KİMYASAL MADDELER, RİSKLERİ, KULLANIMI, TAŞINMASI, DEPOLANMASI İLE İLGİLİ YAPTIRIMLAR VE TÜRKİYE UYGULAMALARI

Zuhal YAZICI TMMOB Kimya Mühendisleri Odası

Gelişen bilim ve teknoloji toplum için yararlarının yanında taşıdığı risklerle de toplumun can ve mal güvenliğini tehdit etmektedir. Teknoloji sağladığı konfora karşı insan ve çevre sağlığı ilişkilerini olumsuz olarak etkilemekte toplumun sürekli kontrollü ve hazırlıklı gerektirmektedir. Sağlıklı çalışma hakkı ekonomik ve siyasal yaşamın doğal yasalarla düzenlendiği sanayi devrimi koşulların günümüze kadar kavramsal ve kuramsal dayanaklarla geliştirilmiş ve güçlendirilmiştir. Sağlıklı yaşama hakkıyla bütünleşen bu hakkın korunması ve geliştirilmesi politika ve eylem programlarıyla, girişim teknikleri ve yöntemleriyle geliştirilmiştir. Her ülke daha sağlıklı ve güvenli üretim arayışındadır. Sağlıklı çalışma hakkı ve kavramsal gelişim aşamaları ulusal ve uluslararası yasal düzenlemelerde ve ilgili yayınlarla belgelenmiştir. İş sağlığı ve iş güvenliği multidisipliner (çok disiplinli) bir bilim dalıdır. Bir mühendis veya doktor kendi dalında ne kadar iyi yetişmiş olursa olsun iş güvenliği konusunda uzman sayılamaz. İş güvenliği konusunda mühendislik formasyonu üzerine eklenmesi gereken multidisipliner (tıp, ergonomi, iş psikolojisi, iş hukuku) bilgilerin edinilmesi ile uzman sayılabilir. Aynı durum işyeri hekimleri için de söz konusudur. Bu nedenle iş güvenliği konusunda çalışan meslek elemanlarına gerek öğrenim sürecinde, gerekse çalışma yaşamına girdikten sonra, kendine özgü bir uzmanlık dalı olan ve pek çok disiplinin buluştuğu noktada bilgilere gereksinim verilmelidir. İnsan aktivitesinin bulunduğu her yerde risk mevcuttur. Riski önlemenin birinci işyerinizde veya çevrenizde mevcut bulunan risklerin tammlanmasıdır. İşyerinizde ve çevrenizde mevcut bulunan risklerin tanımlanmasıyla başlayan ve adım adım ilerleyerek yapılan risk analizleri sonucunda işletmede var olabilecek olan işletmedeki tehlike ve işletim sorunları tespit edilerek ve bu sorunlarla mücadele etme yöntemleri geliştirilebilir. Dünyada yaygın olarak kullanılan ve ülkemizde de değişik işletmeler bazında uygulandığını gözlemlediğimiz Endüstride Tehlike ve İşletilir Olma Analizi (HAZOP)nden söz etmek yerinde olacaktır. Hazop proses sanayinde çeşitli tehlike (risk) değerlendirme yöntemlerden biridir. Risk gösteren bu konuda eğitim olmasını

9

değerlendirmesinin temeli işletmenin tarihçesi, yöneticileri bilgi, deneyim, öngörüleri ve analitik metodlardan oluşmaktadır. Dünyada sigorta şirketlerinin sorumluları sigorta yapacakları proses Ülkemizde sanayi kuruluşlarından özellikle Hazop yöntemi ile yapılmış güncel bir tehlike değerlendirmesini istemekte ve bu değerlendirmeye göre sigorta için daha düşük fiyat vermektedirler. sigortacılık sistemi ne yazık ki bu düzeye gelmemiştir. Hazop işletmede çalışan kişilere tehlike ve iletişim sorunlarına yol açabilecek bütün yolları düşündürmeye sağlayan bir tekniktir. Hazop olası problemleri azaltmak için uzmanların proses üzerinde bilgi ve deneyimlerinden sistematik olarak yararlanan bir tekniktir. En önemli adımı ise farklı branşlarda bir çok uzmanın bir arada ekip çalışması yapmasını sağlayarak etap etap sistematik bir tarama ile tehlike ve iletişim sorunları tespit edilir. Diğer bir özelliği ise bu ekibin beyin fırtınası yapmasma yardımcı olur. 1996 yılında Gümrük Birliğine girmemiz ile birlikte ülkemizde Avrupa ile yarışabilmesi için önemli değişim atakları başlatılmıştır. ISO 9000 Kalite Standartları ve Toplam Kalite Yönetimi çerçevesinde şirketlerin düşünce ve iş anlayışının değişimi görüldü. Brezilya'daki RİO Çevre Konferansı sonrasında benimsenen "Sürdürülebilir Kalkınma"

ilkesi ile çevre değerlerini ön plana çıkaran Çevre Yönetim Sistemleri yaşamımıza girdi. ISO 14000 kuruluş ve kuruluşla ilişkide bulunan müteahhit, taşeron vb. kuruluşların çevre yönetim sistemine etkin katılımını öngörmektedir. Toplam Kalite Yönetimi (TKY) kuruluşlar açısmdan verimliliği arttırdığı, rekabet gücünü yükselttiği ve karlık sağladığı için tercih edilmelidir. Kuruluş için yaşamsal nitelik taşıyan bu tür bir yaklaşımın gönüllü olarak firmalarca benimsenmesi doğaldır. Ancak ÇYS bir kuruluşa bu denli açık yararlar sağlama özelliğini ilk bakışta göstermemektedir. Çevreye yönelik yasal yaptırımları sadece standartlara uyarak da gerçekleştirebilir. AB çevreye yönelik politikaları çeyrek asırlık bir süreç içinde yavaş yavaş değişmiş ve 1990'dan sonra belirgin bir farklılık göstermiştir. 1987 yılı Temmuz'unda yürürlüğe giren Tek Avrupa Yasası (Single European Act-SEA), tüm birlik ülkelerinin çevre politikalarının uyum içinde olmasını zorunlu kılmaktadır. 1993'te gündeme gelen 5 çevresel hareket planı sürdürülebilir. Ekonomik gelişme çevreye zarar vermediği durumlarda kabul edilebilir düşüncesini getirmiştir. 1- Program (1973-76): Bu program çevresel prensipleri belirtirken ilk olarak "kirleten öderrpoüuter pays" prensibini gündeme getirmiştir. Üye ülkelerin alması gereken önlemler belirlenmiştir. 2- Program (1977-81): Birinci programın devamı niteliğindeki bu program temel kirliliği önleme yerine kontrol etmeye ağırlık vermektedir. 3- Program (1982-86): Bu programın en büyük özelliği çevre ile ilgili politikaların diğer temel politikalar ile entegrasyonunu sağlamak olmuştur.

10

4- Program (1987-92): Bu program SEA ile aynı zamanda ortaya çıktığı için aralarında önemli bir takım benzerlikler vardır. Değişik çevresel elemanlar için (hava, su, gürültü kirliliği gibi) önlemler öneriyor olmasıdır. Ozon tabakasının incelmesi, iklim değişikliği gibi global sorunlar nedeniyle çevre politikalarının uluslar arası boyutu daha önemle vurgulanmıştır. 5- Hareket Programı (1993-2000): Çevre konularında bir dönüm noktası olarak kabul edilebilir. Bu program ilk kez "sürdürülebilirlik=sustainability" kavramını gündeme getirmiştir. Ekonomik 5 temel sektör gelişme, sosyal aktiviteler ve çevre konusunda toplumun tüm kesimlerini ve kitle örgütlerinin aktif katılımını, politikaların belirlenmesi ve uygulanmasında esas almaktadır. belirlenmektedir. İmalat Enerji Ulaşım Tarım Turizm

Bu 5 temel sektörde için konulan temel standartlar şunlardır: • Yayılma (emisyon) standartları: Belirli maddelerin aşılması gereken sınırlarını belirlemektedir. Kullanıcıya yeni belli teknolojiler sunulmakta ve kirletici maddelerin kaynakta kontrol edilmesine çalışılmaktadır. • Çevre-kalite standartları: Çevresel ortamda (hava, su ve toprak)bulunmasına izin verilen maksimum konsantrasyonları ifade eder. Sanayinin tüm zararlı kompenetlerinin seyrelterek ortama verilmesini sağladığından teknolojik ucuz çözümleri içerir. • Ürün standartları: Bu standart ürünün yapısından bulunmaması gereken malzemeleri belirler. Bu tür ürünlere pazarlama engeli yaratabileceği için ticari önem arz eder. • Süreç standartları: Üretim sürecinde çıkabilecek maddeleri kontrol etmeye ve iş çevresine zararlı maddelerin yayılmasını önleyerek çalışanların sağlık ve güvenliğini korumayı amaçlar. • Biyolojik standartlar: Yaşayan organizmalardaki bazı maddelerin standardı olduğundan ölçülmesi ve kontrolü zor olmaktadır. Uygulaması zordur. Bu planların hazırlanmasındaki temel amaç çevre konusunda etkili tarafların belirlenmesi ve kamu bilincinin oluşmasını sağlamaktır. Temel taraflar ise şöyle tanımlanmaktadır. Kamu yönetimi (yerel ve merkezi hükümetler) kitleleri eğiterek, yasaları uygulayarak ve temel planlama kararlarını alarak önemli bir görev üstlenmektedir. Tüketiciler ve atık yaratan özel-kamu kuruluşları çevre konusunda sorumlu olmaya zorlanmaktadırlar.

11

-Kontrol süreç ve yöntemlerinin belirlenmesi -Atık ve enerji yöntemi -İş güvenliği ve meslek sağlığını koruyucu önlemlerin alınması -Bilgilendirme iletişim ve eğitimin sağlanması Bu kapsamda TKY ve ÇYS arasında önemli benzerlikler gözlenmektedir. Bu kapsamda çevre standartlarına uyum ve denetim işlemlerinin belgelenmesi ağırlık kazanmış ve EcoManagement and Audit Scheme (EMAS) gündeme girmiştir. Bu raporlarda kurum politika. AB haricindeki diğer üyeler çevreye yönelik olarak kendi standartlarını hazırlarken şudur: ISO 14000 felsefesi çevreye gerçekçi bir yaklaşım sergilemekte ve tüm kuruluşa bir çevre bilinci vermeye çalışmaktadır. -Çevre yönetim sisteminin oluşturularak sürekli gelişimin sağlanması -Çevresel etki değerlendirmesi (faaliyet. bir kuruluş yönlendirmelidir. Çevre konusunda başarı çevresel kural ve yaptırımlarla sağlanabilecektir. Tehlikeli maddelerin artan üretimi depolanması ve kullanımı nedeniyle dünyada yaşanan büyük endüstriyel kazalar sonrasında. Zorunluluk taşımayan şu an isteğe bağlı bırakılan ISO 14000 temel felsefesi 12 . program ve çevre yönetim sistemine ait gerçek veriler bulunması kaçınılmazdır. ÇYS genelde çevre başarısına yönelik bir çerçeve çizmektedir.Kamuoyu geleceğin çevre kalitesi üzerinde etkili olmaya çağrılmıştır. EMAS her denetim aşamasından sonra "kurum dışına" bilgi verilmesini zorunlu kılmaktadır. Bu programda sanayi ve çevreye zarar veren önemli bir taraf olarak düşünülmüş ve temiz teknoloji kullanmaya ve çevre bilinci geliştirmeye duyarlı olmaya çağrılmış ve teşvik edilmiştir. ISO 14000 kapsamında. Böyle bir raporlama sistemi sadece çalışanların güvenliğini değil bölge insanının da sağlık ve güvenliğini korumakta yararlı olmaktadır. Burada APELL (Awareness and Preparedness of Emergenceis of Local Level)-Yerel Düzeyde Acil Durumlarda Hazırlılık ve Bilinçlilikten) söz etmek yerindedir. Çevreye yönelik girişimlerin katılımcı bir şekilde yürütülmesini öngörmektedir. Her iki sistemde öncelikli inşam ele almakta ve bireyin fiziksel sağlığına ek olarak zihinsel gelişimini dikkate almaktadır. ürün ve hizmetin çevreye doğrudan ve dolayı etkileri) . 1974'de İngiltere'deki siklohegzan patlaması 1984'de Mexicocity'deki propan patlaması aşağıda belirtilen ana başlıklar altında faaliyetlerini ISO 14000 devreye girmiştir.

WHO. gene de böyle bir kazanın olması halinde karşılık verme planları yapabilecek kadar gerçekçi olunmalıdır. 1986 yıllarının sonlarında Birleşmiş Milletler Çevre Programı (UNEP) özellikle gelişmekte olan ülkelerin hükümetlerine kimyasal kazalar ve acil durumların oluşumu ve zararlı etkilerini en aza indirmede yardımcı olmak üzere bir dizi önlem önermiştir. Sanayi. UNEP endüstri ve çevre ofisi (IEO) endüstri ile müştereken. yerel makamlar ve toplum liderleri arasında içten bir diyalog bu tutumların üstesinden gelebilir. APELL'in başarısını engelleyebilecek başlıca nedenler ise 1) Aşırı Güven (Zaten bir plan var) 2) Kayıtsızlık (Burada bir şey olmaz) 3) Maliyet (Bizim gücümüz yetmez) dir. depolanması ve kullanılmasında oluşabilecek tehlikeler ile yerel makamlar ve endüstri tarafından toplumu korumak üzere alınan önlemler için toplum bilinci yaratılması ve artırılması 2) Bu bilinç ışığında bölgesel bir işbirliği sağlanarak bütün toplumu kapsayan acil durum planlarının hazırlanması APELL İKİ BÖLÜMDEN OLUŞUR a) TOPLUMUN BİLGİLENDİRİLMESİ (Commanity Awareness-Toplumsal haberdar olma) 13 . taşınması. APELL YÖNTEMİ NEDİR? Apeli iki temel görüşe yer verir. El kitabının amacı tehlikeli tesislerin bulunduğu bölgelerde toplum bilincini geliştirmek ve acil durum planlan yapmak üzere karar organlarına ve teknik personele yardımcı olmaktır. bölgesel düzeyde acil durumlar için hazırlıklı olma (Apeli) el kitabını hazırladılar. Bu hazırlık bölgesel tehlikelerin daha iyi anlaşılmasını sağlayacak ve böylece koruyucu önlemler oluşturulacaktır. 1) Tehlikeli maddelerin üretilmesi. CCPA. UNİDO ve diğer benzer kuruluşlarla tam işbirliği ile hazırlanmıştır.1984'de Hindistan/Bhopal'deki metilizosiyonad sızıntısı 1986'da İsviçre/BasePdeki patlama ve yangın. CMA. Ren nehri kirliliği NEDEN APELL Gerekli tedbirler alınarak büyük endüstriyel kazaların önlenebileceğine inanılsa dahi. Bu kitap CEFIC. APELL'i kazaların önlenmesi önlenmesi ve acil durum hazırlığı için bölgesel işbirliği prosesi veya güvenlik ve kayıp önleme teknolojisi artı toplumun bilgilendirilmesi ve acil durum planlanmasında toplum ve endüstri katılımını içeren bir yönetim sistemi olarak tarif edebiliriz.

Sanayi (Kamu ve özel sektöre ait fabrika yöneticileri fabrikalarındaki güvenlik ve kazaların önlenmesinden sorumludurlar. Bir endüstriyel kazanın insan sağlığına ve çevreye etkisinin boyutları. Dolayısıyla Apeli yönteminde ağırlık ve önem yöresel katılım ve işbirliğindedir. 1. • İlgili il/ilçe/köy yönetim birimleri • Belediye ve Sanayi Odalarının ilgili üniteleri • Facia/afet/mücadele örgütleri • Kızılay v 14 . BÖLGESEL BİR TOPLUMU ETKİLEYECEK ENDÜSTRİYEL BİR KAZA İLE BAŞA ÇIKABİLME YETENEĞİ Apeli yöntemi amaç ve prensipleri belirler. sızma.) • Sahibi • Yöneticileri (İşveren temsilcisi yetkisine haiz) • Çalışanlar • Sanayi Odaları • Müteahhit-Taşeron (Nakliyeciler dahil) • Alt sanayi (Malzeme üreticileri gibi) 2. toplum alt yapısı acil durumlara karşı koyma gelenek ve kaynakları. APELL ÇALIŞMALARINDA ORTAKLAR Başarılı bir Apeli yönetiminin yerel olarak 3 önemli ortağı vardır. Bununla beraber merkezi yönetimler "Bakanlıklar" ve aynı yörede olmayan şirket genel müdürlükleri bu yöresel çabalara destek olmalıdırlar. Yönetim (Merkezi/Yerel) Bunlar seçimler veya tayinle göreve gelen toplum güvenliğini ve sağlığı ile çevrenin korunmasından sorumlu yöneticilerdir. Uygulama ise yöresel şartlara uyarlanarak yapılabilir. Bu ülke endüstrilerinin de tehlike ve risk potansiyelleri farklıdır. yayılma ve tehlikeli madde kaçağı potansiyeli olabilecek bütün ticari faaliyetleri kapsar. böyle bir durumda yöresel karşı koymanın hızı ve kapsamına bağlıdır. patlama. yasa ve düzen gerekleri farklıdır. Fabrika içinde spesifik acil durum planları hazırlarlar. değer yargıları. APELL ESNEK BİR YÖNTEMDİR Ülkelerin kültürleri. yangın.b) TOPLUMA KORUYUCU PLANLARIN FORMÜLE EDİLMESİ (Emergencency responce-Acil duruma karşı koyma) Apeli yöntemi.

Koordinasyon grubunun fiili bir 15 . Bu liderlerin sanayi ve yerel hükümet arasında bir köprü kurmaları gereklidir. Sanayi kuruluşları acil durum planlarının çeşitli bölümleri yerel makamların ve toplumun uyarılmasını ayrıca iletilişi kurmayı içerir.• Sağlık Kuruluşları • Kolluk kuvvetleri ve Silahlı Kuvvetler • PTT/TRT • İlgili Ulusal Yönetim Birimleri • İlgili Uluslararası Yönetim Birimleri 3. topluma uyumlu birleşik bir acil durum planlamasını ve iletişim sağlamaktır. • Gayri Resmi Destek Grupları • Basın-Yayın (Medya) • Eğitim Kuruluşları • Gönüllü Kurum/Kuruluş/DernekA^akıflar • Meslek Odaları • Sendikalar (İşçi-İşveren) • Siyasal Partiler • Sanatçılar APELL NASIL BAŞLATILIR? Bütün sanayi kuruluşlarının bir acil durum planı yapma ve uygulama sorumluluğu vardır. Özetle. koordinasyon grubunun rolü sanayi ve yerel yönetim arasında toplum liderlerinin katılımı ile bir köprü kurmak. ulusal hükümetinde acil durum planlan olabilir. Yerel makamların ve toplum liderlerinin bilinçlenme ve acil durumlara hazırlıklı olma konularında etkin olabilmeleri için yörelerindeki sanayi kuruluşlarının temsilcileriyle yakın ve doğrudan ilişkileri olmalıdır. kuruluşun operasyonlarının güvenlik açısından incelenmesidir. Yerel Toplum ve İlgi Grupları • Yöre Halkı: Örneğin bir gaz kaçağında birinci derecede etki alanında yaşayanların tehlikeyi bilmeleri onların vatandaşlık hakkıdır. Tesis acil durum planının yanı sıra. Böyle bir plan için anahtar. Apeli yöntemi varolan tüm acil durum planlarından yararlanılarak ilk karşılık vermenin çok kritik ve önemli olduğu yerel düzeyde etkin bir biçimde işleyecek koordineli tek bir plan oluşturmak üzere tasarlanmıştır. Bu köprü ve koordinasyon grubu Apell'in çıkış noktasıdır.

BİR SANAYİ KURULUŞU ACİL DURUMA MÜDAHALE PLANININ TİPİK BİLEŞKELERİ • Tesis Acil Durum Organizasyonu • Tesis Risk Değerlendirmesi • Alan Risk • Uyarı Sistemleri ve İletişim Sistemleri • Acil Durum Malzeme ve Olanakları • Normal İşlemlere Dönmek İçin Süreç • Eğitim ve Uygulamalar • Acil Durum Organizasyon/İşlemlerinin Düzenli Testleri • Acil Duruma Müdahale Prosedürleri • Ayrıntılı İşlem Talimatları (Her işlem birimi ve yardımcı sistemler için) KOORDİNASYON GRUBU KÖPRÜ İŞLEVLERİ • İletişim Sağlamak • Bilgi Paylaşımı • Acil Durum Plan ve Yöntemlerini Koordine Etmek • Diğer Acil Durum Kuruluşlarıyla Etkileşimde Bulunmak • Ortak Eğitim ve Öğretim • Karşılıklı Yardımlaşma YEREL HÜKÜMET SORUMLULUĞU • Güvenli bir toplum oluşturmak • Toplumdaki tüm yerleşik ve gelip geçenlerin güvenlik refahını sağlamak • Toplum güvenlik programları oluşturmak • Can ve mal varlığını (özel ve kamu) korumak • Bir acil durum sırasında toplumun oluşturduğu acil durum kuvvetlerini koordine etmek • Acil durumlara karşı plan ve yöntemler geliştirmek • Toplu yerleşim yerlerinde yada eyalette diğer kuruluşlarla eğitimi tatbikat ve alıştırmaları yönetmek • Ulusal hükümetlerle iletişim kanalları oluşturmak 16 .acil durumunda aoğrudan müdahale görev ve rolü olmayıp ancak böyle bir durumlar için görevlilerin hazır olmasını sağlamaktır.

1986 1991 1993 1994 1996 1997 Klor gazı kaçağı Petkim Kauçuk Fabrikası Yangım Transkim. eğitim ve bilgi sağlamalı Ülkemizde Apeli uygulamaları Kocaeli sanayi Odası önderliğine 1992 yılında başlatılmıştır.SANAYİNİN SORUMLULUKLARI • Güvenlikli iş uygulamalarını sağlamak • Çalışanların ve ziyaretçilerin kişisel güvenliğini sağlamak • Güvenlik programı oluşturmak • Bölgede can ve mal korunmasını sağlamak • Bir acil durum sırasında tüm tesis personelini koordine etmek • Acil durumlara karşılık vermek için plan ve yöntem geliştirmek • Kimyasal tehlikelere karşı güvenlik malzemesi. Acil Müdahale Planı için Apeli sürecine 10 adım yaklaşımı: • • • • • Acil müdahaleye katılacak olanların rollerinin. kaynaklarının ve ilgililerin belirlenmesi Acil durumda ortaya çıkabilecek risklerin ve zararların değerlendirilmesi Katılımcıların ortak müdahaleye yeterlilik açısından kendi acil planlarını gözden geçirmeleri Mevcut planlarda yer almayan fakat gerekli müdahalelerin belirlenmesi Belirlenen katılımcıların kaynaklarının görevlerle örtüşmesinin sağlanması 17 . Kocaeli'nde bugüne kadar yaşanan endüstriyel kazalar ise. Toluen Yangını FeCİ3 üretim tesisi Cl gazı kaçağı (Alikahya) Polisan-Patlama Yangını Hundayı Fabrikası Boyahane Yangını Bu kadar riski bir arada yaşayan Kocaeli'nde tehlikeyi azaltmak için başlatılan APELL (Bölgesel Düzeyde ) "Acil Durumlar İçin Hazırlıklı Olma"gereken yapı taşları ve boyutları görüşüldü. Apell'e gereksinim duyulması ise gelişmiş ülkelerde bile ölümlere neden olan büyük endüstriyel kazların yerleşimle iç içe olan sanayi şehri Kocaeli'nde ne tür felaketler yaratacağı endişesinden doğmuştur. Gönüllülük esası ile • Açıklık (risk ve işbirliği) • Eğitim (Bilgi ve deneyim paylaşımı) • Bilinçlendirme • Kendi içinde yaptırım uygulama • Uluslararası ilişki ve iletişim konularında sürekli işbirliği benimsenmiştir.

Sanayinin kendisinin daha fazla teknoloji geliştirme. Ülkemizde önde gelen kuruluşları ISO 14001 (Belgelendirme) almış durumdadır. risk değerlendirme metodları geliştirmeleri ve bu değerlendirmelerle ilgili veri bankaları kurmaları ve bu bilgileri bütün ülkenin kullanacağı şekilde düzenlemeleri gerekmektedir. taşıma ve kaldırmaya ilişkin kurallar gibi genel önlemleri belirtmelidir. bunları işleyen işçilere. yararlanan taraf olarak ürünlerinin hem de çok en yüksek güvenlik standartlarına uyup yada uymaması sorumluluğunu taşımalıdır. Teknolojik riskler ya yeterli ve etkin önlemler alınmadan yapılan üretimler nedeniyle yada doğal afetler sonrasında çıkmaktadır. Çoğu ülkelerdeki kimyasal maddeler çevreye atılmakta: Bu durum çevrede yaşayanlar ve çevre. ilk yardım/temizleme/imha yöntemleri. entegre plan ve acil müdahale rol alanlarının eğitimi Planın periyodik kontrolünün gözden geçirilmesinin ve güncelleştirilmesinin sağlanması Yerel topluluğun ve halkın entegre planı hakkında bilgilendirilmesidir. Sanayi kuruluşları kendi aralarında ve yetkililerle bilgi köprüsü kurarak patlama/yangın/zehirleme riski taşıyan kimyasalları bildirmeli. Bütün bu çalışmalarda sivil toplum örgütleri ile medyaya çok büyük görevler düşmektedir. yetkililere ve üretim bölgesi sakinlerine kimyasal maddenin nitelikleri. paniği önleyecek bilinçlenmeyi yaratmak için ilgili kurum ve kuruluşlarla işbirliği içinde olmalıdırlar. gereken durumlarda toplumu bilgilendirmeli. Çevre Yönetim Sisteminin felsefesi ile Apeli programının öngördüğü hedeflerle uyum içinde olduğu görülür. Toplum geleneğine sahip çıkma kararlılığını göstermelidir. Kimyasal madde üreten ve kullanan sanayiler hem bu risklerin kaynağı. SONUÇ: Sanayi kuruluşlarının acil duruma müdahale planları deneme uygulamaları ile gözden geçirmeleri. Bu maddelerin insanlara ve çevreye en az zararlı etkiyi sahip olmasına çalışmalı.• • • • • Mevcut planların. kullananlara. Sanayi kazaları ve sonuçları önceden bilinemez. bunların koruyucuları olumsuz etkileri. bütünsel plana entegre olabilmesi için gerekli değişikliklerin yapılması Yerel yönetimle işbirliği yaparak yerel düzeydeki plana uyum sağlanması. Bunlara karşı en iyi korunma yöntemi kullandığımız kimyasal maddeler hakkında en fazla bilgiyi edinmektir. Kimyasal madde üreten ve kullananlar için potansiyel risktir. üretim süreçleri yapmalıdır. Katılan grupların. ekoloji üzerinde ciddi sonuçlar ve karşılaştırmalı riskleri konusunda geniş açıklamalar 18 . Gelişmiş ülkelerde kimyasal maddeler ile çalışanlar ve kullananlar güvenlik önlemleri altında çalışmakta ve düzenli sağlık kontrolllerinden geçirilmektedirler. Sanayi ile içice yerleşim nedeniyle yakın çevreyi hatta coğrafik etkiler nedeniyle uzak çevreyi bile etkilemektedir.

Tehlike Bilgi Formları-Malzeme Güvenlik Bilgi Formları (MSDS) yalnızca kimyasalların neden olduğu sağlık ve güvenlik tehlikelerinin azaltılmasına yarayan bir sistemin parçasıdır. Bilgi-öğrenme hakkına göre her üretici kimyasala ait fiziksel ve sağlık tehlikelerini belirten en son bilgileri sağlamakla yükümlüdür. Çevreye bilinçsizce atılan kimyasal maddelerin türüne göre bu maddelerin ciddi sağlık sorunları ile tehlikelerini bilmeyen çalışanlar ve çevrede yaşayan insanlar için karşılâşabilmekte ve çevrede kalıcı bir kirlilik gözlenmektedir. Sağlık. havayı kısacası insanlarını ve çevreyi korumak için çeşitli kanun. MAK. depolayanların. Değişik förmatlarda hazırlanan MSDS'ler aşağıdaki bilgileri içermek zorundadırlar. birçok dokümanlar hazırlar ve yaymlar. suyu. • Her ne şekilde olursa olsun. işbirliğine ve iletişime gerek duyulur. 1 Fiziksel özellikler (görünüş. çalışma ve kullanma yöntemlerini saptamak amacı ile ulusal ve uluslar arası düzeyde kimyasallarla ilgili standartlar oluşturulur. Çalıştığımız işyerinde ve yaşadığımız çevrede kimyasalların tehlikelerini bilmek Anayasal bir haktır. • Kimyasal maddenin tanımı. yönetmelik vs. Acil durum ve ilkyardım bilgileri. Bilgi-öğrenme hakkı (Right toknow) deyimi iki ana fikirden oluşur. En önemli sorun ise kullandığımız kimyasallarla ilgili yeterli bilgileri elde etmektir. • • • • • • • Bir karışım ise bileşenleri. TMMOB Kimya Mühendisleri Odası olarak tüm eğitimlerimizde bu olguyu anlatarak ülke genelinde yaygınlaştırmaya çalışmaktayız. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı) ve isteyenlere iletilmesi çok önemlidir. tüzük. STELL değerleri. doğayı tahrip etmemek. MSDS hazırlayan kişi ve kuruluşun ismi. Kanser yapma olasılığı. Her ülke çalışanlarına toprağı. Ülkemizde bu konu ile ilgili veri bankalarının kurulması (Çevre. Tüketiciyi ve kullanıcıyı korumak. kullananların ve üretiminde çalışanların bu kimyasal maddelerin tehlikeleri konusunda değerlendirme yapmalarım sağlamak. Etkilenme düzeyleri. koku.doğurmaktadır. • Kimyasal maddeyi taşıyanların. bu kimyasallarla ilişkide bulunan herkesin (İşçi-İşveren-Toplum vd) bu bilgileri birbirlerine ulaştıracaklarını açıklamak. TLV. kaynama noktası gibi) Sağlık üzerine bilinen etkileri ve korunma yolları. 19 . Ancak bu düzenlemelerin etkili ve yararlı olabilmesi için endüstri-devlet-kullanıcı arasında çok iyi bir koordinasyona.

Yönetmelik. B) İMALATÇI/SATICI İşveren veya işveren vekili size gerekli bilgileri sağlamadığı taktirde sorumlu müdür veya işyerinizde varsa sendika temsilcisi ile birlikte doğrudan doğruya kimyasal madde imalatçısına yazarak bu bilgileri kendiniz isteyebilirsiniz. Eğer mektubunuza makul bir süre içerisinde onlardan yanıt alamazsanız bir kez daha hatırlatma yazısı göndermeyi deneyiniz. İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği temsilcisi veya sorumlu müdür işverenin kimyasal madde imalatçısından veya satıcısından bilgileri alıp işçilere verilmesi konusunda ön ayak olmalıdır. Zararlı Kimyasalların Taşınması. önemli ölçüde kısıtlanmış veya hükümetlerce onaylanmayan ürünler listesi" United Nations Sales Section. Bilgi kaynaklarını daha ayrıntılı incelersek. Kendi işyerinizin durumuna göre değişiklik yaparak kimyasal madde imalatçısından veya satıcısından bilgi istemek için yazabileceğiniz bir mektup örneği verilmektedir. Patlayıcı Tehlikeli ve Zararlı Tedbirler Hakkında Tüzük. Bu yasalar. v. işyerinde kullanılan bütün kimyasal maddelerle ilgili eksiksiz bilgi verilmesini zorunlu kılmaktadır. kullanılan "bütün kimyasal maddelerle ilgili olarak mümkün olduğunca fazla bilgi ve eğitim sağlama konusunda işverenlere yasal sorumluluk yüklemektedir. Söz konusu kimyasal maddeye alternatif olabilecek daha güvenli hangi kimyasal maddelerin hangi maddeler aramak gerekebilir. 20 . İmalatçı firmaların çoğuna bu bilgileri vermesinin yasal bir prosedür olduğunu anlatmak gerekmektedir. ÇED Yönetmeliği. Sizin işyerinizde kullandığınız belirli kimyasalların son derece tehlikeli kimyasallar listesinde yer alıp almadığını.d. 1475 sayılı İş Kanunu. Depolanması Hk. kimyasalların nasıl sınırlandırıldığının ve kimyasalların yasaklandığının veya kullanımının kısıtlandırılan kimyasallarla ilgili olarak Birleşmiş Milletlerin Yayını olarak "Tüketimi ve/veya satışı yasaklanmış. İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Kuralları Hakkındaki Tüzük. Dolayısıyla bu bilgileri bilmeniz doğal hakkınızdır.Anayasasınm Çalışma Hayatı ile ilgili maddeleri.Endüstriyel Kimyasallarla İlgili Bilgi Edinmek ve Kullanmak Çalıştığınız işyerinizde ve yaşadığınız çevredeki kimyasalların tehlikelerini bilmek anayasal bir haktır. Yurtdışında kimyasal maddelerle ilgili sağlık ve güvenlik bilgileri herkese açıktır. piyasadan çekilmiş. Parlayıcı.C. Ülkemizde ise T. En önemli sorunlardan birisi ise kullanılan kimyasallar ile ilgili yeterli bilgileri elde etmektir. sendika. yönetmelikler kapsamında bu bilgiyi elde etmek olasıdır. A) YÖNETİM Dünyada pek çok ülkede tehlike bilgisi yada bilme hakkı konusunda mevzuat bulunmaktadır. kanserojen kabul edildiği. Tekrar yanıt alamazsanız bu kimyasal maddenin kullanımını durdurabilirsiniz ve bu hususu hatırlatma yazısında belirtiniz. Bazı işçi sendikalarının işverenle imzaladıkları toplu sözleşmelerde. İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğü.

Bir karışım ise bileşenleri.Maddenin Tanımı Bu bölümde ürünün kimyasal adı veya ticari adı yer alır. İşte bu aşamada Malzeme Güvenlik Bilgi Formları (MSDS ) devreye girmektedir. MAK. adresi. toplum vd. Amerika Birleşik Devletleri. kullananların ve üretimde çalışanların bu kimyasal maddelerin tehlikeleri konusunda doğru değerlendirme yapmalarını sağlamak: • Her ne şekilde olursa olsun.9 ve dokümanın en son baskısını isteyebilirsiniz. Değişik formatlarda hazırlanabilen MSDS'1er aşağıdaki bilgileri içermek zorundadırlar. İş Güvenliği kuruluşu olan OSHA (Occupational Safety Healt Associations).) bu bilgileri birbirlerine nasıl ulaştıracaklarını açıklamak Bilme hakkına göre her üretici o kimyasala ait fiziksel ve sağlık tehlikelerini belirten en son bilgileri sağlamakla yükümlüdür. Acil durum ve ilk yardım bilgileri. telefon 21 . Etkilenme düzeyleri TLV. • Kimyasal maddeyi taşıyanların. bu kimyasallarla ilişkide olan herkesin (işçi. kimyasalın yapısı hakkında bilgi verilmelidir.Newyork United States Of Amerika veya Geneva. Birinci bölümde imalatçının veya satıcının adı. Sağlık üzerinde bilinen etkileri ve koruma yolları. • • • • • • • ® Kimyasal maddenin tanımı. koku. depolayanların. Fiziksel özellikler (görünüş. Yayının standart kitap numarası C. Bu sistemin Amerika Birleşik Devletlerindeki resmi adı "Tehlike İletişim Standardıdır" Daha yaygın kullanım adı "Bilme-Öğrenme Hakkıdır" Bilme Öğrenme Hakkı (Right to Know) deyimi iki ana fikirden oluşmaktadır. sağlık riskleri ile ilgili ayrıntılı bilginin MSDS'de mutlaka yer almalıdır. I Bölüm. İşçi Sağlığı. kaynama noktası gibi). Ticari bir sır değilse. Switzerland. STELL değerleri. Kanser yapma olasılığı. İşverenlerde bu bilgileri standarda uygun olarak çalışanlara aktarmakla yükümlüdürler.TEHLİKE BİLGİ FORMLARI (MALZEME GÜVENLİK BİLGİ FORMLARI) Tehlike bilgi formları-Malzeme Güvenlik Bilgi Formları (MSDS) yalnızca kimyasalların neden olduğu sağlık ve güvenlik tehlikelerinin azaltılmasına yarayan bir sistemin parçasıdır. MSDS'lerin sekiz bölümde hazırlanmasını önerir. ISBN 92-1-130145. işveren. MSDS'i hazırlayan kişi veya kuruluşun ismi. Ticari sır olsa bile.

v bilinen ve kimyasal adları) ve mümkünse 22 . Listedeki maddelerin her biri için ek etkilenme düzeyleri belirtilmelidir. MSDS'in hazırlandığı tarih ve iş saatleri dışmda acil aramalar için bir telefon numarası yer almalıdır. g) Hacme göre uçucu yüzdesi. h) Buharlaşma oranı. j) Patlama noktası. b) Buhar basıncı. Acil durumla karşılaşmadan önce bilgi almak için imalatçının satıcının aranması daha uygundur. II Bölüm . a) Normal görünüş ve kokusu. Bu özellikleri "yangın tehlikesi yaratabilecek sıcak bir ortamda buharlaşmayı" solunum koruyucu gerektirebilecek buhara dönüştürmeyi verebilirsiniz.numarası. Karışım olan ürünlerde tehlikeli kimyasallar listesine olan ve ürünün yüzde birini (%1) veya daha fazlasmı oluşturan maddelerin yazılması gereklidir.l) oluşturuyorsa listede belirtilmelidir.Bölümde maddenin fiziksel ve kimyasal özellikleri yer almalıdır. ABD'de PEL'in verilmesi yasal zorunluluk. Ek bilgi olarak Kısa Süreli Etkilenme Düzeyleri (STELL) ve Yaşamı ve Sağlığı Anında Etkileyecek Tehlikeli Düzeyi (IDLH) bilgileri yer alabilir. TLV ise her zaman için PEL'den daha koruyucu olan önermedir. c) Buhar yoğunluğu. d) Suda çözünürlüğü e) Erime noktası. izin verilen maksimum konsantrasyon değeri (MAK) kapsayabilmelidir. i) Kaynama noktası.İçindeki Tehlikeli Maddelerin Bileşimi Bu bölümde kimyasal maddenin/bileşenin sağlığa zararlı yapısıyla ilgili bilgiler yer alır. Kimyasal için verilmesi gereken özellikler şunlar olmalıdır. Ürünün içindeki tehlikeli maddeler kimyasal isimleriyle listelenmelidir. OSHA'nın izin verilebilir etkilenme düzeyi (PEL) değerleri ile Amerika Resmi ve Özel Sektör Endüstri Hijyenistleri Birliği'nin belirlediği Eşik Sınır Değeri (TLV-ESD). Kanserojen maddeler istisnadır ve karışımın yüzde birinin onda birini (%0. m-Bölüm: Fiziksel ve Kimyasal Özellikleri III. f) Özgül ağırlığı. Bu bölümde sağlığa zararlı bileşenlerin adları (herkesçe bileşiğin tümü içindeki oranları belirtilmelidir.

maruziyet işaretleri ve belirtileri. Alevlenme düzeyleri ile havadaki en düşük ve en yüksek gaz veya buhar konsantrasyonları kastedilmektedir. Buna ek olarak. Eğer tepkimeye giriyorsa sonuç ürünleri ile ilgili tehlikelerini gösterir. Ancak MSDS'lerde çoğu zaman eksik ve yetersiz hazırlanan bölümdür. Vn-Bölüm: Kullanım Sırasında Alınması Gereken Önlemler Acil durumlarda ne yapılacağına ilişkin planlar geliştirmek için gereken bilgileri dökülmeler sonrasında temizleme işlemleri. En yüksek düzey. olağandışı yangın ve patlama tehlikeleri açısından yaklaşılır. Solunum koruyucuları (respirator). Vin-Bölüm: Kontrol Önlemleri Bu bölümde havalandırma. sindirim. 23 . ürüne en dayanıklı koruyucu giysi ve eldiven materyali belirtilmelidir. Kanser Araştırmaları ile ilgili Uluslar arası Ajans veya OSHA'dan mı geldiği belirtilmelidir) maruziyet durumunda daha da kötüleşen sağlık sorunları ve önerilen ilkyardım/acil durum prosedürlerinin tamamı bu bölümde yer almalıdır. ağız-oral) sağlık üzerinde yarattığı akut ve kronik etkiler. bu malzeme o kadar uçucu demektir. deri absorbsiyonu. yangın söndürmede kullanılacak araçlar. bir sıvının. onun üzerinde yangının yayılmayacağı düzey anlamına gelmektedir. VI-Bölüm: Sağlık İçin Yarattığı Tehlike Bilgileri Kimyasal maddenin vücuda giriş yolları (solunum. Bir kimyasal maddenin parlama noktası. Parlama noktası ne kadar düşükse.rV-Bölüm: Yangın ve Patlama Bilgileri IV Bölüm. Bu yan ürünlerinin uygun biçimde saklanması ve kullanılması ile ilgili bilgiler yer almaktadır. Yangını söndürmede kullanılacak araçlarla doğal olarak bir yangın durumunda kullanacağımız suyu. En alt düzey de onun altında yangının yayılmayacağı düzeydir. yanma veya alt ve üst patlama sınırlarını (LEL. V-Bölüm: Reaksiyona (Tepkime) Girme Bilgileri Bu bölümde maddenin diğer maddelerle etkileşmeye girip girmediği belirtilir. Bununla beraber imalatçılar bu bilgileri "buharını solumayın" veya "cilde temas etmemeli" gibi basit ve yetersiz cümlelerle ifade etmektedirler. havayla karıştığı zaman tutuşacak bir karışım oluşturacak kadar buhar çıkaracağı en düşük sıcaklıktır. yangınla özel mücadele yöntemleri. Ancak yine bu bilgilerde eksik yer almaktadır. köpük türünü veya kimyasal söndürme istemleri kastedilmektedir. güvenli bir şekilde depolama. ürünün kanserojen olup olmadığı (bu bilgilerin Uluslar arası Toksikoloji Programmdan mı. çalışma uygulamalar ve kişisel koruyucu teçhizat donanımlar ile ilgili bilgiler yer almalıdır. parlama. parlama noktasında belirlemede kullanılan iki yöntemi (kapalı veya açık kap) söz edilmesi yararlıdır. UEL) alevlenme düzeylerini. kullanma önlemleri ve kaza ile ortama karışması halinde uygulanacak önlemler detaylı bir şekilde yer almalıdır.

24 . gerekli önlemler alınmadığı taktirde zararsız hiçbir kimyasal madde forma alınması yoktur. MSDS'lerin faydalı olabilmesi için kullanıcının bu formlarla yazılı bilgilerin doğruluğundan emin olması gereklidir. üretici firmalardan sipariş öncesi MSDS'leri istemeli. Bu nedenle MSDS hazırlanırken tehlikesi bilinmeyen bir veya birkaç kimyasal söz konusu olduğundan çalışanları korumak ve uyarmak için gerekli koruyucu önlemlerin gerekir. Kısa süreli (short term) ve uzun süreli (long term) yapılan toksikolojik testlerden elde edilen bilimsel sonuçlarda her yıl gözden geçirilerek MSDS'lerde gerekli düzenlemeleri yapılmalıdır.Doğru MSDS'ler elde etmenin ilk adımı. ısmarlamadan önce kimyasalların nasıl değiştirmeyi Mevcut kontrollerin yeterli ve olası tehlikelerin düşündüğümüz kimyasal maddeninkinden daha büyük olmadığından emin olmak gerekir. Herhangi bir kimyasal madde ile çalışan veya çalışılacak olan kişi ve kuruluşlar. Ayrıca ülkemizde birkaç büyük kuruluş dışında kullanımı olmayan "MALZEME GÜVENLİK BİLGİ FORMLARININ" (MSDS) yaygın olarak kullanımı ve endüstrimize kazandırılması ile Türkiye'de sayıları onbinlerle ifade edilen iş kazaları ve meslek hastalıklarının büyük oranda önüne geçilebileceği gibi iş veriminde de artışlar sağlanacak ve çevre koruma çalışmalarına da katkıda bulunacaktır. tüketicilerin büyük bölümünün yeterli teknik. Etiketler her zaman kaplara tutturulmalıdır ve etikette belirtilen kimyasal madde kabın içindeki kimyasal madde aynı olmalıdır MSDS'lerde olduğu gibi etiketlerinde yetersizlikleri vardır. Ayrıca. Unutulmamalıdır ki. kullanıldığını incelemektir. D-ETİKETLER Kimyasal madde kaplarının veya bidonlarının »üzerindeki etiketlerde önemli bir bilgi ile kaynağıdır. Ancak bunlar hem sayı yönünden hem de içerik yönünden yeterli değildir. Etiketlerdeki bilgiler eksik olabilir veya kimyasal maddenin üretildiği ülkeye bağlı olarak etiket bilmediğiniz bir dilde yazılmış olabilir. bunları gözden geçirmeli. MSDS'leri hazırlayanlar tüketiciye doğru ve güvenilir bilgiler vermek zorundadırlar. Ülkemizde tüketicilerin üretici firmaları uyararak. bilgiye sahip olmadıkları gözönüne alınarak verilen bilgilerin kolay anlaşılabilir ve sade olmasına özen gösterilmelidir. Bu amaçla pictogram kullanımı yararlı bir yoldur. Üretici ve ithalatçı firmalar hazırlanan bu MSDS'leri her numune veya mal ile birlikte kullanıcı kuruluş ve kişilere vermelidir. eğer yanlış bilgiler varsa düzeltilmesi istemiyle üretici firmaya geri gönderilmelidir. yönlendirerek kullandıkları kimyasal maddelere ait MSDS'lerin hazırlanmasını istemeleri gerekmektedir. Halen çok az firma tarafından bu tür dokümanlar alıcının talebi halinde verilmektedir.

Michigan 06660 Telefon (313) 888-7277 Yeterli yetersiz bir etiket ve daha iyi bir etiket örneği Bu etikette. Chemtown. gaz) kaçmın Kapalı tutun Havalandırmanın yeterli olduğu yerde kullanın İlk Yardım : Solunması halinde temiz havaya çıkartın. Her iki ismi de almaya çalışın. imalatçı ticari ismi değiştirebilir ama kimyasal isim aynı kalır. ölüm gibi etkilere yol açabilir.Aşağıda iki örnek verilmektedir. maddenin içindekiler değişmediği sürece kimyasal isim değişmez.1. Hasta nefes alamıyorsa suni solunum yapın. Etkileri : Aşırı maruziyet halinde Merkezi Sinir Sistemi üzerinde başağrısı. buhar. 1 -trikloroetan (%100) içerir. yeni bir kimyasal pestisitin reklam kampanyası başarılı gitmiyorsa yada bir başka ülkedeki raporlar bu kimyasal maddenin işçilerin sağlığına zarar verdiğini gösteriyorsa.-trikloroetan) belirtildiğine ve tehlikelerin yol açabileceği tahribatlar açısından yazıldığına dikkat edilmelidir. Kullanım : Yalnızca uygun şekilde havalandırılan yerlerde kullanın. (Örneğin.) Daha İyi Etiket Ürün Adı 25 . baş dönmesi. Yetersiz Etiket Ürün Adı Tehlike Uyarısı Chlorothane YU Tehlike : Solunduğunda toksiktir. Doktor çağırın. Endüstriyel kimyasalların çoğunun iki ismi olduğu bilinmelidir. Sorumlu Kuruluş Acil durumlarda arayın. Cildi ve gözleri tahriş eder. Nefes almada zorluk çekiyorsa oksijen verin. Tehlike Uyarısı Tehlike : Solunduğunda toksiktir. 1. Karaciğeri böbrekleri ve kalbi etkileyebilir. Cilde temas etmeyin. Solve X Chemicals Chemtown. ancak ticari isim her zaman değişebilir. Solumaktan (toz. ancak kimyasal isim daha önemlidir. Kapalı alanlarda kullanmaktan kaçının.1. İlk Yardım : Solunması halinde temiz havaya çıkarın. sis. Kimyasal ismi ve ticari ismi. mide bulantısı. Michigan 06660 Sorumlu Kuruluş Chlorothane YU 1. Daha fazla bilgi için : Solve Chemicals ile temas kurun l. ürünün içindeki gerçek kimyasal maddenin (1. Rock Road. Hasta nefes alamıyorsa suni solunum (ağızdan ağıza tercih edilir)yapın.Slime. Doktor çağırın. bilinç kaybı.

Gerekli olan koruyucu malzemenin kullanımı ve bakımı Kontrol önlemlerinin etkili bir biçimde işleyip işlemediğinin nasıl anlaşılacağı. işvereniniz size kendi kullandığınız kimyasallarla ilgili eğitim sağlamalıdır. Hava (ortam) ölçümleri işyerindeki kimyasalların hangi düzeyde olduğunu gösterebilir. Teftiş sırasında aşağıdaki sorulan cevaplamaya çalışın. kimyasal tehlikelerle ilgili bilgi edinmenin önemli araçlarından biridir. Bu durumda MSDS'ler yeterli olamaz. • Belirli kimyasalların olası. Acil durum ve ilk yardım önlemleri. bulundukları konumu not ederek şemasını yapmak kolaylık sağlayabilirsiniz. • • • • • Söz konusu kimyasallar ile nasıl güvenli biçimde nasıl çalışacağı konusunda bilgiler. 1. Tehlikeleri (riskleri) belirlemenin bir diğer yolu.EĞİTİM Etkili bir eğitim. Her yeni eleman için eğitim gereklidir ve çalışanlar içinde düzenlemelidir. Eğitim şunları içermelidir. ancak hem ölçüm cihazlarını hem de yetişmiş personeli sağlamak çok zor olabilir. (İşyerinizin basit bir belirli aralıklarla eğitim ve sağlık üzerindeki etkiler konusunda 26 . E. kullanılan bütün kimyasal maddeleri ve işçilerin. Kimyasal maddeler ile çalışıyorsanız. 2. Malzeme Güvenlik Bilgi Formlarının ve kimyasal maddelerin üzerindeki diğer tehlike bilgilerinin nasıl yorumlanacağı. işyerinizde hangi kimyasal maddeler kullanılmakta. yada bilinen tehlikeleri bilgiler. Örneğin hastalık sayısındaki artış ve çalışanlarda değişik belirtiler ortaya çıkabilir vb. çünkü hava ölçümünün sağlamadığı bilgileri işyeri teftişi ile sağlayabilirsiniz.) depolama alanlarının vb. kap veya bidon etiketlerinden ve MSDS'lerden bilgi edinmeye çalışın. F.Çoğu işyerinde kullanılan kimyasal maddeler genellikle farklı kimyasalların karışımıdır veya toksik olabilecek diğer kimyasal maddeler eser miktarda kirlenmiş olabilir.İŞYERİ TEFTİŞİ İşyerinizdeki kimyasal riskleri belirleyen diğer bir yol ise çalışanlardan gelen şikayetlerle ilgili kayıt tutmaktır.Çeşitli iş süreçleri ve bakım işi de dahil olmak üzere. Bu göstergeler işyerindeki belirli kimyasal tehlikelerin teşhis edilmesine ve araştırılmasına gereksinim olduğunu göstermektedir. havalandırmanın (pencereler vb.) NOT: Ortam ölçümleri düzenli yapılsa bile siz işyeri teftişi yapmalısınız.Kimyasal maddelerin tam isimleri nedir? işyerinizi teftiş etmektir. makinaların. Etiketlerin.

9. Örneğin geçmişte akciğer hastalığı olan kişilerin tozlu yerlerde çalıştırılmaması gerekir. püskürtme mi vd. • • • • İşçi sendikanız Bölge çalışma müdürlükleri Çalışma Bakanlığı Uluslararası iş Kolu Federasyonları (ITS'1er) 27 . • Etkili bir tıbbi gözetim programı.a) Ticari isimlerini b) Kimyasal isimlerini bulmaya çalışın 3. H.Kimyasal madde nerede kullanılıyor ve nasıl depolanıyor? 6. • İşe alınmadan önce çalışanların sağlık muayenelerinin yapılması ve "hassas kişilerin belirlenmesine dikkat edilmelidir. 4.TIBBİ GÖZETİM Kimyasal maddelerle çalışıyorsanız. giderlerini şirketin karşıladığı bir tıbbi gözetim programı kapsamında olmanızı sağlamalıdır.? 7.Kimyasal madde katı mı. belirli kimyasal maddeler ile bilgi edinmenize yardımcı olacak başka bilgi kaynaklarını da bulunmaktadır.Duyularınız ne diyor-kimyasal maddeyi görebiliyor.DİĞER BİLGİ KAYNAKLARI İşvereniniz. baş ağrısı yapıyor mu? Vd.Kimyasal madde ne için kullanılıyor. kimyasal madde imalatçısı ve satıcısı dışında. • Periyodik sağlık muayenelerini meslek hastalıklarının erken belirtilerini teşhis etmeye yardımcı olacaktır.Kimyasal maddeye maruziyeti önlemek için hangi önlemler alınmış? F. 5. temizleme mi. kokusunu alabiliyor veya hissedebiliyor musunuz? Gözlerinizi rahatsız ediyor mu.Bu kimyasal maddelerin işyerinizde ne zamandan beri ve hangi sıklıkta kullanılmakta olduğunu tespit edin. gaz mı? Kullanım sırasında biçim değiştiriyor mu (örneğin. Bu kişilerin sağlık açısından riskli olmayacak işlerde çalıştırılmasına yardımcı olacaktır. işvereniniz. çalıştığınız maddelerle ilişkili olabilecek sağlık etkilerinin erken işaretlerini teşhis edilmelidir. keresteden talaşa?) 8. • Sağlık muayenelerini (işe alınmadan önce periyodik) kimyasal maddelere maruz kalmanın biyolojik göstergelerini ve kimyasal madde işlerim saptayabilmek için kan ve idrar testlerini içeren biyolojik gözetime yer verilmelidir.Kimyasal maddeyi kaç kişi ve ne kadar süreyle maruz kalmaktalar.

iş arkadaşlarınızın yanında işvereninizi de eğitmeniz gerekebilir. Basım. İSÇİ SAĞLIĞI VE İS GÜVENLİĞİ TEMSİLCİSİNİN ROLÜ İşyerinizde tehlikeli kimyasal maddeler var ise çalışanların bunlara maruz kalmasını önlemeye yardımcı olmak için proaktif biçimde çalışmanız (yani sağlık sorunları yada kazalar olmadan önce harekete geçmeniz) özellikle önem taşımaktadır. Topladığınız bilgileri kullanarak bu amaç doğrultusunda çalışmanın birkaç yolu vardır. 28 . 2. 4.M. çalışanların kimyasal maddelerle güvenli bir şekilde nasıl çalışacakları konusunda bilgilendirilmesini. New York. İş güvenliği bu bilgileri kullanarak öncelikleri belirleyebilir. Kimyasal maddelerle ilgili sağlık ve güvenlik bilgileri herkese açıktır. eğitilmesini ve kimyasal risklerin azaltılmasını veya bütünüyle ortadan kaldırılmasını sağlamaya yönelik girişimlerde bulunmalıdır. • Denetim sonuçlarınızı sizin dışınızda görevli olan işçi sağlığı ve iş güvenliği komitesi ve çalışanlarla tartışın.• • • Uluslararası Çalışma Örgütü (ELO) Yerel kütüphane Üniversiteler ve yüksek okullar Sizlere yararlı olabilecek bazı kaynaklar aşağıdadır. Sistematik bir düzen var mı. 1. 7. Basım Cenevre. eksik bilgileri nasıl tamamlayacağınızı düşünün? • • • Elinizdeki bilgileri kullanarak çalışanları eğitin. dolayısıyla gerçekleri araştırmak hakkınızdır. Kimyasal risklerle ilgili bilgileri toplu pazarlık taleplerinizin dayanağı olarak kullanabilirsiniz. Random House 1973 I-BİLGİLERİN KULLANILMASI İşyerinizdeki kimyasal riskleri belirledikten sonraki adım. Dolayısıyla işyerinizdeki kimyasal tehlikeler konusunda daha fazla bilgi sahibi oldukça. Bilgili bir işveren ile çalışıyorsanız. elinizdeki bilgilerde eksiklik bulunuyor mu. bunları azaltmak yada tümüyle ortadan kaldırmaktır.I Sax: Dangerous properties of industrial materials (Endstriyel materyallerin tehlikeli özellikleri) New York. 1998 3) J. çalışanları koruyabilme ve tehlikeleri ortadan kaldırma şansınız daha yüksek olacaktır. 2 cilt 2) N. Uygun kontrol önlemlerinin alınmasını. Van Nostrand. BLO 1993. Dawn: Work is dangerous to your health (Çalışmak Sağlığınız İçin Tehlikelidir). 1) ILO encyclopaedia of occupational health and safety (ILO'nun işçi sağlığı iş güvenliği ansiklopedisi).M Stellman ve S.

İşverenin yada sendikanın ortam ölçümlerini yapacak eğitilmiş personeli yoksa. 5. 10. Varsa işçi sendikanız ile eğitim programlarını birlikte yapmayı deneyin Böyle çalışma yöntemi size işyerinizdeki sorunların çözümüne uzun vadede yararlı olacaktır. kimyasal maddeler günümüzde hemen her meslekte kullanılmaktadır.B. SONUÇ OLARAK • İnsanlara ve çevreye verebileceği zararlar konusunda çok az şey bilinmesine karşın. çalışanların eğitim programlarının geliştirilmesinde ve içeriğinin planlanmasında işveren ile birlikte çalışmayı deneyin. Özellikle tehlikeli işlere ya tümüyle son verilmeli veya mühendislik kontrolleri yoluyla daha güvenli hale getirilmelidir. bu kimyasalın kullanımının durdurulabilmesi için işverene tavsiyede bulunabilirsiniz. işyerinde kullanılan kimyasal maddelerin her biri için M. işçi arkadaşlarınızla konuşarak onların kimyasal madde kullanımı ile bağlantılı olabilecek sağlık şikayetlerinin olup olmadığını araştırabilirsiniz vb. İncelemeleriniz sonuçlarına dayanan değişiklikler yapmak için işveren ve varsa sendika ile birlikte çalışın. Bu çalışmaların sonuçlarını isteyin.S. İşçi sağlığı ve iş güvenliği temsilcilerinin. İşyerinizde çalışan işçilerin iş giysilerini evde yıkamalarının önüne geçmek için çamaşır yıkama olanaklarının sağlanması için çaba gösterin Çalışanların iş giysilerini ailelerinin diğer çamaşırları ile birlikte değil. 6. ortam ölçümü yapılmasını isteyebilirsiniz. etiketlere ve MSDS'lere bakabilirsiniz.S (T.D. 9. ayrı yıkanmasının önemi konusunda eğitin. 8. Toksik maddeler çok farklı 29 .3. İşyeri atmosferindeki tehlikeli kimyasal maddelerin hangi yoğunlukta olduğunun düzenli biçimde izlenmesini sağlamak amacı ile sendika ve işverenle birlikte çalışın. çalışma bakanlığından yardım alabilirsiniz. İşyerinizde özellikle tehlikeli olan işleri yapan çalışanlara "tehlikeli iş" parası veriliyor mu? Paranın sağlığın yerini tutmayacağını bilmek gereklidir. Ayrıca biyolojik ve tıbbi gözetim sonuçlarını isteyebilirsiniz.D. 4. Çeşitli kaynaklara danışabilirsiniz. Bir kimyasal madde üreticisine ürettikleri maddeler konusunda bilgi isteyen bir yazı gönderip makul süre içerisinde yanıt almadıysanız. Çalışanların kimyasal maddelere tehlikeli düzeylerde maruz kalıp kalmadığını belirlemenin birkaç yolu vardır.S'ler veya diğer bilgileri sağlaması tavsiye edilmelidir. Bazı sendikalar işyerindeki eğitim programlarının içeriği ve kullanılan öğrenme yöntemleri konusunda sendika onayının alınmasını sözleşmelerine koydurmayı başarabilmiştir. Bu noktada.F) tutulması ve ayrıca muhtemel kirleticiler veya kimyasal yan ürünlerle ilgili M. 7. söz konusu kimyasal maddeye daha güvenli alternatifler arayabilirsiniz. İşyeri teftişleri düzenleyebilirsiniz.S. Giderlerini şirketin karşıladığı.

Bazı ülkelerde ise insanları ve çevreyi korumak amacıyla kimyasal maddelerin ne şekilde atılacağına ilişkin katı yasal düzenlemelere yer verilmektedir. • Çalıştığınız maddeler hakkında bilgi edinmeniz. • • Kimyasal maddeler vücuda solunum. 30 . tehlikeli maddelerin işyerinde kullanılmalarının en aza indirgenmesidir.biçimlerdedir ve deride kızarıklardan kansere kadar çeşitli sağlık sorunlarına neden olabilmektedir. Kimyasallarla çalışmak tehlikeli olabileceğinden. günümüzde hemen hemen bütün çalışanlar bu kimyasalların risklerine maruz kalmaktadırlar. • Endüstriyel kimyasallar konusunda bilgiler hayati önem taşımaktadırlar. giriş yolu ve o kimyasal maddeye kişinin tepkisi bu faktörlerden bazılarıdır. Çalışanlar için güvenli bir çalışma ortamı yaratmaya çalışması gereklidir. Dolayısıyla çalıştığınız kimyasallar hakkında bilgi edinmeniz önem taşımaktadır. Toksik kimyasallar vücudun farklı kısımlarında akut. • • Çalışanlar endüstriyel kimyasallara farklı fizyolojik tepkiler gösterebilirler. bütün çalışanların tehlikeli maddelere karşı iyi korunmaları gerekmektedir. çalışanların potansiyel toksik maddelerle çalışması istenmektedir. • İşyerinde toksik maddelere maruz kalınması daha yüksek iş -kazası oranlarına da neden olabilir. kronik ve sistemik nitelikte çeşitli zararlı etkilere yol açabilir. Dünyada her yıl en az 400 milyon ton kimyasal madde üretilmektedir. • Kimyasal bir maddenin toksik etkisinin türü çeşitli faktörlerce belirlenir. Kimyasal maddenin biçimi. • Kimyasal maddeler her tür endüstride kullanılmakta olduğundan. uygun kontrol önlemlerinin alındığından emin olmanız ve haklarınızı bilmeniz önemlidir. bu durum insanlar ve çevre üzerinde genellikle ciddi sonuçlar doğurmaktadır. Bu bilgileri işvereninizden veya kimyasal madde üreticisi/satıcısından sağlanmalıdır. • İşyerinizdeki mevcut sendika ile iletişimde bulunun. • Kullanılan ve geliştirilen kimyasal maddelerin çoğunun kısa yada uzun dönemde sağlık üzerindeki olası etkileri konusunda hiçbir bilgi olmamasma rağmen. KİMYASALLARIN GİRİŞ YOLLARI/SAĞLIK ÜZERİNDE ETKİLERİ KONUSUNDA AKILDA TUTULMASI GEREKEN NOKTALAR • Endüstriyel kimyasallar çalışanlar üzerindeki etkileri veya kimyasal maddenin fiziksel biçimi açısından tanımlanabilir. sindirim veya deri absorbsiyonu yoluyla girebilir. AKILDA TUTULMASI GEREKEN NOKTALAR • Kimyasallar herkesin yaşamımn bir parçasıdır. • Çoğu ülkede kimyasallar çevreye atılmakta. En iyi korunma yöntemleri kullanılıyor olsa bile.

Normal olarak toz biçiminde olan materyaller veya toz çıkaran iş süreçleri nedeniyle mesleki toza maruz kalabilirsiniz. Ancak katı kimyasal maddelerden bazıları yutulduğunda zehirlenmeye neden olabilir. 3. Sıvı kimyasallar cildinizden absorbe olabilir. İşçilerin sıvı.Bazı kimyasal maddeler normal ısıda gaz biçimindedir. 6.Toksik kimyasal maddeler esas olarak katı. Bazı gazların rengi veya keskin kokusu varken. Zararlı tozlarda esas tehlike bunların solunmasıdır. (ve bunlar çok toksik olabilir) Gazlar solunabilir. Kimyasal tehlikeler konusunda işverenlerde eğitilmeye muhtaçtır. Bununla birlikte sıva veya katı biçimdeki bazı kimyasallar ısıtıldığında gazlara dönüşür. en düşük olan kimyasal maddeler katı olanlardır. katı veya diğer biçimlerdeki kimyasal maddelerden çıkan buharlara maruz kalmasını önleyecek kontrol önlemleri uygulanmalıdır. Solunum ve deri maruziyeti olasılığını bertaraf etmek veya azaltmak için sıvı kimyasallarla yapılan çalışmalarda etkili kontrol önlemleri uygulanmalıdır. çok toksik olabilir. Bazı koşullar altında patlayabilirler. buhar ve gaz biçimindedir.Kimyasal zehirlenmeye yol açma olasılığı. diğer gazların etkileri ancak sağlığınız ciddi biçimde zarar gördükten sonra fark edilir.Bazı sıvı kimyasallar solunabilen ve kimyasal maddenin türüne bağlı olarak çok toksik olabilen buharlar çıkarır. Gazlar parlayıcı veya patlayıcı olabilir. 7. Bazı buharlar gözleri ve deriyi tahriş eder. Katılar kimyasal maddelerden bazıları solunabilen toksik tozlar veya buhar çıkartabilir.İŞYERİNDE BULUNAN KİMYASAL MADDE TÜRLERİ KONUSUNDA AKILDA TUTULMASI GEREKEN NOKTALAR 1. Bu maddeler için ve özelliklede bunları daha tehlikeli biçimlere dönüştürebilen iş süreçleri sırasında etkili kontrol önlemleri uygulanmalıdır. Buharlar parlayıcı veya patlayıcıdırlar. 8. 31 . toz. sıvı. 2. gazların potansiyel olarak zararlı etkilerine karşı etkili kontrol önlemleriyle korunmalıdır. bazı gazlar kokusuz ve renksizdi. Katı biçimdeki kimyasal maddelerin yutulmasını önlemek için kişisel hijyen önemlidir. bazı gazlar anında tahriş ederken.Kimyasal maddenin fiziksel biçimi. Mesleki tozların "güvenli" düzeyde tutulması için etkili kontrol önlemleri uygulanmalıdır.İşverenlerin çoğu toksik kimyasallarla bağlantılı tehlikelerin bilincinde değildir ve kimyasal atıkların güvenli bir şekilde nasıl kurtulacağını bilmemektedir. Yanıklar veya sıçradığında gözde tahribata da yol açabilir. bu maddenin vücudumuza nasıl girdiğine ve bir ölçüde de yaptığı tahribatı etkileyebilir. İşçiler. Absorbe olduğunda deriye zarar verebilir ve /veya iç (sistemik) sağlık sorunlarına neden olabilir. 4. 5. Vücudunuza giren tozlar çok çeşitli ciddi sağlık sorunlarına yol açabilir.Buharları havada asılı kalan çok küçük sıvı damlacıklardır. Buharlar solunum yoluyla vücuda girebilir ve kimyasal maddenin türüne bağlı olarak.

9.İşverenler kimyasal atıkları çoğu zaman çevreye "boşaltmaktadır".Uygun olmayan biçimde atılan kimyasallar sonuçta içme suyunuza ve yiyeceklerinize karışabilir. 10. asla ailenin çamaşırları ile birlikte değil ayrı olarak yıkayın. 32 . Kirli giysilerinizi işyerinde bırakın.İşyerindeki kimyasal maddeleri evinizde ailenize bulaştırmamak için işyerini terk etmeden önce yıkanın/duş alın ve gerekiyorsa giysilerinizi değiştirin. Kimyasal atıklar yalnızca onaylanmış ve bakımlı atık boşaltma alanlarına boşaltılmalıdır. Eğer bunları evde yıkamak zorundaysanız.

Depolama. (Kimyasalın adı) maddesine maruz kalan işçiler için hangi ilk yardım önlemleri tavsiye edilmektedir. Ad Soyad Unvanınız 33 .Kimyasal madde imalatçısından tehlike bilgi formu (MSDS) ve diğer teknik bilgiler isteyen mektup örneği Tarih Teknik Müdürler Kimyasal madde imalatçısının adı ve adresi Sayın Bay veya Bayan Aşağıda belirtilen ürününüzün sağlık üzerinde olası zararları konusunda bilgi istemek için yazıyorum. elleçleme ve taşıma için hangi önlemlerin alınması tavsiye edilmektedir? 6. (Kimyasalın Adı) ile yada bu maddenin yakınında çalışırken hangi önlemlerin alınması tavsiye edilmektedir? 5. 1. Saygılarımla. bilgileri en kısa zamanda almayı umuyorum. Bana aşağıdaki bilgileri göndermenizi rica ediyorum. Bu konuda yardımlarınız ve işbirliğiniz için şimdiden teşekkür eder. (Kimyasalın Adı) insanlar üzerinde bilinen veya kuşku duyulan hangi zararlı etkilere neden olmaktadır? Kısa süreli veya uzun süreli maruziyette ortaya çıkan etkiler konusunda raporlar varsa bunları lütfen gönderir misiniz? 3. Ticari Adı Kimyasal Adı : : (çalıştığınız şirketin adı ve adresi) işyerinde çalışıyorum ve yapmakta olduğum işin gereği olarak bu maddeyi kullanıyorum. Sağlık üzerindeki olumsuz etkilerin gözlendiği olaylarda konsantrasyon düzeyi ve maruziyet süresi neydi? 4. (Kimyasalın Adı) hangi maddelerden oluşmaktadır. her bir maddenin kimyasal formülü nedir ve karışım içinde kabaca hangi oranlarda mevcuttur? Tehlikeli olduğu bilinen kirleticiler veya yan ürünler var mı? 2.

Belirli çalışmalar sırasında kimyasal maddelerin nasıl kullanıldığını ve hangi kontrol önlemlerinin alınmış olduğunu veya alınması gerektiğini tartışmak. • • Çalışırken kimyasal maddelerin vücudunuza nasıl girdiğini tartışmak. • Bir eylem planı hazırlamak.İşçiler hangi noktada kimyasal maddelere maruz kalıyor? 2. kursiyerler 3 ila 5 kişilik gruplar halinde çalışarak aynı işyeri için birkaç şema hazırlayabilir.Belirli çalışmalar sırasında kimyasallar nasıl kullanılıyor? 4. yada kendiniz bir model hazırlayabilirsiniz: 1. Bu alıştırma iaa aşağıda belirtilen modellerden birini seçebilirsiniz. Kimyasal tehlikelere maruz kalınmasını önlemek için işçilerin ve sendikaların eylem stratejilerini tartışmak.İşyerinizdeki kimyasal risklerin semasının hazırlanması ve yapılacak girişimin planlanması İşyerinizin bir şemasını hazırlayın Eğiticiye not • • İşyerinizde işçilerin kimyasal maddelere maruz kalabileceği yerleri belirlemek.Aynı işyerinden işçiler tek bir şema üzerinde çalışabilir.Hangi kontrol önlemleri alınmalıdır? 6. Talimatlar Çalışanların kendi çalıştıkları yerde başlıca iş süreçlerini ve kimyasal tehlikelerin olabileceği yerleri gösteren bir şema (kat planı) çizmelerini isteyin.Eğer herkes aynı işyerinde ise. 3.Farklı iş süreçlerinde hangi kimyasalların kullanıldığını biliyorsanız. bunları şema üzerinde kullanıldıkları. yerin/yerleri yanına yazın. 2. Çalışanları aşağıdaki sorunların cevaplarını şema üzerine yazmalarını veya çizmelerini isteyin: 1.Hangi kontrol önlemleri alınmış durumda? 5. kursiyerlerden her biri kendi şemasını hazırlayabilir veya küçük gruplar halinde çalışarak işyerlerindeki kimyasallar riskler için grup şemaları çıkartılabilir ve eylem planı hazırlayabilir.Çalışma sırasında bu kimyasallar vücudunuza hangi yollardan girebilir? 34 . 3.Eğer herkes farklı işyerlerindense.

En tehlikeli alanlar belirlendiğinden.Sizce en tehlikeli alanlar hangileridir? 9. Birinci adım sorunu incelemek ve aşağıdaki soruları cevaplamaktır. Bu alıştırma için her kursiyere yada kursiyer grubuna aşağıdaki soruların bir kopyasını vermelisiniz. En tehlikeli alanların iyileştirilmesi için izlenebilecek stratejileri sınıfta tartışın. 8. bir eylem planı hazırlamalıdır. 1. Sizi kim destekleyecektir? 3. Uzun Vadeli amaçlarauz nelerdir? 3. Eylem planınızı geliştirmede size kolaylık sağlaması için aşağıdaki soruları cevaplayın: Hemen ulaşmak istediğiniz amaçlar nelerdir? 2. kursiyerler öncelikle üzerinde durmak istedikleri bir sorunu seçmelidirler. Kursiyerlerin alman veya alınması gereken kontrol önlemlerini açıklamalarını isteyin.Siz veya işçi arkadaşlarınızdan herhangi biri kimyasallarla ilişkili olabileceğini düşündüğünüz herhangi bir sağlık sorunu yaşadınız mı? Soruna neden olduğu düşündüğünüz iş sürecinin yanına sağlık sorununun belirtilerini yazınız. Size kim yardımcı olabilir? (a) Hangi bilgilere ulaşabiliyorsunuz? (b) İşçilerle ve sendikayla haberleşmeniz için bir iletişim ağı var mı? (c) Basan şansınız nedir? 4.Bu alanları daha güvenli hale getirebilmek için sizin ve sendikanızın yapılacağı girişimler nelerdir? Çalışanlar şemalarını tamamladıklarında gönüllü olanların şemalarını duvara asmalarını isteyin ve tehlikeli olabilecek alanlarını sınıfa gösterin. Sendikanın diğer üyelerini olaya katmak yada sendika yönetimini size yardımcı olmaya ikna etmek için neler yapabilirsiniz? 1. Bunun ardından çalışanlar ile birlikte bir eylem planı geliştirme çalışmasına başlayın. YAPACAĞINIZ GİRİŞİMDE İZLENECEK STRATEJİNİN PLANLANMASI Talimatlar Her kursiyer yada az sayıda kursiyerden oluşan grupların her biri. Amaçlarınıza ulaşmak için planladığınız ilk birkaç adım nelerdir? 35 . Durumu iyileştirmeye çalışırken hangi engellerle karşılaşabilirsiniz? 2. İşyeri yönetimi ile çalışırken hangi engellerle karşılaşabilirsiniz? 5.7.

36 . sorulardan bazılarının cevaplan hakkında işçi arkadaşlarıyla ve hatta işyeri yöntemiyle görüşmesi gerekebilir ve bu kursiyerler sınıfa daha sonra rapor verebilirler.) Listeye başka çözüm önerileri ekleyebilir misiniz? Alıştırma 1: Tehlike bilgi formu hazırlanması Eğiticiye not Bu alıştırma için soruların bir kopyasını kursiyerlere vermeniz gerekecektir. hemen uygulamaya konabilecek çözüm yollarından hiçbirini uygulamaya yanaşmıyorsa. işçiler tehlikeli işi yapmayı reddetme haklarmı kullanmalı mıdır? (Eğer işçiler hiçbir koruma önlemi olmaksızın söz konusu kimyasal maddeyle çalışmaya devam ederlerse rahatsızlıkları sürecektir. İmalatçı (adresi) 4. bunlardan bazılarını sınıfta tartışın. Bazı kursiyerlerin. Satıcı yada imalatçı. çalışırken kullandıkları herhangi bir kimyasal madde için tehlike bilgi formu hazırlamalıdır. Kimyasal ismi 3.)yararlanarak ve mümkün olduğunca fazla sayıda soruyu cevaplayarak. Herkes tehlike bilgi formunu tamamladığında. etiketler vb.Tartışma konuları İşveren. bir kopyasını almaya çalışın. Kimyasal maddenin ticari ismi 2. Talimatlar Kursiyerler. mevcut her tür başvuru kaynağından (kitaplar. Sorular 1. kimyasal maddenin kullanımı konusunda bilgi verdi mi? Eğer verdiyse. Kursiyerler bu alıştırmayı bireysel olarak yada gruplar halinde yapabilirler.

Madde parlayıcı mı? (Ayrıntılı bilgi verin) 14. Kimyasal maddenin güvenli kullanımı için herhangi bir tavsiye var mı? (Ayrıntılı bilgi verin) 11. Gerekli ilk yardım prosedürleri nelerdir? 37 . Bu maddeyi kullanmanın tehlikeleri ve almaları gereken önlemler konusunda bütün işçiler bilgilendirildi mi? 18. Kaç işçi maruz kalmaktadır? 9.) nedir? 7. Madde toksik mi? (Ayrıntılı bilgi verin) 13. elleçleme yada güvenli depolama konusunda hangi önlemlerin alınmasını tavsiye ediliyor? 12. Hiç şikayet eden oldu mu? Olduysa kaç kişi? 10. Kimyasal maddenin biçimi (toz. Ne zamandan beri kullanılmaktadır? 8. Kimyasal maddenin bilinen yada şüphelenilen akut ve kronik etkileri nelerdir? 16.5. vb. Vücuda muhtemel giriş yolları nelerdir? 15. sıvı. 6. Kimyasal maddenin ne şekilde kullanıldığını kısaca tarif edin. Taşıma. Tavsiye edilen kontrol önlemleri nelerdir? 17.

satıcının Uygulamaların adını .Kimyasal madde kapları üzerindeki etiketler ve kullanma talimatları işçilerin anlayabileceği bir dilde mi? • 4. Hemen ilgilenilmesi gereken maddeler için "ÖNCELİKLİ" kutusunu işaretleyin.19. Kontrol listesini tamamladıktan sonra "HAYIR" kutusunu işaretlediğiniz maddelere bakın. Listeyi doldururken.Bütün kimyasal maddeler ve kimyasalın adını ve orjinini. Denetleyeceğiniz çalışma alanlarına karar verin. Kontrol listesindeki her bir soruyu okuyun. bu kontrol listesinin kopyalarını çıkartabilirsiniz.Kimyasal madde depolama alanları iyi havalanıyor mu ve ateş kaynaklarından uzakta mı? • HAYIR ÖNCELİKLİ • • • • • • • • • • 38 . gerekirse işçi arkadaşlarınıza (ve ustabaşına) soru sorun.Kimyasal . 2. Öncelik alanlarını sendikanızla ve eğer varsa işçi sağlığı ve iş güvenliği komitenizle görüşün.tehlike bilgilerini ve kimyasal Güvenli Olması maddenin güvenli kullanımı konusundaki tavsiyeleri içeren etiketlerle görünür şekilde etiketlenmiş mi ? • 2. İşyerinizle ilgili değerlendirmeyi aşağıdaki noktalara göre yapın: •i EVET Prosedürlerin 1 .maddeler daha küçük kaplara aktarıldıysa bunlar yeniden etiketlenmiş mi ? • 3. Ayrı çalışma alanlarını denetleyecekseniz. Eğer işyeriniz küçük bir işletmeyse. Kontrol listesini okuyun ve kontrole başlamadan önce işyerini tanımak için zaman ayırın. Eğer daha büyük bir işletmeyse. Tavsiye edilen atık tahliye yöntemleri nelerdir? Kimyasal maddeler kontrol listesi Eğiticiye not Her kursiyere kontrol listesinin ve talimatların bir kopyasını verin Talimatlar 1. 3. üretim alanının tamamı kontrol edilebilir. 4. Yüksek öncelikli sorun alanlarının iyileştirilmesi için stratejiler planlamaya çalışın. o zaman ayrı ayrı denetleyebileceğiniz çalışma alanları belirlenebilir.Bütün kimyasal maddeler uygun ve güvenli kaplarda mı saklanıyor ? • 5.

parlayıcı yada patlayıcı karışımların oluşmasmı önleyecek şekilde depolanıyor mu? 19.Toz. Geçitler açıkça işaretlenmiş mi ve rahatça kullanılabilir durumda mı? • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • 39 .Toz.Alanın çalışmaya devam etmek için güvenli olduğundan emin olabilmek için denetim yapılıyor mu? * 9.çalışma tezgahları ve makine yüzeyleri temiz ve yağ atıklarından ve tozlardan arındırılmış mı? 21. kimyasal maddelerin güvenli bir şekilde depolanması .ô.Kimyasal maddelerin güvenli bir şekilde taşınmasını ve aktarılmasını sağlayacak uygun araçlar kullanılıyor mu? • • • Kontrol Yöntemleri Tehlikeyi belirleme 7. kimyasal atıklar işçiler yada çevre için risk oluşturmayacak uygun bir şekilde atılıyor mu? 10.Dökülenler ( az da olsa ) hemen temizleniyor mu? 8.Doğal havalandırma yeterli hava değişimi sağlıyor mu? 17. buhar ya da sis çıkaran işlemler tecrit edilmiş mi? 13.Toksik kimyasalların yerine daha az toksik olanlar kullanılabilir mi ? 12.taşındığı yada depolandığı yerin yakınında açık alevler ver mı? 2O.Genel havalandırmayı artırmak için çalışan fanlar ve / veya mekanik aygıtlar var mı? 18.nakliyesi ve atılması için uygun prosedürler konusunda işçilere bilgi veriyor mu? ll.Zemin .Bunlar çalışma alanındaki kirleticileri azaltıyor mu ? 16.buhar ya da sis çıkartan işlemlerin çevresi kapatılmış mı? 14.Parlayabilen kimyasallar .Parlayabilen kimyasalların kullanıldığı .Çalışan lokal havalandırma sistemleri var mı? 15.İşyeri yönetimi .Boşalmış kimyasal madde kapları da dahil.

İşçiler. Kimyasal tehlikelerin olduğu Tıbbi gözetim alanlarda görevlendirilen işçiler için. Bunlar stratejik noktalara yerleştirilmiş'mi? 34.22. işe başlama öncesinde sağlık muayenesi isteniyor mu? 28. acil durum duşları) iyi çalışır durumda önlemleri mı? 33. ancak işçilerin kimyasal Kişisel maddelere maruz kalma riskinin diğer koruyucu teçhizat (KKT) kontrol yöntemleriyle bertaraf edilemediği durumlarda mı verilmektedir? 24. iyi korunuyor ve düzenli olarak teftiş ediliyor mu? 25. kişisel koruyucu teçhizatın kullanımı. Hammaddeler ve bitmiş ürünler için çalışma yerlerinin çevresinde depolama rafları sağlanmış mı? 23. güvenli çalışma yetiştirme pratikleri ve acil durum prosedürleri konusunda yeterli eğitim veriliyor mu? 30. Kimyasal madde sıçrama ihtimali olduğu durumlarda işçilerin gözlerini ve cildini koruyacak uygun önlemler alınıyor mu? 26. Acil durum teçhizatı (göz banyoları. Mevcut işçilere düzenli aralıklarla bilgi tazeleme eğitimi veriliyor mu? 31. kullandıkları kimyasal maddelerin tehlikeli. İşçilerin maruziy etini düzenli Maruzîyet aralıklarla izlemekle görevli bir kişi var izleme mı? 27. bakımı ve saklanması konusunda eğitilmiş mi? Acil durum 32. Her vardiyada küçük kimyasal yangınların söndürülmesi konusunda eğitilmiş bir ekip var mı? 36. KKT. Kimyasal yangınlar için uygun yangın söndürme cihazlarının sayısı yeterli mi? 35. Bütün işçiler yangında işyerini boşaltma prosedürleri konusunda eğitilmiş mi ve düzenli olarak alarm tatbikatı yapılıyor mu? • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • 40 . Yeni işçilere. KKT. Tehlikeli kimyasal maddelerle çalışılan işçiler düzenli olarak sağlık muayenesinden geçiriliyor mu? Eğitim ve 29.

Kimyasal maddelerin idaresi 37. Kimyasal güvenlikle ilgili faaliyetleri planlamak ve koordine etmekle görevlendirilmiş bir kişi yada komite var mı? ' • 40. Kimyasal Maddelerin Güvenli Depolama Kuralları A) Kanserojenler Çalışanlarda veya çevrede kanserli hücrelerin büyümesine yol açan her türlü madde. Kimyasal maddelerin güvenli bir şekilde idare edilmesiyle ilgili sağlık ve güvenlik faaliyetlerine işçiler ve sendika katılıyor mu? • • • • • • • • • • • KİMYASAL MADDELERİN DEPOLANMASI SIRASINDA ALINACAK ÖNLEMLER Kimyasal maddeler hakkında bilgi eksikliğimizin mevcut olduğunu ve bunların insan sağlığına ve çevreye yaptığı zararları bilmemiz anayasal bir hakkımızdır. İşyerinde kullanılan bütün kimyasal maddeler için işverenin elinde tehlike bilgi formları var mı? • 41. kolayca görünecek şekilde işaretlenmiş mi ve yeterli sayıda mı? • 39. depolanması bertarafı sırasında uyulması gereken kuralların uygulanması toplum çalışanların sağlığı ve güvenliği açısından önem arz etmektedir. İlk yardım çantaları ve diğer ilk yardım teçhizatı iyi teçhiz edilmiş mi. Bilinen en önemli kanserojenler *Arsenik bileşikleri * *Benzen *Benzidin *Beta-naftalinamin *Kromoksit *Krom tozu *Kurşun arsenat *Sodyum arsenat Asbest * *Kadmiyum Karbon Olası Kanserojenler *Akrilonitril bileşikleri tetraklorür *Kloroform * Etilenoksit * Nikel tozu *0-Toluidin *Vinil Klorür 41 . Kimyasal maddelerin üretimi.Her vardiyada ilk yardım konusunda eğitilmiş bir kişi var mı? • 38. Bu bağlamda çalıştığınız kimyasallar ile ilgili tüm bilgileri bilmemiz gerekmektedir. taşınması.

maddelerle asitleri ayrı saklayınız. geniş asit şişelerini saklayınız.) 5.Özellikle sodyum siyanit.hidroiyonik asit) •Hidrosiyanik asit •Metakrilik asit •Parosotik asit •Pikrik asit Depolama Önlemleri *Nikrik asit (HNO3) •Sülfürikasit (H2SO4) *Fosforikasit 1. paslandırıcı. B) Asitler Bir veya daha fazla sayıda H1" iyonları bileşiklerdir.Asitleri özellikle bazlardan ve magnezyum.Suyla epkimeye Giren) içeren ve kimyasal yönden oldukça aktif olan •Asetik asit *Akrilikasit. 6. sodyum vb. aktif maddelerden ayrı saklayınız. kimyasal maddenin risk içeriğine uygun olarak saklayınız. organik asitlerden ve yanıcı maddelerden ayrı olarak saklayınız. 3. Olası Riskler : Asitler korozif (aşındırıcı). Benzoikasit *Karbolik asit *Klor içeren asitler (Perklorik asit) *Kromik asit *Halojen asitler(hiroklorik asit. Bromik asit.Asit sızıntısı ve dökülmesi halinde asit kontrol emicileri ve absorbantları veya nötralizerleri kullanın. Organik Asitler İnorganik AsitIer(Kuvvetli asitler.Depolama Önlemleri 1) Konteynerlerin tümünü (Kansere yol açılabilir madde) etiketi ile etiketleyiniz.Asit şişelerini taşımak için özel şişe taşıyıcılar kullanın. suyla tepkimeye giren ve kararsız kimyasallardır.Oksitleyici maddeleri. potasyum. 2.Alçak raflarda veya asit kabinlerinde. yakıcı. (Reaksiyona girdiklerinde toksik gaz çıkarır. toksik. 4. yanıcı. demir sülfür vb. C) Bazlar OH" iyonları içeren ve kimyasal yönden aktif olan bileşiklerdir. 2) Gerektiğinde uygun güvenlik önlemlerini alarak. Önemli Bazlar •Amonyum hidroksit •Sodyum hidroksit •Potasyum hidroksit 42 .

7.Oksitleyici asitler ve oksidizerlerden uzak ve ayrı tutunuz.Yüksek oranda uçucu yanıcı maddeleri özel olarak donatılmış bir soğutucu saklayın. Önemli piroforik maddeler *Alkilaluminyumlar (trietilaluminyum.İnorganik oksitlerin çözeltilerini polietilen kaplarda saklayınız.Kostik (NaOH. sıcaklık ve kıvılcım gibi tutuşturucu kaynaklardan uzak tutunuz. D) Yanıcı Maddeler Depolama Önlemleri 1.Bazları asitlerden ayrı saklayınız. 4. D) Piroforik Maddeler Havada kendiliğinden tepkimeye giren maddelerdir. 3. sodyum karbonat) Depolama Önlemleri 1. 43 . KOH) için sızıntı kontrol emicileri veya kostik nötralizerlerini kullanınız.Olası döküntüleri temizlemek için gerekli malzemeyi hazırda bulundurun. 3. (statik elektriklenmeye karşı.Alev.Serin ve kuru yerde saklayınız.Yanıcı sıvı içeren güvenlik kapları veya kabinlerini kullanırken topraklayınız ve bağlayınız.Yangın söndürme cihazlarını her zaman kullanıma hazır bulundurun.) 5.*Bikarbonat tuzları (sodyum bikarbonat. trimetilaluminyum vb) •Sezyum *Lityum •Potasyum *Tetraetilkurşun (TEL) •Rubidyum •Fosfor •Sodyum •Dimetilarsin •Nikel karbonil Depolama Önlemleri 1.Uygun güvenlik kaplarında veya kabinlerde saklayınız. 6. 2. 2. potasyum bikarbonat) *Karbonat tuzları (potasyum karbonat.

metil iso butil keton) dietil. akrolein.alkenler. metil. etil. solventler) ^Ketonlar (aseton. aromatik. metil etil keton. isopropil) *Esterler isopropil *Selüloz (oksijenler kombine) *Fosfor *Pikrik asit *Sodyum sülfit *Organik madde *Berilyum *Hidrokarbonlar(alkanlar. * Amonyum nitrat Sıvılar 37. isopropil) * Aldehitler (asetaldehit. 44 . *Alkoller (etil.Önemli Yanıcılar Katılar Patlayıcı maddeler dışında sürtünme yoluyla imalat veya işlem sonrasında kalan ısı ile temas ederek yangına yol açabilen ve kolaylıkla tutuşabilen ve tutuştuğunda ciddi bir tehlike tehlike yaratacak kadar şiddetle devamlı yanan maddelerdir. neft. alkinler. propional aldehit) *Aminler(batil. metil.Su ile Tepkimeye Giren Kimyasallar Su ile temas ettiğinde bazı hallerde tepkimeye giren maddelerdir.7°C'nın altında bir parlama noktasına sahip sıvılardır. Gazlar Kolaylıkla tutuşabilen ve hızla yanan gazlar * Asetilen *Bütan *Propan *Doğalgaz *Metan *Hidrojensülfit (kükürtlü hidrojen) *Etilenoksit *Hidrojen *Hidrojensiyanür *Formaldehir F. etil.

potasyum peroksit. inorganik peroksit veya nitrat gibi kolayca oksijen yapan maddelerdir. kalsiyum fosfit vb. magnezyum nitrit vb. sodyum peroksit) *Fosfitler (alüminyum fosfit.) *İnorganik kloritler (alüminyum klorit.idyum sodyum). gibi yanıcı ve tutuşturucu maddelerden uzak tutunuz.Toksik Bileşikler İnsan vücudunda veya vücuda yakın bir yerde uygun koşullara sahip bir bölgeye ulaştığında yaralanmalara yol açıcı nitelikteki kimyasal bileşiklerdir. radyum. 45 .Serin ve kuru bir yerde saklayınız. Önemli Oksidizerler *Kloratlar *Kloritler *Hidrojen peroksit *Nitratlar *Nitritler *Oksijen *Perkloratlar *Sodyum permanganat *Sodyum peroksit Depolama Önlemleri 1.Çinko.) *Peroksitler (lityum peroksit. yanıcı ve zehirli gazlar veya diğer tehlikeli durumlar yürütecek şekilde su ile tepkimeye girerler. berilyum.Önemli-Su İie Tepkimeye Giren Kimyasallar *Alkali Toprak Metallaeri (sezyum. permanganat.) *Nitritler (lityum nitrit. sodyumhidrit vb.) Uyarı : Kimyasal maddeler. magnezyum. alkali metaller ve formik asit gibi indirgeyici ajanlardan uzakta tutunuz. potasyum.kerosen (gazyağı) altında saklanmalıdır. lityum. 2. 3. G. a-Tahriş Ediciler Vücuttaki mukoza zarına zarar veren korozif maddelerdir.Oksidizerler Klorat. H. bor klorit vb. stransyum) *Hidritler (lityumhidrit. Bunlar organik maddelerin yanmasını hızlandırırlar.Kağıt ve tahta vb. * Alkali Toprak Metalleri (baryum. rub. kalsiyum.

hidrojen iodit.*Halojen asit gazları (hidrojen bromit. *Aseton •Asetilen *Karbondisülfür •Dietileter •Etilalkol •Etilen •Hidrojensülfür d-Sistemik Zehirler Hayati vücut işlemlerini engelleyen maddelerdir. hidrojen florit. propan) c-Solunumu Felç Edenler Vücuda girdikleri zaman solunum. kripton) *Doymuş hidrokarbon (bütan. •Arsenik •Benzen •Kadmiyum •Karbondisülfür •Halojenli hidrokarbonlar •Kurşun •Civa •Metilalkol •Naftalin 46 . kükürtdioksit) *Azotoksitler (azotmonoksit. argon. metan. sinir sisteminin işlev kaybına yol açacak olan maddelerdir. •Anilin •Karbonmonoksit (CO) •Hidrojen *Hidrojen siyanür •Nitrobenzen *Azot •Asal gazlar (helyum. doğalgaz. ksenon. kana oksijen girmesini engelleyen ajanlardır. azotdioksit vb. neon. hidrojen kiorit.) •Trikloroetilen (TCE) b-Boğucular Özellikle gazlar olmak üzere.

Telefonun yanına acil yardım ile ilgili numara mutlaka yazılır.Işığa maruz kalmasını önleyiniz.Serin ve kuru yerlerde amber şişelerde saklayınız.) *Oleikasit *Civanitrat *Potasyum ferro siyanat *Gümüş tuzları Depolama Önlemleri 1. I-Işığa Duyarlı Kimyasallar Işığa maruz kaldıklarında tepkimeye giren maddelerdir.Gerektiğinde uygun güvenlik önlemleri alarak. yutulduğunda. Önemliler *Brom *Etil eter *Ferrik amonyum sitrat *Hidrobromik asit *Civa tuzları (civaklorit. civaiyodit. Patlamaya yol açmamak için gerekli önlemlerin alınması önemlidir.*Organik fosfatlar *Toluen *Ksilen Depolama Önlemleri 1. 2. cilt teması sonucu vücuda girdiğinde insan sağlığı ve yaşamı için tehlikeli veya çok tehlikelidir. Uyarı: Bu kimyasal maddeler solunduğunda. 2. patlayıcı peroksitler oluşturan bakterilerdir.vb. I-Peroksit Yapan Kimyasallar Uygun koşullar sağlandığında darbe ve ısı karşısında tutuşabilme özelliğine sahip. Önemliler *Aset aldehit *Akril aldehir *Krotonol aldehir *Siklohekzan *Etileter 47 . kimyasal maddenin tehlikeli özelliğine göre saklanır.

3. donanımı ve kontrolü üzerinde duran AT ülkeleri "tehlikeli madde taşımacılığı"nda ürünün siparişinin alınmasında.11. etiketleri tanımlamaları.1996/21 ve mecburi kılınmıştır.1997/12 sayılı genelgeleri ile tehlikeli madde ve atıkların taşımalarında istihdam edilen sürücüler için eğitim 48 . deniz veya nehir yoluyla trafiğin emniyeti amacıyla içermektedir. Türkiye'de ilk defa tanker eğitimine de başlanmış ve eğitimde fırmalardaki işçi-yöneticilere yönelik Tehlikeli Madde Özel Güvenlik Eğitimini. serin ve kuru yerlerde saklayınız. Avrupa Topluluğu Özellikle tehlikeli ülkeleri maddelerin gelişen bilim ve teknoloji tehlike ile birlikte ile kimyasal maddelerin karayolu. verilmesinden başlayarak yükü adrese teslim edilip. Yangın ve Güvenlik Eğitimi.*İsopropileter *Potasyum *Kükürtdioksan *Tetrahidrofuran Depolama Önlemleri 1.Teslim alma. Bu bağlamda. karanlık. Kimyasal maddeler üretim sırasında ana hammadde. kazaların taşınmaları sırasında çevrenin sağlıklı kalması en aza indirgenmesi gibi konuları belirli politikalar hedeflenmiştir. 2. taşıma yapan araçların ve tankerlerin yapısı.9. Bu hedefin asıl amacı olabildiğince azaltılması ve kazaya neden olan öğelerin tehlikeli(zararlı) kimyasal maddelerle ilgili olarak geliştirmektedirler. 4. Bu kimyasal maddelerin depolanmalarına gösterilmesi gereken özeni taşınmaları sırasındada gösterilmesi gerekmektedir. bilgileri ve hükümleri sürekli kontrol edip sınıflandırılması. ara ürün. havayolu. Ülkemizde ise Çevre Bakanlığı tarafından çıkarılan 19. Dünyada artan trafik nedeniyle demiryolu.Hava geçirmez kaplarda.Yerel düzenlemelere göre peroksit oluşturucu kimyasalları ilk peroksit oluşumunun beklendiği tarihten önce elden çıkarılması. Sağlık ve İlkyardım Eğitimleri. Uluslararası Sürücüler Derneği 4 yıldan beri Alman Dekra Akademisi ve Alman SanayiTicaret Odası ile ilişkili olarak sürdürülmektedir.Peroksitlerin varlığını düzenli olarak takip ediniz. yükün boşaltılmasına kadar süreçte yer alan tüm personelin eğitime tabi tutulmasını da şart koşmaktadırlar. Psikoteknik Özel test Programını da kapsamaktadır. 9. Bu nedenle üretim sonrasında meydana gelen atıkların da tehlikeli olduğunun unutulmaması gerekmektedir. açma ve kullanım tarihlerini belirten etiketleri kaplara mutlaka yapıştırınız. son ürün ve atık olarak karşımıza çıkmaktadır.

ADR kuralları çerçevesinde zorunlu olan kuralların ülkemizde de yaygınlaştırılması ve kimyasal madde-atık taşıyan araç sürücülerin eğitimli olmasına özen gösterilmesi ülkemizde karayollarında yaşanan riskleri bertarafında yararlı olacaktır. ÜÇLÜ SORUMLULUK (Responsible Care) Üçlü Sorumluluk Nedir? İnsan hayatının, çevrenin ve doğal kaynaklarım korunmasını ve daha iyi koşullarda yaşanabilir bir ortamın varlığını ön planda tutan bir prensiptir. Üçlü sorumluluk, kimya sanayii tesislerinin çevreye, insan sağlığına ve güvenliğe, faaliyetlerinin her aşamasında azami ilgi gösterip sorumluluk duyacakları ve performanslarını devamlı yükseltecekleri konusunda verdikleri bir söz, imzaladıkları ciddi bir taahhüttür. Üçlü sorumluluk, teknolojik zorluklar ve ekonomik kısıtlamalar nedeniyle devamlı çaba ve gelişme isteyen kısa, orta ve uzun vadeli bir programdır. Üçlü Sorumluluk Temel Kuralları 1- Çevre, insan sağlığı ve güvenlik konularında kuruluşun en üst düzeyinde "üçlü sorumluluk politikası" oluşturmak, uygulanması için yöntem ve talimatlar geliştirmek. Bu politika hakkında tüm personeli bilgilendirmek, eğitmek, uygulatmak ve uygulamaları denetlemek. 2- Üçlü sorumluluğun uygulamalarına yönelik şirketin performansım sürekli geliştirmek. 3- İşletmede kullanılan ham ve yardımcı maddelerin, proses şartlarının çevreye ve insan sağlığına olumsuz etkilerini önceden saptayıp en aza indirmek için yöntemler geliştirmek. 4- Tüm çalışanları, üretimde kullanılan kimyasal maddelerin tehlikeli ve zararları, taşıma ve depolama şartları konusunda bilgilendirmek; üretim koşullarının yaratabileceği olası güvenlik ve kirlilik risklerine karşı eğitmek ve sorumluluk duygularını geliştirmek. 5- Yeni teknoloji ve prosesler kullanmak suretiyle istenmeyen atıklar oluşmasını minimuma indirmek. 6- Üretim atıklarının çevreye ye insan sağlığına olumsuz etkilerini gidermek için tüm arıtma tekniklerinden yararlanarak atıkları kaynağında temizlemek; bazı atıkların değişik üretim kollarında ham veya yardımcı madde olarak kullanılma olasılıklarını araştırıp değerlendirmek. 7- Hammadde ve enerji kaynaklarını ziyan etmeden en verimli şekilde kullanan teknikler

geliştirmek, çevreyi kirletmeyen uygun enerji kullanmaya özen göstermek. 8- Yeni yatırım ve üretim teknolojilerinin transfer etmeden önce karşı tarafa "üçlü sorumluluk temel kuralları"na uyma şartını koymak ve çevreye zarar vermeyen teknolojileri seçmek. 9- Tüketicilere, kuruluşunuzun ürünleri, bunların kullanımı ve kullanım sonrası ambalaj ve atıklarının çevreye zarar vermeden yok edilmeleri konusunda bilgi vermek.

49

10-Kuruluşunuzla iş yapan taşaron ve yan sanayi kuruluşlarını da üçlü sorumluluk konularında bilgilendirmek ve talimatlara uymalarım sağlamak. 11-Çevreyi kirletmeyen, çevre dostu yöntem ve ürünlerin geliştirilmesine teşvik etmek ve desteklemek. 12-Meydana gelebilecek iş kazaları ve yangınlara karşı önceden alınması gerekli önlemler için komşu kuruluşlar ve yerel yönetimler ile işbirliği ve dayanışma içinde olmak. 13-Kamuoyunun, kuruluşunuz hakkında yanlış bilgi ve yargı sahibi olmaması bakımından zaman kuruluşunuzun faaliyetleri; çevre, insan sağlığı ve güvenliğe yönelik çalışmaları konusunda aydınlatmak ve kaygılarını giderici bilgiler vermek. ÜÇLÜ SORUMLULÜK-RESPONSİBLE CARE TEMEL KAVRAM VE İLKELER • • • İnsan Sağlığının Korunması Çevre Koruma Teknik Emniyet yönelik araştırmaları

NEDEN GEREKLİ? • • • • Yasal Zorunluluk Teknik Zorunluluk Bilinç, Duyarlılık Parasal Zorunluluk • • ,

Yatırımın Korunması Cezaların Azaltılması

YASAL STANDARTLAR-GÖNÜLLÜ TAAHHÜTLER
• Yasal denetim ve yaptırım düzeni'(devlet) İnsan Sağlığı, Çevre Koruma ve Teknik Emniyet konularında YÖNETMELİKLER hazırlar ve uygulatır. • Küreselleşen ticari ve endüstriyel ilişkiler, özellikle kalite ve çevre koruma konularında belirli düzeylerde STANDARTLAŞMA gerektirmektedir. •
s

Standartların henüz ulaşmadığı ortamlarda GÖNÜLLÜ TAAHHÜTLER en etkili yaklaşımlar olmaktadır.

GÖNÜLLÜ TAAHHÜT-RESPONSIBLE CARE • Responsible-Care uygulamasında tesislerde ulaşılması gerekli hedeflerin sınırları, standartlarda olduğu gibi sabit değildir. Önceden saptanan hedeflere ulaşıldığında, hedefler daha da ileriye (daha iyiye doğru) çekilir.

50

Responsible Care uygulaması içinde kuruluşların, UNECP Cude of Ethich on the International Trade in Chemicals (1994)'deki gereksinimleri yeterince sağlamış oldukları kabul edilmektedir.

RESPONSIBLE CARE (ÜÇLÜ SORUMLULUK) TAAHHÜT BİLEŞENLER TAAHHÜT KONUSU 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Temel ilkeler Uygulama Kuralları Danışma Kurulu Üyelerin Kendilerini Değerlendirilmeleri Performans Ölçümü Yürütücü Dernek Değerlendirilmesi Ust Düzey Yönetici Kurulu Şirketler Arası Destek ve Yardım Çalışma Ortaklığı Üyelerin Yükümlülükleri

ÜÇLÜ SORUMLULUK (Responsible Care) kimya sanayii tarafından belirlenmiş temel ilkelerin altı adet YÖNETİM KURULLARI (Codes) ile yürütülmesini öngörür: • • • • • • Toplum Bilinçlendirilmesi ve Acil Durum Müdahale Proses Güvenliği Ürün Dağıtım İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Çevre Kirliliğinin Önlenmesi Ürün Sorumluluğu »

51

• Tek bir hatanın bir felakete dönüşmesini önlemek için yeterli sayıda geliştirmek ve bunları uygulamaya koymak. tasarımları sırasında ve işletmeye almadan önce. Proses Güvenliği Kuralı • Performans ölçümü. saha tatbikatları yapmak. mevcut planları denemek ve geliştirmek. sistem denetlemeleri ve gerekli düzenlemelerin yürürlüğe konmasını içeren sürekli bir proses güvenliği programının uygulanması. • Tüm yeni ve tevsi edilen tesislerin. tam ve eksiksiz güvenlik incelemeleri yapmak • Tesisin her bakımdan sağlıklı bir yapıda olmasını güvence altına alan işletme bakım programlarını uygulamak ve bu çalışmaları belgelendirmek. düzenli bir takvime bağlanmış. endişe ve sorularına cevap veren. • Acil durumlarda hızlı ve etkili bir şekilde karşılık verebilmek için bir uygulama programı geliştirerek çalışanları ve çevrede yaşayan toplumu korumaya yardımcı olmak. • Tüm tesis çalışmalarına emniyetli çalışma alışkanlığı vermek. devlet kuruluşları ve çevrede yaşayan toplumla paylaşmak. • En az yılda iki kez olmak üzere. koruyucu önlem kademeleri 52 .ÜÇLÜ SORUMLULUK YÖNETİM KURALLARI Toplum Bilinçlendirilmesi ve Acil Durum Müdahale Kuralı • Tesisin bulunduğu yerde yaşayan toplumun teknik emniyet. • Atıkların en aza indirilmesi. görevlerini tam yapabilmeleri için beceri ve bilgiye erişmeleri ve bunu sürdürebilmeleri için eğitmek ve yetiştirmek. kimyasal maddelerin insan sağlığı üzerindeki etkileri ve kimyasal maddelerin emniyetli bir şekilde nakliyelerini güvence altına alan çalışmalar hakkında bilgi vermek. emisyonların azaltılması. • Tesisin acil durumlara müdahale planlarına çevrede yaşayan toplumla gerekli halkla ilişkiler konularını da katmak. insan sağlığı ve çevre konularındaki merak. • Tesiste benzeri olayların ortaya çıkmasını önlemek için yaşanmış olaylardan alınan dersleri ve ilgili güvenlik bilgilerini diğer sanayi. konuyla ilgili ve yararlı bilgileri açık bir şekilde iletmek amacıyla bir toplumla yakınlaşma ve iletişim programını başlatmak ve sürdürmek.

ÜÇLÜ SORUMLULUK Yönetim Kuralları Çevre Kirliliğinin Önlenmesi Kuralı • • Ortaya çıkan atıkların ve alıcı ortama verilen kimyasalların cins ve miktar envanterinin yapılması. Kimyasal madde sağlayıcı firmalar. toplum ve çevre üzerindeki olası etkilerinin değerlendirilmesi. İşçi sağlığını korumak ve iyileştirmek. • Kimyasal maddelerin dağıtımı ile ilgili tüm yasal düzenlemelere ve bu konudaki sanayi standartlarına uymak ve hatta bu yasal gereksinimlerin daha iyisini sağlamak. fason üreticiler. araştırma çalışmalarına ve mevcut planlanan tesis. İşçi Sağlığı ve Is Güvenliği Kuralı • • • • İşyerinde olası tehlikeleri belirlemek. • Başkaları tarafından üretilen atık ve emisyon azaltma çalışmalarını teşvik etmek ve desteklemek. İşçi sağlığı ve iş güvenliği konularında yönetici ve çalışanlarla karşılıklı iletişimi geliştirmek. ÜÇLÜ SORUMLULUK Yönetim Kuralları Ürün Dağıtım Kuralı • Kimyasal maddelerin tüketicilere ulaşım sürecinde olası riskleri saptamak ve bu riskleri azaltmak için kullanılabilecek yöntemlerin değerlendirmesi. Çalışma ortamındaki işyeri güvenliğini arttırmak. değerlendirmek. Üçlü Sorumluluğu Kuralı • • Risklerin AR-GE aşamasında tahmin edilmesi ve hesaba katılması. proses ve ürünlerin tasarımına atık ve emisyon kontrol ilkelerinin dahil edilmesi. Alıcı ortama verilen atıkların tesis çalışanları. taşıma ve kullanmalarının teşvik edilmesi. 53 . mümkünse acil yardım çalışmalarına katkıda bulunmak. kullanma sırasında ve sonrasına benzer Üçlü Sorumluluk uygulamalarını benimsemelerinin teşvik edilmesi. 1. dağıtıcılar ve müşterilerden oluşan üçüncü şahıslarında bu kimyasalları sorumlu bir şekilde depolama. • Kimyasal madde dağıtımındaki emniyeti arttırmak için yeni teknolojiler ve yöntemler geliştirmek. Atık ve emisyon önleme amaçlarını. • • Atıklar ve emisyonların kaynakta azaltılması. • Ürünü alanlarında. Atık azaltma planlarının geliştirilmesinde ve uygulamalarında tesis çalışanları ve çevredeki toplumun görüşlerinin alınması. • Kimyasal madde dağıtımı sırasında ortaya çıkan bir acil durumda ve o mahalde bulunan kişilere acil durum bilgi ve önerileri vermek.

Bu konuda şirketin halihazırda uygulamaları henüz değerlendirme safhasındadır. halkla ilişkiler * • Çevre koruma yatırım ve işletme masraf tutarları • Kaza sonucu yatırım zararları İZLEME DÜZEYLERİ • Tesis bazında • Şirket bazında (şirkete ait tesisler) • Ülke bazında 54 . • Değerlendirmede verilecek uygulama düzeyi notunun şirket içinde yazılı dokümanlarla desteklenmesi gerekir. Hazırlanmış olan uygulama planı yürütülmektedir. belirli sayısal ölçümlerle takip edilmesi. uygulama konusundaki hedefler daha da ileriye götürülerek. Bu düzeye erişildiğinde. gaz emisyon miktarları Enerji hammadde kullanımı Personel eğitimi. Uygulama planındaki gereksinimler yerine getirilmektedir. Uygulama konusunda planlanan gereksinimlerin de ötesinde çalışmalar yapılmakta veya hedeflenen amaca ulaşılmıştır. UYGULAMA DÜZEYLERİ IIIIIIIVVVIBu konuda bir çalışma ve işlem yok. ÖLÇÜTLER • • • • Üretim/ürün dağıtımında kaza istatistikleri Atık. bu konuda daha fazla gelişme yapılması planlanmalıdır.ÜYELERİN KENDİLERİNİ DEĞERLENDİRMELERİ • Uygulamanın tesislerde hangi düzeyde bir başarıyla yürütüldüğünün bilinmesi şirket yöneticileri için gereklidir. • Bu değerlendirme şirketin iç kalite kontrol sistemine yardım edeceği gibi şirketin dış ilişkiler için gerekli raporların hazırlanmasın da yararlıdır. atıksu. (Herhangi bir karar mevcut değil.) Bu konuda gelişme için bir uygulama planı hazırlanmaktadır. PERFORMANS ÖLÇÜMÜ AMAÇ: Üçlü Sorumluluk uygulaması sürecinde elde edilen gelişmelerin.

ANA KONULAR îş GÜVENLIĞI SAĞLIĞI

PERFORMANS ÖLÇÜTLERİ AÇIKLAMALAR iş Kaybına Neden Olan Tüm Kazalardan Ortaya Çıkan TOPLAM ÎŞ ZAMANI Kaybı: VE • • Kayıp iş günü/lOO.OOOgün TOPLAM Kaza Oranı (Yıllık) • Kayıp iş saati/1.000.000 saat • iş Kaybına Yol Açan, Ölüm ve Kalıcı Sakatlıklar, Sonuçlanmayan Kaza Oranı(yıllık) Ölüm ve Kalıcı Sakatlıkla Sonuçlanmayan Kazalardan Ortaya Çıkan ÎŞ ZAMANI Kaybı: \ ' ; • Kayıp îş Gücü/l OO.OOOgün ; • Kayıp iş Saati/1 OOO.OOOsaat Ölüm Sayısı/100.000 gün Ölüm Sayısı/l .000.000 saat

Ölümle Sonuçlanan Kaza Oram • (Yıllık) •

ÇEVRE KORUMA

ATIKYÖNETÎMÎ • Bertaraf Edilen Tehlikesiz Atık Miktarı • Bertaraf Edilen tehlikeli Atık Miktarı *

Ton/yıl Ton/yıl ,

IİAVA EMİSYONLARI
• Sülfürdioksit • Azotoksitleri (NO+NO2) > Uçucu Organik Bileşikler 1ARITILMIŞ ATKSU DEŞARJLARI > Fosfor Bileşenleri > Azot Bileşenleri > Kimyasal Oksijen lMyacı(KOı) > Ağır Metal Bileşenleri DOĞAL KAYNAK VE ENERJİ KULLANIMI • Toplam Enerji Tüketimi • Toplam Su Tüketimi Ton/yıl Ton/yıl Ton/yıl
;

•':,

Ton/Yıl (Top.fosfor olarak) Ton/yıl (Top.fosfor olarak) Ton/yıl (Top.oksijen olarak) Ton/yıl (Top.metal olarak) GJ/yıl M^/yıl

'

55

UYGULAMA KONULARI

ULAŞILMAK SORULARI

ÎSTENEN HEDEF UYGULAMA DÜZEYİ

PLANLANAN ÇALIŞMALAR

Yetkili Kişi

Hedef Tarihi

i ıı ııı rv v
1-1-Tesisinizdeki çalışanların tesisler ilgili merak ve endişe ettikleri konular yetkililer tarafmdan biliniyor mu? Tesis yetkilileri gerekli sözü ve yazılı açıklamalarla bu merak ve endişelere cevap veriyor mu? İşçiler, teknik elemanlar idari kadrolarda çalışanlar ve de yöneticilere anket düzenlenmesi ve şirket içi PR planı hazırlanması; anket sonuçlarına göre bilgilendirme kampanyası Bu konuda gerekli bilgi ve iletişimin nasıl yapılacağının yöneticiler düzeyinde saptanması, sözcü görevlendirilmesi MURAT KARA 1 EYLÜL 1998

1-1 Çalışanların tesisle ilgili merak, endişe ve sorunlarının yöneticilerce cevaplandırılması

1-2-Tesis ve şirket 1-2-Tesisin sözcükleri sürekli olarak (sadece herhangi bir acil duruma yetkililerine karşılık olarak değil) kendi iletişim eğitimi girişimleri ile toplumla ve çalışanlarla sürekli iletişim halinde midirler? 1-3 Çalışanların l-3-*Tesisinizdeki çalışanlar için güvenlik, insan sağlığı ve çevre eğitimi konularında bir eğitim programı var mı? ""Çalışanların teknik emniyet, insan sağlığı ve çevre konularında geliştirme girişimleri ödüllendiriliyor ve/veya taktir ediliyor mu? *Tüm çalışanlar çevreye duyarlı mı? ""Çalışanlar kendilerini tesisin tümünden sorumlu hissediyorlar mı?

EGE PEKERGİN

10CAK 1998

>

Mevcut Eğitim Planının ZUHAL tekrar gözden geçirilerek YAZICI daha düzenli olarak uygulanması. Ödül programlarının değerlendirilmesi ve teşviki.

İOCAK 1998

1

2

3

4

5

7

56

KİMYASAL MADDELERİN KULLANIMI ILE BLGILI ULUSLAR ARASI DİREKTİFLER VE KONVANSİYONLAR

SEVEJO DİREKTİFLERİ Avrupa Birliği'nde endüstriyel kazaların önlenmesi için tedbir alınması çalışmaları sonucunda ilk teklif komisyon tarafından 19 Temmuz 1979'da Konseye sunulan bir taslaktır. Bu taslak 24 Ağustos 1979'da Topluluğun Resmi Gazetesi kabul edilen yayın organında yayımlanmıştır. Taslaktaki amaç; işyerinde çalışanların ve çevrenin korunmasını ana prensip olarak ele alınmıştır. Daha sonra 21 Temmuz 1980 tarihinde yayımlanmıştır. Konseyin bu görüşü ve daha sonraki çalışmalar neticesinde 24 Temmuz 1982 tarihli 82/501/EEC no.lu direktif yayımlanmıştır. Bu tür çalışmaların başlatılmasına neden olan 1976 yılında İtalya'da SEVEJO'da 30 yaralı 220.000 kişinin göçüne neden olan DİOKSİN/TCDD kaçağıdır. Bu nedenle SEVEJO DİREKTİFİ diye anılır. 1982 yılında yayımlanan bu direktif daha sonra teknik gelişmeler ve bazı diğer direktiflerin yayımlanması nedeniyle ekler yapılmıştır. 19 Mart 1987'de "Direktifin Anex F'nde değişiklik yapılmış ve 24 Kasım 1988'de yine Anex Fde değişiklik uğramış, 88/379/EEC direktifiyle tehlike seviyeleri açıklanan ürünler bu direktife dahil edilmiştir. En önemli olay ise 1984 yılında Hindistan BhopaFde Metilizosiyanat kaçağı sonrasında 4.000 kişi ölü, 2.000.000 kişi yaralanmıştır. Bu olayı gözönüne alan konsey 4 Mart 1994 tarihinde toplanarak iki yıl çalışmadan sonra 9/12/1996 tarihinde 96/82/EEC numarayla yayımlandı. Direktif kapsama giren işletmelerin tehlikelilik önlemler iç ve dış acil durum planlarını kapsamaktadır. Ülkemizde buna benzer bir uygulama 29 Temmuz 1996 tarihinde Valiliklere göndermiş olduğu yazı ve ekindeki uygulama yöntemiyle başlatılmıştır. Bölgelerde belli valiliklerin koordinasyonuna verilmiştir. Karadeniz Bölgesi Akdeniz Bölgesi Güneydoğu Bölgesi Doğu Anadolu Bölgesi İç Anadolu Bölgesi Marmara Bölgesi Trabzon Valiliği Adana Valiliği Diyarbakır Valiliği Erzurum Valiliği Kırıkkale Valiliği Kocaeli Valiliği derecelerine göre (Anex I, Part I, Part 2),

Notification veya Safety Report (Tehlike Raporu) hazırlamalarını istemektedir. Bu raporlarda alman

Kocaeli Valiliğinde 1996 yılında çalışmalar başlatılmıştır.

57

b) Madde 13'ün paragraf 2'de sözleşme kapsamındaki maddelerin gerek ihracat ve gerekse ithalatta. uluslararası sınıflandırma ve etiketleme standartlarına uygun olarak gönderilmesi gereği ortaya konmuştur. kısıtlanması hakkında bir bakıma "Taraflar ülkemiz bu komitede yeterli Konferansını" yönlendireceğinden çok önemli bir organ olup yasal yapılanma ve teknik alt yapı gereksinimi ortaya 58 . maddelerinde yer olan çok tehlikeli kimyasallar ve pestisitler hakkında yasaklama yada kısıtlama mekanizması belirlenmiştir. Her ne kadar sanayiciler gönüllü olarak bu uygulamayı yerine getiriyorlarsa da. Bu bakımdan yürütülmekte olan "Zararlı Kimyasal Madde ve Ürünlerinin Kontrolü Yönetmeliği"ndeki güncelleştirme çalışmaları bir an önce sonuçlandırılmalıdır.maddeleri gerek bilgi değişimi ve gerekse uygulanması ile ilgili açıklamalar getirmektedir. AB 13/10/1998 tarihinde 2247/98 sayılı Commission Regülation'ı yayınlayıp daha önce yayınladığı 2455/92 sayılı Regulation'da değişiklik yaparak anlaşmayı adapte etmiştir. insan sağlığı. e) Madde 18 paragraf 6 (a)'da söz konusu olan "Chemical Rewiew Committee" teknik açıdan bir kimyasalın veya bir pestisitin yasaklanması seviyedeki uzmanlarca temsil edilmelidir.PRIOR INFORMED CONSENT (ÖNCEDEN) BİLGİLENDİRİP İZİN ALMA KONVANSİYONU Uluslararası ticari. uluslar arası standartlar da "Güvenlik Bilgi Formu-Material Data Sheet-MSDS" ile beraber gönderilmesi istenmektedir. Ülkemizin taraf olduğu temel amacı insan ve çevre sağlığına zararlı oldukları tesbit edilmiş. Tanm ve Köyişleri Bakanlığı ve Çevre Bakanlığı odak noktaları olarak gösterilmiştir. insan sağlığı ve çevre koruması açısından düzenleyen anlaşmalardan biri "Prior Informed Consent" konvansiyonu 11 Eylül 1998 tarihinde Rotterdam'da imzalanmıştır. Kimyasalın özellikleri hakkındaki bilgileri kapsayacak olan MSDS hakkında bir yönetmeliğin. çevre ve tarım konusunda etkili olabilecek maddeler bu yolla kontrol altına alınmış olacaktır. Bu konvansiyon önemli görülen noktalar şunlardır: a) Sözleşmenin 5. ve 6. Avrupa Birliğinde olduğu gibi "Zararlı Kimyasal Madde ve Ürünlerin Kontrolü Yönetmeliği"ne ek olarak bir an önce çıkarılması gerekmektedir. ve 15. Önemli bir çıkmaktadır. d) Sözleşmenin özellikle 14. c) Madde 13 paragraf 4'te sözleşme kapsamındaki maddelerin. ortak bir sekreterya oluşturulmalı veya odak noktası bire indirilmelidir. Dolayısıyla. henüz ülkemizde bu konuda standart yoktur. f) Her ülkenin bir odak noktası olacaktır. Bu sistem gönüllü olarak yürütülürken Sağlık Bakanlığı. Anlaşmanın yürürlüğe girmesinden sonra yurtdışı taleplerine etkin cevap verebilmek için koordinasyonu sağlayacak. tarım ilacı ve kimyasallarm uluslar arası ticarette önceden izin alınarak sınırlar ötesi dolaşmasıdır.

nci maddeleri uyarınca. Patlayıcı İşyerleri ve İşlerde Çalışan İşyerlerinde Alınacak Tedbirler Hakkında Tüzük. Aynı konu değişik yasa.maddesi II. III.Sınıf Gayri Sıhhi Müesseseler için Büyükşehir Belediye Başkanlığı'nca açılma izni veya ruhsat verileceği hükme bağlanmıştır. 1593 sayılı Umumi Hıfzısıhha Kanunu ve 1475 sayılı İş Kanunu çerçevesinde belirlenmiştir. uluslararası sözleşme ve tüzüklerde yer almakta. sınıf gayri sıhhi müesseseler Kaymakamlıkça ruhsat ve açılma izni verilecektir" denilmektedir. iş sağlığı ve iş güvenliği konularıyla ilişkileri 1580 sayılı Belediye Kanunu. Bu yasada işyerinin iş güvenliği konusunda örgütlenmesine ve kuralların oluşturulmasına.maddesi kapsamında çıkarılan İş Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğü. iş hekimliği ve iş güvenliği mühendisi 59 . ci maddesinde yer alan uygulamalar insan ve çevre sağlığı öne sürülerek kısıtlamalar devreye girmekte diğer bir deyimle de tarife dışı engeller ortaya çıkmaktadır. Ülkemizde yürürlüğe konulmasını önerebileceğimiz yasa her şeyden önce güçlü bir iş güvenliği kuruluşu ve etkili bir denetimin uygulanmasına ilişkin düzenlemeleri kapsamalıdır. Anılan yönetmeliğin 3. kapsamında Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı yetkili olmaktadır. Yukarıda açıklanmaya çalışılan yasal çerçeveden iş sağlığı ve iş güvenliği açısından yerel ve merkezi yönetim ilişkilerinin iç içe hatta karmaşık yapıda olduğu bir gerçektir. Il.sınıf gayri sıhhi müesseselerde Sağlık Bakanlığı'nca. Parlayıcı.sınıf gayri sıhhi müesseseler ile merkez ilçe sınırları içinde bulunan III.maddesi "I. ruhsatlandırılması ve denetlenmesi esaslarını belirlemek üzere Gayri Sıhhi Müesseseler Yönetmeliği çıkarılmıştır. 1593 sayılı Umumi Hıfzısıhha Kanunun 268-275. sınıf gayri sıhhi müesseseler Valilikçe. YASAL DURUM Ülkemizde iş sağlığı ve iş güvenliği konusunda yasal düzenlemelere bakıldığında çok büyük bir dağınıklık gözlenmektedir. Diğer bir karmaşa ise 3572 sayılı kanunun 3.. zaman zaman uygulanarak kuralların tesbitinde konunun uzmanları bile güçlükle karşılaşmaktadır.Uluslararası ticarette klasik tarife engelleri ortadan kalktıkça GATT'in 21. Bir çok ülkede genel eğilime uygun olarak ülkemizde sistematik ve tüm ilgililerin kolayca hak ve hükümlülük ve sorumluluklarını öğrenebilecekleri bir düzene kavuşturulması zorunluluğu vardır. Yerel ve merkezi yönetimlerin. Bu bağlamda ülkemizin imza koyduğu bu anlaşmalar ve direktiflere uygun olarak yeniden yapılanması gerekmektedir. gayri sıhhi müesseselerin kontrol altına alınması.. Değişik iş hukuku metinlerinde yer alan kurallar yerine bir tek bağımsız "İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Yasası" ivedilikle yürürlüğe konulmalıdır. ve III. çevre ve toplum sağlığının koruması açısından gayri sıhhi müesseselerin zararlı etkilerinin yok edilmesi veya en az düzeye indirilmesi için. Global rekabete açılan ülkemizin ihracatını engelleyebilecek bu yaklaşımlar. Ağır ve Tehlikeli İşler Tüzüğü vd. 1475 sayılı İş Kanununun 74. PIC uygulaması gibi anlaşmalar ileri sürülerek de yapılmaktadır..

Ülkemizde formel iş güvenliğinde uzmanlık eğitimi veren yüksek okul veya üniversite bulunmamasından dolayı bu konularda işyerinde görev yüklenen iş güvenliği önlemlerinin alınmasına katkıda bulunan mühendislerdir. TOB.) ilgili bakanlıklar (Çalışma ve Sosyal Güvenlik. hukuki ve cezai yaptırımlarda bu yasada yer almalıdır. yeterli sayı ve nitelikte iş güvenliği müfettişi çalıştırabilir. Bu kuralları ihlal edenlere uygulanacak idari. tarafsız çalışma. Eğitim sorununa gerekli kaynağı ayırabilir. yönergeler düzenlenmesi daha doğru olacaktır. işveren ve devlet tarafından oluşturulmalı ve genel kurul delegelerinin ilgili kuruluş temsilcilerinin tümünü kapsaması gerekmektedir. diğer yabancı ülkelerde olduğu gibi küçük işletmelerde iş güvenliği önlemlerini alabilmeleri için uzun vadeli krediler verebilir. İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğü olmak üzere tüm teknik iş güvenliği mevzuatı süratle günün gereksinimlerini karşılar duruma getirilmelidir.vd. Sağlık. çalışanlara. Diğer ülkelerde olduğu gibi bağımsız. Bu sorunların çözümünde mali bakımdan güçlü bir iş güvenliği kurumunun yaratılması önem taşır. Mali bakımdan güçlü bir iş kurumu büyük kaynağa gereksinim gösteren modern araştırma merkezlerini oluşturabilir. hukuk açısından daha kolay değiştirilebilecek tüzük ve yönetmelikler.MPM ve TSE temsilcileri yer almalıdır. iş güvenliğinin sağlanması konusunda devlete. Bu konuda ilgili olarak devletin iyi planlanmış ve tüm güvenliği güvenliği sorumluların eşgüdümü ve etkili katılımlarını sağlayan bir politikasının olması gereklidir. Ülkemizde de işyerinin 60 . . Sanayi ve Ticaret. En eksiksiz ve kusursuz mevzuatın hazırlanması bile yalnız başına iş kazaları ve meslek hastalıklarının önlenmesi için yeterli değildir. yerel yönetimlere. Mali bakımdan güçlü ve idari bakımdan özerk olmalıdır. TTB. Yurtdışında bir çok ülkede işyeri hekimleri ve iş güvenliği mühendislerinin durumu ayrı bir yasayla düzenlenmiştir. Bu kurum veya enstitü özerk bir yapıya sahip olmalı ve yönetim kurulunda işçi(çalışan). İş güvenliği mühendisi ve teknik elemanları terimini kullanmamızın nedeni de bu konuda mühendis ve teknik elemanların çalıştırılması gereğine dikkat çekmektedir. Teknik iş güvenliği önlemleri dışında.ve diğer teknik sorumluların istihdamına ilişkin esaslar düzenlenebilir. Bu enstitüde işçi ve işveren konfederasyonlarını^ ilgili meslek odaları (TMMOB. işverenlere.. İş standartlarını sürekli üretebilir. Çevre) DPT. Bir çok ülkede olduğu gibi iş güvenliği kurumu tarafından sürekli iş güvenliği standartlarının hazırlanması sistemine geçilmelidir. sendikalara ve diğer ilgili kuruluşlara (meslek odaları) düşen görevler genel olarak bu yasada düzenlenmelidir. Böylece bağımsız bir yasanın öngörülmesi ve iyi tanıtılması toplumda tam anlamıyla oluşmamış iş güvenliği bilincinin oluşumuna yardımcı olacaktır. TESK. İş Sağlığı ve İş Güvenliği sorunu her şeyden önce parasal kaynak sorunudur. özerklik anlayışına uygun bir "İş Sağlığı ve İş Güvenliği Kurumu veya Enstitüsünün" oluşturulması gereklidir. Teknik ve ayrıntılı işçi sağlığı ve iş güvenliği önlemlerinin katı bir şekilde bu yasada yer almasının uygun olmayacağı görüşünü taşıyoruz.. Gelişen teknoloji gözönüne alınarak. İçişleri. İşyeri hekimleri gibi iş güvenliği mühendisinden de söz etmek yerinde olacaktır.

İş güvenliği mühendislerinin eğitimleri işyeri hekimleri eğitimini ve sertifikasını veren TTB gibi ilgili meslek odasından veya TMMOB tarafından verilebilir. TMMOB Anayasasının 135. bulunmasında. b) Mühendislik ve mimarlık mesleği mensuplarının ortak gereksinimlerini karşılamak. normları. yüksek mimar.12. c) Meslek ve çıkarları ile ilgili işlerde. mesleğin genel yararlara uygun olarak gelişmesini sağlamak. meslek disiplinini ve ahlakını korumak.) Ağır ve Tehlikeli İşler Tüzüğü kapsamındaki işyerlerinde işçi sayısına bakılmaksızın 1475 sayılı İş Kanunu koruması ve yükümlülüğü altındadır. Kamu kurumu niteliğine meslek kuruluşu olan Birliğin ve bağlı odaların amaçları şunlardır. Tehlikeli ve Zararlı Maddelerle Çalışılan İşyerlerinde ve İşlerde Alınacak Tedbirler Hakkında Tüzük (24. geliştirilmesi veya yeniden konulması yolunda önerilerde bulunmak. Kısa vadede küçük ve orta ölçekli işletmelerin bir araya gelerek işyeri ortak sağlık güvenlik birimleri kurabilirler. Parlayıcı.büyüklüğüne göre iş güvenliği elemanı çalıştırma zorunluluğu getirilmeli ve bunların çalışma koşulları ayrı bir yönetmelikle düzenlenmelidir. Patlayıcı. ülkenin sanatsal ve yurdun doğal üretimin sanayi teknik kalkınmasında gördüğü tüm girişim ve etkinliklerde 61 . Ülkemizde üretimin büyük çoğunluğunu oluşturan aile için işletmecilik bağlamında gelişen küçük ve orta ölçekli işletmelerin iş sağlığı ve iş güvenliği problemlerinin çözümüdür.G. meslek ve çalışma konuları yakın bulunan mühendis ve mimarlık grubu için odalar kurmak. a) Günün gerek ve koşullarına ve mevcut olanaklara göre yasa ve tüzük hükümleri içinde kalmak üzere. tüzel kişiliğe sahip kamu kurumu niteliğinde meslek kuruluşudur. Bu bağlamda ülkemizde bu yükümlülüklerin doğru anlatılması gereklidir. bilimsel şartnameler. Ülkemizde Türkiye Esnaf ve Sanatkarlar Konfederasyonu kapsamında işçi sayısı 3'tür. mühendis ve mimarları örgütü içinde toplayan. mesleki aynı yada birbirine gibi sektöre dayalı organize sanayi etkinliklerini kolaylaştırmak.maddesi ve 7303 sayılı Yasa 66 ve 85 sayılı KHK değişik 6235 sayılı yasayla kurulan ve Türkiye sınırları içerisinde meslek ve sanatlarını uygulamaya yetkili olup da. tip sözleşmeler ve bunlar gibi bütün bilimsel evrakı incelemek ve bunların değiştirilmesi. mesleki etkinlikte bulunan yüksek mühendis. meslekle ilgili bütün mevzuatı. 14752 sayılı R. meslek mensuplarının birbirleriyle ve halka olan ilişkilerinde dürüstlüğü ve güveni hakim kılmak üzere. mühendis ve mimarları meslek kollarına ayırmak. Uzun vadede ise en iyi çözüm ise yurtdışında olduğu bölgelerinin kurulması olabilir. resmi makamlar ve öteki kuruluşlar ile işbirliği yaparak gerekli yardımlarda ve önerilerde bulunmak. kamunun ve ülkenin çıkarlarının korunmasında kaynaklarının bulunmak. korunmasında ve işletilmesinde tarımsal ve arttırılmasında. Bu konuda KOSGEB ve TMMOB bünyesinde danışmanlık yapabilecek teknik bir uzman kadrosu oluşturulabilir.1973 tarih.

560 sayılı "Gıdaların Üretimi. sorumlu müdür (yöneticilerin) hak. Mesleki denetimin amacı hem hizmeti üreten meslekdaşın etik olarak denetimi.06. Tüketimi ve Denetlenmesine Dair Kanun Hükmündeki Kararnamenin ilgili maddelerine göre Tarım ve Köyişleri Bakanlığı tarafından 9.G.G. 12327 sayılı R. 1593 sayılı Umumi Hıfzısıhha Kanununun 268-275. 6269 sayılı Kimyagerlik Kİmya Mühendisliği Unvanlarının Kullanımı Hk. yetki ve 62 . İnsan.maddesinin uygulanmasına ilişkin yönetmelikte kimyager ve kimya mühendisinin bulundurulacağı belirtilen işyerlerinden gayri işyerleri fenni ehliyete haiz kişilere teknik gözetim ve sorumluluğu altında bulundurulacaktır. meslek hastalığı) en aza indirgemek için çözüm yollarını birlikte üretmek ve geliştirmek. sağlıklı ortam. hem de kamu yararına üretilen hizmetin denetimi olmalıdır. Ülkemizde merkezi yönetim içindeki çelişkiler nedeniyle meslek odaları istenilen düzeyde çalışmalarını ortaya koyamamaktadır.1966 tarih.G. TMMOB Kimya Mühendisleri Odası ülkemizde yürürlükte bulunan yasa. Yurtdışında meslek odalarının misyonları çok fazladır.TMMOB Odaları Anayasanın ve kendi tüzüğünün verdiği yetkilerle kamu yararına mesleki denetim hizmetini tüm engellemelere karşın yapmak zorundadır ve yapacaktır.6. ile yayımlanan 9. yönetmelikler çerçevesinde sorumlu müdürlük müessesinde çalışan sorumlulukları öğretmek. iş kazası. PAR-PAT 252. yetki ve sorumluluklarını ve sorumlu müdür çalıştırma zorunluluğu olan işyerlerini açıklamıştır. sağlıklı üretim (kaliteli) sağlıklı çevre ve güvenlik konularında yapılan çalışmalara katkı koymak.maddesinin uygulanması ile ilgili yönetmelik (20. değişiklik yapılan (bir maddesi) "Gıdaların Üretimi. • • • Gelişen teknolojiler ile ulusal ve uluslar arası teknolojileri aktarmak.) sorumlu müdürlüğün tanımı ve görevlerini.Kanunun ö. Üniversite ve sanayi uzmanlarından bilgi alışverişini sağlamak.maddesi "6269 sayılı' Kimyagerlik ve Kimya Mühendisliği Hk. Tüketimi ve Denetlenmesine Dair Yönetmelik" kimyager ve kimya mühendislerine sorumlu yönetici yetkisini vermektedir.1998 tarih ve 23367 sayılı R.maddelerine göre çıkartılan "Gayri Sıhhi Müesseseler Yönetmeliği" Gayri Sıhhi Müesseselerden olup işlerin bir uzman gözetiminde yürütülmesi gereken müesseselerde işin gerektirdiği nitelikte bir yetkilinin "sorumlu müdür" olarak bulundurulması zorunluluğunu getirmiştir. TMMOB Kimya Mühendisleri Odasının bu konudaki çalışmalarını biraz aktarmak istiyorum." Denilmektedir.6. tüzük.1999 tarih 23720 R. Kanunun ö. • Sanayide olası riskleri (yangın.

devletin yararına olacak sertifikalı kimyager ve kimya mühendislerinin istihdamlarına çok önem vermekteyiz. Çünkü yukarıda söz ettiğimiz gibi bu konuda yetkili olan tüm bakanlıkların. işveren ve işçi konfederasyonlarının koordineli çalışmalarını gerektirmektedir. verimlilik ve güvenliğini arttıracak ve işverenin. Hava Kalitesinin Korunması Yönetmeliği. İşletmede kalite. yapılabilecekleri tüm etkilerinin için alınacak önlemlerin seçilen yer ve teknoloji alternatiflerinin 63 . meslek odalarının. deneyimlerinden yararlanarak ortak çözümler üretmek amacıyla konu ile ilgili uzmanlardan oluşan geniş ve yetkin bir kadro ile 1996 yılından beri ülke genelinde standart "Sorumlu Müdür Sertifika Eğitim Programı"nı düzenlemektedir. Çevre Bakanlığının kuruluş ve görevleri hakkında 443 sayılı KHK ile gerekli durumlarda çevre kirliliğinin önlenmesi ile ilgili her türlü tedbiri almak. Tıbbi Atıkların Kontrolü Yönetmeliği. acil durum planları yapmak konu ile ilgili kurum ve kuruluşlarla koordineli çalışmayı organize etmek sayılmıştır.maddesine dayanılarak hazırlanan "Büyük Endüstriyel Kazalarm Önlenmesine İlişkin Tüzük Tasarı" ülkemizde yaşanan çelişkiye parmak basmaktadır. Bu bağlamda. Ülkemizde çevre boyutunda yasal düzenlemelere bakıldığında da karmaşıklık ortaya çıkmaktadır. 1993 yılında yürürlüğe giren ve sürekli gelen her siyasi iktidar sonrasında değişikliğe uğratılan "Çevresel Etki Değerlendirmesi-ÇED Yönetmeliği" bazı riskleri bertaraf etmek amacıyla bu yönetmelik kapsamına giren faaliyetler için henüz planlama aşamasında iken çevre üzerine önlenmesi veya en aza indirilmesi değerlendirilmesini kapsamaktadır. Acil durum planı hazırlanması konusunda sadece işletme içi acil durum planlarının hazırlanması zorunluluğu getirilmiş oysaki çevredeki diğer kuruluşlarının risk altında olduğu ve/veya riski arttırdığı gözönünde bulundurularak "İşletme Dışı Acil Durum Planı" hazırlanması yükümlülüğü getirilmelidir. Katı Atıkların Kontrolü Yönetmeliği ve Zararlı Kimyasal Madde ve Ürünlerin Kontrolü Yönetmelikleri mevcuttur. kamunun. Bölgesel işbirliği ve güvenlik ile ilgili bölgesel risk komisyonu oluşturulmasının sorunun çözümünde gerekli olduğu bir gerçektir. Tehlikeli Atıkların Kontrolü Yönetmeliği. Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğüne bu çabamıza destek verdiği için teşekkür etmek istiyoruz.• Sektörel bazlı tartışmaların. bildirimde çevredeki büyük endüstriyel kaza riski taşıyan kurum ve kuruluşlar hakkında bilgi istenmemesidir. Ayrıca Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı'nca 1475 sayılı İş Kanununun 74. Sorumlu müdürlük müessesesinin gerçek anlamda sorumluluk gerektirdiği bu işte çalışanların gerçek anlamda donanımlı olmaları gerektiği ve diploma ticaretinin önüne geçilmesi amacıyla bu program düzenlenmektedir. Su Kalitesinin Korunması Yönetmeliği. Bu tüzük taslağındaki en büyük yanlışlık ise.

Uygulama Kodu. Industrial Pollution Control Hand Book-Mc Graw-Hill. 1991. 1982. Basım Cenevre. [7] Patty's Industrial Hygiene and Toxicology. 7. [8] Sax's Dangerous Properties of Industrial Materials USA.M Stellman ve S. Accident Prevention Manuel for Indsutrial Operations USA. 2 cilt [13] N.I Sax: Dangerous properties of industrial materials (Endstriyel materyallerin tehlikeli özellikleri) New York. Büyük Endüstriyel Kazaların Önlenmesi BLO Bürosu. Vol I Geneva.. ANK. Basım. ELO 1993. Toxicology Me Graw-Hill USA. 1998 [14] J. Supervisors Safety Manuel 6 th. Encyclopaedia of Occupational Health and Safety.. John Wiley and Sons. Güvenli bir çevre için devlet-sanayici-tüketici üçgeninin işbirliğini ve koordineli çalışmayı sağlamak gerekmektedir. [5] Casarattas and Doulls. Concise Encylopaedia of Chemical Technology USA. [12] BLO encyclopaedia of occupational health and safety (ILO'nun işçi sağlığı iş güvenliği ansiklopedisi). Random House 1973 64 .Bu çahşma alanında özellikle Çevre Bakanlığı ve diğer bakanlıklarla koordineli çalışma anlayışı yerleştirmek çok doğru olacaktır. 1988 [II] EPA Standartları. [10] Kırk-Othmer. [3] NSC. KAYNAKÇA [I] ILO. 1992. [9] ILO. [6] Land Herbert F. [4] NSC. New York. 1991. Dawn: Work is dangerous to your health (Çalışmak Sağlığınız İçin Tehlikelidir). 1988. Chicago 1985. Flammable and Combustible Liquids Code Hand Book USA. Meslek odaları olarak biz bu çalışmanın önünü açacak her türlü organizasyonda yer almayı kamu yararına görev bilmekteyiz. Van Nostrand. 4. 1971. 1991.M. Dünya ve AB uygulamalarını ve uyumu sağlamamız gerekmektedir. 1988. [2] NFPA.

470 kişi hayatını kaybetmiş ve 33. önemine ilişkin bakış açılan. 2. Türkiye'nin de genel olarak dünyadaki diğer depremlerden ve özel olarak Japonya'daki depremlere ilgisini arttırmasını ve gereken ders ve bilgi birikimleri aktarmasını diliyor ve bekliyoruz.46 da Japonya'nın Awaji Adası'nm kuzey kesiminde yerin 16 km altında Richter ölçeğine göre 7. genel olarak bir deprem ülkesi olarak bilinen Japonya'nın bu konuya gösterdiği hassasiyetin sonucu olarak Türkiye'ye yönelik ilgi ve destek faaliyetlerini arttırmıştır. Kobe Depremi diye bilinen bu deprem 1 Eylül 1923' te meydana gelen ve 142. Bu inceleme sunuşunda Türkiye ve Japonya arasında ortak kader gibi duran deprem olgusu ve ortak olmayan güvenlik anlayışı ve özel olarak gaz dedektörlerinin kullanım yaygınlığı. özellikle gaz sektörüne çeşitli uyarı ve izleme sistemleri temin eden. 1.740 Ölü • 33. Şti. Giriş 1995 yılında meydana gelen KOBE depremi.JAPONYA'DA KOBE DEPREMİ SONRASINDA GAZ TESİSATLARININ YENİDEN DEVREYE ALINMASINDA GAZ DEDEKTÖRLERİNİN KULLANIMININ ÖNEMİ VE COSMOS GAZ DEDEKTÖRLERİ Aysun Kanat Kimya Mühendisi / NOVEL Dış Ticaret ve Pazarlama Ltd. (%73 ü havasızlıktan yada ezilerek ölmüştür. Depremin Kobe Bölgesi'ndeki etkileri : Depremin kurbanları • 5.) 65 . Kobe Depremi'nde ölümlerin çoğu bina çökmesi. Kobe Depremi ve Etkileri 17 Ocak 1995 tarihinde sabah 5.2 büyüklüğünde meydana gelen ve 20 saniye süren depremde bölgede 5.807 kişinin ölümüyle sonuçlanan Great Konto Depremi'nden sonraki en büyük felakettir. KOBE depremi ve deprem sonrasında yaşanan tecrübeler ve gaz tesisatlarının devreye alınışı konu edilmiştir.000 Yaralı • Ölenlerin % 58 i 60 yaş ve üzeridir • Birçok insan deprem sonrası çıkan yangınlar veya çöken evler yüzünden meydana gelmiştir. teknolojisini kullanıcı firmalarla birlikte üreten bir firmanın tecrübeleri açısından konuya bakılacaktır.000 kişi yaralanmıştır. Aşağıda KOBE depremi ile ilgili çok genel bilgiler verilmekle beraber. yada depremden hemen sonra ortaya çıkan yangınlardan kaynaklanmıştır. Japonya'nın 1923' te 142 bin kişinin hayatım kaybettiği depremden sonraki en büyük deprem felaketidir. 17 Ağustos 1999'da Marmara bölgesinde meydana gelen deprem.

okullar geçici barınma yeri olarak kullanılmıştır. Pazarlar ve mağaza zincirleri : Kobe'nin alışveriş alanlarının 1/3 ü ve pazarların yarıya yakını büyük oranda zarar görmüştür. Kısmı alttaki yolun üzerine çökmüştür. Okullardaki eğitim saati azalmış. Verilen hizmetlerde ortaya çıkan aksaklıklar. 2. çatlaklar ve yer kaymaları yüzünden trafik durmuştur. • • • • • Hanshin Otoyolu' nun 3. Ve 5. Büyük ölçekli işletmeler : Kobe'deki birçok fabrika ve üretim zinciri zarar görmüştür. işsizlik oranı depremden sonra şiddetle artmıştır. : % 25 hizmet verilememiştir. 5.Deprem sonrası çıkan yangınların binalar üzerindeki etkileri • 6. • 71 binada da küçük yangınlar çıkmıştır. (54 yangın depremden hemen sonra aynı anda başlamıştır) Trafikte ortaya çıkan sorunlar. çiftlikler ve tarımsal faliyetler zarar görmüştür. Turizm sektörü olumsuz yönde etkilenmiştir. Liman bölgesindeki ana yollar kapanmıştır. İnsanların yaşamları aksayan hizmetler ve elverişsiz trafik koşulları yüzünden zorlaşmış. 3. Demir yolları büyük oranda hasar görmüştür.965 bina tamamen • 80 bina yarıyarıya • 270 bina kısmen yanmıştır. şehir halkı ayrıca büyük ölçüde dolaylı etkilere maruz kalmıştır. bölgedeki birçok firmanın operasyonlarını diğer bölgelere kaydırmaları ve üretim miktarlarını bu bölgede önemli oranda azaltmaları sebebiyle azalmıştır. : Hemen hemen şehir genelinde verilememiştir. Uzun süreli olarak barınaklarda yaşamak zorunda kalan. Kobe Depremi'nin endüstriye olan etkileri. Kobe limanları ticarete kapanmıştır. Çöken binalar. Tarım ve balıkçılık : Balıkçı teknelerinin iskeleleri. Diğer Etkiler. Toplam çıkan yangın sayısı : 175 tir. Enerji Telefon Su Gaz : Şehir genelinde kesilmiştir. Kobe'nin üretimi. 1. 66 .108 m2 dir. 4. Otoyolda meydana gelen hasar sadece Kobe'nin değil aym zamanda tüm Japonya'nın ekonomisini olumsuz yönde etkilemiştir. : % 80 kesilmiştir. Yukarıda belirtilen etkiler yanında. özellikle çocuklar başta olmak üzere sakat ve yaşlı insanlar psikolojik olarak ciddi boyutlarda zarar görmüşlerdir. Toplam yanan alan : 819. Birçok gemi yükünü Kobe Limanı'ndaki hasar sebebiyle diğer limanlara boşaltmıştır. Yerel endüstri olarak. Küçük ve orta ölçekli işletmeler : Fabrikalarm % 80 i hasar görmüştür.

Bu gazlar ekonomikliği ve kullanım kolaylığı sayesinde her geçen gün hayatımızın bir parçası olmaktadır.. Kobe Depremi ve COSMOS Gaz Dedektörleri 1995 yılında Kobe ve Osaka şehirlerini etkileyen büyük deprem neticesinde 5000 den fazla insan hayatını kaybetmiştir. Otuzdan fazla teknik organizasyona üyedir.. zehirleme. COSMOS. Meydana gelen yangınlar büyük ölçüde elektrik kısa devrelerinin kıvılcıma sebep olduğu gaz kaçaklarına bağlıdır. COSMOS. vb) elinde bulundurmaktadır. halen 500 civarında ticari ruhsatı (patent. aksi taktirde kullanıcılar için potansiyel tehlike haline gelir. Ayrıca şehre gaz verme işlemleri sırasında benzer sorunlar yaşanmaması için çok yoğun çalışmalara girmişlerdir. COSMOS. Yaklaşık 400 çalışanı ve bunun % 30'unun AR-GE için çalışması ile aşağıdaki konularda uzman konumdadır : • • • Endüstriyel kullanım için Gaz Dedektör/Alarm Cihazları Elde Taşınabilir Gaz Dedektörleri Ev tipi Gaz Alarm Cihazları Bağımsız bir teknolojik yayının yaptığı tespitlere göre Japonya'da en büyük 10 gaz şirketine satılan cihazların yaklaşık %94. Gaz kaçakları meydana geldiğinde. Japonya'da 1960'da kendi geliştirdiği teknoloji ile gaz sensörü üretimine başlamıştır ve 30 milyon adetten fazla satarak şu anda Japonya'nın en büyük gaz dedektör ve alarm cihazı üreticisidir. Depremde can kaybı büyük oranda ortaya çıkan yangınlar sonucunda ortaya çıkmıştır.Büyük hacimlerdeki enkaz çok çeşitli çevre sorunlarına yol açmıştır. bu ihmalin insammıza ve sanayimize bedelinin ağır olmamasını dileriz. İşte bu talihsiz felaketin ardından bütün Japon gaz şirketleri gibi. ISO 9001 belgesini de alarak teknolojisini belirli standartlara oturtmuştur. Raporlara göre Hyogo Bölgesi'nde yarısı depremden sonra 24 saat içinde başlamak suretiyle 164 ayrı yangın çıkmıştır. • 4. ticari marka. Japon Standartları. Enkaz kaldırma işlemleri sırasında yapılan çalışmalarda. Gaz Dedektör ve Alarm Sistemleri Japonya'da oldukça geniş bir kullanıma sahiptir. bu gazların birikimi. Gaz Dedektör ve Alarm Sistemlerinin kullanımını zorunlu kılmaktadır. New COSMOS (Japon) Firması ve Japon Gaz Endüstrisindeki Yeri Çeşitli gazların. Doğru kullanıldığında bu gazlar güvenlidir. Ülkemizde ise 'olmazsa olmaz' yerlerde dahi çok kısıtlı kullanılmaktadır ki. Gaz Dedektörleri ve Alarm Sistemleri. ölümlerin yarısından fazlasının deprem sonucu meydana gelen gaz kaçaklarının oluşturduğu yangın ve patlamalardan kaynaklandığı görülmüştür. örneğin doğal gaz ve LPG'nin kullanımı günümüzde oldukça yaygındır. kullanıcıları gaz kaçaklarının tehlikelerinden korumak için dizayn edilmiştir. onlarca teknik literatür COSMOS araştırma merkezinden dünya teknik literatürüne sunulmuştur. Osaka Metropolitan Gas Company (OMG) şirketi de birçok tecrübeler kazanmıştır. 3. Sonuç olarak bu olgu COSMOS Cihazlarındaki bir temel prensibi vurgulamaktadır : Güvenilirlik ve kullanım kolaylığı. yanma ve patlama tehlikesi oluşturur. ( Bakınız Ek I) Bu sonuç şaşırtıcı değildir çünkü bu cihazların çoğunluğu talebi yapan büyük gaz şirketleri ile beraber geliştirilmiştir.5 i COSMOS tarafından sağlanmıştır. Aşağıda OMG' nin deprem sonrasında 67 .

5 ayrı ülkede patent almış bir modeldir ve esas olarak dahili tesisatlarının gaz kaçaklarına test edilmesi sırasında hem tesisat hem de kaçağın yerini belirlemek amacıyla kullanılmaktadır. OMG'de bu sebeplerden dolayı diğer Japon gaz şirketleri gibi bu konuda da COSMOS Gaz Dedektörlerini kullanmışlardır. Cihazlarda kullanılan sensör teknolojisinin detaylarına bu bildiri çerçevesinde girilmemiştir.000 250 Deprem sonrası sipariş 50 1.) Bu sonuç COSMOS'un sensör teknolojisine yaptığı yatırımın ve gaz dağıtım firmaları ile oluşturduğu verimli işbirliğinin meyvesidir. bu süre içersinde 5 milyon binanın tesisatları gözden geçirilmiştir. alev iyonizasyon yöntemi (FDD) prensibi ile çalışan. yine gaz firmalarının kullanıldığı değişik modeller de bulunmaktadır.050 3. Model XP. yüksek işletme maliyetleri ve bakım maliyetleri ile çeşitli işletme zorlukları olan cihazların alternatifleri olarak geliştirilmiştir.000 2.304II XP-702S XP-707 Deprem öncesi 1. gaz verilen bir tesisatın güvenilirliği sabun köpüğü testinden daha kolay ve güvenli olarak tesbit edilebilmektedir. Yukarıda Ek F de 1994 yılında Japonya'nın en büyük 10 gaz şirketinin 1994 yılı itibariyle gaz cihazları envanteri görülmektedir.3x10"5 atmcmVsn debilerdeki çok küçük kaçaklar dahi tespit edilebilmektedir.200 100 Toplam 1. 1. fakat yukarıdaki modeller özellikle deprem sonrası çalışmalarda yoğun olarak kullanılmıştır.707 A). güvenilir çalışma prensipleri yanında. deprem öncesi ve hemen sonrası OMG' nin sahip olduğu miktarları verilmiştir. Bu işlemin sağlıklı yapılabilmesi için güvenilir ve kolay kullanımı özelliğine sahip cihazların kullanılmasının gerekliliği aşikardır. hem gaz çeşitleri hem de hizmet çeşitleri açısından ülkemizdeki şirketler yanında 68 .200 350 Bu modellerden birincisi ile tespit edilen metanm. (Sabun köpüğü testi ile tespit edilen minimum debi 1. OMG deprem sırasında gaz gönderme işlemini anında kesmiştir ve tekrar gaz verme işlemine 2 ay sonra başlamıştır. bu rakamları değerlendirirken aşağıdaki hususları da not etmeliyiz . Kullanımı oldukça basit olan bu hafif cihaz (yaklaşık 700 g) sayesinde. İkinci model. İşletme maliyetleri sadece kalem pil ve bir yıldan uzun sürelerde değişen sensörleridir. yine gaz firmalarından gelen talep ile birlikte gelişen bir modeldir ve toprakaltı borularından gaz kaçaklarının tespiti amacıyla geliştirilmiştir. Üçüncü model ise (XP . Bunların yanında.şehre gaz verme işlemleri sırasında yapmış olduğu çalışmalar ile ilgili birkaç önemli nokta bilgilerinize sunulmuştur. Aşağıdaki listede COSMOS Gaz Dedektörlerinden XP-702S.3x10 ~l cmVsn iken bu cihaz ile 3. Esas olarak ikinci ve üçüncü modeller. Bu gaz şirketlerinin çoğu dünya ölçeğinde dev gaz dağıtım şirketleridir ve operasyon alanları. yeraltı gazından mı yoksa boru tesisatından oluşan bir kaçaktan mı geldiğinin ayrımı yapılabilmektedir.XP-707 ve XP-304 JJ modellerinin. Türkiye'deki gaz şirketlerinin ellerindeki cihaz sayılarını kabaca bilen bizler.

Günümüzde CO dedektörünün de Japonya'da evlerde kullanımı zorunlu hale gelmiştir ki bu durum toplum bilincindeki ivmenin sonucudur. Oluşturulmuş ve oluşturulacak standarlarının. Yazıktır ki. evlerde. bu envanterin. fakat bu şansın her zaman toplumumuzla beraber olamayacağım düşünmek zorundayız. Öte yandan. Yukarıdaki temel farklar. gelişmiş toplumlarda bu bilincin etkisini gösteren bir örnektir. bu şartların da göz önünde tutularak oluştumlmasmdaki gereklilik ve acillik ortaya çıkmaktadır. kuruluş yıllarının eskiliği ve edindikleri tecrübeler açısından da ülkemizdeki gaz dağıtım şirketlerine göreceli üstünlüklere sahiptir. İşyerlerinde bu riskin bir yere kadar izlenebildiğini düşünmek istiyoruz. Halbuki. Ülkemizde ise. kendileri tarafından da kabul edileceği gibi. evlerde gaz dedektörlerinin kullanımına yönelik bilinç maalesef yeterli değildir ve yasalar açısından bir zorunluluk da henüz yoktur.1 'inde gaz dedektörü bulunmaktadır. varolan şartlarda dahi.oldukça büyüktür. Deprem şehri Kobe'nin gaz şirketi OSAKAGAS halen 5. hem de güvenliğe yönelik standartları Japonya'da çok sıkı olarak kurallara ve yönetmeliklere bağlanmıştır. yapılanların yetersiz kaldığına dair toplumdan gelen tepkinin varlığı. Son deprem felaketinin yoğun gaz dağıtımının yapıldığı bölgeleri ciddi olarak etkilememiş olması bir şanstır. yine Japonya'da yaşanan nükleer kazanın ardından yapılan onca detaylı araştırmaya rağmen. cihazın hedef gaz seçim karakterine de (selektivite) atıfta bulunması gerekmektedir. gaz dağıtım şirketlerimizin ellerindeki cihazlar maalesef yeterli değildir. Kısaca. örneğimiz olan Japonya'dan bazı tecrübeleri incelemek. Ülkemizdeki durumu tartışmadan önce. Yukarıda bahsedilenler. güvenlik/emniyet tedbirlerine verilen önemin ve bu bilincin toplum katında yaygın olarak yerleşmesi ile. Bu şirketler. genel olarak bakıldığında bu hususun umut verici olmadığını biliyoruz. konuya daha somut bakılmasını sağlayacaktır. Öte yandan benzer ters ilişki doğal gaz içinde mevcuttur. 2. bununla beraber bu riski konjrol etmek ve izlemek mümkündür. Ek W de görüldüğü gibi Japonya'daki evlerde kullanılan LPG dedektörlerinin sayısı arttıkça meydana gelen kazalar ters orantılı olarak azalmıştır ve halen evlerin % 99. Yakın zamanda. halen doğal gaz kullanılan evlerin yaklaşık % 40'ında dedektör vardır ki bunun nedeni. Deprem gibi bir felaket sonrasındaki şartlar düşünüldüğünde ise. Gaz dağıtım şirketlerinin hem çalışma detayları. işyerlerinde ve evlerde kullanılan yanıcı gazlar her zaman potansiyel bir risk taşımaktadır. 3. evlerde bulunan gaz kullanan cihazların ve tesisatların periyodik kontrolleri zorunludur. başlangıçta gaz dedektörü kullanmadan düşünülen bir takım tedbirlerin netice vermemesi ve sonuç olarak bu uygulamalarda gaz dedektörü kullanımına geç başlanmış olmasıdır. sonuç olarak. gaz dedektörü denilince bir 'yalancı çoban' hatırlanmaktadır ve sigara dumanından dahi alarm veren cihazların pazarda yer alması ile bu bilinç ters yönlendirilmiş durumdadır. Örneğin.9 milyon aboneye hizmet vermektedir. 69 . bahsedilen cetvelde kullanılan cihaz envanterlerine de yansımaktadır. genel olarak deprem sonrası gaz tesisatlarının devreye alınması veya deprem sonrası gaz kaçaklarının süratle tespit edilerek olası felaket risklerinin ortadan kaldırılması yönündeki tedbirlerle ilgilidir.

fakat her felaketten ders çıkarmayı bilerek. JETRO 70 . Benzeri yaklaşımı ülkemizde de görmek istiyoruz. Kaynaklar [1] [2] Introduction to COSMOS Gas Sensors. Ltd. Sonuç Son yaşadığımız Marmara Depremi'nin yaşattığı acıların bir bedeli olarak. Japonya ile uzun yıllar ticari işbirliği halinde olan bir firma olarak eminiz ki. 1999 Version.4. Bu inceleme yazısının esas konusu olan deprem sonrası gaz tesisatlarının devreye alınmasındaki tecrübelerin. New COSMOS Electric Co. 1981 Japan The Great Hanshin . Japonya'da ilgili kurumlar çoktan Marmara Depremi ile ilgili detaylı incelemeyi başlatmışlar ve bu tecrübeyi de akıl/tedbir dağarcıklarına katmışlardır.August' 1. yaşanma ihtimali olan diğer felaketler için daha hazırlıklı ve tedbirli olmamız gerektirdiğini ve Japonların bu felaketi izlerken edindikleri amacm bizlerin de diğer ülkelerin yaşadıkları tecrübelerden faydalanmayı hatırlatmasını umut ediyoruz. zaman zaman benzer acıları yaşamakta. insan hayatı ve genel olarak tüm güvenlik kavramlarına verilen büyük önem ve hassasiyete rağmen. toplum bilincimizde olumluya giden bazı oluşumları bekliyoruz. Deprem riskini sürekli yaşayan bir ülke olarak Japonya da. aynı hataları tekrarlamamak basiretini göstermektedir.Awaki Earthquake Statistics.

belli bir eğitimden geçirilmemiş insan gücü tarafından oluşturulması bu zorluğa neden olmuştur. aynı zamanda günümüz şartlarına ve teknolojik gelişmelere de ayak uyduramamıştır. yapılarda taşıyıcı duvar ve döşemelerin bütün halinde ve tek işlemle yerinde dökümünü sağlayan bir yapım yöntemidir. Bu yıllarda gerek zorluğu . Uzunca bir süredir ki yaklaşık 12 sene bir fiil tünel kalıpla yapılan konut işlerinde sorumlu. Biraz sonra bahsedeceğim bazı kaza olayları da bu konunun« ne kadar önemli olduğunu göstereceği kanaatindeyim. gittikçe zorlaşmakta. Yapmış olduğum gözlemlerde bu kazalardaki nedenlerin % 50 sinin çalışanların eğitimsizliğinden. Tüm bu zorlamalar seksenli yıllar da ülkemize hızlı yapım teknolojilerinden olan TÜNEL KALIP sisteminin gelmesine neden olmuştur. Devletimizin bu konudaki yaptırım gücü hepimiz tarafından da bilindiği gibi. Fakat ne yazıktır ki teknoloji öğretilirken gerekli güvenlik önlemleri eğitimi ihmal edilmiştir. bence bir kazanın özellikle ölümlü bir kazanın kendilerine neye mal olduğunun henüz bilincine varmayışlarından kaynaklanmakta. yetersiz kalmış. Seksenli yılların başında ülkemize gelen bu sistemin teknolojisine adaptasyon oldukça güç olmuştur. Bu rekabete dayalı iş dayalı iş aleminde bu günde hala aynı olan koşullar. Cafer TAŞTAN Alsim ALARKO Ataşehir Müessesesi Kalite ve İş Güvenlik Şefi Ülkemizde 70'li yılların sonu. koşulları belli olan sektörde iş alabilmek. Bu konuda Çalışma Bakanlığınca başlatılan çalışmaları taktirle karşılamakla beraber sivil toplum kuruluşlarıyla kopuk gerçekleştirilmeye çalışılan bu çalışmaların pek verimli olacağı kanaatinde de değilim. sadece en düşük teklifi vermekle değil. kaderciliğinden ve dikkatsizliğinden. Birazdan bahsedeceğim bu olaylar son derece düşündürücü aynı zamanda bu konudaki yetersizliği ve eğitimsizliğin getirdiği tehlikeleri göstermesi açısmdan ilginç bulacağınızı düşünmekteyim.güvenlik şefliği gibi çeşitli kademelerde çalışırken bir çok olayla karşılaştım veya sektörde diğer şantiyelerde olan olaylardan bilgi sahibi oldum. Tünel kalıp sistemindeki kaza oranının fazlalığı ve özellikle ölümlü kazaların fazlalığı bu sektördeki güvenlik önlemleri ve bunun için verilecek eğitimlerin önemini oldukça artırmaktadır.TÜNEL KALIP SİSTEMİ İLE KONUT YAPIMI SIRASINDA OLUŞAN KAZALAR VE ÖNLEMLERİ İnş. 71 . Bu konudaki tüzüklerin ve yasaların yetersizliği günümüzde her konuşmada gündeme gelmekte ve tartışılmaktadır.gerek kısıtlayıcı mimarisi ve gerekse yapım sırasındaki risklerinin fazlalığı nedeni ile batıda yavaş yavaş bu sistemi bırakma yoluna gidilmekte idi. işçilik kalitesini düşüremeyeceğiniz" için büyük ölçüde işin hızma bağlı kalmaktadır. Bu hızda sektördeki riskleri de beraberinde getirmektedir. Bu keskin rekabet ortamında para kazanabilmek de "malzemelerde kısıntı yapamayacağınız. Tünel kalıp sistemi. % 40 iş sahiplerinin güvenlik işlerine ve önlemlerine yeterince önem vermeyişinden ki. Genel problem olan ve çoğunlukla inşaat sektöründeki iş gücünü oluşturan kesimin kırsal kesimden gelen.şantiye ve kısım şeflikleri. 80'li yılların başında iyice artan konut açığı ve oluşan pazardan daha fazla pay alma isteği rekabet ortamını iyice zorlaştırmıştı.Müh. büyük ölçüde kalitesi yüksek birim maliyeti düşük alternatif tekliflere dayanmaktadır.

Tünel kalıp elemanlarından yerde temizlik ve kalıp yağlama işlerini yapan bir arkadaş.000. diğer eliyle makası tutarak hasır çeliği kesmeye çalışan bir arkadaşımız dengesini yitirince dış cephe iskele korkuluğunun da olmayışı nedeni ile 5 kat aşağıya temel demirleri üzerine düştü. görme bozuklukları .000 =7191 500 x 300 x 8 Türkiye geneline göre oranların yüksekliği dikkatinizi çekmiştir umarım. aşağıda bahsedeceğim olaylar sadece sizlere örnek için seçilmiş 3-4 şantiyedeki olaylardan bazıları. Fakat uzun süredir şantiyelerde ve tünel kalıpta çalışan birisi olarak bu oranların daha yüksek olduğunu söyleye bilirim. Şantiye şefi olarak bulunduğum bir şantiyemde ki. 500 Ve bu şantiyede bir yıl içinde bu kazaların şantiyeye maliyeti (ölümlü olay hariç ) yaklaşık 700 milyon mertebelerinde olmuştur.000 (inşaatiş kolu ) 518. Elbette ki yukarıdaki veriler Türkiye geneli için bir veri teşkil etmemektedir sadece bir fikir vermektedir. dış cephe tünel kalıbında bulunan beton iskelesini temizlemek için üzerine çıkıyor. Bir başka şantiyede çalışan tünel kalıp elemanlarından birisi perde aim elemanını yerleştirip yan vidalarını sıkarken anahtarın kurtulması sonucu dengesini yitirmiş. bizler bu durumdayken çalışan işçinin' bilgi düzeyini sizler tahmin edersiniz sanıyorum. Bunları dinleyince sanırım sizlerde benim gibi olayın nedenli çitti ve ihmale getirilemeyeceğini ve biran önce gerekli önlemlerin alınması gerektiği fikrini paylaşacaksınız.423 x 10. Şöyle ki. 72 .825) İşçi çalışmış ve (13. Güvenlik önlemleri alınmayan şantiyelerde bu oranlar katları şeklinde artmaktadır. SSK verilerine göre ülkemizde 1997 yılında (518. Tünel kalıpla imalat yapan ve henüz istenen düzeye erişmemekle beraber güvenlik önlemlerini almak için çaba gösteren bir şantiye de bir yıl içinde yapılan gözlemde 28 iş kazası olduğu gözlenmiş. Bir diğer olayda dış cephe perdesinde bulunan üstteki tayrot deliği yerini emniyet kemersiz. bir eliyle kendini.000. bir şey batması şeklinde olmuştur. mucize eseri yaşama döndü fakat çalışamaz durumda.825 x 300 x 8 =311 şantiyemizde 863 x 10.6 olmuştur. Bu şantiyemizde ise 28 x 100 = % 5. 500 kişinin pik noktada çalıştığı bu şantiyede kazaların çoğunluğu yüksekten düşme ( % 14 ) malzeme düşmesi ( % 11 ) ve diğerleri çarpma. o tarihlerde güvenlik önlemlerine yönelik yöneticiler olarak hiçbir eğitim almadığımız gibi çok kısıtlı bilgilere sahiptik.9919) kaza olmuştur.% 10 da özellikle tünel kalıp uygulama projeleri oluşturulurken iş güvenliği açısından yeterince irdelenip o şekilde proje yapılmayışından kaynaklanmakta. Bu yıl içerisinde 1 ölümlü kaza olmuştur. Ayrıca 1 ölümlü vakamız ile fatalite oranına bakarsak : Fatalite oranı : 1x100 = % 20 Bu oran Türkiye genelinde ise % 008 dir. bu mahalde ki iskele aralarının da bağlantısız olması nedeni ile aşağıya düşerek yaşamını yitirmiştir. İnşaat iş kolu iş kazası oranı: 13991 x 100 518825 = % 2 dir.zaten dengesiz olan bu kalıptan diğerine geçmek isterken « oysaki aşağı inip öyle geçmesi gerek » bu sırada devrilen kalıp altında kalarak yaşamını yitirmiştir. Bu bilgileri 500 destekleyen kaza ağırlık oranlarına bakarsak: Türkiye = 388.

özellikle gece çalışmalarında yetersiz aydınlatmanın yaratığı kazalar nedeni ile oluşan ağır. Tüm bu olayların yanı sıra kalıptaki kişisel koruyucu malzemelerin kullanılmaması nedeni ile oluşan baş çarpmaları.bir elemanın maluliyeti ve diğerlerinin ağır yaralanmasına neden olmuştur. Bir diğer olayda kalıptan normal iniş merdiveni yerine alın elemanından inmeye çalışan bir eleman tutmuş olduğu kancanın yerinden çıkması nedeni ile aşağıya düşmüş ve uzunca bir süre çalışamaz hale gelmiştir. Yine bir şantiyede gece çalışması sırasında bu işi yapan 5 eleman ısınmak için içeriye girmişler yorgunluğun ve sıcağın etkisi ile uykuya dalan elemanlar zehirlenmişlerdir. İlginç ve kişisel koruyucuların önemini gösteren bir diğer olay. Eğitimsizlik ve dikkatsizliğin neye mal olduğunu gösteren anlatacağım iki örnek olaydan ilki şöyle olmuştur. Bacalar genellikle 5 mt lik aspest boru ile ve özel olarak bırakılan yerlerine yukarıdan aşağıya indirmek sureti ile yapılmaktadır. Fazla rüzgarlı bir havada kalıp sökümü sırasında tam kalıp kaldırılırken rüzgarın etkisiyle dönmeye başlamış bu sırada tutmaya çalışan vinci de beraberinde sürükleyerek söküm yapılan bina üzerine vinçle birlikte düşmüş ve bir işçinin ölümü birkaç işçinin ağır yaralanmasına neden olmuştur. Bu olayda bilgisizlik ve dikkatsizliğin neye mal olacağını açıkça görmekteyiz. Bu uygulama sırasında sıkça karşılaşılan olay çalışanların bu mahallere girerek ısınmaya çalışmalarıdır. Bu tür örnekleri istemesek de artırmak mümkün. 73 . Kalıp çıkarma sırasında tünel kalıp rüzgarın etkisiyle dönmeye başlamış perde alnına çarpan kalıp buranın kopmasına neden olmuş kopan beton parçası iskele çarpınca sıçramış ve iki kat aşağıda bulunan temizlik elemanın kafasına çarparak hayatını yitirmesine neden olmuştur. Örneğin bir başka şantiyede tünel kalıbı çıkartmaya çalışan elemanlar. Diğer olay binada çöp bacası montajı sırasında yaşanmıştır. Bu uygulama kalıp ön yüzünün branda ile kapatılarak içeride LPG tüplerle çalışan özel ocakların yakılması sureti ile yapılmaktadır. Ayrıca kalıptan ve katlar arasından inişi sağlayan merdivenlerin usulüne uygun olmayışının yaratığı kazalardan.b olaylar her gün yaşanmaktadır. hafif ve hatta ölümlü vakalardan bahsetmek mümkün. Bu olayda da bir çok işçinin ağır yaralanmasına neden olmuştur. bağlantı yerinden kurtulan diğer baca üzerine düşmüş ve arkadaşın ölümüne neden olmuştur. Rüzgarlı havalarda kalıp işçiliğinin ne kadar tehlikeli olduğunu gösteren bir diğer olay. gözü kaynak alması nedeni ile göz bozuklukları v. Oysaki bir baret belki de bir hayat kurtaracaktı. çeşitli yaralanmalar .Bir başka olayda dış kalıp iskelesine aşın ağırlık konulmuş bu durumda iken ayrıca dışarıya bakmaya çıkan elemanlardan 5'ide aynı iskeleye çıkmışlar tabi bu ağırlığa dayanamayan iskelenin kırılması nedeni ile hepsi aşağıya düşmüş bu olayda bir elemanın ölümü. Tam bu sırada kaldırma elemanının mili kopmuş kalıp. Kış aylarında betonun gerekli mukavemete ulaşması için kür uygulaması yapılmaktadır. işçilerinde bulunduğu iskeleye çarpmış . kaldırma aparatını tünel kalıba bağlamışlar sonra aynı iskele üzerinde dururken vince talimat verilmiş kaldırılmaya çalışılmıştır. kırılan iskele üstündeki elemanlar ve kalıpla birlikte aşağıya düşmüşlerdir. Bir montaj sırasında bacaların birbirine geçirilmesinde problem olunca oturmayan bacayı yukarı çektirirken bir arkadaş diğer bacanın üzerine çıkmak sureti ile bileziği oturmaya çahşmış tam bu sır.

krikoları tam anlamı ile yan perdelere basacak şekilde sıkılmalı. En önemli hususlardan biriside iskele platformları yağlardan arındırılmış olmalı. Kaldırılırken terazisinde ve yan bağlantı kulaklarından kaldırılmalı. Tünel kalıp sisteminde alınması gerekli güvenlik önlemlerinin ve mutlaka çalışan personelin eğitiminin gerekliliğini ortaya koyduğunu sanıyorum. İskele yanlarında bulunan sıkıştırma. İskele kattaki yerine alınmadan önce iyice kontrol edilmeli gergi bağlantı kelebekleri. Burada sizlere tünel kalıp sisteminde proje çalışması aşamasından başlayarak kurumuna ve sökme aşamasına kadar ki safhalarda iş sağlığı ve güvenliği açısından nelerin yapılması gerektiğini yapılmadığı takdirde ne gibi kazalara neden olacağını anlatmaya çalışacağım. ön korkuluklar ve yan krikolar iyice kontrol edilmeli. Aksi takdirde kalaslarla veya buna benzer malzemelerle yapılan iskeleler arası geçişler ölümle neticelenen kazalara neden olmaktadır. ayrıca üzerinde malzeme olmamasına dikkat edilmeli. girintiler ve iskele aralıklarıdır. En son iskelelerin dış kenarında mutlaka seyyar korkuluklar olmalıdır. Ön kor'aıluk ağları yeterince sağlam ve gergin olmalı. İskeleler mutlaka birbirine geçişe olanak verecek şekilde oluşturulmalıdır.Tüm yukarıda bahsetmiş olduğum vakalar. Dış iskelelerde mutlaka sırt korkulukları takılı olmalıdır. Kaldırma aparatı sürekli kontrol edilmeli en küçük bir çatlama görüldüğünde veya 250 kullanımdan ( yaklaşık 3 ay ) sonra mutlaka değiştirilmeli. Kesinlikle boşluk bırakılmamalı. Montaj aşamasında dikkat edilecek hususlar: • • Tünel kalıpta mutlaka uzman ekipler çalıştırılmalı başka hiç kimse kalıba çıkartılmamalıdır. Kaldırma aparatı tünele bağlanırken kelebek somunun iyice sıkıldığından emin olunmalı. Ayrıca üzerinde kaldırılma sırasında düşebilecek eşyalar bulunmamalıdır. Bu aşamada mutlak surette güvenlik elemanlarının proje departmanı ile ortak çalışma yürütüp bu tür kritik noktaların çözümlerinin üretilmesini sağlamalıdır. Bu aşamadan sonra mutlaka bir işaretçi nezaretinde tünel kalıp kaldırılmalı. 2. Özellikle tünel kalıbı hızlı bir vaziyette çevirecek kadar etkili olan rüzgarlı havalarda çalışma derhal kesilmelidir. 1. • • • • • • • • • • • • • • • 74 . Tünel kalıptan iniş ve çıkışlarda. İskeleler arası boşluklar ayak kırılmalarına neden olmaktadır. Kaldırılırken altında görevliden başka hiç kimse bulunmamalı. dış cephe iskelelerine iniş ve çıkışlarda özel olarak yapılan kalıp üzerine montajlı merdivenler kullanılmalıdır. Tünel kalıp uygulama projesi aşamasında dikkat edilecek hususlar : • Genellikle tünel kalıp imalatçı firmaları tarafından hazırlanır. En önemli hususlardan birisi kurum sırasında bu korkuluklar dik konuma getirilmelidir. İskeleler yerine konulurken alt yastık noktasını oluşturan yerdeki ters ( u) nun içerisine 10x10 dan en az 1 mt uzunlukta ahşap konulmalı ve bu ahşabın döşeme üzerine iyice oturması sağlanmalı. Bu aşamada en çok dikkatten kaçan husus iskelelerde köşe geçişleri. Etraf kontrol edilip hiç kimsenin olmadığından emin olunduktan sonra kaldırılmalı. Tünel kalıp yerine alınırken ve söküm sırasında kullanılan aparat vmutlaka 1000x500 ebatlarında büyük kaldırma üçgeni olmalıdır. İki iskele arasında en çok 20 cm olmalıdır.

üstünde ve altında hiç kimsenin bulunmadığından emin olunduktan sonra işaretçinin komutuyla alınmalıdır. Gaz alevleri açık renkte olmalı enjektör üzerindeki hava ayar yüklüğü ile ayar yapılmalıdır. Tünel kalıp kaldırılması ve kattan alınması sırasında üzerinde hiç kimse bulunmamalıdır. Hortum tüp bağlantısı öncesi mutlaka alev geri dönüş ventili bulundurulmalı. Tüp ve ocak bağlantılarında mutlaka kelepçe kullanılmalıdır. Tünel kalıp temizliği ve yağlaması sırasında kesinlikle üzerine çıkılmamalıdır • • • 4. Söküm öncesi en az 1 saat önceden perdeler açılarak havalandırma yapılmalı. Birçok ölümlü kaza engebeli ve sağlam olmayan mahalde yapılan kalıp stokları sırasmda olmuştur. yapılmalı ve mutlaka vinççi ile irtibatı sağlayan işaretçi bulundurulmalı. 75 . Yakmak için gerekli kontroller ( yukarıdaki hususlar ) yapılmalı ve tüpler tünel dışında kalacak şekilde yerleştirilip yakma işlemi yapılmalıdır. Pilot musluklar mutlaka kullanılmalıdır. Gaz kaçakları testleri sabunlu su veya köpükle yapılmalıdır. Konulduğu yerde dikmelerin yere tam oturduğundan ve kalıbın dik konumda bulduğundan emin olunmalıdır. Tünel kalıp ısıtma işlemi sırasında dikkat edilecek hususlar: • • • • • • • • • Isıtma ocakları tüp bağlantıları mutlaka mekanik ve kimyasal etkilere yüksek dayanımlı kırmızı renkli hortumlarla yapılmalı. ağların üzerinde hiçbir malzeme olmamalıdır. 3. Bu durumda birçok zehirlenme olayına neden olmaktadır. Dişli bağlantılarında teflon bant kullanılmalıdır. Isıtma süresince bir görevli tarafından sürekli ocaklar kontrol edilmeli ve sönen ocakların derhal gazı kesilmeli. Kalıp ayarlı dikmelerin tamamı mutlaka açılmalı ve tekerleklerin zemin ile irtibatı sağlanmalı Kalıp sürümünden önce iskeleler kontrol edilerek üzerlerindeki malzemelerden arındırılmalı. Kalıp yeterince öne sürüldükten sonra ( kaldırma aparatı montajına el verecek miktarda dışarı çıkartılır ) aparat kontrollü takılmalı ve içinde.• Gece çalışmalarında mutlaka boşluklar ve tam olarak kalıp üzeri görülecek şekilde aydınlatma sağlanmalıdır. Kalıp sökümleri yetkilinin kontrolünde. Tüpler dik konumda tutulmalı ve istiflenmelidir. Isıtma sırasında en çok yapılan yanlışların başında ocaklar içeride yanarken ve tünel perdeleri kapalı iken bir çok işçi tarafından içeriye girerek ısınmaya çalışılmakta. Tünel Kalıp söküm sırasında alınacak önlemler : Öncelikli olarak tünel kalıpların konulacağı alanın mutlaka düzgün ve zeminin sağlam olması sağlanmalı. Ön korkuluklar yatay konuma getirilmeli. • • • • • • • • • Tüm yukarıda söz konusu edilen hususlar bu güne kadar yapılan tünel kalıp çalışmaları sırasında gözlenen ve yapılmamaları nedeni ile bir çoğunda ölümle neticelenen kazaların oluşması neticesi çıkan sonuçlardır.

76 .

işyerindeki yöneticinin tehlikeleri ve kontrol edilebilecek riskleri önceden tespit edememesi halinde tamamen şansa kalmıştır. işletmelerdeki risk değerlendirme ve üst yönetimin kontrol sistemlerinin uygulanmasındaki başarısızlığı sonucu meydana gelen kazada yaralanmalara. ve tabanını oluşturan işyerindeki tesislere ve ekipmanlarda meydana gelen hasarlar veya kıl payı kurtarılan yaralanmasız kazalar arasındaki ilişkiyi göstermek amacıyla kullanılmaktadır. Kuşkusuz. Örneğin. 25 sene önce İngiltere Endüstri Konfederasyonu'nun (CBI). yaptırıma sahip bir birim olan İngiltere İş Sağlığı ve Güvenliği Kurulu (HSE) yıllarca iş sağlığı ve güvenliği ile karlılık arasında bir bağlantı olduğunu savunmuştur. Bu durumda. günlük yönetim akışı içerisinde iş sağlığı ve güvenliği bilinci ile bütünleşeceğinden önem kazanmaktadır. indirekt maliyetleri de dahil bilinebilseydi o işletmede iş güvenliği ile ilgili önlem ve kurallar tereddütsüz uygulanırdı. iş kazaları arasındaki ilişkiler. Sonra. Bu piramidin tavanmı oluşturan ölümcül kazalar. bir iş makinasının bakımsızlık veya ani arıza nedeniyle sızan ve biriken oradan geçmekte olan işçinin yağa basması nedeniyle kayarak düşmesi sonucunda. Nitekim. ortasını oluşturan ölümcül olmayan ancak ağır veya hafif yaralanmak kazalar. "Şirket bazında. kazanın maliyeti içerinde yer almaktadır. genellikle kaza piramitleri ile gösterilir. Bu gün. iş kazalarının ve çalışırken oluşabilecek hastalıklarını azaltabilmek için bu konuda kararlı ve etkili kuralların uygulanmasının yanı sıra. iş kazaları ve meslek hastalıklarının doğurduğu maliyetleri derhal ve basit bir şekilde ölçebilecek bir formülü geliştirebilmiş olması halinde iş kazalarının ve bunun sonucunda meydana gelen yaralanmaların. 1475 sayılı İş Kanunu'nun Madde:73'e göre "Kaza Bildirimi formu" 2 Toone B. Sanayileşmiş ülkelerde iş kayıplarının kontrolü teorisinde.1999 1 77 . Bundan dolayı. İşte bu tür işlemler ve bunlara benzer işler.5. 2 O halde. sağlık sorunlarına veya malzeme ve ekipmanlann hasarına dolayısıyla. mevcut yasalar gereği formların doldurulması gerekir. kaza küçük bir yaralanma veya sakatlanma ile sonuçlansa bile bu olayın. işçinin çalıştığı yerde bulunan diğer işçilerinin de iş güçlerinde verim düşüklüğüne neden olmaktadır. Öyle ki. işletmelerin iş sağlığı ve güvenliği için bütçelerinde bu konuda ayıracakları para. Bu kazaların maliyeti. sadece iş elbisesi 506 sayılı Sosyal Sigortalar Kanunu Madde:27'y3 göre "Vizite Kağıdı". Bovis Europe Safety Manager "İnşaat İş kazaları maliyet analizi" konulu konferans notu 4. * Ayrıca. özellikle İngiltere'de bu görüşü savunan endüstri kuruluşlarındaki yöneticilerin sayıları gittikçe artmaktadır. diğer işlemler de tamamlanır. sakatlanmaların ve ölümlerin azaltılmasında çok önemli bir katkı olacağı" belirtilmiştir. üretim kaybına veya bakım maliyetinin artmasına ve hatta tazminat davalarına varan sonuçlara neden olabilmektedir. işletmeler bu bilince sahip olmadan kazaları azaltmak veya kazaların önüne geçmek mümkün değildir. sakatlanmaların veya ölümlerin işletmelerin verimliliğini ters yönde etkilediği bu gün gelişmiş ülkelerde yapılan araştırmalarla artık kanıtlanmıştır.İŞ KAZALARININ MALİYETİ Oktay TAN * MESKA Vakfı Başkanı Meydana gelen iş kazaları sonucu yaralanmaların. İş Sağlığı ve güvenliği konusunda yapılan Robens Komisyonu'nda yaptığı bir açıklamada. kaza olayında yaralanma veya sakatlanma varsa genellikle tedaviyi gerektirir tıbbi müdehale mevcuttur. Kazalar dolayısıyla meydana gelen zararın büyüklüğü.

yağın sızmamasını ve birikmemesini dolayısıyla herhangi bir kazaya neden olmamasını sağlayacaktır. bunun yanı sıra iş kaybını artıracak ölçüde sakatlanmalara. Bu bulgular. her kazanın maliyeti hesaplanmış ve kazaların nedenlerine göre kazayı önleme önlemleri ile kaza maliyeti arasında bağlantı olup olmadığı araştırılmıştır.4'ünü. herhangi bir nedenle alev alıp küçük veya büyük boyutta yangının çıkmasına neden olabilir. kazalara neden olan hususları kontrol etmek. Örneği verilen iş makinasımn periyodik bakım ve kontrollarınm yaptırılması. Çalışmalar sonucunda elde edilen kaza maliyetleri. Bu ölçekteki kayıplar. sakatlanması. • İnşaat yapan bir firmanın proie bedelininin % 8'ini. bu araştırmaya katılan firmaların hiç birinde araştırma süresince büyük boyutlarda kaza meydana gelmemekle birlikte. • Mandıra işlerini yapan bir firmanın isletme maliyetinin % 1. projenin tüm süresi üzerine uyarlandığında. hep iş kazası olarak değerlendirilmiştir. yukarıda da belirtildiği gibi beş ayrı iş kolunda faaliyet gösteren 4 firmalarda yapılan etüdlerden elde edilen bulguları tanımlamaktadır.075 Sterlin'e yükseldiği tespit edilmiştir. Daha sonra. İngiltere 3 4 The Cost of Accidents at Work. 87. Yukarıda sözü edilen İngiltere'deki kuruluş. kazaları azaltmanın en etkin yolu.Health and Safety Executive) önlenebilir iş kazaları nedeniyle oluşan kayıpların maliyetini belirlemek ve firmaların karşılaşacakları kayıpların nedenlerini kontrol edebilmelerini amaçlayan "Maliyet Metodolojisi" geliştirmiştir.507 İngiliz Sterlin'i ve bu kazalarda üretim durması nedeniyle oluşan iş kaybının 157. bir başka deyişle nedenlerini ortadan kaldırmaktır. ölmesi veya kişinin işini yaparken hastalanması. davalara ve özel tazminatlara maruz kalınmıştır. • Bu işletmelerin toplam fınansal kaybının. Davies ve Paul Teasdale (ISBN 071 76 0666X) (1994) 78 . HSE'nin bu araştırması. (HSE . published HSE books (ISBN 07176 134379) İş Kazaları ve Meslek Hastalıklarının İngiltere Ekonomisine Maliyetleri. ekipmanlara veya malzemelere yahut çevreye zarar vermesiyle ilgili kayıplar veya iş kaybı ile sonuçlanan herhangi bir planlanmamış olayların tümü. toplam kaybın 245.568 Sterlin olduğu. aylarca süren ve beş ayrı iş kolundaki işletmelerde yapılan çalışmalarda üzerinde çalışılan olayların tümü.3 Bu amacı gerçekleştirmek için bu metodoloji "İş Kazası" tanımım çok geniş kapsamlı olarak ele almaktadır. Beş ayrı iş kolunda yapılan sözü edilen bu araştırma yaklaşık 18 hafta içinde 3626 kaza incelenerek tamamlanmış. tesise. binaya.1 'sini. HSE daha sonra kaza maliyetlerinin gerçek maliyetlerini belirleyebilmek amacıyla çeşitli endüstri alanlarındaki firmalarda meydana gelmiş iş kazaları üzerinde çalışmalara başlamış. • Petrol arama işini yapan bir firmanın potansiyel üretiminin % 14. yukarıda belirtilen kaza tanımına uygun olarak kayıplar belirlenen eşiğe göre kaydedilmiştir. • Nakliyat işini yapan bir firmanın karının % 37'sini. • Sağlık hizmeti veren bir hastanenin yıllık işletme maliyetinin % 5'ini oluşturmaktadır. Yahut sızan ve biriken yağ.kirlenebileceği gibi başını sivri ve sert bir yere çarpmasıyla yaralanabilir ya da ölebilir. Neil V. Bu nedenle. İş Kazası sonucu yaralanması.

318 iş kazası.613. örneğin.604.454. Tüm iş kazaları ve meslek hastalıklarından dolayı yaklaşık 30 milyonun üzerinde iş günü kaybı meydana gelmiş ve dolayısıyla İngiltere endüstrisine yıllık maliyeti yaklaşık 750 milyon Sterlin'e.'sıdır. yapılan olumlu çalışmalar sonucu.834.Endüstri Sektörünü temsil ettiğinden İngiltere açısından çarpıcı olduğu gibi.TL. ülkemiz açısından da ilginç olduğu için burada söz etme ihtiyacı duyulmuştur.374 sürekli iş göremezlik ve 1.881.494. A. 1997 yılında toplam 98.8 Sosyal Yardım Zammı 1.6 929. 506 sayılı Kanuna göre. bazılarının hastalıkları ilerlediklerinden işten ayrılmak zorunda kalmışlardır.3 Yönetim Giderleri Hissesi 698.314.6İ9.024. iş kazası ve meslek hastalığı sonucu sürekli iş göremezlik geliri bağlananlar ile iş kazası ve meslek hastalığı sonucu ölenlerin hak sahiplerine bağlanan gelirler için yapılan giderler aşağıda (TABLO.Sahipleri Aylığı 4. 1.712. Sayfa 25 79 .7 Sigorta Gideri Toplamı 11.9 5.434.1996 ve 1997 Yıllan İş Kazası ve Meslek Hastalığı Toplam Giderleri GİDERLER 1996 Yılı (Milyon TL) 1997 Yıh (Milyon TL) Tedavi Giderleri 456.$dan fazlaya mal olduğu .7 227. işletmenin ticari brüt karının % 5 . işverenlere maliyeti ise 4 bin Sterlin ile 9 bin Sterlin arasında mal olmuştur.549.199.6 Cenaze Giderleri 567. toplamı 19.10'una denk gelmektedir. bu eyaletteki iş yerlerinde 1993 yılında meydana gelen iş kazalarının A. Ayrıca. 1990 yılında 750 bin işçi meslek hastalıklarından dolayı sağlık kuruluşlarına baş vurmuş. kazalar nedeniyle harcanan paraların firmaların karlılığını etkilediğinden.D. İngiltere'de her yıl ortalama olarak yaklaşık 1.D.450.1 milyon çalışanın iş kazasına uğramaktadır.930.000.722.365.0 Kaynak: SSK 1997 Yılı Faaliyet Raporu. 1994/95 ve 1995/96 yıllarında yapılan işgücü araştırmalarına göre.512.997.570.6 1.799. bu tutarın içinde hastalıklarla ve sakatlıklarla ilgili harcamaların yer almadığı.9 19. 1993/94.459.7 1. Ülkemizde.B.834. $ olan bir iş kazasının karşılığında işveren.961. ekonomisine 110 milyar US. aynı yazıda.879. geçen dört yıl içerisinde meydana gelen iş kazalarında % 25 azalma görüldüğü. maliyeti toplam 500 US. Utah iş sağlığı ve iş güvenliği Dairesi Müdürü Jay W.000.7 5. TABLO 1.473 ölüm meydana gelmiş.5 Yol ve Zorun giderler 1. Bagley'in İnterrnet'te yayınlanan bir yazısında.5 1.6 2.240.8 Ödeneği Sürekli işgöremezlik 3.233. işverenlerin iş sağlığı ve güvenliği programlarının faydalarına inanıp bu programların uygulamasında kolaylık sağlamak üzere yönetimde yer alan en alttaki usta başı veya formenden proje yöneticisine kadar herkesin bu konuda eğitim aldıkları.055 meslek hastalığı. nedenlerinin başında.570.8 Diğer giderler 209. yahut 36 metre uzunluğunda iki şeritli asfalt yol yapabileceğini altını çizerek vurgulanmaktadır. iş kazaları ve meslek hastalığı nedeniyle 1.992. 120 metre kare beton dökebileceğim veya 20 mikser hazır beton satın alabileceğini.6 Ödeneği Ölüm Hak.622.B. sonuç olarak böyle durumda daha az kaza olacağı dolayısıyla yapılan işin verimliliğinin artacağı ifade edilmektedir. 1) de 1996 yılı ile karşılaştırılmalı olarak gösterilmiştir.869.4 8. Bu da.476 iş günü kaybolmuştur..5 Geçici İşgöremezlik 592.931. 4.

00 516.sıdır.490. hava meydanı hangar ve dış terminal iskele inşaatı.974.833.513 168.910.000 1.214.796 2.789 228.23 Meydana gelen iş kazalarının toplam direkt maliyeti 22.000 1. kongre ve sergi sarayı inşaatı. meydana gelen iş kazalarına göre doldurulan raporlar ile işyeri sağlık biriminde tutulan protokol defteri kayıtlarında 3. her bir kazanın maliyeti ise.977 5. Dolar karşılığı 330.118.700 184.98 yıllarında yapılmıştır.174 588. kooperatif evleri inşaatı yapılmaktadır.612.566.000 71.964. Bu inşaat firmalarında toplu knut inşaatı.600 işçi. iş kazası geçirenler için düzenlenen 422 adet iş kazası raporu ele alınmıştır.196.561.325.087.000 Standart sapma 54. 5 Bunlann arasında Türkiye'nin tek Kalite Belgeli inşaat firması da bulunmaktadır. Bu inşaat firmasının beş şantiyesinde topllam 3.524.489. İş kazalarının işyerine direkt maliyeti Direkt maliyetin Türleri Revirde ve hastanede yapılan ilk yardım ve tedavi ile ilgili işçinin uğradığı iş kaybının maliyeti Revirde yapılan diğer giderler Revirde İlk yardım için kullanılan tıbbi malzeme gideri İşverece ödenen taşıt gideri İşverence ypılan özel tedavi giderleri SSK'ca yapılan giderler İşçinin kendisinin yaptığı gider İşçinin ödediği ulaşım gideri İşverence ödenen özel hastane giderleri TOPLAM DİREKT MALİYET 1.000 71.800 işçi çalışmaktadır.747.133 TL.865 5.000 22.30 11.111. Bu 422 rapor. 71.00 Ortalama TOPLAM MALİYET 16. (Bu araştırma 1997 .00 2.202. Bunun U. Tersanede de 400 gross ton'luk kuru yük gemisi yapılmaktadır.652.14 867.00 37.700.) Bu araştırmada. (Tablo 22' ye bakınız) Bu maliyetin içinde olması gereken ancak.850. henüz davaları sonuçlanmayan iki ölümlü iş kazası bulunmaktadır.S.434.060.229 3.4 milyar TL.184.627.343 137. üç ayrı il' deki (İstanbul.250 işçi arasından derlenmiştir.111.000'nin üzerinde kayıtlar gözden geçirilmiş.00 377.015.200.460.500.25 31.710.000 1.sı.447 92531.54 190.250 işçi 5 arasında iş kazası geçiren işçiye Sorgulama Formu ile bilgi toplanarak bir araştırma yapılmıştır.000.02 $'dır.460. Diğer firmanın bir büyük şantiyesinde 1.660.133 256.Sadece kayıtlarını yasal mevzuata uygun tuttuğunu tespit ettiğimiz bir gemi yapım tersanesinde ve dört büyük konut yapım şirketinin 8 adet şantiyesinde çalışan toplam 8.183.700 607.000 43. İzmit ve Bursa) konut ve gemi yapımı projelerinde yukarıda da belirtildiği gibi çalışan toplam 8. TABLO 2.750 işçi çalışmaktadır.261.991. 80 . diğer üçüncü firmanın şantiyesinde 400 işçi.213. dördüncü firmanın bir şantiyesinde ise 1.

733 5.152 336.180.295.521 44. ülkemizde uluslararası ölçütlerin aksine ülkemiz koşullarına göre indirektler.TABLO 3. Dolar karşılığı ise 181. direkt maliyet deyimi yerine sigortalanmış maliyet terimi.D.000. (512 $) mal olmuştur. Bazı incelemelerde.150 11. Bu güne kadar yapılan çalışmalarda iş kazalardan doğan maliyetlerin iki ana grupta toplandığı görülmektedir.546 $).500.946 538.719 1. İngiltere'de yapılan hesaplamalarda ise.395.7 milyar TL. onarılması ve yenilenmesi ile ilgili giderler Zarar gören malzemenin ortalama maliyeti TOPLAM INDIREKT MALİYET 39.000 19. direkt maliyetlerin 1 ila 20 katı olduğu iddia edilmektedir.8 milyon TL. A.370 377.931 12.500. HEINRICH kazaların indirekt maliyetlerinin.577. bu konularda ilk araştırmayı yapan dünyaca ünlü araştırmacı Amerikalı uzman W.B.361.000 Ortalama 35.543 TOPLAM Standart sapma MALİYET 306. işverene 34. toplam maliyetlerin 1/11 'sine karşı geldiği belirlenmiştir. direkt maliyetlerin yarısı olduğu görülmektedir.152 TL. (Tablo 3'e bakınız) Görüldüğü üzere. The Hidden costs of jobsite accidents.375 20.581.750. Yukarıdaki her iki tablo incelendiğinde.713.225.144.273 60.93 $'dır.995.000 141.40. Bunlardan birisi direkt (dolaysız) maliyet diğeri indirekt (dolaylı) maliyet olarak ifade edilmektedir. indirekt maliyet deyimi yerine sigortalanmamış maliyet terimi kullanılmaktadır.500 1. (135. her bir iş kazasının maliyeti ise 110.S.338 723. 73(4).000. (1991) 81 .000 151. olduğu tespit edilmiştir.395.500 Araştırmamızda yer alan 314 iş kazasından her bir kazanın toplam indirekt maliyetinin 39.670.41 Chaney. Uluslararası kabullenen ölçüt ise.000 1. P.286. özellikle inşaat iş kolunda taşeronlarla ve üçüncü kişilerin neden olduğu kazalarla ilgili tüm riskleri de dahil sigortalanmış (direkt) maliyetlerin. Conctructor.606 43.'de yapılan hesaplamalarda indirekt maliyetler.325. meydana gelen iş kazalarının toplam maliyeti.247.509 2. İş kazalarının işyerine indirekt maliyeti indirekt maliyetin Türleri Diğer çalışanların iş kaybının toplam maliyeti Formen ve mühendislerin iş kazası nedeni ile iş kaybı maliyeti Hasarlanan malzeme ve ekipmanın üretim kaybı maliyeti Hasarlanan ekipmanın maliyeti Hasarlanan malzeme ve ekipmanın taşınması. Bunun U. direkt maliyetin en az dört en çok altı katı olduğu şeklindeki iddiasına yer verilmekte ve bir çok araştırmacının da bu iddiayı kabul ettikleri görülmektedir6.

82 . Bu üzüntüsü aslında kendisinin işveren olmasından değil insan olmasından kaynaklanmaktadır. sakatlık ile sonuçlanmışsa öncelikle maddi ve manevi açıdan büyük acı ve kayba uğramıştır. Çalışan . Her ne kadar sakatlığı için iş göremezlik tazminatını almış ve aylık bağlanmış ise de. idari para cezalan. suyun altında kalan yani görünmeyen ve buz dağının 2/3 'nü oluşturan büyük kısmı indirekt maliyeti ifade ettiği belirtmişlerdir. yetkili personellerin ve yanında çalışan iş arkadaşlarının zaman kaybı) malzeme hasar bedelleri. İşletmelerde meydana gelen iş kazalarında işveren. ödenen açılan davalar nedeniyle avukatlık ücretleri ve mahkeme giderleri.. iş bulmada güçlük çekecek. (Şekil 1. indirekt maliyetler. sakat kalabilir hatta yaşamını yitirebilir. harcamaları. açılan davalar nedeniyle harcanan giderler.b. «Ayrıca.) Suyun yüzünde kalan kısmı yani görünen kısmı direkt maliyeti. iş kazalarının maliyetini buzdağına (iceberg) benzetmişlerdir. neleri kapsadığı aşağıda gösterilmiştir Direkt maliyetleri. yönlendiren. uzun zaman içerisinde oluşan maliyetlerdir Direkt ve indirekt maliyetlerin nelerden ibaret olduğu. Bu nedenle. O halde. kontrol eden ve pazarlayan hep İnsan emeğidir. iş kazası sonucu hasar gören malzeme. meydana gelecek iş kazalarında meydana gelecek maliyetlerinin ne olabileceğinin bilinebilmesidir. (giydirilmiş ücrete göre) kaza sonucu ölen veya sakatlanan işçi için ödenen tazminatlar. (ilk yardım için revirde veya hastanede harcadıkları süreler. olası iş kazalarına ve meslek hastalıklarına karşı ödenen mali mesuliyet sigorta pirimleri. önemli bir unsurdur. ömür boyu sakat kalan kişi. çalışanları yeniden eğitme bedeli. (en azından düğmeye basma gibi) yi^e de insan emeğine ihtiyaç duyulmaktadır. indirekt maliyetleri ise. öncelikle çalıştırdığı birinin kazaya uğradığı görmenin büyük üzüntüsünü duyar.Bazı araştırmacı yazarlar. Mal yeya hizmet üretiminde emek. iş bulsa da alabileceği ücret düşük olacaktır. kazalanan işçinin o işyerinde neden olduğu diğer işçilere ait iş kaybı. yasal ödemeler. İş Kazalarının insan hayatına verdiği gayri maddi zararlarının yanında hem çalışanlara hem de işletmelere ve dolayısyla ulusal ekonomiye (topluma) da önemli ölçüde maddi (ekonomik) bir zarar ve yük getirmektedir. Ekonomik faaliyetler insan gücü olmadan yapılamaz. ülkemizde çalışanların üçte ikisinin hiçbir sosyal güvenliği bulunmamaktadır) SSK ödeneklerinden de yoksun kalacaktır. İş kazaları çalişanı çalışmaktan alıkoymakta dolayısıyla. ödenen tazminatlar v. genellikle iş kazası sonucunda hemen ve önceden hesaplanamayan. gecikme cezaları. indirekt maliyetlerin nelerden ibaret olduğunu ve nasıl belirlenebileceğini kesin olarak bilmek ise oldukça zordur. bu durum ne kaybolan uzvunu getirecek ne de ruhsal durumunun bozulmasını veya aile yapısının etkilenmesini önleyebilecektir. Gerçek anlamda eski durumuna dönmesinin olanağı kalmamıştır. Üretim bilgisayar veya robotla bile yapılsa. Tedavi ilk iki günlük ücret. SSK'na ödenen iş kazaları ve meslek hastalıkları primleri. Ancak.ekonomik kayba uğramaktadır. Kaza. Sigortasız ise (ki. tesis ve ekipmanın onarım veya yenileme bedeli için harcanan giderler olarak sıralayabiliriz. Üretimi planlayan. giderler olarak sıralayabiliriz. kaza sonrası acı duyabilir. iş sağlığı ve güvenliğine ilişkin programlarının uygulanmasının işveren için yararı. sadece yasal zorunlulukların yerine getirilmesi değil.

Ülkemizde işveren. Dolayısıyla. Ülke ekonomisi yönünden de iş kazalarının maliyeti. çok önem taşımaktadır. İnsan unsurunun ülke ekonomisindeki önemi göz önüne alınırsa. bunun yanı sura diğer bir yükümlülük olarak kazaya uğrayan işçinin veya yakınlarının Borçlar Kanunu hükümlerine göre talep ettikleri tazminatlara da muhatap olmaktadır. Sosyal Sigortalar Kanunu açısından bir işyerindeki kazaların sıklığı.Bunun yanı sıra. meydana gelen iş kazası işin akışını durdurarak üretim temposunu yavaşlatır. Kaza sonucu işyerindeki hammadde. Kısacası. kazadan sonra işin yeniden düzene girmesi için geçen süre içerisinde üretim durur ya da aksar. iş kazası olduğunda kusur işveren de ise SSK tarafından rücu yoluyla yapılan giderler ile bağlanan aylıkların peşin değerlerinin parasal karşılığını tazminat olarak ödemekte. iş kazaları nedeniyle kayıp iş gününü ve işgücü sayısımn yüksekliğini ortaya koymaktadır. kaybedilen her bir iş gününün ve işgücünün ekonomi üzerinde yarattığı kayıplar kolaylıkla anlaşılacaktır. Özellikle. iş kazası ve meslek hastalıkları primini işçinin katkısı olmadan tümünü kendisi ödediği halde. ihtiyaç duyulan kalifiye eleman bulunamadığı için doldurulamadığı ülkemizde. üretim ve verimlilik kaybına neden olur. bir çok açık işin. 83 . o işyerinin sigorta priminin de yükselmesi sonucunu doğurur ki bu durum maliyetlere ve dolaysıyla rekabet olanaklarına büyük etki yapacağından işverenlerce de istenilmemesi gerekir. SSK istatistikleri. Ayrıca. iş kazası nedeniyle kalifiye işgücü kaybı daha da önem kazanmaktadır. Diğer çalışanların da değişen oranlarda iş gücü kaybına neden olur. malzeme ve ekipmanlar zarar görür. Bunlardan başka.

Görevlisi 84 . Ünv. • Olası iş kazalarına ve meslek hastalıklarına karşı ödenen mali mesuliyet sigorta pirimleri. BUZ DAĞININ GÖRÜNMEYEN YÜZÜ INDIREKT MALİYET Kaza geçiren işçi yerine alman işçinin öğrenme süresinin maliyeti • Kazaya uğrayan işçinin yapmakta olduğu işindeki verim kaybı. Çalışma Bakanlığı Emekli İşçi Sağlığı Gn. • SSK'na ödenen iş kazaları ve meslek hastalıkları primleri. tesis ve ekipmanın onarım veya yenileme bedeli. Ank. (giydirilmiş ücrete göre) Kaza sonucu ölen veya sakatlanan işçi için ödenen tazminatlar. . Ödenen ilk iki günlük ücret. MESKA VAKFI Başkanı.) BİR İŞ KAZASİ MALİYETİNİN GÖRÜNÜMÜ DIREKT MALIYET BUZ DAĞININ GÖRÜNEN YUZU • • Tedavi harcamaları.çılan davalar nedeniyle avukatlık ücretleri ve mahkeme giderleri. iş başı yaptıktan sonra verimlerinin düşmesi ile ilgili ücretlerinin maliyeti Meydana gelen iş kazasının zorunlu kıldığı "fazla mesainin" maliyeti • Kazada hasara uğrayan tesis.Md. KMYO İş güvenliği dersi Eski Öğr. birlikte çalıştığı ekibin diğer işçilerin çalışamadıkları iş süreleri için ödenen ücretlerin maliyeti • Kazaya uğramış işçi ve birlikte çalıştıkları işçilerin.(Şekil 1. malzeme ve ekipmanın onarım ve bakımına yönelik maliyet ® Kazanın gerektirdiği düzenlemeleri yapan yöneticilerin harcadığı zamanın ücretlerine yansıyan maliyeti • İş Kazasına uğrayan işçinin yeniden işbaşı yaptıktan sonra çalışmasının veriminin düşmesinden dolayı ücretine etki eden maliyet • Sigortlanmamış tedavi giderlerinin maliyet • Devlet'in soruşturma görevlilerinin ya da tazminat davaları nedeniyle yapılan soruşturmalara gelen hakim veya savcının veyahut bilirkişiler nedeniyle işyerindeki üst düzey yöneticilerine kaybettirdikleri iş sürelerinin maliyeti * İş güvenliği Danışmam. Hasar gören malzeme.

feet. Yer değiştirme : normal dinlenme pozisyonundaki bir objenin. dominant frekanslar) • Yön( x. cm. yer değiştirmenin zamana oranıdır (m/sn). 1 . VE İNSAN SAĞLIĞI ÜZERİNDEKİ ETKİLERİ Dr. dönen.Halim İŞSEVER İstanbul Tıp Fakültesi Halk Sağlığı A.Tüm Vücut Vibrasyonu 2 . Hareket eden objenin hızı genellikle zaman boyunca değişir. Frekans : Hertz olarak açıklanır. ® Çevresel Şartlar ® Ortam sıcaklığı ( 85 . Vibrasyon yönü ve büyüklüğü olan bir vektör niceliğindedir.s. vücut tarafından gelen gerçek yükseltme ile vücudun gelen vibrasyonla ilişkili davranması ve vibrasyonun vücut üzerindeki etkilerinin artmasıdır. tepe) • Frekans (spektrum. yıllık maruziyetler) • Maruziyet şekli ( Sürekli.m. dönerek vurgulu) ® Maruziyet Koşulları • Süre( Günlük.VİBRASYON. Hız : Hareket eden bir objenin hızı. İvme belirli kısımlardaki ölçüm kolaylığı nedeni ile. El Kol Vibrasyonu El kol vibrasyonuna maruziyet esnasında hasar ile ilişkili değişkenler: « Vibrasyonun Karakteristikleri • Büyüklük ( r. İvme ise hızdaki değişikliğin zamana oranı olup birimi m/s2 dır. Mesleksel çevrede genellikle birden fazla vibrasyon frekansı aynı anda meydana gelmektedir ve bu da vibrasyon spektrurnu olarak açıkianabilmektedir. vibrasyon yoğunluğu ve büyüklüğünün ölçümünde sıklıkla kullanılmaktadır ve bu parametreden vibrasyonun hızı ve yer değiştirmesi hesaplanır.z eksenleri ) » Araçlar veya İşlemler • Araç dizaynları( taşınabilir.El Kol Vibrasyonu İnsan vücudu üzerinde vibrasyonların etkilerini daha iyi anlamak için bazı terimlerim bilinmesi gereklidir. sabit) • Araç tipi ( vurgulu.y. Dalı İş Sağlığı Bilim Dalı MESKA Vakfı Yönetim Kurulu Üyesi İnsan sağlığına etki eden fiziksel etkenler arasında vibrasyon önemli bir yer tutmaktadır. Rezonans : Optimum şartlarda titreşen kaynakta vibrasyon enerjisinin maksimum transferi. belirli bir zamandaki titreşim durumundaki pozisyonu arasındaki mesafedir (birimi inç . dinlenme periyotları) • Toplam maruziyet süresi. kesikli. İnsanın maruz kaldığı 2 tip vibrasyon vardır. mm ).

uygulanan kuvvetler. elle tutulan öğütücü makineler) örnek olarak verilebilir. Üst ekstremite eklemlerin çeşitli kısımlarının yapısal farklılıkları nedeniyle özdirençte de farklılıklar görülmektedir. Motora binme veya evde titreşen aletleri kullanma nedeniyle el kol vibrasyonuna maruz kalınabilir^ fakat yüksek amplitüd ve uzun süreli maruziyetler sağlık problemlerine sebebiyet verebilir. El . uyarılma ekseni konusunda el kol sisteminin yönelimi. güçlendirilmiş aletlerin üretimde kullanımı. ellerin palmar yüzeyinden veya parmaklardan vücuda giren ve elle geçen vibrasyon olarak isimlendirilir. Periferal nörolojik rahatsızlılar Kemik ve eklem rahatsızlıkları. Vibrasyonun geçişi hem vibrasyonun fiziksel karakterine hem de elin dinamik cevabına bağlıdır. öğütücü makineler. itme kuvveti. kaslar ve eklemlerde rahatsızlıklara sebep olabilmektedir. insan üst ekstremite eklemlerinin mekanik direncinin kompleks olduğunu göstermiştir. (Vurgulu metal çalışmaları.kol vibrasyon sendromu ile ilgili olan başlıca semptomlar : Dolaşım rahatsızlıkları. El .• • • • • Hava akım hızı Nemlilik Gürültü Parmak el. vücut pozisyonu) • Sağlık • Eğitim • Beceriler • Eldiven kullanımı • Hasara karşı kişisel hassasiyet Güçlendirilmiş aletler veya işlemlerden meydana gelen mekanik vibrasyon. el-kol postürü. El kol sisteminin bir özdirenci. El . kömür madenciliğinde taş çekiçleri.kol sisteminin dinamik cevabı ve vibrasyonun iletilebilirliği Absorbe edilen enerji ® Kişisel Karakteristikler • Çalışma metotları ( kavrama kuvveti.kol vibrasyonuna aşırı maruziyetler. sinirler. kaya delgi aletleri. İîetüebilirlik ve Özdirenç Yapılan deneysel çalışmalar. vibrasyonun amplitüdü. El . Kas rahatsızlıkları ve diğer rahatsızlıklardır. 86 . frekansı ve yönü ile açıklanan değişiklikler gösterir. kan damarlarında. ziraat tarım ve ormancılıkta kullanılan zincir testereler. diğer dönen cihazlar.kol vibrasyonuna mesleksel maruziyetlere.kol vibrasyonuna mesleksel maruziyetler ve sağlık problemleri arsındaki ilişki çok basit değildir. Güçlendirilmiş aletleri kullanarak çalışan operatörler birkaç endüstride yaygındır. Elle geçen vibrasyonun diğer bir ismi de el-kol vibrasyonudur.

Geçici eşik değişmelerinin büyüklüğü zaman içinde geri kazamlabilir ve birkaç değişken tarafından etkilenir. Hızlı adapte olan üniteler ise. vibrasyonun yüksek frekans bölgesi el ve parmakların yumuşak yapılarındaki hasardan sorumlu olabilmektedir. Bununla birlikte özdirençlerdeki değişim hem kişiler arasında hem de kişinin kendisinde değişebildiği gibi vibrasyon uyaranlarının yönü ve frekansına büyük ölçüde bağlı olduğu bulunmuştur. Soğuğa maruziyet. vibrasyon tarafından meydana getirilen taktil depresyonu alevlendirir. 50 hz üzerinde vibrasyon frekanslarında. frekans. Deneysel çalışmalar. vibrotaktil eşikte geçici bir artışa neden olur.kol vibrasyonuna akut maruziyetler. frekansın artması ile vibrasyon geçişi progresif olarak azalır. El dirseğinde zayıflatma kolun postürüne bağlıdır. 50 hz vibrasyon frekansında kol ve önkol boyunca küçük bir zayıflama ile geçiştiğini göstermiştir. el ve kola geçişen enerji miktarına bağlıdır. frekansların artması ile hem konfor hem de vibrasyon seviyelerindeki rahatsızlığın arttığını ve vibrasyona insan hassasiyetinin azaldığını göstermiştir. temperatür de verilebilir. Enerji absorbsiyonu vibrasyon kaynağına el kol sistemi birleştirilmesini etkileyen faktörlere bağlıdır. Geçişebilirlik ölçümlerinden şu sonuç çıkartılabilir: Yüksek amplitüd düşük frekans vibrasyonlar (vurgulu araçlar) el bileği el dirseği ve omuzlardan sorumlu olabiliyorken. Dikey yönde vibrasyonlar diğer yönde olanlardan daha rahatsız edici bir özelliğe sahiptir. Onlar iki kategori içinde sınıflandırılır. Çünkü düşük sıcaklık parmak dolaşımında vazokonstrikjtif etkilere sahiptir ve parmak deri temperatürünü azaltır. İnsan kolu boyunca vibrasyon geçişi ölçümleri. vibrasyona daha önceki maruziyetler. El Kol Dinamiklerini Etkileyen Faktörler Vibrasyon maruziyetinden meydana gelen yan etkiler. Bunlar yavaş ve hızlı adaptasyona ve reseptörlerin özelliklerine göredir ve bu üniteler statik basınca ve basınçtaki yavaş değişikliklere cevap verirler. Bu reseptörler ellerin ve parmak derisi yüzeyinde yüzeyin subkutan dokularında ve epidermde mevcuttur. parmak cevabındaki dinamik cevap modifikasyonu. üst ekstremite bağlantı noktalarında dağıtılan enerji ile ilişkili olduğu düşünülmektedir. 87 . vibrasyonun spektral kompozisyonu ile ve titreşen elin kavrama kuvvetinin bir bileşkesi olarak bulunabilir. 150-200 hz üzerinde geçişlerde büyük çoğunluk el ve parmak dokularında dağılır. El. amplitüd. el kol sistemine vibrasyon geçişi o kadar büyür. Akut Etkiler Vibrasyon çeşitli deri mekano reseptörleri tarafından hissedilir. Kavrama kuvvetinde değişiklikler. Dirsek ekleminde fleksiyon açısının artması ile vibrasyon geçişi azalmaya eğilim göstermektedir. Bunlara örnek olarak uyaran karakteristikleri. 8 ile 400 hz frekans aralığında titreşim hassasiyetinden sorumludurlar ve uyaranlardaki hızlı değişikliklere cevap verirler.Genel olarak yüksek vibrasyon seviyelerinde sıkı el kavramaları olduğu zaman daha büyük öz direnç ile sonuçlanabilmektedir. Genel olarak el kavrama kuvveti ne kadar artarsa. Sübjektif konforsuzluk. süre. Örneğin kavrama enerji absorbsiyonu üzerinde dikkate değer bir etkiye sahiptir. kişinin yaşı olduğu kadar. Çeşitli çalışmalarda el kol parmak sistemi için rezonans bölgesi 80 ile 300 hz arasında olduğu belirtilmiştir. statik kuvvet.

Karpal Tünel Sendromu(KTS). Vibrasyona maruz işçilerin klinik muayenelerinde vibrator taktil ve termal eşiklerde bir artış gözlenmektedir. Diğer yönden bazı araştırıcılar ise. Lokal ağrı. Vibrasyona maruz işçiler kol ve ellerde ağrı kas zayıflığından şikayetler daha fazla görülmektedir. Titreşen cihazları tutarak çalışan işçilerde. ağır el işleri nedeniyle yaşlanma proseslerinin olaya katkıda bulunduğunu açıklamışlardır. elin palmar dokusunun fasial 88 . kaya delgi operatörlerinde ve orman işçilerinde daha fazla görülmektedir. güçlü kavrama kuvveti) Karpal Tünel Sendromunun gelişmesine katkıda bulunduğuna inanılmaktadır. şişme ve eklem sertlikleri ve deformiteleri kemik ve eklem dejenerasyonu radyolojik bulguları ile ilişkili olabilmektedir. diğer nörpopatilerden ayırmak için dikkatli ayrımsal teşhis gereklidir. Vibrasyona maruz işçilerde epidemiyolojik çalışmalar. Vibrasyon nöropatilerini. Vibrasyondan meydana gelen kemik ve eklem hasarları tartışmalı bir olaydır. manipulatif beceride azalmaya. tenosinovit. güçlü kavrama ve diğer biomekanik faktörler. duyusal algılamada kalıcı azalmaya yol açabilir ve bu durum akut kazalanma riskini arttırarak iş aktivitesini kısıtlayabilir. Üst ekstremitelerde tendinit. ellerde. taktil hassasiyetin akut bozukluğuna. Kömür ve yol yapım ve metal ile çalışan işçilerde yüksek amplitüd düşük frekans vibrasyonlara maruziyetlerde el bileğinde ve dirsekte osteoartroz bulgularında aşırı artışlar gözlenmektedir. aynı zamanda ödem ve fibrozisi takip eden ve sinir lif kayıpları gibi parmak sinirlerinde patolojik değişikliklere de sebep olabilir. dirseklerdeki. Titreşen cihazları ile çalışan işçiler eller ve parmaklarda uyuşukluk ve sızlama ile deneyimlidirler. titreşen cihazları kullanan işçilerde. El kavrama kuvvetinde azalma motor testere çalışanlarında gözlenmiştir. Ağır fiziksel efor. el bileği ve el üzerindeki ergonomik stresörlerin (tekrarlanan hareketler. sadece deri reseptörlerinin eksitasyonunun baskılamaz. el bileğinde . Bazı kişilerde kas yorgunluğu yetersizliğe sebep olabilir. Eğer vibrasyon maruziyeti devam ederse bu semptomlar kötüleşme eğilimi gösterir ve iş kapasitesini ve günlük aktiviteyi de etkileyebilir. vurucu aletlerle çalışan işçilerde bulunan iskeletsel hasarların yüksek oranda görülmesine deden olmaktadır. periferal nörolojik rahatsızlıkların prevalansınm ve çok geniş araç tiplerini kullananların duyusal kayıplarının etkilenmesinin %1 ile %80 oranında değiştiğini göstermiştir. Bunlara ilave olarak zincir testere ve öğütme makinelerinden kaynaklanan yüksek frekanslı vibrasyonlara maruz olan çalışanların üst ekstremitelerinde eklem rahatsızlıkları ve dejeneratif kemik rahatsızlıkları prevalansında artış da gözlenmektedir. El kol vibrasyonun nörolojik komponentleri için klinik muayene sonuçları ve objektif testler ve semptomlara göre üç evreden oluşan bir skala Stockholm Workshop 86 da önerilmiştir. değişikliklerin karakteristik olduğunu uzun süre elle geçişen vibrasyona maruziyet nedeni ile olduğunu açıklamışlardır. Sürekli olarak vibrasyona maruziyetler.Soğuk çevrede çalışan işçilerde vibrasyona sürekli maruziyetler. Direk mekanik hasar veya periferal sinir hasarı kas semptomları için mümkün etiyolojik faktörler olarak öne sürülmektedir. Duyusal ve motor sinir liflerinde elektromyografik ölçümler diğer nörolojik hastalıklardan KTS'u ayırmakta faydalı olabilir. Çeşitli araştırıcılar elle tutulan titreşen aletleri kullananlarda görülen kemik ve eklem rahatsızlıklarının spesifik olmadığım.

B. travmatik vazospastik hastalıklar veya daha güncel olarak vibrasyondan oluşan beyaz parmak ismi (VBP) ile vibrasyondan oluşan vasküler hastalıklar tanımlanmaktadır. kas duvarı kalınlaşması) yol açtığı şeklinde açıklamışlardır. Vibrasyona maruz işçilerde soğuğun oluşturduğu Raynoud Fenomeni' ne. Karıncalanma veya karıncalanma olmaksızın arasıra uyuşma Aralıklı veya sürekli uyuşma azalan duyusal algılama Aralıklı veya sürekli uyuşma. parmak arterlerinin kasılması ile meydana gelen soluk beyaz parmak belirtileri ile karakterizedir. Klinik olarak VBP. Raynoud Fenomeni Soğuğa karşı parmakta vazospartik cevaba benzeyen gözlemler 1862' de Maurice Raynaud tarafından yapıldı. Bu hastalıkların ağır manuel işlerden ve elle geçen vibrasyondan meydana geldiği tartışmasızdır. Yine aynı belirtilere benzer gözlemler 1918 de A. Düzelme fazında yaygın olarak ılık veya lokal masaj ile hareketlenir. Derece 0 1 2 3 Belirti ve semptomlar Vibrasyona maruziyet var fakat semptom yok. Çoğu parmakların tüm kemiklerini etkileyen ataklar. Bir veya daha fazla parmağın ortasını veya distal kısmını etkileyen ataklar. Tablo 1 : El kol vibrasyon sendromu için Stockholm sınıflandırılması. endotelial hasar. Derece 0 1 2 3 4 Evre Hafif Orta Ciddi Çok Ciddi Semptomlar Atak yok. ölü veya beyaz parmak Mesleksel orijinli Raynoud Fenomeni. taktil ayrımın azalması veya manupilatif beceride azalma Tablo 2 : El kol vibrasyon sendromunda soğuk ile meydana gelen Raynaud fenomeninin evrelenmesi için Stokcholm Workshop skalası. Parmak uçlarındaki deri değişiklikleri ile çoğu parmakların kemiklerini etkileyen sık ataklar.yüzeyinin hastalıkları gibi iş ile ilgili hasarlar vibrasyona maruz işçilerde görülmektedir. VBP' i objektif olarak teşhis etmek için birkaç laboratuar testi mevcuttur. Bu testlerin çoğu parmakların ve elin soğutma öncesi ve soğutma sonrası basınç ve veya parmak kan akımı veya parmak deri sıcaklığı ölçümüne ve soğuk provokasyonuna dayanmaktadır. parmak uçları ve derilerinde tropik değişikliklerde yol açabilir. Sadece bir parmak veya daha fazla parmağın ucunu ( etkileyen ataklar.D de Alice Hamilton ve daha sonra çeşitli araştırıcılar tarafından yapıldı. Nadir olarak ilerlemiş vakalarda tekrarlanan ve ciddi parmak vazospastik ataklar. 89 . Bu ataklar genellikle 5 ile 3040 dakika arasında süren soğuk ile harekete geçer. bazı araştırıcılar ise vibrasyonun parmak damarlarında meydana getirdiği lokal değişikliklere (fonksiyonel reseptör değişiklikleri. Bu atak esnasında taktil duyuda tamamen bir kayıp gözlenebilir. Literatürde çeşitli isimlerle. damarlarda kan akışı artışının bir sonucu olarak etkilenen parmaklarda kırmızılık görülmeye başlar. bazı araştırıcılar merkezi vazokonstriktif refleksin alevlenmesinin neden olduğunu.

Epidemiyolojik çalışmalar VPB prevalansının %1 ile %100 arasında değişen çok geniş bir aralıkta olduğunu göstermiştir. Diğer Rahatsızlıklar Çeşitli çalışmalar VBP ile etkilenen işçilerde işitme kayıplarının, titreşen cihazları kullanan işçilerde gürültü maruziyetleri ve yaşlanmanın temelinde beklenen den daha fazla olduğunu göstermiştir Bu olay, VBP olan kişilerde iç kulak içinde vibrasyonun meydana getirdiği kan damarlarında refleks sempatik vazokonstrüksiyon nedeni ile işitme bozukluğuna ilave bir risk olarak açıklanmıştır. Vibrasyona maruz işçilerde periferal hastalıklara ilave olarak , merkezi sinir sistemi ve endokrin sistemin tutulumunu etkileyen diğer sağlık riskleri, vibrasyon hastalığı olarak isimlendirilen klinik tablo, (sürekli yorgunluk baş ağrısı, uyku bozuklukları, cinsel güçsüzlük ve EEG de anormal bulgular gibi şikayetler de görülebilmektedir. Kişilerde bulunan bu bulguların elle geçişen vibrasyon maruziyeti ve merkezi sinir sistemi hastalıkları arasındaki hipotezlerin açıklanması, dikkatli ve itinalı bir şekilde dizayn edilmiş epidemiyolojik ve klinik araştırmalar yapılmalı ve yorumlanmalıdır. Standartlar El - kol vibrasyonun ISO 5349 'e göre ölçümü, vibrasyon uyaranına elin frekansa bağlı hassasiyetinin yaklaşık değerinin veren frekans ağırlıklı eğrinin kullanımı tavsiye eder. ISO 5349 'a vibrasyona günlük maruziyet (ah,w)eq(4) m/s2 r.m.s olarak belirtilen 4 saatlik bir periyot için enerji frekans ağırlıklı ivme ifadesi ile açıklanabilir. (ah,w)eq(4) =(T/4) m (ah,w)eqCr) (ah,w)eq(D~ Günlük maruziyet zamanı T için, frekans ağırlıklı ivme eşdeğeri (ah,w)eq(T) nin hesaplanması için rehber bir standardı sağlar. Eğer günlük çalışma, büyüklük ve süre olarak farklı maruziyetlerle karakterize ise ISO' ye ilave edilen ekte doz ile etki arasındaki ilişki daha gelişmiş formüller yardımı ile hesaplanabilmektedir. Yönergede açıklanan vibrasyon maruziyetleri ve ölçüm metotlarının değerlendirilmesi temel olarak BS (British Standart) den türetilmiştir. BS sadece maruziyet limitlerini tavsiye etmez, fakat aynı zamanda elle geçen vibrasyon için doz etki ilişkisi bilgisinin bulunduğu ek bir bilgiyi de sağlar. BS ye göre vibrasyona maruz işçilerin %10 unda VBP meydana getiren muhtemel frekans ağırlıklı ivmenin büyüklüğünün tahmini değerleri tablo 4 de verilmiştir. Tablo 3 : El-kol vibrasyonları için Eşik Limit Değerler. Toplam Günlük Maruziyet (Saat) 4-8 2-4 1-2 1 Dominant yönde aşılmaması gereken frekans ağırlıklı r.m.s İvme değerleri m/s2 g (lg=9.81 m/s2) 4 0.40 6 0.61 8 0.81 12 1.22

90

Tablo 4: Maruz olan kişilerin %10 unda parmak beyazlaşması meydana getiren frekans ağırlıklı ivme büyüklükleri. Günlük Maruziyet(Saat) 0.25 0.5 1 2 4 8 0.5 256.0 179.0 128.0 89.6 64.0 44.8 1 128.0 89.6 64.0 44.8 32.0 22.4 Yaşam boyu maruziyet (Yıl) 2 64.0 44.8 32.0 22.4 16.0 11.2 4 32.0 22.4 16.0 11.2 8.0 5.6 8 16.0 11.2 8.0 5.6 4.0 2.8 16 8.0 5.6 4.0 2.8 2.0 1.4

Ölçümler, Maruziyetm Belirlenmesi ve Korunma • • El-kol vibrasyonun sebep olduğu hastalıkların veya zararlarının önlenmesi için teknik ve tıbbı yöntemlerin bilinmesi ve yerine getirilmesi gerekir. Üreticilere ve kullanıcılara uygun tavsiyelerin yapılması gereklidir. Yönetimle ilgili ölçümler, titreşen cihazları kullanan operatörlerde makineye güvenli adaptasyon ve doğru iş pratiklerini ve yeterli bilgi ve eğitimi de kapsamalıdır. Çünkü vibrasyona sürekli maruziyetlerin vibrasyondan oluşan zararları artırdığı bilinmektedir. Çalışma programları dinlenme periyotlarını da içerecek şekilde düzenlenmelidir. Cihazların bakımları ve periyodik vibrasyon ölçümleri dikkatli bir şekilde sürdürülmelidir. Vibrasyona maruz işçilerde işe giriş muayeneleri ve belirli aralıklarla periyodik muayeneler düzenli olarak yapılmalıdır. Vibrasyona maruz işçilerde, vibrasyon maruziyeti ile oluşan sağlık risklerinin bilgilendirilmesi ve vibrasyonun meydana getirdiği hastalıkların erken dönemde teşhisi ve sağlık durumlarının değerlendirilmesi çok önemlidir. Vibrasyon nedeni ile artmış olan şikayetlere gerekli özen gösterilmelidir ve izlenmelidir. Etkilenen işçiler için vibrasyon maruziyetinden kaçmılması ve azaltılmasına, hem semptomların ciddiyetinin hem de tüm çalışma işlemlerinin karakteristikleri dikkatlice ele alındıktan sonra karar verilmelidir. İşçilerin vücudunu ılık tutmak için uygun giysiler giydirilmeli, periferik dolaşımı etkileyen bazı ilaçların kullanımı, sigara, alkol, tütün tüketiminden kaçınılması tavsiye edilmelidir. . Eldivenler elleri ılık tutmak için ve çeşitli travmalardan korumak için faydalı olabilmektedir. Anti vibrasyon eldivenleri olarak isimlendirilen eldivenler, bazı cihazlardan meydana gelen yüksek frekansların isolasyonunu sağlayabilir.

• •

Tüm Vücut Vibrasyonu
Tüm vücut vibrasyonu desteklenen yüzey boyunca tüm vücuda geçer (ayaklar, kalçalar veya sırt). Bir aracı süren bir kişi, eğer arkası tarafından destekleniyor ise , arkasından olduğu kadar, kalçaları boyunca da tüm vücut vibrasyonuna maruz kalır.

91

Tüm vücut vibrasyonuna mesleksel maruziyetler, temel olarak nakliye işletmesinde ve bazı endüstriyel işlemlerde olabilir. Kara deniz ve hava taşımacılığında, zarara sebep olan ve aktiviteyi kısıtlayan, konforsuzluğa sebep olan vibrasyonlar meydana gelir. Tüm mekanik yapılar gibi, insan vücudu da, vücudun maksimum bir mekanik cevabın gösterdiği yerde rezonans frekansa sahiptir. İnsanın vibrasyona cevabı yalnızca rezonans frekansı terimi ile açıklanamaz. Vücutta birçok rezonanslar vardır ve rezonans frekansları posture ve kişisel cevaba göre değişebilir. Vücudun hareketine sebep olan vibrasyonun tarzını açıklamakta sık olarak kullanılan vücudun 2 mekanik cevabı vardır. İletilebiliriik ve Özdirenç İletilebilirlik, oturma yerinden başa transfer edilen vibrasyonun bir kısmını gösterir. Vücudun iletilebilirliği, büyük ölçüde vibrasyonun frekansına , vibrasyon eksenine ve vücut postürüne bağlıdır. Oturur durumda iken dikey vibrasyon baş kısmında birkaç eksende titreşime sebep olur. Vücudun mekanik özdirenci her bir frekansta vücudun hareket etmesi için gerekli olan gücü gösterir. Her ne kadar bu özdirenç vücudun kütlesine bağlı olmasına rağmen vücudun dikey özdirenci yaklaşık olarak 5hz de rezonans gösterir. Vücudun mekanik özdirenci, bu rezonans da dahil olmak üzere, oturma yerinden iletilen vibrasyonun özelliğine göre büyük etkiye sahiptir. Vibrasyon, maruziyet süresi, vücudun değme noktası, vibrasyonun yönü, vibrasyon frekansı ve ivmesi nedeniyle konforsuzluğa sebep olabilir. Oturan bir kişi için dikey vibrasyonlar, vibrasyonun büyüklüğü oranında artan herhangi bir frekans nedeni ile konforsuzluğa sebep olabilir. Vibrasyonun yarıya indirilmesi vibrasyondan oluşan konforsuzlukları da yarıya indirecektir. Vibrasyon tarafından meydana getirilen konforsuzluk uygun ağırlıklı frekans kullanılması ile tahmin edilebilir ve meydana gelen konforsuzluk şematik bir skala ile açıklanabilir. Vibrasyon konforsuzluğu için faydalı bir limit yoktur. Kabul edilebilen konforsuzluk bir çevreden diğerine değişir. Binalardaki vibrasyonun kabul edilebilir büyüklüğü vibrasyon algılama eşiklerine yakındır. Vibrasyonun yönü, süresi ve frekansı da dahil olmak üzere yapının kullanımına bağlı olduğu kabul edilmektedir. Binalardaki vibrasyonun değerlendirilmesi için çeşitli kuruluşlar tarafından standartlar verilmiştir. Vibrasyon giriş (gözler tarafından elde edilen) veya çıkışla ilgili (kompleks merkezi prosesleri, el ve ayak hareketleri) olan bilgileri bozabilir.(öğrenme karar verme). Tüm vücut vibrasyonunun en büyük etkileri giriş işlemleri üzerine (görme) ve çıkış işlemleri (kontrol) üzerinedir. Tüm vücut vibrasyonunun etkisi temel olarak görme ve kontrol üzerinedir. Vibrasyonun görme ve manuel kontrol üzerine etkileri, vücudun etkilenen kısımlarının hareketlenmesine sebep olmaktadır. Bu etkiler el veya göze vibrasyon iletilmesinin indirgenmesi ile azaltılabilir, rahatsızlığın daha az hissedilebilmesi için gerekli düzenlemeler yapılmalıdır. Gerekli olan düzenlemeler ile görme ve manuel kontrol üzerindeki etkileri önemli ölçüde azaltılabilir. Basit kavrama ile ilgili görevler, heyecan veren değişiklikler, motivasyon veya giriş - çıkış ile ilgili direk etkilerden etkilenmez gibi görünmektedir.

92

Bu durum vibrasyonun meydana getirdiği gidip gelme hareketinden temel olarak farklıdır. İnsan merkezi sinir sistemindeki değişiklikler. Çünkü vibrasyon diğer faktörlerle birlikte (yüksek mental gayret. kişilerin ruhsal durumu. sadece birkaç çalışmada kaslara ait bir yetersizlik bulunmuş ve sırt kaslarının fonksiyonlarına dikkat çekilmiştir. Birçok kesitsel çalışmada helikopter pilotlarında ve sürücülerde daha fazla bel ağrısı gözlenmiştir. Tipik değişiklikler bir ürkme cevabı gibidir (artan kalp atım hızı) maruziyetin devam etmesi ile hızlı bir şeklide normale döner. vibrasyonun ekseni. kesin maruziyet ilişkisi henüz elde edilememiştir. Bu hipotez için tartışma götüren bir delil olmasına rağm'en. İkinci olarak bahsedilen durum. 93 . Bu etkiler gürültü gibi diğer çevresel faktörler tarafından etkilenebilmektedir (görev zorluğu. Fakat diğer reaksiyonlar hem ilerler hem de gelişir. Çeşitli araştırıcılar tüm vücut vibrasyonuna yoğun şeklide maruziyetin bel ağrısındaki artışa ve omurgadaki olumsuz etkilere sebep olduğu konusunda hemfikirdir. vibrasyonun tüm karakteristiklerine bağlıdır. impulsiv dikey ve yatay vibrasyonlar beyin potansiyellerini uyarmaktadır. Bel ağrısındaki artış. Vertebral kolonun lumbar kısmı sıklıkla etkilenen bölge olduğu bulunmuştur. uyaranlara doğru dikkatin derecesi ve uyarılma gibi). Mevcut olan datalar ise omurga rahatsızlıklarının önlenmesinde güvenilir olabilen yan etki seviyelerinin gerçekleştirilmesine müsaade etmemektedir. Bazı çalışmalar. Eğilim olarak yüksek yoğunlukta 4 ve 5 hz arasında tüm vücut vibrasyonu geçici eşik değişmeleri ile ilişkilidir. Gürültüye ve tüm vücut vibrasyonuna süreli ve sürekli maruziyetlerde yapılan araştırmalarda. lumbar disklerin dislokasyonunda yüksek riski göstermiştir. intervertébral disk hastalıkları nedeniyle uzun süreli hastalık izinleri ve malulen emeklilikteki artış vinç ve traktör sürücüleri arasında gözlenmektedir. gürültü ve toksik maddeler) daha etkili olabilir. Çalışma şartlan altındaki fizyolojik fonksiyonlardaki değişiklikler. Bunun sebebi ise vibrasyondan daha ziyade arzu edilmeyen postürel bir duruşun sebep olduğu düşünülmektedir.Fizyolojik fonksiyonlardaki değişiklikleri laboratuar ortamı çevresinde. Buna ilave olarak geçici eşik değişmelerinin tüm vücut vibrasyonunun yüksek dozları ile ilişkili olarak arttığı görülmektedir. işitme üzerinde küçük etkiye sahip olan şeyin vibrasyon olduğu öne sürülmüştür. kişisel özellikler. insan vücudunun pasif suni bir hareketine sebep olur. Vestibüler fonksiyonlardaki değişliklerin tüm vücut rezonansı yakınında veya çok düşük frekanslara sahip maruziyetler için anlamlı şekilde arttığı görülmektedir. sıklıkla direk olarak vibrasyonla ilişkili olmayabilir. postür düzenlenmesinin etkilenmesinde temel teşkil ettiği iddia edilmektedir. Tüm vücut vibrasyonu. Tüm vücut vibrasyonu sebebi ile vestibüler fonksiyonlardaki değişikliklerin. işitsel uyarılmış beyin potansiyelleri kullanılarak teşhis edilebilmektedir. Bunu torasik bölge izlemektedir. ivmenin büyüklüğü verilebilir. Epidemiyolojik çalışmalar tüm vücut vibrasyonuna yoğun şekilde maruz olan işçilerin omurgaları için artan bir sağlık riskini' göstermektedir. Helikopter pilotları ve profesyonel araç sürücülerinde sırt rahatsızlıkları önemli bir faktördür. Servikal bölgedeki rahatsızlıklar ise birçok araştırıcı tarafından bulunmuştur. Epidemiyolojik çalışmalardaki maruziyet şartları üzerinde eksik veya tamamlanmamış dataların olması. kişilerin alışık olmadığı tüm vücut vibrasyonuna maruziyet söz konusu olduğu zaman meydana gelir. vibrasyonun çeşidi. vertebra ve disklerde primer dejeneratif değişiklikler sonucu meydana gelmektedir. Bunlara örnek olarak.

20 hz altındaki maruziyetlerde ise yapılan araştırmaların sonuçları çelişkili olarak verilmektedir. Çünkü yorgunluk etkileri ilişkileri tespit edilmiştir. Her ne kadar çalışmaların çoğunluğunda bir ilişki tespit etmenin zorluğuna rağmen bazı bulgular artan maruziyet süresi ile artan sağlık risklerini göstermektedir. yüksek tepe ivmelerini ihtiva eden tüm vücut vibrasyonlarına maruziyetler için şüphelidir. Bazı çalışmalarda ise sadece baş ağrısı ve non spesifik şikayetlerin arttığı belirtilmiştir. maruz olmayan grupta daha az gözlenmesi. ISO 2631 standardı olarak bir vibrasyon dozu hesaplamaya yarayan metot.Güncel ISO 2631 standartlarının maruziyet limitlerine yakın değerlerde uzun yıllar süren maruziyetler risksiz değildir. Dejeneratif spinal rahatsızlıkların pevalansının vibrasyona maruz olan işçilerde daha yüksek oluşu. Vibrasyon frekansına bağlı olan tüm vücut vibrasyonu uzun süreli farklı etkileri henüz epidemiyolojik çalışmalar ile açıklanamamıştır. 40 hz den daha yüksek frekanslarda tüm vücût vibrasyonuna maruziyet merkezi sinir sistemi rahatsızlıklarına sebebiyet verebilir. Kişisel hassasiyet. baş dönmesi şikayetlerinin fazla olduğu bulunmuştur. Epidemiyolojik çalışmalar tüm vücût vibrasyonunun. insan fetüsü üzerinde tüm vücut vibrasyonunun 94 . ve bu hassasiyetin geçici değişiklikleri bu etkileri tayin etmede yardımcı olmaktadır. Teorik yaklaşımlar maruziyet esnasında yüksek geçişme ile omurga üzerindeki zararlı etkileri açıklamışlardır. Dolaşım ve Sindirim Sistemi Tüm vücut vibrasyonuna maruz olan işçiler arasında dolaşım sistemi rahatsızlıkları 4 ana grupta toplanabilir. diğer sağlık risklerine katkıda bulunan etkenler içinde bulunan bir faktör olduğunu göstermiştir. mesleksel etijolojinin baskın olduğunu göstermektedir. Gürültü. yüksek mental gerginlik ve vardiyalı çalışma sağlık ile ilgili hastalıklarla ilişkili faktörlere örmek olarak verilebilir. Mevcut literatürde bazı hayvan deneyleri ile tüm vücut vibrasyonunun hayvan fetüsünde zararlı etkileri olduğu bildirilmesine rağmen. Artan düşük riskleri menstürel rahatsızlıklar duruş anomalileri tüm vücut vibrasyonuna uzun süre maruziyetin etkisi olarak düşünülmektedir. 1) Bacak venlerinde varikosel 2) Periferal hastalıklar 3) İskemik kalp hastalıkları ve hipertansiyon 4) Nörovasküler değişiklikler. Bazı çalışmalarda ise vestibüler şikayetlerin. Maruz olan işçilerde sindirim sistemimin çeşitli hastalıklarının yüksek oranlarda gözlenmesi konusunda tüm araştırıcılar tüm vücut vibrasyonu konusunda hemfikirdir. fakat en önemli bir faktör değildir. 40-50 hz arasmda tüm vücut vibrasyonu ayaklar boyunca ayakta duran bir kişiye uygulandığı zaman ayak kemiklerinde dejeneratif değişiklikler gözlenmiştir. Bu yüksek sağlık risklerinden korunmak için güvenli bir maruziyet limiti literatürden çıkartılamamaktadır. Bununla birlikte tüm vücut vibrasyonu ve merkezi sinir sistemi veya vestibüler sistemler arasındaki sebepsel bağlantı olup olmadığı konusu halen şüpheli kalmaktadır. Tüm vücut vibrasyonu bunlar için bir sebeptir. Diğer vücut ile ilgili sistemlerin hastalıkları üzerindeki araştırmaların sonuçları çoğunlukla çelişkilidir veya vibrasyonun büyüklüğü üzerindeki patolojilerin prevalansına bağlı olarak bir çelişki göstermektedir (Düşük yoğunluktaki maruziyetlerde yan etkilerdeki yüksek prevalans gibi).

maruziyetin diğer karakteristikleri ve farklı eksenlerdeki büyüklükler. Erkek üreme sistemi hastalıkları oluşmasında çelişkili sonuçlar açıklanmıştır. İnsan vücudu üzerinde vibrasyonel çevrenin etkisinin değerlendirilmesinde düşünülmesi gereken 4 önemli fiziksel faktör vardır. Bu faktörler : • • • • Vibrasyonun çeşitli frekanslarında oluşan eşdeğer ivme değeri vibrasyonun etkileme yönü maruziyet süresi vibrasyonun frekansı dır. Tüm vücut vibrasyonu için ISO 2631 standardı değişik durumlarda titreşimin değerlendirilmesi için kullanılmak üzere üç ana insan kriteri ayırmıştır. Ölçümler. Diğer çevresel yan etkileri varlığı özellikle oturma postürü göz önünde bulundurulmalıdır. Standartlar Tüm vücut vibrasyonunun meydana getirdiği hastalıkları önlemek için tam bir limit verilmemektedir. Fakat vibrasyon şiddeti ve miktarını belirlemek için faydalı bir metot ISO 2631 de maruziyet limiti olarak tanımlamıştır. Buna ilave olarak güncel standartlara göre ölçülen vibrasyonun değerlendirilmesi.zararlı bir etkisi henüz açıklanmamıştır. Vibrasyon bazen oturma yerinin arkasında sırt ile arkalık arasında ve el ile ayaklar arasında da ölçülebilir. Bununla birlikte vibrasyon doz değerleri ve hasar riski arasında tam bir ilişkiyi düşündüren bir konsensüs yoktur. maruz olan kişilerin uyumu ilk olarak düşünülmesi ve yeterli güvenlik önlemlerinin dizaynı gerekir. frekans spektrumu. Üç kriterde RMS ivme değeri ile ölçülen titreşimin frekansı ile izin verilen maruz kalma süresi arasındaki ilişkiyi kurar Yüksek vibrasyon dozları ciddi konforsuzluğa ağrıya ve hasara sebep olur. Yüksek vibrasyon doz değerlerinde. vibrasyon kaynağı ve vücut arasında ölçülmelidir. Sürekli maruz olan kişilerin düzenli periyodik muayeneleri göz önünde bulundurulmalıdır. günlük ve ömür boyu maruziyet sürelerinin belirtilmesi tavsiye edilir. Maruziyet Değerlendirilmesi ve Korunma Tüm vücut vibrasyonu. Vibrasyon doz değeri bu semptomlara sebep olabilen vibrasyon maruziyetinin şiddetini gösterir. Bu çok önemli bir konudur ve uygun şekilde ölçülmesi gereklidir. Kişinin ortalama maruziyetiriden daha ziyade toplam maruziyeti kabul edilir. Bazı çalışmalarda yüksek prostatit insidansi gözlenmiştir. Bu kriterler: 1) İş veriminin korunması 2) Sağlık veya güvenliğin korunması için maruziyet limitleri 3) Konforun korunması için azalan konfor sınırları'dır. İnsanın tüm vücut vibrasyonuna maruz kalmasının ISO değerlendirmesi. Bu üç kritere göre tavsiye edilen maruz kalma limitleri yatay eşdeğer ivme değeri (ax ve ay) ve dikey eşdeğer ivme değeri az için tanımlanmıştır. Her nerede olursa olsun vibrasyonun kaynağında azaltılması tercih edilmelidir. Kaynakta azaltma işlemi seyahat aralarında hızın azaltılması veya özel bir dizayn ile titreşimlerin 95 .

Ayrı bir süspansiyon mekanizması ile koltukları oturma yerlerinin altında sağlanmalıdır.azaltılmasını gerektirir. Oturma yerlerinde yaygın olan frekans bölgesi 4 hz lik frekans bölgesindedir. Oturma yerleri vibrasyonu azaltacak yönde dizayn edilmelidir. %100 den fazla bir değeri gösteriyorsa kötü bir izolasyonu göstermektedir. Operatörlere vibrasyon geçişini azaltan diğer metotlar vibrasyon çevresinin karakteristiklerini anlamaya vücuda vibrasyon geçişinin yönünün bilinmesini gerektirir. En düşük rezonans frekansına sahip. %100 den az değer gösteren koltuk bazı faydalı zayıflamalar sağlamıştır. Çoğu oturma yerleri düşük frekanslarda bir rezonans gösterir ve buda yerdekinden daha fazla bir vibrasyonun oturma yerinde dikey vibrasyon ile sonuçlanmasına neden olur. Bu koltuklar bazı yol araçlarında kullanılmaktadır. yaklaşık olarak 3 hz civarında vibrasyon frekansını zayıflatabilecek şekilde dizayn edilmeleri gereklidir. Titreşen bir yüzey üzerinde gerekli olan süreden daha uzun süre kalınmaması ve eğer mümkünse makine kontrolünün titreşen yüzeye kısa mesafe uzaktan yapılması gereklidir. Çalışanların tüm vücut vibrasyonuna maruz olduğu zaman düşünülmesi gereken koruyucu önlemler ve yapılması gereken faaliyetler. fakat yüksek frekansların geçişmesine neden olur. Oturma yerinde vibrasyon. Çalışma Grupları Yönetim • Tıbbi ve teknik yardım arama • Maruz kalan kişilerin uyarılması • Maruz kalan kişilerin eğitimi • Maruziyet sürelerinin yeniden gözden geçirilmesi • Maruziyetten uzaklaştırma ile ilgili politikalara sahip olma çabaları Makine Üreticileri • Vibrasyon ölçümü • Tüm vücut vibrasyonunu mimimize etmek için dizaynlar • Optimum süspansiyon dizaynları • Optimum oturma dinamikleri • İyi bir postür sağlamak için dizaynların kullanımı • Makine bakımları için rehber • Oturma yerlerinin bakımları için rehber • Tehlikeli vibrasyonların uyarılmasının sağlanması İşyerindeki Teknisyen ve Mühendisler • Vibrasyon maruziyetleri ölçümü • Uygun makinelerin sağlanması • İyi bir sönümlemeyi sağlayan uygun koltukların seçimi « Makine bakımları ® Yönetimin bilgilendirilmesi İşyeri Hekimleri • İşe giriş muayeneleri • Periyodik muayeneler 96 . Oturma yerinin yastıkla desteklenmesi sönümlemeyi arttırır ve rezonansın amplifıkasyonunu azaltır.

Vol 45:426-430(1988) 9. 5. Lindblad. Ekenval.H.Ind Med. 2.. diagnostic tests in Raynaud's Phenomena in workers exposed to vibration: a comparative study.:Prevention of hand-arm vibration syndrome.H. Willams. Br. K.:Kompresör kullanan İşçilerde vibrasyonun el üzerindeki etkilerinin değerlendirilmesi. Vol. Dokuztuğ F.: El Kol Vibrasyonlarına mesleksel maruziyetlerde Vücut üzerindeki etkilerinin araştırılması. PierryJ. Göztepe Tıp Dergisi.Petring.. (1988) updated Br.Cit 13.Med.Vol 48:411-420(1993).L. Saito.N. Am.W. Westmorland. Klinik Gelişim.A. 7. Sabuncu H.1998.J. Br. Scan.• • • Tüm belirti ve şikayetlerin kayıtları Belirli eğilimleri olan işçileri uyarılması Maruziyet sonuçlan ile ilgili tavsiyelerin yönetime verilmesi Çalışan Kişiler • Uygun makinelerin kullanımı • Gereksiz vibrasyon maruziyetindan kaçma • Oturma koltuklarının uygun ayarlanıp ayarlanmadığının kontrolü • Uygun oturma pozisyonuna adaptasyon • Makine koşullarının kontrol edilmesi • Vibrasyon problemleri için yetkili kişileri bilgi verilmesi • Belirtiler görüldüğü zaman uygun tıbbi yardım aranması • Konu ile ilgili hastalıklar ile işverenin bilgilendirilmesi. R.N.:Vibration white finger and digital systolic pressure during cooling.9:4083-40861996.: Assessing the severity of the neurocigal component of the hand-arm vibration syndrome. Aksoy C. Sabuncu H. Vol 45:415-419(1988).Med. 4. 3. 13:310-304(1987). Karan A.J. M. 8.J.H. İşsever H.Vol:45:281-282 97 .. Occup Ther. Work Environ Health.: Hand arm vibration syndrome :a new clinical classification and British standard guide for hand transmitted vibration. 10.U. 43 : 280-283 (1986) 6. J. İşsever H. Olsen.. İstanbul Medical Bulletin Sayı :2.Ind.. İşsever H.Ind.Occupational cumulative Trauma Disorders of upper Extremity.. 01sen. Vol.Medicine.. Brammer...J. Sabuncu H.J.Vol 12:428-432(1986). Taylor.L . investigation of Vibration Effects on the Body.. Zülfıkar B.W.Scan J Work Environ Health.Ind.0.Sayı:2.:Vibration elicited vasoconstrictor reflex inRaynoud's Phenomena. Taylor. Kaynaklar 1..1999. Br J.

. Br.Vol:45:188-192:(1988) 13.Med. Matsumoto T.. Br.(1996) 18 .Med.. Carlson .S. Farkkila . Ekenvall L..(1987) 12. 15. Pelmear P.ILO .Vol:44:476-478 .Ind.Encylopedia of Occupaitonal Health and Safety Geneva 1998. EkenvalJL. Futatsuka .Ind. Starck. Pyykkö I. Pyykkö.11. : The Stockholm Workshop scale for the classification of cold-induced Raynoud's phenomenon in the hand -arm vibration syndrome 16.J. Prevalence in an urban area California .A: Vibration White finger .Aatola..J. Anderson R: The back pain of bus drivers.Spine 17(12):1481-1488:(1992).Med..J. Nilsson B.. Gustavsson : Temperature and vibration thresholds in vibration syndrome.: Comparative study of vibration disease among operators of vibrating tool by factor analysis.M.Vol:42:260266:(1996) 14.A follow up study . Br.Sakurai T.İ Janttı.J. 98 .V.Ind. Yasutaka N.Med.Ind.M. Br.L.0: Forestry workers exposed to vibration: a neurological study.J.Korhonen . Gemne G.Vol:43:825-829 . Taylor W..

ENDÜSTRİ'DE GÜRÜLTÜ ile OLUŞAN İŞİTME KAYIPLARI ve ALINACAK ÖNLEMLER Prof. Özellikle İstanbul'un değişik semtlerinde. fakat insanlık. 1. rüzgar sesleri gibi kulağımızın algılayamadığı 20 Hz'in altındaki seslere "sesaltı" (infrases) .2000 Hz'lik frekanslarda yer almaktadır. Çeşitli seslerin frekansları 99 . don .İstanbul Tıp Fakültesi. son yıllarda yaptığımız çalışmalardan.Hilmi Sabuncu İ.Ü. İnsan sesleri yaklaşık olarak 250 . İnsanların en çok sessizliğe ihtiyacı olduğu hastanelerimizin yoğun bakım ünitelerinde bile ölçtüğümüz değerler.S.1000 . aralıklarla yaptığımız uzun süreli ölçmelerde bütün değerlerin "Gürültü Yönetmeliği" nde müsaade edilen değerleri geçtiği görülmektedir. SES FİZYOLOJİSİ İnsan kulağı titreşimi 20 Hz ile 20 000 Hz arasında olan sesleri işitebilmektedir.H. Endüstriyel açıdan çok önemli bir sağlık riski oluşturan gürültü. İş Sağlığı Bilim Dalı Başkanı ÖZET : Ülkemiz endüstrisinde.K. son derecede yüksektir. genel halk sağlığı açısından da önemli bir sağlık sorunudur. çok fazla rastlanmayan endüstriyel işitme kaybına sahip insan sayısının. İstatistik yıllıklarında. 20 000 Hz'in üzerindeki seslere de "sesüstü" (ultrases) denir (Şekil 1). 250 000' i aştığı rahatlıkla görülebilmektedir. en sık rastlanan meslek hastalığı.bu nedenle. "Kolera ve Veba gibi hastalıklarla olduğu gibi. son zamanlarda hastalıkların tanı ve tedavisinde çok fazla kullanılan. Yüzyılımızın baş derdi olan gürültü için yıllar önce Robert Koch' un söylediği sözlere hak vermemek mümkün değildir.500 . bu türdeki seslere "işitme sesi" denir. kadın sesleri ise daha yüksek frekanslarda (1000 . Meslek hastalığı istatistikleri konusunda tek kaynak olan S.Dr.500 Hz) . Deniz dalgaları.2000 Hz) yer almaktadır(Şekil 2). deprem . gürültü ile oluşan işitme kayıplarıdır. gürültü ile mücadele edeceğimiz yıllar yakındır" İşte bu günler gelmiş ve geçmektedir. INFRASON Deniz Dalgalan Kuvvetli Rüzgar Don Deprem İŞİTME SESİ Çağlayan Sesi Şarkı Soprano Bas Müzik Aletleri ULTRASON Quartz Titreşimleri Kıvılcımdan Doğan Sesler 20000 2000000Hz 1/1000 20 Şekil 1. bu bela ile yeteri kadar mücadele etmemektedir. erkek sesleri daha düşük frekanslarda (250 .

şiddetinin belli bir düzeye erişmesi gerekmektedir. I (1) NdB = 10 Log Io veya (2) N Db = 20 Log Po P Yukarıdaki formüllerde görülen I herhangi bir andaki fiziksel ses şiddetini. bu frekanstaki minimum işitme eşiği olan 0. İnsan seslerinin frekans spektrumu Ses'in işitilebilnıesi için . İşte bu frekans uluslararası anlaşmalara göre 1000 Hz'dir ve işitme şiddeti. işitme şiddeti aritmetik olarak artmaktadır. Yani işitilen ses şiddetini belirleyen dB (desibel) birimi. sesin fiziksel şiddetine ve ses basıncı düzeyine logaritmik olarak bağlı bir birimdir. Üstelik insan kulağı her frekanstaki ses'e aynı duyarlılığı göstermemektedir. fiziksel ses şiddeti üstel arttığı halde. herhangibir andaki ses basıncı seviyesini. Po ise işitilen 100 . Io işitilen minimum fiziksel ses şiddetini.Şekil 2. Yani insan kulağı farklı frekanslarda. P. Bu değerlendirmeye göre. O halde işitme şiddetini de ifade eden şiddet skalası için belli bir frekans referans frekans olarak seçilmeli ve skalalandırılmalıdır.0d02 mikroBar'lık ses basıncı düzeyi temel kabul edilerek skalalandırılmıştır. farklı şiddette işitme eşiklerine sahiptir (Şekil 3).

arzu edilmeme kavramı. 26 dB'e kadar kayıpları normal kabul etmekte. şahsın işitme düzeyi. Uluslararası standartlara göre bir kişinin işitme düzeyi. işitme üzerine etkisidir. yani kişiden kişiye değişkenlik gösterebileceğini. Şekil 4 'de görüldüğü gibi uluslararası standartlar. Yani yapılan odyometrik muayenede. yüzde olarak kişinin işitme kayıplarına göre belirlenen sağırlık skalası bu değerden başlayarak. Tablo 1. 2000 Hz'de 30 dB'lik bir sesi minimum olarak işitmiş ise. Ses basıncı oranı ile işitme şiddeti arasındaki ilişki P/Po 10 100 1000 10000 NdB 20 40 60 80 Tablo 1 'den de görüldüğü gibi. 500 Hz'de 10 dB'lik bir sesi. ses basıncı şiddeti oranı üstel arttığı halde işitme şiddeti aritmetik olarak artmaktadır. 2000 Hz) işitilme eşiklerine göre saptanır. bu üç işitme düzeyinin ortalaması olan 20 dB'dir. gürültü'nün sübjektifliğini. bir şahıs. arzu edilmeyen seslerdir. 1000 Hz'de 20 dB'lik bir sesi. genellikle yapay olarak ortaya çıkan. işitme şiddetinin dB olarak nasıl değiştiği Tablo l'de gösterilmiştir. işitme kayıplarına göre sağırlık yüzdeleri 2. Bu durum da göstermektedir ki. niteliği ve niceliği bozulmuş. Şekil 4. 1000. üç frekanstaki seslerin (500. Tanımdan da anlaşılacağı gibi. dolayısıyla özellikle psikolojik ve nörovegetatif sistem üzerine etkilerinin de insanlarda farklı farklı olabileceğini göstermektedir.minimum ses basıncı seviyesini ifade etmektedir. 2 numaralı formüle göre P/Po oranının farklı değerlerinde. 92 dB'lik bir kayıpta % 100'e ulaşmaktadır. 101 . duyu organlarımız fiziksel şiddet aşırı bir biçimde artsa bile sahip oldukları bu özellik nedeniyle kendilerini koruyacaklardır. Gürültünün anlamlı bir biçimde kişiden kişiye farklılık göstermeyen en önemli etkisi . İNSAN SAĞLIĞI AÇISINDAN GÜRÜLTÜNÜN TANIMI Gürültü .

farklı müzik için farklı olacaktır. 1. Ses'in niceliğinin bozulması ise. rahatsızlık sınırlan. Gürültü düzeyi arttıkça. 3. Çok uzun süre işitme reseptörleri üzerine gelen bu fiziksel enerji. Bu nedenle aşırı gürültüye maruz kalma 102 . Bu kayıplara ilişkin iyileşme süreleri Şekil 5 ' de rahatlıkla görülebilmektedir. maruz kalma süresinin 10 katı kadar bir iyileşme süresine ihtiyaç olduğu ortadadır. frekansları farklı bir çok ses dalgasının üst üste gelmesidir. oluşan işitme kaybının arttığı ve iyileşme süresinin ise daha fazla arttığı aynı şekil'den rahatlıkla görülmektedir.Ses'in niteliğinin bozulması. Şekil 5 : Değişik gürültü düzeylerine maruz kalmada oluşan geçici işitme kayıpları ve iyileşme süreleri Gürültülü ortamlarda çalışan insanlann yukarda bahsi geçen iyileşme sürelerine sahip olması özellikle Endüstride mümkün değildir. Gürültü'nün daha teknik bir tanımında " Gürültü anarşik ses dalgalarının süperpozisyonudur" denmektedir. Örneğin . yığmalı bir biçimde oluşarak sürekli işitme kayıplarını oluştururlar. bu reseptörlerin bozulmasına. Örneğin hoşumuza giden çok güzel bir müziğin ses şiddetinin 90 dB(A) düzeyini geçmesi işitme kayıplarına neden olacaktır. örneğin 90 dB(A)'nın üzerindeki seslere maruz kalan kişilerde iki türde işitme kaybı meydana gelir. Sürekli işitme kayıplan Geçici işitme kayıpları. Geçici işitme kayıpları 2. Fakat yine önemle belirtilmelidir ki bu tür etkiler kişiden kişiye farklılıklar gösteren etkilerdir. klasik Türk müziği hayranı olan ve klasik batı müziğini sevmeyen veya tam tersi bir özelliğe sahip bir kişi için. yani sinirsel iyileşemez tipte işitme kayıplarına neden olurlar. Diğer bir deyişle gürültü'nün frekans spektrumuna bakıldığında bir çok frekansta seslerin yer aldığı bilinmektedir. 8 saatlik bir maruz kalma sonucunda en fazla 16 saatlik bir dinlenme süresine sahip çalışanlarda bu işitme kayıplan. Tabii ki gürültü'nün bu etkisi sonuçları en kolay biçimde görülen etkisidir. ENDÜSTRİYEL İŞİTME KAYIPLARI . yani ortaya çıkan işitme kaybının iyileşebilmesi için. ses ne kadar nitelikli ve hoşa gider şekilde olursa olsun şiddetinin insan vücuduna zararlı bir değere ulaşmasıdır. İşitme fizyolojisi bölümünde görüldüğü gibi kulağımızın en hassas işitmeye sahip olduğu frekans bölgesi 4000 Hz'lik frekans bölgesidir.ENDÜSTRİYEL SAĞIRLIK Uzun süre şiddetli gürültüye. Psikolojik ve nörovegetatif sistem etkileri daha düşük şiddetteki seslerde dahi başlayabilir. 90 dB(A)' lık bir gürültüye 100 dakika maruz kalma sonucunda ortaya çıkan yaklaşık 18-20 dB'lik bir işitme kaybının ortadan kalkabilmesi için gerekli olan iyileşme süresi yine yaklaşık olarak 1000 dakikadır. uzun süre gürültüye maruziyet sonucunda ortaya çıkan ve belli bir süre dinlendikten sonra iyileşebilen işitme kayıplarıdır.

• İlk işitme kaybı. en önce 4000 Hz'lik frekans bölgesinde oluşur ve diğer komşu frekanslara doğru maruziyet süresi arttıkça devam eder. işitme düzeyinin saptandığı konuşma frekansları diye isimlendirilen işitme frekansları. ( ( ) 31 kişilik. Yukardaki bilgilerin ışığı altında gürültü ile oluşan işitme kayıplarının . 95. gürültü ile oluşan işitme kayıplarının erken tanısında ve korunmada önemli bir olanak sağlamaktadır.85 ay maruz kalmış.05 ay maruz kalmış. Şekil 6 : Farklı gürültü düzeylerine. Bu nedenle gürültüden korunma son derecede önemlidir. 24. 95. rezervasyon veya santral çalışanları gibi) dışında. 95. farklı sürelerde maruz kalan işçilerde oluşan sürekli işitme kayıpları Şekil 6'deki çizgilerin hangi grupları gösterdiği aşağıda bildirilmiştir. 80. Yani her iki kulakta da aynı düzeydedir. GURULTU'DEN KORUNMA YÖNTEMLERİ Gürültünün etkilerinden korunmada kullanılacak yöntemleri iki toplayabiliriz.56 dB(A)'lık gürültüye. (*****) 14 kişilik. 20. (-x-x-x) 21 kişilik. daha sonra etkilenmektedir.71 ay maruz kalmış kişilerin işitme kayıplarını farklı frekanslarda göstermektedir.sonucu ortaya çıkan işitme kaybı. Daha sonra konuşma frekanslarını etkilemeye başlar. Bu özellik bizlere konuşma frekansları etkilenmeden önce. ana başlık altında 103 . Yani 4000 Hz'lik frekans bölgesinden sonra ilk etkilenen işitme frekansları 3000 ve 2000 Hz' 1er ile 6000 ve 8000 Hz'lerdir. kesinlikle iyileşemez.56 dB(A)'lık gürültüye.96 ay maruz kalmış. 4. işitme kaybı genellikle çift taraflıdır. 166. 85. kulağımızın 4000 Hz' lik frekansı işiten bölgesinde oluşur.Endüstriyel sağırlığın özelliklerini şöyle sıralayabiliriz: • Şiddeti 90 dB(A)' nın üzerindeki seslerde oluşurlar. • Oluşan işitme kaybı sinirsel tipte bir kayıp olduğundan. ) 20 kişilik.56 dB(A)'lık gürültüye. • Çok özel işler (Tek taraflı kulaklık kullanan.66 dB(A)'lık gürültüye. (Şekil 6). Dolayısıyle gürültünün oluşturduğu işitme kayıplarında.

bu tür gürültülü işlerde. daha pahalı olmaları. Tıbbi koruyucu önlemleri de yine iki bölümde inceleyebiliriz. b) Kişisel Koruyucu önlemler : Bu tip koruyucu önlemler gürültüde çalışan insanların gürültüden korunabilmesi için geliştirilen kulak tıkaçlarını ve kulaklıkları kapsamaktadır. Şekil 7 : Kişisel işitme koruyucuları ve frekanslara göre gürültü azaltma miktarları 4. 20 . Kulak tıkaçları.40 dB'lik gürültü azaltması avantajına sahip olan bu kulaklıklar. piyasadan rahatlıkla temin edilebilen malzemelerdir. makina başı izolasyon önlemleri veya çevrede alınabilecek izolasyon önlemleridir. diğer risklerde olduğu gibi . kulak arkası kemiğini (Mastoid'i) kapatan bir yapıya sahip olduklanndan özellikle kemik yolu ile iç kulağa iletilen seslerin izolasyonunda daha başarılı . kulakta hava yolunu kapatan farklı özelliklerde olmak üzere yaklaşık 1 0 . Teknik koruyucu önlemler : Teknik koruyucu önlemleri de iki başlık altında toplayabiliriz: a) Kaynakta ve Çevrede alınabilecek teknik koruyucu önlemler : Bu önlemlerin en başında gürültünün ölçülmesi. Kullanımı kolay olan 110 dB'lik bir gürültüyü işitme kayıpları için limit değer kabul edilen 90 dB(A) 'nın altına düşürebilen bu cihazlar endüstride yaygın biçimde kullanılmaktadır. ağır olmaları ve baş hareketlerini kısıtladıkları için.4. sağlam olan kulağının etkilendiğini görmekteyiz. gürültüye bağlı işitme kayıplannın oluşmasında avantaj sağlamaktadır.1. Şekil 7 'de her iki koruyucu cihazın kullanım şekli ile gürültünün azaltılması konusunda sağladıktan avantajı gösterir eğri görülmektedir. kulak tıkaçlarına göre daha az sayıda kullanılmaktadırlar.olmaktadır. a) İşe giriş muayeneleri: Gürültü riski taşıyan işlerde çalışacak kişilerin işitmeleri tam bir odyometrik muayeneden geçirilmeli ve sağlık dosyasına konulmalıdır. endüstride. İşe giriş muayenesi sırasında kişide rastlanacak kısmi veya tam sağırlık hali. Tıbbi koruyucu önlemler. bir kulağında ileti tipi bir kayba sahip bir kişinin sağır olan kulağının gürültüden etkilenmediğini.2. Kulaklıklar ise. kişinin işe girerken ki durumu ile mukayesesini sağlamaktır. Bu tür bir muayenede amaç.(örneğin hipervetilasyonlu bir kişinin tozlu ortamda çalışmasının önlenmesi gibi) kişinin o riskten daha çok etkilenmesinin önlenmesi şeklinde olmayıp. sonradan gelebilecek sağlık zararlarının.2 0 dB'lik bir avantaj sağlayan. Yaptığımız araştırmalarda.Bu 104 .

GÜRÜLTÜ VE OLUŞTURDUĞU İŞİTME KAYIPLARI İLE İLGİLİ YASAL DURUM VE YASALARIN YORUMLANMASI Bu bölümde.31 ORT. YAŞ (YIL) 24.70 100. gürültü ile oluşan işitme kayıpları. 5.25 yıl 11. gürültüden oluşan ilk kaybın ne düzeyde olduğu.96 ay 14.66 96. b) Periyodik muayeneler: Bu tür muayenelerde tam bir odyometrik muayene yerine yaptığımız çok fazla sayıda araştırmada kullandığımız ve tarama odyometrisi diye isimlendirdiğimiz bir yöntemi kullanmak.. özellikle aranması gereken çalışanlar olduğunu vurgulamak yerinde olacaktır.nedenle gürültülü işyerleri için sağır vatandaşların.07 31. ( ) Kereste Fabrikası. (-x-x-x-x-) Cam Eşya Fabrikası Bu tarama odyometresi ile saptanan ve gürültüden etkilendikleri anlaşılan kişiler kesin teşhis için tam bir odyolojik muayeneye alınarak.06 35. Çeşitli işletmelerde incelenen grupların özellikleri ŞLETMELER Dokuma fabrikası Kereste fabrikası Cam eşya fabrikası GÜRÜLTÜ dB(A) 85. Saptanan işitme düzeylerinden 4000 Hz'de. 105 . en önemlisi ise konuşma frekanslarının gürültüden ilk etkilenen frekansı olan 2000 Hz'de işitme düzeyinin ne durumda olduğu rahatlıkla görülebilmektedir. () Dokuma Fabrikası. özürlü kabul edilmeyip.'de Tarama odyometrisine örnekler görülmektedir. farklı yasalardan örnekler verilerek yasalanmızdaki eksiklikler ve yanlışlıklar vurgulanacaktır. ÜLKEMİZDE.50 ÖRNEK SAYISI 31 27 32 ORTALAMA. haklarında gerekli işlemler yapılmalıdır. Tablo 2 ve Şekil 8.ÇALIŞMA SÜRESİ 20. Tablo 2. 8000 Hz'de. yaşlanma ile oluşan işitme kaybının ne düzeyde olduğu. 2000 Hz .31 yıl Şekil 8. 4000 Hz ve 8000 Hz'lik işitme frekanslarında yapılan bu odyometrik muayene. Çeşitli işletmelerde çalışan kişilerde. düşük frekansları kapsamadığından bir odyometrik oda gerektirmemekte sessiz sayılabilecek bir odada rahatlıkla yapılabilmekte ve son derecede kısa bir zaman diliminde şüpheli vak'alar ayırdedilebilmektedir. bir çok bakımdan yerinde olacaktır.

'de verilmektedir. 5. Madde 78. genel sağlık muayeneleri yapılacaktır. Duyma durumunda azalma ve herhangibir bozukluk görülenler ve kulak ve sinirhastalığı bulunanlar ve hipertansiyonlu olanlar.2. özellikle duyma durumu ve derecesi ölçülecek. median frekans üzerinden iki misline uyması gerekir). kontrol vetedavi altına alınacaklardır.Gürültünün zararlı etkilerinden korunmak için aşağıdaki tedbirler alınmalıdır. Gürültüden Meydana Gelen Arızalar Hastalık ve belirtileri İki taraflı koklear lezyon neticesi reversible olmayan ve gürültülü işten ayrıldıktan sonra ağırlaşma göstermeyen odiometrik azalma (Teşhis gürültülü iş alanından uzaklatıktan sonra 6-12 ay arasında yeni bir odyometrik kontrol muayenesi ile teyit edimelidir. çift pencereli. inşa edilecektir. sesin yansımasını önleyecek malzeme ile kaplanacak ve bu binalar. 2) Gürültülü işyerlerinin duvarları. 3) Gürültünün azaltılamadığı hallerde.5. çift kapılı. periyodik olarak genel sağlık muayeneleri yapılacak. bu durumda işçilere başlık. 5) Gürültülü işlerde çalışan işçilerin. periyodik olarak. Pistonlu motor. Tablo 3. Sosyal Sigorta Sağlık İşlemleri Tüzüğü Maluliyet derecelerinin (Meslekte kazanma gücü azalma oranlarının) hesaplandığı bu tüzükte gürültü ile ilgili bilgiler Tablo 3. Duvarlar ses geçirmeyen malzeme ile yapılacaktır. Reaktörler ve benzeri fazla gürültü verici cihazların bulunduğu işyerlerinde çalışmalar (Gürültülü işte en az iki yıl.Ağır ve tehlikeli geçmeyecektir. Dokuma tezgahlarında çalışmalar. 4) Gürültülü işlerde çalışacak işçilerin. Bu odiometrik muayene tonal ve vokal olarak yapılmalıdır.1. titreşimi ve sesi azaltacak malzeme ve sistemle yapılacaktır. çalıştıkları işlerden ayrılacaklar. kulaklık ve kulak gereçler verilecektir. Reaktör. bu işlere alınabileceklerdir. tıkaçları gibi uygun koruyucu araç ve işlerin yapılmadığı yerlerde.2000) ortalaması en az 35 desibel'lik bir işitme kaybı bulunmalıdır. bu tüzüğün 22'inci maddesi hükümleri uygulanacaktır.1000. işçi Sağlığı ve iş Güvenliği Tüzüğü Madde 22. Propülsörle çalışmada 30 gün maruz bulunmak ve gürültünün de 85 desibel'in üstünde olması şartıyla). gürültü Ancak. gürültü derecesi 80 dB1 i çalışmayı gerektiren işlerin yapıldığı yerlerde. Yükümlülük Hastalığa sebep olacak başlıca işler Madenlerin çekiçlenme dövülme ve vurulması. 1) İşyerlerinde gürültü çıkaran makinaların monte edilmeleri sırasında. bu ortalamanın hesaplanmasında. İyi işiten kulakta üç konuşma frekensı (500. bu işlere alınmayacaklardır. Daha çok gürültülü derecesi en çok 95 desibel olabilir. kulak ve sinir sistemi hastalığı olanlar ile bu sistemde arızası bulunanlar ve hipertansiyonlular. Pitonlu motörler. Ancak doğuştan sağır ve dilsiz olanlar. işyeri tabanı. süreleri 3 Ay 106 .

Bu gereği yerine getimeyen imalathane ve işyerlerinin faaliyetleri kısmen veya tamamen. maalesef yukarda görüldüğü gibi bir tutarsızlık. monte edilen şekline. 1) İşitme sağlığı açısından kabul edilebilir en yüksek gürültü seviyeleri için Tablo 4'de verilen değerler esas alınır. işveren işçilere 1475 sayılı iş kanununda belirtilen koruyucu giysiler ve gereçleri sağlamakla yükümlüdür.5. yapılan işe. işitme kayıpları için bütün dünyanın kabul ettiği 90 dBA'lık limit tek standart değer olarak kabul edilmelidir. çağımızda mültifaktöryel bir etkilenme ile de ortaya çıktığından. SSK Sosyal Sigorta Sağlık İşlemleri Tüzüğü'nde 85 dB' e değişmekte.4.Gürültü Seviyesi (dBA) Kalman Süre (Saat / Gün^ 7. Gürültü yönetmeliği Tablo 4. gürültü ve vibrasyonların kaynağında azaltılmaı için teknik imkanların yetersiz olduğu durumlarda. 5. aracın yapısal özelliğine. süreli veya süresiz olarak durdurulur. kaynağın yapı içindeki konumuna ve oturduğu yere ve bağlantılarına. 107 . maruz kalma süreleri Gürültüye Maruz Max. bir çeşitlilik görülmektedir. Gürültünün Psikolojik ve Nörovejetatif etkileri.25 110 1/8 115 Darbe gürültülerinin üst seviyesi 140 dBA'yı aşamaz 2) Bu yönetmeliğin 5'inci maddesinde belirtilen yetkililer tarafindan yapılan kontrollerde Ek-1 ve 11'inci maddedeki sınırları aşan bir çalışma düzeni uygulandığı tesbit edilen işyeri sahipleri ve kamuya ait işyeri yöneticilerine mahallin en büyük mülki amiri tarafindan bir aylık süre verilerek durumu düzeltmeleri istenir. Gürültü düzeylerine göre. İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğü1 nde 80 dB ve 95 dB olarak verilen limit değerler . Endüstriyel makina araç gerecin gövdeleri ve eksozlanyla yayılan hava kaynaklı seslerin.'de ise bu değerler tamamen farklılaşmaktadır. gürültü zararlılık limit değerlerinde.5 105 0. 3) İşyerlerinde tavsiye edilen gürültü seviyelerinin aşıldığı. İş yerleri ile ilgili olarak . bir tarafa bırakılırsa.3. Yasaların yorumlanması : Ülkemiz yasalarında. bakımına ve kullanılan araç adedine bağlı olduğu gözönünde tutularak gürültü kontrolü yapılır. operasyon tekniğine.5 80 4 90 2 95 1 100 0. Tablo 4. çevredeki ses yansıtıcı diğer yüzeylere ve yapı elemanı aracılığıyla yayılan darbe seslerinin ve mekanik vibrasyonların ise aracın yapısına. Gürültü Kontrol Yönetmeliği Madde 11.

108 .

şti. İngiltere'de yapılan bir çalışma sonucunda. işverene maliyeti. diğer yönetim sistemleri ile bağlantıları kurmaktadır. • • • Çalışanların ve diğerlerinin maruz kaldıkları riskleri minimize etmek. BS EN ISO 14000 / BS 7750 "Çevre Yönetimi" ve BS EN IŞO 9000 "Kalite Yönetimi". Oysa bu kazaların ve hastalıkların arkasında yatan kazaya ya da hastalığa maruz kalanın. topluma maliyeti gibi önemli unsurlarda da çoğu kez yol gösterici olmaktan çok uzaktırlar. Bu standart . etik nedenler ve işin verimini artırıcı nedenler doğrultusunda. Toplumların kültürel ve diğer insani farklılıkları bu rehberin uygulanmasını olumlu veya olumsuz şekilde etkileyebilir. Dr. (HS(G)65 BAŞARILI SAĞLIK VE GÜVENLİK YÖNETİM SİSTEMLERİNİ (UK) TEMEL ALAN) Bu Standart. işletme yönetimine entegre edilmesi gerektiği ve genel yönetimin ayrılmaz bir parçası olduğu gerçeği düşünülerek hazırlanmıştır. Bilindiği gibi işyerlerinde tutulan istatistikler. sigorta kapsamı dışındaki maliyetin.D. iş sağlığı ve güvenliği yönetimini geliştirmekle beraber. İdeal İş sağlığı Ltd. Bunu sağlamak üzere. iş kazalarını ve hastalıkları en aza indirmek ve hatta önlemek için iş sağlığı ve iş güvenliği aktivitelerini yönetimin ve organizasyonun bir parçası olarak ele almak amaçlanmaktadır. işe bağlı hastalıkları ve meslek hastalıklarını bildirmekte ve haberdar olmamızı sağlamaktadırlar. BS 8800. yaratmayı Bu standart. BS 8800 bir rehber standarttır ve işletme yönetimine rehberlik edecek önerileri içermektedir. iş kazalarını. arkadaşlarının ve işverenin çektiği acıları tam olarak görmemizi sağlayamazlar. 109 . Bunu sağlamak üzere oluşturulan rehber standart.BS 8800 İŞ SAĞLIĞI VE İŞ GÜVENLİĞİ YÖNETİM REHBER STANDARDI Dr. Diğer işletmeler ya da müşterilere karşı duyarlı. Bu rehber etkin bir İSİG Yönetim Sistemi için temel olan başlıkları kapsamaktadır. sigorta dahilindeki maliyetten 8 ile 36 kat daha fazla olduğu gösterilmiştir. İşin performansını arttırmak. Bununla birlikte kazalıya ya da hastaya maliyeti. Şenay ÖZDEMIR Ph. iş sağlığı ve güvenliği yönetiminin. HS(G)65 "Başarılı Sağlık ve Güvenlik Yönetimi" standartlarındaki yönetim sistemleri ile aynı prensipleri paylaşmaktadır.D. iş sağlığı ve güvenliği yönetiminin bilimsel ve sistematik biçimde uygulanması gerekliliği ortaya çıkmıştır. Gösterilen ekonomik nedenlerle beraber. sorumlu bir imaj amaçlamaktadır. Halen yürürlükte olan yasal çerçeveye uygun olarak. Handan TOPÇUOĞLU Ph. Bu nedenle adaptasyon ve uygulama aşamasında bu farklılıkları göz önüne almak gerekmektedir. bir iş kazası sonucu ortaya çıkan.

Diğer yönetim sistemleri ile bağlantı kurma. konularında rehberlik etmektedir. 110 . İle karşılaştırması yapılmalıdır.a a İSİG Yönetim Sistemi Geliştirme. a İlgili yasalar uyarınca mevcut İSİG yönetim prosedürlerinde yapılması gerekenler. İşletmeler uygulamaya başlamadan mevcut iş sağlığı ve güvenliği yönetim düzenlemelerini gözden geçirmeli ve "neredeyiz"? sorusunun cevabını aramalıdırlar. a Diğer benzer işletme ve sektörlerdeki iyi uygulamalar. a İşletme içindeki İSİG yönetim rehberi olup olmama durumu. Bu değerlendirmede mevcut düzenlemelerin.

Sürekli maliyet-yarar bir performans gelişimini sağlamak. uygulanmasını. Politikayı uygulamaya yönelik uygun ve yeterli kaynakları sağlamak. İSİG yönetimine birinci derecede öncelik vermek. Yasaların gerektirdiği düzenlemeleri kapsamak.Bu değerlendirmeden elde edilen bilgiler uygun bir başlangıç noktası yakalamak yönünden önemli olup. İSİG Politikasının işletmede tüm seviyelerde anlaşılmasını. Her seviyede çalışanların İSİG politikasın uyarınca sorumluluklarını yerine getirebilmeye yönelik uygun eğitimleri aldıklarından emin olmak. Çalışanların Politikaya uymak ve uygulanmasını sağlamak konusunda işbirliğini sağlamak. Yüksek bir İSİG performansına ulaşmak. planlama aşamasında kullanılmalıdır. ve yerleştirilmesini sağlamak. • • • • • • • • • • • İSİG iş performansının entegre bir parçası olarak tanımlanmak. 111 . İSİG Politikasını belirli aralıklarla gözden geçirmek. İSİG Politikasının amaçlarını hazırlamak ve işletme içi herkesin bilgilenmesine yönelik yayınlamak.

Organizasyon yapısına ve büyüklüğüne uygun gerekli kaynakların sağlanması. Fakat unutulmamalıdır ki. 112 . üst yönetimden ( büyük kuruluşlarda Yönetim Kurulu Üyelerinden biri olabilir) birisinin. Alacakları kararların İSİG Yönetim sistemi performansını etkileyecek düzeyde olduğunun bilincinde olmalıdırlar. dokümantasyon mümkün olan en az sayıda tutulmalı. En güzel uygulama. verimlilik ve etkinlik azaltılmamalıdır. Politikanın uygulanması ve etkin bir İSİG yönetimi için bir organizasyon şunlara sahip olmalıdır . İSİG performansının daha da artması için aktif olarak kendi katılımlarını göstermelidirler. kayıt sistemini oluşturmalıdırlar. Uzmanlardan öneri ve hizmet almaya yönelik organizasyon yapılması. dokümantasyon en önemli unsurlardan biridir. iletişim sağlanmasına yönelik organizasyon yapılması. Birimlerinde çalışan bütün insanların sağlığından ve güvenliğinden sorumlu olmalı. Ayrıca işletmedeki bütün birimlerde çalışan yetkililer. kanuni yaptırımlar çerçevesinde güvenli aktiviteler yapılması için beceri ve kabiliyet. . bu gerekliliği gösterebildikleri. • Birimlerindeki ortamlardan. . için büyüklüğü veya yapısı ne olursa olsun. Yönetim yapısı içinde sorumlulukların dağılımının tanımlanması ve gerçekleştirilmesi Kişilerin sorumluluklarını yerine getirebilmeye yönelik gerekli yetki ile donatılması. işletmede uygulama ve organizasyonu sağlamasıdır. İSİG Yönetim Sistemi Dokümantasyonu : Etkin ve başarılı bir İSİG Yönetim Sistemi için. tamamı ile entegre olması son derece önemlidir. Çalışanların katılımının sağlanmasına yönelik organizasyonlar yapılması. Yeterli İSİG bilgisine ulaşılması.Sorumluluklar : İSİG sorumlulukları bütünüyle üst yönetimle ilgilidir. Organizasyonun tüm seviyelerinde ihtiyaçların tanımlanması ve gerekli eğitimlerin organize edilmesi. İSİG yönetim sistemiyle ilgili bütün sorumluluğu alarak. Organizasyon yasal veya ihtiyaçtan doğan. sağlık ve güvenlik yönünden etkilenenlerin sorumluluğunun da kendilerine ait olacağını bilmeli. İSİG bilgisinin etkin şekilde ve uygun yerde paylaşılmasına. Üst düzey Yöneticiler. Yönetimsel Düzenlemeler : İSİG nin organizasyon ve onun tüm aktivitelerine.

Bu planlama. Risk Analizi : İşletme. gelecekte karşılaşılabilecek acil durumları önceden sezinleyip gerekli önlemleri almalı ve oluşabilecek etkilerini hafifletmelidir. IV. • Politikayı uygulamaya yönelik genel plan ve amaçlar ( personel. kaynaklar da dahil ) hazırlanmalıdır . • Acil durumlara yönelik planlamalar yapılmalıdır. PLANLAMA VE UYGULAMA : Performans Ölçümü Bu planlanan aktivitenin başarı veya başarısızlığım açık bir şekilde görebilmek için önem taşımaktadır. « Performans ölçümü. 113 . kanuni gereksinimleri belirlemeli ve diğer gereksinimlerle birlikte İSİG Yönetimini uygulamalıdır. Kanuni ve Diğer Gereksinimler : İşletme. tehlikelerin saptanmasını da kapsayacak şekilde risk analizi yapmalıdır. Kim sorumlu olacak ?. denetleme ve durum değerlendirmesi için planlama yapılmalıdır. Ne Zaman yapılacak ? ve Beklenen çıktı ne olacak ? sorularının cevapları yer almalıdır. dokümanların yenilikleri izleyen şekilde yeni tarihli olmasma dikkat etmeli ve uygun görüldükleri amaca hizmet için kullanılmalarını sağlamalıdır.Bu kayıt sistemi İSİG planlarını tam anlamı ile uygulamaya geçirmeye uygun olmalı ve ihtiyaçların bir parçası olmalıdır. • Gerekli görülen düzeltme aktiviteleri planlanmalı ve uygulanmalıdır. İşletmeler. risk analizinin yanısıra. İSİG Yönetim Düzenlemeleri : Organizasyon aşağıdaki başlıkları da kapsayan düzenlemeleri yapmalıdır . Tanımlanan riskleri kontrol ve tanımlanan ihtiyaçları karşılamaya yönelik uygulama düzenlemeleri ve genel planlama yapılmalıdır. İSİG konusunda gereksinimleri tanımlamak. İşletme. belirgin performans kriterleri belirlemek aşamalarını kapsamalı ve Ne yapılacak ?.

Gerekli olduğu takdirde hem nitelik hem de nicelik ölçümleri yapılmalıdır. diğer sağlık ve güvenlik performans olaylarının takibi gibi. kazaya ramak kaldı durumlarını. İki yolla yapılabilir. bağımsız ve profesyonel kişi veya kişilerce yapılmalıdır. Organizasyonun genel İSİG Yönetim Sistemi tanımlanan İSÎG performans standartlarına ulaşma kapasitesine sahip mi? » İSİG Yönetim Sisteminin güçlü ve zayıf yönleri nelerdir ? « Organizasyon gerçekten hedeflediklerini yapıyor ve ulaşabiliyor mu ? 114 .Performans Ölçümü. organizasyon dışından. sebepleri kökten tespit edilmeli ve düzeltilmesi için gereken düzenlemeler yapılmalıdır. Proaktif Performans Ölçümü: surveyans ve gözlemler ile. Denetleme yöntemleri organizasyonların büyüklüğü ve mevcut tehlikelerin yapısına göre değişik olabilir. İSİG Yönetim Sisteminin verimini göstermek için anahtar bir yoldur. İSİG Yönetim Sisteminin tüm elementlerini daha derin ve daha eleştirel bakışla irdeleyen periyodik bir denetlemeye gerek vardır. hastalık-sağlık. hangi politika ve amaçların gerçekleştirilebildiğini gösterir. örneğin yapılacak işin güvenlik sistemleri. Bu denetleme. DENETLEME : İSİG nin rutin izlenmesine ek olarak. Reaktif Performans Ölçümü : Kazaları. Performans ölçümü "izleme" anlamındadır. Yetersizlikler görüldüğü zaman. VI. Denetleme şu soruları içermelidir. çalışma izinleri gibi.

Bu gözden geçirme şunları göz önünde tutmalıdır . Politika Organizasyon ihtiyaçlara yönelik İSİG Yönetim Sisteminin periyodik gözden geçirilme sıklığını tanımlamalıdır. hu kişiler bilgilendirilmelidir. örneğin değişen organizasyonel yapı. . İç ve dış faktörleri. 115 .Denetleme çok geniş olabilir veya seçilmiş bir alan veya konulara yönelik olabilir. . Sistemin elementlerinin performansını. değişen kanunlar. KAYNAK: BS 8800 Guide to Occupational Health & Safety Management Systems. 1996. « . İSİG Yönetim Sisteminin genel performansını. Denetleme bulgularını. yeni teknoloji sunumu gibi Ve herhangi bir yetersizliği ortadan kaldırmak için hangi aktivıtelerin gerekli olduğunu tanımlayabilmelidir. Denetim sonuçları ve alınması gerekli düzeltici önlemler ilgili tüm kişilerle paylaşılmalı.

116 .

1.şti. 16. Şenay ÖZDEMIR Ph.2 milyon kişi meslek hastalığına ya da işe bağlı hastalığa yakalanıyor. Erkekler. Her yıl 2. 7.D. Handan TOPÇUOĞLU Ph. Bu konuya belkide gereken önemi en fazla gösteren ülkelerden biri olan İngiltere'de çalışanların sağlık ve iş güvenliği göstergelerinden yapılan bir derleme aşağıda yer almaktadır. kadın işçilere göre 3 kat daha fazla kazalanma ve 10 kat daha fazla ölüm riskine maruz kalıyorlar. 3. 10. 8. Kanserden ölüm nedenlerinin yüzde dördünü işe bağlı kanserler oluşturuyor.000 kişi titreşime bağlı el-kol damarlarını tutan hastalıklara yakalanıyorlar. 4. Asbestosa bağlı ölümler İngiltere'de tek başına en büyük ölüm nedeni olarak karşımıza çıkıyor. İngiltere'de. 220 çocuğun tarımda kullanılan araçların neden olduğu kaza sebebi ile yaşamlarını kaybettikleri bildiriliyor. 1976-1998 yılları arasında. Her yıl yaklaşık 1500 kişi işe bağlı astım hastalığı nedeniyle yeni vaka olarak karşımıza çıkıyor. Yıllık iş kazalarının ve işe bağlı hastalıklar nedeniyle meydana gelen kaybın ekonomik boyutu. 14. büyük işletmede meydana gelen kazaya göre iki katı daha fazla olarak karşımıza çıkıyor. bir kişi hayatını işini yaparken kaybediyor. İşyerindeki ölümlerin en sık görülen nedenini yüksekten düşmeler oluşturmaktadır. Her yıl yaklaşık 70 kişi işyerinde araçların neden olduğu kazalarla yaşamım kaybediyor. 4 milyar pound ile 9 milyar pound arasında seyrediyor. İngiltere'de her iş günü. Dr. Yılda yaklaşık 66. Üretim yapan küçük bir işletmede çalışırken meydana gelen kaza sonucu ölüm olasılığı. Yılda 13 milyon işgünü işe bağlı hastalık nedeniyle kaybediliyor. 2.2000 YILMA GERERKEN İŞ SAĞLIĞI VE İŞ GÜVENLİĞİ UYGULAMALARININ GERÇEK YÜZÜ Dr. 15. 5. çalışma yaşamının insan ve çevre sağlığı üzerindeki olumsuz etkileri bilinmekte ve bu konuda yapılan çalışmaların önemi her fırsatta dile getirilmektedir. 117 . 11.000 kişi işe bağlı deri hastalıklarına yakalanıyor. 6. 12. 9. Her yıl yaklaşık 36. Uzun yıllardan beri. 13. Yaralanmaların en sık nedenini kayma ve düşmeler oluşturuyor.D. Endüstride en sık karşılaşılan meslek hastalığını gürültüye bağlı işitme kayıpları olarak görülüyor. İdeal İş sağlığı Ltd.

HSE. Yukarıda yer alan veriler ve değerlendirmeler. 20. eğitim.17. 1997/1998 yıllarında inşaat sektöründe 93 ölümlü kaza meydana gelmiş bulunmaktadır. 118 . 1996/1997 yılları arasında. 23. 19. işe ve işin yürütüm koşullarına bağlı ölüm. 25 October 1999. Health&Safety Newsletter. riskleri kontrol altına almak üzere sistematik. kayıtların iyi tutulduğu ve kayıt dışı hastalık. sıkışmak tespit edilmiştir. çalışma hayatındaki sağlığı ve güvenliği olumsuz etkileyen koşulların kontrol edilmesine daha fazla önem verilmesi gerektiğini ortaya koymaktadır. Kas iskelet sistemi hastalıkları. araştırma ve laboratuvar olanaklarının bir hayli gelişmiş ve yaygın olduğu bir ülkede bile elde edilen bu sonuçlar. araçların veya kapakların üzerinde bulunmak.büyük ölçüde önlenemiyor olması düşündürücüdür. 665 ölümcül olmayan büyük yaralanma. İngiltere'de başta öğretmenler ve hemşireler olmak üzere. Karbon monoksid maruziyetine bağlı her yıl yaklaşık 30 kişi hayatını kaybetmektedir. 18. diğer Avrupa Birliği ülkelerinden ve Amerika Birleşik Devletlerinden daha düşüktür. 2000'li yıllara girerken. işe bağlı hastalıklar arasında en sık görülen hastalık olarak yer alıyor. 1996/1997 yılları arasında meydana gelen ölümle sonuçlanan yüksekten düşme kazalarının en sık görülen sebepleri arasında hareket eden. 21. yaralanma ve hastalık halinin yeterince kontrol edilemiyor ve. İngiltere'de meydana gelen ölümlü iş kazalarının oranı. düşen veya dönen parçaların. fiziksel şiddete maruz kalma sonucu meydana gelmiştir. depresyon ve bunalım yaşamaktadırlar. kaza oranının yok denecek kadar az olduğu bir ülkenin verilerini göstermektedir. Page 3. İş sağlığı ve iş güvenliği uygulamalarının. Bu nedenle. tüm yöneticileri» çalışanlarını ve işini etkileyen sağlık ve güvenlik risklerini analiz etmek. sürekliliği sağlanmış bir yönetim programı uygulaması gerekmektedir. 22. halen yarım milyon çalışan işe bağlı stres. KAYNAK: Health & Safety Facts.

Mikro dalgalar.ELEKTROMANYETİK RADYASYON ZARARLARI TELEVİZYON ve BİLGİSAYARLARDA EKRAN RADYASYONU Prof. Dr. çok büyük önem taşımaktadır. çalışanın. bilinçli olmadığı.Dr.İstanbul Tıp Fakültesi. "görünmeyen düşmanlar" diye nitelemek doğru olur kanısındayız. GENEL BİLGİLER Radyasyonları. çalışmak istemez. İşte. iş kazalarına dahi neden olabilir. Radyo dalgaları. Elektromanyetik radyasyonun genellikle görünmez olması. Tip zararları ise. dalga özellikli . bu ışınların sahip olduğu fiziksel enerjileri dolayısıyla vücuda verdiği zararlar . İnsan sağlığının en büyük düşmanlarından olan bu ışınları. Çalışanların maruz kaldıklarını düşündükleri ve büyük rahatsızlık duydukları.D. infrared ışınlan.0. Elektromanyetik radyasyonlar ve Partiküler radyasyonlar olmak üzere ikiye ayırabiliriz. ama zararlı olduğunu bildiği bu düşmanlarla. motivasyonu bozulur. Bu ışınlar arasında. çalışma ortamında yaşadığı olumsuzluklardır. Ultraviyole ışınlan. Görünür ışınlar. ekran radyasyonları konusunda ölçümler yaparak. dalga özellikli ışınlan. önemle elektromanyetik radyasyonun sağlığa etkileri konusunda bilgilendirilmeleri gerekmektedir. son derecede fazla rahatsızlık hisseder. sonuçlan standartlarla karşılaştırarak. çalışma ortamında birlikte olduğunda. Alfa ışınları ve Beta ışınları ise partiküler özellikli ışınlan oluştururlar. bahsi geçen etkenler ile çalışmaya zorlanırsa. bu ışınlar konusundaki bilinçsizliği nedeniyle. maruz kalanın.H. çalışma ortamlarında bulunan radyasyon kaynaklan ve verdiği zararlar. iş performansı düşer. çalışma ortamlarında. Bu durumda. O halde bu ışınların zararlarını iki şekilde nitelemek yerinde olur: 1. gözle görülemeyen ışınlardır. onların bilinçlenmelerini sağlamaktır. motivasyonlarım bozar.Hilmi Sabuncu*. 119 . 2. (**) Çekmece Nükleer Araştırma Merkezi (ÇNAEM) Ö Z E T : Endüstride çalışanın sağlığını etkileyen en önemli fiziksel etkenlerden biri de elektromanyetik radyasyonlardır. standartlarla karşılaştırarak. Bu insan. Nötron ışınları. hatta işten kaçar. bu çalışmamızın amacı. Ata Türer** (*) LÜ. Bu nedenle. İş Sağlığı B. Gamma ışınları. çalışanların. 2. zararlı sınırlarda olmadığını çalışana anlatmak ve inandırmaktır. 0. partiküler radyasyonlar ise. iş sağlığı uzmanlarına düşen en önemli görev.Halim İşsever*. 1. bu konuda bilinçsiz olan çalışanları rahatsız eder.7 Mikron dalga boyuna sahip olan "görünür ışınlar" ve "Lazer ışınları" dışındaki ışınlar. bu ışınlar konusunda bilinçlenmesini sağlamak. X ışınları (Röntgen Işınlan). Elektromanyetik radyasyonlar. partiküler bir yapıya sahip radyasyonlardır. İnsanoğlu.4 . GİRİŞ ve AMAÇ İş sağlığı açısından. Tip zararlar. isminden de anlaşılacağı gibi. performanslarım etkiler. bizzat bu ışınların şiddetlerini ölçüp.

bu birim cinsinden ifadesi. mikro metre. yani 1 RBE 'lik bir etkiye sahiptir. 280 nm'den küçük dalga boylular ise basınçlı civa buharlı lambalardan yayınlanır.320 nm olanları. bir birimdir. kişisel hassasiyete ve diğer etyolojik faktörlere de bağlı olarak deri kanserine kadar varan tablolar görülebilir. vezikülasyon ve pigmentasyon oluşur. etkilenme süresini azalttığından ve nispeten sabit tuttuğundan. kornea tarafından tamamen tutulduğu halde. etkileme süresine bağlı olarak değişir. Enerji düzeyleri 107 eV civarındaki bu ışınların etkileri. Çok şiddetli ışık ışınlarına maruz kalan gözün ağ tabakasındaki görme reseptörleri etkilenerek geçici körlüğe neden olurlar. Şekil 2. Bu ışınların dokuda girginliği fazla.eV) ' dir. UV ışınları.400 nm olanları. Körlüğün süresi. X ışınlan. Deride eritem oluşturur. de görüldüğü gibi dalga boyu en düşük. nanometre) veya enerji birimi (elektron volt . Radyasyonun Biyolojik etkinliği (RBE) denilen bir birim ile ifade edilir. 280 . görünür ışınlar. dalga boyu birimi (cm. Daha sonraki dönemlerde ödem. Görünür ışınlar sadece göz üzerine etki edeler. mesleki maruziyet bakımından hekimlerin çok maruz kaldıkları bir radyasyon tipidir. rastladığı molekülleri iyonlaştırma kapasiteleri oldukça yüksektir. 120 . Fakat genel olarak göz kapağının refleks olarak kapanması. frekansı ve enerjisi yüksek ışınlardır. İyonize eden elektromanyetik radyasyonların. Ultraviole ışınlarının hedef organları gözler ve deridir. Şekil 2. frekans birimi (hertz.X ve Y ışınları. korneayı geçerek retinaya ulaşırlar. Hz). Gözlerdeki maruziyet sonucunda fotokeratit oluşabilir. : Elektromanyetik spektrumun fiziksel karakteristikleri Ultraviyole ışınlarının dalga boyu 320 . Çok uzun süreli maruz kalmalarda. Elektromanyetik spektrumu tanımlayan birimler. geçici körlük süresi daha çok ışık ışınlarının şiddetine bağlıdır. fluoresant lambalardan veya siyah ışıklı lambalardan. ışık ışınlarının şiddetine. güneş ışığından.

5 Röntgen / saat'e kadardır. 6 tanesi renksiz (mono). Nötronlar ise. 3 -10 cm'lik dalga boylular. Toplam olarak ölçü yapılan ekran sayısı belirtilen özelliklerde 77 adet'dir. O halde bu türden maraz kalmalarda doz ölçmeleri yapılmalıdır. Yani kanıtlanmış bir sağlık zararı saptanmamıştır. bu ışınlar için iyi bir geçirgendir. 3. vücut için en önemli riski oluştururlar. Sintilatörlerin göstergeleri mikro prosesörlü digital ekranlıdır ve cihazın ölçü alanı 1 Mikro Röntgen / saat' den.2 0 cm'lik dalga boylular en derin girginliğe. her türlü kaynak bilgisine ölçmeler tamamlandıktan sonra başvurulmuştur. 2 tanesi "ekran filitreli" renkli. Fuar. 10-20 cm'lik dalga boylu mikro dalgalar.3 0 mW/cm2'lik İR ışınlarına kronik maruziyeti sonucunda kornea bozulmaları meydana gelmektedir. Fakat daha kısa dalga boyluların (mikro dalga özelliği gösterenlerin) etkileri fazladır ve bu etkiler SAR (Spesifik Absorption Rate) denilen bir birim ile ifade edilir. 100 mW/cm2'lik bir maruz kalmada ise katarakt ve retinal yanıklar görülebilir.2).4 nm'den daha küçük olan İR ışınlan. Ölçmelerin etkilenmemesi için. Elde edilen radyasyon değerleri arasında en yüksek olan ekran. 2 . İnsan vücudundaki girginliği. Nötronların etkisi ise 20 RBE'dir. lmm .4 W/KG. Ekran radyasyonunu ölçmek üzere. 1 0 . Özellikle 500 cm'nin üzerindeki dalga boyuna sahip olan radyo dalgalan için vücut tam bir saydamdır. endüksiyon firınlanndan. Alfaların etkisi 10 RBE. Yıllık SAR değerinin en üst Ümitleri. 7 tanesi "Alçak Radyasyon" özellikli renkli. ( Mikro dalgalar. iyonizasyonlan düşüktür. 3 kHz'den 300 GHz'e kadar frekansa sahip radyasyonlardır. genel halk sağlığı açısından ise 1/2 saatin üzerindeki maruz kalmalar için 0. iyonize eden Alfa (Helyum atomu çekirdekleri). Retinaya ulaşabilen İR ışınları. Ölçme yapılmadan önce ekran radyasyonları ve arka fon (Back ground) radyasyonu konusunda hiçbir araştırma yapılmadan ölçmeler yapılmıştır. 4.89 uR/Saat 121 . yaklaşık 1000 m2'lik bir alana yayılmış 23 değişik firmanın pazarladığı veya demostrasyon için kullandığı bilgisayar ve televizyon ekranları üzerinde yapılmıştır. 1-100 cm dalga boylu dalgalardır ve iletişim sektöründe radarlardan. 2 tanesi televizyon renkli'dir. GEREÇ ve YÖNTEM Araştırmamız. absorbe olarak termal etki oluştururlar. mesleki maruz kalmalarda. her ekran için tek bir değer elde edilmiştir.Dalga boyu 1. Gözün. 1. girginliği en yüksek ve sekonder radyasyonlar oluşturduğu için en tehlikeli ışınlardır (1). 2. Beta ışınlan da X ve y ışınlan gibi Etkileri 1 RBE ile tanımlanır. birbirini etkilemeden ölçmelerini yapmışlardır. dalga boyuna bağlıdır. katot ışınlı tüplerden. deriyi ve göz okülerini geçebilirler ve su. kalibrasyonlan ÇNAEM tarafından yapılmış iki adet EBERLINE marka FB-6 Model dedektörlü plastik sintilasyon sayıcısı kullanılmıştır. 7. Ölçüm yapılacak ekranlar belirledikten sonra uzmanlarımız farklı yönlere hareket ederek birbirinden bağımsız. mikro dalgaları da kapsayan (Şekil 1. Aynı dalga boylu dalgalarla hayvan deneylerinde katarakt oluşturulmuştur. iyonizasyonu şiddetli: Beta ışınlarının girginlikleri orta. beta ışınlan (Elektronlar) ile sekonder radyasyonlar meydana getiren Nötronlar (Çekirdek tanecikleri) şeklinde tanımlanır. Partiküler yapıdaki radyasyonlar.1 saatin üzerindeki maruz kalmalar için 0. Her cins ekran için genel ortalamalar ve standart sapmalar hesaplanmış ve aralarındaki farklar test edilmiştir. Ölçü yapılan ekranlardan 60 tanesi renkli. BULGULAR Yapılan ölçmeler sonucunda farklı tipteki ekranlann ölçüm değerleri Tablo l'de gösterilmiştir. bilgisayar fuarında COMPEX (COMPuter Exhibition) gerçekleştirilmiştir.08 W/KG olarak belirlenmiştir.4 nm'den büyük dalga boylu İR ışınları su tarafından absorbe edildiğinden girginlikleri fazla değildir.1 cm'lik girginliğe sahiptir ve 3cm'den küçük dalga boylular ise dış deride tutulurlar. bu yöntem tercih edilmiş. 0. elektroterapi cihazlarından yayılırlar. Radyo dalgaları. mikro dalga pişiricilerden. Ölçmeler iki uzman tarafından fuarın bir noktasından başlayarak her ekranda iki add ölçü yapacak şekilde organize edilmiştir. Her ekranda yapılan iki ölçmenin ortalaması alınarak. Alfa ışınlan girginliği düşük. değerlendirme için.

Doğal olarak böyle bir sorun olsa idi. 122 . zararlı etkenlerin insan sağlığına zarar verip vermediğini kontrol eden kurumların. "Alçak Radyasyonlu ekran" ile normal renkli ekran arasındaki fiyat farkına değecek bir ölçüm değeri farkı. etken zarar verici boyutta ise. KAYNAKLAR 1. fakat halk sağlığı açısından hiç bir anlam ifade etmeyen. Ülkemizde. Aynı biçimde ekran önüne takılan filtrenin de radyasyon önlemesi açısından anlamlı bir yaran görülmemektedir. ÇNAEM. ANKARA. tüm ölçmelerimizde sadece ve sadece arka çevre (Back round) radyasyonunu ölçmüştük. 1. ülkemizde en yetkili radyasyon ölçen kurumlara başvurup. 02. Bilgisayar ve televizyon ekranlarında sağlığımızı etkileyecek düzeyde bir ekran radyasyonunun söz konusu olmadığı açıkça görülmektedir. bu değerin 7. Gittikleri yerlerde bu raporları göstererek. sağlığını etkileyen bütün etkenleri ölçen. Yani biz. Araştırmamızın kapsamı içerisinde bulunan. çok kolay şekilde ulaşabilmeli ve öncelikle sağlığını etkileyen bütün etkenler konusunda bilinçlendirilmelidir. "acaba biz başka bir değer mi ölçmüştük" sorusu akla gelmektedir. İnsanlarımız. herhangi bir ekran radyasyonu sorunu olmadığı halde. elde edilen değerler incelendiğinde. 2. 1996. "radyasyon soğurma" değerleri beyan eden raporlar alabilmektedir. ölçme değerlerimizin ne kadar masum değerler olduğu ve bu değerlerinde arka çevre (Back round) radyasyonu olduğu ortaya çıkmaktadır. ekran radyasyonunun. 1. etkeni üretenleri derhal dava etmektedirler. Sonuç olarak. TAE.5. çok daha etkin olduğu bilinmektedir. Daha doğrusu. . analiz eden kurumlara. ekran filtrelerini üreten kurumlar . "İş yeri hekimliği ders notları" . zarar gördüklerini sandıkları bütün etkenleri. İstanbul için arka fon (Back round) radyasyonu kaynaklardan elde edildiğinde.R/Saat olduğu da göz önünde bulundurulursa.Basım. yani değerler arasındaki farklar anlamlı bulunmayınca. Örneğin "alçak radyasyonlu" ekran ile normal renkli ekran arasında kayda değer farklılıklar yoktur. Bunun yanında.00.8. Durum böyle olunca.5 . 09 . bilgisayar kullanan firmalara "ekran filtrelerinin radyasyonu engellediğini" belirterek satış yapabilmektedirler (2). Gelişmiş ülkelerdeki. Türk Tabipleri Birliği Yayını. TARTIŞMA ve SONUÇ Herhangi bir standartla karşılaştırmadan. laboratuar koşullarında yapılan ölçmeler sonucu elde edilen.0 (iR/Saat olduğu ve şüphelerimizde ne kadar haklı olduğumuzu anladık. Atom Enerji Komisyonu'nun ISO standartlarına göre verdiği zararlılık sınırları incelendiğinde ekranın 5 cm önünde insan sağlığı için olumsuz olarak verilen radyasyon değerinin 574 u. aralarında anlamlı farklar bulunmamıştır. her tür radyasyon tipini kolayca tespit eden cihazlar ve özel kurumlar olmalıdır. 31/05/1994 Tarih ve B. arka çevre (Back round) radyasyonunu aşmaması nedeniyle. 5. 045-653-94 Sayılı Rapor. Türkiye Atom Enerjisi Kurumu. elde edilememiştir. gelişmiş ülkelerde bu sorun mutlaka dava konusu olurdu. Bu ülkelerde insanlar. resmi veya özel bu tür kurumlar vasıtasıyla ölçtürebilmekte.

kişilerin hatalı hareketlerine bağlıchr. • İş kazalarının % kaynaklanmaktadrr.İŞ KAZALARININ OLUŞUMU VE İŞ KAZALARININ SINIFLANDIRILMASI (BÖLÜM -1) MakMüh. tesadüfi olarak veya nedensiz meydana gelmez. • En önemli yatırım çalışana yapılan yatırımdır. yol açan nedenleri araştırmak ve değerlendirme sonrasmda gerekli ders ve önlemleri almak. analiz etmek. • "İş Emniyeti Performansını" yükseltmek için "Emniyetsiz Durumların" gözlenmesi ve analiz edilmesi gereklidir ! • Herkes emniyetli çalışmakla yükümlüdür ! Haraket ve 123 . İstatistiki bilgiler ve yapılan araştırmalar göstermektedir ki . Çalışana yapılacak olan en değerli yatınm da kuşkusuz eğitimdir. kaza tekrarlarının önlenmesi veya etkilerinin en aza indirgenmesi açısından son derece önemlidir. Bu nedenle. 95'inden fazlası kişilerin hatalı davranışlarından • Kazaların meydana gelme sıklığı. oluşan küçük ya da büyük tüm kazaları dikkatlice incelemek. Of Turkey Ltd. Hiç bir kaza durup dururken. Turgay BİNYILDIRIM / The Shell Co.

Bu zincirin bozulmasıyla nihai sonuç önlenecek veya değişecektir.000 USD altında hasamı veya ürün kaybının meydana geldiği kazalardır. araçlarında.2.1 Ucuz Atlatılan Kazalar (Near Miss) Herhangi bir yaralanma veya malzeme kaybına veya hasarına -kıl payı farkla.•• Tüm iş kazaları.yol açmayan kazalardır.2 İŞ KAZALARININ SINIFLANDIRILMASI Yaralanma veya hastalanma ve/veya mala. ancak şirket tesisinde. emniyetsiz hareket ve durumların oluşmasıyla meydana gelmektedir.2.000 USD veya daha fazla hasara neden olan kazalardır. 1. malmda veya cihazlarında (herhangi bir sigorta ödemesi öncesinde) 10. • Tüm iş kazaları önlenebilir ! 1. 124 . ancak olumsuz etkilerler.kaynaklanan yaralanma veya rahatsızlanma (veya hastalanma) durumudur. maddi kayıplara yol açan kazalar İş Emniyeti Performansı'm sıfırlamazlar. zincir halkaları gibi birbirine bağlı hataların. 1. Ancak gerçek bir kaza olarak kabul edilmeli ve buna yol açan çalışma koşulları araştırılmalıdır. çevreye veya üçüncü şahıslara zarar gelmesiyle sonuçlanan olaylardır. İster büyük ister küçük olsun. 1.2 Maddi Kayıplara Yol Açan îş Kazaları (Without Injury) Büyük maddi kayıplar Herhangi bir yaralanmanın yer almadığı.2.3 Yaralanma ile Sonuçlanan İş Kazaları Bir iş yerinde tanımlanmış olan bir görevin yerine getirilmesi sırasında tek bir olaydan -veya kısa bir süre içinde birden fazla olaydan. Küçük maddi kayıplar 10.

Örnek : Basit sıyrıklar.4 Ölümcül İş Kazaları Ölümle sonuçlanan iş kazalarıdır. ciddi olmayan local yanıklar.LIT) Kazaya uğrayan şahsın. İş Emniyeti Performansım sıfırlar. Ancak. Kalıcı kısmi sakatlık (Permanent partial disability) Meydana gelen bir kaza sonucunda vücudun herhangi bir parçasının veya bir organının kalıcı olarak fonksiyonunu kaybetmesi. "İş Emniyeti Performansı"mn sıfırlanmasına neden olur! 125 .çalışmasının kısıtlanmasına yol açan kazalardır. 1. Bu tip kazalar sonucunda Emniyeti Performansı sıfırlanır. Bu tip kazalarda maddi hasar da meydana gelebilir.2. Birden fazla kişinin ölümü söz konusu olabilir. sakatlığı veya onarılamayacak şekilde kopması. en azından kazanın meydana geldiği günü takip eden takvim günü boyunca -ancak geçici bir süre için. önemsiz ve derin olmayan kesikler. Basit yaralanma ile sonuçlanan kazalar (First-aid accidents) Basit müdahaleler gerektiren ve gün kaybı ile sonuçlanmayan kazalardır. Geçici iş görememezlik / sakatlık hali (Temporary total disability . vb. İş Emniyeti Perförmansı'nı sıfırlamaz.İş Kazası olarak nitelendirilmelidir. Çalışma günü kaybı ile sonuçlandığından İş Emniyeti Perförmansı'nı sıfırlar.Ekipman veya yönetim araçlarındaki kusurlar nedeniyle meydana gelen kazalar mesai dışında dahi olsa. Yaralanma ile ölüm arasında geçen süre dikkate alınmaz. iş yerinde doğal nedenler sonucunda meydana gelen ölüm veya hastalıklar / rahatsızlıklar (ve ilintili olarak yaralanmalar) İş Kazası olarak kabul edilmezler. Ölümcül iş kazaları. Tam sakatlık (Permanent total disability) Kişinin çalışmasını tamamen engelleyen ve vücudun fiziki fonksiyonlarım kalıcı olarak ortadan kaldıran son derece ciddi kazalardır. ancak dolaylı yoldan olumsuz etkiler. parmak sıkışmaları.

düşmeler. üzüntü. cisim. Kazalar ve dolayısıyla yaralanmalar aniden oluşur.Firma Açısından « Yaralanan şahıs nedeniyle kaybedilen çalışma gücü ve zamanı 126 . acı ve sıkıntı Gelir kaybı. beklenmeyen ilave masraflar ve harcamalar Geçici veya kalıcı iş görememezlik Aynı iş-görev için yetersizlik. güvensizlik Arkadaşları ve çevresi üzerinde etkiler .Sorumlu Şahıslar Açısından • • • • • • • Endişe ve stres Suçlanma ve pişmanlık İlave iş yükü (Rapor hazırlama. endişe Düşük moral Üretim veriminin düşmesi . sıkışma .3 İŞ HASTALIKLARI (Occupational Illness) İş kazası kapsamı dışmda. 1. Kaza (yaralanma) ile iş hastalığı arasındaki temel fark "tek olay veya ani oluşum" dur.ezilme veya çarpma (elektrik. fakat iş ile bağlantılı koşullara maruz kalarak insan vücudunda meydana gelen rahatsızlık durumları veya fonksiyon bozukluklarıdır. tekrar eğitimleri) Kariyer zedelenmesi Çalışanlar Açısından Şok. Ancak zarar görme. zamana bağlı olarak veya ortamdaki tehlikeye bir çok kez maruz kalarak şiddetini arttıran bir gelişim şeklinde kendini gösterir ise bu bir "hastalık" durumudur. 1.Örnek: Zehirli gaz kaçakları. araç) sonucu meydana gelen ölümler.4 KAZALARIN ETKİLERİ VE OLUŞAN KAYIPLAR .Kazaya Uğrayan Açısından • • • • • Ağrı. patlamalar.

vb Sigorta prim. Böyle bir yaklaşım sonucunda hazırlanmış olan "Kaza Piramidi". bir daha kaza olmayacağını gösteremez. endişe ve tartışmaları neticesinde harcanan zaman Amirler tarafından kazanın soruşturulması sırasında kaybedilen zaman Malzeme ve makinalarm zarar görmesi durumu İşin durması. üretim verimi ve pazar payı üzerindeki etkiler . bir üretim tesisinde çalışan sayısının az olması nedeniyle kazaların nadiren meydana gelmesi de yanıltıcı sonuçlara götürebilir. iş emniyeti performansım ölçmenin bir yöntemidir. kaza nedenlerinin ortaya konması ve iş emniyeti performansının yükseltilebilmesi için hassas ve sağlıklı göstergelere ihtiyaç duyulmaktadır. Ayrıca. hizmet aksamaları Trilyonları aşan tazminat ödemeleri BOLUM . kaza sonuçlarının boyutu ile kazalara neden olan "Emniyetsiz Hareketlerin" arasındaki bağlantıyı çarpıcı bir şekilde ortaya koymaktadır.Toplum ve Ülke Açısından • • • • Olumsuz sosyal ve ekonomik etkiler Her yıl kaybedilen iş gücü ve üretim kayıpları Hastane ve sağlık kuruluşlarına gelen yükler.• • • • • • • • Diğer çalışanlarm merak.II 2. 127 . tekrar eğitimleri * Tamirat masrafları. Bundan dolayı.0 KAZA P İ R A M İ D İ Yaralanmaya veya gün kaybına yol açan kazaların frekansı. masraflarında artışlar Firma adının zedelenmesi Medya. yerel makamlar ve sivil örgütler tarafından oluşturulan baskı Kalite. Gün kaybı ile sonuçlanan kazaların durulması. yavaşlaması ile kaybedilen zaman ve para * Yeniden planlama.

kaza sonucundan başlangıç noktasına doğru ters yönde adım adım ilerleyerek meydana gelen zincirleme olaylan belirlemede ve "Tripod veya Kök Analizi" ise görülemeyen hataların açığa çıkarılmasında kuUamlan son derece önemli ve etkili metodlardır. Bu çözümler. mevcut sistem ve istatistiki bilgilerin yetersizliğini kanıtlamaktadır. kanıtlar dikkatle incelenmeli ve tüm sonuçlar tarafsız olarak raporlanmalıdır. « Mevcut prosedür veya talimatların iptal edilmesi veya yenileriyle değiştirilmesi. tespit edilebilen kaza nedeni veya nedenleri uygun çözümlerle ortadan kaldırılmalıdır. analiz etmek kazaların önlenmesinde ve iş emniyeti performansını yükseltmede kullanılacak en etkili yöntemdir. Bu nedenle. 2. piramidin tabanında yer alan "emniyetsiz hareket ve durumlar" üzerinde yoğunlaşmak.Hiçbir emniyetsiz hareket ve ucuz atlatılan kaza kaydı olmadan ölümcül veya ciddi yaralanma ile sonuçlanan bir kazanın meydana gelmesi.1 KAZA ARAŞTIRMALARINDA YÖNTEM VE ÇÖZÜMLER Tüm kazalar. "Kaza Ağacı" çalışması. ® Yeni kontrol ve yönetim sistemlerinin geliştirilmesi ve kullanılması 128 . raporlamak. Tüm bu çalışmalar tamamlandığmda. bu konuda deneyimli kişiler tarafından titizlikle soraşturulmalı.

2 veya 3 yıl boyunca takip edilen aylık veya üç-aylık ortalamalar. Komşu tesis veya departmanlarla işbirliği imkanlannm araştırılması ve geliştirilmesi. cihaz ve kişisel koruyucu malzemenin kullanılması Ürün veya kullanılan teknolojinin değiştirilmesi.000 = 6 olarak hesaplanır. bir ay. Gerekli emniyet teçhizat. . haftada 40 saat üzerinden 50 çalışma yılma sahip bir kişiyi (örnek olarak 100. Söz konusu "dönem" bir hafta. kazaların meydana geldiği alanlar ile oluşumundaki zaafları ortaya çıkarmada ve emniyet performansının değerlendirilmesinde oldukça yararlıdır. şirketin kaza frekansı gidişatını göstermekte oldukça yararlıdır. Kaza sayısının . bir çeyrek yıl veya bir yıl olabilir..2.000 adam-saat'lik çalışma gerçekleştiren bir firmada 9 kayda değer kaza meydana gelmesi halinde. Ve unutmamak gerekir ki bütün kazalar önlenebilir! 2.000 çalışan üzerinden belli bir Daha kolay hesaplanan kaza oranında dönemdeki kaza sayısı ele alınmaktadır. Kaza Frekansı Kaza sayısı x 100.2. 129 .000 Dönem içinde çalışılan toplam adam-saat Örnek : 150. kaza tiplerine göre ele alınarak bu formül yardımıyla geniş bir yelpazede incelenmesi.000 çalışma saati ile belli bir dönem / zaman diliminde çalışılmış olan toplam adam-saat) gözönüne alınmaktadır.• • • • • • Gerekli eğitim programlarının hazırlanması ve uygulanması Acil planların hazırlanması veya yenilenmesi. 2.2 2.1 EMNİYET PERFORMANSI VE ÖLÇÜMÜ Kaza Frekansı Frekans formülünde. Metod veya proses değişikliği.000) / 150. şıklarından bir ya da birkaçını içerebilir.. Kaza Frekansı = ( 9 x 100.2 Kaza Oranı 1.

T. kendi aralarında direkt mukayese yapılması doğru olmayacaktır. Kaza Oram = ( 9 x 1. Zaman kaybı ile sonuçlanan kaza sayısı 130 .000)/200 = 45 olarak bulunur. . ^-r-1 . kaza basma kaybettiği ortalama zamam aşağıdaki formül yardımıyla hesaplaması mümkündür.3 Ortalama Kaybedilen Çalışma Zamanı Her firmanın.2.. „_.000 Toplam çalışan sayısı Örnek : Toplam 200 çalışanı olan bir firmada 9 kaza meydana gelmesi halinde. 2. Kaybedilen Zaman = Kaybedilen toplam adam-saat çalışma zamam % :—*—r. „ Ort. firmalar arasında kaza frekansı veya kaza oram mukayesesi yapmak yararlıysa da eşit / benzer koşulların dikkate almması oldukça önemlidir.. .Kaza Oranı = Kaza sayısı x 1. Aynı şekilde. Kaza oram ve kaza frekansında farklı faktörler ele alındığından. Çalışanlarının çoğunluğu sahada / imalatta olan bir firma ile ofiste bulunan bir diğer firmanm mukayesesinin doğru sonuç vermeyeceği gibi.

• Risk analizlerinin yapılmasına katkıda bulunması. sickness absenteeism reporting and administration procedure (hastalık nedeniyle oluşan iş kayıplarının raporlanması ve yönetimi -tespit. • * İş sağlığı programının oluşturulması ve bu kapsamda gıda hijyeni (restoran/yemek servisi var ise). Emniyetin sağlanmasında sorumluluk ilk olarak her bir bireyin kendisinde. yürütülen faaliyet ve operasyonlar hakkında bilgi sahibi olmalı. periyodik sağlık kontrol ve taramaları. iş emniyeti ve yangınla mücadele konularında gerekli eğitimleri alarak ve tecrübeler kazanarak uzmanlaşmış olmalıdır. alkol / sigara / uyuşturucu vb politikalarının hazırlanması. çözümler konusunda tavsiyelerde bulunmak. • * "Atık su deşarj" ve "emisyon" izinlerinin alınmasına yönelik müracaat ve çalışmalar. Emniyet Personeli Kim'dir ve Ne Yapar ? Emniyet Personelinin sadece yol gösterici ve gelişimi destekleyici faaliyetlerde bulunmaları gerektiği temel prensip olarak açıkça anlaşılmalıdır. ergonomi. şirket merkez ofisinde bulunmalıdır. 131 . daha sonra da bizzat yönetim kademesindedir. hedef saptama. • * İSEÇ (İş Sağlığı. emniyeti ve çevre korunması konularında değişen koşullar. etkin mücadele için gerekli eğitim ve tatbikatların düzenlenmesi. Emniyeti ve Çevre koruması) faaliyet planlarının hazırlanması. analiz. gerçekleştirilmesi ve bir plan dahilinde tekrarlanması. Duruma göre her üretim tesisinde ayrıca bir emniyet mühendisi veya uzmanı bulunabilir. gürültü kontrolü ve işitme sağlığı. atıkların kontrolü ve azaltılmasına yönelik çalışmalar. stres yönetimi. • * Çevre yönetim sisteminin hazırlanması ve bu kapsamda çevresel etki değerlendirmesinin yapılması. Turgay BİNYILDIRIM The Shell Co. Of Turkey Ltd. • îş sağlığı. Emniyet personeli.. Birden fazla üretim tesisi bulunan büyük firmalarda bir Emniyet Danışmanı (Safety Adviser veya Expert) aksi gerekmedikçe. • Emniyet Performansı hedeflerinin saptanması. • * Atık yönetim sisteminin hazırlanması. a) Başlıca görevleri arasında. • Acil planların yazılması ve güncelliğinin kontrol edilmesi. yeni hazırlanan yönetmelikler ve firma yükümlülükleri konusunda yönetimi bilgilendirmek. • Kaza ve önemli olayların incelenebilmesi ve buna bağlı olarak gerekli derslerin çıkarılabilmesi ve tekrarının önlenmesine yönelik tedbirlerin alınabilmesi için etkin bir "kaza inceleme ve raporlama" sisteminin hazırlanması.İSEÇ YÖNETİM SİSTEMLERİ VE KURULMASINDA ANA ADIMLAR MafcMüh. tedbirler).

testleri ve bakımı konusunda mühendislik / bakım-onarım faaliyetlerinin emniyetle yürütülebilmesi için yardımcı olmak. ® Aylık emniyet komitesi toplantılarının düzenlenmesi. ® Yönetim tarafından belirlenecek "firma İSEÇ politikalarının" hazırlanması. can kurtaran sandalı veya umut taciri değildir. * Arıtma sistemlerinin ıslahı ve kontrolü. güvenlik ve çevre konularının yürütülmesinde de görev alabilir. Bu doğrultuda her kademedeki firma çalışanlarına yönelik ilk yardım kursları dahil "İSEÇ eğitim ihtiyaçlarının" belirlenmesi. çalışanları kazalardan koruyucu etkin yöntemlerin sisteme kazandırılması veya işler halde tutulması mümkün olamaz. • Çalışma talimat ve prosedürlerinin hazırlanmasına katkıda bulunması. • Tüm ekipman. « * İSEÇ konularında çevre kuruluşlarla "iş birliği" imkanlarının yaratılması. cihaz. emniyet sübabı. * Nispeten küçük firmalarda emniyet personeli. Ne Değildir ? Emniyet personeli kazalardan ve sonuçlarından sorumlu tutulamaz. normal görevinin yanı sıra iş sağlığı. Tüm sorumluluğun belirli sayıdaki emniyet personeline yüklendiği ve tüm önlemlerin bu personel tarafından alınabileceği beklentisindeki firmalar. Bu doğrultuda. düzenlenmesi. kişisel koruyucu.) ® Firma eğitim politikasının hazırlanmasına katkıda bulunmak.• Her türlü emniyet. yangınla mücadele ve benzeri ekipman / cihaz / malzeme / teçhizat standardının belirlenmesi. b) Destek verdiği görevlen arasında. * İhtiyaç duyulan her türlü emniyet. 132 . İşçisinden en üst yöneticisine kadar tüm çalışanların desteği ve katılımı olmadan emniyetli / sağlıklı bir iş ortamının yaratılması. yangınla mücadele ve benzeri ekipman / cihaz / malzeme / teçhizatın temini. Emniyet personeli. müteahhit personeli / işçilerinin. makina. bu malzeme ihtiyacının nitelik ve nicelik olarak saptanması. gerçekleştirilmesi ve belirli zaman aralıkları ile yenilenmesi (bu konuda direkt sorumluluk departman direktörlerinde ve insan kaynakları veya personel departmanlarındadır. ilgili departmanlar ile sıkı haberleşme / ilişki içinde bulunmak. "çalışma izni" prosedürünün bu departmanlarca gereği gibi uygulanmasına * Tesis içindeki çapraz kontrollar. stajyerlerin. kişisel koruyucu. işe veya göreve yeni başlayan personelin « Departman ve ünitelerin (kalite çemberleri gibi) yürüttükleri / oluşturdukları İSEÇ konularını da kapsayan çalışmaların desteklenmesi. gerçekte son derece ciddi tehlikelerle karşı karşıyadırlar. ® Yönetim ve departman direktörleri tarafından yürütülen emniyet bilincinin ve emniyet performansının yükseltilmesine yönelik faaliyet ve kampanyaların desteklenmesi. geçici işçilerin. basınçlı kap ve benzeri donanımınperiyodik kontrolü. • * İSEÇ konularında firmayı temsil etmesi.

İnşaat Mühendisleri 5. sır tutabilecek • Kendisini ve etrafindakileri motive edebilecek • Mücadeleci fakat kinci olmayan • Öğretme yeteneği olan ve öğretmeyi. zaruri emniyet malzeme ve ekipmanının temini konusunda gerekli desteğin sağlanması. Dolayısıyla.Unutulmamalıdır ki. asla kişilerin kariyer planlamasında son nokta olmamalıdır. firma İSEÇ politikalarının ve hedeflerinin saptanması yönetimin başlıca görevleri arasındadır. Emniyet bilincinin gelişmesi. Makina Mühendisleri 2. Maden Mühendisleri 4. 1. emniyet performansının yükseltilmesinden herkes sorumludur. gerekli eğitimlerin düzenlenmesi. Kimya Mühendisleri 3. insanları bilgilendirmeyi seven • Girişken • Yapıcı • İnsanların katılımını sağlayabilecek ve gelen öneri / fikirleri dinleyebilecek • Üretken • Karar verme. inisiyatif kullanma becerilerine sahip • Yerel makamlar ve resmi daireler ile etkin ilişkiye girebilecek yapıda • İSEÇ konularında firmayı temsil edebilecek bilgi ve yetenekte • Liderlik vasıflarına sahip olduğuna. kesinlikle bu göreve getirilmemelidir. Elektrik Mühendisleri 133 . Kısa bir süre sonra emekli olacaklar veya kariyerinde yükselme umudu taşımayanlar. Ne gibi Vasıflara sahip olmalıdır ? • İnsan üşkileri canlı. yönetmelik ve tüzükler konusunda bilgi sahibi • Müzakere becerisine sahip Hangi meslekler daha uy^ımdur ? Yukardan aşağıya önem sırasına göre. ancak takım çalışmasının da yararına inanan • İlgili kanun. bir iş yerinde herkes emniyetli çalışmakla ve emniyet kurallarına uymakla yükümlüdür. "Emniyet Danışmanlığı" görevi.

Power Point) • Emniyetsiz hareketlerin gözlenmesi. atık kontrolü (özellikle tehlikeli atıklar) ' ® Başlıca yanıcı.Bilmesi ve eğitim almış olması gereken konular: • Ürün yönetimi • Ergonomi • Stres yönetimi • İletişim becerileri • Müzakere becerileri • Yangınla mücadele teknikleri • İlk yardım ® PC kullanım bilgisi (Word. raporianması ve analizi • Kaza ağacı ve Kök analizleri • Atık türleri. Excel. parlayıcı. zehirleyici kimyevi maddeler ve petrol ürünleri • Etkili sunuş becerileri • Temel trafik kuralları 134 .

3.petrol mühendisi. Yanma ve alev türleri Kontrollü yanma ve patlama Homojen ve heterojen yanma Oksijen ya da hava ile yanma Ön karışımlı alev ve difuzyon alevi 135 .elektrik mühendisi.1. 2.Can güvenliğinin azami oranda sağlanması ve sürdürülmesi .Mal varlığı kayıplarının en aza indirilmesi Bu temel mantık bize. Yanma ve yangın Yamçı maddenin oksijen ile ısı altında ve belirli oranlarda birleşmesi sonucu meydana gelen kimyasal reaksiyona yanma denir.Hidrokarbon yapısı .1.Sıcaklık . mimar-inşaat mühendisi. Şti.1. Bu eşgüdümde kimya mühendisi başta olmak üzere. Kontrol dışı yanma olayına da yangın adı verilir.Yangının çıkma olasılığının en aza indirilmesi ve yangının çıktığı noktada tutulması .Basınç . makina mühendisi. 2.Gaz karışımına ilave edilen maddeler 2.2. bir binanın tasarım aşamasından itibaren disiplinler arası eşgüdümün kaçınılmazlığını göstermektedir. 1.0. Bu maksatla bazı açıklayıcı kavramlara kısaca göz atmakta fayda vardır. yangın teknikeri-itfaiyeci gibi meslek insanları yer almalıdır. Yanma hızını etkileyen parametreler . YANGIN GÜVENLİĞİ VE YAKLAŞIM MANTIĞI Yangın güvenliği ve yangınla mücadele konularında sahip olunması gereken temel mantık şu kriterlere dayanmalıdır: .YANGIN VE ENDÜSTRİDE YANGIN GÜVENLİĞİ Serkan KÜÇÜK Kimya Mühendisi / NAVA Mühendislik Ltd.0. TEMEL YANMA VE YANGIN BİLGİLERİ 2. Yangın güvenliğini sağlayacak ve yangınla mücadele edecek bu disiplinlerin öncelikle temel yanma bilgilerine ve yanma kimyasına yabancı olmamaları gerekmektedir.

Patlama Sürtme. Patlamada alev iletimi şok dalgalarıyla olur ve aynı zamanda gaz karışımı kimyasal bir reaksiyon ile yanar.8 C'nin üstünde veya eşit : Parlama noktası 22. vibrasyon.8 atm'in altında olan sıvılardır.2.7. aniden genleşme ve sıcaklık artışı meydana getirmelerine patlama denir.8 C üstünde veya eşit. kanşımın patlaması ya da yanması için gereken minimum sıcaklıktır.8 C'nin altında : Parlama noktası 22. 2.2.7.2.3 CI : Parlama noktası 22. 2.1. 2. darbe. 3. Ali : Parlama noktası 37.1. kaynama noktası 37. sıvı ve gaz maddelerin fiziksel genleşme veya kimyasal reaksiyon sonucu.8. Kendi aralarında üçe ayrılırlar.8 C'nin altında 2.8 C ve kaynama noktası 37.8.7. Tehlikeli (yanıcı) sıvılar Parlama noktası 37. Al 3.3.8 C'nin üstünde olan sıvılardır.6. 2. Tutuşma-patlama limitleri Hava ya da oksijen ile karışım meydana getiren sıvı buharı ya da gazların yanabilmeleri/patlayabilmeleri için bulunmalan gereken aralıktır. BI 3.8 .7. 2.4. 2.8 C ve kaynama noktası 37. Parlayıcı sıvı Parlama noktası 37.8 C ve buhar basıncı 2.5. Parlama noktası Parlayıcı sıvıların hava ile yanıcı bir karışım meydana getiren buhar çıkardıktan en düşük sıcaklık derecesidir. Bu sınırların altında ya da üstünde yanma/patlama meydana gelmez. ısı ve ışık etkisi altında stabil olmayan katı.60 C arasında 136 . Yanma noktası Yanıcı hava-yakıt karışım buhar ya da gazlanmn alevle temas etmeksizin kendiliğinden yandıkları sıcaklık derecesidir. Tutuşma sıcaklığı Stokiometrik hava-yakıt karışımlarında.

Ateşli İş İzin Belgeleri düzenlerimeli ve uygulaması titizlikle sürdürülmelidir. kesme gibi ateşli işler özel bölümlerde yapılmalı. Parlayıcı. Üretim birimleri içinde elektrik ile ilgili tamirat. Statik elektriğin yol açacağı tehlikelerden korunmak için çok sağlıklı ve yaygın bir koruma ve işletme topraklamasının yanı sıra bilinçli bir seyyar topraklama yapılmalıdır. patlayıcı.2.4 C arasında : Parlama noktası 93. 3. Ateşli işler Kaynak. Havalandırma.8. unsurlar kesinlikle ex-proof (patlama güvenlikli/alev geçirmez) olmalıdır. motor. armatür vb. tehlikeli ve zararlı maddelerle çalışılan iş yerlerinde alınacak tedbirler hakkında tüzük" başta olmak üzere uluslararası standartlar dahil bu sektörlerde titizlikle uygulanmalıdır.0. Fabrikadaki değişiklikler ve gelişmeler de bu projeye uygunluk göstermelidir.3. nakliye. Elektrik enerjisi kesinlikle sağlıklı bir projeye göre tesis edilmeli ve kullanılmalıdır. aksi durumlarda tüm ateşli işlerin gerçekleştirilmesi özel kurallara bağlanmalıdır. Bill : Parlama noktası 60 . 137 . Kıvılcım ya da ark oluşması tehlikesi varsa elektrik iş iznine ek olarak. Ayrıca topraklama konusuna özel bir önem verilmelidir. ikmal alanları gibi yerlerde sigara içilmesi kesin olarak yasaklanmalı ve kontrol altında tutulabilecek sigara içme alanları belirlenmelidir.3.1. bakım gibi işler mutlaka bir izin belgesine bağlanmalıdır. Statik elektrik Özellikle kimya sektörü için en önemli yangın riskini oluşturan unsurların başında statik elektrik gelir.2. Sigara Sigara ucundaki kor parçasının sahip olduğu 730-800 C sıcaklık sonucu yangın riskini arttıran önemli bir faktördür. 3. patlayıcı ve tehlikeli kimyasal yoğunluğu Üretim ve labaratuvar alanlarında bulunan hammadde. Can ve mal güvenliğinin azami oranda sağlanmasına yönelik olarak. Koruma ve işletme topraklaması çok sağlıklı tesis edilmelidir. Elektrik Yangın riski elektrik enerjisinin kullanımına ve elektrikli cihazların niteliğine bağlı olarak artış gösterebilir.4 C veya üstünde 3. Endüstride yangına sebep olan faktörler 3. Üretim. nemlendirme ve seyyar topraklama uygulamaları sürekli olarak göz önünde bulundurulmalıdır.5. depolama. 3. 14752 sayılı " Parlayıcı. ateşli iş izin belgesi düzenlenmelidir. Üretimin bir çok noktasında elektrikli cihaz. AIII 2.4.2. Yangın ve patlama tehlikesinin yoğun olarak bulunduğu ortamlarda çalışanlar anti statik ayakkabılar başta olmak üzere uygun koruyucu ekipmanla donatılmalıdır. yağunluğu ve çeşitliliğinden ötürü bazı sektörlerin potansiyel olarak yangın riski yüksektir. 3.8. montaj. yarı mamul ve ürünlerin kimyasal yapısı.93.

Tehlikeli madde ikmali Üretim için gerekli olan yanıcı.9. Böyle durumlarda iş güvenliği/yangın güvenliği mühendisleri ya da ateşli işler nezaretçileri muhakkak fabrikada bulunmak ve gerekli önlemleri almak zorundadırlar. atıklar. 138 . 3. Kazan daireleri ve yakıtlar LPG.8. Bu araçlar fabrika girişinden itibaren bir kontrol listesi ile gözlem altına alınmalı ve ikmal sistemlerinin sızdırmazlık başta olmak üzere durumu kontrol edilmelidir. yardımcı işletmeler.7. idari ve sosyal alanlarından ayrı ve güvenlikli bir bölgede konumlandırılmalıdır. Bunun önüne geçmenin en etkili yolu da insan gücünün doğru yöntemlerle eğitilmesidir. 3.6. Yıldırım Yanıcı madde tankları ve binalar yıldırım düşme riskini her zaman taşırlar.11. 3. Ciddi bir yangın ve patlama riski oluşturan yıldırıma karşı başta paratoner olmak üzere tüm güvenlik önlemleri alınmalıdır. doğalgaz ve motorin gibi yakıtların depolandığı ve kullanıldığı bu alanlar yangın güvenliği açısından sürekli izlenmeli ve bu alanlar ilgili standartlara göre tesis edilmelidir. Tüm işçiler düzenli çalışma alışkanlığını yerleştirecek bilince eriştirilmeli ve sonrasında bu uygulama gerekli kontrol listeleri ile denetlenmelidir. İkmal yapacak araçlar ve personel her türlü güvenlik önlemini almak zorundadır. İnsan kaynaklı hatalar İnsanlann bilinçsiz ve özensiz davranışlarından ötürü bir çok yangın çıkmaktadır.10. Temizlik ve düzenli çalışma eksikliği İş yeri ortamı sürekli olarak temiz tutulmalı. Bu depolama tankları fabrikanın üretim. Bakım onarım dönemleri Fabrikaların üretime ara verip bakım onarıma girdikleri dönemlerde irili ufaklı bir çok yangın çıkmaktadır. 3. 3. parlayıcı ve patlayıcı kimyasalların depolandığı tankiann bulunduğu alanlar da yangın riski yüksek olan bölgelerdir.3. muhtelif dökülme sızmalar tehlike yaratmadan ortadan kaldınlmalıdır.

Bu konuya yaklaşımın ilk başlaması gereken yer de proje masasıdır.Koruyucu malzemeler ve sınıflandırılmaları .2. Su kaynakları Tesisler büyüklüklerine bağlı olarak değişen miktarlarda yeterli su kaynağına sahip olmak zorundadır.Kapılar.Çatı ve tavan .Özel tehlike alanları . Yangın hattını besleyen kaynak veya kaynaklar su akışı varken en kritik noktada statik 139 .Gizli bölmeler .Çıkışlar Koridorlar ve merdivenler . Bina tasarımı aşamasında yangın güvenliği Başta da belirttiğimiz gibi. kaplamalar. ahşap malzeme Bu başlıkları genellemek gerekirse mimar tasarladığı yapıda yangının yayılmasını engelleyecek bir tasarım yapmak ve uygulama aşamasında da buna uygun malzeme kullanmak durumundadır.Duman tahliye sistemleri .Yapının şekli ve düzenlenmesi Bölümler ve kompartımanlar ile bunların duvarları . Bu amaçla endüstriyel üretim süreçleri hakkında bilgi sahibi olması gereken mimarın. 4. yangın güvenliği bir çok meslek disiplinini ilgilendiren bir konudur.Yapının korunması . Bir mimar tasarladığı yapıyı kullanım amacından. can ve mal güvenliğine yönelik şu kriterleri de çok iyi değerlendirmesi gerekir: Yapının konumu .0. YANGIN GÜVENLİĞİ VE YANGINLA MÜCADELE UNSURLARI 4. Kaçış tahliye ve kurtarmaya uygun tasarlanmış bir yapı yangın esnasında büyük avantajlar taşıyacaktır.4.Çatı ışıklandırması . can ve mal güvenliğinin sağlanmasına yönelik önlemlerden bağımsız düşünemez.Havalandırma .Yangın araçlarının yaklaşım durumu .1.Kaçış genişliği .Duman ve alev engelleyici kapılar Merdiven boşlukları Mekanik ve elektirik tesisatına ilişkin şaftlar .Güvenlik ve boşluklar .

4. tetik mekanizmalı. kullanım kolaylığı olanlar (6 kg) tercih edilmeli.basıncı en az 6 bar'ı sağlayacak ve dakikada 500 İt debiyi 30 dakika süre ile karşılayacak kapasitede olmalıdır. Uzun mesafelere su ve köpük atışı yapabilen su topları/monitörler de boya sektöründe yangın güvenliğimn önemli ekipmanlarındandır ve her fabrikada yeter sayıda bulundurulmak zorundadır. Fabrika sahasında ihtiyaca uygun noktalara en az 4" hidrant hattı kurulmalıdır.5. Ancak otomatik sistemler bütünsel bir yaklaşım içinde. Bu amaçla dumanı bina ya 140 .insan gücüne dayanan manuel sistem ve cihazlarla desteklenmelidir. Bu kaynaklardan en az birisi diğerleri devreye girene kadar yeterli suyu sağlamalıdır. yangının etkisiz hale getirilmesinde çok önemli bir işleve sahiptir. Kuru boru sistemleri dışında bütün yangın boru sistemlerinde kullanılabilecek en az bir güvenilir su kaynağı bulunmalıdır.5" yangın suyu hattı bulunmalı ve buradan 1-1. Ayrıca bina içlerinde kesinlikle yuvarlak makaralı hortumlar kullanılmalı varsa yassı hortumlar değiştirilmelidir. Duman tahliye sistemleri Duman. Bu pompa grubundaki tüm pompaların yangınla mücadele için üretilmiş yangın pompaları olmaları ve bu konudaki uluslararası standartlara uygun olmaları gerekmektedir. içten basınçlı ve test edilebilir manometreli. TSE belgeli cihazlar güvenilir ve servis/bakım desteği güçlü olan bir firmadan alınmalıdır. Ancak çoğu sektörde kaynak sayısının birden fazla olması güvenlik açısından önemli bir avantaj teşkil eder.5" ile yangın hortumlarına çıkış alınmalıdır. Köpüklü otomatik söndürme sistemleri kritik sektörlerde daha etkili bir mücadele unsuru olarak değerlendirilmelidir. Tüm otomatik ve manuel sistemler seyyar söndürme cihazları ile de desteklenmelidir. Bu cihazların da seçiminde çok hassas davranılmalı. 4.4. mamul depo.3. Yangınlarda bir çok insan duman yoğunluğu yüzünden hayatını kaybetmektedir. Su basmçlandırma sistemleri Yangını söndürme ve yayılmasını önleme aşamasında en önemli unsur. Yangın söndürme sistem ve cihazları Yangın çıktıktan sonra asıl mücadelenin yapılacağı tüm sistem ve cihazlar bu başlık altında kısaca genellenmiştir. Bina içlerinde en az 2. genel enerji kaynaklarından bağımsız olarak çalışabilen ve her hortumun ucunda en az 6 bar basınç sağlayabilecek kapasitede bir pompa grubunun varlığıdır. ancak sistem seçiminde çok hassas davranılmalıdır. etkin bir söndürme sağlamak ve insan faktöründen kaynaklanan eksiklikleri aşmak için otomatik söndürme sistemleri yaygınlaştırılmalı. nakliye platformları otomatik köpüklü söndürme sistemi ile korunması gereken noktalar olarak öne çıkmaktadır. Ayrıca yoğun duman beraberinde alevi taşımasa dahi insanlar üzerinde büyük bir panik yaratmakta ve her açıdan etkin bir mücadeleyi zorlaştırmaktadır. solvent/alkol tank sahaları. yekpare gövdeli. beraberinde yükseldiği ısı. 4. Zamanı verimli kullanmak. Fiktif depo. yanıcı yanma ürünleri ve diğer partiküller ile yangının yayılmasını kolaylaştırmasının yanı sıra insan sağlığı üzerindeki olumsuz etkileri ve görüş mesafesini daraltarak insan ve mal tahliyesini engelleyen yapısı nedeniyle özel önlem alınması gereken bir faktördür. dizel ve jokey pompalardan oluşan böyle bir set. hammadde depoları. Elektrikli.

elektirik tesisatlarına uygulanacak yangına dayanıklı kablo kanalları. sistem seçiminde teknik destek. ahşap gibi taşıyıcı konstürüksiyonların yangına dayanıklı malzeme ile korunmaya alınması yangın yayılımına karşı alınması gereken temel önlemlerin başında gelmektedir. yönlendirilmesinde çok önemli bir işlevi olan genel anons sistemleri de fabrikalar için gerekli bir unsurdur. Bu amaçla yangını erken algılamak ve bu algılamayı gerekli biçimde ihbar etmek son derece önemlidir. asansör. Zaman iyi değerlendirilmeyip. Acil aydınlatma ve yönlendirme sistemleri Bir yangın esnasında meydana gelen panik. yangın 141 . pencereler gibi risk oranı yüksek yerler gerekli önlemler alınmadan kullanılmaktadır.8. enerjinin kesilmesi ile daha da büyümekte ve aslında gereksiz bir çok yaralanma ve ölüme sebep olmaktadır. tavandan sarkan yangın bölmeleri de gereklidir. atrium ve çatılara yerleştirilecek duman tahliye bacaları. kanallara yerleştirilecek yangın damperleri. servis. 4. ticari güvenilirlilik de deneyim gibi kriterleri ön plana çıkarmaktadır. çıkış kapılarında. Genellikle de merdiven. Algılama. Özellikle kaçış yollarında. demir. havalandırma ve klima kanalları. Yangın kondüksiyon. Endüstride etkili bir güvenlik önlemi olan duman tahliye sistemleri otomatik ya da manuel olarak çalışabilmekte ve binanın özellikleri/boyutları dikkate alınarak üretilebilmektedir. Depolar ya da üretim alanları gibi büyük hacimlerde dumanın yayılmasını önlemek için. Jeneratörün de devre dışı kaldığı ya da hem yangın södürme hem de aydınlatmaya yetecek güçte yedeklenmediği durumlarda. Ateşin bir yerden diğer bölüme atlamasını kolaylaştıran bu özelliklerinin mimari tasarım aşamasından itibaren göz önünde tutulup önlem alınması kaçınılmazdır. 4. yangın perdeleri. Yalıtım ve yayılma Bir yangının büyümesinin ve verdiği zararın artmasını engellemenin en etkili yolu sağlıklı bir yalıtım uygulamasından geçer. yangına geç müdahale edildiğinde tehlike çoğunlukla önemli boyutlara ulaşmaktadır.6. tavana.da bir hacim içine yayılmadan dışarı atan duman bacaları/duman tahliye sistemleri kullanılmalıdır. kendiliğinden ışık yayan akülü tip acil aydınlatma armatürleri ve aynı mantıkla üretilen yönlendirme üniteleri etkili ve vazgeçilmez güvenlik önlemlerindendir. konveksiyon ve radyasyon adı verilen üç değişik ısı iletimi ile yayılır. çatı araları. aydınlık boşlukları. ısı ya da aleve duyarlı erken algılama sistemleri tesis edilirken özellikle analog adreslenebilir tipte entegre bir sistem seçilmesine dikkat edilmelidir. Ayrıca tüm fabrika sahasına hitabeden ve insanların uyarılıp. 4. Bu konuda en büyük riski oluşturan bina içi şaftların yatay ve dikey olarak çok iyi yalıtılması gerekmektedir. Buralardan yayılan duman ve ısı yangının kısa sürede tüm bölümlere sıçramasını kolaylaştırmaktadır. Bölümlerin özelliğine göre duman. Piyasada bu işi yapan bir çok firma olması ve marka çeşitliliği.7. ihbar ve anons sistemleri Konumuz ile ilgili olarak göz önünde bulundurulması gereken en önemli kriterlerden biri zamandır. Bina içinde bölümler arasında yayılmayı önleyecek düşey yangın bölmeleri. çelik.

Fabrika binaları tek kattan yüksek olduğu durumlarda kaçış yollarını tamamlayan en önemli unsur yangın merdivenleridir. Bu malzeme ve ekipmanlar alınırken fiyat kesinlikle önemli bir kriter olamaz.Balta . Floresan. Bu alanlara kaçışı engelleyici hiç bir şey konulmamalı. yangın güvenliği açısından da değerlendirilmeli ve boya fabrikalarında kritik olan insan olmadığı zamanlarda kamera ile de izlenmelidir.9 Kaçış yolları ve yangın merdivenleri Kaçış yolu tanımından bir binanın her hangi bir noktasından yer seviyesindeki güvenlikli alana kadar devamlı ve engellenmemiş alanlar anlaşılmalıdır. Bu sistemdeki temel mantık. 4. kazan dairelerinin bulunduğu alanlarda bulunması gereken bu üniteler. Bu merdivenlerin dönel tipte yapılmasından özellikle kaçınılmalıdır. tungsten ya da gün ışığım absorblayan bu sistemdeki plakalar elektirik enerjisi kesildiğinde kendiliğinden ışıma yapmaya başlamakta ve güvenli bir yönlendirme yapmaktadır. Bina içinde ve dışında konumlandırılan yangın merdivenlerinin kendilerine ait bir alanları. yangın güvenliği ve yangınla mücadelenin bir bütünsellik taşıması gerektiğini belirttiğimiz yukarıdaki satırları destekleyen başka yönlendirme üniteleri de bir çok gelişmiş ülkede zorunlu olarak uygulanmaktadır. yangın battaniyesinden seyyar söndürücülere kadar ilgili malzemeler bulunmalıdır.Kanca 142 . Kaçış yolu üzerindeki kapılar yandan menteşeli. panik barlı ve kaçış yönüne doğru açılır şekilde monte edilmelidir. günümüzde işlevselliğinin yanı sıra estetiği bozmayacak biçimde de tasarlanmaktadır. Ancak özellikle riskin fazla olduğu bölümlerde yangın istasyonu adını verdiğimiz birimler kurulmalıdır. bağımsız akülü acil aydınlatmaları. Kaçış yollarının aydınlatma ve yönlendirmesi de yukarıda açıklanan özelliklere sahip olmalıdır. alınacak en ufak kişisel koruyucu ekipmana kadar malzeme şartnameleri bir danışman nezdinde oluşturulmalıdır. yangına en az 30 dakika dayanıklı ve alev kesici. Bir yangın istasyonunda kabaca şu malzemeler bulunmalıdır: . yangına dayanıklı duvarları. daha etkin olarak kullanılması amacıyla kaliteli ve işlevsel malzeme ile donatılması gerekmektedir.10. yangın riski yüksek bölgelerde de değerlendirilmelidir.merdivenlerinde. yangın pompalarının. biri korunmamış da olsa en az iki farklı kaçış yolu düzenlenmelidir. kaçış yönüne açılan kapıları olmalıdır. Genel olarak bakıldığında fabrikanın gerekli tüm birimlerinde hortumdan lansa. Ayrıca bekçi tur sistemleri gibi güvenlik personelinin çalışma yöntemlerini belirleyen sistemler. Görüntülü güvenlik ve genel güvenlik uygulamaları Daha ziyade fiziki güvenlik amacıyla kullanılan görüntülü güvenlik sistemleri. toplanma alanlarında. yangın esnasında meydana gelen yoğun dumanın görüş alanını kısıtlayıp acil aydınlatmaları etkisiz hale getireceği ve acil aydınlatma uygulanamayan yerlere ulaşmak olarak kurulmuştur. Bunun için kurulacak sistemlerden. duman yayılımını engelleyecek sistemlerin ya da duman bacalarının olmasına özel önem verilmelidir. Ayrıca. 4.11. Fabrika bünyesindeki tek katlı yapılarda alanın büyüklüğüne bağlı olarak değişmekle birlikte. duman birikimine veya buzlanmaya karşı alınmış önlemleri. 4. Koruyucu malzeme/ekipman ve yangın istasyonları Yangınla mücadelede insan faktörünün.

yaygın olarak yapıla geldiği gibi bir tavada yakıt söndürmenin çok ötesinde. bilimsel ve teknik yönü ile birlikte psikolojik boyutu ağırlık kazanan çok önemli bir alandır. Yangın eğitimi de. Eğitimlerin temel hedeflerinden biri SOĞUKKANLILIK SAĞLAMA ve BİLİNÇ KAZANDIRMAKTIR. Eğitim programının özet başlıkları aşağıda yer almaktadır.1. Teorik eğitim Yaşanmış olayların hatırlanması ve katılımın gerçekleştirilmesi Kişinin psikolojik olarak eğitim almaya hazır hale getirilmesi Sosyal ve kişisel yaşamdaki yangın riskleri Güvenlik kavramının bilince yerleştirilmesi Temel yangın kimyası ve bilgisi - 143 .0. 5. YANGIN EĞİTİMİ Yangın ve iş güvenliğinde sistemlere ve malzemelere ne kadar yatırım yapılırsa yapılsın insan faktörü eğitilmediği sürece tüm çabalar eksik kalacaktır. Bu amaçla teorik ve pratik eğitim birlikte düşünülür. 5.- - - Kazma Kürek Kova Tornavida El feneri Yedek pil Yangın battaniyesi Yangına dayanıklı kıyafet İtfaiyeci çizmesi İtfaiyeci bareti İtfaiyeci eldiveni Yeterli sayıda yassı hortum Kumandalı jet/sprey atı yapabilen lans Yedek rakor Adaptör Rakor anahtarı Solunum cihazı Minimum 25 kg köpük Köpük oranlayıcısı Köpük lansı İlk yardım seti Portatif sedye Reflektör Güvenlik bandı Acil ışık çubuktan Megafon Halat 50 m arabalı hortum (İstasyon yanında) .

sel.3.2.3. yardımcı işletmeler. teknik ve psikolojik yönü daha ağır basan 8 saatlik teorik eğitimden geçirildikten sonra. 5. kurtarma ve tahliye yapabilecek 2 grup saptanır.1. tahliye yöntemleri.Kontrollü yangın çıkarılması ve söndürülmesi . sabotaj. 5. formen. güvenlik. deprem. mekanik.2. pompacı vb işçiler ile üretimde çalışan işçilerin bir kısmını kapsar. Bu grup 4-6 ay sonra 8 saatlik ileri teorik ve pratik bir eğitimden daha geçirilir ve işletmenin acil durum eylem planlarının geliştirilmesine hazır hale getirilir. Personel kadrosu : Yukarıdaki 2 grup dışında kalan mavi ve beyaz yakalı tüm personeli kapsar.) Malzemelerin tanıtılması Motivasyon arttırıcı yarışma ve oyunlar .olaylara yönelik hareket edecek ve sağlıklı biçimde müdahale.Yangın güvenlik sistem ve seyyar cihazların kullanılması İşyerinin risk analizinin gerçekleştirilmesi Değerlendirme ve anket 5. yadımcı işletmelerde çalışan kazancı. Aktif kadro : Çekirdek kadronun emri altında çalışan ustabaşı. Temel yangın kimyası. 5. Bu kadro bilimsel. iş yerlerindeki riskler ve önlemler ile organizasyona yönelik 8 saatlik teorik eğitimden geçirilir.3. Çekirdek kadro : Üretim. enerji. işletme koşullarında olası kazalara yönelik senaryolar eşliğinde organizasyonun sağlanmasına ağırlık verilen bir tatbikattan geçirilir.3. 144 . patlama bilgileri ve kuruluşa özel risklerin açıklanması Gazlar ve tehlikeli kimyasallar ile ilgili bilgilendirme Elektrik ve yangın ilişkisinin açıklanması Yangın Güvenliği ve iş güvenliğine yönelik yaklaşım Önlem ve sistemler Organizasyonun önemi ve organizasyon yöntemleri İlkyardım ve müdahale 5. Bu eğitim yılda 1 defa tekrarlanır.- Ateşli işlerde dikkat edilmesi gereken kuralllar Parlama. patlama vb. olağanüstü durumlarda davranış psikolojisi. Çekirdek kadro ile benzer ancak tatbiki yanı daha ağır basan bir eğitimden geçirildikten sonra 4 ayda bir tabiki periyodik eğitimden geçirilir. Eğitim alacak gruplar Bir iş yerinde yangın. insan kaynakları gibi alanlarda yönetici ve sorumlu olarak çalışan personelden oluşur. Bunun dışındaki grup genel bir bilgilendirme ve soğukkanlılık / bilinç kazandırma eğitiminden geçirilir.3. Pratik eğitim Sınıf içi modellemeli organizasyon problemleri Açık alanda tatbikat öncesi spor .

kurtarma ve ilgili kurumlarla organizasyon faaliyetlerinin sağlıklı bir şekilde yürütülmesini sağlamak ve kuruluşu olağanüstü durumlara hazırlamaktır.En yakın itfaiye kuruluşuyla koordinasyonun ve teknik yardım koşullarının belirlenmesi . faktörler hakkında ayrıntılı bilgi içerir.Teorik ve pratik eğitim programlarının tanımı ve uygulama yöntemleri.0. . ACİL DURUM EYLEM PLANLARI Bu planların amacı yangın.0. Acil Durum Eylem Planları özetle aşağıdaki başlıklardan oluşur: .Koordineli çalışılması gereken kurumların tespit edilmesi . koruma.Acil Durum Masasının oluşturulması . .Dışarıdan gelen yardım unsurlarının organizasyonu .Lojistik destek çalışmalarının belirlenmesi Olay sonrası personel takip ve hasar tespit raporlama yöntemlerinin ve sorumluların belirlenmesi Basın ile ilişkilerin organize edilmesi Acil Durumun geçirdiği safhaların açıklanması .Acil Durum müdahale organizasyonunun gerçekleştirilmesi Müdahale grupları ve sorumlularının tespit edilmesi. yetki ve sorumluluklarının belirlenmesi . periyodik kontrollü işleri tanımlar taşeronların uymaları gereken kuralları tanımlar ve taahhüt altına alır.Yangına sebep olan faktörler Vaziyet planları ve yangın güvenlik sistemlerinin bu planlara işlenmesi Çekirdek kadronun oluşturulması Periyodik bakım onarım formlarının hazırlanması Ateşli iş izin belgelerinin hazırlanması .İşçi sağlığı ve iş güvenliği ile ilgili faaliyet ve yasal zorunluluklar Sivil savunma.Acil Durumlara yönelik örnek senaryoların oluşturulması Acil Durum tahliye ve müdahale tatbikatlarının yöntem ve zamanlarının belirlenmesi 7. görev yetki ve sorumluluklarının belirlenmesi . Yönetmelik Yangın Güvenliği alanında yapılan çalışmaların son noktasıdır ve kısaca şu başlıklardan oluşur.6.Temel Yangın bilgisi .Acil Durumun tanımlanması .Acil Durum Masası görev. sel vb olaylar karşısında müdahale.Çevre kuruluşlarla yangınla mücadele planlarının hazırlanmasına yönelik organizasyon .Acil Durum haberleşme organizasyonunun oluşturulması Kaçış ve tahliye yollarının belirlenmesi Toplanma bölgelerinin belirlenmesi . savaş ve büyük doğal afetlerde hareket şekli Gelişen teknoloji ve üretim şekline göre yönetmeliğin yenilenmesi 145 . haberleşme. ÖZEL YANGIN YÖNETMELİĞİ Bu yönetmelik yangın ve yangına sebep olan. deprem. yangın ve iş güvenliği açısından gerekli formları düzenler.

tehlikeli ve zararlı maddelerle çalışılan işyerlerinde alınacak tedbirler hakkında tüzük" Küçük Serkan : "Çok boyutlu bir sorun:Yangın" Arredamento Mimarlık Dergisi Sayı 109/1998 Küçük Serkan : "Otelcilerin korkulu rüyası: Yangın" Gastronomi Dergisi Sayı 27/1999-10-23 NFPA 30.0.12. patlayıcı. :" Yangın ve patlamalarla ilgili genel bilgiter" KMO Yangın okulu ders notlan . :"Yanıcı ve patlayıcı gazların isçi sağlığı ve iş güvenliği açısından yarattığı sorunlar.1997 ..." KMO İşçi sağlığı ve iş güvenliği okulu-II .. Boya sektörü bu konularda serbest çalışan ve danışmanlık yapan kimya mühendislerinin birikiminden yaralanmalı ve güvenli üretim koşullarını bütünsel bir mantık içerisinde gerçekleştirmelidir._ . Dr. Prof.1973 / 14752 sayılı "Parlayıcı. Prof. endüstride yangın güvenliği ve yangınla mücadele konularının önemini ortaya koymakta ve kimya mühendisliği disiplininin konuyla yakın ilgisini göstermektedir. . SONUÇ Sonuç olarak ortaya çıkan durum. " Flammable and combustible liquids" 146 .8.. Dr.1994 İstanbul Büyükşehir Belediyesi Yangından Korunma Yönetmelikleri 24.Kadırgan Neşet. Kaynaklar: .Kadırgan Neşet. .

üzerinde duyarlılıkla durulması. "Endüstri Devrimi"ni izleyerek. ancak halen kıymetini henüz tam olarak bilmediğimiz. 164 işletmenin birinde İşyeri Sağlık Birimi kururmuştur. Koruyucu hekimlik hizmetlerinin düzeyi düşük bulunmuştur. İş sağlığı konusu. hizmetin niteliğinin arttığı oranda memnuniyet düzeyinin yükseldiği saptanmıştır. İşyeri hekimlik hizmeti alan işletmeler İOSB ve İşyeri Sağlık Birimi' nden öncelikle tedavi. Bunların bazılarında. İlk çağlardan günümüze dek yaşadıkları zaman diliminin sağladığı olanaklar doğrultusunda çalışan insanlar. kendilerine uygun bir sağlık hizmeti geliştirip uygulamaya çalışır. işyeri hekimlik Mzmetinin işvereni ve çalışanları memnun ettiği. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) ve Uluslararası Çalışma Örgütü (İLO) kurdukları ortak çalışma grupları 147 . Araştırmaya katılan işletmeler tekstil. Yeşim Altmtepe İÜ. insanın bir sonuç elde etmek için gösterdiği çabadır. Çalışma. Küme örnekleme yöntemi ile seçilen Doğu Sanayi Sitesi' de faal 195 işletmeden araştırmaya katılan. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) tarafından da ele alınmıştır. Toplum Hekimliği Uygulama ve Araştırma Merkezi / Cerrahpaşa Tıp Fakültesi Ülkemizde kendi işini kurma eğiliminin artması ile küçük ölçekli işyerlerinin sayısı giderek artmaktadır. geliştirilmesi. İşletmelerin işyeri hekimi bulundurma zorunluluğu olmadığı gözlenmiştir.8' i metal işkolunda faaliyet göstermektedir. Başlangıçta göz ardı edilen çalışma hayatının getirdiği bu sorunlar. Sanayi sitelerinin içinde. ilkyardım ve periyodik muayene hizmeti almıştır. işverenlerin maddi katılımları ile faaliyet gösteren İşyeri Ortak Sağlık Birimleri kurulmaya başlanmıştır. Çalışmamızda. kaybedince değerini anladığımız en önemli niteliğimizdir (2). kimya. İşyeri hekimlik hizmeti almayanlar beklentileri doğrultusunda tedavi ve ilkyardım hizmetleri almaktadır. Çalışma süresi günlük yaşam içinde uzun bir zaman kaplamaktadır. Ancak nitelikli. İOSB' lerinin çalışmalarını destekleyici ve denetleyici rol üstlenecek. işveren ve işçi temsilcilerinin aktif görev yapacakları. İOSB.yy'dan itibaren. özellikle organize sanayi sitelerinde örgütlenen. daha üstün bir düzeye getirilmesi için çareler aranan. "İş Sağlığı "alanında gelişmeler başlamıştır (2). kısıtlı ekonomik kaynaklan olan küçük işletmeler için en uygun işyeri hekimlik hizmet modelidir. metal ve diğer işkolu başlığı altında toplanmış olup. işyeri hekimlik hizmeti alan ve almayan 164 işletmedeki işyeri sorumluları ve bu işletmelerden tabakalı rasgele örnekleme metodu ile seçilen 314 çalışanla işyeri hekimlik hizmetleri değerlendirilmiştir.KÜÇÜK ÖLÇEKLİ İŞLETMELERDE İŞYERİ HEKİMLİK HİZMETLERİ Dr. sağlığı olumsuz etkileyen faktörler olarak önem kazandığında. Sağlığını kaybedenler ve sağlık sorunlarını çözememiş toplumlar sağlıksız olmanın olumsuz koşullarını yaşamak zorunda kalırlar. 18. Üye olmayan 55 işletmeden 31' i İOSB' den kendi istekleri doğrultusunda ücret karşılığı sadece özel sağlık hizmeti almaktadır. Sağlık. koruyucu hekimlik hizmetlerine ağırlık verilmesi gerekmektedir. Son yıllarda küçük ölçekli işletmeler daha çok küçük ve organize sanayi sitelerinde örgütlenmektedir. bozulmasının önlenmesi gereken. işletmelerin % 48. Bunu gören toplumlar daha hızlı gelişmek ve güçlenmek için. görev ve yetkileri ile yapısı mevcut yasal düzenlemelerden farklı olmayan İşyeri Ortak İşçi Sağlığı İş Güvenliği Kurulu' nun (İOİSİGK) oluşturulması yasalarla zorunlu kılınmalıdır. teknolojik gelişmeye paralel olarak özellikle işyerlerinde sağlık ve güvenlikleriyle ilgili sorunlarla karşılaşmışlardır (2). 48 işletme İOSB' ne üyedir. sanayileşme süreci içinde.

DSÖ' nün de anayasasında yer alan. maddesidir. bilinen sağlık risklerinin denetlendiği iş ortamlarında çalışma hakkını da içerir (5).Çalışmanın olumsuz koşulları nedeni ile sağlığın bozulmasını önlemek.Her işçiyi fiziksel ve ruhsal yeteneklerine uygun işlerde çalıştırmak. hızlı ve gelişmiş makinelerin kullanıma girmesiyle yaygınlaşan iş kazalarını önlemek amacı ile iş güvenliği kavramı hızla önem kazanmıştır. Bu maddenin uygulanması işletmelerin küçük ve büyük oluşuna göre değişik nitelikte olmuştur (2). herkesin olası en yüksek fiziksel ve mental sağlık düzeyine erişebilmesini öngörür. sağlıktır (16). halletmiş diğer ülkelere oranla daha yavaş olmaktadır. iş sağlığı ve iş güvenliği çalışmalarının. iş sağlığının amaçlarını şöyle tanımlamışlardır: (2) 1. politik ve kültürel farklılıkları gelişim sürecinin farklılığında önemli rol oynamaktadır. İş sağlığını ilgilendiren en önemli hükmü. Toplumun büyük bir kesimini oluşturan çalışanların sağlıklarının korunması. Ülkelerin ekonomik. iş hekimliği hizmetlerine ilişkin 180. Ancak işyeri hekiminin iş güvenliği ile ilişkisi de kaçınılmazdır (20). Ele alınan. 4. çalışanların sağlıklılıklarının devamı için işyerlerinde alınması öngörülen bir dizi güvenlik önlemlerini içerir (20). sorunlarını 148 . Çalışanların sağlık kapasitelerini en yüksek düzeye çıkarmak.ile iş sağlığı alanındaki sorunlara çözüm yolları belirlemişlerdir. çağdaş sağlık anlayışı içinde "2000 Yılında Herkese Sağlık" ilkesi. Ekonominin zayıf olduğu. İş güvenliği multidisipliner bir konudur. Bu kavram. iş sağlığının gelişimi tüm dünya ülkelerinde aynı paralelliği göstermemiştir. çalışanların sağlığını da kapsamaktadır. "Sağlık Hakkı" tüm insan haklarının merkezindedir ve bunun tanınması. 2 örgüt kurdukları karma komisyon ile. kararsız politikaların hüküm sürdüğü bölgelerde iş sağlığı ve güvenliğinin gelişimi. Ana disiplini mühendislik dallarıdır. Sağlık güvencesi. 3. asgari yorgunlukla optimal verim elde etmek. Bilim ve tekniğin hızla ilerlemesi. Zira korunması gereken iş değil. sağlık güvencesinin başarılması için yaşamsal öneme sahiptir. Tüm bu çalışmaların ışığında. genel sağlık hizmetlerinden ayrı düşünülmesi mümkün değildir. "Mesleki faaliyetlerde bedeni yönden zarar veren ve maddi değerleri yıpratan olayların önlenmesi" olarak tanımlanan iş güvenliği. 2. Yurdumuzda iş sağlığı konusunda en önemli kanun 1930 tarihli Umumi Hıfsısıhha Kanunu' dur. Yapılan iş ile işçi arasında uyum sağlayarak. geliştirilmesi ve sürdürülmesi için yapılan ve yapılması planlanan.

onları iş güvenliği hizmetlerinin kontrollü bir şekilde işletmeye yerleştirilmesini olanaksızlaştırmaktadır. Çoğu ülkede işverenler bu hizmetlere doğrudan kendileri bu kurumları oluşturarak veya dolaylı olarak bu hizmeti veren kurumlara ödeme yapmak yolu ile kaynak sağlamak durumundadır. işyerlerinde oluşturulan iş sağlığı hizmet zincirinin başını çekmektedir (2. İşverenler. İş sağlığı hizmetlerinde görevlendirilecek personelin özellikleri ve eğitimi tanımlanmıştır. üretkenlik ve verimlilikte düşüşü engellediği gibi. bunları kullandırmaya özendirmek. Kısaca "işyeri hekimi" diye adlandırılan bu görevliler.İş güvenliğinin en önemli konusu kişisel koruyucular ve uygulamalarıdır. devamlı olarak en az elli işçi çalıştıran ve altı aydan fazla sürekli işlerin yapıldığı işyerlerinde. hastalığı oluşturmadan işyeri ortamında yok edilmeye çalışılır. Gerçekten de koruma çok daha önemli ve kolaydır. İş Kanunu' nun 6. firmaların dış pazarlardaki rekabet gücünü ve giderek ülke düzeyindeki istihdam hacmini göreceli olarak olumlu yönde etkilemektedir. maddesinde "Çalışma Bakanlığı' nca lüzum görülecek işyerlerinde işçi sağlığı ve iş güvenliği ile ilgili çalışmalarda bulunmak üzere birer "İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Kurulu kurulacağı" hükme bağlanmıştır. Böyle bir kurul ve programın olması işyeri hekimlerinin isteklerini yaptırabilmesi için bir fırsattır (24). çalışanlarını işin zararlı etkilerinden koruyan. Ülkemizde İş Kanunu' nun 76. yaklaşık 160 yıldır ayakta durmayı başarabilen uygulamalardan biri de. Bu maddeye uygun olarak çıkarılmış bulunan İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Kurulları Hakkında Tüzüğü' n 2. 12). işyerlerinde koruyucu sağlık hizmetlerini yürütmek amacıyla hekim kullanımıdır. özellikleri önceden belirlenmiş bu kişisel koruyuculardan amaca uygun olanlarını seçerek çalışanlarına sağlamak. her işveren bir İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği kurulu kurmakla yükümlüdür (23). maddesi uyarınca sanayiden sayılan. Ama uzun yıllar işverenlerin önemli bölümünce olaya bu gözle bakılmamıştır. doğru ve etkin kullanımı öğreterek denetlemekle yükümlüdürler (20). maddesine göre de. Kamuoyunun ilgisinin işçilerin sağlığının korunması üzerinde yoğunlaşması. işverenler üzerinde tepki yaratmıştır. sanılanın tersine uzun erimde. 149 . İş sağlığı hizmetleri çoğu Avrupa ülkesinde işverenler. Hükümet yardımları bazı kuzey ülkelerinde ve İtalya' da yerel sağlık merkezleriyle sınırlıdır. Üretimde kesintilerin önlenmesi. "üretimde kesintilere". İşçi sağlığı ve iş güvenliği kurullarında her iki meslek grubu da (işyeri hekimi ve iş güvenliği mühendisi) yer almaktadır. dar görüşlü üretim zorlamaları. Ancak bu yükümlülüğün küçük işletmeleri kapsamaması. özellikle büyük işletme sahipleri için iş sağlığı hizmetlerini kurmak ve kullanmak yasalarca zorunlu kılınmıştır. Dünya deneyimine bakıldığında. Gelişmiş ülkelerde çalışma ortamının getirdiği risk. "üretkenlikte azalmaya yol açarlar. Oysa işverenlerin günü birlik üretim hesapları.

Kuzey Ayrupa'da daha fazla gelişmiştir. risklerin değerlendirilmesi ve düzenleyici faaliyetten oluşmaktadır. İşyeri Ortak Sağlık Birimleri ve Halk Sağlığı Merkezleri Hizmetleri görülmektedir (28). işyerinde çalışan sayısı 50' yi aştığında kanunun belirttiği sürelerde işyeri hekimi. Ancak ekonomik nedenlerden dolayı Fransa. iyi havalandırılmış. 50' den fazla işçi çalıştırılan işyerlerinde işveren İSB kurmakla yükümlüdür. 150 . kolay ulaşılabilir. İOSB'leri birbirinden farklı iş kollarında daha yaygındır. akar suyu sağlanarak kolay temizlenir bir mekanda. DSÖ tarafından da tanımlandığı gibi belli sayıda işletme tarafından ortaklaşa örgütlenen. 50-200 işçi çalıştıran işyerlerinde ayrıca bir sağlık memuru >yada hemşire. İşyeri Ortak Sağlık Birimleri (İOSB). tıbbi gözetim. 1000' den fazla işçi çalıştıran işyerlerinde tam süreli hekim bulunur ve sağlık biriminde bir sekreter görevlendirilir. işkoluna ve hatta olası risk faktörlerine bağlıdır (28). Bu birimde. içinde sağlık hizmetlerini de barındırdığı ve ülke içinde yaygmlaşmadığı gözlenmektedir (28). 1000' den fazla işçi çalıştıran işyerlerinde her 1000 İşçi için 1 hemşire eklenir. AB'ne bağlı ülkelerde konu ile ilgili olarak İşyeri Sağlık Birimleri. mesleki ve çevresel hijyen. personelin daha çok tam gün çalıştığı. ulusal sağlık hizmetleri reformundan itibaren oluşturulan. bölgesel sağlık birimleri tarafından desteklenen iş sağlığı ve güvenliği hizmetleridir. Halk Sağlığı Merkezleri Hizmetleri. araç-gereç ve ekipmanı işverence yeter sayıda sağlanmış olarak kurulur (6). yeterli ısıtılmış. Bu birleşik model. Birimin temizlik işleri için hademe görevlendirilir (2.Bir işverenin böyle bir hizmet birimini kurma zorunluluğu. Yunanistan Portekiz ve İspanya'da ÎOSB'lerine hiç rastlanmamaktadır (28). İSB. Danimarka ve Hollanda'daki eğilimlerin İSB'lerinin azalması yönünde olduğu görülmektedir (28). İşyeri Sağlık Birimleri (İSB). Kuzey İtalya'da görülen bu modelin. yada sosyal güvence enstitüleri tarafından sağlanmış birimlerdir (28). mesleki sağlık ve güvenlik ile ilgili bilgisi bulunan personelin sayıca daha fazla olduğu ve önceliklerin koruyucu aktivitelere ve tehlikeleri değerlendirmeye verildiği hizmetlerin sunulduğu birimlerdir. Avrupa'da bu hizmetler tek tiptir. Bugün ülkemizde ise. DSÖ'nün incelemesi sonucunda Avrupa'da işyeri hekimlik hizmeti veren çok sayıda birbirinden farklı model ve örnekleri bulunduğu görülmüştür. çalışacak personelin özellikleri ve işyerinde bulunma süreleri ile ilgili maddeler ülkeden ülkeye değişmekle birlikte işletmenin büyüklüğüne. iyi aydınlatılmış. 2001000 çalışanı olan işyerlerinde 2 sağlık memuru veya hemşire görevlendirilir. 6).

1987 yılında Türk Tabipleri Birliği' nin başlattığı sertifika programı sonrasında işyeri hekimlerinin atanmasında kurs programının sertifikası ve/veya sürekli katılım belgeleri istenmektedir (10. bir işyeri hekimiyle anlaşmaktadırlar. Son yıllarda.180. 6.H. 7. işyeri hekimlik hizmetleri için tamgün süreli bir hekim çalıştırmak zorundadırlar (İşyeri Hekiminin Çalışma Şartları ile Görev ve Yetkileri Hakkında Yönetmelik) (2. maddesi. biraraya gelerek bir işyeri ortak sağlık birimi kurabilirler (İşyeri Hekiminin Çalışma Şartları ile Görev ve Yetkileri Hakkında Yönetmelik 3. 10). 10. Sürekli olarak 1000 yada daha fazla işçi çalıştıran işyerleri. Özellikle 1000' den az çalışanı olan işyerlerinde işyeri hekimlik hizmetleri hekimlerin haftada belirli bir süre işyerini ziyaret ettiği ek görev olarak sunulmaktadır.madde/ c bendi) (2.Kayıt ve istatistik görevleri 4. 6. İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğü 9l. 23). 6. gereksinim duydukları sağlık hizmetlerini işyeri ortamında sağlamak amacıyla. maddesi. 1980 yılında çıkartmış olduğu ve 17037 sayılı resmi gazetede yayınlanmış "İşyeri Hekiminin Çalışma Şartları ile Görev ve Yetkileri Hakkında Yönetmelik" ile işyeri hekiminin görevleri 4 ana başlıkta toplanmıştır(2.K. Bu hizmetler içinde SSK'nın sağladığı tedavi hizmetleri dışında kalan. 6.İşyeri hekiminin tıbbı görevleri 2. İşyeri Hekiminin Çalışma Şartları ile Görev ve Yetkileri Hakkında Yönetmelik ) (2.maddesi. 23). işyeri dışı kuruluşlarla ilgili görevler 1) İşyeri hekiminin tıbbi görevleri 10 alt başlıkta toplanır: . Sosyal Sigortalar Kanunu 114. Çalışma Bakanlığı'nın 4. işyeri hekimlik hizmetleri veren özel şirketler kurulmaya başlanmıştır. işçilerin sağlık durumlarının denetlenmesi. İşyeri hekiminin çalışma süresi işçi basma ayda 15 dakika olarak hesaplanır. 10): 1. Sürekli olarak en az 50 işçi çalıştıran işyerlerinde işverenin işyeri hekimi bulundurma zorunluluğu vardır (U.İşyeri hekiminin tıbbi-teknik görevleri 3. Bu gereksinimle. İşyeri hekininin hekimlik hizmet alanı. ilkyardım ve acil tedavi hizmetleri ile diğer koruyucu hekimlik hizmetleri yer alır (10).maddesi ile koruyucu hekimlik hizmetleri olarak belirlenmiştir.13).50' den az işçi çalıştıran işyerleri ise mevzuata göre işyeri hekimi bulundurmaya zorunlu olmasalar da. İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğü 91. 10). İşyeri hekimi mesleksel statüsü olan bir işçidir ve iş yasası hükümlerine göre çahşır (10). özellikle küçük ve orta ölçekli işletmelerin kümelendiği sanayi sitelerinde işverenler ortak olarak. Bu gibi hallerde kurma ve işletme masrafları kişi başına düşen masraf üzerinden ortaklaşa karşılanır (2.İnceleme-araştırma.

-Çalışanların giriş muayenelerinin yapılması: İşe giriş muayeneleri, İş Yasası' nın 79. maddesi ile Ağır ve Tehlikeli İşler Tüzüğü' nün 3. maddesinde belirtildiği üzere işyeri hekimi, İşçi Sağlığı Dispanseri, bunların bulunmadığı yerlerde sırasıyla; en yakın SSK sağlık tesisleri-hekimleri, sağlık ocakları, hükümet veya belediye doktorları tarafından yapılarak, raporlandırılır. -Periyodik muayenelerinin yapılması: Burada amaç, çalışma ortamının tanımlanmış risklerinin çalışan üzerindeki zararlı etkilerinin, etkene ve çalışma koşullarına özel kanun ve tüzüklerle belirlenmiş, belirli zaman aralıklarında izlenerek muhtemel hastalıkların erken tanısının sağlanmasıdır. -Özelliği olan işçilere, bu arada ağır ve tehlikeli işlerde çalışanlara, gebe ve emzikli kadınlara, 18 yaşından aşağı gençlere, 2 yaşından küçük çocuğu olan annelere, malul ve arızalılara, alkoliklere, birden fazla iş kazası geçirmiş işçilere Özel bir ilgi ve ihtimam sağlanması. -Meslek hastalığı dışı, 3 haftadan uzun süren işten uzaklaşmalarla bütün meslek hastalıkları, iş kazaları ve sık tekrarlanan işten uzaklaşmalar halinde işe dönüş muayenelerinin yapılması. -Gereğinde ek ve tamamlayıcı muayenelerin yapılması. -İşveren tarafından ihtiyaç gösterilen işçilerin muayenelerinin yapılması. -Gerekli hallerde radyolojik muayenelerin yapılması. -Kaza halleri için işyerinde ilkyardım organizasyonu, acil tedavinin yapılması. -Koruyucu aşıların yapılması ve izlenmesi. -Kadın denetlenmesi 2) İşyeri hekiminin tıbbi-teknik görevleri 3 bölüm halinde ele alınır: -İşyeri hijyeni ve güvenliği konularında inceleme ve araştırma yapmak. -İş ve işçinin birbirine uyumunu sağlamak. -Sağlık eğitimi vermek. 3) İşyeri hekiminin kayıt ve istatistik görevleri; işçilere sağlık dosyası düzenlenmesini, gereğinde iş kazası ve meslek hastalığı formlarının doldurulmasını, İSB' nde yapılan işlem ve hasta bakımlarının kaydını, yıllık çalışma raporlarının hazırlanmasını içerir. 4) İşyeri hekiminin inceleme-araştırma ve işyeri dışı kuruluşlarla ilgili görevlerini; uzmanlar ve üniversitelerle işbirliği oluşturur. işçilerin çalıştırıldığı işyerlerinde oluşturulan kreş ve çocuk bakım

ünitelerindeki çocukların sağlık kontrollerinin yapılması ve bu ünitelerin çalışmalarının

152

İş güvenliği esaslarına yeterli ve etkin bir biçimde uyulmadığında kaçınılmaz sonuç, iş kazaları, meslek hastalıkları ve işle ilgili hastalıklardır (1,2,14). Tarihin her döneminde, insanlar gerek kendileri gerekse aile fertlerini kaza, hastalık, malullük, yaşlılık ve ölüm gibi sosyal risklere karşı koruma ihtiyacı duymuşlar ve bu tehlikelerin ekonomik sonuçlarına karşı belirli güvenceler aramışlardır (22). Ülkemizdeki iş kazalarını ve meslek hastalıklarını önlemeye yönelik sosyal düzenlemeler içinde devlet; kanun, tüzük ve onayladığı kanun gücünde uluslararası sözleşmelerle iş güvenliği konusunu düzenlemektedir (23). Ülkemizde gerek yasal uygulamalar, gerek istatistikler toplumumuz çalışanlarının sadece SSK (Sosyal Sigortalar Kurumu)' ca sosyal güvenlik şemsiyesi altında bulunan işçileri kapsamaktadır (22). 1996 yılında Türkiye' de 759.342 işyerinde, 4.624.330 sigortalı çalışan bildirilmiştir (22). 9.7.1945 tarih ve 4792 sayılı kanunla, iş kazalarıyla meslek hastalıkları ve analık sigortaları (1946) ile başlayan sosyal sigorta hükümlerinin dağınık mevzuatı 1965 yılında 506 sayılı Sosyal Sigortalar Kanunu ile birleştirildi (22). 1949 yılında kurulan Emekli Sandığı ile kamu görevlilerinin sosyal güvencesi sağlanmış oldu. 1971 yılında kurulan Bağ-Kur ise esnaf ve sanatkar vb. bağımsız çalışanları sosyal sigorta kapsamına aldı. Türkiye' de bu üç kurumdan başka bazı banka ve sigorta şirketlerinin sosyal sigorta sandıkları ile Ereğli Kömür İşletmesi' nde çalışanlar tarafından kurulmuş amele birliği, sosyal sigorta kurumlarının tümünü oluşturur (19). Ülkemizin en büyük sosyal güvenlik kuruluşu olan Sosyal Sigortalar Kurumu (SSK), 1996 yılında 499 sağlık tesisi ve bu tesislerde çalışan 54.762 personel ile sigorta ve sağlık hizmeti vermiştir. SSK hastane ve dispanserleri ile kurumun anlaşmalı olarak çalıştığı hekimler, çalışanlara tedavi edici sağlık hizmeti vermektedir (21). hastalıkları tanı ve tedavisi de bu kurumun hizmet konusudur. Avrupa Birliği' ne üye bütün ülkelerde iş kazalarını ve meslek hastalıklarını önlemeye yönelik birtakım sosyal düzenlemeler vardır. AB ülkeleri ortak bir meslek hastalıkları listesi kabul eder ve yasal işlemlerini bu listeye bağımlı olarak yürütürler. Ülkelerin çoğunda resmi kaza ve meslek hastalığı sigortası oluşturulmuş, konuyla ilgili özel bir sigorta sistemi bulunmayan Hollanda, Yunanistan ve İrlanda'da güvence veren kurum hastalık sigortası olmuştur. İş kazası ve meslek hastalığı riskine karşı sigorta sistemi İngiltere'de sadece kamu yönetiminin sorumluluğundadır. Danimarka ve Portekiz' de özel sigorta sistemi de devreye girmektedir (9). İş kazası ve meslek

153

Üye bütün ülkelerde meslek hastalıkları da kaza sigortası kapsamındadır. Meslek hastalığının etkeni olarak kabul edilmiş bir etkenle işyerinde maruziyet sonucu hastalanan bir sigortalının yetkili uzman kişi ve kuruluşlarca yapılan teknik ve sağlık incelemeleri sonucu alacağı rapor doğrultusunda meslek hastalığı kabul edilir (9).

KÜÇÜK VE ORTA ÖLÇEKLİ İŞLETMELER (KOBİ): Sanayide faaliyet gösteren işletmeler, çeşitli konularda farklı sınıflamalara

sokulmaktadır. Sayısal ve sayısal olmayan çeşitli kriterler, işletmelerin küçük, orta ve büyük ölçekli işletmeler başlıkları altında toplanmasını sağlar. Küçük ve orta ölçekli işletme tanımında ülkeler arasında bir birlik yoktur (25). Türkiye' de resmi bir tanım olmadığından çeşitli kuruluşların tanımlarında ana kriter olarak işletmelerde istihdam edilen personel sayışma rastlanmaktadır (3, 17). Bu kuram ve kuruluşların tanımları arasında tam bir birlik bulunamamktadır. Ülkemizde küçük ve orta ölçekli işletmeler hakkında birçok çalışması olan T. Müftüoğlu' nun düzenlemesi ile küçük ve orta ölçekli işletmeler Tablo- 1' de şöyle sınırlanmıştır (17). Tablo- 1: Müftüoğlu' na göre Küçük ve orta ölçekli işletmeler sınıflaması İşletmelerin Ölçek Büyüklüğü İşyerleri Çok Küçük Sanayi İşletmeleri Küçük Sanayi İşletmeleri Orta Ölçekli Sanayi İşletmeleri Büyük Sanayi İşletmeleri Çalışan Personel Sayısı
Sadece işletme sahibi ve aile ' bireyleri

Makine Parkı Değeri 500000-2 milyon dolara kadar 5 milyon-10 milyon dolara kadar 5 milyon- 10 milyon dolara kadar

1-9
10-49 50-199 200' den çok

Küçük işletmeler kendi faaliyet alanlarında bir üstünlük kuracak büyüklükleri olmaksızın işletilen, bütün faaliyetleri ve çalışanların kontrollerinin aynı zamanda işletme yöneticisi olan işveren tarafından yapıldığı işletmelerdir (15). İstihdam yaratma özelliği ile işsizliği azaltmada ve bölgeler arası gelişmeye, büyümeye önemli katkıda bulunduğu, rekabet şartlarına kolayca uyum sağlama ve gelir yelpazesi içinde denge unsura olması, uyumlu işveren-çalışan ilişkileri yaratarak sosyal denge ve dayanışmayı sağlaması, büyük işletmelerin tamamlayıcısı ve yan sanayi olarak nedeniyle KOBİ' 1er ülkemiz ekonomisinde önemli bir yer tutmaktadır (7). faaliyet göstermesi, az sermayeye gereksinim duyması, büyük işletmelere nitelikli eleman yetiştirmesi

154

Bunlardan: 155 . SSK' nm Ocak 1996 verilerine göre ülkemizde işyerlerinin %98. İşyerindeki tek otorite olarak. Mevcut yönetmeliğin bağlayıcı olmaması. Bir yandan kısıtlı bütçe ile çalışmak zorunda olmaları.5'i 1-49 işçi çalıştıran küçük ölçekli işletmelerdir (22. üretime ve istihdama smırlı katkısı ile ihracatta çok az bir yer tuttuğu. Bu birimler. Ancak ülkemizde küçük işletmelerin daha az yatırım yapıldığı. bir yandan kanunlarımızdaki esneklik ile çoğu işveren sağlıksızlığın daha sonraları kendisine ne kadar pahalıya mal olacağını görmezden gelir. üretim sistemimize hakim olan küçük işletme yapısıdır (24). İş sağlığı ve iş güvenliği ile ilgili mevzuatımız daha çok büyük işyerleri ile ağır ve tehlikeli işlere yönelik hazırlanmıştır (6. Ülkemizde küçük işletmelerin oranı yüksektir (23). Birçok gelişmekte olan ülkelerde olduğu gibi ülkemizde de kendi işini kurma eğiliminin artması ile küçük ölçekli işyerlerinin sayısı giderek artmaktadır. KOBİ' LER VE İŞ SAĞLIĞI UYGULAMALARI: İş sağlığı ve iş güvenliği ile ilgili uygulamaları önleyen en önemli faktör. mevcut sağlığı koruma amacı ile sunulan ek bir iş sağlığı hizmetini kabul etmez yada bu hizmetin maliyetini kaldıramazlar (15).23). Türkiye' deki sigortalıların %57.Bütün dünyada olduğu gibi küçük ve orta ölçekli işletmeler. işverenin sağlık konusundaki tutumunu ortaya koymaktadır. İsteğe bağlı olması nedeni ile bazı işverenler birleşerek ortak bir işyeri hekimi tutarken. Küçük işletmeler son yıllarda ekonomik politikaların gereği olarak Küçük Sanayi Siteleri ve Organize Sanayi Sitelerinde örgütlenmektedir. çalışanlarının sayısı 50' yi aşınca 50' den az çalışanı olan birden fazla işletmeye bölünerek işyeri hekimi çalıştırma zorunluluğundan kaçmaktadır (23). işverenlerin maddi katılımları ile faaliyet gösteren İşyeri Ortak Sağlık Birimleri kurulmaya başlanmıştır. devlet tarafından çok az desteklendiği görülmektedir (8). bazı işverenler. ülkemizde de toplam işletmelerin çok büyük bir bölümünü oluşturur. işyerlerinde verilecek sağlık hizmetlerinin oluşturulmasında insiyatifi işverenlere bırakması. Bunların bazılarında. Küçük ölçekli işletmelere yönelik olan yasal çalışmaların yetersizliği bilinmektedir.7'si küçük ölçekli işyerlerinde çalışmaktadır (22). işyerlerinin yakınında işletmelere işyeri hekimliği hizmeti vermektedir. işletmelerin sağlık hizmetlerine olan gereksinimleri sonucu kurularak. Dünyada ve ülkemizde farklı İOSB modelleri görülmektedir. Yasal yükümlülüğü olan orta ölçekli işletmelerin küçük işletmelere değişmiş olduğu Doğu Sanayi Sitesi' nde yürüttüğümüz çalışmamızda da saptanmıştır.17).

Az sayıda çalışan personele karşılık. İşletmeler 3 hafta ara ile düzenli ziyaret edilir. bir merkeze bağlanacak işletmelerin aynı veya birbirine yakın iş kollarından seçilmesinin çalışmaları kolaylaştırdığı görülmüştür. Bölgede 5000 işçi çalıştıran 300 endüstriyel işletme mevcuttur (18). odiometri. Dernek işyeri sağlık merkezinin her şeyinden sorumludur (25). periyodik ve işe dönüş muayenelerini. yalnız çevrede çalışanlara ve özellikle küçük ölçekli işletmelere mesleki sağlık hizmeti veren iş sağlığı ve iş güvenliği merkezidir.lik uzaklıkta bir alana dağılmış olmalıdır. halk ve akademik enstitülerle ilişkileri Kupat Holim Klalit (İş Sağlığı Merkezi' nin başı). İşyeri hekiminin görevi. tutarındaki dernek aidatlarınca karşılanmaktadır. Kudüs' ün Givat Shaul endüstri bölgesinde bir proje kapsamında kurulmuş olan. işe giriş. küçük işyeri sahipleri ve İş Sağlığı Enstitüsü' nce kontrol edilir (18). Merkeze bağlı işyerleri en fazla 10 km.1-Borghorst Modeli İşyeri Ortak Sağlık Birimi. tedavi edici hekimlik hizmetleri yerine. küçük ve orta ölçekli işletmelerin işyeri hekimi sayısı azlığı karşısında işyeri hekimi ihtiyaçlarına karşılık vermek üzere 1966' da Kuzey Ren-Westfallen eyaletinde 4 merkezde kurulan bir sistemdir. EKG. 3400 kişiyi kapsayan Borghorst İşyeri Ortak Sağlık Merkezi' nde 1 işyeri hekimi. 2-Givat Shaul Occupational Health And Safety Center (OHSC). laboratuar tetkiklerini. koruyucu hekimlik hizmetlerini sunmaktır (27). Merkezin politikası. Multidisipliner OHSC kadrosu işyeri hekimi ve işyeri hemşiresinden oluşan klinisyenlerden. işçi başına yıllık 50 DM. idareci uzman hekime yardımcı olacak 1 asistan hekim ve sekreterlik görevi yapan bir kişi çalışmaktadır (27). Bu işyeri gezilerine işveren ve işçi temsilcileri mutlaka katılır (25). 40 yaşından yaşlılara göz muayenesi yapmak ve gereğinde çalışanları uzman hekime sevk etmektir. akciğer fonksiyon testleri. sanayici yardımcıları. Pratikte. kimyasal atık ve diğer zararlı etkenlerin düzeyini ölçer. İşyeri hijyenistleri gürültü. Almanya' da. Her merkez 2000-4000 arasında çalışan topluluğunu kapsamaktadır. toz. iş güvenliği teknisyeni ve hijyenistlerinden ve merkezde bir tıbbi sekreter ve sosyal çalışmacıdan meydana gelir. aktiviteleri. İOSB' nin bulunduğu yere işçiler kolayca ulaşabilmektedir. Bu merkezin belirlenen görevi. kapsamlı laboratuar olanakları dikkat çekecek niteliktedir (27). İOSB' nin her türlü masrafı derneğe üye işverenlerden alınan. 156 . İş güvenliği teknisyenlerinin görevi işyeri denetimlerini yapmaktır (18).

1 laboratuar teknisyeni.8' i metal işkolunda faaliyet göstermektedir.1979 tarihinde. 1992 tarihinde Gürhan Fişek tarafından özel limited şirket olarak Ankara OSTİM ve Sincan' da. 1 sağlık memuru. Enstitü' nün ana hizmet amacı koruyucu hekimlik hizmetleri vermektir. daha yüksek düzeyde İOSB' ne üye olmaktadır. kimya. 2 ambulans şoförü ve hizmetli görev yapmaktadır (26). Sabancı Holding' e bağlı ve İzmit Kentsa arazisi içinde bulunan şirketlerin 1997' de biraraya gelerek kurduğu bir İOSB' idir. 48 işletmenin üye olduğu bir İşyeri Ortak Sağlık Birimi (İOSB) saptanmıştır. 1 sağlık memuru. işyeri içinde kurulmuş bir İşyeri Sağlık Birimi (İSB). İşletmeye gelen ek maliyet yüzünden İOSB üyelik düzeyi genelde düşük bulunmuştur. İstanbul. bir part-time çalışan işyeri hekimi (dahiliye uzmanı). Ankara' nın Çubuk ilçesinin değişik büyüklükte çok sayıda işyeri bulunduran Yenice bölgesinde. 1 şoför ve 1 hizmetliden oluştuğu bir sistemdir (4). sağlık hizmeti alma gereksinimini arttırmakta ve bu işletmeler. part-time çalışan KBB uzmanı ile devamlı gündüz çalışan bir yüksek hemşire.3-Yenice İş Sağlığı Merkezi (Yisme). 1 personel ve bir iş güvenliği uzmanı çalışan erişkin ve çocuklara hizmet vermektedir (11). 4-Fişek Sağlık Enstitüsü. vardiyalı çalışan bir hemşire. Nisan 1997. Metal iş kolunda iş kazalarının sıkça rastlanması. 1994' de İLO' nun Uluslararası Çocuk Emeğinin Sonlandırılması Proje (IPEC) kapsamında Doğu Sanayi Site' inde kurulan sağlık merkezi' nde 3 hekim. Araştırmaya katılan işletmeler tekstil. 1 hemşire. Böylece büyük işletmelerin yanında. 3 sağlık memuru. İzmir ve Denizli' de kurulan. 15. Çubuk Eğitim ve Araştırma Sağlık Grup Başkanlığı'na bağlı olarak kurulmuş olan. SA-Ortak Sağlık Birimi' nde bir tam gün çalışan işyeri hekimi (sorumlu yönetici). 157 . 4-Sa-Ortak Sağlık Birimi. küçük ölçekli taşeron firmaların da SA-Ortak Sağlık Birimi' nin sunduğu iş sağlığı hizmetinden yararlanmaları sağlanmıştır (26). işletmelerin % 48. SA-Ortak Sağlık Birimi' nin işyerleri ile olan bağı her işyerinin İnsan Kaynakları Müdürleri ile İşçi Sağlığı-İş Güvenliği ve Çevre Uzmanları ile işyeri hekiminin oluşturduğu SA-Ortak Sağlık Birimi üst kurulunca sağlanmaktadır (26). koruyucu hekimlik hizmetlerini esas alan ve personel yapısının 1 doktor.Nisan 1998 tarihleri arasında İstanbul ili içinde Yenibosna' da yer alan küme örnekleme metodu ile seçtiğimiz Doğu Sanayi Sitesi' nde yürüttüğümüz çalışmada araştırma bölgemizde bulunan 195 işletmeden araştırmaya katılan 164 işletmenin birinde.10. abone olmayan işletmelerden gelen hastaların da ücret karşılığı muayene olabildiği bir sağlık birimidir. tüm geliri abone olan işletmelerin aylık aidatlarından oluşan. metal ve diğer işkolu başlığı altında toplanmış olup. 1 sekreter.

aldıkları kadarı ile işyeri hekimlik hizmetlerinden memnun olmaktadır.8) ve periyodik muayene hizmeti (%93. İSB' den hizmet alan çalışanların hizmetten orta derecede memnun oldukları gözlenmiştir.Üye olan işletmeler. çok sınırlı bir düzeyde kalan sağlık eğitimi "tedavi edici hizmet" konumunda olmaması gereken işyeri hekimlik hizmetlerinin. en sık başvuru nedenlerinin de ilkyardım.9).12) İOSB' den hizmet aldıklarını söylemiştir. koruyucu hekimlik hizmetleri alanmda yetersiz kaldığını göstermektedir.697) SSK sağlık tesislerinden sağlık hizmeti aldığını belirtmiştir. Bu hizmetin kapasitesinin arttığı oranda memnuniyet yükselmektedir. Verilen işyeri hekimlik hizmeti çalışanları memnun etmektedir.82). Araştırma kapsamındaki 314 çalışandan üye olmayıp İOSB' den hizmet alan kişi sayısı 12' dir (%3. Çalışanların başvurdukları farklı sağlık birimlerinden aldıkları sağlık hizmetlerjnden memnuniyet düzeylerinin dağılımları arasında çok ileri derecede anlamlı farklar bulunmuştur (p<0.0) kişiden 31'i (%9. böyle bir merkezden gereğinde alınan acil müdahale ve tedavi hizmetleri oluşturmaktadır. Araştırmaya katılan çalışanlardan 139'u (%49.87. İOSB ve İSB' nden öncelikle tedavi (%95. Tüm olumsuzluklara karşın. 207 (%65. Araştırma kapsamında çalışan 314 (%100. Üye olmayan işletmelerin yöneticilerinin sağlık hizmeti beklentilerini. ücret karşılığı hizmet aldıkları.9) sigortasız çalışmaktadır. Üye olmayan işletmelerden 31' inin İOSB den kendi istekleri doğrultusunda. İOSB' i ve özel sağlık hizmetleri kişileri beklenenden yüksek düzeyde memnun etmiştir.1 düzeyinde bulunmuştur. Yolsal(29) da saptadığı bulgularla çalışmamızı desteklemektedir. çalışanlara kişisel koruyucu kullanımının özendirilmesi gibi koruycu hekimlik hizmetleri açısından İOSB' nin önemli bir fonksiyona sahip olduğu görülmektedir.4) İOSB' ne üyedir. İOSB' nin toplumun genel yapısına uygun olarak işletmeciler ve çalışanların beklentileri doğrultusunda kullanıldığını göstermektedir. Araştırmamızda iş kazası sıklığı %15. ilkyardım (%91. Araştırma bulgularımız işyeri hekimlik hizmetlerinin sınandığı çalışmalarda belirtilen yüksek düzeydeki poliklinik ve periyodik muayene hizmetleri açısından paralellik göstermektedir (4. 283 sigortalı çalışandan 251' i (%88.001). site yakınındaki özel sağlık birimlerinde acil müdahale yapılmakta ve iş kazası burada tedavi 158 . Bu hizmeti alanlar. İSB' nden hizmet alan sadece 16 (%5.1) çalışan mevcuttur. Üyelerden 135'i (%97. Sonuçlar. SSK Sağlık Tesisleri' nden memnuniyetin oldukça düşük olduğu saptanmıştır. düşük aşılama düzeyi.92) kişi özel sağlık hizmetlerini en az bir kere olmak üzere kullanmış olduklarını ifade etmektedir. hastalık muayene ve tedavisi olduğu saptanmıştır. İş kazası sonucunda. 24).9) almaktadır. işe giriş muayeneleri ve periyodik muayenelerin yapılması. İşe dönüş muayeneleri ve rehabilitasyon hizmetlerinin işyeri hekimlik hizmeti içinde verilmediğinin görülmesi.

kanun ve tüzüklerde yapılacak değişiklikler ile çalışanlarının sayısına bakılmaksızın tüm işyerlerini kapsamalıdır. İş kazası sıklığı metal işkolunda yüksek olduğundan çalışanların yüksek düzeyde sigortalandıkları saptanmıştır. uğradıkları zararlara ilişkin uzman hekimlerin çalıştığı. nitelikli koruyucu hizmetlerin sunulduğu. Böylece SSK verileri ile arada çok yüksek bir fark oluşmuştur (21). sekreter. Küçük işletmelerin sahip olduğu kısıtlı ekonomik kaynaklar. ÖNERİLER İş sağlığı ve iş güvenliği konusu çalışanların sağlığı olarak ele alınmalı. işletme içinde bağımsız bir İSB kurulmasını imkansız hale getirmektedir.edilebilecek durumda ise. İşyeri hekimlik hizmetlerinin multidisipliner bir ekip çalışması olduğu unutulmamalıdır. psikolog. Kanun ve tüzükler farklı iş kolları için tekrar düzenlenmelidir. 159 . İOSB' nin bütçesi site yönetimince finanse edilmelidir. Sigortalılar ile sigortasızlar arasında iş kazası oluşumu açısından da anlamlı bir fark bulunmuştur. İşyeri hekimlik hizmetleri hakkında işveren ve çalışanlarının bilinçlendirilmesi sağlanmalı. proje aşamasmda. Küçük ve orta ölçekli işletmelere yönelik çalışmalar ve destekler ekonomik ağırlıklı olmanın ötesine geçmelidir. site sınırları içinde. kapsamlı bir İşyeri Sağlık Birimi istedikleri saptanmıştır. ücretsiz hizmet alabilecekleri. ÎOSB' nin temel hedefi primer sağlık hizmetleri olmalıdır. Bu işletmeler için işyeri hekimlik hizmeti uygulamaları açısından işverene daha düşük bir maliyet getireceğiden İOSB' lerinin kurulması en uygun çözümdür. Çalışanların kolay ulaşabilecekleri. denetimlerin yapıldığı. iş kazası tedavi edilerek SSK' ya bildirilmemektedir. bu hizmetler içinde aktif rol oynamaları için gereken düzenleme yapılmalıdır. İSB ve İOSB arasındaki farklı düzenleme ve hizmetin boyutu bu gerekliliği ortaya koymaktadır. işyeri ortam koşulları. sosyolog. işyerlerine yakın bir İOSB kurulmasını planlamaya zorunlu tutulmalıdır. yardımcı personel ve şoför bulunmalıdır. iş sağlığı hemşiresi. Araştırmamızda da. işletmelerin işyeri hekimlik hizmeti organizasyonları da dikkate alınmalıdır. işyerinde alınan sağlık güvenlik önlemlerinin düzeyi. yapılacak yasal düzenlemelerle sanayi siteleri. Küçük ölçekli işletmeler mutlaka organize sanayi sitelerinde toplanmalı. iş güvenliği uzmanı. ÎOSB personelinin iş sağlığı konusunda sürekli eğitimi sağlanmalıdır. Devlet tarafından uygulanacak teşvik politikalarının belirlenmesinde. Özellikle İOSB' nde çalışan ekip içerisinde işyeri hekimi.

Akbulut. Yayın No: 017. Doktora Tezi. O. (ed. hekim ve iş güvenliği uzmanları ile birlikte ekip halinde sunulmalıdır. 9-10. Ankara. İşyerinde sağlık risklerini araştırarak saptayan ve bu risklere göre alınacak önlemleri işkollarına göre ortaya koyan İş Sağlığı Enstitüleri' nin kurulması gerekmektedir.yy. İstanbul. lisans üstü eğitime başlanmalıdır. hemşirelik okullarında ve endüstri ile ilgili her türlü meslek eğitiminde lisans düzeyinde. 2000'li Yıllara Doğru Türkiye'nin Önde Gelen Sorunlarına Yaklaşımlar: XII-KOBÎ' 1er. 2.59-68. N.381-398. M. 1998. 9-10.Çalışanların sağlık eğitimleri profesyonel bir düşünce ile verilmeye başlanmalıdır.. N. Sayı: 81. Fırat.. . T. K. mühendislik bilimlerinde. Tisamat Matbaacılık. AB' ne Üye Ülkelerin Sosyal Güvenlik Sistemleri İçinde İş Kazası ve Meslek Hastalıkları Sigorta Hizmetleri. Civaner. TTB Yayını. Yayın no:30. İşçi Sağlığı ve Güvenliği ile İlgili Genel Bilgiler. Tıp fakültelerinde. M.. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı İşçi Sağlığı Daire Başkanlığı. bs.. s. görev ve yetkileri ile yapısı mevcut yasal düzenlemelerden farklı olmayan İşyeri Ortak İşçi Sağlığı İş Güvenliği Kurulu' nun (İOİSİGK) oluşturulması yasalarla zorunlu kılınmalıdır. Cilt: XII. Çev. 1992. TTB Yayım.7-47. 10. Aydemir. Yenice İş Sağlığı Merkezi 1980-1985 Yılları Çalışmalarının Değerlendirilmesi. Akbulut. T. profesyonel eğiticilerce oluşturulmalı. işveren ve işçi temsilcilerinin aktif görev yapacakları. Eren. İçin Taslak Politika. Ankara. 3. Küçük ve Orta Büyüklükteki İşletmeler (Problemleri ve Çözüm Önerileri). Ankara. KAYNAKLAR: 1.. İşyeri Hekimliği. Yüksek Öğrenim Kurulu Matbaası. Demiröğen.. İstanbul. İstanbul.1996. Herkes İçin Sağlık' ta Yenilenmiş Strateji: 21. Erdoğan. Fırat. 57-62. 5. İOSB' lerinin çalışmalarını destekleyici ve denetleyici rol üstlenecek. 160 . 1996. 15 Yaş Altı Çalışan Çocuklar İle Aynı Yaş Grubundaki Okuyan Çocukların Sağlık ve Sosyal Yönden Karşılaştınlması. İstanbul. Sayı: 28.. s. 7. 1994. Ankara.. Murat Civaner. Eylül 1995.: Dr.. İşyeri Hekimliği Ders Notlan. Programlar. Akbulut. M.. 11. Bilir. Ankara. s.) T. Tisamat Matbaacılık. Marmara Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü Halk Sağlığı Ana Bilim Dalı. Çalışma Ortamı Dergisi. 8. Erzurum Ticaret ve Sanayi Odası Yayın No : 1996-1. Simge Ofis Matbaacılık. N. İşçi Sağlığı Prensip ve Uygulamaları. 2. 4. 1993. îşle İlgili Hastalıklarjşyeri Hekimliği Ders Notlan. "İş Sağlığı" dersleri konmalı. S. Yayın No: 1993-34. Şubatl998. Toplum ve Hekim Dergisi. 3 3-37. 9.1997. Bu suretle gerek enstitüler gerekse üniversiteler kanalı ile yapılan eğitim ve araştırmalarla "İş Sağlığı" bilincinin oluşmasında gerekli olumlu katkı sağlanmış olacaktır. Hacettepe Üniversitesi Halk Sağlığı Ana Bilim Dalı Yayın No:86/38. 1986. Sistem Yayıncılık. 6. TÜGİAD Yayım. M. s. Can Matbaası. Ekin. 1998. s. Gelişen Ülkelerde ve Türkiye' de Bir İstihdam Politikası Olarak Küçük Ölçekli İşyerlerinin Teşviki... bs. 2.

Halk Sağlığı Doktora Tezi. M. TTB Yayını. İkiz Ofset. 27. 13..247-271. EGS Bank Yayınlan No. Maya Matbaacılık. 1. 14.und Arbeitsschutz in kleineren und mittleren Unternehmen.. İşyeri Hekimlik Uygulamalan. Küçük ve Orta Büyüklükteki İşletmeler ile Büyük Ölçekli Kuruluşlan Kapsayan İşyeri Ortak Sağlık Birimi. Ş. Sirer. Maya Matbaacılık. 1997. Stuttgart.. s. Tisamat Matbaacılık... Yetki Analiz ve Öneriler.1343. Dr. 3. Ankara Siteler Sanayi Bölgesinde Küçük ve Orta Ölçekli İş Yerlerine Yönelik Ortak Sağlık Birimi Oluşturulması İçin İşveren Yaklaşımı.10509. Yayın no:594. SSK 1996 Yıllık Faaliyet Raporu.. İş Güvenliği ve İşyerinde Tıbbi Hizmetler. Sayı: 12. et al. İş Hekimliği Ders Nottan içinde.1997. 16. 1997. Isr J. Sigorta. Cilt: XIII. İşyeri Hekimliği ve Kocaeli Bölgesinde İşyeri Hekimliği Uygulamalan.. Akkurt. Şeref. İÜ. 1998. Sayı: 3. Ankara. Cilt: XII. TTB Yayım.7-16. Türkiye' de Küçük ve Orta Ölçekli İşletmeler. İşyeri Hekimliği Ders Nottan içinde... H. Süzek. İstanbul. int. Türk Tabipleri Birliği İşyeri Hekimliği Uygulamalanjş Hekimliği Ders Nottan. s. Ankara. Almanya. 15. Ersoy. 25. 5-6 1998. 2.21-51.. Med Sei. Health Services. Toplum ve Hekim Dergisi. 26. İstanbul. İşler H. Karadağ. 1974. SSK Genel Müdürlüğü Yayın No: 218. 1996.682-687. Sağlık Bilimleri Enstitüsü Bilim Uzmanlığı Tezi. Ankara. İş Hekimliği ve Meslek Hastalıkları Konularında Finlandiya. Sayı: 80.659-666... Kentner. Hukuki Yönden İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği.. Yayın no:593. TTB Yayını 3. N. Ankara. bs. İş Hekimliği Ders Nottan içinde. Arbeitsmedizin-Sozialmedizin-Umweltmedizin. Cilt: XXVII..371-380. 1997. 1997. Pines. s. İtalya' daM İncelemelerin Raporlan ve İş Hekimliği Esaslarına Göre İş Sağlığı Merkezleri' ni Geliştirme Tasansı. Büyük Larousse Sözlük ve Ansiklopedisi içinde. bs. bs. 1992. Tabuk. Preventive Services in Occupational Health and Safety in Europe: Developments and Trends in the 1990s. G. 380-383. m. 29. 185-189. Ulusal İşçi Sağlığı Kongresi Kitabı içinde. E. 1. T.7-10. Beşer. Ankara. H. 19. O.20-36. bs. Veli Yayınlan. 17. Ankara. 1993. Gentner Verlag. 3. Meslek Hastalıklarının Tespit Edilememesinin Nedenleri ve Doğurduğu Sonuçlar. îşçi Sağlığı ve Boyuttan. Sorunlar ve Öneriler. Yolsal. 1996. s. 18. CiltXX. 1993. 1986. 1993. Karataş. Ankara. 1998. S. s.İstaribul Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Ana Bilim Dalı. B. K. Güner. M. 1997. s. İnterpress Basın ve Yayıncılık. İkiz Ofset. s.493-496. Gesuntheits.315-328. S. 1991. 24.12. S.the Givat Shaul project. Sanayileşme Sürecinde Küçük ve Orta Ölçekli İşletmeler. SSK 1996 İstatistik Yıllığı. E. 20. 28. Ankara. Tonguç. Sayı: 28(8-9). J.. 161 . Maya Matbaacılık. s. A. Müftüoğru. S. Taşyürek. Fişek. A pilot occupational health service for small enterprises: first year experience. 23.. s.. TTB Yayım. SSK Genel Müdürlüğü. Toplum ve Hekim Dergisi. 21. 22.. s. 7-8...Ü. s. s. Walters. Sayı: 2.. SSK Genel Müdürlüğü..

162 .

Özel sektör kuruluşlannda iş kazaları. Bu çalışmada. Türkiye'nin Avrupa Birliği (AB)'ne girmesi ve "toplam kalite yönetiminin" teşviki İSİG bakımından yerindedir. 2. Genç ve tecrübesiz işçilere işçi sağlığı ve iş güvenliği (İSİG) çalışmalarında ağırlık verilmelidir. Sosyal Sigortalar Kurumu (SSK) istatistiklerinden istifade ile. Türkiye Tel: 0212 2931300-70/2471 Fax: 0212 2450795 Özet Ülkemiz'de iş kazalarının sebepleri çok yönlü ve çok çeşitlidir. Türkiye'deki iş kazalan smıflandmlarak kısaca analiz edilmiş ve alınabilecek ilgili önlemler sunulmuştur. bu işletmeler için "işyeri ortak sağlık birimleri'nin" kurulması zorunlu hale getirilmelidir. Küçük işletmelerde. Türkiye'deki iş kazaları sınıflandırılarak kısaca analiz edilmiş ve alınabilecek önlemler sunulmuştur. bu işkolunda İSİG çalışmalan yoğunlaştmlmalıdır. İş Kazalarına Genel Bakış Ve Analiz Ülkemizde. Bu itibarla. Gerçeği tam olarak yansıtmayan bu rakamlara göre dahi. Giriş Sosyal Sigortalar Kurumu (SSK) İstatistiklerine göre. Ülke'nin sosyo-ekonomik politikasından başlayarak. çok daha büyük olduğu açıktır [2]. dünya'da ise üçüncü sırada yer almaktayız. İSÎG konusunda tek istatistikî çalışma yapan kurum olan SSK'nın yayınladığı "istatistik yıllıkları" incelenerek. konunun Ülkemiz'in öncelikli sorunlarından biri oklarak kabul edilerek. çalışan işçinin ruh ve beden sağlığına kadar bir çok nedenler sözkonusudur. kamu sektöründekilere nazaran daha az olduğundan özelleştirmeye hız verilmesi İSİG açısından olumludur. Bu çalışmada. İstanbul. Bunlar iyileştirildikleri ölçüde. iş kazalarında Avrupa ülkeleri arasında birinci. tüm ülke ekonomisine olan maliyetinin ise.TÜRKİYE'DEKİ İŞ KAZALARINA GENEL BİR BAKIŞ Talat TEVRÜZ Makina Fakültesi İstanbul Teknik Üniversitesi. 3000' den fazla kişi sakat kalmakta ve her yıl ortalama 2 milyon kadar iş günü yitirilmektedir [1]. Sanayileşme aşamasında gelişmeler kaydeden Ülkemiz'de. her yıl karşımıza çıkan bu ürkütücü tablo. SSK istatistiklerinden istifade ile. İşçi sağlığı ve iş güvenliği (İSİG) nin çalışma yaşamındaki gelişmelerle ve Ülkemiz'in sosyo-ekonomik durumu ile yakından ilişkili olduğu açıktır. Ekonomik anlamda yalnızca SSK'ya maliyeti 14 trilyonun üzerinde olan iş kazalarının. 1. iş kazalarının azalacağı bir gerçektir. İSİG ile illgili tedbirlerin uygulanmasında önemli güçlüklerle karşılaşılmaktadır. İmalat işkolunda daha fazla kaza olduğundan. üzerine ciddiyetle gidilmesiyle. aşağıdaki neticelere ulaşılmıştır [3-6]: 163 . hatta konu ile ilgili bu günki düzenlemelerin yeterince uygulanmasıyle dahi olumlu yönde değişecektir. Türkiye'de her yıl iş kazalarında 1500 kişi yaşamını yitirirken.

Diğer taraftan. Bu itibarla. Diğer taraftan.7 gibi çok yüksek bir değere ulaşmıştır. büyük kurumların çoğu yabancı ortaklarla çalıştıkları için. kazaların toplam kazalar içindeki payının 1986'da %41. Son saatlerdeki kazaların sebepleri de. 164 . saatlerdir. 1987'de %57.17'dir. Çünkü. diğer saatlerin payı ise %9. ekonomik bakımdan güçsüz oldukları için malî külfetinden dolayı İSİG'in gerektirdiği tedbirleri almak istememeleri. yorgunluk. İş Kanunu'nun 6. iş kazası oranlarının bu kadar yüksek olmasının en önemli sebepleri. 1993'te %72. kaza tarihinde işyerinde çalışan işçi sayısına göre dağılımına bakıldığında (Çizelge 1). İlk adım organize sanayi sitelerinde atılabilir. 1986'de %58. ve 8. 1986'dan 1996'ya kadar sürekli artarak %72. öncelikle küçük işyerleri için işyeri ortak sağlık birimleri zorunlu hale getirilmelidir. 7. kazaların 1 ile 50 arasında işçi çalıştıran işyerlerinde daha fazla olduğu görülmektedir. bilgi ve tecrübe eksikliği olarak belirtilebilir.65 olmaktadır. otomasyona geçilmekte ve en önemlisi yüksek teknoloji kullanılmaktadır.7'dir.7.01. çalışan işçilerin iş konusunda eğitimsizlikleri. imalat işkolunda faaliyet gösteren dört büyük işletmede yapılan bir mini ankette [7]. bu isteye bağlıdır. özelleştirmenin de İSİG konusunda etkili olduğunu düşünülebilir. batılı anlamda iş güvenliğini de işletmelerine yerleştirmek durumunda kalmaktadırlar.4. ve 8. > İş. yüksek teknoloji kullanılmasından. işyeri küçüldükçe İSİG sorunlarının artmakta olduğu SSK istatistik yıllıklarındaki verilerden anlaşılmaktadır [3.4 ve 1996'da %72. Az miktarda işçi çalıştıran işyerlerinde. Halbuki. Daha az sayıda işçi çalıştıran işyerlerinde ise. kazalar en çok ilk 4 bilhassa ilk 1 saat içinde olmaktadır. Maddesi. Bu işyerlerinin toplam kazalar içindeki paylan. 50 veya daha fazla sayıda işçi çalıştıran işyerlerinin işyeri sağlık birimleri kurmalarını zorunlu kılmaktadır. dikkat azlığı. vücudun ve beynin normal çalışma temposuna ulaşmasının uzun sürmesidir. Ülkemiz'de küçük işletmeler üretim sistemimize hakimdirler. saatlerin payı % 15. işletmelerde batili anlamda İSİG kuralları oluşumu ve tatbiki fikrini yaygınlaştırmıştır. Bu işletmeler. Görülmektedir ki. son senelerde büyük ilgi gören "toplam kalite yönetimi de" yukarda sayılan hususları gerçekleştirmede zorlayıcı bir unsurdur. Büyük ve nispeten büyük işletmelerde (50'den fazla işçi çalıştıran iş yerlerinde). 1988-89-90'da %56. Diğer çalışma saatlerinde kazaların sayısında büyük bir azalma vardır.9. İlk saatlerde kazanın bu kadar yüksek olmasının en önemli sebepleri. işe hemen adapte olamama.30'a düşmesi. 1995'te %73. 6]. Avrupa Birliği (AB) gümrük birliğine girilmesi de. Ayrıca. 1994'te%73.49.48. ilk 4 saatin kazalar içindeki payı %75.52 iken 1996'da %27. işçilerin konularında uzman ve eğitimli olmalarından. kazalarının meydana geldiği iş saatlerine göre dağılıma bakıldığında (Çizelge 2).İş kazalarının. yapılan işten sıkılma olarak açıklanabilir. bu işletmelerin. Ayrıca. dolayısıyla kurallara dikkat etmelerinden ve İSİG konusunda ulaşılan bilinçlenmeden kaynaklanmaktadır. Nitekim. Kazaların en çok olduğu ikinci saat dilimi ise 7.34. 50'den az işçi çalıştıran işyerlerinde ki kazaların toplam kazalar içindeki payı. toplam kalite yönetiminin İSİG çalışmalarında etkili olduğunu beyan etmişlerdir. dikkat kaybı. düşük kaza sayıları ve sıfır ölümle karşılaşılmıştır. Bu oranlar 1992'de %61. Bu durumu 1996 yılı için incelersek. özelleştirme ile beraber işletmelerde işçi sayısı azalmakta.

829 7.433 2.464 109.468 16. 1986'da.259 4.071 3.302 139. İşyerinde çalışan sigortalı sayısına göre iş kazaları SİGORTALI SAYISI 1-3 4-9 10-20 21-50 51-100 101-200 210-500 501-1000 1001+ BİLİNMEYEN TOPLAM 40.758 188 7. 1 165 .588 8.530 13.928 6.47'dir.411 9.608 9.53.587 6.087 87.SAAT 9.İş kazalanmn sigortalının hizmet süresine göre dağılımı incelendiğinde görülmektedir ki Çizelge 1.807 (Çizelge 3).100 7.858 14.878 11.011 10.SAAT+ BİLİNMEYEN TOPLAM 1992 20.886 6.814 4.210 4.493 7.623 0 35.581 9.SAAT 8.300 5.594 2.618 11.121 7.059 4.794 9. 3 ay ile 1 yıl arasındaki kazaların payı %24.205 17 0 40.56.980 12. 1 gün ile 1 ay arasının payı %16.111 9. 1990'daki durum ise.882 7.563 87.087 1995 10.927 6.235 14.551 5.219 4.44.237 11.129 9.ŞAAT 2.508 11.435 7.222 65.146 5.545 9.SAAT 4.741 72 0 1996 8.396 0 1992 1993 1994 1995 1996 139.804 17.511 2.640 2.057 12.961 7.624 35.881 0 7.404 12.014 10.007 44. 1 gün ile 1 ay arasındaki hizmet süresi için kazaların toplam kazalar içindeki payı %16. 5 yıl ve daha fazla hizmet sürelerinde ise kaza payı %29.328 7.011 5.398 6.483 2.960 86.726 2.SAAT 5.563 92.09. 3 ay ile 1 yıl arasının payı ise %25.034 18.SAAT 3.073 4.542 0 8.SAAT 6.067 '35.807 Çizelge 2.345 8.818 6.660 12.399 4.166 9.339 10. lyıl ile 5 yıl arasındaki kazaların payı %29.575 37.130 5.264 12.726 6.037 11.686 11.601 37.559 35.960 86.676 33 0 92.066 44 0 1994 34.464 109.118 3.073 6.521 14.006 9.467 6. Meydana geldiği iş saatlerine göre iş kazaları İŞ SAATLERİ 1.030 1993 15.SAAT 7.

258 9.674 23.373 12. 1990 yılında. en çok anzalar olarak.981 488 1. Bu.509'dur.960 86.285 gün olmuştur.355 694 1.47.304 10.775.072 gün.yıl ile 5 yılın payı %31.089 10.886 14. Hastanede geçen sürelerin azalması.81.3'tür.359 1992 1993 1994 1995 1996 19.255 5.980 10.563 yıldan sonrasının payı da %24.640 16. yırtıklar ve yaralar meydana getiren kazalar 50. Bu.208 14. 1986 yılında 2.057 gündür. 5 Çizelge 3.488.5. Toplam iş göremezlik süresi 1986 yılında 2. düşük bir artış hızıyla 1990'da 2.248. artan bir seyir izleyerek 1990'da 2.355 19.575 30.264 11. 1986'da hastanede geçen kısmı 117. 16-90 gün arasının payı %27.366.630 16.30'dur. 1996 yılına kadar ise azalarak 1.793 0 576 1.03.606 10. 3 ay ile 1 yıl arasının payı ise %26. 1996'daki durum ise.712.668 21. Kişilerin çalıştıkları işlerde hizmet süreleri artıkça kazaların azalması gerektiği halde.026 11. İş kazalarının arızanın mahiyetine ve vücuttaki yerine göre dağılımına göz atıldığında.705 17. 16-90 gün arasının payı %19.316 gün olmuştur. Çeşitli dalgalanmalar göstererek 1990 yılına gelindiğinde hastanede geçen süre 122. bu oran pek azalmamakta.064 11.921 23.774 9.9.579 5.888 745 850 1.009 gün.440 22. Ayakta geçen süre ise.952 20. aşağı yukarı aynı kalmaktadır.457 11. 1 gün ile 1 ay arasının payı %8.86.087 87.039 15.413 11. Bu sonuçlara göre. deri sathını bozmayan kontuzyon ve çürükler meydana getiren kazalar 166 . Toplam iş göremezlik süresinin.611. 5 yıldan sonrasının payı da %27.807 139. 91-365 gün arasının payı ise %3. Sigortalının hizmet süresine göre iş kazaları SİGORTALI HİZMET SÜRESİ İGÜN 2-7 GÜN 8-30 GÜN 1-3 AY 3 AY-1 YIL 1-2 YIL 2-5 YEL 5-10 YIL 10+YIL BİLİNMEYEN TOPLAM 673 3.57. İş kazalarının geçici iş göremezlik sürelerine göre dağılımına baktığımızda (Çizelge 4). 1996'da kaza geçiren bir işçi ortalama olarak 10 hafta işten uzak kalmaktadır.645 17.031 gün olmuştur.61. 1996 yılında 0-3 gün geçici iş göremezliğin payı %15.4'tür. 1996 yılında ise 63.488 26.828 9. 4-15 gün arasının payı %61. sanayide daha az tehlikeli teknoloji kullanıldığının ve iş eğitiminin arttığının belirtisi olabilir.150 13.44'tür. 4-15 gün arasının payı %53.318 4. Kazalarda en yüksek oran 1 yıl ile 5 yıl arasında çalışanlarda görülmektedir. 91-365 gün arasının payı ise %2. işçilerin kaza olsa bile dikkatli davrandıklarının.07.464 109.647 0 0 0 92. 1996 yılında ise 1. sathî travmatizma.937 gün. 0-3 gün arası geçici iş göremezliğin toplam kazalar içindeki payı 1990 yılında %17.548 gündür.251 4. 1 yıl ile 5 yılın payı %29.194 adet.019 8.

820 181.079 340 139.685 1.Manisa 4.02 ve 1996 yılında %42.036. 1994'te kazalann %0.318 1.116 9.203 1.031.239 30. 1995 yılında %45.364 936 333 92. bir menfeze giren yabancı cisim tesiri de 5.98. bu yaş gurubunda meydana gelen kazalarrda önemli bir artış olmuştur.22.716 23. düşmeler %7. İstatistikler aynntıh olmadığı için kazalann asıl nedenleri anlaşılamamaktadır. Görüldüğü gibi. 1995 yılında %4.654 2.9'dur.775.825.513 41.178 6. Geçici iş göremezlik sürelerine göre iş kazaları GEÇİCİ İŞ GÖREMEZLİK SÜRELERİ (GÜN) 0 1-3 4-7 8-15 16-30 31-90 91-180 191-364 365+ TOPLAM İŞ GÖREMEZLİK SÜRELERİ TOPLAMI HASTANEDE AYAKTA 82.958 2.573 25.563 6.675.459 adettir.431.017 63.285 7. 1996'da ise kazalann %1. yanıklar meydana getiren kazalar 9. 2. makinelerden ileri gelenler %7.39. 15-25 yaşlan arasmda ki dağılım yıllara göre incelenirse.874 31.960 6. motorlu taşıtlar %1.16. 1994 yılında %45. 3.374 26.374 1.132. 14 yaşın altında. 1995'te %%0. biraz dikkat gösterilmesi sonucu olmayabilecek kazalar olduğu.312.749.75'tir. 1994 yılında %29.978 22.05. 1996 yılında %3.45'tir. 1996 yılında kazalann en çok olduğu ilk beş şehir ise şunlardır: 1. kazalann başlıca nedenleri.347 13.854.083 1.562 39.527. 45-55 yaşlan arasında ki dağılım.59'u.031 2.368 8.061 11.26'dır.167 14. eklemlerde bitişik adalelerin burkulması ve neticelerinde 9. 1995 yılında %24.6. 25-35 yaşları arasında ki dağdım.252 10.040 24.292 9.467 2. 1995 yılında %25. Bursa 5. 3545 yaşlan arasında ki dağılım ise.710 7.15'i.286 18.015 22. Kazalann daha çok.890. 4. İzmir 12.301 12.554 15. 5. İş kazalan ile "meslek hastahldannm" sigortalılann yaş gruplarına göre dağılımına bakıldığında (Çizelge 5).087 8. 1996 yılında %22.030 9.692 88. 1996 yılında ise %29.464. İstanbul 14.110 842 273 86.15.322 858 251 109.684 13.220 1.398 74. Kocaeli 5.63. yanmalar %0.060 854 257 87.905 1.96.540 14.11'dir.914.280 1.017.2'si meydana gelmiştir.464 7.545.807 1992 1993 1994 1995 1996 2.316 getirdikleri arazlardan belli olmaktadır.858 2. 1990 yılında. 1994 yılında %6.18.152 2.712. 1994 yılında %16. 167 .461. vücutta meydana Çizelge 4.352 2.

6'sı dır (Çizelge 7).922 29 1994 1995 1996 11.935 168 .807 iş kazası olmuştur ki. kaza sıklık ve genel kazalanma oranlannda önemli bir düşüş görülmesine rağmen.566 13. kaza sıklık ve genel kazalanma oranlarında düşme olmasına rağmen.400 19.335 19.780 1. Çizelge 7'den görüldüğü gibi. 1993'ten 1996'ya kadar imalat işkolundaki kazalar incelendiğinde.661 2. Bu rakamlar. bütün kazaların %62'sini oluşturur (Çizelge 6).558 18.139 349 306 30 93. kazaya uğrayan işçilerin yaş ortalamasında seneler itibariyle bir düşüş vardır. 15-25 yaş arasında kaza geçiren işçilerin oranı ise 1994'te %16. Sigortalıların yaş guruplarına göre iş kazaları ve "meslek hastalıkları" YAŞ GURUPLAR I -14 15-19 20-24 25-29 30-34 35-39 40-44 45-49 50-54 55-59 60+ TOPLAM ORTALAM AYAŞ Kazaların işkollarına göre dağılımı Çizelge 6-8 de verilmiştir. Buna rağmen genel bir iyileşmenin 143 4. bu.742 746 987 32 7. 1996 yılında 29'a düşmüştür. kazaların %10.258 14. Çizelge 6'dan görüldüğü gibi.75'e yükselmiştir. Aynı yıl. kaza ağırlik oranında 1995 yılma kadar bir düşüş yaşanmakla birlikte.783 6.822 20. bütün kazaların %13v.231 16. gençlerimizi iş güvenliği konusunda gerektiği gibi bilirıçlendiremediğimizi göstermektedir. kaza sayısı 9. ülkemizde inşaat işkolunda 1993'ten 1996'ya kadar meydana gelen kazalar incelendiğinde.Çizelge 5'ten görüldüğü gibi.707 2.171 866 276 181 87.3'ünü oluşturmaktadır (Çizelge 8).722 4. Bu. Maden işkolunda ise.498 1. Bu durum gene de olumlu bir gelişme olarak kabul edilebilir.196 12.774 1. Çizelge 5. maalesef kaza ağırlık oranında önemli bir düşüş olmamıştır. 1994 yılında ortalama yaş 32 iken.004 olup. Nitekim.776 iş kazası olmuştur. inşaat işkolunda 11. 1996 yılında imalat işkolunda 53.765 18.816 21.6'dan 1996'da %29.257 521 7.065 7. 1996 yılında büyük bir artış olmuştur.772 10.367 88.831 20.

527 0.560 46. diğer işkollarındaki nin aksine. Çeşitli işkolları için genel bir değerlendirme yapılacak olursa.75 0.869 1.85 1.0079 0. bu işkolunun özelliğinden kaynaklanabilir.776 52 1.689 1.0135 2.95 GENEL KAZALANMA 0.kaza sayısında bir azalma görülmektedir.776.648.0125 GENEL KAZALANMA 0. kaza Çizelge 6.2 576.0359 0.7 13.36 0.153 1.807.138 388.845 50.029. Ülkemiz'de.582 324.3 5.18 464 421 1994 1995 348 1996 555 14 0.0063 11.854 65.008 5.059 949.789 0. kaza ağırlık oranında ise bir dalgalanma olmakla birlikte.243 338. bu işkolunda -çalışılan saat başına.517 769.0141 ORANI Çizelge 7.00842 12.701 242 1994 185 1995 187 1996 312 976.2 55.5 49.061 48. Ülkemiz'de imalat işkolunda meydana gelen iş kazaları 1993 ÖLÜMLER İŞÇİ SAYISI KAYIP İŞGÜNÜ KAZA SAYISI ORTALAMA ÇALIŞMA SAATİ KAZA ADIRLIK ORANI KAZA SIKLIK ORANI 17.068.8 12.36 2.7 53.07 0.933 1.106 17.mevcudiyeti görülmektedir.5 169 . Bu durumda.803 1. ciddi neticeler doğuran kazalarda ise -çalışılan saat başına.535 47. Bu durum. kaza sıklık oranında sürekli bir artma. 50.75 ORANI 7.819.613 829. Çizelge 8'den görüldüğü gibi. Ülkemiz'de inşaat işkolunda meydana gelen iş kazaları 1993 ÖLÜMLER İŞÇİ SAYISI KAYIP İŞGÜNÜ KAZA SAYISI ORTALAMA ÇALIŞMA SAATİ KAZA ADIRLIK ORANI KAZA SIKLIK ORANI 12.82 1. neticede az da olsa bir düşme görülmektedir.361 411.822 11.6018 0.692 852.413 53.580.991 49.95 0. maden işkolu hariç.kaza sayısında bir artma. maden işkolunda 1993'ten 1996'ya kadar olan kazalar incelendiğinde.

Kaza sıklık ve ağırlık oranlarındaki -az da olsa. 1993 yılında SSK'ya kayıtlı 584. kamu kuruluşu sayısı 24.3 6. ülkemizin 1994'te içine düşmüş olduğu ekonomik krizden sonra 39.076. kaza ağırlık oranında ise.361 143. Bu konuda bir çalışma kaynak [8] de sunulmuştur.300 78. Ülkemiz'de maden işkolunda meydana gelen iş kazaları 1993 ÖLÜMLER SİGORTALI SAYISI İŞ KAZASI KAYIP İŞGÜNÜ ORTALAMA ÇALIŞMA SAATİ KAZA ADIRLIK ORANI KAZA SIKLIK ORANI GENEL KAZALANMA ORANI Görüldüğü gibi. Çizelgeden görüldüğü gibi.5356 0.3612 0.843 158.12 58. 1996 yılında özel kuruluş sayısı 734.614'e yükselmiştir.5056 0.bu düşme memnuniyet verici bir gelişmedir. 1996 yılında kazalarda 1995 yılındakine göre bir azalma olmuşsa da.5622 12. özel sektöre ait işyeri ve işçi sayısında önemli bir artış olmuştur.569'a. 1996 yılında ise. Bu durum.716'ya gerilemiştir.721.68 471 11.480 işçi çalışırken. Bu noktada.352 62. 1996'da 1993'te kine nazaran bir düşüş gözlenmektedir. 1993 yılında SSK'ya kayıtlı 25.11 9. işçi sayısı 902. bir süreksizlik gözlenmekle birlikte. Çizelge 9 bir fikir verici mahiyettedir1.7 1996 179 9. kaza sıklık oranının azalması özelleştirmeye ve ülkemizde faaliyet gösteren kuruluşlar arasında özel kuruluşların oranının artmasına bağlanabilir.9 142.555 46. 1995'e nispetle 1996'da kaza ağırlık oranlarındaki artış ve kaza sıklık oranlarındaki düşmenin az oluşu.723 211.473 kamu kuruluşunda 1.115 64.77 10. Çünkü. işletmelerinde daha yüksek teknoloji kullanmaya başlamış ve bu meyanda Batılı anlamda İSİG'i işletmelerine yerleştirme durumunda kalmışlardır. işçi sayısı ise 3.656 özel kuruluşta 2.611 41. Ülkenin içinde bulunduğu ekonomik kriz sebebiyle ucuz ve vasıfsız işçi çalıştırmaktan kaynaklanabilir. ülkemizde gümrük birliği ile beraber özel teşebbüs.6 52 59. Çeşitli işkollarındaki.sıklık oranında 1993'ten 1996'ya kadar sürekli bir düşme.899.773'e.004 47.460 Mukayese için çalışılan saat başına değerler kullanılmalıdır.08 0.722 işçi çalışmaktaydı. 170 . Batı'nın istediği kalite seviyesini yakalamak için. maalesef ölümlerde oldukça yüksek bir artış gözlenmiştir.515 46. Çizelge 8.2 1994 239 9. kamu işyeri sayısı ve çalışanında bir azalma olurken.552 100.9 1995 99 8.

857 1991 130.695 2. 3.115 2.573 2.455 2. iş kazalarının azaltılabilmesi için aşağıdaki tedbirler alınmalıdır.960 86.280 975 1.278 2.220 1. Sonuç Ülkemiz'in İSİG ile ilgili durumu bizi karamsarlığa sevk etmemelidir.366. 1995'te yavaş yavaş 1996'da ise iyice hızlanması ile bağlantılı olabileceği gibi.973 1.463 1990 155.288 2. Yukarda sunulan istatistik! verilerin ışığında.821 1987 158.027 1986 150.464 1993 109.087 89.669 3. bu saatlerde işçiler uyarılmalıdırlar.240 Küçük işyerleri için "işyeri ortak sağlık birimleri" zorunlu hale getirilmelidir.219 2. ucuz ve vasıfsız işçi çalıştırmaktan da kaynaklanabilir. . yukarda izah edildiği üzere.516 1.954 2.292.475 1. Çizelge 9.776 1.836 1988 171.990 3.575.202 1.650 1985 148.225 1.788.iş hayatının. Ülkemiz'de yıllara göre iş kazaları ve "meslek hastalıkları" YIL iş MESLEK SÜREKLİ İŞ ÖLÜ M 1.634 3.104 1. İSİG çalışmalarında bu işletmelere ağırlık verilmelidir.943 3.209 2. Zira.224 3.625 2.191 919 1. Bu saatlerde müzik yayını vb.453 3.769 1989 159.732 2.Kazalar en çok mesainin ilk saatlerinde ve sonlarında meydana geldiğine göre. . Bu işletmelerde sürekli ve ciddî kontroller yapılmalı ve takip edimelidir.318.565 1.158 1. İSİG'in çalışma yaşamındaki gelişmelerle ve Ülkemiz'in sosyoekonomik durumu ile yakından ilişkili olduğu da unutulmamalıdır.623.748 2. yollarla işçilerin gevşemeleri önlenebilir.492 TOPLAM İŞ GÖRMEZLİ K SÜRESİ 2.749.545.433.459 1.052.615 2.690 KAZAS HASTALIKLAR GÖREMEZLİ I K I 1984 152.149 1. 171 .278 1992 139.807 599 653 542 736 695 862 1.296.642. İlk adım organize sanayi sitelerinde atılabilir.Küçük işletmelerde daha fazla kaza olduğu için.075 1.057 2.387 2. İSİG konusunda etkili tedbirler alınması halinde iş kazalarının azaltılabileceği gerçeğini ortaya koymuştur. tüm dünya'da yaşanan deneyler.563 1994 1995 1996 92.097 1075 1321 1.714 2.714.631 1.

29-30.İş kazası türünün gerçekçi tespiti için. [6] SSK 1996 İstatistik Yıllığı. . [2] Çakar. Tek. 1 998. son senelerde kaza ağırlık bilhassa kaza sıklık oranlarındaki düşme memnuniyet verici bir gelişme olarak telakki edilebilir. Cilt 40 (1999). Yayın No 586. Bu bakımdan. . Yayın No 572. . "Türkiye'de iş güvenliği". maruz kaldıkları kazalardaki büyük artış nedeniyle.AB'a giriş İSİG açısından son derece olumlu gelişmeler sağlayacaktır. kaza formları daha teferruatlı düzenlenmelidir. Yayın No 553. [3] SSK 1993 İstatistik Yıllığı. Üniv. Tezi. s. Yayın No 593.Ülkemiz'de. Yük. özelleştirmenin hız kazanması İSİG açısından uygun olacaktır. ciddî neticeler doğuran kazalarda ise. A. Kaynakça [1] Hürriyet. 03/05/1999. Mühendis Ve Makina. küçükte olsa bir azalma mevcuttur.Kamu işyerlerinde özel sektöre ait işyerlerindekinden daha fazla kaza olmaktadır..Toplam kalite yönetimi teşvik edilmelidir. Sayı 472. Y.Kazalara daha çok 1-5 yıl hizmet süresine sahip işçiler muhatap olduklarından. Ens. [5] SSK 1995 İstatistik Yıllığı. "İşçi sağlığı-iş güvenliği ve çözüm önerileri". [4] SSK 1994 İstatistik Yıllığı. Cilt 40(1999). İnşaat işkolunda genel bir iyileşmenin olduğu kabul edilebilir. Bu itibarla İSİG çalışmalarında bu işkoluna ağırlık verilmelidir. Sayı 472. Bununla birlikte. Bu tesbite uygun tedbirler düşünülmelidir. Mühendis Ve Makina. bu işkolunda. Fen Bil. Maden işkolunda kaza sayısında artma. İstanbul. M.. . Bilhassa son senelerde. .. 16-22. [8] Tevrüz.. s. İst. T. genç özellikle 14 yaşın altındaki işçilere İSİG çalışmalarında ağırlık verilmelidir. Lis. "Türkiye'de İş Güvenliğinin Mukayeseli İncelenmesi". İSİG çalışmalarında bu işçilere ağırlık verilmelidir.. kazalar daha çok imalat işkolunda olmaktadır. [7] Bozdoğan. 172 .

Giriş Doğalgazın patlaması riskinin tanımlaması ile konuya girmek gerektiği düşüncesindeyim. ve Tes.DOĞALGAZ G Ü V E N L İ Ğ İ İş Sağlığı Güvenliği ve Çevre Md. ÖZET Doğalgaz güvenliği ile ilgili olarak risk analizi . en kötühal senaryosu ve önlenebilir trafik kazaları yaklaşımllannın yer aldığı yazıda yurt dışı doğalgaz kazalarından da birkaç örnek verilerek eğitimin önemine değinildi. Depremlerin güncelliğini koruduğu ülkemizde kaza senaryolarmm ve risk analizlerinin depremi de içerecek şekilde yapılmasının gerekliliği açıktır. Ruhi Öktem Attila Doğan İnş. çap ve basıncın fonksiyonu) Komşu yapıların sayısı Odunluk -depo yalıtmışız borular gibi komşu yapıların niteliği s Komşu toprakta açık yer miktarı (Atmosfere gaz çıkışı kolaylığı) « Yeraltı kanalizasyon kanallan gibi. gazın kolayca seyahat edebileceği kanalların varlığı Patlama ve yaralanma olasılığı Gazın binaya giriş hızı/havalandırma hızı 173 . A. Risk = Toprağa gaz kacaaı X Kaçağın binava girişi x Binada ateşleme kaynağını bulma olasılıkları çarpımıdır Toprağa gaz kaçağı olasılığı yapı malzemesi Boru çapı ve et kalınlığı yer hareketlerinden etkilenme derecesi bölgedeki diğer operasyonlarla borunun rahatsız edilmesi (çarpma ) « Toprağın korosivitesi Trafik yükünün artması Kaçağın binava giriş olasılığı Çıkan gaz miktarı (Çeperdeki toprak direnci.Ş.

servis kanalları vb. den fazla olan boru uzunluğu c yapıya uzaklığı çok fazla olan boru uzunluğu B: Yapının kullanılış şekli ile ilgili bir faktör B= 1 2 4 10 3 odalı bir ev kafeterya boşlukları olan bir otel PTT telefon kulübesi vb. den az olan boru uzunluğu b yapıya uzaklığı 2m. elektrikle çalışan bir yer C: Yapıda bulunan insan sayısı oranı C = 0. risk değerlendirme metodu kullanarak formülle gösterir isek.8 1. endüstriyel Gazın erken anlaşılması veya patlamadan etkilenecek insan/komşu sayısı Tutuşturma kaynaklarının varlığı ve sayısı Patlamanın ciddiyeti/şiddeti Yukanda söylenenleri bir.2 0. 174 .6 0.) Binanın kullanım amacı . riskin nelerle ilgili olabileceği aşağı yukarı bellidir. A: Doğalgaz borusunun yapılara olan uzaklığına bağlı bir faktör (metre) A = a+b/4+c/20 a yapıya uzaklığı 2m.• • • • • Bina dizaynı (havalandırılmayan boşluklar.evsel. Özellikle dizayn aşamasında bunlar göz önüne alınmaktadır.4 0.ticari.0 0-5 5-10 10-15 15-20 20+ kişi kalıyorsa kişi kalıyorsa kişi kalıyorsa kişi kalıyorsa kişinin üzeri kalıyorsa Yukarıda anlatılanlardan anlaşılacağı gibi.

(2) Hem işçilerin ve hemde halkın güvenliğinin aynı anda düşünülmesini sağlayan ve ilk mücadele adımının atılmasını sağlayan bu metod ile başlanan analizde. sonra patlayıcı gaz salıverilmesi. halka haber verilememesi. VE / VEYA kapıları ile aşağıdaki şekilde gösterilebilir. (Bakınız şekil 1) Madem ki kıvılcım kaynaklan bu kadar çoktur ve kaçınılması oldukça zordur. enerji aktarımı yönünden en emin sistem gaz boru hatlarıdır. o halde asıl amaç kaçağa meydan vermemek olmalıdır. Bu da bize daha geniş bir senaryo yapmanın gerekliliğini ortaya koyması bakımından öğreticidir. En kötü hal durumunda.Ancak burada haksızlık yapmamak için şunu da belirtmek gerekir ki. en kötü halin sonucu en kötü olacağına göre. APELL uygulamalarının ülke çapında yaygınlaştrırlarak uygulanması elzemdir. güvenlik ile ilgili tüm önlemlerin sıfır olduğu varsayılır. bir olayın olma olasılığı ile. büyük patlamaları takiben yangın ve ölümlü yaralanmalar. boru/kal. olma olasılığını en aza çekmek en akıllıca davranış yoludur. 175 . ciddi yaralanma ve sakatlanmalar. (1 ) En Kötü Hal Senaryosu (Worst Case Scenario) Risk. Deprem sonrası çıkabilecek bir doğalgaz yangınının söndürülmesi gerektiğinde Düzce depreminde olduğu gibi itfaiyenin de yıkıntı altında kalabileceği veya Gölcük depreminde olduğu gibi yolların kapanabileceği de hesaplar içine dahil edilmeli örneğin ulaşımın helikopterle yapılması veya başka kaynaklardan de yararlanma olasılığı araştırlmalıdır. Amerikan İş Sağlığı ve İş Güvenliği Örgütü (OSHA) nün Proses Güvenliği Yönetimi Kavramında yer almaktadır. km. zaman kayıplı kazalar ve hastalıklar ve nihayet sık sık olan küçük yaralanmalar ele alınarak incelenir. 17 Ağustos depremi sonrası TÜPRAŞ taki yangında bu tür senaryonun var olmasına rağmen Donanmamızın yardıma gelememesi planları uygulanamaz hale getirdiği kanısındayım. Örneğin. bir operatörün hatasının ardından alet ve ekipmanların hasar görmesi. sırası ile. FTA Fault Tree Analysis (Hata Ağacı Analizi ) metodu ile patlamaya yol açan olaylar zinciri. o anda en şiddetli rüzgarın ters yönde esmesi ve nihayet bölgedeki nüfusun en çok olduğu ana tesadüf etmesi düşünülür ve buna göre hesap yapılır. Böyle olduğunda. bu arada alarm cihazının çalışmaması. o olayın sonucunun çarpımı (ya da çarpımları toplamı ) olarak da tanımlanabilir. (3) Sadece patlama düşünüldüğünde. Bu hesap ve önlemi.

Ya siz onu yönetirsiniz. Dalgınlık. Bakımını zamanında yaptırmadığınız. ya da o sizi. Ankara'nın tüm semtlerine birden. Ve ayrı bir istatistik tutuluyor. yol iyice serbest olana dek bekleyin.Trafik kazaları için ülkemize yeni bir anlayış getirdiği gibi. o halde sollamayın. Haksız dahi olsa kavşağa girene yol verin. İlk çıkış müsait değilse. kurallara uymadığınız taktirde aracınız da kontrolden çıkarak sizi istediği yere sürükler. Fren mesafesini iyi ayarlayın.Önlenebilir Kazalar: (Doğal gaz ve trafik kazaları benzeşimi) Doğalgaz kullanmak araba kullanmaya benzer. Katiyyen saldın yok. yaklaşık 200 000 aboneye doğalgaz vermeyi amaçlayan ve Attila Doğan İnşaat ve Tesisat A. nin taahhüdü altında bulunan Doğalgaz Yaygınlaştırma II. Ama bilgili ve ilgili iseniz hem doğalgaz ve hem de aracınız size itaat edecektir. sinirlilik. Geçiş önceliği diye bir kural yoktur. Aracınızı öyle park edin ki. Aşama Projesinde müşavirlik yapan BC Gas Firmasının Kanada da uyguladığı önlenebilir trafik kazaları kavramı . Kazaların önlenmesinde bu yöntem sürücüye herşeyi çok iyi kontrol etmesini öneriyor. Dikkat edilirse savunmada kalan bir anlayış hakim.Ş. 176 . Önden yada arkadan bir araca çarpmayın. Karşıdan üzerinize gelen araç varsa iyice kenara çekilin. doğalgaz kazalarını önlemede de oldukça yararlı bir yaklaşım olarak gözükmektedir. Sollamak için sizi zorlayan yok. İşte bu kurallara rağmen olan kazalar önlenemez diye niteleniyor. hatalı sollama gibi kavramlar tanımında dahi yok. hatta size araç çarpmasına engel olun . başka araç size çarpmasın.

ikisi de sonradan kokulandınlmıştır. sansasyonel haberleri tercih eden basınımıza içerliyorum. Uygulayıcılar gerekli önlemleri eksiksiz alıp. konu ile ilgili eğitici yazılara yer vermektense. Ölümlerin %90 dan fazlası karbon monoksit oluşumu ile ilgilidir. bünyesinde uyguladığımızı ve Kanadalı müşavirlerimizle hemen hemen aynı kaza sıklığı ve şiddeti oranlan elde ettiğimizi vurgulamakta yarar görüyorum. Ülkemizde yaşanan pek çok kaza. kaçak ihtimalini en aza indirgeseler pek çok kaza azalacak ve yine kullanıcılar tam olarak bilgilendirilse. Gerek trafik kazalan ve gerekse doğalgaz kazalarının önlenmesinde. "tüpgaz. 177 . yine pek çok kaza hiç meydana gelmeyecektir. Halen yapılagelen bir yanlışımız da. ya da doğalgaz sızdı. Nezle olmayanlarca hissedilir. yukarıda sözü edilen kavramları Attila Doğan A. Hata Ağacı Analazi Doğalgaza gelince. Sızan tüpgaz veya doğalgaz çok daha geç sürede ölüme neden olur ki.Şekil 1. İnsaflar zehirlendi" yanlış haberini basınımızın ısrarla yazması. bana önlenebilir olarak gözüküyor. Araştırma gereği duymayan.Ş.

bacaya düşerek tıkamaktadırlar. Güvercinler de insanlar gibi zehirli gazdan etkilendiklerinde. çoğu.Kombilerden zehirlenmelere bir bakıyoruz. Bu defada o bacayı kullanan insanlar aynı akibete uğramaktadır Yurt Dışı Kazalarından Birkaç Örnek TABLO 1 : İNGİLTERE DEKİ GAZ KAZALARININ NEDENLERİ 1 178 . gazın yanmasından sonra bacaya "sağlıklı bir bacaya" verilememesi. ya da içeride yeterli havanın kalmaması ile ilgili.

Burada kısaca özetlemekte yarar görüyorum. kurstan önce 66 ve kurstan sonra 92 olduğu görüldü. Artış ortalama olarak 26 puan oldu ve istatistiksel olarak test edilerek anlamlı bulundu. ilerde süpermarkettte yangın olmuş Bekocu üstteki canlı boruyu alttaki cansız boru zannetmiş Beko kepçe haritada olmayan bir hattı koparmış 5 7 Beaumont Kentucky 5 3 21 Şubat 1986 Virginia 19 17Ekim 1983 lllionis 1 13 Mart 1986 ForthWorth Texas 22 12 Mart 1986 Sonuç Doğalgaz kazalarının önlerimi 40 İL60 »i 80 h 100 sğitimin önemini vurgulayan master tezinde sorunlar ve önlemler irdelenmiştir.TABLO 3: ABD DEKİ BAZI DOĞALGAZ KAZALARI Yer adı Phoenix Arizona Olü Yaralı Tarih 25 Eylül 1984 Sebep ABS plastik boru stresle çatlamış 2 apartman sonra patlamış (Finn pilot alevinden) korozyana uğrayan segment 'parçalanmadan önce değiştirilmemiş 100 000 Dolar tazminat ödemiş Gaz havaya kaçıyor diye toprak içine kaçıp kaçmadığını kontrol etmemişler. 10 m. (4) EGO da (Ankara) doğalgaz ateşçilik kursu gören 123 kapıcı üzerinde uygulanan 38 soruluk doğalgaz güvenliği bilgileri 100 üzerinden puanlanarak. 179 .

s. Öktem R. Tez Danışmanı: Doç. 77 3.. Hydrocarbon Processing. TSE. sonra kazan yakılmasına izin verilmesinin (bu yeni ortaya çıkan durum gereği olarak da valiliklerin ve il hıfzıssıha kurullarının daha hassas olmalarının) gerektiğidir. Dr. AkovaN. MÜHENDİS ODALARI. Ülkemizde yaşanan hatalar göz önüne alındığında. James N. eğitim düzeyi ile. Hem yetkilileri hem halkımızı ve hem de eğitim kurumlarımızı ilgilendiren böyle yaşamsal bir konuda halkın ve uygulayıcıların eğitimi için yapılacak çabalarda işbirliği yapmanın Ülkemiz açısından son derece yararlı olacağı açıktır. BOTAŞ. Sayı .August 1994. TRT. ÜNİVERSİTELER. Unwin S.Ekim aylarında EGO Doğalgaz Ateşçilik Kursuna katılan kapıcıların eğitiminin etkinlik düzeyi" Gazi Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Ana Bilim Dalı Yüksek Lisans Tezi. "İş güvenliğini nasıl sağlamalıyız?"."Pipeline Conditions are Major Benchmark in Replacement." 2. mesleksel deneyim ile önemli oranda değişmediği görüldü..Ancak bilginin yaş ile.p. "Where is the Risk in Your Process ?". Tezin en önemli sonucu. "Doğalgaz güvenliği konusunda 1995 yılı Eylül . Pipeline and Gas Journal.46-50 4. Ankara. 1996 180 . Haaynes. Unutmayalım ki konu doğalgaz ise. FİRMALAR gibi konu ile ilgili pek çok kişi ve kurumun biraraya gelerek ortak bir eğitim ve denetim planı yapmaları ve bunun derhal uygulanması elzemdir. Oct.. Gürhan Fişek. YARARLANILAN KAYNAKLAR 1.. 1995. eğitimin ne kadar önemli olduğunun anlaşılması ve mutlaka tüm kapıcıların önce eğitim alıp. va o bizi yönetecektir ya da biz onu. EGO. BAKANLIKLAR. Yangın ve Güvenlik Dergisi.D.

daha üst seviyeden bakmanın sorunun çözümde atılacak ilk adım olduğu tespit edilmiştir. sistemin bütününü dikkate almadığı için. Çalışmanın ana gövdesinde ise İSİG sorununun bileşenleri ayrıştırma. Erdem Tuç (Mühendis ve Makina -Mayıs 1998) 181 . akıntıya fazla dayanamayacak. çabucak yozlaşacak ve gündelik bir çözüm olarak kalacaktır. ele alman ve en üst düzeyde bulunan öge (bu çalışmada ÎSİG sorunudur) kendisini tanımlayan alt öğelere parçalanarak tanımlanmaktadır. gündelik başlıklarımızın ötesinde. İlgili çalışmada İSİG sorununun bileşenleri ayrıştırma. Bu çalışmanın konusu ise IDEF (Integrated Definition Language) yöntemiyle yukarıda sözü geçen bileşenlerin bütünlüklü ve çözüme yönelik olarak grafiksel modellenmesidir. Üstbaşlık ve bileşen ilişkisi mutlaka kurulmalıdır (Dikey hiyerarşi) IDEF modelleme yöntemi sistemsel yaklaşımın bu iki ana ilkesini desteklediğinden dolayı bu çalışmada araç olarak kullanılmıştır. Aynı seviyede tanımlanan alt öğelerin birbiriyle ilişkileri model üzerine yerleştirilebilmektedir.TÜRKİYE'DEKİ İŞÇİ SAĞLIĞIve İŞ GÜVENLİĞİ(İSİG) SORUNUNUN GENİŞ ÖLÇEKTEKİ ÇÖZÜMÜNE YÖNELİK GRAFİKSEL MODEL Erdem TUÇ -Endüstri Mühendisi İSDER (İşçi Sağlığı İş Güvenliği ve Dayanışma Derneği) Özet Bu çalışma Türkiye'de ki işçi sağlığı ve iş güvenliği sorununun bileşenleri adlı çalışmayı tamamlayıcı niteliktedir. Giriş Bu çalışma "Türkiye'de ki İşçi Sağlığı Ve İş Güvenliği Sorununun Bileşenleri" adlı çalışmayı1 tamamlayıcı niteliktedir. Bu çerçeveyi genel bir bakış açısıyla çizip. olana bitene daha yukarıdan. Diğer bir ifadeyle. Bu çalışmanın konusu ise IDEF (Integrated Definition Language) yöntemiyle yukarıda sözü geçen bileşenlerin bütünlüklü ve çözüme yönelik olarak grafiksel modellenmesidir. IDEF Modelleme Yöntemi IDEF modelleme yönteminde. o somut hedeflerin radikal değişim sürecinin herhangi bir noktasında yer alıp almadığı gözönünde bulundurulmalıdır. Dolayısıyla her bir bileşen ayrı ayrı ve birbirleriyle ilişkileriyle beraber ifade edilmelidir (Yatay hiyerarşi) 2. seviyelendirme ve kesişme özelliklerine göre başlıklar halinde ve kısa açıklamalarla sıralanmıştır. Daha sonra tekil olayların somutluğuna takılmadan yapılacak bir soyutlamanın İSİG sorununun doğru çerçevesini oluşturacağı vurgulanmıştır. Radikal bir değişime hizmet etmeyecek tüm somut çözüm önerileri. İSİG sorununu oluşturan bileşenler için ayrı ayrı üretilecek çözümler ancak bütün bu bileşenlerin kaynağı olan genel sosyo ekonomik yapının radikal olarak değişimine işaret ettiği oranda anlamlıdır. seviyelendirme ve kesişme özelliklerine göre başlıklar halinde ve kısa açıklamalarla sıralanmıştır. 1 Türkiye'deki İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Sorununun Bileşenleri. pazar ekonomisinden planlı ekonomiye yani kapitalizmden sosyalizme geçiş İSİG sorununun kökten çözümü için eldeki tek gerçekçi uğraş konusudur. Dolayısıyla tüm başlıklardaki çözüm önerilerinde sistemsel bakış açısı asla kaçırılmamalı. Sistemsel yaklaşımda model iki nedenden dolayı vazgeçilemezdir. somut hedefler için mücadele etmenin gerekliliğinin yanında. somut hedeflerin bu bakış açısından oturduğu yer gözetilmelidir. İSİG sorununun çözümü ancak sorunun her bir bileşeninin çözümüyle mümkündür. 1. Adı geçen çalışmada öncelikle Türkiye'de bir İSİG sorununun varlığı çeşitli alan örnekleriyle nesnel olarak tespit edilmiştir. Tüm bileşenler bir üst başlığın ayrıştırılmış hallerine denk gelmektedir. Açıkçası.

Örnek: Aşağıdaki grarafikte İSİG sorununu oluşturan iki ana öge yer almaktadır. 182 .Daha sonra parçalanarak ortaya çıkarılan her bir öge tekrar ele alınıp onu oluşturan alt parçalar ele alınır. ÎSİG sorunu genel olarak "Toplumsal İSİG Sorunu" ve "Kişisel İSİG Sorunu" olarak ayrıştırılabilir.

CO CO .

oo .

oo Ol .

.

.

.

.

190 .

sosyal özlem ve çelişkileri de göğüslemeyi. İş Kanunu Madde 5'de "gemiden karaya. özel bir yara olarak çıkarılmış olan iş yasasının. Ya İş Yasası değiştirilip Tüm Çalışanlar Yasası'na dönüştürülmeli ya da bilgi toplumuna ters düşen hususları ayıklanmalıdır. Bu gibi örnekler çoğaltılabilir. yerini zihinsel emeğe veya bilgi işçiliğine terk etmektedir. Bilgi toplumunda fiziksel emek. Maddesi gereği çıkarılmış olan işaçi sağlığı ve iş güvenliği ile ilgili teknik düzenlemeler veya tüzükler (İSİGT gibi) de. beyni ve bedeni ile efor sarfında bulunmakta emek vermektedir. yönetmeliklerle desteklenmelidir. Sporcu da. Bu nedenlerle. Örneklemek gerekirse. yükleme bindirme işi yapılmayan gemilerdeki çalışmalar İş Kananu kapsamı dışındadır. Farklı bir deyişle. insanların sosyal özlem ve de çelişkilerinde de değişime neden olmaktadır. hukuki olarak daha kolaydır. Bu kişilerin de sağlığını ve güvneliğini koruyucu düzenlemeler yapılmalı veya Tüm Çalışanlar Yasası onları da mutlaka kapsamalıdır. Yine anılan istisnalar hükmüne göre. 191 . halen mekik koruyucusundan bahseden düzenleme geçerliliğini sürdürmektedir. Bugün. bilgi toplumuyla gelinen nokta. onların ortaya çıkaracağı riskleri bertaraf etmeyi de getirmektedir. tüm çalışanlar gerek beden emeği gerekse beyinsel emek sunanlar İş Yasasının getirdiği sağlık ve güvenlik normlarından yararlanabilir. farklı bir ifadeyle. teknolojik değişime. Presle ilgili detaylı düzenlemenin tüzükte olması yerine. güncelleştirmek. İş Yasası' nın 74. Eğer anılan istisnalar daraltılır veya tamamen kaldırılırsa. günümüz gelişmi teknolojisen yanıt verememektedir. zamanında derhal uyum sağlamak. tüçzüğe genel nitelikli preslerde sağlık ve güvenlik tedbirleri alınır ve bununla ilgili detaylar çıkarılacak pres yönetmeliğinde belirtilir ibaresi konulmalıdır.MEVZUAT Namık Kemal ÖZDEMIR Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı İş Teftiş Kurulu İstanbul Grup Başkanı Bilindiği üzere teknolojik süreç veya teknolojideki değişim. Artık bilgisayar kontrollü dokuma tezgahları üzerinde kullanılırken. Bilgi işçiliği de. Oysa İşçi Sağlığı ve İş Güvenlii ile ilgili genel bir tüzük çıkarılmalı ve de yönetmeliklerle desteklenmelidir. artık yaşamın her alanında ihtiyaç duyulan bir olgudur. Yeni açık denizdeki yük ve yolucu taşıma işi yapan gemi adamlarının iş yasası gereği çıkarılan teknik tüzüklerden. limana demirleyip. genel bir yasa haline dönüştürülmesini zorunlu kılmaktadır. sağlık güvenlik mevzuatından yararlanmaları mümkün değildir. Yönetmeliği. teknik mevzuatın detayı yönetmeliklerle açıklanmalı. iş yasasındaki istisnalar kavramı artırk. sporcular İş Yasası'ndan yararlanmamaktadır. bu zamanı kapsamamaktadır. O halde. tüzük genel ibarelerle düzenlenip. karadan gemiye yükleme bindirme işleri dışındaki işlyer" kapsam dışıdır.

192 .

193 . 50. Çalışma yaşamındaki bu kötü durumun kaynağı nedir? Konu ile ilgili mevzuatınız ve uygulamalar nasıldır? Bu kötü durumun kaynağı mevzuatımız ve uygulamalar mıdır? Cumhuriyetimizin ilk yıllarından itibaren İşçi Sağlığı ve İş Güvenliğine teorik anlamda genellikle iyi bir yaklaşım görülmektedir. konunun içinde olan herkes tarafından bilinir ve söylenir. ® İşçi Sağlığı ve ve İş Güvenliği Tüzüğü « Yapı İşlerinde İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğü ® Parlayıcı. Başka bir anlatımla iş kazaları ve meslek hastalıklarına karşı çalışanların ruhsal ve bedensel bütünlüklerinin korunmasıdır. bu yayınlanan rakamların çok üzerinde olduğu. 56. Ülkemize baktığımızda rahat ve güvenli bir çalışma ortamı acaba ne kadar sağlanabiliyor. Dünya ikinciliği ya da üçüncülüğü yıllar boyu sürmektedir. işyeri hekimleri. Ancak ülkede çalışan işçilerin çok büyük bir bölümü kendilerine yönelik düzenlenen bu haftadan ve etkinliklerden habersizdir. Madde. Bu hafta etkinlikleri sırasında yayınlanan istatistiklere ve araştırmalara baktığımızda iş kazalarında Avrupa birinciliği. daha rahat ve güvenli bir ortamda çalışmalarının sağlanmasıdır. bazı mühendisler ve ilgi duyan diğer kişiler. Her yıl 4-10 Mayıs günlerinde İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği haftası düzenlenir. herkesin. en iyi işyeri ve en iyi işçi ödülleri dağıtılır. 79. Maddeleri çalışma hayatının düzenlenmesi ile ilgili hususları içermektedir. « Sağlık Kuralları Bakımından Günde Ancak 7. yaşına. cinsiyetine ve gücüne uymayan işlerde çalıştırılamıyacağını. Gerçek rakamların.İŞ GÜVENLİĞİNDE ODA POLİTİKALARI Yıldırım ÇAKAR Makina Mühendisleri Odası İşçi sağlığı ve iş güvenliğinde temel amaç çalışanların sağlığına zarar verebilecek hususların önceden belirlenerek gereken önlemlerin alınması. Tehlikeli ve Zararlı Maddelerle Çalışılan İşyerlerinde ve İşlerde Alınacak Tedbirler Hakkında Tüzük. 76. Maddeleri işgüvenliği ile ilgili hususları içermektedir.5 saat veya Daha Az Çalışılması Gereken İşler Hakkında Tüzük ® Maden ve Taşocakları İşletmelerinde ve Tünel Yapımında Alınacak İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği önlemlerine ilişkin Tüzük. Patlayıcı. 60. 50. 77. 80. Madde. Bu istatistikler de genellikle SSK kaynaklıdır ve resmi rakamlıdır. rt İş yasasını 74. Bu hafta çerçevesinde paneller ve konferanslar düzenler. Tüm Anayasalarımızda olduğu gibi halen yürürlükte olan Anayasamızın 18. 62 ve 173. 56. sağlıklı ve dengeli bir çevrede yaşama hakkına sahip olduğu belirtilmektedir. hiç kimsenin. işgücü ve işgünü kayıpları da azalacaktır. 49. Maddesi gereğince çıkarılan tüzüklerden bazılarını şöyle sıralayabiliriz. 75.74. 78. Katılanlar bazı sendika temsilcileri. 54. 61. 51. 53. 2869 Sayılı yasa ile değiştirilen 1475 sayılı İş Yasası'nm 73. 52. 81 ve 82. Bu hafta etkinliklerine haberleri olsa da işverenler katılmazlar. Bunun sağlandığı çalışma ortamında meslek hastalıkları ve iş kazaları azalacak. 55.

kimya. İşyeri işgüvenliği örgütlenmesinin temelini oluşturan bu kurulda. Ülkemizde 50 ve daha fazla işçi çalıştıran kaç işyerinde bu nitelikte bir eleman bulunmaktadır. kazanlar ve kaldırma araçlarının periyodik kontrolları. Bu kadar kaynak bolluğunun getirdiği bir karmaşadan söz edilebilir. her işveren bir "İşçi Sağlığı ve ş Güvenliği Kurulu" kurmakla yükümlüdür. İş Yasası hükümleri gereği çıkarılan İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğü 11. bulunan kurullarda ise bu görevi. Yani mevzuatın denetim ve uygulayıcıları ağırlıklı olarak mühendislerdir. Bir kamu kuruluşu niteliğinde olan Makina Mühendisleri Odası 18 Şubesinde iş güvenliği komisyonları ile çok kapsamlı çalışmalar yapmaktadır. İş Yasası'nın 6. Birçok işyerinde bu kurul bulunmamakta. değişik mühendislik (Makina. İş Yasası ve yukarıda saydığımız tüzüklerle birlikte İşçi Sağlığı ve İş Güvenliğine yönelik. paneller olarak sayılabilir. basınçlı kaplar. teknolojik gelişmeye paralel düzenlemeler yapılması. Tıp doktorları dışmda. asıl görevi başka işler olan bir personel yürütmektedir.09. Sayısal yetersizliğin yanısıra teknik donanımlarla ' desteklenmeyen denetimler nitelik olarak da yetersiz kalmaktadır. inşaat.01. Aradan geçen 25 yıl boyunca teknolojide çok büyük değişiklikler olmasına karşın bu tüzüklerde hiçbir değişiklik yapılmamıştır. elektrik. uzmanı. kompresörler. İş güvenliği mevzuatına baktığımızda sağlık hizmetleri dışında tüm huluslar mühendislik dallarını ilgilendirmektedir. Maddesi gereğince. 15 Yasa.1974. işyeri güvenlik şefi. yoksa işyerinde işçi sağlığı ve iş güvenliği konularında görevli teknik bir kişidir. 194 . Bu çalışmalar. Yapı İşlerinde İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğü 12. maden) dallarından oluşan İş Müfettişleri (Teknik). grup olarak gitmedikleri denetimlerde zaman zaman kendi uzmanlık alanları dışında yetersiz kalabilmektedirler. Bu kurulun yaptırım gücü bulunmamakta yalnızca önemli kararları alabilmektedir.Anayasa. danışmanı bulundurma konusunda yasal hiçbir dayanak yoktur. Uygulamalara bakarsak. İş müfettişleri (teknik) de mühendislerden oluşmaktadır. çıkarılan "İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği KuruMarı Hakkında Tüzük" hükümleri gereğince. 20 Yönetmelik ve uluslar arası sözleşmeler bulunmaktadır. Bu denetimler yeterümidir? Var olan müfettiş kadroları ile (ki müfettiş sayısı 300'dür) ülkemizdeki tüm işyerlerinin her yıl ancak % 3-4 'ü denetlenebilmektedir. Çoğu zamanda toplantılar yapılmamakta kağıt üzerinde kararlar alınarak üyelere imzalatılmaktadır. 50 ve daha fazla işçi çalıştıran işyerlerinde doktor bulundurma zorunluluğu varken iş güvenliği mühendisi. 19 Tüzük. eğitim seminerleri. sekreterlik görevini yapan üye. mevzuatta. İş Yasası 76.1974 tarihinde yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Bu konu tamamen işverenin duyarlılığı ve işgüvenliğine verdiği değere bağlıdır. işyerlerinin İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği açısmdan denetimi hepimizin bildiği gibi Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı'na bağlı İş Müfettişleri (Teknik) tarafından yapılmaktadır. Maddesinde belirtilen sanayiden sayılan ve devamlı olarak en az elli işçi çalıştıran^ altı aydan fazla sürekli işlerin yapıldığı işyerlerinde.

Aktif örgütlenme oluşturuhnalıdır. kalkınmış ülkelerin zararlı maddeleri ucuz ve cazip koşullarla ülkemize aktarmaları önlenmelidir. 3. Başta söylediğimiz kaynak bolluğu nedeniyle oluşan karmaşaya son vermek amacıyla tek bir kaynak oluşturulması ya da olabildiğince sadeleştirilmesi. Asbest. (Örn. Örneğin. Kişisel koruyucuların zorunlu standartları oluşturulmalı. 6. 195 . patates tarlasında otomobil üretimi gibi. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı'na sunduğu çalışmalarda tüzüklerin. 10. Odamız. İhale makamlarının ihalelerde en az teklif fiyatı kadar işgüvenliğine ayrılan bütçe ve işgüvenliği programları ile de karar vermeleri yönünde düzenlemeler yapılmalıdır.Bu saydığımız periyodik kontrolların Odamız tarafindaıı eğitilecek ve sertifikalandırılacak makina mühendisleri tarafından yapılması için Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı ile protokol düzenlenmesi görüşmeleri yapılmaktadır. zehirli ve zararlı maddelerin ülkeye sokulması önlenmelidir. Çalışma ve Sosyal Güvelik Bakanlığı tarafından hazırlanan ancak yürürlüğe sokulamıyan "Mesleki ve Sağlık Güvenlik Yasası" Bakanlık yetkililerince bu karmaşayı giderecek nitelikte bir yasa olduğu söyleniyor. İşyerleri seçilirken çevre ve diğer koşullar gözönünde tutulmalıdır. İşverenlerimiz de işgüvenliği konusunda eğitilmeli ve iş kazalarını önlemenin ödemekten daha ucuz ve insancıl olduğu bilinci yerleştirilmelidir. İş çevrelerinin uygun seçilmeleri. çimento fabrikaları vb. 11. Gelişmiş ülkelerle geri bırakılmış ülkeler arasındaki iş ilişkilerinde. Çevreci kuruluşlarla işçi-işveren kuruluşlarının ilişkileri kurulmalı. 9. 7. 8. son deprem felaketinde ortaya çıktığı üzere. Ülkemizde henüz uygulamada kabul görmemiş bu kavram gelişmiş ülkelerde iş kazalarının azaltılmasında büyük bk rol oynamaktadır. günümüz teknolojik gelişmelere ve üretim koşullarına yönelik değişiklik önerileri yanı sıra "İş Güvenliği Mühendisliği"nin de yaşama geçirilmesine çalışmaktadır. İş Güvenliğinin sağlanması amacıyla sendikalara ve iş yeri temsilciliklerine sorumluluk verilmesi. 2. ' 5. satış ve kullanım sırasında standartlar açısından denetimler yaptlmalıeır. Sonuç olarak İş Güvenliğinin istenilen düzeye gelmesi ve iş kazalarının azaltılmasına yönelik önerilerimiz: 1.) 4. Kaynaktaki bolluğa rağmen denetimler aktif değildir. üretim. Kaza nedenleri iyi belirlenerek bunlara yönelik politikalar oluşturulmalıdır. Bildirimin içinde sözünü ettiğim İş Güvenliği Mühendisliği kavramı içinde işyerlerinde işçi sağlığı ve iş güvenliğine yönelik tüm önlemlerin alınması ve eğitimin verilmesi yer almaktadır. İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği için zararlı olan ortamlarda işçiye burada çalışmayı reddetme hakkı verilmelidir. En fazla iş kazalarının meydana geldiği inşaat işkolunda ve sanayide bilimsel çalışmalar yapılmalıdır.

196 .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful