereken maddeler için "ÖNCELİKLİ" kutusunu işaretleyin. Öncelik alanlarını sendikanızla ve eğer varsa işçi sağlığı ve iş güvenliği komitenizle görüşün.Bütün kimyasal maddeler ve kimyasalın adını ve orjinini. İşyerinizle ilgili değerlendirmeyi aşağıdaki noktalara göre yapın: •i EVET Prosedürlerin 1 . Ayrı çalışma alanlarını denetleyecekseniz.Kimyasal madde depolama alanları iyi havalanıyor mu ve ateş kaynaklarından uzakta mı? • HAYIR ÖNCELİKLİ • • • • • • • • • • 38 .tehlike bilgilerini ve kimyasal Güvenli Olması maddenin güvenli kullanımı konusundaki tavsiyeleri içeren etiketlerle görünür şekilde etiketlenmiş mi ? • 2. Eğer daha büyük bir işletmeyse. Denetleyeceğiniz çalışma alanlarına karar verin. satıcının Uygulamaların adını . o zaman ayrı ayrı denetleyebileceğiniz çalışma alanları belirlenebilir. üretim alanının tamamı kontrol edilebilir.19.Bütün kimyasal maddeler uygun ve güvenli kaplarda mı saklanıyor ? • 5.Kimyasal . gerekirse işçi arkadaşlarınıza (ve ustabaşına) soru sorun. Kontrol listesindeki her bir soruyu okuyun. 2.maddeler daha küçük kaplara aktarıldıysa bunlar yeniden etiketlenmiş mi ? • 3. Tavsiye edilen atık tahliye yöntemleri nelerdir? Kimyasal maddeler kontrol listesi Eğiticiye not Her kursiyere kontrol listesinin ve talimatların bir kopyasını verin Talimatlar 1. Yüksek öncelikli sorun alanlarının iyileştirilmesi için stratejiler planlamaya çalışın. 3. Listeyi doldururken. Kontrol listesini tamamladıktan sonra "HAYIR" kutusunu işaretlediğiniz maddelere bakın.Kimyasal madde kapları üzerindeki etiketler ve kullanma talimatları işçilerin anlayabileceği bir dilde mi? • 4.

Parlayabilen kimyasallar .Toz.Zemin .parlayıcı yada patlayıcı karışımların oluşmasmı önleyecek şekilde depolanıyor mu? 19.buhar ya da sis çıkartan işlemlerin çevresi kapatılmış mı? 14.Genel havalandırmayı artırmak için çalışan fanlar ve / veya mekanik aygıtlar var mı? 18. Geçitler açıkça işaretlenmiş mi ve rahatça kullanılabilir durumda mı? • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • 39 . buhar ya da sis çıkaran işlemler tecrit edilmiş mi? 13. kimyasal maddelerin güvenli bir şekilde depolanması .Bunlar çalışma alanındaki kirleticileri azaltıyor mu ? 16.Kimyasal maddelerin güvenli bir şekilde taşınmasını ve aktarılmasını sağlayacak uygun araçlar kullanılıyor mu? • • • Kontrol Yöntemleri Tehlikeyi belirleme 7. kimyasal atıklar işçiler yada çevre için risk oluşturmayacak uygun bir şekilde atılıyor mu? 10.Boşalmış kimyasal madde kapları da dahil.Çalışan lokal havalandırma sistemleri var mı? 15.İşyeri yönetimi .Toz.çalışma tezgahları ve makine yüzeyleri temiz ve yağ atıklarından ve tozlardan arındırılmış mı? 21.Doğal havalandırma yeterli hava değişimi sağlıyor mu? 17.Alanın çalışmaya devam etmek için güvenli olduğundan emin olabilmek için denetim yapılıyor mu? * 9.nakliyesi ve atılması için uygun prosedürler konusunda işçilere bilgi veriyor mu? ll.Toksik kimyasalların yerine daha az toksik olanlar kullanılabilir mi ? 12.ô.Dökülenler ( az da olsa ) hemen temizleniyor mu? 8.Parlayabilen kimyasalların kullanıldığı .taşındığı yada depolandığı yerin yakınında açık alevler ver mı? 2O.

Kimyasal madde sıçrama ihtimali olduğu durumlarda işçilerin gözlerini ve cildini koruyacak uygun önlemler alınıyor mu? 26. kullandıkları kimyasal maddelerin tehlikeli. Bunlar stratejik noktalara yerleştirilmiş'mi? 34. Kimyasal tehlikelerin olduğu Tıbbi gözetim alanlarda görevlendirilen işçiler için. kişisel koruyucu teçhizatın kullanımı. İşçiler.22. KKT. Her vardiyada küçük kimyasal yangınların söndürülmesi konusunda eğitilmiş bir ekip var mı? 36. Yeni işçilere. işe başlama öncesinde sağlık muayenesi isteniyor mu? 28. güvenli çalışma yetiştirme pratikleri ve acil durum prosedürleri konusunda yeterli eğitim veriliyor mu? 30. KKT. Acil durum teçhizatı (göz banyoları. Kimyasal yangınlar için uygun yangın söndürme cihazlarının sayısı yeterli mi? 35. Mevcut işçilere düzenli aralıklarla bilgi tazeleme eğitimi veriliyor mu? 31. Tehlikeli kimyasal maddelerle çalışılan işçiler düzenli olarak sağlık muayenesinden geçiriliyor mu? Eğitim ve 29. acil durum duşları) iyi çalışır durumda önlemleri mı? 33. İşçilerin maruziy etini düzenli Maruzîyet aralıklarla izlemekle görevli bir kişi var izleme mı? 27. ancak işçilerin kimyasal Kişisel maddelere maruz kalma riskinin diğer koruyucu teçhizat (KKT) kontrol yöntemleriyle bertaraf edilemediği durumlarda mı verilmektedir? 24. Hammaddeler ve bitmiş ürünler için çalışma yerlerinin çevresinde depolama rafları sağlanmış mı? 23. bakımı ve saklanması konusunda eğitilmiş mi? Acil durum 32. Bütün işçiler yangında işyerini boşaltma prosedürleri konusunda eğitilmiş mi ve düzenli olarak alarm tatbikatı yapılıyor mu? • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • 40 . iyi korunuyor ve düzenli olarak teftiş ediliyor mu? 25.

taşınması. depolanması bertarafı sırasında uyulması gereken kuralların uygulanması toplum çalışanların sağlığı ve güvenliği açısından önem arz etmektedir. Bilinen en önemli kanserojenler *Arsenik bileşikleri * *Benzen *Benzidin *Beta-naftalinamin *Kromoksit *Krom tozu *Kurşun arsenat *Sodyum arsenat Asbest * *Kadmiyum Karbon Olası Kanserojenler *Akrilonitril bileşikleri tetraklorür *Kloroform * Etilenoksit * Nikel tozu *0-Toluidin *Vinil Klorür 41 .Her vardiyada ilk yardım konusunda eğitilmiş bir kişi var mı? • 38. Kimyasal Maddelerin Güvenli Depolama Kuralları A) Kanserojenler Çalışanlarda veya çevrede kanserli hücrelerin büyümesine yol açan her türlü madde. İşyerinde kullanılan bütün kimyasal maddeler için işverenin elinde tehlike bilgi formları var mı? • 41.Kimyasal maddelerin idaresi 37. Kimyasal maddelerin güvenli bir şekilde idare edilmesiyle ilgili sağlık ve güvenlik faaliyetlerine işçiler ve sendika katılıyor mu? • • • • • • • • • • • KİMYASAL MADDELERİN DEPOLANMASI SIRASINDA ALINACAK ÖNLEMLER Kimyasal maddeler hakkında bilgi eksikliğimizin mevcut olduğunu ve bunların insan sağlığına ve çevreye yaptığı zararları bilmemiz anayasal bir hakkımızdır. Kimyasal güvenlikle ilgili faaliyetleri planlamak ve koordine etmekle görevlendirilmiş bir kişi yada komite var mı? ' • 40. Bu bağlamda çalıştığınız kimyasallar ile ilgili tüm bilgileri bilmemiz gerekmektedir. İlk yardım çantaları ve diğer ilk yardım teçhizatı iyi teçhiz edilmiş mi. Kimyasal maddelerin üretimi. kolayca görünecek şekilde işaretlenmiş mi ve yeterli sayıda mı? • 39.

Olası Riskler : Asitler korozif (aşındırıcı).) 5. C) Bazlar OH" iyonları içeren ve kimyasal yönden aktif olan bileşiklerdir. organik asitlerden ve yanıcı maddelerden ayrı olarak saklayınız. potasyum. paslandırıcı. 4. Benzoikasit *Karbolik asit *Klor içeren asitler (Perklorik asit) *Kromik asit *Halojen asitler(hiroklorik asit. toksik.Oksitleyici maddeleri.Depolama Önlemleri 1) Konteynerlerin tümünü (Kansere yol açılabilir madde) etiketi ile etiketleyiniz.Özellikle sodyum siyanit. 2) Gerektiğinde uygun güvenlik önlemlerini alarak. suyla tepkimeye giren ve kararsız kimyasallardır. 3.Asit sızıntısı ve dökülmesi halinde asit kontrol emicileri ve absorbantları veya nötralizerleri kullanın. Bromik asit. demir sülfür vb.Asit şişelerini taşımak için özel şişe taşıyıcılar kullanın.Alçak raflarda veya asit kabinlerinde.hidroiyonik asit) •Hidrosiyanik asit •Metakrilik asit •Parosotik asit •Pikrik asit Depolama Önlemleri *Nikrik asit (HNO3) •Sülfürikasit (H2SO4) *Fosforikasit 1. yakıcı. kimyasal maddenin risk içeriğine uygun olarak saklayınız. (Reaksiyona girdiklerinde toksik gaz çıkarır. sodyum vb. yanıcı. 6. Önemli Bazlar •Amonyum hidroksit •Sodyum hidroksit •Potasyum hidroksit 42 .Asitleri özellikle bazlardan ve magnezyum. B) Asitler Bir veya daha fazla sayıda H1" iyonları bileşiklerdir. geniş asit şişelerini saklayınız. 2. Organik Asitler İnorganik AsitIer(Kuvvetli asitler.maddelerle asitleri ayrı saklayınız.Suyla epkimeye Giren) içeren ve kimyasal yönden oldukça aktif olan •Asetik asit *Akrilikasit. aktif maddelerden ayrı saklayınız.

4.) 5.Alev. sodyum karbonat) Depolama Önlemleri 1. 2.Bazları asitlerden ayrı saklayınız.Oksitleyici asitler ve oksidizerlerden uzak ve ayrı tutunuz. trimetilaluminyum vb) •Sezyum *Lityum •Potasyum *Tetraetilkurşun (TEL) •Rubidyum •Fosfor •Sodyum •Dimetilarsin •Nikel karbonil Depolama Önlemleri 1. Önemli piroforik maddeler *Alkilaluminyumlar (trietilaluminyum. D) Yanıcı Maddeler Depolama Önlemleri 1.*Bikarbonat tuzları (sodyum bikarbonat.Yüksek oranda uçucu yanıcı maddeleri özel olarak donatılmış bir soğutucu saklayın. potasyum bikarbonat) *Karbonat tuzları (potasyum karbonat. D) Piroforik Maddeler Havada kendiliğinden tepkimeye giren maddelerdir.Yanıcı sıvı içeren güvenlik kapları veya kabinlerini kullanırken topraklayınız ve bağlayınız. 6.Uygun güvenlik kaplarında veya kabinlerde saklayınız. KOH) için sızıntı kontrol emicileri veya kostik nötralizerlerini kullanınız. 3. 7.İnorganik oksitlerin çözeltilerini polietilen kaplarda saklayınız. 43 .Olası döküntüleri temizlemek için gerekli malzemeyi hazırda bulundurun.Yangın söndürme cihazlarını her zaman kullanıma hazır bulundurun.Kostik (NaOH. 3. 2.Serin ve kuru yerde saklayınız. sıcaklık ve kıvılcım gibi tutuşturucu kaynaklardan uzak tutunuz. (statik elektriklenmeye karşı.

7°C'nın altında bir parlama noktasına sahip sıvılardır. solventler) ^Ketonlar (aseton. aromatik. 44 . neft. metil. etil. akrolein. propional aldehit) *Aminler(batil. metil iso butil keton) dietil. Gazlar Kolaylıkla tutuşabilen ve hızla yanan gazlar * Asetilen *Bütan *Propan *Doğalgaz *Metan *Hidrojensülfit (kükürtlü hidrojen) *Etilenoksit *Hidrojen *Hidrojensiyanür *Formaldehir F.Su ile Tepkimeye Giren Kimyasallar Su ile temas ettiğinde bazı hallerde tepkimeye giren maddelerdir. metil etil keton. etil. isopropil) *Esterler isopropil *Selüloz (oksijenler kombine) *Fosfor *Pikrik asit *Sodyum sülfit *Organik madde *Berilyum *Hidrokarbonlar(alkanlar.alkenler.Önemli Yanıcılar Katılar Patlayıcı maddeler dışında sürtünme yoluyla imalat veya işlem sonrasında kalan ısı ile temas ederek yangına yol açabilen ve kolaylıkla tutuşabilen ve tutuştuğunda ciddi bir tehlike tehlike yaratacak kadar şiddetle devamlı yanan maddelerdir. isopropil) * Aldehitler (asetaldehit. * Amonyum nitrat Sıvılar 37. *Alkoller (etil. metil. alkinler.

) Uyarı : Kimyasal maddeler. H. potasyum peroksit. sodyum peroksit) *Fosfitler (alüminyum fosfit. stransyum) *Hidritler (lityumhidrit. permanganat.) *İnorganik kloritler (alüminyum klorit. berilyum. G. sodyumhidrit vb. 45 . Bunlar organik maddelerin yanmasını hızlandırırlar. yanıcı ve zehirli gazlar veya diğer tehlikeli durumlar yürütecek şekilde su ile tepkimeye girerler. rub. radyum. kalsiyum fosfit vb.idyum sodyum). alkali metaller ve formik asit gibi indirgeyici ajanlardan uzakta tutunuz.Çinko. potasyum. magnezyum. magnezyum nitrit vb. bor klorit vb.) *Peroksitler (lityum peroksit. lityum.Kağıt ve tahta vb. * Alkali Toprak Metalleri (baryum. inorganik peroksit veya nitrat gibi kolayca oksijen yapan maddelerdir. Önemli Oksidizerler *Kloratlar *Kloritler *Hidrojen peroksit *Nitratlar *Nitritler *Oksijen *Perkloratlar *Sodyum permanganat *Sodyum peroksit Depolama Önlemleri 1.Toksik Bileşikler İnsan vücudunda veya vücuda yakın bir yerde uygun koşullara sahip bir bölgeye ulaştığında yaralanmalara yol açıcı nitelikteki kimyasal bileşiklerdir.Serin ve kuru bir yerde saklayınız. a-Tahriş Ediciler Vücuttaki mukoza zarına zarar veren korozif maddelerdir. kalsiyum. 2. gibi yanıcı ve tutuşturucu maddelerden uzak tutunuz.) *Nitritler (lityum nitrit. 3.Oksidizerler Klorat.kerosen (gazyağı) altında saklanmalıdır.Önemli-Su İie Tepkimeye Giren Kimyasallar *Alkali Toprak Metallaeri (sezyum.

metan. propan) c-Solunumu Felç Edenler Vücuda girdikleri zaman solunum. argon. neon. kükürtdioksit) *Azotoksitler (azotmonoksit.) •Trikloroetilen (TCE) b-Boğucular Özellikle gazlar olmak üzere. doğalgaz. hidrojen iodit. kana oksijen girmesini engelleyen ajanlardır. *Aseton •Asetilen *Karbondisülfür •Dietileter •Etilalkol •Etilen •Hidrojensülfür d-Sistemik Zehirler Hayati vücut işlemlerini engelleyen maddelerdir. ksenon.*Halojen asit gazları (hidrojen bromit. kripton) *Doymuş hidrokarbon (bütan. hidrojen florit. hidrojen kiorit. sinir sisteminin işlev kaybına yol açacak olan maddelerdir. azotdioksit vb. •Anilin •Karbonmonoksit (CO) •Hidrojen *Hidrojen siyanür •Nitrobenzen *Azot •Asal gazlar (helyum. •Arsenik •Benzen •Kadmiyum •Karbondisülfür •Halojenli hidrokarbonlar •Kurşun •Civa •Metilalkol •Naftalin 46 .

Işığa maruz kalmasını önleyiniz.Gerektiğinde uygun güvenlik önlemleri alarak.Serin ve kuru yerlerde amber şişelerde saklayınız. civaiyodit. Önemliler *Brom *Etil eter *Ferrik amonyum sitrat *Hidrobromik asit *Civa tuzları (civaklorit.*Organik fosfatlar *Toluen *Ksilen Depolama Önlemleri 1.) *Oleikasit *Civanitrat *Potasyum ferro siyanat *Gümüş tuzları Depolama Önlemleri 1. yutulduğunda.Telefonun yanına acil yardım ile ilgili numara mutlaka yazılır.vb. Uyarı: Bu kimyasal maddeler solunduğunda. cilt teması sonucu vücuda girdiğinde insan sağlığı ve yaşamı için tehlikeli veya çok tehlikelidir. 2. patlayıcı peroksitler oluşturan bakterilerdir. I-Peroksit Yapan Kimyasallar Uygun koşullar sağlandığında darbe ve ısı karşısında tutuşabilme özelliğine sahip. 2. Önemliler *Aset aldehit *Akril aldehir *Krotonol aldehir *Siklohekzan *Etileter 47 . I-Işığa Duyarlı Kimyasallar Işığa maruz kaldıklarında tepkimeye giren maddelerdir. Patlamaya yol açmamak için gerekli önlemlerin alınması önemlidir. kimyasal maddenin tehlikeli özelliğine göre saklanır.

Psikoteknik Özel test Programını da kapsamaktadır.Peroksitlerin varlığını düzenli olarak takip ediniz.9. 3. ara ürün. karanlık.Yerel düzenlemelere göre peroksit oluşturucu kimyasalları ilk peroksit oluşumunun beklendiği tarihten önce elden çıkarılması. Bu bağlamda. Türkiye'de ilk defa tanker eğitimine de başlanmış ve eğitimde fırmalardaki işçi-yöneticilere yönelik Tehlikeli Madde Özel Güvenlik Eğitimini.Teslim alma. açma ve kullanım tarihlerini belirten etiketleri kaplara mutlaka yapıştırınız. Ülkemizde ise Çevre Bakanlığı tarafından çıkarılan 19. Bu kimyasal maddelerin depolanmalarına gösterilmesi gereken özeni taşınmaları sırasındada gösterilmesi gerekmektedir. deniz veya nehir yoluyla trafiğin emniyeti amacıyla içermektedir.1996/21 ve mecburi kılınmıştır. son ürün ve atık olarak karşımıza çıkmaktadır.11. taşıma yapan araçların ve tankerlerin yapısı. donanımı ve kontrolü üzerinde duran AT ülkeleri "tehlikeli madde taşımacılığı"nda ürünün siparişinin alınmasında. kazaların taşınmaları sırasında çevrenin sağlıklı kalması en aza indirgenmesi gibi konuları belirli politikalar hedeflenmiştir. Bu hedefin asıl amacı olabildiğince azaltılması ve kazaya neden olan öğelerin tehlikeli(zararlı) kimyasal maddelerle ilgili olarak geliştirmektedirler. Dünyada artan trafik nedeniyle demiryolu. Uluslararası Sürücüler Derneği 4 yıldan beri Alman Dekra Akademisi ve Alman SanayiTicaret Odası ile ilişkili olarak sürdürülmektedir. serin ve kuru yerlerde saklayınız. verilmesinden başlayarak yükü adrese teslim edilip. havayolu. Bu nedenle üretim sonrasında meydana gelen atıkların da tehlikeli olduğunun unutulmaması gerekmektedir. 9. Avrupa Topluluğu Özellikle tehlikeli ülkeleri maddelerin gelişen bilim ve teknoloji tehlike ile birlikte ile kimyasal maddelerin karayolu.Hava geçirmez kaplarda. 4. yükün boşaltılmasına kadar süreçte yer alan tüm personelin eğitime tabi tutulmasını da şart koşmaktadırlar. Kimyasal maddeler üretim sırasında ana hammadde. bilgileri ve hükümleri sürekli kontrol edip sınıflandırılması.*İsopropileter *Potasyum *Kükürtdioksan *Tetrahidrofuran Depolama Önlemleri 1. Sağlık ve İlkyardım Eğitimleri. Yangın ve Güvenlik Eğitimi. etiketleri tanımlamaları.1997/12 sayılı genelgeleri ile tehlikeli madde ve atıkların taşımalarında istihdam edilen sürücüler için eğitim 48 . 2.

ADR kuralları çerçevesinde zorunlu olan kuralların ülkemizde de yaygınlaştırılması ve kimyasal madde-atık taşıyan araç sürücülerin eğitimli olmasına özen gösterilmesi ülkemizde karayollarında yaşanan riskleri bertarafında yararlı olacaktır. ÜÇLÜ SORUMLULUK (Responsible Care) Üçlü Sorumluluk Nedir? İnsan hayatının, çevrenin ve doğal kaynaklarım korunmasını ve daha iyi koşullarda yaşanabilir bir ortamın varlığını ön planda tutan bir prensiptir. Üçlü sorumluluk, kimya sanayii tesislerinin çevreye, insan sağlığına ve güvenliğe, faaliyetlerinin her aşamasında azami ilgi gösterip sorumluluk duyacakları ve performanslarını devamlı yükseltecekleri konusunda verdikleri bir söz, imzaladıkları ciddi bir taahhüttür. Üçlü sorumluluk, teknolojik zorluklar ve ekonomik kısıtlamalar nedeniyle devamlı çaba ve gelişme isteyen kısa, orta ve uzun vadeli bir programdır. Üçlü Sorumluluk Temel Kuralları 1- Çevre, insan sağlığı ve güvenlik konularında kuruluşun en üst düzeyinde "üçlü sorumluluk politikası" oluşturmak, uygulanması için yöntem ve talimatlar geliştirmek. Bu politika hakkında tüm personeli bilgilendirmek, eğitmek, uygulatmak ve uygulamaları denetlemek. 2- Üçlü sorumluluğun uygulamalarına yönelik şirketin performansım sürekli geliştirmek. 3- İşletmede kullanılan ham ve yardımcı maddelerin, proses şartlarının çevreye ve insan sağlığına olumsuz etkilerini önceden saptayıp en aza indirmek için yöntemler geliştirmek. 4- Tüm çalışanları, üretimde kullanılan kimyasal maddelerin tehlikeli ve zararları, taşıma ve depolama şartları konusunda bilgilendirmek; üretim koşullarının yaratabileceği olası güvenlik ve kirlilik risklerine karşı eğitmek ve sorumluluk duygularını geliştirmek. 5- Yeni teknoloji ve prosesler kullanmak suretiyle istenmeyen atıklar oluşmasını minimuma indirmek. 6- Üretim atıklarının çevreye ye insan sağlığına olumsuz etkilerini gidermek için tüm arıtma tekniklerinden yararlanarak atıkları kaynağında temizlemek; bazı atıkların değişik üretim kollarında ham veya yardımcı madde olarak kullanılma olasılıklarını araştırıp değerlendirmek. 7- Hammadde ve enerji kaynaklarını ziyan etmeden en verimli şekilde kullanan teknikler

geliştirmek, çevreyi kirletmeyen uygun enerji kullanmaya özen göstermek. 8- Yeni yatırım ve üretim teknolojilerinin transfer etmeden önce karşı tarafa "üçlü sorumluluk temel kuralları"na uyma şartını koymak ve çevreye zarar vermeyen teknolojileri seçmek. 9- Tüketicilere, kuruluşunuzun ürünleri, bunların kullanımı ve kullanım sonrası ambalaj ve atıklarının çevreye zarar vermeden yok edilmeleri konusunda bilgi vermek.

49

10-Kuruluşunuzla iş yapan taşaron ve yan sanayi kuruluşlarını da üçlü sorumluluk konularında bilgilendirmek ve talimatlara uymalarım sağlamak. 11-Çevreyi kirletmeyen, çevre dostu yöntem ve ürünlerin geliştirilmesine teşvik etmek ve desteklemek. 12-Meydana gelebilecek iş kazaları ve yangınlara karşı önceden alınması gerekli önlemler için komşu kuruluşlar ve yerel yönetimler ile işbirliği ve dayanışma içinde olmak. 13-Kamuoyunun, kuruluşunuz hakkında yanlış bilgi ve yargı sahibi olmaması bakımından zaman kuruluşunuzun faaliyetleri; çevre, insan sağlığı ve güvenliğe yönelik çalışmaları konusunda aydınlatmak ve kaygılarını giderici bilgiler vermek. ÜÇLÜ SORUMLULÜK-RESPONSİBLE CARE TEMEL KAVRAM VE İLKELER • • • İnsan Sağlığının Korunması Çevre Koruma Teknik Emniyet yönelik araştırmaları

NEDEN GEREKLİ? • • • • Yasal Zorunluluk Teknik Zorunluluk Bilinç, Duyarlılık Parasal Zorunluluk • • ,

Yatırımın Korunması Cezaların Azaltılması

YASAL STANDARTLAR-GÖNÜLLÜ TAAHHÜTLER
• Yasal denetim ve yaptırım düzeni'(devlet) İnsan Sağlığı, Çevre Koruma ve Teknik Emniyet konularında YÖNETMELİKLER hazırlar ve uygulatır. • Küreselleşen ticari ve endüstriyel ilişkiler, özellikle kalite ve çevre koruma konularında belirli düzeylerde STANDARTLAŞMA gerektirmektedir. •
s

Standartların henüz ulaşmadığı ortamlarda GÖNÜLLÜ TAAHHÜTLER en etkili yaklaşımlar olmaktadır.

GÖNÜLLÜ TAAHHÜT-RESPONSIBLE CARE • Responsible-Care uygulamasında tesislerde ulaşılması gerekli hedeflerin sınırları, standartlarda olduğu gibi sabit değildir. Önceden saptanan hedeflere ulaşıldığında, hedefler daha da ileriye (daha iyiye doğru) çekilir.

50

Responsible Care uygulaması içinde kuruluşların, UNECP Cude of Ethich on the International Trade in Chemicals (1994)'deki gereksinimleri yeterince sağlamış oldukları kabul edilmektedir.

RESPONSIBLE CARE (ÜÇLÜ SORUMLULUK) TAAHHÜT BİLEŞENLER TAAHHÜT KONUSU 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Temel ilkeler Uygulama Kuralları Danışma Kurulu Üyelerin Kendilerini Değerlendirilmeleri Performans Ölçümü Yürütücü Dernek Değerlendirilmesi Ust Düzey Yönetici Kurulu Şirketler Arası Destek ve Yardım Çalışma Ortaklığı Üyelerin Yükümlülükleri

ÜÇLÜ SORUMLULUK (Responsible Care) kimya sanayii tarafından belirlenmiş temel ilkelerin altı adet YÖNETİM KURULLARI (Codes) ile yürütülmesini öngörür: • • • • • • Toplum Bilinçlendirilmesi ve Acil Durum Müdahale Proses Güvenliği Ürün Dağıtım İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Çevre Kirliliğinin Önlenmesi Ürün Sorumluluğu »

51

devlet kuruluşları ve çevrede yaşayan toplumla paylaşmak. • Tesisin acil durumlara müdahale planlarına çevrede yaşayan toplumla gerekli halkla ilişkiler konularını da katmak. konuyla ilgili ve yararlı bilgileri açık bir şekilde iletmek amacıyla bir toplumla yakınlaşma ve iletişim programını başlatmak ve sürdürmek. mevcut planları denemek ve geliştirmek. emisyonların azaltılması. Proses Güvenliği Kuralı • Performans ölçümü. görevlerini tam yapabilmeleri için beceri ve bilgiye erişmeleri ve bunu sürdürebilmeleri için eğitmek ve yetiştirmek. endişe ve sorularına cevap veren. • Tesiste benzeri olayların ortaya çıkmasını önlemek için yaşanmış olaylardan alınan dersleri ve ilgili güvenlik bilgilerini diğer sanayi. • Tüm yeni ve tevsi edilen tesislerin. • Tek bir hatanın bir felakete dönüşmesini önlemek için yeterli sayıda geliştirmek ve bunları uygulamaya koymak. saha tatbikatları yapmak. • Acil durumlarda hızlı ve etkili bir şekilde karşılık verebilmek için bir uygulama programı geliştirerek çalışanları ve çevrede yaşayan toplumu korumaya yardımcı olmak. kimyasal maddelerin insan sağlığı üzerindeki etkileri ve kimyasal maddelerin emniyetli bir şekilde nakliyelerini güvence altına alan çalışmalar hakkında bilgi vermek. • Atıkların en aza indirilmesi.ÜÇLÜ SORUMLULUK YÖNETİM KURALLARI Toplum Bilinçlendirilmesi ve Acil Durum Müdahale Kuralı • Tesisin bulunduğu yerde yaşayan toplumun teknik emniyet. düzenli bir takvime bağlanmış. insan sağlığı ve çevre konularındaki merak. koruyucu önlem kademeleri 52 . tam ve eksiksiz güvenlik incelemeleri yapmak • Tesisin her bakımdan sağlıklı bir yapıda olmasını güvence altına alan işletme bakım programlarını uygulamak ve bu çalışmaları belgelendirmek. tasarımları sırasında ve işletmeye almadan önce. • En az yılda iki kez olmak üzere. sistem denetlemeleri ve gerekli düzenlemelerin yürürlüğe konmasını içeren sürekli bir proses güvenliği programının uygulanması. • Tüm tesis çalışmalarına emniyetli çalışma alışkanlığı vermek.

• Başkaları tarafından üretilen atık ve emisyon azaltma çalışmalarını teşvik etmek ve desteklemek. • Kimyasal madde dağıtımı sırasında ortaya çıkan bir acil durumda ve o mahalde bulunan kişilere acil durum bilgi ve önerileri vermek. Alıcı ortama verilen atıkların tesis çalışanları. 1. kullanma sırasında ve sonrasına benzer Üçlü Sorumluluk uygulamalarını benimsemelerinin teşvik edilmesi. Atık azaltma planlarının geliştirilmesinde ve uygulamalarında tesis çalışanları ve çevredeki toplumun görüşlerinin alınması. araştırma çalışmalarına ve mevcut planlanan tesis. taşıma ve kullanmalarının teşvik edilmesi. Atık ve emisyon önleme amaçlarını. Üçlü Sorumluluğu Kuralı • • Risklerin AR-GE aşamasında tahmin edilmesi ve hesaba katılması. • Ürünü alanlarında.ÜÇLÜ SORUMLULUK Yönetim Kuralları Çevre Kirliliğinin Önlenmesi Kuralı • • Ortaya çıkan atıkların ve alıcı ortama verilen kimyasalların cins ve miktar envanterinin yapılması. fason üreticiler. • Kimyasal madde dağıtımındaki emniyeti arttırmak için yeni teknolojiler ve yöntemler geliştirmek. dağıtıcılar ve müşterilerden oluşan üçüncü şahıslarında bu kimyasalları sorumlu bir şekilde depolama. 53 . Çalışma ortamındaki işyeri güvenliğini arttırmak. • • Atıklar ve emisyonların kaynakta azaltılması. İşçi sağlığını korumak ve iyileştirmek. mümkünse acil yardım çalışmalarına katkıda bulunmak. İşçi Sağlığı ve Is Güvenliği Kuralı • • • • İşyerinde olası tehlikeleri belirlemek. proses ve ürünlerin tasarımına atık ve emisyon kontrol ilkelerinin dahil edilmesi. ÜÇLÜ SORUMLULUK Yönetim Kuralları Ürün Dağıtım Kuralı • Kimyasal maddelerin tüketicilere ulaşım sürecinde olası riskleri saptamak ve bu riskleri azaltmak için kullanılabilecek yöntemlerin değerlendirmesi. toplum ve çevre üzerindeki olası etkilerinin değerlendirilmesi. İşçi sağlığı ve iş güvenliği konularında yönetici ve çalışanlarla karşılıklı iletişimi geliştirmek. • Kimyasal maddelerin dağıtımı ile ilgili tüm yasal düzenlemelere ve bu konudaki sanayi standartlarına uymak ve hatta bu yasal gereksinimlerin daha iyisini sağlamak. Kimyasal madde sağlayıcı firmalar. değerlendirmek.

gaz emisyon miktarları Enerji hammadde kullanımı Personel eğitimi. bu konuda daha fazla gelişme yapılması planlanmalıdır. uygulama konusundaki hedefler daha da ileriye götürülerek. • Bu değerlendirme şirketin iç kalite kontrol sistemine yardım edeceği gibi şirketin dış ilişkiler için gerekli raporların hazırlanmasın da yararlıdır. Uygulama konusunda planlanan gereksinimlerin de ötesinde çalışmalar yapılmakta veya hedeflenen amaca ulaşılmıştır. belirli sayısal ölçümlerle takip edilmesi. halkla ilişkiler * • Çevre koruma yatırım ve işletme masraf tutarları • Kaza sonucu yatırım zararları İZLEME DÜZEYLERİ • Tesis bazında • Şirket bazında (şirkete ait tesisler) • Ülke bazında 54 . Bu konuda şirketin halihazırda uygulamaları henüz değerlendirme safhasındadır. Bu düzeye erişildiğinde. UYGULAMA DÜZEYLERİ IIIIIIIVVVIBu konuda bir çalışma ve işlem yok.ÜYELERİN KENDİLERİNİ DEĞERLENDİRMELERİ • Uygulamanın tesislerde hangi düzeyde bir başarıyla yürütüldüğünün bilinmesi şirket yöneticileri için gereklidir. atıksu. Hazırlanmış olan uygulama planı yürütülmektedir. PERFORMANS ÖLÇÜMÜ AMAÇ: Üçlü Sorumluluk uygulaması sürecinde elde edilen gelişmelerin. Uygulama planındaki gereksinimler yerine getirilmektedir. • Değerlendirmede verilecek uygulama düzeyi notunun şirket içinde yazılı dokümanlarla desteklenmesi gerekir. ÖLÇÜTLER • • • • Üretim/ürün dağıtımında kaza istatistikleri Atık.) Bu konuda gelişme için bir uygulama planı hazırlanmaktadır. (Herhangi bir karar mevcut değil.

ANA KONULAR îş GÜVENLIĞI SAĞLIĞI

PERFORMANS ÖLÇÜTLERİ AÇIKLAMALAR iş Kaybına Neden Olan Tüm Kazalardan Ortaya Çıkan TOPLAM ÎŞ ZAMANI Kaybı: VE • • Kayıp iş günü/lOO.OOOgün TOPLAM Kaza Oranı (Yıllık) • Kayıp iş saati/1.000.000 saat • iş Kaybına Yol Açan, Ölüm ve Kalıcı Sakatlıklar, Sonuçlanmayan Kaza Oranı(yıllık) Ölüm ve Kalıcı Sakatlıkla Sonuçlanmayan Kazalardan Ortaya Çıkan ÎŞ ZAMANI Kaybı: \ ' ; • Kayıp îş Gücü/l OO.OOOgün ; • Kayıp iş Saati/1 OOO.OOOsaat Ölüm Sayısı/100.000 gün Ölüm Sayısı/l .000.000 saat

Ölümle Sonuçlanan Kaza Oram • (Yıllık) •

ÇEVRE KORUMA

ATIKYÖNETÎMÎ • Bertaraf Edilen Tehlikesiz Atık Miktarı • Bertaraf Edilen tehlikeli Atık Miktarı *

Ton/yıl Ton/yıl ,

IİAVA EMİSYONLARI
• Sülfürdioksit • Azotoksitleri (NO+NO2) > Uçucu Organik Bileşikler 1ARITILMIŞ ATKSU DEŞARJLARI > Fosfor Bileşenleri > Azot Bileşenleri > Kimyasal Oksijen lMyacı(KOı) > Ağır Metal Bileşenleri DOĞAL KAYNAK VE ENERJİ KULLANIMI • Toplam Enerji Tüketimi • Toplam Su Tüketimi Ton/yıl Ton/yıl Ton/yıl
;

•':,

Ton/Yıl (Top.fosfor olarak) Ton/yıl (Top.fosfor olarak) Ton/yıl (Top.oksijen olarak) Ton/yıl (Top.metal olarak) GJ/yıl M^/yıl

'

55

UYGULAMA KONULARI

ULAŞILMAK SORULARI

ÎSTENEN HEDEF UYGULAMA DÜZEYİ

PLANLANAN ÇALIŞMALAR

Yetkili Kişi

Hedef Tarihi

i ıı ııı rv v
1-1-Tesisinizdeki çalışanların tesisler ilgili merak ve endişe ettikleri konular yetkililer tarafmdan biliniyor mu? Tesis yetkilileri gerekli sözü ve yazılı açıklamalarla bu merak ve endişelere cevap veriyor mu? İşçiler, teknik elemanlar idari kadrolarda çalışanlar ve de yöneticilere anket düzenlenmesi ve şirket içi PR planı hazırlanması; anket sonuçlarına göre bilgilendirme kampanyası Bu konuda gerekli bilgi ve iletişimin nasıl yapılacağının yöneticiler düzeyinde saptanması, sözcü görevlendirilmesi MURAT KARA 1 EYLÜL 1998

1-1 Çalışanların tesisle ilgili merak, endişe ve sorunlarının yöneticilerce cevaplandırılması

1-2-Tesis ve şirket 1-2-Tesisin sözcükleri sürekli olarak (sadece herhangi bir acil duruma yetkililerine karşılık olarak değil) kendi iletişim eğitimi girişimleri ile toplumla ve çalışanlarla sürekli iletişim halinde midirler? 1-3 Çalışanların l-3-*Tesisinizdeki çalışanlar için güvenlik, insan sağlığı ve çevre eğitimi konularında bir eğitim programı var mı? ""Çalışanların teknik emniyet, insan sağlığı ve çevre konularında geliştirme girişimleri ödüllendiriliyor ve/veya taktir ediliyor mu? *Tüm çalışanlar çevreye duyarlı mı? ""Çalışanlar kendilerini tesisin tümünden sorumlu hissediyorlar mı?

EGE PEKERGİN

10CAK 1998

>

Mevcut Eğitim Planının ZUHAL tekrar gözden geçirilerek YAZICI daha düzenli olarak uygulanması. Ödül programlarının değerlendirilmesi ve teşviki.

İOCAK 1998

1

2

3

4

5

7

56

KİMYASAL MADDELERİN KULLANIMI ILE BLGILI ULUSLAR ARASI DİREKTİFLER VE KONVANSİYONLAR

SEVEJO DİREKTİFLERİ Avrupa Birliği'nde endüstriyel kazaların önlenmesi için tedbir alınması çalışmaları sonucunda ilk teklif komisyon tarafından 19 Temmuz 1979'da Konseye sunulan bir taslaktır. Bu taslak 24 Ağustos 1979'da Topluluğun Resmi Gazetesi kabul edilen yayın organında yayımlanmıştır. Taslaktaki amaç; işyerinde çalışanların ve çevrenin korunmasını ana prensip olarak ele alınmıştır. Daha sonra 21 Temmuz 1980 tarihinde yayımlanmıştır. Konseyin bu görüşü ve daha sonraki çalışmalar neticesinde 24 Temmuz 1982 tarihli 82/501/EEC no.lu direktif yayımlanmıştır. Bu tür çalışmaların başlatılmasına neden olan 1976 yılında İtalya'da SEVEJO'da 30 yaralı 220.000 kişinin göçüne neden olan DİOKSİN/TCDD kaçağıdır. Bu nedenle SEVEJO DİREKTİFİ diye anılır. 1982 yılında yayımlanan bu direktif daha sonra teknik gelişmeler ve bazı diğer direktiflerin yayımlanması nedeniyle ekler yapılmıştır. 19 Mart 1987'de "Direktifin Anex F'nde değişiklik yapılmış ve 24 Kasım 1988'de yine Anex Fde değişiklik uğramış, 88/379/EEC direktifiyle tehlike seviyeleri açıklanan ürünler bu direktife dahil edilmiştir. En önemli olay ise 1984 yılında Hindistan BhopaFde Metilizosiyanat kaçağı sonrasında 4.000 kişi ölü, 2.000.000 kişi yaralanmıştır. Bu olayı gözönüne alan konsey 4 Mart 1994 tarihinde toplanarak iki yıl çalışmadan sonra 9/12/1996 tarihinde 96/82/EEC numarayla yayımlandı. Direktif kapsama giren işletmelerin tehlikelilik önlemler iç ve dış acil durum planlarını kapsamaktadır. Ülkemizde buna benzer bir uygulama 29 Temmuz 1996 tarihinde Valiliklere göndermiş olduğu yazı ve ekindeki uygulama yöntemiyle başlatılmıştır. Bölgelerde belli valiliklerin koordinasyonuna verilmiştir. Karadeniz Bölgesi Akdeniz Bölgesi Güneydoğu Bölgesi Doğu Anadolu Bölgesi İç Anadolu Bölgesi Marmara Bölgesi Trabzon Valiliği Adana Valiliği Diyarbakır Valiliği Erzurum Valiliği Kırıkkale Valiliği Kocaeli Valiliği derecelerine göre (Anex I, Part I, Part 2),

Notification veya Safety Report (Tehlike Raporu) hazırlamalarını istemektedir. Bu raporlarda alman

Kocaeli Valiliğinde 1996 yılında çalışmalar başlatılmıştır.

57

maddelerinde yer olan çok tehlikeli kimyasallar ve pestisitler hakkında yasaklama yada kısıtlama mekanizması belirlenmiştir.PRIOR INFORMED CONSENT (ÖNCEDEN) BİLGİLENDİRİP İZİN ALMA KONVANSİYONU Uluslararası ticari. ve 15. AB 13/10/1998 tarihinde 2247/98 sayılı Commission Regülation'ı yayınlayıp daha önce yayınladığı 2455/92 sayılı Regulation'da değişiklik yaparak anlaşmayı adapte etmiştir. c) Madde 13 paragraf 4'te sözleşme kapsamındaki maddelerin. Bu konvansiyon önemli görülen noktalar şunlardır: a) Sözleşmenin 5. Bu bakımdan yürütülmekte olan "Zararlı Kimyasal Madde ve Ürünlerinin Kontrolü Yönetmeliği"ndeki güncelleştirme çalışmaları bir an önce sonuçlandırılmalıdır. d) Sözleşmenin özellikle 14. Anlaşmanın yürürlüğe girmesinden sonra yurtdışı taleplerine etkin cevap verebilmek için koordinasyonu sağlayacak. kısıtlanması hakkında bir bakıma "Taraflar ülkemiz bu komitede yeterli Konferansını" yönlendireceğinden çok önemli bir organ olup yasal yapılanma ve teknik alt yapı gereksinimi ortaya 58 . Önemli bir çıkmaktadır. henüz ülkemizde bu konuda standart yoktur. Dolayısıyla. ortak bir sekreterya oluşturulmalı veya odak noktası bire indirilmelidir. uluslararası sınıflandırma ve etiketleme standartlarına uygun olarak gönderilmesi gereği ortaya konmuştur. ve 6. çevre ve tarım konusunda etkili olabilecek maddeler bu yolla kontrol altına alınmış olacaktır. Kimyasalın özellikleri hakkındaki bilgileri kapsayacak olan MSDS hakkında bir yönetmeliğin. Ülkemizin taraf olduğu temel amacı insan ve çevre sağlığına zararlı oldukları tesbit edilmiş. insan sağlığı. tarım ilacı ve kimyasallarm uluslar arası ticarette önceden izin alınarak sınırlar ötesi dolaşmasıdır.maddeleri gerek bilgi değişimi ve gerekse uygulanması ile ilgili açıklamalar getirmektedir. insan sağlığı ve çevre koruması açısından düzenleyen anlaşmalardan biri "Prior Informed Consent" konvansiyonu 11 Eylül 1998 tarihinde Rotterdam'da imzalanmıştır. b) Madde 13'ün paragraf 2'de sözleşme kapsamındaki maddelerin gerek ihracat ve gerekse ithalatta. Avrupa Birliğinde olduğu gibi "Zararlı Kimyasal Madde ve Ürünlerin Kontrolü Yönetmeliği"ne ek olarak bir an önce çıkarılması gerekmektedir. e) Madde 18 paragraf 6 (a)'da söz konusu olan "Chemical Rewiew Committee" teknik açıdan bir kimyasalın veya bir pestisitin yasaklanması seviyedeki uzmanlarca temsil edilmelidir. Bu sistem gönüllü olarak yürütülürken Sağlık Bakanlığı. Her ne kadar sanayiciler gönüllü olarak bu uygulamayı yerine getiriyorlarsa da. uluslar arası standartlar da "Güvenlik Bilgi Formu-Material Data Sheet-MSDS" ile beraber gönderilmesi istenmektedir. Tanm ve Köyişleri Bakanlığı ve Çevre Bakanlığı odak noktaları olarak gösterilmiştir. f) Her ülkenin bir odak noktası olacaktır.

kapsamında Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı yetkili olmaktadır. Bu yasada işyerinin iş güvenliği konusunda örgütlenmesine ve kuralların oluşturulmasına. Ülkemizde yürürlüğe konulmasını önerebileceğimiz yasa her şeyden önce güçlü bir iş güvenliği kuruluşu ve etkili bir denetimin uygulanmasına ilişkin düzenlemeleri kapsamalıdır. iş sağlığı ve iş güvenliği konularıyla ilişkileri 1580 sayılı Belediye Kanunu. gayri sıhhi müesseselerin kontrol altına alınması. uluslararası sözleşme ve tüzüklerde yer almakta..sınıf gayri sıhhi müesseselerde Sağlık Bakanlığı'nca. sınıf gayri sıhhi müesseseler Valilikçe. Yerel ve merkezi yönetimlerin.maddesi "I. III. Il. Diğer bir karmaşa ise 3572 sayılı kanunun 3. Değişik iş hukuku metinlerinde yer alan kurallar yerine bir tek bağımsız "İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Yasası" ivedilikle yürürlüğe konulmalıdır. ve III. Bu bağlamda ülkemizin imza koyduğu bu anlaşmalar ve direktiflere uygun olarak yeniden yapılanması gerekmektedir.. Parlayıcı. Patlayıcı İşyerleri ve İşlerde Çalışan İşyerlerinde Alınacak Tedbirler Hakkında Tüzük. Aynı konu değişik yasa. ruhsatlandırılması ve denetlenmesi esaslarını belirlemek üzere Gayri Sıhhi Müesseseler Yönetmeliği çıkarılmıştır. 1475 sayılı İş Kanununun 74.sınıf gayri sıhhi müesseseler ile merkez ilçe sınırları içinde bulunan III.maddesi kapsamında çıkarılan İş Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğü. YASAL DURUM Ülkemizde iş sağlığı ve iş güvenliği konusunda yasal düzenlemelere bakıldığında çok büyük bir dağınıklık gözlenmektedir. Bir çok ülkede genel eğilime uygun olarak ülkemizde sistematik ve tüm ilgililerin kolayca hak ve hükümlülük ve sorumluluklarını öğrenebilecekleri bir düzene kavuşturulması zorunluluğu vardır. sınıf gayri sıhhi müesseseler Kaymakamlıkça ruhsat ve açılma izni verilecektir" denilmektedir.Sınıf Gayri Sıhhi Müesseseler için Büyükşehir Belediye Başkanlığı'nca açılma izni veya ruhsat verileceği hükme bağlanmıştır.Uluslararası ticarette klasik tarife engelleri ortadan kalktıkça GATT'in 21. Global rekabete açılan ülkemizin ihracatını engelleyebilecek bu yaklaşımlar. Ağır ve Tehlikeli İşler Tüzüğü vd. zaman zaman uygulanarak kuralların tesbitinde konunun uzmanları bile güçlükle karşılaşmaktadır. 1593 sayılı Umumi Hıfzısıhha Kanunun 268-275. 1593 sayılı Umumi Hıfzısıhha Kanunu ve 1475 sayılı İş Kanunu çerçevesinde belirlenmiştir. iş hekimliği ve iş güvenliği mühendisi 59 . PIC uygulaması gibi anlaşmalar ileri sürülerek de yapılmaktadır. çevre ve toplum sağlığının koruması açısından gayri sıhhi müesseselerin zararlı etkilerinin yok edilmesi veya en az düzeye indirilmesi için. Yukarıda açıklanmaya çalışılan yasal çerçeveden iş sağlığı ve iş güvenliği açısından yerel ve merkezi yönetim ilişkilerinin iç içe hatta karmaşık yapıda olduğu bir gerçektir. Anılan yönetmeliğin 3.nci maddeleri uyarınca. ci maddesinde yer alan uygulamalar insan ve çevre sağlığı öne sürülerek kısıtlamalar devreye girmekte diğer bir deyimle de tarife dışı engeller ortaya çıkmaktadır..maddesi II.

yönergeler düzenlenmesi daha doğru olacaktır. diğer yabancı ülkelerde olduğu gibi küçük işletmelerde iş güvenliği önlemlerini alabilmeleri için uzun vadeli krediler verebilir. Bu kurum veya enstitü özerk bir yapıya sahip olmalı ve yönetim kurulunda işçi(çalışan). İşyeri hekimleri gibi iş güvenliği mühendisinden de söz etmek yerinde olacaktır. hukuk açısından daha kolay değiştirilebilecek tüzük ve yönetmelikler. yerel yönetimlere. İş Sağlığı ve İş Güvenliği sorunu her şeyden önce parasal kaynak sorunudur. Mali bakımdan güçlü ve idari bakımdan özerk olmalıdır. işverenlere. TESK. çalışanlara. Ülkemizde formel iş güvenliğinde uzmanlık eğitimi veren yüksek okul veya üniversite bulunmamasından dolayı bu konularda işyerinde görev yüklenen iş güvenliği önlemlerinin alınmasına katkıda bulunan mühendislerdir. Böylece bağımsız bir yasanın öngörülmesi ve iyi tanıtılması toplumda tam anlamıyla oluşmamış iş güvenliği bilincinin oluşumuna yardımcı olacaktır. Teknik ve ayrıntılı işçi sağlığı ve iş güvenliği önlemlerinin katı bir şekilde bu yasada yer almasının uygun olmayacağı görüşünü taşıyoruz. Bu sorunların çözümünde mali bakımdan güçlü bir iş güvenliği kurumunun yaratılması önem taşır.vd. TTB. yeterli sayı ve nitelikte iş güvenliği müfettişi çalıştırabilir. Teknik iş güvenliği önlemleri dışında. Sanayi ve Ticaret. Eğitim sorununa gerekli kaynağı ayırabilir. tarafsız çalışma. özerklik anlayışına uygun bir "İş Sağlığı ve İş Güvenliği Kurumu veya Enstitüsünün" oluşturulması gereklidir. Çevre) DPT. İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğü olmak üzere tüm teknik iş güvenliği mevzuatı süratle günün gereksinimlerini karşılar duruma getirilmelidir. İçişleri. sendikalara ve diğer ilgili kuruluşlara (meslek odaları) düşen görevler genel olarak bu yasada düzenlenmelidir.) ilgili bakanlıklar (Çalışma ve Sosyal Güvenlik. En eksiksiz ve kusursuz mevzuatın hazırlanması bile yalnız başına iş kazaları ve meslek hastalıklarının önlenmesi için yeterli değildir. Diğer ülkelerde olduğu gibi bağımsız. İş standartlarını sürekli üretebilir. Gelişen teknoloji gözönüne alınarak.. Bir çok ülkede olduğu gibi iş güvenliği kurumu tarafından sürekli iş güvenliği standartlarının hazırlanması sistemine geçilmelidir. Ülkemizde de işyerinin 60 . iş güvenliğinin sağlanması konusunda devlete. Mali bakımdan güçlü bir iş kurumu büyük kaynağa gereksinim gösteren modern araştırma merkezlerini oluşturabilir. İş güvenliği mühendisi ve teknik elemanları terimini kullanmamızın nedeni de bu konuda mühendis ve teknik elemanların çalıştırılması gereğine dikkat çekmektedir.. TOB. . Bu kuralları ihlal edenlere uygulanacak idari. Bu konuda ilgili olarak devletin iyi planlanmış ve tüm güvenliği güvenliği sorumluların eşgüdümü ve etkili katılımlarını sağlayan bir politikasının olması gereklidir. hukuki ve cezai yaptırımlarda bu yasada yer almalıdır. Sağlık.MPM ve TSE temsilcileri yer almalıdır. Bu enstitüde işçi ve işveren konfederasyonlarını^ ilgili meslek odaları (TMMOB. işveren ve devlet tarafından oluşturulmalı ve genel kurul delegelerinin ilgili kuruluş temsilcilerinin tümünü kapsaması gerekmektedir. Yurtdışında bir çok ülkede işyeri hekimleri ve iş güvenliği mühendislerinin durumu ayrı bir yasayla düzenlenmiştir.ve diğer teknik sorumluların istihdamına ilişkin esaslar düzenlenebilir.

Kısa vadede küçük ve orta ölçekli işletmelerin bir araya gelerek işyeri ortak sağlık güvenlik birimleri kurabilirler. 14752 sayılı R. b) Mühendislik ve mimarlık mesleği mensuplarının ortak gereksinimlerini karşılamak. Uzun vadede ise en iyi çözüm ise yurtdışında olduğu bölgelerinin kurulması olabilir. kamunun ve ülkenin çıkarlarının korunmasında kaynaklarının bulunmak. ülkenin sanatsal ve yurdun doğal üretimin sanayi teknik kalkınmasında gördüğü tüm girişim ve etkinliklerde 61 . Parlayıcı. bulunmasında.maddesi ve 7303 sayılı Yasa 66 ve 85 sayılı KHK değişik 6235 sayılı yasayla kurulan ve Türkiye sınırları içerisinde meslek ve sanatlarını uygulamaya yetkili olup da.büyüklüğüne göre iş güvenliği elemanı çalıştırma zorunluluğu getirilmeli ve bunların çalışma koşulları ayrı bir yönetmelikle düzenlenmelidir. İş güvenliği mühendislerinin eğitimleri işyeri hekimleri eğitimini ve sertifikasını veren TTB gibi ilgili meslek odasından veya TMMOB tarafından verilebilir. Ülkemizde Türkiye Esnaf ve Sanatkarlar Konfederasyonu kapsamında işçi sayısı 3'tür. mesleğin genel yararlara uygun olarak gelişmesini sağlamak. meslekle ilgili bütün mevzuatı. yüksek mimar. korunmasında ve işletilmesinde tarımsal ve arttırılmasında. geliştirilmesi veya yeniden konulması yolunda önerilerde bulunmak.G. meslek mensuplarının birbirleriyle ve halka olan ilişkilerinde dürüstlüğü ve güveni hakim kılmak üzere.) Ağır ve Tehlikeli İşler Tüzüğü kapsamındaki işyerlerinde işçi sayısına bakılmaksızın 1475 sayılı İş Kanunu koruması ve yükümlülüğü altındadır. Tehlikeli ve Zararlı Maddelerle Çalışılan İşyerlerinde ve İşlerde Alınacak Tedbirler Hakkında Tüzük (24. tüzel kişiliğe sahip kamu kurumu niteliğinde meslek kuruluşudur. resmi makamlar ve öteki kuruluşlar ile işbirliği yaparak gerekli yardımlarda ve önerilerde bulunmak. meslek disiplinini ve ahlakını korumak. a) Günün gerek ve koşullarına ve mevcut olanaklara göre yasa ve tüzük hükümleri içinde kalmak üzere. normları. c) Meslek ve çıkarları ile ilgili işlerde.12. mühendis ve mimarları örgütü içinde toplayan. Ülkemizde üretimin büyük çoğunluğunu oluşturan aile için işletmecilik bağlamında gelişen küçük ve orta ölçekli işletmelerin iş sağlığı ve iş güvenliği problemlerinin çözümüdür. Bu konuda KOSGEB ve TMMOB bünyesinde danışmanlık yapabilecek teknik bir uzman kadrosu oluşturulabilir. Patlayıcı. TMMOB Anayasasının 135. mesleki aynı yada birbirine gibi sektöre dayalı organize sanayi etkinliklerini kolaylaştırmak. mesleki etkinlikte bulunan yüksek mühendis. tip sözleşmeler ve bunlar gibi bütün bilimsel evrakı incelemek ve bunların değiştirilmesi. meslek ve çalışma konuları yakın bulunan mühendis ve mimarlık grubu için odalar kurmak. mühendis ve mimarları meslek kollarına ayırmak. Kamu kurumu niteliğine meslek kuruluşu olan Birliğin ve bağlı odaların amaçları şunlardır. Bu bağlamda ülkemizde bu yükümlülüklerin doğru anlatılması gereklidir. bilimsel şartnameler.1973 tarih.

Kanunun ö." Denilmektedir.1999 tarih 23720 R. TMMOB Kimya Mühendisleri Odasının bu konudaki çalışmalarını biraz aktarmak istiyorum.maddesinin uygulanmasına ilişkin yönetmelikte kimyager ve kimya mühendisinin bulundurulacağı belirtilen işyerlerinden gayri işyerleri fenni ehliyete haiz kişilere teknik gözetim ve sorumluluğu altında bulundurulacaktır. değişiklik yapılan (bir maddesi) "Gıdaların Üretimi.G. yetki ve sorumluluklarını ve sorumlu müdür çalıştırma zorunluluğu olan işyerlerini açıklamıştır.) sorumlu müdürlüğün tanımı ve görevlerini.maddesi "6269 sayılı' Kimyagerlik ve Kimya Mühendisliği Hk. Tüketimi ve Denetlenmesine Dair Yönetmelik" kimyager ve kimya mühendislerine sorumlu yönetici yetkisini vermektedir. sorumlu müdür (yöneticilerin) hak. İnsan. Yurtdışında meslek odalarının misyonları çok fazladır. • • • Gelişen teknolojiler ile ulusal ve uluslar arası teknolojileri aktarmak. sağlıklı üretim (kaliteli) sağlıklı çevre ve güvenlik konularında yapılan çalışmalara katkı koymak. • Sanayide olası riskleri (yangın.G. tüzük. 560 sayılı "Gıdaların Üretimi.6. Tüketimi ve Denetlenmesine Dair Kanun Hükmündeki Kararnamenin ilgili maddelerine göre Tarım ve Köyişleri Bakanlığı tarafından 9.6. yönetmelikler çerçevesinde sorumlu müdürlük müessesinde çalışan sorumlulukları öğretmek.06.maddesinin uygulanması ile ilgili yönetmelik (20. Üniversite ve sanayi uzmanlarından bilgi alışverişini sağlamak. Ülkemizde merkezi yönetim içindeki çelişkiler nedeniyle meslek odaları istenilen düzeyde çalışmalarını ortaya koyamamaktadır. ile yayımlanan 9.G. PAR-PAT 252. yetki ve 62 .TMMOB Odaları Anayasanın ve kendi tüzüğünün verdiği yetkilerle kamu yararına mesleki denetim hizmetini tüm engellemelere karşın yapmak zorundadır ve yapacaktır. sağlıklı ortam.1998 tarih ve 23367 sayılı R. 1593 sayılı Umumi Hıfzısıhha Kanununun 268-275.maddelerine göre çıkartılan "Gayri Sıhhi Müesseseler Yönetmeliği" Gayri Sıhhi Müesseselerden olup işlerin bir uzman gözetiminde yürütülmesi gereken müesseselerde işin gerektirdiği nitelikte bir yetkilinin "sorumlu müdür" olarak bulundurulması zorunluluğunu getirmiştir. Kanunun ö. Mesleki denetimin amacı hem hizmeti üreten meslekdaşın etik olarak denetimi.1966 tarih. 12327 sayılı R. meslek hastalığı) en aza indirgemek için çözüm yollarını birlikte üretmek ve geliştirmek. 6269 sayılı Kimyagerlik Kİmya Mühendisliği Unvanlarının Kullanımı Hk. TMMOB Kimya Mühendisleri Odası ülkemizde yürürlükte bulunan yasa. hem de kamu yararına üretilen hizmetin denetimi olmalıdır. iş kazası.

deneyimlerinden yararlanarak ortak çözümler üretmek amacıyla konu ile ilgili uzmanlardan oluşan geniş ve yetkin bir kadro ile 1996 yılından beri ülke genelinde standart "Sorumlu Müdür Sertifika Eğitim Programı"nı düzenlemektedir.maddesine dayanılarak hazırlanan "Büyük Endüstriyel Kazalarm Önlenmesine İlişkin Tüzük Tasarı" ülkemizde yaşanan çelişkiye parmak basmaktadır. Hava Kalitesinin Korunması Yönetmeliği. bildirimde çevredeki büyük endüstriyel kaza riski taşıyan kurum ve kuruluşlar hakkında bilgi istenmemesidir. Ülkemizde çevre boyutunda yasal düzenlemelere bakıldığında da karmaşıklık ortaya çıkmaktadır. Tehlikeli Atıkların Kontrolü Yönetmeliği. Ayrıca Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı'nca 1475 sayılı İş Kanununun 74.• Sektörel bazlı tartışmaların. Çevre Bakanlığının kuruluş ve görevleri hakkında 443 sayılı KHK ile gerekli durumlarda çevre kirliliğinin önlenmesi ile ilgili her türlü tedbiri almak. işveren ve işçi konfederasyonlarının koordineli çalışmalarını gerektirmektedir. meslek odalarının. Bu tüzük taslağındaki en büyük yanlışlık ise. Sorumlu müdürlük müessesesinin gerçek anlamda sorumluluk gerektirdiği bu işte çalışanların gerçek anlamda donanımlı olmaları gerektiği ve diploma ticaretinin önüne geçilmesi amacıyla bu program düzenlenmektedir. kamunun. Katı Atıkların Kontrolü Yönetmeliği ve Zararlı Kimyasal Madde ve Ürünlerin Kontrolü Yönetmelikleri mevcuttur. verimlilik ve güvenliğini arttıracak ve işverenin. Tıbbi Atıkların Kontrolü Yönetmeliği. Bu bağlamda. Bölgesel işbirliği ve güvenlik ile ilgili bölgesel risk komisyonu oluşturulmasının sorunun çözümünde gerekli olduğu bir gerçektir. Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğüne bu çabamıza destek verdiği için teşekkür etmek istiyoruz. İşletmede kalite. yapılabilecekleri tüm etkilerinin için alınacak önlemlerin seçilen yer ve teknoloji alternatiflerinin 63 . Acil durum planı hazırlanması konusunda sadece işletme içi acil durum planlarının hazırlanması zorunluluğu getirilmiş oysaki çevredeki diğer kuruluşlarının risk altında olduğu ve/veya riski arttırdığı gözönünde bulundurularak "İşletme Dışı Acil Durum Planı" hazırlanması yükümlülüğü getirilmelidir. Çünkü yukarıda söz ettiğimiz gibi bu konuda yetkili olan tüm bakanlıkların. Su Kalitesinin Korunması Yönetmeliği. devletin yararına olacak sertifikalı kimyager ve kimya mühendislerinin istihdamlarına çok önem vermekteyiz. 1993 yılında yürürlüğe giren ve sürekli gelen her siyasi iktidar sonrasında değişikliğe uğratılan "Çevresel Etki Değerlendirmesi-ÇED Yönetmeliği" bazı riskleri bertaraf etmek amacıyla bu yönetmelik kapsamına giren faaliyetler için henüz planlama aşamasında iken çevre üzerine önlenmesi veya en aza indirilmesi değerlendirilmesini kapsamaktadır. acil durum planları yapmak konu ile ilgili kurum ve kuruluşlarla koordineli çalışmayı organize etmek sayılmıştır.

Basım Cenevre. 2 cilt [13] N. ELO 1993. 1991. 4. [8] Sax's Dangerous Properties of Industrial Materials USA. [4] NSC. KAYNAKÇA [I] ILO. Accident Prevention Manuel for Indsutrial Operations USA. Industrial Pollution Control Hand Book-Mc Graw-Hill. 1988 [II] EPA Standartları. 1971. 1991. John Wiley and Sons. 1992.. Dünya ve AB uygulamalarını ve uyumu sağlamamız gerekmektedir. Supervisors Safety Manuel 6 th.M Stellman ve S. 1998 [14] J. 1982. Uygulama Kodu. Dawn: Work is dangerous to your health (Çalışmak Sağlığınız İçin Tehlikelidir). 1988. Vol I Geneva. Toxicology Me Graw-Hill USA. [9] ILO. Güvenli bir çevre için devlet-sanayici-tüketici üçgeninin işbirliğini ve koordineli çalışmayı sağlamak gerekmektedir. [6] Land Herbert F.. Encyclopaedia of Occupational Health and Safety. [10] Kırk-Othmer. Büyük Endüstriyel Kazaların Önlenmesi BLO Bürosu. Chicago 1985. 1991.M. [2] NFPA. Random House 1973 64 . Flammable and Combustible Liquids Code Hand Book USA. Van Nostrand. Basım. [12] BLO encyclopaedia of occupational health and safety (ILO'nun işçi sağlığı iş güvenliği ansiklopedisi).Bu çahşma alanında özellikle Çevre Bakanlığı ve diğer bakanlıklarla koordineli çalışma anlayışı yerleştirmek çok doğru olacaktır. [7] Patty's Industrial Hygiene and Toxicology. 7. [5] Casarattas and Doulls. ANK.I Sax: Dangerous properties of industrial materials (Endstriyel materyallerin tehlikeli özellikleri) New York. Meslek odaları olarak biz bu çalışmanın önünü açacak her türlü organizasyonda yer almayı kamu yararına görev bilmekteyiz. [3] NSC. New York. 1988. Concise Encylopaedia of Chemical Technology USA.

özellikle gaz sektörüne çeşitli uyarı ve izleme sistemleri temin eden. Giriş 1995 yılında meydana gelen KOBE depremi. Türkiye'nin de genel olarak dünyadaki diğer depremlerden ve özel olarak Japonya'daki depremlere ilgisini arttırmasını ve gereken ders ve bilgi birikimleri aktarmasını diliyor ve bekliyoruz. Kobe Depremi'nde ölümlerin çoğu bina çökmesi.JAPONYA'DA KOBE DEPREMİ SONRASINDA GAZ TESİSATLARININ YENİDEN DEVREYE ALINMASINDA GAZ DEDEKTÖRLERİNİN KULLANIMININ ÖNEMİ VE COSMOS GAZ DEDEKTÖRLERİ Aysun Kanat Kimya Mühendisi / NOVEL Dış Ticaret ve Pazarlama Ltd. Depremin Kobe Bölgesi'ndeki etkileri : Depremin kurbanları • 5. Kobe Depremi ve Etkileri 17 Ocak 1995 tarihinde sabah 5.470 kişi hayatını kaybetmiş ve 33. önemine ilişkin bakış açılan.000 Yaralı • Ölenlerin % 58 i 60 yaş ve üzeridir • Birçok insan deprem sonrası çıkan yangınlar veya çöken evler yüzünden meydana gelmiştir. Aşağıda KOBE depremi ile ilgili çok genel bilgiler verilmekle beraber. genel olarak bir deprem ülkesi olarak bilinen Japonya'nın bu konuya gösterdiği hassasiyetin sonucu olarak Türkiye'ye yönelik ilgi ve destek faaliyetlerini arttırmıştır. (%73 ü havasızlıktan yada ezilerek ölmüştür.) 65 . Kobe Depremi diye bilinen bu deprem 1 Eylül 1923' te meydana gelen ve 142. 17 Ağustos 1999'da Marmara bölgesinde meydana gelen deprem.2 büyüklüğünde meydana gelen ve 20 saniye süren depremde bölgede 5. Bu inceleme sunuşunda Türkiye ve Japonya arasında ortak kader gibi duran deprem olgusu ve ortak olmayan güvenlik anlayışı ve özel olarak gaz dedektörlerinin kullanım yaygınlığı. teknolojisini kullanıcı firmalarla birlikte üreten bir firmanın tecrübeleri açısından konuya bakılacaktır. yada depremden hemen sonra ortaya çıkan yangınlardan kaynaklanmıştır.46 da Japonya'nın Awaji Adası'nm kuzey kesiminde yerin 16 km altında Richter ölçeğine göre 7.807 kişinin ölümüyle sonuçlanan Great Konto Depremi'nden sonraki en büyük felakettir. Japonya'nın 1923' te 142 bin kişinin hayatım kaybettiği depremden sonraki en büyük deprem felaketidir. 1. 2.000 kişi yaralanmıştır. KOBE depremi ve deprem sonrasında yaşanan tecrübeler ve gaz tesisatlarının devreye alınışı konu edilmiştir. Şti.740 Ölü • 33.

Çöken binalar. Otoyolda meydana gelen hasar sadece Kobe'nin değil aym zamanda tüm Japonya'nın ekonomisini olumsuz yönde etkilemiştir. Yukarıda belirtilen etkiler yanında. özellikle çocuklar başta olmak üzere sakat ve yaşlı insanlar psikolojik olarak ciddi boyutlarda zarar görmüşlerdir. Yerel endüstri olarak. Enerji Telefon Su Gaz : Şehir genelinde kesilmiştir. Demir yolları büyük oranda hasar görmüştür. 66 . Okullardaki eğitim saati azalmış. işsizlik oranı depremden sonra şiddetle artmıştır. 2. Liman bölgesindeki ana yollar kapanmıştır. bölgedeki birçok firmanın operasyonlarını diğer bölgelere kaydırmaları ve üretim miktarlarını bu bölgede önemli oranda azaltmaları sebebiyle azalmıştır. Verilen hizmetlerde ortaya çıkan aksaklıklar. 1. : % 25 hizmet verilememiştir. : Hemen hemen şehir genelinde verilememiştir. Büyük ölçekli işletmeler : Kobe'deki birçok fabrika ve üretim zinciri zarar görmüştür.Deprem sonrası çıkan yangınların binalar üzerindeki etkileri • 6. 4. Toplam çıkan yangın sayısı : 175 tir. (54 yangın depremden hemen sonra aynı anda başlamıştır) Trafikte ortaya çıkan sorunlar. : % 80 kesilmiştir. Birçok gemi yükünü Kobe Limanı'ndaki hasar sebebiyle diğer limanlara boşaltmıştır. şehir halkı ayrıca büyük ölçüde dolaylı etkilere maruz kalmıştır. çatlaklar ve yer kaymaları yüzünden trafik durmuştur. Ve 5. Küçük ve orta ölçekli işletmeler : Fabrikalarm % 80 i hasar görmüştür. • • • • • Hanshin Otoyolu' nun 3. Kısmı alttaki yolun üzerine çökmüştür.108 m2 dir.965 bina tamamen • 80 bina yarıyarıya • 270 bina kısmen yanmıştır. çiftlikler ve tarımsal faliyetler zarar görmüştür. Uzun süreli olarak barınaklarda yaşamak zorunda kalan. okullar geçici barınma yeri olarak kullanılmıştır. Kobe'nin üretimi. Pazarlar ve mağaza zincirleri : Kobe'nin alışveriş alanlarının 1/3 ü ve pazarların yarıya yakını büyük oranda zarar görmüştür. Kobe limanları ticarete kapanmıştır. Tarım ve balıkçılık : Balıkçı teknelerinin iskeleleri. İnsanların yaşamları aksayan hizmetler ve elverişsiz trafik koşulları yüzünden zorlaşmış. 3. Diğer Etkiler. Kobe Depremi'nin endüstriye olan etkileri. • 71 binada da küçük yangınlar çıkmıştır. Turizm sektörü olumsuz yönde etkilenmiştir. Toplam yanan alan : 819. 5.

Gaz Dedektörleri ve Alarm Sistemleri. bu gazların birikimi. COSMOS. aksi taktirde kullanıcılar için potansiyel tehlike haline gelir. kullanıcıları gaz kaçaklarının tehlikelerinden korumak için dizayn edilmiştir. onlarca teknik literatür COSMOS araştırma merkezinden dünya teknik literatürüne sunulmuştur. • 4. Gaz Dedektör ve Alarm Sistemleri Japonya'da oldukça geniş bir kullanıma sahiptir. Bu gazlar ekonomikliği ve kullanım kolaylığı sayesinde her geçen gün hayatımızın bir parçası olmaktadır. ticari marka. vb) elinde bulundurmaktadır. Gaz kaçakları meydana geldiğinde. ( Bakınız Ek I) Bu sonuç şaşırtıcı değildir çünkü bu cihazların çoğunluğu talebi yapan büyük gaz şirketleri ile beraber geliştirilmiştir. ölümlerin yarısından fazlasının deprem sonucu meydana gelen gaz kaçaklarının oluşturduğu yangın ve patlamalardan kaynaklandığı görülmüştür. Raporlara göre Hyogo Bölgesi'nde yarısı depremden sonra 24 saat içinde başlamak suretiyle 164 ayrı yangın çıkmıştır. COSMOS. Yaklaşık 400 çalışanı ve bunun % 30'unun AR-GE için çalışması ile aşağıdaki konularda uzman konumdadır : • • • Endüstriyel kullanım için Gaz Dedektör/Alarm Cihazları Elde Taşınabilir Gaz Dedektörleri Ev tipi Gaz Alarm Cihazları Bağımsız bir teknolojik yayının yaptığı tespitlere göre Japonya'da en büyük 10 gaz şirketine satılan cihazların yaklaşık %94. Aşağıda OMG' nin deprem sonrasında 67 . COSMOS. Ayrıca şehre gaz verme işlemleri sırasında benzer sorunlar yaşanmaması için çok yoğun çalışmalara girmişlerdir. Kobe Depremi ve COSMOS Gaz Dedektörleri 1995 yılında Kobe ve Osaka şehirlerini etkileyen büyük deprem neticesinde 5000 den fazla insan hayatını kaybetmiştir. ISO 9001 belgesini de alarak teknolojisini belirli standartlara oturtmuştur. zehirleme. Japon Standartları. Depremde can kaybı büyük oranda ortaya çıkan yangınlar sonucunda ortaya çıkmıştır.5 i COSMOS tarafından sağlanmıştır. Enkaz kaldırma işlemleri sırasında yapılan çalışmalarda. Ülkemizde ise 'olmazsa olmaz' yerlerde dahi çok kısıtlı kullanılmaktadır ki. New COSMOS (Japon) Firması ve Japon Gaz Endüstrisindeki Yeri Çeşitli gazların. Doğru kullanıldığında bu gazlar güvenlidir.. Japonya'da 1960'da kendi geliştirdiği teknoloji ile gaz sensörü üretimine başlamıştır ve 30 milyon adetten fazla satarak şu anda Japonya'nın en büyük gaz dedektör ve alarm cihazı üreticisidir. Meydana gelen yangınlar büyük ölçüde elektrik kısa devrelerinin kıvılcıma sebep olduğu gaz kaçaklarına bağlıdır. Sonuç olarak bu olgu COSMOS Cihazlarındaki bir temel prensibi vurgulamaktadır : Güvenilirlik ve kullanım kolaylığı. Gaz Dedektör ve Alarm Sistemlerinin kullanımını zorunlu kılmaktadır. Osaka Metropolitan Gas Company (OMG) şirketi de birçok tecrübeler kazanmıştır. halen 500 civarında ticari ruhsatı (patent.. yanma ve patlama tehlikesi oluşturur. İşte bu talihsiz felaketin ardından bütün Japon gaz şirketleri gibi.Büyük hacimlerdeki enkaz çok çeşitli çevre sorunlarına yol açmıştır. Otuzdan fazla teknik organizasyona üyedir. bu ihmalin insammıza ve sanayimize bedelinin ağır olmamasını dileriz. 3. örneğin doğal gaz ve LPG'nin kullanımı günümüzde oldukça yaygındır.

200 100 Toplam 1. alev iyonizasyon yöntemi (FDD) prensibi ile çalışan. yeraltı gazından mı yoksa boru tesisatından oluşan bir kaçaktan mı geldiğinin ayrımı yapılabilmektedir. bu süre içersinde 5 milyon binanın tesisatları gözden geçirilmiştir. gaz verilen bir tesisatın güvenilirliği sabun köpüğü testinden daha kolay ve güvenli olarak tesbit edilebilmektedir. Yukarıda Ek F de 1994 yılında Japonya'nın en büyük 10 gaz şirketinin 1994 yılı itibariyle gaz cihazları envanteri görülmektedir. OMG deprem sırasında gaz gönderme işlemini anında kesmiştir ve tekrar gaz verme işlemine 2 ay sonra başlamıştır. 1. Esas olarak ikinci ve üçüncü modeller.000 250 Deprem sonrası sipariş 50 1. yine gaz firmalarının kullanıldığı değişik modeller de bulunmaktadır. Cihazlarda kullanılan sensör teknolojisinin detaylarına bu bildiri çerçevesinde girilmemiştir. Aşağıdaki listede COSMOS Gaz Dedektörlerinden XP-702S. Bu işlemin sağlıklı yapılabilmesi için güvenilir ve kolay kullanımı özelliğine sahip cihazların kullanılmasının gerekliliği aşikardır. Kullanımı oldukça basit olan bu hafif cihaz (yaklaşık 700 g) sayesinde.XP-707 ve XP-304 JJ modellerinin.050 3.) Bu sonuç COSMOS'un sensör teknolojisine yaptığı yatırımın ve gaz dağıtım firmaları ile oluşturduğu verimli işbirliğinin meyvesidir. OMG'de bu sebeplerden dolayı diğer Japon gaz şirketleri gibi bu konuda da COSMOS Gaz Dedektörlerini kullanmışlardır.707 A). yüksek işletme maliyetleri ve bakım maliyetleri ile çeşitli işletme zorlukları olan cihazların alternatifleri olarak geliştirilmiştir. Türkiye'deki gaz şirketlerinin ellerindeki cihaz sayılarını kabaca bilen bizler. Model XP. deprem öncesi ve hemen sonrası OMG' nin sahip olduğu miktarları verilmiştir. fakat yukarıdaki modeller özellikle deprem sonrası çalışmalarda yoğun olarak kullanılmıştır. hem gaz çeşitleri hem de hizmet çeşitleri açısından ülkemizdeki şirketler yanında 68 . güvenilir çalışma prensipleri yanında. Bunların yanında. Bu gaz şirketlerinin çoğu dünya ölçeğinde dev gaz dağıtım şirketleridir ve operasyon alanları.şehre gaz verme işlemleri sırasında yapmış olduğu çalışmalar ile ilgili birkaç önemli nokta bilgilerinize sunulmuştur.3x10 ~l cmVsn iken bu cihaz ile 3. İkinci model.304II XP-702S XP-707 Deprem öncesi 1.200 350 Bu modellerden birincisi ile tespit edilen metanm. İşletme maliyetleri sadece kalem pil ve bir yıldan uzun sürelerde değişen sensörleridir. (Sabun köpüğü testi ile tespit edilen minimum debi 1.000 2.3x10"5 atmcmVsn debilerdeki çok küçük kaçaklar dahi tespit edilebilmektedir. 5 ayrı ülkede patent almış bir modeldir ve esas olarak dahili tesisatlarının gaz kaçaklarına test edilmesi sırasında hem tesisat hem de kaçağın yerini belirlemek amacıyla kullanılmaktadır. bu rakamları değerlendirirken aşağıdaki hususları da not etmeliyiz . yine gaz firmalarından gelen talep ile birlikte gelişen bir modeldir ve toprakaltı borularından gaz kaçaklarının tespiti amacıyla geliştirilmiştir. Üçüncü model ise (XP .

Ülkemizde ise. evlerde gaz dedektörlerinin kullanımına yönelik bilinç maalesef yeterli değildir ve yasalar açısından bir zorunluluk da henüz yoktur. gelişmiş toplumlarda bu bilincin etkisini gösteren bir örnektir. İşyerlerinde bu riskin bir yere kadar izlenebildiğini düşünmek istiyoruz. kendileri tarafından da kabul edileceği gibi. fakat bu şansın her zaman toplumumuzla beraber olamayacağım düşünmek zorundayız. bununla beraber bu riski konjrol etmek ve izlemek mümkündür. Öte yandan benzer ters ilişki doğal gaz içinde mevcuttur. 69 .1 'inde gaz dedektörü bulunmaktadır. Halbuki. sonuç olarak. Yakın zamanda. gaz dağıtım şirketlerimizin ellerindeki cihazlar maalesef yeterli değildir. bu şartların da göz önünde tutularak oluştumlmasmdaki gereklilik ve acillik ortaya çıkmaktadır. Yukarıda bahsedilenler. Örneğin.oldukça büyüktür. gaz dedektörü denilince bir 'yalancı çoban' hatırlanmaktadır ve sigara dumanından dahi alarm veren cihazların pazarda yer alması ile bu bilinç ters yönlendirilmiş durumdadır. başlangıçta gaz dedektörü kullanmadan düşünülen bir takım tedbirlerin netice vermemesi ve sonuç olarak bu uygulamalarda gaz dedektörü kullanımına geç başlanmış olmasıdır. işyerlerinde ve evlerde kullanılan yanıcı gazlar her zaman potansiyel bir risk taşımaktadır. 2. Kısaca. evlerde. genel olarak deprem sonrası gaz tesisatlarının devreye alınması veya deprem sonrası gaz kaçaklarının süratle tespit edilerek olası felaket risklerinin ortadan kaldırılması yönündeki tedbirlerle ilgilidir. Ek W de görüldüğü gibi Japonya'daki evlerde kullanılan LPG dedektörlerinin sayısı arttıkça meydana gelen kazalar ters orantılı olarak azalmıştır ve halen evlerin % 99. konuya daha somut bakılmasını sağlayacaktır. Gaz dağıtım şirketlerinin hem çalışma detayları. güvenlik/emniyet tedbirlerine verilen önemin ve bu bilincin toplum katında yaygın olarak yerleşmesi ile. Deprem gibi bir felaket sonrasındaki şartlar düşünüldüğünde ise. bu envanterin. Bu şirketler. hem de güvenliğe yönelik standartları Japonya'da çok sıkı olarak kurallara ve yönetmeliklere bağlanmıştır. bahsedilen cetvelde kullanılan cihaz envanterlerine de yansımaktadır. 3. Son deprem felaketinin yoğun gaz dağıtımının yapıldığı bölgeleri ciddi olarak etkilememiş olması bir şanstır. yapılanların yetersiz kaldığına dair toplumdan gelen tepkinin varlığı. halen doğal gaz kullanılan evlerin yaklaşık % 40'ında dedektör vardır ki bunun nedeni. cihazın hedef gaz seçim karakterine de (selektivite) atıfta bulunması gerekmektedir.9 milyon aboneye hizmet vermektedir. Deprem şehri Kobe'nin gaz şirketi OSAKAGAS halen 5. örneğimiz olan Japonya'dan bazı tecrübeleri incelemek. genel olarak bakıldığında bu hususun umut verici olmadığını biliyoruz. Oluşturulmuş ve oluşturulacak standarlarının. Yukarıdaki temel farklar. Ülkemizdeki durumu tartışmadan önce. varolan şartlarda dahi. evlerde bulunan gaz kullanan cihazların ve tesisatların periyodik kontrolleri zorunludur. yine Japonya'da yaşanan nükleer kazanın ardından yapılan onca detaylı araştırmaya rağmen. kuruluş yıllarının eskiliği ve edindikleri tecrübeler açısından da ülkemizdeki gaz dağıtım şirketlerine göreceli üstünlüklere sahiptir. Günümüzde CO dedektörünün de Japonya'da evlerde kullanımı zorunlu hale gelmiştir ki bu durum toplum bilincindeki ivmenin sonucudur. Öte yandan. Yazıktır ki.

toplum bilincimizde olumluya giden bazı oluşumları bekliyoruz. JETRO 70 . Kaynaklar [1] [2] Introduction to COSMOS Gas Sensors. fakat her felaketten ders çıkarmayı bilerek. 1981 Japan The Great Hanshin . Ltd. Sonuç Son yaşadığımız Marmara Depremi'nin yaşattığı acıların bir bedeli olarak. New COSMOS Electric Co.Awaki Earthquake Statistics. Deprem riskini sürekli yaşayan bir ülke olarak Japonya da. insan hayatı ve genel olarak tüm güvenlik kavramlarına verilen büyük önem ve hassasiyete rağmen. aynı hataları tekrarlamamak basiretini göstermektedir. Japonya ile uzun yıllar ticari işbirliği halinde olan bir firma olarak eminiz ki. 1999 Version.4. Bu inceleme yazısının esas konusu olan deprem sonrası gaz tesisatlarının devreye alınmasındaki tecrübelerin. Japonya'da ilgili kurumlar çoktan Marmara Depremi ile ilgili detaylı incelemeyi başlatmışlar ve bu tecrübeyi de akıl/tedbir dağarcıklarına katmışlardır. zaman zaman benzer acıları yaşamakta.August' 1. Benzeri yaklaşımı ülkemizde de görmek istiyoruz. yaşanma ihtimali olan diğer felaketler için daha hazırlıklı ve tedbirli olmamız gerektirdiğini ve Japonların bu felaketi izlerken edindikleri amacm bizlerin de diğer ülkelerin yaşadıkları tecrübelerden faydalanmayı hatırlatmasını umut ediyoruz.

Yapmış olduğum gözlemlerde bu kazalardaki nedenlerin % 50 sinin çalışanların eğitimsizliğinden.Müh. aynı zamanda günümüz şartlarına ve teknolojik gelişmelere de ayak uyduramamıştır. Uzunca bir süredir ki yaklaşık 12 sene bir fiil tünel kalıpla yapılan konut işlerinde sorumlu. Tünel kalıp sistemindeki kaza oranının fazlalığı ve özellikle ölümlü kazaların fazlalığı bu sektördeki güvenlik önlemleri ve bunun için verilecek eğitimlerin önemini oldukça artırmaktadır. Genel problem olan ve çoğunlukla inşaat sektöründeki iş gücünü oluşturan kesimin kırsal kesimden gelen.şantiye ve kısım şeflikleri. Bu konuda Çalışma Bakanlığınca başlatılan çalışmaları taktirle karşılamakla beraber sivil toplum kuruluşlarıyla kopuk gerçekleştirilmeye çalışılan bu çalışmaların pek verimli olacağı kanaatinde de değilim. 71 . bence bir kazanın özellikle ölümlü bir kazanın kendilerine neye mal olduğunun henüz bilincine varmayışlarından kaynaklanmakta. 80'li yılların başında iyice artan konut açığı ve oluşan pazardan daha fazla pay alma isteği rekabet ortamını iyice zorlaştırmıştı. kaderciliğinden ve dikkatsizliğinden. yetersiz kalmış. Cafer TAŞTAN Alsim ALARKO Ataşehir Müessesesi Kalite ve İş Güvenlik Şefi Ülkemizde 70'li yılların sonu.güvenlik şefliği gibi çeşitli kademelerde çalışırken bir çok olayla karşılaştım veya sektörde diğer şantiyelerde olan olaylardan bilgi sahibi oldum. Bu hızda sektördeki riskleri de beraberinde getirmektedir. sadece en düşük teklifi vermekle değil. Bu rekabete dayalı iş dayalı iş aleminde bu günde hala aynı olan koşullar. % 40 iş sahiplerinin güvenlik işlerine ve önlemlerine yeterince önem vermeyişinden ki. Bu yıllarda gerek zorluğu . Bu konudaki tüzüklerin ve yasaların yetersizliği günümüzde her konuşmada gündeme gelmekte ve tartışılmaktadır. Bu keskin rekabet ortamında para kazanabilmek de "malzemelerde kısıntı yapamayacağınız. belli bir eğitimden geçirilmemiş insan gücü tarafından oluşturulması bu zorluğa neden olmuştur.TÜNEL KALIP SİSTEMİ İLE KONUT YAPIMI SIRASINDA OLUŞAN KAZALAR VE ÖNLEMLERİ İnş. Tünel kalıp sistemi. büyük ölçüde kalitesi yüksek birim maliyeti düşük alternatif tekliflere dayanmaktadır. Devletimizin bu konudaki yaptırım gücü hepimiz tarafından da bilindiği gibi. Biraz sonra bahsedeceğim bazı kaza olayları da bu konunun« ne kadar önemli olduğunu göstereceği kanaatindeyim. Birazdan bahsedeceğim bu olaylar son derece düşündürücü aynı zamanda bu konudaki yetersizliği ve eğitimsizliğin getirdiği tehlikeleri göstermesi açısmdan ilginç bulacağınızı düşünmekteyim.gerek kısıtlayıcı mimarisi ve gerekse yapım sırasındaki risklerinin fazlalığı nedeni ile batıda yavaş yavaş bu sistemi bırakma yoluna gidilmekte idi. işçilik kalitesini düşüremeyeceğiniz" için büyük ölçüde işin hızma bağlı kalmaktadır. koşulları belli olan sektörde iş alabilmek. Fakat ne yazıktır ki teknoloji öğretilirken gerekli güvenlik önlemleri eğitimi ihmal edilmiştir. yapılarda taşıyıcı duvar ve döşemelerin bütün halinde ve tek işlemle yerinde dökümünü sağlayan bir yapım yöntemidir. Seksenli yılların başında ülkemize gelen bu sistemin teknolojisine adaptasyon oldukça güç olmuştur. gittikçe zorlaşmakta. Tüm bu zorlamalar seksenli yıllar da ülkemize hızlı yapım teknolojilerinden olan TÜNEL KALIP sisteminin gelmesine neden olmuştur.

Bu bilgileri 500 destekleyen kaza ağırlık oranlarına bakarsak: Türkiye = 388. Bu yıl içerisinde 1 ölümlü kaza olmuştur.825) İşçi çalışmış ve (13. 72 .000. bir şey batması şeklinde olmuştur. aşağıda bahsedeceğim olaylar sadece sizlere örnek için seçilmiş 3-4 şantiyedeki olaylardan bazıları.000 (inşaatiş kolu ) 518. bu mahalde ki iskele aralarının da bağlantısız olması nedeni ile aşağıya düşerek yaşamını yitirmiştir.% 10 da özellikle tünel kalıp uygulama projeleri oluşturulurken iş güvenliği açısından yeterince irdelenip o şekilde proje yapılmayışından kaynaklanmakta. Tünel kalıp elemanlarından yerde temizlik ve kalıp yağlama işlerini yapan bir arkadaş.423 x 10. mucize eseri yaşama döndü fakat çalışamaz durumda.825 x 300 x 8 =311 şantiyemizde 863 x 10. Fakat uzun süredir şantiyelerde ve tünel kalıpta çalışan birisi olarak bu oranların daha yüksek olduğunu söyleye bilirim. dış cephe tünel kalıbında bulunan beton iskelesini temizlemek için üzerine çıkıyor. Ayrıca 1 ölümlü vakamız ile fatalite oranına bakarsak : Fatalite oranı : 1x100 = % 20 Bu oran Türkiye genelinde ise % 008 dir. bizler bu durumdayken çalışan işçinin' bilgi düzeyini sizler tahmin edersiniz sanıyorum. Tünel kalıpla imalat yapan ve henüz istenen düzeye erişmemekle beraber güvenlik önlemlerini almak için çaba gösteren bir şantiye de bir yıl içinde yapılan gözlemde 28 iş kazası olduğu gözlenmiş. o tarihlerde güvenlik önlemlerine yönelik yöneticiler olarak hiçbir eğitim almadığımız gibi çok kısıtlı bilgilere sahiptik. diğer eliyle makası tutarak hasır çeliği kesmeye çalışan bir arkadaşımız dengesini yitirince dış cephe iskele korkuluğunun da olmayışı nedeni ile 5 kat aşağıya temel demirleri üzerine düştü.zaten dengesiz olan bu kalıptan diğerine geçmek isterken « oysaki aşağı inip öyle geçmesi gerek » bu sırada devrilen kalıp altında kalarak yaşamını yitirmiştir. Şöyle ki. görme bozuklukları . İnşaat iş kolu iş kazası oranı: 13991 x 100 518825 = % 2 dir. Bunları dinleyince sanırım sizlerde benim gibi olayın nedenli çitti ve ihmale getirilemeyeceğini ve biran önce gerekli önlemlerin alınması gerektiği fikrini paylaşacaksınız.000. Bir başka şantiyede çalışan tünel kalıp elemanlarından birisi perde aim elemanını yerleştirip yan vidalarını sıkarken anahtarın kurtulması sonucu dengesini yitirmiş. bir eliyle kendini. 500 Ve bu şantiyede bir yıl içinde bu kazaların şantiyeye maliyeti (ölümlü olay hariç ) yaklaşık 700 milyon mertebelerinde olmuştur. Güvenlik önlemleri alınmayan şantiyelerde bu oranlar katları şeklinde artmaktadır. SSK verilerine göre ülkemizde 1997 yılında (518.000 =7191 500 x 300 x 8 Türkiye geneline göre oranların yüksekliği dikkatinizi çekmiştir umarım. Bir diğer olayda dış cephe perdesinde bulunan üstteki tayrot deliği yerini emniyet kemersiz. 500 kişinin pik noktada çalıştığı bu şantiyede kazaların çoğunluğu yüksekten düşme ( % 14 ) malzeme düşmesi ( % 11 ) ve diğerleri çarpma.6 olmuştur.9919) kaza olmuştur. Bu şantiyemizde ise 28 x 100 = % 5. Elbette ki yukarıdaki veriler Türkiye geneli için bir veri teşkil etmemektedir sadece bir fikir vermektedir. Şantiye şefi olarak bulunduğum bir şantiyemde ki.

Bu uygulama kalıp ön yüzünün branda ile kapatılarak içeride LPG tüplerle çalışan özel ocakların yakılması sureti ile yapılmaktadır. Eğitimsizlik ve dikkatsizliğin neye mal olduğunu gösteren anlatacağım iki örnek olaydan ilki şöyle olmuştur. Diğer olay binada çöp bacası montajı sırasında yaşanmıştır. özellikle gece çalışmalarında yetersiz aydınlatmanın yaratığı kazalar nedeni ile oluşan ağır. Bir diğer olayda kalıptan normal iniş merdiveni yerine alın elemanından inmeye çalışan bir eleman tutmuş olduğu kancanın yerinden çıkması nedeni ile aşağıya düşmüş ve uzunca bir süre çalışamaz hale gelmiştir. kaldırma aparatını tünel kalıba bağlamışlar sonra aynı iskele üzerinde dururken vince talimat verilmiş kaldırılmaya çalışılmıştır. 73 .b olaylar her gün yaşanmaktadır. Yine bir şantiyede gece çalışması sırasında bu işi yapan 5 eleman ısınmak için içeriye girmişler yorgunluğun ve sıcağın etkisi ile uykuya dalan elemanlar zehirlenmişlerdir. Kalıp çıkarma sırasında tünel kalıp rüzgarın etkisiyle dönmeye başlamış perde alnına çarpan kalıp buranın kopmasına neden olmuş kopan beton parçası iskele çarpınca sıçramış ve iki kat aşağıda bulunan temizlik elemanın kafasına çarparak hayatını yitirmesine neden olmuştur. kırılan iskele üstündeki elemanlar ve kalıpla birlikte aşağıya düşmüşlerdir. gözü kaynak alması nedeni ile göz bozuklukları v. Rüzgarlı havalarda kalıp işçiliğinin ne kadar tehlikeli olduğunu gösteren bir diğer olay. Bu uygulama sırasında sıkça karşılaşılan olay çalışanların bu mahallere girerek ısınmaya çalışmalarıdır. Tüm bu olayların yanı sıra kalıptaki kişisel koruyucu malzemelerin kullanılmaması nedeni ile oluşan baş çarpmaları. Kış aylarında betonun gerekli mukavemete ulaşması için kür uygulaması yapılmaktadır. Tam bu sırada kaldırma elemanının mili kopmuş kalıp. işçilerinde bulunduğu iskeleye çarpmış . Fazla rüzgarlı bir havada kalıp sökümü sırasında tam kalıp kaldırılırken rüzgarın etkisiyle dönmeye başlamış bu sırada tutmaya çalışan vinci de beraberinde sürükleyerek söküm yapılan bina üzerine vinçle birlikte düşmüş ve bir işçinin ölümü birkaç işçinin ağır yaralanmasına neden olmuştur.bir elemanın maluliyeti ve diğerlerinin ağır yaralanmasına neden olmuştur. Örneğin bir başka şantiyede tünel kalıbı çıkartmaya çalışan elemanlar.Bir başka olayda dış kalıp iskelesine aşın ağırlık konulmuş bu durumda iken ayrıca dışarıya bakmaya çıkan elemanlardan 5'ide aynı iskeleye çıkmışlar tabi bu ağırlığa dayanamayan iskelenin kırılması nedeni ile hepsi aşağıya düşmüş bu olayda bir elemanın ölümü. Bu tür örnekleri istemesek de artırmak mümkün. Bu olayda bilgisizlik ve dikkatsizliğin neye mal olacağını açıkça görmekteyiz. Oysaki bir baret belki de bir hayat kurtaracaktı. İlginç ve kişisel koruyucuların önemini gösteren bir diğer olay. Bu olayda da bir çok işçinin ağır yaralanmasına neden olmuştur. bağlantı yerinden kurtulan diğer baca üzerine düşmüş ve arkadaşın ölümüne neden olmuştur. Bir montaj sırasında bacaların birbirine geçirilmesinde problem olunca oturmayan bacayı yukarı çektirirken bir arkadaş diğer bacanın üzerine çıkmak sureti ile bileziği oturmaya çahşmış tam bu sır. Bacalar genellikle 5 mt lik aspest boru ile ve özel olarak bırakılan yerlerine yukarıdan aşağıya indirmek sureti ile yapılmaktadır. hafif ve hatta ölümlü vakalardan bahsetmek mümkün. çeşitli yaralanmalar . Ayrıca kalıptan ve katlar arasından inişi sağlayan merdivenlerin usulüne uygun olmayışının yaratığı kazalardan.

Dış iskelelerde mutlaka sırt korkulukları takılı olmalıdır. İskeleler yerine konulurken alt yastık noktasını oluşturan yerdeki ters ( u) nun içerisine 10x10 dan en az 1 mt uzunlukta ahşap konulmalı ve bu ahşabın döşeme üzerine iyice oturması sağlanmalı. Kaldırma aparatı tünele bağlanırken kelebek somunun iyice sıkıldığından emin olunmalı. Tünel kalıp uygulama projesi aşamasında dikkat edilecek hususlar : • Genellikle tünel kalıp imalatçı firmaları tarafından hazırlanır. girintiler ve iskele aralıklarıdır. Etraf kontrol edilip hiç kimsenin olmadığından emin olunduktan sonra kaldırılmalı. Tünel kalıp sisteminde alınması gerekli güvenlik önlemlerinin ve mutlaka çalışan personelin eğitiminin gerekliliğini ortaya koyduğunu sanıyorum. Aksi takdirde kalaslarla veya buna benzer malzemelerle yapılan iskeleler arası geçişler ölümle neticelenen kazalara neden olmaktadır. Bu aşamada en çok dikkatten kaçan husus iskelelerde köşe geçişleri. Montaj aşamasında dikkat edilecek hususlar: • • Tünel kalıpta mutlaka uzman ekipler çalıştırılmalı başka hiç kimse kalıba çıkartılmamalıdır.Tüm yukarıda bahsetmiş olduğum vakalar. 1. • • • • • • • • • • • • • • • 74 . Kesinlikle boşluk bırakılmamalı. İskele kattaki yerine alınmadan önce iyice kontrol edilmeli gergi bağlantı kelebekleri. ön korkuluklar ve yan krikolar iyice kontrol edilmeli. Ön kor'aıluk ağları yeterince sağlam ve gergin olmalı. Burada sizlere tünel kalıp sisteminde proje çalışması aşamasından başlayarak kurumuna ve sökme aşamasına kadar ki safhalarda iş sağlığı ve güvenliği açısından nelerin yapılması gerektiğini yapılmadığı takdirde ne gibi kazalara neden olacağını anlatmaya çalışacağım. krikoları tam anlamı ile yan perdelere basacak şekilde sıkılmalı. En son iskelelerin dış kenarında mutlaka seyyar korkuluklar olmalıdır. dış cephe iskelelerine iniş ve çıkışlarda özel olarak yapılan kalıp üzerine montajlı merdivenler kullanılmalıdır. ayrıca üzerinde malzeme olmamasına dikkat edilmeli. En önemli hususlardan birisi kurum sırasında bu korkuluklar dik konuma getirilmelidir. Tünel kalıptan iniş ve çıkışlarda. İki iskele arasında en çok 20 cm olmalıdır. İskeleler mutlaka birbirine geçişe olanak verecek şekilde oluşturulmalıdır. Bu aşamadan sonra mutlaka bir işaretçi nezaretinde tünel kalıp kaldırılmalı. En önemli hususlardan biriside iskele platformları yağlardan arındırılmış olmalı. Kaldırılırken altında görevliden başka hiç kimse bulunmamalı. Kaldırılırken terazisinde ve yan bağlantı kulaklarından kaldırılmalı. 2. İskele yanlarında bulunan sıkıştırma. İskeleler arası boşluklar ayak kırılmalarına neden olmaktadır. Özellikle tünel kalıbı hızlı bir vaziyette çevirecek kadar etkili olan rüzgarlı havalarda çalışma derhal kesilmelidir. Kaldırma aparatı sürekli kontrol edilmeli en küçük bir çatlama görüldüğünde veya 250 kullanımdan ( yaklaşık 3 ay ) sonra mutlaka değiştirilmeli. Tünel kalıp yerine alınırken ve söküm sırasında kullanılan aparat vmutlaka 1000x500 ebatlarında büyük kaldırma üçgeni olmalıdır. Bu aşamada mutlak surette güvenlik elemanlarının proje departmanı ile ortak çalışma yürütüp bu tür kritik noktaların çözümlerinin üretilmesini sağlamalıdır. Ayrıca üzerinde kaldırılma sırasında düşebilecek eşyalar bulunmamalıdır.

Kalıp yeterince öne sürüldükten sonra ( kaldırma aparatı montajına el verecek miktarda dışarı çıkartılır ) aparat kontrollü takılmalı ve içinde. Gaz kaçakları testleri sabunlu su veya köpükle yapılmalıdır. 75 . Gaz alevleri açık renkte olmalı enjektör üzerindeki hava ayar yüklüğü ile ayar yapılmalıdır. Birçok ölümlü kaza engebeli ve sağlam olmayan mahalde yapılan kalıp stokları sırasmda olmuştur. Söküm öncesi en az 1 saat önceden perdeler açılarak havalandırma yapılmalı. Isıtma süresince bir görevli tarafından sürekli ocaklar kontrol edilmeli ve sönen ocakların derhal gazı kesilmeli. Tüp ve ocak bağlantılarında mutlaka kelepçe kullanılmalıdır. Bu durumda birçok zehirlenme olayına neden olmaktadır. Dişli bağlantılarında teflon bant kullanılmalıdır. • • • • • • • • • Tüm yukarıda söz konusu edilen hususlar bu güne kadar yapılan tünel kalıp çalışmaları sırasında gözlenen ve yapılmamaları nedeni ile bir çoğunda ölümle neticelenen kazaların oluşması neticesi çıkan sonuçlardır. Tünel kalıp kaldırılması ve kattan alınması sırasında üzerinde hiç kimse bulunmamalıdır. Hortum tüp bağlantısı öncesi mutlaka alev geri dönüş ventili bulundurulmalı. Kalıp ayarlı dikmelerin tamamı mutlaka açılmalı ve tekerleklerin zemin ile irtibatı sağlanmalı Kalıp sürümünden önce iskeleler kontrol edilerek üzerlerindeki malzemelerden arındırılmalı. Tüpler dik konumda tutulmalı ve istiflenmelidir. Ön korkuluklar yatay konuma getirilmeli. Tünel kalıp ısıtma işlemi sırasında dikkat edilecek hususlar: • • • • • • • • • Isıtma ocakları tüp bağlantıları mutlaka mekanik ve kimyasal etkilere yüksek dayanımlı kırmızı renkli hortumlarla yapılmalı. Konulduğu yerde dikmelerin yere tam oturduğundan ve kalıbın dik konumda bulduğundan emin olunmalıdır. yapılmalı ve mutlaka vinççi ile irtibatı sağlayan işaretçi bulundurulmalı. Pilot musluklar mutlaka kullanılmalıdır. Isıtma sırasında en çok yapılan yanlışların başında ocaklar içeride yanarken ve tünel perdeleri kapalı iken bir çok işçi tarafından içeriye girerek ısınmaya çalışılmakta. ağların üzerinde hiçbir malzeme olmamalıdır. Tünel kalıp temizliği ve yağlaması sırasında kesinlikle üzerine çıkılmamalıdır • • • 4.• Gece çalışmalarında mutlaka boşluklar ve tam olarak kalıp üzeri görülecek şekilde aydınlatma sağlanmalıdır. 3. Kalıp sökümleri yetkilinin kontrolünde. üstünde ve altında hiç kimsenin bulunmadığından emin olunduktan sonra işaretçinin komutuyla alınmalıdır. Tünel Kalıp söküm sırasında alınacak önlemler : Öncelikli olarak tünel kalıpların konulacağı alanın mutlaka düzgün ve zeminin sağlam olması sağlanmalı. Yakmak için gerekli kontroller ( yukarıdaki hususlar ) yapılmalı ve tüpler tünel dışında kalacak şekilde yerleştirilip yakma işlemi yapılmalıdır.

76 .

İş Sağlığı ve güvenliği konusunda yapılan Robens Komisyonu'nda yaptığı bir açıklamada. Örneğin. * Ayrıca. Kazalar dolayısıyla meydana gelen zararın büyüklüğü. Sonra. 25 sene önce İngiltere Endüstri Konfederasyonu'nun (CBI). kaza küçük bir yaralanma veya sakatlanma ile sonuçlansa bile bu olayın. sağlık sorunlarına veya malzeme ve ekipmanlann hasarına dolayısıyla. Kuşkusuz. işletmeler bu bilince sahip olmadan kazaları azaltmak veya kazaların önüne geçmek mümkün değildir. Nitekim. İşte bu tür işlemler ve bunlara benzer işler. sakatlanmaların ve ölümlerin azaltılmasında çok önemli bir katkı olacağı" belirtilmiştir. kazanın maliyeti içerinde yer almaktadır. iş kazalarının ve çalışırken oluşabilecek hastalıklarını azaltabilmek için bu konuda kararlı ve etkili kuralların uygulanmasının yanı sıra. mevcut yasalar gereği formların doldurulması gerekir. sadece iş elbisesi 506 sayılı Sosyal Sigortalar Kanunu Madde:27'y3 göre "Vizite Kağıdı". Sanayileşmiş ülkelerde iş kayıplarının kontrolü teorisinde. indirekt maliyetleri de dahil bilinebilseydi o işletmede iş güvenliği ile ilgili önlem ve kurallar tereddütsüz uygulanırdı. Bovis Europe Safety Manager "İnşaat İş kazaları maliyet analizi" konulu konferans notu 4. Bundan dolayı. ortasını oluşturan ölümcül olmayan ancak ağır veya hafif yaralanmak kazalar. işçinin çalıştığı yerde bulunan diğer işçilerinin de iş güçlerinde verim düşüklüğüne neden olmaktadır. 2 O halde. günlük yönetim akışı içerisinde iş sağlığı ve güvenliği bilinci ile bütünleşeceğinden önem kazanmaktadır. kaza olayında yaralanma veya sakatlanma varsa genellikle tedaviyi gerektirir tıbbi müdehale mevcuttur.İŞ KAZALARININ MALİYETİ Oktay TAN * MESKA Vakfı Başkanı Meydana gelen iş kazaları sonucu yaralanmaların. özellikle İngiltere'de bu görüşü savunan endüstri kuruluşlarındaki yöneticilerin sayıları gittikçe artmaktadır. iş kazaları arasındaki ilişkiler. Bu piramidin tavanmı oluşturan ölümcül kazalar. Öyle ki. 1475 sayılı İş Kanunu'nun Madde:73'e göre "Kaza Bildirimi formu" 2 Toone B. "Şirket bazında. ve tabanını oluşturan işyerindeki tesislere ve ekipmanlarda meydana gelen hasarlar veya kıl payı kurtarılan yaralanmasız kazalar arasındaki ilişkiyi göstermek amacıyla kullanılmaktadır.5. genellikle kaza piramitleri ile gösterilir. işletmelerdeki risk değerlendirme ve üst yönetimin kontrol sistemlerinin uygulanmasındaki başarısızlığı sonucu meydana gelen kazada yaralanmalara. sakatlanmaların veya ölümlerin işletmelerin verimliliğini ters yönde etkilediği bu gün gelişmiş ülkelerde yapılan araştırmalarla artık kanıtlanmıştır. üretim kaybına veya bakım maliyetinin artmasına ve hatta tazminat davalarına varan sonuçlara neden olabilmektedir. iş kazaları ve meslek hastalıklarının doğurduğu maliyetleri derhal ve basit bir şekilde ölçebilecek bir formülü geliştirebilmiş olması halinde iş kazalarının ve bunun sonucunda meydana gelen yaralanmaların.1999 1 77 . yaptırıma sahip bir birim olan İngiltere İş Sağlığı ve Güvenliği Kurulu (HSE) yıllarca iş sağlığı ve güvenliği ile karlılık arasında bir bağlantı olduğunu savunmuştur. Bu durumda. Bu kazaların maliyeti. işyerindeki yöneticinin tehlikeleri ve kontrol edilebilecek riskleri önceden tespit edememesi halinde tamamen şansa kalmıştır. işletmelerin iş sağlığı ve güvenliği için bütçelerinde bu konuda ayıracakları para. diğer işlemler de tamamlanır. Bu gün. bir iş makinasının bakımsızlık veya ani arıza nedeniyle sızan ve biriken oradan geçmekte olan işçinin yağa basması nedeniyle kayarak düşmesi sonucunda.

4'ünü. • Petrol arama işini yapan bir firmanın potansiyel üretiminin % 14. Çalışmalar sonucunda elde edilen kaza maliyetleri. • Bu işletmelerin toplam fınansal kaybının.507 İngiliz Sterlin'i ve bu kazalarda üretim durması nedeniyle oluşan iş kaybının 157. toplam kaybın 245.1 'sini. yağın sızmamasını ve birikmemesini dolayısıyla herhangi bir kazaya neden olmamasını sağlayacaktır. Yahut sızan ve biriken yağ. Örneği verilen iş makinasımn periyodik bakım ve kontrollarınm yaptırılması.Health and Safety Executive) önlenebilir iş kazaları nedeniyle oluşan kayıpların maliyetini belirlemek ve firmaların karşılaşacakları kayıpların nedenlerini kontrol edebilmelerini amaçlayan "Maliyet Metodolojisi" geliştirmiştir. yukarıda da belirtildiği gibi beş ayrı iş kolunda faaliyet gösteren 4 firmalarda yapılan etüdlerden elde edilen bulguları tanımlamaktadır. bir başka deyişle nedenlerini ortadan kaldırmaktır. HSE'nin bu araştırması. ekipmanlara veya malzemelere yahut çevreye zarar vermesiyle ilgili kayıplar veya iş kaybı ile sonuçlanan herhangi bir planlanmamış olayların tümü. davalara ve özel tazminatlara maruz kalınmıştır. aylarca süren ve beş ayrı iş kolundaki işletmelerde yapılan çalışmalarda üzerinde çalışılan olayların tümü.075 Sterlin'e yükseldiği tespit edilmiştir. • Nakliyat işini yapan bir firmanın karının % 37'sini. hep iş kazası olarak değerlendirilmiştir. • Sağlık hizmeti veren bir hastanenin yıllık işletme maliyetinin % 5'ini oluşturmaktadır. İngiltere 3 4 The Cost of Accidents at Work.kirlenebileceği gibi başını sivri ve sert bir yere çarpmasıyla yaralanabilir ya da ölebilir. bu araştırmaya katılan firmaların hiç birinde araştırma süresince büyük boyutlarda kaza meydana gelmemekle birlikte. tesise. • Mandıra işlerini yapan bir firmanın isletme maliyetinin % 1. sakatlanması. binaya. Neil V. Davies ve Paul Teasdale (ISBN 071 76 0666X) (1994) 78 . ölmesi veya kişinin işini yaparken hastalanması.568 Sterlin olduğu. her kazanın maliyeti hesaplanmış ve kazaların nedenlerine göre kazayı önleme önlemleri ile kaza maliyeti arasında bağlantı olup olmadığı araştırılmıştır. Daha sonra. published HSE books (ISBN 07176 134379) İş Kazaları ve Meslek Hastalıklarının İngiltere Ekonomisine Maliyetleri. yukarıda belirtilen kaza tanımına uygun olarak kayıplar belirlenen eşiğe göre kaydedilmiştir. 87. HSE daha sonra kaza maliyetlerinin gerçek maliyetlerini belirleyebilmek amacıyla çeşitli endüstri alanlarındaki firmalarda meydana gelmiş iş kazaları üzerinde çalışmalara başlamış. kazaları azaltmanın en etkin yolu. İş Kazası sonucu yaralanması. Bu bulgular. kazalara neden olan hususları kontrol etmek. herhangi bir nedenle alev alıp küçük veya büyük boyutta yangının çıkmasına neden olabilir. (HSE .3 Bu amacı gerçekleştirmek için bu metodoloji "İş Kazası" tanımım çok geniş kapsamlı olarak ele almaktadır. • İnşaat yapan bir firmanın proie bedelininin % 8'ini. Bu ölçekteki kayıplar. Beş ayrı iş kolunda yapılan sözü edilen bu araştırma yaklaşık 18 hafta içinde 3626 kaza incelenerek tamamlanmış. Bu nedenle. projenin tüm süresi üzerine uyarlandığında. bunun yanı sıra iş kaybını artıracak ölçüde sakatlanmalara. Yukarıda sözü edilen İngiltere'deki kuruluş.

454. örneğin.1996 ve 1997 Yıllan İş Kazası ve Meslek Hastalığı Toplam Giderleri GİDERLER 1996 Yılı (Milyon TL) 1997 Yıh (Milyon TL) Tedavi Giderleri 456.881.712.000.D. 506 sayılı Kanuna göre.7 227. ekonomisine 110 milyar US.6 Cenaze Giderleri 567. aynı yazıda.D.6 1. yapılan olumlu çalışmalar sonucu.6 929.434.799.879.'sıdır.314. Bu da.374 sürekli iş göremezlik ve 1. toplamı 19.318 iş kazası. 1) de 1996 yılı ile karşılaştırılmalı olarak gösterilmiştir.8 Sosyal Yardım Zammı 1.Sahipleri Aylığı 4.000. 1994/95 ve 1995/96 yıllarında yapılan işgücü araştırmalarına göre. maliyeti toplam 500 US.$dan fazlaya mal olduğu . TABLO 1.512.5 Geçici İşgöremezlik 592.024.6 Ödeneği Ölüm Hak. iş kazası ve meslek hastalığı sonucu sürekli iş göremezlik geliri bağlananlar ile iş kazası ve meslek hastalığı sonucu ölenlerin hak sahiplerine bağlanan gelirler için yapılan giderler aşağıda (TABLO.6 2.834.. Ülkemizde.549.450.055 meslek hastalığı. A. yahut 36 metre uzunluğunda iki şeritli asfalt yol yapabileceğini altını çizerek vurgulanmaktadır. Ayrıca.997.Endüstri Sektörünü temsil ettiğinden İngiltere açısından çarpıcı olduğu gibi.199.722.7 1.570.604. Utah iş sağlığı ve iş güvenliği Dairesi Müdürü Jay W.6İ9.613.9 19.365. 1993/94. 4. işverenlere maliyeti ise 4 bin Sterlin ile 9 bin Sterlin arasında mal olmuştur. İngiltere'de her yıl ortalama olarak yaklaşık 1.622.930.B.3 Yönetim Giderleri Hissesi 698.869.10'una denk gelmektedir. 120 metre kare beton dökebileceğim veya 20 mikser hazır beton satın alabileceğini.7 Sigorta Gideri Toplamı 11. Tüm iş kazaları ve meslek hastalıklarından dolayı yaklaşık 30 milyonun üzerinde iş günü kaybı meydana gelmiş ve dolayısıyla İngiltere endüstrisine yıllık maliyeti yaklaşık 750 milyon Sterlin'e.992.0 Kaynak: SSK 1997 Yılı Faaliyet Raporu.1 milyon çalışanın iş kazasına uğramaktadır. işletmenin ticari brüt karının % 5 .4 8. Bagley'in İnterrnet'te yayınlanan bir yazısında. kazalar nedeniyle harcanan paraların firmaların karlılığını etkilediğinden. $ olan bir iş kazasının karşılığında işveren.570.5 1. bazılarının hastalıkları ilerlediklerinden işten ayrılmak zorunda kalmışlardır.233. sonuç olarak böyle durumda daha az kaza olacağı dolayısıyla yapılan işin verimliliğinin artacağı ifade edilmektedir.8 Ödeneği Sürekli işgöremezlik 3. 1.494.834. iş kazaları ve meslek hastalığı nedeniyle 1. bu tutarın içinde hastalıklarla ve sakatlıklarla ilgili harcamaların yer almadığı. işverenlerin iş sağlığı ve güvenliği programlarının faydalarına inanıp bu programların uygulamasında kolaylık sağlamak üzere yönetimde yer alan en alttaki usta başı veya formenden proje yöneticisine kadar herkesin bu konuda eğitim aldıkları. 1997 yılında toplam 98. 1990 yılında 750 bin işçi meslek hastalıklarından dolayı sağlık kuruluşlarına baş vurmuş.TL.473 ölüm meydana gelmiş. geçen dört yıl içerisinde meydana gelen iş kazalarında % 25 azalma görüldüğü.476 iş günü kaybolmuştur.459.7 5.9 5.5 Yol ve Zorun giderler 1.8 Diğer giderler 209. nedenlerinin başında. bu eyaletteki iş yerlerinde 1993 yılında meydana gelen iş kazalarının A.931.961.240. ülkemiz açısından da ilginç olduğu için burada söz etme ihtiyacı duyulmuştur.B. Sayfa 25 79 .

561.600 işçi.865 5.434.710.524.200. Diğer firmanın bir büyük şantiyesinde 1.174 588. meydana gelen iş kazalarına göre doldurulan raporlar ile işyeri sağlık biriminde tutulan protokol defteri kayıtlarında 3. Tersanede de 400 gross ton'luk kuru yük gemisi yapılmaktadır.250 işçi arasından derlenmiştir.964.700.612.000 22.98 yıllarında yapılmıştır. üç ayrı il' deki (İstanbul.261.23 Meydana gelen iş kazalarının toplam direkt maliyeti 22.111. Bu inşaat firmalarında toplu knut inşaatı.00 516.196.sıdır. henüz davaları sonuçlanmayan iki ölümlü iş kazası bulunmaktadır.489.00 2.000 Standart sapma 54.627.25 31.133 256.789 228. 80 .133 TL. Bu inşaat firmasının beş şantiyesinde topllam 3.00 377.118. hava meydanı hangar ve dış terminal iskele inşaatı.202.800 işçi çalışmaktadır.000 71.14 867.111.30 11.sı.977 5.513 168.566.S.833. Bunun U. kooperatif evleri inşaatı yapılmaktadır.060. iş kazası geçirenler için düzenlenen 422 adet iş kazası raporu ele alınmıştır.660.850.500.Sadece kayıtlarını yasal mevzuata uygun tuttuğunu tespit ettiğimiz bir gemi yapım tersanesinde ve dört büyük konut yapım şirketinin 8 adet şantiyesinde çalışan toplam 8. İzmit ve Bursa) konut ve gemi yapımı projelerinde yukarıda da belirtildiği gibi çalışan toplam 8.796 2. kongre ve sergi sarayı inşaatı. (Tablo 22' ye bakınız) Bu maliyetin içinde olması gereken ancak. dördüncü firmanın bir şantiyesinde ise 1.000 43.460.000 1.214.750 işçi çalışmaktadır. TABLO 2.000'nin üzerinde kayıtlar gözden geçirilmiş.747.700 184.213.00 Ortalama TOPLAM MALİYET 16.250 işçi 5 arasında iş kazası geçiren işçiye Sorgulama Formu ile bilgi toplanarak bir araştırma yapılmıştır.000 1.974.910. (Bu araştırma 1997 .000 71.490.4 milyar TL. Dolar karşılığı 330.184.343 137.991.460.02 $'dır.015.652.229 3.000 1. her bir kazanın maliyeti ise.54 190.447 92531.000.325.087. İş kazalarının işyerine direkt maliyeti Direkt maliyetin Türleri Revirde ve hastanede yapılan ilk yardım ve tedavi ile ilgili işçinin uğradığı iş kaybının maliyeti Revirde yapılan diğer giderler Revirde İlk yardım için kullanılan tıbbi malzeme gideri İşverece ödenen taşıt gideri İşverence ypılan özel tedavi giderleri SSK'ca yapılan giderler İşçinin kendisinin yaptığı gider İşçinin ödediği ulaşım gideri İşverence ödenen özel hastane giderleri TOPLAM DİREKT MALİYET 1. 71.183.00 37. Bu 422 rapor.700 607. diğer üçüncü firmanın şantiyesinde 400 işçi. 5 Bunlann arasında Türkiye'nin tek Kalite Belgeli inşaat firması da bulunmaktadır.) Bu araştırmada.

Conctructor.144. Bunlardan birisi direkt (dolaysız) maliyet diğeri indirekt (dolaylı) maliyet olarak ifade edilmektedir. meydana gelen iş kazalarının toplam maliyeti. onarılması ve yenilenmesi ile ilgili giderler Zarar gören malzemenin ortalama maliyeti TOPLAM INDIREKT MALİYET 39.000 19.509 2.395. P.581. The Hidden costs of jobsite accidents.273 60.713. Yukarıdaki her iki tablo incelendiğinde. Bunun U. Bu güne kadar yapılan çalışmalarda iş kazalardan doğan maliyetlerin iki ana grupta toplandığı görülmektedir.000.41 Chaney. 73(4). (135.000 151. bu konularda ilk araştırmayı yapan dünyaca ünlü araştırmacı Amerikalı uzman W.40.'de yapılan hesaplamalarda indirekt maliyetler.719 1.521 44.606 43.500 Araştırmamızda yer alan 314 iş kazasından her bir kazanın toplam indirekt maliyetinin 39.150 11.338 723. her bir iş kazasının maliyeti ise 110.93 $'dır.000.995.225. (512 $) mal olmuştur.733 5.247.361.152 TL. işverene 34.931 12.TABLO 3. (1991) 81 .375 20.7 milyar TL. A.946 538. ülkemizde uluslararası ölçütlerin aksine ülkemiz koşullarına göre indirektler.500. direkt maliyetin en az dört en çok altı katı olduğu şeklindeki iddiasına yer verilmekte ve bir çok araştırmacının da bu iddiayı kabul ettikleri görülmektedir6. Bazı incelemelerde.152 336.000 Ortalama 35. Uluslararası kabullenen ölçüt ise. olduğu tespit edilmiştir.286.500.546 $).543 TOPLAM Standart sapma MALİYET 306.395. HEINRICH kazaların indirekt maliyetlerinin. Dolar karşılığı ise 181.295. özellikle inşaat iş kolunda taşeronlarla ve üçüncü kişilerin neden olduğu kazalarla ilgili tüm riskleri de dahil sigortalanmış (direkt) maliyetlerin. direkt maliyetlerin 1 ila 20 katı olduğu iddia edilmektedir.370 377. (Tablo 3'e bakınız) Görüldüğü üzere. İş kazalarının işyerine indirekt maliyeti indirekt maliyetin Türleri Diğer çalışanların iş kaybının toplam maliyeti Formen ve mühendislerin iş kazası nedeni ile iş kaybı maliyeti Hasarlanan malzeme ve ekipmanın üretim kaybı maliyeti Hasarlanan ekipmanın maliyeti Hasarlanan malzeme ve ekipmanın taşınması.000 141.000 1. toplam maliyetlerin 1/11 'sine karşı geldiği belirlenmiştir.D.500 1. indirekt maliyet deyimi yerine sigortalanmamış maliyet terimi kullanılmaktadır. direkt maliyetlerin yarısı olduğu görülmektedir.670.180.S. İngiltere'de yapılan hesaplamalarda ise.577. direkt maliyet deyimi yerine sigortalanmış maliyet terimi.750.325.B.8 milyon TL.

Tedavi ilk iki günlük ücret. öncelikle çalıştırdığı birinin kazaya uğradığı görmenin büyük üzüntüsünü duyar. Gerçek anlamda eski durumuna dönmesinin olanağı kalmamıştır. iş kazası sonucu hasar gören malzeme. sakat kalabilir hatta yaşamını yitirebilir. sadece yasal zorunlulukların yerine getirilmesi değil. harcamaları. uzun zaman içerisinde oluşan maliyetlerdir Direkt ve indirekt maliyetlerin nelerden ibaret olduğu.ekonomik kayba uğramaktadır. (en azından düğmeye basma gibi) yi^e de insan emeğine ihtiyaç duyulmaktadır. 82 . Ekonomik faaliyetler insan gücü olmadan yapılamaz. O halde.Bazı araştırmacı yazarlar. indirekt maliyetleri ise. tesis ve ekipmanın onarım veya yenileme bedeli için harcanan giderler olarak sıralayabiliriz. Ancak. ödenen açılan davalar nedeniyle avukatlık ücretleri ve mahkeme giderleri. (Şekil 1. Üretimi planlayan. indirekt maliyetlerin nelerden ibaret olduğunu ve nasıl belirlenebileceğini kesin olarak bilmek ise oldukça zordur. bu durum ne kaybolan uzvunu getirecek ne de ruhsal durumunun bozulmasını veya aile yapısının etkilenmesini önleyebilecektir. Mal yeya hizmet üretiminde emek. ülkemizde çalışanların üçte ikisinin hiçbir sosyal güvenliği bulunmamaktadır) SSK ödeneklerinden de yoksun kalacaktır. kaza sonrası acı duyabilir. Üretim bilgisayar veya robotla bile yapılsa. İşletmelerde meydana gelen iş kazalarında işveren. yasal ödemeler. yönlendiren.. neleri kapsadığı aşağıda gösterilmiştir Direkt maliyetleri. (giydirilmiş ücrete göre) kaza sonucu ölen veya sakatlanan işçi için ödenen tazminatlar. iş sağlığı ve güvenliğine ilişkin programlarının uygulanmasının işveren için yararı. açılan davalar nedeniyle harcanan giderler. Bu üzüntüsü aslında kendisinin işveren olmasından değil insan olmasından kaynaklanmaktadır. Her ne kadar sakatlığı için iş göremezlik tazminatını almış ve aylık bağlanmış ise de. ömür boyu sakat kalan kişi. iş bulmada güçlük çekecek. (ilk yardım için revirde veya hastanede harcadıkları süreler. iş bulsa da alabileceği ücret düşük olacaktır. önemli bir unsurdur. gecikme cezaları.) Suyun yüzünde kalan kısmı yani görünen kısmı direkt maliyeti. kazalanan işçinin o işyerinde neden olduğu diğer işçilere ait iş kaybı. olası iş kazalarına ve meslek hastalıklarına karşı ödenen mali mesuliyet sigorta pirimleri. meydana gelecek iş kazalarında meydana gelecek maliyetlerinin ne olabileceğinin bilinebilmesidir. indirekt maliyetler. Sigortasız ise (ki. SSK'na ödenen iş kazaları ve meslek hastalıkları primleri. yetkili personellerin ve yanında çalışan iş arkadaşlarının zaman kaybı) malzeme hasar bedelleri. kontrol eden ve pazarlayan hep İnsan emeğidir. suyun altında kalan yani görünmeyen ve buz dağının 2/3 'nü oluşturan büyük kısmı indirekt maliyeti ifade ettiği belirtmişlerdir. genellikle iş kazası sonucunda hemen ve önceden hesaplanamayan. Kaza. İş Kazalarının insan hayatına verdiği gayri maddi zararlarının yanında hem çalışanlara hem de işletmelere ve dolayısyla ulusal ekonomiye (topluma) da önemli ölçüde maddi (ekonomik) bir zarar ve yük getirmektedir. İş kazaları çalişanı çalışmaktan alıkoymakta dolayısıyla. Bu nedenle. giderler olarak sıralayabiliriz. idari para cezalan. «Ayrıca. sakatlık ile sonuçlanmışsa öncelikle maddi ve manevi açıdan büyük acı ve kayba uğramıştır. iş kazalarının maliyetini buzdağına (iceberg) benzetmişlerdir. çalışanları yeniden eğitme bedeli. Çalışan .b. ödenen tazminatlar v.

ihtiyaç duyulan kalifiye eleman bulunamadığı için doldurulamadığı ülkemizde. iş kazası nedeniyle kalifiye işgücü kaybı daha da önem kazanmaktadır. iş kazası olduğunda kusur işveren de ise SSK tarafından rücu yoluyla yapılan giderler ile bağlanan aylıkların peşin değerlerinin parasal karşılığını tazminat olarak ödemekte. Kaza sonucu işyerindeki hammadde. bir çok açık işin. meydana gelen iş kazası işin akışını durdurarak üretim temposunu yavaşlatır. iş kazası ve meslek hastalıkları primini işçinin katkısı olmadan tümünü kendisi ödediği halde. kazadan sonra işin yeniden düzene girmesi için geçen süre içerisinde üretim durur ya da aksar. Kısacası. iş kazaları nedeniyle kayıp iş gününü ve işgücü sayısımn yüksekliğini ortaya koymaktadır. Sosyal Sigortalar Kanunu açısından bir işyerindeki kazaların sıklığı. SSK istatistikleri. Özellikle. Bunlardan başka. kaybedilen her bir iş gününün ve işgücünün ekonomi üzerinde yarattığı kayıplar kolaylıkla anlaşılacaktır. Ayrıca. o işyerinin sigorta priminin de yükselmesi sonucunu doğurur ki bu durum maliyetlere ve dolaysıyla rekabet olanaklarına büyük etki yapacağından işverenlerce de istenilmemesi gerekir. üretim ve verimlilik kaybına neden olur. çok önem taşımaktadır.Bunun yanı sıra. 83 . İnsan unsurunun ülke ekonomisindeki önemi göz önüne alınırsa. Ülke ekonomisi yönünden de iş kazalarının maliyeti. Dolayısıyla. bunun yanı sura diğer bir yükümlülük olarak kazaya uğrayan işçinin veya yakınlarının Borçlar Kanunu hükümlerine göre talep ettikleri tazminatlara da muhatap olmaktadır. malzeme ve ekipmanlar zarar görür. Ülkemizde işveren. Diğer çalışanların da değişen oranlarda iş gücü kaybına neden olur.

(Şekil 1. • SSK'na ödenen iş kazaları ve meslek hastalıkları primleri.çılan davalar nedeniyle avukatlık ücretleri ve mahkeme giderleri. Çalışma Bakanlığı Emekli İşçi Sağlığı Gn.Md.) BİR İŞ KAZASİ MALİYETİNİN GÖRÜNÜMÜ DIREKT MALIYET BUZ DAĞININ GÖRÜNEN YUZU • • Tedavi harcamaları. Görevlisi 84 . Ank. KMYO İş güvenliği dersi Eski Öğr. Hasar gören malzeme. tesis ve ekipmanın onarım veya yenileme bedeli. (giydirilmiş ücrete göre) Kaza sonucu ölen veya sakatlanan işçi için ödenen tazminatlar. BUZ DAĞININ GÖRÜNMEYEN YÜZÜ INDIREKT MALİYET Kaza geçiren işçi yerine alman işçinin öğrenme süresinin maliyeti • Kazaya uğrayan işçinin yapmakta olduğu işindeki verim kaybı. malzeme ve ekipmanın onarım ve bakımına yönelik maliyet ® Kazanın gerektirdiği düzenlemeleri yapan yöneticilerin harcadığı zamanın ücretlerine yansıyan maliyeti • İş Kazasına uğrayan işçinin yeniden işbaşı yaptıktan sonra çalışmasının veriminin düşmesinden dolayı ücretine etki eden maliyet • Sigortlanmamış tedavi giderlerinin maliyet • Devlet'in soruşturma görevlilerinin ya da tazminat davaları nedeniyle yapılan soruşturmalara gelen hakim veya savcının veyahut bilirkişiler nedeniyle işyerindeki üst düzey yöneticilerine kaybettirdikleri iş sürelerinin maliyeti * İş güvenliği Danışmam. Ünv. • Olası iş kazalarına ve meslek hastalıklarına karşı ödenen mali mesuliyet sigorta pirimleri. MESKA VAKFI Başkanı. . birlikte çalıştığı ekibin diğer işçilerin çalışamadıkları iş süreleri için ödenen ücretlerin maliyeti • Kazaya uğramış işçi ve birlikte çalıştıkları işçilerin. iş başı yaptıktan sonra verimlerinin düşmesi ile ilgili ücretlerinin maliyeti Meydana gelen iş kazasının zorunlu kıldığı "fazla mesainin" maliyeti • Kazada hasara uğrayan tesis. Ödenen ilk iki günlük ücret.

1 . VE İNSAN SAĞLIĞI ÜZERİNDEKİ ETKİLERİ Dr. vücut tarafından gelen gerçek yükseltme ile vücudun gelen vibrasyonla ilişkili davranması ve vibrasyonun vücut üzerindeki etkilerinin artmasıdır. dominant frekanslar) • Yön( x. yer değiştirmenin zamana oranıdır (m/sn). mm ). İvme ise hızdaki değişikliğin zamana oranı olup birimi m/s2 dır. belirli bir zamandaki titreşim durumundaki pozisyonu arasındaki mesafedir (birimi inç . tepe) • Frekans (spektrum. yıllık maruziyetler) • Maruziyet şekli ( Sürekli. dönen. dönerek vurgulu) ® Maruziyet Koşulları • Süre( Günlük.Halim İŞSEVER İstanbul Tıp Fakültesi Halk Sağlığı A.VİBRASYON. El Kol Vibrasyonu El kol vibrasyonuna maruziyet esnasında hasar ile ilişkili değişkenler: « Vibrasyonun Karakteristikleri • Büyüklük ( r. Rezonans : Optimum şartlarda titreşen kaynakta vibrasyon enerjisinin maksimum transferi.z eksenleri ) » Araçlar veya İşlemler • Araç dizaynları( taşınabilir.El Kol Vibrasyonu İnsan vücudu üzerinde vibrasyonların etkilerini daha iyi anlamak için bazı terimlerim bilinmesi gereklidir. kesikli. İvme belirli kısımlardaki ölçüm kolaylığı nedeni ile. cm. vibrasyon yoğunluğu ve büyüklüğünün ölçümünde sıklıkla kullanılmaktadır ve bu parametreden vibrasyonun hızı ve yer değiştirmesi hesaplanır. Frekans : Hertz olarak açıklanır.s. İnsanın maruz kaldığı 2 tip vibrasyon vardır. Dalı İş Sağlığı Bilim Dalı MESKA Vakfı Yönetim Kurulu Üyesi İnsan sağlığına etki eden fiziksel etkenler arasında vibrasyon önemli bir yer tutmaktadır. Vibrasyon yönü ve büyüklüğü olan bir vektör niceliğindedir. Yer değiştirme : normal dinlenme pozisyonundaki bir objenin. ® Çevresel Şartlar ® Ortam sıcaklığı ( 85 . Hız : Hareket eden bir objenin hızı.Tüm Vücut Vibrasyonu 2 . sabit) • Araç tipi ( vurgulu.feet.y.m. Hareket eden objenin hızı genellikle zaman boyunca değişir. dinlenme periyotları) • Toplam maruziyet süresi. Mesleksel çevrede genellikle birden fazla vibrasyon frekansı aynı anda meydana gelmektedir ve bu da vibrasyon spektrurnu olarak açıkianabilmektedir.

uygulanan kuvvetler.kol vibrasyonuna mesleksel maruziyetlere. Elle geçen vibrasyonun diğer bir ismi de el-kol vibrasyonudur. Motora binme veya evde titreşen aletleri kullanma nedeniyle el kol vibrasyonuna maruz kalınabilir^ fakat yüksek amplitüd ve uzun süreli maruziyetler sağlık problemlerine sebebiyet verebilir. Güçlendirilmiş aletleri kullanarak çalışan operatörler birkaç endüstride yaygındır. kan damarlarında. (Vurgulu metal çalışmaları. frekansı ve yönü ile açıklanan değişiklikler gösterir. itme kuvveti. elle tutulan öğütücü makineler) örnek olarak verilebilir. El .kol vibrasyonuna aşırı maruziyetler.• • • • • Hava akım hızı Nemlilik Gürültü Parmak el. öğütücü makineler. kaya delgi aletleri. güçlendirilmiş aletlerin üretimde kullanımı. vücut pozisyonu) • Sağlık • Eğitim • Beceriler • Eldiven kullanımı • Hasara karşı kişisel hassasiyet Güçlendirilmiş aletler veya işlemlerden meydana gelen mekanik vibrasyon. ziraat tarım ve ormancılıkta kullanılan zincir testereler. Vibrasyonun geçişi hem vibrasyonun fiziksel karakterine hem de elin dinamik cevabına bağlıdır. El kol sisteminin bir özdirenci. vibrasyonun amplitüdü. El .kol sisteminin dinamik cevabı ve vibrasyonun iletilebilirliği Absorbe edilen enerji ® Kişisel Karakteristikler • Çalışma metotları ( kavrama kuvveti. 86 . kömür madenciliğinde taş çekiçleri.kol vibrasyonuna mesleksel maruziyetler ve sağlık problemleri arsındaki ilişki çok basit değildir. El . el-kol postürü. uyarılma ekseni konusunda el kol sisteminin yönelimi. diğer dönen cihazlar. El .kol vibrasyon sendromu ile ilgili olan başlıca semptomlar : Dolaşım rahatsızlıkları. ellerin palmar yüzeyinden veya parmaklardan vücuda giren ve elle geçen vibrasyon olarak isimlendirilir. kaslar ve eklemlerde rahatsızlıklara sebep olabilmektedir. Kas rahatsızlıkları ve diğer rahatsızlıklardır. sinirler. İîetüebilirlik ve Özdirenç Yapılan deneysel çalışmalar. insan üst ekstremite eklemlerinin mekanik direncinin kompleks olduğunu göstermiştir. Üst ekstremite eklemlerin çeşitli kısımlarının yapısal farklılıkları nedeniyle özdirençte de farklılıklar görülmektedir. Periferal nörolojik rahatsızlılar Kemik ve eklem rahatsızlıkları.

Bunlara örnek olarak uyaran karakteristikleri. kişinin yaşı olduğu kadar. Sübjektif konforsuzluk. parmak cevabındaki dinamik cevap modifikasyonu. El. Bu reseptörler ellerin ve parmak derisi yüzeyinde yüzeyin subkutan dokularında ve epidermde mevcuttur. Bunlar yavaş ve hızlı adaptasyona ve reseptörlerin özelliklerine göredir ve bu üniteler statik basınca ve basınçtaki yavaş değişikliklere cevap verirler. vibrotaktil eşikte geçici bir artışa neden olur. Geçici eşik değişmelerinin büyüklüğü zaman içinde geri kazamlabilir ve birkaç değişken tarafından etkilenir. frekansların artması ile hem konfor hem de vibrasyon seviyelerindeki rahatsızlığın arttığını ve vibrasyona insan hassasiyetinin azaldığını göstermiştir. vibrasyonun spektral kompozisyonu ile ve titreşen elin kavrama kuvvetinin bir bileşkesi olarak bulunabilir. vibrasyonun yüksek frekans bölgesi el ve parmakların yumuşak yapılarındaki hasardan sorumlu olabilmektedir. 50 hz üzerinde vibrasyon frekanslarında. Dikey yönde vibrasyonlar diğer yönde olanlardan daha rahatsız edici bir özelliğe sahiptir. İnsan kolu boyunca vibrasyon geçişi ölçümleri. El Kol Dinamiklerini Etkileyen Faktörler Vibrasyon maruziyetinden meydana gelen yan etkiler.kol vibrasyonuna akut maruziyetler. amplitüd. Dirsek ekleminde fleksiyon açısının artması ile vibrasyon geçişi azalmaya eğilim göstermektedir. vibrasyona daha önceki maruziyetler. Onlar iki kategori içinde sınıflandırılır. El dirseğinde zayıflatma kolun postürüne bağlıdır. Kavrama kuvvetinde değişiklikler. 8 ile 400 hz frekans aralığında titreşim hassasiyetinden sorumludurlar ve uyaranlardaki hızlı değişikliklere cevap verirler. Çeşitli çalışmalarda el kol parmak sistemi için rezonans bölgesi 80 ile 300 hz arasında olduğu belirtilmiştir. Genel olarak el kavrama kuvveti ne kadar artarsa. vibrasyon tarafından meydana getirilen taktil depresyonu alevlendirir. Hızlı adapte olan üniteler ise. Soğuğa maruziyet. frekansın artması ile vibrasyon geçişi progresif olarak azalır. 87 . el kol sistemine vibrasyon geçişi o kadar büyür. el ve kola geçişen enerji miktarına bağlıdır. statik kuvvet. Çünkü düşük sıcaklık parmak dolaşımında vazokonstrikjtif etkilere sahiptir ve parmak deri temperatürünü azaltır. 50 hz vibrasyon frekansında kol ve önkol boyunca küçük bir zayıflama ile geçiştiğini göstermiştir. Bununla birlikte özdirençlerdeki değişim hem kişiler arasında hem de kişinin kendisinde değişebildiği gibi vibrasyon uyaranlarının yönü ve frekansına büyük ölçüde bağlı olduğu bulunmuştur. Geçişebilirlik ölçümlerinden şu sonuç çıkartılabilir: Yüksek amplitüd düşük frekans vibrasyonlar (vurgulu araçlar) el bileği el dirseği ve omuzlardan sorumlu olabiliyorken. temperatür de verilebilir. Örneğin kavrama enerji absorbsiyonu üzerinde dikkate değer bir etkiye sahiptir. 150-200 hz üzerinde geçişlerde büyük çoğunluk el ve parmak dokularında dağılır. frekans. Deneysel çalışmalar. süre.Genel olarak yüksek vibrasyon seviyelerinde sıkı el kavramaları olduğu zaman daha büyük öz direnç ile sonuçlanabilmektedir. Enerji absorbsiyonu vibrasyon kaynağına el kol sistemi birleştirilmesini etkileyen faktörlere bağlıdır. Akut Etkiler Vibrasyon çeşitli deri mekano reseptörleri tarafından hissedilir. üst ekstremite bağlantı noktalarında dağıtılan enerji ile ilişkili olduğu düşünülmektedir.

kaya delgi operatörlerinde ve orman işçilerinde daha fazla görülmektedir. Eğer vibrasyon maruziyeti devam ederse bu semptomlar kötüleşme eğilimi gösterir ve iş kapasitesini ve günlük aktiviteyi de etkileyebilir. Titreşen cihazları ile çalışan işçiler eller ve parmaklarda uyuşukluk ve sızlama ile deneyimlidirler. değişikliklerin karakteristik olduğunu uzun süre elle geçişen vibrasyona maruziyet nedeni ile olduğunu açıklamışlardır. Vibrasyondan meydana gelen kemik ve eklem hasarları tartışmalı bir olaydır. ağır el işleri nedeniyle yaşlanma proseslerinin olaya katkıda bulunduğunu açıklamışlardır. Karpal Tünel Sendromu(KTS). Diğer yönden bazı araştırıcılar ise. diğer nörpopatilerden ayırmak için dikkatli ayrımsal teşhis gereklidir. tenosinovit. sadece deri reseptörlerinin eksitasyonunun baskılamaz. taktil hassasiyetin akut bozukluğuna. dirseklerdeki. Vibrasyona maruz işçilerin klinik muayenelerinde vibrator taktil ve termal eşiklerde bir artış gözlenmektedir. Titreşen cihazları tutarak çalışan işçilerde. ellerde. Kömür ve yol yapım ve metal ile çalışan işçilerde yüksek amplitüd düşük frekans vibrasyonlara maruziyetlerde el bileğinde ve dirsekte osteoartroz bulgularında aşırı artışlar gözlenmektedir. Bazı kişilerde kas yorgunluğu yetersizliğe sebep olabilir. vurucu aletlerle çalışan işçilerde bulunan iskeletsel hasarların yüksek oranda görülmesine deden olmaktadır. Ağır fiziksel efor. Direk mekanik hasar veya periferal sinir hasarı kas semptomları için mümkün etiyolojik faktörler olarak öne sürülmektedir. Üst ekstremitelerde tendinit. güçlü kavrama kuvveti) Karpal Tünel Sendromunun gelişmesine katkıda bulunduğuna inanılmaktadır. aynı zamanda ödem ve fibrozisi takip eden ve sinir lif kayıpları gibi parmak sinirlerinde patolojik değişikliklere de sebep olabilir. Vibrasyon nöropatilerini. güçlü kavrama ve diğer biomekanik faktörler. Çeşitli araştırıcılar elle tutulan titreşen aletleri kullananlarda görülen kemik ve eklem rahatsızlıklarının spesifik olmadığım. Bunlara ilave olarak zincir testere ve öğütme makinelerinden kaynaklanan yüksek frekanslı vibrasyonlara maruz olan çalışanların üst ekstremitelerinde eklem rahatsızlıkları ve dejeneratif kemik rahatsızlıkları prevalansında artış da gözlenmektedir. duyusal algılamada kalıcı azalmaya yol açabilir ve bu durum akut kazalanma riskini arttırarak iş aktivitesini kısıtlayabilir.Soğuk çevrede çalışan işçilerde vibrasyona sürekli maruziyetler. manipulatif beceride azalmaya. periferal nörolojik rahatsızlıkların prevalansınm ve çok geniş araç tiplerini kullananların duyusal kayıplarının etkilenmesinin %1 ile %80 oranında değiştiğini göstermiştir. El kavrama kuvvetinde azalma motor testere çalışanlarında gözlenmiştir. elin palmar dokusunun fasial 88 . Vibrasyona maruz işçilerde epidemiyolojik çalışmalar. el bileğinde . titreşen cihazları kullanan işçilerde. Sürekli olarak vibrasyona maruziyetler. el bileği ve el üzerindeki ergonomik stresörlerin (tekrarlanan hareketler. El kol vibrasyonun nörolojik komponentleri için klinik muayene sonuçları ve objektif testler ve semptomlara göre üç evreden oluşan bir skala Stockholm Workshop 86 da önerilmiştir. Duyusal ve motor sinir liflerinde elektromyografik ölçümler diğer nörolojik hastalıklardan KTS'u ayırmakta faydalı olabilir. şişme ve eklem sertlikleri ve deformiteleri kemik ve eklem dejenerasyonu radyolojik bulguları ile ilişkili olabilmektedir. Vibrasyona maruz işçiler kol ve ellerde ağrı kas zayıflığından şikayetler daha fazla görülmektedir. Lokal ağrı.

Parmak uçlarındaki deri değişiklikleri ile çoğu parmakların kemiklerini etkileyen sık ataklar. endotelial hasar. Bu ataklar genellikle 5 ile 3040 dakika arasında süren soğuk ile harekete geçer.yüzeyinin hastalıkları gibi iş ile ilgili hasarlar vibrasyona maruz işçilerde görülmektedir. parmak uçları ve derilerinde tropik değişikliklerde yol açabilir. Derece 0 1 2 3 4 Evre Hafif Orta Ciddi Çok Ciddi Semptomlar Atak yok. Vibrasyona maruz işçilerde soğuğun oluşturduğu Raynoud Fenomeni' ne. Derece 0 1 2 3 Belirti ve semptomlar Vibrasyona maruziyet var fakat semptom yok. bazı araştırıcılar merkezi vazokonstriktif refleksin alevlenmesinin neden olduğunu. Bir veya daha fazla parmağın ortasını veya distal kısmını etkileyen ataklar. Bu atak esnasında taktil duyuda tamamen bir kayıp gözlenebilir. kas duvarı kalınlaşması) yol açtığı şeklinde açıklamışlardır. Sadece bir parmak veya daha fazla parmağın ucunu ( etkileyen ataklar. Literatürde çeşitli isimlerle.D de Alice Hamilton ve daha sonra çeşitli araştırıcılar tarafından yapıldı. travmatik vazospastik hastalıklar veya daha güncel olarak vibrasyondan oluşan beyaz parmak ismi (VBP) ile vibrasyondan oluşan vasküler hastalıklar tanımlanmaktadır. Raynoud Fenomeni Soğuğa karşı parmakta vazospartik cevaba benzeyen gözlemler 1862' de Maurice Raynaud tarafından yapıldı. taktil ayrımın azalması veya manupilatif beceride azalma Tablo 2 : El kol vibrasyon sendromunda soğuk ile meydana gelen Raynaud fenomeninin evrelenmesi için Stokcholm Workshop skalası. Klinik olarak VBP. parmak arterlerinin kasılması ile meydana gelen soluk beyaz parmak belirtileri ile karakterizedir. Bu hastalıkların ağır manuel işlerden ve elle geçen vibrasyondan meydana geldiği tartışmasızdır.B. Yine aynı belirtilere benzer gözlemler 1918 de A. Düzelme fazında yaygın olarak ılık veya lokal masaj ile hareketlenir. Bu testlerin çoğu parmakların ve elin soğutma öncesi ve soğutma sonrası basınç ve veya parmak kan akımı veya parmak deri sıcaklığı ölçümüne ve soğuk provokasyonuna dayanmaktadır. 89 . VBP' i objektif olarak teşhis etmek için birkaç laboratuar testi mevcuttur. Karıncalanma veya karıncalanma olmaksızın arasıra uyuşma Aralıklı veya sürekli uyuşma azalan duyusal algılama Aralıklı veya sürekli uyuşma. Tablo 1 : El kol vibrasyon sendromu için Stockholm sınıflandırılması. damarlarda kan akışı artışının bir sonucu olarak etkilenen parmaklarda kırmızılık görülmeye başlar. bazı araştırıcılar ise vibrasyonun parmak damarlarında meydana getirdiği lokal değişikliklere (fonksiyonel reseptör değişiklikleri. Çoğu parmakların tüm kemiklerini etkileyen ataklar. Nadir olarak ilerlemiş vakalarda tekrarlanan ve ciddi parmak vazospastik ataklar. ölü veya beyaz parmak Mesleksel orijinli Raynoud Fenomeni.

Epidemiyolojik çalışmalar VPB prevalansının %1 ile %100 arasında değişen çok geniş bir aralıkta olduğunu göstermiştir. Diğer Rahatsızlıklar Çeşitli çalışmalar VBP ile etkilenen işçilerde işitme kayıplarının, titreşen cihazları kullanan işçilerde gürültü maruziyetleri ve yaşlanmanın temelinde beklenen den daha fazla olduğunu göstermiştir Bu olay, VBP olan kişilerde iç kulak içinde vibrasyonun meydana getirdiği kan damarlarında refleks sempatik vazokonstrüksiyon nedeni ile işitme bozukluğuna ilave bir risk olarak açıklanmıştır. Vibrasyona maruz işçilerde periferal hastalıklara ilave olarak , merkezi sinir sistemi ve endokrin sistemin tutulumunu etkileyen diğer sağlık riskleri, vibrasyon hastalığı olarak isimlendirilen klinik tablo, (sürekli yorgunluk baş ağrısı, uyku bozuklukları, cinsel güçsüzlük ve EEG de anormal bulgular gibi şikayetler de görülebilmektedir. Kişilerde bulunan bu bulguların elle geçişen vibrasyon maruziyeti ve merkezi sinir sistemi hastalıkları arasındaki hipotezlerin açıklanması, dikkatli ve itinalı bir şekilde dizayn edilmiş epidemiyolojik ve klinik araştırmalar yapılmalı ve yorumlanmalıdır. Standartlar El - kol vibrasyonun ISO 5349 'e göre ölçümü, vibrasyon uyaranına elin frekansa bağlı hassasiyetinin yaklaşık değerinin veren frekans ağırlıklı eğrinin kullanımı tavsiye eder. ISO 5349 'a vibrasyona günlük maruziyet (ah,w)eq(4) m/s2 r.m.s olarak belirtilen 4 saatlik bir periyot için enerji frekans ağırlıklı ivme ifadesi ile açıklanabilir. (ah,w)eq(4) =(T/4) m (ah,w)eqCr) (ah,w)eq(D~ Günlük maruziyet zamanı T için, frekans ağırlıklı ivme eşdeğeri (ah,w)eq(T) nin hesaplanması için rehber bir standardı sağlar. Eğer günlük çalışma, büyüklük ve süre olarak farklı maruziyetlerle karakterize ise ISO' ye ilave edilen ekte doz ile etki arasındaki ilişki daha gelişmiş formüller yardımı ile hesaplanabilmektedir. Yönergede açıklanan vibrasyon maruziyetleri ve ölçüm metotlarının değerlendirilmesi temel olarak BS (British Standart) den türetilmiştir. BS sadece maruziyet limitlerini tavsiye etmez, fakat aynı zamanda elle geçen vibrasyon için doz etki ilişkisi bilgisinin bulunduğu ek bir bilgiyi de sağlar. BS ye göre vibrasyona maruz işçilerin %10 unda VBP meydana getiren muhtemel frekans ağırlıklı ivmenin büyüklüğünün tahmini değerleri tablo 4 de verilmiştir. Tablo 3 : El-kol vibrasyonları için Eşik Limit Değerler. Toplam Günlük Maruziyet (Saat) 4-8 2-4 1-2 1 Dominant yönde aşılmaması gereken frekans ağırlıklı r.m.s İvme değerleri m/s2 g (lg=9.81 m/s2) 4 0.40 6 0.61 8 0.81 12 1.22

90

Tablo 4: Maruz olan kişilerin %10 unda parmak beyazlaşması meydana getiren frekans ağırlıklı ivme büyüklükleri. Günlük Maruziyet(Saat) 0.25 0.5 1 2 4 8 0.5 256.0 179.0 128.0 89.6 64.0 44.8 1 128.0 89.6 64.0 44.8 32.0 22.4 Yaşam boyu maruziyet (Yıl) 2 64.0 44.8 32.0 22.4 16.0 11.2 4 32.0 22.4 16.0 11.2 8.0 5.6 8 16.0 11.2 8.0 5.6 4.0 2.8 16 8.0 5.6 4.0 2.8 2.0 1.4

Ölçümler, Maruziyetm Belirlenmesi ve Korunma • • El-kol vibrasyonun sebep olduğu hastalıkların veya zararlarının önlenmesi için teknik ve tıbbı yöntemlerin bilinmesi ve yerine getirilmesi gerekir. Üreticilere ve kullanıcılara uygun tavsiyelerin yapılması gereklidir. Yönetimle ilgili ölçümler, titreşen cihazları kullanan operatörlerde makineye güvenli adaptasyon ve doğru iş pratiklerini ve yeterli bilgi ve eğitimi de kapsamalıdır. Çünkü vibrasyona sürekli maruziyetlerin vibrasyondan oluşan zararları artırdığı bilinmektedir. Çalışma programları dinlenme periyotlarını da içerecek şekilde düzenlenmelidir. Cihazların bakımları ve periyodik vibrasyon ölçümleri dikkatli bir şekilde sürdürülmelidir. Vibrasyona maruz işçilerde işe giriş muayeneleri ve belirli aralıklarla periyodik muayeneler düzenli olarak yapılmalıdır. Vibrasyona maruz işçilerde, vibrasyon maruziyeti ile oluşan sağlık risklerinin bilgilendirilmesi ve vibrasyonun meydana getirdiği hastalıkların erken dönemde teşhisi ve sağlık durumlarının değerlendirilmesi çok önemlidir. Vibrasyon nedeni ile artmış olan şikayetlere gerekli özen gösterilmelidir ve izlenmelidir. Etkilenen işçiler için vibrasyon maruziyetinden kaçmılması ve azaltılmasına, hem semptomların ciddiyetinin hem de tüm çalışma işlemlerinin karakteristikleri dikkatlice ele alındıktan sonra karar verilmelidir. İşçilerin vücudunu ılık tutmak için uygun giysiler giydirilmeli, periferik dolaşımı etkileyen bazı ilaçların kullanımı, sigara, alkol, tütün tüketiminden kaçınılması tavsiye edilmelidir. . Eldivenler elleri ılık tutmak için ve çeşitli travmalardan korumak için faydalı olabilmektedir. Anti vibrasyon eldivenleri olarak isimlendirilen eldivenler, bazı cihazlardan meydana gelen yüksek frekansların isolasyonunu sağlayabilir.

• •

Tüm Vücut Vibrasyonu
Tüm vücut vibrasyonu desteklenen yüzey boyunca tüm vücuda geçer (ayaklar, kalçalar veya sırt). Bir aracı süren bir kişi, eğer arkası tarafından destekleniyor ise , arkasından olduğu kadar, kalçaları boyunca da tüm vücut vibrasyonuna maruz kalır.

91

Tüm vücut vibrasyonuna mesleksel maruziyetler, temel olarak nakliye işletmesinde ve bazı endüstriyel işlemlerde olabilir. Kara deniz ve hava taşımacılığında, zarara sebep olan ve aktiviteyi kısıtlayan, konforsuzluğa sebep olan vibrasyonlar meydana gelir. Tüm mekanik yapılar gibi, insan vücudu da, vücudun maksimum bir mekanik cevabın gösterdiği yerde rezonans frekansa sahiptir. İnsanın vibrasyona cevabı yalnızca rezonans frekansı terimi ile açıklanamaz. Vücutta birçok rezonanslar vardır ve rezonans frekansları posture ve kişisel cevaba göre değişebilir. Vücudun hareketine sebep olan vibrasyonun tarzını açıklamakta sık olarak kullanılan vücudun 2 mekanik cevabı vardır. İletilebiliriik ve Özdirenç İletilebilirlik, oturma yerinden başa transfer edilen vibrasyonun bir kısmını gösterir. Vücudun iletilebilirliği, büyük ölçüde vibrasyonun frekansına , vibrasyon eksenine ve vücut postürüne bağlıdır. Oturur durumda iken dikey vibrasyon baş kısmında birkaç eksende titreşime sebep olur. Vücudun mekanik özdirenci her bir frekansta vücudun hareket etmesi için gerekli olan gücü gösterir. Her ne kadar bu özdirenç vücudun kütlesine bağlı olmasına rağmen vücudun dikey özdirenci yaklaşık olarak 5hz de rezonans gösterir. Vücudun mekanik özdirenci, bu rezonans da dahil olmak üzere, oturma yerinden iletilen vibrasyonun özelliğine göre büyük etkiye sahiptir. Vibrasyon, maruziyet süresi, vücudun değme noktası, vibrasyonun yönü, vibrasyon frekansı ve ivmesi nedeniyle konforsuzluğa sebep olabilir. Oturan bir kişi için dikey vibrasyonlar, vibrasyonun büyüklüğü oranında artan herhangi bir frekans nedeni ile konforsuzluğa sebep olabilir. Vibrasyonun yarıya indirilmesi vibrasyondan oluşan konforsuzlukları da yarıya indirecektir. Vibrasyon tarafından meydana getirilen konforsuzluk uygun ağırlıklı frekans kullanılması ile tahmin edilebilir ve meydana gelen konforsuzluk şematik bir skala ile açıklanabilir. Vibrasyon konforsuzluğu için faydalı bir limit yoktur. Kabul edilebilen konforsuzluk bir çevreden diğerine değişir. Binalardaki vibrasyonun kabul edilebilir büyüklüğü vibrasyon algılama eşiklerine yakındır. Vibrasyonun yönü, süresi ve frekansı da dahil olmak üzere yapının kullanımına bağlı olduğu kabul edilmektedir. Binalardaki vibrasyonun değerlendirilmesi için çeşitli kuruluşlar tarafından standartlar verilmiştir. Vibrasyon giriş (gözler tarafından elde edilen) veya çıkışla ilgili (kompleks merkezi prosesleri, el ve ayak hareketleri) olan bilgileri bozabilir.(öğrenme karar verme). Tüm vücut vibrasyonunun en büyük etkileri giriş işlemleri üzerine (görme) ve çıkış işlemleri (kontrol) üzerinedir. Tüm vücut vibrasyonunun etkisi temel olarak görme ve kontrol üzerinedir. Vibrasyonun görme ve manuel kontrol üzerine etkileri, vücudun etkilenen kısımlarının hareketlenmesine sebep olmaktadır. Bu etkiler el veya göze vibrasyon iletilmesinin indirgenmesi ile azaltılabilir, rahatsızlığın daha az hissedilebilmesi için gerekli düzenlemeler yapılmalıdır. Gerekli olan düzenlemeler ile görme ve manuel kontrol üzerindeki etkileri önemli ölçüde azaltılabilir. Basit kavrama ile ilgili görevler, heyecan veren değişiklikler, motivasyon veya giriş - çıkış ile ilgili direk etkilerden etkilenmez gibi görünmektedir.

92

Tipik değişiklikler bir ürkme cevabı gibidir (artan kalp atım hızı) maruziyetin devam etmesi ile hızlı bir şeklide normale döner. Bunun sebebi ise vibrasyondan daha ziyade arzu edilmeyen postürel bir duruşun sebep olduğu düşünülmektedir. Bu hipotez için tartışma götüren bir delil olmasına rağm'en. kişilerin alışık olmadığı tüm vücut vibrasyonuna maruziyet söz konusu olduğu zaman meydana gelir. ivmenin büyüklüğü verilebilir. kişisel özellikler. sadece birkaç çalışmada kaslara ait bir yetersizlik bulunmuş ve sırt kaslarının fonksiyonlarına dikkat çekilmiştir. lumbar disklerin dislokasyonunda yüksek riski göstermiştir. Vestibüler fonksiyonlardaki değişliklerin tüm vücut rezonansı yakınında veya çok düşük frekanslara sahip maruziyetler için anlamlı şekilde arttığı görülmektedir. Birçok kesitsel çalışmada helikopter pilotlarında ve sürücülerde daha fazla bel ağrısı gözlenmiştir. Gürültüye ve tüm vücut vibrasyonuna süreli ve sürekli maruziyetlerde yapılan araştırmalarda. Epidemiyolojik çalışmalar tüm vücut vibrasyonuna yoğun şekilde maruz olan işçilerin omurgaları için artan bir sağlık riskini' göstermektedir. Buna ilave olarak geçici eşik değişmelerinin tüm vücut vibrasyonunun yüksek dozları ile ilişkili olarak arttığı görülmektedir. vibrasyonun tüm karakteristiklerine bağlıdır. işitme üzerinde küçük etkiye sahip olan şeyin vibrasyon olduğu öne sürülmüştür. Servikal bölgedeki rahatsızlıklar ise birçok araştırıcı tarafından bulunmuştur. uyaranlara doğru dikkatin derecesi ve uyarılma gibi). vibrasyonun çeşidi. işitsel uyarılmış beyin potansiyelleri kullanılarak teşhis edilebilmektedir. postür düzenlenmesinin etkilenmesinde temel teşkil ettiği iddia edilmektedir. Bu etkiler gürültü gibi diğer çevresel faktörler tarafından etkilenebilmektedir (görev zorluğu. Tüm vücut vibrasyonu. Bunu torasik bölge izlemektedir. Çalışma şartlan altındaki fizyolojik fonksiyonlardaki değişiklikler. İnsan merkezi sinir sistemindeki değişiklikler. Fakat diğer reaksiyonlar hem ilerler hem de gelişir. kişilerin ruhsal durumu. insan vücudunun pasif suni bir hareketine sebep olur. Bazı çalışmalar. Çeşitli araştırıcılar tüm vücut vibrasyonuna yoğun şeklide maruziyetin bel ağrısındaki artışa ve omurgadaki olumsuz etkilere sebep olduğu konusunda hemfikirdir. Tüm vücut vibrasyonu sebebi ile vestibüler fonksiyonlardaki değişikliklerin. gürültü ve toksik maddeler) daha etkili olabilir. sıklıkla direk olarak vibrasyonla ilişkili olmayabilir. İkinci olarak bahsedilen durum. Vertebral kolonun lumbar kısmı sıklıkla etkilenen bölge olduğu bulunmuştur. 93 . Epidemiyolojik çalışmalardaki maruziyet şartları üzerinde eksik veya tamamlanmamış dataların olması. kesin maruziyet ilişkisi henüz elde edilememiştir. Eğilim olarak yüksek yoğunlukta 4 ve 5 hz arasında tüm vücut vibrasyonu geçici eşik değişmeleri ile ilişkilidir. Çünkü vibrasyon diğer faktörlerle birlikte (yüksek mental gayret. intervertébral disk hastalıkları nedeniyle uzun süreli hastalık izinleri ve malulen emeklilikteki artış vinç ve traktör sürücüleri arasında gözlenmektedir. Bel ağrısındaki artış. Helikopter pilotları ve profesyonel araç sürücülerinde sırt rahatsızlıkları önemli bir faktördür. Mevcut olan datalar ise omurga rahatsızlıklarının önlenmesinde güvenilir olabilen yan etki seviyelerinin gerçekleştirilmesine müsaade etmemektedir.Fizyolojik fonksiyonlardaki değişiklikleri laboratuar ortamı çevresinde. impulsiv dikey ve yatay vibrasyonlar beyin potansiyellerini uyarmaktadır. Bunlara örnek olarak. Bu durum vibrasyonun meydana getirdiği gidip gelme hareketinden temel olarak farklıdır. vibrasyonun ekseni. vertebra ve disklerde primer dejeneratif değişiklikler sonucu meydana gelmektedir.

Çünkü yorgunluk etkileri ilişkileri tespit edilmiştir. Maruz olan işçilerde sindirim sistemimin çeşitli hastalıklarının yüksek oranlarda gözlenmesi konusunda tüm araştırıcılar tüm vücut vibrasyonu konusunda hemfikirdir. yüksek tepe ivmelerini ihtiva eden tüm vücut vibrasyonlarına maruziyetler için şüphelidir. Teorik yaklaşımlar maruziyet esnasında yüksek geçişme ile omurga üzerindeki zararlı etkileri açıklamışlardır. Tüm vücut vibrasyonu bunlar için bir sebeptir. Diğer vücut ile ilgili sistemlerin hastalıkları üzerindeki araştırmaların sonuçları çoğunlukla çelişkilidir veya vibrasyonun büyüklüğü üzerindeki patolojilerin prevalansına bağlı olarak bir çelişki göstermektedir (Düşük yoğunluktaki maruziyetlerde yan etkilerdeki yüksek prevalans gibi). maruz olmayan grupta daha az gözlenmesi. yüksek mental gerginlik ve vardiyalı çalışma sağlık ile ilgili hastalıklarla ilişkili faktörlere örmek olarak verilebilir. Dejeneratif spinal rahatsızlıkların pevalansının vibrasyona maruz olan işçilerde daha yüksek oluşu. Mevcut literatürde bazı hayvan deneyleri ile tüm vücut vibrasyonunun hayvan fetüsünde zararlı etkileri olduğu bildirilmesine rağmen. Epidemiyolojik çalışmalar tüm vücût vibrasyonunun. Dolaşım ve Sindirim Sistemi Tüm vücut vibrasyonuna maruz olan işçiler arasında dolaşım sistemi rahatsızlıkları 4 ana grupta toplanabilir. Bu yüksek sağlık risklerinden korunmak için güvenli bir maruziyet limiti literatürden çıkartılamamaktadır. Vibrasyon frekansına bağlı olan tüm vücut vibrasyonu uzun süreli farklı etkileri henüz epidemiyolojik çalışmalar ile açıklanamamıştır. insan fetüsü üzerinde tüm vücut vibrasyonunun 94 .Güncel ISO 2631 standartlarının maruziyet limitlerine yakın değerlerde uzun yıllar süren maruziyetler risksiz değildir. Bazı çalışmalarda ise sadece baş ağrısı ve non spesifik şikayetlerin arttığı belirtilmiştir. ve bu hassasiyetin geçici değişiklikleri bu etkileri tayin etmede yardımcı olmaktadır. mesleksel etijolojinin baskın olduğunu göstermektedir. Bununla birlikte tüm vücut vibrasyonu ve merkezi sinir sistemi veya vestibüler sistemler arasındaki sebepsel bağlantı olup olmadığı konusu halen şüpheli kalmaktadır. Gürültü. ISO 2631 standardı olarak bir vibrasyon dozu hesaplamaya yarayan metot. fakat en önemli bir faktör değildir. 1) Bacak venlerinde varikosel 2) Periferal hastalıklar 3) İskemik kalp hastalıkları ve hipertansiyon 4) Nörovasküler değişiklikler. Her ne kadar çalışmaların çoğunluğunda bir ilişki tespit etmenin zorluğuna rağmen bazı bulgular artan maruziyet süresi ile artan sağlık risklerini göstermektedir. baş dönmesi şikayetlerinin fazla olduğu bulunmuştur. Bazı çalışmalarda ise vestibüler şikayetlerin. 40 hz den daha yüksek frekanslarda tüm vücût vibrasyonuna maruziyet merkezi sinir sistemi rahatsızlıklarına sebebiyet verebilir. 20 hz altındaki maruziyetlerde ise yapılan araştırmaların sonuçları çelişkili olarak verilmektedir. Artan düşük riskleri menstürel rahatsızlıklar duruş anomalileri tüm vücut vibrasyonuna uzun süre maruziyetin etkisi olarak düşünülmektedir. diğer sağlık risklerine katkıda bulunan etkenler içinde bulunan bir faktör olduğunu göstermiştir. Kişisel hassasiyet. 40-50 hz arasmda tüm vücut vibrasyonu ayaklar boyunca ayakta duran bir kişiye uygulandığı zaman ayak kemiklerinde dejeneratif değişiklikler gözlenmiştir.

Kaynakta azaltma işlemi seyahat aralarında hızın azaltılması veya özel bir dizayn ile titreşimlerin 95 . Erkek üreme sistemi hastalıkları oluşmasında çelişkili sonuçlar açıklanmıştır. İnsanın tüm vücut vibrasyonuna maruz kalmasının ISO değerlendirmesi. Bu üç kritere göre tavsiye edilen maruz kalma limitleri yatay eşdeğer ivme değeri (ax ve ay) ve dikey eşdeğer ivme değeri az için tanımlanmıştır. frekans spektrumu. maruz olan kişilerin uyumu ilk olarak düşünülmesi ve yeterli güvenlik önlemlerinin dizaynı gerekir. maruziyetin diğer karakteristikleri ve farklı eksenlerdeki büyüklükler. Ölçümler. Diğer çevresel yan etkileri varlığı özellikle oturma postürü göz önünde bulundurulmalıdır. Bu çok önemli bir konudur ve uygun şekilde ölçülmesi gereklidir. Vibrasyon doz değeri bu semptomlara sebep olabilen vibrasyon maruziyetinin şiddetini gösterir. Bazı çalışmalarda yüksek prostatit insidansi gözlenmiştir. Kişinin ortalama maruziyetiriden daha ziyade toplam maruziyeti kabul edilir. İnsan vücudu üzerinde vibrasyonel çevrenin etkisinin değerlendirilmesinde düşünülmesi gereken 4 önemli fiziksel faktör vardır. Üç kriterde RMS ivme değeri ile ölçülen titreşimin frekansı ile izin verilen maruz kalma süresi arasındaki ilişkiyi kurar Yüksek vibrasyon dozları ciddi konforsuzluğa ağrıya ve hasara sebep olur. günlük ve ömür boyu maruziyet sürelerinin belirtilmesi tavsiye edilir.zararlı bir etkisi henüz açıklanmamıştır. Sürekli maruz olan kişilerin düzenli periyodik muayeneleri göz önünde bulundurulmalıdır. Standartlar Tüm vücut vibrasyonunun meydana getirdiği hastalıkları önlemek için tam bir limit verilmemektedir. Yüksek vibrasyon doz değerlerinde. Maruziyet Değerlendirilmesi ve Korunma Tüm vücut vibrasyonu. Buna ilave olarak güncel standartlara göre ölçülen vibrasyonun değerlendirilmesi. Her nerede olursa olsun vibrasyonun kaynağında azaltılması tercih edilmelidir. Fakat vibrasyon şiddeti ve miktarını belirlemek için faydalı bir metot ISO 2631 de maruziyet limiti olarak tanımlamıştır. Bu kriterler: 1) İş veriminin korunması 2) Sağlık veya güvenliğin korunması için maruziyet limitleri 3) Konforun korunması için azalan konfor sınırları'dır. Vibrasyon bazen oturma yerinin arkasında sırt ile arkalık arasında ve el ile ayaklar arasında da ölçülebilir. Bu faktörler : • • • • Vibrasyonun çeşitli frekanslarında oluşan eşdeğer ivme değeri vibrasyonun etkileme yönü maruziyet süresi vibrasyonun frekansı dır. vibrasyon kaynağı ve vücut arasında ölçülmelidir. Bununla birlikte vibrasyon doz değerleri ve hasar riski arasında tam bir ilişkiyi düşündüren bir konsensüs yoktur. Tüm vücut vibrasyonu için ISO 2631 standardı değişik durumlarda titreşimin değerlendirilmesi için kullanılmak üzere üç ana insan kriteri ayırmıştır.

Çoğu oturma yerleri düşük frekanslarda bir rezonans gösterir ve buda yerdekinden daha fazla bir vibrasyonun oturma yerinde dikey vibrasyon ile sonuçlanmasına neden olur. Operatörlere vibrasyon geçişini azaltan diğer metotlar vibrasyon çevresinin karakteristiklerini anlamaya vücuda vibrasyon geçişinin yönünün bilinmesini gerektirir. En düşük rezonans frekansına sahip.azaltılmasını gerektirir. Çalışma Grupları Yönetim • Tıbbi ve teknik yardım arama • Maruz kalan kişilerin uyarılması • Maruz kalan kişilerin eğitimi • Maruziyet sürelerinin yeniden gözden geçirilmesi • Maruziyetten uzaklaştırma ile ilgili politikalara sahip olma çabaları Makine Üreticileri • Vibrasyon ölçümü • Tüm vücut vibrasyonunu mimimize etmek için dizaynlar • Optimum süspansiyon dizaynları • Optimum oturma dinamikleri • İyi bir postür sağlamak için dizaynların kullanımı • Makine bakımları için rehber • Oturma yerlerinin bakımları için rehber • Tehlikeli vibrasyonların uyarılmasının sağlanması İşyerindeki Teknisyen ve Mühendisler • Vibrasyon maruziyetleri ölçümü • Uygun makinelerin sağlanması • İyi bir sönümlemeyi sağlayan uygun koltukların seçimi « Makine bakımları ® Yönetimin bilgilendirilmesi İşyeri Hekimleri • İşe giriş muayeneleri • Periyodik muayeneler 96 . %100 den fazla bir değeri gösteriyorsa kötü bir izolasyonu göstermektedir. Oturma yerleri vibrasyonu azaltacak yönde dizayn edilmelidir. Oturma yerinde vibrasyon. Ayrı bir süspansiyon mekanizması ile koltukları oturma yerlerinin altında sağlanmalıdır. yaklaşık olarak 3 hz civarında vibrasyon frekansını zayıflatabilecek şekilde dizayn edilmeleri gereklidir. %100 den az değer gösteren koltuk bazı faydalı zayıflamalar sağlamıştır. Bu koltuklar bazı yol araçlarında kullanılmaktadır. Oturma yerlerinde yaygın olan frekans bölgesi 4 hz lik frekans bölgesindedir. fakat yüksek frekansların geçişmesine neden olur. Oturma yerinin yastıkla desteklenmesi sönümlemeyi arttırır ve rezonansın amplifıkasyonunu azaltır. Titreşen bir yüzey üzerinde gerekli olan süreden daha uzun süre kalınmaması ve eğer mümkünse makine kontrolünün titreşen yüzeye kısa mesafe uzaktan yapılması gereklidir. Çalışanların tüm vücut vibrasyonuna maruz olduğu zaman düşünülmesi gereken koruyucu önlemler ve yapılması gereken faaliyetler.

PierryJ. Taylor.. Sabuncu H.Vol:45:281-282 97 . 43 : 280-283 (1986) 6.Sayı:2..Petring..1999. 4. J.H.:Kompresör kullanan İşçilerde vibrasyonun el üzerindeki etkilerinin değerlendirilmesi.. Work Environ Health.J.W. İstanbul Medical Bulletin Sayı :2.: Hand arm vibration syndrome :a new clinical classification and British standard guide for hand transmitted vibration. İşsever H.Medicine. investigation of Vibration Effects on the Body...A. Lindblad. diagnostic tests in Raynaud's Phenomena in workers exposed to vibration: a comparative study.9:4083-40861996.. 3.Occupational cumulative Trauma Disorders of upper Extremity. Klinik Gelişim.1998.J.J.Vol 12:428-432(1986). İşsever H..Vol 48:411-420(1993). R.:Vibration white finger and digital systolic pressure during cooling..Med. Br.W.H. Brammer. Aksoy C. Vol 45:426-430(1988) 9.Ind. Vol. Westmorland. Karan A. 10. Zülfıkar B. Br J. Olsen. 13:310-304(1987).L . Sabuncu H. Dokuztuğ F.:Prevention of hand-arm vibration syndrome. 5. Am. İşsever H. Sabuncu H. 2. Kaynaklar 1. Vol 45:415-419(1988).J.L.: Assessing the severity of the neurocigal component of the hand-arm vibration syndrome. Occup Ther. K.: El Kol Vibrasyonlarına mesleksel maruziyetlerde Vücut üzerindeki etkilerinin araştırılması.H. Göztepe Tıp Dergisi..J. Saito.Cit 13. M. Br. Ekenval.:Vibration elicited vasoconstrictor reflex inRaynoud's Phenomena.Scan J Work Environ Health.N.• • • Tüm belirti ve şikayetlerin kayıtları Belirli eğilimleri olan işçileri uyarılması Maruziyet sonuçlan ile ilgili tavsiyelerin yönetime verilmesi Çalışan Kişiler • Uygun makinelerin kullanımı • Gereksiz vibrasyon maruziyetindan kaçma • Oturma koltuklarının uygun ayarlanıp ayarlanmadığının kontrolü • Uygun oturma pozisyonuna adaptasyon • Makine koşullarının kontrol edilmesi • Vibrasyon problemleri için yetkili kişileri bilgi verilmesi • Belirtiler görüldüğü zaman uygun tıbbi yardım aranması • Konu ile ilgili hastalıklar ile işverenin bilgilendirilmesi. Taylor. 7.. Scan.Ind Med.U. (1988) updated Br.Med.N. 8.Ind.Ind. Vol. Willams.0. 01sen.

.V.(1987) 12.Med. Prevalence in an urban area California . Farkkila ..: Comparative study of vibration disease among operators of vibrating tool by factor analysis.ILO .J.Med.Ind..Vol:45:188-192:(1988) 13. Anderson R: The back pain of bus drivers..M.J.Sakurai T.Vol:43:825-829 . Pyykkö.11. Br. Taylor W. Pyykkö I.Ind.M. Carlson . Matsumoto T.Med.Ind.J. Gemne G.Spine 17(12):1481-1488:(1992). : The Stockholm Workshop scale for the classification of cold-induced Raynoud's phenomenon in the hand -arm vibration syndrome 16. Br. Br.0: Forestry workers exposed to vibration: a neurological study.S.Vol:44:476-478 ..Encylopedia of Occupaitonal Health and Safety Geneva 1998.A: Vibration White finger ..Vol:42:260266:(1996) 14. Pelmear P. Nilsson B.J. Br.Med. Gustavsson : Temperature and vibration thresholds in vibration syndrome. 15.Ind. Starck. Yasutaka N.Aatola.A follow up study .İ Janttı. EkenvalJL.L. Ekenvall L. Futatsuka .J. 98 .Korhonen .(1996) 18 ...

2000 Hz'lik frekanslarda yer almaktadır. genel halk sağlığı açısından da önemli bir sağlık sorunudur. deprem .bu nedenle.İstanbul Tıp Fakültesi. bu bela ile yeteri kadar mücadele etmemektedir.500 . "Kolera ve Veba gibi hastalıklarla olduğu gibi. İstatistik yıllıklarında. 20 000 Hz'in üzerindeki seslere de "sesüstü" (ultrases) denir (Şekil 1). İnsan sesleri yaklaşık olarak 250 . bu türdeki seslere "işitme sesi" denir.Hilmi Sabuncu İ.Ü. Deniz dalgaları.K. gürültü ile oluşan işitme kayıplarıdır.ENDÜSTRİ'DE GÜRÜLTÜ ile OLUŞAN İŞİTME KAYIPLARI ve ALINACAK ÖNLEMLER Prof. erkek sesleri daha düşük frekanslarda (250 . aralıklarla yaptığımız uzun süreli ölçmelerde bütün değerlerin "Gürültü Yönetmeliği" nde müsaade edilen değerleri geçtiği görülmektedir. Endüstriyel açıdan çok önemli bir sağlık riski oluşturan gürültü. en sık rastlanan meslek hastalığı.500 Hz) . 250 000' i aştığı rahatlıkla görülebilmektedir. gürültü ile mücadele edeceğimiz yıllar yakındır" İşte bu günler gelmiş ve geçmektedir. don . rüzgar sesleri gibi kulağımızın algılayamadığı 20 Hz'in altındaki seslere "sesaltı" (infrases) .H. çok fazla rastlanmayan endüstriyel işitme kaybına sahip insan sayısının.Dr. 1. SES FİZYOLOJİSİ İnsan kulağı titreşimi 20 Hz ile 20 000 Hz arasında olan sesleri işitebilmektedir. İş Sağlığı Bilim Dalı Başkanı ÖZET : Ülkemiz endüstrisinde. Özellikle İstanbul'un değişik semtlerinde.2000 Hz) yer almaktadır(Şekil 2). INFRASON Deniz Dalgalan Kuvvetli Rüzgar Don Deprem İŞİTME SESİ Çağlayan Sesi Şarkı Soprano Bas Müzik Aletleri ULTRASON Quartz Titreşimleri Kıvılcımdan Doğan Sesler 20000 2000000Hz 1/1000 20 Şekil 1. İnsanların en çok sessizliğe ihtiyacı olduğu hastanelerimizin yoğun bakım ünitelerinde bile ölçtüğümüz değerler. Yüzyılımızın baş derdi olan gürültü için yıllar önce Robert Koch' un söylediği sözlere hak vermemek mümkün değildir. Meslek hastalığı istatistikleri konusunda tek kaynak olan S. fakat insanlık. son yıllarda yaptığımız çalışmalardan. son derecede yüksektir. son zamanlarda hastalıkların tanı ve tedavisinde çok fazla kullanılan. kadın sesleri ise daha yüksek frekanslarda (1000 .S. Çeşitli seslerin frekansları 99 .1000 .

işitme şiddeti aritmetik olarak artmaktadır. Po ise işitilen 100 . Üstelik insan kulağı her frekanstaki ses'e aynı duyarlılığı göstermemektedir. Yani insan kulağı farklı frekanslarda. fiziksel ses şiddeti üstel arttığı halde.0d02 mikroBar'lık ses basıncı düzeyi temel kabul edilerek skalalandırılmıştır. herhangibir andaki ses basıncı seviyesini. İşte bu frekans uluslararası anlaşmalara göre 1000 Hz'dir ve işitme şiddeti. şiddetinin belli bir düzeye erişmesi gerekmektedir. P. O halde işitme şiddetini de ifade eden şiddet skalası için belli bir frekans referans frekans olarak seçilmeli ve skalalandırılmalıdır. sesin fiziksel şiddetine ve ses basıncı düzeyine logaritmik olarak bağlı bir birimdir. Yani işitilen ses şiddetini belirleyen dB (desibel) birimi. bu frekanstaki minimum işitme eşiği olan 0.Şekil 2. I (1) NdB = 10 Log Io veya (2) N Db = 20 Log Po P Yukarıdaki formüllerde görülen I herhangi bir andaki fiziksel ses şiddetini. İnsan seslerinin frekans spektrumu Ses'in işitilebilnıesi için . Io işitilen minimum fiziksel ses şiddetini. Bu değerlendirmeye göre. farklı şiddette işitme eşiklerine sahiptir (Şekil 3).

92 dB'lik bir kayıpta % 100'e ulaşmaktadır. 26 dB'e kadar kayıpları normal kabul etmekte. 2000 Hz) işitilme eşiklerine göre saptanır. Şekil 4. 101 . genellikle yapay olarak ortaya çıkan. 2000 Hz'de 30 dB'lik bir sesi minimum olarak işitmiş ise. niteliği ve niceliği bozulmuş. işitme kayıplarına göre sağırlık yüzdeleri 2. gürültü'nün sübjektifliğini. Şekil 4 'de görüldüğü gibi uluslararası standartlar. 1000. Bu durum da göstermektedir ki. bir şahıs. yüzde olarak kişinin işitme kayıplarına göre belirlenen sağırlık skalası bu değerden başlayarak. arzu edilmeme kavramı. bu üç işitme düzeyinin ortalaması olan 20 dB'dir. ses basıncı şiddeti oranı üstel arttığı halde işitme şiddeti aritmetik olarak artmaktadır. yani kişiden kişiye değişkenlik gösterebileceğini. Yani yapılan odyometrik muayenede. 500 Hz'de 10 dB'lik bir sesi.minimum ses basıncı seviyesini ifade etmektedir. Tanımdan da anlaşılacağı gibi. 1000 Hz'de 20 dB'lik bir sesi. Gürültünün anlamlı bir biçimde kişiden kişiye farklılık göstermeyen en önemli etkisi . Uluslararası standartlara göre bir kişinin işitme düzeyi. arzu edilmeyen seslerdir. işitme şiddetinin dB olarak nasıl değiştiği Tablo l'de gösterilmiştir. 2 numaralı formüle göre P/Po oranının farklı değerlerinde. Tablo 1. üç frekanstaki seslerin (500. duyu organlarımız fiziksel şiddet aşırı bir biçimde artsa bile sahip oldukları bu özellik nedeniyle kendilerini koruyacaklardır. İNSAN SAĞLIĞI AÇISINDAN GÜRÜLTÜNÜN TANIMI Gürültü . şahsın işitme düzeyi. dolayısıyla özellikle psikolojik ve nörovegetatif sistem üzerine etkilerinin de insanlarda farklı farklı olabileceğini göstermektedir. işitme üzerine etkisidir. Ses basıncı oranı ile işitme şiddeti arasındaki ilişki P/Po 10 100 1000 10000 NdB 20 40 60 80 Tablo 1 'den de görüldüğü gibi.

bu reseptörlerin bozulmasına. ENDÜSTRİYEL İŞİTME KAYIPLARI . Geçici işitme kayıpları 2. uzun süre gürültüye maruziyet sonucunda ortaya çıkan ve belli bir süre dinlendikten sonra iyileşebilen işitme kayıplarıdır. farklı müzik için farklı olacaktır. Örneğin . İşitme fizyolojisi bölümünde görüldüğü gibi kulağımızın en hassas işitmeye sahip olduğu frekans bölgesi 4000 Hz'lik frekans bölgesidir. Bu kayıplara ilişkin iyileşme süreleri Şekil 5 ' de rahatlıkla görülebilmektedir. Çok uzun süre işitme reseptörleri üzerine gelen bu fiziksel enerji. yani sinirsel iyileşemez tipte işitme kayıplarına neden olurlar.Ses'in niteliğinin bozulması. oluşan işitme kaybının arttığı ve iyileşme süresinin ise daha fazla arttığı aynı şekil'den rahatlıkla görülmektedir. 3. 1. 8 saatlik bir maruz kalma sonucunda en fazla 16 saatlik bir dinlenme süresine sahip çalışanlarda bu işitme kayıplan. yığmalı bir biçimde oluşarak sürekli işitme kayıplarını oluştururlar. klasik Türk müziği hayranı olan ve klasik batı müziğini sevmeyen veya tam tersi bir özelliğe sahip bir kişi için. örneğin 90 dB(A)'nın üzerindeki seslere maruz kalan kişilerde iki türde işitme kaybı meydana gelir. Ses'in niceliğinin bozulması ise. Gürültü düzeyi arttıkça. rahatsızlık sınırlan.ENDÜSTRİYEL SAĞIRLIK Uzun süre şiddetli gürültüye. Örneğin hoşumuza giden çok güzel bir müziğin ses şiddetinin 90 dB(A) düzeyini geçmesi işitme kayıplarına neden olacaktır. Tabii ki gürültü'nün bu etkisi sonuçları en kolay biçimde görülen etkisidir. yani ortaya çıkan işitme kaybının iyileşebilmesi için. Diğer bir deyişle gürültü'nün frekans spektrumuna bakıldığında bir çok frekansta seslerin yer aldığı bilinmektedir. frekansları farklı bir çok ses dalgasının üst üste gelmesidir. 90 dB(A)' lık bir gürültüye 100 dakika maruz kalma sonucunda ortaya çıkan yaklaşık 18-20 dB'lik bir işitme kaybının ortadan kalkabilmesi için gerekli olan iyileşme süresi yine yaklaşık olarak 1000 dakikadır. Psikolojik ve nörovegetatif sistem etkileri daha düşük şiddetteki seslerde dahi başlayabilir. ses ne kadar nitelikli ve hoşa gider şekilde olursa olsun şiddetinin insan vücuduna zararlı bir değere ulaşmasıdır. Fakat yine önemle belirtilmelidir ki bu tür etkiler kişiden kişiye farklılıklar gösteren etkilerdir. Bu nedenle aşırı gürültüye maruz kalma 102 . maruz kalma süresinin 10 katı kadar bir iyileşme süresine ihtiyaç olduğu ortadadır. Sürekli işitme kayıplan Geçici işitme kayıpları. Gürültü'nün daha teknik bir tanımında " Gürültü anarşik ses dalgalarının süperpozisyonudur" denmektedir. Şekil 5 : Değişik gürültü düzeylerine maruz kalmada oluşan geçici işitme kayıpları ve iyileşme süreleri Gürültülü ortamlarda çalışan insanlann yukarda bahsi geçen iyileşme sürelerine sahip olması özellikle Endüstride mümkün değildir.

farklı sürelerde maruz kalan işçilerde oluşan sürekli işitme kayıpları Şekil 6'deki çizgilerin hangi grupları gösterdiği aşağıda bildirilmiştir.Endüstriyel sağırlığın özelliklerini şöyle sıralayabiliriz: • Şiddeti 90 dB(A)' nın üzerindeki seslerde oluşurlar. ) 20 kişilik.96 ay maruz kalmış.56 dB(A)'lık gürültüye. GURULTU'DEN KORUNMA YÖNTEMLERİ Gürültünün etkilerinden korunmada kullanılacak yöntemleri iki toplayabiliriz. işitme kaybı genellikle çift taraflıdır. işitme düzeyinin saptandığı konuşma frekansları diye isimlendirilen işitme frekansları. Dolayısıyle gürültünün oluşturduğu işitme kayıplarında. 4. • İlk işitme kaybı.71 ay maruz kalmış kişilerin işitme kayıplarını farklı frekanslarda göstermektedir. Şekil 6 : Farklı gürültü düzeylerine. Daha sonra konuşma frekanslarını etkilemeye başlar. kulağımızın 4000 Hz' lik frekansı işiten bölgesinde oluşur. daha sonra etkilenmektedir. 24.66 dB(A)'lık gürültüye. Yukardaki bilgilerin ışığı altında gürültü ile oluşan işitme kayıplarının . Bu nedenle gürültüden korunma son derecede önemlidir. 20.56 dB(A)'lık gürültüye. rezervasyon veya santral çalışanları gibi) dışında. (*****) 14 kişilik. kesinlikle iyileşemez. ana başlık altında 103 . Yani her iki kulakta da aynı düzeydedir.sonucu ortaya çıkan işitme kaybı.85 ay maruz kalmış. 80. 95. (-x-x-x) 21 kişilik. ( ( ) 31 kişilik. en önce 4000 Hz'lik frekans bölgesinde oluşur ve diğer komşu frekanslara doğru maruziyet süresi arttıkça devam eder. • Oluşan işitme kaybı sinirsel tipte bir kayıp olduğundan. • Çok özel işler (Tek taraflı kulaklık kullanan. gürültü ile oluşan işitme kayıplarının erken tanısında ve korunmada önemli bir olanak sağlamaktadır. 166. 95. Yani 4000 Hz'lik frekans bölgesinden sonra ilk etkilenen işitme frekansları 3000 ve 2000 Hz' 1er ile 6000 ve 8000 Hz'lerdir. Bu özellik bizlere konuşma frekansları etkilenmeden önce.56 dB(A)'lık gürültüye.05 ay maruz kalmış. (Şekil 6). 95. 85.

olmaktadır. Şekil 7 : Kişisel işitme koruyucuları ve frekanslara göre gürültü azaltma miktarları 4. Bu tür bir muayenede amaç. ağır olmaları ve baş hareketlerini kısıtladıkları için. Kullanımı kolay olan 110 dB'lik bir gürültüyü işitme kayıpları için limit değer kabul edilen 90 dB(A) 'nın altına düşürebilen bu cihazlar endüstride yaygın biçimde kullanılmaktadır. daha pahalı olmaları. İşe giriş muayenesi sırasında kişide rastlanacak kısmi veya tam sağırlık hali. bir kulağında ileti tipi bir kayba sahip bir kişinin sağır olan kulağının gürültüden etkilenmediğini.1. b) Kişisel Koruyucu önlemler : Bu tip koruyucu önlemler gürültüde çalışan insanların gürültüden korunabilmesi için geliştirilen kulak tıkaçlarını ve kulaklıkları kapsamaktadır. gürültüye bağlı işitme kayıplannın oluşmasında avantaj sağlamaktadır.2. 20 .Bu 104 . makina başı izolasyon önlemleri veya çevrede alınabilecek izolasyon önlemleridir. sağlam olan kulağının etkilendiğini görmekteyiz.(örneğin hipervetilasyonlu bir kişinin tozlu ortamda çalışmasının önlenmesi gibi) kişinin o riskten daha çok etkilenmesinin önlenmesi şeklinde olmayıp. a) İşe giriş muayeneleri: Gürültü riski taşıyan işlerde çalışacak kişilerin işitmeleri tam bir odyometrik muayeneden geçirilmeli ve sağlık dosyasına konulmalıdır. diğer risklerde olduğu gibi .2 0 dB'lik bir avantaj sağlayan.4. kulak arkası kemiğini (Mastoid'i) kapatan bir yapıya sahip olduklanndan özellikle kemik yolu ile iç kulağa iletilen seslerin izolasyonunda daha başarılı . endüstride. Yaptığımız araştırmalarda. Kulaklıklar ise. Şekil 7 'de her iki koruyucu cihazın kullanım şekli ile gürültünün azaltılması konusunda sağladıktan avantajı gösterir eğri görülmektedir.40 dB'lik gürültü azaltması avantajına sahip olan bu kulaklıklar. sonradan gelebilecek sağlık zararlarının. Kulak tıkaçları. Teknik koruyucu önlemler : Teknik koruyucu önlemleri de iki başlık altında toplayabiliriz: a) Kaynakta ve Çevrede alınabilecek teknik koruyucu önlemler : Bu önlemlerin en başında gürültünün ölçülmesi. kulakta hava yolunu kapatan farklı özelliklerde olmak üzere yaklaşık 1 0 . Tıbbi koruyucu önlemler. Tıbbi koruyucu önlemleri de yine iki bölümde inceleyebiliriz. kişinin işe girerken ki durumu ile mukayesesini sağlamaktır. piyasadan rahatlıkla temin edilebilen malzemelerdir. kulak tıkaçlarına göre daha az sayıda kullanılmaktadırlar. bu tür gürültülü işlerde.

8000 Hz'de.70 100. b) Periyodik muayeneler: Bu tür muayenelerde tam bir odyometrik muayene yerine yaptığımız çok fazla sayıda araştırmada kullandığımız ve tarama odyometrisi diye isimlendirdiğimiz bir yöntemi kullanmak. ( ) Kereste Fabrikası.31 yıl Şekil 8. gürültüden oluşan ilk kaybın ne düzeyde olduğu.07 31.31 ORT. Saptanan işitme düzeylerinden 4000 Hz'de. haklarında gerekli işlemler yapılmalıdır. düşük frekansları kapsamadığından bir odyometrik oda gerektirmemekte sessiz sayılabilecek bir odada rahatlıkla yapılabilmekte ve son derecede kısa bir zaman diliminde şüpheli vak'alar ayırdedilebilmektedir.25 yıl 11. 5. Tablo 2. Tablo 2 ve Şekil 8. 2000 Hz . yaşlanma ile oluşan işitme kaybının ne düzeyde olduğu. özellikle aranması gereken çalışanlar olduğunu vurgulamak yerinde olacaktır. özürlü kabul edilmeyip. 105 .50 ÖRNEK SAYISI 31 27 32 ORTALAMA. gürültü ile oluşan işitme kayıpları. Çeşitli işletmelerde çalışan kişilerde. farklı yasalardan örnekler verilerek yasalanmızdaki eksiklikler ve yanlışlıklar vurgulanacaktır.'de Tarama odyometrisine örnekler görülmektedir. bir çok bakımdan yerinde olacaktır.96 ay 14. () Dokuma Fabrikası.. (-x-x-x-x-) Cam Eşya Fabrikası Bu tarama odyometresi ile saptanan ve gürültüden etkilendikleri anlaşılan kişiler kesin teşhis için tam bir odyolojik muayeneye alınarak. YAŞ (YIL) 24. ÜLKEMİZDE.nedenle gürültülü işyerleri için sağır vatandaşların.66 96.06 35. en önemlisi ise konuşma frekanslarının gürültüden ilk etkilenen frekansı olan 2000 Hz'de işitme düzeyinin ne durumda olduğu rahatlıkla görülebilmektedir.ÇALIŞMA SÜRESİ 20. Çeşitli işletmelerde incelenen grupların özellikleri ŞLETMELER Dokuma fabrikası Kereste fabrikası Cam eşya fabrikası GÜRÜLTÜ dB(A) 85. GÜRÜLTÜ VE OLUŞTURDUĞU İŞİTME KAYIPLARI İLE İLGİLİ YASAL DURUM VE YASALARIN YORUMLANMASI Bu bölümde. 4000 Hz ve 8000 Hz'lik işitme frekanslarında yapılan bu odyometrik muayene.

5. bu tüzüğün 22'inci maddesi hükümleri uygulanacaktır. çalıştıkları işlerden ayrılacaklar. 5) Gürültülü işlerde çalışan işçilerin. Madde 78. Tablo 3. Reaktör. kulak ve sinir sistemi hastalığı olanlar ile bu sistemde arızası bulunanlar ve hipertansiyonlular. gürültü derecesi 80 dB1 i çalışmayı gerektiren işlerin yapıldığı yerlerde. Pitonlu motörler.Ağır ve tehlikeli geçmeyecektir. Reaktörler ve benzeri fazla gürültü verici cihazların bulunduğu işyerlerinde çalışmalar (Gürültülü işte en az iki yıl.2000) ortalaması en az 35 desibel'lik bir işitme kaybı bulunmalıdır. Duyma durumunda azalma ve herhangibir bozukluk görülenler ve kulak ve sinirhastalığı bulunanlar ve hipertansiyonlu olanlar. titreşimi ve sesi azaltacak malzeme ve sistemle yapılacaktır. bu ortalamanın hesaplanmasında. İyi işiten kulakta üç konuşma frekensı (500. süreleri 3 Ay 106 . tıkaçları gibi uygun koruyucu araç ve işlerin yapılmadığı yerlerde. bu durumda işçilere başlık. 4) Gürültülü işlerde çalışacak işçilerin. Pistonlu motor. sesin yansımasını önleyecek malzeme ile kaplanacak ve bu binalar. Propülsörle çalışmada 30 gün maruz bulunmak ve gürültünün de 85 desibel'in üstünde olması şartıyla). Dokuma tezgahlarında çalışmalar.1000. Ancak doğuştan sağır ve dilsiz olanlar. genel sağlık muayeneleri yapılacaktır. çift pencereli. gürültü Ancak. 1) İşyerlerinde gürültü çıkaran makinaların monte edilmeleri sırasında. 3) Gürültünün azaltılamadığı hallerde. işçi Sağlığı ve iş Güvenliği Tüzüğü Madde 22. periyodik olarak genel sağlık muayeneleri yapılacak.'de verilmektedir. Bu odiometrik muayene tonal ve vokal olarak yapılmalıdır. periyodik olarak. Duvarlar ses geçirmeyen malzeme ile yapılacaktır. inşa edilecektir. kontrol vetedavi altına alınacaklardır.2. Gürültüden Meydana Gelen Arızalar Hastalık ve belirtileri İki taraflı koklear lezyon neticesi reversible olmayan ve gürültülü işten ayrıldıktan sonra ağırlaşma göstermeyen odiometrik azalma (Teşhis gürültülü iş alanından uzaklatıktan sonra 6-12 ay arasında yeni bir odyometrik kontrol muayenesi ile teyit edimelidir.5.1. özellikle duyma durumu ve derecesi ölçülecek. kulaklık ve kulak gereçler verilecektir. işyeri tabanı. çift kapılı. Sosyal Sigorta Sağlık İşlemleri Tüzüğü Maluliyet derecelerinin (Meslekte kazanma gücü azalma oranlarının) hesaplandığı bu tüzükte gürültü ile ilgili bilgiler Tablo 3. bu işlere alınmayacaklardır. median frekans üzerinden iki misline uyması gerekir). Daha çok gürültülü derecesi en çok 95 desibel olabilir. bu işlere alınabileceklerdir. 2) Gürültülü işyerlerinin duvarları.Gürültünün zararlı etkilerinden korunmak için aşağıdaki tedbirler alınmalıdır. Yükümlülük Hastalığa sebep olacak başlıca işler Madenlerin çekiçlenme dövülme ve vurulması.

5. bir tarafa bırakılırsa. Gürültü yönetmeliği Tablo 4. Gürültünün Psikolojik ve Nörovejetatif etkileri. 1) İşitme sağlığı açısından kabul edilebilir en yüksek gürültü seviyeleri için Tablo 4'de verilen değerler esas alınır.'de ise bu değerler tamamen farklılaşmaktadır.Gürültü Seviyesi (dBA) Kalman Süre (Saat / Gün^ 7. bir çeşitlilik görülmektedir. Tablo 4.5 80 4 90 2 95 1 100 0. İş yerleri ile ilgili olarak . monte edilen şekline. 3) İşyerlerinde tavsiye edilen gürültü seviyelerinin aşıldığı.4. Gürültü düzeylerine göre. maruz kalma süreleri Gürültüye Maruz Max. yapılan işe. gürültü ve vibrasyonların kaynağında azaltılmaı için teknik imkanların yetersiz olduğu durumlarda. işitme kayıpları için bütün dünyanın kabul ettiği 90 dBA'lık limit tek standart değer olarak kabul edilmelidir. bakımına ve kullanılan araç adedine bağlı olduğu gözönünde tutularak gürültü kontrolü yapılır. operasyon tekniğine. 107 . Endüstriyel makina araç gerecin gövdeleri ve eksozlanyla yayılan hava kaynaklı seslerin. çağımızda mültifaktöryel bir etkilenme ile de ortaya çıktığından. Gürültü Kontrol Yönetmeliği Madde 11. Bu gereği yerine getimeyen imalathane ve işyerlerinin faaliyetleri kısmen veya tamamen. Yasaların yorumlanması : Ülkemiz yasalarında. süreli veya süresiz olarak durdurulur.25 110 1/8 115 Darbe gürültülerinin üst seviyesi 140 dBA'yı aşamaz 2) Bu yönetmeliğin 5'inci maddesinde belirtilen yetkililer tarafindan yapılan kontrollerde Ek-1 ve 11'inci maddedeki sınırları aşan bir çalışma düzeni uygulandığı tesbit edilen işyeri sahipleri ve kamuya ait işyeri yöneticilerine mahallin en büyük mülki amiri tarafindan bir aylık süre verilerek durumu düzeltmeleri istenir.3. kaynağın yapı içindeki konumuna ve oturduğu yere ve bağlantılarına. İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğü1 nde 80 dB ve 95 dB olarak verilen limit değerler .5. maalesef yukarda görüldüğü gibi bir tutarsızlık.5 105 0. çevredeki ses yansıtıcı diğer yüzeylere ve yapı elemanı aracılığıyla yayılan darbe seslerinin ve mekanik vibrasyonların ise aracın yapısına. SSK Sosyal Sigorta Sağlık İşlemleri Tüzüğü'nde 85 dB' e değişmekte. işveren işçilere 1475 sayılı iş kanununda belirtilen koruyucu giysiler ve gereçleri sağlamakla yükümlüdür. gürültü zararlılık limit değerlerinde. aracın yapısal özelliğine.

108 .

arkadaşlarının ve işverenin çektiği acıları tam olarak görmemizi sağlayamazlar. iş kazalarını. Bu rehber etkin bir İSİG Yönetim Sistemi için temel olan başlıkları kapsamaktadır. sorumlu bir imaj amaçlamaktadır. Halen yürürlükte olan yasal çerçeveye uygun olarak. BS EN ISO 14000 / BS 7750 "Çevre Yönetimi" ve BS EN IŞO 9000 "Kalite Yönetimi". iş sağlığı ve güvenliği yönetiminin. Bu standart . Oysa bu kazaların ve hastalıkların arkasında yatan kazaya ya da hastalığa maruz kalanın. İngiltere'de yapılan bir çalışma sonucunda. işverene maliyeti. topluma maliyeti gibi önemli unsurlarda da çoğu kez yol gösterici olmaktan çok uzaktırlar. • • • Çalışanların ve diğerlerinin maruz kaldıkları riskleri minimize etmek. iş sağlığı ve güvenliği yönetiminin bilimsel ve sistematik biçimde uygulanması gerekliliği ortaya çıkmıştır. Handan TOPÇUOĞLU Ph. BS 8800 bir rehber standarttır ve işletme yönetimine rehberlik edecek önerileri içermektedir. Bunu sağlamak üzere oluşturulan rehber standart. işletme yönetimine entegre edilmesi gerektiği ve genel yönetimin ayrılmaz bir parçası olduğu gerçeği düşünülerek hazırlanmıştır. (HS(G)65 BAŞARILI SAĞLIK VE GÜVENLİK YÖNETİM SİSTEMLERİNİ (UK) TEMEL ALAN) Bu Standart. işe bağlı hastalıkları ve meslek hastalıklarını bildirmekte ve haberdar olmamızı sağlamaktadırlar. sigorta kapsamı dışındaki maliyetin. diğer yönetim sistemleri ile bağlantıları kurmaktadır. Bunu sağlamak üzere.D. iş sağlığı ve güvenliği yönetimini geliştirmekle beraber. Dr. Bununla birlikte kazalıya ya da hastaya maliyeti. Bilindiği gibi işyerlerinde tutulan istatistikler. HS(G)65 "Başarılı Sağlık ve Güvenlik Yönetimi" standartlarındaki yönetim sistemleri ile aynı prensipleri paylaşmaktadır.D. yaratmayı Bu standart.BS 8800 İŞ SAĞLIĞI VE İŞ GÜVENLİĞİ YÖNETİM REHBER STANDARDI Dr. 109 . İşin performansını arttırmak. Gösterilen ekonomik nedenlerle beraber. iş kazalarını ve hastalıkları en aza indirmek ve hatta önlemek için iş sağlığı ve iş güvenliği aktivitelerini yönetimin ve organizasyonun bir parçası olarak ele almak amaçlanmaktadır. Diğer işletmeler ya da müşterilere karşı duyarlı. BS 8800. Bu nedenle adaptasyon ve uygulama aşamasında bu farklılıkları göz önüne almak gerekmektedir. İdeal İş sağlığı Ltd. Şenay ÖZDEMIR Ph.şti. bir iş kazası sonucu ortaya çıkan. Toplumların kültürel ve diğer insani farklılıkları bu rehberin uygulanmasını olumlu veya olumsuz şekilde etkileyebilir. etik nedenler ve işin verimini artırıcı nedenler doğrultusunda. sigorta dahilindeki maliyetten 8 ile 36 kat daha fazla olduğu gösterilmiştir.

İle karşılaştırması yapılmalıdır. 110 .a a İSİG Yönetim Sistemi Geliştirme. a İşletme içindeki İSİG yönetim rehberi olup olmama durumu. Bu değerlendirmede mevcut düzenlemelerin. İşletmeler uygulamaya başlamadan mevcut iş sağlığı ve güvenliği yönetim düzenlemelerini gözden geçirmeli ve "neredeyiz"? sorusunun cevabını aramalıdırlar. Diğer yönetim sistemleri ile bağlantı kurma. a İlgili yasalar uyarınca mevcut İSİG yönetim prosedürlerinde yapılması gerekenler. a Diğer benzer işletme ve sektörlerdeki iyi uygulamalar. konularında rehberlik etmektedir.

• • • • • • • • • • • İSİG iş performansının entegre bir parçası olarak tanımlanmak. Yüksek bir İSİG performansına ulaşmak. İSİG Politikasını belirli aralıklarla gözden geçirmek. uygulanmasını. Politikayı uygulamaya yönelik uygun ve yeterli kaynakları sağlamak. planlama aşamasında kullanılmalıdır. Her seviyede çalışanların İSİG politikasın uyarınca sorumluluklarını yerine getirebilmeye yönelik uygun eğitimleri aldıklarından emin olmak. İSİG Politikasının işletmede tüm seviyelerde anlaşılmasını. Çalışanların Politikaya uymak ve uygulanmasını sağlamak konusunda işbirliğini sağlamak. ve yerleştirilmesini sağlamak. 111 . İSİG yönetimine birinci derecede öncelik vermek. Sürekli maliyet-yarar bir performans gelişimini sağlamak. İSİG Politikasının amaçlarını hazırlamak ve işletme içi herkesin bilgilenmesine yönelik yayınlamak. Yasaların gerektirdiği düzenlemeleri kapsamak.Bu değerlendirmeden elde edilen bilgiler uygun bir başlangıç noktası yakalamak yönünden önemli olup.

Birimlerinde çalışan bütün insanların sağlığından ve güvenliğinden sorumlu olmalı. İSİG Yönetim Sistemi Dokümantasyonu : Etkin ve başarılı bir İSİG Yönetim Sistemi için. 112 . kanuni yaptırımlar çerçevesinde güvenli aktiviteler yapılması için beceri ve kabiliyet. Organizasyon yasal veya ihtiyaçtan doğan. İSİG bilgisinin etkin şekilde ve uygun yerde paylaşılmasına. En güzel uygulama. Çalışanların katılımının sağlanmasına yönelik organizasyonlar yapılması. işletmede uygulama ve organizasyonu sağlamasıdır. Organizasyon yapısına ve büyüklüğüne uygun gerekli kaynakların sağlanması. Yeterli İSİG bilgisine ulaşılması. Üst düzey Yöneticiler. Ayrıca işletmedeki bütün birimlerde çalışan yetkililer. Politikanın uygulanması ve etkin bir İSİG yönetimi için bir organizasyon şunlara sahip olmalıdır . Alacakları kararların İSİG Yönetim sistemi performansını etkileyecek düzeyde olduğunun bilincinde olmalıdırlar. tamamı ile entegre olması son derece önemlidir. Organizasyonun tüm seviyelerinde ihtiyaçların tanımlanması ve gerekli eğitimlerin organize edilmesi. Yönetim yapısı içinde sorumlulukların dağılımının tanımlanması ve gerçekleştirilmesi Kişilerin sorumluluklarını yerine getirebilmeye yönelik gerekli yetki ile donatılması. kayıt sistemini oluşturmalıdırlar. verimlilik ve etkinlik azaltılmamalıdır. sağlık ve güvenlik yönünden etkilenenlerin sorumluluğunun da kendilerine ait olacağını bilmeli. dokümantasyon mümkün olan en az sayıda tutulmalı. • Birimlerindeki ortamlardan. Fakat unutulmamalıdır ki. bu gerekliliği gösterebildikleri. . Yönetimsel Düzenlemeler : İSİG nin organizasyon ve onun tüm aktivitelerine. üst yönetimden ( büyük kuruluşlarda Yönetim Kurulu Üyelerinden biri olabilir) birisinin. Uzmanlardan öneri ve hizmet almaya yönelik organizasyon yapılması. dokümantasyon en önemli unsurlardan biridir. . İSİG performansının daha da artması için aktif olarak kendi katılımlarını göstermelidirler. İSİG yönetim sistemiyle ilgili bütün sorumluluğu alarak.Sorumluluklar : İSİG sorumlulukları bütünüyle üst yönetimle ilgilidir. iletişim sağlanmasına yönelik organizasyon yapılması. için büyüklüğü veya yapısı ne olursa olsun.

İSİG konusunda gereksinimleri tanımlamak. Ne Zaman yapılacak ? ve Beklenen çıktı ne olacak ? sorularının cevapları yer almalıdır. « Performans ölçümü. İSİG Yönetim Düzenlemeleri : Organizasyon aşağıdaki başlıkları da kapsayan düzenlemeleri yapmalıdır . PLANLAMA VE UYGULAMA : Performans Ölçümü Bu planlanan aktivitenin başarı veya başarısızlığım açık bir şekilde görebilmek için önem taşımaktadır. Kanuni ve Diğer Gereksinimler : İşletme.Bu kayıt sistemi İSİG planlarını tam anlamı ile uygulamaya geçirmeye uygun olmalı ve ihtiyaçların bir parçası olmalıdır. İşletmeler. • Politikayı uygulamaya yönelik genel plan ve amaçlar ( personel. belirgin performans kriterleri belirlemek aşamalarını kapsamalı ve Ne yapılacak ?. gelecekte karşılaşılabilecek acil durumları önceden sezinleyip gerekli önlemleri almalı ve oluşabilecek etkilerini hafifletmelidir. kaynaklar da dahil ) hazırlanmalıdır . Risk Analizi : İşletme. Kim sorumlu olacak ?. Bu planlama. risk analizinin yanısıra. • Acil durumlara yönelik planlamalar yapılmalıdır. dokümanların yenilikleri izleyen şekilde yeni tarihli olmasma dikkat etmeli ve uygun görüldükleri amaca hizmet için kullanılmalarını sağlamalıdır. denetleme ve durum değerlendirmesi için planlama yapılmalıdır. kanuni gereksinimleri belirlemeli ve diğer gereksinimlerle birlikte İSİG Yönetimini uygulamalıdır. 113 . İşletme. IV. • Gerekli görülen düzeltme aktiviteleri planlanmalı ve uygulanmalıdır. tehlikelerin saptanmasını da kapsayacak şekilde risk analizi yapmalıdır. Tanımlanan riskleri kontrol ve tanımlanan ihtiyaçları karşılamaya yönelik uygulama düzenlemeleri ve genel planlama yapılmalıdır.

İki yolla yapılabilir. Proaktif Performans Ölçümü: surveyans ve gözlemler ile. Bu denetleme. İSİG Yönetim Sisteminin tüm elementlerini daha derin ve daha eleştirel bakışla irdeleyen periyodik bir denetlemeye gerek vardır. hastalık-sağlık. Performans ölçümü "izleme" anlamındadır. Yetersizlikler görüldüğü zaman. çalışma izinleri gibi.Performans Ölçümü. Gerekli olduğu takdirde hem nitelik hem de nicelik ölçümleri yapılmalıdır. sebepleri kökten tespit edilmeli ve düzeltilmesi için gereken düzenlemeler yapılmalıdır. bağımsız ve profesyonel kişi veya kişilerce yapılmalıdır. hangi politika ve amaçların gerçekleştirilebildiğini gösterir. VI. DENETLEME : İSİG nin rutin izlenmesine ek olarak. diğer sağlık ve güvenlik performans olaylarının takibi gibi. kazaya ramak kaldı durumlarını. Reaktif Performans Ölçümü : Kazaları. Denetleme yöntemleri organizasyonların büyüklüğü ve mevcut tehlikelerin yapısına göre değişik olabilir. organizasyon dışından. İSİG Yönetim Sisteminin verimini göstermek için anahtar bir yoldur. örneğin yapılacak işin güvenlik sistemleri. Organizasyonun genel İSİG Yönetim Sistemi tanımlanan İSÎG performans standartlarına ulaşma kapasitesine sahip mi? » İSİG Yönetim Sisteminin güçlü ve zayıf yönleri nelerdir ? « Organizasyon gerçekten hedeflediklerini yapıyor ve ulaşabiliyor mu ? 114 . Denetleme şu soruları içermelidir.

Bu gözden geçirme şunları göz önünde tutmalıdır . değişen kanunlar. Denetleme bulgularını. hu kişiler bilgilendirilmelidir. İç ve dış faktörleri. 1996. 115 . yeni teknoloji sunumu gibi Ve herhangi bir yetersizliği ortadan kaldırmak için hangi aktivıtelerin gerekli olduğunu tanımlayabilmelidir. KAYNAK: BS 8800 Guide to Occupational Health & Safety Management Systems.Denetleme çok geniş olabilir veya seçilmiş bir alan veya konulara yönelik olabilir. Denetim sonuçları ve alınması gerekli düzeltici önlemler ilgili tüm kişilerle paylaşılmalı. Sistemin elementlerinin performansını. . örneğin değişen organizasyonel yapı. . Politika Organizasyon ihtiyaçlara yönelik İSİG Yönetim Sisteminin periyodik gözden geçirilme sıklığını tanımlamalıdır. « . İSİG Yönetim Sisteminin genel performansını.

116 .

Kanserden ölüm nedenlerinin yüzde dördünü işe bağlı kanserler oluşturuyor. büyük işletmede meydana gelen kazaya göre iki katı daha fazla olarak karşımıza çıkıyor. Endüstride en sık karşılaşılan meslek hastalığını gürültüye bağlı işitme kayıpları olarak görülüyor. 3. Erkekler. Yaralanmaların en sık nedenini kayma ve düşmeler oluşturuyor. 16. Her yıl yaklaşık 1500 kişi işe bağlı astım hastalığı nedeniyle yeni vaka olarak karşımıza çıkıyor. Her yıl yaklaşık 36.2 milyon kişi meslek hastalığına ya da işe bağlı hastalığa yakalanıyor. 7. Yılda 13 milyon işgünü işe bağlı hastalık nedeniyle kaybediliyor. Her yıl yaklaşık 70 kişi işyerinde araçların neden olduğu kazalarla yaşamım kaybediyor. 2. Dr.000 kişi işe bağlı deri hastalıklarına yakalanıyor. 5. çalışma yaşamının insan ve çevre sağlığı üzerindeki olumsuz etkileri bilinmekte ve bu konuda yapılan çalışmaların önemi her fırsatta dile getirilmektedir. Asbestosa bağlı ölümler İngiltere'de tek başına en büyük ölüm nedeni olarak karşımıza çıkıyor.D. Bu konuya belkide gereken önemi en fazla gösteren ülkelerden biri olan İngiltere'de çalışanların sağlık ve iş güvenliği göstergelerinden yapılan bir derleme aşağıda yer almaktadır. 15. İngiltere'de.2000 YILMA GERERKEN İŞ SAĞLIĞI VE İŞ GÜVENLİĞİ UYGULAMALARININ GERÇEK YÜZÜ Dr. Her yıl 2. 1976-1998 yılları arasında. 6. Uzun yıllardan beri.şti. 1.000 kişi titreşime bağlı el-kol damarlarını tutan hastalıklara yakalanıyorlar. 12. 9. 4 milyar pound ile 9 milyar pound arasında seyrediyor. 11.D. Üretim yapan küçük bir işletmede çalışırken meydana gelen kaza sonucu ölüm olasılığı. İdeal İş sağlığı Ltd. Şenay ÖZDEMIR Ph. 220 çocuğun tarımda kullanılan araçların neden olduğu kaza sebebi ile yaşamlarını kaybettikleri bildiriliyor. 13. 8. İngiltere'de her iş günü. 4. 117 . İşyerindeki ölümlerin en sık görülen nedenini yüksekten düşmeler oluşturmaktadır. Yıllık iş kazalarının ve işe bağlı hastalıklar nedeniyle meydana gelen kaybın ekonomik boyutu. Handan TOPÇUOĞLU Ph. 10. Yılda yaklaşık 66. kadın işçilere göre 3 kat daha fazla kazalanma ve 10 kat daha fazla ölüm riskine maruz kalıyorlar. bir kişi hayatını işini yaparken kaybediyor. 14.

Kas iskelet sistemi hastalıkları. 22. sıkışmak tespit edilmiştir. 2000'li yıllara girerken. Health&Safety Newsletter. 118 .17. 1997/1998 yıllarında inşaat sektöründe 93 ölümlü kaza meydana gelmiş bulunmaktadır. diğer Avrupa Birliği ülkelerinden ve Amerika Birleşik Devletlerinden daha düşüktür. kayıtların iyi tutulduğu ve kayıt dışı hastalık. tüm yöneticileri» çalışanlarını ve işini etkileyen sağlık ve güvenlik risklerini analiz etmek. 21. işe ve işin yürütüm koşullarına bağlı ölüm. 19. 23. kaza oranının yok denecek kadar az olduğu bir ülkenin verilerini göstermektedir. fiziksel şiddete maruz kalma sonucu meydana gelmiştir. işe bağlı hastalıklar arasında en sık görülen hastalık olarak yer alıyor. İngiltere'de meydana gelen ölümlü iş kazalarının oranı. İş sağlığı ve iş güvenliği uygulamalarının. araçların veya kapakların üzerinde bulunmak. sürekliliği sağlanmış bir yönetim programı uygulaması gerekmektedir. 25 October 1999. düşen veya dönen parçaların. yaralanma ve hastalık halinin yeterince kontrol edilemiyor ve. Bu nedenle. 1996/1997 yılları arasında. eğitim. 665 ölümcül olmayan büyük yaralanma. KAYNAK: Health & Safety Facts. halen yarım milyon çalışan işe bağlı stres. riskleri kontrol altına almak üzere sistematik. 1996/1997 yılları arasında meydana gelen ölümle sonuçlanan yüksekten düşme kazalarının en sık görülen sebepleri arasında hareket eden. Yukarıda yer alan veriler ve değerlendirmeler. 18. çalışma hayatındaki sağlığı ve güvenliği olumsuz etkileyen koşulların kontrol edilmesine daha fazla önem verilmesi gerektiğini ortaya koymaktadır.büyük ölçüde önlenemiyor olması düşündürücüdür. depresyon ve bunalım yaşamaktadırlar. İngiltere'de başta öğretmenler ve hemşireler olmak üzere. HSE. araştırma ve laboratuvar olanaklarının bir hayli gelişmiş ve yaygın olduğu bir ülkede bile elde edilen bu sonuçlar. Karbon monoksid maruziyetine bağlı her yıl yaklaşık 30 kişi hayatını kaybetmektedir. Page 3. 20.

Dr. partiküler radyasyonlar ise. bu konuda bilinçsiz olan çalışanları rahatsız eder. Ata Türer** (*) LÜ. önemle elektromanyetik radyasyonun sağlığa etkileri konusunda bilgilendirilmeleri gerekmektedir. GİRİŞ ve AMAÇ İş sağlığı açısından. iş performansı düşer.H. iş kazalarına dahi neden olabilir. zararlı sınırlarda olmadığını çalışana anlatmak ve inandırmaktır. (**) Çekmece Nükleer Araştırma Merkezi (ÇNAEM) Ö Z E T : Endüstride çalışanın sağlığını etkileyen en önemli fiziksel etkenlerden biri de elektromanyetik radyasyonlardır. motivasyonlarım bozar. bizzat bu ışınların şiddetlerini ölçüp.ELEKTROMANYETİK RADYASYON ZARARLARI TELEVİZYON ve BİLGİSAYARLARDA EKRAN RADYASYONU Prof. 119 . dalga özellikli . gözle görülemeyen ışınlardır. Elektromanyetik radyasyonlar ve Partiküler radyasyonlar olmak üzere ikiye ayırabiliriz. Dr.7 Mikron dalga boyuna sahip olan "görünür ışınlar" ve "Lazer ışınları" dışındaki ışınlar.Hilmi Sabuncu*. Bu nedenle. İnsan sağlığının en büyük düşmanlarından olan bu ışınları. İnsanoğlu. Görünür ışınlar. Gamma ışınları. bu ışınlar konusunda bilinçlenmesini sağlamak. performanslarım etkiler. sonuçlan standartlarla karşılaştırarak. motivasyonu bozulur. isminden de anlaşılacağı gibi. partiküler bir yapıya sahip radyasyonlardır. 2. ama zararlı olduğunu bildiği bu düşmanlarla. bu çalışmamızın amacı. Çalışanların maruz kaldıklarını düşündükleri ve büyük rahatsızlık duydukları. onların bilinçlenmelerini sağlamaktır.0. maruz kalanın. standartlarla karşılaştırarak. çalışanın. çalışma ortamında yaşadığı olumsuzluklardır. "görünmeyen düşmanlar" diye nitelemek doğru olur kanısındayız. bahsi geçen etkenler ile çalışmaya zorlanırsa.4 . iş sağlığı uzmanlarına düşen en önemli görev. çalışmak istemez. Bu durumda. çalışma ortamında birlikte olduğunda. 2. 0.İstanbul Tıp Fakültesi. Mikro dalgalar. Radyo dalgaları. GENEL BİLGİLER Radyasyonları. hatta işten kaçar. Bu insan. Tip zararları ise. Nötron ışınları. Alfa ışınları ve Beta ışınları ise partiküler özellikli ışınlan oluştururlar. çalışma ortamlarında bulunan radyasyon kaynaklan ve verdiği zararlar. Tip zararlar. Ultraviyole ışınlan. İşte. dalga özellikli ışınlan.Halim İşsever*. infrared ışınlan. bu ışınların sahip olduğu fiziksel enerjileri dolayısıyla vücuda verdiği zararlar . Elektromanyetik radyasyonun genellikle görünmez olması. İş Sağlığı B. 1. Elektromanyetik radyasyonlar. bu ışınlar konusundaki bilinçsizliği nedeniyle.D. ekran radyasyonları konusunda ölçümler yaparak. çalışma ortamlarında. son derecede fazla rahatsızlık hisseder. O halde bu ışınların zararlarını iki şekilde nitelemek yerinde olur: 1. Bu ışınlar arasında. bilinçli olmadığı. çok büyük önem taşımaktadır. X ışınları (Röntgen Işınlan). çalışanların.

fluoresant lambalardan veya siyah ışıklı lambalardan. Hz). Elektromanyetik spektrumu tanımlayan birimler. Görünür ışınlar sadece göz üzerine etki edeler. dalga boyu birimi (cm. : Elektromanyetik spektrumun fiziksel karakteristikleri Ultraviyole ışınlarının dalga boyu 320 . vezikülasyon ve pigmentasyon oluşur. mikro metre. Deride eritem oluşturur. İyonize eden elektromanyetik radyasyonların. 120 .400 nm olanları. kornea tarafından tamamen tutulduğu halde. frekans birimi (hertz. etkileme süresine bağlı olarak değişir. yani 1 RBE 'lik bir etkiye sahiptir. ışık ışınlarının şiddetine. bir birimdir. Çok uzun süreli maruz kalmalarda.320 nm olanları. Şekil 2. mesleki maruziyet bakımından hekimlerin çok maruz kaldıkları bir radyasyon tipidir. kişisel hassasiyete ve diğer etyolojik faktörlere de bağlı olarak deri kanserine kadar varan tablolar görülebilir. etkilenme süresini azalttığından ve nispeten sabit tuttuğundan. UV ışınları. Daha sonraki dönemlerde ödem. Radyasyonun Biyolojik etkinliği (RBE) denilen bir birim ile ifade edilir. geçici körlük süresi daha çok ışık ışınlarının şiddetine bağlıdır. Çok şiddetli ışık ışınlarına maruz kalan gözün ağ tabakasındaki görme reseptörleri etkilenerek geçici körlüğe neden olurlar. 280 nm'den küçük dalga boylular ise basınçlı civa buharlı lambalardan yayınlanır. de görüldüğü gibi dalga boyu en düşük. nanometre) veya enerji birimi (elektron volt . güneş ışığından. Gözlerdeki maruziyet sonucunda fotokeratit oluşabilir.eV) ' dir. görünür ışınlar. Körlüğün süresi. rastladığı molekülleri iyonlaştırma kapasiteleri oldukça yüksektir. korneayı geçerek retinaya ulaşırlar. Bu ışınların dokuda girginliği fazla. Ultraviole ışınlarının hedef organları gözler ve deridir. Şekil 2.X ve Y ışınları. Enerji düzeyleri 107 eV civarındaki bu ışınların etkileri. X ışınlan. Fakat genel olarak göz kapağının refleks olarak kapanması. frekansı ve enerjisi yüksek ışınlardır. 280 . bu birim cinsinden ifadesi.

iyonize eden Alfa (Helyum atomu çekirdekleri). 100 mW/cm2'lik bir maruz kalmada ise katarakt ve retinal yanıklar görülebilir. ( Mikro dalgalar. 6 tanesi renksiz (mono).5 Röntgen / saat'e kadardır. her ekran için tek bir değer elde edilmiştir. Radyo dalgaları. Yani kanıtlanmış bir sağlık zararı saptanmamıştır. 0. bilgisayar fuarında COMPEX (COMPuter Exhibition) gerçekleştirilmiştir. Retinaya ulaşabilen İR ışınları. girginliği en yüksek ve sekonder radyasyonlar oluşturduğu için en tehlikeli ışınlardır (1). kalibrasyonlan ÇNAEM tarafından yapılmış iki adet EBERLINE marka FB-6 Model dedektörlü plastik sintilasyon sayıcısı kullanılmıştır. Fuar. Toplam olarak ölçü yapılan ekran sayısı belirtilen özelliklerde 77 adet'dir. 2. 10-20 cm'lik dalga boylu mikro dalgalar. 4. Her cins ekran için genel ortalamalar ve standart sapmalar hesaplanmış ve aralarındaki farklar test edilmiştir. Beta ışınlan da X ve y ışınlan gibi Etkileri 1 RBE ile tanımlanır.3 0 mW/cm2'lik İR ışınlarına kronik maruziyeti sonucunda kornea bozulmaları meydana gelmektedir. Ölçme yapılmadan önce ekran radyasyonları ve arka fon (Back ground) radyasyonu konusunda hiçbir araştırma yapılmadan ölçmeler yapılmıştır. 1. GEREÇ ve YÖNTEM Araştırmamız. yaklaşık 1000 m2'lik bir alana yayılmış 23 değişik firmanın pazarladığı veya demostrasyon için kullandığı bilgisayar ve televizyon ekranları üzerinde yapılmıştır.4 nm'den büyük dalga boylu İR ışınları su tarafından absorbe edildiğinden girginlikleri fazla değildir. 3 -10 cm'lik dalga boylular. 2 . Alfaların etkisi 10 RBE. deriyi ve göz okülerini geçebilirler ve su. katot ışınlı tüplerden.4 nm'den daha küçük olan İR ışınlan. endüksiyon firınlanndan. iyonizasyonlan düşüktür. her türlü kaynak bilgisine ölçmeler tamamlandıktan sonra başvurulmuştur. Ölçüm yapılacak ekranlar belirledikten sonra uzmanlarımız farklı yönlere hareket ederek birbirinden bağımsız. mikro dalgaları da kapsayan (Şekil 1. Her ekranda yapılan iki ölçmenin ortalaması alınarak.2 0 cm'lik dalga boylular en derin girginliğe. bu yöntem tercih edilmiş. Ölçü yapılan ekranlardan 60 tanesi renkli. Partiküler yapıdaki radyasyonlar. Nötronların etkisi ise 20 RBE'dir.4 W/KG. iyonizasyonu şiddetli: Beta ışınlarının girginlikleri orta. değerlendirme için.08 W/KG olarak belirlenmiştir. Ölçmeler iki uzman tarafından fuarın bir noktasından başlayarak her ekranda iki add ölçü yapacak şekilde organize edilmiştir. bu ışınlar için iyi bir geçirgendir. Özellikle 500 cm'nin üzerindeki dalga boyuna sahip olan radyo dalgalan için vücut tam bir saydamdır. Aynı dalga boylu dalgalarla hayvan deneylerinde katarakt oluşturulmuştur. mikro dalga pişiricilerden. dalga boyuna bağlıdır. O halde bu türden maraz kalmalarda doz ölçmeleri yapılmalıdır. birbirini etkilemeden ölçmelerini yapmışlardır. lmm . 1-100 cm dalga boylu dalgalardır ve iletişim sektöründe radarlardan.1 cm'lik girginliğe sahiptir ve 3cm'den küçük dalga boylular ise dış deride tutulurlar. 2 tanesi televizyon renkli'dir. Elde edilen radyasyon değerleri arasında en yüksek olan ekran. İnsan vücudundaki girginliği. absorbe olarak termal etki oluştururlar.2).1 saatin üzerindeki maruz kalmalar için 0. beta ışınlan (Elektronlar) ile sekonder radyasyonlar meydana getiren Nötronlar (Çekirdek tanecikleri) şeklinde tanımlanır. elektroterapi cihazlarından yayılırlar. 3. 7. Yıllık SAR değerinin en üst Ümitleri. genel halk sağlığı açısından ise 1/2 saatin üzerindeki maruz kalmalar için 0.Dalga boyu 1. Alfa ışınlan girginliği düşük. Sintilatörlerin göstergeleri mikro prosesörlü digital ekranlıdır ve cihazın ölçü alanı 1 Mikro Röntgen / saat' den. 7 tanesi "Alçak Radyasyon" özellikli renkli. Ekran radyasyonunu ölçmek üzere. 2 tanesi "ekran filitreli" renkli.89 uR/Saat 121 . Gözün. Nötronlar ise. 1 0 . Ölçmelerin etkilenmemesi için. BULGULAR Yapılan ölçmeler sonucunda farklı tipteki ekranlann ölçüm değerleri Tablo l'de gösterilmiştir. Fakat daha kısa dalga boyluların (mikro dalga özelliği gösterenlerin) etkileri fazladır ve bu etkiler SAR (Spesifik Absorption Rate) denilen bir birim ile ifade edilir. mesleki maruz kalmalarda. 3 kHz'den 300 GHz'e kadar frekansa sahip radyasyonlardır. vücut için en önemli riski oluştururlar.

yani değerler arasındaki farklar anlamlı bulunmayınca. Bu ülkelerde insanlar. ANKARA.Basım. aralarında anlamlı farklar bulunmamıştır. TAE. Aynı biçimde ekran önüne takılan filtrenin de radyasyon önlemesi açısından anlamlı bir yaran görülmemektedir.8. 122 . tüm ölçmelerimizde sadece ve sadece arka çevre (Back round) radyasyonunu ölçmüştük.R/Saat olduğu da göz önünde bulundurulursa. Durum böyle olunca. çok daha etkin olduğu bilinmektedir. 02. Gelişmiş ülkelerdeki. . KAYNAKLAR 1. elde edilen değerler incelendiğinde. bu değerin 7. sağlığını etkileyen bütün etkenleri ölçen. Araştırmamızın kapsamı içerisinde bulunan. 09 . arka çevre (Back round) radyasyonunu aşmaması nedeniyle. Ülkemizde. Bilgisayar ve televizyon ekranlarında sağlığımızı etkileyecek düzeyde bir ekran radyasyonunun söz konusu olmadığı açıkça görülmektedir.5. Örneğin "alçak radyasyonlu" ekran ile normal renkli ekran arasında kayda değer farklılıklar yoktur.5 . herhangi bir ekran radyasyonu sorunu olmadığı halde. 2. Bunun yanında. 045-653-94 Sayılı Rapor. ÇNAEM. Daha doğrusu. analiz eden kurumlara. etkeni üretenleri derhal dava etmektedirler. 31/05/1994 Tarih ve B. Sonuç olarak.0 (iR/Saat olduğu ve şüphelerimizde ne kadar haklı olduğumuzu anladık. 1996. İstanbul için arka fon (Back round) radyasyonu kaynaklardan elde edildiğinde. "Alçak Radyasyonlu ekran" ile normal renkli ekran arasındaki fiyat farkına değecek bir ölçüm değeri farkı. TARTIŞMA ve SONUÇ Herhangi bir standartla karşılaştırmadan. Doğal olarak böyle bir sorun olsa idi. Türk Tabipleri Birliği Yayını. çok kolay şekilde ulaşabilmeli ve öncelikle sağlığını etkileyen bütün etkenler konusunda bilinçlendirilmelidir. 5. bilgisayar kullanan firmalara "ekran filtrelerinin radyasyonu engellediğini" belirterek satış yapabilmektedirler (2). gelişmiş ülkelerde bu sorun mutlaka dava konusu olurdu. ölçme değerlerimizin ne kadar masum değerler olduğu ve bu değerlerinde arka çevre (Back round) radyasyonu olduğu ortaya çıkmaktadır. etken zarar verici boyutta ise. İnsanlarımız. zarar gördüklerini sandıkları bütün etkenleri. elde edilememiştir. her tür radyasyon tipini kolayca tespit eden cihazlar ve özel kurumlar olmalıdır. laboratuar koşullarında yapılan ölçmeler sonucu elde edilen. ekran radyasyonunun. Atom Enerji Komisyonu'nun ISO standartlarına göre verdiği zararlılık sınırları incelendiğinde ekranın 5 cm önünde insan sağlığı için olumsuz olarak verilen radyasyon değerinin 574 u. Türkiye Atom Enerjisi Kurumu. ekran filtrelerini üreten kurumlar . "acaba biz başka bir değer mi ölçmüştük" sorusu akla gelmektedir. "radyasyon soğurma" değerleri beyan eden raporlar alabilmektedir.00. Gittikleri yerlerde bu raporları göstererek. "İş yeri hekimliği ders notları" . fakat halk sağlığı açısından hiç bir anlam ifade etmeyen. 1. Yani biz. zararlı etkenlerin insan sağlığına zarar verip vermediğini kontrol eden kurumların. resmi veya özel bu tür kurumlar vasıtasıyla ölçtürebilmekte. ülkemizde en yetkili radyasyon ölçen kurumlara başvurup. 1.

Bu nedenle.İŞ KAZALARININ OLUŞUMU VE İŞ KAZALARININ SINIFLANDIRILMASI (BÖLÜM -1) MakMüh. oluşan küçük ya da büyük tüm kazaları dikkatlice incelemek. kaza tekrarlarının önlenmesi veya etkilerinin en aza indirgenmesi açısından son derece önemlidir. • İş kazalarının % kaynaklanmaktadrr. • "İş Emniyeti Performansını" yükseltmek için "Emniyetsiz Durumların" gözlenmesi ve analiz edilmesi gereklidir ! • Herkes emniyetli çalışmakla yükümlüdür ! Haraket ve 123 . kişilerin hatalı hareketlerine bağlıchr. Hiç bir kaza durup dururken. İstatistiki bilgiler ve yapılan araştırmalar göstermektedir ki . 95'inden fazlası kişilerin hatalı davranışlarından • Kazaların meydana gelme sıklığı. analiz etmek. • En önemli yatırım çalışana yapılan yatırımdır. tesadüfi olarak veya nedensiz meydana gelmez. Turgay BİNYILDIRIM / The Shell Co. Çalışana yapılacak olan en değerli yatınm da kuşkusuz eğitimdir. Of Turkey Ltd. yol açan nedenleri araştırmak ve değerlendirme sonrasmda gerekli ders ve önlemleri almak.

•• Tüm iş kazaları.000 USD altında hasamı veya ürün kaybının meydana geldiği kazalardır. Küçük maddi kayıplar 10. 1.2 İŞ KAZALARININ SINIFLANDIRILMASI Yaralanma veya hastalanma ve/veya mala. İster büyük ister küçük olsun. Bu zincirin bozulmasıyla nihai sonuç önlenecek veya değişecektir.2 Maddi Kayıplara Yol Açan îş Kazaları (Without Injury) Büyük maddi kayıplar Herhangi bir yaralanmanın yer almadığı. çevreye veya üçüncü şahıslara zarar gelmesiyle sonuçlanan olaylardır.2. malmda veya cihazlarında (herhangi bir sigorta ödemesi öncesinde) 10.000 USD veya daha fazla hasara neden olan kazalardır.1 Ucuz Atlatılan Kazalar (Near Miss) Herhangi bir yaralanma veya malzeme kaybına veya hasarına -kıl payı farkla. emniyetsiz hareket ve durumların oluşmasıyla meydana gelmektedir. zincir halkaları gibi birbirine bağlı hataların.yol açmayan kazalardır. Ancak gerçek bir kaza olarak kabul edilmeli ve buna yol açan çalışma koşulları araştırılmalıdır. • Tüm iş kazaları önlenebilir ! 1. ancak şirket tesisinde. ancak olumsuz etkilerler. araçlarında. 124 .kaynaklanan yaralanma veya rahatsızlanma (veya hastalanma) durumudur.3 Yaralanma ile Sonuçlanan İş Kazaları Bir iş yerinde tanımlanmış olan bir görevin yerine getirilmesi sırasında tek bir olaydan -veya kısa bir süre içinde birden fazla olaydan.2. 1.2. maddi kayıplara yol açan kazalar İş Emniyeti Performansı'm sıfırlamazlar. 1.

1. önemsiz ve derin olmayan kesikler. ancak dolaylı yoldan olumsuz etkiler. İş Emniyeti Perförmansı'nı sıfırlamaz. Basit yaralanma ile sonuçlanan kazalar (First-aid accidents) Basit müdahaleler gerektiren ve gün kaybı ile sonuçlanmayan kazalardır. Birden fazla kişinin ölümü söz konusu olabilir. Yaralanma ile ölüm arasında geçen süre dikkate alınmaz. en azından kazanın meydana geldiği günü takip eden takvim günü boyunca -ancak geçici bir süre için. vb.LIT) Kazaya uğrayan şahsın. Ancak.4 Ölümcül İş Kazaları Ölümle sonuçlanan iş kazalarıdır. İş Emniyeti Performansım sıfırlar. Çalışma günü kaybı ile sonuçlandığından İş Emniyeti Perförmansı'nı sıfırlar. ciddi olmayan local yanıklar. Kalıcı kısmi sakatlık (Permanent partial disability) Meydana gelen bir kaza sonucunda vücudun herhangi bir parçasının veya bir organının kalıcı olarak fonksiyonunu kaybetmesi. sakatlığı veya onarılamayacak şekilde kopması.İş Kazası olarak nitelendirilmelidir. iş yerinde doğal nedenler sonucunda meydana gelen ölüm veya hastalıklar / rahatsızlıklar (ve ilintili olarak yaralanmalar) İş Kazası olarak kabul edilmezler. Bu tip kazalarda maddi hasar da meydana gelebilir.Ekipman veya yönetim araçlarındaki kusurlar nedeniyle meydana gelen kazalar mesai dışında dahi olsa. parmak sıkışmaları. Tam sakatlık (Permanent total disability) Kişinin çalışmasını tamamen engelleyen ve vücudun fiziki fonksiyonlarım kalıcı olarak ortadan kaldıran son derece ciddi kazalardır. Bu tip kazalar sonucunda Emniyeti Performansı sıfırlanır. "İş Emniyeti Performansı"mn sıfırlanmasına neden olur! 125 .çalışmasının kısıtlanmasına yol açan kazalardır.2. Geçici iş görememezlik / sakatlık hali (Temporary total disability . Ölümcül iş kazaları. Örnek : Basit sıyrıklar.

1.4 KAZALARIN ETKİLERİ VE OLUŞAN KAYIPLAR . Kazalar ve dolayısıyla yaralanmalar aniden oluşur. sıkışma . acı ve sıkıntı Gelir kaybı. tekrar eğitimleri) Kariyer zedelenmesi Çalışanlar Açısından Şok. araç) sonucu meydana gelen ölümler. düşmeler.Sorumlu Şahıslar Açısından • • • • • • • Endişe ve stres Suçlanma ve pişmanlık İlave iş yükü (Rapor hazırlama.Firma Açısından « Yaralanan şahıs nedeniyle kaybedilen çalışma gücü ve zamanı 126 .Kazaya Uğrayan Açısından • • • • • Ağrı. fakat iş ile bağlantılı koşullara maruz kalarak insan vücudunda meydana gelen rahatsızlık durumları veya fonksiyon bozukluklarıdır.3 İŞ HASTALIKLARI (Occupational Illness) İş kazası kapsamı dışmda. endişe Düşük moral Üretim veriminin düşmesi . zamana bağlı olarak veya ortamdaki tehlikeye bir çok kez maruz kalarak şiddetini arttıran bir gelişim şeklinde kendini gösterir ise bu bir "hastalık" durumudur. Kaza (yaralanma) ile iş hastalığı arasındaki temel fark "tek olay veya ani oluşum" dur.ezilme veya çarpma (elektrik. Ancak zarar görme. güvensizlik Arkadaşları ve çevresi üzerinde etkiler . 1. patlamalar. beklenmeyen ilave masraflar ve harcamalar Geçici veya kalıcı iş görememezlik Aynı iş-görev için yetersizlik.Örnek: Zehirli gaz kaçakları. üzüntü. cisim.

kaza nedenlerinin ortaya konması ve iş emniyeti performansının yükseltilebilmesi için hassas ve sağlıklı göstergelere ihtiyaç duyulmaktadır. tekrar eğitimleri * Tamirat masrafları. yerel makamlar ve sivil örgütler tarafından oluşturulan baskı Kalite. bir üretim tesisinde çalışan sayısının az olması nedeniyle kazaların nadiren meydana gelmesi de yanıltıcı sonuçlara götürebilir. yavaşlaması ile kaybedilen zaman ve para * Yeniden planlama. Bundan dolayı. vb Sigorta prim.• • • • • • • • Diğer çalışanlarm merak. bir daha kaza olmayacağını gösteremez. masraflarında artışlar Firma adının zedelenmesi Medya. hizmet aksamaları Trilyonları aşan tazminat ödemeleri BOLUM .II 2.0 KAZA P İ R A M İ D İ Yaralanmaya veya gün kaybına yol açan kazaların frekansı. Gün kaybı ile sonuçlanan kazaların durulması. Ayrıca. kaza sonuçlarının boyutu ile kazalara neden olan "Emniyetsiz Hareketlerin" arasındaki bağlantıyı çarpıcı bir şekilde ortaya koymaktadır. endişe ve tartışmaları neticesinde harcanan zaman Amirler tarafından kazanın soruşturulması sırasında kaybedilen zaman Malzeme ve makinalarm zarar görmesi durumu İşin durması. 127 . üretim verimi ve pazar payı üzerindeki etkiler . iş emniyeti performansım ölçmenin bir yöntemidir. Böyle bir yaklaşım sonucunda hazırlanmış olan "Kaza Piramidi".Toplum ve Ülke Açısından • • • • Olumsuz sosyal ve ekonomik etkiler Her yıl kaybedilen iş gücü ve üretim kayıpları Hastane ve sağlık kuruluşlarına gelen yükler.

Tüm bu çalışmalar tamamlandığmda. tespit edilebilen kaza nedeni veya nedenleri uygun çözümlerle ortadan kaldırılmalıdır. bu konuda deneyimli kişiler tarafından titizlikle soraşturulmalı. kanıtlar dikkatle incelenmeli ve tüm sonuçlar tarafsız olarak raporlanmalıdır.Hiçbir emniyetsiz hareket ve ucuz atlatılan kaza kaydı olmadan ölümcül veya ciddi yaralanma ile sonuçlanan bir kazanın meydana gelmesi. « Mevcut prosedür veya talimatların iptal edilmesi veya yenileriyle değiştirilmesi. 2. raporlamak. Bu nedenle. "Kaza Ağacı" çalışması. piramidin tabanında yer alan "emniyetsiz hareket ve durumlar" üzerinde yoğunlaşmak. kaza sonucundan başlangıç noktasına doğru ters yönde adım adım ilerleyerek meydana gelen zincirleme olaylan belirlemede ve "Tripod veya Kök Analizi" ise görülemeyen hataların açığa çıkarılmasında kuUamlan son derece önemli ve etkili metodlardır. mevcut sistem ve istatistiki bilgilerin yetersizliğini kanıtlamaktadır. Bu çözümler. analiz etmek kazaların önlenmesinde ve iş emniyeti performansını yükseltmede kullanılacak en etkili yöntemdir.1 KAZA ARAŞTIRMALARINDA YÖNTEM VE ÇÖZÜMLER Tüm kazalar. ® Yeni kontrol ve yönetim sistemlerinin geliştirilmesi ve kullanılması 128 .

Komşu tesis veya departmanlarla işbirliği imkanlannm araştırılması ve geliştirilmesi. Metod veya proses değişikliği.000 çalışma saati ile belli bir dönem / zaman diliminde çalışılmış olan toplam adam-saat) gözönüne alınmaktadır.2 2..000 çalışan üzerinden belli bir Daha kolay hesaplanan kaza oranında dönemdeki kaza sayısı ele alınmaktadır. şirketin kaza frekansı gidişatını göstermekte oldukça yararlıdır. kazaların meydana geldiği alanlar ile oluşumundaki zaafları ortaya çıkarmada ve emniyet performansının değerlendirilmesinde oldukça yararlıdır. Söz konusu "dönem" bir hafta.1 EMNİYET PERFORMANSI VE ÖLÇÜMÜ Kaza Frekansı Frekans formülünde. bir çeyrek yıl veya bir yıl olabilir.000 Dönem içinde çalışılan toplam adam-saat Örnek : 150. şıklarından bir ya da birkaçını içerebilir. bir ay. Gerekli emniyet teçhizat. haftada 40 saat üzerinden 50 çalışma yılma sahip bir kişiyi (örnek olarak 100. 2 veya 3 yıl boyunca takip edilen aylık veya üç-aylık ortalamalar. . 129 . Kaza Frekansı = ( 9 x 100.• • • • • • Gerekli eğitim programlarının hazırlanması ve uygulanması Acil planların hazırlanması veya yenilenmesi.2. kaza tiplerine göre ele alınarak bu formül yardımıyla geniş bir yelpazede incelenmesi.000 adam-saat'lik çalışma gerçekleştiren bir firmada 9 kayda değer kaza meydana gelmesi halinde. Kaza sayısının . cihaz ve kişisel koruyucu malzemenin kullanılması Ürün veya kullanılan teknolojinin değiştirilmesi. 2.000) / 150. Ve unutmamak gerekir ki bütün kazalar önlenebilir! 2.000 = 6 olarak hesaplanır.. Kaza Frekansı Kaza sayısı x 100.2 Kaza Oranı 1.2.

„_. ^-r-1 . Kaybedilen Zaman = Kaybedilen toplam adam-saat çalışma zamam % :—*—r. Kaza Oram = ( 9 x 1.. Çalışanlarının çoğunluğu sahada / imalatta olan bir firma ile ofiste bulunan bir diğer firmanm mukayesesinin doğru sonuç vermeyeceği gibi. . kendi aralarında direkt mukayese yapılması doğru olmayacaktır.000 Toplam çalışan sayısı Örnek : Toplam 200 çalışanı olan bir firmada 9 kaza meydana gelmesi halinde. kaza basma kaybettiği ortalama zamam aşağıdaki formül yardımıyla hesaplaması mümkündür. Zaman kaybı ile sonuçlanan kaza sayısı 130 .. Kaza oram ve kaza frekansında farklı faktörler ele alındığından. .000)/200 = 45 olarak bulunur.3 Ortalama Kaybedilen Çalışma Zamanı Her firmanın. Aynı şekilde.Kaza Oranı = Kaza sayısı x 1. firmalar arasında kaza frekansı veya kaza oram mukayesesi yapmak yararlıysa da eşit / benzer koşulların dikkate almması oldukça önemlidir. T. „ Ort. 2.2.

iş emniyeti ve yangınla mücadele konularında gerekli eğitimleri alarak ve tecrübeler kazanarak uzmanlaşmış olmalıdır. • Acil planların yazılması ve güncelliğinin kontrol edilmesi. • Kaza ve önemli olayların incelenebilmesi ve buna bağlı olarak gerekli derslerin çıkarılabilmesi ve tekrarının önlenmesine yönelik tedbirlerin alınabilmesi için etkin bir "kaza inceleme ve raporlama" sisteminin hazırlanması. Birden fazla üretim tesisi bulunan büyük firmalarda bir Emniyet Danışmanı (Safety Adviser veya Expert) aksi gerekmedikçe. analiz. etkin mücadele için gerekli eğitim ve tatbikatların düzenlenmesi. Turgay BİNYILDIRIM The Shell Co. ergonomi. • * Çevre yönetim sisteminin hazırlanması ve bu kapsamda çevresel etki değerlendirmesinin yapılması. stres yönetimi. gerçekleştirilmesi ve bir plan dahilinde tekrarlanması. • * İSEÇ (İş Sağlığı. 131 . a) Başlıca görevleri arasında. • * Atık yönetim sisteminin hazırlanması. • Emniyet Performansı hedeflerinin saptanması. Duruma göre her üretim tesisinde ayrıca bir emniyet mühendisi veya uzmanı bulunabilir. • * "Atık su deşarj" ve "emisyon" izinlerinin alınmasına yönelik müracaat ve çalışmalar. Emniyeti ve Çevre koruması) faaliyet planlarının hazırlanması. periyodik sağlık kontrol ve taramaları. alkol / sigara / uyuşturucu vb politikalarının hazırlanması. Emniyet Personeli Kim'dir ve Ne Yapar ? Emniyet Personelinin sadece yol gösterici ve gelişimi destekleyici faaliyetlerde bulunmaları gerektiği temel prensip olarak açıkça anlaşılmalıdır. sickness absenteeism reporting and administration procedure (hastalık nedeniyle oluşan iş kayıplarının raporlanması ve yönetimi -tespit. emniyeti ve çevre korunması konularında değişen koşullar. yürütülen faaliyet ve operasyonlar hakkında bilgi sahibi olmalı. • îş sağlığı. yeni hazırlanan yönetmelikler ve firma yükümlülükleri konusunda yönetimi bilgilendirmek. şirket merkez ofisinde bulunmalıdır. atıkların kontrolü ve azaltılmasına yönelik çalışmalar. Of Turkey Ltd. Emniyetin sağlanmasında sorumluluk ilk olarak her bir bireyin kendisinde. Emniyet personeli. daha sonra da bizzat yönetim kademesindedir. çözümler konusunda tavsiyelerde bulunmak.. tedbirler).İSEÇ YÖNETİM SİSTEMLERİ VE KURULMASINDA ANA ADIMLAR MafcMüh. • * İş sağlığı programının oluşturulması ve bu kapsamda gıda hijyeni (restoran/yemek servisi var ise). gürültü kontrolü ve işitme sağlığı. • Risk analizlerinin yapılmasına katkıda bulunması. hedef saptama.

• Her türlü emniyet. ilgili departmanlar ile sıkı haberleşme / ilişki içinde bulunmak. 132 . Ne Değildir ? Emniyet personeli kazalardan ve sonuçlarından sorumlu tutulamaz. kişisel koruyucu. "çalışma izni" prosedürünün bu departmanlarca gereği gibi uygulanmasına * Tesis içindeki çapraz kontrollar. * Nispeten küçük firmalarda emniyet personeli. yangınla mücadele ve benzeri ekipman / cihaz / malzeme / teçhizat standardının belirlenmesi. normal görevinin yanı sıra iş sağlığı. « * İSEÇ konularında çevre kuruluşlarla "iş birliği" imkanlarının yaratılması. bu malzeme ihtiyacının nitelik ve nicelik olarak saptanması. cihaz. düzenlenmesi. İşçisinden en üst yöneticisine kadar tüm çalışanların desteği ve katılımı olmadan emniyetli / sağlıklı bir iş ortamının yaratılması. ® Aylık emniyet komitesi toplantılarının düzenlenmesi. kişisel koruyucu. * İhtiyaç duyulan her türlü emniyet. • Çalışma talimat ve prosedürlerinin hazırlanmasına katkıda bulunması. ® Yönetim ve departman direktörleri tarafından yürütülen emniyet bilincinin ve emniyet performansının yükseltilmesine yönelik faaliyet ve kampanyaların desteklenmesi. işe veya göreve yeni başlayan personelin « Departman ve ünitelerin (kalite çemberleri gibi) yürüttükleri / oluşturdukları İSEÇ konularını da kapsayan çalışmaların desteklenmesi. Tüm sorumluluğun belirli sayıdaki emniyet personeline yüklendiği ve tüm önlemlerin bu personel tarafından alınabileceği beklentisindeki firmalar. müteahhit personeli / işçilerinin. stajyerlerin. geçici işçilerin. can kurtaran sandalı veya umut taciri değildir. Emniyet personeli. yangınla mücadele ve benzeri ekipman / cihaz / malzeme / teçhizatın temini.) ® Firma eğitim politikasının hazırlanmasına katkıda bulunmak. basınçlı kap ve benzeri donanımınperiyodik kontrolü. gerçekte son derece ciddi tehlikelerle karşı karşıyadırlar. b) Destek verdiği görevlen arasında. Bu doğrultuda her kademedeki firma çalışanlarına yönelik ilk yardım kursları dahil "İSEÇ eğitim ihtiyaçlarının" belirlenmesi. • Tüm ekipman. Bu doğrultuda. makina. testleri ve bakımı konusunda mühendislik / bakım-onarım faaliyetlerinin emniyetle yürütülebilmesi için yardımcı olmak. emniyet sübabı. güvenlik ve çevre konularının yürütülmesinde de görev alabilir. • * İSEÇ konularında firmayı temsil etmesi. * Arıtma sistemlerinin ıslahı ve kontrolü. gerçekleştirilmesi ve belirli zaman aralıkları ile yenilenmesi (bu konuda direkt sorumluluk departman direktörlerinde ve insan kaynakları veya personel departmanlarındadır. ® Yönetim tarafından belirlenecek "firma İSEÇ politikalarının" hazırlanması. çalışanları kazalardan koruyucu etkin yöntemlerin sisteme kazandırılması veya işler halde tutulması mümkün olamaz.

Makina Mühendisleri 2. emniyet performansının yükseltilmesinden herkes sorumludur. Kısa bir süre sonra emekli olacaklar veya kariyerinde yükselme umudu taşımayanlar. 1. inisiyatif kullanma becerilerine sahip • Yerel makamlar ve resmi daireler ile etkin ilişkiye girebilecek yapıda • İSEÇ konularında firmayı temsil edebilecek bilgi ve yetenekte • Liderlik vasıflarına sahip olduğuna. Emniyet bilincinin gelişmesi. Maden Mühendisleri 4. Ne gibi Vasıflara sahip olmalıdır ? • İnsan üşkileri canlı. yönetmelik ve tüzükler konusunda bilgi sahibi • Müzakere becerisine sahip Hangi meslekler daha uy^ımdur ? Yukardan aşağıya önem sırasına göre. Dolayısıyla. sır tutabilecek • Kendisini ve etrafindakileri motive edebilecek • Mücadeleci fakat kinci olmayan • Öğretme yeteneği olan ve öğretmeyi. firma İSEÇ politikalarının ve hedeflerinin saptanması yönetimin başlıca görevleri arasındadır. Elektrik Mühendisleri 133 . zaruri emniyet malzeme ve ekipmanının temini konusunda gerekli desteğin sağlanması. İnşaat Mühendisleri 5. insanları bilgilendirmeyi seven • Girişken • Yapıcı • İnsanların katılımını sağlayabilecek ve gelen öneri / fikirleri dinleyebilecek • Üretken • Karar verme. asla kişilerin kariyer planlamasında son nokta olmamalıdır. kesinlikle bu göreve getirilmemelidir. gerekli eğitimlerin düzenlenmesi. "Emniyet Danışmanlığı" görevi.Unutulmamalıdır ki. ancak takım çalışmasının da yararına inanan • İlgili kanun. Kimya Mühendisleri 3. bir iş yerinde herkes emniyetli çalışmakla ve emniyet kurallarına uymakla yükümlüdür.

raporianması ve analizi • Kaza ağacı ve Kök analizleri • Atık türleri. Excel. parlayıcı. Power Point) • Emniyetsiz hareketlerin gözlenmesi.Bilmesi ve eğitim almış olması gereken konular: • Ürün yönetimi • Ergonomi • Stres yönetimi • İletişim becerileri • Müzakere becerileri • Yangınla mücadele teknikleri • İlk yardım ® PC kullanım bilgisi (Word. atık kontrolü (özellikle tehlikeli atıklar) ' ® Başlıca yanıcı. zehirleyici kimyevi maddeler ve petrol ürünleri • Etkili sunuş becerileri • Temel trafik kuralları 134 .

Mal varlığı kayıplarının en aza indirilmesi Bu temel mantık bize.Gaz karışımına ilave edilen maddeler 2.Yangının çıkma olasılığının en aza indirilmesi ve yangının çıktığı noktada tutulması .YANGIN VE ENDÜSTRİDE YANGIN GÜVENLİĞİ Serkan KÜÇÜK Kimya Mühendisi / NAVA Mühendislik Ltd. Bu maksatla bazı açıklayıcı kavramlara kısaca göz atmakta fayda vardır.1.3. Yanma ve alev türleri Kontrollü yanma ve patlama Homojen ve heterojen yanma Oksijen ya da hava ile yanma Ön karışımlı alev ve difuzyon alevi 135 . Şti. Kontrol dışı yanma olayına da yangın adı verilir.Basınç . yangın teknikeri-itfaiyeci gibi meslek insanları yer almalıdır.Sıcaklık . 1.0.petrol mühendisi.0. bir binanın tasarım aşamasından itibaren disiplinler arası eşgüdümün kaçınılmazlığını göstermektedir. Yangın güvenliğini sağlayacak ve yangınla mücadele edecek bu disiplinlerin öncelikle temel yanma bilgilerine ve yanma kimyasına yabancı olmamaları gerekmektedir. Bu eşgüdümde kimya mühendisi başta olmak üzere. Yanma hızını etkileyen parametreler . 2.Can güvenliğinin azami oranda sağlanması ve sürdürülmesi . Yanma ve yangın Yamçı maddenin oksijen ile ısı altında ve belirli oranlarda birleşmesi sonucu meydana gelen kimyasal reaksiyona yanma denir.1.2.Hidrokarbon yapısı . 2.elektrik mühendisi. makina mühendisi. TEMEL YANMA VE YANGIN BİLGİLERİ 2. mimar-inşaat mühendisi.1. YANGIN GÜVENLİĞİ VE YAKLAŞIM MANTIĞI Yangın güvenliği ve yangınla mücadele konularında sahip olunması gereken temel mantık şu kriterlere dayanmalıdır: .

8 C'nin altında : Parlama noktası 22. Tutuşma sıcaklığı Stokiometrik hava-yakıt karışımlarında.60 C arasında 136 .8 C'nin üstünde veya eşit : Parlama noktası 22. BI 3. 3.7.7. Tehlikeli (yanıcı) sıvılar Parlama noktası 37. 2. kaynama noktası 37. 2.8 C'nin altında 2. ısı ve ışık etkisi altında stabil olmayan katı.2.8 C üstünde veya eşit.3 CI : Parlama noktası 22. aniden genleşme ve sıcaklık artışı meydana getirmelerine patlama denir. Parlama noktası Parlayıcı sıvıların hava ile yanıcı bir karışım meydana getiren buhar çıkardıktan en düşük sıcaklık derecesidir. 2. Tutuşma-patlama limitleri Hava ya da oksijen ile karışım meydana getiren sıvı buharı ya da gazların yanabilmeleri/patlayabilmeleri için bulunmalan gereken aralıktır. Yanma noktası Yanıcı hava-yakıt karışım buhar ya da gazlanmn alevle temas etmeksizin kendiliğinden yandıkları sıcaklık derecesidir.1. Parlayıcı sıvı Parlama noktası 37. 2.8 C'nin üstünde olan sıvılardır.8 C ve buhar basıncı 2.3.8 .7. kanşımın patlaması ya da yanması için gereken minimum sıcaklıktır.1.2. Ali : Parlama noktası 37. Al 3. darbe.2. Patlamada alev iletimi şok dalgalarıyla olur ve aynı zamanda gaz karışımı kimyasal bir reaksiyon ile yanar.5.4. vibrasyon.8.8 atm'in altında olan sıvılardır.6.8 C ve kaynama noktası 37. sıvı ve gaz maddelerin fiziksel genleşme veya kimyasal reaksiyon sonucu. 2.8 C ve kaynama noktası 37. Kendi aralarında üçe ayrılırlar. Bu sınırların altında ya da üstünde yanma/patlama meydana gelmez. 2.8.7. Patlama Sürtme.

Üretim birimleri içinde elektrik ile ilgili tamirat. Ateşli İş İzin Belgeleri düzenlerimeli ve uygulaması titizlikle sürdürülmelidir.2. motor. Can ve mal güvenliğinin azami oranda sağlanmasına yönelik olarak. patlayıcı ve tehlikeli kimyasal yoğunluğu Üretim ve labaratuvar alanlarında bulunan hammadde. 3.2. Statik elektrik Özellikle kimya sektörü için en önemli yangın riskini oluşturan unsurların başında statik elektrik gelir.4 C arasında : Parlama noktası 93. Sigara Sigara ucundaki kor parçasının sahip olduğu 730-800 C sıcaklık sonucu yangın riskini arttıran önemli bir faktördür. kesme gibi ateşli işler özel bölümlerde yapılmalı. Ateşli işler Kaynak.3.0. Elektrik Yangın riski elektrik enerjisinin kullanımına ve elektrikli cihazların niteliğine bağlı olarak artış gösterebilir. Üretimin bir çok noktasında elektrikli cihaz. Ayrıca topraklama konusuna özel bir önem verilmelidir. Endüstride yangına sebep olan faktörler 3. ateşli iş izin belgesi düzenlenmelidir. ikmal alanları gibi yerlerde sigara içilmesi kesin olarak yasaklanmalı ve kontrol altında tutulabilecek sigara içme alanları belirlenmelidir. 137 . nemlendirme ve seyyar topraklama uygulamaları sürekli olarak göz önünde bulundurulmalıdır. Statik elektriğin yol açacağı tehlikelerden korunmak için çok sağlıklı ve yaygın bir koruma ve işletme topraklamasının yanı sıra bilinçli bir seyyar topraklama yapılmalıdır. Kıvılcım ya da ark oluşması tehlikesi varsa elektrik iş iznine ek olarak. yarı mamul ve ürünlerin kimyasal yapısı. 3. patlayıcı. yağunluğu ve çeşitliliğinden ötürü bazı sektörlerin potansiyel olarak yangın riski yüksektir.2. Bill : Parlama noktası 60 .1. nakliye. aksi durumlarda tüm ateşli işlerin gerçekleştirilmesi özel kurallara bağlanmalıdır. tehlikeli ve zararlı maddelerle çalışılan iş yerlerinde alınacak tedbirler hakkında tüzük" başta olmak üzere uluslararası standartlar dahil bu sektörlerde titizlikle uygulanmalıdır. Üretim. depolama.4 C veya üstünde 3.3. armatür vb. montaj.4. unsurlar kesinlikle ex-proof (patlama güvenlikli/alev geçirmez) olmalıdır. AIII 2. 3. Fabrikadaki değişiklikler ve gelişmeler de bu projeye uygunluk göstermelidir. Koruma ve işletme topraklaması çok sağlıklı tesis edilmelidir. Elektrik enerjisi kesinlikle sağlıklı bir projeye göre tesis edilmeli ve kullanılmalıdır.93. 3. Parlayıcı.5. Havalandırma.8.8. bakım gibi işler mutlaka bir izin belgesine bağlanmalıdır. Yangın ve patlama tehlikesinin yoğun olarak bulunduğu ortamlarda çalışanlar anti statik ayakkabılar başta olmak üzere uygun koruyucu ekipmanla donatılmalıdır. 14752 sayılı " Parlayıcı.

3. yardımcı işletmeler. 3.6. Bu araçlar fabrika girişinden itibaren bir kontrol listesi ile gözlem altına alınmalı ve ikmal sistemlerinin sızdırmazlık başta olmak üzere durumu kontrol edilmelidir. Yıldırım Yanıcı madde tankları ve binalar yıldırım düşme riskini her zaman taşırlar. Bakım onarım dönemleri Fabrikaların üretime ara verip bakım onarıma girdikleri dönemlerde irili ufaklı bir çok yangın çıkmaktadır. 3. 138 .11. İnsan kaynaklı hatalar İnsanlann bilinçsiz ve özensiz davranışlarından ötürü bir çok yangın çıkmaktadır. Böyle durumlarda iş güvenliği/yangın güvenliği mühendisleri ya da ateşli işler nezaretçileri muhakkak fabrikada bulunmak ve gerekli önlemleri almak zorundadırlar. İkmal yapacak araçlar ve personel her türlü güvenlik önlemini almak zorundadır. parlayıcı ve patlayıcı kimyasalların depolandığı tankiann bulunduğu alanlar da yangın riski yüksek olan bölgelerdir. muhtelif dökülme sızmalar tehlike yaratmadan ortadan kaldınlmalıdır. 3.9.3. Bunun önüne geçmenin en etkili yolu da insan gücünün doğru yöntemlerle eğitilmesidir. Tüm işçiler düzenli çalışma alışkanlığını yerleştirecek bilince eriştirilmeli ve sonrasında bu uygulama gerekli kontrol listeleri ile denetlenmelidir. Kazan daireleri ve yakıtlar LPG.7. Tehlikeli madde ikmali Üretim için gerekli olan yanıcı.8. 3. Bu depolama tankları fabrikanın üretim. Temizlik ve düzenli çalışma eksikliği İş yeri ortamı sürekli olarak temiz tutulmalı. idari ve sosyal alanlarından ayrı ve güvenlikli bir bölgede konumlandırılmalıdır.10. doğalgaz ve motorin gibi yakıtların depolandığı ve kullanıldığı bu alanlar yangın güvenliği açısından sürekli izlenmeli ve bu alanlar ilgili standartlara göre tesis edilmelidir. atıklar. Ciddi bir yangın ve patlama riski oluşturan yıldırıma karşı başta paratoner olmak üzere tüm güvenlik önlemleri alınmalıdır.

2. Yangın hattını besleyen kaynak veya kaynaklar su akışı varken en kritik noktada statik 139 . Su kaynakları Tesisler büyüklüklerine bağlı olarak değişen miktarlarda yeterli su kaynağına sahip olmak zorundadır.Özel tehlike alanları .Çatı ışıklandırması . Bu amaçla endüstriyel üretim süreçleri hakkında bilgi sahibi olması gereken mimarın. Bu konuya yaklaşımın ilk başlaması gereken yer de proje masasıdır. Bir mimar tasarladığı yapıyı kullanım amacından. ahşap malzeme Bu başlıkları genellemek gerekirse mimar tasarladığı yapıda yangının yayılmasını engelleyecek bir tasarım yapmak ve uygulama aşamasında da buna uygun malzeme kullanmak durumundadır. 4.Çatı ve tavan .Güvenlik ve boşluklar . can ve mal güvenliğine yönelik şu kriterleri de çok iyi değerlendirmesi gerekir: Yapının konumu .0.Kapılar. yangın güvenliği bir çok meslek disiplinini ilgilendiren bir konudur. Kaçış tahliye ve kurtarmaya uygun tasarlanmış bir yapı yangın esnasında büyük avantajlar taşıyacaktır.Yapının şekli ve düzenlenmesi Bölümler ve kompartımanlar ile bunların duvarları . kaplamalar.Yangın araçlarının yaklaşım durumu . YANGIN GÜVENLİĞİ VE YANGINLA MÜCADELE UNSURLARI 4.Koruyucu malzemeler ve sınıflandırılmaları . Bina tasarımı aşamasında yangın güvenliği Başta da belirttiğimiz gibi. can ve mal güvenliğinin sağlanmasına yönelik önlemlerden bağımsız düşünemez.Duman tahliye sistemleri .Havalandırma .4.Gizli bölmeler .Duman ve alev engelleyici kapılar Merdiven boşlukları Mekanik ve elektirik tesisatına ilişkin şaftlar .Çıkışlar Koridorlar ve merdivenler .Kaçış genişliği .Yapının korunması .1.

dizel ve jokey pompalardan oluşan böyle bir set. Bu kaynaklardan en az birisi diğerleri devreye girene kadar yeterli suyu sağlamalıdır. etkin bir söndürme sağlamak ve insan faktöründen kaynaklanan eksiklikleri aşmak için otomatik söndürme sistemleri yaygınlaştırılmalı. Yangınlarda bir çok insan duman yoğunluğu yüzünden hayatını kaybetmektedir. yanıcı yanma ürünleri ve diğer partiküller ile yangının yayılmasını kolaylaştırmasının yanı sıra insan sağlığı üzerindeki olumsuz etkileri ve görüş mesafesini daraltarak insan ve mal tahliyesini engelleyen yapısı nedeniyle özel önlem alınması gereken bir faktördür. Uzun mesafelere su ve köpük atışı yapabilen su topları/monitörler de boya sektöründe yangın güvenliğimn önemli ekipmanlarındandır ve her fabrikada yeter sayıda bulundurulmak zorundadır. beraberinde yükseldiği ısı. Tüm otomatik ve manuel sistemler seyyar söndürme cihazları ile de desteklenmelidir. yangının etkisiz hale getirilmesinde çok önemli bir işleve sahiptir.3. yekpare gövdeli. Elektrikli. Bu amaçla dumanı bina ya 140 . TSE belgeli cihazlar güvenilir ve servis/bakım desteği güçlü olan bir firmadan alınmalıdır. Ancak otomatik sistemler bütünsel bir yaklaşım içinde. Zamanı verimli kullanmak. 4. Ancak çoğu sektörde kaynak sayısının birden fazla olması güvenlik açısından önemli bir avantaj teşkil eder. 4. Fabrika sahasında ihtiyaca uygun noktalara en az 4" hidrant hattı kurulmalıdır.4.5" yangın suyu hattı bulunmalı ve buradan 1-1. solvent/alkol tank sahaları. kullanım kolaylığı olanlar (6 kg) tercih edilmeli. tetik mekanizmalı. nakliye platformları otomatik köpüklü söndürme sistemi ile korunması gereken noktalar olarak öne çıkmaktadır.insan gücüne dayanan manuel sistem ve cihazlarla desteklenmelidir. Yangın söndürme sistem ve cihazları Yangın çıktıktan sonra asıl mücadelenin yapılacağı tüm sistem ve cihazlar bu başlık altında kısaca genellenmiştir. Bu pompa grubundaki tüm pompaların yangınla mücadele için üretilmiş yangın pompaları olmaları ve bu konudaki uluslararası standartlara uygun olmaları gerekmektedir. Kuru boru sistemleri dışında bütün yangın boru sistemlerinde kullanılabilecek en az bir güvenilir su kaynağı bulunmalıdır.5" ile yangın hortumlarına çıkış alınmalıdır. Su basmçlandırma sistemleri Yangını söndürme ve yayılmasını önleme aşamasında en önemli unsur. Köpüklü otomatik söndürme sistemleri kritik sektörlerde daha etkili bir mücadele unsuru olarak değerlendirilmelidir.basıncı en az 6 bar'ı sağlayacak ve dakikada 500 İt debiyi 30 dakika süre ile karşılayacak kapasitede olmalıdır. Bu cihazların da seçiminde çok hassas davranılmalı. Ayrıca yoğun duman beraberinde alevi taşımasa dahi insanlar üzerinde büyük bir panik yaratmakta ve her açıdan etkin bir mücadeleyi zorlaştırmaktadır. Fiktif depo. genel enerji kaynaklarından bağımsız olarak çalışabilen ve her hortumun ucunda en az 6 bar basınç sağlayabilecek kapasitede bir pompa grubunun varlığıdır. ancak sistem seçiminde çok hassas davranılmalıdır. mamul depo. hammadde depoları.5. içten basınçlı ve test edilebilir manometreli. Duman tahliye sistemleri Duman. 4. Bina içlerinde en az 2. Ayrıca bina içlerinde kesinlikle yuvarlak makaralı hortumlar kullanılmalı varsa yassı hortumlar değiştirilmelidir.

elektirik tesisatlarına uygulanacak yangına dayanıklı kablo kanalları. Yangın kondüksiyon. Zaman iyi değerlendirilmeyip. ısı ya da aleve duyarlı erken algılama sistemleri tesis edilirken özellikle analog adreslenebilir tipte entegre bir sistem seçilmesine dikkat edilmelidir. Bölümlerin özelliğine göre duman. kanallara yerleştirilecek yangın damperleri. Algılama. çelik. 4. asansör. çatı araları. enerjinin kesilmesi ile daha da büyümekte ve aslında gereksiz bir çok yaralanma ve ölüme sebep olmaktadır. pencereler gibi risk oranı yüksek yerler gerekli önlemler alınmadan kullanılmaktadır. Ateşin bir yerden diğer bölüme atlamasını kolaylaştıran bu özelliklerinin mimari tasarım aşamasından itibaren göz önünde tutulup önlem alınması kaçınılmazdır. Piyasada bu işi yapan bir çok firma olması ve marka çeşitliliği. yangın 141 . atrium ve çatılara yerleştirilecek duman tahliye bacaları. yönlendirilmesinde çok önemli bir işlevi olan genel anons sistemleri de fabrikalar için gerekli bir unsurdur. havalandırma ve klima kanalları. sistem seçiminde teknik destek. 4. servis. Bina içinde bölümler arasında yayılmayı önleyecek düşey yangın bölmeleri. ahşap gibi taşıyıcı konstürüksiyonların yangına dayanıklı malzeme ile korunmaya alınması yangın yayılımına karşı alınması gereken temel önlemlerin başında gelmektedir. tavandan sarkan yangın bölmeleri de gereklidir. ihbar ve anons sistemleri Konumuz ile ilgili olarak göz önünde bulundurulması gereken en önemli kriterlerden biri zamandır. yangın perdeleri. demir.6. ticari güvenilirlilik de deneyim gibi kriterleri ön plana çıkarmaktadır.8.7. Jeneratörün de devre dışı kaldığı ya da hem yangın södürme hem de aydınlatmaya yetecek güçte yedeklenmediği durumlarda. kendiliğinden ışık yayan akülü tip acil aydınlatma armatürleri ve aynı mantıkla üretilen yönlendirme üniteleri etkili ve vazgeçilmez güvenlik önlemlerindendir. konveksiyon ve radyasyon adı verilen üç değişik ısı iletimi ile yayılır. tavana. Ayrıca tüm fabrika sahasına hitabeden ve insanların uyarılıp. yangına geç müdahale edildiğinde tehlike çoğunlukla önemli boyutlara ulaşmaktadır. Yalıtım ve yayılma Bir yangının büyümesinin ve verdiği zararın artmasını engellemenin en etkili yolu sağlıklı bir yalıtım uygulamasından geçer. 4.da bir hacim içine yayılmadan dışarı atan duman bacaları/duman tahliye sistemleri kullanılmalıdır. Genellikle de merdiven. Bu amaçla yangını erken algılamak ve bu algılamayı gerekli biçimde ihbar etmek son derece önemlidir. Bu konuda en büyük riski oluşturan bina içi şaftların yatay ve dikey olarak çok iyi yalıtılması gerekmektedir. Buralardan yayılan duman ve ısı yangının kısa sürede tüm bölümlere sıçramasını kolaylaştırmaktadır. Acil aydınlatma ve yönlendirme sistemleri Bir yangın esnasında meydana gelen panik. çıkış kapılarında. Depolar ya da üretim alanları gibi büyük hacimlerde dumanın yayılmasını önlemek için. aydınlık boşlukları. Özellikle kaçış yollarında. Endüstride etkili bir güvenlik önlemi olan duman tahliye sistemleri otomatik ya da manuel olarak çalışabilmekte ve binanın özellikleri/boyutları dikkate alınarak üretilebilmektedir.

toplanma alanlarında. Kaçış yollarının aydınlatma ve yönlendirmesi de yukarıda açıklanan özelliklere sahip olmalıdır. Ayrıca. Floresan. Bina içinde ve dışında konumlandırılan yangın merdivenlerinin kendilerine ait bir alanları. Kaçış yolu üzerindeki kapılar yandan menteşeli. yangın riski yüksek bölgelerde de değerlendirilmelidir. yangın güvenliği ve yangınla mücadelenin bir bütünsellik taşıması gerektiğini belirttiğimiz yukarıdaki satırları destekleyen başka yönlendirme üniteleri de bir çok gelişmiş ülkede zorunlu olarak uygulanmaktadır. yangına en az 30 dakika dayanıklı ve alev kesici. Görüntülü güvenlik ve genel güvenlik uygulamaları Daha ziyade fiziki güvenlik amacıyla kullanılan görüntülü güvenlik sistemleri. tungsten ya da gün ışığım absorblayan bu sistemdeki plakalar elektirik enerjisi kesildiğinde kendiliğinden ışıma yapmaya başlamakta ve güvenli bir yönlendirme yapmaktadır. Fabrika binaları tek kattan yüksek olduğu durumlarda kaçış yollarını tamamlayan en önemli unsur yangın merdivenleridir. Bu sistemdeki temel mantık. Bu malzeme ve ekipmanlar alınırken fiyat kesinlikle önemli bir kriter olamaz. bağımsız akülü acil aydınlatmaları. kaçış yönüne açılan kapıları olmalıdır. duman yayılımını engelleyecek sistemlerin ya da duman bacalarının olmasına özel önem verilmelidir.merdivenlerinde. biri korunmamış da olsa en az iki farklı kaçış yolu düzenlenmelidir. yangın esnasında meydana gelen yoğun dumanın görüş alanını kısıtlayıp acil aydınlatmaları etkisiz hale getireceği ve acil aydınlatma uygulanamayan yerlere ulaşmak olarak kurulmuştur. kazan dairelerinin bulunduğu alanlarda bulunması gereken bu üniteler. daha etkin olarak kullanılması amacıyla kaliteli ve işlevsel malzeme ile donatılması gerekmektedir. 4. alınacak en ufak kişisel koruyucu ekipmana kadar malzeme şartnameleri bir danışman nezdinde oluşturulmalıdır. yangın güvenliği açısından da değerlendirilmeli ve boya fabrikalarında kritik olan insan olmadığı zamanlarda kamera ile de izlenmelidir. duman birikimine veya buzlanmaya karşı alınmış önlemleri. Bir yangın istasyonunda kabaca şu malzemeler bulunmalıdır: .11.10.Kanca 142 . Koruyucu malzeme/ekipman ve yangın istasyonları Yangınla mücadelede insan faktörünün. Bunun için kurulacak sistemlerden. Fabrika bünyesindeki tek katlı yapılarda alanın büyüklüğüne bağlı olarak değişmekle birlikte. 4. yangın battaniyesinden seyyar söndürücülere kadar ilgili malzemeler bulunmalıdır. panik barlı ve kaçış yönüne doğru açılır şekilde monte edilmelidir. günümüzde işlevselliğinin yanı sıra estetiği bozmayacak biçimde de tasarlanmaktadır. Ayrıca bekçi tur sistemleri gibi güvenlik personelinin çalışma yöntemlerini belirleyen sistemler.Balta . Bu alanlara kaçışı engelleyici hiç bir şey konulmamalı. yangın pompalarının. Genel olarak bakıldığında fabrikanın gerekli tüm birimlerinde hortumdan lansa. Bu merdivenlerin dönel tipte yapılmasından özellikle kaçınılmalıdır. yangına dayanıklı duvarları. 4.9 Kaçış yolları ve yangın merdivenleri Kaçış yolu tanımından bir binanın her hangi bir noktasından yer seviyesindeki güvenlikli alana kadar devamlı ve engellenmemiş alanlar anlaşılmalıdır. Ancak özellikle riskin fazla olduğu bölümlerde yangın istasyonu adını verdiğimiz birimler kurulmalıdır.

Bu amaçla teorik ve pratik eğitim birlikte düşünülür. Yangın eğitimi de. yaygın olarak yapıla geldiği gibi bir tavada yakıt söndürmenin çok ötesinde.0. Eğitim programının özet başlıkları aşağıda yer almaktadır.1. YANGIN EĞİTİMİ Yangın ve iş güvenliğinde sistemlere ve malzemelere ne kadar yatırım yapılırsa yapılsın insan faktörü eğitilmediği sürece tüm çabalar eksik kalacaktır. Teorik eğitim Yaşanmış olayların hatırlanması ve katılımın gerçekleştirilmesi Kişinin psikolojik olarak eğitim almaya hazır hale getirilmesi Sosyal ve kişisel yaşamdaki yangın riskleri Güvenlik kavramının bilince yerleştirilmesi Temel yangın kimyası ve bilgisi - 143 . Eğitimlerin temel hedeflerinden biri SOĞUKKANLILIK SAĞLAMA ve BİLİNÇ KAZANDIRMAKTIR. 5. bilimsel ve teknik yönü ile birlikte psikolojik boyutu ağırlık kazanan çok önemli bir alandır. 5.- - - Kazma Kürek Kova Tornavida El feneri Yedek pil Yangın battaniyesi Yangına dayanıklı kıyafet İtfaiyeci çizmesi İtfaiyeci bareti İtfaiyeci eldiveni Yeterli sayıda yassı hortum Kumandalı jet/sprey atı yapabilen lans Yedek rakor Adaptör Rakor anahtarı Solunum cihazı Minimum 25 kg köpük Köpük oranlayıcısı Köpük lansı İlk yardım seti Portatif sedye Reflektör Güvenlik bandı Acil ışık çubuktan Megafon Halat 50 m arabalı hortum (İstasyon yanında) .

insan kaynakları gibi alanlarda yönetici ve sorumlu olarak çalışan personelden oluşur. deprem.- Ateşli işlerde dikkat edilmesi gereken kuralllar Parlama.3. iş yerlerindeki riskler ve önlemler ile organizasyona yönelik 8 saatlik teorik eğitimden geçirilir. Çekirdek kadro ile benzer ancak tatbiki yanı daha ağır basan bir eğitimden geçirildikten sonra 4 ayda bir tabiki periyodik eğitimden geçirilir.Kontrollü yangın çıkarılması ve söndürülmesi .Yangın güvenlik sistem ve seyyar cihazların kullanılması İşyerinin risk analizinin gerçekleştirilmesi Değerlendirme ve anket 5.2. 144 . patlama bilgileri ve kuruluşa özel risklerin açıklanması Gazlar ve tehlikeli kimyasallar ile ilgili bilgilendirme Elektrik ve yangın ilişkisinin açıklanması Yangın Güvenliği ve iş güvenliğine yönelik yaklaşım Önlem ve sistemler Organizasyonun önemi ve organizasyon yöntemleri İlkyardım ve müdahale 5.) Malzemelerin tanıtılması Motivasyon arttırıcı yarışma ve oyunlar . teknik ve psikolojik yönü daha ağır basan 8 saatlik teorik eğitimden geçirildikten sonra. Bu grup 4-6 ay sonra 8 saatlik ileri teorik ve pratik bir eğitimden daha geçirilir ve işletmenin acil durum eylem planlarının geliştirilmesine hazır hale getirilir. tahliye yöntemleri. Aktif kadro : Çekirdek kadronun emri altında çalışan ustabaşı. pompacı vb işçiler ile üretimde çalışan işçilerin bir kısmını kapsar. 5. patlama vb.3.2. 5. işletme koşullarında olası kazalara yönelik senaryolar eşliğinde organizasyonun sağlanmasına ağırlık verilen bir tatbikattan geçirilir. olağanüstü durumlarda davranış psikolojisi. Pratik eğitim Sınıf içi modellemeli organizasyon problemleri Açık alanda tatbikat öncesi spor . kurtarma ve tahliye yapabilecek 2 grup saptanır.3.1. Temel yangın kimyası. Personel kadrosu : Yukarıdaki 2 grup dışında kalan mavi ve beyaz yakalı tüm personeli kapsar.3. yadımcı işletmelerde çalışan kazancı. enerji. yardımcı işletmeler. güvenlik. Bunun dışındaki grup genel bir bilgilendirme ve soğukkanlılık / bilinç kazandırma eğitiminden geçirilir. sabotaj. Eğitim alacak gruplar Bir iş yerinde yangın. mekanik.olaylara yönelik hareket edecek ve sağlıklı biçimde müdahale. Bu kadro bilimsel. Çekirdek kadro : Üretim. formen.3. Bu eğitim yılda 1 defa tekrarlanır. sel. 5.

Lojistik destek çalışmalarının belirlenmesi Olay sonrası personel takip ve hasar tespit raporlama yöntemlerinin ve sorumluların belirlenmesi Basın ile ilişkilerin organize edilmesi Acil Durumun geçirdiği safhaların açıklanması .Acil Durumlara yönelik örnek senaryoların oluşturulması Acil Durum tahliye ve müdahale tatbikatlarının yöntem ve zamanlarının belirlenmesi 7. faktörler hakkında ayrıntılı bilgi içerir. görev yetki ve sorumluluklarının belirlenmesi .Temel Yangın bilgisi .Dışarıdan gelen yardım unsurlarının organizasyonu . ÖZEL YANGIN YÖNETMELİĞİ Bu yönetmelik yangın ve yangına sebep olan. periyodik kontrollü işleri tanımlar taşeronların uymaları gereken kuralları tanımlar ve taahhüt altına alır.İşçi sağlığı ve iş güvenliği ile ilgili faaliyet ve yasal zorunluluklar Sivil savunma.Teorik ve pratik eğitim programlarının tanımı ve uygulama yöntemleri.En yakın itfaiye kuruluşuyla koordinasyonun ve teknik yardım koşullarının belirlenmesi . savaş ve büyük doğal afetlerde hareket şekli Gelişen teknoloji ve üretim şekline göre yönetmeliğin yenilenmesi 145 . kurtarma ve ilgili kurumlarla organizasyon faaliyetlerinin sağlıklı bir şekilde yürütülmesini sağlamak ve kuruluşu olağanüstü durumlara hazırlamaktır. .0. Acil Durum Eylem Planları özetle aşağıdaki başlıklardan oluşur: . yetki ve sorumluluklarının belirlenmesi . Yönetmelik Yangın Güvenliği alanında yapılan çalışmaların son noktasıdır ve kısaca şu başlıklardan oluşur. .Acil Durumun tanımlanması .Acil Durum Masasının oluşturulması .6.Yangına sebep olan faktörler Vaziyet planları ve yangın güvenlik sistemlerinin bu planlara işlenmesi Çekirdek kadronun oluşturulması Periyodik bakım onarım formlarının hazırlanması Ateşli iş izin belgelerinin hazırlanması . koruma.Acil Durum haberleşme organizasyonunun oluşturulması Kaçış ve tahliye yollarının belirlenmesi Toplanma bölgelerinin belirlenmesi .0.Acil Durum Masası görev. yangın ve iş güvenliği açısından gerekli formları düzenler. deprem.Acil Durum müdahale organizasyonunun gerçekleştirilmesi Müdahale grupları ve sorumlularının tespit edilmesi.Koordineli çalışılması gereken kurumların tespit edilmesi .Çevre kuruluşlarla yangınla mücadele planlarının hazırlanmasına yönelik organizasyon . sel vb olaylar karşısında müdahale. ACİL DURUM EYLEM PLANLARI Bu planların amacı yangın. haberleşme.

.Kadırgan Neşet. Dr. .1973 / 14752 sayılı "Parlayıcı. SONUÇ Sonuç olarak ortaya çıkan durum. :"Yanıcı ve patlayıcı gazların isçi sağlığı ve iş güvenliği açısından yarattığı sorunlar.8." KMO İşçi sağlığı ve iş güvenliği okulu-II . .0.Kadırgan Neşet. Kaynaklar: . Prof. " Flammable and combustible liquids" 146 . patlayıcı. :" Yangın ve patlamalarla ilgili genel bilgiter" KMO Yangın okulu ders notlan . endüstride yangın güvenliği ve yangınla mücadele konularının önemini ortaya koymakta ve kimya mühendisliği disiplininin konuyla yakın ilgisini göstermektedir.1997 ... Prof.1994 İstanbul Büyükşehir Belediyesi Yangından Korunma Yönetmelikleri 24. tehlikeli ve zararlı maddelerle çalışılan işyerlerinde alınacak tedbirler hakkında tüzük" Küçük Serkan : "Çok boyutlu bir sorun:Yangın" Arredamento Mimarlık Dergisi Sayı 109/1998 Küçük Serkan : "Otelcilerin korkulu rüyası: Yangın" Gastronomi Dergisi Sayı 27/1999-10-23 NFPA 30._ ..12. Dr. Boya sektörü bu konularda serbest çalışan ve danışmanlık yapan kimya mühendislerinin birikiminden yaralanmalı ve güvenli üretim koşullarını bütünsel bir mantık içerisinde gerçekleştirmelidir.

Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) tarafından da ele alınmıştır. bozulmasının önlenmesi gereken. İlk çağlardan günümüze dek yaşadıkları zaman diliminin sağladığı olanaklar doğrultusunda çalışan insanlar. Sanayi sitelerinin içinde. Çalışma süresi günlük yaşam içinde uzun bir zaman kaplamaktadır. ilkyardım ve periyodik muayene hizmeti almıştır.KÜÇÜK ÖLÇEKLİ İŞLETMELERDE İŞYERİ HEKİMLİK HİZMETLERİ Dr. insanın bir sonuç elde etmek için gösterdiği çabadır. İş sağlığı konusu. sağlığı olumsuz etkileyen faktörler olarak önem kazandığında. İOSB. işletmelerin % 48. işyeri hekimlik hizmeti alan ve almayan 164 işletmedeki işyeri sorumluları ve bu işletmelerden tabakalı rasgele örnekleme metodu ile seçilen 314 çalışanla işyeri hekimlik hizmetleri değerlendirilmiştir. özellikle organize sanayi sitelerinde örgütlenen. Küme örnekleme yöntemi ile seçilen Doğu Sanayi Sitesi' de faal 195 işletmeden araştırmaya katılan. İOSB' lerinin çalışmalarını destekleyici ve denetleyici rol üstlenecek. kaybedince değerini anladığımız en önemli niteliğimizdir (2). "Endüstri Devrimi"ni izleyerek. sanayileşme süreci içinde. "İş Sağlığı "alanında gelişmeler başlamıştır (2).yy'dan itibaren. teknolojik gelişmeye paralel olarak özellikle işyerlerinde sağlık ve güvenlikleriyle ilgili sorunlarla karşılaşmışlardır (2). koruyucu hekimlik hizmetlerine ağırlık verilmesi gerekmektedir. üzerinde duyarlılıkla durulması. İşyeri hekimlik hizmeti almayanlar beklentileri doğrultusunda tedavi ve ilkyardım hizmetleri almaktadır. Bunların bazılarında. 164 işletmenin birinde İşyeri Sağlık Birimi kururmuştur. işverenlerin maddi katılımları ile faaliyet gösteren İşyeri Ortak Sağlık Birimleri kurulmaya başlanmıştır. İşletmelerin işyeri hekimi bulundurma zorunluluğu olmadığı gözlenmiştir. 48 işletme İOSB' ne üyedir. kendilerine uygun bir sağlık hizmeti geliştirip uygulamaya çalışır. Bunu gören toplumlar daha hızlı gelişmek ve güçlenmek için. Yeşim Altmtepe İÜ. Sağlık. İşyeri hekimlik hizmeti alan işletmeler İOSB ve İşyeri Sağlık Birimi' nden öncelikle tedavi. Koruyucu hekimlik hizmetlerinin düzeyi düşük bulunmuştur. geliştirilmesi. kısıtlı ekonomik kaynaklan olan küçük işletmeler için en uygun işyeri hekimlik hizmet modelidir. hizmetin niteliğinin arttığı oranda memnuniyet düzeyinin yükseldiği saptanmıştır. kimya. Araştırmaya katılan işletmeler tekstil. Sağlığını kaybedenler ve sağlık sorunlarını çözememiş toplumlar sağlıksız olmanın olumsuz koşullarını yaşamak zorunda kalırlar.8' i metal işkolunda faaliyet göstermektedir. işveren ve işçi temsilcilerinin aktif görev yapacakları. Ancak nitelikli. Toplum Hekimliği Uygulama ve Araştırma Merkezi / Cerrahpaşa Tıp Fakültesi Ülkemizde kendi işini kurma eğiliminin artması ile küçük ölçekli işyerlerinin sayısı giderek artmaktadır. metal ve diğer işkolu başlığı altında toplanmış olup. Çalışmamızda. işyeri hekimlik Mzmetinin işvereni ve çalışanları memnun ettiği. Başlangıçta göz ardı edilen çalışma hayatının getirdiği bu sorunlar. daha üstün bir düzeye getirilmesi için çareler aranan. Son yıllarda küçük ölçekli işletmeler daha çok küçük ve organize sanayi sitelerinde örgütlenmektedir. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) ve Uluslararası Çalışma Örgütü (İLO) kurdukları ortak çalışma grupları 147 . Çalışma. 18. görev ve yetkileri ile yapısı mevcut yasal düzenlemelerden farklı olmayan İşyeri Ortak İşçi Sağlığı İş Güvenliği Kurulu' nun (İOİSİGK) oluşturulması yasalarla zorunlu kılınmalıdır. ancak halen kıymetini henüz tam olarak bilmediğimiz. Üye olmayan 55 işletmeden 31' i İOSB' den kendi istekleri doğrultusunda ücret karşılığı sadece özel sağlık hizmeti almaktadır.

Ele alınan. geliştirilmesi ve sürdürülmesi için yapılan ve yapılması planlanan. herkesin olası en yüksek fiziksel ve mental sağlık düzeyine erişebilmesini öngörür. sağlıktır (16). İş güvenliği multidisipliner bir konudur. bilinen sağlık risklerinin denetlendiği iş ortamlarında çalışma hakkını da içerir (5). asgari yorgunlukla optimal verim elde etmek. Bu kavram. "Mesleki faaliyetlerde bedeni yönden zarar veren ve maddi değerleri yıpratan olayların önlenmesi" olarak tanımlanan iş güvenliği. hızlı ve gelişmiş makinelerin kullanıma girmesiyle yaygınlaşan iş kazalarını önlemek amacı ile iş güvenliği kavramı hızla önem kazanmıştır. DSÖ' nün de anayasasında yer alan. Sağlık güvencesi. Ana disiplini mühendislik dallarıdır. Bu maddenin uygulanması işletmelerin küçük ve büyük oluşuna göre değişik nitelikte olmuştur (2). "Sağlık Hakkı" tüm insan haklarının merkezindedir ve bunun tanınması. iş sağlığının amaçlarını şöyle tanımlamışlardır: (2) 1. Yapılan iş ile işçi arasında uyum sağlayarak. çalışanların sağlıklılıklarının devamı için işyerlerinde alınması öngörülen bir dizi güvenlik önlemlerini içerir (20). İş sağlığını ilgilendiren en önemli hükmü. 4. Ülkelerin ekonomik. 2 örgüt kurdukları karma komisyon ile. Toplumun büyük bir kesimini oluşturan çalışanların sağlıklarının korunması. Ancak işyeri hekiminin iş güvenliği ile ilişkisi de kaçınılmazdır (20). genel sağlık hizmetlerinden ayrı düşünülmesi mümkün değildir. Tüm bu çalışmaların ışığında. Ekonominin zayıf olduğu. halletmiş diğer ülkelere oranla daha yavaş olmaktadır. kararsız politikaların hüküm sürdüğü bölgelerde iş sağlığı ve güvenliğinin gelişimi. maddesidir. politik ve kültürel farklılıkları gelişim sürecinin farklılığında önemli rol oynamaktadır.Çalışmanın olumsuz koşulları nedeni ile sağlığın bozulmasını önlemek. sorunlarını 148 . 3. iş sağlığı ve iş güvenliği çalışmalarının. 2.Her işçiyi fiziksel ve ruhsal yeteneklerine uygun işlerde çalıştırmak. iş hekimliği hizmetlerine ilişkin 180. Çalışanların sağlık kapasitelerini en yüksek düzeye çıkarmak.ile iş sağlığı alanındaki sorunlara çözüm yolları belirlemişlerdir. Zira korunması gereken iş değil. sağlık güvencesinin başarılması için yaşamsal öneme sahiptir. iş sağlığının gelişimi tüm dünya ülkelerinde aynı paralelliği göstermemiştir. çalışanların sağlığını da kapsamaktadır. Yurdumuzda iş sağlığı konusunda en önemli kanun 1930 tarihli Umumi Hıfsısıhha Kanunu' dur. Bilim ve tekniğin hızla ilerlemesi. çağdaş sağlık anlayışı içinde "2000 Yılında Herkese Sağlık" ilkesi.

firmaların dış pazarlardaki rekabet gücünü ve giderek ülke düzeyindeki istihdam hacmini göreceli olarak olumlu yönde etkilemektedir. 149 . Üretimde kesintilerin önlenmesi. Bu maddeye uygun olarak çıkarılmış bulunan İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Kurulları Hakkında Tüzüğü' n 2. çalışanlarını işin zararlı etkilerinden koruyan.İş güvenliğinin en önemli konusu kişisel koruyucular ve uygulamalarıdır. özellikle büyük işletme sahipleri için iş sağlığı hizmetlerini kurmak ve kullanmak yasalarca zorunlu kılınmıştır. Ülkemizde İş Kanunu' nun 76. İş Kanunu' nun 6. Ama uzun yıllar işverenlerin önemli bölümünce olaya bu gözle bakılmamıştır. onları iş güvenliği hizmetlerinin kontrollü bir şekilde işletmeye yerleştirilmesini olanaksızlaştırmaktadır. işverenler üzerinde tepki yaratmıştır. "üretimde kesintilere". özellikleri önceden belirlenmiş bu kişisel koruyuculardan amaca uygun olanlarını seçerek çalışanlarına sağlamak. dar görüşlü üretim zorlamaları. üretkenlik ve verimlilikte düşüşü engellediği gibi. işyerlerinde oluşturulan iş sağlığı hizmet zincirinin başını çekmektedir (2. İşçi sağlığı ve iş güvenliği kurullarında her iki meslek grubu da (işyeri hekimi ve iş güvenliği mühendisi) yer almaktadır. Kısaca "işyeri hekimi" diye adlandırılan bu görevliler. işyerlerinde koruyucu sağlık hizmetlerini yürütmek amacıyla hekim kullanımıdır. bunları kullandırmaya özendirmek. doğru ve etkin kullanımı öğreterek denetlemekle yükümlüdürler (20). Böyle bir kurul ve programın olması işyeri hekimlerinin isteklerini yaptırabilmesi için bir fırsattır (24). maddesine göre de. Gelişmiş ülkelerde çalışma ortamının getirdiği risk. Ancak bu yükümlülüğün küçük işletmeleri kapsamaması. her işveren bir İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği kurulu kurmakla yükümlüdür (23). devamlı olarak en az elli işçi çalıştıran ve altı aydan fazla sürekli işlerin yapıldığı işyerlerinde. maddesinde "Çalışma Bakanlığı' nca lüzum görülecek işyerlerinde işçi sağlığı ve iş güvenliği ile ilgili çalışmalarda bulunmak üzere birer "İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Kurulu kurulacağı" hükme bağlanmıştır. "üretkenlikte azalmaya yol açarlar. hastalığı oluşturmadan işyeri ortamında yok edilmeye çalışılır. İş sağlığı hizmetlerinde görevlendirilecek personelin özellikleri ve eğitimi tanımlanmıştır. Dünya deneyimine bakıldığında. 12). Çoğu ülkede işverenler bu hizmetlere doğrudan kendileri bu kurumları oluşturarak veya dolaylı olarak bu hizmeti veren kurumlara ödeme yapmak yolu ile kaynak sağlamak durumundadır. Oysa işverenlerin günü birlik üretim hesapları. yaklaşık 160 yıldır ayakta durmayı başarabilen uygulamalardan biri de. İşverenler. İş sağlığı hizmetleri çoğu Avrupa ülkesinde işverenler. Gerçekten de koruma çok daha önemli ve kolaydır. Hükümet yardımları bazı kuzey ülkelerinde ve İtalya' da yerel sağlık merkezleriyle sınırlıdır. Kamuoyunun ilgisinin işçilerin sağlığının korunması üzerinde yoğunlaşması. sanılanın tersine uzun erimde. maddesi uyarınca sanayiden sayılan.

personelin daha çok tam gün çalıştığı. İSB. çalışacak personelin özellikleri ve işyerinde bulunma süreleri ile ilgili maddeler ülkeden ülkeye değişmekle birlikte işletmenin büyüklüğüne. 6). 2001000 çalışanı olan işyerlerinde 2 sağlık memuru veya hemşire görevlendirilir.Bir işverenin böyle bir hizmet birimini kurma zorunluluğu. akar suyu sağlanarak kolay temizlenir bir mekanda. tıbbi gözetim. İşyeri Ortak Sağlık Birimleri ve Halk Sağlığı Merkezleri Hizmetleri görülmektedir (28). DSÖ tarafından da tanımlandığı gibi belli sayıda işletme tarafından ortaklaşa örgütlenen. Bugün ülkemizde ise. Bu birimde. işkoluna ve hatta olası risk faktörlerine bağlıdır (28). kolay ulaşılabilir. Kuzey Ayrupa'da daha fazla gelişmiştir. Danimarka ve Hollanda'daki eğilimlerin İSB'lerinin azalması yönünde olduğu görülmektedir (28). 50' den fazla işçi çalıştırılan işyerlerinde işveren İSB kurmakla yükümlüdür. Halk Sağlığı Merkezleri Hizmetleri. risklerin değerlendirilmesi ve düzenleyici faaliyetten oluşmaktadır. bölgesel sağlık birimleri tarafından desteklenen iş sağlığı ve güvenliği hizmetleridir. mesleki ve çevresel hijyen. araç-gereç ve ekipmanı işverence yeter sayıda sağlanmış olarak kurulur (6). İşyeri Sağlık Birimleri (İSB). İşyeri Ortak Sağlık Birimleri (İOSB). yada sosyal güvence enstitüleri tarafından sağlanmış birimlerdir (28). ulusal sağlık hizmetleri reformundan itibaren oluşturulan. Ancak ekonomik nedenlerden dolayı Fransa. 50-200 işçi çalıştıran işyerlerinde ayrıca bir sağlık memuru >yada hemşire. Yunanistan Portekiz ve İspanya'da ÎOSB'lerine hiç rastlanmamaktadır (28). DSÖ'nün incelemesi sonucunda Avrupa'da işyeri hekimlik hizmeti veren çok sayıda birbirinden farklı model ve örnekleri bulunduğu görülmüştür. AB'ne bağlı ülkelerde konu ile ilgili olarak İşyeri Sağlık Birimleri. iyi havalandırılmış. Kuzey İtalya'da görülen bu modelin. İOSB'leri birbirinden farklı iş kollarında daha yaygındır. 1000' den fazla işçi çalıştıran işyerlerinde tam süreli hekim bulunur ve sağlık biriminde bir sekreter görevlendirilir. yeterli ısıtılmış. Birimin temizlik işleri için hademe görevlendirilir (2. Avrupa'da bu hizmetler tek tiptir. içinde sağlık hizmetlerini de barındırdığı ve ülke içinde yaygmlaşmadığı gözlenmektedir (28). 1000' den fazla işçi çalıştıran işyerlerinde her 1000 İşçi için 1 hemşire eklenir. mesleki sağlık ve güvenlik ile ilgili bilgisi bulunan personelin sayıca daha fazla olduğu ve önceliklerin koruyucu aktivitelere ve tehlikeleri değerlendirmeye verildiği hizmetlerin sunulduğu birimlerdir. 150 . Bu birleşik model. iyi aydınlatılmış. işyerinde çalışan sayısı 50' yi aştığında kanunun belirttiği sürelerde işyeri hekimi.

10. Sürekli olarak 1000 yada daha fazla işçi çalıştıran işyerleri. 6.madde/ c bendi) (2.maddesi ile koruyucu hekimlik hizmetleri olarak belirlenmiştir. İşyeri hekininin hekimlik hizmet alanı. 23). 6. maddesi. 23). işyeri hekimlik hizmetleri için tamgün süreli bir hekim çalıştırmak zorundadırlar (İşyeri Hekiminin Çalışma Şartları ile Görev ve Yetkileri Hakkında Yönetmelik) (2. ilkyardım ve acil tedavi hizmetleri ile diğer koruyucu hekimlik hizmetleri yer alır (10). İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğü 9l. Bu hizmetler içinde SSK'nın sağladığı tedavi hizmetleri dışında kalan. 6. işçilerin sağlık durumlarının denetlenmesi. Son yıllarda. işyeri hekimlik hizmetleri veren özel şirketler kurulmaya başlanmıştır. 1980 yılında çıkartmış olduğu ve 17037 sayılı resmi gazetede yayınlanmış "İşyeri Hekiminin Çalışma Şartları ile Görev ve Yetkileri Hakkında Yönetmelik" ile işyeri hekiminin görevleri 4 ana başlıkta toplanmıştır(2.180. işyeri dışı kuruluşlarla ilgili görevler 1) İşyeri hekiminin tıbbi görevleri 10 alt başlıkta toplanır: .K.13). 10). Bu gibi hallerde kurma ve işletme masrafları kişi başına düşen masraf üzerinden ortaklaşa karşılanır (2.İnceleme-araştırma. Özellikle 1000' den az çalışanı olan işyerlerinde işyeri hekimlik hizmetleri hekimlerin haftada belirli bir süre işyerini ziyaret ettiği ek görev olarak sunulmaktadır. 1987 yılında Türk Tabipleri Birliği' nin başlattığı sertifika programı sonrasında işyeri hekimlerinin atanmasında kurs programının sertifikası ve/veya sürekli katılım belgeleri istenmektedir (10. 6. 10).50' den az işçi çalıştıran işyerleri ise mevzuata göre işyeri hekimi bulundurmaya zorunlu olmasalar da. biraraya gelerek bir işyeri ortak sağlık birimi kurabilirler (İşyeri Hekiminin Çalışma Şartları ile Görev ve Yetkileri Hakkında Yönetmelik 3.Kayıt ve istatistik görevleri 4. İşyeri hekimi mesleksel statüsü olan bir işçidir ve iş yasası hükümlerine göre çahşır (10). Çalışma Bakanlığı'nın 4.İşyeri hekiminin tıbbı görevleri 2. İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğü 91.maddesi. özellikle küçük ve orta ölçekli işletmelerin kümelendiği sanayi sitelerinde işverenler ortak olarak. Sürekli olarak en az 50 işçi çalıştıran işyerlerinde işverenin işyeri hekimi bulundurma zorunluluğu vardır (U.H. 7. Bu gereksinimle. İşyeri Hekiminin Çalışma Şartları ile Görev ve Yetkileri Hakkında Yönetmelik ) (2. Sosyal Sigortalar Kanunu 114. gereksinim duydukları sağlık hizmetlerini işyeri ortamında sağlamak amacıyla. 10): 1. bir işyeri hekimiyle anlaşmaktadırlar. İşyeri hekiminin çalışma süresi işçi basma ayda 15 dakika olarak hesaplanır. maddesi.İşyeri hekiminin tıbbi-teknik görevleri 3.

-Çalışanların giriş muayenelerinin yapılması: İşe giriş muayeneleri, İş Yasası' nın 79. maddesi ile Ağır ve Tehlikeli İşler Tüzüğü' nün 3. maddesinde belirtildiği üzere işyeri hekimi, İşçi Sağlığı Dispanseri, bunların bulunmadığı yerlerde sırasıyla; en yakın SSK sağlık tesisleri-hekimleri, sağlık ocakları, hükümet veya belediye doktorları tarafından yapılarak, raporlandırılır. -Periyodik muayenelerinin yapılması: Burada amaç, çalışma ortamının tanımlanmış risklerinin çalışan üzerindeki zararlı etkilerinin, etkene ve çalışma koşullarına özel kanun ve tüzüklerle belirlenmiş, belirli zaman aralıklarında izlenerek muhtemel hastalıkların erken tanısının sağlanmasıdır. -Özelliği olan işçilere, bu arada ağır ve tehlikeli işlerde çalışanlara, gebe ve emzikli kadınlara, 18 yaşından aşağı gençlere, 2 yaşından küçük çocuğu olan annelere, malul ve arızalılara, alkoliklere, birden fazla iş kazası geçirmiş işçilere Özel bir ilgi ve ihtimam sağlanması. -Meslek hastalığı dışı, 3 haftadan uzun süren işten uzaklaşmalarla bütün meslek hastalıkları, iş kazaları ve sık tekrarlanan işten uzaklaşmalar halinde işe dönüş muayenelerinin yapılması. -Gereğinde ek ve tamamlayıcı muayenelerin yapılması. -İşveren tarafından ihtiyaç gösterilen işçilerin muayenelerinin yapılması. -Gerekli hallerde radyolojik muayenelerin yapılması. -Kaza halleri için işyerinde ilkyardım organizasyonu, acil tedavinin yapılması. -Koruyucu aşıların yapılması ve izlenmesi. -Kadın denetlenmesi 2) İşyeri hekiminin tıbbi-teknik görevleri 3 bölüm halinde ele alınır: -İşyeri hijyeni ve güvenliği konularında inceleme ve araştırma yapmak. -İş ve işçinin birbirine uyumunu sağlamak. -Sağlık eğitimi vermek. 3) İşyeri hekiminin kayıt ve istatistik görevleri; işçilere sağlık dosyası düzenlenmesini, gereğinde iş kazası ve meslek hastalığı formlarının doldurulmasını, İSB' nde yapılan işlem ve hasta bakımlarının kaydını, yıllık çalışma raporlarının hazırlanmasını içerir. 4) İşyeri hekiminin inceleme-araştırma ve işyeri dışı kuruluşlarla ilgili görevlerini; uzmanlar ve üniversitelerle işbirliği oluşturur. işçilerin çalıştırıldığı işyerlerinde oluşturulan kreş ve çocuk bakım

ünitelerindeki çocukların sağlık kontrollerinin yapılması ve bu ünitelerin çalışmalarının

152

İş güvenliği esaslarına yeterli ve etkin bir biçimde uyulmadığında kaçınılmaz sonuç, iş kazaları, meslek hastalıkları ve işle ilgili hastalıklardır (1,2,14). Tarihin her döneminde, insanlar gerek kendileri gerekse aile fertlerini kaza, hastalık, malullük, yaşlılık ve ölüm gibi sosyal risklere karşı koruma ihtiyacı duymuşlar ve bu tehlikelerin ekonomik sonuçlarına karşı belirli güvenceler aramışlardır (22). Ülkemizdeki iş kazalarını ve meslek hastalıklarını önlemeye yönelik sosyal düzenlemeler içinde devlet; kanun, tüzük ve onayladığı kanun gücünde uluslararası sözleşmelerle iş güvenliği konusunu düzenlemektedir (23). Ülkemizde gerek yasal uygulamalar, gerek istatistikler toplumumuz çalışanlarının sadece SSK (Sosyal Sigortalar Kurumu)' ca sosyal güvenlik şemsiyesi altında bulunan işçileri kapsamaktadır (22). 1996 yılında Türkiye' de 759.342 işyerinde, 4.624.330 sigortalı çalışan bildirilmiştir (22). 9.7.1945 tarih ve 4792 sayılı kanunla, iş kazalarıyla meslek hastalıkları ve analık sigortaları (1946) ile başlayan sosyal sigorta hükümlerinin dağınık mevzuatı 1965 yılında 506 sayılı Sosyal Sigortalar Kanunu ile birleştirildi (22). 1949 yılında kurulan Emekli Sandığı ile kamu görevlilerinin sosyal güvencesi sağlanmış oldu. 1971 yılında kurulan Bağ-Kur ise esnaf ve sanatkar vb. bağımsız çalışanları sosyal sigorta kapsamına aldı. Türkiye' de bu üç kurumdan başka bazı banka ve sigorta şirketlerinin sosyal sigorta sandıkları ile Ereğli Kömür İşletmesi' nde çalışanlar tarafından kurulmuş amele birliği, sosyal sigorta kurumlarının tümünü oluşturur (19). Ülkemizin en büyük sosyal güvenlik kuruluşu olan Sosyal Sigortalar Kurumu (SSK), 1996 yılında 499 sağlık tesisi ve bu tesislerde çalışan 54.762 personel ile sigorta ve sağlık hizmeti vermiştir. SSK hastane ve dispanserleri ile kurumun anlaşmalı olarak çalıştığı hekimler, çalışanlara tedavi edici sağlık hizmeti vermektedir (21). hastalıkları tanı ve tedavisi de bu kurumun hizmet konusudur. Avrupa Birliği' ne üye bütün ülkelerde iş kazalarını ve meslek hastalıklarını önlemeye yönelik birtakım sosyal düzenlemeler vardır. AB ülkeleri ortak bir meslek hastalıkları listesi kabul eder ve yasal işlemlerini bu listeye bağımlı olarak yürütürler. Ülkelerin çoğunda resmi kaza ve meslek hastalığı sigortası oluşturulmuş, konuyla ilgili özel bir sigorta sistemi bulunmayan Hollanda, Yunanistan ve İrlanda'da güvence veren kurum hastalık sigortası olmuştur. İş kazası ve meslek hastalığı riskine karşı sigorta sistemi İngiltere'de sadece kamu yönetiminin sorumluluğundadır. Danimarka ve Portekiz' de özel sigorta sistemi de devreye girmektedir (9). İş kazası ve meslek

153

Üye bütün ülkelerde meslek hastalıkları da kaza sigortası kapsamındadır. Meslek hastalığının etkeni olarak kabul edilmiş bir etkenle işyerinde maruziyet sonucu hastalanan bir sigortalının yetkili uzman kişi ve kuruluşlarca yapılan teknik ve sağlık incelemeleri sonucu alacağı rapor doğrultusunda meslek hastalığı kabul edilir (9).

KÜÇÜK VE ORTA ÖLÇEKLİ İŞLETMELER (KOBİ): Sanayide faaliyet gösteren işletmeler, çeşitli konularda farklı sınıflamalara

sokulmaktadır. Sayısal ve sayısal olmayan çeşitli kriterler, işletmelerin küçük, orta ve büyük ölçekli işletmeler başlıkları altında toplanmasını sağlar. Küçük ve orta ölçekli işletme tanımında ülkeler arasında bir birlik yoktur (25). Türkiye' de resmi bir tanım olmadığından çeşitli kuruluşların tanımlarında ana kriter olarak işletmelerde istihdam edilen personel sayışma rastlanmaktadır (3, 17). Bu kuram ve kuruluşların tanımları arasında tam bir birlik bulunamamktadır. Ülkemizde küçük ve orta ölçekli işletmeler hakkında birçok çalışması olan T. Müftüoğlu' nun düzenlemesi ile küçük ve orta ölçekli işletmeler Tablo- 1' de şöyle sınırlanmıştır (17). Tablo- 1: Müftüoğlu' na göre Küçük ve orta ölçekli işletmeler sınıflaması İşletmelerin Ölçek Büyüklüğü İşyerleri Çok Küçük Sanayi İşletmeleri Küçük Sanayi İşletmeleri Orta Ölçekli Sanayi İşletmeleri Büyük Sanayi İşletmeleri Çalışan Personel Sayısı
Sadece işletme sahibi ve aile ' bireyleri

Makine Parkı Değeri 500000-2 milyon dolara kadar 5 milyon-10 milyon dolara kadar 5 milyon- 10 milyon dolara kadar

1-9
10-49 50-199 200' den çok

Küçük işletmeler kendi faaliyet alanlarında bir üstünlük kuracak büyüklükleri olmaksızın işletilen, bütün faaliyetleri ve çalışanların kontrollerinin aynı zamanda işletme yöneticisi olan işveren tarafından yapıldığı işletmelerdir (15). İstihdam yaratma özelliği ile işsizliği azaltmada ve bölgeler arası gelişmeye, büyümeye önemli katkıda bulunduğu, rekabet şartlarına kolayca uyum sağlama ve gelir yelpazesi içinde denge unsura olması, uyumlu işveren-çalışan ilişkileri yaratarak sosyal denge ve dayanışmayı sağlaması, büyük işletmelerin tamamlayıcısı ve yan sanayi olarak nedeniyle KOBİ' 1er ülkemiz ekonomisinde önemli bir yer tutmaktadır (7). faaliyet göstermesi, az sermayeye gereksinim duyması, büyük işletmelere nitelikli eleman yetiştirmesi

154

bazı işverenler. Yasal yükümlülüğü olan orta ölçekli işletmelerin küçük işletmelere değişmiş olduğu Doğu Sanayi Sitesi' nde yürüttüğümüz çalışmamızda da saptanmıştır. SSK' nm Ocak 1996 verilerine göre ülkemizde işyerlerinin %98. İşyerindeki tek otorite olarak. işverenin sağlık konusundaki tutumunu ortaya koymaktadır. Küçük işletmeler son yıllarda ekonomik politikaların gereği olarak Küçük Sanayi Siteleri ve Organize Sanayi Sitelerinde örgütlenmektedir.23).17). İş sağlığı ve iş güvenliği ile ilgili mevzuatımız daha çok büyük işyerleri ile ağır ve tehlikeli işlere yönelik hazırlanmıştır (6. Bunların bazılarında. işverenlerin maddi katılımları ile faaliyet gösteren İşyeri Ortak Sağlık Birimleri kurulmaya başlanmıştır. Küçük ölçekli işletmelere yönelik olan yasal çalışmaların yetersizliği bilinmektedir. mevcut sağlığı koruma amacı ile sunulan ek bir iş sağlığı hizmetini kabul etmez yada bu hizmetin maliyetini kaldıramazlar (15). Bunlardan: 155 . çalışanlarının sayısı 50' yi aşınca 50' den az çalışanı olan birden fazla işletmeye bölünerek işyeri hekimi çalıştırma zorunluluğundan kaçmaktadır (23). Ancak ülkemizde küçük işletmelerin daha az yatırım yapıldığı. İsteğe bağlı olması nedeni ile bazı işverenler birleşerek ortak bir işyeri hekimi tutarken.7'si küçük ölçekli işyerlerinde çalışmaktadır (22). Dünyada ve ülkemizde farklı İOSB modelleri görülmektedir. ülkemizde de toplam işletmelerin çok büyük bir bölümünü oluşturur. Ülkemizde küçük işletmelerin oranı yüksektir (23). işletmelerin sağlık hizmetlerine olan gereksinimleri sonucu kurularak.5'i 1-49 işçi çalıştıran küçük ölçekli işletmelerdir (22. Bir yandan kısıtlı bütçe ile çalışmak zorunda olmaları. Türkiye' deki sigortalıların %57.Bütün dünyada olduğu gibi küçük ve orta ölçekli işletmeler. devlet tarafından çok az desteklendiği görülmektedir (8). Birçok gelişmekte olan ülkelerde olduğu gibi ülkemizde de kendi işini kurma eğiliminin artması ile küçük ölçekli işyerlerinin sayısı giderek artmaktadır. işyerlerinin yakınında işletmelere işyeri hekimliği hizmeti vermektedir. işyerlerinde verilecek sağlık hizmetlerinin oluşturulmasında insiyatifi işverenlere bırakması. üretim sistemimize hakim olan küçük işletme yapısıdır (24). Mevcut yönetmeliğin bağlayıcı olmaması. üretime ve istihdama smırlı katkısı ile ihracatta çok az bir yer tuttuğu. KOBİ' LER VE İŞ SAĞLIĞI UYGULAMALARI: İş sağlığı ve iş güvenliği ile ilgili uygulamaları önleyen en önemli faktör. Bu birimler. bir yandan kanunlarımızdaki esneklik ile çoğu işveren sağlıksızlığın daha sonraları kendisine ne kadar pahalıya mal olacağını görmezden gelir.

Her merkez 2000-4000 arasında çalışan topluluğunu kapsamaktadır. İş güvenliği teknisyenlerinin görevi işyeri denetimlerini yapmaktır (18). tutarındaki dernek aidatlarınca karşılanmaktadır. toz. 2-Givat Shaul Occupational Health And Safety Center (OHSC).lik uzaklıkta bir alana dağılmış olmalıdır. Merkeze bağlı işyerleri en fazla 10 km. Kudüs' ün Givat Shaul endüstri bölgesinde bir proje kapsamında kurulmuş olan. Almanya' da. koruyucu hekimlik hizmetlerini sunmaktır (27). bir merkeze bağlanacak işletmelerin aynı veya birbirine yakın iş kollarından seçilmesinin çalışmaları kolaylaştırdığı görülmüştür. halk ve akademik enstitülerle ilişkileri Kupat Holim Klalit (İş Sağlığı Merkezi' nin başı). aktiviteleri. iş güvenliği teknisyeni ve hijyenistlerinden ve merkezde bir tıbbi sekreter ve sosyal çalışmacıdan meydana gelir. işe giriş. 3400 kişiyi kapsayan Borghorst İşyeri Ortak Sağlık Merkezi' nde 1 işyeri hekimi. kimyasal atık ve diğer zararlı etkenlerin düzeyini ölçer. Bu işyeri gezilerine işveren ve işçi temsilcileri mutlaka katılır (25). EKG. periyodik ve işe dönüş muayenelerini. İOSB' nin bulunduğu yere işçiler kolayca ulaşabilmektedir. laboratuar tetkiklerini. tedavi edici hekimlik hizmetleri yerine. Pratikte. odiometri. İşyeri hijyenistleri gürültü. kapsamlı laboratuar olanakları dikkat çekecek niteliktedir (27).1-Borghorst Modeli İşyeri Ortak Sağlık Birimi. İşyeri hekiminin görevi. sanayici yardımcıları. İOSB' nin her türlü masrafı derneğe üye işverenlerden alınan. yalnız çevrede çalışanlara ve özellikle küçük ölçekli işletmelere mesleki sağlık hizmeti veren iş sağlığı ve iş güvenliği merkezidir. Az sayıda çalışan personele karşılık. Multidisipliner OHSC kadrosu işyeri hekimi ve işyeri hemşiresinden oluşan klinisyenlerden. Dernek işyeri sağlık merkezinin her şeyinden sorumludur (25). küçük ve orta ölçekli işletmelerin işyeri hekimi sayısı azlığı karşısında işyeri hekimi ihtiyaçlarına karşılık vermek üzere 1966' da Kuzey Ren-Westfallen eyaletinde 4 merkezde kurulan bir sistemdir. 156 . akciğer fonksiyon testleri. idareci uzman hekime yardımcı olacak 1 asistan hekim ve sekreterlik görevi yapan bir kişi çalışmaktadır (27). 40 yaşından yaşlılara göz muayenesi yapmak ve gereğinde çalışanları uzman hekime sevk etmektir. işçi başına yıllık 50 DM. Merkezin politikası. Bu merkezin belirlenen görevi. Bölgede 5000 işçi çalıştıran 300 endüstriyel işletme mevcuttur (18). küçük işyeri sahipleri ve İş Sağlığı Enstitüsü' nce kontrol edilir (18). İşletmeler 3 hafta ara ile düzenli ziyaret edilir.

1 personel ve bir iş güvenliği uzmanı çalışan erişkin ve çocuklara hizmet vermektedir (11). 1 sağlık memuru. Çubuk Eğitim ve Araştırma Sağlık Grup Başkanlığı'na bağlı olarak kurulmuş olan. Böylece büyük işletmelerin yanında. Nisan 1997. tüm geliri abone olan işletmelerin aylık aidatlarından oluşan. SA-Ortak Sağlık Birimi' nin işyerleri ile olan bağı her işyerinin İnsan Kaynakları Müdürleri ile İşçi Sağlığı-İş Güvenliği ve Çevre Uzmanları ile işyeri hekiminin oluşturduğu SA-Ortak Sağlık Birimi üst kurulunca sağlanmaktadır (26).Nisan 1998 tarihleri arasında İstanbul ili içinde Yenibosna' da yer alan küme örnekleme metodu ile seçtiğimiz Doğu Sanayi Sitesi' nde yürüttüğümüz çalışmada araştırma bölgemizde bulunan 195 işletmeden araştırmaya katılan 164 işletmenin birinde. 4-Sa-Ortak Sağlık Birimi. sağlık hizmeti alma gereksinimini arttırmakta ve bu işletmeler. 2 ambulans şoförü ve hizmetli görev yapmaktadır (26). 1 sekreter. daha yüksek düzeyde İOSB' ne üye olmaktadır. 157 . 1994' de İLO' nun Uluslararası Çocuk Emeğinin Sonlandırılması Proje (IPEC) kapsamında Doğu Sanayi Site' inde kurulan sağlık merkezi' nde 3 hekim. İşletmeye gelen ek maliyet yüzünden İOSB üyelik düzeyi genelde düşük bulunmuştur. 4-Fişek Sağlık Enstitüsü. part-time çalışan KBB uzmanı ile devamlı gündüz çalışan bir yüksek hemşire. Sabancı Holding' e bağlı ve İzmit Kentsa arazisi içinde bulunan şirketlerin 1997' de biraraya gelerek kurduğu bir İOSB' idir. bir part-time çalışan işyeri hekimi (dahiliye uzmanı). işletmelerin % 48. Araştırmaya katılan işletmeler tekstil. 3 sağlık memuru.1979 tarihinde. 1 sağlık memuru. Enstitü' nün ana hizmet amacı koruyucu hekimlik hizmetleri vermektir. kimya. küçük ölçekli taşeron firmaların da SA-Ortak Sağlık Birimi' nin sunduğu iş sağlığı hizmetinden yararlanmaları sağlanmıştır (26). 1 şoför ve 1 hizmetliden oluştuğu bir sistemdir (4). Ankara' nın Çubuk ilçesinin değişik büyüklükte çok sayıda işyeri bulunduran Yenice bölgesinde. SA-Ortak Sağlık Birimi' nde bir tam gün çalışan işyeri hekimi (sorumlu yönetici). koruyucu hekimlik hizmetlerini esas alan ve personel yapısının 1 doktor. vardiyalı çalışan bir hemşire.10. 1992 tarihinde Gürhan Fişek tarafından özel limited şirket olarak Ankara OSTİM ve Sincan' da. 1 hemşire.8' i metal işkolunda faaliyet göstermektedir. 48 işletmenin üye olduğu bir İşyeri Ortak Sağlık Birimi (İOSB) saptanmıştır. 1 laboratuar teknisyeni. İstanbul.3-Yenice İş Sağlığı Merkezi (Yisme). işyeri içinde kurulmuş bir İşyeri Sağlık Birimi (İSB). 15. Metal iş kolunda iş kazalarının sıkça rastlanması. İzmir ve Denizli' de kurulan. abone olmayan işletmelerden gelen hastaların da ücret karşılığı muayene olabildiği bir sağlık birimidir. metal ve diğer işkolu başlığı altında toplanmış olup.

İSB' nden hizmet alan sadece 16 (%5. koruyucu hekimlik hizmetleri alanmda yetersiz kaldığını göstermektedir.9) almaktadır.8) ve periyodik muayene hizmeti (%93. Araştırma kapsamında çalışan 314 (%100. Bu hizmetin kapasitesinin arttığı oranda memnuniyet yükselmektedir. SSK Sağlık Tesisleri' nden memnuniyetin oldukça düşük olduğu saptanmıştır.Üye olan işletmeler. Sonuçlar. Bu hizmeti alanlar. İş kazası sonucunda. Araştırma kapsamındaki 314 çalışandan üye olmayıp İOSB' den hizmet alan kişi sayısı 12' dir (%3. 283 sigortalı çalışandan 251' i (%88. Araştırmamızda iş kazası sıklığı %15. çok sınırlı bir düzeyde kalan sağlık eğitimi "tedavi edici hizmet" konumunda olmaması gereken işyeri hekimlik hizmetlerinin.1) çalışan mevcuttur.001).9) sigortasız çalışmaktadır. Yolsal(29) da saptadığı bulgularla çalışmamızı desteklemektedir. site yakınındaki özel sağlık birimlerinde acil müdahale yapılmakta ve iş kazası burada tedavi 158 . İSB' den hizmet alan çalışanların hizmetten orta derecede memnun oldukları gözlenmiştir. Tüm olumsuzluklara karşın. ücret karşılığı hizmet aldıkları. Araştırma bulgularımız işyeri hekimlik hizmetlerinin sınandığı çalışmalarda belirtilen yüksek düzeydeki poliklinik ve periyodik muayene hizmetleri açısından paralellik göstermektedir (4.697) SSK sağlık tesislerinden sağlık hizmeti aldığını belirtmiştir. İşe dönüş muayeneleri ve rehabilitasyon hizmetlerinin işyeri hekimlik hizmeti içinde verilmediğinin görülmesi.82). İOSB ve İSB' nden öncelikle tedavi (%95. 24). Üye olmayan işletmelerin yöneticilerinin sağlık hizmeti beklentilerini. düşük aşılama düzeyi. Verilen işyeri hekimlik hizmeti çalışanları memnun etmektedir. çalışanlara kişisel koruyucu kullanımının özendirilmesi gibi koruycu hekimlik hizmetleri açısından İOSB' nin önemli bir fonksiyona sahip olduğu görülmektedir. hastalık muayene ve tedavisi olduğu saptanmıştır. 207 (%65. Üyelerden 135'i (%97. işe giriş muayeneleri ve periyodik muayenelerin yapılması.12) İOSB' den hizmet aldıklarını söylemiştir. Çalışanların başvurdukları farklı sağlık birimlerinden aldıkları sağlık hizmetlerjnden memnuniyet düzeylerinin dağılımları arasında çok ileri derecede anlamlı farklar bulunmuştur (p<0.9).4) İOSB' ne üyedir. İOSB' i ve özel sağlık hizmetleri kişileri beklenenden yüksek düzeyde memnun etmiştir.87. Araştırmaya katılan çalışanlardan 139'u (%49. Üye olmayan işletmelerden 31' inin İOSB den kendi istekleri doğrultusunda. böyle bir merkezden gereğinde alınan acil müdahale ve tedavi hizmetleri oluşturmaktadır. ilkyardım (%91.1 düzeyinde bulunmuştur. en sık başvuru nedenlerinin de ilkyardım.0) kişiden 31'i (%9. İOSB' nin toplumun genel yapısına uygun olarak işletmeciler ve çalışanların beklentileri doğrultusunda kullanıldığını göstermektedir. aldıkları kadarı ile işyeri hekimlik hizmetlerinden memnun olmaktadır.92) kişi özel sağlık hizmetlerini en az bir kere olmak üzere kullanmış olduklarını ifade etmektedir.

İOSB' nin bütçesi site yönetimince finanse edilmelidir. Böylece SSK verileri ile arada çok yüksek bir fark oluşmuştur (21). İSB ve İOSB arasındaki farklı düzenleme ve hizmetin boyutu bu gerekliliği ortaya koymaktadır. Küçük ve orta ölçekli işletmelere yönelik çalışmalar ve destekler ekonomik ağırlıklı olmanın ötesine geçmelidir. işletmelerin işyeri hekimlik hizmeti organizasyonları da dikkate alınmalıdır. Çalışanların kolay ulaşabilecekleri. ÖNERİLER İş sağlığı ve iş güvenliği konusu çalışanların sağlığı olarak ele alınmalı. Bu işletmeler için işyeri hekimlik hizmeti uygulamaları açısından işverene daha düşük bir maliyet getireceğiden İOSB' lerinin kurulması en uygun çözümdür. iş sağlığı hemşiresi. Sigortalılar ile sigortasızlar arasında iş kazası oluşumu açısından da anlamlı bir fark bulunmuştur. denetimlerin yapıldığı. Küçük ölçekli işletmeler mutlaka organize sanayi sitelerinde toplanmalı. 159 . ÎOSB personelinin iş sağlığı konusunda sürekli eğitimi sağlanmalıdır. Araştırmamızda da. iş kazası tedavi edilerek SSK' ya bildirilmemektedir. ÎOSB' nin temel hedefi primer sağlık hizmetleri olmalıdır. bu hizmetler içinde aktif rol oynamaları için gereken düzenleme yapılmalıdır. sosyolog. İşyeri hekimlik hizmetleri hakkında işveren ve çalışanlarının bilinçlendirilmesi sağlanmalı. işletme içinde bağımsız bir İSB kurulmasını imkansız hale getirmektedir. İş kazası sıklığı metal işkolunda yüksek olduğundan çalışanların yüksek düzeyde sigortalandıkları saptanmıştır. Kanun ve tüzükler farklı iş kolları için tekrar düzenlenmelidir. psikolog. ücretsiz hizmet alabilecekleri. proje aşamasmda. işyerlerine yakın bir İOSB kurulmasını planlamaya zorunlu tutulmalıdır. İşyeri hekimlik hizmetlerinin multidisipliner bir ekip çalışması olduğu unutulmamalıdır. kapsamlı bir İşyeri Sağlık Birimi istedikleri saptanmıştır. yardımcı personel ve şoför bulunmalıdır. site sınırları içinde. işyeri ortam koşulları. Devlet tarafından uygulanacak teşvik politikalarının belirlenmesinde. yapılacak yasal düzenlemelerle sanayi siteleri. iş güvenliği uzmanı. kanun ve tüzüklerde yapılacak değişiklikler ile çalışanlarının sayısına bakılmaksızın tüm işyerlerini kapsamalıdır. sekreter.edilebilecek durumda ise. Özellikle İOSB' nde çalışan ekip içerisinde işyeri hekimi. uğradıkları zararlara ilişkin uzman hekimlerin çalıştığı. işyerinde alınan sağlık güvenlik önlemlerinin düzeyi. nitelikli koruyucu hizmetlerin sunulduğu. Küçük işletmelerin sahip olduğu kısıtlı ekonomik kaynaklar.

N. s. bs. 1993. 9-10. görev ve yetkileri ile yapısı mevcut yasal düzenlemelerden farklı olmayan İşyeri Ortak İşçi Sağlığı İş Güvenliği Kurulu' nun (İOİSİGK) oluşturulması yasalarla zorunlu kılınmalıdır. Toplum ve Hekim Dergisi. Herkes İçin Sağlık' ta Yenilenmiş Strateji: 21. İşçi Sağlığı ve Güvenliği ile İlgili Genel Bilgiler. Bilir. 9. Erzurum Ticaret ve Sanayi Odası Yayın No : 1996-1. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı İşçi Sağlığı Daire Başkanlığı. Fırat. Murat Civaner. Yüksek Öğrenim Kurulu Matbaası. Çalışma Ortamı Dergisi. Küçük ve Orta Büyüklükteki İşletmeler (Problemleri ve Çözüm Önerileri). Bu suretle gerek enstitüler gerekse üniversiteler kanalı ile yapılan eğitim ve araştırmalarla "İş Sağlığı" bilincinin oluşmasında gerekli olumlu katkı sağlanmış olacaktır. (ed. N.1997. TTB Yayını.7-47. Civaner. 4. Marmara Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü Halk Sağlığı Ana Bilim Dalı. Programlar. S.Çalışanların sağlık eğitimleri profesyonel bir düşünce ile verilmeye başlanmalıdır. T. Yenice İş Sağlığı Merkezi 1980-1985 Yılları Çalışmalarının Değerlendirilmesi.: Dr. Tisamat Matbaacılık.yy.. Aydemir. M. 2. Sistem Yayıncılık. Ankara. Ankara. Tıp fakültelerinde. AB' ne Üye Ülkelerin Sosyal Güvenlik Sistemleri İçinde İş Kazası ve Meslek Hastalıkları Sigorta Hizmetleri. Sayı: 28. Akbulut. 1986. 57-62.59-68..381-398. Can Matbaası. s. Yayın No: 1993-34. 8. TTB Yayım. bs. 6. lisans üstü eğitime başlanmalıdır. İstanbul. 15 Yaş Altı Çalışan Çocuklar İle Aynı Yaş Grubundaki Okuyan Çocukların Sağlık ve Sosyal Yönden Karşılaştınlması. 10. TÜGİAD Yayım. N. İOSB' lerinin çalışmalarını destekleyici ve denetleyici rol üstlenecek. Şubatl998. Simge Ofis Matbaacılık. 1994. O... M. Eylül 1995. Gelişen Ülkelerde ve Türkiye' de Bir İstihdam Politikası Olarak Küçük Ölçekli İşyerlerinin Teşviki. Yayın No: 017. Erdoğan. 3 3-37. Ankara. Ankara.1996. mühendislik bilimlerinde. Eren. Ankara. Yayın no:30. îşle İlgili Hastalıklarjşyeri Hekimliği Ders Notlan. İşyeri Hekimliği. s.. 11.. T. Cilt: XII. KAYNAKLAR: 1.) T. İstanbul. İşyerinde sağlık risklerini araştırarak saptayan ve bu risklere göre alınacak önlemleri işkollarına göre ortaya koyan İş Sağlığı Enstitüleri' nin kurulması gerekmektedir. Demiröğen. hekim ve iş güvenliği uzmanları ile birlikte ekip halinde sunulmalıdır.. İstanbul. 1998. işveren ve işçi temsilcilerinin aktif görev yapacakları. Akbulut. Hacettepe Üniversitesi Halk Sağlığı Ana Bilim Dalı Yayın No:86/38.. 3. 5. 2. 7. İşçi Sağlığı Prensip ve Uygulamaları. 1992. Sayı: 81.. Ekin. Çev. Fırat. s. 9-10. 1996. İstanbul. K.. profesyonel eğiticilerce oluşturulmalı. . Akbulut. hemşirelik okullarında ve endüstri ile ilgili her türlü meslek eğitiminde lisans düzeyinde. s. M. M. Tisamat Matbaacılık. Doktora Tezi. 160 . 1998. 2. İçin Taslak Politika. İşyeri Hekimliği Ders Notlan. 2000'li Yıllara Doğru Türkiye'nin Önde Gelen Sorunlarına Yaklaşımlar: XII-KOBÎ' 1er.. "İş Sağlığı" dersleri konmalı..

İş Hekimliği Ders Nottan içinde. CiltXX. Arbeitsmedizin-Sozialmedizin-Umweltmedizin. Veli Yayınlan. Sayı: 80. İnterpress Basın ve Yayıncılık.. 21. TTB Yayım. 3. Cilt: XIII. J. İş Güvenliği ve İşyerinde Tıbbi Hizmetler. m.493-496. bs. S. M. İstanbul. Sayı: 2. B. s. 19. 17. 1997. A pilot occupational health service for small enterprises: first year experience. Taşyürek.. Dr. Ersoy. Gentner Verlag. Karadağ. bs. SSK 1996 İstatistik Yıllığı. EGS Bank Yayınlan No. SSK 1996 Yıllık Faaliyet Raporu. 14. Pines. Ankara. Türkiye' de Küçük ve Orta Ölçekli İşletmeler. 23. s. Tonguç. Ş.. 2. N.371-380. TTB Yayım. TTB Yayını 3. Halk Sağlığı Doktora Tezi.. T. 28.21-51. 1998. s. 13. s. Almanya. TTB Yayını.. İşyeri Hekimliği Ders Nottan içinde. İşyeri Hekimlik Uygulamalan.und Arbeitsschutz in kleineren und mittleren Unternehmen. Kentner. Yetki Analiz ve Öneriler. Güner. M. 380-383.10509. İÜ. Walters. s. et al. Sayı: 28(8-9).... 1992. O. îşçi Sağlığı ve Boyuttan. 1986. bs. Sigorta. 1998.20-36.12. 5-6 1998. İtalya' daM İncelemelerin Raporlan ve İş Hekimliği Esaslarına Göre İş Sağlığı Merkezleri' ni Geliştirme Tasansı. 15. 29. SSK Genel Müdürlüğü. Süzek. 1.7-16. bs. 1997. Ankara. Sanayileşme Sürecinde Küçük ve Orta Ölçekli İşletmeler. 1993. H. int. Gesuntheits. 1993.. Toplum ve Hekim Dergisi.. 7-8. 1997. 27..Ü. 22. Cilt: XXVII.. 26. 1996. G. S.682-687. 161 . Ankara. İş Hekimliği Ders Nottan içinde. Preventive Services in Occupational Health and Safety in Europe: Developments and Trends in the 1990s.. 3. 20. 185-189. Med Sei. Ankara. Health Services. 25. E.7-10. Yayın no:593. Küçük ve Orta Büyüklükteki İşletmeler ile Büyük Ölçekli Kuruluşlan Kapsayan İşyeri Ortak Sağlık Birimi. 1996.. SSK Genel Müdürlüğü Yayın No: 218. K. Ankara. Maya Matbaacılık.. E. A. 1997. Maya Matbaacılık. Maya Matbaacılık. Karataş. s. 1.315-328. 1997. Yolsal.. Cilt: XII. Fişek. 24. 1991. S. Meslek Hastalıklarının Tespit Edilememesinin Nedenleri ve Doğurduğu Sonuçlar. İş Hekimliği ve Meslek Hastalıkları Konularında Finlandiya. Ulusal İşçi Sağlığı Kongresi Kitabı içinde.. Sağlık Bilimleri Enstitüsü Bilim Uzmanlığı Tezi.1343. Isr J. İkiz Ofset. Akkurt. Ankara Siteler Sanayi Bölgesinde Küçük ve Orta Ölçekli İş Yerlerine Yönelik Ortak Sağlık Birimi Oluşturulması İçin İşveren Yaklaşımı.1997. H. Büyük Larousse Sözlük ve Ansiklopedisi içinde. 18.247-271. Müftüoğru. s. Yayın no:594. İşyeri Hekimliği ve Kocaeli Bölgesinde İşyeri Hekimliği Uygulamalan. Türk Tabipleri Birliği İşyeri Hekimliği Uygulamalanjş Hekimliği Ders Nottan.. Toplum ve Hekim Dergisi. Tabuk. Sayı: 12. Ankara. Ankara. Hukuki Yönden İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği. 1974. s.659-666. İstanbul.the Givat Shaul project. s. Beşer. İşler H. S. İkiz Ofset.. 1993. s.İstaribul Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Ana Bilim Dalı. s. Şeref. s. SSK Genel Müdürlüğü.. Ankara. 16. Sorunlar ve Öneriler. Sayı: 3.. Sirer.. Tisamat Matbaacılık. Stuttgart.

162 .

İş Kazalarına Genel Bakış Ve Analiz Ülkemizde. çok daha büyük olduğu açıktır [2]. Özel sektör kuruluşlannda iş kazaları. Bu itibarla. Ekonomik anlamda yalnızca SSK'ya maliyeti 14 trilyonun üzerinde olan iş kazalarının. Bunlar iyileştirildikleri ölçüde. Bu çalışmada. kamu sektöründekilere nazaran daha az olduğundan özelleştirmeye hız verilmesi İSİG açısından olumludur. Türkiye'deki iş kazaları sınıflandırılarak kısaca analiz edilmiş ve alınabilecek önlemler sunulmuştur. iş kazalarının azalacağı bir gerçektir. İşçi sağlığı ve iş güvenliği (İSİG) nin çalışma yaşamındaki gelişmelerle ve Ülkemiz'in sosyo-ekonomik durumu ile yakından ilişkili olduğu açıktır. her yıl karşımıza çıkan bu ürkütücü tablo. 2. üzerine ciddiyetle gidilmesiyle. 3000' den fazla kişi sakat kalmakta ve her yıl ortalama 2 milyon kadar iş günü yitirilmektedir [1]. İmalat işkolunda daha fazla kaza olduğundan. İSİG ile illgili tedbirlerin uygulanmasında önemli güçlüklerle karşılaşılmaktadır. Genç ve tecrübesiz işçilere işçi sağlığı ve iş güvenliği (İSİG) çalışmalarında ağırlık verilmelidir. Türkiye'deki iş kazalan smıflandmlarak kısaca analiz edilmiş ve alınabilecek ilgili önlemler sunulmuştur. İSÎG konusunda tek istatistikî çalışma yapan kurum olan SSK'nın yayınladığı "istatistik yıllıkları" incelenerek. İstanbul. Sosyal Sigortalar Kurumu (SSK) istatistiklerinden istifade ile. Gerçeği tam olarak yansıtmayan bu rakamlara göre dahi. Türkiye'nin Avrupa Birliği (AB)'ne girmesi ve "toplam kalite yönetiminin" teşviki İSİG bakımından yerindedir. çalışan işçinin ruh ve beden sağlığına kadar bir çok nedenler sözkonusudur. konunun Ülkemiz'in öncelikli sorunlarından biri oklarak kabul edilerek. aşağıdaki neticelere ulaşılmıştır [3-6]: 163 . Küçük işletmelerde. SSK istatistiklerinden istifade ile. Türkiye'de her yıl iş kazalarında 1500 kişi yaşamını yitirirken. bu işkolunda İSİG çalışmalan yoğunlaştmlmalıdır. dünya'da ise üçüncü sırada yer almaktayız. 1. Türkiye Tel: 0212 2931300-70/2471 Fax: 0212 2450795 Özet Ülkemiz'de iş kazalarının sebepleri çok yönlü ve çok çeşitlidir. Ülke'nin sosyo-ekonomik politikasından başlayarak. iş kazalarında Avrupa ülkeleri arasında birinci. Bu çalışmada. Giriş Sosyal Sigortalar Kurumu (SSK) İstatistiklerine göre. bu işletmeler için "işyeri ortak sağlık birimleri'nin" kurulması zorunlu hale getirilmelidir. hatta konu ile ilgili bu günki düzenlemelerin yeterince uygulanmasıyle dahi olumlu yönde değişecektir. Sanayileşme aşamasında gelişmeler kaydeden Ülkemiz'de.TÜRKİYE'DEKİ İŞ KAZALARINA GENEL BİR BAKIŞ Talat TEVRÜZ Makina Fakültesi İstanbul Teknik Üniversitesi. tüm ülke ekonomisine olan maliyetinin ise.

Ayrıca. özelleştirme ile beraber işletmelerde işçi sayısı azalmakta. 1986'dan 1996'ya kadar sürekli artarak %72.17'dir.4 ve 1996'da %72. 1993'te %72. Halbuki. 50 veya daha fazla sayıda işçi çalıştıran işyerlerinin işyeri sağlık birimleri kurmalarını zorunlu kılmaktadır. Bu işyerlerinin toplam kazalar içindeki paylan. Diğer çalışma saatlerinde kazaların sayısında büyük bir azalma vardır. dikkat azlığı. ve 8. Diğer taraftan. işe hemen adapte olamama. Nitekim.01. iş kazası oranlarının bu kadar yüksek olmasının en önemli sebepleri. kaza tarihinde işyerinde çalışan işçi sayısına göre dağılımına bakıldığında (Çizelge 1). Kazaların en çok olduğu ikinci saat dilimi ise 7. dikkat kaybı. Bu işletmeler.34. Son saatlerdeki kazaların sebepleri de. toplam kalite yönetiminin İSİG çalışmalarında etkili olduğunu beyan etmişlerdir. kazaların 1 ile 50 arasında işçi çalıştıran işyerlerinde daha fazla olduğu görülmektedir. Büyük ve nispeten büyük işletmelerde (50'den fazla işçi çalıştıran iş yerlerinde). diğer saatlerin payı ise %9. özelleştirmenin de İSİG konusunda etkili olduğunu düşünülebilir.30'a düşmesi.İş kazalarının. işçilerin konularında uzman ve eğitimli olmalarından. 1995'te %73. saatlerin payı % 15. işyeri küçüldükçe İSİG sorunlarının artmakta olduğu SSK istatistik yıllıklarındaki verilerden anlaşılmaktadır [3. Bu durumu 1996 yılı için incelersek. Diğer taraftan. 1986'de %58.9. İş Kanunu'nun 6. Az miktarda işçi çalıştıran işyerlerinde. imalat işkolunda faaliyet gösteren dört büyük işletmede yapılan bir mini ankette [7]. bilgi ve tecrübe eksikliği olarak belirtilebilir.48.7. çalışan işçilerin iş konusunda eğitimsizlikleri.52 iken 1996'da %27. İlk saatlerde kazanın bu kadar yüksek olmasının en önemli sebepleri. kazalar en çok ilk 4 bilhassa ilk 1 saat içinde olmaktadır. düşük kaza sayıları ve sıfır ölümle karşılaşılmıştır. ilk 4 saatin kazalar içindeki payı %75. bu işletmelerin. yüksek teknoloji kullanılmasından. batılı anlamda iş güvenliğini de işletmelerine yerleştirmek durumunda kalmaktadırlar. ve 8. 6]. dolayısıyla kurallara dikkat etmelerinden ve İSİG konusunda ulaşılan bilinçlenmeden kaynaklanmaktadır. Bu itibarla. Maddesi.49. 1988-89-90'da %56.7 gibi çok yüksek bir değere ulaşmıştır.65 olmaktadır. 1994'te%73. saatlerdir. kazalarının meydana geldiği iş saatlerine göre dağılıma bakıldığında (Çizelge 2). > İş. işletmelerde batili anlamda İSİG kuralları oluşumu ve tatbiki fikrini yaygınlaştırmıştır. yorgunluk. son senelerde büyük ilgi gören "toplam kalite yönetimi de" yukarda sayılan hususları gerçekleştirmede zorlayıcı bir unsurdur. İlk adım organize sanayi sitelerinde atılabilir. öncelikle küçük işyerleri için işyeri ortak sağlık birimleri zorunlu hale getirilmelidir. Ülkemiz'de küçük işletmeler üretim sistemimize hakimdirler. 7. 1987'de %57. büyük kurumların çoğu yabancı ortaklarla çalıştıkları için. bu isteye bağlıdır. otomasyona geçilmekte ve en önemlisi yüksek teknoloji kullanılmaktadır.4. Avrupa Birliği (AB) gümrük birliğine girilmesi de. vücudun ve beynin normal çalışma temposuna ulaşmasının uzun sürmesidir. Ayrıca. yapılan işten sıkılma olarak açıklanabilir. 50'den az işçi çalıştıran işyerlerinde ki kazaların toplam kazalar içindeki payı. Bu oranlar 1992'de %61. Daha az sayıda işçi çalıştıran işyerlerinde ise. kazaların toplam kazalar içindeki payının 1986'da %41. 164 . Çünkü. Görülmektedir ki. ekonomik bakımdan güçsüz oldukları için malî külfetinden dolayı İSİG'in gerektirdiği tedbirleri almak istememeleri.7'dir.

660 12.121 7.ŞAAT 2.328 7. 1986'da.878 11.858 14.814 4.483 2.601 37.794 9.581 9.44.961 7.545 9.057 12.618 11. 1 gün ile 1 ay arasındaki hizmet süresi için kazaların toplam kazalar içindeki payı %16. İşyerinde çalışan sigortalı sayısına göre iş kazaları SİGORTALI SAYISI 1-3 4-9 10-20 21-50 51-100 101-200 210-500 501-1000 1001+ BİLİNMEYEN TOPLAM 40.804 17.087 1995 10.542 0 8.53. 3 ay ile 1 yıl arasındaki kazaların payı %24.676 33 0 92.980 12.927 6.222 65.829 7.818 6.758 188 7.551 5.100 7.928 6.399 4.264 12. 5 yıl ve daha fazla hizmet sürelerinde ise kaza payı %29.129 9.398 6.435 7.886 6.SAAT 5. lyıl ile 5 yıl arasındaki kazaların payı %29.623 0 35.259 4.034 18.640 2.464 109.205 17 0 40.464 109.404 12.56.302 139.219 4.SAAT 7.563 92.210 4.575 37.807 (Çizelge 3).960 86.006 9.47'dir.563 87.09.882 7.SAAT 3. Meydana geldiği iş saatlerine göre iş kazaları İŞ SAATLERİ 1.741 72 0 1996 8.073 6.İş kazalanmn sigortalının hizmet süresine göre dağılımı incelendiğinde görülmektedir ki Çizelge 1.493 7.467 6.166 9.396 0 1992 1993 1994 1995 1996 139.SAAT 4.SAAT 8.007 44.521 14.011 10.726 6.087 87.530 13.235 14.130 5.726 2.300 5.SAAT 9.071 3.118 3.014 10.608 9. 1 gün ile 1 ay arasının payı %16.111 9.146 5.468 16. 3 ay ile 1 yıl arasının payı ise %25.339 10.594 2.030 1993 15. 1990'daki durum ise.807 Çizelge 2.686 11. 1 165 .011 5.SAAT+ BİLİNMEYEN TOPLAM 1992 20.587 6.511 2.411 9.559 35.588 8.073 4.237 11.433 2.059 4.881 0 7.SAAT 6.345 8.624 35.960 86.067 '35.037 11.508 11.066 44 0 1994 34.

yıl ile 5 yılın payı %31.285 gün olmuştur.645 17. Bu.208 14.81.318 4.373 12. Bu.44'tür.563 yıldan sonrasının payı da %24. Toplam iş göremezlik süresinin.921 23.072 gün. 1996'da kaza geçiren bir işçi ortalama olarak 10 hafta işten uzak kalmaktadır. artan bir seyir izleyerek 1990'da 2.464 109. 1996'daki durum ise.509'dur. Çeşitli dalgalanmalar göstererek 1990 yılına gelindiğinde hastanede geçen süre 122.194 adet.316 gün olmuştur.630 16.03.248. Ayakta geçen süre ise.413 11.440 22.5.960 86.611. 1996 yılında ise 1.57.304 10. 1996 yılında ise 63.793 0 576 1. bu oran pek azalmamakta. düşük bir artış hızıyla 1990'da 2.888 745 850 1.355 19. 4-15 gün arasının payı %61. 4-15 gün arasının payı %53.019 8.07. 0-3 gün arası geçici iş göremezliğin toplam kazalar içindeki payı 1990 yılında %17.937 gün.86. deri sathını bozmayan kontuzyon ve çürükler meydana getiren kazalar 166 . sathî travmatizma. Toplam iş göremezlik süresi 1986 yılında 2. 91-365 gün arasının payı ise %3.251 4. 3 ay ile 1 yıl arasının payı ise %26.039 15.457 11.258 9.886 14. Bu sonuçlara göre. 1996 yılına kadar ise azalarak 1.674 23.366.775. aşağı yukarı aynı kalmaktadır.488 26.579 5. 16-90 gün arasının payı %19.828 9. 16-90 gün arasının payı %27.089 10. 1996 yılında 0-3 gün geçici iş göremezliğin payı %15. 1986 yılında 2.9. sanayide daha az tehlikeli teknoloji kullanıldığının ve iş eğitiminin arttığının belirtisi olabilir. işçilerin kaza olsa bile dikkatli davrandıklarının.668 21.640 16. yırtıklar ve yaralar meydana getiren kazalar 50. Kişilerin çalıştıkları işlerde hizmet süreleri artıkça kazaların azalması gerektiği halde.30'dur.4'tür. Kazalarda en yüksek oran 1 yıl ile 5 yıl arasında çalışanlarda görülmektedir.488.087 87.774 9. 5 yıldan sonrasının payı da %27.807 139.712.548 gündür. en çok anzalar olarak. Sigortalının hizmet süresine göre iş kazaları SİGORTALI HİZMET SÜRESİ İGÜN 2-7 GÜN 8-30 GÜN 1-3 AY 3 AY-1 YIL 1-2 YIL 2-5 YEL 5-10 YIL 10+YIL BİLİNMEYEN TOPLAM 673 3.606 10.026 11.031 gün olmuştur. 1990 yılında. 1 yıl ile 5 yılın payı %29.952 20. 91-365 gün arasının payı ise %2.3'tür.064 11. 5 Çizelge 3. 1986'da hastanede geçen kısmı 117.61.647 0 0 0 92.359 1992 1993 1994 1995 1996 19.150 13. İş kazalarının arızanın mahiyetine ve vücuttaki yerine göre dağılımına göz atıldığında.264 11.057 gündür.705 17.47. Hastanede geçen sürelerin azalması. İş kazalarının geçici iş göremezlik sürelerine göre dağılımına baktığımızda (Çizelge 4). 1 gün ile 1 ay arasının payı %8.980 10.575 30.009 gün.981 488 1.355 694 1.255 5.

030 9.684 13.562 39.825.905 1.031 2. 1995 yılında %4. Geçici iş göremezlik sürelerine göre iş kazaları GEÇİCİ İŞ GÖREMEZLİK SÜRELERİ (GÜN) 0 1-3 4-7 8-15 16-30 31-90 91-180 191-364 365+ TOPLAM İŞ GÖREMEZLİK SÜRELERİ TOPLAMI HASTANEDE AYAKTA 82.573 25. 1994'te kazalann %0.6.807 1992 1993 1994 1995 1996 2.563 6.15'i. 2.285 7.316 getirdikleri arazlardan belli olmaktadır.685 1.239 30. 1995 yılında %25.116 9.540 14.45'tir.286 18. 1995 yılında %24. 1996 yılında %22.015 22.459 adettir.178 6. 1994 yılında %16. yanıklar meydana getiren kazalar 9.914. 14 yaşın altında. İzmir 12.63.461. 1996 yılında kazalann en çok olduğu ilk beş şehir ise şunlardır: 1.312. 25-35 yaşları arasında ki dağdım. bu yaş gurubunda meydana gelen kazalarrda önemli bir artış olmuştur.02 ve 1996 yılında %42.710 7. Kazalann daha çok. eklemlerde bitişik adalelerin burkulması ve neticelerinde 9.036. 3.079 340 139.15.060 854 257 87. Görüldüğü gibi. kazalann başlıca nedenleri. 1995'te %%0.26'dır.347 13. Bursa 5.318 1.040 24. düşmeler %7.820 181.675.775.874 31.96. Kocaeli 5. 15-25 yaşlan arasmda ki dağılım yıllara göre incelenirse. 1996 yılında %3.031. 1994 yılında %29. 1994 yılında %6.545.11'dir.978 22.Manisa 4.280 1.890. 5. İstanbul 14.22.513 41. 1994 yılında %45.18.431.16. 1995 yılında %45.220 1.368 8.39.527.167 14. biraz dikkat gösterilmesi sonucu olmayabilecek kazalar olduğu.132. motorlu taşıtlar %1.654 2.59'u.716 23.98.554 15. 3545 yaşlan arasında ki dağılım ise.252 10. vücutta meydana Çizelge 4.692 88. 1996'da ise kazalann %1. İstatistikler aynntıh olmadığı için kazalann asıl nedenleri anlaşılamamaktadır.083 1.464 7.364 936 333 92.467 2.464.017 63. 1996 yılında ise %29.749.301 12.352 2.398 74.110 842 273 86.2'si meydana gelmiştir.087 8.9'dur.75'tir.061 11. yanmalar %0.203 1.017.05.292 9.374 26.858 2. makinelerden ileri gelenler %7. 167 .854.152 2.322 858 251 109.960 6. 4. İş kazalan ile "meslek hastahldannm" sigortalılann yaş gruplarına göre dağılımına bakıldığında (Çizelge 5).374 1. 45-55 yaşlan arasında ki dağılım. bir menfeze giren yabancı cisim tesiri de 5.958 2.712. 1990 yılında.

Çizelge 7'den görüldüğü gibi.783 6. 1996 yılında imalat işkolunda 53.722 4. 15-25 yaş arasında kaza geçiren işçilerin oranı ise 1994'te %16.807 iş kazası olmuştur ki. Aynı yıl.139 349 306 30 93.3'ünü oluşturmaktadır (Çizelge 8).558 18. Çizelge 5. Nitekim.742 746 987 32 7. 1993'ten 1996'ya kadar imalat işkolundaki kazalar incelendiğinde. kaza ağırlik oranında 1995 yılma kadar bir düşüş yaşanmakla birlikte.935 168 . kaza sıklık ve genel kazalanma oranlannda önemli bir düşüş görülmesine rağmen. 1996 yılında büyük bir artış olmuştur.922 29 1994 1995 1996 11.231 16.258 14. Buna rağmen genel bir iyileşmenin 143 4. gençlerimizi iş güvenliği konusunda gerektiği gibi bilirıçlendiremediğimizi göstermektedir. kazaların %10. bu.831 20. kazaya uğrayan işçilerin yaş ortalamasında seneler itibariyle bir düşüş vardır. bütün kazaların %13v. Bu.816 21. 1994 yılında ortalama yaş 32 iken.772 10.774 1. kaza sayısı 9.171 866 276 181 87.335 19.400 19. Bu rakamlar.6'sı dır (Çizelge 7).75'e yükselmiştir.004 olup.257 521 7.Çizelge 5'ten görüldüğü gibi.780 1.661 2.566 13.065 7.822 20. maalesef kaza ağırlık oranında önemli bir düşüş olmamıştır.707 2. bütün kazaların %62'sini oluşturur (Çizelge 6).776 iş kazası olmuştur.367 88. 1996 yılında 29'a düşmüştür. ülkemizde inşaat işkolunda 1993'ten 1996'ya kadar meydana gelen kazalar incelendiğinde.196 12. Maden işkolunda ise.6'dan 1996'da %29. Sigortalıların yaş guruplarına göre iş kazaları ve "meslek hastalıkları" YAŞ GURUPLAR I -14 15-19 20-24 25-29 30-34 35-39 40-44 45-49 50-54 55-59 60+ TOPLAM ORTALAM AYAŞ Kazaların işkollarına göre dağılımı Çizelge 6-8 de verilmiştir.765 18.498 1. inşaat işkolunda 11. Çizelge 6'dan görüldüğü gibi. kaza sıklık ve genel kazalanma oranlarında düşme olmasına rağmen. Bu durum gene de olumlu bir gelişme olarak kabul edilebilir.

0125 GENEL KAZALANMA 0. ciddi neticeler doğuran kazalarda ise -çalışılan saat başına.776.6018 0.059 949. maden işkolu hariç. Ülkemiz'de inşaat işkolunda meydana gelen iş kazaları 1993 ÖLÜMLER İŞÇİ SAYISI KAYIP İŞGÜNÜ KAZA SAYISI ORTALAMA ÇALIŞMA SAATİ KAZA ADIRLIK ORANI KAZA SIKLIK ORANI 12. kaza Çizelge 6. Bu durumda.5 49.kaza sayısında bir artma.819.75 0.95 GENEL KAZALANMA 0. Ülkemiz'de.8 12.869 1.5 169 .07 0.0063 11.0141 ORANI Çizelge 7.85 1. Çizelge 8'den görüldüğü gibi. kaza sıklık oranında sürekli bir artma.648.7 53.2 55.776 52 1. maden işkolunda 1993'ten 1996'ya kadar olan kazalar incelendiğinde.95 0.7 13.068. bu işkolunda -çalışılan saat başına.803 1.36 0.582 324.689 1.008 5.854 65.527 0. Çeşitli işkolları için genel bir değerlendirme yapılacak olursa.692 852.991 49. 50.18 464 421 1994 1995 348 1996 555 14 0. Ülkemiz'de imalat işkolunda meydana gelen iş kazaları 1993 ÖLÜMLER İŞÇİ SAYISI KAYIP İŞGÜNÜ KAZA SAYISI ORTALAMA ÇALIŞMA SAATİ KAZA ADIRLIK ORANI KAZA SIKLIK ORANI 17.845 50.560 46.82 1.580.0135 2.2 576.361 411.0079 0. diğer işkollarındaki nin aksine.kaza sayısında bir azalma görülmektedir.807.3 5.106 17. Bu durum.789 0.535 47.613 829. neticede az da olsa bir düşme görülmektedir.0359 0.243 338.153 1.822 11. bu işkolunun özelliğinden kaynaklanabilir.75 ORANI 7.36 2.517 769.701 242 1994 185 1995 187 1996 312 976.mevcudiyeti görülmektedir.933 1.138 388.029.00842 12.413 53. kaza ağırlık oranında ise bir dalgalanma olmakla birlikte.061 48.

5356 0.bu düşme memnuniyet verici bir gelişmedir.361 143.656 özel kuruluşta 2. Çizelge 9 bir fikir verici mahiyettedir1. Ülkemiz'de maden işkolunda meydana gelen iş kazaları 1993 ÖLÜMLER SİGORTALI SAYISI İŞ KAZASI KAYIP İŞGÜNÜ ORTALAMA ÇALIŞMA SAATİ KAZA ADIRLIK ORANI KAZA SIKLIK ORANI GENEL KAZALANMA ORANI Görüldüğü gibi.076. Kaza sıklık ve ağırlık oranlarındaki -az da olsa. Çizelgeden görüldüğü gibi. işletmelerinde daha yüksek teknoloji kullanmaya başlamış ve bu meyanda Batılı anlamda İSİG'i işletmelerine yerleştirme durumunda kalmışlardır. maalesef ölümlerde oldukça yüksek bir artış gözlenmiştir. 1993 yılında SSK'ya kayıtlı 584.460 Mukayese için çalışılan saat başına değerler kullanılmalıdır.11 9. işçi sayısı ise 3.722 işçi çalışmaktaydı.611 41.555 46.08 0. kamu kuruluşu sayısı 24.12 58.300 78. kamu işyeri sayısı ve çalışanında bir azalma olurken.352 62. Bu konuda bir çalışma kaynak [8] de sunulmuştur.68 471 11.569'a.899. Çizelge 8. Çeşitli işkollarındaki.552 100.sıklık oranında 1993'ten 1996'ya kadar sürekli bir düşme. kaza sıklık oranının azalması özelleştirmeye ve ülkemizde faaliyet gösteren kuruluşlar arasında özel kuruluşların oranının artmasına bağlanabilir. ülkemizin 1994'te içine düşmüş olduğu ekonomik krizden sonra 39.515 46.3612 0.843 158.5056 0.716'ya gerilemiştir.9 1995 99 8. Ülkenin içinde bulunduğu ekonomik kriz sebebiyle ucuz ve vasıfsız işçi çalıştırmaktan kaynaklanabilir.77 10.7 1996 179 9.723 211. 1996'da 1993'te kine nazaran bir düşüş gözlenmektedir.5622 12. Çünkü. 1995'e nispetle 1996'da kaza ağırlık oranlarındaki artış ve kaza sıklık oranlarındaki düşmenin az oluşu. 1996 yılında ise. kaza ağırlık oranında ise.9 142.773'e. 1996 yılında özel kuruluş sayısı 734.614'e yükselmiştir. bir süreksizlik gözlenmekle birlikte.480 işçi çalışırken.2 1994 239 9.115 64. ülkemizde gümrük birliği ile beraber özel teşebbüs. Batı'nın istediği kalite seviyesini yakalamak için. 1993 yılında SSK'ya kayıtlı 25. özel sektöre ait işyeri ve işçi sayısında önemli bir artış olmuştur. Bu durum. 170 . işçi sayısı 902.6 52 59.721. Bu noktada.473 kamu kuruluşunda 1.3 6.004 47. 1996 yılında kazalarda 1995 yılındakine göre bir azalma olmuşsa da.

455 2.202 1.990 3.769 1989 159.057 2.695 2. Çizelge 9.366.278 1992 139.634 3.433. .631 1.209 2.545.220 1.292.714 2. Ülkemiz'de yıllara göre iş kazaları ve "meslek hastalıkları" YIL iş MESLEK SÜREKLİ İŞ ÖLÜ M 1.Kazalar en çok mesainin ilk saatlerinde ve sonlarında meydana geldiğine göre.788.516 1.219 2.Küçük işletmelerde daha fazla kaza olduğu için.623.149 1.714.732 2.943 3. 171 .690 KAZAS HASTALIKLAR GÖREMEZLİ I K I 1984 152. iş kazalarının azaltılabilmesi için aşağıdaki tedbirler alınmalıdır.748 2. .296.240 Küçük işyerleri için "işyeri ortak sağlık birimleri" zorunlu hale getirilmelidir.463 1990 155. İSİG konusunda etkili tedbirler alınması halinde iş kazalarının azaltılabileceği gerçeğini ortaya koymuştur. İSİG'in çalışma yaşamındaki gelişmelerle ve Ülkemiz'in sosyoekonomik durumu ile yakından ilişkili olduğu da unutulmamalıdır.749.973 1.224 3.960 86. ucuz ve vasıfsız işçi çalıştırmaktan da kaynaklanabilir.625 2.027 1986 150. Bu işletmelerde sürekli ve ciddî kontroller yapılmalı ve takip edimelidir.464 1993 109. İSİG çalışmalarında bu işletmelere ağırlık verilmelidir.857 1991 130.387 2.097 1075 1321 1.158 1.453 3.615 2.318.288 2.807 599 653 542 736 695 862 1. Zira.776 1. 1995'te yavaş yavaş 1996'da ise iyice hızlanması ile bağlantılı olabileceği gibi. Bu saatlerde müzik yayını vb. bu saatlerde işçiler uyarılmalıdırlar.563 1994 1995 1996 92.492 TOPLAM İŞ GÖRMEZLİ K SÜRESİ 2.459 1.836 1988 171.115 2.280 975 1.087 89.278 2. yukarda izah edildiği üzere.575. Sonuç Ülkemiz'in İSİG ile ilgili durumu bizi karamsarlığa sevk etmemelidir.650 1985 148.191 919 1.642.573 2. tüm dünya'da yaşanan deneyler. İlk adım organize sanayi sitelerinde atılabilir.475 1.669 3.052.225 1.iş hayatının. Yukarda sunulan istatistik! verilerin ışığında.104 1. 3.075 1.565 1.954 2.821 1987 158. yollarla işçilerin gevşemeleri önlenebilir.

Cilt 40 (1999). Cilt 40(1999). [5] SSK 1995 İstatistik Yıllığı. Maden işkolunda kaza sayısında artma. Bu tesbite uygun tedbirler düşünülmelidir. Y.. kazalar daha çok imalat işkolunda olmaktadır. "Türkiye'de İş Güvenliğinin Mukayeseli İncelenmesi". Üniv. . Sayı 472. 1 998. Fen Bil. son senelerde kaza ağırlık bilhassa kaza sıklık oranlarındaki düşme memnuniyet verici bir gelişme olarak telakki edilebilir. Bununla birlikte. A. s. 172 .Toplam kalite yönetimi teşvik edilmelidir. genç özellikle 14 yaşın altındaki işçilere İSİG çalışmalarında ağırlık verilmelidir. İSİG çalışmalarında bu işçilere ağırlık verilmelidir. 03/05/1999. 29-30.Ülkemiz'de. bu işkolunda... Tek. .. Yayın No 586. Bilhassa son senelerde. Yayın No 553. s.Kamu işyerlerinde özel sektöre ait işyerlerindekinden daha fazla kaza olmaktadır. Lis.Kazalara daha çok 1-5 yıl hizmet süresine sahip işçiler muhatap olduklarından. İnşaat işkolunda genel bir iyileşmenin olduğu kabul edilebilir. . Bu itibarla İSİG çalışmalarında bu işkoluna ağırlık verilmelidir. Kaynakça [1] Hürriyet. [8] Tevrüz. İstanbul. M. Mühendis Ve Makina. "İşçi sağlığı-iş güvenliği ve çözüm önerileri". Yük. kaza formları daha teferruatlı düzenlenmelidir. ciddî neticeler doğuran kazalarda ise. Sayı 472. Bu bakımdan. Tezi. küçükte olsa bir azalma mevcuttur. Yayın No 593. "Türkiye'de iş güvenliği". Yayın No 572. [4] SSK 1994 İstatistik Yıllığı. özelleştirmenin hız kazanması İSİG açısından uygun olacaktır.AB'a giriş İSİG açısından son derece olumlu gelişmeler sağlayacaktır. Mühendis Ve Makina. [6] SSK 1996 İstatistik Yıllığı. Ens. [2] Çakar. [3] SSK 1993 İstatistik Yıllığı. T.. . 16-22. . İst.İş kazası türünün gerçekçi tespiti için. maruz kaldıkları kazalardaki büyük artış nedeniyle. [7] Bozdoğan.

ve Tes. çap ve basıncın fonksiyonu) Komşu yapıların sayısı Odunluk -depo yalıtmışız borular gibi komşu yapıların niteliği s Komşu toprakta açık yer miktarı (Atmosfere gaz çıkışı kolaylığı) « Yeraltı kanalizasyon kanallan gibi.Ş.DOĞALGAZ G Ü V E N L İ Ğ İ İş Sağlığı Güvenliği ve Çevre Md. Giriş Doğalgazın patlaması riskinin tanımlaması ile konuya girmek gerektiği düşüncesindeyim. gazın kolayca seyahat edebileceği kanalların varlığı Patlama ve yaralanma olasılığı Gazın binaya giriş hızı/havalandırma hızı 173 . en kötühal senaryosu ve önlenebilir trafik kazaları yaklaşımllannın yer aldığı yazıda yurt dışı doğalgaz kazalarından da birkaç örnek verilerek eğitimin önemine değinildi. A. Depremlerin güncelliğini koruduğu ülkemizde kaza senaryolarmm ve risk analizlerinin depremi de içerecek şekilde yapılmasının gerekliliği açıktır. Ruhi Öktem Attila Doğan İnş. ÖZET Doğalgaz güvenliği ile ilgili olarak risk analizi . Risk = Toprağa gaz kacaaı X Kaçağın binava girişi x Binada ateşleme kaynağını bulma olasılıkları çarpımıdır Toprağa gaz kaçağı olasılığı yapı malzemesi Boru çapı ve et kalınlığı yer hareketlerinden etkilenme derecesi bölgedeki diğer operasyonlarla borunun rahatsız edilmesi (çarpma ) « Toprağın korosivitesi Trafik yükünün artması Kaçağın binava giriş olasılığı Çıkan gaz miktarı (Çeperdeki toprak direnci.

elektrikle çalışan bir yer C: Yapıda bulunan insan sayısı oranı C = 0.• • • • • Bina dizaynı (havalandırılmayan boşluklar.6 0. A: Doğalgaz borusunun yapılara olan uzaklığına bağlı bir faktör (metre) A = a+b/4+c/20 a yapıya uzaklığı 2m.ticari. den fazla olan boru uzunluğu c yapıya uzaklığı çok fazla olan boru uzunluğu B: Yapının kullanılış şekli ile ilgili bir faktör B= 1 2 4 10 3 odalı bir ev kafeterya boşlukları olan bir otel PTT telefon kulübesi vb. endüstriyel Gazın erken anlaşılması veya patlamadan etkilenecek insan/komşu sayısı Tutuşturma kaynaklarının varlığı ve sayısı Patlamanın ciddiyeti/şiddeti Yukanda söylenenleri bir.evsel. servis kanalları vb. risk değerlendirme metodu kullanarak formülle gösterir isek.0 0-5 5-10 10-15 15-20 20+ kişi kalıyorsa kişi kalıyorsa kişi kalıyorsa kişi kalıyorsa kişinin üzeri kalıyorsa Yukarıda anlatılanlardan anlaşılacağı gibi. Özellikle dizayn aşamasında bunlar göz önüne alınmaktadır. 174 .2 0.8 1. riskin nelerle ilgili olabileceği aşağı yukarı bellidir.) Binanın kullanım amacı . den az olan boru uzunluğu b yapıya uzaklığı 2m.4 0.

FTA Fault Tree Analysis (Hata Ağacı Analizi ) metodu ile patlamaya yol açan olaylar zinciri. En kötü hal durumunda. büyük patlamaları takiben yangın ve ölümlü yaralanmalar. (3) Sadece patlama düşünüldüğünde. güvenlik ile ilgili tüm önlemlerin sıfır olduğu varsayılır. ciddi yaralanma ve sakatlanmalar. o halde asıl amaç kaçağa meydan vermemek olmalıdır. sonra patlayıcı gaz salıverilmesi. bir olayın olma olasılığı ile. Böyle olduğunda. 175 . Bu hesap ve önlemi. bir operatörün hatasının ardından alet ve ekipmanların hasar görmesi. (Bakınız şekil 1) Madem ki kıvılcım kaynaklan bu kadar çoktur ve kaçınılması oldukça zordur. halka haber verilememesi. o anda en şiddetli rüzgarın ters yönde esmesi ve nihayet bölgedeki nüfusun en çok olduğu ana tesadüf etmesi düşünülür ve buna göre hesap yapılır. Deprem sonrası çıkabilecek bir doğalgaz yangınının söndürülmesi gerektiğinde Düzce depreminde olduğu gibi itfaiyenin de yıkıntı altında kalabileceği veya Gölcük depreminde olduğu gibi yolların kapanabileceği de hesaplar içine dahil edilmeli örneğin ulaşımın helikopterle yapılması veya başka kaynaklardan de yararlanma olasılığı araştırlmalıdır. boru/kal. (2) Hem işçilerin ve hemde halkın güvenliğinin aynı anda düşünülmesini sağlayan ve ilk mücadele adımının atılmasını sağlayan bu metod ile başlanan analizde. enerji aktarımı yönünden en emin sistem gaz boru hatlarıdır. km. Amerikan İş Sağlığı ve İş Güvenliği Örgütü (OSHA) nün Proses Güvenliği Yönetimi Kavramında yer almaktadır. 17 Ağustos depremi sonrası TÜPRAŞ taki yangında bu tür senaryonun var olmasına rağmen Donanmamızın yardıma gelememesi planları uygulanamaz hale getirdiği kanısındayım. (1 ) En Kötü Hal Senaryosu (Worst Case Scenario) Risk.Ancak burada haksızlık yapmamak için şunu da belirtmek gerekir ki. o olayın sonucunun çarpımı (ya da çarpımları toplamı ) olarak da tanımlanabilir. Örneğin. bu arada alarm cihazının çalışmaması. sırası ile. Bu da bize daha geniş bir senaryo yapmanın gerekliliğini ortaya koyması bakımından öğreticidir. VE / VEYA kapıları ile aşağıdaki şekilde gösterilebilir. zaman kayıplı kazalar ve hastalıklar ve nihayet sık sık olan küçük yaralanmalar ele alınarak incelenir. olma olasılığını en aza çekmek en akıllıca davranış yoludur. en kötü halin sonucu en kötü olacağına göre. APELL uygulamalarının ülke çapında yaygınlaştrırlarak uygulanması elzemdir.

Önden yada arkadan bir araca çarpmayın. ya da o sizi. İşte bu kurallara rağmen olan kazalar önlenemez diye niteleniyor. Ankara'nın tüm semtlerine birden. doğalgaz kazalarını önlemede de oldukça yararlı bir yaklaşım olarak gözükmektedir. yol iyice serbest olana dek bekleyin. Geçiş önceliği diye bir kural yoktur.Trafik kazaları için ülkemize yeni bir anlayış getirdiği gibi. Bakımını zamanında yaptırmadığınız. Sollamak için sizi zorlayan yok. hatta size araç çarpmasına engel olun . kurallara uymadığınız taktirde aracınız da kontrolden çıkarak sizi istediği yere sürükler. Dikkat edilirse savunmada kalan bir anlayış hakim. Katiyyen saldın yok. Aracınızı öyle park edin ki. 176 . Ama bilgili ve ilgili iseniz hem doğalgaz ve hem de aracınız size itaat edecektir. Aşama Projesinde müşavirlik yapan BC Gas Firmasının Kanada da uyguladığı önlenebilir trafik kazaları kavramı . Karşıdan üzerinize gelen araç varsa iyice kenara çekilin. hatalı sollama gibi kavramlar tanımında dahi yok. Dalgınlık. Haksız dahi olsa kavşağa girene yol verin. sinirlilik. nin taahhüdü altında bulunan Doğalgaz Yaygınlaştırma II. Ya siz onu yönetirsiniz. Kazaların önlenmesinde bu yöntem sürücüye herşeyi çok iyi kontrol etmesini öneriyor.Önlenebilir Kazalar: (Doğal gaz ve trafik kazaları benzeşimi) Doğalgaz kullanmak araba kullanmaya benzer. İlk çıkış müsait değilse. Fren mesafesini iyi ayarlayın. Ve ayrı bir istatistik tutuluyor.Ş. o halde sollamayın. yaklaşık 200 000 aboneye doğalgaz vermeyi amaçlayan ve Attila Doğan İnşaat ve Tesisat A. başka araç size çarpmasın.

Hata Ağacı Analazi Doğalgaza gelince. bünyesinde uyguladığımızı ve Kanadalı müşavirlerimizle hemen hemen aynı kaza sıklığı ve şiddeti oranlan elde ettiğimizi vurgulamakta yarar görüyorum. Sızan tüpgaz veya doğalgaz çok daha geç sürede ölüme neden olur ki. 177 . bana önlenebilir olarak gözüküyor. Gerek trafik kazalan ve gerekse doğalgaz kazalarının önlenmesinde. Ülkemizde yaşanan pek çok kaza. Ölümlerin %90 dan fazlası karbon monoksit oluşumu ile ilgilidir. kaçak ihtimalini en aza indirgeseler pek çok kaza azalacak ve yine kullanıcılar tam olarak bilgilendirilse. ya da doğalgaz sızdı. "tüpgaz. ikisi de sonradan kokulandınlmıştır. sansasyonel haberleri tercih eden basınımıza içerliyorum.Şekil 1. konu ile ilgili eğitici yazılara yer vermektense. İnsaflar zehirlendi" yanlış haberini basınımızın ısrarla yazması. Nezle olmayanlarca hissedilir. Uygulayıcılar gerekli önlemleri eksiksiz alıp. yine pek çok kaza hiç meydana gelmeyecektir. Araştırma gereği duymayan.Ş. Halen yapılagelen bir yanlışımız da. yukarıda sözü edilen kavramları Attila Doğan A.

ya da içeride yeterli havanın kalmaması ile ilgili. Bu defada o bacayı kullanan insanlar aynı akibete uğramaktadır Yurt Dışı Kazalarından Birkaç Örnek TABLO 1 : İNGİLTERE DEKİ GAZ KAZALARININ NEDENLERİ 1 178 . Güvercinler de insanlar gibi zehirli gazdan etkilendiklerinde. bacaya düşerek tıkamaktadırlar.Kombilerden zehirlenmelere bir bakıyoruz. çoğu. gazın yanmasından sonra bacaya "sağlıklı bir bacaya" verilememesi.

(4) EGO da (Ankara) doğalgaz ateşçilik kursu gören 123 kapıcı üzerinde uygulanan 38 soruluk doğalgaz güvenliği bilgileri 100 üzerinden puanlanarak. Burada kısaca özetlemekte yarar görüyorum. ilerde süpermarkettte yangın olmuş Bekocu üstteki canlı boruyu alttaki cansız boru zannetmiş Beko kepçe haritada olmayan bir hattı koparmış 5 7 Beaumont Kentucky 5 3 21 Şubat 1986 Virginia 19 17Ekim 1983 lllionis 1 13 Mart 1986 ForthWorth Texas 22 12 Mart 1986 Sonuç Doğalgaz kazalarının önlerimi 40 İL60 »i 80 h 100 sğitimin önemini vurgulayan master tezinde sorunlar ve önlemler irdelenmiştir. 10 m. kurstan önce 66 ve kurstan sonra 92 olduğu görüldü. 179 . Artış ortalama olarak 26 puan oldu ve istatistiksel olarak test edilerek anlamlı bulundu.TABLO 3: ABD DEKİ BAZI DOĞALGAZ KAZALARI Yer adı Phoenix Arizona Olü Yaralı Tarih 25 Eylül 1984 Sebep ABS plastik boru stresle çatlamış 2 apartman sonra patlamış (Finn pilot alevinden) korozyana uğrayan segment 'parçalanmadan önce değiştirilmemiş 100 000 Dolar tazminat ödemiş Gaz havaya kaçıyor diye toprak içine kaçıp kaçmadığını kontrol etmemişler.

va o bizi yönetecektir ya da biz onu. EGO. Ankara. sonra kazan yakılmasına izin verilmesinin (bu yeni ortaya çıkan durum gereği olarak da valiliklerin ve il hıfzıssıha kurullarının daha hassas olmalarının) gerektiğidir. Öktem R. 1995. TSE. James N.p. 1996 180 .. s. eğitimin ne kadar önemli olduğunun anlaşılması ve mutlaka tüm kapıcıların önce eğitim alıp. AkovaN.." 2.. "Doğalgaz güvenliği konusunda 1995 yılı Eylül . Unutmayalım ki konu doğalgaz ise.Ekim aylarında EGO Doğalgaz Ateşçilik Kursuna katılan kapıcıların eğitiminin etkinlik düzeyi" Gazi Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Ana Bilim Dalı Yüksek Lisans Tezi. Gürhan Fişek. Oct. "Where is the Risk in Your Process ?".D. Yangın ve Güvenlik Dergisi.Ancak bilginin yaş ile. TRT. Tez Danışmanı: Doç. eğitim düzeyi ile. Hydrocarbon Processing. ÜNİVERSİTELER. Ülkemizde yaşanan hatalar göz önüne alındığında. Hem yetkilileri hem halkımızı ve hem de eğitim kurumlarımızı ilgilendiren böyle yaşamsal bir konuda halkın ve uygulayıcıların eğitimi için yapılacak çabalarda işbirliği yapmanın Ülkemiz açısından son derece yararlı olacağı açıktır.46-50 4. Dr. Sayı . MÜHENDİS ODALARI."Pipeline Conditions are Major Benchmark in Replacement. BOTAŞ. Unwin S. Haaynes. Pipeline and Gas Journal. Tezin en önemli sonucu.August 1994. "İş güvenliğini nasıl sağlamalıyız?". mesleksel deneyim ile önemli oranda değişmediği görüldü. YARARLANILAN KAYNAKLAR 1. FİRMALAR gibi konu ile ilgili pek çok kişi ve kurumun biraraya gelerek ortak bir eğitim ve denetim planı yapmaları ve bunun derhal uygulanması elzemdir.. BAKANLIKLAR. 77 3.

Aynı seviyede tanımlanan alt öğelerin birbiriyle ilişkileri model üzerine yerleştirilebilmektedir. gündelik başlıklarımızın ötesinde. daha üst seviyeden bakmanın sorunun çözümde atılacak ilk adım olduğu tespit edilmiştir. Daha sonra tekil olayların somutluğuna takılmadan yapılacak bir soyutlamanın İSİG sorununun doğru çerçevesini oluşturacağı vurgulanmıştır. çabucak yozlaşacak ve gündelik bir çözüm olarak kalacaktır. İlgili çalışmada İSİG sorununun bileşenleri ayrıştırma. Açıkçası. Bu çalışmanın konusu ise IDEF (Integrated Definition Language) yöntemiyle yukarıda sözü geçen bileşenlerin bütünlüklü ve çözüme yönelik olarak grafiksel modellenmesidir. Erdem Tuç (Mühendis ve Makina -Mayıs 1998) 181 . seviyelendirme ve kesişme özelliklerine göre başlıklar halinde ve kısa açıklamalarla sıralanmıştır. Çalışmanın ana gövdesinde ise İSİG sorununun bileşenleri ayrıştırma. 1. akıntıya fazla dayanamayacak. olana bitene daha yukarıdan. ele alman ve en üst düzeyde bulunan öge (bu çalışmada ÎSİG sorunudur) kendisini tanımlayan alt öğelere parçalanarak tanımlanmaktadır. Diğer bir ifadeyle. Tüm bileşenler bir üst başlığın ayrıştırılmış hallerine denk gelmektedir. İSİG sorununun çözümü ancak sorunun her bir bileşeninin çözümüyle mümkündür. İSİG sorununu oluşturan bileşenler için ayrı ayrı üretilecek çözümler ancak bütün bu bileşenlerin kaynağı olan genel sosyo ekonomik yapının radikal olarak değişimine işaret ettiği oranda anlamlıdır. Radikal bir değişime hizmet etmeyecek tüm somut çözüm önerileri. Bu çerçeveyi genel bir bakış açısıyla çizip.TÜRKİYE'DEKİ İŞÇİ SAĞLIĞIve İŞ GÜVENLİĞİ(İSİG) SORUNUNUN GENİŞ ÖLÇEKTEKİ ÇÖZÜMÜNE YÖNELİK GRAFİKSEL MODEL Erdem TUÇ -Endüstri Mühendisi İSDER (İşçi Sağlığı İş Güvenliği ve Dayanışma Derneği) Özet Bu çalışma Türkiye'de ki işçi sağlığı ve iş güvenliği sorununun bileşenleri adlı çalışmayı tamamlayıcı niteliktedir. Giriş Bu çalışma "Türkiye'de ki İşçi Sağlığı Ve İş Güvenliği Sorununun Bileşenleri" adlı çalışmayı1 tamamlayıcı niteliktedir. Sistemsel yaklaşımda model iki nedenden dolayı vazgeçilemezdir. somut hedefler için mücadele etmenin gerekliliğinin yanında. Üstbaşlık ve bileşen ilişkisi mutlaka kurulmalıdır (Dikey hiyerarşi) IDEF modelleme yöntemi sistemsel yaklaşımın bu iki ana ilkesini desteklediğinden dolayı bu çalışmada araç olarak kullanılmıştır. seviyelendirme ve kesişme özelliklerine göre başlıklar halinde ve kısa açıklamalarla sıralanmıştır. 1 Türkiye'deki İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Sorununun Bileşenleri. sistemin bütününü dikkate almadığı için. Bu çalışmanın konusu ise IDEF (Integrated Definition Language) yöntemiyle yukarıda sözü geçen bileşenlerin bütünlüklü ve çözüme yönelik olarak grafiksel modellenmesidir. Adı geçen çalışmada öncelikle Türkiye'de bir İSİG sorununun varlığı çeşitli alan örnekleriyle nesnel olarak tespit edilmiştir. o somut hedeflerin radikal değişim sürecinin herhangi bir noktasında yer alıp almadığı gözönünde bulundurulmalıdır. Dolayısıyla her bir bileşen ayrı ayrı ve birbirleriyle ilişkileriyle beraber ifade edilmelidir (Yatay hiyerarşi) 2. Dolayısıyla tüm başlıklardaki çözüm önerilerinde sistemsel bakış açısı asla kaçırılmamalı. IDEF Modelleme Yöntemi IDEF modelleme yönteminde. somut hedeflerin bu bakış açısından oturduğu yer gözetilmelidir. pazar ekonomisinden planlı ekonomiye yani kapitalizmden sosyalizme geçiş İSİG sorununun kökten çözümü için eldeki tek gerçekçi uğraş konusudur.

Örnek: Aşağıdaki grarafikte İSİG sorununu oluşturan iki ana öge yer almaktadır. ÎSİG sorunu genel olarak "Toplumsal İSİG Sorunu" ve "Kişisel İSİG Sorunu" olarak ayrıştırılabilir.Daha sonra parçalanarak ortaya çıkarılan her bir öge tekrar ele alınıp onu oluşturan alt parçalar ele alınır. 182 .

CO CO .

oo .

oo Ol .

.

.

.

.

190 .

genel bir yasa haline dönüştürülmesini zorunlu kılmaktadır. özel bir yara olarak çıkarılmış olan iş yasasının. yönetmeliklerle desteklenmelidir. yükleme bindirme işi yapılmayan gemilerdeki çalışmalar İş Kananu kapsamı dışındadır. sağlık güvenlik mevzuatından yararlanmaları mümkün değildir. Sporcu da. karadan gemiye yükleme bindirme işleri dışındaki işlyer" kapsam dışıdır. Yine anılan istisnalar hükmüne göre. insanların sosyal özlem ve de çelişkilerinde de değişime neden olmaktadır.MEVZUAT Namık Kemal ÖZDEMIR Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı İş Teftiş Kurulu İstanbul Grup Başkanı Bilindiği üzere teknolojik süreç veya teknolojideki değişim. tüm çalışanlar gerek beden emeği gerekse beyinsel emek sunanlar İş Yasasının getirdiği sağlık ve güvenlik normlarından yararlanabilir. beyni ve bedeni ile efor sarfında bulunmakta emek vermektedir. Eğer anılan istisnalar daraltılır veya tamamen kaldırılırsa. iş yasasındaki istisnalar kavramı artırk. Maddesi gereği çıkarılmış olan işaçi sağlığı ve iş güvenliği ile ilgili teknik düzenlemeler veya tüzükler (İSİGT gibi) de. İş Yasası' nın 74. Bu gibi örnekler çoğaltılabilir. Artık bilgisayar kontrollü dokuma tezgahları üzerinde kullanılırken. Farklı bir deyişle. O halde. teknik mevzuatın detayı yönetmeliklerle açıklanmalı. Presle ilgili detaylı düzenlemenin tüzükte olması yerine. hukuki olarak daha kolaydır. bilgi toplumuyla gelinen nokta. Yönetmeliği. yerini zihinsel emeğe veya bilgi işçiliğine terk etmektedir. günümüz gelişmi teknolojisen yanıt verememektedir. 191 . Oysa İşçi Sağlığı ve İş Güvenlii ile ilgili genel bir tüzük çıkarılmalı ve de yönetmeliklerle desteklenmelidir. güncelleştirmek. Ya İş Yasası değiştirilip Tüm Çalışanlar Yasası'na dönüştürülmeli ya da bilgi toplumuna ters düşen hususları ayıklanmalıdır. tüçzüğe genel nitelikli preslerde sağlık ve güvenlik tedbirleri alınır ve bununla ilgili detaylar çıkarılacak pres yönetmeliğinde belirtilir ibaresi konulmalıdır. onların ortaya çıkaracağı riskleri bertaraf etmeyi de getirmektedir. Bugün. halen mekik koruyucusundan bahseden düzenleme geçerliliğini sürdürmektedir. Bilgi toplumunda fiziksel emek. tüzük genel ibarelerle düzenlenip. artık yaşamın her alanında ihtiyaç duyulan bir olgudur. Bu kişilerin de sağlığını ve güvneliğini koruyucu düzenlemeler yapılmalı veya Tüm Çalışanlar Yasası onları da mutlaka kapsamalıdır. sosyal özlem ve çelişkileri de göğüslemeyi. teknolojik değişime. Bu nedenlerle. İş Kanunu Madde 5'de "gemiden karaya. limana demirleyip. Bilgi işçiliği de. zamanında derhal uyum sağlamak. farklı bir ifadeyle. Yeni açık denizdeki yük ve yolucu taşıma işi yapan gemi adamlarının iş yasası gereği çıkarılan teknik tüzüklerden. bu zamanı kapsamamaktadır. sporcular İş Yasası'ndan yararlanmamaktadır. Örneklemek gerekirse.

192 .

Bu hafta etkinlikleri sırasında yayınlanan istatistiklere ve araştırmalara baktığımızda iş kazalarında Avrupa birinciliği. rt İş yasasını 74.İŞ GÜVENLİĞİNDE ODA POLİTİKALARI Yıldırım ÇAKAR Makina Mühendisleri Odası İşçi sağlığı ve iş güvenliğinde temel amaç çalışanların sağlığına zarar verebilecek hususların önceden belirlenerek gereken önlemlerin alınması. yaşına. Bu hafta çerçevesinde paneller ve konferanslar düzenler. daha rahat ve güvenli bir ortamda çalışmalarının sağlanmasıdır. 53. 55. bazı mühendisler ve ilgi duyan diğer kişiler. 77. 79. Madde. en iyi işyeri ve en iyi işçi ödülleri dağıtılır. Tüm Anayasalarımızda olduğu gibi halen yürürlükte olan Anayasamızın 18.74. konunun içinde olan herkes tarafından bilinir ve söylenir. Dünya ikinciliği ya da üçüncülüğü yıllar boyu sürmektedir. hiç kimsenin. 51. ® İşçi Sağlığı ve ve İş Güvenliği Tüzüğü « Yapı İşlerinde İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğü ® Parlayıcı. 49. 60. Bunun sağlandığı çalışma ortamında meslek hastalıkları ve iş kazaları azalacak. 2869 Sayılı yasa ile değiştirilen 1475 sayılı İş Yasası'nm 73. sağlıklı ve dengeli bir çevrede yaşama hakkına sahip olduğu belirtilmektedir. Çalışma yaşamındaki bu kötü durumun kaynağı nedir? Konu ile ilgili mevzuatınız ve uygulamalar nasıldır? Bu kötü durumun kaynağı mevzuatımız ve uygulamalar mıdır? Cumhuriyetimizin ilk yıllarından itibaren İşçi Sağlığı ve İş Güvenliğine teorik anlamda genellikle iyi bir yaklaşım görülmektedir. Tehlikeli ve Zararlı Maddelerle Çalışılan İşyerlerinde ve İşlerde Alınacak Tedbirler Hakkında Tüzük. Maddeleri işgüvenliği ile ilgili hususları içermektedir. Gerçek rakamların. Maddeleri çalışma hayatının düzenlenmesi ile ilgili hususları içermektedir. 78. bu yayınlanan rakamların çok üzerinde olduğu. Ancak ülkede çalışan işçilerin çok büyük bir bölümü kendilerine yönelik düzenlenen bu haftadan ve etkinliklerden habersizdir. 193 . Ülkemize baktığımızda rahat ve güvenli bir çalışma ortamı acaba ne kadar sağlanabiliyor. 50. işgücü ve işgünü kayıpları da azalacaktır. Başka bir anlatımla iş kazaları ve meslek hastalıklarına karşı çalışanların ruhsal ve bedensel bütünlüklerinin korunmasıdır. Bu istatistikler de genellikle SSK kaynaklıdır ve resmi rakamlıdır. 54. Her yıl 4-10 Mayıs günlerinde İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği haftası düzenlenir. Madde.5 saat veya Daha Az Çalışılması Gereken İşler Hakkında Tüzük ® Maden ve Taşocakları İşletmelerinde ve Tünel Yapımında Alınacak İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği önlemlerine ilişkin Tüzük. 75. Maddesi gereğince çıkarılan tüzüklerden bazılarını şöyle sıralayabiliriz. 76. « Sağlık Kuralları Bakımından Günde Ancak 7. 61. Bu hafta etkinliklerine haberleri olsa da işverenler katılmazlar. 52. 62 ve 173. 50. işyeri hekimleri. 56. Patlayıcı. Katılanlar bazı sendika temsilcileri. herkesin. 81 ve 82. cinsiyetine ve gücüne uymayan işlerde çalıştırılamıyacağını. 56. 80.

İş güvenliği mevzuatına baktığımızda sağlık hizmetleri dışında tüm huluslar mühendislik dallarını ilgilendirmektedir. İş müfettişleri (teknik) de mühendislerden oluşmaktadır. elektrik. Bu konu tamamen işverenin duyarlılığı ve işgüvenliğine verdiği değere bağlıdır. maden) dallarından oluşan İş Müfettişleri (Teknik). Ülkemizde 50 ve daha fazla işçi çalıştıran kaç işyerinde bu nitelikte bir eleman bulunmaktadır. kimya. değişik mühendislik (Makina. Bu çalışmalar. Yapı İşlerinde İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğü 12. 50 ve daha fazla işçi çalıştıran işyerlerinde doktor bulundurma zorunluluğu varken iş güvenliği mühendisi. eğitim seminerleri. inşaat. İşyeri işgüvenliği örgütlenmesinin temelini oluşturan bu kurulda.1974.1974 tarihinde yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Sayısal yetersizliğin yanısıra teknik donanımlarla ' desteklenmeyen denetimler nitelik olarak da yetersiz kalmaktadır. Uygulamalara bakarsak. Çoğu zamanda toplantılar yapılmamakta kağıt üzerinde kararlar alınarak üyelere imzalatılmaktadır. çıkarılan "İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği KuruMarı Hakkında Tüzük" hükümleri gereğince. 15 Yasa. İş Yasası hükümleri gereği çıkarılan İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğü 11. İş Yasası ve yukarıda saydığımız tüzüklerle birlikte İşçi Sağlığı ve İş Güvenliğine yönelik. İş Yasası 76. yoksa işyerinde işçi sağlığı ve iş güvenliği konularında görevli teknik bir kişidir. kompresörler. 20 Yönetmelik ve uluslar arası sözleşmeler bulunmaktadır. teknolojik gelişmeye paralel düzenlemeler yapılması. Bu denetimler yeterümidir? Var olan müfettiş kadroları ile (ki müfettiş sayısı 300'dür) ülkemizdeki tüm işyerlerinin her yıl ancak % 3-4 'ü denetlenebilmektedir.01. Maddesinde belirtilen sanayiden sayılan ve devamlı olarak en az elli işçi çalıştıran^ altı aydan fazla sürekli işlerin yapıldığı işyerlerinde. Yani mevzuatın denetim ve uygulayıcıları ağırlıklı olarak mühendislerdir.09. 19 Tüzük. paneller olarak sayılabilir. 194 . grup olarak gitmedikleri denetimlerde zaman zaman kendi uzmanlık alanları dışında yetersiz kalabilmektedirler. her işveren bir "İşçi Sağlığı ve ş Güvenliği Kurulu" kurmakla yükümlüdür. kazanlar ve kaldırma araçlarının periyodik kontrolları. sekreterlik görevini yapan üye.Anayasa. Birçok işyerinde bu kurul bulunmamakta. Bu kadar kaynak bolluğunun getirdiği bir karmaşadan söz edilebilir. Bir kamu kuruluşu niteliğinde olan Makina Mühendisleri Odası 18 Şubesinde iş güvenliği komisyonları ile çok kapsamlı çalışmalar yapmaktadır. Tıp doktorları dışmda. basınçlı kaplar. mevzuatta. uzmanı. asıl görevi başka işler olan bir personel yürütmektedir. Bu kurulun yaptırım gücü bulunmamakta yalnızca önemli kararları alabilmektedir. Maddesi gereğince. bulunan kurullarda ise bu görevi. İş Yasası'nın 6. işyerlerinin İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği açısmdan denetimi hepimizin bildiği gibi Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı'na bağlı İş Müfettişleri (Teknik) tarafından yapılmaktadır. Aradan geçen 25 yıl boyunca teknolojide çok büyük değişiklikler olmasına karşın bu tüzüklerde hiçbir değişiklik yapılmamıştır. danışmanı bulundurma konusunda yasal hiçbir dayanak yoktur. işyeri güvenlik şefi.

kalkınmış ülkelerin zararlı maddeleri ucuz ve cazip koşullarla ülkemize aktarmaları önlenmelidir. En fazla iş kazalarının meydana geldiği inşaat işkolunda ve sanayide bilimsel çalışmalar yapılmalıdır.) 4. 3. 10. İş çevrelerinin uygun seçilmeleri. Gelişmiş ülkelerle geri bırakılmış ülkeler arasındaki iş ilişkilerinde. Sonuç olarak İş Güvenliğinin istenilen düzeye gelmesi ve iş kazalarının azaltılmasına yönelik önerilerimiz: 1. Kaza nedenleri iyi belirlenerek bunlara yönelik politikalar oluşturulmalıdır. Aktif örgütlenme oluşturuhnalıdır. Başta söylediğimiz kaynak bolluğu nedeniyle oluşan karmaşaya son vermek amacıyla tek bir kaynak oluşturulması ya da olabildiğince sadeleştirilmesi. 9. son deprem felaketinde ortaya çıktığı üzere. Kaynaktaki bolluğa rağmen denetimler aktif değildir. patates tarlasında otomobil üretimi gibi. İşyerleri seçilirken çevre ve diğer koşullar gözönünde tutulmalıdır. 6. 8. çimento fabrikaları vb. İş Güvenliğinin sağlanması amacıyla sendikalara ve iş yeri temsilciliklerine sorumluluk verilmesi. zehirli ve zararlı maddelerin ülkeye sokulması önlenmelidir. Çalışma ve Sosyal Güvelik Bakanlığı tarafından hazırlanan ancak yürürlüğe sokulamıyan "Mesleki ve Sağlık Güvenlik Yasası" Bakanlık yetkililerince bu karmaşayı giderecek nitelikte bir yasa olduğu söyleniyor. Odamız. satış ve kullanım sırasında standartlar açısından denetimler yaptlmalıeır. 11. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı'na sunduğu çalışmalarda tüzüklerin. İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği için zararlı olan ortamlarda işçiye burada çalışmayı reddetme hakkı verilmelidir. Asbest. Kişisel koruyucuların zorunlu standartları oluşturulmalı. Çevreci kuruluşlarla işçi-işveren kuruluşlarının ilişkileri kurulmalı. 7. 195 . 2. (Örn.Bu saydığımız periyodik kontrolların Odamız tarafindaıı eğitilecek ve sertifikalandırılacak makina mühendisleri tarafından yapılması için Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı ile protokol düzenlenmesi görüşmeleri yapılmaktadır. üretim. Ülkemizde henüz uygulamada kabul görmemiş bu kavram gelişmiş ülkelerde iş kazalarının azaltılmasında büyük bk rol oynamaktadır. Örneğin. İşverenlerimiz de işgüvenliği konusunda eğitilmeli ve iş kazalarını önlemenin ödemekten daha ucuz ve insancıl olduğu bilinci yerleştirilmelidir. Bildirimin içinde sözünü ettiğim İş Güvenliği Mühendisliği kavramı içinde işyerlerinde işçi sağlığı ve iş güvenliğine yönelik tüm önlemlerin alınması ve eğitimin verilmesi yer almaktadır. İhale makamlarının ihalelerde en az teklif fiyatı kadar işgüvenliğine ayrılan bütçe ve işgüvenliği programları ile de karar vermeleri yönünde düzenlemeler yapılmalıdır. ' 5. günümüz teknolojik gelişmelere ve üretim koşullarına yönelik değişiklik önerileri yanı sıra "İş Güvenliği Mühendisliği"nin de yaşama geçirilmesine çalışmaktadır.

196 .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful