KİMYASAL MADDELER, RİSKLERİ, KULLANIMI, TAŞINMASI, DEPOLANMASI İLE İLGİLİ YAPTIRIMLAR VE TÜRKİYE UYGULAMALARI

Zuhal YAZICI TMMOB Kimya Mühendisleri Odası

Gelişen bilim ve teknoloji toplum için yararlarının yanında taşıdığı risklerle de toplumun can ve mal güvenliğini tehdit etmektedir. Teknoloji sağladığı konfora karşı insan ve çevre sağlığı ilişkilerini olumsuz olarak etkilemekte toplumun sürekli kontrollü ve hazırlıklı gerektirmektedir. Sağlıklı çalışma hakkı ekonomik ve siyasal yaşamın doğal yasalarla düzenlendiği sanayi devrimi koşulların günümüze kadar kavramsal ve kuramsal dayanaklarla geliştirilmiş ve güçlendirilmiştir. Sağlıklı yaşama hakkıyla bütünleşen bu hakkın korunması ve geliştirilmesi politika ve eylem programlarıyla, girişim teknikleri ve yöntemleriyle geliştirilmiştir. Her ülke daha sağlıklı ve güvenli üretim arayışındadır. Sağlıklı çalışma hakkı ve kavramsal gelişim aşamaları ulusal ve uluslararası yasal düzenlemelerde ve ilgili yayınlarla belgelenmiştir. İş sağlığı ve iş güvenliği multidisipliner (çok disiplinli) bir bilim dalıdır. Bir mühendis veya doktor kendi dalında ne kadar iyi yetişmiş olursa olsun iş güvenliği konusunda uzman sayılamaz. İş güvenliği konusunda mühendislik formasyonu üzerine eklenmesi gereken multidisipliner (tıp, ergonomi, iş psikolojisi, iş hukuku) bilgilerin edinilmesi ile uzman sayılabilir. Aynı durum işyeri hekimleri için de söz konusudur. Bu nedenle iş güvenliği konusunda çalışan meslek elemanlarına gerek öğrenim sürecinde, gerekse çalışma yaşamına girdikten sonra, kendine özgü bir uzmanlık dalı olan ve pek çok disiplinin buluştuğu noktada bilgilere gereksinim verilmelidir. İnsan aktivitesinin bulunduğu her yerde risk mevcuttur. Riski önlemenin birinci işyerinizde veya çevrenizde mevcut bulunan risklerin tammlanmasıdır. İşyerinizde ve çevrenizde mevcut bulunan risklerin tanımlanmasıyla başlayan ve adım adım ilerleyerek yapılan risk analizleri sonucunda işletmede var olabilecek olan işletmedeki tehlike ve işletim sorunları tespit edilerek ve bu sorunlarla mücadele etme yöntemleri geliştirilebilir. Dünyada yaygın olarak kullanılan ve ülkemizde de değişik işletmeler bazında uygulandığını gözlemlediğimiz Endüstride Tehlike ve İşletilir Olma Analizi (HAZOP)nden söz etmek yerinde olacaktır. Hazop proses sanayinde çeşitli tehlike (risk) değerlendirme yöntemlerden biridir. Risk gösteren bu konuda eğitim olmasını

9

değerlendirmesinin temeli işletmenin tarihçesi, yöneticileri bilgi, deneyim, öngörüleri ve analitik metodlardan oluşmaktadır. Dünyada sigorta şirketlerinin sorumluları sigorta yapacakları proses Ülkemizde sanayi kuruluşlarından özellikle Hazop yöntemi ile yapılmış güncel bir tehlike değerlendirmesini istemekte ve bu değerlendirmeye göre sigorta için daha düşük fiyat vermektedirler. sigortacılık sistemi ne yazık ki bu düzeye gelmemiştir. Hazop işletmede çalışan kişilere tehlike ve iletişim sorunlarına yol açabilecek bütün yolları düşündürmeye sağlayan bir tekniktir. Hazop olası problemleri azaltmak için uzmanların proses üzerinde bilgi ve deneyimlerinden sistematik olarak yararlanan bir tekniktir. En önemli adımı ise farklı branşlarda bir çok uzmanın bir arada ekip çalışması yapmasını sağlayarak etap etap sistematik bir tarama ile tehlike ve iletişim sorunları tespit edilir. Diğer bir özelliği ise bu ekibin beyin fırtınası yapmasma yardımcı olur. 1996 yılında Gümrük Birliğine girmemiz ile birlikte ülkemizde Avrupa ile yarışabilmesi için önemli değişim atakları başlatılmıştır. ISO 9000 Kalite Standartları ve Toplam Kalite Yönetimi çerçevesinde şirketlerin düşünce ve iş anlayışının değişimi görüldü. Brezilya'daki RİO Çevre Konferansı sonrasında benimsenen "Sürdürülebilir Kalkınma"

ilkesi ile çevre değerlerini ön plana çıkaran Çevre Yönetim Sistemleri yaşamımıza girdi. ISO 14000 kuruluş ve kuruluşla ilişkide bulunan müteahhit, taşeron vb. kuruluşların çevre yönetim sistemine etkin katılımını öngörmektedir. Toplam Kalite Yönetimi (TKY) kuruluşlar açısmdan verimliliği arttırdığı, rekabet gücünü yükselttiği ve karlık sağladığı için tercih edilmelidir. Kuruluş için yaşamsal nitelik taşıyan bu tür bir yaklaşımın gönüllü olarak firmalarca benimsenmesi doğaldır. Ancak ÇYS bir kuruluşa bu denli açık yararlar sağlama özelliğini ilk bakışta göstermemektedir. Çevreye yönelik yasal yaptırımları sadece standartlara uyarak da gerçekleştirebilir. AB çevreye yönelik politikaları çeyrek asırlık bir süreç içinde yavaş yavaş değişmiş ve 1990'dan sonra belirgin bir farklılık göstermiştir. 1987 yılı Temmuz'unda yürürlüğe giren Tek Avrupa Yasası (Single European Act-SEA), tüm birlik ülkelerinin çevre politikalarının uyum içinde olmasını zorunlu kılmaktadır. 1993'te gündeme gelen 5 çevresel hareket planı sürdürülebilir. Ekonomik gelişme çevreye zarar vermediği durumlarda kabul edilebilir düşüncesini getirmiştir. 1- Program (1973-76): Bu program çevresel prensipleri belirtirken ilk olarak "kirleten öderrpoüuter pays" prensibini gündeme getirmiştir. Üye ülkelerin alması gereken önlemler belirlenmiştir. 2- Program (1977-81): Birinci programın devamı niteliğindeki bu program temel kirliliği önleme yerine kontrol etmeye ağırlık vermektedir. 3- Program (1982-86): Bu programın en büyük özelliği çevre ile ilgili politikaların diğer temel politikalar ile entegrasyonunu sağlamak olmuştur.

10

4- Program (1987-92): Bu program SEA ile aynı zamanda ortaya çıktığı için aralarında önemli bir takım benzerlikler vardır. Değişik çevresel elemanlar için (hava, su, gürültü kirliliği gibi) önlemler öneriyor olmasıdır. Ozon tabakasının incelmesi, iklim değişikliği gibi global sorunlar nedeniyle çevre politikalarının uluslar arası boyutu daha önemle vurgulanmıştır. 5- Hareket Programı (1993-2000): Çevre konularında bir dönüm noktası olarak kabul edilebilir. Bu program ilk kez "sürdürülebilirlik=sustainability" kavramını gündeme getirmiştir. Ekonomik 5 temel sektör gelişme, sosyal aktiviteler ve çevre konusunda toplumun tüm kesimlerini ve kitle örgütlerinin aktif katılımını, politikaların belirlenmesi ve uygulanmasında esas almaktadır. belirlenmektedir. İmalat Enerji Ulaşım Tarım Turizm

Bu 5 temel sektörde için konulan temel standartlar şunlardır: • Yayılma (emisyon) standartları: Belirli maddelerin aşılması gereken sınırlarını belirlemektedir. Kullanıcıya yeni belli teknolojiler sunulmakta ve kirletici maddelerin kaynakta kontrol edilmesine çalışılmaktadır. • Çevre-kalite standartları: Çevresel ortamda (hava, su ve toprak)bulunmasına izin verilen maksimum konsantrasyonları ifade eder. Sanayinin tüm zararlı kompenetlerinin seyrelterek ortama verilmesini sağladığından teknolojik ucuz çözümleri içerir. • Ürün standartları: Bu standart ürünün yapısından bulunmaması gereken malzemeleri belirler. Bu tür ürünlere pazarlama engeli yaratabileceği için ticari önem arz eder. • Süreç standartları: Üretim sürecinde çıkabilecek maddeleri kontrol etmeye ve iş çevresine zararlı maddelerin yayılmasını önleyerek çalışanların sağlık ve güvenliğini korumayı amaçlar. • Biyolojik standartlar: Yaşayan organizmalardaki bazı maddelerin standardı olduğundan ölçülmesi ve kontrolü zor olmaktadır. Uygulaması zordur. Bu planların hazırlanmasındaki temel amaç çevre konusunda etkili tarafların belirlenmesi ve kamu bilincinin oluşmasını sağlamaktır. Temel taraflar ise şöyle tanımlanmaktadır. Kamu yönetimi (yerel ve merkezi hükümetler) kitleleri eğiterek, yasaları uygulayarak ve temel planlama kararlarını alarak önemli bir görev üstlenmektedir. Tüketiciler ve atık yaratan özel-kamu kuruluşları çevre konusunda sorumlu olmaya zorlanmaktadırlar.

11

program ve çevre yönetim sistemine ait gerçek veriler bulunması kaçınılmazdır. Burada APELL (Awareness and Preparedness of Emergenceis of Local Level)-Yerel Düzeyde Acil Durumlarda Hazırlılık ve Bilinçlilikten) söz etmek yerindedir.Kamuoyu geleceğin çevre kalitesi üzerinde etkili olmaya çağrılmıştır. ÇYS genelde çevre başarısına yönelik bir çerçeve çizmektedir. -Çevre yönetim sisteminin oluşturularak sürekli gelişimin sağlanması -Çevresel etki değerlendirmesi (faaliyet. ISO 14000 kapsamında. Bu raporlarda kurum politika. Böyle bir raporlama sistemi sadece çalışanların güvenliğini değil bölge insanının da sağlık ve güvenliğini korumakta yararlı olmaktadır. AB haricindeki diğer üyeler çevreye yönelik olarak kendi standartlarını hazırlarken şudur: ISO 14000 felsefesi çevreye gerçekçi bir yaklaşım sergilemekte ve tüm kuruluşa bir çevre bilinci vermeye çalışmaktadır. Bu kapsamda çevre standartlarına uyum ve denetim işlemlerinin belgelenmesi ağırlık kazanmış ve EcoManagement and Audit Scheme (EMAS) gündeme girmiştir. EMAS her denetim aşamasından sonra "kurum dışına" bilgi verilmesini zorunlu kılmaktadır. 1974'de İngiltere'deki siklohegzan patlaması 1984'de Mexicocity'deki propan patlaması aşağıda belirtilen ana başlıklar altında faaliyetlerini ISO 14000 devreye girmiştir. Her iki sistemde öncelikli inşam ele almakta ve bireyin fiziksel sağlığına ek olarak zihinsel gelişimini dikkate almaktadır. ürün ve hizmetin çevreye doğrudan ve dolayı etkileri) . Tehlikeli maddelerin artan üretimi depolanması ve kullanımı nedeniyle dünyada yaşanan büyük endüstriyel kazalar sonrasında. -Kontrol süreç ve yöntemlerinin belirlenmesi -Atık ve enerji yöntemi -İş güvenliği ve meslek sağlığını koruyucu önlemlerin alınması -Bilgilendirme iletişim ve eğitimin sağlanması Bu kapsamda TKY ve ÇYS arasında önemli benzerlikler gözlenmektedir. bir kuruluş yönlendirmelidir. Çevreye yönelik girişimlerin katılımcı bir şekilde yürütülmesini öngörmektedir. Çevre konusunda başarı çevresel kural ve yaptırımlarla sağlanabilecektir. Bu programda sanayi ve çevreye zarar veren önemli bir taraf olarak düşünülmüş ve temiz teknoloji kullanmaya ve çevre bilinci geliştirmeye duyarlı olmaya çağrılmış ve teşvik edilmiştir. Zorunluluk taşımayan şu an isteğe bağlı bırakılan ISO 14000 temel felsefesi 12 .

UNEP endüstri ve çevre ofisi (IEO) endüstri ile müştereken. taşınması. Ren nehri kirliliği NEDEN APELL Gerekli tedbirler alınarak büyük endüstriyel kazaların önlenebileceğine inanılsa dahi. APELL YÖNTEMİ NEDİR? Apeli iki temel görüşe yer verir. depolanması ve kullanılmasında oluşabilecek tehlikeler ile yerel makamlar ve endüstri tarafından toplumu korumak üzere alınan önlemler için toplum bilinci yaratılması ve artırılması 2) Bu bilinç ışığında bölgesel bir işbirliği sağlanarak bütün toplumu kapsayan acil durum planlarının hazırlanması APELL İKİ BÖLÜMDEN OLUŞUR a) TOPLUMUN BİLGİLENDİRİLMESİ (Commanity Awareness-Toplumsal haberdar olma) 13 . yerel makamlar ve toplum liderleri arasında içten bir diyalog bu tutumların üstesinden gelebilir. Bu kitap CEFIC. Sanayi. APELL'in başarısını engelleyebilecek başlıca nedenler ise 1) Aşırı Güven (Zaten bir plan var) 2) Kayıtsızlık (Burada bir şey olmaz) 3) Maliyet (Bizim gücümüz yetmez) dir. UNİDO ve diğer benzer kuruluşlarla tam işbirliği ile hazırlanmıştır. 1) Tehlikeli maddelerin üretilmesi. WHO. gene de böyle bir kazanın olması halinde karşılık verme planları yapabilecek kadar gerçekçi olunmalıdır. 1986 yıllarının sonlarında Birleşmiş Milletler Çevre Programı (UNEP) özellikle gelişmekte olan ülkelerin hükümetlerine kimyasal kazalar ve acil durumların oluşumu ve zararlı etkilerini en aza indirmede yardımcı olmak üzere bir dizi önlem önermiştir. APELL'i kazaların önlenmesi önlenmesi ve acil durum hazırlığı için bölgesel işbirliği prosesi veya güvenlik ve kayıp önleme teknolojisi artı toplumun bilgilendirilmesi ve acil durum planlanmasında toplum ve endüstri katılımını içeren bir yönetim sistemi olarak tarif edebiliriz. CCPA. El kitabının amacı tehlikeli tesislerin bulunduğu bölgelerde toplum bilincini geliştirmek ve acil durum planlan yapmak üzere karar organlarına ve teknik personele yardımcı olmaktır.1984'de Hindistan/Bhopal'deki metilizosiyonad sızıntısı 1986'da İsviçre/BasePdeki patlama ve yangın. CMA. bölgesel düzeyde acil durumlar için hazırlıklı olma (Apeli) el kitabını hazırladılar. Bu hazırlık bölgesel tehlikelerin daha iyi anlaşılmasını sağlayacak ve böylece koruyucu önlemler oluşturulacaktır.

Bu ülke endüstrilerinin de tehlike ve risk potansiyelleri farklıdır. toplum alt yapısı acil durumlara karşı koyma gelenek ve kaynakları. böyle bir durumda yöresel karşı koymanın hızı ve kapsamına bağlıdır. yangın. yasa ve düzen gerekleri farklıdır. APELL ÇALIŞMALARINDA ORTAKLAR Başarılı bir Apeli yönetiminin yerel olarak 3 önemli ortağı vardır. Bir endüstriyel kazanın insan sağlığına ve çevreye etkisinin boyutları. Sanayi (Kamu ve özel sektöre ait fabrika yöneticileri fabrikalarındaki güvenlik ve kazaların önlenmesinden sorumludurlar. Fabrika içinde spesifik acil durum planları hazırlarlar. Dolayısıyla Apeli yönteminde ağırlık ve önem yöresel katılım ve işbirliğindedir. sızma. Uygulama ise yöresel şartlara uyarlanarak yapılabilir. Yönetim (Merkezi/Yerel) Bunlar seçimler veya tayinle göreve gelen toplum güvenliğini ve sağlığı ile çevrenin korunmasından sorumlu yöneticilerdir. değer yargıları. 1. yayılma ve tehlikeli madde kaçağı potansiyeli olabilecek bütün ticari faaliyetleri kapsar.) • Sahibi • Yöneticileri (İşveren temsilcisi yetkisine haiz) • Çalışanlar • Sanayi Odaları • Müteahhit-Taşeron (Nakliyeciler dahil) • Alt sanayi (Malzeme üreticileri gibi) 2. BÖLGESEL BİR TOPLUMU ETKİLEYECEK ENDÜSTRİYEL BİR KAZA İLE BAŞA ÇIKABİLME YETENEĞİ Apeli yöntemi amaç ve prensipleri belirler. Bununla beraber merkezi yönetimler "Bakanlıklar" ve aynı yörede olmayan şirket genel müdürlükleri bu yöresel çabalara destek olmalıdırlar. patlama.b) TOPLUMA KORUYUCU PLANLARIN FORMÜLE EDİLMESİ (Emergencency responce-Acil duruma karşı koyma) Apeli yöntemi. • İlgili il/ilçe/köy yönetim birimleri • Belediye ve Sanayi Odalarının ilgili üniteleri • Facia/afet/mücadele örgütleri • Kızılay v 14 . APELL ESNEK BİR YÖNTEMDİR Ülkelerin kültürleri.

Yerel makamların ve toplum liderlerinin bilinçlenme ve acil durumlara hazırlıklı olma konularında etkin olabilmeleri için yörelerindeki sanayi kuruluşlarının temsilcileriyle yakın ve doğrudan ilişkileri olmalıdır. koordinasyon grubunun rolü sanayi ve yerel yönetim arasında toplum liderlerinin katılımı ile bir köprü kurmak. Böyle bir plan için anahtar. ulusal hükümetinde acil durum planlan olabilir. kuruluşun operasyonlarının güvenlik açısından incelenmesidir. Sanayi kuruluşları acil durum planlarının çeşitli bölümleri yerel makamların ve toplumun uyarılmasını ayrıca iletilişi kurmayı içerir. Bu köprü ve koordinasyon grubu Apell'in çıkış noktasıdır. • Gayri Resmi Destek Grupları • Basın-Yayın (Medya) • Eğitim Kuruluşları • Gönüllü Kurum/Kuruluş/DernekA^akıflar • Meslek Odaları • Sendikalar (İşçi-İşveren) • Siyasal Partiler • Sanatçılar APELL NASIL BAŞLATILIR? Bütün sanayi kuruluşlarının bir acil durum planı yapma ve uygulama sorumluluğu vardır. Tesis acil durum planının yanı sıra. Özetle. Apeli yöntemi varolan tüm acil durum planlarından yararlanılarak ilk karşılık vermenin çok kritik ve önemli olduğu yerel düzeyde etkin bir biçimde işleyecek koordineli tek bir plan oluşturmak üzere tasarlanmıştır. topluma uyumlu birleşik bir acil durum planlamasını ve iletişim sağlamaktır. Koordinasyon grubunun fiili bir 15 . Yerel Toplum ve İlgi Grupları • Yöre Halkı: Örneğin bir gaz kaçağında birinci derecede etki alanında yaşayanların tehlikeyi bilmeleri onların vatandaşlık hakkıdır. Bu liderlerin sanayi ve yerel hükümet arasında bir köprü kurmaları gereklidir.• Sağlık Kuruluşları • Kolluk kuvvetleri ve Silahlı Kuvvetler • PTT/TRT • İlgili Ulusal Yönetim Birimleri • İlgili Uluslararası Yönetim Birimleri 3.

BİR SANAYİ KURULUŞU ACİL DURUMA MÜDAHALE PLANININ TİPİK BİLEŞKELERİ • Tesis Acil Durum Organizasyonu • Tesis Risk Değerlendirmesi • Alan Risk • Uyarı Sistemleri ve İletişim Sistemleri • Acil Durum Malzeme ve Olanakları • Normal İşlemlere Dönmek İçin Süreç • Eğitim ve Uygulamalar • Acil Durum Organizasyon/İşlemlerinin Düzenli Testleri • Acil Duruma Müdahale Prosedürleri • Ayrıntılı İşlem Talimatları (Her işlem birimi ve yardımcı sistemler için) KOORDİNASYON GRUBU KÖPRÜ İŞLEVLERİ • İletişim Sağlamak • Bilgi Paylaşımı • Acil Durum Plan ve Yöntemlerini Koordine Etmek • Diğer Acil Durum Kuruluşlarıyla Etkileşimde Bulunmak • Ortak Eğitim ve Öğretim • Karşılıklı Yardımlaşma YEREL HÜKÜMET SORUMLULUĞU • Güvenli bir toplum oluşturmak • Toplumdaki tüm yerleşik ve gelip geçenlerin güvenlik refahını sağlamak • Toplum güvenlik programları oluşturmak • Can ve mal varlığını (özel ve kamu) korumak • Bir acil durum sırasında toplumun oluşturduğu acil durum kuvvetlerini koordine etmek • Acil durumlara karşı plan ve yöntemler geliştirmek • Toplu yerleşim yerlerinde yada eyalette diğer kuruluşlarla eğitimi tatbikat ve alıştırmaları yönetmek • Ulusal hükümetlerle iletişim kanalları oluşturmak 16 .acil durumunda aoğrudan müdahale görev ve rolü olmayıp ancak böyle bir durumlar için görevlilerin hazır olmasını sağlamaktır.

Kocaeli'nde bugüne kadar yaşanan endüstriyel kazalar ise. kaynaklarının ve ilgililerin belirlenmesi Acil durumda ortaya çıkabilecek risklerin ve zararların değerlendirilmesi Katılımcıların ortak müdahaleye yeterlilik açısından kendi acil planlarını gözden geçirmeleri Mevcut planlarda yer almayan fakat gerekli müdahalelerin belirlenmesi Belirlenen katılımcıların kaynaklarının görevlerle örtüşmesinin sağlanması 17 . Acil Müdahale Planı için Apeli sürecine 10 adım yaklaşımı: • • • • • Acil müdahaleye katılacak olanların rollerinin. eğitim ve bilgi sağlamalı Ülkemizde Apeli uygulamaları Kocaeli sanayi Odası önderliğine 1992 yılında başlatılmıştır. Toluen Yangını FeCİ3 üretim tesisi Cl gazı kaçağı (Alikahya) Polisan-Patlama Yangını Hundayı Fabrikası Boyahane Yangını Bu kadar riski bir arada yaşayan Kocaeli'nde tehlikeyi azaltmak için başlatılan APELL (Bölgesel Düzeyde ) "Acil Durumlar İçin Hazırlıklı Olma"gereken yapı taşları ve boyutları görüşüldü.SANAYİNİN SORUMLULUKLARI • Güvenlikli iş uygulamalarını sağlamak • Çalışanların ve ziyaretçilerin kişisel güvenliğini sağlamak • Güvenlik programı oluşturmak • Bölgede can ve mal korunmasını sağlamak • Bir acil durum sırasında tüm tesis personelini koordine etmek • Acil durumlara karşılık vermek için plan ve yöntem geliştirmek • Kimyasal tehlikelere karşı güvenlik malzemesi. Gönüllülük esası ile • Açıklık (risk ve işbirliği) • Eğitim (Bilgi ve deneyim paylaşımı) • Bilinçlendirme • Kendi içinde yaptırım uygulama • Uluslararası ilişki ve iletişim konularında sürekli işbirliği benimsenmiştir. Apell'e gereksinim duyulması ise gelişmiş ülkelerde bile ölümlere neden olan büyük endüstriyel kazların yerleşimle iç içe olan sanayi şehri Kocaeli'nde ne tür felaketler yaratacağı endişesinden doğmuştur. 1986 1991 1993 1994 1996 1997 Klor gazı kaçağı Petkim Kauçuk Fabrikası Yangım Transkim.

bunları işleyen işçilere. SONUÇ: Sanayi kuruluşlarının acil duruma müdahale planları deneme uygulamaları ile gözden geçirmeleri. bütünsel plana entegre olabilmesi için gerekli değişikliklerin yapılması Yerel yönetimle işbirliği yaparak yerel düzeydeki plana uyum sağlanması. yararlanan taraf olarak ürünlerinin hem de çok en yüksek güvenlik standartlarına uyup yada uymaması sorumluluğunu taşımalıdır. üretim süreçleri yapmalıdır. Sanayi kazaları ve sonuçları önceden bilinemez. Sanayinin kendisinin daha fazla teknoloji geliştirme. bunların koruyucuları olumsuz etkileri. Kimyasal madde üreten ve kullananlar için potansiyel risktir. Sanayi kuruluşları kendi aralarında ve yetkililerle bilgi köprüsü kurarak patlama/yangın/zehirleme riski taşıyan kimyasalları bildirmeli. taşıma ve kaldırmaya ilişkin kurallar gibi genel önlemleri belirtmelidir. ekoloji üzerinde ciddi sonuçlar ve karşılaştırmalı riskleri konusunda geniş açıklamalar 18 . Bunlara karşı en iyi korunma yöntemi kullandığımız kimyasal maddeler hakkında en fazla bilgiyi edinmektir. entegre plan ve acil müdahale rol alanlarının eğitimi Planın periyodik kontrolünün gözden geçirilmesinin ve güncelleştirilmesinin sağlanması Yerel topluluğun ve halkın entegre planı hakkında bilgilendirilmesidir. Çoğu ülkelerdeki kimyasal maddeler çevreye atılmakta: Bu durum çevrede yaşayanlar ve çevre. Çevre Yönetim Sisteminin felsefesi ile Apeli programının öngördüğü hedeflerle uyum içinde olduğu görülür. gereken durumlarda toplumu bilgilendirmeli. Bütün bu çalışmalarda sivil toplum örgütleri ile medyaya çok büyük görevler düşmektedir. Kimyasal madde üreten ve kullanan sanayiler hem bu risklerin kaynağı. Toplum geleneğine sahip çıkma kararlılığını göstermelidir. Bu maddelerin insanlara ve çevreye en az zararlı etkiyi sahip olmasına çalışmalı. ilk yardım/temizleme/imha yöntemleri. kullananlara. Gelişmiş ülkelerde kimyasal maddeler ile çalışanlar ve kullananlar güvenlik önlemleri altında çalışmakta ve düzenli sağlık kontrolllerinden geçirilmektedirler. paniği önleyecek bilinçlenmeyi yaratmak için ilgili kurum ve kuruluşlarla işbirliği içinde olmalıdırlar. Ülkemizde önde gelen kuruluşları ISO 14001 (Belgelendirme) almış durumdadır. Sanayi ile içice yerleşim nedeniyle yakın çevreyi hatta coğrafik etkiler nedeniyle uzak çevreyi bile etkilemektedir. yetkililere ve üretim bölgesi sakinlerine kimyasal maddenin nitelikleri.• • • • • Mevcut planların. Katılan grupların. Teknolojik riskler ya yeterli ve etkin önlemler alınmadan yapılan üretimler nedeniyle yada doğal afetler sonrasında çıkmaktadır. risk değerlendirme metodları geliştirmeleri ve bu değerlendirmelerle ilgili veri bankaları kurmaları ve bu bilgileri bütün ülkenin kullanacağı şekilde düzenlemeleri gerekmektedir.

Ülkemizde bu konu ile ilgili veri bankalarının kurulması (Çevre. depolayanların. Her ülke çalışanlarına toprağı. 1 Fiziksel özellikler (görünüş. yönetmelik vs. • Kimyasal maddenin tanımı. Etkilenme düzeyleri. Bilgi-öğrenme hakkı (Right toknow) deyimi iki ana fikirden oluşur. havayı kısacası insanlarını ve çevreyi korumak için çeşitli kanun. işbirliğine ve iletişime gerek duyulur. Acil durum ve ilkyardım bilgileri. kaynama noktası gibi) Sağlık üzerine bilinen etkileri ve korunma yolları. Çalıştığımız işyerinde ve yaşadığımız çevrede kimyasalların tehlikelerini bilmek Anayasal bir haktır. • • • • • • • Bir karışım ise bileşenleri. Kanser yapma olasılığı. birçok dokümanlar hazırlar ve yaymlar. MAK. Bilgi-öğrenme hakkına göre her üretici kimyasala ait fiziksel ve sağlık tehlikelerini belirten en son bilgileri sağlamakla yükümlüdür. Tüketiciyi ve kullanıcıyı korumak. STELL değerleri. kullananların ve üretiminde çalışanların bu kimyasal maddelerin tehlikeleri konusunda değerlendirme yapmalarım sağlamak. • Kimyasal maddeyi taşıyanların. bu kimyasallarla ilişkide bulunan herkesin (İşçi-İşveren-Toplum vd) bu bilgileri birbirlerine ulaştıracaklarını açıklamak. Değişik förmatlarda hazırlanan MSDS'ler aşağıdaki bilgileri içermek zorundadırlar. tüzük. • Her ne şekilde olursa olsun. çalışma ve kullanma yöntemlerini saptamak amacı ile ulusal ve uluslar arası düzeyde kimyasallarla ilgili standartlar oluşturulur. En önemli sorun ise kullandığımız kimyasallarla ilgili yeterli bilgileri elde etmektir. doğayı tahrip etmemek. suyu. koku. MSDS hazırlayan kişi ve kuruluşun ismi. Tehlike Bilgi Formları-Malzeme Güvenlik Bilgi Formları (MSDS) yalnızca kimyasalların neden olduğu sağlık ve güvenlik tehlikelerinin azaltılmasına yarayan bir sistemin parçasıdır. 19 . Çevreye bilinçsizce atılan kimyasal maddelerin türüne göre bu maddelerin ciddi sağlık sorunları ile tehlikelerini bilmeyen çalışanlar ve çevrede yaşayan insanlar için karşılâşabilmekte ve çevrede kalıcı bir kirlilik gözlenmektedir. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı) ve isteyenlere iletilmesi çok önemlidir. Sağlık.doğurmaktadır. TLV. Ancak bu düzenlemelerin etkili ve yararlı olabilmesi için endüstri-devlet-kullanıcı arasında çok iyi bir koordinasyona. TMMOB Kimya Mühendisleri Odası olarak tüm eğitimlerimizde bu olguyu anlatarak ülke genelinde yaygınlaştırmaya çalışmaktayız.

önemli ölçüde kısıtlanmış veya hükümetlerce onaylanmayan ürünler listesi" United Nations Sales Section. Parlayıcı. 1475 sayılı İş Kanunu.Endüstriyel Kimyasallarla İlgili Bilgi Edinmek ve Kullanmak Çalıştığınız işyerinizde ve yaşadığınız çevredeki kimyasalların tehlikelerini bilmek anayasal bir haktır.Anayasasınm Çalışma Hayatı ile ilgili maddeleri. Bilgi kaynaklarını daha ayrıntılı incelersek. Depolanması Hk. ÇED Yönetmeliği. kanserojen kabul edildiği. İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Kuralları Hakkındaki Tüzük. Yönetmelik. Zararlı Kimyasalların Taşınması. v. Söz konusu kimyasal maddeye alternatif olabilecek daha güvenli hangi kimyasal maddelerin hangi maddeler aramak gerekebilir. Sizin işyerinizde kullandığınız belirli kimyasalların son derece tehlikeli kimyasallar listesinde yer alıp almadığını. piyasadan çekilmiş. İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği temsilcisi veya sorumlu müdür işverenin kimyasal madde imalatçısından veya satıcısından bilgileri alıp işçilere verilmesi konusunda ön ayak olmalıdır. Yurtdışında kimyasal maddelerle ilgili sağlık ve güvenlik bilgileri herkese açıktır.C. işyerinde kullanılan bütün kimyasal maddelerle ilgili eksiksiz bilgi verilmesini zorunlu kılmaktadır. Patlayıcı Tehlikeli ve Zararlı Tedbirler Hakkında Tüzük. A) YÖNETİM Dünyada pek çok ülkede tehlike bilgisi yada bilme hakkı konusunda mevzuat bulunmaktadır. En önemli sorunlardan birisi ise kullanılan kimyasallar ile ilgili yeterli bilgileri elde etmektir. Bazı işçi sendikalarının işverenle imzaladıkları toplu sözleşmelerde. yönetmelikler kapsamında bu bilgiyi elde etmek olasıdır. Kendi işyerinizin durumuna göre değişiklik yaparak kimyasal madde imalatçısından veya satıcısından bilgi istemek için yazabileceğiniz bir mektup örneği verilmektedir. kimyasalların nasıl sınırlandırıldığının ve kimyasalların yasaklandığının veya kullanımının kısıtlandırılan kimyasallarla ilgili olarak Birleşmiş Milletlerin Yayını olarak "Tüketimi ve/veya satışı yasaklanmış.d. Eğer mektubunuza makul bir süre içerisinde onlardan yanıt alamazsanız bir kez daha hatırlatma yazısı göndermeyi deneyiniz. Dolayısıyla bu bilgileri bilmeniz doğal hakkınızdır. İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğü. B) İMALATÇI/SATICI İşveren veya işveren vekili size gerekli bilgileri sağlamadığı taktirde sorumlu müdür veya işyerinizde varsa sendika temsilcisi ile birlikte doğrudan doğruya kimyasal madde imalatçısına yazarak bu bilgileri kendiniz isteyebilirsiniz. Ülkemizde ise T. kullanılan "bütün kimyasal maddelerle ilgili olarak mümkün olduğunca fazla bilgi ve eğitim sağlama konusunda işverenlere yasal sorumluluk yüklemektedir. Tekrar yanıt alamazsanız bu kimyasal maddenin kullanımını durdurabilirsiniz ve bu hususu hatırlatma yazısında belirtiniz. sendika. Bu yasalar. 20 . İmalatçı firmaların çoğuna bu bilgileri vermesinin yasal bir prosedür olduğunu anlatmak gerekmektedir.

Değişik formatlarda hazırlanabilen MSDS'1er aşağıdaki bilgileri içermek zorundadırlar. I Bölüm. MSDS'lerin sekiz bölümde hazırlanmasını önerir. Acil durum ve ilk yardım bilgileri. İş Güvenliği kuruluşu olan OSHA (Occupational Safety Healt Associations). koku. STELL değerleri. İşverenlerde bu bilgileri standarda uygun olarak çalışanlara aktarmakla yükümlüdürler. Ticari bir sır değilse. depolayanların. Bir karışım ise bileşenleri. Kanser yapma olasılığı.9 ve dokümanın en son baskısını isteyebilirsiniz. işveren.) bu bilgileri birbirlerine nasıl ulaştıracaklarını açıklamak Bilme hakkına göre her üretici o kimyasala ait fiziksel ve sağlık tehlikelerini belirten en son bilgileri sağlamakla yükümlüdür. Yayının standart kitap numarası C. kullananların ve üretimde çalışanların bu kimyasal maddelerin tehlikeleri konusunda doğru değerlendirme yapmalarını sağlamak: • Her ne şekilde olursa olsun. toplum vd. telefon 21 . bu kimyasallarla ilişkide olan herkesin (işçi. Fiziksel özellikler (görünüş. sağlık riskleri ile ilgili ayrıntılı bilginin MSDS'de mutlaka yer almalıdır. kimyasalın yapısı hakkında bilgi verilmelidir. adresi.Newyork United States Of Amerika veya Geneva.TEHLİKE BİLGİ FORMLARI (MALZEME GÜVENLİK BİLGİ FORMLARI) Tehlike bilgi formları-Malzeme Güvenlik Bilgi Formları (MSDS) yalnızca kimyasalların neden olduğu sağlık ve güvenlik tehlikelerinin azaltılmasına yarayan bir sistemin parçasıdır. İşçi Sağlığı. Etkilenme düzeyleri TLV. ISBN 92-1-130145. Switzerland. Sağlık üzerinde bilinen etkileri ve koruma yolları. • Kimyasal maddeyi taşıyanların. Amerika Birleşik Devletleri. kaynama noktası gibi). Ticari sır olsa bile. İşte bu aşamada Malzeme Güvenlik Bilgi Formları (MSDS ) devreye girmektedir.Maddenin Tanımı Bu bölümde ürünün kimyasal adı veya ticari adı yer alır. • • • • • • • ® Kimyasal maddenin tanımı. MSDS'i hazırlayan kişi veya kuruluşun ismi. Birinci bölümde imalatçının veya satıcının adı. Bu sistemin Amerika Birleşik Devletlerindeki resmi adı "Tehlike İletişim Standardıdır" Daha yaygın kullanım adı "Bilme-Öğrenme Hakkıdır" Bilme Öğrenme Hakkı (Right to Know) deyimi iki ana fikirden oluşmaktadır. MAK.

Kanserojen maddeler istisnadır ve karışımın yüzde birinin onda birini (%0. f) Özgül ağırlığı. Ürünün içindeki tehlikeli maddeler kimyasal isimleriyle listelenmelidir. h) Buharlaşma oranı. Bu özellikleri "yangın tehlikesi yaratabilecek sıcak bir ortamda buharlaşmayı" solunum koruyucu gerektirebilecek buhara dönüştürmeyi verebilirsiniz. Kimyasal için verilmesi gereken özellikler şunlar olmalıdır. Listedeki maddelerin her biri için ek etkilenme düzeyleri belirtilmelidir. Bu bölümde sağlığa zararlı bileşenlerin adları (herkesçe bileşiğin tümü içindeki oranları belirtilmelidir. OSHA'nın izin verilebilir etkilenme düzeyi (PEL) değerleri ile Amerika Resmi ve Özel Sektör Endüstri Hijyenistleri Birliği'nin belirlediği Eşik Sınır Değeri (TLV-ESD). TLV ise her zaman için PEL'den daha koruyucu olan önermedir.İçindeki Tehlikeli Maddelerin Bileşimi Bu bölümde kimyasal maddenin/bileşenin sağlığa zararlı yapısıyla ilgili bilgiler yer alır. j) Patlama noktası. ABD'de PEL'in verilmesi yasal zorunluluk. Acil durumla karşılaşmadan önce bilgi almak için imalatçının satıcının aranması daha uygundur. g) Hacme göre uçucu yüzdesi.Bölümde maddenin fiziksel ve kimyasal özellikleri yer almalıdır. Ek bilgi olarak Kısa Süreli Etkilenme Düzeyleri (STELL) ve Yaşamı ve Sağlığı Anında Etkileyecek Tehlikeli Düzeyi (IDLH) bilgileri yer alabilir. d) Suda çözünürlüğü e) Erime noktası. v bilinen ve kimyasal adları) ve mümkünse 22 .numarası.l) oluşturuyorsa listede belirtilmelidir. Karışım olan ürünlerde tehlikeli kimyasallar listesine olan ve ürünün yüzde birini (%1) veya daha fazlasmı oluşturan maddelerin yazılması gereklidir. izin verilen maksimum konsantrasyon değeri (MAK) kapsayabilmelidir. II Bölüm . b) Buhar basıncı. a) Normal görünüş ve kokusu. MSDS'in hazırlandığı tarih ve iş saatleri dışmda acil aramalar için bir telefon numarası yer almalıdır. i) Kaynama noktası. c) Buhar yoğunluğu. m-Bölüm: Fiziksel ve Kimyasal Özellikleri III.

Bununla beraber imalatçılar bu bilgileri "buharını solumayın" veya "cilde temas etmemeli" gibi basit ve yetersiz cümlelerle ifade etmektedirler. havayla karıştığı zaman tutuşacak bir karışım oluşturacak kadar buhar çıkaracağı en düşük sıcaklıktır. sindirim. yanma veya alt ve üst patlama sınırlarını (LEL. ürüne en dayanıklı koruyucu giysi ve eldiven materyali belirtilmelidir. güvenli bir şekilde depolama. ürünün kanserojen olup olmadığı (bu bilgilerin Uluslar arası Toksikoloji Programmdan mı. UEL) alevlenme düzeylerini. ağız-oral) sağlık üzerinde yarattığı akut ve kronik etkiler. maruziyet işaretleri ve belirtileri. parlama noktasında belirlemede kullanılan iki yöntemi (kapalı veya açık kap) söz edilmesi yararlıdır. yangınla özel mücadele yöntemleri. bir sıvının. 23 . bu malzeme o kadar uçucu demektir. olağandışı yangın ve patlama tehlikeleri açısından yaklaşılır. Vn-Bölüm: Kullanım Sırasında Alınması Gereken Önlemler Acil durumlarda ne yapılacağına ilişkin planlar geliştirmek için gereken bilgileri dökülmeler sonrasında temizleme işlemleri. onun üzerinde yangının yayılmayacağı düzey anlamına gelmektedir. kullanma önlemleri ve kaza ile ortama karışması halinde uygulanacak önlemler detaylı bir şekilde yer almalıdır. köpük türünü veya kimyasal söndürme istemleri kastedilmektedir.rV-Bölüm: Yangın ve Patlama Bilgileri IV Bölüm. Solunum koruyucuları (respirator). Yangını söndürmede kullanılacak araçlarla doğal olarak bir yangın durumunda kullanacağımız suyu. Vin-Bölüm: Kontrol Önlemleri Bu bölümde havalandırma. Buna ek olarak. deri absorbsiyonu. Parlama noktası ne kadar düşükse. En alt düzey de onun altında yangının yayılmayacağı düzeydir. çalışma uygulamalar ve kişisel koruyucu teçhizat donanımlar ile ilgili bilgiler yer almalıdır. VI-Bölüm: Sağlık İçin Yarattığı Tehlike Bilgileri Kimyasal maddenin vücuda giriş yolları (solunum. yangın söndürmede kullanılacak araçlar. Kanser Araştırmaları ile ilgili Uluslar arası Ajans veya OSHA'dan mı geldiği belirtilmelidir) maruziyet durumunda daha da kötüleşen sağlık sorunları ve önerilen ilkyardım/acil durum prosedürlerinin tamamı bu bölümde yer almalıdır. Bir kimyasal maddenin parlama noktası. V-Bölüm: Reaksiyona (Tepkime) Girme Bilgileri Bu bölümde maddenin diğer maddelerle etkileşmeye girip girmediği belirtilir. Ancak MSDS'lerde çoğu zaman eksik ve yetersiz hazırlanan bölümdür. Bu yan ürünlerinin uygun biçimde saklanması ve kullanılması ile ilgili bilgiler yer almaktadır. parlama. Alevlenme düzeyleri ile havadaki en düşük ve en yüksek gaz veya buhar konsantrasyonları kastedilmektedir. Ancak yine bu bilgilerde eksik yer almaktadır. Eğer tepkimeye giriyorsa sonuç ürünleri ile ilgili tehlikelerini gösterir. En yüksek düzey.

bunları gözden geçirmeli. Ayrıca ülkemizde birkaç büyük kuruluş dışında kullanımı olmayan "MALZEME GÜVENLİK BİLGİ FORMLARININ" (MSDS) yaygın olarak kullanımı ve endüstrimize kazandırılması ile Türkiye'de sayıları onbinlerle ifade edilen iş kazaları ve meslek hastalıklarının büyük oranda önüne geçilebileceği gibi iş veriminde de artışlar sağlanacak ve çevre koruma çalışmalarına da katkıda bulunacaktır. MSDS'leri hazırlayanlar tüketiciye doğru ve güvenilir bilgiler vermek zorundadırlar. bilgiye sahip olmadıkları gözönüne alınarak verilen bilgilerin kolay anlaşılabilir ve sade olmasına özen gösterilmelidir. Unutulmamalıdır ki. D-ETİKETLER Kimyasal madde kaplarının veya bidonlarının »üzerindeki etiketlerde önemli bir bilgi ile kaynağıdır. Bu nedenle MSDS hazırlanırken tehlikesi bilinmeyen bir veya birkaç kimyasal söz konusu olduğundan çalışanları korumak ve uyarmak için gerekli koruyucu önlemlerin gerekir. Kısa süreli (short term) ve uzun süreli (long term) yapılan toksikolojik testlerden elde edilen bilimsel sonuçlarda her yıl gözden geçirilerek MSDS'lerde gerekli düzenlemeleri yapılmalıdır. Herhangi bir kimyasal madde ile çalışan veya çalışılacak olan kişi ve kuruluşlar. üretici firmalardan sipariş öncesi MSDS'leri istemeli. Halen çok az firma tarafından bu tür dokümanlar alıcının talebi halinde verilmektedir. tüketicilerin büyük bölümünün yeterli teknik. ısmarlamadan önce kimyasalların nasıl değiştirmeyi Mevcut kontrollerin yeterli ve olası tehlikelerin düşündüğümüz kimyasal maddeninkinden daha büyük olmadığından emin olmak gerekir. Etiketlerdeki bilgiler eksik olabilir veya kimyasal maddenin üretildiği ülkeye bağlı olarak etiket bilmediğiniz bir dilde yazılmış olabilir. Üretici ve ithalatçı firmalar hazırlanan bu MSDS'leri her numune veya mal ile birlikte kullanıcı kuruluş ve kişilere vermelidir. yönlendirerek kullandıkları kimyasal maddelere ait MSDS'lerin hazırlanmasını istemeleri gerekmektedir. Ayrıca. Etiketler her zaman kaplara tutturulmalıdır ve etikette belirtilen kimyasal madde kabın içindeki kimyasal madde aynı olmalıdır MSDS'lerde olduğu gibi etiketlerinde yetersizlikleri vardır. 24 . Ancak bunlar hem sayı yönünden hem de içerik yönünden yeterli değildir. Bu amaçla pictogram kullanımı yararlı bir yoldur. MSDS'lerin faydalı olabilmesi için kullanıcının bu formlarla yazılı bilgilerin doğruluğundan emin olması gereklidir. gerekli önlemler alınmadığı taktirde zararsız hiçbir kimyasal madde forma alınması yoktur. Ülkemizde tüketicilerin üretici firmaları uyararak. kullanıldığını incelemektir. eğer yanlış bilgiler varsa düzeltilmesi istemiyle üretici firmaya geri gönderilmelidir.Doğru MSDS'ler elde etmenin ilk adımı.

Kapalı alanlarda kullanmaktan kaçının. yeni bir kimyasal pestisitin reklam kampanyası başarılı gitmiyorsa yada bir başka ülkedeki raporlar bu kimyasal maddenin işçilerin sağlığına zarar verdiğini gösteriyorsa. Sorumlu Kuruluş Acil durumlarda arayın. Chemtown. Tehlike Uyarısı Tehlike : Solunduğunda toksiktir. Hasta nefes alamıyorsa suni solunum (ağızdan ağıza tercih edilir)yapın. 1. imalatçı ticari ismi değiştirebilir ama kimyasal isim aynı kalır. Michigan 06660 Sorumlu Kuruluş Chlorothane YU 1.-trikloroetan) belirtildiğine ve tehlikelerin yol açabileceği tahribatlar açısından yazıldığına dikkat edilmelidir. İlk Yardım : Solunması halinde temiz havaya çıkarın. Cilde temas etmeyin. ancak kimyasal isim daha önemlidir. Daha fazla bilgi için : Solve Chemicals ile temas kurun l. maddenin içindekiler değişmediği sürece kimyasal isim değişmez. buhar. mide bulantısı. Nefes almada zorluk çekiyorsa oksijen verin. Solumaktan (toz. Kimyasal ismi ve ticari ismi. ürünün içindeki gerçek kimyasal maddenin (1. bilinç kaybı. 1 -trikloroetan (%100) içerir. gaz) kaçmın Kapalı tutun Havalandırmanın yeterli olduğu yerde kullanın İlk Yardım : Solunması halinde temiz havaya çıkartın.1. Doktor çağırın. Etkileri : Aşırı maruziyet halinde Merkezi Sinir Sistemi üzerinde başağrısı. sis. Michigan 06660 Telefon (313) 888-7277 Yeterli yetersiz bir etiket ve daha iyi bir etiket örneği Bu etikette. Kullanım : Yalnızca uygun şekilde havalandırılan yerlerde kullanın. (Örneğin. Karaciğeri böbrekleri ve kalbi etkileyebilir. Her iki ismi de almaya çalışın.Aşağıda iki örnek verilmektedir.) Daha İyi Etiket Ürün Adı 25 . Solve X Chemicals Chemtown.Slime.1. Endüstriyel kimyasalların çoğunun iki ismi olduğu bilinmelidir. ancak ticari isim her zaman değişebilir. Yetersiz Etiket Ürün Adı Tehlike Uyarısı Chlorothane YU Tehlike : Solunduğunda toksiktir. ölüm gibi etkilere yol açabilir. Hasta nefes alamıyorsa suni solunum yapın. Cildi ve gözleri tahriş eder. baş dönmesi. Doktor çağırın. Rock Road.

Malzeme Güvenlik Bilgi Formlarının ve kimyasal maddelerin üzerindeki diğer tehlike bilgilerinin nasıl yorumlanacağı. Etiketlerin.Çeşitli iş süreçleri ve bakım işi de dahil olmak üzere. Bu göstergeler işyerindeki belirli kimyasal tehlikelerin teşhis edilmesine ve araştırılmasına gereksinim olduğunu göstermektedir. makinaların. kullanılan bütün kimyasal maddeleri ve işçilerin. Teftiş sırasında aşağıdaki sorulan cevaplamaya çalışın. Gerekli olan koruyucu malzemenin kullanımı ve bakımı Kontrol önlemlerinin etkili bir biçimde işleyip işlemediğinin nasıl anlaşılacağı. 1. Tehlikeleri (riskleri) belirlemenin bir diğer yolu.Çoğu işyerinde kullanılan kimyasal maddeler genellikle farklı kimyasalların karışımıdır veya toksik olabilecek diğer kimyasal maddeler eser miktarda kirlenmiş olabilir. kap veya bidon etiketlerinden ve MSDS'lerden bilgi edinmeye çalışın. F. Hava (ortam) ölçümleri işyerindeki kimyasalların hangi düzeyde olduğunu gösterebilir. • Belirli kimyasalların olası.Kimyasal maddelerin tam isimleri nedir? işyerinizi teftiş etmektir. Acil durum ve ilk yardım önlemleri. işvereniniz size kendi kullandığınız kimyasallarla ilgili eğitim sağlamalıdır. Her yeni eleman için eğitim gereklidir ve çalışanlar içinde düzenlemelidir. kimyasal tehlikelerle ilgili bilgi edinmenin önemli araçlarından biridir.İŞYERİ TEFTİŞİ İşyerinizdeki kimyasal riskleri belirleyen diğer bir yol ise çalışanlardan gelen şikayetlerle ilgili kayıt tutmaktır. havalandırmanın (pencereler vb. 2. Eğitim şunları içermelidir. Bu durumda MSDS'ler yeterli olamaz. • • • • • Söz konusu kimyasallar ile nasıl güvenli biçimde nasıl çalışacağı konusunda bilgiler.) NOT: Ortam ölçümleri düzenli yapılsa bile siz işyeri teftişi yapmalısınız. Örneğin hastalık sayısındaki artış ve çalışanlarda değişik belirtiler ortaya çıkabilir vb. (İşyerinizin basit bir belirli aralıklarla eğitim ve sağlık üzerindeki etkiler konusunda 26 . işyerinizde hangi kimyasal maddeler kullanılmakta. çünkü hava ölçümünün sağlamadığı bilgileri işyeri teftişi ile sağlayabilirsiniz. yada bilinen tehlikeleri bilgiler.EĞİTİM Etkili bir eğitim. Kimyasal maddeler ile çalışıyorsanız. ancak hem ölçüm cihazlarını hem de yetişmiş personeli sağlamak çok zor olabilir. bulundukları konumu not ederek şemasını yapmak kolaylık sağlayabilirsiniz. E.) depolama alanlarının vb.

Kimyasal maddeye maruziyeti önlemek için hangi önlemler alınmış? F.a) Ticari isimlerini b) Kimyasal isimlerini bulmaya çalışın 3. Örneğin geçmişte akciğer hastalığı olan kişilerin tozlu yerlerde çalıştırılmaması gerekir. işvereniniz. kimyasal madde imalatçısı ve satıcısı dışında. • • • • İşçi sendikanız Bölge çalışma müdürlükleri Çalışma Bakanlığı Uluslararası iş Kolu Federasyonları (ITS'1er) 27 .Kimyasal madde katı mı. • İşe alınmadan önce çalışanların sağlık muayenelerinin yapılması ve "hassas kişilerin belirlenmesine dikkat edilmelidir. kokusunu alabiliyor veya hissedebiliyor musunuz? Gözlerinizi rahatsız ediyor mu. • Etkili bir tıbbi gözetim programı. 9.Bu kimyasal maddelerin işyerinizde ne zamandan beri ve hangi sıklıkta kullanılmakta olduğunu tespit edin. giderlerini şirketin karşıladığı bir tıbbi gözetim programı kapsamında olmanızı sağlamalıdır.Kimyasal madde ne için kullanılıyor. belirli kimyasal maddeler ile bilgi edinmenize yardımcı olacak başka bilgi kaynaklarını da bulunmaktadır. gaz mı? Kullanım sırasında biçim değiştiriyor mu (örneğin.Duyularınız ne diyor-kimyasal maddeyi görebiliyor.DİĞER BİLGİ KAYNAKLARI İşvereniniz. • Periyodik sağlık muayenelerini meslek hastalıklarının erken belirtilerini teşhis etmeye yardımcı olacaktır.? 7. H. keresteden talaşa?) 8.TIBBİ GÖZETİM Kimyasal maddelerle çalışıyorsanız. çalıştığınız maddelerle ilişkili olabilecek sağlık etkilerinin erken işaretlerini teşhis edilmelidir. Bu kişilerin sağlık açısından riskli olmayacak işlerde çalıştırılmasına yardımcı olacaktır. 4. püskürtme mi vd. temizleme mi.Kimyasal maddeyi kaç kişi ve ne kadar süreyle maruz kalmaktalar.Kimyasal madde nerede kullanılıyor ve nasıl depolanıyor? 6. 5. baş ağrısı yapıyor mu? Vd. • Sağlık muayenelerini (işe alınmadan önce periyodik) kimyasal maddelere maruz kalmanın biyolojik göstergelerini ve kimyasal madde işlerim saptayabilmek için kan ve idrar testlerini içeren biyolojik gözetime yer verilmelidir.

2 cilt 2) N. BLO 1993. Basım. 4. 1998 3) J. 28 . Dawn: Work is dangerous to your health (Çalışmak Sağlığınız İçin Tehlikelidir). 1) ILO encyclopaedia of occupational health and safety (ILO'nun işçi sağlığı iş güvenliği ansiklopedisi). Bilgili bir işveren ile çalışıyorsanız. bunları azaltmak yada tümüyle ortadan kaldırmaktır. 7. dolayısıyla gerçekleri araştırmak hakkınızdır.I Sax: Dangerous properties of industrial materials (Endstriyel materyallerin tehlikeli özellikleri) New York.• • • Uluslararası Çalışma Örgütü (ELO) Yerel kütüphane Üniversiteler ve yüksek okullar Sizlere yararlı olabilecek bazı kaynaklar aşağıdadır. 1. Sistematik bir düzen var mı. Van Nostrand. Topladığınız bilgileri kullanarak bu amaç doğrultusunda çalışmanın birkaç yolu vardır. • Denetim sonuçlarınızı sizin dışınızda görevli olan işçi sağlığı ve iş güvenliği komitesi ve çalışanlarla tartışın. eksik bilgileri nasıl tamamlayacağınızı düşünün? • • • Elinizdeki bilgileri kullanarak çalışanları eğitin. Kimyasal risklerle ilgili bilgileri toplu pazarlık taleplerinizin dayanağı olarak kullanabilirsiniz. çalışanları koruyabilme ve tehlikeleri ortadan kaldırma şansınız daha yüksek olacaktır. Random House 1973 I-BİLGİLERİN KULLANILMASI İşyerinizdeki kimyasal riskleri belirledikten sonraki adım. Uygun kontrol önlemlerinin alınmasını. New York. Basım Cenevre. Dolayısıyla işyerinizdeki kimyasal tehlikeler konusunda daha fazla bilgi sahibi oldukça. İş güvenliği bu bilgileri kullanarak öncelikleri belirleyebilir. eğitilmesini ve kimyasal risklerin azaltılmasını veya bütünüyle ortadan kaldırılmasını sağlamaya yönelik girişimlerde bulunmalıdır. iş arkadaşlarınızın yanında işvereninizi de eğitmeniz gerekebilir.M. çalışanların kimyasal maddelerle güvenli bir şekilde nasıl çalışacakları konusunda bilgilendirilmesini. Kimyasal maddelerle ilgili sağlık ve güvenlik bilgileri herkese açıktır. elinizdeki bilgilerde eksiklik bulunuyor mu. İSÇİ SAĞLIĞI VE İS GÜVENLİĞİ TEMSİLCİSİNİN ROLÜ İşyerinizde tehlikeli kimyasal maddeler var ise çalışanların bunlara maruz kalmasını önlemeye yardımcı olmak için proaktif biçimde çalışmanız (yani sağlık sorunları yada kazalar olmadan önce harekete geçmeniz) özellikle önem taşımaktadır.M Stellman ve S. 2.

10.S. söz konusu kimyasal maddeye daha güvenli alternatifler arayabilirsiniz. İşyeri atmosferindeki tehlikeli kimyasal maddelerin hangi yoğunlukta olduğunun düzenli biçimde izlenmesini sağlamak amacı ile sendika ve işverenle birlikte çalışın. 4. Özellikle tehlikeli işlere ya tümüyle son verilmeli veya mühendislik kontrolleri yoluyla daha güvenli hale getirilmelidir. 7. Bu çalışmaların sonuçlarını isteyin. Giderlerini şirketin karşıladığı. etiketlere ve MSDS'lere bakabilirsiniz. Bir kimyasal madde üreticisine ürettikleri maddeler konusunda bilgi isteyen bir yazı gönderip makul süre içerisinde yanıt almadıysanız. 9. ayrı yıkanmasının önemi konusunda eğitin.S (T.3. işyerinde kullanılan kimyasal maddelerin her biri için M.D. Bu noktada. İşyerinizde çalışan işçilerin iş giysilerini evde yıkamalarının önüne geçmek için çamaşır yıkama olanaklarının sağlanması için çaba gösterin Çalışanların iş giysilerini ailelerinin diğer çamaşırları ile birlikte değil. İşyerinizde özellikle tehlikeli olan işleri yapan çalışanlara "tehlikeli iş" parası veriliyor mu? Paranın sağlığın yerini tutmayacağını bilmek gereklidir. Varsa işçi sendikanız ile eğitim programlarını birlikte yapmayı deneyin Böyle çalışma yöntemi size işyerinizdeki sorunların çözümüne uzun vadede yararlı olacaktır. İşyeri teftişleri düzenleyebilirsiniz.S.S'ler veya diğer bilgileri sağlaması tavsiye edilmelidir. İşçi sağlığı ve iş güvenliği temsilcilerinin.F) tutulması ve ayrıca muhtemel kirleticiler veya kimyasal yan ürünlerle ilgili M. ortam ölçümü yapılmasını isteyebilirsiniz. bu kimyasalın kullanımının durdurulabilmesi için işverene tavsiyede bulunabilirsiniz.B. Toksik maddeler çok farklı 29 . SONUÇ OLARAK • İnsanlara ve çevreye verebileceği zararlar konusunda çok az şey bilinmesine karşın.D. İşverenin yada sendikanın ortam ölçümlerini yapacak eğitilmiş personeli yoksa. çalışanların eğitim programlarının geliştirilmesinde ve içeriğinin planlanmasında işveren ile birlikte çalışmayı deneyin. Bazı sendikalar işyerindeki eğitim programlarının içeriği ve kullanılan öğrenme yöntemleri konusunda sendika onayının alınmasını sözleşmelerine koydurmayı başarabilmiştir. 5. 8. Ayrıca biyolojik ve tıbbi gözetim sonuçlarını isteyebilirsiniz. Çeşitli kaynaklara danışabilirsiniz. Çalışanların kimyasal maddelere tehlikeli düzeylerde maruz kalıp kalmadığını belirlemenin birkaç yolu vardır. İncelemeleriniz sonuçlarına dayanan değişiklikler yapmak için işveren ve varsa sendika ile birlikte çalışın. 6. kimyasal maddeler günümüzde hemen her meslekte kullanılmaktadır. çalışma bakanlığından yardım alabilirsiniz. işçi arkadaşlarınızla konuşarak onların kimyasal madde kullanımı ile bağlantılı olabilecek sağlık şikayetlerinin olup olmadığını araştırabilirsiniz vb.

Dolayısıyla çalıştığınız kimyasallar hakkında bilgi edinmeniz önem taşımaktadır. Bazı ülkelerde ise insanları ve çevreyi korumak amacıyla kimyasal maddelerin ne şekilde atılacağına ilişkin katı yasal düzenlemelere yer verilmektedir. • Kullanılan ve geliştirilen kimyasal maddelerin çoğunun kısa yada uzun dönemde sağlık üzerindeki olası etkileri konusunda hiçbir bilgi olmamasma rağmen. • Çalıştığınız maddeler hakkında bilgi edinmeniz. giriş yolu ve o kimyasal maddeye kişinin tepkisi bu faktörlerden bazılarıdır. Dünyada her yıl en az 400 milyon ton kimyasal madde üretilmektedir. En iyi korunma yöntemleri kullanılıyor olsa bile. • Endüstriyel kimyasallar konusunda bilgiler hayati önem taşımaktadırlar.biçimlerdedir ve deride kızarıklardan kansere kadar çeşitli sağlık sorunlarına neden olabilmektedir. Toksik kimyasallar vücudun farklı kısımlarında akut. • Kimyasal maddeler her tür endüstride kullanılmakta olduğundan. Kimyasallarla çalışmak tehlikeli olabileceğinden. 30 . günümüzde hemen hemen bütün çalışanlar bu kimyasalların risklerine maruz kalmaktadırlar. • Kimyasal bir maddenin toksik etkisinin türü çeşitli faktörlerce belirlenir. bu durum insanlar ve çevre üzerinde genellikle ciddi sonuçlar doğurmaktadır. Bu bilgileri işvereninizden veya kimyasal madde üreticisi/satıcısından sağlanmalıdır. • İşyerinizdeki mevcut sendika ile iletişimde bulunun. bütün çalışanların tehlikeli maddelere karşı iyi korunmaları gerekmektedir. AKILDA TUTULMASI GEREKEN NOKTALAR • Kimyasallar herkesin yaşamımn bir parçasıdır. Çalışanlar için güvenli bir çalışma ortamı yaratmaya çalışması gereklidir. Kimyasal maddenin biçimi. uygun kontrol önlemlerinin alındığından emin olmanız ve haklarınızı bilmeniz önemlidir. tehlikeli maddelerin işyerinde kullanılmalarının en aza indirgenmesidir. • • Kimyasal maddeler vücuda solunum. • Çoğu ülkede kimyasallar çevreye atılmakta. KİMYASALLARIN GİRİŞ YOLLARI/SAĞLIK ÜZERİNDE ETKİLERİ KONUSUNDA AKILDA TUTULMASI GEREKEN NOKTALAR • Endüstriyel kimyasallar çalışanlar üzerindeki etkileri veya kimyasal maddenin fiziksel biçimi açısından tanımlanabilir. sindirim veya deri absorbsiyonu yoluyla girebilir. kronik ve sistemik nitelikte çeşitli zararlı etkilere yol açabilir. çalışanların potansiyel toksik maddelerle çalışması istenmektedir. • • Çalışanlar endüstriyel kimyasallara farklı fizyolojik tepkiler gösterebilirler. • İşyerinde toksik maddelere maruz kalınması daha yüksek iş -kazası oranlarına da neden olabilir.

Mesleki tozların "güvenli" düzeyde tutulması için etkili kontrol önlemleri uygulanmalıdır. Gazlar parlayıcı veya patlayıcı olabilir.Toksik kimyasal maddeler esas olarak katı. Katılar kimyasal maddelerden bazıları solunabilen toksik tozlar veya buhar çıkartabilir. 4. Sıvı kimyasallar cildinizden absorbe olabilir.Bazı kimyasal maddeler normal ısıda gaz biçimindedir. gazların potansiyel olarak zararlı etkilerine karşı etkili kontrol önlemleriyle korunmalıdır.İşverenlerin çoğu toksik kimyasallarla bağlantılı tehlikelerin bilincinde değildir ve kimyasal atıkların güvenli bir şekilde nasıl kurtulacağını bilmemektedir. Katı biçimdeki kimyasal maddelerin yutulmasını önlemek için kişisel hijyen önemlidir. 2. bazı gazlar anında tahriş ederken.İŞYERİNDE BULUNAN KİMYASAL MADDE TÜRLERİ KONUSUNDA AKILDA TUTULMASI GEREKEN NOKTALAR 1. İşçilerin sıvı. (ve bunlar çok toksik olabilir) Gazlar solunabilir. toz. bu maddenin vücudumuza nasıl girdiğine ve bir ölçüde de yaptığı tahribatı etkileyebilir. Zararlı tozlarda esas tehlike bunların solunmasıdır. buhar ve gaz biçimindedir. 31 . Absorbe olduğunda deriye zarar verebilir ve /veya iç (sistemik) sağlık sorunlarına neden olabilir. Kimyasal tehlikeler konusunda işverenlerde eğitilmeye muhtaçtır. çok toksik olabilir. Buharlar solunum yoluyla vücuda girebilir ve kimyasal maddenin türüne bağlı olarak. 7. 3. 6.Bazı sıvı kimyasallar solunabilen ve kimyasal maddenin türüne bağlı olarak çok toksik olabilen buharlar çıkarır. katı veya diğer biçimlerdeki kimyasal maddelerden çıkan buharlara maruz kalmasını önleyecek kontrol önlemleri uygulanmalıdır. en düşük olan kimyasal maddeler katı olanlardır.Kimyasal zehirlenmeye yol açma olasılığı. 5. bazı gazlar kokusuz ve renksizdi. sıvı. Bununla birlikte sıva veya katı biçimdeki bazı kimyasallar ısıtıldığında gazlara dönüşür. Bazı buharlar gözleri ve deriyi tahriş eder. Yanıklar veya sıçradığında gözde tahribata da yol açabilir. Vücudunuza giren tozlar çok çeşitli ciddi sağlık sorunlarına yol açabilir. Buharlar parlayıcı veya patlayıcıdırlar. diğer gazların etkileri ancak sağlığınız ciddi biçimde zarar gördükten sonra fark edilir. Bu maddeler için ve özelliklede bunları daha tehlikeli biçimlere dönüştürebilen iş süreçleri sırasında etkili kontrol önlemleri uygulanmalıdır. Bazı gazların rengi veya keskin kokusu varken. İşçiler.Kimyasal maddenin fiziksel biçimi.Normal olarak toz biçiminde olan materyaller veya toz çıkaran iş süreçleri nedeniyle mesleki toza maruz kalabilirsiniz. Ancak katı kimyasal maddelerden bazıları yutulduğunda zehirlenmeye neden olabilir. Solunum ve deri maruziyeti olasılığını bertaraf etmek veya azaltmak için sıvı kimyasallarla yapılan çalışmalarda etkili kontrol önlemleri uygulanmalıdır. Bazı koşullar altında patlayabilirler. 8.Buharları havada asılı kalan çok küçük sıvı damlacıklardır.

Uygun olmayan biçimde atılan kimyasallar sonuçta içme suyunuza ve yiyeceklerinize karışabilir. asla ailenin çamaşırları ile birlikte değil ayrı olarak yıkayın. 32 . 10.İşyerindeki kimyasal maddeleri evinizde ailenize bulaştırmamak için işyerini terk etmeden önce yıkanın/duş alın ve gerekiyorsa giysilerinizi değiştirin.İşverenler kimyasal atıkları çoğu zaman çevreye "boşaltmaktadır". Kirli giysilerinizi işyerinde bırakın.9. Eğer bunları evde yıkamak zorundaysanız. Kimyasal atıklar yalnızca onaylanmış ve bakımlı atık boşaltma alanlarına boşaltılmalıdır.

Sağlık üzerindeki olumsuz etkilerin gözlendiği olaylarda konsantrasyon düzeyi ve maruziyet süresi neydi? 4. Saygılarımla. Ad Soyad Unvanınız 33 . (Kimyasalın Adı) insanlar üzerinde bilinen veya kuşku duyulan hangi zararlı etkilere neden olmaktadır? Kısa süreli veya uzun süreli maruziyette ortaya çıkan etkiler konusunda raporlar varsa bunları lütfen gönderir misiniz? 3. (Kimyasalın Adı) ile yada bu maddenin yakınında çalışırken hangi önlemlerin alınması tavsiye edilmektedir? 5. Depolama. Ticari Adı Kimyasal Adı : : (çalıştığınız şirketin adı ve adresi) işyerinde çalışıyorum ve yapmakta olduğum işin gereği olarak bu maddeyi kullanıyorum. Bu konuda yardımlarınız ve işbirliğiniz için şimdiden teşekkür eder. (Kimyasalın adı) maddesine maruz kalan işçiler için hangi ilk yardım önlemleri tavsiye edilmektedir.Kimyasal madde imalatçısından tehlike bilgi formu (MSDS) ve diğer teknik bilgiler isteyen mektup örneği Tarih Teknik Müdürler Kimyasal madde imalatçısının adı ve adresi Sayın Bay veya Bayan Aşağıda belirtilen ürününüzün sağlık üzerinde olası zararları konusunda bilgi istemek için yazıyorum. (Kimyasalın Adı) hangi maddelerden oluşmaktadır. 1. elleçleme ve taşıma için hangi önlemlerin alınması tavsiye edilmektedir? 6. Bana aşağıdaki bilgileri göndermenizi rica ediyorum. her bir maddenin kimyasal formülü nedir ve karışım içinde kabaca hangi oranlarda mevcuttur? Tehlikeli olduğu bilinen kirleticiler veya yan ürünler var mı? 2. bilgileri en kısa zamanda almayı umuyorum.

3. kursiyerler 3 ila 5 kişilik gruplar halinde çalışarak aynı işyeri için birkaç şema hazırlayabilir. bunları şema üzerinde kullanıldıkları.Çalışma sırasında bu kimyasallar vücudunuza hangi yollardan girebilir? 34 . Bu alıştırma iaa aşağıda belirtilen modellerden birini seçebilirsiniz. 2. • • Çalışırken kimyasal maddelerin vücudunuza nasıl girdiğini tartışmak. yada kendiniz bir model hazırlayabilirsiniz: 1. kursiyerlerden her biri kendi şemasını hazırlayabilir veya küçük gruplar halinde çalışarak işyerlerindeki kimyasallar riskler için grup şemaları çıkartılabilir ve eylem planı hazırlayabilir.Eğer herkes farklı işyerlerindense. yerin/yerleri yanına yazın. • Bir eylem planı hazırlamak. 3. Belirli çalışmalar sırasında kimyasal maddelerin nasıl kullanıldığını ve hangi kontrol önlemlerinin alınmış olduğunu veya alınması gerektiğini tartışmak.Farklı iş süreçlerinde hangi kimyasalların kullanıldığını biliyorsanız.Aynı işyerinden işçiler tek bir şema üzerinde çalışabilir.Belirli çalışmalar sırasında kimyasallar nasıl kullanılıyor? 4.İşyerinizdeki kimyasal risklerin semasının hazırlanması ve yapılacak girişimin planlanması İşyerinizin bir şemasını hazırlayın Eğiticiye not • • İşyerinizde işçilerin kimyasal maddelere maruz kalabileceği yerleri belirlemek.İşçiler hangi noktada kimyasal maddelere maruz kalıyor? 2. Çalışanları aşağıdaki sorunların cevaplarını şema üzerine yazmalarını veya çizmelerini isteyin: 1. Kimyasal tehlikelere maruz kalınmasını önlemek için işçilerin ve sendikaların eylem stratejilerini tartışmak.Hangi kontrol önlemleri alınmış durumda? 5. Talimatlar Çalışanların kendi çalıştıkları yerde başlıca iş süreçlerini ve kimyasal tehlikelerin olabileceği yerleri gösteren bir şema (kat planı) çizmelerini isteyin.Eğer herkes aynı işyerinde ise.Hangi kontrol önlemleri alınmalıdır? 6.

En tehlikeli alanların iyileştirilmesi için izlenebilecek stratejileri sınıfta tartışın. 1. Bunun ardından çalışanlar ile birlikte bir eylem planı geliştirme çalışmasına başlayın.Bu alanları daha güvenli hale getirebilmek için sizin ve sendikanızın yapılacağı girişimler nelerdir? Çalışanlar şemalarını tamamladıklarında gönüllü olanların şemalarını duvara asmalarını isteyin ve tehlikeli olabilecek alanlarını sınıfa gösterin.7.Siz veya işçi arkadaşlarınızdan herhangi biri kimyasallarla ilişkili olabileceğini düşündüğünüz herhangi bir sağlık sorunu yaşadınız mı? Soruna neden olduğu düşündüğünüz iş sürecinin yanına sağlık sorununun belirtilerini yazınız. Durumu iyileştirmeye çalışırken hangi engellerle karşılaşabilirsiniz? 2. Birinci adım sorunu incelemek ve aşağıdaki soruları cevaplamaktır. kursiyerler öncelikle üzerinde durmak istedikleri bir sorunu seçmelidirler. bir eylem planı hazırlamalıdır. Kursiyerlerin alman veya alınması gereken kontrol önlemlerini açıklamalarını isteyin. Uzun Vadeli amaçlarauz nelerdir? 3. Size kim yardımcı olabilir? (a) Hangi bilgilere ulaşabiliyorsunuz? (b) İşçilerle ve sendikayla haberleşmeniz için bir iletişim ağı var mı? (c) Basan şansınız nedir? 4.Sizce en tehlikeli alanlar hangileridir? 9. Eylem planınızı geliştirmede size kolaylık sağlaması için aşağıdaki soruları cevaplayın: Hemen ulaşmak istediğiniz amaçlar nelerdir? 2. Sizi kim destekleyecektir? 3. Sendikanın diğer üyelerini olaya katmak yada sendika yönetimini size yardımcı olmaya ikna etmek için neler yapabilirsiniz? 1. En tehlikeli alanlar belirlendiğinden. 8. YAPACAĞINIZ GİRİŞİMDE İZLENECEK STRATEJİNİN PLANLANMASI Talimatlar Her kursiyer yada az sayıda kursiyerden oluşan grupların her biri. İşyeri yönetimi ile çalışırken hangi engellerle karşılaşabilirsiniz? 5. Amaçlarınıza ulaşmak için planladığınız ilk birkaç adım nelerdir? 35 . Bu alıştırma için her kursiyere yada kursiyer grubuna aşağıdaki soruların bir kopyasını vermelisiniz.

Kursiyerler bu alıştırmayı bireysel olarak yada gruplar halinde yapabilirler. Kimyasal maddenin ticari ismi 2. Sorular 1. Talimatlar Kursiyerler. bunlardan bazılarını sınıfta tartışın. Bazı kursiyerlerin. Satıcı yada imalatçı. bir kopyasını almaya çalışın. hemen uygulamaya konabilecek çözüm yollarından hiçbirini uygulamaya yanaşmıyorsa.) Listeye başka çözüm önerileri ekleyebilir misiniz? Alıştırma 1: Tehlike bilgi formu hazırlanması Eğiticiye not Bu alıştırma için soruların bir kopyasını kursiyerlere vermeniz gerekecektir. etiketler vb. 36 .Tartışma konuları İşveren. Herkes tehlike bilgi formunu tamamladığında. İmalatçı (adresi) 4.)yararlanarak ve mümkün olduğunca fazla sayıda soruyu cevaplayarak. mevcut her tür başvuru kaynağından (kitaplar. Kimyasal ismi 3. çalışırken kullandıkları herhangi bir kimyasal madde için tehlike bilgi formu hazırlamalıdır. işçiler tehlikeli işi yapmayı reddetme haklarmı kullanmalı mıdır? (Eğer işçiler hiçbir koruma önlemi olmaksızın söz konusu kimyasal maddeyle çalışmaya devam ederlerse rahatsızlıkları sürecektir. sorulardan bazılarının cevaplan hakkında işçi arkadaşlarıyla ve hatta işyeri yöntemiyle görüşmesi gerekebilir ve bu kursiyerler sınıfa daha sonra rapor verebilirler. kimyasal maddenin kullanımı konusunda bilgi verdi mi? Eğer verdiyse.

Madde toksik mi? (Ayrıntılı bilgi verin) 13.5. Kimyasal maddenin bilinen yada şüphelenilen akut ve kronik etkileri nelerdir? 16. Kimyasal maddenin ne şekilde kullanıldığını kısaca tarif edin. Ne zamandan beri kullanılmaktadır? 8. sıvı. 6. Bu maddeyi kullanmanın tehlikeleri ve almaları gereken önlemler konusunda bütün işçiler bilgilendirildi mi? 18. Kimyasal maddenin biçimi (toz. Kaç işçi maruz kalmaktadır? 9. Hiç şikayet eden oldu mu? Olduysa kaç kişi? 10. Kimyasal maddenin güvenli kullanımı için herhangi bir tavsiye var mı? (Ayrıntılı bilgi verin) 11. Taşıma. Tavsiye edilen kontrol önlemleri nelerdir? 17. Madde parlayıcı mı? (Ayrıntılı bilgi verin) 14. vb. Vücuda muhtemel giriş yolları nelerdir? 15. elleçleme yada güvenli depolama konusunda hangi önlemlerin alınmasını tavsiye ediliyor? 12. Gerekli ilk yardım prosedürleri nelerdir? 37 .) nedir? 7.

o zaman ayrı ayrı denetleyebileceğiniz çalışma alanları belirlenebilir. Kontrol listesini tamamladıktan sonra "HAYIR" kutusunu işaretlediğiniz maddelere bakın.Bütün kimyasal maddeler ve kimyasalın adını ve orjinini. gerekirse işçi arkadaşlarınıza (ve ustabaşına) soru sorun.Bütün kimyasal maddeler uygun ve güvenli kaplarda mı saklanıyor ? • 5. 3. Denetleyeceğiniz çalışma alanlarına karar verin. Kontrol listesindeki her bir soruyu okuyun.19.Kimyasal madde kapları üzerindeki etiketler ve kullanma talimatları işçilerin anlayabileceği bir dilde mi? • 4. Listeyi doldururken. İşyerinizle ilgili değerlendirmeyi aşağıdaki noktalara göre yapın: •i EVET Prosedürlerin 1 . bu kontrol listesinin kopyalarını çıkartabilirsiniz. Yüksek öncelikli sorun alanlarının iyileştirilmesi için stratejiler planlamaya çalışın.maddeler daha küçük kaplara aktarıldıysa bunlar yeniden etiketlenmiş mi ? • 3. üretim alanının tamamı kontrol edilebilir. Tavsiye edilen atık tahliye yöntemleri nelerdir? Kimyasal maddeler kontrol listesi Eğiticiye not Her kursiyere kontrol listesinin ve talimatların bir kopyasını verin Talimatlar 1.Kimyasal madde depolama alanları iyi havalanıyor mu ve ateş kaynaklarından uzakta mı? • HAYIR ÖNCELİKLİ • • • • • • • • • • 38 . 2. Öncelik alanlarını sendikanızla ve eğer varsa işçi sağlığı ve iş güvenliği komitenizle görüşün. 4. Eğer işyeriniz küçük bir işletmeyse. Kontrol listesini okuyun ve kontrole başlamadan önce işyerini tanımak için zaman ayırın. Eğer daha büyük bir işletmeyse. satıcının Uygulamaların adını . Ayrı çalışma alanlarını denetleyecekseniz.tehlike bilgilerini ve kimyasal Güvenli Olması maddenin güvenli kullanımı konusundaki tavsiyeleri içeren etiketlerle görünür şekilde etiketlenmiş mi ? • 2.Kimyasal . Hemen ilgilenilmesi gereken maddeler için "ÖNCELİKLİ" kutusunu işaretleyin.

Toz.Boşalmış kimyasal madde kapları da dahil.Kimyasal maddelerin güvenli bir şekilde taşınmasını ve aktarılmasını sağlayacak uygun araçlar kullanılıyor mu? • • • Kontrol Yöntemleri Tehlikeyi belirleme 7.nakliyesi ve atılması için uygun prosedürler konusunda işçilere bilgi veriyor mu? ll.Parlayabilen kimyasalların kullanıldığı .Genel havalandırmayı artırmak için çalışan fanlar ve / veya mekanik aygıtlar var mı? 18.Dökülenler ( az da olsa ) hemen temizleniyor mu? 8.buhar ya da sis çıkartan işlemlerin çevresi kapatılmış mı? 14.Bunlar çalışma alanındaki kirleticileri azaltıyor mu ? 16.Parlayabilen kimyasallar .parlayıcı yada patlayıcı karışımların oluşmasmı önleyecek şekilde depolanıyor mu? 19.Toksik kimyasalların yerine daha az toksik olanlar kullanılabilir mi ? 12.Alanın çalışmaya devam etmek için güvenli olduğundan emin olabilmek için denetim yapılıyor mu? * 9.Çalışan lokal havalandırma sistemleri var mı? 15. Geçitler açıkça işaretlenmiş mi ve rahatça kullanılabilir durumda mı? • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • 39 .Doğal havalandırma yeterli hava değişimi sağlıyor mu? 17.taşındığı yada depolandığı yerin yakınında açık alevler ver mı? 2O.Toz.çalışma tezgahları ve makine yüzeyleri temiz ve yağ atıklarından ve tozlardan arındırılmış mı? 21.Zemin .ô.İşyeri yönetimi . kimyasal maddelerin güvenli bir şekilde depolanması . kimyasal atıklar işçiler yada çevre için risk oluşturmayacak uygun bir şekilde atılıyor mu? 10. buhar ya da sis çıkaran işlemler tecrit edilmiş mi? 13.

Kimyasal madde sıçrama ihtimali olduğu durumlarda işçilerin gözlerini ve cildini koruyacak uygun önlemler alınıyor mu? 26. Kimyasal tehlikelerin olduğu Tıbbi gözetim alanlarda görevlendirilen işçiler için. Bunlar stratejik noktalara yerleştirilmiş'mi? 34. KKT. ancak işçilerin kimyasal Kişisel maddelere maruz kalma riskinin diğer koruyucu teçhizat (KKT) kontrol yöntemleriyle bertaraf edilemediği durumlarda mı verilmektedir? 24. Yeni işçilere. Bütün işçiler yangında işyerini boşaltma prosedürleri konusunda eğitilmiş mi ve düzenli olarak alarm tatbikatı yapılıyor mu? • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • 40 . acil durum duşları) iyi çalışır durumda önlemleri mı? 33. güvenli çalışma yetiştirme pratikleri ve acil durum prosedürleri konusunda yeterli eğitim veriliyor mu? 30. kişisel koruyucu teçhizatın kullanımı. Mevcut işçilere düzenli aralıklarla bilgi tazeleme eğitimi veriliyor mu? 31. İşçilerin maruziy etini düzenli Maruzîyet aralıklarla izlemekle görevli bir kişi var izleme mı? 27.22. Kimyasal yangınlar için uygun yangın söndürme cihazlarının sayısı yeterli mi? 35. Hammaddeler ve bitmiş ürünler için çalışma yerlerinin çevresinde depolama rafları sağlanmış mı? 23. KKT. kullandıkları kimyasal maddelerin tehlikeli. İşçiler. işe başlama öncesinde sağlık muayenesi isteniyor mu? 28. Acil durum teçhizatı (göz banyoları. Her vardiyada küçük kimyasal yangınların söndürülmesi konusunda eğitilmiş bir ekip var mı? 36. bakımı ve saklanması konusunda eğitilmiş mi? Acil durum 32. iyi korunuyor ve düzenli olarak teftiş ediliyor mu? 25. Tehlikeli kimyasal maddelerle çalışılan işçiler düzenli olarak sağlık muayenesinden geçiriliyor mu? Eğitim ve 29.

Kimyasal Maddelerin Güvenli Depolama Kuralları A) Kanserojenler Çalışanlarda veya çevrede kanserli hücrelerin büyümesine yol açan her türlü madde. depolanması bertarafı sırasında uyulması gereken kuralların uygulanması toplum çalışanların sağlığı ve güvenliği açısından önem arz etmektedir.Her vardiyada ilk yardım konusunda eğitilmiş bir kişi var mı? • 38. Kimyasal maddelerin üretimi. Bu bağlamda çalıştığınız kimyasallar ile ilgili tüm bilgileri bilmemiz gerekmektedir. kolayca görünecek şekilde işaretlenmiş mi ve yeterli sayıda mı? • 39. İşyerinde kullanılan bütün kimyasal maddeler için işverenin elinde tehlike bilgi formları var mı? • 41. Bilinen en önemli kanserojenler *Arsenik bileşikleri * *Benzen *Benzidin *Beta-naftalinamin *Kromoksit *Krom tozu *Kurşun arsenat *Sodyum arsenat Asbest * *Kadmiyum Karbon Olası Kanserojenler *Akrilonitril bileşikleri tetraklorür *Kloroform * Etilenoksit * Nikel tozu *0-Toluidin *Vinil Klorür 41 . taşınması.Kimyasal maddelerin idaresi 37. Kimyasal maddelerin güvenli bir şekilde idare edilmesiyle ilgili sağlık ve güvenlik faaliyetlerine işçiler ve sendika katılıyor mu? • • • • • • • • • • • KİMYASAL MADDELERİN DEPOLANMASI SIRASINDA ALINACAK ÖNLEMLER Kimyasal maddeler hakkında bilgi eksikliğimizin mevcut olduğunu ve bunların insan sağlığına ve çevreye yaptığı zararları bilmemiz anayasal bir hakkımızdır. İlk yardım çantaları ve diğer ilk yardım teçhizatı iyi teçhiz edilmiş mi. Kimyasal güvenlikle ilgili faaliyetleri planlamak ve koordine etmekle görevlendirilmiş bir kişi yada komite var mı? ' • 40.

yakıcı. 6. Önemli Bazlar •Amonyum hidroksit •Sodyum hidroksit •Potasyum hidroksit 42 . kimyasal maddenin risk içeriğine uygun olarak saklayınız.Özellikle sodyum siyanit. geniş asit şişelerini saklayınız. B) Asitler Bir veya daha fazla sayıda H1" iyonları bileşiklerdir. paslandırıcı.maddelerle asitleri ayrı saklayınız.Asit şişelerini taşımak için özel şişe taşıyıcılar kullanın. organik asitlerden ve yanıcı maddelerden ayrı olarak saklayınız. suyla tepkimeye giren ve kararsız kimyasallardır. (Reaksiyona girdiklerinde toksik gaz çıkarır. sodyum vb.Oksitleyici maddeleri. 4. 2. toksik. aktif maddelerden ayrı saklayınız. C) Bazlar OH" iyonları içeren ve kimyasal yönden aktif olan bileşiklerdir. Benzoikasit *Karbolik asit *Klor içeren asitler (Perklorik asit) *Kromik asit *Halojen asitler(hiroklorik asit. 2) Gerektiğinde uygun güvenlik önlemlerini alarak. demir sülfür vb.Asit sızıntısı ve dökülmesi halinde asit kontrol emicileri ve absorbantları veya nötralizerleri kullanın.Suyla epkimeye Giren) içeren ve kimyasal yönden oldukça aktif olan •Asetik asit *Akrilikasit. Olası Riskler : Asitler korozif (aşındırıcı). potasyum. yanıcı. Bromik asit.) 5.hidroiyonik asit) •Hidrosiyanik asit •Metakrilik asit •Parosotik asit •Pikrik asit Depolama Önlemleri *Nikrik asit (HNO3) •Sülfürikasit (H2SO4) *Fosforikasit 1.Asitleri özellikle bazlardan ve magnezyum. 3. Organik Asitler İnorganik AsitIer(Kuvvetli asitler.Depolama Önlemleri 1) Konteynerlerin tümünü (Kansere yol açılabilir madde) etiketi ile etiketleyiniz.Alçak raflarda veya asit kabinlerinde.

KOH) için sızıntı kontrol emicileri veya kostik nötralizerlerini kullanınız. trimetilaluminyum vb) •Sezyum *Lityum •Potasyum *Tetraetilkurşun (TEL) •Rubidyum •Fosfor •Sodyum •Dimetilarsin •Nikel karbonil Depolama Önlemleri 1.) 5. 2.Yanıcı sıvı içeren güvenlik kapları veya kabinlerini kullanırken topraklayınız ve bağlayınız. 7.Uygun güvenlik kaplarında veya kabinlerde saklayınız. D) Piroforik Maddeler Havada kendiliğinden tepkimeye giren maddelerdir. sodyum karbonat) Depolama Önlemleri 1.Alev. 43 . potasyum bikarbonat) *Karbonat tuzları (potasyum karbonat.Kostik (NaOH. 4.Bazları asitlerden ayrı saklayınız.Serin ve kuru yerde saklayınız. (statik elektriklenmeye karşı.Yüksek oranda uçucu yanıcı maddeleri özel olarak donatılmış bir soğutucu saklayın. D) Yanıcı Maddeler Depolama Önlemleri 1.Yangın söndürme cihazlarını her zaman kullanıma hazır bulundurun. sıcaklık ve kıvılcım gibi tutuşturucu kaynaklardan uzak tutunuz.İnorganik oksitlerin çözeltilerini polietilen kaplarda saklayınız. 6. 2.Oksitleyici asitler ve oksidizerlerden uzak ve ayrı tutunuz.Olası döküntüleri temizlemek için gerekli malzemeyi hazırda bulundurun. Önemli piroforik maddeler *Alkilaluminyumlar (trietilaluminyum. 3.*Bikarbonat tuzları (sodyum bikarbonat. 3.

isopropil) *Esterler isopropil *Selüloz (oksijenler kombine) *Fosfor *Pikrik asit *Sodyum sülfit *Organik madde *Berilyum *Hidrokarbonlar(alkanlar.alkenler. metil etil keton. *Alkoller (etil. * Amonyum nitrat Sıvılar 37.Önemli Yanıcılar Katılar Patlayıcı maddeler dışında sürtünme yoluyla imalat veya işlem sonrasında kalan ısı ile temas ederek yangına yol açabilen ve kolaylıkla tutuşabilen ve tutuştuğunda ciddi bir tehlike tehlike yaratacak kadar şiddetle devamlı yanan maddelerdir. isopropil) * Aldehitler (asetaldehit. 44 .7°C'nın altında bir parlama noktasına sahip sıvılardır. solventler) ^Ketonlar (aseton. etil. etil. Gazlar Kolaylıkla tutuşabilen ve hızla yanan gazlar * Asetilen *Bütan *Propan *Doğalgaz *Metan *Hidrojensülfit (kükürtlü hidrojen) *Etilenoksit *Hidrojen *Hidrojensiyanür *Formaldehir F. aromatik.Su ile Tepkimeye Giren Kimyasallar Su ile temas ettiğinde bazı hallerde tepkimeye giren maddelerdir. metil iso butil keton) dietil. propional aldehit) *Aminler(batil. alkinler. neft. metil. metil. akrolein.

permanganat.Oksidizerler Klorat. 3. 45 . Önemli Oksidizerler *Kloratlar *Kloritler *Hidrojen peroksit *Nitratlar *Nitritler *Oksijen *Perkloratlar *Sodyum permanganat *Sodyum peroksit Depolama Önlemleri 1. * Alkali Toprak Metalleri (baryum. kalsiyum.Kağıt ve tahta vb. potasyum peroksit. gibi yanıcı ve tutuşturucu maddelerden uzak tutunuz. rub.) *İnorganik kloritler (alüminyum klorit. potasyum.idyum sodyum). a-Tahriş Ediciler Vücuttaki mukoza zarına zarar veren korozif maddelerdir.) *Nitritler (lityum nitrit. 2. H. Bunlar organik maddelerin yanmasını hızlandırırlar. lityum. sodyumhidrit vb. inorganik peroksit veya nitrat gibi kolayca oksijen yapan maddelerdir. sodyum peroksit) *Fosfitler (alüminyum fosfit. yanıcı ve zehirli gazlar veya diğer tehlikeli durumlar yürütecek şekilde su ile tepkimeye girerler.kerosen (gazyağı) altında saklanmalıdır. alkali metaller ve formik asit gibi indirgeyici ajanlardan uzakta tutunuz. radyum. stransyum) *Hidritler (lityumhidrit. magnezyum. berilyum. bor klorit vb.Çinko.) Uyarı : Kimyasal maddeler.Önemli-Su İie Tepkimeye Giren Kimyasallar *Alkali Toprak Metallaeri (sezyum.Toksik Bileşikler İnsan vücudunda veya vücuda yakın bir yerde uygun koşullara sahip bir bölgeye ulaştığında yaralanmalara yol açıcı nitelikteki kimyasal bileşiklerdir.) *Peroksitler (lityum peroksit.Serin ve kuru bir yerde saklayınız. G. kalsiyum fosfit vb. magnezyum nitrit vb.

azotdioksit vb. kana oksijen girmesini engelleyen ajanlardır. •Arsenik •Benzen •Kadmiyum •Karbondisülfür •Halojenli hidrokarbonlar •Kurşun •Civa •Metilalkol •Naftalin 46 .) •Trikloroetilen (TCE) b-Boğucular Özellikle gazlar olmak üzere.*Halojen asit gazları (hidrojen bromit. hidrojen kiorit. hidrojen florit. kripton) *Doymuş hidrokarbon (bütan. argon. kükürtdioksit) *Azotoksitler (azotmonoksit. sinir sisteminin işlev kaybına yol açacak olan maddelerdir. metan. *Aseton •Asetilen *Karbondisülfür •Dietileter •Etilalkol •Etilen •Hidrojensülfür d-Sistemik Zehirler Hayati vücut işlemlerini engelleyen maddelerdir. neon. hidrojen iodit. propan) c-Solunumu Felç Edenler Vücuda girdikleri zaman solunum. •Anilin •Karbonmonoksit (CO) •Hidrojen *Hidrojen siyanür •Nitrobenzen *Azot •Asal gazlar (helyum. ksenon. doğalgaz.

*Organik fosfatlar *Toluen *Ksilen Depolama Önlemleri 1. Önemliler *Brom *Etil eter *Ferrik amonyum sitrat *Hidrobromik asit *Civa tuzları (civaklorit. I-Işığa Duyarlı Kimyasallar Işığa maruz kaldıklarında tepkimeye giren maddelerdir. Patlamaya yol açmamak için gerekli önlemlerin alınması önemlidir.Işığa maruz kalmasını önleyiniz. cilt teması sonucu vücuda girdiğinde insan sağlığı ve yaşamı için tehlikeli veya çok tehlikelidir. Uyarı: Bu kimyasal maddeler solunduğunda.Telefonun yanına acil yardım ile ilgili numara mutlaka yazılır.Gerektiğinde uygun güvenlik önlemleri alarak. 2.Serin ve kuru yerlerde amber şişelerde saklayınız. kimyasal maddenin tehlikeli özelliğine göre saklanır. I-Peroksit Yapan Kimyasallar Uygun koşullar sağlandığında darbe ve ısı karşısında tutuşabilme özelliğine sahip.vb. civaiyodit. patlayıcı peroksitler oluşturan bakterilerdir. Önemliler *Aset aldehit *Akril aldehir *Krotonol aldehir *Siklohekzan *Etileter 47 .) *Oleikasit *Civanitrat *Potasyum ferro siyanat *Gümüş tuzları Depolama Önlemleri 1. yutulduğunda. 2.

Bu kimyasal maddelerin depolanmalarına gösterilmesi gereken özeni taşınmaları sırasındada gösterilmesi gerekmektedir. Bu nedenle üretim sonrasında meydana gelen atıkların da tehlikeli olduğunun unutulmaması gerekmektedir. Sağlık ve İlkyardım Eğitimleri.1996/21 ve mecburi kılınmıştır. 3. Dünyada artan trafik nedeniyle demiryolu. Kimyasal maddeler üretim sırasında ana hammadde.11. Yangın ve Güvenlik Eğitimi. donanımı ve kontrolü üzerinde duran AT ülkeleri "tehlikeli madde taşımacılığı"nda ürünün siparişinin alınmasında.*İsopropileter *Potasyum *Kükürtdioksan *Tetrahidrofuran Depolama Önlemleri 1. karanlık. taşıma yapan araçların ve tankerlerin yapısı.Yerel düzenlemelere göre peroksit oluşturucu kimyasalları ilk peroksit oluşumunun beklendiği tarihten önce elden çıkarılması.Teslim alma.1997/12 sayılı genelgeleri ile tehlikeli madde ve atıkların taşımalarında istihdam edilen sürücüler için eğitim 48 . açma ve kullanım tarihlerini belirten etiketleri kaplara mutlaka yapıştırınız.9. Ülkemizde ise Çevre Bakanlığı tarafından çıkarılan 19. Avrupa Topluluğu Özellikle tehlikeli ülkeleri maddelerin gelişen bilim ve teknoloji tehlike ile birlikte ile kimyasal maddelerin karayolu. kazaların taşınmaları sırasında çevrenin sağlıklı kalması en aza indirgenmesi gibi konuları belirli politikalar hedeflenmiştir. yükün boşaltılmasına kadar süreçte yer alan tüm personelin eğitime tabi tutulmasını da şart koşmaktadırlar. Uluslararası Sürücüler Derneği 4 yıldan beri Alman Dekra Akademisi ve Alman SanayiTicaret Odası ile ilişkili olarak sürdürülmektedir. ara ürün. bilgileri ve hükümleri sürekli kontrol edip sınıflandırılması. havayolu. Psikoteknik Özel test Programını da kapsamaktadır. Türkiye'de ilk defa tanker eğitimine de başlanmış ve eğitimde fırmalardaki işçi-yöneticilere yönelik Tehlikeli Madde Özel Güvenlik Eğitimini. Bu hedefin asıl amacı olabildiğince azaltılması ve kazaya neden olan öğelerin tehlikeli(zararlı) kimyasal maddelerle ilgili olarak geliştirmektedirler. 2. serin ve kuru yerlerde saklayınız. verilmesinden başlayarak yükü adrese teslim edilip. Bu bağlamda. etiketleri tanımlamaları.Hava geçirmez kaplarda.Peroksitlerin varlığını düzenli olarak takip ediniz. son ürün ve atık olarak karşımıza çıkmaktadır. 9. deniz veya nehir yoluyla trafiğin emniyeti amacıyla içermektedir. 4.

ADR kuralları çerçevesinde zorunlu olan kuralların ülkemizde de yaygınlaştırılması ve kimyasal madde-atık taşıyan araç sürücülerin eğitimli olmasına özen gösterilmesi ülkemizde karayollarında yaşanan riskleri bertarafında yararlı olacaktır. ÜÇLÜ SORUMLULUK (Responsible Care) Üçlü Sorumluluk Nedir? İnsan hayatının, çevrenin ve doğal kaynaklarım korunmasını ve daha iyi koşullarda yaşanabilir bir ortamın varlığını ön planda tutan bir prensiptir. Üçlü sorumluluk, kimya sanayii tesislerinin çevreye, insan sağlığına ve güvenliğe, faaliyetlerinin her aşamasında azami ilgi gösterip sorumluluk duyacakları ve performanslarını devamlı yükseltecekleri konusunda verdikleri bir söz, imzaladıkları ciddi bir taahhüttür. Üçlü sorumluluk, teknolojik zorluklar ve ekonomik kısıtlamalar nedeniyle devamlı çaba ve gelişme isteyen kısa, orta ve uzun vadeli bir programdır. Üçlü Sorumluluk Temel Kuralları 1- Çevre, insan sağlığı ve güvenlik konularında kuruluşun en üst düzeyinde "üçlü sorumluluk politikası" oluşturmak, uygulanması için yöntem ve talimatlar geliştirmek. Bu politika hakkında tüm personeli bilgilendirmek, eğitmek, uygulatmak ve uygulamaları denetlemek. 2- Üçlü sorumluluğun uygulamalarına yönelik şirketin performansım sürekli geliştirmek. 3- İşletmede kullanılan ham ve yardımcı maddelerin, proses şartlarının çevreye ve insan sağlığına olumsuz etkilerini önceden saptayıp en aza indirmek için yöntemler geliştirmek. 4- Tüm çalışanları, üretimde kullanılan kimyasal maddelerin tehlikeli ve zararları, taşıma ve depolama şartları konusunda bilgilendirmek; üretim koşullarının yaratabileceği olası güvenlik ve kirlilik risklerine karşı eğitmek ve sorumluluk duygularını geliştirmek. 5- Yeni teknoloji ve prosesler kullanmak suretiyle istenmeyen atıklar oluşmasını minimuma indirmek. 6- Üretim atıklarının çevreye ye insan sağlığına olumsuz etkilerini gidermek için tüm arıtma tekniklerinden yararlanarak atıkları kaynağında temizlemek; bazı atıkların değişik üretim kollarında ham veya yardımcı madde olarak kullanılma olasılıklarını araştırıp değerlendirmek. 7- Hammadde ve enerji kaynaklarını ziyan etmeden en verimli şekilde kullanan teknikler

geliştirmek, çevreyi kirletmeyen uygun enerji kullanmaya özen göstermek. 8- Yeni yatırım ve üretim teknolojilerinin transfer etmeden önce karşı tarafa "üçlü sorumluluk temel kuralları"na uyma şartını koymak ve çevreye zarar vermeyen teknolojileri seçmek. 9- Tüketicilere, kuruluşunuzun ürünleri, bunların kullanımı ve kullanım sonrası ambalaj ve atıklarının çevreye zarar vermeden yok edilmeleri konusunda bilgi vermek.

49

10-Kuruluşunuzla iş yapan taşaron ve yan sanayi kuruluşlarını da üçlü sorumluluk konularında bilgilendirmek ve talimatlara uymalarım sağlamak. 11-Çevreyi kirletmeyen, çevre dostu yöntem ve ürünlerin geliştirilmesine teşvik etmek ve desteklemek. 12-Meydana gelebilecek iş kazaları ve yangınlara karşı önceden alınması gerekli önlemler için komşu kuruluşlar ve yerel yönetimler ile işbirliği ve dayanışma içinde olmak. 13-Kamuoyunun, kuruluşunuz hakkında yanlış bilgi ve yargı sahibi olmaması bakımından zaman kuruluşunuzun faaliyetleri; çevre, insan sağlığı ve güvenliğe yönelik çalışmaları konusunda aydınlatmak ve kaygılarını giderici bilgiler vermek. ÜÇLÜ SORUMLULÜK-RESPONSİBLE CARE TEMEL KAVRAM VE İLKELER • • • İnsan Sağlığının Korunması Çevre Koruma Teknik Emniyet yönelik araştırmaları

NEDEN GEREKLİ? • • • • Yasal Zorunluluk Teknik Zorunluluk Bilinç, Duyarlılık Parasal Zorunluluk • • ,

Yatırımın Korunması Cezaların Azaltılması

YASAL STANDARTLAR-GÖNÜLLÜ TAAHHÜTLER
• Yasal denetim ve yaptırım düzeni'(devlet) İnsan Sağlığı, Çevre Koruma ve Teknik Emniyet konularında YÖNETMELİKLER hazırlar ve uygulatır. • Küreselleşen ticari ve endüstriyel ilişkiler, özellikle kalite ve çevre koruma konularında belirli düzeylerde STANDARTLAŞMA gerektirmektedir. •
s

Standartların henüz ulaşmadığı ortamlarda GÖNÜLLÜ TAAHHÜTLER en etkili yaklaşımlar olmaktadır.

GÖNÜLLÜ TAAHHÜT-RESPONSIBLE CARE • Responsible-Care uygulamasında tesislerde ulaşılması gerekli hedeflerin sınırları, standartlarda olduğu gibi sabit değildir. Önceden saptanan hedeflere ulaşıldığında, hedefler daha da ileriye (daha iyiye doğru) çekilir.

50

Responsible Care uygulaması içinde kuruluşların, UNECP Cude of Ethich on the International Trade in Chemicals (1994)'deki gereksinimleri yeterince sağlamış oldukları kabul edilmektedir.

RESPONSIBLE CARE (ÜÇLÜ SORUMLULUK) TAAHHÜT BİLEŞENLER TAAHHÜT KONUSU 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Temel ilkeler Uygulama Kuralları Danışma Kurulu Üyelerin Kendilerini Değerlendirilmeleri Performans Ölçümü Yürütücü Dernek Değerlendirilmesi Ust Düzey Yönetici Kurulu Şirketler Arası Destek ve Yardım Çalışma Ortaklığı Üyelerin Yükümlülükleri

ÜÇLÜ SORUMLULUK (Responsible Care) kimya sanayii tarafından belirlenmiş temel ilkelerin altı adet YÖNETİM KURULLARI (Codes) ile yürütülmesini öngörür: • • • • • • Toplum Bilinçlendirilmesi ve Acil Durum Müdahale Proses Güvenliği Ürün Dağıtım İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Çevre Kirliliğinin Önlenmesi Ürün Sorumluluğu »

51

konuyla ilgili ve yararlı bilgileri açık bir şekilde iletmek amacıyla bir toplumla yakınlaşma ve iletişim programını başlatmak ve sürdürmek. saha tatbikatları yapmak. görevlerini tam yapabilmeleri için beceri ve bilgiye erişmeleri ve bunu sürdürebilmeleri için eğitmek ve yetiştirmek. • Atıkların en aza indirilmesi. kimyasal maddelerin insan sağlığı üzerindeki etkileri ve kimyasal maddelerin emniyetli bir şekilde nakliyelerini güvence altına alan çalışmalar hakkında bilgi vermek. • Tek bir hatanın bir felakete dönüşmesini önlemek için yeterli sayıda geliştirmek ve bunları uygulamaya koymak. koruyucu önlem kademeleri 52 . insan sağlığı ve çevre konularındaki merak. • En az yılda iki kez olmak üzere. devlet kuruluşları ve çevrede yaşayan toplumla paylaşmak. tam ve eksiksiz güvenlik incelemeleri yapmak • Tesisin her bakımdan sağlıklı bir yapıda olmasını güvence altına alan işletme bakım programlarını uygulamak ve bu çalışmaları belgelendirmek. • Tüm tesis çalışmalarına emniyetli çalışma alışkanlığı vermek. Proses Güvenliği Kuralı • Performans ölçümü. • Acil durumlarda hızlı ve etkili bir şekilde karşılık verebilmek için bir uygulama programı geliştirerek çalışanları ve çevrede yaşayan toplumu korumaya yardımcı olmak.ÜÇLÜ SORUMLULUK YÖNETİM KURALLARI Toplum Bilinçlendirilmesi ve Acil Durum Müdahale Kuralı • Tesisin bulunduğu yerde yaşayan toplumun teknik emniyet. endişe ve sorularına cevap veren. • Tesiste benzeri olayların ortaya çıkmasını önlemek için yaşanmış olaylardan alınan dersleri ve ilgili güvenlik bilgilerini diğer sanayi. emisyonların azaltılması. • Tesisin acil durumlara müdahale planlarına çevrede yaşayan toplumla gerekli halkla ilişkiler konularını da katmak. sistem denetlemeleri ve gerekli düzenlemelerin yürürlüğe konmasını içeren sürekli bir proses güvenliği programının uygulanması. mevcut planları denemek ve geliştirmek. tasarımları sırasında ve işletmeye almadan önce. • Tüm yeni ve tevsi edilen tesislerin. düzenli bir takvime bağlanmış.

toplum ve çevre üzerindeki olası etkilerinin değerlendirilmesi. • Başkaları tarafından üretilen atık ve emisyon azaltma çalışmalarını teşvik etmek ve desteklemek. taşıma ve kullanmalarının teşvik edilmesi. İşçi sağlığı ve iş güvenliği konularında yönetici ve çalışanlarla karşılıklı iletişimi geliştirmek. dağıtıcılar ve müşterilerden oluşan üçüncü şahıslarında bu kimyasalları sorumlu bir şekilde depolama. 1. fason üreticiler. ÜÇLÜ SORUMLULUK Yönetim Kuralları Ürün Dağıtım Kuralı • Kimyasal maddelerin tüketicilere ulaşım sürecinde olası riskleri saptamak ve bu riskleri azaltmak için kullanılabilecek yöntemlerin değerlendirmesi. İşçi Sağlığı ve Is Güvenliği Kuralı • • • • İşyerinde olası tehlikeleri belirlemek. değerlendirmek. 53 . • Kimyasal madde dağıtımındaki emniyeti arttırmak için yeni teknolojiler ve yöntemler geliştirmek. kullanma sırasında ve sonrasına benzer Üçlü Sorumluluk uygulamalarını benimsemelerinin teşvik edilmesi. Alıcı ortama verilen atıkların tesis çalışanları.ÜÇLÜ SORUMLULUK Yönetim Kuralları Çevre Kirliliğinin Önlenmesi Kuralı • • Ortaya çıkan atıkların ve alıcı ortama verilen kimyasalların cins ve miktar envanterinin yapılması. proses ve ürünlerin tasarımına atık ve emisyon kontrol ilkelerinin dahil edilmesi. Üçlü Sorumluluğu Kuralı • • Risklerin AR-GE aşamasında tahmin edilmesi ve hesaba katılması. • Ürünü alanlarında. Atık azaltma planlarının geliştirilmesinde ve uygulamalarında tesis çalışanları ve çevredeki toplumun görüşlerinin alınması. • Kimyasal madde dağıtımı sırasında ortaya çıkan bir acil durumda ve o mahalde bulunan kişilere acil durum bilgi ve önerileri vermek. mümkünse acil yardım çalışmalarına katkıda bulunmak. • • Atıklar ve emisyonların kaynakta azaltılması. Kimyasal madde sağlayıcı firmalar. İşçi sağlığını korumak ve iyileştirmek. araştırma çalışmalarına ve mevcut planlanan tesis. • Kimyasal maddelerin dağıtımı ile ilgili tüm yasal düzenlemelere ve bu konudaki sanayi standartlarına uymak ve hatta bu yasal gereksinimlerin daha iyisini sağlamak. Çalışma ortamındaki işyeri güvenliğini arttırmak. Atık ve emisyon önleme amaçlarını.

gaz emisyon miktarları Enerji hammadde kullanımı Personel eğitimi. UYGULAMA DÜZEYLERİ IIIIIIIVVVIBu konuda bir çalışma ve işlem yok.ÜYELERİN KENDİLERİNİ DEĞERLENDİRMELERİ • Uygulamanın tesislerde hangi düzeyde bir başarıyla yürütüldüğünün bilinmesi şirket yöneticileri için gereklidir. Bu konuda şirketin halihazırda uygulamaları henüz değerlendirme safhasındadır. halkla ilişkiler * • Çevre koruma yatırım ve işletme masraf tutarları • Kaza sonucu yatırım zararları İZLEME DÜZEYLERİ • Tesis bazında • Şirket bazında (şirkete ait tesisler) • Ülke bazında 54 . ÖLÇÜTLER • • • • Üretim/ürün dağıtımında kaza istatistikleri Atık. Uygulama konusunda planlanan gereksinimlerin de ötesinde çalışmalar yapılmakta veya hedeflenen amaca ulaşılmıştır. uygulama konusundaki hedefler daha da ileriye götürülerek. (Herhangi bir karar mevcut değil. Bu düzeye erişildiğinde. • Bu değerlendirme şirketin iç kalite kontrol sistemine yardım edeceği gibi şirketin dış ilişkiler için gerekli raporların hazırlanmasın da yararlıdır. atıksu. bu konuda daha fazla gelişme yapılması planlanmalıdır. Uygulama planındaki gereksinimler yerine getirilmektedir. PERFORMANS ÖLÇÜMÜ AMAÇ: Üçlü Sorumluluk uygulaması sürecinde elde edilen gelişmelerin.) Bu konuda gelişme için bir uygulama planı hazırlanmaktadır. belirli sayısal ölçümlerle takip edilmesi. • Değerlendirmede verilecek uygulama düzeyi notunun şirket içinde yazılı dokümanlarla desteklenmesi gerekir. Hazırlanmış olan uygulama planı yürütülmektedir.

ANA KONULAR îş GÜVENLIĞI SAĞLIĞI

PERFORMANS ÖLÇÜTLERİ AÇIKLAMALAR iş Kaybına Neden Olan Tüm Kazalardan Ortaya Çıkan TOPLAM ÎŞ ZAMANI Kaybı: VE • • Kayıp iş günü/lOO.OOOgün TOPLAM Kaza Oranı (Yıllık) • Kayıp iş saati/1.000.000 saat • iş Kaybına Yol Açan, Ölüm ve Kalıcı Sakatlıklar, Sonuçlanmayan Kaza Oranı(yıllık) Ölüm ve Kalıcı Sakatlıkla Sonuçlanmayan Kazalardan Ortaya Çıkan ÎŞ ZAMANI Kaybı: \ ' ; • Kayıp îş Gücü/l OO.OOOgün ; • Kayıp iş Saati/1 OOO.OOOsaat Ölüm Sayısı/100.000 gün Ölüm Sayısı/l .000.000 saat

Ölümle Sonuçlanan Kaza Oram • (Yıllık) •

ÇEVRE KORUMA

ATIKYÖNETÎMÎ • Bertaraf Edilen Tehlikesiz Atık Miktarı • Bertaraf Edilen tehlikeli Atık Miktarı *

Ton/yıl Ton/yıl ,

IİAVA EMİSYONLARI
• Sülfürdioksit • Azotoksitleri (NO+NO2) > Uçucu Organik Bileşikler 1ARITILMIŞ ATKSU DEŞARJLARI > Fosfor Bileşenleri > Azot Bileşenleri > Kimyasal Oksijen lMyacı(KOı) > Ağır Metal Bileşenleri DOĞAL KAYNAK VE ENERJİ KULLANIMI • Toplam Enerji Tüketimi • Toplam Su Tüketimi Ton/yıl Ton/yıl Ton/yıl
;

•':,

Ton/Yıl (Top.fosfor olarak) Ton/yıl (Top.fosfor olarak) Ton/yıl (Top.oksijen olarak) Ton/yıl (Top.metal olarak) GJ/yıl M^/yıl

'

55

UYGULAMA KONULARI

ULAŞILMAK SORULARI

ÎSTENEN HEDEF UYGULAMA DÜZEYİ

PLANLANAN ÇALIŞMALAR

Yetkili Kişi

Hedef Tarihi

i ıı ııı rv v
1-1-Tesisinizdeki çalışanların tesisler ilgili merak ve endişe ettikleri konular yetkililer tarafmdan biliniyor mu? Tesis yetkilileri gerekli sözü ve yazılı açıklamalarla bu merak ve endişelere cevap veriyor mu? İşçiler, teknik elemanlar idari kadrolarda çalışanlar ve de yöneticilere anket düzenlenmesi ve şirket içi PR planı hazırlanması; anket sonuçlarına göre bilgilendirme kampanyası Bu konuda gerekli bilgi ve iletişimin nasıl yapılacağının yöneticiler düzeyinde saptanması, sözcü görevlendirilmesi MURAT KARA 1 EYLÜL 1998

1-1 Çalışanların tesisle ilgili merak, endişe ve sorunlarının yöneticilerce cevaplandırılması

1-2-Tesis ve şirket 1-2-Tesisin sözcükleri sürekli olarak (sadece herhangi bir acil duruma yetkililerine karşılık olarak değil) kendi iletişim eğitimi girişimleri ile toplumla ve çalışanlarla sürekli iletişim halinde midirler? 1-3 Çalışanların l-3-*Tesisinizdeki çalışanlar için güvenlik, insan sağlığı ve çevre eğitimi konularında bir eğitim programı var mı? ""Çalışanların teknik emniyet, insan sağlığı ve çevre konularında geliştirme girişimleri ödüllendiriliyor ve/veya taktir ediliyor mu? *Tüm çalışanlar çevreye duyarlı mı? ""Çalışanlar kendilerini tesisin tümünden sorumlu hissediyorlar mı?

EGE PEKERGİN

10CAK 1998

>

Mevcut Eğitim Planının ZUHAL tekrar gözden geçirilerek YAZICI daha düzenli olarak uygulanması. Ödül programlarının değerlendirilmesi ve teşviki.

İOCAK 1998

1

2

3

4

5

7

56

KİMYASAL MADDELERİN KULLANIMI ILE BLGILI ULUSLAR ARASI DİREKTİFLER VE KONVANSİYONLAR

SEVEJO DİREKTİFLERİ Avrupa Birliği'nde endüstriyel kazaların önlenmesi için tedbir alınması çalışmaları sonucunda ilk teklif komisyon tarafından 19 Temmuz 1979'da Konseye sunulan bir taslaktır. Bu taslak 24 Ağustos 1979'da Topluluğun Resmi Gazetesi kabul edilen yayın organında yayımlanmıştır. Taslaktaki amaç; işyerinde çalışanların ve çevrenin korunmasını ana prensip olarak ele alınmıştır. Daha sonra 21 Temmuz 1980 tarihinde yayımlanmıştır. Konseyin bu görüşü ve daha sonraki çalışmalar neticesinde 24 Temmuz 1982 tarihli 82/501/EEC no.lu direktif yayımlanmıştır. Bu tür çalışmaların başlatılmasına neden olan 1976 yılında İtalya'da SEVEJO'da 30 yaralı 220.000 kişinin göçüne neden olan DİOKSİN/TCDD kaçağıdır. Bu nedenle SEVEJO DİREKTİFİ diye anılır. 1982 yılında yayımlanan bu direktif daha sonra teknik gelişmeler ve bazı diğer direktiflerin yayımlanması nedeniyle ekler yapılmıştır. 19 Mart 1987'de "Direktifin Anex F'nde değişiklik yapılmış ve 24 Kasım 1988'de yine Anex Fde değişiklik uğramış, 88/379/EEC direktifiyle tehlike seviyeleri açıklanan ürünler bu direktife dahil edilmiştir. En önemli olay ise 1984 yılında Hindistan BhopaFde Metilizosiyanat kaçağı sonrasında 4.000 kişi ölü, 2.000.000 kişi yaralanmıştır. Bu olayı gözönüne alan konsey 4 Mart 1994 tarihinde toplanarak iki yıl çalışmadan sonra 9/12/1996 tarihinde 96/82/EEC numarayla yayımlandı. Direktif kapsama giren işletmelerin tehlikelilik önlemler iç ve dış acil durum planlarını kapsamaktadır. Ülkemizde buna benzer bir uygulama 29 Temmuz 1996 tarihinde Valiliklere göndermiş olduğu yazı ve ekindeki uygulama yöntemiyle başlatılmıştır. Bölgelerde belli valiliklerin koordinasyonuna verilmiştir. Karadeniz Bölgesi Akdeniz Bölgesi Güneydoğu Bölgesi Doğu Anadolu Bölgesi İç Anadolu Bölgesi Marmara Bölgesi Trabzon Valiliği Adana Valiliği Diyarbakır Valiliği Erzurum Valiliği Kırıkkale Valiliği Kocaeli Valiliği derecelerine göre (Anex I, Part I, Part 2),

Notification veya Safety Report (Tehlike Raporu) hazırlamalarını istemektedir. Bu raporlarda alman

Kocaeli Valiliğinde 1996 yılında çalışmalar başlatılmıştır.

57

Önemli bir çıkmaktadır. ve 6. uluslararası sınıflandırma ve etiketleme standartlarına uygun olarak gönderilmesi gereği ortaya konmuştur. insan sağlığı. insan sağlığı ve çevre koruması açısından düzenleyen anlaşmalardan biri "Prior Informed Consent" konvansiyonu 11 Eylül 1998 tarihinde Rotterdam'da imzalanmıştır. çevre ve tarım konusunda etkili olabilecek maddeler bu yolla kontrol altına alınmış olacaktır. e) Madde 18 paragraf 6 (a)'da söz konusu olan "Chemical Rewiew Committee" teknik açıdan bir kimyasalın veya bir pestisitin yasaklanması seviyedeki uzmanlarca temsil edilmelidir. Anlaşmanın yürürlüğe girmesinden sonra yurtdışı taleplerine etkin cevap verebilmek için koordinasyonu sağlayacak. ortak bir sekreterya oluşturulmalı veya odak noktası bire indirilmelidir. Bu konvansiyon önemli görülen noktalar şunlardır: a) Sözleşmenin 5. d) Sözleşmenin özellikle 14. Her ne kadar sanayiciler gönüllü olarak bu uygulamayı yerine getiriyorlarsa da. ve 15. Ülkemizin taraf olduğu temel amacı insan ve çevre sağlığına zararlı oldukları tesbit edilmiş. AB 13/10/1998 tarihinde 2247/98 sayılı Commission Regülation'ı yayınlayıp daha önce yayınladığı 2455/92 sayılı Regulation'da değişiklik yaparak anlaşmayı adapte etmiştir. c) Madde 13 paragraf 4'te sözleşme kapsamındaki maddelerin. Bu bakımdan yürütülmekte olan "Zararlı Kimyasal Madde ve Ürünlerinin Kontrolü Yönetmeliği"ndeki güncelleştirme çalışmaları bir an önce sonuçlandırılmalıdır. Tanm ve Köyişleri Bakanlığı ve Çevre Bakanlığı odak noktaları olarak gösterilmiştir. f) Her ülkenin bir odak noktası olacaktır. Bu sistem gönüllü olarak yürütülürken Sağlık Bakanlığı. uluslar arası standartlar da "Güvenlik Bilgi Formu-Material Data Sheet-MSDS" ile beraber gönderilmesi istenmektedir.PRIOR INFORMED CONSENT (ÖNCEDEN) BİLGİLENDİRİP İZİN ALMA KONVANSİYONU Uluslararası ticari. Kimyasalın özellikleri hakkındaki bilgileri kapsayacak olan MSDS hakkında bir yönetmeliğin. Dolayısıyla. Avrupa Birliğinde olduğu gibi "Zararlı Kimyasal Madde ve Ürünlerin Kontrolü Yönetmeliği"ne ek olarak bir an önce çıkarılması gerekmektedir.maddeleri gerek bilgi değişimi ve gerekse uygulanması ile ilgili açıklamalar getirmektedir. henüz ülkemizde bu konuda standart yoktur. b) Madde 13'ün paragraf 2'de sözleşme kapsamındaki maddelerin gerek ihracat ve gerekse ithalatta. kısıtlanması hakkında bir bakıma "Taraflar ülkemiz bu komitede yeterli Konferansını" yönlendireceğinden çok önemli bir organ olup yasal yapılanma ve teknik alt yapı gereksinimi ortaya 58 . tarım ilacı ve kimyasallarm uluslar arası ticarette önceden izin alınarak sınırlar ötesi dolaşmasıdır. maddelerinde yer olan çok tehlikeli kimyasallar ve pestisitler hakkında yasaklama yada kısıtlama mekanizması belirlenmiştir.

Patlayıcı İşyerleri ve İşlerde Çalışan İşyerlerinde Alınacak Tedbirler Hakkında Tüzük. kapsamında Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı yetkili olmaktadır. ruhsatlandırılması ve denetlenmesi esaslarını belirlemek üzere Gayri Sıhhi Müesseseler Yönetmeliği çıkarılmıştır. 1475 sayılı İş Kanununun 74. Parlayıcı.Uluslararası ticarette klasik tarife engelleri ortadan kalktıkça GATT'in 21. 1593 sayılı Umumi Hıfzısıhha Kanunu ve 1475 sayılı İş Kanunu çerçevesinde belirlenmiştir.Sınıf Gayri Sıhhi Müesseseler için Büyükşehir Belediye Başkanlığı'nca açılma izni veya ruhsat verileceği hükme bağlanmıştır. ve III. Ağır ve Tehlikeli İşler Tüzüğü vd. Yerel ve merkezi yönetimlerin.maddesi kapsamında çıkarılan İş Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğü.maddesi II. çevre ve toplum sağlığının koruması açısından gayri sıhhi müesseselerin zararlı etkilerinin yok edilmesi veya en az düzeye indirilmesi için. gayri sıhhi müesseselerin kontrol altına alınması.. Değişik iş hukuku metinlerinde yer alan kurallar yerine bir tek bağımsız "İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Yasası" ivedilikle yürürlüğe konulmalıdır.sınıf gayri sıhhi müesseselerde Sağlık Bakanlığı'nca. Bu bağlamda ülkemizin imza koyduğu bu anlaşmalar ve direktiflere uygun olarak yeniden yapılanması gerekmektedir.sınıf gayri sıhhi müesseseler ile merkez ilçe sınırları içinde bulunan III. Yukarıda açıklanmaya çalışılan yasal çerçeveden iş sağlığı ve iş güvenliği açısından yerel ve merkezi yönetim ilişkilerinin iç içe hatta karmaşık yapıda olduğu bir gerçektir. PIC uygulaması gibi anlaşmalar ileri sürülerek de yapılmaktadır. uluslararası sözleşme ve tüzüklerde yer almakta. zaman zaman uygulanarak kuralların tesbitinde konunun uzmanları bile güçlükle karşılaşmaktadır. Global rekabete açılan ülkemizin ihracatını engelleyebilecek bu yaklaşımlar. sınıf gayri sıhhi müesseseler Valilikçe. iş sağlığı ve iş güvenliği konularıyla ilişkileri 1580 sayılı Belediye Kanunu. Il... Bu yasada işyerinin iş güvenliği konusunda örgütlenmesine ve kuralların oluşturulmasına. 1593 sayılı Umumi Hıfzısıhha Kanunun 268-275. Ülkemizde yürürlüğe konulmasını önerebileceğimiz yasa her şeyden önce güçlü bir iş güvenliği kuruluşu ve etkili bir denetimin uygulanmasına ilişkin düzenlemeleri kapsamalıdır. YASAL DURUM Ülkemizde iş sağlığı ve iş güvenliği konusunda yasal düzenlemelere bakıldığında çok büyük bir dağınıklık gözlenmektedir.nci maddeleri uyarınca. Diğer bir karmaşa ise 3572 sayılı kanunun 3. iş hekimliği ve iş güvenliği mühendisi 59 . Anılan yönetmeliğin 3. III. sınıf gayri sıhhi müesseseler Kaymakamlıkça ruhsat ve açılma izni verilecektir" denilmektedir. ci maddesinde yer alan uygulamalar insan ve çevre sağlığı öne sürülerek kısıtlamalar devreye girmekte diğer bir deyimle de tarife dışı engeller ortaya çıkmaktadır. Bir çok ülkede genel eğilime uygun olarak ülkemizde sistematik ve tüm ilgililerin kolayca hak ve hükümlülük ve sorumluluklarını öğrenebilecekleri bir düzene kavuşturulması zorunluluğu vardır.maddesi "I. Aynı konu değişik yasa.

TESK. işveren ve devlet tarafından oluşturulmalı ve genel kurul delegelerinin ilgili kuruluş temsilcilerinin tümünü kapsaması gerekmektedir. Teknik iş güvenliği önlemleri dışında.. Mali bakımdan güçlü ve idari bakımdan özerk olmalıdır. TTB. Böylece bağımsız bir yasanın öngörülmesi ve iyi tanıtılması toplumda tam anlamıyla oluşmamış iş güvenliği bilincinin oluşumuna yardımcı olacaktır. Bu kuralları ihlal edenlere uygulanacak idari. Bu kurum veya enstitü özerk bir yapıya sahip olmalı ve yönetim kurulunda işçi(çalışan). İşyeri hekimleri gibi iş güvenliği mühendisinden de söz etmek yerinde olacaktır. Bu sorunların çözümünde mali bakımdan güçlü bir iş güvenliği kurumunun yaratılması önem taşır. Diğer ülkelerde olduğu gibi bağımsız. Ülkemizde de işyerinin 60 .) ilgili bakanlıklar (Çalışma ve Sosyal Güvenlik. işverenlere.vd. Ülkemizde formel iş güvenliğinde uzmanlık eğitimi veren yüksek okul veya üniversite bulunmamasından dolayı bu konularda işyerinde görev yüklenen iş güvenliği önlemlerinin alınmasına katkıda bulunan mühendislerdir. hukuki ve cezai yaptırımlarda bu yasada yer almalıdır. Sağlık. Teknik ve ayrıntılı işçi sağlığı ve iş güvenliği önlemlerinin katı bir şekilde bu yasada yer almasının uygun olmayacağı görüşünü taşıyoruz. TOB. Sanayi ve Ticaret. Çevre) DPT. iş güvenliğinin sağlanması konusunda devlete. İş standartlarını sürekli üretebilir. Eğitim sorununa gerekli kaynağı ayırabilir. çalışanlara.. En eksiksiz ve kusursuz mevzuatın hazırlanması bile yalnız başına iş kazaları ve meslek hastalıklarının önlenmesi için yeterli değildir. yerel yönetimlere. Yurtdışında bir çok ülkede işyeri hekimleri ve iş güvenliği mühendislerinin durumu ayrı bir yasayla düzenlenmiştir. hukuk açısından daha kolay değiştirilebilecek tüzük ve yönetmelikler. Bu enstitüde işçi ve işveren konfederasyonlarını^ ilgili meslek odaları (TMMOB. yeterli sayı ve nitelikte iş güvenliği müfettişi çalıştırabilir. İş Sağlığı ve İş Güvenliği sorunu her şeyden önce parasal kaynak sorunudur.MPM ve TSE temsilcileri yer almalıdır. İçişleri. Bu konuda ilgili olarak devletin iyi planlanmış ve tüm güvenliği güvenliği sorumluların eşgüdümü ve etkili katılımlarını sağlayan bir politikasının olması gereklidir. diğer yabancı ülkelerde olduğu gibi küçük işletmelerde iş güvenliği önlemlerini alabilmeleri için uzun vadeli krediler verebilir. . sendikalara ve diğer ilgili kuruluşlara (meslek odaları) düşen görevler genel olarak bu yasada düzenlenmelidir. Gelişen teknoloji gözönüne alınarak. tarafsız çalışma. İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğü olmak üzere tüm teknik iş güvenliği mevzuatı süratle günün gereksinimlerini karşılar duruma getirilmelidir.ve diğer teknik sorumluların istihdamına ilişkin esaslar düzenlenebilir. Bir çok ülkede olduğu gibi iş güvenliği kurumu tarafından sürekli iş güvenliği standartlarının hazırlanması sistemine geçilmelidir. Mali bakımdan güçlü bir iş kurumu büyük kaynağa gereksinim gösteren modern araştırma merkezlerini oluşturabilir. özerklik anlayışına uygun bir "İş Sağlığı ve İş Güvenliği Kurumu veya Enstitüsünün" oluşturulması gereklidir. İş güvenliği mühendisi ve teknik elemanları terimini kullanmamızın nedeni de bu konuda mühendis ve teknik elemanların çalıştırılması gereğine dikkat çekmektedir. yönergeler düzenlenmesi daha doğru olacaktır.

Uzun vadede ise en iyi çözüm ise yurtdışında olduğu bölgelerinin kurulması olabilir. Patlayıcı. c) Meslek ve çıkarları ile ilgili işlerde.12. a) Günün gerek ve koşullarına ve mevcut olanaklara göre yasa ve tüzük hükümleri içinde kalmak üzere. meslek disiplinini ve ahlakını korumak.büyüklüğüne göre iş güvenliği elemanı çalıştırma zorunluluğu getirilmeli ve bunların çalışma koşulları ayrı bir yönetmelikle düzenlenmelidir.) Ağır ve Tehlikeli İşler Tüzüğü kapsamındaki işyerlerinde işçi sayısına bakılmaksızın 1475 sayılı İş Kanunu koruması ve yükümlülüğü altındadır. mesleki etkinlikte bulunan yüksek mühendis.maddesi ve 7303 sayılı Yasa 66 ve 85 sayılı KHK değişik 6235 sayılı yasayla kurulan ve Türkiye sınırları içerisinde meslek ve sanatlarını uygulamaya yetkili olup da. Tehlikeli ve Zararlı Maddelerle Çalışılan İşyerlerinde ve İşlerde Alınacak Tedbirler Hakkında Tüzük (24. tüzel kişiliğe sahip kamu kurumu niteliğinde meslek kuruluşudur. resmi makamlar ve öteki kuruluşlar ile işbirliği yaparak gerekli yardımlarda ve önerilerde bulunmak. yüksek mimar. 14752 sayılı R. Ülkemizde üretimin büyük çoğunluğunu oluşturan aile için işletmecilik bağlamında gelişen küçük ve orta ölçekli işletmelerin iş sağlığı ve iş güvenliği problemlerinin çözümüdür. b) Mühendislik ve mimarlık mesleği mensuplarının ortak gereksinimlerini karşılamak. İş güvenliği mühendislerinin eğitimleri işyeri hekimleri eğitimini ve sertifikasını veren TTB gibi ilgili meslek odasından veya TMMOB tarafından verilebilir. bilimsel şartnameler. korunmasında ve işletilmesinde tarımsal ve arttırılmasında. Parlayıcı.1973 tarih. Bu bağlamda ülkemizde bu yükümlülüklerin doğru anlatılması gereklidir. meslekle ilgili bütün mevzuatı. normları.G. meslek mensuplarının birbirleriyle ve halka olan ilişkilerinde dürüstlüğü ve güveni hakim kılmak üzere. meslek ve çalışma konuları yakın bulunan mühendis ve mimarlık grubu için odalar kurmak. Ülkemizde Türkiye Esnaf ve Sanatkarlar Konfederasyonu kapsamında işçi sayısı 3'tür. mühendis ve mimarları meslek kollarına ayırmak. bulunmasında. mesleki aynı yada birbirine gibi sektöre dayalı organize sanayi etkinliklerini kolaylaştırmak. geliştirilmesi veya yeniden konulması yolunda önerilerde bulunmak. Kamu kurumu niteliğine meslek kuruluşu olan Birliğin ve bağlı odaların amaçları şunlardır. mesleğin genel yararlara uygun olarak gelişmesini sağlamak. TMMOB Anayasasının 135. ülkenin sanatsal ve yurdun doğal üretimin sanayi teknik kalkınmasında gördüğü tüm girişim ve etkinliklerde 61 . tip sözleşmeler ve bunlar gibi bütün bilimsel evrakı incelemek ve bunların değiştirilmesi. kamunun ve ülkenin çıkarlarının korunmasında kaynaklarının bulunmak. mühendis ve mimarları örgütü içinde toplayan. Kısa vadede küçük ve orta ölçekli işletmelerin bir araya gelerek işyeri ortak sağlık güvenlik birimleri kurabilirler. Bu konuda KOSGEB ve TMMOB bünyesinde danışmanlık yapabilecek teknik bir uzman kadrosu oluşturulabilir.

6. meslek hastalığı) en aza indirgemek için çözüm yollarını birlikte üretmek ve geliştirmek. yetki ve sorumluluklarını ve sorumlu müdür çalıştırma zorunluluğu olan işyerlerini açıklamıştır.1998 tarih ve 23367 sayılı R. Tüketimi ve Denetlenmesine Dair Kanun Hükmündeki Kararnamenin ilgili maddelerine göre Tarım ve Köyişleri Bakanlığı tarafından 9. yetki ve 62 . sağlıklı üretim (kaliteli) sağlıklı çevre ve güvenlik konularında yapılan çalışmalara katkı koymak. hem de kamu yararına üretilen hizmetin denetimi olmalıdır.06.Kanunun ö. 12327 sayılı R. TMMOB Kimya Mühendisleri Odasının bu konudaki çalışmalarını biraz aktarmak istiyorum. Üniversite ve sanayi uzmanlarından bilgi alışverişini sağlamak.) sorumlu müdürlüğün tanımı ve görevlerini. PAR-PAT 252.1966 tarih. Yurtdışında meslek odalarının misyonları çok fazladır. değişiklik yapılan (bir maddesi) "Gıdaların Üretimi. TMMOB Kimya Mühendisleri Odası ülkemizde yürürlükte bulunan yasa.maddesi "6269 sayılı' Kimyagerlik ve Kimya Mühendisliği Hk. 560 sayılı "Gıdaların Üretimi.G. sağlıklı ortam. Kanunun ö. ile yayımlanan 9.TMMOB Odaları Anayasanın ve kendi tüzüğünün verdiği yetkilerle kamu yararına mesleki denetim hizmetini tüm engellemelere karşın yapmak zorundadır ve yapacaktır. yönetmelikler çerçevesinde sorumlu müdürlük müessesinde çalışan sorumlulukları öğretmek. iş kazası.6.maddesinin uygulanmasına ilişkin yönetmelikte kimyager ve kimya mühendisinin bulundurulacağı belirtilen işyerlerinden gayri işyerleri fenni ehliyete haiz kişilere teknik gözetim ve sorumluluğu altında bulundurulacaktır. 1593 sayılı Umumi Hıfzısıhha Kanununun 268-275. tüzük. Mesleki denetimin amacı hem hizmeti üreten meslekdaşın etik olarak denetimi." Denilmektedir. • • • Gelişen teknolojiler ile ulusal ve uluslar arası teknolojileri aktarmak.maddesinin uygulanması ile ilgili yönetmelik (20.G. • Sanayide olası riskleri (yangın. 6269 sayılı Kimyagerlik Kİmya Mühendisliği Unvanlarının Kullanımı Hk.1999 tarih 23720 R. İnsan.maddelerine göre çıkartılan "Gayri Sıhhi Müesseseler Yönetmeliği" Gayri Sıhhi Müesseselerden olup işlerin bir uzman gözetiminde yürütülmesi gereken müesseselerde işin gerektirdiği nitelikte bir yetkilinin "sorumlu müdür" olarak bulundurulması zorunluluğunu getirmiştir. sorumlu müdür (yöneticilerin) hak. Ülkemizde merkezi yönetim içindeki çelişkiler nedeniyle meslek odaları istenilen düzeyde çalışmalarını ortaya koyamamaktadır.G. Tüketimi ve Denetlenmesine Dair Yönetmelik" kimyager ve kimya mühendislerine sorumlu yönetici yetkisini vermektedir.

Ayrıca Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı'nca 1475 sayılı İş Kanununun 74. deneyimlerinden yararlanarak ortak çözümler üretmek amacıyla konu ile ilgili uzmanlardan oluşan geniş ve yetkin bir kadro ile 1996 yılından beri ülke genelinde standart "Sorumlu Müdür Sertifika Eğitim Programı"nı düzenlemektedir. Su Kalitesinin Korunması Yönetmeliği. kamunun.maddesine dayanılarak hazırlanan "Büyük Endüstriyel Kazalarm Önlenmesine İlişkin Tüzük Tasarı" ülkemizde yaşanan çelişkiye parmak basmaktadır. 1993 yılında yürürlüğe giren ve sürekli gelen her siyasi iktidar sonrasında değişikliğe uğratılan "Çevresel Etki Değerlendirmesi-ÇED Yönetmeliği" bazı riskleri bertaraf etmek amacıyla bu yönetmelik kapsamına giren faaliyetler için henüz planlama aşamasında iken çevre üzerine önlenmesi veya en aza indirilmesi değerlendirilmesini kapsamaktadır. Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğüne bu çabamıza destek verdiği için teşekkür etmek istiyoruz. Bu tüzük taslağındaki en büyük yanlışlık ise. Bölgesel işbirliği ve güvenlik ile ilgili bölgesel risk komisyonu oluşturulmasının sorunun çözümünde gerekli olduğu bir gerçektir. Tıbbi Atıkların Kontrolü Yönetmeliği. İşletmede kalite. Acil durum planı hazırlanması konusunda sadece işletme içi acil durum planlarının hazırlanması zorunluluğu getirilmiş oysaki çevredeki diğer kuruluşlarının risk altında olduğu ve/veya riski arttırdığı gözönünde bulundurularak "İşletme Dışı Acil Durum Planı" hazırlanması yükümlülüğü getirilmelidir. Katı Atıkların Kontrolü Yönetmeliği ve Zararlı Kimyasal Madde ve Ürünlerin Kontrolü Yönetmelikleri mevcuttur. Ülkemizde çevre boyutunda yasal düzenlemelere bakıldığında da karmaşıklık ortaya çıkmaktadır. işveren ve işçi konfederasyonlarının koordineli çalışmalarını gerektirmektedir. Hava Kalitesinin Korunması Yönetmeliği. yapılabilecekleri tüm etkilerinin için alınacak önlemlerin seçilen yer ve teknoloji alternatiflerinin 63 . Bu bağlamda.• Sektörel bazlı tartışmaların. Çevre Bakanlığının kuruluş ve görevleri hakkında 443 sayılı KHK ile gerekli durumlarda çevre kirliliğinin önlenmesi ile ilgili her türlü tedbiri almak. bildirimde çevredeki büyük endüstriyel kaza riski taşıyan kurum ve kuruluşlar hakkında bilgi istenmemesidir. meslek odalarının. verimlilik ve güvenliğini arttıracak ve işverenin. Tehlikeli Atıkların Kontrolü Yönetmeliği. acil durum planları yapmak konu ile ilgili kurum ve kuruluşlarla koordineli çalışmayı organize etmek sayılmıştır. Çünkü yukarıda söz ettiğimiz gibi bu konuda yetkili olan tüm bakanlıkların. Sorumlu müdürlük müessesesinin gerçek anlamda sorumluluk gerektirdiği bu işte çalışanların gerçek anlamda donanımlı olmaları gerektiği ve diploma ticaretinin önüne geçilmesi amacıyla bu program düzenlenmektedir. devletin yararına olacak sertifikalı kimyager ve kimya mühendislerinin istihdamlarına çok önem vermekteyiz.

Büyük Endüstriyel Kazaların Önlenmesi BLO Bürosu. [6] Land Herbert F. 1988. [3] NSC. Basım. Dünya ve AB uygulamalarını ve uyumu sağlamamız gerekmektedir. 2 cilt [13] N. [9] ILO. [7] Patty's Industrial Hygiene and Toxicology. Uygulama Kodu. ELO 1993. Güvenli bir çevre için devlet-sanayici-tüketici üçgeninin işbirliğini ve koordineli çalışmayı sağlamak gerekmektedir. Basım Cenevre. KAYNAKÇA [I] ILO. 1992. [4] NSC. Dawn: Work is dangerous to your health (Çalışmak Sağlığınız İçin Tehlikelidir). Vol I Geneva.. 1998 [14] J. 1991. 1982. John Wiley and Sons. Concise Encylopaedia of Chemical Technology USA. [2] NFPA. 4. Chicago 1985.M. [5] Casarattas and Doulls. [10] Kırk-Othmer. Random House 1973 64 . Encyclopaedia of Occupational Health and Safety. Toxicology Me Graw-Hill USA. Meslek odaları olarak biz bu çalışmanın önünü açacak her türlü organizasyonda yer almayı kamu yararına görev bilmekteyiz.. 1971.Bu çahşma alanında özellikle Çevre Bakanlığı ve diğer bakanlıklarla koordineli çalışma anlayışı yerleştirmek çok doğru olacaktır. [12] BLO encyclopaedia of occupational health and safety (ILO'nun işçi sağlığı iş güvenliği ansiklopedisi).M Stellman ve S. 1988 [II] EPA Standartları. 1991. 7. Flammable and Combustible Liquids Code Hand Book USA. 1988. Supervisors Safety Manuel 6 th. [8] Sax's Dangerous Properties of Industrial Materials USA.I Sax: Dangerous properties of industrial materials (Endstriyel materyallerin tehlikeli özellikleri) New York. Van Nostrand. Industrial Pollution Control Hand Book-Mc Graw-Hill. Accident Prevention Manuel for Indsutrial Operations USA. 1991. ANK. New York.

Kobe Depremi ve Etkileri 17 Ocak 1995 tarihinde sabah 5.000 Yaralı • Ölenlerin % 58 i 60 yaş ve üzeridir • Birçok insan deprem sonrası çıkan yangınlar veya çöken evler yüzünden meydana gelmiştir. genel olarak bir deprem ülkesi olarak bilinen Japonya'nın bu konuya gösterdiği hassasiyetin sonucu olarak Türkiye'ye yönelik ilgi ve destek faaliyetlerini arttırmıştır.JAPONYA'DA KOBE DEPREMİ SONRASINDA GAZ TESİSATLARININ YENİDEN DEVREYE ALINMASINDA GAZ DEDEKTÖRLERİNİN KULLANIMININ ÖNEMİ VE COSMOS GAZ DEDEKTÖRLERİ Aysun Kanat Kimya Mühendisi / NOVEL Dış Ticaret ve Pazarlama Ltd. Şti. (%73 ü havasızlıktan yada ezilerek ölmüştür.807 kişinin ölümüyle sonuçlanan Great Konto Depremi'nden sonraki en büyük felakettir. Kobe Depremi'nde ölümlerin çoğu bina çökmesi. önemine ilişkin bakış açılan.2 büyüklüğünde meydana gelen ve 20 saniye süren depremde bölgede 5. 1. Japonya'nın 1923' te 142 bin kişinin hayatım kaybettiği depremden sonraki en büyük deprem felaketidir.) 65 . teknolojisini kullanıcı firmalarla birlikte üreten bir firmanın tecrübeleri açısından konuya bakılacaktır. Depremin Kobe Bölgesi'ndeki etkileri : Depremin kurbanları • 5. 17 Ağustos 1999'da Marmara bölgesinde meydana gelen deprem.46 da Japonya'nın Awaji Adası'nm kuzey kesiminde yerin 16 km altında Richter ölçeğine göre 7. yada depremden hemen sonra ortaya çıkan yangınlardan kaynaklanmıştır.470 kişi hayatını kaybetmiş ve 33. 2. özellikle gaz sektörüne çeşitli uyarı ve izleme sistemleri temin eden.000 kişi yaralanmıştır. Aşağıda KOBE depremi ile ilgili çok genel bilgiler verilmekle beraber. KOBE depremi ve deprem sonrasında yaşanan tecrübeler ve gaz tesisatlarının devreye alınışı konu edilmiştir. Giriş 1995 yılında meydana gelen KOBE depremi. Türkiye'nin de genel olarak dünyadaki diğer depremlerden ve özel olarak Japonya'daki depremlere ilgisini arttırmasını ve gereken ders ve bilgi birikimleri aktarmasını diliyor ve bekliyoruz. Kobe Depremi diye bilinen bu deprem 1 Eylül 1923' te meydana gelen ve 142.740 Ölü • 33. Bu inceleme sunuşunda Türkiye ve Japonya arasında ortak kader gibi duran deprem olgusu ve ortak olmayan güvenlik anlayışı ve özel olarak gaz dedektörlerinin kullanım yaygınlığı.

: Hemen hemen şehir genelinde verilememiştir. : % 80 kesilmiştir. 1. Kobe limanları ticarete kapanmıştır. Kobe'nin üretimi. Demir yolları büyük oranda hasar görmüştür. Otoyolda meydana gelen hasar sadece Kobe'nin değil aym zamanda tüm Japonya'nın ekonomisini olumsuz yönde etkilemiştir. 2. Yerel endüstri olarak.Deprem sonrası çıkan yangınların binalar üzerindeki etkileri • 6. (54 yangın depremden hemen sonra aynı anda başlamıştır) Trafikte ortaya çıkan sorunlar. Çöken binalar. Liman bölgesindeki ana yollar kapanmıştır. Birçok gemi yükünü Kobe Limanı'ndaki hasar sebebiyle diğer limanlara boşaltmıştır. Toplam yanan alan : 819. Diğer Etkiler. çatlaklar ve yer kaymaları yüzünden trafik durmuştur. bölgedeki birçok firmanın operasyonlarını diğer bölgelere kaydırmaları ve üretim miktarlarını bu bölgede önemli oranda azaltmaları sebebiyle azalmıştır. Büyük ölçekli işletmeler : Kobe'deki birçok fabrika ve üretim zinciri zarar görmüştür. : % 25 hizmet verilememiştir. Pazarlar ve mağaza zincirleri : Kobe'nin alışveriş alanlarının 1/3 ü ve pazarların yarıya yakını büyük oranda zarar görmüştür. Yukarıda belirtilen etkiler yanında. işsizlik oranı depremden sonra şiddetle artmıştır. Tarım ve balıkçılık : Balıkçı teknelerinin iskeleleri.965 bina tamamen • 80 bina yarıyarıya • 270 bina kısmen yanmıştır. 3. Enerji Telefon Su Gaz : Şehir genelinde kesilmiştir. Küçük ve orta ölçekli işletmeler : Fabrikalarm % 80 i hasar görmüştür. Kısmı alttaki yolun üzerine çökmüştür. Toplam çıkan yangın sayısı : 175 tir. • 71 binada da küçük yangınlar çıkmıştır. Verilen hizmetlerde ortaya çıkan aksaklıklar. Uzun süreli olarak barınaklarda yaşamak zorunda kalan. İnsanların yaşamları aksayan hizmetler ve elverişsiz trafik koşulları yüzünden zorlaşmış. 5. okullar geçici barınma yeri olarak kullanılmıştır. çiftlikler ve tarımsal faliyetler zarar görmüştür. • • • • • Hanshin Otoyolu' nun 3. Kobe Depremi'nin endüstriye olan etkileri. 4. şehir halkı ayrıca büyük ölçüde dolaylı etkilere maruz kalmıştır.108 m2 dir. Turizm sektörü olumsuz yönde etkilenmiştir. Okullardaki eğitim saati azalmış. 66 . Ve 5. özellikle çocuklar başta olmak üzere sakat ve yaşlı insanlar psikolojik olarak ciddi boyutlarda zarar görmüşlerdir.

( Bakınız Ek I) Bu sonuç şaşırtıcı değildir çünkü bu cihazların çoğunluğu talebi yapan büyük gaz şirketleri ile beraber geliştirilmiştir. Osaka Metropolitan Gas Company (OMG) şirketi de birçok tecrübeler kazanmıştır. 3. Gaz Dedektör ve Alarm Sistemleri Japonya'da oldukça geniş bir kullanıma sahiptir. Bu gazlar ekonomikliği ve kullanım kolaylığı sayesinde her geçen gün hayatımızın bir parçası olmaktadır.5 i COSMOS tarafından sağlanmıştır. ISO 9001 belgesini de alarak teknolojisini belirli standartlara oturtmuştur. ticari marka. Gaz Dedektör ve Alarm Sistemlerinin kullanımını zorunlu kılmaktadır. COSMOS. Enkaz kaldırma işlemleri sırasında yapılan çalışmalarda. COSMOS. örneğin doğal gaz ve LPG'nin kullanımı günümüzde oldukça yaygındır.. New COSMOS (Japon) Firması ve Japon Gaz Endüstrisindeki Yeri Çeşitli gazların. Raporlara göre Hyogo Bölgesi'nde yarısı depremden sonra 24 saat içinde başlamak suretiyle 164 ayrı yangın çıkmıştır. Yaklaşık 400 çalışanı ve bunun % 30'unun AR-GE için çalışması ile aşağıdaki konularda uzman konumdadır : • • • Endüstriyel kullanım için Gaz Dedektör/Alarm Cihazları Elde Taşınabilir Gaz Dedektörleri Ev tipi Gaz Alarm Cihazları Bağımsız bir teknolojik yayının yaptığı tespitlere göre Japonya'da en büyük 10 gaz şirketine satılan cihazların yaklaşık %94.. Japon Standartları. ölümlerin yarısından fazlasının deprem sonucu meydana gelen gaz kaçaklarının oluşturduğu yangın ve patlamalardan kaynaklandığı görülmüştür. kullanıcıları gaz kaçaklarının tehlikelerinden korumak için dizayn edilmiştir. Kobe Depremi ve COSMOS Gaz Dedektörleri 1995 yılında Kobe ve Osaka şehirlerini etkileyen büyük deprem neticesinde 5000 den fazla insan hayatını kaybetmiştir. Ayrıca şehre gaz verme işlemleri sırasında benzer sorunlar yaşanmaması için çok yoğun çalışmalara girmişlerdir. Japonya'da 1960'da kendi geliştirdiği teknoloji ile gaz sensörü üretimine başlamıştır ve 30 milyon adetten fazla satarak şu anda Japonya'nın en büyük gaz dedektör ve alarm cihazı üreticisidir. aksi taktirde kullanıcılar için potansiyel tehlike haline gelir. halen 500 civarında ticari ruhsatı (patent. bu gazların birikimi. • 4. COSMOS. vb) elinde bulundurmaktadır. Meydana gelen yangınlar büyük ölçüde elektrik kısa devrelerinin kıvılcıma sebep olduğu gaz kaçaklarına bağlıdır. Otuzdan fazla teknik organizasyona üyedir. zehirleme. Gaz kaçakları meydana geldiğinde. Sonuç olarak bu olgu COSMOS Cihazlarındaki bir temel prensibi vurgulamaktadır : Güvenilirlik ve kullanım kolaylığı. bu ihmalin insammıza ve sanayimize bedelinin ağır olmamasını dileriz. İşte bu talihsiz felaketin ardından bütün Japon gaz şirketleri gibi. Gaz Dedektörleri ve Alarm Sistemleri. Doğru kullanıldığında bu gazlar güvenlidir. onlarca teknik literatür COSMOS araştırma merkezinden dünya teknik literatürüne sunulmuştur. Ülkemizde ise 'olmazsa olmaz' yerlerde dahi çok kısıtlı kullanılmaktadır ki. Depremde can kaybı büyük oranda ortaya çıkan yangınlar sonucunda ortaya çıkmıştır. yanma ve patlama tehlikesi oluşturur.Büyük hacimlerdeki enkaz çok çeşitli çevre sorunlarına yol açmıştır. Aşağıda OMG' nin deprem sonrasında 67 .

000 250 Deprem sonrası sipariş 50 1. İkinci model.050 3. Bu işlemin sağlıklı yapılabilmesi için güvenilir ve kolay kullanımı özelliğine sahip cihazların kullanılmasının gerekliliği aşikardır. Yukarıda Ek F de 1994 yılında Japonya'nın en büyük 10 gaz şirketinin 1994 yılı itibariyle gaz cihazları envanteri görülmektedir. Bu gaz şirketlerinin çoğu dünya ölçeğinde dev gaz dağıtım şirketleridir ve operasyon alanları.000 2. hem gaz çeşitleri hem de hizmet çeşitleri açısından ülkemizdeki şirketler yanında 68 .304II XP-702S XP-707 Deprem öncesi 1.707 A).XP-707 ve XP-304 JJ modellerinin.3x10"5 atmcmVsn debilerdeki çok küçük kaçaklar dahi tespit edilebilmektedir. 5 ayrı ülkede patent almış bir modeldir ve esas olarak dahili tesisatlarının gaz kaçaklarına test edilmesi sırasında hem tesisat hem de kaçağın yerini belirlemek amacıyla kullanılmaktadır. deprem öncesi ve hemen sonrası OMG' nin sahip olduğu miktarları verilmiştir. bu rakamları değerlendirirken aşağıdaki hususları da not etmeliyiz . yine gaz firmalarından gelen talep ile birlikte gelişen bir modeldir ve toprakaltı borularından gaz kaçaklarının tespiti amacıyla geliştirilmiştir. yeraltı gazından mı yoksa boru tesisatından oluşan bir kaçaktan mı geldiğinin ayrımı yapılabilmektedir. OMG'de bu sebeplerden dolayı diğer Japon gaz şirketleri gibi bu konuda da COSMOS Gaz Dedektörlerini kullanmışlardır.3x10 ~l cmVsn iken bu cihaz ile 3. fakat yukarıdaki modeller özellikle deprem sonrası çalışmalarda yoğun olarak kullanılmıştır. güvenilir çalışma prensipleri yanında. Kullanımı oldukça basit olan bu hafif cihaz (yaklaşık 700 g) sayesinde. yine gaz firmalarının kullanıldığı değişik modeller de bulunmaktadır. alev iyonizasyon yöntemi (FDD) prensibi ile çalışan. Üçüncü model ise (XP . Türkiye'deki gaz şirketlerinin ellerindeki cihaz sayılarını kabaca bilen bizler. (Sabun köpüğü testi ile tespit edilen minimum debi 1. gaz verilen bir tesisatın güvenilirliği sabun köpüğü testinden daha kolay ve güvenli olarak tesbit edilebilmektedir. bu süre içersinde 5 milyon binanın tesisatları gözden geçirilmiştir. yüksek işletme maliyetleri ve bakım maliyetleri ile çeşitli işletme zorlukları olan cihazların alternatifleri olarak geliştirilmiştir. Esas olarak ikinci ve üçüncü modeller.200 350 Bu modellerden birincisi ile tespit edilen metanm. Aşağıdaki listede COSMOS Gaz Dedektörlerinden XP-702S. İşletme maliyetleri sadece kalem pil ve bir yıldan uzun sürelerde değişen sensörleridir. Model XP.200 100 Toplam 1. Cihazlarda kullanılan sensör teknolojisinin detaylarına bu bildiri çerçevesinde girilmemiştir.) Bu sonuç COSMOS'un sensör teknolojisine yaptığı yatırımın ve gaz dağıtım firmaları ile oluşturduğu verimli işbirliğinin meyvesidir. 1. Bunların yanında.şehre gaz verme işlemleri sırasında yapmış olduğu çalışmalar ile ilgili birkaç önemli nokta bilgilerinize sunulmuştur. OMG deprem sırasında gaz gönderme işlemini anında kesmiştir ve tekrar gaz verme işlemine 2 ay sonra başlamıştır.

bununla beraber bu riski konjrol etmek ve izlemek mümkündür. Oluşturulmuş ve oluşturulacak standarlarının. Örneğin.1 'inde gaz dedektörü bulunmaktadır. yine Japonya'da yaşanan nükleer kazanın ardından yapılan onca detaylı araştırmaya rağmen. evlerde gaz dedektörlerinin kullanımına yönelik bilinç maalesef yeterli değildir ve yasalar açısından bir zorunluluk da henüz yoktur. gaz dedektörü denilince bir 'yalancı çoban' hatırlanmaktadır ve sigara dumanından dahi alarm veren cihazların pazarda yer alması ile bu bilinç ters yönlendirilmiş durumdadır. Deprem şehri Kobe'nin gaz şirketi OSAKAGAS halen 5. Son deprem felaketinin yoğun gaz dağıtımının yapıldığı bölgeleri ciddi olarak etkilememiş olması bir şanstır. başlangıçta gaz dedektörü kullanmadan düşünülen bir takım tedbirlerin netice vermemesi ve sonuç olarak bu uygulamalarda gaz dedektörü kullanımına geç başlanmış olmasıdır. Halbuki. bahsedilen cetvelde kullanılan cihaz envanterlerine de yansımaktadır. Yazıktır ki. Bu şirketler. Kısaca. sonuç olarak. fakat bu şansın her zaman toplumumuzla beraber olamayacağım düşünmek zorundayız. İşyerlerinde bu riskin bir yere kadar izlenebildiğini düşünmek istiyoruz. Yakın zamanda. 3. Ek W de görüldüğü gibi Japonya'daki evlerde kullanılan LPG dedektörlerinin sayısı arttıkça meydana gelen kazalar ters orantılı olarak azalmıştır ve halen evlerin % 99. Öte yandan benzer ters ilişki doğal gaz içinde mevcuttur. kendileri tarafından da kabul edileceği gibi. Yukarıda bahsedilenler. yapılanların yetersiz kaldığına dair toplumdan gelen tepkinin varlığı. Öte yandan. 2. hem de güvenliğe yönelik standartları Japonya'da çok sıkı olarak kurallara ve yönetmeliklere bağlanmıştır. Ülkemizde ise.oldukça büyüktür. evlerde. evlerde bulunan gaz kullanan cihazların ve tesisatların periyodik kontrolleri zorunludur. Günümüzde CO dedektörünün de Japonya'da evlerde kullanımı zorunlu hale gelmiştir ki bu durum toplum bilincindeki ivmenin sonucudur. bu şartların da göz önünde tutularak oluştumlmasmdaki gereklilik ve acillik ortaya çıkmaktadır. genel olarak deprem sonrası gaz tesisatlarının devreye alınması veya deprem sonrası gaz kaçaklarının süratle tespit edilerek olası felaket risklerinin ortadan kaldırılması yönündeki tedbirlerle ilgilidir. konuya daha somut bakılmasını sağlayacaktır. genel olarak bakıldığında bu hususun umut verici olmadığını biliyoruz. bu envanterin. cihazın hedef gaz seçim karakterine de (selektivite) atıfta bulunması gerekmektedir. 69 . gaz dağıtım şirketlerimizin ellerindeki cihazlar maalesef yeterli değildir. varolan şartlarda dahi.9 milyon aboneye hizmet vermektedir. örneğimiz olan Japonya'dan bazı tecrübeleri incelemek. Yukarıdaki temel farklar. Gaz dağıtım şirketlerinin hem çalışma detayları. kuruluş yıllarının eskiliği ve edindikleri tecrübeler açısından da ülkemizdeki gaz dağıtım şirketlerine göreceli üstünlüklere sahiptir. işyerlerinde ve evlerde kullanılan yanıcı gazlar her zaman potansiyel bir risk taşımaktadır. güvenlik/emniyet tedbirlerine verilen önemin ve bu bilincin toplum katında yaygın olarak yerleşmesi ile. Ülkemizdeki durumu tartışmadan önce. halen doğal gaz kullanılan evlerin yaklaşık % 40'ında dedektör vardır ki bunun nedeni. gelişmiş toplumlarda bu bilincin etkisini gösteren bir örnektir. Deprem gibi bir felaket sonrasındaki şartlar düşünüldüğünde ise.

Benzeri yaklaşımı ülkemizde de görmek istiyoruz. Sonuç Son yaşadığımız Marmara Depremi'nin yaşattığı acıların bir bedeli olarak. JETRO 70 .4. yaşanma ihtimali olan diğer felaketler için daha hazırlıklı ve tedbirli olmamız gerektirdiğini ve Japonların bu felaketi izlerken edindikleri amacm bizlerin de diğer ülkelerin yaşadıkları tecrübelerden faydalanmayı hatırlatmasını umut ediyoruz. toplum bilincimizde olumluya giden bazı oluşumları bekliyoruz. Kaynaklar [1] [2] Introduction to COSMOS Gas Sensors. 1999 Version. New COSMOS Electric Co. aynı hataları tekrarlamamak basiretini göstermektedir. Deprem riskini sürekli yaşayan bir ülke olarak Japonya da. 1981 Japan The Great Hanshin . Japonya ile uzun yıllar ticari işbirliği halinde olan bir firma olarak eminiz ki. Ltd. zaman zaman benzer acıları yaşamakta.August' 1. Japonya'da ilgili kurumlar çoktan Marmara Depremi ile ilgili detaylı incelemeyi başlatmışlar ve bu tecrübeyi de akıl/tedbir dağarcıklarına katmışlardır. Bu inceleme yazısının esas konusu olan deprem sonrası gaz tesisatlarının devreye alınmasındaki tecrübelerin. insan hayatı ve genel olarak tüm güvenlik kavramlarına verilen büyük önem ve hassasiyete rağmen. fakat her felaketten ders çıkarmayı bilerek.Awaki Earthquake Statistics.

gittikçe zorlaşmakta. Birazdan bahsedeceğim bu olaylar son derece düşündürücü aynı zamanda bu konudaki yetersizliği ve eğitimsizliğin getirdiği tehlikeleri göstermesi açısmdan ilginç bulacağınızı düşünmekteyim. 80'li yılların başında iyice artan konut açığı ve oluşan pazardan daha fazla pay alma isteği rekabet ortamını iyice zorlaştırmıştı. Bu keskin rekabet ortamında para kazanabilmek de "malzemelerde kısıntı yapamayacağınız. Fakat ne yazıktır ki teknoloji öğretilirken gerekli güvenlik önlemleri eğitimi ihmal edilmiştir.şantiye ve kısım şeflikleri. Uzunca bir süredir ki yaklaşık 12 sene bir fiil tünel kalıpla yapılan konut işlerinde sorumlu. yapılarda taşıyıcı duvar ve döşemelerin bütün halinde ve tek işlemle yerinde dökümünü sağlayan bir yapım yöntemidir. Yapmış olduğum gözlemlerde bu kazalardaki nedenlerin % 50 sinin çalışanların eğitimsizliğinden. Tünel kalıp sistemi. Bu konuda Çalışma Bakanlığınca başlatılan çalışmaları taktirle karşılamakla beraber sivil toplum kuruluşlarıyla kopuk gerçekleştirilmeye çalışılan bu çalışmaların pek verimli olacağı kanaatinde de değilim. aynı zamanda günümüz şartlarına ve teknolojik gelişmelere de ayak uyduramamıştır. bence bir kazanın özellikle ölümlü bir kazanın kendilerine neye mal olduğunun henüz bilincine varmayışlarından kaynaklanmakta. Bu konudaki tüzüklerin ve yasaların yetersizliği günümüzde her konuşmada gündeme gelmekte ve tartışılmaktadır. Seksenli yılların başında ülkemize gelen bu sistemin teknolojisine adaptasyon oldukça güç olmuştur. Tünel kalıp sistemindeki kaza oranının fazlalığı ve özellikle ölümlü kazaların fazlalığı bu sektördeki güvenlik önlemleri ve bunun için verilecek eğitimlerin önemini oldukça artırmaktadır.gerek kısıtlayıcı mimarisi ve gerekse yapım sırasındaki risklerinin fazlalığı nedeni ile batıda yavaş yavaş bu sistemi bırakma yoluna gidilmekte idi. Tüm bu zorlamalar seksenli yıllar da ülkemize hızlı yapım teknolojilerinden olan TÜNEL KALIP sisteminin gelmesine neden olmuştur. büyük ölçüde kalitesi yüksek birim maliyeti düşük alternatif tekliflere dayanmaktadır.Müh. Genel problem olan ve çoğunlukla inşaat sektöründeki iş gücünü oluşturan kesimin kırsal kesimden gelen. Bu rekabete dayalı iş dayalı iş aleminde bu günde hala aynı olan koşullar. Devletimizin bu konudaki yaptırım gücü hepimiz tarafından da bilindiği gibi. sadece en düşük teklifi vermekle değil. 71 .TÜNEL KALIP SİSTEMİ İLE KONUT YAPIMI SIRASINDA OLUŞAN KAZALAR VE ÖNLEMLERİ İnş. % 40 iş sahiplerinin güvenlik işlerine ve önlemlerine yeterince önem vermeyişinden ki. kaderciliğinden ve dikkatsizliğinden. belli bir eğitimden geçirilmemiş insan gücü tarafından oluşturulması bu zorluğa neden olmuştur. koşulları belli olan sektörde iş alabilmek. Bu yıllarda gerek zorluğu . işçilik kalitesini düşüremeyeceğiniz" için büyük ölçüde işin hızma bağlı kalmaktadır. Bu hızda sektördeki riskleri de beraberinde getirmektedir.güvenlik şefliği gibi çeşitli kademelerde çalışırken bir çok olayla karşılaştım veya sektörde diğer şantiyelerde olan olaylardan bilgi sahibi oldum. yetersiz kalmış. Cafer TAŞTAN Alsim ALARKO Ataşehir Müessesesi Kalite ve İş Güvenlik Şefi Ülkemizde 70'li yılların sonu. Biraz sonra bahsedeceğim bazı kaza olayları da bu konunun« ne kadar önemli olduğunu göstereceği kanaatindeyim.

bir şey batması şeklinde olmuştur. 500 Ve bu şantiyede bir yıl içinde bu kazaların şantiyeye maliyeti (ölümlü olay hariç ) yaklaşık 700 milyon mertebelerinde olmuştur.6 olmuştur. bizler bu durumdayken çalışan işçinin' bilgi düzeyini sizler tahmin edersiniz sanıyorum. görme bozuklukları . İnşaat iş kolu iş kazası oranı: 13991 x 100 518825 = % 2 dir. Bu yıl içerisinde 1 ölümlü kaza olmuştur. Bir diğer olayda dış cephe perdesinde bulunan üstteki tayrot deliği yerini emniyet kemersiz. bu mahalde ki iskele aralarının da bağlantısız olması nedeni ile aşağıya düşerek yaşamını yitirmiştir. dış cephe tünel kalıbında bulunan beton iskelesini temizlemek için üzerine çıkıyor. bir eliyle kendini.825 x 300 x 8 =311 şantiyemizde 863 x 10. Bu şantiyemizde ise 28 x 100 = % 5.9919) kaza olmuştur.000.% 10 da özellikle tünel kalıp uygulama projeleri oluşturulurken iş güvenliği açısından yeterince irdelenip o şekilde proje yapılmayışından kaynaklanmakta. Ayrıca 1 ölümlü vakamız ile fatalite oranına bakarsak : Fatalite oranı : 1x100 = % 20 Bu oran Türkiye genelinde ise % 008 dir.000 =7191 500 x 300 x 8 Türkiye geneline göre oranların yüksekliği dikkatinizi çekmiştir umarım. aşağıda bahsedeceğim olaylar sadece sizlere örnek için seçilmiş 3-4 şantiyedeki olaylardan bazıları.000 (inşaatiş kolu ) 518. diğer eliyle makası tutarak hasır çeliği kesmeye çalışan bir arkadaşımız dengesini yitirince dış cephe iskele korkuluğunun da olmayışı nedeni ile 5 kat aşağıya temel demirleri üzerine düştü. SSK verilerine göre ülkemizde 1997 yılında (518. Güvenlik önlemleri alınmayan şantiyelerde bu oranlar katları şeklinde artmaktadır.423 x 10. 72 . Elbette ki yukarıdaki veriler Türkiye geneli için bir veri teşkil etmemektedir sadece bir fikir vermektedir. Tünel kalıpla imalat yapan ve henüz istenen düzeye erişmemekle beraber güvenlik önlemlerini almak için çaba gösteren bir şantiye de bir yıl içinde yapılan gözlemde 28 iş kazası olduğu gözlenmiş.000. Bunları dinleyince sanırım sizlerde benim gibi olayın nedenli çitti ve ihmale getirilemeyeceğini ve biran önce gerekli önlemlerin alınması gerektiği fikrini paylaşacaksınız. Bir başka şantiyede çalışan tünel kalıp elemanlarından birisi perde aim elemanını yerleştirip yan vidalarını sıkarken anahtarın kurtulması sonucu dengesini yitirmiş. mucize eseri yaşama döndü fakat çalışamaz durumda. Şöyle ki. 500 kişinin pik noktada çalıştığı bu şantiyede kazaların çoğunluğu yüksekten düşme ( % 14 ) malzeme düşmesi ( % 11 ) ve diğerleri çarpma. Tünel kalıp elemanlarından yerde temizlik ve kalıp yağlama işlerini yapan bir arkadaş.825) İşçi çalışmış ve (13. Fakat uzun süredir şantiyelerde ve tünel kalıpta çalışan birisi olarak bu oranların daha yüksek olduğunu söyleye bilirim. Şantiye şefi olarak bulunduğum bir şantiyemde ki.zaten dengesiz olan bu kalıptan diğerine geçmek isterken « oysaki aşağı inip öyle geçmesi gerek » bu sırada devrilen kalıp altında kalarak yaşamını yitirmiştir. Bu bilgileri 500 destekleyen kaza ağırlık oranlarına bakarsak: Türkiye = 388. o tarihlerde güvenlik önlemlerine yönelik yöneticiler olarak hiçbir eğitim almadığımız gibi çok kısıtlı bilgilere sahiptik.

Diğer olay binada çöp bacası montajı sırasında yaşanmıştır. Örneğin bir başka şantiyede tünel kalıbı çıkartmaya çalışan elemanlar. Fazla rüzgarlı bir havada kalıp sökümü sırasında tam kalıp kaldırılırken rüzgarın etkisiyle dönmeye başlamış bu sırada tutmaya çalışan vinci de beraberinde sürükleyerek söküm yapılan bina üzerine vinçle birlikte düşmüş ve bir işçinin ölümü birkaç işçinin ağır yaralanmasına neden olmuştur. Yine bir şantiyede gece çalışması sırasında bu işi yapan 5 eleman ısınmak için içeriye girmişler yorgunluğun ve sıcağın etkisi ile uykuya dalan elemanlar zehirlenmişlerdir. Bacalar genellikle 5 mt lik aspest boru ile ve özel olarak bırakılan yerlerine yukarıdan aşağıya indirmek sureti ile yapılmaktadır. Bu tür örnekleri istemesek de artırmak mümkün. Rüzgarlı havalarda kalıp işçiliğinin ne kadar tehlikeli olduğunu gösteren bir diğer olay. Kalıp çıkarma sırasında tünel kalıp rüzgarın etkisiyle dönmeye başlamış perde alnına çarpan kalıp buranın kopmasına neden olmuş kopan beton parçası iskele çarpınca sıçramış ve iki kat aşağıda bulunan temizlik elemanın kafasına çarparak hayatını yitirmesine neden olmuştur. Kış aylarında betonun gerekli mukavemete ulaşması için kür uygulaması yapılmaktadır. özellikle gece çalışmalarında yetersiz aydınlatmanın yaratığı kazalar nedeni ile oluşan ağır. Oysaki bir baret belki de bir hayat kurtaracaktı.Bir başka olayda dış kalıp iskelesine aşın ağırlık konulmuş bu durumda iken ayrıca dışarıya bakmaya çıkan elemanlardan 5'ide aynı iskeleye çıkmışlar tabi bu ağırlığa dayanamayan iskelenin kırılması nedeni ile hepsi aşağıya düşmüş bu olayda bir elemanın ölümü. hafif ve hatta ölümlü vakalardan bahsetmek mümkün. Bu uygulama kalıp ön yüzünün branda ile kapatılarak içeride LPG tüplerle çalışan özel ocakların yakılması sureti ile yapılmaktadır. Ayrıca kalıptan ve katlar arasından inişi sağlayan merdivenlerin usulüne uygun olmayışının yaratığı kazalardan. çeşitli yaralanmalar . Bir diğer olayda kalıptan normal iniş merdiveni yerine alın elemanından inmeye çalışan bir eleman tutmuş olduğu kancanın yerinden çıkması nedeni ile aşağıya düşmüş ve uzunca bir süre çalışamaz hale gelmiştir. Tam bu sırada kaldırma elemanının mili kopmuş kalıp. 73 . işçilerinde bulunduğu iskeleye çarpmış . kaldırma aparatını tünel kalıba bağlamışlar sonra aynı iskele üzerinde dururken vince talimat verilmiş kaldırılmaya çalışılmıştır. Eğitimsizlik ve dikkatsizliğin neye mal olduğunu gösteren anlatacağım iki örnek olaydan ilki şöyle olmuştur. Tüm bu olayların yanı sıra kalıptaki kişisel koruyucu malzemelerin kullanılmaması nedeni ile oluşan baş çarpmaları. Bir montaj sırasında bacaların birbirine geçirilmesinde problem olunca oturmayan bacayı yukarı çektirirken bir arkadaş diğer bacanın üzerine çıkmak sureti ile bileziği oturmaya çahşmış tam bu sır. İlginç ve kişisel koruyucuların önemini gösteren bir diğer olay. Bu olayda bilgisizlik ve dikkatsizliğin neye mal olacağını açıkça görmekteyiz.b olaylar her gün yaşanmaktadır.bir elemanın maluliyeti ve diğerlerinin ağır yaralanmasına neden olmuştur. kırılan iskele üstündeki elemanlar ve kalıpla birlikte aşağıya düşmüşlerdir. gözü kaynak alması nedeni ile göz bozuklukları v. Bu uygulama sırasında sıkça karşılaşılan olay çalışanların bu mahallere girerek ısınmaya çalışmalarıdır. bağlantı yerinden kurtulan diğer baca üzerine düşmüş ve arkadaşın ölümüne neden olmuştur. Bu olayda da bir çok işçinin ağır yaralanmasına neden olmuştur.

İskeleler arası boşluklar ayak kırılmalarına neden olmaktadır. Tünel kalıp sisteminde alınması gerekli güvenlik önlemlerinin ve mutlaka çalışan personelin eğitiminin gerekliliğini ortaya koyduğunu sanıyorum. Ayrıca üzerinde kaldırılma sırasında düşebilecek eşyalar bulunmamalıdır. Kaldırma aparatı sürekli kontrol edilmeli en küçük bir çatlama görüldüğünde veya 250 kullanımdan ( yaklaşık 3 ay ) sonra mutlaka değiştirilmeli. 2. İskeleler mutlaka birbirine geçişe olanak verecek şekilde oluşturulmalıdır. • • • • • • • • • • • • • • • 74 . İskele kattaki yerine alınmadan önce iyice kontrol edilmeli gergi bağlantı kelebekleri. İskele yanlarında bulunan sıkıştırma. krikoları tam anlamı ile yan perdelere basacak şekilde sıkılmalı. Burada sizlere tünel kalıp sisteminde proje çalışması aşamasından başlayarak kurumuna ve sökme aşamasına kadar ki safhalarda iş sağlığı ve güvenliği açısından nelerin yapılması gerektiğini yapılmadığı takdirde ne gibi kazalara neden olacağını anlatmaya çalışacağım. İki iskele arasında en çok 20 cm olmalıdır. Bu aşamadan sonra mutlaka bir işaretçi nezaretinde tünel kalıp kaldırılmalı. En önemli hususlardan biriside iskele platformları yağlardan arındırılmış olmalı. En son iskelelerin dış kenarında mutlaka seyyar korkuluklar olmalıdır. Bu aşamada mutlak surette güvenlik elemanlarının proje departmanı ile ortak çalışma yürütüp bu tür kritik noktaların çözümlerinin üretilmesini sağlamalıdır. 1. girintiler ve iskele aralıklarıdır. Tünel kalıp yerine alınırken ve söküm sırasında kullanılan aparat vmutlaka 1000x500 ebatlarında büyük kaldırma üçgeni olmalıdır. Bu aşamada en çok dikkatten kaçan husus iskelelerde köşe geçişleri. Aksi takdirde kalaslarla veya buna benzer malzemelerle yapılan iskeleler arası geçişler ölümle neticelenen kazalara neden olmaktadır. Montaj aşamasında dikkat edilecek hususlar: • • Tünel kalıpta mutlaka uzman ekipler çalıştırılmalı başka hiç kimse kalıba çıkartılmamalıdır. dış cephe iskelelerine iniş ve çıkışlarda özel olarak yapılan kalıp üzerine montajlı merdivenler kullanılmalıdır. ön korkuluklar ve yan krikolar iyice kontrol edilmeli. Kaldırılırken terazisinde ve yan bağlantı kulaklarından kaldırılmalı. Tünel kalıp uygulama projesi aşamasında dikkat edilecek hususlar : • Genellikle tünel kalıp imalatçı firmaları tarafından hazırlanır. Kesinlikle boşluk bırakılmamalı. İskeleler yerine konulurken alt yastık noktasını oluşturan yerdeki ters ( u) nun içerisine 10x10 dan en az 1 mt uzunlukta ahşap konulmalı ve bu ahşabın döşeme üzerine iyice oturması sağlanmalı. Kaldırılırken altında görevliden başka hiç kimse bulunmamalı. ayrıca üzerinde malzeme olmamasına dikkat edilmeli. Özellikle tünel kalıbı hızlı bir vaziyette çevirecek kadar etkili olan rüzgarlı havalarda çalışma derhal kesilmelidir. Ön kor'aıluk ağları yeterince sağlam ve gergin olmalı. Dış iskelelerde mutlaka sırt korkulukları takılı olmalıdır. Kaldırma aparatı tünele bağlanırken kelebek somunun iyice sıkıldığından emin olunmalı.Tüm yukarıda bahsetmiş olduğum vakalar. Etraf kontrol edilip hiç kimsenin olmadığından emin olunduktan sonra kaldırılmalı. En önemli hususlardan birisi kurum sırasında bu korkuluklar dik konuma getirilmelidir. Tünel kalıptan iniş ve çıkışlarda.

Tünel kalıp kaldırılması ve kattan alınması sırasında üzerinde hiç kimse bulunmamalıdır. Dişli bağlantılarında teflon bant kullanılmalıdır. ağların üzerinde hiçbir malzeme olmamalıdır. Söküm öncesi en az 1 saat önceden perdeler açılarak havalandırma yapılmalı. yapılmalı ve mutlaka vinççi ile irtibatı sağlayan işaretçi bulundurulmalı. Tünel Kalıp söküm sırasında alınacak önlemler : Öncelikli olarak tünel kalıpların konulacağı alanın mutlaka düzgün ve zeminin sağlam olması sağlanmalı. Isıtma sırasında en çok yapılan yanlışların başında ocaklar içeride yanarken ve tünel perdeleri kapalı iken bir çok işçi tarafından içeriye girerek ısınmaya çalışılmakta. Tünel kalıp ısıtma işlemi sırasında dikkat edilecek hususlar: • • • • • • • • • Isıtma ocakları tüp bağlantıları mutlaka mekanik ve kimyasal etkilere yüksek dayanımlı kırmızı renkli hortumlarla yapılmalı. • • • • • • • • • Tüm yukarıda söz konusu edilen hususlar bu güne kadar yapılan tünel kalıp çalışmaları sırasında gözlenen ve yapılmamaları nedeni ile bir çoğunda ölümle neticelenen kazaların oluşması neticesi çıkan sonuçlardır. Kalıp sökümleri yetkilinin kontrolünde. Kalıp yeterince öne sürüldükten sonra ( kaldırma aparatı montajına el verecek miktarda dışarı çıkartılır ) aparat kontrollü takılmalı ve içinde. Yakmak için gerekli kontroller ( yukarıdaki hususlar ) yapılmalı ve tüpler tünel dışında kalacak şekilde yerleştirilip yakma işlemi yapılmalıdır.• Gece çalışmalarında mutlaka boşluklar ve tam olarak kalıp üzeri görülecek şekilde aydınlatma sağlanmalıdır. Tünel kalıp temizliği ve yağlaması sırasında kesinlikle üzerine çıkılmamalıdır • • • 4. 3. Bu durumda birçok zehirlenme olayına neden olmaktadır. Tüp ve ocak bağlantılarında mutlaka kelepçe kullanılmalıdır. Birçok ölümlü kaza engebeli ve sağlam olmayan mahalde yapılan kalıp stokları sırasmda olmuştur. Gaz kaçakları testleri sabunlu su veya köpükle yapılmalıdır. Tüpler dik konumda tutulmalı ve istiflenmelidir. Hortum tüp bağlantısı öncesi mutlaka alev geri dönüş ventili bulundurulmalı. Isıtma süresince bir görevli tarafından sürekli ocaklar kontrol edilmeli ve sönen ocakların derhal gazı kesilmeli. Gaz alevleri açık renkte olmalı enjektör üzerindeki hava ayar yüklüğü ile ayar yapılmalıdır. Ön korkuluklar yatay konuma getirilmeli. Kalıp ayarlı dikmelerin tamamı mutlaka açılmalı ve tekerleklerin zemin ile irtibatı sağlanmalı Kalıp sürümünden önce iskeleler kontrol edilerek üzerlerindeki malzemelerden arındırılmalı. üstünde ve altında hiç kimsenin bulunmadığından emin olunduktan sonra işaretçinin komutuyla alınmalıdır. Pilot musluklar mutlaka kullanılmalıdır. Konulduğu yerde dikmelerin yere tam oturduğundan ve kalıbın dik konumda bulduğundan emin olunmalıdır. 75 .

76 .

sadece iş elbisesi 506 sayılı Sosyal Sigortalar Kanunu Madde:27'y3 göre "Vizite Kağıdı".1999 1 77 . mevcut yasalar gereği formların doldurulması gerekir. Öyle ki. ve tabanını oluşturan işyerindeki tesislere ve ekipmanlarda meydana gelen hasarlar veya kıl payı kurtarılan yaralanmasız kazalar arasındaki ilişkiyi göstermek amacıyla kullanılmaktadır. günlük yönetim akışı içerisinde iş sağlığı ve güvenliği bilinci ile bütünleşeceğinden önem kazanmaktadır. İş Sağlığı ve güvenliği konusunda yapılan Robens Komisyonu'nda yaptığı bir açıklamada. Bu kazaların maliyeti. iş kazalarının ve çalışırken oluşabilecek hastalıklarını azaltabilmek için bu konuda kararlı ve etkili kuralların uygulanmasının yanı sıra. genellikle kaza piramitleri ile gösterilir. yaptırıma sahip bir birim olan İngiltere İş Sağlığı ve Güvenliği Kurulu (HSE) yıllarca iş sağlığı ve güvenliği ile karlılık arasında bir bağlantı olduğunu savunmuştur. indirekt maliyetleri de dahil bilinebilseydi o işletmede iş güvenliği ile ilgili önlem ve kurallar tereddütsüz uygulanırdı. Bundan dolayı. "Şirket bazında. 1475 sayılı İş Kanunu'nun Madde:73'e göre "Kaza Bildirimi formu" 2 Toone B. Örneğin. Bu piramidin tavanmı oluşturan ölümcül kazalar. Kazalar dolayısıyla meydana gelen zararın büyüklüğü. Bovis Europe Safety Manager "İnşaat İş kazaları maliyet analizi" konulu konferans notu 4.5. sakatlanmaların veya ölümlerin işletmelerin verimliliğini ters yönde etkilediği bu gün gelişmiş ülkelerde yapılan araştırmalarla artık kanıtlanmıştır. üretim kaybına veya bakım maliyetinin artmasına ve hatta tazminat davalarına varan sonuçlara neden olabilmektedir. ortasını oluşturan ölümcül olmayan ancak ağır veya hafif yaralanmak kazalar. işletmeler bu bilince sahip olmadan kazaları azaltmak veya kazaların önüne geçmek mümkün değildir. Nitekim. diğer işlemler de tamamlanır. iş kazaları arasındaki ilişkiler. Sonra. işletmelerdeki risk değerlendirme ve üst yönetimin kontrol sistemlerinin uygulanmasındaki başarısızlığı sonucu meydana gelen kazada yaralanmalara. özellikle İngiltere'de bu görüşü savunan endüstri kuruluşlarındaki yöneticilerin sayıları gittikçe artmaktadır. İşte bu tür işlemler ve bunlara benzer işler. 25 sene önce İngiltere Endüstri Konfederasyonu'nun (CBI). Bu gün. kazanın maliyeti içerinde yer almaktadır. sağlık sorunlarına veya malzeme ve ekipmanlann hasarına dolayısıyla. işçinin çalıştığı yerde bulunan diğer işçilerinin de iş güçlerinde verim düşüklüğüne neden olmaktadır. Kuşkusuz. işletmelerin iş sağlığı ve güvenliği için bütçelerinde bu konuda ayıracakları para. Bu durumda. kaza olayında yaralanma veya sakatlanma varsa genellikle tedaviyi gerektirir tıbbi müdehale mevcuttur. * Ayrıca. işyerindeki yöneticinin tehlikeleri ve kontrol edilebilecek riskleri önceden tespit edememesi halinde tamamen şansa kalmıştır. kaza küçük bir yaralanma veya sakatlanma ile sonuçlansa bile bu olayın. Sanayileşmiş ülkelerde iş kayıplarının kontrolü teorisinde.İŞ KAZALARININ MALİYETİ Oktay TAN * MESKA Vakfı Başkanı Meydana gelen iş kazaları sonucu yaralanmaların. bir iş makinasının bakımsızlık veya ani arıza nedeniyle sızan ve biriken oradan geçmekte olan işçinin yağa basması nedeniyle kayarak düşmesi sonucunda. iş kazaları ve meslek hastalıklarının doğurduğu maliyetleri derhal ve basit bir şekilde ölçebilecek bir formülü geliştirebilmiş olması halinde iş kazalarının ve bunun sonucunda meydana gelen yaralanmaların. sakatlanmaların ve ölümlerin azaltılmasında çok önemli bir katkı olacağı" belirtilmiştir. 2 O halde.

yukarıda da belirtildiği gibi beş ayrı iş kolunda faaliyet gösteren 4 firmalarda yapılan etüdlerden elde edilen bulguları tanımlamaktadır. Bu bulgular. herhangi bir nedenle alev alıp küçük veya büyük boyutta yangının çıkmasına neden olabilir. • Bu işletmelerin toplam fınansal kaybının. kazalara neden olan hususları kontrol etmek.4'ünü. davalara ve özel tazminatlara maruz kalınmıştır. yukarıda belirtilen kaza tanımına uygun olarak kayıplar belirlenen eşiğe göre kaydedilmiştir. published HSE books (ISBN 07176 134379) İş Kazaları ve Meslek Hastalıklarının İngiltere Ekonomisine Maliyetleri. 87. HSE'nin bu araştırması. • Petrol arama işini yapan bir firmanın potansiyel üretiminin % 14. bunun yanı sıra iş kaybını artıracak ölçüde sakatlanmalara. sakatlanması. binaya. Neil V. ölmesi veya kişinin işini yaparken hastalanması.1 'sini.075 Sterlin'e yükseldiği tespit edilmiştir. (HSE . kazaları azaltmanın en etkin yolu. • İnşaat yapan bir firmanın proie bedelininin % 8'ini. İngiltere 3 4 The Cost of Accidents at Work. Davies ve Paul Teasdale (ISBN 071 76 0666X) (1994) 78 . Yukarıda sözü edilen İngiltere'deki kuruluş.568 Sterlin olduğu. toplam kaybın 245. Beş ayrı iş kolunda yapılan sözü edilen bu araştırma yaklaşık 18 hafta içinde 3626 kaza incelenerek tamamlanmış.507 İngiliz Sterlin'i ve bu kazalarda üretim durması nedeniyle oluşan iş kaybının 157. • Mandıra işlerini yapan bir firmanın isletme maliyetinin % 1. • Sağlık hizmeti veren bir hastanenin yıllık işletme maliyetinin % 5'ini oluşturmaktadır. yağın sızmamasını ve birikmemesini dolayısıyla herhangi bir kazaya neden olmamasını sağlayacaktır. ekipmanlara veya malzemelere yahut çevreye zarar vermesiyle ilgili kayıplar veya iş kaybı ile sonuçlanan herhangi bir planlanmamış olayların tümü. projenin tüm süresi üzerine uyarlandığında.Health and Safety Executive) önlenebilir iş kazaları nedeniyle oluşan kayıpların maliyetini belirlemek ve firmaların karşılaşacakları kayıpların nedenlerini kontrol edebilmelerini amaçlayan "Maliyet Metodolojisi" geliştirmiştir. Bu nedenle.kirlenebileceği gibi başını sivri ve sert bir yere çarpmasıyla yaralanabilir ya da ölebilir. aylarca süren ve beş ayrı iş kolundaki işletmelerde yapılan çalışmalarda üzerinde çalışılan olayların tümü. HSE daha sonra kaza maliyetlerinin gerçek maliyetlerini belirleyebilmek amacıyla çeşitli endüstri alanlarındaki firmalarda meydana gelmiş iş kazaları üzerinde çalışmalara başlamış. Yahut sızan ve biriken yağ.3 Bu amacı gerçekleştirmek için bu metodoloji "İş Kazası" tanımım çok geniş kapsamlı olarak ele almaktadır. Örneği verilen iş makinasımn periyodik bakım ve kontrollarınm yaptırılması. her kazanın maliyeti hesaplanmış ve kazaların nedenlerine göre kazayı önleme önlemleri ile kaza maliyeti arasında bağlantı olup olmadığı araştırılmıştır. hep iş kazası olarak değerlendirilmiştir. Çalışmalar sonucunda elde edilen kaza maliyetleri. Bu ölçekteki kayıplar. bir başka deyişle nedenlerini ortadan kaldırmaktır. İş Kazası sonucu yaralanması. Daha sonra. • Nakliyat işini yapan bir firmanın karının % 37'sini. tesise. bu araştırmaya katılan firmaların hiç birinde araştırma süresince büyük boyutlarda kaza meydana gelmemekle birlikte.

961.6 Ödeneği Ölüm Hak.Sahipleri Aylığı 4. kazalar nedeniyle harcanan paraların firmaların karlılığını etkilediğinden.476 iş günü kaybolmuştur.834.570.434. bu eyaletteki iş yerlerinde 1993 yılında meydana gelen iş kazalarının A. İngiltere'de her yıl ortalama olarak yaklaşık 1. 1993/94. aynı yazıda. örneğin.8 Diğer giderler 209.7 Sigorta Gideri Toplamı 11.450.5 1.$dan fazlaya mal olduğu . iş kazası ve meslek hastalığı sonucu sürekli iş göremezlik geliri bağlananlar ile iş kazası ve meslek hastalığı sonucu ölenlerin hak sahiplerine bağlanan gelirler için yapılan giderler aşağıda (TABLO. maliyeti toplam 500 US.799.024.. TABLO 1.6İ9. 4.3 Yönetim Giderleri Hissesi 698.604. Sayfa 25 79 . geçen dört yıl içerisinde meydana gelen iş kazalarında % 25 azalma görüldüğü.6 929.Endüstri Sektörünü temsil ettiğinden İngiltere açısından çarpıcı olduğu gibi.473 ölüm meydana gelmiş. ülkemiz açısından da ilginç olduğu için burada söz etme ihtiyacı duyulmuştur. Ayrıca.997. nedenlerinin başında. sonuç olarak böyle durumda daha az kaza olacağı dolayısıyla yapılan işin verimliliğinin artacağı ifade edilmektedir. bu tutarın içinde hastalıklarla ve sakatlıklarla ilgili harcamaların yer almadığı.233.D. ekonomisine 110 milyar US.992.722. işletmenin ticari brüt karının % 5 .055 meslek hastalığı. yahut 36 metre uzunluğunda iki şeritli asfalt yol yapabileceğini altını çizerek vurgulanmaktadır. işverenlerin iş sağlığı ve güvenliği programlarının faydalarına inanıp bu programların uygulamasında kolaylık sağlamak üzere yönetimde yer alan en alttaki usta başı veya formenden proje yöneticisine kadar herkesin bu konuda eğitim aldıkları.7 227.454.613.7 5.459.881.834.931.374 sürekli iş göremezlik ve 1.712. Tüm iş kazaları ve meslek hastalıklarından dolayı yaklaşık 30 milyonun üzerinde iş günü kaybı meydana gelmiş ve dolayısıyla İngiltere endüstrisine yıllık maliyeti yaklaşık 750 milyon Sterlin'e. işverenlere maliyeti ise 4 bin Sterlin ile 9 bin Sterlin arasında mal olmuştur.570. bazılarının hastalıkları ilerlediklerinden işten ayrılmak zorunda kalmışlardır. Bu da.1996 ve 1997 Yıllan İş Kazası ve Meslek Hastalığı Toplam Giderleri GİDERLER 1996 Yılı (Milyon TL) 1997 Yıh (Milyon TL) Tedavi Giderleri 456. Utah iş sağlığı ve iş güvenliği Dairesi Müdürü Jay W.6 2.199.549.494.4 8.TL. A.6 1.869.D. 1997 yılında toplam 98.8 Sosyal Yardım Zammı 1.314.365.'sıdır.9 19.000.0 Kaynak: SSK 1997 Yılı Faaliyet Raporu.930.10'una denk gelmektedir.B.879.622.5 Geçici İşgöremezlik 592. toplamı 19. 1990 yılında 750 bin işçi meslek hastalıklarından dolayı sağlık kuruluşlarına baş vurmuş. 1. yapılan olumlu çalışmalar sonucu.5 Yol ve Zorun giderler 1.512.1 milyon çalışanın iş kazasına uğramaktadır.8 Ödeneği Sürekli işgöremezlik 3. 120 metre kare beton dökebileceğim veya 20 mikser hazır beton satın alabileceğini.6 Cenaze Giderleri 567. 506 sayılı Kanuna göre.000. Bagley'in İnterrnet'te yayınlanan bir yazısında.318 iş kazası.240.B. 1) de 1996 yılı ile karşılaştırılmalı olarak gösterilmiştir.7 1. 1994/95 ve 1995/96 yıllarında yapılan işgücü araştırmalarına göre. Ülkemizde.9 5. $ olan bir iş kazasının karşılığında işveren. iş kazaları ve meslek hastalığı nedeniyle 1.

460. iş kazası geçirenler için düzenlenen 422 adet iş kazası raporu ele alınmıştır.118.561.4 milyar TL.250 işçi arasından derlenmiştir.566.000.660.111.133 TL.700.000 43.200.513 168.00 Ortalama TOPLAM MALİYET 16.sı.500.202. üç ayrı il' deki (İstanbul.00 516.750 işçi çalışmaktadır.490. Tersanede de 400 gross ton'luk kuru yük gemisi yapılmaktadır. dördüncü firmanın bir şantiyesinde ise 1.Sadece kayıtlarını yasal mevzuata uygun tuttuğunu tespit ettiğimiz bir gemi yapım tersanesinde ve dört büyük konut yapım şirketinin 8 adet şantiyesinde çalışan toplam 8.710.964.000 1.sıdır.460. Bu inşaat firmalarında toplu knut inşaatı.850. İzmit ve Bursa) konut ve gemi yapımı projelerinde yukarıda da belirtildiği gibi çalışan toplam 8. Bunun U. kooperatif evleri inşaatı yapılmaktadır.000 71.747. meydana gelen iş kazalarına göre doldurulan raporlar ile işyeri sağlık biriminde tutulan protokol defteri kayıtlarında 3.000 Standart sapma 54.23 Meydana gelen iş kazalarının toplam direkt maliyeti 22.000'nin üzerinde kayıtlar gözden geçirilmiş.196.98 yıllarında yapılmıştır.133 256.447 92531.833.700 184.183. Bu inşaat firmasının beş şantiyesinde topllam 3. İş kazalarının işyerine direkt maliyeti Direkt maliyetin Türleri Revirde ve hastanede yapılan ilk yardım ve tedavi ile ilgili işçinin uğradığı iş kaybının maliyeti Revirde yapılan diğer giderler Revirde İlk yardım için kullanılan tıbbi malzeme gideri İşverece ödenen taşıt gideri İşverence ypılan özel tedavi giderleri SSK'ca yapılan giderler İşçinin kendisinin yaptığı gider İşçinin ödediği ulaşım gideri İşverence ödenen özel hastane giderleri TOPLAM DİREKT MALİYET 1.184.30 11.250 işçi 5 arasında iş kazası geçiren işçiye Sorgulama Formu ile bilgi toplanarak bir araştırma yapılmıştır.S.214. 5 Bunlann arasında Türkiye'nin tek Kalite Belgeli inşaat firması da bulunmaktadır. 80 .343 137.700 607.612.111.627.060.00 377.015.213.25 31. Diğer firmanın bir büyük şantiyesinde 1.000 1.087. TABLO 2.524.652. (Tablo 22' ye bakınız) Bu maliyetin içinde olması gereken ancak.325.261.991.789 228.00 37.489.434.977 5.796 2. 71.00 2.174 588. Bu 422 rapor. hava meydanı hangar ve dış terminal iskele inşaatı.000 22.229 3.000 1.02 $'dır.14 867.) Bu araştırmada.974.865 5. henüz davaları sonuçlanmayan iki ölümlü iş kazası bulunmaktadır. (Bu araştırma 1997 .600 işçi.54 190. Dolar karşılığı 330.910. diğer üçüncü firmanın şantiyesinde 400 işçi. her bir kazanın maliyeti ise.800 işçi çalışmaktadır. kongre ve sergi sarayı inşaatı.000 71.

direkt maliyetlerin 1 ila 20 katı olduğu iddia edilmektedir.325. özellikle inşaat iş kolunda taşeronlarla ve üçüncü kişilerin neden olduğu kazalarla ilgili tüm riskleri de dahil sigortalanmış (direkt) maliyetlerin. Conctructor.225.946 538. direkt maliyet deyimi yerine sigortalanmış maliyet terimi.8 milyon TL.375 20. Uluslararası kabullenen ölçüt ise.7 milyar TL.500.180. her bir iş kazasının maliyeti ise 110.TABLO 3.000. HEINRICH kazaların indirekt maliyetlerinin.750.93 $'dır. direkt maliyetin en az dört en çok altı katı olduğu şeklindeki iddiasına yer verilmekte ve bir çok araştırmacının da bu iddiayı kabul ettikleri görülmektedir6. 73(4).543 TOPLAM Standart sapma MALİYET 306. İngiltere'de yapılan hesaplamalarda ise.B.286. Yukarıdaki her iki tablo incelendiğinde. meydana gelen iş kazalarının toplam maliyeti. P.606 43.41 Chaney.395. Dolar karşılığı ise 181. Bunun U.500 1. İş kazalarının işyerine indirekt maliyeti indirekt maliyetin Türleri Diğer çalışanların iş kaybının toplam maliyeti Formen ve mühendislerin iş kazası nedeni ile iş kaybı maliyeti Hasarlanan malzeme ve ekipmanın üretim kaybı maliyeti Hasarlanan ekipmanın maliyeti Hasarlanan malzeme ve ekipmanın taşınması.000. (512 $) mal olmuştur.670. bu konularda ilk araştırmayı yapan dünyaca ünlü araştırmacı Amerikalı uzman W.152 TL.273 60.247.'de yapılan hesaplamalarda indirekt maliyetler. Bunlardan birisi direkt (dolaysız) maliyet diğeri indirekt (dolaylı) maliyet olarak ifade edilmektedir.338 723.S.713. toplam maliyetlerin 1/11 'sine karşı geldiği belirlenmiştir.150 11. direkt maliyetlerin yarısı olduğu görülmektedir.719 1. (Tablo 3'e bakınız) Görüldüğü üzere.000 1. olduğu tespit edilmiştir. işverene 34.733 5.40.521 44.577.D.931 12.152 336.581. A.295.361.000 151. ülkemizde uluslararası ölçütlerin aksine ülkemiz koşullarına göre indirektler. Bu güne kadar yapılan çalışmalarda iş kazalardan doğan maliyetlerin iki ana grupta toplandığı görülmektedir.000 Ortalama 35.000 19.995.000 141. onarılması ve yenilenmesi ile ilgili giderler Zarar gören malzemenin ortalama maliyeti TOPLAM INDIREKT MALİYET 39.395.509 2.370 377. (135.546 $). indirekt maliyet deyimi yerine sigortalanmamış maliyet terimi kullanılmaktadır. (1991) 81 .500 Araştırmamızda yer alan 314 iş kazasından her bir kazanın toplam indirekt maliyetinin 39.500. Bazı incelemelerde. The Hidden costs of jobsite accidents.144.

önemli bir unsurdur. ömür boyu sakat kalan kişi. iş bulmada güçlük çekecek. olası iş kazalarına ve meslek hastalıklarına karşı ödenen mali mesuliyet sigorta pirimleri. çalışanları yeniden eğitme bedeli. indirekt maliyetleri ise. Bu nedenle. sakat kalabilir hatta yaşamını yitirebilir. tesis ve ekipmanın onarım veya yenileme bedeli için harcanan giderler olarak sıralayabiliriz. Tedavi ilk iki günlük ücret. Bu üzüntüsü aslında kendisinin işveren olmasından değil insan olmasından kaynaklanmaktadır. (Şekil 1. Gerçek anlamda eski durumuna dönmesinin olanağı kalmamıştır. iş kazalarının maliyetini buzdağına (iceberg) benzetmişlerdir. (ilk yardım için revirde veya hastanede harcadıkları süreler. idari para cezalan. SSK'na ödenen iş kazaları ve meslek hastalıkları primleri. kontrol eden ve pazarlayan hep İnsan emeğidir. meydana gelecek iş kazalarında meydana gelecek maliyetlerinin ne olabileceğinin bilinebilmesidir. harcamaları. İşletmelerde meydana gelen iş kazalarında işveren. İş Kazalarının insan hayatına verdiği gayri maddi zararlarının yanında hem çalışanlara hem de işletmelere ve dolayısyla ulusal ekonomiye (topluma) da önemli ölçüde maddi (ekonomik) bir zarar ve yük getirmektedir. (giydirilmiş ücrete göre) kaza sonucu ölen veya sakatlanan işçi için ödenen tazminatlar. gecikme cezaları. ödenen tazminatlar v. Her ne kadar sakatlığı için iş göremezlik tazminatını almış ve aylık bağlanmış ise de. 82 . kazalanan işçinin o işyerinde neden olduğu diğer işçilere ait iş kaybı. (en azından düğmeye basma gibi) yi^e de insan emeğine ihtiyaç duyulmaktadır. ödenen açılan davalar nedeniyle avukatlık ücretleri ve mahkeme giderleri. bu durum ne kaybolan uzvunu getirecek ne de ruhsal durumunun bozulmasını veya aile yapısının etkilenmesini önleyebilecektir. neleri kapsadığı aşağıda gösterilmiştir Direkt maliyetleri. kaza sonrası acı duyabilir.Bazı araştırmacı yazarlar. Üretimi planlayan. yetkili personellerin ve yanında çalışan iş arkadaşlarının zaman kaybı) malzeme hasar bedelleri. Çalışan . açılan davalar nedeniyle harcanan giderler. suyun altında kalan yani görünmeyen ve buz dağının 2/3 'nü oluşturan büyük kısmı indirekt maliyeti ifade ettiği belirtmişlerdir. indirekt maliyetler.ekonomik kayba uğramaktadır. «Ayrıca. sadece yasal zorunlulukların yerine getirilmesi değil. Mal yeya hizmet üretiminde emek. Kaza. genellikle iş kazası sonucunda hemen ve önceden hesaplanamayan. iş kazası sonucu hasar gören malzeme. sakatlık ile sonuçlanmışsa öncelikle maddi ve manevi açıdan büyük acı ve kayba uğramıştır. Üretim bilgisayar veya robotla bile yapılsa. iş sağlığı ve güvenliğine ilişkin programlarının uygulanmasının işveren için yararı. yönlendiren.b. giderler olarak sıralayabiliriz. indirekt maliyetlerin nelerden ibaret olduğunu ve nasıl belirlenebileceğini kesin olarak bilmek ise oldukça zordur. öncelikle çalıştırdığı birinin kazaya uğradığı görmenin büyük üzüntüsünü duyar. İş kazaları çalişanı çalışmaktan alıkoymakta dolayısıyla. Sigortasız ise (ki. Ekonomik faaliyetler insan gücü olmadan yapılamaz.. Ancak. yasal ödemeler. uzun zaman içerisinde oluşan maliyetlerdir Direkt ve indirekt maliyetlerin nelerden ibaret olduğu. O halde.) Suyun yüzünde kalan kısmı yani görünen kısmı direkt maliyeti. ülkemizde çalışanların üçte ikisinin hiçbir sosyal güvenliği bulunmamaktadır) SSK ödeneklerinden de yoksun kalacaktır. iş bulsa da alabileceği ücret düşük olacaktır.

Dolayısıyla. üretim ve verimlilik kaybına neden olur. Diğer çalışanların da değişen oranlarda iş gücü kaybına neden olur. bunun yanı sura diğer bir yükümlülük olarak kazaya uğrayan işçinin veya yakınlarının Borçlar Kanunu hükümlerine göre talep ettikleri tazminatlara da muhatap olmaktadır. Sosyal Sigortalar Kanunu açısından bir işyerindeki kazaların sıklığı. Ayrıca. meydana gelen iş kazası işin akışını durdurarak üretim temposunu yavaşlatır. Kaza sonucu işyerindeki hammadde. bir çok açık işin. o işyerinin sigorta priminin de yükselmesi sonucunu doğurur ki bu durum maliyetlere ve dolaysıyla rekabet olanaklarına büyük etki yapacağından işverenlerce de istenilmemesi gerekir. İnsan unsurunun ülke ekonomisindeki önemi göz önüne alınırsa. iş kazası olduğunda kusur işveren de ise SSK tarafından rücu yoluyla yapılan giderler ile bağlanan aylıkların peşin değerlerinin parasal karşılığını tazminat olarak ödemekte. Bunlardan başka. iş kazası ve meslek hastalıkları primini işçinin katkısı olmadan tümünü kendisi ödediği halde. Ülke ekonomisi yönünden de iş kazalarının maliyeti. SSK istatistikleri. çok önem taşımaktadır. kazadan sonra işin yeniden düzene girmesi için geçen süre içerisinde üretim durur ya da aksar. ihtiyaç duyulan kalifiye eleman bulunamadığı için doldurulamadığı ülkemizde. iş kazaları nedeniyle kayıp iş gününü ve işgücü sayısımn yüksekliğini ortaya koymaktadır. malzeme ve ekipmanlar zarar görür. iş kazası nedeniyle kalifiye işgücü kaybı daha da önem kazanmaktadır. Ülkemizde işveren. Özellikle.Bunun yanı sıra. 83 . Kısacası. kaybedilen her bir iş gününün ve işgücünün ekonomi üzerinde yarattığı kayıplar kolaylıkla anlaşılacaktır.

(Şekil 1. KMYO İş güvenliği dersi Eski Öğr. tesis ve ekipmanın onarım veya yenileme bedeli. BUZ DAĞININ GÖRÜNMEYEN YÜZÜ INDIREKT MALİYET Kaza geçiren işçi yerine alman işçinin öğrenme süresinin maliyeti • Kazaya uğrayan işçinin yapmakta olduğu işindeki verim kaybı. Ünv.Md.) BİR İŞ KAZASİ MALİYETİNİN GÖRÜNÜMÜ DIREKT MALIYET BUZ DAĞININ GÖRÜNEN YUZU • • Tedavi harcamaları. MESKA VAKFI Başkanı. Çalışma Bakanlığı Emekli İşçi Sağlığı Gn. Hasar gören malzeme. iş başı yaptıktan sonra verimlerinin düşmesi ile ilgili ücretlerinin maliyeti Meydana gelen iş kazasının zorunlu kıldığı "fazla mesainin" maliyeti • Kazada hasara uğrayan tesis. Görevlisi 84 . • Olası iş kazalarına ve meslek hastalıklarına karşı ödenen mali mesuliyet sigorta pirimleri. malzeme ve ekipmanın onarım ve bakımına yönelik maliyet ® Kazanın gerektirdiği düzenlemeleri yapan yöneticilerin harcadığı zamanın ücretlerine yansıyan maliyeti • İş Kazasına uğrayan işçinin yeniden işbaşı yaptıktan sonra çalışmasının veriminin düşmesinden dolayı ücretine etki eden maliyet • Sigortlanmamış tedavi giderlerinin maliyet • Devlet'in soruşturma görevlilerinin ya da tazminat davaları nedeniyle yapılan soruşturmalara gelen hakim veya savcının veyahut bilirkişiler nedeniyle işyerindeki üst düzey yöneticilerine kaybettirdikleri iş sürelerinin maliyeti * İş güvenliği Danışmam. . birlikte çalıştığı ekibin diğer işçilerin çalışamadıkları iş süreleri için ödenen ücretlerin maliyeti • Kazaya uğramış işçi ve birlikte çalıştıkları işçilerin. Ödenen ilk iki günlük ücret.çılan davalar nedeniyle avukatlık ücretleri ve mahkeme giderleri. Ank. • SSK'na ödenen iş kazaları ve meslek hastalıkları primleri. (giydirilmiş ücrete göre) Kaza sonucu ölen veya sakatlanan işçi için ödenen tazminatlar.

dönerek vurgulu) ® Maruziyet Koşulları • Süre( Günlük. sabit) • Araç tipi ( vurgulu. kesikli.Halim İŞSEVER İstanbul Tıp Fakültesi Halk Sağlığı A. 1 . El Kol Vibrasyonu El kol vibrasyonuna maruziyet esnasında hasar ile ilişkili değişkenler: « Vibrasyonun Karakteristikleri • Büyüklük ( r. ® Çevresel Şartlar ® Ortam sıcaklığı ( 85 . Hareket eden objenin hızı genellikle zaman boyunca değişir. dominant frekanslar) • Yön( x.y. Frekans : Hertz olarak açıklanır. vücut tarafından gelen gerçek yükseltme ile vücudun gelen vibrasyonla ilişkili davranması ve vibrasyonun vücut üzerindeki etkilerinin artmasıdır. Dalı İş Sağlığı Bilim Dalı MESKA Vakfı Yönetim Kurulu Üyesi İnsan sağlığına etki eden fiziksel etkenler arasında vibrasyon önemli bir yer tutmaktadır. Hız : Hareket eden bir objenin hızı. İvme ise hızdaki değişikliğin zamana oranı olup birimi m/s2 dır. yıllık maruziyetler) • Maruziyet şekli ( Sürekli. tepe) • Frekans (spektrum.feet.El Kol Vibrasyonu İnsan vücudu üzerinde vibrasyonların etkilerini daha iyi anlamak için bazı terimlerim bilinmesi gereklidir. vibrasyon yoğunluğu ve büyüklüğünün ölçümünde sıklıkla kullanılmaktadır ve bu parametreden vibrasyonun hızı ve yer değiştirmesi hesaplanır. VE İNSAN SAĞLIĞI ÜZERİNDEKİ ETKİLERİ Dr. Mesleksel çevrede genellikle birden fazla vibrasyon frekansı aynı anda meydana gelmektedir ve bu da vibrasyon spektrurnu olarak açıkianabilmektedir.Tüm Vücut Vibrasyonu 2 . İnsanın maruz kaldığı 2 tip vibrasyon vardır. Yer değiştirme : normal dinlenme pozisyonundaki bir objenin. Rezonans : Optimum şartlarda titreşen kaynakta vibrasyon enerjisinin maksimum transferi. cm.z eksenleri ) » Araçlar veya İşlemler • Araç dizaynları( taşınabilir. İvme belirli kısımlardaki ölçüm kolaylığı nedeni ile.s. dinlenme periyotları) • Toplam maruziyet süresi. Vibrasyon yönü ve büyüklüğü olan bir vektör niceliğindedir.m. mm ).VİBRASYON. yer değiştirmenin zamana oranıdır (m/sn). belirli bir zamandaki titreşim durumundaki pozisyonu arasındaki mesafedir (birimi inç . dönen.

kaslar ve eklemlerde rahatsızlıklara sebep olabilmektedir. El kol sisteminin bir özdirenci. kan damarlarında.kol sisteminin dinamik cevabı ve vibrasyonun iletilebilirliği Absorbe edilen enerji ® Kişisel Karakteristikler • Çalışma metotları ( kavrama kuvveti. Motora binme veya evde titreşen aletleri kullanma nedeniyle el kol vibrasyonuna maruz kalınabilir^ fakat yüksek amplitüd ve uzun süreli maruziyetler sağlık problemlerine sebebiyet verebilir. el-kol postürü. Kas rahatsızlıkları ve diğer rahatsızlıklardır. (Vurgulu metal çalışmaları. El . ziraat tarım ve ormancılıkta kullanılan zincir testereler. El . El . itme kuvveti. elle tutulan öğütücü makineler) örnek olarak verilebilir. Elle geçen vibrasyonun diğer bir ismi de el-kol vibrasyonudur. vücut pozisyonu) • Sağlık • Eğitim • Beceriler • Eldiven kullanımı • Hasara karşı kişisel hassasiyet Güçlendirilmiş aletler veya işlemlerden meydana gelen mekanik vibrasyon. insan üst ekstremite eklemlerinin mekanik direncinin kompleks olduğunu göstermiştir. Üst ekstremite eklemlerin çeşitli kısımlarının yapısal farklılıkları nedeniyle özdirençte de farklılıklar görülmektedir. uygulanan kuvvetler. diğer dönen cihazlar. güçlendirilmiş aletlerin üretimde kullanımı. vibrasyonun amplitüdü. Periferal nörolojik rahatsızlılar Kemik ve eklem rahatsızlıkları. kömür madenciliğinde taş çekiçleri.kol vibrasyonuna mesleksel maruziyetlere. ellerin palmar yüzeyinden veya parmaklardan vücuda giren ve elle geçen vibrasyon olarak isimlendirilir. uyarılma ekseni konusunda el kol sisteminin yönelimi. öğütücü makineler. İîetüebilirlik ve Özdirenç Yapılan deneysel çalışmalar.• • • • • Hava akım hızı Nemlilik Gürültü Parmak el.kol vibrasyonuna mesleksel maruziyetler ve sağlık problemleri arsındaki ilişki çok basit değildir. sinirler. 86 . frekansı ve yönü ile açıklanan değişiklikler gösterir. Güçlendirilmiş aletleri kullanarak çalışan operatörler birkaç endüstride yaygındır. kaya delgi aletleri. Vibrasyonun geçişi hem vibrasyonun fiziksel karakterine hem de elin dinamik cevabına bağlıdır.kol vibrasyonuna aşırı maruziyetler.kol vibrasyon sendromu ile ilgili olan başlıca semptomlar : Dolaşım rahatsızlıkları. El .

Çeşitli çalışmalarda el kol parmak sistemi için rezonans bölgesi 80 ile 300 hz arasında olduğu belirtilmiştir. Deneysel çalışmalar. Geçici eşik değişmelerinin büyüklüğü zaman içinde geri kazamlabilir ve birkaç değişken tarafından etkilenir. süre. Sübjektif konforsuzluk. parmak cevabındaki dinamik cevap modifikasyonu. Soğuğa maruziyet. Onlar iki kategori içinde sınıflandırılır. el kol sistemine vibrasyon geçişi o kadar büyür. frekans. Bunlara örnek olarak uyaran karakteristikleri.kol vibrasyonuna akut maruziyetler. vibrasyonun spektral kompozisyonu ile ve titreşen elin kavrama kuvvetinin bir bileşkesi olarak bulunabilir. El. Genel olarak el kavrama kuvveti ne kadar artarsa. Geçişebilirlik ölçümlerinden şu sonuç çıkartılabilir: Yüksek amplitüd düşük frekans vibrasyonlar (vurgulu araçlar) el bileği el dirseği ve omuzlardan sorumlu olabiliyorken. Hızlı adapte olan üniteler ise. statik kuvvet. Kavrama kuvvetinde değişiklikler. 50 hz vibrasyon frekansında kol ve önkol boyunca küçük bir zayıflama ile geçiştiğini göstermiştir.Genel olarak yüksek vibrasyon seviyelerinde sıkı el kavramaları olduğu zaman daha büyük öz direnç ile sonuçlanabilmektedir. Bu reseptörler ellerin ve parmak derisi yüzeyinde yüzeyin subkutan dokularında ve epidermde mevcuttur. kişinin yaşı olduğu kadar. Enerji absorbsiyonu vibrasyon kaynağına el kol sistemi birleştirilmesini etkileyen faktörlere bağlıdır. Akut Etkiler Vibrasyon çeşitli deri mekano reseptörleri tarafından hissedilir. Dikey yönde vibrasyonlar diğer yönde olanlardan daha rahatsız edici bir özelliğe sahiptir. üst ekstremite bağlantı noktalarında dağıtılan enerji ile ilişkili olduğu düşünülmektedir. Örneğin kavrama enerji absorbsiyonu üzerinde dikkate değer bir etkiye sahiptir. İnsan kolu boyunca vibrasyon geçişi ölçümleri. el ve kola geçişen enerji miktarına bağlıdır. 150-200 hz üzerinde geçişlerde büyük çoğunluk el ve parmak dokularında dağılır. El dirseğinde zayıflatma kolun postürüne bağlıdır. amplitüd. Bununla birlikte özdirençlerdeki değişim hem kişiler arasında hem de kişinin kendisinde değişebildiği gibi vibrasyon uyaranlarının yönü ve frekansına büyük ölçüde bağlı olduğu bulunmuştur. 87 . vibrasyon tarafından meydana getirilen taktil depresyonu alevlendirir. Dirsek ekleminde fleksiyon açısının artması ile vibrasyon geçişi azalmaya eğilim göstermektedir. vibrasyonun yüksek frekans bölgesi el ve parmakların yumuşak yapılarındaki hasardan sorumlu olabilmektedir. Çünkü düşük sıcaklık parmak dolaşımında vazokonstrikjtif etkilere sahiptir ve parmak deri temperatürünü azaltır. frekansın artması ile vibrasyon geçişi progresif olarak azalır. vibrotaktil eşikte geçici bir artışa neden olur. frekansların artması ile hem konfor hem de vibrasyon seviyelerindeki rahatsızlığın arttığını ve vibrasyona insan hassasiyetinin azaldığını göstermiştir. Bunlar yavaş ve hızlı adaptasyona ve reseptörlerin özelliklerine göredir ve bu üniteler statik basınca ve basınçtaki yavaş değişikliklere cevap verirler. temperatür de verilebilir. El Kol Dinamiklerini Etkileyen Faktörler Vibrasyon maruziyetinden meydana gelen yan etkiler. 50 hz üzerinde vibrasyon frekanslarında. vibrasyona daha önceki maruziyetler. 8 ile 400 hz frekans aralığında titreşim hassasiyetinden sorumludurlar ve uyaranlardaki hızlı değişikliklere cevap verirler.

duyusal algılamada kalıcı azalmaya yol açabilir ve bu durum akut kazalanma riskini arttırarak iş aktivitesini kısıtlayabilir. Karpal Tünel Sendromu(KTS). ağır el işleri nedeniyle yaşlanma proseslerinin olaya katkıda bulunduğunu açıklamışlardır. Vibrasyona maruz işçilerde epidemiyolojik çalışmalar. periferal nörolojik rahatsızlıkların prevalansınm ve çok geniş araç tiplerini kullananların duyusal kayıplarının etkilenmesinin %1 ile %80 oranında değiştiğini göstermiştir. ellerde. Üst ekstremitelerde tendinit. sadece deri reseptörlerinin eksitasyonunun baskılamaz. güçlü kavrama kuvveti) Karpal Tünel Sendromunun gelişmesine katkıda bulunduğuna inanılmaktadır. Eğer vibrasyon maruziyeti devam ederse bu semptomlar kötüleşme eğilimi gösterir ve iş kapasitesini ve günlük aktiviteyi de etkileyebilir.Soğuk çevrede çalışan işçilerde vibrasyona sürekli maruziyetler. Sürekli olarak vibrasyona maruziyetler. el bileği ve el üzerindeki ergonomik stresörlerin (tekrarlanan hareketler. Duyusal ve motor sinir liflerinde elektromyografik ölçümler diğer nörolojik hastalıklardan KTS'u ayırmakta faydalı olabilir. Titreşen cihazları tutarak çalışan işçilerde. Bazı kişilerde kas yorgunluğu yetersizliğe sebep olabilir. taktil hassasiyetin akut bozukluğuna. kaya delgi operatörlerinde ve orman işçilerinde daha fazla görülmektedir. Lokal ağrı. el bileğinde . Bunlara ilave olarak zincir testere ve öğütme makinelerinden kaynaklanan yüksek frekanslı vibrasyonlara maruz olan çalışanların üst ekstremitelerinde eklem rahatsızlıkları ve dejeneratif kemik rahatsızlıkları prevalansında artış da gözlenmektedir. El kol vibrasyonun nörolojik komponentleri için klinik muayene sonuçları ve objektif testler ve semptomlara göre üç evreden oluşan bir skala Stockholm Workshop 86 da önerilmiştir. tenosinovit. vurucu aletlerle çalışan işçilerde bulunan iskeletsel hasarların yüksek oranda görülmesine deden olmaktadır. Çeşitli araştırıcılar elle tutulan titreşen aletleri kullananlarda görülen kemik ve eklem rahatsızlıklarının spesifik olmadığım. dirseklerdeki. Vibrasyona maruz işçilerin klinik muayenelerinde vibrator taktil ve termal eşiklerde bir artış gözlenmektedir. aynı zamanda ödem ve fibrozisi takip eden ve sinir lif kayıpları gibi parmak sinirlerinde patolojik değişikliklere de sebep olabilir. şişme ve eklem sertlikleri ve deformiteleri kemik ve eklem dejenerasyonu radyolojik bulguları ile ilişkili olabilmektedir. Vibrasyon nöropatilerini. diğer nörpopatilerden ayırmak için dikkatli ayrımsal teşhis gereklidir. Vibrasyona maruz işçiler kol ve ellerde ağrı kas zayıflığından şikayetler daha fazla görülmektedir. manipulatif beceride azalmaya. elin palmar dokusunun fasial 88 . Titreşen cihazları ile çalışan işçiler eller ve parmaklarda uyuşukluk ve sızlama ile deneyimlidirler. Vibrasyondan meydana gelen kemik ve eklem hasarları tartışmalı bir olaydır. Kömür ve yol yapım ve metal ile çalışan işçilerde yüksek amplitüd düşük frekans vibrasyonlara maruziyetlerde el bileğinde ve dirsekte osteoartroz bulgularında aşırı artışlar gözlenmektedir. El kavrama kuvvetinde azalma motor testere çalışanlarında gözlenmiştir. Ağır fiziksel efor. Direk mekanik hasar veya periferal sinir hasarı kas semptomları için mümkün etiyolojik faktörler olarak öne sürülmektedir. değişikliklerin karakteristik olduğunu uzun süre elle geçişen vibrasyona maruziyet nedeni ile olduğunu açıklamışlardır. titreşen cihazları kullanan işçilerde. güçlü kavrama ve diğer biomekanik faktörler. Diğer yönden bazı araştırıcılar ise.

Çoğu parmakların tüm kemiklerini etkileyen ataklar. endotelial hasar. Düzelme fazında yaygın olarak ılık veya lokal masaj ile hareketlenir. Literatürde çeşitli isimlerle. Bu ataklar genellikle 5 ile 3040 dakika arasında süren soğuk ile harekete geçer. ölü veya beyaz parmak Mesleksel orijinli Raynoud Fenomeni. Derece 0 1 2 3 Belirti ve semptomlar Vibrasyona maruziyet var fakat semptom yok. Vibrasyona maruz işçilerde soğuğun oluşturduğu Raynoud Fenomeni' ne. travmatik vazospastik hastalıklar veya daha güncel olarak vibrasyondan oluşan beyaz parmak ismi (VBP) ile vibrasyondan oluşan vasküler hastalıklar tanımlanmaktadır. Sadece bir parmak veya daha fazla parmağın ucunu ( etkileyen ataklar. Raynoud Fenomeni Soğuğa karşı parmakta vazospartik cevaba benzeyen gözlemler 1862' de Maurice Raynaud tarafından yapıldı. parmak uçları ve derilerinde tropik değişikliklerde yol açabilir.yüzeyinin hastalıkları gibi iş ile ilgili hasarlar vibrasyona maruz işçilerde görülmektedir. Tablo 1 : El kol vibrasyon sendromu için Stockholm sınıflandırılması. parmak arterlerinin kasılması ile meydana gelen soluk beyaz parmak belirtileri ile karakterizedir. bazı araştırıcılar merkezi vazokonstriktif refleksin alevlenmesinin neden olduğunu. Klinik olarak VBP. Yine aynı belirtilere benzer gözlemler 1918 de A. Bu testlerin çoğu parmakların ve elin soğutma öncesi ve soğutma sonrası basınç ve veya parmak kan akımı veya parmak deri sıcaklığı ölçümüne ve soğuk provokasyonuna dayanmaktadır.B. kas duvarı kalınlaşması) yol açtığı şeklinde açıklamışlardır. bazı araştırıcılar ise vibrasyonun parmak damarlarında meydana getirdiği lokal değişikliklere (fonksiyonel reseptör değişiklikleri. Bu atak esnasında taktil duyuda tamamen bir kayıp gözlenebilir. taktil ayrımın azalması veya manupilatif beceride azalma Tablo 2 : El kol vibrasyon sendromunda soğuk ile meydana gelen Raynaud fenomeninin evrelenmesi için Stokcholm Workshop skalası. damarlarda kan akışı artışının bir sonucu olarak etkilenen parmaklarda kırmızılık görülmeye başlar. 89 . VBP' i objektif olarak teşhis etmek için birkaç laboratuar testi mevcuttur. Bu hastalıkların ağır manuel işlerden ve elle geçen vibrasyondan meydana geldiği tartışmasızdır. Nadir olarak ilerlemiş vakalarda tekrarlanan ve ciddi parmak vazospastik ataklar. Karıncalanma veya karıncalanma olmaksızın arasıra uyuşma Aralıklı veya sürekli uyuşma azalan duyusal algılama Aralıklı veya sürekli uyuşma. Bir veya daha fazla parmağın ortasını veya distal kısmını etkileyen ataklar.D de Alice Hamilton ve daha sonra çeşitli araştırıcılar tarafından yapıldı. Parmak uçlarındaki deri değişiklikleri ile çoğu parmakların kemiklerini etkileyen sık ataklar. Derece 0 1 2 3 4 Evre Hafif Orta Ciddi Çok Ciddi Semptomlar Atak yok.

Epidemiyolojik çalışmalar VPB prevalansının %1 ile %100 arasında değişen çok geniş bir aralıkta olduğunu göstermiştir. Diğer Rahatsızlıklar Çeşitli çalışmalar VBP ile etkilenen işçilerde işitme kayıplarının, titreşen cihazları kullanan işçilerde gürültü maruziyetleri ve yaşlanmanın temelinde beklenen den daha fazla olduğunu göstermiştir Bu olay, VBP olan kişilerde iç kulak içinde vibrasyonun meydana getirdiği kan damarlarında refleks sempatik vazokonstrüksiyon nedeni ile işitme bozukluğuna ilave bir risk olarak açıklanmıştır. Vibrasyona maruz işçilerde periferal hastalıklara ilave olarak , merkezi sinir sistemi ve endokrin sistemin tutulumunu etkileyen diğer sağlık riskleri, vibrasyon hastalığı olarak isimlendirilen klinik tablo, (sürekli yorgunluk baş ağrısı, uyku bozuklukları, cinsel güçsüzlük ve EEG de anormal bulgular gibi şikayetler de görülebilmektedir. Kişilerde bulunan bu bulguların elle geçişen vibrasyon maruziyeti ve merkezi sinir sistemi hastalıkları arasındaki hipotezlerin açıklanması, dikkatli ve itinalı bir şekilde dizayn edilmiş epidemiyolojik ve klinik araştırmalar yapılmalı ve yorumlanmalıdır. Standartlar El - kol vibrasyonun ISO 5349 'e göre ölçümü, vibrasyon uyaranına elin frekansa bağlı hassasiyetinin yaklaşık değerinin veren frekans ağırlıklı eğrinin kullanımı tavsiye eder. ISO 5349 'a vibrasyona günlük maruziyet (ah,w)eq(4) m/s2 r.m.s olarak belirtilen 4 saatlik bir periyot için enerji frekans ağırlıklı ivme ifadesi ile açıklanabilir. (ah,w)eq(4) =(T/4) m (ah,w)eqCr) (ah,w)eq(D~ Günlük maruziyet zamanı T için, frekans ağırlıklı ivme eşdeğeri (ah,w)eq(T) nin hesaplanması için rehber bir standardı sağlar. Eğer günlük çalışma, büyüklük ve süre olarak farklı maruziyetlerle karakterize ise ISO' ye ilave edilen ekte doz ile etki arasındaki ilişki daha gelişmiş formüller yardımı ile hesaplanabilmektedir. Yönergede açıklanan vibrasyon maruziyetleri ve ölçüm metotlarının değerlendirilmesi temel olarak BS (British Standart) den türetilmiştir. BS sadece maruziyet limitlerini tavsiye etmez, fakat aynı zamanda elle geçen vibrasyon için doz etki ilişkisi bilgisinin bulunduğu ek bir bilgiyi de sağlar. BS ye göre vibrasyona maruz işçilerin %10 unda VBP meydana getiren muhtemel frekans ağırlıklı ivmenin büyüklüğünün tahmini değerleri tablo 4 de verilmiştir. Tablo 3 : El-kol vibrasyonları için Eşik Limit Değerler. Toplam Günlük Maruziyet (Saat) 4-8 2-4 1-2 1 Dominant yönde aşılmaması gereken frekans ağırlıklı r.m.s İvme değerleri m/s2 g (lg=9.81 m/s2) 4 0.40 6 0.61 8 0.81 12 1.22

90

Tablo 4: Maruz olan kişilerin %10 unda parmak beyazlaşması meydana getiren frekans ağırlıklı ivme büyüklükleri. Günlük Maruziyet(Saat) 0.25 0.5 1 2 4 8 0.5 256.0 179.0 128.0 89.6 64.0 44.8 1 128.0 89.6 64.0 44.8 32.0 22.4 Yaşam boyu maruziyet (Yıl) 2 64.0 44.8 32.0 22.4 16.0 11.2 4 32.0 22.4 16.0 11.2 8.0 5.6 8 16.0 11.2 8.0 5.6 4.0 2.8 16 8.0 5.6 4.0 2.8 2.0 1.4

Ölçümler, Maruziyetm Belirlenmesi ve Korunma • • El-kol vibrasyonun sebep olduğu hastalıkların veya zararlarının önlenmesi için teknik ve tıbbı yöntemlerin bilinmesi ve yerine getirilmesi gerekir. Üreticilere ve kullanıcılara uygun tavsiyelerin yapılması gereklidir. Yönetimle ilgili ölçümler, titreşen cihazları kullanan operatörlerde makineye güvenli adaptasyon ve doğru iş pratiklerini ve yeterli bilgi ve eğitimi de kapsamalıdır. Çünkü vibrasyona sürekli maruziyetlerin vibrasyondan oluşan zararları artırdığı bilinmektedir. Çalışma programları dinlenme periyotlarını da içerecek şekilde düzenlenmelidir. Cihazların bakımları ve periyodik vibrasyon ölçümleri dikkatli bir şekilde sürdürülmelidir. Vibrasyona maruz işçilerde işe giriş muayeneleri ve belirli aralıklarla periyodik muayeneler düzenli olarak yapılmalıdır. Vibrasyona maruz işçilerde, vibrasyon maruziyeti ile oluşan sağlık risklerinin bilgilendirilmesi ve vibrasyonun meydana getirdiği hastalıkların erken dönemde teşhisi ve sağlık durumlarının değerlendirilmesi çok önemlidir. Vibrasyon nedeni ile artmış olan şikayetlere gerekli özen gösterilmelidir ve izlenmelidir. Etkilenen işçiler için vibrasyon maruziyetinden kaçmılması ve azaltılmasına, hem semptomların ciddiyetinin hem de tüm çalışma işlemlerinin karakteristikleri dikkatlice ele alındıktan sonra karar verilmelidir. İşçilerin vücudunu ılık tutmak için uygun giysiler giydirilmeli, periferik dolaşımı etkileyen bazı ilaçların kullanımı, sigara, alkol, tütün tüketiminden kaçınılması tavsiye edilmelidir. . Eldivenler elleri ılık tutmak için ve çeşitli travmalardan korumak için faydalı olabilmektedir. Anti vibrasyon eldivenleri olarak isimlendirilen eldivenler, bazı cihazlardan meydana gelen yüksek frekansların isolasyonunu sağlayabilir.

• •

Tüm Vücut Vibrasyonu
Tüm vücut vibrasyonu desteklenen yüzey boyunca tüm vücuda geçer (ayaklar, kalçalar veya sırt). Bir aracı süren bir kişi, eğer arkası tarafından destekleniyor ise , arkasından olduğu kadar, kalçaları boyunca da tüm vücut vibrasyonuna maruz kalır.

91

Tüm vücut vibrasyonuna mesleksel maruziyetler, temel olarak nakliye işletmesinde ve bazı endüstriyel işlemlerde olabilir. Kara deniz ve hava taşımacılığında, zarara sebep olan ve aktiviteyi kısıtlayan, konforsuzluğa sebep olan vibrasyonlar meydana gelir. Tüm mekanik yapılar gibi, insan vücudu da, vücudun maksimum bir mekanik cevabın gösterdiği yerde rezonans frekansa sahiptir. İnsanın vibrasyona cevabı yalnızca rezonans frekansı terimi ile açıklanamaz. Vücutta birçok rezonanslar vardır ve rezonans frekansları posture ve kişisel cevaba göre değişebilir. Vücudun hareketine sebep olan vibrasyonun tarzını açıklamakta sık olarak kullanılan vücudun 2 mekanik cevabı vardır. İletilebiliriik ve Özdirenç İletilebilirlik, oturma yerinden başa transfer edilen vibrasyonun bir kısmını gösterir. Vücudun iletilebilirliği, büyük ölçüde vibrasyonun frekansına , vibrasyon eksenine ve vücut postürüne bağlıdır. Oturur durumda iken dikey vibrasyon baş kısmında birkaç eksende titreşime sebep olur. Vücudun mekanik özdirenci her bir frekansta vücudun hareket etmesi için gerekli olan gücü gösterir. Her ne kadar bu özdirenç vücudun kütlesine bağlı olmasına rağmen vücudun dikey özdirenci yaklaşık olarak 5hz de rezonans gösterir. Vücudun mekanik özdirenci, bu rezonans da dahil olmak üzere, oturma yerinden iletilen vibrasyonun özelliğine göre büyük etkiye sahiptir. Vibrasyon, maruziyet süresi, vücudun değme noktası, vibrasyonun yönü, vibrasyon frekansı ve ivmesi nedeniyle konforsuzluğa sebep olabilir. Oturan bir kişi için dikey vibrasyonlar, vibrasyonun büyüklüğü oranında artan herhangi bir frekans nedeni ile konforsuzluğa sebep olabilir. Vibrasyonun yarıya indirilmesi vibrasyondan oluşan konforsuzlukları da yarıya indirecektir. Vibrasyon tarafından meydana getirilen konforsuzluk uygun ağırlıklı frekans kullanılması ile tahmin edilebilir ve meydana gelen konforsuzluk şematik bir skala ile açıklanabilir. Vibrasyon konforsuzluğu için faydalı bir limit yoktur. Kabul edilebilen konforsuzluk bir çevreden diğerine değişir. Binalardaki vibrasyonun kabul edilebilir büyüklüğü vibrasyon algılama eşiklerine yakındır. Vibrasyonun yönü, süresi ve frekansı da dahil olmak üzere yapının kullanımına bağlı olduğu kabul edilmektedir. Binalardaki vibrasyonun değerlendirilmesi için çeşitli kuruluşlar tarafından standartlar verilmiştir. Vibrasyon giriş (gözler tarafından elde edilen) veya çıkışla ilgili (kompleks merkezi prosesleri, el ve ayak hareketleri) olan bilgileri bozabilir.(öğrenme karar verme). Tüm vücut vibrasyonunun en büyük etkileri giriş işlemleri üzerine (görme) ve çıkış işlemleri (kontrol) üzerinedir. Tüm vücut vibrasyonunun etkisi temel olarak görme ve kontrol üzerinedir. Vibrasyonun görme ve manuel kontrol üzerine etkileri, vücudun etkilenen kısımlarının hareketlenmesine sebep olmaktadır. Bu etkiler el veya göze vibrasyon iletilmesinin indirgenmesi ile azaltılabilir, rahatsızlığın daha az hissedilebilmesi için gerekli düzenlemeler yapılmalıdır. Gerekli olan düzenlemeler ile görme ve manuel kontrol üzerindeki etkileri önemli ölçüde azaltılabilir. Basit kavrama ile ilgili görevler, heyecan veren değişiklikler, motivasyon veya giriş - çıkış ile ilgili direk etkilerden etkilenmez gibi görünmektedir.

92

postür düzenlenmesinin etkilenmesinde temel teşkil ettiği iddia edilmektedir. Fakat diğer reaksiyonlar hem ilerler hem de gelişir. kesin maruziyet ilişkisi henüz elde edilememiştir. uyaranlara doğru dikkatin derecesi ve uyarılma gibi). İnsan merkezi sinir sistemindeki değişiklikler. Mevcut olan datalar ise omurga rahatsızlıklarının önlenmesinde güvenilir olabilen yan etki seviyelerinin gerçekleştirilmesine müsaade etmemektedir. Epidemiyolojik çalışmalardaki maruziyet şartları üzerinde eksik veya tamamlanmamış dataların olması. Eğilim olarak yüksek yoğunlukta 4 ve 5 hz arasında tüm vücut vibrasyonu geçici eşik değişmeleri ile ilişkilidir. Bunlara örnek olarak. kişilerin alışık olmadığı tüm vücut vibrasyonuna maruziyet söz konusu olduğu zaman meydana gelir. işitsel uyarılmış beyin potansiyelleri kullanılarak teşhis edilebilmektedir. sadece birkaç çalışmada kaslara ait bir yetersizlik bulunmuş ve sırt kaslarının fonksiyonlarına dikkat çekilmiştir. Gürültüye ve tüm vücut vibrasyonuna süreli ve sürekli maruziyetlerde yapılan araştırmalarda. kişisel özellikler. Çeşitli araştırıcılar tüm vücut vibrasyonuna yoğun şeklide maruziyetin bel ağrısındaki artışa ve omurgadaki olumsuz etkilere sebep olduğu konusunda hemfikirdir. Tipik değişiklikler bir ürkme cevabı gibidir (artan kalp atım hızı) maruziyetin devam etmesi ile hızlı bir şeklide normale döner.Fizyolojik fonksiyonlardaki değişiklikleri laboratuar ortamı çevresinde. Çünkü vibrasyon diğer faktörlerle birlikte (yüksek mental gayret. Bunu torasik bölge izlemektedir. Buna ilave olarak geçici eşik değişmelerinin tüm vücut vibrasyonunun yüksek dozları ile ilişkili olarak arttığı görülmektedir. Bazı çalışmalar. Bel ağrısındaki artış. vibrasyonun çeşidi. intervertébral disk hastalıkları nedeniyle uzun süreli hastalık izinleri ve malulen emeklilikteki artış vinç ve traktör sürücüleri arasında gözlenmektedir. gürültü ve toksik maddeler) daha etkili olabilir. vibrasyonun ekseni. Servikal bölgedeki rahatsızlıklar ise birçok araştırıcı tarafından bulunmuştur. Epidemiyolojik çalışmalar tüm vücut vibrasyonuna yoğun şekilde maruz olan işçilerin omurgaları için artan bir sağlık riskini' göstermektedir. Birçok kesitsel çalışmada helikopter pilotlarında ve sürücülerde daha fazla bel ağrısı gözlenmiştir. kişilerin ruhsal durumu. Bu hipotez için tartışma götüren bir delil olmasına rağm'en. Bunun sebebi ise vibrasyondan daha ziyade arzu edilmeyen postürel bir duruşun sebep olduğu düşünülmektedir. Bu etkiler gürültü gibi diğer çevresel faktörler tarafından etkilenebilmektedir (görev zorluğu. sıklıkla direk olarak vibrasyonla ilişkili olmayabilir. 93 . İkinci olarak bahsedilen durum. Çalışma şartlan altındaki fizyolojik fonksiyonlardaki değişiklikler. vibrasyonun tüm karakteristiklerine bağlıdır. lumbar disklerin dislokasyonunda yüksek riski göstermiştir. Tüm vücut vibrasyonu sebebi ile vestibüler fonksiyonlardaki değişikliklerin. Bu durum vibrasyonun meydana getirdiği gidip gelme hareketinden temel olarak farklıdır. insan vücudunun pasif suni bir hareketine sebep olur. Tüm vücut vibrasyonu. Helikopter pilotları ve profesyonel araç sürücülerinde sırt rahatsızlıkları önemli bir faktördür. Vestibüler fonksiyonlardaki değişliklerin tüm vücut rezonansı yakınında veya çok düşük frekanslara sahip maruziyetler için anlamlı şekilde arttığı görülmektedir. impulsiv dikey ve yatay vibrasyonlar beyin potansiyellerini uyarmaktadır. Vertebral kolonun lumbar kısmı sıklıkla etkilenen bölge olduğu bulunmuştur. işitme üzerinde küçük etkiye sahip olan şeyin vibrasyon olduğu öne sürülmüştür. ivmenin büyüklüğü verilebilir. vertebra ve disklerde primer dejeneratif değişiklikler sonucu meydana gelmektedir.

Bu yüksek sağlık risklerinden korunmak için güvenli bir maruziyet limiti literatürden çıkartılamamaktadır. Epidemiyolojik çalışmalar tüm vücût vibrasyonunun. ISO 2631 standardı olarak bir vibrasyon dozu hesaplamaya yarayan metot. yüksek mental gerginlik ve vardiyalı çalışma sağlık ile ilgili hastalıklarla ilişkili faktörlere örmek olarak verilebilir. Çünkü yorgunluk etkileri ilişkileri tespit edilmiştir. 40 hz den daha yüksek frekanslarda tüm vücût vibrasyonuna maruziyet merkezi sinir sistemi rahatsızlıklarına sebebiyet verebilir. mesleksel etijolojinin baskın olduğunu göstermektedir. Maruz olan işçilerde sindirim sistemimin çeşitli hastalıklarının yüksek oranlarda gözlenmesi konusunda tüm araştırıcılar tüm vücut vibrasyonu konusunda hemfikirdir. diğer sağlık risklerine katkıda bulunan etkenler içinde bulunan bir faktör olduğunu göstermiştir. Gürültü. yüksek tepe ivmelerini ihtiva eden tüm vücut vibrasyonlarına maruziyetler için şüphelidir. Tüm vücut vibrasyonu bunlar için bir sebeptir. 1) Bacak venlerinde varikosel 2) Periferal hastalıklar 3) İskemik kalp hastalıkları ve hipertansiyon 4) Nörovasküler değişiklikler. Bununla birlikte tüm vücut vibrasyonu ve merkezi sinir sistemi veya vestibüler sistemler arasındaki sebepsel bağlantı olup olmadığı konusu halen şüpheli kalmaktadır. fakat en önemli bir faktör değildir. Her ne kadar çalışmaların çoğunluğunda bir ilişki tespit etmenin zorluğuna rağmen bazı bulgular artan maruziyet süresi ile artan sağlık risklerini göstermektedir. Bazı çalışmalarda ise sadece baş ağrısı ve non spesifik şikayetlerin arttığı belirtilmiştir. 40-50 hz arasmda tüm vücut vibrasyonu ayaklar boyunca ayakta duran bir kişiye uygulandığı zaman ayak kemiklerinde dejeneratif değişiklikler gözlenmiştir. 20 hz altındaki maruziyetlerde ise yapılan araştırmaların sonuçları çelişkili olarak verilmektedir. Kişisel hassasiyet.Güncel ISO 2631 standartlarının maruziyet limitlerine yakın değerlerde uzun yıllar süren maruziyetler risksiz değildir. Mevcut literatürde bazı hayvan deneyleri ile tüm vücut vibrasyonunun hayvan fetüsünde zararlı etkileri olduğu bildirilmesine rağmen. Dolaşım ve Sindirim Sistemi Tüm vücut vibrasyonuna maruz olan işçiler arasında dolaşım sistemi rahatsızlıkları 4 ana grupta toplanabilir. Bazı çalışmalarda ise vestibüler şikayetlerin. Teorik yaklaşımlar maruziyet esnasında yüksek geçişme ile omurga üzerindeki zararlı etkileri açıklamışlardır. baş dönmesi şikayetlerinin fazla olduğu bulunmuştur. insan fetüsü üzerinde tüm vücut vibrasyonunun 94 . Diğer vücut ile ilgili sistemlerin hastalıkları üzerindeki araştırmaların sonuçları çoğunlukla çelişkilidir veya vibrasyonun büyüklüğü üzerindeki patolojilerin prevalansına bağlı olarak bir çelişki göstermektedir (Düşük yoğunluktaki maruziyetlerde yan etkilerdeki yüksek prevalans gibi). Dejeneratif spinal rahatsızlıkların pevalansının vibrasyona maruz olan işçilerde daha yüksek oluşu. maruz olmayan grupta daha az gözlenmesi. Vibrasyon frekansına bağlı olan tüm vücut vibrasyonu uzun süreli farklı etkileri henüz epidemiyolojik çalışmalar ile açıklanamamıştır. ve bu hassasiyetin geçici değişiklikleri bu etkileri tayin etmede yardımcı olmaktadır. Artan düşük riskleri menstürel rahatsızlıklar duruş anomalileri tüm vücut vibrasyonuna uzun süre maruziyetin etkisi olarak düşünülmektedir.

Üç kriterde RMS ivme değeri ile ölçülen titreşimin frekansı ile izin verilen maruz kalma süresi arasındaki ilişkiyi kurar Yüksek vibrasyon dozları ciddi konforsuzluğa ağrıya ve hasara sebep olur. Maruziyet Değerlendirilmesi ve Korunma Tüm vücut vibrasyonu. Diğer çevresel yan etkileri varlığı özellikle oturma postürü göz önünde bulundurulmalıdır. Erkek üreme sistemi hastalıkları oluşmasında çelişkili sonuçlar açıklanmıştır. Tüm vücut vibrasyonu için ISO 2631 standardı değişik durumlarda titreşimin değerlendirilmesi için kullanılmak üzere üç ana insan kriteri ayırmıştır. Buna ilave olarak güncel standartlara göre ölçülen vibrasyonun değerlendirilmesi. günlük ve ömür boyu maruziyet sürelerinin belirtilmesi tavsiye edilir. Ölçümler. Bazı çalışmalarda yüksek prostatit insidansi gözlenmiştir. Kişinin ortalama maruziyetiriden daha ziyade toplam maruziyeti kabul edilir. Vibrasyon bazen oturma yerinin arkasında sırt ile arkalık arasında ve el ile ayaklar arasında da ölçülebilir. İnsanın tüm vücut vibrasyonuna maruz kalmasının ISO değerlendirmesi. Her nerede olursa olsun vibrasyonun kaynağında azaltılması tercih edilmelidir. vibrasyon kaynağı ve vücut arasında ölçülmelidir. Vibrasyon doz değeri bu semptomlara sebep olabilen vibrasyon maruziyetinin şiddetini gösterir. maruz olan kişilerin uyumu ilk olarak düşünülmesi ve yeterli güvenlik önlemlerinin dizaynı gerekir. Sürekli maruz olan kişilerin düzenli periyodik muayeneleri göz önünde bulundurulmalıdır.zararlı bir etkisi henüz açıklanmamıştır. Standartlar Tüm vücut vibrasyonunun meydana getirdiği hastalıkları önlemek için tam bir limit verilmemektedir. Yüksek vibrasyon doz değerlerinde. Bu üç kritere göre tavsiye edilen maruz kalma limitleri yatay eşdeğer ivme değeri (ax ve ay) ve dikey eşdeğer ivme değeri az için tanımlanmıştır. Bununla birlikte vibrasyon doz değerleri ve hasar riski arasında tam bir ilişkiyi düşündüren bir konsensüs yoktur. İnsan vücudu üzerinde vibrasyonel çevrenin etkisinin değerlendirilmesinde düşünülmesi gereken 4 önemli fiziksel faktör vardır. Kaynakta azaltma işlemi seyahat aralarında hızın azaltılması veya özel bir dizayn ile titreşimlerin 95 . Bu çok önemli bir konudur ve uygun şekilde ölçülmesi gereklidir. Bu kriterler: 1) İş veriminin korunması 2) Sağlık veya güvenliğin korunması için maruziyet limitleri 3) Konforun korunması için azalan konfor sınırları'dır. Bu faktörler : • • • • Vibrasyonun çeşitli frekanslarında oluşan eşdeğer ivme değeri vibrasyonun etkileme yönü maruziyet süresi vibrasyonun frekansı dır. maruziyetin diğer karakteristikleri ve farklı eksenlerdeki büyüklükler. frekans spektrumu. Fakat vibrasyon şiddeti ve miktarını belirlemek için faydalı bir metot ISO 2631 de maruziyet limiti olarak tanımlamıştır.

Çoğu oturma yerleri düşük frekanslarda bir rezonans gösterir ve buda yerdekinden daha fazla bir vibrasyonun oturma yerinde dikey vibrasyon ile sonuçlanmasına neden olur.azaltılmasını gerektirir. Oturma yerinin yastıkla desteklenmesi sönümlemeyi arttırır ve rezonansın amplifıkasyonunu azaltır. Çalışma Grupları Yönetim • Tıbbi ve teknik yardım arama • Maruz kalan kişilerin uyarılması • Maruz kalan kişilerin eğitimi • Maruziyet sürelerinin yeniden gözden geçirilmesi • Maruziyetten uzaklaştırma ile ilgili politikalara sahip olma çabaları Makine Üreticileri • Vibrasyon ölçümü • Tüm vücut vibrasyonunu mimimize etmek için dizaynlar • Optimum süspansiyon dizaynları • Optimum oturma dinamikleri • İyi bir postür sağlamak için dizaynların kullanımı • Makine bakımları için rehber • Oturma yerlerinin bakımları için rehber • Tehlikeli vibrasyonların uyarılmasının sağlanması İşyerindeki Teknisyen ve Mühendisler • Vibrasyon maruziyetleri ölçümü • Uygun makinelerin sağlanması • İyi bir sönümlemeyi sağlayan uygun koltukların seçimi « Makine bakımları ® Yönetimin bilgilendirilmesi İşyeri Hekimleri • İşe giriş muayeneleri • Periyodik muayeneler 96 . Oturma yerinde vibrasyon. Oturma yerlerinde yaygın olan frekans bölgesi 4 hz lik frekans bölgesindedir. Oturma yerleri vibrasyonu azaltacak yönde dizayn edilmelidir. Çalışanların tüm vücut vibrasyonuna maruz olduğu zaman düşünülmesi gereken koruyucu önlemler ve yapılması gereken faaliyetler. Operatörlere vibrasyon geçişini azaltan diğer metotlar vibrasyon çevresinin karakteristiklerini anlamaya vücuda vibrasyon geçişinin yönünün bilinmesini gerektirir. Titreşen bir yüzey üzerinde gerekli olan süreden daha uzun süre kalınmaması ve eğer mümkünse makine kontrolünün titreşen yüzeye kısa mesafe uzaktan yapılması gereklidir. fakat yüksek frekansların geçişmesine neden olur. Ayrı bir süspansiyon mekanizması ile koltukları oturma yerlerinin altında sağlanmalıdır. %100 den az değer gösteren koltuk bazı faydalı zayıflamalar sağlamıştır. %100 den fazla bir değeri gösteriyorsa kötü bir izolasyonu göstermektedir. yaklaşık olarak 3 hz civarında vibrasyon frekansını zayıflatabilecek şekilde dizayn edilmeleri gereklidir. Bu koltuklar bazı yol araçlarında kullanılmaktadır. En düşük rezonans frekansına sahip.

U. Brammer. İstanbul Medical Bulletin Sayı :2. Taylor. 8.:Vibration elicited vasoconstrictor reflex inRaynoud's Phenomena. Göztepe Tıp Dergisi. Vol 45:426-430(1988) 9. Vol.:Vibration white finger and digital systolic pressure during cooling. Dokuztuğ F. Aksoy C. (1988) updated Br.. Zülfıkar B. 13:310-304(1987). R.L.J. Sabuncu H..9:4083-40861996. Br J. M. 4.W. Br.. Vol.H.Ind. İşsever H.J.Vol:45:281-282 97 .J.N.H.:Prevention of hand-arm vibration syndrome. Karan A. 43 : 280-283 (1986) 6. Taylor. 01sen.W.1998. Willams. K. 7.Med. 10.: Assessing the severity of the neurocigal component of the hand-arm vibration syndrome.Sayı:2..Occupational cumulative Trauma Disorders of upper Extremity. Am. Klinik Gelişim.Ind Med.Ind. 5.J.: El Kol Vibrasyonlarına mesleksel maruziyetlerde Vücut üzerindeki etkilerinin araştırılması.Cit 13. Kaynaklar 1. Scan..A. Work Environ Health.L ...1999. Saito.• • • Tüm belirti ve şikayetlerin kayıtları Belirli eğilimleri olan işçileri uyarılması Maruziyet sonuçlan ile ilgili tavsiyelerin yönetime verilmesi Çalışan Kişiler • Uygun makinelerin kullanımı • Gereksiz vibrasyon maruziyetindan kaçma • Oturma koltuklarının uygun ayarlanıp ayarlanmadığının kontrolü • Uygun oturma pozisyonuna adaptasyon • Makine koşullarının kontrol edilmesi • Vibrasyon problemleri için yetkili kişileri bilgi verilmesi • Belirtiler görüldüğü zaman uygun tıbbi yardım aranması • Konu ile ilgili hastalıklar ile işverenin bilgilendirilmesi.Ind.:Kompresör kullanan İşçilerde vibrasyonun el üzerindeki etkilerinin değerlendirilmesi. Vol 45:415-419(1988).N.0.Vol 48:411-420(1993). Occup Ther. investigation of Vibration Effects on the Body..Vol 12:428-432(1986). Sabuncu H. 3. Westmorland.Med.Scan J Work Environ Health.. diagnostic tests in Raynaud's Phenomena in workers exposed to vibration: a comparative study.. Lindblad.Petring. J. Ekenval.J. Sabuncu H.Medicine.: Hand arm vibration syndrome :a new clinical classification and British standard guide for hand transmitted vibration. İşsever H. İşsever H.H.. 2. PierryJ. Olsen. Br.

Ind. EkenvalJL.Korhonen .S. Pyykkö I. Starck.J.Sakurai T.J.J. Prevalence in an urban area California .0: Forestry workers exposed to vibration: a neurological study. Futatsuka .Med. Br. Anderson R: The back pain of bus drivers..A follow up study . Br. Carlson .. 98 .Ind.L. 15.A: Vibration White finger .Med.. Matsumoto T. Pelmear P. Br.Spine 17(12):1481-1488:(1992).: Comparative study of vibration disease among operators of vibrating tool by factor analysis.. Taylor W. Pyykkö. Nilsson B..Aatola.V.Ind.ILO .M.Encylopedia of Occupaitonal Health and Safety Geneva 1998. Gemne G.11.(1996) 18 . Br.Med.Vol:45:188-192:(1988) 13.Ind.J...M. Yasutaka N. Gustavsson : Temperature and vibration thresholds in vibration syndrome. Ekenvall L.İ Janttı..Vol:44:476-478 .Vol:43:825-829 .J.(1987) 12.Med.Vol:42:260266:(1996) 14. : The Stockholm Workshop scale for the classification of cold-induced Raynoud's phenomenon in the hand -arm vibration syndrome 16. Farkkila .

Hilmi Sabuncu İ. son yıllarda yaptığımız çalışmalardan.2000 Hz'lik frekanslarda yer almaktadır. İş Sağlığı Bilim Dalı Başkanı ÖZET : Ülkemiz endüstrisinde. bu türdeki seslere "işitme sesi" denir. Çeşitli seslerin frekansları 99 . fakat insanlık.S.500 Hz) . 250 000' i aştığı rahatlıkla görülebilmektedir.ENDÜSTRİ'DE GÜRÜLTÜ ile OLUŞAN İŞİTME KAYIPLARI ve ALINACAK ÖNLEMLER Prof. Meslek hastalığı istatistikleri konusunda tek kaynak olan S. rüzgar sesleri gibi kulağımızın algılayamadığı 20 Hz'in altındaki seslere "sesaltı" (infrases) . aralıklarla yaptığımız uzun süreli ölçmelerde bütün değerlerin "Gürültü Yönetmeliği" nde müsaade edilen değerleri geçtiği görülmektedir. gürültü ile mücadele edeceğimiz yıllar yakındır" İşte bu günler gelmiş ve geçmektedir. 20 000 Hz'in üzerindeki seslere de "sesüstü" (ultrases) denir (Şekil 1). genel halk sağlığı açısından da önemli bir sağlık sorunudur. Endüstriyel açıdan çok önemli bir sağlık riski oluşturan gürültü. 1. İnsan sesleri yaklaşık olarak 250 . İnsanların en çok sessizliğe ihtiyacı olduğu hastanelerimizin yoğun bakım ünitelerinde bile ölçtüğümüz değerler. son zamanlarda hastalıkların tanı ve tedavisinde çok fazla kullanılan. Deniz dalgaları. en sık rastlanan meslek hastalığı.2000 Hz) yer almaktadır(Şekil 2). "Kolera ve Veba gibi hastalıklarla olduğu gibi.Dr.Ü. bu bela ile yeteri kadar mücadele etmemektedir. çok fazla rastlanmayan endüstriyel işitme kaybına sahip insan sayısının.İstanbul Tıp Fakültesi. don . Özellikle İstanbul'un değişik semtlerinde.K. deprem . Yüzyılımızın baş derdi olan gürültü için yıllar önce Robert Koch' un söylediği sözlere hak vermemek mümkün değildir. kadın sesleri ise daha yüksek frekanslarda (1000 . INFRASON Deniz Dalgalan Kuvvetli Rüzgar Don Deprem İŞİTME SESİ Çağlayan Sesi Şarkı Soprano Bas Müzik Aletleri ULTRASON Quartz Titreşimleri Kıvılcımdan Doğan Sesler 20000 2000000Hz 1/1000 20 Şekil 1.1000 . İstatistik yıllıklarında.bu nedenle.500 . son derecede yüksektir. gürültü ile oluşan işitme kayıplarıdır. SES FİZYOLOJİSİ İnsan kulağı titreşimi 20 Hz ile 20 000 Hz arasında olan sesleri işitebilmektedir.H. erkek sesleri daha düşük frekanslarda (250 .

bu frekanstaki minimum işitme eşiği olan 0.0d02 mikroBar'lık ses basıncı düzeyi temel kabul edilerek skalalandırılmıştır. Yani işitilen ses şiddetini belirleyen dB (desibel) birimi. farklı şiddette işitme eşiklerine sahiptir (Şekil 3). Yani insan kulağı farklı frekanslarda. şiddetinin belli bir düzeye erişmesi gerekmektedir. Io işitilen minimum fiziksel ses şiddetini. Üstelik insan kulağı her frekanstaki ses'e aynı duyarlılığı göstermemektedir. sesin fiziksel şiddetine ve ses basıncı düzeyine logaritmik olarak bağlı bir birimdir.Şekil 2. işitme şiddeti aritmetik olarak artmaktadır. Po ise işitilen 100 . herhangibir andaki ses basıncı seviyesini. fiziksel ses şiddeti üstel arttığı halde. İşte bu frekans uluslararası anlaşmalara göre 1000 Hz'dir ve işitme şiddeti. I (1) NdB = 10 Log Io veya (2) N Db = 20 Log Po P Yukarıdaki formüllerde görülen I herhangi bir andaki fiziksel ses şiddetini. Bu değerlendirmeye göre. İnsan seslerinin frekans spektrumu Ses'in işitilebilnıesi için . P. O halde işitme şiddetini de ifade eden şiddet skalası için belli bir frekans referans frekans olarak seçilmeli ve skalalandırılmalıdır.

Uluslararası standartlara göre bir kişinin işitme düzeyi. dolayısıyla özellikle psikolojik ve nörovegetatif sistem üzerine etkilerinin de insanlarda farklı farklı olabileceğini göstermektedir. Bu durum da göstermektedir ki. ses basıncı şiddeti oranı üstel arttığı halde işitme şiddeti aritmetik olarak artmaktadır. arzu edilmeyen seslerdir. duyu organlarımız fiziksel şiddet aşırı bir biçimde artsa bile sahip oldukları bu özellik nedeniyle kendilerini koruyacaklardır. işitme üzerine etkisidir. 2 numaralı formüle göre P/Po oranının farklı değerlerinde.minimum ses basıncı seviyesini ifade etmektedir. Şekil 4 'de görüldüğü gibi uluslararası standartlar. gürültü'nün sübjektifliğini. 1000 Hz'de 20 dB'lik bir sesi. genellikle yapay olarak ortaya çıkan. işitme şiddetinin dB olarak nasıl değiştiği Tablo l'de gösterilmiştir. niteliği ve niceliği bozulmuş. işitme kayıplarına göre sağırlık yüzdeleri 2. Tablo 1. 1000. bir şahıs. 92 dB'lik bir kayıpta % 100'e ulaşmaktadır. üç frekanstaki seslerin (500. Ses basıncı oranı ile işitme şiddeti arasındaki ilişki P/Po 10 100 1000 10000 NdB 20 40 60 80 Tablo 1 'den de görüldüğü gibi. 2000 Hz) işitilme eşiklerine göre saptanır. Şekil 4. Gürültünün anlamlı bir biçimde kişiden kişiye farklılık göstermeyen en önemli etkisi . şahsın işitme düzeyi. 101 . 2000 Hz'de 30 dB'lik bir sesi minimum olarak işitmiş ise. 26 dB'e kadar kayıpları normal kabul etmekte. arzu edilmeme kavramı. 500 Hz'de 10 dB'lik bir sesi. yani kişiden kişiye değişkenlik gösterebileceğini. Yani yapılan odyometrik muayenede. yüzde olarak kişinin işitme kayıplarına göre belirlenen sağırlık skalası bu değerden başlayarak. Tanımdan da anlaşılacağı gibi. bu üç işitme düzeyinin ortalaması olan 20 dB'dir. İNSAN SAĞLIĞI AÇISINDAN GÜRÜLTÜNÜN TANIMI Gürültü .

ENDÜSTRİYEL İŞİTME KAYIPLARI . yığmalı bir biçimde oluşarak sürekli işitme kayıplarını oluştururlar. Bu kayıplara ilişkin iyileşme süreleri Şekil 5 ' de rahatlıkla görülebilmektedir. 1. yani sinirsel iyileşemez tipte işitme kayıplarına neden olurlar. Çok uzun süre işitme reseptörleri üzerine gelen bu fiziksel enerji. ses ne kadar nitelikli ve hoşa gider şekilde olursa olsun şiddetinin insan vücuduna zararlı bir değere ulaşmasıdır. İşitme fizyolojisi bölümünde görüldüğü gibi kulağımızın en hassas işitmeye sahip olduğu frekans bölgesi 4000 Hz'lik frekans bölgesidir. 3. farklı müzik için farklı olacaktır. Gürültü'nün daha teknik bir tanımında " Gürültü anarşik ses dalgalarının süperpozisyonudur" denmektedir. Diğer bir deyişle gürültü'nün frekans spektrumuna bakıldığında bir çok frekansta seslerin yer aldığı bilinmektedir. Şekil 5 : Değişik gürültü düzeylerine maruz kalmada oluşan geçici işitme kayıpları ve iyileşme süreleri Gürültülü ortamlarda çalışan insanlann yukarda bahsi geçen iyileşme sürelerine sahip olması özellikle Endüstride mümkün değildir. Sürekli işitme kayıplan Geçici işitme kayıpları.Ses'in niteliğinin bozulması. 8 saatlik bir maruz kalma sonucunda en fazla 16 saatlik bir dinlenme süresine sahip çalışanlarda bu işitme kayıplan. Örneğin hoşumuza giden çok güzel bir müziğin ses şiddetinin 90 dB(A) düzeyini geçmesi işitme kayıplarına neden olacaktır. rahatsızlık sınırlan. Gürültü düzeyi arttıkça. maruz kalma süresinin 10 katı kadar bir iyileşme süresine ihtiyaç olduğu ortadadır.ENDÜSTRİYEL SAĞIRLIK Uzun süre şiddetli gürültüye. yani ortaya çıkan işitme kaybının iyileşebilmesi için. Fakat yine önemle belirtilmelidir ki bu tür etkiler kişiden kişiye farklılıklar gösteren etkilerdir. Bu nedenle aşırı gürültüye maruz kalma 102 . frekansları farklı bir çok ses dalgasının üst üste gelmesidir. Psikolojik ve nörovegetatif sistem etkileri daha düşük şiddetteki seslerde dahi başlayabilir. örneğin 90 dB(A)'nın üzerindeki seslere maruz kalan kişilerde iki türde işitme kaybı meydana gelir. uzun süre gürültüye maruziyet sonucunda ortaya çıkan ve belli bir süre dinlendikten sonra iyileşebilen işitme kayıplarıdır. bu reseptörlerin bozulmasına. 90 dB(A)' lık bir gürültüye 100 dakika maruz kalma sonucunda ortaya çıkan yaklaşık 18-20 dB'lik bir işitme kaybının ortadan kalkabilmesi için gerekli olan iyileşme süresi yine yaklaşık olarak 1000 dakikadır. Tabii ki gürültü'nün bu etkisi sonuçları en kolay biçimde görülen etkisidir. oluşan işitme kaybının arttığı ve iyileşme süresinin ise daha fazla arttığı aynı şekil'den rahatlıkla görülmektedir. klasik Türk müziği hayranı olan ve klasik batı müziğini sevmeyen veya tam tersi bir özelliğe sahip bir kişi için. Geçici işitme kayıpları 2. Örneğin . Ses'in niceliğinin bozulması ise.

farklı sürelerde maruz kalan işçilerde oluşan sürekli işitme kayıpları Şekil 6'deki çizgilerin hangi grupları gösterdiği aşağıda bildirilmiştir. işitme kaybı genellikle çift taraflıdır.sonucu ortaya çıkan işitme kaybı. Yukardaki bilgilerin ışığı altında gürültü ile oluşan işitme kayıplarının . • Oluşan işitme kaybı sinirsel tipte bir kayıp olduğundan. • Çok özel işler (Tek taraflı kulaklık kullanan. Yani her iki kulakta da aynı düzeydedir. rezervasyon veya santral çalışanları gibi) dışında. 95. Yani 4000 Hz'lik frekans bölgesinden sonra ilk etkilenen işitme frekansları 3000 ve 2000 Hz' 1er ile 6000 ve 8000 Hz'lerdir. ) 20 kişilik. 95. en önce 4000 Hz'lik frekans bölgesinde oluşur ve diğer komşu frekanslara doğru maruziyet süresi arttıkça devam eder. 85.85 ay maruz kalmış. 166. Bu nedenle gürültüden korunma son derecede önemlidir.56 dB(A)'lık gürültüye.Endüstriyel sağırlığın özelliklerini şöyle sıralayabiliriz: • Şiddeti 90 dB(A)' nın üzerindeki seslerde oluşurlar. işitme düzeyinin saptandığı konuşma frekansları diye isimlendirilen işitme frekansları.05 ay maruz kalmış. 24. • İlk işitme kaybı. Daha sonra konuşma frekanslarını etkilemeye başlar.66 dB(A)'lık gürültüye. Dolayısıyle gürültünün oluşturduğu işitme kayıplarında. ( ( ) 31 kişilik. Bu özellik bizlere konuşma frekansları etkilenmeden önce. (Şekil 6). kulağımızın 4000 Hz' lik frekansı işiten bölgesinde oluşur.56 dB(A)'lık gürültüye. (-x-x-x) 21 kişilik. (*****) 14 kişilik. kesinlikle iyileşemez. 4. 80. GURULTU'DEN KORUNMA YÖNTEMLERİ Gürültünün etkilerinden korunmada kullanılacak yöntemleri iki toplayabiliriz. 20.96 ay maruz kalmış. Şekil 6 : Farklı gürültü düzeylerine.56 dB(A)'lık gürültüye. daha sonra etkilenmektedir.71 ay maruz kalmış kişilerin işitme kayıplarını farklı frekanslarda göstermektedir. 95. ana başlık altında 103 . gürültü ile oluşan işitme kayıplarının erken tanısında ve korunmada önemli bir olanak sağlamaktadır.

Teknik koruyucu önlemler : Teknik koruyucu önlemleri de iki başlık altında toplayabiliriz: a) Kaynakta ve Çevrede alınabilecek teknik koruyucu önlemler : Bu önlemlerin en başında gürültünün ölçülmesi. sağlam olan kulağının etkilendiğini görmekteyiz. diğer risklerde olduğu gibi . Yaptığımız araştırmalarda. Kullanımı kolay olan 110 dB'lik bir gürültüyü işitme kayıpları için limit değer kabul edilen 90 dB(A) 'nın altına düşürebilen bu cihazlar endüstride yaygın biçimde kullanılmaktadır. kişinin işe girerken ki durumu ile mukayesesini sağlamaktır. kulak tıkaçlarına göre daha az sayıda kullanılmaktadırlar. ağır olmaları ve baş hareketlerini kısıtladıkları için. makina başı izolasyon önlemleri veya çevrede alınabilecek izolasyon önlemleridir. endüstride. İşe giriş muayenesi sırasında kişide rastlanacak kısmi veya tam sağırlık hali.(örneğin hipervetilasyonlu bir kişinin tozlu ortamda çalışmasının önlenmesi gibi) kişinin o riskten daha çok etkilenmesinin önlenmesi şeklinde olmayıp. sonradan gelebilecek sağlık zararlarının. bu tür gürültülü işlerde.olmaktadır.1. kulakta hava yolunu kapatan farklı özelliklerde olmak üzere yaklaşık 1 0 . piyasadan rahatlıkla temin edilebilen malzemelerdir.Bu 104 . kulak arkası kemiğini (Mastoid'i) kapatan bir yapıya sahip olduklanndan özellikle kemik yolu ile iç kulağa iletilen seslerin izolasyonunda daha başarılı . Kulaklıklar ise. bir kulağında ileti tipi bir kayba sahip bir kişinin sağır olan kulağının gürültüden etkilenmediğini. b) Kişisel Koruyucu önlemler : Bu tip koruyucu önlemler gürültüde çalışan insanların gürültüden korunabilmesi için geliştirilen kulak tıkaçlarını ve kulaklıkları kapsamaktadır.2 0 dB'lik bir avantaj sağlayan. Tıbbi koruyucu önlemler. Şekil 7 'de her iki koruyucu cihazın kullanım şekli ile gürültünün azaltılması konusunda sağladıktan avantajı gösterir eğri görülmektedir. Bu tür bir muayenede amaç.2.4. a) İşe giriş muayeneleri: Gürültü riski taşıyan işlerde çalışacak kişilerin işitmeleri tam bir odyometrik muayeneden geçirilmeli ve sağlık dosyasına konulmalıdır. Şekil 7 : Kişisel işitme koruyucuları ve frekanslara göre gürültü azaltma miktarları 4. Tıbbi koruyucu önlemleri de yine iki bölümde inceleyebiliriz.40 dB'lik gürültü azaltması avantajına sahip olan bu kulaklıklar. Kulak tıkaçları. 20 . gürültüye bağlı işitme kayıplannın oluşmasında avantaj sağlamaktadır. daha pahalı olmaları.

Çeşitli işletmelerde çalışan kişilerde. bir çok bakımdan yerinde olacaktır. 4000 Hz ve 8000 Hz'lik işitme frekanslarında yapılan bu odyometrik muayene. ( ) Kereste Fabrikası. () Dokuma Fabrikası.nedenle gürültülü işyerleri için sağır vatandaşların. 2000 Hz . ÜLKEMİZDE. en önemlisi ise konuşma frekanslarının gürültüden ilk etkilenen frekansı olan 2000 Hz'de işitme düzeyinin ne durumda olduğu rahatlıkla görülebilmektedir.06 35. 105 .50 ÖRNEK SAYISI 31 27 32 ORTALAMA. farklı yasalardan örnekler verilerek yasalanmızdaki eksiklikler ve yanlışlıklar vurgulanacaktır. yaşlanma ile oluşan işitme kaybının ne düzeyde olduğu. haklarında gerekli işlemler yapılmalıdır. gürültüden oluşan ilk kaybın ne düzeyde olduğu. düşük frekansları kapsamadığından bir odyometrik oda gerektirmemekte sessiz sayılabilecek bir odada rahatlıkla yapılabilmekte ve son derecede kısa bir zaman diliminde şüpheli vak'alar ayırdedilebilmektedir. gürültü ile oluşan işitme kayıpları.70 100. (-x-x-x-x-) Cam Eşya Fabrikası Bu tarama odyometresi ile saptanan ve gürültüden etkilendikleri anlaşılan kişiler kesin teşhis için tam bir odyolojik muayeneye alınarak.07 31.66 96. 8000 Hz'de. Tablo 2 ve Şekil 8. YAŞ (YIL) 24. Çeşitli işletmelerde incelenen grupların özellikleri ŞLETMELER Dokuma fabrikası Kereste fabrikası Cam eşya fabrikası GÜRÜLTÜ dB(A) 85.'de Tarama odyometrisine örnekler görülmektedir. Saptanan işitme düzeylerinden 4000 Hz'de. Tablo 2. özellikle aranması gereken çalışanlar olduğunu vurgulamak yerinde olacaktır.ÇALIŞMA SÜRESİ 20. GÜRÜLTÜ VE OLUŞTURDUĞU İŞİTME KAYIPLARI İLE İLGİLİ YASAL DURUM VE YASALARIN YORUMLANMASI Bu bölümde. b) Periyodik muayeneler: Bu tür muayenelerde tam bir odyometrik muayene yerine yaptığımız çok fazla sayıda araştırmada kullandığımız ve tarama odyometrisi diye isimlendirdiğimiz bir yöntemi kullanmak. 5.96 ay 14. özürlü kabul edilmeyip..25 yıl 11.31 yıl Şekil 8.31 ORT.

özellikle duyma durumu ve derecesi ölçülecek.1000. İyi işiten kulakta üç konuşma frekensı (500. Pitonlu motörler.5. çift pencereli.1. işyeri tabanı. 3) Gürültünün azaltılamadığı hallerde. 5.Gürültünün zararlı etkilerinden korunmak için aşağıdaki tedbirler alınmalıdır. işçi Sağlığı ve iş Güvenliği Tüzüğü Madde 22. gürültü derecesi 80 dB1 i çalışmayı gerektiren işlerin yapıldığı yerlerde.2000) ortalaması en az 35 desibel'lik bir işitme kaybı bulunmalıdır.2. Bu odiometrik muayene tonal ve vokal olarak yapılmalıdır. tıkaçları gibi uygun koruyucu araç ve işlerin yapılmadığı yerlerde. bu tüzüğün 22'inci maddesi hükümleri uygulanacaktır. Yükümlülük Hastalığa sebep olacak başlıca işler Madenlerin çekiçlenme dövülme ve vurulması. Ancak doğuştan sağır ve dilsiz olanlar. çalıştıkları işlerden ayrılacaklar. bu durumda işçilere başlık. Duvarlar ses geçirmeyen malzeme ile yapılacaktır. Dokuma tezgahlarında çalışmalar. bu işlere alınmayacaklardır. Madde 78. Reaktör.Ağır ve tehlikeli geçmeyecektir. çift kapılı. periyodik olarak genel sağlık muayeneleri yapılacak. median frekans üzerinden iki misline uyması gerekir). 1) İşyerlerinde gürültü çıkaran makinaların monte edilmeleri sırasında.'de verilmektedir. Reaktörler ve benzeri fazla gürültü verici cihazların bulunduğu işyerlerinde çalışmalar (Gürültülü işte en az iki yıl. titreşimi ve sesi azaltacak malzeme ve sistemle yapılacaktır. periyodik olarak. kontrol vetedavi altına alınacaklardır. kulaklık ve kulak gereçler verilecektir. 4) Gürültülü işlerde çalışacak işçilerin. Gürültüden Meydana Gelen Arızalar Hastalık ve belirtileri İki taraflı koklear lezyon neticesi reversible olmayan ve gürültülü işten ayrıldıktan sonra ağırlaşma göstermeyen odiometrik azalma (Teşhis gürültülü iş alanından uzaklatıktan sonra 6-12 ay arasında yeni bir odyometrik kontrol muayenesi ile teyit edimelidir. Propülsörle çalışmada 30 gün maruz bulunmak ve gürültünün de 85 desibel'in üstünde olması şartıyla). 2) Gürültülü işyerlerinin duvarları. Tablo 3. sesin yansımasını önleyecek malzeme ile kaplanacak ve bu binalar. Pistonlu motor. genel sağlık muayeneleri yapılacaktır. 5) Gürültülü işlerde çalışan işçilerin. süreleri 3 Ay 106 . Duyma durumunda azalma ve herhangibir bozukluk görülenler ve kulak ve sinirhastalığı bulunanlar ve hipertansiyonlu olanlar. gürültü Ancak. kulak ve sinir sistemi hastalığı olanlar ile bu sistemde arızası bulunanlar ve hipertansiyonlular. inşa edilecektir. Sosyal Sigorta Sağlık İşlemleri Tüzüğü Maluliyet derecelerinin (Meslekte kazanma gücü azalma oranlarının) hesaplandığı bu tüzükte gürültü ile ilgili bilgiler Tablo 3. bu ortalamanın hesaplanmasında. Daha çok gürültülü derecesi en çok 95 desibel olabilir. bu işlere alınabileceklerdir.

Gürültü yönetmeliği Tablo 4. operasyon tekniğine.5 105 0. çevredeki ses yansıtıcı diğer yüzeylere ve yapı elemanı aracılığıyla yayılan darbe seslerinin ve mekanik vibrasyonların ise aracın yapısına. işitme kayıpları için bütün dünyanın kabul ettiği 90 dBA'lık limit tek standart değer olarak kabul edilmelidir. İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğü1 nde 80 dB ve 95 dB olarak verilen limit değerler . SSK Sosyal Sigorta Sağlık İşlemleri Tüzüğü'nde 85 dB' e değişmekte. kaynağın yapı içindeki konumuna ve oturduğu yere ve bağlantılarına. çağımızda mültifaktöryel bir etkilenme ile de ortaya çıktığından. Gürültü Kontrol Yönetmeliği Madde 11. monte edilen şekline. süreli veya süresiz olarak durdurulur.4. Gürültünün Psikolojik ve Nörovejetatif etkileri.Gürültü Seviyesi (dBA) Kalman Süre (Saat / Gün^ 7. maalesef yukarda görüldüğü gibi bir tutarsızlık. bakımına ve kullanılan araç adedine bağlı olduğu gözönünde tutularak gürültü kontrolü yapılır. işveren işçilere 1475 sayılı iş kanununda belirtilen koruyucu giysiler ve gereçleri sağlamakla yükümlüdür. 1) İşitme sağlığı açısından kabul edilebilir en yüksek gürültü seviyeleri için Tablo 4'de verilen değerler esas alınır. yapılan işe. gürültü ve vibrasyonların kaynağında azaltılmaı için teknik imkanların yetersiz olduğu durumlarda. Bu gereği yerine getimeyen imalathane ve işyerlerinin faaliyetleri kısmen veya tamamen. 3) İşyerlerinde tavsiye edilen gürültü seviyelerinin aşıldığı. gürültü zararlılık limit değerlerinde.25 110 1/8 115 Darbe gürültülerinin üst seviyesi 140 dBA'yı aşamaz 2) Bu yönetmeliğin 5'inci maddesinde belirtilen yetkililer tarafindan yapılan kontrollerde Ek-1 ve 11'inci maddedeki sınırları aşan bir çalışma düzeni uygulandığı tesbit edilen işyeri sahipleri ve kamuya ait işyeri yöneticilerine mahallin en büyük mülki amiri tarafindan bir aylık süre verilerek durumu düzeltmeleri istenir.3. aracın yapısal özelliğine. 5. bir tarafa bırakılırsa. 107 . Yasaların yorumlanması : Ülkemiz yasalarında.5.5 80 4 90 2 95 1 100 0. Tablo 4. Endüstriyel makina araç gerecin gövdeleri ve eksozlanyla yayılan hava kaynaklı seslerin. bir çeşitlilik görülmektedir.'de ise bu değerler tamamen farklılaşmaktadır. İş yerleri ile ilgili olarak . Gürültü düzeylerine göre. maruz kalma süreleri Gürültüye Maruz Max.

108 .

etik nedenler ve işin verimini artırıcı nedenler doğrultusunda. Bu standart . BS EN ISO 14000 / BS 7750 "Çevre Yönetimi" ve BS EN IŞO 9000 "Kalite Yönetimi". Toplumların kültürel ve diğer insani farklılıkları bu rehberin uygulanmasını olumlu veya olumsuz şekilde etkileyebilir. (HS(G)65 BAŞARILI SAĞLIK VE GÜVENLİK YÖNETİM SİSTEMLERİNİ (UK) TEMEL ALAN) Bu Standart. Handan TOPÇUOĞLU Ph. arkadaşlarının ve işverenin çektiği acıları tam olarak görmemizi sağlayamazlar. iş sağlığı ve güvenliği yönetimini geliştirmekle beraber. iş kazalarını ve hastalıkları en aza indirmek ve hatta önlemek için iş sağlığı ve iş güvenliği aktivitelerini yönetimin ve organizasyonun bir parçası olarak ele almak amaçlanmaktadır. sorumlu bir imaj amaçlamaktadır. Oysa bu kazaların ve hastalıkların arkasında yatan kazaya ya da hastalığa maruz kalanın. İdeal İş sağlığı Ltd.D. sigorta kapsamı dışındaki maliyetin. HS(G)65 "Başarılı Sağlık ve Güvenlik Yönetimi" standartlarındaki yönetim sistemleri ile aynı prensipleri paylaşmaktadır. Bunu sağlamak üzere. BS 8800 bir rehber standarttır ve işletme yönetimine rehberlik edecek önerileri içermektedir.şti. Bu nedenle adaptasyon ve uygulama aşamasında bu farklılıkları göz önüne almak gerekmektedir. Bu rehber etkin bir İSİG Yönetim Sistemi için temel olan başlıkları kapsamaktadır. • • • Çalışanların ve diğerlerinin maruz kaldıkları riskleri minimize etmek.D. Bunu sağlamak üzere oluşturulan rehber standart. Bilindiği gibi işyerlerinde tutulan istatistikler. İşin performansını arttırmak. topluma maliyeti gibi önemli unsurlarda da çoğu kez yol gösterici olmaktan çok uzaktırlar. Diğer işletmeler ya da müşterilere karşı duyarlı. Gösterilen ekonomik nedenlerle beraber. BS 8800. işletme yönetimine entegre edilmesi gerektiği ve genel yönetimin ayrılmaz bir parçası olduğu gerçeği düşünülerek hazırlanmıştır. Halen yürürlükte olan yasal çerçeveye uygun olarak. sigorta dahilindeki maliyetten 8 ile 36 kat daha fazla olduğu gösterilmiştir. iş kazalarını. işe bağlı hastalıkları ve meslek hastalıklarını bildirmekte ve haberdar olmamızı sağlamaktadırlar. 109 . Şenay ÖZDEMIR Ph. iş sağlığı ve güvenliği yönetiminin. Dr. işverene maliyeti. diğer yönetim sistemleri ile bağlantıları kurmaktadır. yaratmayı Bu standart. iş sağlığı ve güvenliği yönetiminin bilimsel ve sistematik biçimde uygulanması gerekliliği ortaya çıkmıştır.BS 8800 İŞ SAĞLIĞI VE İŞ GÜVENLİĞİ YÖNETİM REHBER STANDARDI Dr. bir iş kazası sonucu ortaya çıkan. Bununla birlikte kazalıya ya da hastaya maliyeti. İngiltere'de yapılan bir çalışma sonucunda.

110 . Bu değerlendirmede mevcut düzenlemelerin. a Diğer benzer işletme ve sektörlerdeki iyi uygulamalar. Diğer yönetim sistemleri ile bağlantı kurma. a İlgili yasalar uyarınca mevcut İSİG yönetim prosedürlerinde yapılması gerekenler. a İşletme içindeki İSİG yönetim rehberi olup olmama durumu. İle karşılaştırması yapılmalıdır. İşletmeler uygulamaya başlamadan mevcut iş sağlığı ve güvenliği yönetim düzenlemelerini gözden geçirmeli ve "neredeyiz"? sorusunun cevabını aramalıdırlar. konularında rehberlik etmektedir.a a İSİG Yönetim Sistemi Geliştirme.

Her seviyede çalışanların İSİG politikasın uyarınca sorumluluklarını yerine getirebilmeye yönelik uygun eğitimleri aldıklarından emin olmak. • • • • • • • • • • • İSİG iş performansının entegre bir parçası olarak tanımlanmak. İSİG yönetimine birinci derecede öncelik vermek. planlama aşamasında kullanılmalıdır. uygulanmasını. Yüksek bir İSİG performansına ulaşmak. ve yerleştirilmesini sağlamak. Yasaların gerektirdiği düzenlemeleri kapsamak. Çalışanların Politikaya uymak ve uygulanmasını sağlamak konusunda işbirliğini sağlamak. İSİG Politikasının işletmede tüm seviyelerde anlaşılmasını. Sürekli maliyet-yarar bir performans gelişimini sağlamak. Politikayı uygulamaya yönelik uygun ve yeterli kaynakları sağlamak.Bu değerlendirmeden elde edilen bilgiler uygun bir başlangıç noktası yakalamak yönünden önemli olup. 111 . İSİG Politikasını belirli aralıklarla gözden geçirmek. İSİG Politikasının amaçlarını hazırlamak ve işletme içi herkesin bilgilenmesine yönelik yayınlamak.

Uzmanlardan öneri ve hizmet almaya yönelik organizasyon yapılması. Alacakları kararların İSİG Yönetim sistemi performansını etkileyecek düzeyde olduğunun bilincinde olmalıdırlar. Birimlerinde çalışan bütün insanların sağlığından ve güvenliğinden sorumlu olmalı. İSİG bilgisinin etkin şekilde ve uygun yerde paylaşılmasına. sağlık ve güvenlik yönünden etkilenenlerin sorumluluğunun da kendilerine ait olacağını bilmeli. Ayrıca işletmedeki bütün birimlerde çalışan yetkililer. iletişim sağlanmasına yönelik organizasyon yapılması. İSİG yönetim sistemiyle ilgili bütün sorumluluğu alarak. Üst düzey Yöneticiler. için büyüklüğü veya yapısı ne olursa olsun. tamamı ile entegre olması son derece önemlidir. dokümantasyon en önemli unsurlardan biridir. Organizasyon yapısına ve büyüklüğüne uygun gerekli kaynakların sağlanması. Organizasyon yasal veya ihtiyaçtan doğan. kanuni yaptırımlar çerçevesinde güvenli aktiviteler yapılması için beceri ve kabiliyet. 112 . Yeterli İSİG bilgisine ulaşılması. Politikanın uygulanması ve etkin bir İSİG yönetimi için bir organizasyon şunlara sahip olmalıdır . verimlilik ve etkinlik azaltılmamalıdır. bu gerekliliği gösterebildikleri. İSİG performansının daha da artması için aktif olarak kendi katılımlarını göstermelidirler. İSİG Yönetim Sistemi Dokümantasyonu : Etkin ve başarılı bir İSİG Yönetim Sistemi için. • Birimlerindeki ortamlardan. Organizasyonun tüm seviyelerinde ihtiyaçların tanımlanması ve gerekli eğitimlerin organize edilmesi.Sorumluluklar : İSİG sorumlulukları bütünüyle üst yönetimle ilgilidir. Yönetimsel Düzenlemeler : İSİG nin organizasyon ve onun tüm aktivitelerine. dokümantasyon mümkün olan en az sayıda tutulmalı. üst yönetimden ( büyük kuruluşlarda Yönetim Kurulu Üyelerinden biri olabilir) birisinin. En güzel uygulama. Yönetim yapısı içinde sorumlulukların dağılımının tanımlanması ve gerçekleştirilmesi Kişilerin sorumluluklarını yerine getirebilmeye yönelik gerekli yetki ile donatılması. Fakat unutulmamalıdır ki. Çalışanların katılımının sağlanmasına yönelik organizasyonlar yapılması. kayıt sistemini oluşturmalıdırlar. işletmede uygulama ve organizasyonu sağlamasıdır. . .

Bu planlama. Ne Zaman yapılacak ? ve Beklenen çıktı ne olacak ? sorularının cevapları yer almalıdır. Kim sorumlu olacak ?. risk analizinin yanısıra. kanuni gereksinimleri belirlemeli ve diğer gereksinimlerle birlikte İSİG Yönetimini uygulamalıdır. kaynaklar da dahil ) hazırlanmalıdır . gelecekte karşılaşılabilecek acil durumları önceden sezinleyip gerekli önlemleri almalı ve oluşabilecek etkilerini hafifletmelidir. IV. İşletme.Bu kayıt sistemi İSİG planlarını tam anlamı ile uygulamaya geçirmeye uygun olmalı ve ihtiyaçların bir parçası olmalıdır. Tanımlanan riskleri kontrol ve tanımlanan ihtiyaçları karşılamaya yönelik uygulama düzenlemeleri ve genel planlama yapılmalıdır. Kanuni ve Diğer Gereksinimler : İşletme. • Gerekli görülen düzeltme aktiviteleri planlanmalı ve uygulanmalıdır. dokümanların yenilikleri izleyen şekilde yeni tarihli olmasma dikkat etmeli ve uygun görüldükleri amaca hizmet için kullanılmalarını sağlamalıdır. tehlikelerin saptanmasını da kapsayacak şekilde risk analizi yapmalıdır. • Politikayı uygulamaya yönelik genel plan ve amaçlar ( personel. 113 . PLANLAMA VE UYGULAMA : Performans Ölçümü Bu planlanan aktivitenin başarı veya başarısızlığım açık bir şekilde görebilmek için önem taşımaktadır. belirgin performans kriterleri belirlemek aşamalarını kapsamalı ve Ne yapılacak ?. İşletmeler. « Performans ölçümü. denetleme ve durum değerlendirmesi için planlama yapılmalıdır. • Acil durumlara yönelik planlamalar yapılmalıdır. İSİG konusunda gereksinimleri tanımlamak. İSİG Yönetim Düzenlemeleri : Organizasyon aşağıdaki başlıkları da kapsayan düzenlemeleri yapmalıdır . Risk Analizi : İşletme.

örneğin yapılacak işin güvenlik sistemleri. çalışma izinleri gibi. DENETLEME : İSİG nin rutin izlenmesine ek olarak. Yetersizlikler görüldüğü zaman. diğer sağlık ve güvenlik performans olaylarının takibi gibi. Performans ölçümü "izleme" anlamındadır.Performans Ölçümü. İSİG Yönetim Sisteminin verimini göstermek için anahtar bir yoldur. sebepleri kökten tespit edilmeli ve düzeltilmesi için gereken düzenlemeler yapılmalıdır. İki yolla yapılabilir. Reaktif Performans Ölçümü : Kazaları. hastalık-sağlık. Bu denetleme. Proaktif Performans Ölçümü: surveyans ve gözlemler ile. hangi politika ve amaçların gerçekleştirilebildiğini gösterir. Gerekli olduğu takdirde hem nitelik hem de nicelik ölçümleri yapılmalıdır. organizasyon dışından. İSİG Yönetim Sisteminin tüm elementlerini daha derin ve daha eleştirel bakışla irdeleyen periyodik bir denetlemeye gerek vardır. Denetleme şu soruları içermelidir. bağımsız ve profesyonel kişi veya kişilerce yapılmalıdır. VI. kazaya ramak kaldı durumlarını. Organizasyonun genel İSİG Yönetim Sistemi tanımlanan İSÎG performans standartlarına ulaşma kapasitesine sahip mi? » İSİG Yönetim Sisteminin güçlü ve zayıf yönleri nelerdir ? « Organizasyon gerçekten hedeflediklerini yapıyor ve ulaşabiliyor mu ? 114 . Denetleme yöntemleri organizasyonların büyüklüğü ve mevcut tehlikelerin yapısına göre değişik olabilir.

Denetleme çok geniş olabilir veya seçilmiş bir alan veya konulara yönelik olabilir. 115 . . İSİG Yönetim Sisteminin genel performansını. hu kişiler bilgilendirilmelidir. Sistemin elementlerinin performansını. Politika Organizasyon ihtiyaçlara yönelik İSİG Yönetim Sisteminin periyodik gözden geçirilme sıklığını tanımlamalıdır. 1996. Denetleme bulgularını. Bu gözden geçirme şunları göz önünde tutmalıdır . yeni teknoloji sunumu gibi Ve herhangi bir yetersizliği ortadan kaldırmak için hangi aktivıtelerin gerekli olduğunu tanımlayabilmelidir. İç ve dış faktörleri. . KAYNAK: BS 8800 Guide to Occupational Health & Safety Management Systems. örneğin değişen organizasyonel yapı. « . değişen kanunlar. Denetim sonuçları ve alınması gerekli düzeltici önlemler ilgili tüm kişilerle paylaşılmalı.

116 .

D. Her yıl yaklaşık 1500 kişi işe bağlı astım hastalığı nedeniyle yeni vaka olarak karşımıza çıkıyor. 7. büyük işletmede meydana gelen kazaya göre iki katı daha fazla olarak karşımıza çıkıyor. 220 çocuğun tarımda kullanılan araçların neden olduğu kaza sebebi ile yaşamlarını kaybettikleri bildiriliyor. Her yıl yaklaşık 36. Handan TOPÇUOĞLU Ph. kadın işçilere göre 3 kat daha fazla kazalanma ve 10 kat daha fazla ölüm riskine maruz kalıyorlar. 8. Yıllık iş kazalarının ve işe bağlı hastalıklar nedeniyle meydana gelen kaybın ekonomik boyutu. çalışma yaşamının insan ve çevre sağlığı üzerindeki olumsuz etkileri bilinmekte ve bu konuda yapılan çalışmaların önemi her fırsatta dile getirilmektedir. 1976-1998 yılları arasında. bir kişi hayatını işini yaparken kaybediyor. 15. 9. Endüstride en sık karşılaşılan meslek hastalığını gürültüye bağlı işitme kayıpları olarak görülüyor. Dr. 4. Yılda 13 milyon işgünü işe bağlı hastalık nedeniyle kaybediliyor.2 milyon kişi meslek hastalığına ya da işe bağlı hastalığa yakalanıyor. 10. 14. 5. İngiltere'de her iş günü. 11. 3. Yılda yaklaşık 66. Erkekler. İşyerindeki ölümlerin en sık görülen nedenini yüksekten düşmeler oluşturmaktadır. Her yıl yaklaşık 70 kişi işyerinde araçların neden olduğu kazalarla yaşamım kaybediyor. Kanserden ölüm nedenlerinin yüzde dördünü işe bağlı kanserler oluşturuyor. Şenay ÖZDEMIR Ph. İngiltere'de.000 kişi titreşime bağlı el-kol damarlarını tutan hastalıklara yakalanıyorlar. Yaralanmaların en sık nedenini kayma ve düşmeler oluşturuyor.000 kişi işe bağlı deri hastalıklarına yakalanıyor. İdeal İş sağlığı Ltd.2000 YILMA GERERKEN İŞ SAĞLIĞI VE İŞ GÜVENLİĞİ UYGULAMALARININ GERÇEK YÜZÜ Dr. 117 . 2. Bu konuya belkide gereken önemi en fazla gösteren ülkelerden biri olan İngiltere'de çalışanların sağlık ve iş güvenliği göstergelerinden yapılan bir derleme aşağıda yer almaktadır.şti. 6. 1. Üretim yapan küçük bir işletmede çalışırken meydana gelen kaza sonucu ölüm olasılığı. 12. Asbestosa bağlı ölümler İngiltere'de tek başına en büyük ölüm nedeni olarak karşımıza çıkıyor. Her yıl 2. 16. Uzun yıllardan beri.D. 13. 4 milyar pound ile 9 milyar pound arasında seyrediyor.

riskleri kontrol altına almak üzere sistematik. 19. İngiltere'de meydana gelen ölümlü iş kazalarının oranı. HSE. Bu nedenle. araçların veya kapakların üzerinde bulunmak. 23. depresyon ve bunalım yaşamaktadırlar. fiziksel şiddete maruz kalma sonucu meydana gelmiştir. kayıtların iyi tutulduğu ve kayıt dışı hastalık. 2000'li yıllara girerken. yaralanma ve hastalık halinin yeterince kontrol edilemiyor ve. kaza oranının yok denecek kadar az olduğu bir ülkenin verilerini göstermektedir. İngiltere'de başta öğretmenler ve hemşireler olmak üzere. 18. Kas iskelet sistemi hastalıkları. işe ve işin yürütüm koşullarına bağlı ölüm. işe bağlı hastalıklar arasında en sık görülen hastalık olarak yer alıyor. sürekliliği sağlanmış bir yönetim programı uygulaması gerekmektedir. diğer Avrupa Birliği ülkelerinden ve Amerika Birleşik Devletlerinden daha düşüktür. 22. tüm yöneticileri» çalışanlarını ve işini etkileyen sağlık ve güvenlik risklerini analiz etmek.17. halen yarım milyon çalışan işe bağlı stres. düşen veya dönen parçaların. 665 ölümcül olmayan büyük yaralanma.büyük ölçüde önlenemiyor olması düşündürücüdür. KAYNAK: Health & Safety Facts. Karbon monoksid maruziyetine bağlı her yıl yaklaşık 30 kişi hayatını kaybetmektedir. 1996/1997 yılları arasında meydana gelen ölümle sonuçlanan yüksekten düşme kazalarının en sık görülen sebepleri arasında hareket eden. Health&Safety Newsletter. 118 . 1996/1997 yılları arasında. İş sağlığı ve iş güvenliği uygulamalarının. çalışma hayatındaki sağlığı ve güvenliği olumsuz etkileyen koşulların kontrol edilmesine daha fazla önem verilmesi gerektiğini ortaya koymaktadır. 20. sıkışmak tespit edilmiştir. 1997/1998 yıllarında inşaat sektöründe 93 ölümlü kaza meydana gelmiş bulunmaktadır. Page 3. Yukarıda yer alan veriler ve değerlendirmeler. eğitim. 21. 25 October 1999. araştırma ve laboratuvar olanaklarının bir hayli gelişmiş ve yaygın olduğu bir ülkede bile elde edilen bu sonuçlar.

bu konuda bilinçsiz olan çalışanları rahatsız eder.İstanbul Tıp Fakültesi. Görünür ışınlar. bu ışınlar konusundaki bilinçsizliği nedeniyle. partiküler bir yapıya sahip radyasyonlardır. GENEL BİLGİLER Radyasyonları. Elektromanyetik radyasyonlar ve Partiküler radyasyonlar olmak üzere ikiye ayırabiliriz. Bu durumda. 119 . dalga özellikli . onların bilinçlenmelerini sağlamaktır. çalışma ortamında birlikte olduğunda. bu ışınlar konusunda bilinçlenmesini sağlamak. Bu ışınlar arasında. 1. Ata Türer** (*) LÜ. Radyo dalgaları. İnsan sağlığının en büyük düşmanlarından olan bu ışınları.Halim İşsever*. hatta işten kaçar. X ışınları (Röntgen Işınlan). ekran radyasyonları konusunda ölçümler yaparak. son derecede fazla rahatsızlık hisseder. Tip zararları ise. Tip zararlar. ama zararlı olduğunu bildiği bu düşmanlarla. Elektromanyetik radyasyonun genellikle görünmez olması.4 . Mikro dalgalar. dalga özellikli ışınlan. Alfa ışınları ve Beta ışınları ise partiküler özellikli ışınlan oluştururlar. Elektromanyetik radyasyonlar. çalışanın. Bu insan. zararlı sınırlarda olmadığını çalışana anlatmak ve inandırmaktır. 2. çalışma ortamlarında bulunan radyasyon kaynaklan ve verdiği zararlar. çalışanların. 2.Dr.7 Mikron dalga boyuna sahip olan "görünür ışınlar" ve "Lazer ışınları" dışındaki ışınlar. İnsanoğlu.0. bilinçli olmadığı. Ultraviyole ışınlan. Gamma ışınları. önemle elektromanyetik radyasyonun sağlığa etkileri konusunda bilgilendirilmeleri gerekmektedir.Hilmi Sabuncu*. standartlarla karşılaştırarak. çok büyük önem taşımaktadır. bu çalışmamızın amacı. iş kazalarına dahi neden olabilir. İşte. gözle görülemeyen ışınlardır.H. maruz kalanın. partiküler radyasyonlar ise. "görünmeyen düşmanlar" diye nitelemek doğru olur kanısındayız. infrared ışınlan. bahsi geçen etkenler ile çalışmaya zorlanırsa. isminden de anlaşılacağı gibi.D. sonuçlan standartlarla karşılaştırarak. motivasyonlarım bozar. Bu nedenle. çalışmak istemez. bizzat bu ışınların şiddetlerini ölçüp. çalışma ortamında yaşadığı olumsuzluklardır. (**) Çekmece Nükleer Araştırma Merkezi (ÇNAEM) Ö Z E T : Endüstride çalışanın sağlığını etkileyen en önemli fiziksel etkenlerden biri de elektromanyetik radyasyonlardır. GİRİŞ ve AMAÇ İş sağlığı açısından. Çalışanların maruz kaldıklarını düşündükleri ve büyük rahatsızlık duydukları. motivasyonu bozulur. bu ışınların sahip olduğu fiziksel enerjileri dolayısıyla vücuda verdiği zararlar . Nötron ışınları. 0. iş sağlığı uzmanlarına düşen en önemli görev. iş performansı düşer. O halde bu ışınların zararlarını iki şekilde nitelemek yerinde olur: 1.ELEKTROMANYETİK RADYASYON ZARARLARI TELEVİZYON ve BİLGİSAYARLARDA EKRAN RADYASYONU Prof. çalışma ortamlarında. İş Sağlığı B. Dr. performanslarım etkiler.

X ışınlan.400 nm olanları. Elektromanyetik spektrumu tanımlayan birimler. 280 nm'den küçük dalga boylular ise basınçlı civa buharlı lambalardan yayınlanır. Bu ışınların dokuda girginliği fazla. bu birim cinsinden ifadesi. frekansı ve enerjisi yüksek ışınlardır. güneş ışığından. bir birimdir. de görüldüğü gibi dalga boyu en düşük. görünür ışınlar. korneayı geçerek retinaya ulaşırlar. geçici körlük süresi daha çok ışık ışınlarının şiddetine bağlıdır. fluoresant lambalardan veya siyah ışıklı lambalardan. Daha sonraki dönemlerde ödem. mikro metre. Şekil 2. etkileme süresine bağlı olarak değişir. kornea tarafından tamamen tutulduğu halde.X ve Y ışınları. Deride eritem oluşturur. 120 . 280 . Körlüğün süresi. Gözlerdeki maruziyet sonucunda fotokeratit oluşabilir. Hz). Şekil 2. Enerji düzeyleri 107 eV civarındaki bu ışınların etkileri. Çok şiddetli ışık ışınlarına maruz kalan gözün ağ tabakasındaki görme reseptörleri etkilenerek geçici körlüğe neden olurlar. nanometre) veya enerji birimi (elektron volt . vezikülasyon ve pigmentasyon oluşur. Fakat genel olarak göz kapağının refleks olarak kapanması.320 nm olanları. ışık ışınlarının şiddetine. Çok uzun süreli maruz kalmalarda. Ultraviole ışınlarının hedef organları gözler ve deridir. Görünür ışınlar sadece göz üzerine etki edeler. İyonize eden elektromanyetik radyasyonların.eV) ' dir. mesleki maruziyet bakımından hekimlerin çok maruz kaldıkları bir radyasyon tipidir. yani 1 RBE 'lik bir etkiye sahiptir. Radyasyonun Biyolojik etkinliği (RBE) denilen bir birim ile ifade edilir. UV ışınları. frekans birimi (hertz. : Elektromanyetik spektrumun fiziksel karakteristikleri Ultraviyole ışınlarının dalga boyu 320 . dalga boyu birimi (cm. etkilenme süresini azalttığından ve nispeten sabit tuttuğundan. kişisel hassasiyete ve diğer etyolojik faktörlere de bağlı olarak deri kanserine kadar varan tablolar görülebilir. rastladığı molekülleri iyonlaştırma kapasiteleri oldukça yüksektir.

1 cm'lik girginliğe sahiptir ve 3cm'den küçük dalga boylular ise dış deride tutulurlar.08 W/KG olarak belirlenmiştir. Toplam olarak ölçü yapılan ekran sayısı belirtilen özelliklerde 77 adet'dir. Ölçme yapılmadan önce ekran radyasyonları ve arka fon (Back ground) radyasyonu konusunda hiçbir araştırma yapılmadan ölçmeler yapılmıştır. Ölçü yapılan ekranlardan 60 tanesi renkli. 0. Beta ışınlan da X ve y ışınlan gibi Etkileri 1 RBE ile tanımlanır. iyonizasyonu şiddetli: Beta ışınlarının girginlikleri orta. bu yöntem tercih edilmiş. ( Mikro dalgalar. absorbe olarak termal etki oluştururlar. her türlü kaynak bilgisine ölçmeler tamamlandıktan sonra başvurulmuştur. 10-20 cm'lik dalga boylu mikro dalgalar. yaklaşık 1000 m2'lik bir alana yayılmış 23 değişik firmanın pazarladığı veya demostrasyon için kullandığı bilgisayar ve televizyon ekranları üzerinde yapılmıştır. 2 . 1-100 cm dalga boylu dalgalardır ve iletişim sektöründe radarlardan. değerlendirme için. mikro dalga pişiricilerden. dalga boyuna bağlıdır.4 nm'den daha küçük olan İR ışınlan. Özellikle 500 cm'nin üzerindeki dalga boyuna sahip olan radyo dalgalan için vücut tam bir saydamdır.1 saatin üzerindeki maruz kalmalar için 0. 7. Aynı dalga boylu dalgalarla hayvan deneylerinde katarakt oluşturulmuştur. 100 mW/cm2'lik bir maruz kalmada ise katarakt ve retinal yanıklar görülebilir. Radyo dalgaları. vücut için en önemli riski oluştururlar. İnsan vücudundaki girginliği. Sintilatörlerin göstergeleri mikro prosesörlü digital ekranlıdır ve cihazın ölçü alanı 1 Mikro Röntgen / saat' den. Partiküler yapıdaki radyasyonlar. BULGULAR Yapılan ölçmeler sonucunda farklı tipteki ekranlann ölçüm değerleri Tablo l'de gösterilmiştir. Ölçüm yapılacak ekranlar belirledikten sonra uzmanlarımız farklı yönlere hareket ederek birbirinden bağımsız.5 Röntgen / saat'e kadardır. Alfa ışınlan girginliği düşük. Yani kanıtlanmış bir sağlık zararı saptanmamıştır. 3 kHz'den 300 GHz'e kadar frekansa sahip radyasyonlardır. katot ışınlı tüplerden. genel halk sağlığı açısından ise 1/2 saatin üzerindeki maruz kalmalar için 0.4 W/KG.3 0 mW/cm2'lik İR ışınlarına kronik maruziyeti sonucunda kornea bozulmaları meydana gelmektedir. mesleki maruz kalmalarda. iyonizasyonlan düşüktür. Fakat daha kısa dalga boyluların (mikro dalga özelliği gösterenlerin) etkileri fazladır ve bu etkiler SAR (Spesifik Absorption Rate) denilen bir birim ile ifade edilir. 1 0 . 2 tanesi "ekran filitreli" renkli. Ölçmeler iki uzman tarafından fuarın bir noktasından başlayarak her ekranda iki add ölçü yapacak şekilde organize edilmiştir. mikro dalgaları da kapsayan (Şekil 1. 3. 2 tanesi televizyon renkli'dir. Retinaya ulaşabilen İR ışınları. deriyi ve göz okülerini geçebilirler ve su. beta ışınlan (Elektronlar) ile sekonder radyasyonlar meydana getiren Nötronlar (Çekirdek tanecikleri) şeklinde tanımlanır. 2. Elde edilen radyasyon değerleri arasında en yüksek olan ekran. endüksiyon firınlanndan.4 nm'den büyük dalga boylu İR ışınları su tarafından absorbe edildiğinden girginlikleri fazla değildir. lmm .2 0 cm'lik dalga boylular en derin girginliğe. bu ışınlar için iyi bir geçirgendir. elektroterapi cihazlarından yayılırlar. Ölçmelerin etkilenmemesi için. 3 -10 cm'lik dalga boylular. Alfaların etkisi 10 RBE. Yıllık SAR değerinin en üst Ümitleri. Her cins ekran için genel ortalamalar ve standart sapmalar hesaplanmış ve aralarındaki farklar test edilmiştir. her ekran için tek bir değer elde edilmiştir. O halde bu türden maraz kalmalarda doz ölçmeleri yapılmalıdır. Nötronların etkisi ise 20 RBE'dir. GEREÇ ve YÖNTEM Araştırmamız. kalibrasyonlan ÇNAEM tarafından yapılmış iki adet EBERLINE marka FB-6 Model dedektörlü plastik sintilasyon sayıcısı kullanılmıştır. 1. Gözün. girginliği en yüksek ve sekonder radyasyonlar oluşturduğu için en tehlikeli ışınlardır (1).2). 7 tanesi "Alçak Radyasyon" özellikli renkli. Ekran radyasyonunu ölçmek üzere. Fuar.89 uR/Saat 121 . iyonize eden Alfa (Helyum atomu çekirdekleri).Dalga boyu 1. bilgisayar fuarında COMPEX (COMPuter Exhibition) gerçekleştirilmiştir. 6 tanesi renksiz (mono). Nötronlar ise. birbirini etkilemeden ölçmelerini yapmışlardır. Her ekranda yapılan iki ölçmenin ortalaması alınarak. 4.

"İş yeri hekimliği ders notları" . ekran radyasyonunun. aralarında anlamlı farklar bulunmamıştır. Araştırmamızın kapsamı içerisinde bulunan.Basım. tüm ölçmelerimizde sadece ve sadece arka çevre (Back round) radyasyonunu ölçmüştük. analiz eden kurumlara. Sonuç olarak. TARTIŞMA ve SONUÇ Herhangi bir standartla karşılaştırmadan. etkeni üretenleri derhal dava etmektedirler. Gittikleri yerlerde bu raporları göstererek. 02.00.5. "Alçak Radyasyonlu ekran" ile normal renkli ekran arasındaki fiyat farkına değecek bir ölçüm değeri farkı. 1. gelişmiş ülkelerde bu sorun mutlaka dava konusu olurdu. etken zarar verici boyutta ise. çok kolay şekilde ulaşabilmeli ve öncelikle sağlığını etkileyen bütün etkenler konusunda bilinçlendirilmelidir. Atom Enerji Komisyonu'nun ISO standartlarına göre verdiği zararlılık sınırları incelendiğinde ekranın 5 cm önünde insan sağlığı için olumsuz olarak verilen radyasyon değerinin 574 u. 09 . ülkemizde en yetkili radyasyon ölçen kurumlara başvurup. 31/05/1994 Tarih ve B. fakat halk sağlığı açısından hiç bir anlam ifade etmeyen. 1. "acaba biz başka bir değer mi ölçmüştük" sorusu akla gelmektedir. sağlığını etkileyen bütün etkenleri ölçen. bu değerin 7. Türk Tabipleri Birliği Yayını. "radyasyon soğurma" değerleri beyan eden raporlar alabilmektedir. ölçme değerlerimizin ne kadar masum değerler olduğu ve bu değerlerinde arka çevre (Back round) radyasyonu olduğu ortaya çıkmaktadır. . 2. KAYNAKLAR 1. Türkiye Atom Enerjisi Kurumu. Bunun yanında.8. yani değerler arasındaki farklar anlamlı bulunmayınca. elde edilememiştir. Aynı biçimde ekran önüne takılan filtrenin de radyasyon önlemesi açısından anlamlı bir yaran görülmemektedir. ekran filtrelerini üreten kurumlar . ANKARA.5 . Örneğin "alçak radyasyonlu" ekran ile normal renkli ekran arasında kayda değer farklılıklar yoktur. 1996. Ülkemizde. İstanbul için arka fon (Back round) radyasyonu kaynaklardan elde edildiğinde. İnsanlarımız. Gelişmiş ülkelerdeki. Durum böyle olunca.R/Saat olduğu da göz önünde bulundurulursa.0 (iR/Saat olduğu ve şüphelerimizde ne kadar haklı olduğumuzu anladık. her tür radyasyon tipini kolayca tespit eden cihazlar ve özel kurumlar olmalıdır. TAE. Bilgisayar ve televizyon ekranlarında sağlığımızı etkileyecek düzeyde bir ekran radyasyonunun söz konusu olmadığı açıkça görülmektedir. Daha doğrusu. zararlı etkenlerin insan sağlığına zarar verip vermediğini kontrol eden kurumların. resmi veya özel bu tür kurumlar vasıtasıyla ölçtürebilmekte. ÇNAEM. Yani biz. 045-653-94 Sayılı Rapor. laboratuar koşullarında yapılan ölçmeler sonucu elde edilen. herhangi bir ekran radyasyonu sorunu olmadığı halde. arka çevre (Back round) radyasyonunu aşmaması nedeniyle. bilgisayar kullanan firmalara "ekran filtrelerinin radyasyonu engellediğini" belirterek satış yapabilmektedirler (2). zarar gördüklerini sandıkları bütün etkenleri. 122 . Bu ülkelerde insanlar. 5. çok daha etkin olduğu bilinmektedir. Doğal olarak böyle bir sorun olsa idi. elde edilen değerler incelendiğinde.

İŞ KAZALARININ OLUŞUMU VE İŞ KAZALARININ SINIFLANDIRILMASI (BÖLÜM -1) MakMüh. • "İş Emniyeti Performansını" yükseltmek için "Emniyetsiz Durumların" gözlenmesi ve analiz edilmesi gereklidir ! • Herkes emniyetli çalışmakla yükümlüdür ! Haraket ve 123 . tesadüfi olarak veya nedensiz meydana gelmez. • İş kazalarının % kaynaklanmaktadrr. 95'inden fazlası kişilerin hatalı davranışlarından • Kazaların meydana gelme sıklığı. kişilerin hatalı hareketlerine bağlıchr. Bu nedenle. Çalışana yapılacak olan en değerli yatınm da kuşkusuz eğitimdir. Turgay BİNYILDIRIM / The Shell Co. • En önemli yatırım çalışana yapılan yatırımdır. analiz etmek. kaza tekrarlarının önlenmesi veya etkilerinin en aza indirgenmesi açısından son derece önemlidir. Of Turkey Ltd. oluşan küçük ya da büyük tüm kazaları dikkatlice incelemek. yol açan nedenleri araştırmak ve değerlendirme sonrasmda gerekli ders ve önlemleri almak. İstatistiki bilgiler ve yapılan araştırmalar göstermektedir ki . Hiç bir kaza durup dururken.

araçlarında. ancak şirket tesisinde. Ancak gerçek bir kaza olarak kabul edilmeli ve buna yol açan çalışma koşulları araştırılmalıdır.•• Tüm iş kazaları. • Tüm iş kazaları önlenebilir ! 1. Bu zincirin bozulmasıyla nihai sonuç önlenecek veya değişecektir. maddi kayıplara yol açan kazalar İş Emniyeti Performansı'm sıfırlamazlar. 1. çevreye veya üçüncü şahıslara zarar gelmesiyle sonuçlanan olaylardır. ancak olumsuz etkilerler. zincir halkaları gibi birbirine bağlı hataların.2. malmda veya cihazlarında (herhangi bir sigorta ödemesi öncesinde) 10.3 Yaralanma ile Sonuçlanan İş Kazaları Bir iş yerinde tanımlanmış olan bir görevin yerine getirilmesi sırasında tek bir olaydan -veya kısa bir süre içinde birden fazla olaydan. emniyetsiz hareket ve durumların oluşmasıyla meydana gelmektedir.000 USD altında hasamı veya ürün kaybının meydana geldiği kazalardır.000 USD veya daha fazla hasara neden olan kazalardır.2. İster büyük ister küçük olsun.2 İŞ KAZALARININ SINIFLANDIRILMASI Yaralanma veya hastalanma ve/veya mala.2 Maddi Kayıplara Yol Açan îş Kazaları (Without Injury) Büyük maddi kayıplar Herhangi bir yaralanmanın yer almadığı.1 Ucuz Atlatılan Kazalar (Near Miss) Herhangi bir yaralanma veya malzeme kaybına veya hasarına -kıl payı farkla.kaynaklanan yaralanma veya rahatsızlanma (veya hastalanma) durumudur.2. 124 .yol açmayan kazalardır. 1. 1. Küçük maddi kayıplar 10.

Basit yaralanma ile sonuçlanan kazalar (First-aid accidents) Basit müdahaleler gerektiren ve gün kaybı ile sonuçlanmayan kazalardır. vb. parmak sıkışmaları. Kalıcı kısmi sakatlık (Permanent partial disability) Meydana gelen bir kaza sonucunda vücudun herhangi bir parçasının veya bir organının kalıcı olarak fonksiyonunu kaybetmesi. Ölümcül iş kazaları. iş yerinde doğal nedenler sonucunda meydana gelen ölüm veya hastalıklar / rahatsızlıklar (ve ilintili olarak yaralanmalar) İş Kazası olarak kabul edilmezler. Geçici iş görememezlik / sakatlık hali (Temporary total disability .çalışmasının kısıtlanmasına yol açan kazalardır. sakatlığı veya onarılamayacak şekilde kopması. İş Emniyeti Performansım sıfırlar.İş Kazası olarak nitelendirilmelidir. Örnek : Basit sıyrıklar. Çalışma günü kaybı ile sonuçlandığından İş Emniyeti Perförmansı'nı sıfırlar.4 Ölümcül İş Kazaları Ölümle sonuçlanan iş kazalarıdır. ancak dolaylı yoldan olumsuz etkiler.LIT) Kazaya uğrayan şahsın. Bu tip kazalar sonucunda Emniyeti Performansı sıfırlanır. Bu tip kazalarda maddi hasar da meydana gelebilir. ciddi olmayan local yanıklar. en azından kazanın meydana geldiği günü takip eden takvim günü boyunca -ancak geçici bir süre için. Yaralanma ile ölüm arasında geçen süre dikkate alınmaz. Ancak. Tam sakatlık (Permanent total disability) Kişinin çalışmasını tamamen engelleyen ve vücudun fiziki fonksiyonlarım kalıcı olarak ortadan kaldıran son derece ciddi kazalardır. önemsiz ve derin olmayan kesikler. "İş Emniyeti Performansı"mn sıfırlanmasına neden olur! 125 .2.Ekipman veya yönetim araçlarındaki kusurlar nedeniyle meydana gelen kazalar mesai dışında dahi olsa. İş Emniyeti Perförmansı'nı sıfırlamaz. 1. Birden fazla kişinin ölümü söz konusu olabilir.

3 İŞ HASTALIKLARI (Occupational Illness) İş kazası kapsamı dışmda. 1. düşmeler. tekrar eğitimleri) Kariyer zedelenmesi Çalışanlar Açısından Şok. acı ve sıkıntı Gelir kaybı.Firma Açısından « Yaralanan şahıs nedeniyle kaybedilen çalışma gücü ve zamanı 126 . Kazalar ve dolayısıyla yaralanmalar aniden oluşur.4 KAZALARIN ETKİLERİ VE OLUŞAN KAYIPLAR .Sorumlu Şahıslar Açısından • • • • • • • Endişe ve stres Suçlanma ve pişmanlık İlave iş yükü (Rapor hazırlama. sıkışma . üzüntü. Ancak zarar görme. fakat iş ile bağlantılı koşullara maruz kalarak insan vücudunda meydana gelen rahatsızlık durumları veya fonksiyon bozukluklarıdır.Örnek: Zehirli gaz kaçakları. 1. endişe Düşük moral Üretim veriminin düşmesi . zamana bağlı olarak veya ortamdaki tehlikeye bir çok kez maruz kalarak şiddetini arttıran bir gelişim şeklinde kendini gösterir ise bu bir "hastalık" durumudur.ezilme veya çarpma (elektrik. beklenmeyen ilave masraflar ve harcamalar Geçici veya kalıcı iş görememezlik Aynı iş-görev için yetersizlik.Kazaya Uğrayan Açısından • • • • • Ağrı. Kaza (yaralanma) ile iş hastalığı arasındaki temel fark "tek olay veya ani oluşum" dur. güvensizlik Arkadaşları ve çevresi üzerinde etkiler . araç) sonucu meydana gelen ölümler. cisim. patlamalar.

II 2.Toplum ve Ülke Açısından • • • • Olumsuz sosyal ve ekonomik etkiler Her yıl kaybedilen iş gücü ve üretim kayıpları Hastane ve sağlık kuruluşlarına gelen yükler. Bundan dolayı. kaza sonuçlarının boyutu ile kazalara neden olan "Emniyetsiz Hareketlerin" arasındaki bağlantıyı çarpıcı bir şekilde ortaya koymaktadır. bir üretim tesisinde çalışan sayısının az olması nedeniyle kazaların nadiren meydana gelmesi de yanıltıcı sonuçlara götürebilir. bir daha kaza olmayacağını gösteremez. yavaşlaması ile kaybedilen zaman ve para * Yeniden planlama. Gün kaybı ile sonuçlanan kazaların durulması. Böyle bir yaklaşım sonucunda hazırlanmış olan "Kaza Piramidi". kaza nedenlerinin ortaya konması ve iş emniyeti performansının yükseltilebilmesi için hassas ve sağlıklı göstergelere ihtiyaç duyulmaktadır. vb Sigorta prim. 127 . yerel makamlar ve sivil örgütler tarafından oluşturulan baskı Kalite. tekrar eğitimleri * Tamirat masrafları. iş emniyeti performansım ölçmenin bir yöntemidir. Ayrıca. üretim verimi ve pazar payı üzerindeki etkiler . hizmet aksamaları Trilyonları aşan tazminat ödemeleri BOLUM .0 KAZA P İ R A M İ D İ Yaralanmaya veya gün kaybına yol açan kazaların frekansı.• • • • • • • • Diğer çalışanlarm merak. masraflarında artışlar Firma adının zedelenmesi Medya. endişe ve tartışmaları neticesinde harcanan zaman Amirler tarafından kazanın soruşturulması sırasında kaybedilen zaman Malzeme ve makinalarm zarar görmesi durumu İşin durması.

"Kaza Ağacı" çalışması. kaza sonucundan başlangıç noktasına doğru ters yönde adım adım ilerleyerek meydana gelen zincirleme olaylan belirlemede ve "Tripod veya Kök Analizi" ise görülemeyen hataların açığa çıkarılmasında kuUamlan son derece önemli ve etkili metodlardır. ® Yeni kontrol ve yönetim sistemlerinin geliştirilmesi ve kullanılması 128 . « Mevcut prosedür veya talimatların iptal edilmesi veya yenileriyle değiştirilmesi. mevcut sistem ve istatistiki bilgilerin yetersizliğini kanıtlamaktadır. Bu çözümler. bu konuda deneyimli kişiler tarafından titizlikle soraşturulmalı. 2. piramidin tabanında yer alan "emniyetsiz hareket ve durumlar" üzerinde yoğunlaşmak. tespit edilebilen kaza nedeni veya nedenleri uygun çözümlerle ortadan kaldırılmalıdır. raporlamak. analiz etmek kazaların önlenmesinde ve iş emniyeti performansını yükseltmede kullanılacak en etkili yöntemdir. kanıtlar dikkatle incelenmeli ve tüm sonuçlar tarafsız olarak raporlanmalıdır.Hiçbir emniyetsiz hareket ve ucuz atlatılan kaza kaydı olmadan ölümcül veya ciddi yaralanma ile sonuçlanan bir kazanın meydana gelmesi. Bu nedenle. Tüm bu çalışmalar tamamlandığmda.1 KAZA ARAŞTIRMALARINDA YÖNTEM VE ÇÖZÜMLER Tüm kazalar.

şirketin kaza frekansı gidişatını göstermekte oldukça yararlıdır.000) / 150. Metod veya proses değişikliği. 129 . 2.000 Dönem içinde çalışılan toplam adam-saat Örnek : 150. . kazaların meydana geldiği alanlar ile oluşumundaki zaafları ortaya çıkarmada ve emniyet performansının değerlendirilmesinde oldukça yararlıdır.000 adam-saat'lik çalışma gerçekleştiren bir firmada 9 kayda değer kaza meydana gelmesi halinde.2 2.• • • • • • Gerekli eğitim programlarının hazırlanması ve uygulanması Acil planların hazırlanması veya yenilenmesi. kaza tiplerine göre ele alınarak bu formül yardımıyla geniş bir yelpazede incelenmesi..000 çalışma saati ile belli bir dönem / zaman diliminde çalışılmış olan toplam adam-saat) gözönüne alınmaktadır. Gerekli emniyet teçhizat. 2 veya 3 yıl boyunca takip edilen aylık veya üç-aylık ortalamalar. cihaz ve kişisel koruyucu malzemenin kullanılması Ürün veya kullanılan teknolojinin değiştirilmesi. haftada 40 saat üzerinden 50 çalışma yılma sahip bir kişiyi (örnek olarak 100.2. Kaza Frekansı = ( 9 x 100.000 = 6 olarak hesaplanır. Kaza Frekansı Kaza sayısı x 100. Ve unutmamak gerekir ki bütün kazalar önlenebilir! 2.. bir ay. Komşu tesis veya departmanlarla işbirliği imkanlannm araştırılması ve geliştirilmesi.2 Kaza Oranı 1.000 çalışan üzerinden belli bir Daha kolay hesaplanan kaza oranında dönemdeki kaza sayısı ele alınmaktadır. Söz konusu "dönem" bir hafta. şıklarından bir ya da birkaçını içerebilir. bir çeyrek yıl veya bir yıl olabilir. Kaza sayısının .1 EMNİYET PERFORMANSI VE ÖLÇÜMÜ Kaza Frekansı Frekans formülünde.2.

Aynı şekilde. Kaza Oram = ( 9 x 1. Çalışanlarının çoğunluğu sahada / imalatta olan bir firma ile ofiste bulunan bir diğer firmanm mukayesesinin doğru sonuç vermeyeceği gibi. „ Ort. ..Kaza Oranı = Kaza sayısı x 1. Kaza oram ve kaza frekansında farklı faktörler ele alındığından. ^-r-1 . Zaman kaybı ile sonuçlanan kaza sayısı 130 .3 Ortalama Kaybedilen Çalışma Zamanı Her firmanın. T. Kaybedilen Zaman = Kaybedilen toplam adam-saat çalışma zamam % :—*—r.000)/200 = 45 olarak bulunur. . 2. „_.2. firmalar arasında kaza frekansı veya kaza oram mukayesesi yapmak yararlıysa da eşit / benzer koşulların dikkate almması oldukça önemlidir. kendi aralarında direkt mukayese yapılması doğru olmayacaktır.000 Toplam çalışan sayısı Örnek : Toplam 200 çalışanı olan bir firmada 9 kaza meydana gelmesi halinde.. kaza basma kaybettiği ortalama zamam aşağıdaki formül yardımıyla hesaplaması mümkündür.

analiz. Emniyetin sağlanmasında sorumluluk ilk olarak her bir bireyin kendisinde. şirket merkez ofisinde bulunmalıdır. • * İş sağlığı programının oluşturulması ve bu kapsamda gıda hijyeni (restoran/yemek servisi var ise). tedbirler). • Kaza ve önemli olayların incelenebilmesi ve buna bağlı olarak gerekli derslerin çıkarılabilmesi ve tekrarının önlenmesine yönelik tedbirlerin alınabilmesi için etkin bir "kaza inceleme ve raporlama" sisteminin hazırlanması. gerçekleştirilmesi ve bir plan dahilinde tekrarlanması. Duruma göre her üretim tesisinde ayrıca bir emniyet mühendisi veya uzmanı bulunabilir. Birden fazla üretim tesisi bulunan büyük firmalarda bir Emniyet Danışmanı (Safety Adviser veya Expert) aksi gerekmedikçe. atıkların kontrolü ve azaltılmasına yönelik çalışmalar. • Risk analizlerinin yapılmasına katkıda bulunması. hedef saptama. yürütülen faaliyet ve operasyonlar hakkında bilgi sahibi olmalı. • * İSEÇ (İş Sağlığı. Emniyeti ve Çevre koruması) faaliyet planlarının hazırlanması. emniyeti ve çevre korunması konularında değişen koşullar. • * Çevre yönetim sisteminin hazırlanması ve bu kapsamda çevresel etki değerlendirmesinin yapılması. • Emniyet Performansı hedeflerinin saptanması.. yeni hazırlanan yönetmelikler ve firma yükümlülükleri konusunda yönetimi bilgilendirmek. stres yönetimi. Turgay BİNYILDIRIM The Shell Co. 131 . iş emniyeti ve yangınla mücadele konularında gerekli eğitimleri alarak ve tecrübeler kazanarak uzmanlaşmış olmalıdır. • îş sağlığı. Emniyet personeli. etkin mücadele için gerekli eğitim ve tatbikatların düzenlenmesi. daha sonra da bizzat yönetim kademesindedir. a) Başlıca görevleri arasında. • * "Atık su deşarj" ve "emisyon" izinlerinin alınmasına yönelik müracaat ve çalışmalar. gürültü kontrolü ve işitme sağlığı. sickness absenteeism reporting and administration procedure (hastalık nedeniyle oluşan iş kayıplarının raporlanması ve yönetimi -tespit. • * Atık yönetim sisteminin hazırlanması. Emniyet Personeli Kim'dir ve Ne Yapar ? Emniyet Personelinin sadece yol gösterici ve gelişimi destekleyici faaliyetlerde bulunmaları gerektiği temel prensip olarak açıkça anlaşılmalıdır.İSEÇ YÖNETİM SİSTEMLERİ VE KURULMASINDA ANA ADIMLAR MafcMüh. periyodik sağlık kontrol ve taramaları. Of Turkey Ltd. alkol / sigara / uyuşturucu vb politikalarının hazırlanması. çözümler konusunda tavsiyelerde bulunmak. • Acil planların yazılması ve güncelliğinin kontrol edilmesi. ergonomi.

132 . Bu doğrultuda her kademedeki firma çalışanlarına yönelik ilk yardım kursları dahil "İSEÇ eğitim ihtiyaçlarının" belirlenmesi. yangınla mücadele ve benzeri ekipman / cihaz / malzeme / teçhizatın temini. • Çalışma talimat ve prosedürlerinin hazırlanmasına katkıda bulunması. yangınla mücadele ve benzeri ekipman / cihaz / malzeme / teçhizat standardının belirlenmesi. cihaz. normal görevinin yanı sıra iş sağlığı.) ® Firma eğitim politikasının hazırlanmasına katkıda bulunmak. gerçekte son derece ciddi tehlikelerle karşı karşıyadırlar. "çalışma izni" prosedürünün bu departmanlarca gereği gibi uygulanmasına * Tesis içindeki çapraz kontrollar. geçici işçilerin.• Her türlü emniyet. emniyet sübabı. * Arıtma sistemlerinin ıslahı ve kontrolü. stajyerlerin. ilgili departmanlar ile sıkı haberleşme / ilişki içinde bulunmak. ® Yönetim ve departman direktörleri tarafından yürütülen emniyet bilincinin ve emniyet performansının yükseltilmesine yönelik faaliyet ve kampanyaların desteklenmesi. Ne Değildir ? Emniyet personeli kazalardan ve sonuçlarından sorumlu tutulamaz. bu malzeme ihtiyacının nitelik ve nicelik olarak saptanması. çalışanları kazalardan koruyucu etkin yöntemlerin sisteme kazandırılması veya işler halde tutulması mümkün olamaz. • * İSEÇ konularında firmayı temsil etmesi. Bu doğrultuda. Emniyet personeli. ® Aylık emniyet komitesi toplantılarının düzenlenmesi. müteahhit personeli / işçilerinin. kişisel koruyucu. can kurtaran sandalı veya umut taciri değildir. düzenlenmesi. ® Yönetim tarafından belirlenecek "firma İSEÇ politikalarının" hazırlanması. * İhtiyaç duyulan her türlü emniyet. b) Destek verdiği görevlen arasında. makina. gerçekleştirilmesi ve belirli zaman aralıkları ile yenilenmesi (bu konuda direkt sorumluluk departman direktörlerinde ve insan kaynakları veya personel departmanlarındadır. • Tüm ekipman. güvenlik ve çevre konularının yürütülmesinde de görev alabilir. işe veya göreve yeni başlayan personelin « Departman ve ünitelerin (kalite çemberleri gibi) yürüttükleri / oluşturdukları İSEÇ konularını da kapsayan çalışmaların desteklenmesi. testleri ve bakımı konusunda mühendislik / bakım-onarım faaliyetlerinin emniyetle yürütülebilmesi için yardımcı olmak. * Nispeten küçük firmalarda emniyet personeli. Tüm sorumluluğun belirli sayıdaki emniyet personeline yüklendiği ve tüm önlemlerin bu personel tarafından alınabileceği beklentisindeki firmalar. basınçlı kap ve benzeri donanımınperiyodik kontrolü. İşçisinden en üst yöneticisine kadar tüm çalışanların desteği ve katılımı olmadan emniyetli / sağlıklı bir iş ortamının yaratılması. « * İSEÇ konularında çevre kuruluşlarla "iş birliği" imkanlarının yaratılması. kişisel koruyucu.

Kısa bir süre sonra emekli olacaklar veya kariyerinde yükselme umudu taşımayanlar. inisiyatif kullanma becerilerine sahip • Yerel makamlar ve resmi daireler ile etkin ilişkiye girebilecek yapıda • İSEÇ konularında firmayı temsil edebilecek bilgi ve yetenekte • Liderlik vasıflarına sahip olduğuna. Emniyet bilincinin gelişmesi. Maden Mühendisleri 4. asla kişilerin kariyer planlamasında son nokta olmamalıdır.Unutulmamalıdır ki. Makina Mühendisleri 2. zaruri emniyet malzeme ve ekipmanının temini konusunda gerekli desteğin sağlanması. Elektrik Mühendisleri 133 . ancak takım çalışmasının da yararına inanan • İlgili kanun. 1. yönetmelik ve tüzükler konusunda bilgi sahibi • Müzakere becerisine sahip Hangi meslekler daha uy^ımdur ? Yukardan aşağıya önem sırasına göre. sır tutabilecek • Kendisini ve etrafindakileri motive edebilecek • Mücadeleci fakat kinci olmayan • Öğretme yeteneği olan ve öğretmeyi. İnşaat Mühendisleri 5. Dolayısıyla. gerekli eğitimlerin düzenlenmesi. "Emniyet Danışmanlığı" görevi. kesinlikle bu göreve getirilmemelidir. emniyet performansının yükseltilmesinden herkes sorumludur. Kimya Mühendisleri 3. Ne gibi Vasıflara sahip olmalıdır ? • İnsan üşkileri canlı. bir iş yerinde herkes emniyetli çalışmakla ve emniyet kurallarına uymakla yükümlüdür. insanları bilgilendirmeyi seven • Girişken • Yapıcı • İnsanların katılımını sağlayabilecek ve gelen öneri / fikirleri dinleyebilecek • Üretken • Karar verme. firma İSEÇ politikalarının ve hedeflerinin saptanması yönetimin başlıca görevleri arasındadır.

Excel. parlayıcı. zehirleyici kimyevi maddeler ve petrol ürünleri • Etkili sunuş becerileri • Temel trafik kuralları 134 . Power Point) • Emniyetsiz hareketlerin gözlenmesi. raporianması ve analizi • Kaza ağacı ve Kök analizleri • Atık türleri.Bilmesi ve eğitim almış olması gereken konular: • Ürün yönetimi • Ergonomi • Stres yönetimi • İletişim becerileri • Müzakere becerileri • Yangınla mücadele teknikleri • İlk yardım ® PC kullanım bilgisi (Word. atık kontrolü (özellikle tehlikeli atıklar) ' ® Başlıca yanıcı.

1.2. Kontrol dışı yanma olayına da yangın adı verilir.Hidrokarbon yapısı .Sıcaklık .Can güvenliğinin azami oranda sağlanması ve sürdürülmesi . Bu maksatla bazı açıklayıcı kavramlara kısaca göz atmakta fayda vardır.petrol mühendisi.0. Yanma ve yangın Yamçı maddenin oksijen ile ısı altında ve belirli oranlarda birleşmesi sonucu meydana gelen kimyasal reaksiyona yanma denir. makina mühendisi.elektrik mühendisi. 1.Basınç .1.Gaz karışımına ilave edilen maddeler 2.1. Yanma hızını etkileyen parametreler .3. Yanma ve alev türleri Kontrollü yanma ve patlama Homojen ve heterojen yanma Oksijen ya da hava ile yanma Ön karışımlı alev ve difuzyon alevi 135 . bir binanın tasarım aşamasından itibaren disiplinler arası eşgüdümün kaçınılmazlığını göstermektedir.Mal varlığı kayıplarının en aza indirilmesi Bu temel mantık bize. YANGIN GÜVENLİĞİ VE YAKLAŞIM MANTIĞI Yangın güvenliği ve yangınla mücadele konularında sahip olunması gereken temel mantık şu kriterlere dayanmalıdır: .Yangının çıkma olasılığının en aza indirilmesi ve yangının çıktığı noktada tutulması . 2. TEMEL YANMA VE YANGIN BİLGİLERİ 2.YANGIN VE ENDÜSTRİDE YANGIN GÜVENLİĞİ Serkan KÜÇÜK Kimya Mühendisi / NAVA Mühendislik Ltd. yangın teknikeri-itfaiyeci gibi meslek insanları yer almalıdır. Bu eşgüdümde kimya mühendisi başta olmak üzere. Yangın güvenliğini sağlayacak ve yangınla mücadele edecek bu disiplinlerin öncelikle temel yanma bilgilerine ve yanma kimyasına yabancı olmamaları gerekmektedir.0. mimar-inşaat mühendisi. Şti. 2.

ısı ve ışık etkisi altında stabil olmayan katı. Ali : Parlama noktası 37. Kendi aralarında üçe ayrılırlar.8 C'nin altında 2.1.3 CI : Parlama noktası 22.2.6. Al 3. Yanma noktası Yanıcı hava-yakıt karışım buhar ya da gazlanmn alevle temas etmeksizin kendiliğinden yandıkları sıcaklık derecesidir.8 atm'in altında olan sıvılardır. BI 3. Bu sınırların altında ya da üstünde yanma/patlama meydana gelmez. 2. 2. Tutuşma-patlama limitleri Hava ya da oksijen ile karışım meydana getiren sıvı buharı ya da gazların yanabilmeleri/patlayabilmeleri için bulunmalan gereken aralıktır.2. Patlamada alev iletimi şok dalgalarıyla olur ve aynı zamanda gaz karışımı kimyasal bir reaksiyon ile yanar. 2.8 C ve kaynama noktası 37. 2. Parlama noktası Parlayıcı sıvıların hava ile yanıcı bir karışım meydana getiren buhar çıkardıktan en düşük sıcaklık derecesidir.8.7.8 C ve kaynama noktası 37.5.8 C üstünde veya eşit. aniden genleşme ve sıcaklık artışı meydana getirmelerine patlama denir. 2.8.3. vibrasyon.7. kanşımın patlaması ya da yanması için gereken minimum sıcaklıktır.8 . Patlama Sürtme.60 C arasında 136 .8 C'nin üstünde olan sıvılardır. 3.8 C ve buhar basıncı 2. 2.8 C'nin altında : Parlama noktası 22. kaynama noktası 37. Parlayıcı sıvı Parlama noktası 37. sıvı ve gaz maddelerin fiziksel genleşme veya kimyasal reaksiyon sonucu. Tutuşma sıcaklığı Stokiometrik hava-yakıt karışımlarında.2.7.8 C'nin üstünde veya eşit : Parlama noktası 22. darbe. Tehlikeli (yanıcı) sıvılar Parlama noktası 37.4.1.7.

5. Sigara Sigara ucundaki kor parçasının sahip olduğu 730-800 C sıcaklık sonucu yangın riskini arttıran önemli bir faktördür. 137 . Statik elektriğin yol açacağı tehlikelerden korunmak için çok sağlıklı ve yaygın bir koruma ve işletme topraklamasının yanı sıra bilinçli bir seyyar topraklama yapılmalıdır. bakım gibi işler mutlaka bir izin belgesine bağlanmalıdır.2. patlayıcı ve tehlikeli kimyasal yoğunluğu Üretim ve labaratuvar alanlarında bulunan hammadde. 3.4 C arasında : Parlama noktası 93. Üretimin bir çok noktasında elektrikli cihaz. Elektrik enerjisi kesinlikle sağlıklı bir projeye göre tesis edilmeli ve kullanılmalıdır.4 C veya üstünde 3. nemlendirme ve seyyar topraklama uygulamaları sürekli olarak göz önünde bulundurulmalıdır. Can ve mal güvenliğinin azami oranda sağlanmasına yönelik olarak.2. 14752 sayılı " Parlayıcı. Elektrik Yangın riski elektrik enerjisinin kullanımına ve elektrikli cihazların niteliğine bağlı olarak artış gösterebilir.0. Üretim. yarı mamul ve ürünlerin kimyasal yapısı. Endüstride yangına sebep olan faktörler 3. montaj.3.93. Ayrıca topraklama konusuna özel bir önem verilmelidir. tehlikeli ve zararlı maddelerle çalışılan iş yerlerinde alınacak tedbirler hakkında tüzük" başta olmak üzere uluslararası standartlar dahil bu sektörlerde titizlikle uygulanmalıdır. AIII 2. Fabrikadaki değişiklikler ve gelişmeler de bu projeye uygunluk göstermelidir. motor.4. 3. Yangın ve patlama tehlikesinin yoğun olarak bulunduğu ortamlarda çalışanlar anti statik ayakkabılar başta olmak üzere uygun koruyucu ekipmanla donatılmalıdır. Parlayıcı. armatür vb. 3.8.8. Ateşli işler Kaynak. ateşli iş izin belgesi düzenlenmelidir. Statik elektrik Özellikle kimya sektörü için en önemli yangın riskini oluşturan unsurların başında statik elektrik gelir. unsurlar kesinlikle ex-proof (patlama güvenlikli/alev geçirmez) olmalıdır. Havalandırma. patlayıcı. 3. yağunluğu ve çeşitliliğinden ötürü bazı sektörlerin potansiyel olarak yangın riski yüksektir.1.2. kesme gibi ateşli işler özel bölümlerde yapılmalı. Ateşli İş İzin Belgeleri düzenlerimeli ve uygulaması titizlikle sürdürülmelidir. Kıvılcım ya da ark oluşması tehlikesi varsa elektrik iş iznine ek olarak. Koruma ve işletme topraklaması çok sağlıklı tesis edilmelidir. Bill : Parlama noktası 60 . aksi durumlarda tüm ateşli işlerin gerçekleştirilmesi özel kurallara bağlanmalıdır. depolama.3. ikmal alanları gibi yerlerde sigara içilmesi kesin olarak yasaklanmalı ve kontrol altında tutulabilecek sigara içme alanları belirlenmelidir. nakliye. Üretim birimleri içinde elektrik ile ilgili tamirat.

muhtelif dökülme sızmalar tehlike yaratmadan ortadan kaldınlmalıdır. 138 .11. 3. Tüm işçiler düzenli çalışma alışkanlığını yerleştirecek bilince eriştirilmeli ve sonrasında bu uygulama gerekli kontrol listeleri ile denetlenmelidir. Böyle durumlarda iş güvenliği/yangın güvenliği mühendisleri ya da ateşli işler nezaretçileri muhakkak fabrikada bulunmak ve gerekli önlemleri almak zorundadırlar. Kazan daireleri ve yakıtlar LPG. 3.8. atıklar. 3. Bunun önüne geçmenin en etkili yolu da insan gücünün doğru yöntemlerle eğitilmesidir. idari ve sosyal alanlarından ayrı ve güvenlikli bir bölgede konumlandırılmalıdır.6. Bu depolama tankları fabrikanın üretim. yardımcı işletmeler.3. Bakım onarım dönemleri Fabrikaların üretime ara verip bakım onarıma girdikleri dönemlerde irili ufaklı bir çok yangın çıkmaktadır. doğalgaz ve motorin gibi yakıtların depolandığı ve kullanıldığı bu alanlar yangın güvenliği açısından sürekli izlenmeli ve bu alanlar ilgili standartlara göre tesis edilmelidir. Ciddi bir yangın ve patlama riski oluşturan yıldırıma karşı başta paratoner olmak üzere tüm güvenlik önlemleri alınmalıdır.10.7. Bu araçlar fabrika girişinden itibaren bir kontrol listesi ile gözlem altına alınmalı ve ikmal sistemlerinin sızdırmazlık başta olmak üzere durumu kontrol edilmelidir. Temizlik ve düzenli çalışma eksikliği İş yeri ortamı sürekli olarak temiz tutulmalı. parlayıcı ve patlayıcı kimyasalların depolandığı tankiann bulunduğu alanlar da yangın riski yüksek olan bölgelerdir. Tehlikeli madde ikmali Üretim için gerekli olan yanıcı. Yıldırım Yanıcı madde tankları ve binalar yıldırım düşme riskini her zaman taşırlar. 3. İkmal yapacak araçlar ve personel her türlü güvenlik önlemini almak zorundadır. İnsan kaynaklı hatalar İnsanlann bilinçsiz ve özensiz davranışlarından ötürü bir çok yangın çıkmaktadır. 3.9.

4. kaplamalar.Çıkışlar Koridorlar ve merdivenler .1.Yangın araçlarının yaklaşım durumu . Bina tasarımı aşamasında yangın güvenliği Başta da belirttiğimiz gibi.Yapının şekli ve düzenlenmesi Bölümler ve kompartımanlar ile bunların duvarları . Kaçış tahliye ve kurtarmaya uygun tasarlanmış bir yapı yangın esnasında büyük avantajlar taşıyacaktır. Yangın hattını besleyen kaynak veya kaynaklar su akışı varken en kritik noktada statik 139 . Bu konuya yaklaşımın ilk başlaması gereken yer de proje masasıdır. yangın güvenliği bir çok meslek disiplinini ilgilendiren bir konudur.Duman ve alev engelleyici kapılar Merdiven boşlukları Mekanik ve elektirik tesisatına ilişkin şaftlar .2.Güvenlik ve boşluklar .Çatı ışıklandırması .Kapılar.Özel tehlike alanları . can ve mal güvenliğine yönelik şu kriterleri de çok iyi değerlendirmesi gerekir: Yapının konumu .Yapının korunması . Bir mimar tasarladığı yapıyı kullanım amacından.4.Gizli bölmeler .Çatı ve tavan .Duman tahliye sistemleri . YANGIN GÜVENLİĞİ VE YANGINLA MÜCADELE UNSURLARI 4. ahşap malzeme Bu başlıkları genellemek gerekirse mimar tasarladığı yapıda yangının yayılmasını engelleyecek bir tasarım yapmak ve uygulama aşamasında da buna uygun malzeme kullanmak durumundadır.Koruyucu malzemeler ve sınıflandırılmaları . Bu amaçla endüstriyel üretim süreçleri hakkında bilgi sahibi olması gereken mimarın.Kaçış genişliği . Su kaynakları Tesisler büyüklüklerine bağlı olarak değişen miktarlarda yeterli su kaynağına sahip olmak zorundadır.0.Havalandırma . can ve mal güvenliğinin sağlanmasına yönelik önlemlerden bağımsız düşünemez.

insan gücüne dayanan manuel sistem ve cihazlarla desteklenmelidir. Bu amaçla dumanı bina ya 140 . Ancak otomatik sistemler bütünsel bir yaklaşım içinde. 4. 4. Su basmçlandırma sistemleri Yangını söndürme ve yayılmasını önleme aşamasında en önemli unsur. yanıcı yanma ürünleri ve diğer partiküller ile yangının yayılmasını kolaylaştırmasının yanı sıra insan sağlığı üzerindeki olumsuz etkileri ve görüş mesafesini daraltarak insan ve mal tahliyesini engelleyen yapısı nedeniyle özel önlem alınması gereken bir faktördür. kullanım kolaylığı olanlar (6 kg) tercih edilmeli. genel enerji kaynaklarından bağımsız olarak çalışabilen ve her hortumun ucunda en az 6 bar basınç sağlayabilecek kapasitede bir pompa grubunun varlığıdır. Uzun mesafelere su ve köpük atışı yapabilen su topları/monitörler de boya sektöründe yangın güvenliğimn önemli ekipmanlarındandır ve her fabrikada yeter sayıda bulundurulmak zorundadır. hammadde depoları. Ayrıca yoğun duman beraberinde alevi taşımasa dahi insanlar üzerinde büyük bir panik yaratmakta ve her açıdan etkin bir mücadeleyi zorlaştırmaktadır. ancak sistem seçiminde çok hassas davranılmalıdır. Elektrikli. Bu pompa grubundaki tüm pompaların yangınla mücadele için üretilmiş yangın pompaları olmaları ve bu konudaki uluslararası standartlara uygun olmaları gerekmektedir.5" ile yangın hortumlarına çıkış alınmalıdır. Yangın söndürme sistem ve cihazları Yangın çıktıktan sonra asıl mücadelenin yapılacağı tüm sistem ve cihazlar bu başlık altında kısaca genellenmiştir.5" yangın suyu hattı bulunmalı ve buradan 1-1. solvent/alkol tank sahaları. Yangınlarda bir çok insan duman yoğunluğu yüzünden hayatını kaybetmektedir. Duman tahliye sistemleri Duman.basıncı en az 6 bar'ı sağlayacak ve dakikada 500 İt debiyi 30 dakika süre ile karşılayacak kapasitede olmalıdır.3. Köpüklü otomatik söndürme sistemleri kritik sektörlerde daha etkili bir mücadele unsuru olarak değerlendirilmelidir. Ayrıca bina içlerinde kesinlikle yuvarlak makaralı hortumlar kullanılmalı varsa yassı hortumlar değiştirilmelidir. içten basınçlı ve test edilebilir manometreli. Fiktif depo. yekpare gövdeli. TSE belgeli cihazlar güvenilir ve servis/bakım desteği güçlü olan bir firmadan alınmalıdır. yangının etkisiz hale getirilmesinde çok önemli bir işleve sahiptir. Kuru boru sistemleri dışında bütün yangın boru sistemlerinde kullanılabilecek en az bir güvenilir su kaynağı bulunmalıdır. Bina içlerinde en az 2. tetik mekanizmalı. Tüm otomatik ve manuel sistemler seyyar söndürme cihazları ile de desteklenmelidir. etkin bir söndürme sağlamak ve insan faktöründen kaynaklanan eksiklikleri aşmak için otomatik söndürme sistemleri yaygınlaştırılmalı. Fabrika sahasında ihtiyaca uygun noktalara en az 4" hidrant hattı kurulmalıdır. Zamanı verimli kullanmak. Bu cihazların da seçiminde çok hassas davranılmalı. Ancak çoğu sektörde kaynak sayısının birden fazla olması güvenlik açısından önemli bir avantaj teşkil eder. nakliye platformları otomatik köpüklü söndürme sistemi ile korunması gereken noktalar olarak öne çıkmaktadır. mamul depo. Bu kaynaklardan en az birisi diğerleri devreye girene kadar yeterli suyu sağlamalıdır. beraberinde yükseldiği ısı.4. dizel ve jokey pompalardan oluşan böyle bir set.5. 4.

ihbar ve anons sistemleri Konumuz ile ilgili olarak göz önünde bulundurulması gereken en önemli kriterlerden biri zamandır. yangın 141 . Bu konuda en büyük riski oluşturan bina içi şaftların yatay ve dikey olarak çok iyi yalıtılması gerekmektedir. enerjinin kesilmesi ile daha da büyümekte ve aslında gereksiz bir çok yaralanma ve ölüme sebep olmaktadır. pencereler gibi risk oranı yüksek yerler gerekli önlemler alınmadan kullanılmaktadır. Bina içinde bölümler arasında yayılmayı önleyecek düşey yangın bölmeleri. yönlendirilmesinde çok önemli bir işlevi olan genel anons sistemleri de fabrikalar için gerekli bir unsurdur. 4. Ayrıca tüm fabrika sahasına hitabeden ve insanların uyarılıp. çıkış kapılarında. aydınlık boşlukları. Yangın kondüksiyon. elektirik tesisatlarına uygulanacak yangına dayanıklı kablo kanalları. atrium ve çatılara yerleştirilecek duman tahliye bacaları. Depolar ya da üretim alanları gibi büyük hacimlerde dumanın yayılmasını önlemek için.7. konveksiyon ve radyasyon adı verilen üç değişik ısı iletimi ile yayılır. sistem seçiminde teknik destek. demir. servis. ahşap gibi taşıyıcı konstürüksiyonların yangına dayanıklı malzeme ile korunmaya alınması yangın yayılımına karşı alınması gereken temel önlemlerin başında gelmektedir. 4. yangın perdeleri. tavandan sarkan yangın bölmeleri de gereklidir. Piyasada bu işi yapan bir çok firma olması ve marka çeşitliliği. ticari güvenilirlilik de deneyim gibi kriterleri ön plana çıkarmaktadır. Zaman iyi değerlendirilmeyip. Acil aydınlatma ve yönlendirme sistemleri Bir yangın esnasında meydana gelen panik. Jeneratörün de devre dışı kaldığı ya da hem yangın södürme hem de aydınlatmaya yetecek güçte yedeklenmediği durumlarda. Endüstride etkili bir güvenlik önlemi olan duman tahliye sistemleri otomatik ya da manuel olarak çalışabilmekte ve binanın özellikleri/boyutları dikkate alınarak üretilebilmektedir.6. ısı ya da aleve duyarlı erken algılama sistemleri tesis edilirken özellikle analog adreslenebilir tipte entegre bir sistem seçilmesine dikkat edilmelidir. Ateşin bir yerden diğer bölüme atlamasını kolaylaştıran bu özelliklerinin mimari tasarım aşamasından itibaren göz önünde tutulup önlem alınması kaçınılmazdır. çatı araları. Özellikle kaçış yollarında. yangına geç müdahale edildiğinde tehlike çoğunlukla önemli boyutlara ulaşmaktadır. çelik.da bir hacim içine yayılmadan dışarı atan duman bacaları/duman tahliye sistemleri kullanılmalıdır. tavana.8. kendiliğinden ışık yayan akülü tip acil aydınlatma armatürleri ve aynı mantıkla üretilen yönlendirme üniteleri etkili ve vazgeçilmez güvenlik önlemlerindendir. havalandırma ve klima kanalları. Buralardan yayılan duman ve ısı yangının kısa sürede tüm bölümlere sıçramasını kolaylaştırmaktadır. Genellikle de merdiven. Algılama. kanallara yerleştirilecek yangın damperleri. Bölümlerin özelliğine göre duman. asansör. 4. Yalıtım ve yayılma Bir yangının büyümesinin ve verdiği zararın artmasını engellemenin en etkili yolu sağlıklı bir yalıtım uygulamasından geçer. Bu amaçla yangını erken algılamak ve bu algılamayı gerekli biçimde ihbar etmek son derece önemlidir.

Ayrıca. yangına en az 30 dakika dayanıklı ve alev kesici. panik barlı ve kaçış yönüne doğru açılır şekilde monte edilmelidir. Fabrika bünyesindeki tek katlı yapılarda alanın büyüklüğüne bağlı olarak değişmekle birlikte. yangın riski yüksek bölgelerde de değerlendirilmelidir. 4. duman birikimine veya buzlanmaya karşı alınmış önlemleri. Floresan.11. yangın pompalarının. yangın battaniyesinden seyyar söndürücülere kadar ilgili malzemeler bulunmalıdır. yangın güvenliği ve yangınla mücadelenin bir bütünsellik taşıması gerektiğini belirttiğimiz yukarıdaki satırları destekleyen başka yönlendirme üniteleri de bir çok gelişmiş ülkede zorunlu olarak uygulanmaktadır. Görüntülü güvenlik ve genel güvenlik uygulamaları Daha ziyade fiziki güvenlik amacıyla kullanılan görüntülü güvenlik sistemleri. Koruyucu malzeme/ekipman ve yangın istasyonları Yangınla mücadelede insan faktörünün. tungsten ya da gün ışığım absorblayan bu sistemdeki plakalar elektirik enerjisi kesildiğinde kendiliğinden ışıma yapmaya başlamakta ve güvenli bir yönlendirme yapmaktadır.9 Kaçış yolları ve yangın merdivenleri Kaçış yolu tanımından bir binanın her hangi bir noktasından yer seviyesindeki güvenlikli alana kadar devamlı ve engellenmemiş alanlar anlaşılmalıdır. daha etkin olarak kullanılması amacıyla kaliteli ve işlevsel malzeme ile donatılması gerekmektedir. yangına dayanıklı duvarları. 4. kaçış yönüne açılan kapıları olmalıdır. Bu sistemdeki temel mantık.Kanca 142 . Bina içinde ve dışında konumlandırılan yangın merdivenlerinin kendilerine ait bir alanları. kazan dairelerinin bulunduğu alanlarda bulunması gereken bu üniteler. günümüzde işlevselliğinin yanı sıra estetiği bozmayacak biçimde de tasarlanmaktadır. bağımsız akülü acil aydınlatmaları. Bu alanlara kaçışı engelleyici hiç bir şey konulmamalı.Balta . yangın esnasında meydana gelen yoğun dumanın görüş alanını kısıtlayıp acil aydınlatmaları etkisiz hale getireceği ve acil aydınlatma uygulanamayan yerlere ulaşmak olarak kurulmuştur. Kaçış yolu üzerindeki kapılar yandan menteşeli. biri korunmamış da olsa en az iki farklı kaçış yolu düzenlenmelidir. Kaçış yollarının aydınlatma ve yönlendirmesi de yukarıda açıklanan özelliklere sahip olmalıdır. alınacak en ufak kişisel koruyucu ekipmana kadar malzeme şartnameleri bir danışman nezdinde oluşturulmalıdır. Bunun için kurulacak sistemlerden. Ayrıca bekçi tur sistemleri gibi güvenlik personelinin çalışma yöntemlerini belirleyen sistemler.10. duman yayılımını engelleyecek sistemlerin ya da duman bacalarının olmasına özel önem verilmelidir. 4. Fabrika binaları tek kattan yüksek olduğu durumlarda kaçış yollarını tamamlayan en önemli unsur yangın merdivenleridir. Genel olarak bakıldığında fabrikanın gerekli tüm birimlerinde hortumdan lansa.merdivenlerinde. yangın güvenliği açısından da değerlendirilmeli ve boya fabrikalarında kritik olan insan olmadığı zamanlarda kamera ile de izlenmelidir. Bu merdivenlerin dönel tipte yapılmasından özellikle kaçınılmalıdır. Ancak özellikle riskin fazla olduğu bölümlerde yangın istasyonu adını verdiğimiz birimler kurulmalıdır. Bir yangın istasyonunda kabaca şu malzemeler bulunmalıdır: . toplanma alanlarında. Bu malzeme ve ekipmanlar alınırken fiyat kesinlikle önemli bir kriter olamaz.

Bu amaçla teorik ve pratik eğitim birlikte düşünülür.- - - Kazma Kürek Kova Tornavida El feneri Yedek pil Yangın battaniyesi Yangına dayanıklı kıyafet İtfaiyeci çizmesi İtfaiyeci bareti İtfaiyeci eldiveni Yeterli sayıda yassı hortum Kumandalı jet/sprey atı yapabilen lans Yedek rakor Adaptör Rakor anahtarı Solunum cihazı Minimum 25 kg köpük Köpük oranlayıcısı Köpük lansı İlk yardım seti Portatif sedye Reflektör Güvenlik bandı Acil ışık çubuktan Megafon Halat 50 m arabalı hortum (İstasyon yanında) . yaygın olarak yapıla geldiği gibi bir tavada yakıt söndürmenin çok ötesinde. Eğitimlerin temel hedeflerinden biri SOĞUKKANLILIK SAĞLAMA ve BİLİNÇ KAZANDIRMAKTIR. 5. Eğitim programının özet başlıkları aşağıda yer almaktadır. Teorik eğitim Yaşanmış olayların hatırlanması ve katılımın gerçekleştirilmesi Kişinin psikolojik olarak eğitim almaya hazır hale getirilmesi Sosyal ve kişisel yaşamdaki yangın riskleri Güvenlik kavramının bilince yerleştirilmesi Temel yangın kimyası ve bilgisi - 143 . 5.1.0. bilimsel ve teknik yönü ile birlikte psikolojik boyutu ağırlık kazanan çok önemli bir alandır. Yangın eğitimi de. YANGIN EĞİTİMİ Yangın ve iş güvenliğinde sistemlere ve malzemelere ne kadar yatırım yapılırsa yapılsın insan faktörü eğitilmediği sürece tüm çabalar eksik kalacaktır.

Yangın güvenlik sistem ve seyyar cihazların kullanılması İşyerinin risk analizinin gerçekleştirilmesi Değerlendirme ve anket 5.3. 5. Bu eğitim yılda 1 defa tekrarlanır. mekanik.3.3.2. deprem.3.olaylara yönelik hareket edecek ve sağlıklı biçimde müdahale. Personel kadrosu : Yukarıdaki 2 grup dışında kalan mavi ve beyaz yakalı tüm personeli kapsar. işletme koşullarında olası kazalara yönelik senaryolar eşliğinde organizasyonun sağlanmasına ağırlık verilen bir tatbikattan geçirilir. sabotaj. patlama bilgileri ve kuruluşa özel risklerin açıklanması Gazlar ve tehlikeli kimyasallar ile ilgili bilgilendirme Elektrik ve yangın ilişkisinin açıklanması Yangın Güvenliği ve iş güvenliğine yönelik yaklaşım Önlem ve sistemler Organizasyonun önemi ve organizasyon yöntemleri İlkyardım ve müdahale 5. 144 . Eğitim alacak gruplar Bir iş yerinde yangın. kurtarma ve tahliye yapabilecek 2 grup saptanır.2. Çekirdek kadro ile benzer ancak tatbiki yanı daha ağır basan bir eğitimden geçirildikten sonra 4 ayda bir tabiki periyodik eğitimden geçirilir. formen.- Ateşli işlerde dikkat edilmesi gereken kuralllar Parlama. olağanüstü durumlarda davranış psikolojisi.) Malzemelerin tanıtılması Motivasyon arttırıcı yarışma ve oyunlar . Pratik eğitim Sınıf içi modellemeli organizasyon problemleri Açık alanda tatbikat öncesi spor .Kontrollü yangın çıkarılması ve söndürülmesi . sel. Bu kadro bilimsel.3. yadımcı işletmelerde çalışan kazancı. enerji. 5. Temel yangın kimyası. Bunun dışındaki grup genel bir bilgilendirme ve soğukkanlılık / bilinç kazandırma eğitiminden geçirilir. Bu grup 4-6 ay sonra 8 saatlik ileri teorik ve pratik bir eğitimden daha geçirilir ve işletmenin acil durum eylem planlarının geliştirilmesine hazır hale getirilir. tahliye yöntemleri. iş yerlerindeki riskler ve önlemler ile organizasyona yönelik 8 saatlik teorik eğitimden geçirilir. insan kaynakları gibi alanlarda yönetici ve sorumlu olarak çalışan personelden oluşur. Çekirdek kadro : Üretim. yardımcı işletmeler. güvenlik. Aktif kadro : Çekirdek kadronun emri altında çalışan ustabaşı.1. patlama vb. teknik ve psikolojik yönü daha ağır basan 8 saatlik teorik eğitimden geçirildikten sonra. 5. pompacı vb işçiler ile üretimde çalışan işçilerin bir kısmını kapsar.

.0. koruma.Dışarıdan gelen yardım unsurlarının organizasyonu .0. Yönetmelik Yangın Güvenliği alanında yapılan çalışmaların son noktasıdır ve kısaca şu başlıklardan oluşur.Yangına sebep olan faktörler Vaziyet planları ve yangın güvenlik sistemlerinin bu planlara işlenmesi Çekirdek kadronun oluşturulması Periyodik bakım onarım formlarının hazırlanması Ateşli iş izin belgelerinin hazırlanması . faktörler hakkında ayrıntılı bilgi içerir.Acil Durum müdahale organizasyonunun gerçekleştirilmesi Müdahale grupları ve sorumlularının tespit edilmesi. ÖZEL YANGIN YÖNETMELİĞİ Bu yönetmelik yangın ve yangına sebep olan. savaş ve büyük doğal afetlerde hareket şekli Gelişen teknoloji ve üretim şekline göre yönetmeliğin yenilenmesi 145 .Acil Durum haberleşme organizasyonunun oluşturulması Kaçış ve tahliye yollarının belirlenmesi Toplanma bölgelerinin belirlenmesi . yangın ve iş güvenliği açısından gerekli formları düzenler.Acil Durumun tanımlanması . ACİL DURUM EYLEM PLANLARI Bu planların amacı yangın. haberleşme. görev yetki ve sorumluluklarının belirlenmesi . kurtarma ve ilgili kurumlarla organizasyon faaliyetlerinin sağlıklı bir şekilde yürütülmesini sağlamak ve kuruluşu olağanüstü durumlara hazırlamaktır. yetki ve sorumluluklarının belirlenmesi .Koordineli çalışılması gereken kurumların tespit edilmesi .6.Teorik ve pratik eğitim programlarının tanımı ve uygulama yöntemleri. periyodik kontrollü işleri tanımlar taşeronların uymaları gereken kuralları tanımlar ve taahhüt altına alır. Acil Durum Eylem Planları özetle aşağıdaki başlıklardan oluşur: .İşçi sağlığı ve iş güvenliği ile ilgili faaliyet ve yasal zorunluluklar Sivil savunma. sel vb olaylar karşısında müdahale.Lojistik destek çalışmalarının belirlenmesi Olay sonrası personel takip ve hasar tespit raporlama yöntemlerinin ve sorumluların belirlenmesi Basın ile ilişkilerin organize edilmesi Acil Durumun geçirdiği safhaların açıklanması .En yakın itfaiye kuruluşuyla koordinasyonun ve teknik yardım koşullarının belirlenmesi .Acil Durum Masası görev.Acil Durumlara yönelik örnek senaryoların oluşturulması Acil Durum tahliye ve müdahale tatbikatlarının yöntem ve zamanlarının belirlenmesi 7. deprem.Acil Durum Masasının oluşturulması .Çevre kuruluşlarla yangınla mücadele planlarının hazırlanmasına yönelik organizasyon .Temel Yangın bilgisi . .

Prof." KMO İşçi sağlığı ve iş güvenliği okulu-II .12.. . patlayıcı.. . endüstride yangın güvenliği ve yangınla mücadele konularının önemini ortaya koymakta ve kimya mühendisliği disiplininin konuyla yakın ilgisini göstermektedir..1994 İstanbul Büyükşehir Belediyesi Yangından Korunma Yönetmelikleri 24. Prof.0. tehlikeli ve zararlı maddelerle çalışılan işyerlerinde alınacak tedbirler hakkında tüzük" Küçük Serkan : "Çok boyutlu bir sorun:Yangın" Arredamento Mimarlık Dergisi Sayı 109/1998 Küçük Serkan : "Otelcilerin korkulu rüyası: Yangın" Gastronomi Dergisi Sayı 27/1999-10-23 NFPA 30. Dr._ . Dr..Kadırgan Neşet. SONUÇ Sonuç olarak ortaya çıkan durum. Kaynaklar: .1997 . Boya sektörü bu konularda serbest çalışan ve danışmanlık yapan kimya mühendislerinin birikiminden yaralanmalı ve güvenli üretim koşullarını bütünsel bir mantık içerisinde gerçekleştirmelidir.8. " Flammable and combustible liquids" 146 .Kadırgan Neşet. :"Yanıcı ve patlayıcı gazların isçi sağlığı ve iş güvenliği açısından yarattığı sorunlar.1973 / 14752 sayılı "Parlayıcı. :" Yangın ve patlamalarla ilgili genel bilgiter" KMO Yangın okulu ders notlan .

özellikle organize sanayi sitelerinde örgütlenen.KÜÇÜK ÖLÇEKLİ İŞLETMELERDE İŞYERİ HEKİMLİK HİZMETLERİ Dr. Toplum Hekimliği Uygulama ve Araştırma Merkezi / Cerrahpaşa Tıp Fakültesi Ülkemizde kendi işini kurma eğiliminin artması ile küçük ölçekli işyerlerinin sayısı giderek artmaktadır. İş sağlığı konusu. daha üstün bir düzeye getirilmesi için çareler aranan. ilkyardım ve periyodik muayene hizmeti almıştır. 164 işletmenin birinde İşyeri Sağlık Birimi kururmuştur. Son yıllarda küçük ölçekli işletmeler daha çok küçük ve organize sanayi sitelerinde örgütlenmektedir. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) ve Uluslararası Çalışma Örgütü (İLO) kurdukları ortak çalışma grupları 147 . Araştırmaya katılan işletmeler tekstil. "Endüstri Devrimi"ni izleyerek. bozulmasının önlenmesi gereken. Ancak nitelikli. işyeri hekimlik hizmeti alan ve almayan 164 işletmedeki işyeri sorumluları ve bu işletmelerden tabakalı rasgele örnekleme metodu ile seçilen 314 çalışanla işyeri hekimlik hizmetleri değerlendirilmiştir. işyeri hekimlik Mzmetinin işvereni ve çalışanları memnun ettiği.yy'dan itibaren. işverenlerin maddi katılımları ile faaliyet gösteren İşyeri Ortak Sağlık Birimleri kurulmaya başlanmıştır. insanın bir sonuç elde etmek için gösterdiği çabadır. kısıtlı ekonomik kaynaklan olan küçük işletmeler için en uygun işyeri hekimlik hizmet modelidir. İOSB. Üye olmayan 55 işletmeden 31' i İOSB' den kendi istekleri doğrultusunda ücret karşılığı sadece özel sağlık hizmeti almaktadır. 18. İşyeri hekimlik hizmeti almayanlar beklentileri doğrultusunda tedavi ve ilkyardım hizmetleri almaktadır. geliştirilmesi. 48 işletme İOSB' ne üyedir. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) tarafından da ele alınmıştır. Çalışmamızda. Koruyucu hekimlik hizmetlerinin düzeyi düşük bulunmuştur.8' i metal işkolunda faaliyet göstermektedir. Sağlık. Çalışma. İOSB' lerinin çalışmalarını destekleyici ve denetleyici rol üstlenecek. teknolojik gelişmeye paralel olarak özellikle işyerlerinde sağlık ve güvenlikleriyle ilgili sorunlarla karşılaşmışlardır (2). Bunu gören toplumlar daha hızlı gelişmek ve güçlenmek için. "İş Sağlığı "alanında gelişmeler başlamıştır (2). Sağlığını kaybedenler ve sağlık sorunlarını çözememiş toplumlar sağlıksız olmanın olumsuz koşullarını yaşamak zorunda kalırlar. metal ve diğer işkolu başlığı altında toplanmış olup. işveren ve işçi temsilcilerinin aktif görev yapacakları. Başlangıçta göz ardı edilen çalışma hayatının getirdiği bu sorunlar. kendilerine uygun bir sağlık hizmeti geliştirip uygulamaya çalışır. işletmelerin % 48. koruyucu hekimlik hizmetlerine ağırlık verilmesi gerekmektedir. İlk çağlardan günümüze dek yaşadıkları zaman diliminin sağladığı olanaklar doğrultusunda çalışan insanlar. İşyeri hekimlik hizmeti alan işletmeler İOSB ve İşyeri Sağlık Birimi' nden öncelikle tedavi. sanayileşme süreci içinde. kimya. hizmetin niteliğinin arttığı oranda memnuniyet düzeyinin yükseldiği saptanmıştır. kaybedince değerini anladığımız en önemli niteliğimizdir (2). Bunların bazılarında. görev ve yetkileri ile yapısı mevcut yasal düzenlemelerden farklı olmayan İşyeri Ortak İşçi Sağlığı İş Güvenliği Kurulu' nun (İOİSİGK) oluşturulması yasalarla zorunlu kılınmalıdır. Yeşim Altmtepe İÜ. Çalışma süresi günlük yaşam içinde uzun bir zaman kaplamaktadır. üzerinde duyarlılıkla durulması. ancak halen kıymetini henüz tam olarak bilmediğimiz. İşletmelerin işyeri hekimi bulundurma zorunluluğu olmadığı gözlenmiştir. sağlığı olumsuz etkileyen faktörler olarak önem kazandığında. Sanayi sitelerinin içinde. Küme örnekleme yöntemi ile seçilen Doğu Sanayi Sitesi' de faal 195 işletmeden araştırmaya katılan.

çağdaş sağlık anlayışı içinde "2000 Yılında Herkese Sağlık" ilkesi. geliştirilmesi ve sürdürülmesi için yapılan ve yapılması planlanan. Bilim ve tekniğin hızla ilerlemesi. maddesidir. 2. Ekonominin zayıf olduğu. Ülkelerin ekonomik.Her işçiyi fiziksel ve ruhsal yeteneklerine uygun işlerde çalıştırmak. herkesin olası en yüksek fiziksel ve mental sağlık düzeyine erişebilmesini öngörür. 3.Çalışmanın olumsuz koşulları nedeni ile sağlığın bozulmasını önlemek. hızlı ve gelişmiş makinelerin kullanıma girmesiyle yaygınlaşan iş kazalarını önlemek amacı ile iş güvenliği kavramı hızla önem kazanmıştır. Sağlık güvencesi. iş sağlığının amaçlarını şöyle tanımlamışlardır: (2) 1. iş hekimliği hizmetlerine ilişkin 180. iş sağlığı ve iş güvenliği çalışmalarının. 4. politik ve kültürel farklılıkları gelişim sürecinin farklılığında önemli rol oynamaktadır. Çalışanların sağlık kapasitelerini en yüksek düzeye çıkarmak. Ancak işyeri hekiminin iş güvenliği ile ilişkisi de kaçınılmazdır (20). "Sağlık Hakkı" tüm insan haklarının merkezindedir ve bunun tanınması. İş güvenliği multidisipliner bir konudur. sağlık güvencesinin başarılması için yaşamsal öneme sahiptir. Toplumun büyük bir kesimini oluşturan çalışanların sağlıklarının korunması. kararsız politikaların hüküm sürdüğü bölgelerde iş sağlığı ve güvenliğinin gelişimi. çalışanların sağlığını da kapsamaktadır. genel sağlık hizmetlerinden ayrı düşünülmesi mümkün değildir. halletmiş diğer ülkelere oranla daha yavaş olmaktadır. DSÖ' nün de anayasasında yer alan. Yurdumuzda iş sağlığı konusunda en önemli kanun 1930 tarihli Umumi Hıfsısıhha Kanunu' dur. Bu maddenin uygulanması işletmelerin küçük ve büyük oluşuna göre değişik nitelikte olmuştur (2). asgari yorgunlukla optimal verim elde etmek. çalışanların sağlıklılıklarının devamı için işyerlerinde alınması öngörülen bir dizi güvenlik önlemlerini içerir (20).ile iş sağlığı alanındaki sorunlara çözüm yolları belirlemişlerdir. 2 örgüt kurdukları karma komisyon ile. "Mesleki faaliyetlerde bedeni yönden zarar veren ve maddi değerleri yıpratan olayların önlenmesi" olarak tanımlanan iş güvenliği. İş sağlığını ilgilendiren en önemli hükmü. sağlıktır (16). Yapılan iş ile işçi arasında uyum sağlayarak. Tüm bu çalışmaların ışığında. Bu kavram. sorunlarını 148 . Ele alınan. Zira korunması gereken iş değil. iş sağlığının gelişimi tüm dünya ülkelerinde aynı paralelliği göstermemiştir. Ana disiplini mühendislik dallarıdır. bilinen sağlık risklerinin denetlendiği iş ortamlarında çalışma hakkını da içerir (5).

Üretimde kesintilerin önlenmesi. "üretkenlikte azalmaya yol açarlar. her işveren bir İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği kurulu kurmakla yükümlüdür (23). işyerlerinde oluşturulan iş sağlığı hizmet zincirinin başını çekmektedir (2. Böyle bir kurul ve programın olması işyeri hekimlerinin isteklerini yaptırabilmesi için bir fırsattır (24). Kamuoyunun ilgisinin işçilerin sağlığının korunması üzerinde yoğunlaşması. özellikle büyük işletme sahipleri için iş sağlığı hizmetlerini kurmak ve kullanmak yasalarca zorunlu kılınmıştır. dar görüşlü üretim zorlamaları. Oysa işverenlerin günü birlik üretim hesapları. Kısaca "işyeri hekimi" diye adlandırılan bu görevliler. özellikleri önceden belirlenmiş bu kişisel koruyuculardan amaca uygun olanlarını seçerek çalışanlarına sağlamak. işyerlerinde koruyucu sağlık hizmetlerini yürütmek amacıyla hekim kullanımıdır. maddesinde "Çalışma Bakanlığı' nca lüzum görülecek işyerlerinde işçi sağlığı ve iş güvenliği ile ilgili çalışmalarda bulunmak üzere birer "İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Kurulu kurulacağı" hükme bağlanmıştır.İş güvenliğinin en önemli konusu kişisel koruyucular ve uygulamalarıdır. yaklaşık 160 yıldır ayakta durmayı başarabilen uygulamalardan biri de. bunları kullandırmaya özendirmek. işverenler üzerinde tepki yaratmıştır. doğru ve etkin kullanımı öğreterek denetlemekle yükümlüdürler (20). onları iş güvenliği hizmetlerinin kontrollü bir şekilde işletmeye yerleştirilmesini olanaksızlaştırmaktadır. Dünya deneyimine bakıldığında. 12). sanılanın tersine uzun erimde. İş Kanunu' nun 6. maddesi uyarınca sanayiden sayılan. Bu maddeye uygun olarak çıkarılmış bulunan İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Kurulları Hakkında Tüzüğü' n 2. çalışanlarını işin zararlı etkilerinden koruyan. maddesine göre de. firmaların dış pazarlardaki rekabet gücünü ve giderek ülke düzeyindeki istihdam hacmini göreceli olarak olumlu yönde etkilemektedir. Ama uzun yıllar işverenlerin önemli bölümünce olaya bu gözle bakılmamıştır. "üretimde kesintilere". Çoğu ülkede işverenler bu hizmetlere doğrudan kendileri bu kurumları oluşturarak veya dolaylı olarak bu hizmeti veren kurumlara ödeme yapmak yolu ile kaynak sağlamak durumundadır. 149 . Gelişmiş ülkelerde çalışma ortamının getirdiği risk. İşçi sağlığı ve iş güvenliği kurullarında her iki meslek grubu da (işyeri hekimi ve iş güvenliği mühendisi) yer almaktadır. hastalığı oluşturmadan işyeri ortamında yok edilmeye çalışılır. İş sağlığı hizmetlerinde görevlendirilecek personelin özellikleri ve eğitimi tanımlanmıştır. İşverenler. Gerçekten de koruma çok daha önemli ve kolaydır. üretkenlik ve verimlilikte düşüşü engellediği gibi. Ancak bu yükümlülüğün küçük işletmeleri kapsamaması. Ülkemizde İş Kanunu' nun 76. İş sağlığı hizmetleri çoğu Avrupa ülkesinde işverenler. Hükümet yardımları bazı kuzey ülkelerinde ve İtalya' da yerel sağlık merkezleriyle sınırlıdır. devamlı olarak en az elli işçi çalıştıran ve altı aydan fazla sürekli işlerin yapıldığı işyerlerinde.

DSÖ tarafından da tanımlandığı gibi belli sayıda işletme tarafından ortaklaşa örgütlenen. akar suyu sağlanarak kolay temizlenir bir mekanda. 1000' den fazla işçi çalıştıran işyerlerinde tam süreli hekim bulunur ve sağlık biriminde bir sekreter görevlendirilir. 50' den fazla işçi çalıştırılan işyerlerinde işveren İSB kurmakla yükümlüdür. DSÖ'nün incelemesi sonucunda Avrupa'da işyeri hekimlik hizmeti veren çok sayıda birbirinden farklı model ve örnekleri bulunduğu görülmüştür. İOSB'leri birbirinden farklı iş kollarında daha yaygındır. yada sosyal güvence enstitüleri tarafından sağlanmış birimlerdir (28). personelin daha çok tam gün çalıştığı. 6).Bir işverenin böyle bir hizmet birimini kurma zorunluluğu. Kuzey İtalya'da görülen bu modelin. İşyeri Sağlık Birimleri (İSB). İşyeri Ortak Sağlık Birimleri (İOSB). Halk Sağlığı Merkezleri Hizmetleri. Bu birleşik model. Kuzey Ayrupa'da daha fazla gelişmiştir. 1000' den fazla işçi çalıştıran işyerlerinde her 1000 İşçi için 1 hemşire eklenir. kolay ulaşılabilir. iyi aydınlatılmış. Danimarka ve Hollanda'daki eğilimlerin İSB'lerinin azalması yönünde olduğu görülmektedir (28). Ancak ekonomik nedenlerden dolayı Fransa. işkoluna ve hatta olası risk faktörlerine bağlıdır (28). araç-gereç ve ekipmanı işverence yeter sayıda sağlanmış olarak kurulur (6). Birimin temizlik işleri için hademe görevlendirilir (2. Yunanistan Portekiz ve İspanya'da ÎOSB'lerine hiç rastlanmamaktadır (28). 50-200 işçi çalıştıran işyerlerinde ayrıca bir sağlık memuru >yada hemşire. yeterli ısıtılmış. ulusal sağlık hizmetleri reformundan itibaren oluşturulan. tıbbi gözetim. 2001000 çalışanı olan işyerlerinde 2 sağlık memuru veya hemşire görevlendirilir. Bu birimde. AB'ne bağlı ülkelerde konu ile ilgili olarak İşyeri Sağlık Birimleri. İSB. İşyeri Ortak Sağlık Birimleri ve Halk Sağlığı Merkezleri Hizmetleri görülmektedir (28). işyerinde çalışan sayısı 50' yi aştığında kanunun belirttiği sürelerde işyeri hekimi. Bugün ülkemizde ise. risklerin değerlendirilmesi ve düzenleyici faaliyetten oluşmaktadır. içinde sağlık hizmetlerini de barındırdığı ve ülke içinde yaygmlaşmadığı gözlenmektedir (28). bölgesel sağlık birimleri tarafından desteklenen iş sağlığı ve güvenliği hizmetleridir. Avrupa'da bu hizmetler tek tiptir. 150 . çalışacak personelin özellikleri ve işyerinde bulunma süreleri ile ilgili maddeler ülkeden ülkeye değişmekle birlikte işletmenin büyüklüğüne. mesleki ve çevresel hijyen. iyi havalandırılmış. mesleki sağlık ve güvenlik ile ilgili bilgisi bulunan personelin sayıca daha fazla olduğu ve önceliklerin koruyucu aktivitelere ve tehlikeleri değerlendirmeye verildiği hizmetlerin sunulduğu birimlerdir.

6. biraraya gelerek bir işyeri ortak sağlık birimi kurabilirler (İşyeri Hekiminin Çalışma Şartları ile Görev ve Yetkileri Hakkında Yönetmelik 3. Bu gibi hallerde kurma ve işletme masrafları kişi başına düşen masraf üzerinden ortaklaşa karşılanır (2. Sürekli olarak en az 50 işçi çalıştıran işyerlerinde işverenin işyeri hekimi bulundurma zorunluluğu vardır (U.13). maddesi. 7. gereksinim duydukları sağlık hizmetlerini işyeri ortamında sağlamak amacıyla. 10). bir işyeri hekimiyle anlaşmaktadırlar. 10): 1. Bu hizmetler içinde SSK'nın sağladığı tedavi hizmetleri dışında kalan.İşyeri hekiminin tıbbi-teknik görevleri 3. İşyeri hekimi mesleksel statüsü olan bir işçidir ve iş yasası hükümlerine göre çahşır (10). İşyeri hekiminin çalışma süresi işçi basma ayda 15 dakika olarak hesaplanır. işyeri hekimlik hizmetleri için tamgün süreli bir hekim çalıştırmak zorundadırlar (İşyeri Hekiminin Çalışma Şartları ile Görev ve Yetkileri Hakkında Yönetmelik) (2. 1987 yılında Türk Tabipleri Birliği' nin başlattığı sertifika programı sonrasında işyeri hekimlerinin atanmasında kurs programının sertifikası ve/veya sürekli katılım belgeleri istenmektedir (10. ilkyardım ve acil tedavi hizmetleri ile diğer koruyucu hekimlik hizmetleri yer alır (10). 10). Sürekli olarak 1000 yada daha fazla işçi çalıştıran işyerleri.180.K.H. Özellikle 1000' den az çalışanı olan işyerlerinde işyeri hekimlik hizmetleri hekimlerin haftada belirli bir süre işyerini ziyaret ettiği ek görev olarak sunulmaktadır. 6. 23). 6. 1980 yılında çıkartmış olduğu ve 17037 sayılı resmi gazetede yayınlanmış "İşyeri Hekiminin Çalışma Şartları ile Görev ve Yetkileri Hakkında Yönetmelik" ile işyeri hekiminin görevleri 4 ana başlıkta toplanmıştır(2.50' den az işçi çalıştıran işyerleri ise mevzuata göre işyeri hekimi bulundurmaya zorunlu olmasalar da. 23). İşyeri hekininin hekimlik hizmet alanı. Bu gereksinimle.İnceleme-araştırma. işyeri dışı kuruluşlarla ilgili görevler 1) İşyeri hekiminin tıbbi görevleri 10 alt başlıkta toplanır: . 6. Çalışma Bakanlığı'nın 4. Son yıllarda. işçilerin sağlık durumlarının denetlenmesi.madde/ c bendi) (2. Sosyal Sigortalar Kanunu 114.maddesi. işyeri hekimlik hizmetleri veren özel şirketler kurulmaya başlanmıştır. İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğü 91. İşyeri Hekiminin Çalışma Şartları ile Görev ve Yetkileri Hakkında Yönetmelik ) (2. özellikle küçük ve orta ölçekli işletmelerin kümelendiği sanayi sitelerinde işverenler ortak olarak. maddesi.İşyeri hekiminin tıbbı görevleri 2. 10.Kayıt ve istatistik görevleri 4. İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğü 9l.maddesi ile koruyucu hekimlik hizmetleri olarak belirlenmiştir.

-Çalışanların giriş muayenelerinin yapılması: İşe giriş muayeneleri, İş Yasası' nın 79. maddesi ile Ağır ve Tehlikeli İşler Tüzüğü' nün 3. maddesinde belirtildiği üzere işyeri hekimi, İşçi Sağlığı Dispanseri, bunların bulunmadığı yerlerde sırasıyla; en yakın SSK sağlık tesisleri-hekimleri, sağlık ocakları, hükümet veya belediye doktorları tarafından yapılarak, raporlandırılır. -Periyodik muayenelerinin yapılması: Burada amaç, çalışma ortamının tanımlanmış risklerinin çalışan üzerindeki zararlı etkilerinin, etkene ve çalışma koşullarına özel kanun ve tüzüklerle belirlenmiş, belirli zaman aralıklarında izlenerek muhtemel hastalıkların erken tanısının sağlanmasıdır. -Özelliği olan işçilere, bu arada ağır ve tehlikeli işlerde çalışanlara, gebe ve emzikli kadınlara, 18 yaşından aşağı gençlere, 2 yaşından küçük çocuğu olan annelere, malul ve arızalılara, alkoliklere, birden fazla iş kazası geçirmiş işçilere Özel bir ilgi ve ihtimam sağlanması. -Meslek hastalığı dışı, 3 haftadan uzun süren işten uzaklaşmalarla bütün meslek hastalıkları, iş kazaları ve sık tekrarlanan işten uzaklaşmalar halinde işe dönüş muayenelerinin yapılması. -Gereğinde ek ve tamamlayıcı muayenelerin yapılması. -İşveren tarafından ihtiyaç gösterilen işçilerin muayenelerinin yapılması. -Gerekli hallerde radyolojik muayenelerin yapılması. -Kaza halleri için işyerinde ilkyardım organizasyonu, acil tedavinin yapılması. -Koruyucu aşıların yapılması ve izlenmesi. -Kadın denetlenmesi 2) İşyeri hekiminin tıbbi-teknik görevleri 3 bölüm halinde ele alınır: -İşyeri hijyeni ve güvenliği konularında inceleme ve araştırma yapmak. -İş ve işçinin birbirine uyumunu sağlamak. -Sağlık eğitimi vermek. 3) İşyeri hekiminin kayıt ve istatistik görevleri; işçilere sağlık dosyası düzenlenmesini, gereğinde iş kazası ve meslek hastalığı formlarının doldurulmasını, İSB' nde yapılan işlem ve hasta bakımlarının kaydını, yıllık çalışma raporlarının hazırlanmasını içerir. 4) İşyeri hekiminin inceleme-araştırma ve işyeri dışı kuruluşlarla ilgili görevlerini; uzmanlar ve üniversitelerle işbirliği oluşturur. işçilerin çalıştırıldığı işyerlerinde oluşturulan kreş ve çocuk bakım

ünitelerindeki çocukların sağlık kontrollerinin yapılması ve bu ünitelerin çalışmalarının

152

İş güvenliği esaslarına yeterli ve etkin bir biçimde uyulmadığında kaçınılmaz sonuç, iş kazaları, meslek hastalıkları ve işle ilgili hastalıklardır (1,2,14). Tarihin her döneminde, insanlar gerek kendileri gerekse aile fertlerini kaza, hastalık, malullük, yaşlılık ve ölüm gibi sosyal risklere karşı koruma ihtiyacı duymuşlar ve bu tehlikelerin ekonomik sonuçlarına karşı belirli güvenceler aramışlardır (22). Ülkemizdeki iş kazalarını ve meslek hastalıklarını önlemeye yönelik sosyal düzenlemeler içinde devlet; kanun, tüzük ve onayladığı kanun gücünde uluslararası sözleşmelerle iş güvenliği konusunu düzenlemektedir (23). Ülkemizde gerek yasal uygulamalar, gerek istatistikler toplumumuz çalışanlarının sadece SSK (Sosyal Sigortalar Kurumu)' ca sosyal güvenlik şemsiyesi altında bulunan işçileri kapsamaktadır (22). 1996 yılında Türkiye' de 759.342 işyerinde, 4.624.330 sigortalı çalışan bildirilmiştir (22). 9.7.1945 tarih ve 4792 sayılı kanunla, iş kazalarıyla meslek hastalıkları ve analık sigortaları (1946) ile başlayan sosyal sigorta hükümlerinin dağınık mevzuatı 1965 yılında 506 sayılı Sosyal Sigortalar Kanunu ile birleştirildi (22). 1949 yılında kurulan Emekli Sandığı ile kamu görevlilerinin sosyal güvencesi sağlanmış oldu. 1971 yılında kurulan Bağ-Kur ise esnaf ve sanatkar vb. bağımsız çalışanları sosyal sigorta kapsamına aldı. Türkiye' de bu üç kurumdan başka bazı banka ve sigorta şirketlerinin sosyal sigorta sandıkları ile Ereğli Kömür İşletmesi' nde çalışanlar tarafından kurulmuş amele birliği, sosyal sigorta kurumlarının tümünü oluşturur (19). Ülkemizin en büyük sosyal güvenlik kuruluşu olan Sosyal Sigortalar Kurumu (SSK), 1996 yılında 499 sağlık tesisi ve bu tesislerde çalışan 54.762 personel ile sigorta ve sağlık hizmeti vermiştir. SSK hastane ve dispanserleri ile kurumun anlaşmalı olarak çalıştığı hekimler, çalışanlara tedavi edici sağlık hizmeti vermektedir (21). hastalıkları tanı ve tedavisi de bu kurumun hizmet konusudur. Avrupa Birliği' ne üye bütün ülkelerde iş kazalarını ve meslek hastalıklarını önlemeye yönelik birtakım sosyal düzenlemeler vardır. AB ülkeleri ortak bir meslek hastalıkları listesi kabul eder ve yasal işlemlerini bu listeye bağımlı olarak yürütürler. Ülkelerin çoğunda resmi kaza ve meslek hastalığı sigortası oluşturulmuş, konuyla ilgili özel bir sigorta sistemi bulunmayan Hollanda, Yunanistan ve İrlanda'da güvence veren kurum hastalık sigortası olmuştur. İş kazası ve meslek hastalığı riskine karşı sigorta sistemi İngiltere'de sadece kamu yönetiminin sorumluluğundadır. Danimarka ve Portekiz' de özel sigorta sistemi de devreye girmektedir (9). İş kazası ve meslek

153

Üye bütün ülkelerde meslek hastalıkları da kaza sigortası kapsamındadır. Meslek hastalığının etkeni olarak kabul edilmiş bir etkenle işyerinde maruziyet sonucu hastalanan bir sigortalının yetkili uzman kişi ve kuruluşlarca yapılan teknik ve sağlık incelemeleri sonucu alacağı rapor doğrultusunda meslek hastalığı kabul edilir (9).

KÜÇÜK VE ORTA ÖLÇEKLİ İŞLETMELER (KOBİ): Sanayide faaliyet gösteren işletmeler, çeşitli konularda farklı sınıflamalara

sokulmaktadır. Sayısal ve sayısal olmayan çeşitli kriterler, işletmelerin küçük, orta ve büyük ölçekli işletmeler başlıkları altında toplanmasını sağlar. Küçük ve orta ölçekli işletme tanımında ülkeler arasında bir birlik yoktur (25). Türkiye' de resmi bir tanım olmadığından çeşitli kuruluşların tanımlarında ana kriter olarak işletmelerde istihdam edilen personel sayışma rastlanmaktadır (3, 17). Bu kuram ve kuruluşların tanımları arasında tam bir birlik bulunamamktadır. Ülkemizde küçük ve orta ölçekli işletmeler hakkında birçok çalışması olan T. Müftüoğlu' nun düzenlemesi ile küçük ve orta ölçekli işletmeler Tablo- 1' de şöyle sınırlanmıştır (17). Tablo- 1: Müftüoğlu' na göre Küçük ve orta ölçekli işletmeler sınıflaması İşletmelerin Ölçek Büyüklüğü İşyerleri Çok Küçük Sanayi İşletmeleri Küçük Sanayi İşletmeleri Orta Ölçekli Sanayi İşletmeleri Büyük Sanayi İşletmeleri Çalışan Personel Sayısı
Sadece işletme sahibi ve aile ' bireyleri

Makine Parkı Değeri 500000-2 milyon dolara kadar 5 milyon-10 milyon dolara kadar 5 milyon- 10 milyon dolara kadar

1-9
10-49 50-199 200' den çok

Küçük işletmeler kendi faaliyet alanlarında bir üstünlük kuracak büyüklükleri olmaksızın işletilen, bütün faaliyetleri ve çalışanların kontrollerinin aynı zamanda işletme yöneticisi olan işveren tarafından yapıldığı işletmelerdir (15). İstihdam yaratma özelliği ile işsizliği azaltmada ve bölgeler arası gelişmeye, büyümeye önemli katkıda bulunduğu, rekabet şartlarına kolayca uyum sağlama ve gelir yelpazesi içinde denge unsura olması, uyumlu işveren-çalışan ilişkileri yaratarak sosyal denge ve dayanışmayı sağlaması, büyük işletmelerin tamamlayıcısı ve yan sanayi olarak nedeniyle KOBİ' 1er ülkemiz ekonomisinde önemli bir yer tutmaktadır (7). faaliyet göstermesi, az sermayeye gereksinim duyması, büyük işletmelere nitelikli eleman yetiştirmesi

154

işyerlerinin yakınında işletmelere işyeri hekimliği hizmeti vermektedir.7'si küçük ölçekli işyerlerinde çalışmaktadır (22).17). İşyerindeki tek otorite olarak. bazı işverenler. Bunların bazılarında. Ülkemizde küçük işletmelerin oranı yüksektir (23). Türkiye' deki sigortalıların %57. Bunlardan: 155 . Mevcut yönetmeliğin bağlayıcı olmaması. Ancak ülkemizde küçük işletmelerin daha az yatırım yapıldığı. Yasal yükümlülüğü olan orta ölçekli işletmelerin küçük işletmelere değişmiş olduğu Doğu Sanayi Sitesi' nde yürüttüğümüz çalışmamızda da saptanmıştır.23). Bu birimler. İsteğe bağlı olması nedeni ile bazı işverenler birleşerek ortak bir işyeri hekimi tutarken. SSK' nm Ocak 1996 verilerine göre ülkemizde işyerlerinin %98. üretime ve istihdama smırlı katkısı ile ihracatta çok az bir yer tuttuğu. işyerlerinde verilecek sağlık hizmetlerinin oluşturulmasında insiyatifi işverenlere bırakması. KOBİ' LER VE İŞ SAĞLIĞI UYGULAMALARI: İş sağlığı ve iş güvenliği ile ilgili uygulamaları önleyen en önemli faktör.Bütün dünyada olduğu gibi küçük ve orta ölçekli işletmeler. Bir yandan kısıtlı bütçe ile çalışmak zorunda olmaları. ülkemizde de toplam işletmelerin çok büyük bir bölümünü oluşturur. işletmelerin sağlık hizmetlerine olan gereksinimleri sonucu kurularak.5'i 1-49 işçi çalıştıran küçük ölçekli işletmelerdir (22. üretim sistemimize hakim olan küçük işletme yapısıdır (24). işverenlerin maddi katılımları ile faaliyet gösteren İşyeri Ortak Sağlık Birimleri kurulmaya başlanmıştır. bir yandan kanunlarımızdaki esneklik ile çoğu işveren sağlıksızlığın daha sonraları kendisine ne kadar pahalıya mal olacağını görmezden gelir. Küçük ölçekli işletmelere yönelik olan yasal çalışmaların yetersizliği bilinmektedir. Dünyada ve ülkemizde farklı İOSB modelleri görülmektedir. devlet tarafından çok az desteklendiği görülmektedir (8). İş sağlığı ve iş güvenliği ile ilgili mevzuatımız daha çok büyük işyerleri ile ağır ve tehlikeli işlere yönelik hazırlanmıştır (6. Küçük işletmeler son yıllarda ekonomik politikaların gereği olarak Küçük Sanayi Siteleri ve Organize Sanayi Sitelerinde örgütlenmektedir. Birçok gelişmekte olan ülkelerde olduğu gibi ülkemizde de kendi işini kurma eğiliminin artması ile küçük ölçekli işyerlerinin sayısı giderek artmaktadır. mevcut sağlığı koruma amacı ile sunulan ek bir iş sağlığı hizmetini kabul etmez yada bu hizmetin maliyetini kaldıramazlar (15). çalışanlarının sayısı 50' yi aşınca 50' den az çalışanı olan birden fazla işletmeye bölünerek işyeri hekimi çalıştırma zorunluluğundan kaçmaktadır (23). işverenin sağlık konusundaki tutumunu ortaya koymaktadır.

Bölgede 5000 işçi çalıştıran 300 endüstriyel işletme mevcuttur (18). tutarındaki dernek aidatlarınca karşılanmaktadır. İşletmeler 3 hafta ara ile düzenli ziyaret edilir. İşyeri hijyenistleri gürültü. bir merkeze bağlanacak işletmelerin aynı veya birbirine yakın iş kollarından seçilmesinin çalışmaları kolaylaştırdığı görülmüştür. Merkezin politikası. tedavi edici hekimlik hizmetleri yerine. küçük işyeri sahipleri ve İş Sağlığı Enstitüsü' nce kontrol edilir (18). Merkeze bağlı işyerleri en fazla 10 km. EKG. İOSB' nin her türlü masrafı derneğe üye işverenlerden alınan. sanayici yardımcıları. kapsamlı laboratuar olanakları dikkat çekecek niteliktedir (27). Multidisipliner OHSC kadrosu işyeri hekimi ve işyeri hemşiresinden oluşan klinisyenlerden. odiometri. idareci uzman hekime yardımcı olacak 1 asistan hekim ve sekreterlik görevi yapan bir kişi çalışmaktadır (27). Her merkez 2000-4000 arasında çalışan topluluğunu kapsamaktadır. aktiviteleri. 3400 kişiyi kapsayan Borghorst İşyeri Ortak Sağlık Merkezi' nde 1 işyeri hekimi. Kudüs' ün Givat Shaul endüstri bölgesinde bir proje kapsamında kurulmuş olan. laboratuar tetkiklerini. 156 . İş güvenliği teknisyenlerinin görevi işyeri denetimlerini yapmaktır (18). kimyasal atık ve diğer zararlı etkenlerin düzeyini ölçer. halk ve akademik enstitülerle ilişkileri Kupat Holim Klalit (İş Sağlığı Merkezi' nin başı).lik uzaklıkta bir alana dağılmış olmalıdır. İOSB' nin bulunduğu yere işçiler kolayca ulaşabilmektedir. akciğer fonksiyon testleri. yalnız çevrede çalışanlara ve özellikle küçük ölçekli işletmelere mesleki sağlık hizmeti veren iş sağlığı ve iş güvenliği merkezidir. toz. işçi başına yıllık 50 DM. 40 yaşından yaşlılara göz muayenesi yapmak ve gereğinde çalışanları uzman hekime sevk etmektir. Dernek işyeri sağlık merkezinin her şeyinden sorumludur (25). İşyeri hekiminin görevi. işe giriş. periyodik ve işe dönüş muayenelerini. Pratikte. küçük ve orta ölçekli işletmelerin işyeri hekimi sayısı azlığı karşısında işyeri hekimi ihtiyaçlarına karşılık vermek üzere 1966' da Kuzey Ren-Westfallen eyaletinde 4 merkezde kurulan bir sistemdir. Bu merkezin belirlenen görevi. Bu işyeri gezilerine işveren ve işçi temsilcileri mutlaka katılır (25). 2-Givat Shaul Occupational Health And Safety Center (OHSC). Az sayıda çalışan personele karşılık. Almanya' da.1-Borghorst Modeli İşyeri Ortak Sağlık Birimi. iş güvenliği teknisyeni ve hijyenistlerinden ve merkezde bir tıbbi sekreter ve sosyal çalışmacıdan meydana gelir. koruyucu hekimlik hizmetlerini sunmaktır (27).

3-Yenice İş Sağlığı Merkezi (Yisme). metal ve diğer işkolu başlığı altında toplanmış olup. 1 hemşire. işletmelerin % 48. işyeri içinde kurulmuş bir İşyeri Sağlık Birimi (İSB). Ankara' nın Çubuk ilçesinin değişik büyüklükte çok sayıda işyeri bulunduran Yenice bölgesinde. İstanbul. Nisan 1997. Böylece büyük işletmelerin yanında. küçük ölçekli taşeron firmaların da SA-Ortak Sağlık Birimi' nin sunduğu iş sağlığı hizmetinden yararlanmaları sağlanmıştır (26). 157 . 2 ambulans şoförü ve hizmetli görev yapmaktadır (26). daha yüksek düzeyde İOSB' ne üye olmaktadır. kimya. 48 işletmenin üye olduğu bir İşyeri Ortak Sağlık Birimi (İOSB) saptanmıştır. 4-Fişek Sağlık Enstitüsü. sağlık hizmeti alma gereksinimini arttırmakta ve bu işletmeler.Nisan 1998 tarihleri arasında İstanbul ili içinde Yenibosna' da yer alan küme örnekleme metodu ile seçtiğimiz Doğu Sanayi Sitesi' nde yürüttüğümüz çalışmada araştırma bölgemizde bulunan 195 işletmeden araştırmaya katılan 164 işletmenin birinde.1979 tarihinde. 1 sekreter. part-time çalışan KBB uzmanı ile devamlı gündüz çalışan bir yüksek hemşire. 1994' de İLO' nun Uluslararası Çocuk Emeğinin Sonlandırılması Proje (IPEC) kapsamında Doğu Sanayi Site' inde kurulan sağlık merkezi' nde 3 hekim. 1992 tarihinde Gürhan Fişek tarafından özel limited şirket olarak Ankara OSTİM ve Sincan' da. İşletmeye gelen ek maliyet yüzünden İOSB üyelik düzeyi genelde düşük bulunmuştur.10. 1 laboratuar teknisyeni. 1 personel ve bir iş güvenliği uzmanı çalışan erişkin ve çocuklara hizmet vermektedir (11). SA-Ortak Sağlık Birimi' nin işyerleri ile olan bağı her işyerinin İnsan Kaynakları Müdürleri ile İşçi Sağlığı-İş Güvenliği ve Çevre Uzmanları ile işyeri hekiminin oluşturduğu SA-Ortak Sağlık Birimi üst kurulunca sağlanmaktadır (26). abone olmayan işletmelerden gelen hastaların da ücret karşılığı muayene olabildiği bir sağlık birimidir.8' i metal işkolunda faaliyet göstermektedir. İzmir ve Denizli' de kurulan. tüm geliri abone olan işletmelerin aylık aidatlarından oluşan. Enstitü' nün ana hizmet amacı koruyucu hekimlik hizmetleri vermektir. 1 sağlık memuru. vardiyalı çalışan bir hemşire. 1 sağlık memuru. 3 sağlık memuru. 4-Sa-Ortak Sağlık Birimi. Metal iş kolunda iş kazalarının sıkça rastlanması. bir part-time çalışan işyeri hekimi (dahiliye uzmanı). Araştırmaya katılan işletmeler tekstil. koruyucu hekimlik hizmetlerini esas alan ve personel yapısının 1 doktor. Sabancı Holding' e bağlı ve İzmit Kentsa arazisi içinde bulunan şirketlerin 1997' de biraraya gelerek kurduğu bir İOSB' idir. SA-Ortak Sağlık Birimi' nde bir tam gün çalışan işyeri hekimi (sorumlu yönetici). 15. Çubuk Eğitim ve Araştırma Sağlık Grup Başkanlığı'na bağlı olarak kurulmuş olan. 1 şoför ve 1 hizmetliden oluştuğu bir sistemdir (4).

İş kazası sonucunda. aldıkları kadarı ile işyeri hekimlik hizmetlerinden memnun olmaktadır. Bu hizmetin kapasitesinin arttığı oranda memnuniyet yükselmektedir.87. Üye olmayan işletmelerden 31' inin İOSB den kendi istekleri doğrultusunda.0) kişiden 31'i (%9. İOSB' nin toplumun genel yapısına uygun olarak işletmeciler ve çalışanların beklentileri doğrultusunda kullanıldığını göstermektedir.8) ve periyodik muayene hizmeti (%93. 283 sigortalı çalışandan 251' i (%88.12) İOSB' den hizmet aldıklarını söylemiştir. Araştırmaya katılan çalışanlardan 139'u (%49. çok sınırlı bir düzeyde kalan sağlık eğitimi "tedavi edici hizmet" konumunda olmaması gereken işyeri hekimlik hizmetlerinin.001). Araştırma bulgularımız işyeri hekimlik hizmetlerinin sınandığı çalışmalarda belirtilen yüksek düzeydeki poliklinik ve periyodik muayene hizmetleri açısından paralellik göstermektedir (4. Araştırmamızda iş kazası sıklığı %15. düşük aşılama düzeyi. İOSB ve İSB' nden öncelikle tedavi (%95. Verilen işyeri hekimlik hizmeti çalışanları memnun etmektedir.9). böyle bir merkezden gereğinde alınan acil müdahale ve tedavi hizmetleri oluşturmaktadır. Çalışanların başvurdukları farklı sağlık birimlerinden aldıkları sağlık hizmetlerjnden memnuniyet düzeylerinin dağılımları arasında çok ileri derecede anlamlı farklar bulunmuştur (p<0. Yolsal(29) da saptadığı bulgularla çalışmamızı desteklemektedir.9) sigortasız çalışmaktadır. en sık başvuru nedenlerinin de ilkyardım. İOSB' i ve özel sağlık hizmetleri kişileri beklenenden yüksek düzeyde memnun etmiştir.82).Üye olan işletmeler. site yakınındaki özel sağlık birimlerinde acil müdahale yapılmakta ve iş kazası burada tedavi 158 .1) çalışan mevcuttur. Üye olmayan işletmelerin yöneticilerinin sağlık hizmeti beklentilerini. hastalık muayene ve tedavisi olduğu saptanmıştır. ücret karşılığı hizmet aldıkları. koruyucu hekimlik hizmetleri alanmda yetersiz kaldığını göstermektedir. İşe dönüş muayeneleri ve rehabilitasyon hizmetlerinin işyeri hekimlik hizmeti içinde verilmediğinin görülmesi. Sonuçlar. ilkyardım (%91. işe giriş muayeneleri ve periyodik muayenelerin yapılması. Araştırma kapsamındaki 314 çalışandan üye olmayıp İOSB' den hizmet alan kişi sayısı 12' dir (%3.92) kişi özel sağlık hizmetlerini en az bir kere olmak üzere kullanmış olduklarını ifade etmektedir. SSK Sağlık Tesisleri' nden memnuniyetin oldukça düşük olduğu saptanmıştır.4) İOSB' ne üyedir. Üyelerden 135'i (%97. 207 (%65.9) almaktadır. İSB' den hizmet alan çalışanların hizmetten orta derecede memnun oldukları gözlenmiştir.1 düzeyinde bulunmuştur. 24). İSB' nden hizmet alan sadece 16 (%5. Tüm olumsuzluklara karşın. Bu hizmeti alanlar.697) SSK sağlık tesislerinden sağlık hizmeti aldığını belirtmiştir. çalışanlara kişisel koruyucu kullanımının özendirilmesi gibi koruycu hekimlik hizmetleri açısından İOSB' nin önemli bir fonksiyona sahip olduğu görülmektedir. Araştırma kapsamında çalışan 314 (%100.

Çalışanların kolay ulaşabilecekleri. sosyolog. yapılacak yasal düzenlemelerle sanayi siteleri. ÎOSB' nin temel hedefi primer sağlık hizmetleri olmalıdır. Devlet tarafından uygulanacak teşvik politikalarının belirlenmesinde. Böylece SSK verileri ile arada çok yüksek bir fark oluşmuştur (21). Kanun ve tüzükler farklı iş kolları için tekrar düzenlenmelidir. proje aşamasmda. İSB ve İOSB arasındaki farklı düzenleme ve hizmetin boyutu bu gerekliliği ortaya koymaktadır. Sigortalılar ile sigortasızlar arasında iş kazası oluşumu açısından da anlamlı bir fark bulunmuştur. Küçük işletmelerin sahip olduğu kısıtlı ekonomik kaynaklar. sekreter. yardımcı personel ve şoför bulunmalıdır. Özellikle İOSB' nde çalışan ekip içerisinde işyeri hekimi. işyerlerine yakın bir İOSB kurulmasını planlamaya zorunlu tutulmalıdır. İOSB' nin bütçesi site yönetimince finanse edilmelidir. nitelikli koruyucu hizmetlerin sunulduğu. iş güvenliği uzmanı. Bu işletmeler için işyeri hekimlik hizmeti uygulamaları açısından işverene daha düşük bir maliyet getireceğiden İOSB' lerinin kurulması en uygun çözümdür. iş sağlığı hemşiresi. psikolog. denetimlerin yapıldığı. ÎOSB personelinin iş sağlığı konusunda sürekli eğitimi sağlanmalıdır. işyeri ortam koşulları. uğradıkları zararlara ilişkin uzman hekimlerin çalıştığı. kapsamlı bir İşyeri Sağlık Birimi istedikleri saptanmıştır. site sınırları içinde. ücretsiz hizmet alabilecekleri. işletme içinde bağımsız bir İSB kurulmasını imkansız hale getirmektedir. ÖNERİLER İş sağlığı ve iş güvenliği konusu çalışanların sağlığı olarak ele alınmalı. Küçük ölçekli işletmeler mutlaka organize sanayi sitelerinde toplanmalı. Araştırmamızda da. İş kazası sıklığı metal işkolunda yüksek olduğundan çalışanların yüksek düzeyde sigortalandıkları saptanmıştır. 159 . işletmelerin işyeri hekimlik hizmeti organizasyonları da dikkate alınmalıdır. İşyeri hekimlik hizmetleri hakkında işveren ve çalışanlarının bilinçlendirilmesi sağlanmalı. iş kazası tedavi edilerek SSK' ya bildirilmemektedir.edilebilecek durumda ise. kanun ve tüzüklerde yapılacak değişiklikler ile çalışanlarının sayısına bakılmaksızın tüm işyerlerini kapsamalıdır. işyerinde alınan sağlık güvenlik önlemlerinin düzeyi. bu hizmetler içinde aktif rol oynamaları için gereken düzenleme yapılmalıdır. Küçük ve orta ölçekli işletmelere yönelik çalışmalar ve destekler ekonomik ağırlıklı olmanın ötesine geçmelidir. İşyeri hekimlik hizmetlerinin multidisipliner bir ekip çalışması olduğu unutulmamalıdır.

T. s. Toplum ve Hekim Dergisi.. Ankara.59-68. . (ed.: Dr. Yüksek Öğrenim Kurulu Matbaası. Ekin. 9-10. Çev. mühendislik bilimlerinde. profesyonel eğiticilerce oluşturulmalı. Sayı: 28. Ankara. Hacettepe Üniversitesi Halk Sağlığı Ana Bilim Dalı Yayın No:86/38. Doktora Tezi.) T. TTB Yayını. 2. M. Eylül 1995. Ankara. M.1997.7-47.. 15 Yaş Altı Çalışan Çocuklar İle Aynı Yaş Grubundaki Okuyan Çocukların Sağlık ve Sosyal Yönden Karşılaştınlması.Çalışanların sağlık eğitimleri profesyonel bir düşünce ile verilmeye başlanmalıdır. Yayın no:30. 3. lisans üstü eğitime başlanmalıdır. N. Murat Civaner.. 1993. Akbulut. hemşirelik okullarında ve endüstri ile ilgili her türlü meslek eğitiminde lisans düzeyinde. 8. Eren. Simge Ofis Matbaacılık. 4. bs. 6. Şubatl998. 2. TÜGİAD Yayım. 1996. İşyerinde sağlık risklerini araştırarak saptayan ve bu risklere göre alınacak önlemleri işkollarına göre ortaya koyan İş Sağlığı Enstitüleri' nin kurulması gerekmektedir. Akbulut. Herkes İçin Sağlık' ta Yenilenmiş Strateji: 21. 2000'li Yıllara Doğru Türkiye'nin Önde Gelen Sorunlarına Yaklaşımlar: XII-KOBÎ' 1er.. 3 3-37. hekim ve iş güvenliği uzmanları ile birlikte ekip halinde sunulmalıdır. 11.. Küçük ve Orta Büyüklükteki İşletmeler (Problemleri ve Çözüm Önerileri).. îşle İlgili Hastalıklarjşyeri Hekimliği Ders Notlan. s. Cilt: XII. Aydemir. İşyeri Hekimliği. Bu suretle gerek enstitüler gerekse üniversiteler kanalı ile yapılan eğitim ve araştırmalarla "İş Sağlığı" bilincinin oluşmasında gerekli olumlu katkı sağlanmış olacaktır. 1994. Fırat. 57-62. İstanbul. Tisamat Matbaacılık. KAYNAKLAR: 1. işveren ve işçi temsilcilerinin aktif görev yapacakları. M. 160 . Çalışma Ortamı Dergisi. T. İçin Taslak Politika. S.. Yayın No: 017. Akbulut. İstanbul. Sistem Yayıncılık. Fırat. 9-10. görev ve yetkileri ile yapısı mevcut yasal düzenlemelerden farklı olmayan İşyeri Ortak İşçi Sağlığı İş Güvenliği Kurulu' nun (İOİSİGK) oluşturulması yasalarla zorunlu kılınmalıdır. Ankara. 1986. Marmara Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü Halk Sağlığı Ana Bilim Dalı.381-398. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı İşçi Sağlığı Daire Başkanlığı. M. Can Matbaası. İstanbul.1996. Sayı: 81. Civaner. AB' ne Üye Ülkelerin Sosyal Güvenlik Sistemleri İçinde İş Kazası ve Meslek Hastalıkları Sigorta Hizmetleri. s. Gelişen Ülkelerde ve Türkiye' de Bir İstihdam Politikası Olarak Küçük Ölçekli İşyerlerinin Teşviki. s. 10. 2. TTB Yayım.. Programlar. O. Tisamat Matbaacılık. 1992. Yenice İş Sağlığı Merkezi 1980-1985 Yılları Çalışmalarının Değerlendirilmesi. Bilir. İşyeri Hekimliği Ders Notlan. İşçi Sağlığı Prensip ve Uygulamaları. N.yy. Demiröğen.. bs. İşçi Sağlığı ve Güvenliği ile İlgili Genel Bilgiler. s. K. İstanbul. 5. Ankara. Erzurum Ticaret ve Sanayi Odası Yayın No : 1996-1.. N. 9. Erdoğan. 1998. İOSB' lerinin çalışmalarını destekleyici ve denetleyici rol üstlenecek. 7. Tıp fakültelerinde... 1998. "İş Sağlığı" dersleri konmalı. Yayın No: 1993-34.

... EGS Bank Yayınlan No.247-271.. Taşyürek. 1996. Sorunlar ve Öneriler. 16. 21. Toplum ve Hekim Dergisi. Stuttgart. s. s... H. G.... Tabuk. s. 1. SSK 1996 İstatistik Yıllığı. 1991. Yolsal. Ankara. s. İşyeri Hekimlik Uygulamalan. 17. 1998.20-36. Med Sei.12. 1997. Sanayileşme Sürecinde Küçük ve Orta Ölçekli İşletmeler.. 29.. 5-6 1998. H. 27. Ankara. 15. Ulusal İşçi Sağlığı Kongresi Kitabı içinde. Preventive Services in Occupational Health and Safety in Europe: Developments and Trends in the 1990s.371-380. s. 28. 1993. Ankara.. s. Ankara. N.493-496. Sayı: 80. Ersoy. Akkurt. Küçük ve Orta Büyüklükteki İşletmeler ile Büyük Ölçekli Kuruluşlan Kapsayan İşyeri Ortak Sağlık Birimi. 3. 19. İstanbul. S. A. Gesuntheits. M. Maya Matbaacılık. Büyük Larousse Sözlük ve Ansiklopedisi içinde.7-10. 20.Ü. Türk Tabipleri Birliği İşyeri Hekimliği Uygulamalanjş Hekimliği Ders Nottan. bs. Yayın no:593. Karadağ..und Arbeitsschutz in kleineren und mittleren Unternehmen.. Isr J. Sağlık Bilimleri Enstitüsü Bilim Uzmanlığı Tezi. Kentner. s. s. Sayı: 3. 1996. Yayın no:594. Ankara. 161 . SSK Genel Müdürlüğü. Tonguç. Pines. T.21-51. 3. 185-189. Karataş. SSK Genel Müdürlüğü. Halk Sağlığı Doktora Tezi. Yetki Analiz ve Öneriler. Dr. Gentner Verlag. s. B. CiltXX. 1998. Cilt: XII.. et al. S. 23. 1993. Müftüoğru. TTB Yayım.. Ankara. S. 24. bs. 7-8. A pilot occupational health service for small enterprises: first year experience. Hukuki Yönden İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği. 1997. SSK 1996 Yıllık Faaliyet Raporu. Walters. İkiz Ofset. Maya Matbaacılık. s. İşyeri Hekimliği ve Kocaeli Bölgesinde İşyeri Hekimliği Uygulamalan. Güner. Ankara Siteler Sanayi Bölgesinde Küçük ve Orta Ölçekli İş Yerlerine Yönelik Ortak Sağlık Birimi Oluşturulması İçin İşveren Yaklaşımı. TTB Yayını 3. Meslek Hastalıklarının Tespit Edilememesinin Nedenleri ve Doğurduğu Sonuçlar.. 1997. 25. M. Cilt: XIII. 1992. İtalya' daM İncelemelerin Raporlan ve İş Hekimliği Esaslarına Göre İş Sağlığı Merkezleri' ni Geliştirme Tasansı.. Şeref.. Tisamat Matbaacılık. Süzek.. Veli Yayınlan. 1997.7-16. int. 13. 1974. Almanya.İstaribul Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Ana Bilim Dalı. O. Sayı: 28(8-9). S. Ankara.1343. s. Health Services. îşçi Sağlığı ve Boyuttan. Sirer. Sayı: 12.. m. İş Hekimliği Ders Nottan içinde. İnterpress Basın ve Yayıncılık. İş Güvenliği ve İşyerinde Tıbbi Hizmetler. İş Hekimliği Ders Nottan içinde. Ş.the Givat Shaul project.682-687. Ankara. İşyeri Hekimliği Ders Nottan içinde. Maya Matbaacılık. 1997. 26. Cilt: XXVII.1997. İÜ. K. İşler H. Arbeitsmedizin-Sozialmedizin-Umweltmedizin. 1986. İş Hekimliği ve Meslek Hastalıkları Konularında Finlandiya. 2.10509. 380-383. E. 14. İstanbul. Fişek. s. TTB Yayım. SSK Genel Müdürlüğü Yayın No: 218. Toplum ve Hekim Dergisi.. 18. 1993. 22. Sayı: 2. Beşer. J. Türkiye' de Küçük ve Orta Ölçekli İşletmeler. bs. 1.659-666.315-328. Sigorta. İkiz Ofset. TTB Yayını. E. bs.

162 .

İş Kazalarına Genel Bakış Ve Analiz Ülkemizde. bu işletmeler için "işyeri ortak sağlık birimleri'nin" kurulması zorunlu hale getirilmelidir. Türkiye'de her yıl iş kazalarında 1500 kişi yaşamını yitirirken. Ekonomik anlamda yalnızca SSK'ya maliyeti 14 trilyonun üzerinde olan iş kazalarının. SSK istatistiklerinden istifade ile. Türkiye'deki iş kazalan smıflandmlarak kısaca analiz edilmiş ve alınabilecek ilgili önlemler sunulmuştur. İSİG ile illgili tedbirlerin uygulanmasında önemli güçlüklerle karşılaşılmaktadır. iş kazalarının azalacağı bir gerçektir. Türkiye'nin Avrupa Birliği (AB)'ne girmesi ve "toplam kalite yönetiminin" teşviki İSİG bakımından yerindedir. Giriş Sosyal Sigortalar Kurumu (SSK) İstatistiklerine göre. üzerine ciddiyetle gidilmesiyle. hatta konu ile ilgili bu günki düzenlemelerin yeterince uygulanmasıyle dahi olumlu yönde değişecektir. Sanayileşme aşamasında gelişmeler kaydeden Ülkemiz'de. Bu itibarla. Bunlar iyileştirildikleri ölçüde.TÜRKİYE'DEKİ İŞ KAZALARINA GENEL BİR BAKIŞ Talat TEVRÜZ Makina Fakültesi İstanbul Teknik Üniversitesi. tüm ülke ekonomisine olan maliyetinin ise. 2. Bu çalışmada. İSÎG konusunda tek istatistikî çalışma yapan kurum olan SSK'nın yayınladığı "istatistik yıllıkları" incelenerek. Küçük işletmelerde. Bu çalışmada. dünya'da ise üçüncü sırada yer almaktayız. konunun Ülkemiz'in öncelikli sorunlarından biri oklarak kabul edilerek. bu işkolunda İSİG çalışmalan yoğunlaştmlmalıdır. Sosyal Sigortalar Kurumu (SSK) istatistiklerinden istifade ile. Türkiye Tel: 0212 2931300-70/2471 Fax: 0212 2450795 Özet Ülkemiz'de iş kazalarının sebepleri çok yönlü ve çok çeşitlidir. Genç ve tecrübesiz işçilere işçi sağlığı ve iş güvenliği (İSİG) çalışmalarında ağırlık verilmelidir. çalışan işçinin ruh ve beden sağlığına kadar bir çok nedenler sözkonusudur. Ülke'nin sosyo-ekonomik politikasından başlayarak. iş kazalarında Avrupa ülkeleri arasında birinci. her yıl karşımıza çıkan bu ürkütücü tablo. 3000' den fazla kişi sakat kalmakta ve her yıl ortalama 2 milyon kadar iş günü yitirilmektedir [1]. İmalat işkolunda daha fazla kaza olduğundan. İşçi sağlığı ve iş güvenliği (İSİG) nin çalışma yaşamındaki gelişmelerle ve Ülkemiz'in sosyo-ekonomik durumu ile yakından ilişkili olduğu açıktır. Türkiye'deki iş kazaları sınıflandırılarak kısaca analiz edilmiş ve alınabilecek önlemler sunulmuştur. İstanbul. çok daha büyük olduğu açıktır [2]. Özel sektör kuruluşlannda iş kazaları. aşağıdaki neticelere ulaşılmıştır [3-6]: 163 . 1. kamu sektöründekilere nazaran daha az olduğundan özelleştirmeye hız verilmesi İSİG açısından olumludur. Gerçeği tam olarak yansıtmayan bu rakamlara göre dahi.

Görülmektedir ki. Çünkü. Son saatlerdeki kazaların sebepleri de.30'a düşmesi. 1994'te%73. toplam kalite yönetiminin İSİG çalışmalarında etkili olduğunu beyan etmişlerdir.7 gibi çok yüksek bir değere ulaşmıştır. Ayrıca. bilgi ve tecrübe eksikliği olarak belirtilebilir. Diğer taraftan. çalışan işçilerin iş konusunda eğitimsizlikleri. dikkat kaybı. özelleştirmenin de İSİG konusunda etkili olduğunu düşünülebilir.4. öncelikle küçük işyerleri için işyeri ortak sağlık birimleri zorunlu hale getirilmelidir. işletmelerde batili anlamda İSİG kuralları oluşumu ve tatbiki fikrini yaygınlaştırmıştır. Büyük ve nispeten büyük işletmelerde (50'den fazla işçi çalıştıran iş yerlerinde). İlk adım organize sanayi sitelerinde atılabilir.65 olmaktadır.7'dir. dolayısıyla kurallara dikkat etmelerinden ve İSİG konusunda ulaşılan bilinçlenmeden kaynaklanmaktadır. 1986'dan 1996'ya kadar sürekli artarak %72. kazaların toplam kazalar içindeki payının 1986'da %41. kazalarının meydana geldiği iş saatlerine göre dağılıma bakıldığında (Çizelge 2). Avrupa Birliği (AB) gümrük birliğine girilmesi de. ve 8. > İş. 50 veya daha fazla sayıda işçi çalıştıran işyerlerinin işyeri sağlık birimleri kurmalarını zorunlu kılmaktadır. Nitekim. 164 . Bu durumu 1996 yılı için incelersek. 7. Bu itibarla. Maddesi. özelleştirme ile beraber işletmelerde işçi sayısı azalmakta. 50'den az işçi çalıştıran işyerlerinde ki kazaların toplam kazalar içindeki payı. Bu oranlar 1992'de %61. büyük kurumların çoğu yabancı ortaklarla çalıştıkları için. 6]. Bu işyerlerinin toplam kazalar içindeki paylan.4 ve 1996'da %72.7. Daha az sayıda işçi çalıştıran işyerlerinde ise. ve 8.48. bu isteye bağlıdır. dikkat azlığı. Diğer çalışma saatlerinde kazaların sayısında büyük bir azalma vardır. kazaların 1 ile 50 arasında işçi çalıştıran işyerlerinde daha fazla olduğu görülmektedir. otomasyona geçilmekte ve en önemlisi yüksek teknoloji kullanılmaktadır. iş kazası oranlarının bu kadar yüksek olmasının en önemli sebepleri. işyeri küçüldükçe İSİG sorunlarının artmakta olduğu SSK istatistik yıllıklarındaki verilerden anlaşılmaktadır [3. Ayrıca.9. vücudun ve beynin normal çalışma temposuna ulaşmasının uzun sürmesidir. Halbuki. 1988-89-90'da %56. İş Kanunu'nun 6. 1986'de %58. Diğer taraftan. diğer saatlerin payı ise %9. batılı anlamda iş güvenliğini de işletmelerine yerleştirmek durumunda kalmaktadırlar. yorgunluk. yüksek teknoloji kullanılmasından. 1995'te %73.17'dir.49. yapılan işten sıkılma olarak açıklanabilir. Az miktarda işçi çalıştıran işyerlerinde.52 iken 1996'da %27. saatlerin payı % 15. işçilerin konularında uzman ve eğitimli olmalarından.34. ekonomik bakımdan güçsüz oldukları için malî külfetinden dolayı İSİG'in gerektirdiği tedbirleri almak istememeleri. İlk saatlerde kazanın bu kadar yüksek olmasının en önemli sebepleri. kaza tarihinde işyerinde çalışan işçi sayısına göre dağılımına bakıldığında (Çizelge 1). saatlerdir. imalat işkolunda faaliyet gösteren dört büyük işletmede yapılan bir mini ankette [7].İş kazalarının. kazalar en çok ilk 4 bilhassa ilk 1 saat içinde olmaktadır. Kazaların en çok olduğu ikinci saat dilimi ise 7. işe hemen adapte olamama. Bu işletmeler. Ülkemiz'de küçük işletmeler üretim sistemimize hakimdirler. 1987'de %57.01. ilk 4 saatin kazalar içindeki payı %75. bu işletmelerin. 1993'te %72. son senelerde büyük ilgi gören "toplam kalite yönetimi de" yukarda sayılan hususları gerçekleştirmede zorlayıcı bir unsurdur. düşük kaza sayıları ve sıfır ölümle karşılaşılmıştır.

433 2.758 188 7.726 2.818 6.640 2.057 12. Meydana geldiği iş saatlerine göre iş kazaları İŞ SAATLERİ 1.575 37.468 16.624 35.SAAT 9.530 13.960 86.014 10.878 11.399 4.210 4.960 86.100 7.601 37.222 65.726 6.066 44 0 1994 34. 1 165 .551 5.56.SAAT 6.980 12.660 12.007 44.146 5.037 11.521 14.SAAT 4.130 5. 3 ay ile 1 yıl arasındaki kazaların payı %24.SAAT 5.071 3.858 14.011 10.339 10.006 9.804 17.464 109.302 139.034 18.794 9.608 9.300 5.464 109.493 7.264 12.404 12.881 0 7.594 2.44.SAAT 3.259 4.ŞAAT 2.927 6.398 6.09.807 Çizelge 2.886 6.741 72 0 1996 8.928 6.829 7.011 5.İş kazalanmn sigortalının hizmet süresine göre dağılımı incelendiğinde görülmektedir ki Çizelge 1.129 9.686 11.087 87.345 8.623 0 35.205 17 0 40.961 7.121 7. lyıl ile 5 yıl arasındaki kazaların payı %29.219 4.SAAT+ BİLİNMEYEN TOPLAM 1992 20.059 4.237 11.618 11.111 9.328 7.47'dir.588 8.067 '35.396 0 1992 1993 1994 1995 1996 139.581 9.411 9. 1986'da.435 7.807 (Çizelge 3). İşyerinde çalışan sigortalı sayısına göre iş kazaları SİGORTALI SAYISI 1-3 4-9 10-20 21-50 51-100 101-200 210-500 501-1000 1001+ BİLİNMEYEN TOPLAM 40.166 9.676 33 0 92.814 4.073 4.235 14.030 1993 15.53.563 92.087 1995 10. 3 ay ile 1 yıl arasının payı ise %25.559 35.467 6.587 6.SAAT 8. 1 gün ile 1 ay arasındaki hizmet süresi için kazaların toplam kazalar içindeki payı %16.SAAT 7.542 0 8. 1 gün ile 1 ay arasının payı %16.545 9.118 3.483 2. 1990'daki durum ise. 5 yıl ve daha fazla hizmet sürelerinde ise kaza payı %29.563 87.882 7.073 6.511 2.508 11.

1996'daki durum ise. 16-90 gün arasının payı %19. 4-15 gün arasının payı %61.304 10. 5 Çizelge 3. 1996 yılında ise 1.9.087 87.509'dur.194 adet. 1996 yılına kadar ise azalarak 1.579 5.4'tür. Hastanede geçen sürelerin azalması.774 9.366. Toplam iş göremezlik süresi 1986 yılında 2.3'tür.563 yıldan sonrasının payı da %24. Çeşitli dalgalanmalar göstererek 1990 yılına gelindiğinde hastanede geçen süre 122. aşağı yukarı aynı kalmaktadır.359 1992 1993 1994 1995 1996 19. artan bir seyir izleyerek 1990'da 2.208 14. Sigortalının hizmet süresine göre iş kazaları SİGORTALI HİZMET SÜRESİ İGÜN 2-7 GÜN 8-30 GÜN 1-3 AY 3 AY-1 YIL 1-2 YIL 2-5 YEL 5-10 YIL 10+YIL BİLİNMEYEN TOPLAM 673 3. bu oran pek azalmamakta.575 30.355 694 1. sanayide daha az tehlikeli teknoloji kullanıldığının ve iş eğitiminin arttığının belirtisi olabilir. 1996 yılında ise 63.440 22.952 20. 91-365 gün arasının payı ise %3.488 26.30'dur.457 11.089 10.47.793 0 576 1. 1986'da hastanede geçen kısmı 117.980 10.255 5.019 8.57. işçilerin kaza olsa bile dikkatli davrandıklarının. 1990 yılında.775. Kazalarda en yüksek oran 1 yıl ile 5 yıl arasında çalışanlarda görülmektedir. 1996'da kaza geçiren bir işçi ortalama olarak 10 hafta işten uzak kalmaktadır.yıl ile 5 yılın payı %31.807 139.645 17. 1996 yılında 0-3 gün geçici iş göremezliğin payı %15. yırtıklar ve yaralar meydana getiren kazalar 50.264 11. 1 yıl ile 5 yılın payı %29.251 4. deri sathını bozmayan kontuzyon ve çürükler meydana getiren kazalar 166 .44'tür.488. 1986 yılında 2.86. en çok anzalar olarak.81.630 16.937 gün. 5 yıldan sonrasının payı da %27.039 15.031 gün olmuştur.064 11.285 gün olmuştur.248.611. 91-365 gün arasının payı ise %2.009 gün.413 11. Ayakta geçen süre ise.318 4.355 19.668 21.921 23.888 745 850 1. düşük bir artış hızıyla 1990'da 2.258 9.705 17. İş kazalarının arızanın mahiyetine ve vücuttaki yerine göre dağılımına göz atıldığında.606 10. Bu sonuçlara göre. 3 ay ile 1 yıl arasının payı ise %26. 16-90 gün arasının payı %27.647 0 0 0 92.373 12. 1 gün ile 1 ay arasının payı %8. Bu.828 9.960 86.548 gündür. 0-3 gün arası geçici iş göremezliğin toplam kazalar içindeki payı 1990 yılında %17.464 109.674 23. Toplam iş göremezlik süresinin.07.057 gündür. Bu. 4-15 gün arasının payı %53.03.640 16.026 11.316 gün olmuştur.712. sathî travmatizma.61.150 13.886 14. Kişilerin çalıştıkları işlerde hizmet süreleri artıkça kazaların azalması gerektiği halde.5. İş kazalarının geçici iş göremezlik sürelerine göre dağılımına baktığımızda (Çizelge 4).072 gün.981 488 1.

1996 yılında %3. bu yaş gurubunda meydana gelen kazalarrda önemli bir artış olmuştur.749.807 1992 1993 1994 1995 1996 2. eklemlerde bitişik adalelerin burkulması ve neticelerinde 9. 1996 yılında ise %29.285 7.364 936 333 92.684 13. 1995'te %%0.036. 1995 yılında %24.318 1.15'i.280 1.017 63.9'dur.716 23.775. 1996 yılında kazalann en çok olduğu ilk beş şehir ise şunlardır: 1.431. düşmeler %7. Görüldüğü gibi.513 41. İstatistikler aynntıh olmadığı için kazalann asıl nedenleri anlaşılamamaktadır.368 8.352 2.654 2. 45-55 yaşlan arasında ki dağılım.374 26. bir menfeze giren yabancı cisim tesiri de 5.398 74.562 39.060 854 257 87.26'dır.301 12. yanmalar %0.015 22. biraz dikkat gösterilmesi sonucu olmayabilecek kazalar olduğu.374 1.545. 1996 yılında %22.031 2.017. 25-35 yaşları arasında ki dağdım. Kazalann daha çok.292 9. 5.39.712. 4.11'dir. 167 .22.890.710 7.152 2.98.874 31. Kocaeli 5.914. 3545 yaşlan arasında ki dağılım ise. 1994 yılında %45.316 getirdikleri arazlardan belli olmaktadır.675.16.05.167 14.905 1.203 1.858 2. 1995 yılında %4. 1996'da ise kazalann %1. 1994 yılında %29.286 18.464 7.15. Geçici iş göremezlik sürelerine göre iş kazaları GEÇİCİ İŞ GÖREMEZLİK SÜRELERİ (GÜN) 0 1-3 4-7 8-15 16-30 31-90 91-180 191-364 365+ TOPLAM İŞ GÖREMEZLİK SÜRELERİ TOPLAMI HASTANEDE AYAKTA 82.178 6.978 22.252 10. 1994 yılında %16. 1994'te kazalann %0. İstanbul 14.02 ve 1996 yılında %42.75'tir.96.087 8.061 11.459 adettir.Manisa 4.031. 1994 yılında %6.820 181.322 858 251 109.464. 14 yaşın altında.825.239 30. yanıklar meydana getiren kazalar 9.540 14.6.854.554 15.2'si meydana gelmiştir.18.958 2.312. 1995 yılında %45. 3. İzmir 12.030 9. kazalann başlıca nedenleri.563 6.083 1.467 2.461. 1995 yılında %25.040 24.45'tir. İş kazalan ile "meslek hastahldannm" sigortalılann yaş gruplarına göre dağılımına bakıldığında (Çizelge 5).079 340 139.63.220 1.59'u. vücutta meydana Çizelge 4.527. 2.347 13.116 9.110 842 273 86.573 25.960 6. 15-25 yaşlan arasmda ki dağılım yıllara göre incelenirse.132. Bursa 5. makinelerden ileri gelenler %7. motorlu taşıtlar %1. 1990 yılında.685 1.692 88.

780 1. 1996 yılında 29'a düşmüştür. Sigortalıların yaş guruplarına göre iş kazaları ve "meslek hastalıkları" YAŞ GURUPLAR I -14 15-19 20-24 25-29 30-34 35-39 40-44 45-49 50-54 55-59 60+ TOPLAM ORTALAM AYAŞ Kazaların işkollarına göre dağılımı Çizelge 6-8 de verilmiştir.707 2.3'ünü oluşturmaktadır (Çizelge 8).783 6. kaza sıklık ve genel kazalanma oranlarında düşme olmasına rağmen. Çizelge 5.935 168 .335 19.Çizelge 5'ten görüldüğü gibi.566 13.75'e yükselmiştir.498 1.807 iş kazası olmuştur ki. 1996 yılında büyük bir artış olmuştur. bu.139 349 306 30 93.774 1.742 746 987 32 7.004 olup. 15-25 yaş arasında kaza geçiren işçilerin oranı ise 1994'te %16. 1993'ten 1996'ya kadar imalat işkolundaki kazalar incelendiğinde. inşaat işkolunda 11. maalesef kaza ağırlık oranında önemli bir düşüş olmamıştır.816 21. ülkemizde inşaat işkolunda 1993'ten 1996'ya kadar meydana gelen kazalar incelendiğinde.6'sı dır (Çizelge 7).661 2. bütün kazaların %62'sini oluşturur (Çizelge 6).558 18. Çizelge 7'den görüldüğü gibi.367 88.831 20. Bu durum gene de olumlu bir gelişme olarak kabul edilebilir. kazaların %10. kaza ağırlik oranında 1995 yılma kadar bir düşüş yaşanmakla birlikte. Çizelge 6'dan görüldüğü gibi.722 4. 1994 yılında ortalama yaş 32 iken.772 10. kaza sayısı 9.065 7.171 866 276 181 87.231 16. Nitekim.765 18. kazaya uğrayan işçilerin yaş ortalamasında seneler itibariyle bir düşüş vardır.258 14. bütün kazaların %13v.257 521 7. kaza sıklık ve genel kazalanma oranlannda önemli bir düşüş görülmesine rağmen. 1996 yılında imalat işkolunda 53. Aynı yıl. Bu rakamlar.6'dan 1996'da %29. Buna rağmen genel bir iyileşmenin 143 4. gençlerimizi iş güvenliği konusunda gerektiği gibi bilirıçlendiremediğimizi göstermektedir.922 29 1994 1995 1996 11.822 20. Bu.776 iş kazası olmuştur.196 12.400 19. Maden işkolunda ise.

819.361 411.776.kaza sayısında bir artma.776 52 1. Bu durumda.059 949. Bu durum.613 829. kaza sıklık oranında sürekli bir artma.0135 2.517 769.580.243 338.933 1.82 1. Çeşitli işkolları için genel bir değerlendirme yapılacak olursa.822 11.kaza sayısında bir azalma görülmektedir.00842 12.854 65. Ülkemiz'de imalat işkolunda meydana gelen iş kazaları 1993 ÖLÜMLER İŞÇİ SAYISI KAYIP İŞGÜNÜ KAZA SAYISI ORTALAMA ÇALIŞMA SAATİ KAZA ADIRLIK ORANI KAZA SIKLIK ORANI 17.95 0. 50. Ülkemiz'de inşaat işkolunda meydana gelen iş kazaları 1993 ÖLÜMLER İŞÇİ SAYISI KAYIP İŞGÜNÜ KAZA SAYISI ORTALAMA ÇALIŞMA SAATİ KAZA ADIRLIK ORANI KAZA SIKLIK ORANI 12.6018 0.535 47. maden işkolunda 1993'ten 1996'ya kadar olan kazalar incelendiğinde.068.36 0.029.153 1.689 1.0063 11.789 0.106 17.2 576. kaza Çizelge 6. maden işkolu hariç.869 1. bu işkolunda -çalışılan saat başına. neticede az da olsa bir düşme görülmektedir.560 46.061 48.701 242 1994 185 1995 187 1996 312 976. kaza ağırlık oranında ise bir dalgalanma olmakla birlikte. ciddi neticeler doğuran kazalarda ise -çalışılan saat başına.8 12.0141 ORANI Çizelge 7.0359 0.582 324. diğer işkollarındaki nin aksine.2 55.75 ORANI 7.803 1.5 49.07 0.5 169 .95 GENEL KAZALANMA 0.7 13.845 50.3 5.648.527 0.413 53.75 0. bu işkolunun özelliğinden kaynaklanabilir.0079 0.008 5.36 2.18 464 421 1994 1995 348 1996 555 14 0.807. Çizelge 8'den görüldüğü gibi.7 53.mevcudiyeti görülmektedir. Ülkemiz'de.85 1.692 852.991 49.138 388.0125 GENEL KAZALANMA 0.

Çizelgeden görüldüğü gibi.480 işçi çalışırken. Bu konuda bir çalışma kaynak [8] de sunulmuştur.77 10. 1996 yılında ise. işçi sayısı 902.460 Mukayese için çalışılan saat başına değerler kullanılmalıdır.9 1995 99 8. maalesef ölümlerde oldukça yüksek bir artış gözlenmiştir.5056 0.773'e.3612 0.08 0.555 46.004 47. Bu durum. 1995'e nispetle 1996'da kaza ağırlık oranlarındaki artış ve kaza sıklık oranlarındaki düşmenin az oluşu.473 kamu kuruluşunda 1. Bu noktada.721. Çizelge 8. Çünkü. kaza ağırlık oranında ise.115 64. 1996 yılında kazalarda 1995 yılındakine göre bir azalma olmuşsa da.723 211. özel sektöre ait işyeri ve işçi sayısında önemli bir artış olmuştur. kamu kuruluşu sayısı 24.552 100. Ülkemiz'de maden işkolunda meydana gelen iş kazaları 1993 ÖLÜMLER SİGORTALI SAYISI İŞ KAZASI KAYIP İŞGÜNÜ ORTALAMA ÇALIŞMA SAATİ KAZA ADIRLIK ORANI KAZA SIKLIK ORANI GENEL KAZALANMA ORANI Görüldüğü gibi.68 471 11. ülkemizde gümrük birliği ile beraber özel teşebbüs.6 52 59. kamu işyeri sayısı ve çalışanında bir azalma olurken.12 58. 1996'da 1993'te kine nazaran bir düşüş gözlenmektedir.656 özel kuruluşta 2.9 142.352 62.843 158.3 6. Ülkenin içinde bulunduğu ekonomik kriz sebebiyle ucuz ve vasıfsız işçi çalıştırmaktan kaynaklanabilir. kaza sıklık oranının azalması özelleştirmeye ve ülkemizde faaliyet gösteren kuruluşlar arasında özel kuruluşların oranının artmasına bağlanabilir. işçi sayısı ise 3. Çizelge 9 bir fikir verici mahiyettedir1.722 işçi çalışmaktaydı.bu düşme memnuniyet verici bir gelişmedir.899.sıklık oranında 1993'ten 1996'ya kadar sürekli bir düşme.076.569'a.11 9.300 78.2 1994 239 9. işletmelerinde daha yüksek teknoloji kullanmaya başlamış ve bu meyanda Batılı anlamda İSİG'i işletmelerine yerleştirme durumunda kalmışlardır.5356 0. Kaza sıklık ve ağırlık oranlarındaki -az da olsa. Çeşitli işkollarındaki. bir süreksizlik gözlenmekle birlikte. Batı'nın istediği kalite seviyesini yakalamak için.5622 12. 170 . 1993 yılında SSK'ya kayıtlı 25.7 1996 179 9.614'e yükselmiştir. 1996 yılında özel kuruluş sayısı 734. 1993 yılında SSK'ya kayıtlı 584.716'ya gerilemiştir.515 46.611 41. ülkemizin 1994'te içine düşmüş olduğu ekonomik krizden sonra 39.361 143.

634 3.973 1.455 2.516 1.732 2.492 TOPLAM İŞ GÖRMEZLİ K SÜRESİ 2. 3.776 1.459 1. Zira.149 1.960 86. ucuz ve vasıfsız işçi çalıştırmaktan da kaynaklanabilir.943 3.714. Bu işletmelerde sürekli ve ciddî kontroller yapılmalı ve takip edimelidir.625 2.027 1986 150. Yukarda sunulan istatistik! verilerin ışığında. bu saatlerde işçiler uyarılmalıdırlar.209 2.749.463 1990 155.563 1994 1995 1996 92. İSİG konusunda etkili tedbirler alınması halinde iş kazalarının azaltılabileceği gerçeğini ortaya koymuştur. İlk adım organize sanayi sitelerinde atılabilir.669 3. iş kazalarının azaltılabilmesi için aşağıdaki tedbirler alınmalıdır.642.821 1987 158.104 1.Kazalar en çok mesainin ilk saatlerinde ve sonlarında meydana geldiğine göre.191 919 1. Bu saatlerde müzik yayını vb.278 2.240 Küçük işyerleri için "işyeri ortak sağlık birimleri" zorunlu hale getirilmelidir.387 2.iş hayatının.433.769 1989 159.366.990 3.623.225 1. . İSİG çalışmalarında bu işletmelere ağırlık verilmelidir.292.075 1.631 1.087 89.280 975 1.057 2.836 1988 171.807 599 653 542 736 695 862 1.748 2.788.296.202 1.954 2.158 1.690 KAZAS HASTALIKLAR GÖREMEZLİ I K I 1984 152.714 2.573 2. .Küçük işletmelerde daha fazla kaza olduğu için.650 1985 148.565 1. Sonuç Ülkemiz'in İSİG ile ilgili durumu bizi karamsarlığa sevk etmemelidir.097 1075 1321 1. İSİG'in çalışma yaşamındaki gelişmelerle ve Ülkemiz'in sosyoekonomik durumu ile yakından ilişkili olduğu da unutulmamalıdır.318.052.464 1993 109.278 1992 139. yollarla işçilerin gevşemeleri önlenebilir.475 1.575.695 2. tüm dünya'da yaşanan deneyler.224 3.115 2.288 2. Çizelge 9.857 1991 130.219 2.220 1.615 2. 171 .453 3. 1995'te yavaş yavaş 1996'da ise iyice hızlanması ile bağlantılı olabileceği gibi. Ülkemiz'de yıllara göre iş kazaları ve "meslek hastalıkları" YIL iş MESLEK SÜREKLİ İŞ ÖLÜ M 1. yukarda izah edildiği üzere.545.

İst. Bu tesbite uygun tedbirler düşünülmelidir. Fen Bil. Yayın No 553. kazalar daha çok imalat işkolunda olmaktadır. Bu bakımdan. Tek. Cilt 40(1999). "İşçi sağlığı-iş güvenliği ve çözüm önerileri". maruz kaldıkları kazalardaki büyük artış nedeniyle. [7] Bozdoğan. kaza formları daha teferruatlı düzenlenmelidir. [3] SSK 1993 İstatistik Yıllığı.Kamu işyerlerinde özel sektöre ait işyerlerindekinden daha fazla kaza olmaktadır. [4] SSK 1994 İstatistik Yıllığı. Yük. . genç özellikle 14 yaşın altındaki işçilere İSİG çalışmalarında ağırlık verilmelidir. [6] SSK 1996 İstatistik Yıllığı. M. Cilt 40 (1999). [8] Tevrüz. İnşaat işkolunda genel bir iyileşmenin olduğu kabul edilebilir. İSİG çalışmalarında bu işçilere ağırlık verilmelidir. 29-30. Mühendis Ve Makina. Tezi. Lis. özelleştirmenin hız kazanması İSİG açısından uygun olacaktır.AB'a giriş İSİG açısından son derece olumlu gelişmeler sağlayacaktır. 03/05/1999. . Y. Yayın No 593.Kazalara daha çok 1-5 yıl hizmet süresine sahip işçiler muhatap olduklarından. "Türkiye'de İş Güvenliğinin Mukayeseli İncelenmesi".. Bilhassa son senelerde. 172 . s. 16-22... küçükte olsa bir azalma mevcuttur. [5] SSK 1995 İstatistik Yıllığı. "Türkiye'de iş güvenliği". s.. . son senelerde kaza ağırlık bilhassa kaza sıklık oranlarındaki düşme memnuniyet verici bir gelişme olarak telakki edilebilir. T. İstanbul. bu işkolunda. Sayı 472..Ülkemiz'de. ciddî neticeler doğuran kazalarda ise. Bu itibarla İSİG çalışmalarında bu işkoluna ağırlık verilmelidir.İş kazası türünün gerçekçi tespiti için. Ens. Yayın No 586. [2] Çakar. Yayın No 572. Bununla birlikte. . Maden işkolunda kaza sayısında artma. Sayı 472.Toplam kalite yönetimi teşvik edilmelidir. Üniv. . Mühendis Ve Makina. Kaynakça [1] Hürriyet. 1 998. A.

ÖZET Doğalgaz güvenliği ile ilgili olarak risk analizi . ve Tes. Depremlerin güncelliğini koruduğu ülkemizde kaza senaryolarmm ve risk analizlerinin depremi de içerecek şekilde yapılmasının gerekliliği açıktır.DOĞALGAZ G Ü V E N L İ Ğ İ İş Sağlığı Güvenliği ve Çevre Md. gazın kolayca seyahat edebileceği kanalların varlığı Patlama ve yaralanma olasılığı Gazın binaya giriş hızı/havalandırma hızı 173 . Ruhi Öktem Attila Doğan İnş. Giriş Doğalgazın patlaması riskinin tanımlaması ile konuya girmek gerektiği düşüncesindeyim. en kötühal senaryosu ve önlenebilir trafik kazaları yaklaşımllannın yer aldığı yazıda yurt dışı doğalgaz kazalarından da birkaç örnek verilerek eğitimin önemine değinildi.Ş. Risk = Toprağa gaz kacaaı X Kaçağın binava girişi x Binada ateşleme kaynağını bulma olasılıkları çarpımıdır Toprağa gaz kaçağı olasılığı yapı malzemesi Boru çapı ve et kalınlığı yer hareketlerinden etkilenme derecesi bölgedeki diğer operasyonlarla borunun rahatsız edilmesi (çarpma ) « Toprağın korosivitesi Trafik yükünün artması Kaçağın binava giriş olasılığı Çıkan gaz miktarı (Çeperdeki toprak direnci. A. çap ve basıncın fonksiyonu) Komşu yapıların sayısı Odunluk -depo yalıtmışız borular gibi komşu yapıların niteliği s Komşu toprakta açık yer miktarı (Atmosfere gaz çıkışı kolaylığı) « Yeraltı kanalizasyon kanallan gibi.

elektrikle çalışan bir yer C: Yapıda bulunan insan sayısı oranı C = 0.4 0. Özellikle dizayn aşamasında bunlar göz önüne alınmaktadır.ticari. den fazla olan boru uzunluğu c yapıya uzaklığı çok fazla olan boru uzunluğu B: Yapının kullanılış şekli ile ilgili bir faktör B= 1 2 4 10 3 odalı bir ev kafeterya boşlukları olan bir otel PTT telefon kulübesi vb.6 0. 174 .0 0-5 5-10 10-15 15-20 20+ kişi kalıyorsa kişi kalıyorsa kişi kalıyorsa kişi kalıyorsa kişinin üzeri kalıyorsa Yukarıda anlatılanlardan anlaşılacağı gibi.evsel.2 0. riskin nelerle ilgili olabileceği aşağı yukarı bellidir.8 1. endüstriyel Gazın erken anlaşılması veya patlamadan etkilenecek insan/komşu sayısı Tutuşturma kaynaklarının varlığı ve sayısı Patlamanın ciddiyeti/şiddeti Yukanda söylenenleri bir. den az olan boru uzunluğu b yapıya uzaklığı 2m. A: Doğalgaz borusunun yapılara olan uzaklığına bağlı bir faktör (metre) A = a+b/4+c/20 a yapıya uzaklığı 2m.) Binanın kullanım amacı .• • • • • Bina dizaynı (havalandırılmayan boşluklar. servis kanalları vb. risk değerlendirme metodu kullanarak formülle gösterir isek.

enerji aktarımı yönünden en emin sistem gaz boru hatlarıdır. Amerikan İş Sağlığı ve İş Güvenliği Örgütü (OSHA) nün Proses Güvenliği Yönetimi Kavramında yer almaktadır. bu arada alarm cihazının çalışmaması. APELL uygulamalarının ülke çapında yaygınlaştrırlarak uygulanması elzemdir. (Bakınız şekil 1) Madem ki kıvılcım kaynaklan bu kadar çoktur ve kaçınılması oldukça zordur. Örneğin. halka haber verilememesi. güvenlik ile ilgili tüm önlemlerin sıfır olduğu varsayılır. bir olayın olma olasılığı ile. o anda en şiddetli rüzgarın ters yönde esmesi ve nihayet bölgedeki nüfusun en çok olduğu ana tesadüf etmesi düşünülür ve buna göre hesap yapılır. sırası ile. Bu da bize daha geniş bir senaryo yapmanın gerekliliğini ortaya koyması bakımından öğreticidir. En kötü hal durumunda. VE / VEYA kapıları ile aşağıdaki şekilde gösterilebilir. olma olasılığını en aza çekmek en akıllıca davranış yoludur.Ancak burada haksızlık yapmamak için şunu da belirtmek gerekir ki. (1 ) En Kötü Hal Senaryosu (Worst Case Scenario) Risk. bir operatörün hatasının ardından alet ve ekipmanların hasar görmesi. FTA Fault Tree Analysis (Hata Ağacı Analizi ) metodu ile patlamaya yol açan olaylar zinciri. Bu hesap ve önlemi. o halde asıl amaç kaçağa meydan vermemek olmalıdır. sonra patlayıcı gaz salıverilmesi. 17 Ağustos depremi sonrası TÜPRAŞ taki yangında bu tür senaryonun var olmasına rağmen Donanmamızın yardıma gelememesi planları uygulanamaz hale getirdiği kanısındayım. en kötü halin sonucu en kötü olacağına göre. Böyle olduğunda. o olayın sonucunun çarpımı (ya da çarpımları toplamı ) olarak da tanımlanabilir. boru/kal. (3) Sadece patlama düşünüldüğünde. Deprem sonrası çıkabilecek bir doğalgaz yangınının söndürülmesi gerektiğinde Düzce depreminde olduğu gibi itfaiyenin de yıkıntı altında kalabileceği veya Gölcük depreminde olduğu gibi yolların kapanabileceği de hesaplar içine dahil edilmeli örneğin ulaşımın helikopterle yapılması veya başka kaynaklardan de yararlanma olasılığı araştırlmalıdır. ciddi yaralanma ve sakatlanmalar. büyük patlamaları takiben yangın ve ölümlü yaralanmalar. 175 . km. zaman kayıplı kazalar ve hastalıklar ve nihayet sık sık olan küçük yaralanmalar ele alınarak incelenir. (2) Hem işçilerin ve hemde halkın güvenliğinin aynı anda düşünülmesini sağlayan ve ilk mücadele adımının atılmasını sağlayan bu metod ile başlanan analizde.

yol iyice serbest olana dek bekleyin. Dikkat edilirse savunmada kalan bir anlayış hakim. Ya siz onu yönetirsiniz. yaklaşık 200 000 aboneye doğalgaz vermeyi amaçlayan ve Attila Doğan İnşaat ve Tesisat A. Önden yada arkadan bir araca çarpmayın. Kazaların önlenmesinde bu yöntem sürücüye herşeyi çok iyi kontrol etmesini öneriyor. hatta size araç çarpmasına engel olun .Ş. Sollamak için sizi zorlayan yok.Önlenebilir Kazalar: (Doğal gaz ve trafik kazaları benzeşimi) Doğalgaz kullanmak araba kullanmaya benzer. Ama bilgili ve ilgili iseniz hem doğalgaz ve hem de aracınız size itaat edecektir. Ankara'nın tüm semtlerine birden. İşte bu kurallara rağmen olan kazalar önlenemez diye niteleniyor. kurallara uymadığınız taktirde aracınız da kontrolden çıkarak sizi istediği yere sürükler. Bakımını zamanında yaptırmadığınız. Aşama Projesinde müşavirlik yapan BC Gas Firmasının Kanada da uyguladığı önlenebilir trafik kazaları kavramı . doğalgaz kazalarını önlemede de oldukça yararlı bir yaklaşım olarak gözükmektedir.Trafik kazaları için ülkemize yeni bir anlayış getirdiği gibi. nin taahhüdü altında bulunan Doğalgaz Yaygınlaştırma II. Aracınızı öyle park edin ki. o halde sollamayın. ya da o sizi. hatalı sollama gibi kavramlar tanımında dahi yok. Karşıdan üzerinize gelen araç varsa iyice kenara çekilin. Dalgınlık. Ve ayrı bir istatistik tutuluyor. Haksız dahi olsa kavşağa girene yol verin. 176 . başka araç size çarpmasın. Fren mesafesini iyi ayarlayın. Katiyyen saldın yok. sinirlilik. Geçiş önceliği diye bir kural yoktur. İlk çıkış müsait değilse.

Uygulayıcılar gerekli önlemleri eksiksiz alıp. Araştırma gereği duymayan.Şekil 1. kaçak ihtimalini en aza indirgeseler pek çok kaza azalacak ve yine kullanıcılar tam olarak bilgilendirilse. konu ile ilgili eğitici yazılara yer vermektense. yukarıda sözü edilen kavramları Attila Doğan A. bana önlenebilir olarak gözüküyor. bünyesinde uyguladığımızı ve Kanadalı müşavirlerimizle hemen hemen aynı kaza sıklığı ve şiddeti oranlan elde ettiğimizi vurgulamakta yarar görüyorum. Ölümlerin %90 dan fazlası karbon monoksit oluşumu ile ilgilidir. Gerek trafik kazalan ve gerekse doğalgaz kazalarının önlenmesinde. Sızan tüpgaz veya doğalgaz çok daha geç sürede ölüme neden olur ki. İnsaflar zehirlendi" yanlış haberini basınımızın ısrarla yazması. yine pek çok kaza hiç meydana gelmeyecektir. sansasyonel haberleri tercih eden basınımıza içerliyorum. "tüpgaz. Ülkemizde yaşanan pek çok kaza.Ş. Halen yapılagelen bir yanlışımız da. Nezle olmayanlarca hissedilir. ikisi de sonradan kokulandınlmıştır. 177 . Hata Ağacı Analazi Doğalgaza gelince. ya da doğalgaz sızdı.

çoğu.Kombilerden zehirlenmelere bir bakıyoruz. gazın yanmasından sonra bacaya "sağlıklı bir bacaya" verilememesi. bacaya düşerek tıkamaktadırlar. Bu defada o bacayı kullanan insanlar aynı akibete uğramaktadır Yurt Dışı Kazalarından Birkaç Örnek TABLO 1 : İNGİLTERE DEKİ GAZ KAZALARININ NEDENLERİ 1 178 . Güvercinler de insanlar gibi zehirli gazdan etkilendiklerinde. ya da içeride yeterli havanın kalmaması ile ilgili.

TABLO 3: ABD DEKİ BAZI DOĞALGAZ KAZALARI Yer adı Phoenix Arizona Olü Yaralı Tarih 25 Eylül 1984 Sebep ABS plastik boru stresle çatlamış 2 apartman sonra patlamış (Finn pilot alevinden) korozyana uğrayan segment 'parçalanmadan önce değiştirilmemiş 100 000 Dolar tazminat ödemiş Gaz havaya kaçıyor diye toprak içine kaçıp kaçmadığını kontrol etmemişler. Artış ortalama olarak 26 puan oldu ve istatistiksel olarak test edilerek anlamlı bulundu. kurstan önce 66 ve kurstan sonra 92 olduğu görüldü. ilerde süpermarkettte yangın olmuş Bekocu üstteki canlı boruyu alttaki cansız boru zannetmiş Beko kepçe haritada olmayan bir hattı koparmış 5 7 Beaumont Kentucky 5 3 21 Şubat 1986 Virginia 19 17Ekim 1983 lllionis 1 13 Mart 1986 ForthWorth Texas 22 12 Mart 1986 Sonuç Doğalgaz kazalarının önlerimi 40 İL60 »i 80 h 100 sğitimin önemini vurgulayan master tezinde sorunlar ve önlemler irdelenmiştir. 179 . Burada kısaca özetlemekte yarar görüyorum. (4) EGO da (Ankara) doğalgaz ateşçilik kursu gören 123 kapıcı üzerinde uygulanan 38 soruluk doğalgaz güvenliği bilgileri 100 üzerinden puanlanarak. 10 m.

77 3. Unwin S.Ekim aylarında EGO Doğalgaz Ateşçilik Kursuna katılan kapıcıların eğitiminin etkinlik düzeyi" Gazi Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Ana Bilim Dalı Yüksek Lisans Tezi. "Doğalgaz güvenliği konusunda 1995 yılı Eylül . va o bizi yönetecektir ya da biz onu.. Gürhan Fişek. Öktem R. AkovaN. MÜHENDİS ODALARI.. 1996 180 . s. eğitim düzeyi ile. Hem yetkilileri hem halkımızı ve hem de eğitim kurumlarımızı ilgilendiren böyle yaşamsal bir konuda halkın ve uygulayıcıların eğitimi için yapılacak çabalarda işbirliği yapmanın Ülkemiz açısından son derece yararlı olacağı açıktır. Unutmayalım ki konu doğalgaz ise. Pipeline and Gas Journal.. BAKANLIKLAR. 1995. ÜNİVERSİTELER.August 1994. sonra kazan yakılmasına izin verilmesinin (bu yeni ortaya çıkan durum gereği olarak da valiliklerin ve il hıfzıssıha kurullarının daha hassas olmalarının) gerektiğidir. Tezin en önemli sonucu. Tez Danışmanı: Doç." 2. eğitimin ne kadar önemli olduğunun anlaşılması ve mutlaka tüm kapıcıların önce eğitim alıp. Hydrocarbon Processing. Haaynes. "İş güvenliğini nasıl sağlamalıyız?". TSE. TRT. Dr. Sayı . James N.Ancak bilginin yaş ile. EGO. FİRMALAR gibi konu ile ilgili pek çok kişi ve kurumun biraraya gelerek ortak bir eğitim ve denetim planı yapmaları ve bunun derhal uygulanması elzemdir.D. BOTAŞ."Pipeline Conditions are Major Benchmark in Replacement. "Where is the Risk in Your Process ?". Ülkemizde yaşanan hatalar göz önüne alındığında. Ankara.p.46-50 4. mesleksel deneyim ile önemli oranda değişmediği görüldü. Oct. YARARLANILAN KAYNAKLAR 1. Yangın ve Güvenlik Dergisi..

Diğer bir ifadeyle. İSİG sorununun çözümü ancak sorunun her bir bileşeninin çözümüyle mümkündür. ele alman ve en üst düzeyde bulunan öge (bu çalışmada ÎSİG sorunudur) kendisini tanımlayan alt öğelere parçalanarak tanımlanmaktadır. Tüm bileşenler bir üst başlığın ayrıştırılmış hallerine denk gelmektedir. Çalışmanın ana gövdesinde ise İSİG sorununun bileşenleri ayrıştırma. akıntıya fazla dayanamayacak. 1. daha üst seviyeden bakmanın sorunun çözümde atılacak ilk adım olduğu tespit edilmiştir. 1 Türkiye'deki İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Sorununun Bileşenleri. Erdem Tuç (Mühendis ve Makina -Mayıs 1998) 181 . o somut hedeflerin radikal değişim sürecinin herhangi bir noktasında yer alıp almadığı gözönünde bulundurulmalıdır. seviyelendirme ve kesişme özelliklerine göre başlıklar halinde ve kısa açıklamalarla sıralanmıştır. IDEF Modelleme Yöntemi IDEF modelleme yönteminde. pazar ekonomisinden planlı ekonomiye yani kapitalizmden sosyalizme geçiş İSİG sorununun kökten çözümü için eldeki tek gerçekçi uğraş konusudur. Dolayısıyla tüm başlıklardaki çözüm önerilerinde sistemsel bakış açısı asla kaçırılmamalı. seviyelendirme ve kesişme özelliklerine göre başlıklar halinde ve kısa açıklamalarla sıralanmıştır. Bu çalışmanın konusu ise IDEF (Integrated Definition Language) yöntemiyle yukarıda sözü geçen bileşenlerin bütünlüklü ve çözüme yönelik olarak grafiksel modellenmesidir. Sistemsel yaklaşımda model iki nedenden dolayı vazgeçilemezdir. olana bitene daha yukarıdan. Giriş Bu çalışma "Türkiye'de ki İşçi Sağlığı Ve İş Güvenliği Sorununun Bileşenleri" adlı çalışmayı1 tamamlayıcı niteliktedir. Radikal bir değişime hizmet etmeyecek tüm somut çözüm önerileri. Daha sonra tekil olayların somutluğuna takılmadan yapılacak bir soyutlamanın İSİG sorununun doğru çerçevesini oluşturacağı vurgulanmıştır.TÜRKİYE'DEKİ İŞÇİ SAĞLIĞIve İŞ GÜVENLİĞİ(İSİG) SORUNUNUN GENİŞ ÖLÇEKTEKİ ÇÖZÜMÜNE YÖNELİK GRAFİKSEL MODEL Erdem TUÇ -Endüstri Mühendisi İSDER (İşçi Sağlığı İş Güvenliği ve Dayanışma Derneği) Özet Bu çalışma Türkiye'de ki işçi sağlığı ve iş güvenliği sorununun bileşenleri adlı çalışmayı tamamlayıcı niteliktedir. Bu çalışmanın konusu ise IDEF (Integrated Definition Language) yöntemiyle yukarıda sözü geçen bileşenlerin bütünlüklü ve çözüme yönelik olarak grafiksel modellenmesidir. somut hedeflerin bu bakış açısından oturduğu yer gözetilmelidir. Dolayısıyla her bir bileşen ayrı ayrı ve birbirleriyle ilişkileriyle beraber ifade edilmelidir (Yatay hiyerarşi) 2. çabucak yozlaşacak ve gündelik bir çözüm olarak kalacaktır. gündelik başlıklarımızın ötesinde. Adı geçen çalışmada öncelikle Türkiye'de bir İSİG sorununun varlığı çeşitli alan örnekleriyle nesnel olarak tespit edilmiştir. Açıkçası. Bu çerçeveyi genel bir bakış açısıyla çizip. İSİG sorununu oluşturan bileşenler için ayrı ayrı üretilecek çözümler ancak bütün bu bileşenlerin kaynağı olan genel sosyo ekonomik yapının radikal olarak değişimine işaret ettiği oranda anlamlıdır. sistemin bütününü dikkate almadığı için. İlgili çalışmada İSİG sorununun bileşenleri ayrıştırma. somut hedefler için mücadele etmenin gerekliliğinin yanında. Üstbaşlık ve bileşen ilişkisi mutlaka kurulmalıdır (Dikey hiyerarşi) IDEF modelleme yöntemi sistemsel yaklaşımın bu iki ana ilkesini desteklediğinden dolayı bu çalışmada araç olarak kullanılmıştır. Aynı seviyede tanımlanan alt öğelerin birbiriyle ilişkileri model üzerine yerleştirilebilmektedir.

Daha sonra parçalanarak ortaya çıkarılan her bir öge tekrar ele alınıp onu oluşturan alt parçalar ele alınır. Örnek: Aşağıdaki grarafikte İSİG sorununu oluşturan iki ana öge yer almaktadır. 182 . ÎSİG sorunu genel olarak "Toplumsal İSİG Sorunu" ve "Kişisel İSİG Sorunu" olarak ayrıştırılabilir.

CO CO .

oo .

oo Ol .

.

.

.

.

190 .

191 . tüm çalışanlar gerek beden emeği gerekse beyinsel emek sunanlar İş Yasasının getirdiği sağlık ve güvenlik normlarından yararlanabilir. halen mekik koruyucusundan bahseden düzenleme geçerliliğini sürdürmektedir. sporcular İş Yasası'ndan yararlanmamaktadır. Bugün. özel bir yara olarak çıkarılmış olan iş yasasının. zamanında derhal uyum sağlamak. iş yasasındaki istisnalar kavramı artırk. günümüz gelişmi teknolojisen yanıt verememektedir. Bilgi işçiliği de. farklı bir ifadeyle. Bu nedenlerle. Farklı bir deyişle. sağlık güvenlik mevzuatından yararlanmaları mümkün değildir. bu zamanı kapsamamaktadır. teknolojik değişime. yönetmeliklerle desteklenmelidir. Presle ilgili detaylı düzenlemenin tüzükte olması yerine.MEVZUAT Namık Kemal ÖZDEMIR Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı İş Teftiş Kurulu İstanbul Grup Başkanı Bilindiği üzere teknolojik süreç veya teknolojideki değişim. tüçzüğe genel nitelikli preslerde sağlık ve güvenlik tedbirleri alınır ve bununla ilgili detaylar çıkarılacak pres yönetmeliğinde belirtilir ibaresi konulmalıdır. artık yaşamın her alanında ihtiyaç duyulan bir olgudur. limana demirleyip. Ya İş Yasası değiştirilip Tüm Çalışanlar Yasası'na dönüştürülmeli ya da bilgi toplumuna ters düşen hususları ayıklanmalıdır. yerini zihinsel emeğe veya bilgi işçiliğine terk etmektedir. tüzük genel ibarelerle düzenlenip. Yine anılan istisnalar hükmüne göre. Yeni açık denizdeki yük ve yolucu taşıma işi yapan gemi adamlarının iş yasası gereği çıkarılan teknik tüzüklerden. teknik mevzuatın detayı yönetmeliklerle açıklanmalı. Artık bilgisayar kontrollü dokuma tezgahları üzerinde kullanılırken. Bilgi toplumunda fiziksel emek. Örneklemek gerekirse. Bu gibi örnekler çoğaltılabilir. Eğer anılan istisnalar daraltılır veya tamamen kaldırılırsa. Yönetmeliği. onların ortaya çıkaracağı riskleri bertaraf etmeyi de getirmektedir. yükleme bindirme işi yapılmayan gemilerdeki çalışmalar İş Kananu kapsamı dışındadır. genel bir yasa haline dönüştürülmesini zorunlu kılmaktadır. karadan gemiye yükleme bindirme işleri dışındaki işlyer" kapsam dışıdır. sosyal özlem ve çelişkileri de göğüslemeyi. Maddesi gereği çıkarılmış olan işaçi sağlığı ve iş güvenliği ile ilgili teknik düzenlemeler veya tüzükler (İSİGT gibi) de. O halde. Oysa İşçi Sağlığı ve İş Güvenlii ile ilgili genel bir tüzük çıkarılmalı ve de yönetmeliklerle desteklenmelidir. güncelleştirmek. İş Yasası' nın 74. hukuki olarak daha kolaydır. bilgi toplumuyla gelinen nokta. beyni ve bedeni ile efor sarfında bulunmakta emek vermektedir. insanların sosyal özlem ve de çelişkilerinde de değişime neden olmaktadır. Bu kişilerin de sağlığını ve güvneliğini koruyucu düzenlemeler yapılmalı veya Tüm Çalışanlar Yasası onları da mutlaka kapsamalıdır. Sporcu da. İş Kanunu Madde 5'de "gemiden karaya.

192 .

Maddeleri işgüvenliği ile ilgili hususları içermektedir. 61. işyeri hekimleri. 60. Madde. 76. yaşına. en iyi işyeri ve en iyi işçi ödülleri dağıtılır. rt İş yasasını 74. Ancak ülkede çalışan işçilerin çok büyük bir bölümü kendilerine yönelik düzenlenen bu haftadan ve etkinliklerden habersizdir. 49. 75. Gerçek rakamların. Madde. Bu hafta etkinliklerine haberleri olsa da işverenler katılmazlar. 52. Her yıl 4-10 Mayıs günlerinde İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği haftası düzenlenir. 79. 56. Çalışma yaşamındaki bu kötü durumun kaynağı nedir? Konu ile ilgili mevzuatınız ve uygulamalar nasıldır? Bu kötü durumun kaynağı mevzuatımız ve uygulamalar mıdır? Cumhuriyetimizin ilk yıllarından itibaren İşçi Sağlığı ve İş Güvenliğine teorik anlamda genellikle iyi bir yaklaşım görülmektedir. 50. 77. Maddesi gereğince çıkarılan tüzüklerden bazılarını şöyle sıralayabiliriz. bu yayınlanan rakamların çok üzerinde olduğu. sağlıklı ve dengeli bir çevrede yaşama hakkına sahip olduğu belirtilmektedir.5 saat veya Daha Az Çalışılması Gereken İşler Hakkında Tüzük ® Maden ve Taşocakları İşletmelerinde ve Tünel Yapımında Alınacak İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği önlemlerine ilişkin Tüzük. 62 ve 173. herkesin. 56. Dünya ikinciliği ya da üçüncülüğü yıllar boyu sürmektedir.74. Katılanlar bazı sendika temsilcileri. 193 . 51. ® İşçi Sağlığı ve ve İş Güvenliği Tüzüğü « Yapı İşlerinde İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğü ® Parlayıcı. cinsiyetine ve gücüne uymayan işlerde çalıştırılamıyacağını. hiç kimsenin. « Sağlık Kuralları Bakımından Günde Ancak 7. Bu istatistikler de genellikle SSK kaynaklıdır ve resmi rakamlıdır. Patlayıcı. işgücü ve işgünü kayıpları da azalacaktır. Başka bir anlatımla iş kazaları ve meslek hastalıklarına karşı çalışanların ruhsal ve bedensel bütünlüklerinin korunmasıdır. 50. daha rahat ve güvenli bir ortamda çalışmalarının sağlanmasıdır. Bunun sağlandığı çalışma ortamında meslek hastalıkları ve iş kazaları azalacak. Ülkemize baktığımızda rahat ve güvenli bir çalışma ortamı acaba ne kadar sağlanabiliyor. bazı mühendisler ve ilgi duyan diğer kişiler. Tehlikeli ve Zararlı Maddelerle Çalışılan İşyerlerinde ve İşlerde Alınacak Tedbirler Hakkında Tüzük. Bu hafta etkinlikleri sırasında yayınlanan istatistiklere ve araştırmalara baktığımızda iş kazalarında Avrupa birinciliği. Maddeleri çalışma hayatının düzenlenmesi ile ilgili hususları içermektedir. 78. 53. 80. Bu hafta çerçevesinde paneller ve konferanslar düzenler. konunun içinde olan herkes tarafından bilinir ve söylenir. 54.İŞ GÜVENLİĞİNDE ODA POLİTİKALARI Yıldırım ÇAKAR Makina Mühendisleri Odası İşçi sağlığı ve iş güvenliğinde temel amaç çalışanların sağlığına zarar verebilecek hususların önceden belirlenerek gereken önlemlerin alınması. 81 ve 82. 55. 2869 Sayılı yasa ile değiştirilen 1475 sayılı İş Yasası'nm 73. Tüm Anayasalarımızda olduğu gibi halen yürürlükte olan Anayasamızın 18.

işyeri güvenlik şefi. 50 ve daha fazla işçi çalıştıran işyerlerinde doktor bulundurma zorunluluğu varken iş güvenliği mühendisi. maden) dallarından oluşan İş Müfettişleri (Teknik). Ülkemizde 50 ve daha fazla işçi çalıştıran kaç işyerinde bu nitelikte bir eleman bulunmaktadır. Sayısal yetersizliğin yanısıra teknik donanımlarla ' desteklenmeyen denetimler nitelik olarak da yetersiz kalmaktadır.01. teknolojik gelişmeye paralel düzenlemeler yapılması. Uygulamalara bakarsak. değişik mühendislik (Makina. Bu konu tamamen işverenin duyarlılığı ve işgüvenliğine verdiği değere bağlıdır. Bu çalışmalar.09. İş Yasası ve yukarıda saydığımız tüzüklerle birlikte İşçi Sağlığı ve İş Güvenliğine yönelik. 194 . İş Yasası hükümleri gereği çıkarılan İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğü 11. kazanlar ve kaldırma araçlarının periyodik kontrolları. Bir kamu kuruluşu niteliğinde olan Makina Mühendisleri Odası 18 Şubesinde iş güvenliği komisyonları ile çok kapsamlı çalışmalar yapmaktadır. uzmanı. kimya. elektrik. basınçlı kaplar.1974. Tıp doktorları dışmda. 19 Tüzük. Çoğu zamanda toplantılar yapılmamakta kağıt üzerinde kararlar alınarak üyelere imzalatılmaktadır. Bu kurulun yaptırım gücü bulunmamakta yalnızca önemli kararları alabilmektedir. 20 Yönetmelik ve uluslar arası sözleşmeler bulunmaktadır. sekreterlik görevini yapan üye.1974 tarihinde yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. 15 Yasa. çıkarılan "İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği KuruMarı Hakkında Tüzük" hükümleri gereğince. Yani mevzuatın denetim ve uygulayıcıları ağırlıklı olarak mühendislerdir. Aradan geçen 25 yıl boyunca teknolojide çok büyük değişiklikler olmasına karşın bu tüzüklerde hiçbir değişiklik yapılmamıştır. Bu kadar kaynak bolluğunun getirdiği bir karmaşadan söz edilebilir. Yapı İşlerinde İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğü 12. danışmanı bulundurma konusunda yasal hiçbir dayanak yoktur. Birçok işyerinde bu kurul bulunmamakta. bulunan kurullarda ise bu görevi. her işveren bir "İşçi Sağlığı ve ş Güvenliği Kurulu" kurmakla yükümlüdür. Bu denetimler yeterümidir? Var olan müfettiş kadroları ile (ki müfettiş sayısı 300'dür) ülkemizdeki tüm işyerlerinin her yıl ancak % 3-4 'ü denetlenebilmektedir. İşyeri işgüvenliği örgütlenmesinin temelini oluşturan bu kurulda. asıl görevi başka işler olan bir personel yürütmektedir. kompresörler. paneller olarak sayılabilir. İş müfettişleri (teknik) de mühendislerden oluşmaktadır. inşaat.Anayasa. İş güvenliği mevzuatına baktığımızda sağlık hizmetleri dışında tüm huluslar mühendislik dallarını ilgilendirmektedir. Maddesi gereğince. grup olarak gitmedikleri denetimlerde zaman zaman kendi uzmanlık alanları dışında yetersiz kalabilmektedirler. Maddesinde belirtilen sanayiden sayılan ve devamlı olarak en az elli işçi çalıştıran^ altı aydan fazla sürekli işlerin yapıldığı işyerlerinde. mevzuatta. İş Yasası 76. işyerlerinin İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği açısmdan denetimi hepimizin bildiği gibi Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı'na bağlı İş Müfettişleri (Teknik) tarafından yapılmaktadır. İş Yasası'nın 6. eğitim seminerleri. yoksa işyerinde işçi sağlığı ve iş güvenliği konularında görevli teknik bir kişidir.

Asbest. günümüz teknolojik gelişmelere ve üretim koşullarına yönelik değişiklik önerileri yanı sıra "İş Güvenliği Mühendisliği"nin de yaşama geçirilmesine çalışmaktadır. 195 . İşverenlerimiz de işgüvenliği konusunda eğitilmeli ve iş kazalarını önlemenin ödemekten daha ucuz ve insancıl olduğu bilinci yerleştirilmelidir. Odamız. (Örn. son deprem felaketinde ortaya çıktığı üzere. patates tarlasında otomobil üretimi gibi. İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği için zararlı olan ortamlarda işçiye burada çalışmayı reddetme hakkı verilmelidir. zehirli ve zararlı maddelerin ülkeye sokulması önlenmelidir. Sonuç olarak İş Güvenliğinin istenilen düzeye gelmesi ve iş kazalarının azaltılmasına yönelik önerilerimiz: 1. Bildirimin içinde sözünü ettiğim İş Güvenliği Mühendisliği kavramı içinde işyerlerinde işçi sağlığı ve iş güvenliğine yönelik tüm önlemlerin alınması ve eğitimin verilmesi yer almaktadır. Çevreci kuruluşlarla işçi-işveren kuruluşlarının ilişkileri kurulmalı. 9. İşyerleri seçilirken çevre ve diğer koşullar gözönünde tutulmalıdır. İhale makamlarının ihalelerde en az teklif fiyatı kadar işgüvenliğine ayrılan bütçe ve işgüvenliği programları ile de karar vermeleri yönünde düzenlemeler yapılmalıdır. Örneğin. kalkınmış ülkelerin zararlı maddeleri ucuz ve cazip koşullarla ülkemize aktarmaları önlenmelidir. 8. Başta söylediğimiz kaynak bolluğu nedeniyle oluşan karmaşaya son vermek amacıyla tek bir kaynak oluşturulması ya da olabildiğince sadeleştirilmesi. Kaza nedenleri iyi belirlenerek bunlara yönelik politikalar oluşturulmalıdır. 11. çimento fabrikaları vb. Kişisel koruyucuların zorunlu standartları oluşturulmalı. 2. İş Güvenliğinin sağlanması amacıyla sendikalara ve iş yeri temsilciliklerine sorumluluk verilmesi. İş çevrelerinin uygun seçilmeleri. Ülkemizde henüz uygulamada kabul görmemiş bu kavram gelişmiş ülkelerde iş kazalarının azaltılmasında büyük bk rol oynamaktadır. Kaynaktaki bolluğa rağmen denetimler aktif değildir. 10. üretim. 6. satış ve kullanım sırasında standartlar açısından denetimler yaptlmalıeır.) 4. Gelişmiş ülkelerle geri bırakılmış ülkeler arasındaki iş ilişkilerinde. ' 5. 3. 7. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı'na sunduğu çalışmalarda tüzüklerin. Çalışma ve Sosyal Güvelik Bakanlığı tarafından hazırlanan ancak yürürlüğe sokulamıyan "Mesleki ve Sağlık Güvenlik Yasası" Bakanlık yetkililerince bu karmaşayı giderecek nitelikte bir yasa olduğu söyleniyor. Aktif örgütlenme oluşturuhnalıdır.Bu saydığımız periyodik kontrolların Odamız tarafindaıı eğitilecek ve sertifikalandırılacak makina mühendisleri tarafından yapılması için Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı ile protokol düzenlenmesi görüşmeleri yapılmaktadır. En fazla iş kazalarının meydana geldiği inşaat işkolunda ve sanayide bilimsel çalışmalar yapılmalıdır.

196 .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful