P. 1
11238[1]

11238[1]

|Views: 229|Likes:
Yayınlayan: Murat Engüzel

More info:

Published by: Murat Engüzel on Oct 06, 2011
Telif Hakkı:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

10/26/2013

pdf

text

original

KİMYASAL MADDELER, RİSKLERİ, KULLANIMI, TAŞINMASI, DEPOLANMASI İLE İLGİLİ YAPTIRIMLAR VE TÜRKİYE UYGULAMALARI

Zuhal YAZICI TMMOB Kimya Mühendisleri Odası

Gelişen bilim ve teknoloji toplum için yararlarının yanında taşıdığı risklerle de toplumun can ve mal güvenliğini tehdit etmektedir. Teknoloji sağladığı konfora karşı insan ve çevre sağlığı ilişkilerini olumsuz olarak etkilemekte toplumun sürekli kontrollü ve hazırlıklı gerektirmektedir. Sağlıklı çalışma hakkı ekonomik ve siyasal yaşamın doğal yasalarla düzenlendiği sanayi devrimi koşulların günümüze kadar kavramsal ve kuramsal dayanaklarla geliştirilmiş ve güçlendirilmiştir. Sağlıklı yaşama hakkıyla bütünleşen bu hakkın korunması ve geliştirilmesi politika ve eylem programlarıyla, girişim teknikleri ve yöntemleriyle geliştirilmiştir. Her ülke daha sağlıklı ve güvenli üretim arayışındadır. Sağlıklı çalışma hakkı ve kavramsal gelişim aşamaları ulusal ve uluslararası yasal düzenlemelerde ve ilgili yayınlarla belgelenmiştir. İş sağlığı ve iş güvenliği multidisipliner (çok disiplinli) bir bilim dalıdır. Bir mühendis veya doktor kendi dalında ne kadar iyi yetişmiş olursa olsun iş güvenliği konusunda uzman sayılamaz. İş güvenliği konusunda mühendislik formasyonu üzerine eklenmesi gereken multidisipliner (tıp, ergonomi, iş psikolojisi, iş hukuku) bilgilerin edinilmesi ile uzman sayılabilir. Aynı durum işyeri hekimleri için de söz konusudur. Bu nedenle iş güvenliği konusunda çalışan meslek elemanlarına gerek öğrenim sürecinde, gerekse çalışma yaşamına girdikten sonra, kendine özgü bir uzmanlık dalı olan ve pek çok disiplinin buluştuğu noktada bilgilere gereksinim verilmelidir. İnsan aktivitesinin bulunduğu her yerde risk mevcuttur. Riski önlemenin birinci işyerinizde veya çevrenizde mevcut bulunan risklerin tammlanmasıdır. İşyerinizde ve çevrenizde mevcut bulunan risklerin tanımlanmasıyla başlayan ve adım adım ilerleyerek yapılan risk analizleri sonucunda işletmede var olabilecek olan işletmedeki tehlike ve işletim sorunları tespit edilerek ve bu sorunlarla mücadele etme yöntemleri geliştirilebilir. Dünyada yaygın olarak kullanılan ve ülkemizde de değişik işletmeler bazında uygulandığını gözlemlediğimiz Endüstride Tehlike ve İşletilir Olma Analizi (HAZOP)nden söz etmek yerinde olacaktır. Hazop proses sanayinde çeşitli tehlike (risk) değerlendirme yöntemlerden biridir. Risk gösteren bu konuda eğitim olmasını

9

değerlendirmesinin temeli işletmenin tarihçesi, yöneticileri bilgi, deneyim, öngörüleri ve analitik metodlardan oluşmaktadır. Dünyada sigorta şirketlerinin sorumluları sigorta yapacakları proses Ülkemizde sanayi kuruluşlarından özellikle Hazop yöntemi ile yapılmış güncel bir tehlike değerlendirmesini istemekte ve bu değerlendirmeye göre sigorta için daha düşük fiyat vermektedirler. sigortacılık sistemi ne yazık ki bu düzeye gelmemiştir. Hazop işletmede çalışan kişilere tehlike ve iletişim sorunlarına yol açabilecek bütün yolları düşündürmeye sağlayan bir tekniktir. Hazop olası problemleri azaltmak için uzmanların proses üzerinde bilgi ve deneyimlerinden sistematik olarak yararlanan bir tekniktir. En önemli adımı ise farklı branşlarda bir çok uzmanın bir arada ekip çalışması yapmasını sağlayarak etap etap sistematik bir tarama ile tehlike ve iletişim sorunları tespit edilir. Diğer bir özelliği ise bu ekibin beyin fırtınası yapmasma yardımcı olur. 1996 yılında Gümrük Birliğine girmemiz ile birlikte ülkemizde Avrupa ile yarışabilmesi için önemli değişim atakları başlatılmıştır. ISO 9000 Kalite Standartları ve Toplam Kalite Yönetimi çerçevesinde şirketlerin düşünce ve iş anlayışının değişimi görüldü. Brezilya'daki RİO Çevre Konferansı sonrasında benimsenen "Sürdürülebilir Kalkınma"

ilkesi ile çevre değerlerini ön plana çıkaran Çevre Yönetim Sistemleri yaşamımıza girdi. ISO 14000 kuruluş ve kuruluşla ilişkide bulunan müteahhit, taşeron vb. kuruluşların çevre yönetim sistemine etkin katılımını öngörmektedir. Toplam Kalite Yönetimi (TKY) kuruluşlar açısmdan verimliliği arttırdığı, rekabet gücünü yükselttiği ve karlık sağladığı için tercih edilmelidir. Kuruluş için yaşamsal nitelik taşıyan bu tür bir yaklaşımın gönüllü olarak firmalarca benimsenmesi doğaldır. Ancak ÇYS bir kuruluşa bu denli açık yararlar sağlama özelliğini ilk bakışta göstermemektedir. Çevreye yönelik yasal yaptırımları sadece standartlara uyarak da gerçekleştirebilir. AB çevreye yönelik politikaları çeyrek asırlık bir süreç içinde yavaş yavaş değişmiş ve 1990'dan sonra belirgin bir farklılık göstermiştir. 1987 yılı Temmuz'unda yürürlüğe giren Tek Avrupa Yasası (Single European Act-SEA), tüm birlik ülkelerinin çevre politikalarının uyum içinde olmasını zorunlu kılmaktadır. 1993'te gündeme gelen 5 çevresel hareket planı sürdürülebilir. Ekonomik gelişme çevreye zarar vermediği durumlarda kabul edilebilir düşüncesini getirmiştir. 1- Program (1973-76): Bu program çevresel prensipleri belirtirken ilk olarak "kirleten öderrpoüuter pays" prensibini gündeme getirmiştir. Üye ülkelerin alması gereken önlemler belirlenmiştir. 2- Program (1977-81): Birinci programın devamı niteliğindeki bu program temel kirliliği önleme yerine kontrol etmeye ağırlık vermektedir. 3- Program (1982-86): Bu programın en büyük özelliği çevre ile ilgili politikaların diğer temel politikalar ile entegrasyonunu sağlamak olmuştur.

10

4- Program (1987-92): Bu program SEA ile aynı zamanda ortaya çıktığı için aralarında önemli bir takım benzerlikler vardır. Değişik çevresel elemanlar için (hava, su, gürültü kirliliği gibi) önlemler öneriyor olmasıdır. Ozon tabakasının incelmesi, iklim değişikliği gibi global sorunlar nedeniyle çevre politikalarının uluslar arası boyutu daha önemle vurgulanmıştır. 5- Hareket Programı (1993-2000): Çevre konularında bir dönüm noktası olarak kabul edilebilir. Bu program ilk kez "sürdürülebilirlik=sustainability" kavramını gündeme getirmiştir. Ekonomik 5 temel sektör gelişme, sosyal aktiviteler ve çevre konusunda toplumun tüm kesimlerini ve kitle örgütlerinin aktif katılımını, politikaların belirlenmesi ve uygulanmasında esas almaktadır. belirlenmektedir. İmalat Enerji Ulaşım Tarım Turizm

Bu 5 temel sektörde için konulan temel standartlar şunlardır: • Yayılma (emisyon) standartları: Belirli maddelerin aşılması gereken sınırlarını belirlemektedir. Kullanıcıya yeni belli teknolojiler sunulmakta ve kirletici maddelerin kaynakta kontrol edilmesine çalışılmaktadır. • Çevre-kalite standartları: Çevresel ortamda (hava, su ve toprak)bulunmasına izin verilen maksimum konsantrasyonları ifade eder. Sanayinin tüm zararlı kompenetlerinin seyrelterek ortama verilmesini sağladığından teknolojik ucuz çözümleri içerir. • Ürün standartları: Bu standart ürünün yapısından bulunmaması gereken malzemeleri belirler. Bu tür ürünlere pazarlama engeli yaratabileceği için ticari önem arz eder. • Süreç standartları: Üretim sürecinde çıkabilecek maddeleri kontrol etmeye ve iş çevresine zararlı maddelerin yayılmasını önleyerek çalışanların sağlık ve güvenliğini korumayı amaçlar. • Biyolojik standartlar: Yaşayan organizmalardaki bazı maddelerin standardı olduğundan ölçülmesi ve kontrolü zor olmaktadır. Uygulaması zordur. Bu planların hazırlanmasındaki temel amaç çevre konusunda etkili tarafların belirlenmesi ve kamu bilincinin oluşmasını sağlamaktır. Temel taraflar ise şöyle tanımlanmaktadır. Kamu yönetimi (yerel ve merkezi hükümetler) kitleleri eğiterek, yasaları uygulayarak ve temel planlama kararlarını alarak önemli bir görev üstlenmektedir. Tüketiciler ve atık yaratan özel-kamu kuruluşları çevre konusunda sorumlu olmaya zorlanmaktadırlar.

11

Zorunluluk taşımayan şu an isteğe bağlı bırakılan ISO 14000 temel felsefesi 12 . bir kuruluş yönlendirmelidir. Burada APELL (Awareness and Preparedness of Emergenceis of Local Level)-Yerel Düzeyde Acil Durumlarda Hazırlılık ve Bilinçlilikten) söz etmek yerindedir. Her iki sistemde öncelikli inşam ele almakta ve bireyin fiziksel sağlığına ek olarak zihinsel gelişimini dikkate almaktadır. ISO 14000 kapsamında. Bu kapsamda çevre standartlarına uyum ve denetim işlemlerinin belgelenmesi ağırlık kazanmış ve EcoManagement and Audit Scheme (EMAS) gündeme girmiştir. -Kontrol süreç ve yöntemlerinin belirlenmesi -Atık ve enerji yöntemi -İş güvenliği ve meslek sağlığını koruyucu önlemlerin alınması -Bilgilendirme iletişim ve eğitimin sağlanması Bu kapsamda TKY ve ÇYS arasında önemli benzerlikler gözlenmektedir. ÇYS genelde çevre başarısına yönelik bir çerçeve çizmektedir. AB haricindeki diğer üyeler çevreye yönelik olarak kendi standartlarını hazırlarken şudur: ISO 14000 felsefesi çevreye gerçekçi bir yaklaşım sergilemekte ve tüm kuruluşa bir çevre bilinci vermeye çalışmaktadır. Böyle bir raporlama sistemi sadece çalışanların güvenliğini değil bölge insanının da sağlık ve güvenliğini korumakta yararlı olmaktadır. program ve çevre yönetim sistemine ait gerçek veriler bulunması kaçınılmazdır. 1974'de İngiltere'deki siklohegzan patlaması 1984'de Mexicocity'deki propan patlaması aşağıda belirtilen ana başlıklar altında faaliyetlerini ISO 14000 devreye girmiştir.Kamuoyu geleceğin çevre kalitesi üzerinde etkili olmaya çağrılmıştır. EMAS her denetim aşamasından sonra "kurum dışına" bilgi verilmesini zorunlu kılmaktadır. Çevre konusunda başarı çevresel kural ve yaptırımlarla sağlanabilecektir. Çevreye yönelik girişimlerin katılımcı bir şekilde yürütülmesini öngörmektedir. Tehlikeli maddelerin artan üretimi depolanması ve kullanımı nedeniyle dünyada yaşanan büyük endüstriyel kazalar sonrasında. ürün ve hizmetin çevreye doğrudan ve dolayı etkileri) . -Çevre yönetim sisteminin oluşturularak sürekli gelişimin sağlanması -Çevresel etki değerlendirmesi (faaliyet. Bu raporlarda kurum politika. Bu programda sanayi ve çevreye zarar veren önemli bir taraf olarak düşünülmüş ve temiz teknoloji kullanmaya ve çevre bilinci geliştirmeye duyarlı olmaya çağrılmış ve teşvik edilmiştir.

CCPA. APELL YÖNTEMİ NEDİR? Apeli iki temel görüşe yer verir. UNİDO ve diğer benzer kuruluşlarla tam işbirliği ile hazırlanmıştır. taşınması. Bu kitap CEFIC. APELL'i kazaların önlenmesi önlenmesi ve acil durum hazırlığı için bölgesel işbirliği prosesi veya güvenlik ve kayıp önleme teknolojisi artı toplumun bilgilendirilmesi ve acil durum planlanmasında toplum ve endüstri katılımını içeren bir yönetim sistemi olarak tarif edebiliriz. Ren nehri kirliliği NEDEN APELL Gerekli tedbirler alınarak büyük endüstriyel kazaların önlenebileceğine inanılsa dahi. gene de böyle bir kazanın olması halinde karşılık verme planları yapabilecek kadar gerçekçi olunmalıdır. yerel makamlar ve toplum liderleri arasında içten bir diyalog bu tutumların üstesinden gelebilir. El kitabının amacı tehlikeli tesislerin bulunduğu bölgelerde toplum bilincini geliştirmek ve acil durum planlan yapmak üzere karar organlarına ve teknik personele yardımcı olmaktır. 1986 yıllarının sonlarında Birleşmiş Milletler Çevre Programı (UNEP) özellikle gelişmekte olan ülkelerin hükümetlerine kimyasal kazalar ve acil durumların oluşumu ve zararlı etkilerini en aza indirmede yardımcı olmak üzere bir dizi önlem önermiştir. 1) Tehlikeli maddelerin üretilmesi. Sanayi. CMA. bölgesel düzeyde acil durumlar için hazırlıklı olma (Apeli) el kitabını hazırladılar. UNEP endüstri ve çevre ofisi (IEO) endüstri ile müştereken. APELL'in başarısını engelleyebilecek başlıca nedenler ise 1) Aşırı Güven (Zaten bir plan var) 2) Kayıtsızlık (Burada bir şey olmaz) 3) Maliyet (Bizim gücümüz yetmez) dir. Bu hazırlık bölgesel tehlikelerin daha iyi anlaşılmasını sağlayacak ve böylece koruyucu önlemler oluşturulacaktır.1984'de Hindistan/Bhopal'deki metilizosiyonad sızıntısı 1986'da İsviçre/BasePdeki patlama ve yangın. WHO. depolanması ve kullanılmasında oluşabilecek tehlikeler ile yerel makamlar ve endüstri tarafından toplumu korumak üzere alınan önlemler için toplum bilinci yaratılması ve artırılması 2) Bu bilinç ışığında bölgesel bir işbirliği sağlanarak bütün toplumu kapsayan acil durum planlarının hazırlanması APELL İKİ BÖLÜMDEN OLUŞUR a) TOPLUMUN BİLGİLENDİRİLMESİ (Commanity Awareness-Toplumsal haberdar olma) 13 .

Sanayi (Kamu ve özel sektöre ait fabrika yöneticileri fabrikalarındaki güvenlik ve kazaların önlenmesinden sorumludurlar. Bir endüstriyel kazanın insan sağlığına ve çevreye etkisinin boyutları. APELL ESNEK BİR YÖNTEMDİR Ülkelerin kültürleri. yangın. Fabrika içinde spesifik acil durum planları hazırlarlar. toplum alt yapısı acil durumlara karşı koyma gelenek ve kaynakları. Bu ülke endüstrilerinin de tehlike ve risk potansiyelleri farklıdır. sızma. • İlgili il/ilçe/köy yönetim birimleri • Belediye ve Sanayi Odalarının ilgili üniteleri • Facia/afet/mücadele örgütleri • Kızılay v 14 . Yönetim (Merkezi/Yerel) Bunlar seçimler veya tayinle göreve gelen toplum güvenliğini ve sağlığı ile çevrenin korunmasından sorumlu yöneticilerdir. yayılma ve tehlikeli madde kaçağı potansiyeli olabilecek bütün ticari faaliyetleri kapsar. patlama. Bununla beraber merkezi yönetimler "Bakanlıklar" ve aynı yörede olmayan şirket genel müdürlükleri bu yöresel çabalara destek olmalıdırlar. yasa ve düzen gerekleri farklıdır. BÖLGESEL BİR TOPLUMU ETKİLEYECEK ENDÜSTRİYEL BİR KAZA İLE BAŞA ÇIKABİLME YETENEĞİ Apeli yöntemi amaç ve prensipleri belirler. APELL ÇALIŞMALARINDA ORTAKLAR Başarılı bir Apeli yönetiminin yerel olarak 3 önemli ortağı vardır.) • Sahibi • Yöneticileri (İşveren temsilcisi yetkisine haiz) • Çalışanlar • Sanayi Odaları • Müteahhit-Taşeron (Nakliyeciler dahil) • Alt sanayi (Malzeme üreticileri gibi) 2. 1. böyle bir durumda yöresel karşı koymanın hızı ve kapsamına bağlıdır.b) TOPLUMA KORUYUCU PLANLARIN FORMÜLE EDİLMESİ (Emergencency responce-Acil duruma karşı koyma) Apeli yöntemi. Uygulama ise yöresel şartlara uyarlanarak yapılabilir. değer yargıları. Dolayısıyla Apeli yönteminde ağırlık ve önem yöresel katılım ve işbirliğindedir.

Bu liderlerin sanayi ve yerel hükümet arasında bir köprü kurmaları gereklidir. Böyle bir plan için anahtar. topluma uyumlu birleşik bir acil durum planlamasını ve iletişim sağlamaktır. Yerel makamların ve toplum liderlerinin bilinçlenme ve acil durumlara hazırlıklı olma konularında etkin olabilmeleri için yörelerindeki sanayi kuruluşlarının temsilcileriyle yakın ve doğrudan ilişkileri olmalıdır. Apeli yöntemi varolan tüm acil durum planlarından yararlanılarak ilk karşılık vermenin çok kritik ve önemli olduğu yerel düzeyde etkin bir biçimde işleyecek koordineli tek bir plan oluşturmak üzere tasarlanmıştır. Koordinasyon grubunun fiili bir 15 . ulusal hükümetinde acil durum planlan olabilir. koordinasyon grubunun rolü sanayi ve yerel yönetim arasında toplum liderlerinin katılımı ile bir köprü kurmak. Tesis acil durum planının yanı sıra. Bu köprü ve koordinasyon grubu Apell'in çıkış noktasıdır. Yerel Toplum ve İlgi Grupları • Yöre Halkı: Örneğin bir gaz kaçağında birinci derecede etki alanında yaşayanların tehlikeyi bilmeleri onların vatandaşlık hakkıdır. Sanayi kuruluşları acil durum planlarının çeşitli bölümleri yerel makamların ve toplumun uyarılmasını ayrıca iletilişi kurmayı içerir.• Sağlık Kuruluşları • Kolluk kuvvetleri ve Silahlı Kuvvetler • PTT/TRT • İlgili Ulusal Yönetim Birimleri • İlgili Uluslararası Yönetim Birimleri 3. kuruluşun operasyonlarının güvenlik açısından incelenmesidir. Özetle. • Gayri Resmi Destek Grupları • Basın-Yayın (Medya) • Eğitim Kuruluşları • Gönüllü Kurum/Kuruluş/DernekA^akıflar • Meslek Odaları • Sendikalar (İşçi-İşveren) • Siyasal Partiler • Sanatçılar APELL NASIL BAŞLATILIR? Bütün sanayi kuruluşlarının bir acil durum planı yapma ve uygulama sorumluluğu vardır.

acil durumunda aoğrudan müdahale görev ve rolü olmayıp ancak böyle bir durumlar için görevlilerin hazır olmasını sağlamaktır. BİR SANAYİ KURULUŞU ACİL DURUMA MÜDAHALE PLANININ TİPİK BİLEŞKELERİ • Tesis Acil Durum Organizasyonu • Tesis Risk Değerlendirmesi • Alan Risk • Uyarı Sistemleri ve İletişim Sistemleri • Acil Durum Malzeme ve Olanakları • Normal İşlemlere Dönmek İçin Süreç • Eğitim ve Uygulamalar • Acil Durum Organizasyon/İşlemlerinin Düzenli Testleri • Acil Duruma Müdahale Prosedürleri • Ayrıntılı İşlem Talimatları (Her işlem birimi ve yardımcı sistemler için) KOORDİNASYON GRUBU KÖPRÜ İŞLEVLERİ • İletişim Sağlamak • Bilgi Paylaşımı • Acil Durum Plan ve Yöntemlerini Koordine Etmek • Diğer Acil Durum Kuruluşlarıyla Etkileşimde Bulunmak • Ortak Eğitim ve Öğretim • Karşılıklı Yardımlaşma YEREL HÜKÜMET SORUMLULUĞU • Güvenli bir toplum oluşturmak • Toplumdaki tüm yerleşik ve gelip geçenlerin güvenlik refahını sağlamak • Toplum güvenlik programları oluşturmak • Can ve mal varlığını (özel ve kamu) korumak • Bir acil durum sırasında toplumun oluşturduğu acil durum kuvvetlerini koordine etmek • Acil durumlara karşı plan ve yöntemler geliştirmek • Toplu yerleşim yerlerinde yada eyalette diğer kuruluşlarla eğitimi tatbikat ve alıştırmaları yönetmek • Ulusal hükümetlerle iletişim kanalları oluşturmak 16 .

Acil Müdahale Planı için Apeli sürecine 10 adım yaklaşımı: • • • • • Acil müdahaleye katılacak olanların rollerinin. Toluen Yangını FeCİ3 üretim tesisi Cl gazı kaçağı (Alikahya) Polisan-Patlama Yangını Hundayı Fabrikası Boyahane Yangını Bu kadar riski bir arada yaşayan Kocaeli'nde tehlikeyi azaltmak için başlatılan APELL (Bölgesel Düzeyde ) "Acil Durumlar İçin Hazırlıklı Olma"gereken yapı taşları ve boyutları görüşüldü. Apell'e gereksinim duyulması ise gelişmiş ülkelerde bile ölümlere neden olan büyük endüstriyel kazların yerleşimle iç içe olan sanayi şehri Kocaeli'nde ne tür felaketler yaratacağı endişesinden doğmuştur. 1986 1991 1993 1994 1996 1997 Klor gazı kaçağı Petkim Kauçuk Fabrikası Yangım Transkim. kaynaklarının ve ilgililerin belirlenmesi Acil durumda ortaya çıkabilecek risklerin ve zararların değerlendirilmesi Katılımcıların ortak müdahaleye yeterlilik açısından kendi acil planlarını gözden geçirmeleri Mevcut planlarda yer almayan fakat gerekli müdahalelerin belirlenmesi Belirlenen katılımcıların kaynaklarının görevlerle örtüşmesinin sağlanması 17 . Kocaeli'nde bugüne kadar yaşanan endüstriyel kazalar ise. eğitim ve bilgi sağlamalı Ülkemizde Apeli uygulamaları Kocaeli sanayi Odası önderliğine 1992 yılında başlatılmıştır. Gönüllülük esası ile • Açıklık (risk ve işbirliği) • Eğitim (Bilgi ve deneyim paylaşımı) • Bilinçlendirme • Kendi içinde yaptırım uygulama • Uluslararası ilişki ve iletişim konularında sürekli işbirliği benimsenmiştir.SANAYİNİN SORUMLULUKLARI • Güvenlikli iş uygulamalarını sağlamak • Çalışanların ve ziyaretçilerin kişisel güvenliğini sağlamak • Güvenlik programı oluşturmak • Bölgede can ve mal korunmasını sağlamak • Bir acil durum sırasında tüm tesis personelini koordine etmek • Acil durumlara karşılık vermek için plan ve yöntem geliştirmek • Kimyasal tehlikelere karşı güvenlik malzemesi.

Sanayi kuruluşları kendi aralarında ve yetkililerle bilgi köprüsü kurarak patlama/yangın/zehirleme riski taşıyan kimyasalları bildirmeli. Ülkemizde önde gelen kuruluşları ISO 14001 (Belgelendirme) almış durumdadır. Katılan grupların. Kimyasal madde üreten ve kullanan sanayiler hem bu risklerin kaynağı. yetkililere ve üretim bölgesi sakinlerine kimyasal maddenin nitelikleri. yararlanan taraf olarak ürünlerinin hem de çok en yüksek güvenlik standartlarına uyup yada uymaması sorumluluğunu taşımalıdır. Bunlara karşı en iyi korunma yöntemi kullandığımız kimyasal maddeler hakkında en fazla bilgiyi edinmektir. Gelişmiş ülkelerde kimyasal maddeler ile çalışanlar ve kullananlar güvenlik önlemleri altında çalışmakta ve düzenli sağlık kontrolllerinden geçirilmektedirler. Kimyasal madde üreten ve kullananlar için potansiyel risktir. Çevre Yönetim Sisteminin felsefesi ile Apeli programının öngördüğü hedeflerle uyum içinde olduğu görülür. bunların koruyucuları olumsuz etkileri. Çoğu ülkelerdeki kimyasal maddeler çevreye atılmakta: Bu durum çevrede yaşayanlar ve çevre. ekoloji üzerinde ciddi sonuçlar ve karşılaştırmalı riskleri konusunda geniş açıklamalar 18 . Bu maddelerin insanlara ve çevreye en az zararlı etkiyi sahip olmasına çalışmalı. risk değerlendirme metodları geliştirmeleri ve bu değerlendirmelerle ilgili veri bankaları kurmaları ve bu bilgileri bütün ülkenin kullanacağı şekilde düzenlemeleri gerekmektedir. Teknolojik riskler ya yeterli ve etkin önlemler alınmadan yapılan üretimler nedeniyle yada doğal afetler sonrasında çıkmaktadır. Sanayinin kendisinin daha fazla teknoloji geliştirme. Bütün bu çalışmalarda sivil toplum örgütleri ile medyaya çok büyük görevler düşmektedir. SONUÇ: Sanayi kuruluşlarının acil duruma müdahale planları deneme uygulamaları ile gözden geçirmeleri. gereken durumlarda toplumu bilgilendirmeli. bütünsel plana entegre olabilmesi için gerekli değişikliklerin yapılması Yerel yönetimle işbirliği yaparak yerel düzeydeki plana uyum sağlanması. Sanayi ile içice yerleşim nedeniyle yakın çevreyi hatta coğrafik etkiler nedeniyle uzak çevreyi bile etkilemektedir. bunları işleyen işçilere. üretim süreçleri yapmalıdır.• • • • • Mevcut planların. paniği önleyecek bilinçlenmeyi yaratmak için ilgili kurum ve kuruluşlarla işbirliği içinde olmalıdırlar. taşıma ve kaldırmaya ilişkin kurallar gibi genel önlemleri belirtmelidir. Sanayi kazaları ve sonuçları önceden bilinemez. Toplum geleneğine sahip çıkma kararlılığını göstermelidir. ilk yardım/temizleme/imha yöntemleri. entegre plan ve acil müdahale rol alanlarının eğitimi Planın periyodik kontrolünün gözden geçirilmesinin ve güncelleştirilmesinin sağlanması Yerel topluluğun ve halkın entegre planı hakkında bilgilendirilmesidir. kullananlara.

Tehlike Bilgi Formları-Malzeme Güvenlik Bilgi Formları (MSDS) yalnızca kimyasalların neden olduğu sağlık ve güvenlik tehlikelerinin azaltılmasına yarayan bir sistemin parçasıdır. MSDS hazırlayan kişi ve kuruluşun ismi. MAK. suyu. kullananların ve üretiminde çalışanların bu kimyasal maddelerin tehlikeleri konusunda değerlendirme yapmalarım sağlamak. kaynama noktası gibi) Sağlık üzerine bilinen etkileri ve korunma yolları. Tüketiciyi ve kullanıcıyı korumak. 19 . birçok dokümanlar hazırlar ve yaymlar. Acil durum ve ilkyardım bilgileri. tüzük. bu kimyasallarla ilişkide bulunan herkesin (İşçi-İşveren-Toplum vd) bu bilgileri birbirlerine ulaştıracaklarını açıklamak. Her ülke çalışanlarına toprağı. TLV. çalışma ve kullanma yöntemlerini saptamak amacı ile ulusal ve uluslar arası düzeyde kimyasallarla ilgili standartlar oluşturulur. Bilgi-öğrenme hakkı (Right toknow) deyimi iki ana fikirden oluşur. Ancak bu düzenlemelerin etkili ve yararlı olabilmesi için endüstri-devlet-kullanıcı arasında çok iyi bir koordinasyona.doğurmaktadır. Değişik förmatlarda hazırlanan MSDS'ler aşağıdaki bilgileri içermek zorundadırlar. 1 Fiziksel özellikler (görünüş. havayı kısacası insanlarını ve çevreyi korumak için çeşitli kanun. yönetmelik vs. Sağlık. • Kimyasal maddenin tanımı. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı) ve isteyenlere iletilmesi çok önemlidir. • • • • • • • Bir karışım ise bileşenleri. koku. STELL değerleri. doğayı tahrip etmemek. Kanser yapma olasılığı. Çevreye bilinçsizce atılan kimyasal maddelerin türüne göre bu maddelerin ciddi sağlık sorunları ile tehlikelerini bilmeyen çalışanlar ve çevrede yaşayan insanlar için karşılâşabilmekte ve çevrede kalıcı bir kirlilik gözlenmektedir. Çalıştığımız işyerinde ve yaşadığımız çevrede kimyasalların tehlikelerini bilmek Anayasal bir haktır. • Kimyasal maddeyi taşıyanların. TMMOB Kimya Mühendisleri Odası olarak tüm eğitimlerimizde bu olguyu anlatarak ülke genelinde yaygınlaştırmaya çalışmaktayız. En önemli sorun ise kullandığımız kimyasallarla ilgili yeterli bilgileri elde etmektir. depolayanların. Etkilenme düzeyleri. • Her ne şekilde olursa olsun. Ülkemizde bu konu ile ilgili veri bankalarının kurulması (Çevre. işbirliğine ve iletişime gerek duyulur. Bilgi-öğrenme hakkına göre her üretici kimyasala ait fiziksel ve sağlık tehlikelerini belirten en son bilgileri sağlamakla yükümlüdür.

piyasadan çekilmiş. kullanılan "bütün kimyasal maddelerle ilgili olarak mümkün olduğunca fazla bilgi ve eğitim sağlama konusunda işverenlere yasal sorumluluk yüklemektedir. İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğü. sendika. yönetmelikler kapsamında bu bilgiyi elde etmek olasıdır.Anayasasınm Çalışma Hayatı ile ilgili maddeleri. Ülkemizde ise T. önemli ölçüde kısıtlanmış veya hükümetlerce onaylanmayan ürünler listesi" United Nations Sales Section.C. 1475 sayılı İş Kanunu. İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği temsilcisi veya sorumlu müdür işverenin kimyasal madde imalatçısından veya satıcısından bilgileri alıp işçilere verilmesi konusunda ön ayak olmalıdır.d. Söz konusu kimyasal maddeye alternatif olabilecek daha güvenli hangi kimyasal maddelerin hangi maddeler aramak gerekebilir. Depolanması Hk. Kendi işyerinizin durumuna göre değişiklik yaparak kimyasal madde imalatçısından veya satıcısından bilgi istemek için yazabileceğiniz bir mektup örneği verilmektedir. İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Kuralları Hakkındaki Tüzük. işyerinde kullanılan bütün kimyasal maddelerle ilgili eksiksiz bilgi verilmesini zorunlu kılmaktadır. B) İMALATÇI/SATICI İşveren veya işveren vekili size gerekli bilgileri sağlamadığı taktirde sorumlu müdür veya işyerinizde varsa sendika temsilcisi ile birlikte doğrudan doğruya kimyasal madde imalatçısına yazarak bu bilgileri kendiniz isteyebilirsiniz. kimyasalların nasıl sınırlandırıldığının ve kimyasalların yasaklandığının veya kullanımının kısıtlandırılan kimyasallarla ilgili olarak Birleşmiş Milletlerin Yayını olarak "Tüketimi ve/veya satışı yasaklanmış. İmalatçı firmaların çoğuna bu bilgileri vermesinin yasal bir prosedür olduğunu anlatmak gerekmektedir. 20 . Tekrar yanıt alamazsanız bu kimyasal maddenin kullanımını durdurabilirsiniz ve bu hususu hatırlatma yazısında belirtiniz. Parlayıcı. Patlayıcı Tehlikeli ve Zararlı Tedbirler Hakkında Tüzük. Yönetmelik. v. A) YÖNETİM Dünyada pek çok ülkede tehlike bilgisi yada bilme hakkı konusunda mevzuat bulunmaktadır.Endüstriyel Kimyasallarla İlgili Bilgi Edinmek ve Kullanmak Çalıştığınız işyerinizde ve yaşadığınız çevredeki kimyasalların tehlikelerini bilmek anayasal bir haktır. ÇED Yönetmeliği. Bilgi kaynaklarını daha ayrıntılı incelersek. Bazı işçi sendikalarının işverenle imzaladıkları toplu sözleşmelerde. En önemli sorunlardan birisi ise kullanılan kimyasallar ile ilgili yeterli bilgileri elde etmektir. Dolayısıyla bu bilgileri bilmeniz doğal hakkınızdır. Zararlı Kimyasalların Taşınması. Yurtdışında kimyasal maddelerle ilgili sağlık ve güvenlik bilgileri herkese açıktır. kanserojen kabul edildiği. Eğer mektubunuza makul bir süre içerisinde onlardan yanıt alamazsanız bir kez daha hatırlatma yazısı göndermeyi deneyiniz. Bu yasalar. Sizin işyerinizde kullandığınız belirli kimyasalların son derece tehlikeli kimyasallar listesinde yer alıp almadığını.

İş Güvenliği kuruluşu olan OSHA (Occupational Safety Healt Associations). Acil durum ve ilk yardım bilgileri. Değişik formatlarda hazırlanabilen MSDS'1er aşağıdaki bilgileri içermek zorundadırlar.Newyork United States Of Amerika veya Geneva. MAK. kaynama noktası gibi). Switzerland. Fiziksel özellikler (görünüş. koku. STELL değerleri. İşçi Sağlığı. toplum vd. Kanser yapma olasılığı.9 ve dokümanın en son baskısını isteyebilirsiniz. • Kimyasal maddeyi taşıyanların. Bir karışım ise bileşenleri. ISBN 92-1-130145. Birinci bölümde imalatçının veya satıcının adı. MSDS'lerin sekiz bölümde hazırlanmasını önerir. Amerika Birleşik Devletleri. kimyasalın yapısı hakkında bilgi verilmelidir. işveren. telefon 21 . Etkilenme düzeyleri TLV. Ticari sır olsa bile. adresi.Maddenin Tanımı Bu bölümde ürünün kimyasal adı veya ticari adı yer alır. Sağlık üzerinde bilinen etkileri ve koruma yolları. İşte bu aşamada Malzeme Güvenlik Bilgi Formları (MSDS ) devreye girmektedir. sağlık riskleri ile ilgili ayrıntılı bilginin MSDS'de mutlaka yer almalıdır. • • • • • • • ® Kimyasal maddenin tanımı.) bu bilgileri birbirlerine nasıl ulaştıracaklarını açıklamak Bilme hakkına göre her üretici o kimyasala ait fiziksel ve sağlık tehlikelerini belirten en son bilgileri sağlamakla yükümlüdür. İşverenlerde bu bilgileri standarda uygun olarak çalışanlara aktarmakla yükümlüdürler. depolayanların. MSDS'i hazırlayan kişi veya kuruluşun ismi. Bu sistemin Amerika Birleşik Devletlerindeki resmi adı "Tehlike İletişim Standardıdır" Daha yaygın kullanım adı "Bilme-Öğrenme Hakkıdır" Bilme Öğrenme Hakkı (Right to Know) deyimi iki ana fikirden oluşmaktadır. Ticari bir sır değilse. I Bölüm. kullananların ve üretimde çalışanların bu kimyasal maddelerin tehlikeleri konusunda doğru değerlendirme yapmalarını sağlamak: • Her ne şekilde olursa olsun. Yayının standart kitap numarası C. bu kimyasallarla ilişkide olan herkesin (işçi.TEHLİKE BİLGİ FORMLARI (MALZEME GÜVENLİK BİLGİ FORMLARI) Tehlike bilgi formları-Malzeme Güvenlik Bilgi Formları (MSDS) yalnızca kimyasalların neden olduğu sağlık ve güvenlik tehlikelerinin azaltılmasına yarayan bir sistemin parçasıdır.

f) Özgül ağırlığı.l) oluşturuyorsa listede belirtilmelidir. Ürünün içindeki tehlikeli maddeler kimyasal isimleriyle listelenmelidir.Bölümde maddenin fiziksel ve kimyasal özellikleri yer almalıdır. j) Patlama noktası. Bu bölümde sağlığa zararlı bileşenlerin adları (herkesçe bileşiğin tümü içindeki oranları belirtilmelidir. b) Buhar basıncı. II Bölüm . h) Buharlaşma oranı. Acil durumla karşılaşmadan önce bilgi almak için imalatçının satıcının aranması daha uygundur. a) Normal görünüş ve kokusu. MSDS'in hazırlandığı tarih ve iş saatleri dışmda acil aramalar için bir telefon numarası yer almalıdır. TLV ise her zaman için PEL'den daha koruyucu olan önermedir. Kimyasal için verilmesi gereken özellikler şunlar olmalıdır. Karışım olan ürünlerde tehlikeli kimyasallar listesine olan ve ürünün yüzde birini (%1) veya daha fazlasmı oluşturan maddelerin yazılması gereklidir. v bilinen ve kimyasal adları) ve mümkünse 22 . Listedeki maddelerin her biri için ek etkilenme düzeyleri belirtilmelidir.numarası. izin verilen maksimum konsantrasyon değeri (MAK) kapsayabilmelidir. OSHA'nın izin verilebilir etkilenme düzeyi (PEL) değerleri ile Amerika Resmi ve Özel Sektör Endüstri Hijyenistleri Birliği'nin belirlediği Eşik Sınır Değeri (TLV-ESD). Kanserojen maddeler istisnadır ve karışımın yüzde birinin onda birini (%0. Bu özellikleri "yangın tehlikesi yaratabilecek sıcak bir ortamda buharlaşmayı" solunum koruyucu gerektirebilecek buhara dönüştürmeyi verebilirsiniz.İçindeki Tehlikeli Maddelerin Bileşimi Bu bölümde kimyasal maddenin/bileşenin sağlığa zararlı yapısıyla ilgili bilgiler yer alır. d) Suda çözünürlüğü e) Erime noktası. g) Hacme göre uçucu yüzdesi. Ek bilgi olarak Kısa Süreli Etkilenme Düzeyleri (STELL) ve Yaşamı ve Sağlığı Anında Etkileyecek Tehlikeli Düzeyi (IDLH) bilgileri yer alabilir. i) Kaynama noktası. m-Bölüm: Fiziksel ve Kimyasal Özellikleri III. ABD'de PEL'in verilmesi yasal zorunluluk. c) Buhar yoğunluğu.

köpük türünü veya kimyasal söndürme istemleri kastedilmektedir. Yangını söndürmede kullanılacak araçlarla doğal olarak bir yangın durumunda kullanacağımız suyu. ürüne en dayanıklı koruyucu giysi ve eldiven materyali belirtilmelidir. yangın söndürmede kullanılacak araçlar. Buna ek olarak. V-Bölüm: Reaksiyona (Tepkime) Girme Bilgileri Bu bölümde maddenin diğer maddelerle etkileşmeye girip girmediği belirtilir. En alt düzey de onun altında yangının yayılmayacağı düzeydir. parlama. sindirim. deri absorbsiyonu. Bu yan ürünlerinin uygun biçimde saklanması ve kullanılması ile ilgili bilgiler yer almaktadır. ağız-oral) sağlık üzerinde yarattığı akut ve kronik etkiler. Solunum koruyucuları (respirator). havayla karıştığı zaman tutuşacak bir karışım oluşturacak kadar buhar çıkaracağı en düşük sıcaklıktır. kullanma önlemleri ve kaza ile ortama karışması halinde uygulanacak önlemler detaylı bir şekilde yer almalıdır. UEL) alevlenme düzeylerini. parlama noktasında belirlemede kullanılan iki yöntemi (kapalı veya açık kap) söz edilmesi yararlıdır. maruziyet işaretleri ve belirtileri. Alevlenme düzeyleri ile havadaki en düşük ve en yüksek gaz veya buhar konsantrasyonları kastedilmektedir. ürünün kanserojen olup olmadığı (bu bilgilerin Uluslar arası Toksikoloji Programmdan mı. Kanser Araştırmaları ile ilgili Uluslar arası Ajans veya OSHA'dan mı geldiği belirtilmelidir) maruziyet durumunda daha da kötüleşen sağlık sorunları ve önerilen ilkyardım/acil durum prosedürlerinin tamamı bu bölümde yer almalıdır. olağandışı yangın ve patlama tehlikeleri açısından yaklaşılır. VI-Bölüm: Sağlık İçin Yarattığı Tehlike Bilgileri Kimyasal maddenin vücuda giriş yolları (solunum. Ancak MSDS'lerde çoğu zaman eksik ve yetersiz hazırlanan bölümdür. Bir kimyasal maddenin parlama noktası. çalışma uygulamalar ve kişisel koruyucu teçhizat donanımlar ile ilgili bilgiler yer almalıdır.rV-Bölüm: Yangın ve Patlama Bilgileri IV Bölüm. Parlama noktası ne kadar düşükse. onun üzerinde yangının yayılmayacağı düzey anlamına gelmektedir. güvenli bir şekilde depolama. Vin-Bölüm: Kontrol Önlemleri Bu bölümde havalandırma. 23 . Vn-Bölüm: Kullanım Sırasında Alınması Gereken Önlemler Acil durumlarda ne yapılacağına ilişkin planlar geliştirmek için gereken bilgileri dökülmeler sonrasında temizleme işlemleri. yangınla özel mücadele yöntemleri. En yüksek düzey. yanma veya alt ve üst patlama sınırlarını (LEL. bu malzeme o kadar uçucu demektir. Bununla beraber imalatçılar bu bilgileri "buharını solumayın" veya "cilde temas etmemeli" gibi basit ve yetersiz cümlelerle ifade etmektedirler. Ancak yine bu bilgilerde eksik yer almaktadır. bir sıvının. Eğer tepkimeye giriyorsa sonuç ürünleri ile ilgili tehlikelerini gösterir.

Üretici ve ithalatçı firmalar hazırlanan bu MSDS'leri her numune veya mal ile birlikte kullanıcı kuruluş ve kişilere vermelidir. MSDS'lerin faydalı olabilmesi için kullanıcının bu formlarla yazılı bilgilerin doğruluğundan emin olması gereklidir. Etiketler her zaman kaplara tutturulmalıdır ve etikette belirtilen kimyasal madde kabın içindeki kimyasal madde aynı olmalıdır MSDS'lerde olduğu gibi etiketlerinde yetersizlikleri vardır. Unutulmamalıdır ki. Kısa süreli (short term) ve uzun süreli (long term) yapılan toksikolojik testlerden elde edilen bilimsel sonuçlarda her yıl gözden geçirilerek MSDS'lerde gerekli düzenlemeleri yapılmalıdır. Ayrıca ülkemizde birkaç büyük kuruluş dışında kullanımı olmayan "MALZEME GÜVENLİK BİLGİ FORMLARININ" (MSDS) yaygın olarak kullanımı ve endüstrimize kazandırılması ile Türkiye'de sayıları onbinlerle ifade edilen iş kazaları ve meslek hastalıklarının büyük oranda önüne geçilebileceği gibi iş veriminde de artışlar sağlanacak ve çevre koruma çalışmalarına da katkıda bulunacaktır. ısmarlamadan önce kimyasalların nasıl değiştirmeyi Mevcut kontrollerin yeterli ve olası tehlikelerin düşündüğümüz kimyasal maddeninkinden daha büyük olmadığından emin olmak gerekir. bilgiye sahip olmadıkları gözönüne alınarak verilen bilgilerin kolay anlaşılabilir ve sade olmasına özen gösterilmelidir. Halen çok az firma tarafından bu tür dokümanlar alıcının talebi halinde verilmektedir. gerekli önlemler alınmadığı taktirde zararsız hiçbir kimyasal madde forma alınması yoktur. Ülkemizde tüketicilerin üretici firmaları uyararak. Etiketlerdeki bilgiler eksik olabilir veya kimyasal maddenin üretildiği ülkeye bağlı olarak etiket bilmediğiniz bir dilde yazılmış olabilir. D-ETİKETLER Kimyasal madde kaplarının veya bidonlarının »üzerindeki etiketlerde önemli bir bilgi ile kaynağıdır. 24 . kullanıldığını incelemektir. üretici firmalardan sipariş öncesi MSDS'leri istemeli. Ancak bunlar hem sayı yönünden hem de içerik yönünden yeterli değildir. Herhangi bir kimyasal madde ile çalışan veya çalışılacak olan kişi ve kuruluşlar. Ayrıca. yönlendirerek kullandıkları kimyasal maddelere ait MSDS'lerin hazırlanmasını istemeleri gerekmektedir. Bu amaçla pictogram kullanımı yararlı bir yoldur. bunları gözden geçirmeli. Bu nedenle MSDS hazırlanırken tehlikesi bilinmeyen bir veya birkaç kimyasal söz konusu olduğundan çalışanları korumak ve uyarmak için gerekli koruyucu önlemlerin gerekir. eğer yanlış bilgiler varsa düzeltilmesi istemiyle üretici firmaya geri gönderilmelidir. tüketicilerin büyük bölümünün yeterli teknik.Doğru MSDS'ler elde etmenin ilk adımı. MSDS'leri hazırlayanlar tüketiciye doğru ve güvenilir bilgiler vermek zorundadırlar.

Kullanım : Yalnızca uygun şekilde havalandırılan yerlerde kullanın. Michigan 06660 Sorumlu Kuruluş Chlorothane YU 1. Kimyasal ismi ve ticari ismi. ancak kimyasal isim daha önemlidir.) Daha İyi Etiket Ürün Adı 25 . Solumaktan (toz. 1 -trikloroetan (%100) içerir. sis. İlk Yardım : Solunması halinde temiz havaya çıkarın. Hasta nefes alamıyorsa suni solunum (ağızdan ağıza tercih edilir)yapın. 1. Tehlike Uyarısı Tehlike : Solunduğunda toksiktir. Nefes almada zorluk çekiyorsa oksijen verin. Kapalı alanlarda kullanmaktan kaçının. Cilde temas etmeyin. yeni bir kimyasal pestisitin reklam kampanyası başarılı gitmiyorsa yada bir başka ülkedeki raporlar bu kimyasal maddenin işçilerin sağlığına zarar verdiğini gösteriyorsa. Hasta nefes alamıyorsa suni solunum yapın. ölüm gibi etkilere yol açabilir. Rock Road. Doktor çağırın. Endüstriyel kimyasalların çoğunun iki ismi olduğu bilinmelidir. maddenin içindekiler değişmediği sürece kimyasal isim değişmez. bilinç kaybı. Michigan 06660 Telefon (313) 888-7277 Yeterli yetersiz bir etiket ve daha iyi bir etiket örneği Bu etikette. buhar. ancak ticari isim her zaman değişebilir. Cildi ve gözleri tahriş eder. gaz) kaçmın Kapalı tutun Havalandırmanın yeterli olduğu yerde kullanın İlk Yardım : Solunması halinde temiz havaya çıkartın.1. Yetersiz Etiket Ürün Adı Tehlike Uyarısı Chlorothane YU Tehlike : Solunduğunda toksiktir.Aşağıda iki örnek verilmektedir. Karaciğeri böbrekleri ve kalbi etkileyebilir.Slime. imalatçı ticari ismi değiştirebilir ama kimyasal isim aynı kalır. Etkileri : Aşırı maruziyet halinde Merkezi Sinir Sistemi üzerinde başağrısı. Daha fazla bilgi için : Solve Chemicals ile temas kurun l. Doktor çağırın. Chemtown. baş dönmesi.1. ürünün içindeki gerçek kimyasal maddenin (1. mide bulantısı. Sorumlu Kuruluş Acil durumlarda arayın.-trikloroetan) belirtildiğine ve tehlikelerin yol açabileceği tahribatlar açısından yazıldığına dikkat edilmelidir. (Örneğin. Solve X Chemicals Chemtown. Her iki ismi de almaya çalışın.

Bu durumda MSDS'ler yeterli olamaz.İŞYERİ TEFTİŞİ İşyerinizdeki kimyasal riskleri belirleyen diğer bir yol ise çalışanlardan gelen şikayetlerle ilgili kayıt tutmaktır. kap veya bidon etiketlerinden ve MSDS'lerden bilgi edinmeye çalışın. 2. Örneğin hastalık sayısındaki artış ve çalışanlarda değişik belirtiler ortaya çıkabilir vb.) NOT: Ortam ölçümleri düzenli yapılsa bile siz işyeri teftişi yapmalısınız. makinaların. • • • • • Söz konusu kimyasallar ile nasıl güvenli biçimde nasıl çalışacağı konusunda bilgiler. Acil durum ve ilk yardım önlemleri. Teftiş sırasında aşağıdaki sorulan cevaplamaya çalışın. ancak hem ölçüm cihazlarını hem de yetişmiş personeli sağlamak çok zor olabilir. Gerekli olan koruyucu malzemenin kullanımı ve bakımı Kontrol önlemlerinin etkili bir biçimde işleyip işlemediğinin nasıl anlaşılacağı. 1.Çoğu işyerinde kullanılan kimyasal maddeler genellikle farklı kimyasalların karışımıdır veya toksik olabilecek diğer kimyasal maddeler eser miktarda kirlenmiş olabilir. kimyasal tehlikelerle ilgili bilgi edinmenin önemli araçlarından biridir. • Belirli kimyasalların olası.EĞİTİM Etkili bir eğitim. F. yada bilinen tehlikeleri bilgiler. kullanılan bütün kimyasal maddeleri ve işçilerin. Her yeni eleman için eğitim gereklidir ve çalışanlar içinde düzenlemelidir. Tehlikeleri (riskleri) belirlemenin bir diğer yolu. bulundukları konumu not ederek şemasını yapmak kolaylık sağlayabilirsiniz. havalandırmanın (pencereler vb. Kimyasal maddeler ile çalışıyorsanız. işvereniniz size kendi kullandığınız kimyasallarla ilgili eğitim sağlamalıdır. (İşyerinizin basit bir belirli aralıklarla eğitim ve sağlık üzerindeki etkiler konusunda 26 . çünkü hava ölçümünün sağlamadığı bilgileri işyeri teftişi ile sağlayabilirsiniz. işyerinizde hangi kimyasal maddeler kullanılmakta. Etiketlerin.Çeşitli iş süreçleri ve bakım işi de dahil olmak üzere. Hava (ortam) ölçümleri işyerindeki kimyasalların hangi düzeyde olduğunu gösterebilir. Bu göstergeler işyerindeki belirli kimyasal tehlikelerin teşhis edilmesine ve araştırılmasına gereksinim olduğunu göstermektedir. E. Malzeme Güvenlik Bilgi Formlarının ve kimyasal maddelerin üzerindeki diğer tehlike bilgilerinin nasıl yorumlanacağı. Eğitim şunları içermelidir.) depolama alanlarının vb.Kimyasal maddelerin tam isimleri nedir? işyerinizi teftiş etmektir.

5.DİĞER BİLGİ KAYNAKLARI İşvereniniz. çalıştığınız maddelerle ilişkili olabilecek sağlık etkilerinin erken işaretlerini teşhis edilmelidir. • Periyodik sağlık muayenelerini meslek hastalıklarının erken belirtilerini teşhis etmeye yardımcı olacaktır. H. işvereniniz. baş ağrısı yapıyor mu? Vd.TIBBİ GÖZETİM Kimyasal maddelerle çalışıyorsanız. • İşe alınmadan önce çalışanların sağlık muayenelerinin yapılması ve "hassas kişilerin belirlenmesine dikkat edilmelidir.Kimyasal madde katı mı. belirli kimyasal maddeler ile bilgi edinmenize yardımcı olacak başka bilgi kaynaklarını da bulunmaktadır.a) Ticari isimlerini b) Kimyasal isimlerini bulmaya çalışın 3.Kimyasal maddeye maruziyeti önlemek için hangi önlemler alınmış? F.? 7. • Etkili bir tıbbi gözetim programı. kimyasal madde imalatçısı ve satıcısı dışında. • Sağlık muayenelerini (işe alınmadan önce periyodik) kimyasal maddelere maruz kalmanın biyolojik göstergelerini ve kimyasal madde işlerim saptayabilmek için kan ve idrar testlerini içeren biyolojik gözetime yer verilmelidir. giderlerini şirketin karşıladığı bir tıbbi gözetim programı kapsamında olmanızı sağlamalıdır. temizleme mi.Kimyasal madde nerede kullanılıyor ve nasıl depolanıyor? 6. Örneğin geçmişte akciğer hastalığı olan kişilerin tozlu yerlerde çalıştırılmaması gerekir. kokusunu alabiliyor veya hissedebiliyor musunuz? Gözlerinizi rahatsız ediyor mu.Duyularınız ne diyor-kimyasal maddeyi görebiliyor. 9.Bu kimyasal maddelerin işyerinizde ne zamandan beri ve hangi sıklıkta kullanılmakta olduğunu tespit edin. • • • • İşçi sendikanız Bölge çalışma müdürlükleri Çalışma Bakanlığı Uluslararası iş Kolu Federasyonları (ITS'1er) 27 . gaz mı? Kullanım sırasında biçim değiştiriyor mu (örneğin. keresteden talaşa?) 8. 4. püskürtme mi vd.Kimyasal madde ne için kullanılıyor. Bu kişilerin sağlık açısından riskli olmayacak işlerde çalıştırılmasına yardımcı olacaktır.Kimyasal maddeyi kaç kişi ve ne kadar süreyle maruz kalmaktalar.

M Stellman ve S. 1) ILO encyclopaedia of occupational health and safety (ILO'nun işçi sağlığı iş güvenliği ansiklopedisi).• • • Uluslararası Çalışma Örgütü (ELO) Yerel kütüphane Üniversiteler ve yüksek okullar Sizlere yararlı olabilecek bazı kaynaklar aşağıdadır. 2 cilt 2) N. Dolayısıyla işyerinizdeki kimyasal tehlikeler konusunda daha fazla bilgi sahibi oldukça. Dawn: Work is dangerous to your health (Çalışmak Sağlığınız İçin Tehlikelidir). Kimyasal risklerle ilgili bilgileri toplu pazarlık taleplerinizin dayanağı olarak kullanabilirsiniz. Basım. Topladığınız bilgileri kullanarak bu amaç doğrultusunda çalışmanın birkaç yolu vardır. İSÇİ SAĞLIĞI VE İS GÜVENLİĞİ TEMSİLCİSİNİN ROLÜ İşyerinizde tehlikeli kimyasal maddeler var ise çalışanların bunlara maruz kalmasını önlemeye yardımcı olmak için proaktif biçimde çalışmanız (yani sağlık sorunları yada kazalar olmadan önce harekete geçmeniz) özellikle önem taşımaktadır. 4. dolayısıyla gerçekleri araştırmak hakkınızdır. İş güvenliği bu bilgileri kullanarak öncelikleri belirleyebilir. Van Nostrand. Bilgili bir işveren ile çalışıyorsanız. Random House 1973 I-BİLGİLERİN KULLANILMASI İşyerinizdeki kimyasal riskleri belirledikten sonraki adım. • Denetim sonuçlarınızı sizin dışınızda görevli olan işçi sağlığı ve iş güvenliği komitesi ve çalışanlarla tartışın.M. eksik bilgileri nasıl tamamlayacağınızı düşünün? • • • Elinizdeki bilgileri kullanarak çalışanları eğitin. New York. Uygun kontrol önlemlerinin alınmasını. 1998 3) J. BLO 1993. 1. eğitilmesini ve kimyasal risklerin azaltılmasını veya bütünüyle ortadan kaldırılmasını sağlamaya yönelik girişimlerde bulunmalıdır. çalışanları koruyabilme ve tehlikeleri ortadan kaldırma şansınız daha yüksek olacaktır. bunları azaltmak yada tümüyle ortadan kaldırmaktır. Basım Cenevre. iş arkadaşlarınızın yanında işvereninizi de eğitmeniz gerekebilir. Kimyasal maddelerle ilgili sağlık ve güvenlik bilgileri herkese açıktır. çalışanların kimyasal maddelerle güvenli bir şekilde nasıl çalışacakları konusunda bilgilendirilmesini. 28 . Sistematik bir düzen var mı.I Sax: Dangerous properties of industrial materials (Endstriyel materyallerin tehlikeli özellikleri) New York. 2. elinizdeki bilgilerde eksiklik bulunuyor mu. 7.

İncelemeleriniz sonuçlarına dayanan değişiklikler yapmak için işveren ve varsa sendika ile birlikte çalışın. Bir kimyasal madde üreticisine ürettikleri maddeler konusunda bilgi isteyen bir yazı gönderip makul süre içerisinde yanıt almadıysanız. Çeşitli kaynaklara danışabilirsiniz.D. SONUÇ OLARAK • İnsanlara ve çevreye verebileceği zararlar konusunda çok az şey bilinmesine karşın. Bu noktada. Varsa işçi sendikanız ile eğitim programlarını birlikte yapmayı deneyin Böyle çalışma yöntemi size işyerinizdeki sorunların çözümüne uzun vadede yararlı olacaktır. İşyeri atmosferindeki tehlikeli kimyasal maddelerin hangi yoğunlukta olduğunun düzenli biçimde izlenmesini sağlamak amacı ile sendika ve işverenle birlikte çalışın.B.D. bu kimyasalın kullanımının durdurulabilmesi için işverene tavsiyede bulunabilirsiniz. çalışanların eğitim programlarının geliştirilmesinde ve içeriğinin planlanmasında işveren ile birlikte çalışmayı deneyin. 7. işçi arkadaşlarınızla konuşarak onların kimyasal madde kullanımı ile bağlantılı olabilecek sağlık şikayetlerinin olup olmadığını araştırabilirsiniz vb.3. İşyerinizde özellikle tehlikeli olan işleri yapan çalışanlara "tehlikeli iş" parası veriliyor mu? Paranın sağlığın yerini tutmayacağını bilmek gereklidir. işyerinde kullanılan kimyasal maddelerin her biri için M.S. söz konusu kimyasal maddeye daha güvenli alternatifler arayabilirsiniz. 8. çalışma bakanlığından yardım alabilirsiniz.F) tutulması ve ayrıca muhtemel kirleticiler veya kimyasal yan ürünlerle ilgili M. Toksik maddeler çok farklı 29 . 6. etiketlere ve MSDS'lere bakabilirsiniz. 4. Bu çalışmaların sonuçlarını isteyin. Bazı sendikalar işyerindeki eğitim programlarının içeriği ve kullanılan öğrenme yöntemleri konusunda sendika onayının alınmasını sözleşmelerine koydurmayı başarabilmiştir. 10.S.S'ler veya diğer bilgileri sağlaması tavsiye edilmelidir. İşyerinizde çalışan işçilerin iş giysilerini evde yıkamalarının önüne geçmek için çamaşır yıkama olanaklarının sağlanması için çaba gösterin Çalışanların iş giysilerini ailelerinin diğer çamaşırları ile birlikte değil. 5. kimyasal maddeler günümüzde hemen her meslekte kullanılmaktadır. Giderlerini şirketin karşıladığı. ortam ölçümü yapılmasını isteyebilirsiniz.S (T. Ayrıca biyolojik ve tıbbi gözetim sonuçlarını isteyebilirsiniz. İşçi sağlığı ve iş güvenliği temsilcilerinin. Çalışanların kimyasal maddelere tehlikeli düzeylerde maruz kalıp kalmadığını belirlemenin birkaç yolu vardır. ayrı yıkanmasının önemi konusunda eğitin. İşverenin yada sendikanın ortam ölçümlerini yapacak eğitilmiş personeli yoksa. 9. Özellikle tehlikeli işlere ya tümüyle son verilmeli veya mühendislik kontrolleri yoluyla daha güvenli hale getirilmelidir. İşyeri teftişleri düzenleyebilirsiniz.

• İşyerinizdeki mevcut sendika ile iletişimde bulunun. Kimyasallarla çalışmak tehlikeli olabileceğinden. • Kullanılan ve geliştirilen kimyasal maddelerin çoğunun kısa yada uzun dönemde sağlık üzerindeki olası etkileri konusunda hiçbir bilgi olmamasma rağmen. • • Kimyasal maddeler vücuda solunum. Dünyada her yıl en az 400 milyon ton kimyasal madde üretilmektedir. En iyi korunma yöntemleri kullanılıyor olsa bile. tehlikeli maddelerin işyerinde kullanılmalarının en aza indirgenmesidir. • Kimyasal maddeler her tür endüstride kullanılmakta olduğundan. kronik ve sistemik nitelikte çeşitli zararlı etkilere yol açabilir. 30 . • Çalıştığınız maddeler hakkında bilgi edinmeniz. AKILDA TUTULMASI GEREKEN NOKTALAR • Kimyasallar herkesin yaşamımn bir parçasıdır. bütün çalışanların tehlikeli maddelere karşı iyi korunmaları gerekmektedir. KİMYASALLARIN GİRİŞ YOLLARI/SAĞLIK ÜZERİNDE ETKİLERİ KONUSUNDA AKILDA TUTULMASI GEREKEN NOKTALAR • Endüstriyel kimyasallar çalışanlar üzerindeki etkileri veya kimyasal maddenin fiziksel biçimi açısından tanımlanabilir.biçimlerdedir ve deride kızarıklardan kansere kadar çeşitli sağlık sorunlarına neden olabilmektedir. çalışanların potansiyel toksik maddelerle çalışması istenmektedir. Bazı ülkelerde ise insanları ve çevreyi korumak amacıyla kimyasal maddelerin ne şekilde atılacağına ilişkin katı yasal düzenlemelere yer verilmektedir. Çalışanlar için güvenli bir çalışma ortamı yaratmaya çalışması gereklidir. • İşyerinde toksik maddelere maruz kalınması daha yüksek iş -kazası oranlarına da neden olabilir. günümüzde hemen hemen bütün çalışanlar bu kimyasalların risklerine maruz kalmaktadırlar. • Endüstriyel kimyasallar konusunda bilgiler hayati önem taşımaktadırlar. • • Çalışanlar endüstriyel kimyasallara farklı fizyolojik tepkiler gösterebilirler. • Çoğu ülkede kimyasallar çevreye atılmakta. Bu bilgileri işvereninizden veya kimyasal madde üreticisi/satıcısından sağlanmalıdır. giriş yolu ve o kimyasal maddeye kişinin tepkisi bu faktörlerden bazılarıdır. uygun kontrol önlemlerinin alındığından emin olmanız ve haklarınızı bilmeniz önemlidir. Toksik kimyasallar vücudun farklı kısımlarında akut. Dolayısıyla çalıştığınız kimyasallar hakkında bilgi edinmeniz önem taşımaktadır. bu durum insanlar ve çevre üzerinde genellikle ciddi sonuçlar doğurmaktadır. sindirim veya deri absorbsiyonu yoluyla girebilir. Kimyasal maddenin biçimi. • Kimyasal bir maddenin toksik etkisinin türü çeşitli faktörlerce belirlenir.

bazı gazlar anında tahriş ederken. Katı biçimdeki kimyasal maddelerin yutulmasını önlemek için kişisel hijyen önemlidir. İşçiler. 2. Gazlar parlayıcı veya patlayıcı olabilir. Katılar kimyasal maddelerden bazıları solunabilen toksik tozlar veya buhar çıkartabilir. 3.Normal olarak toz biçiminde olan materyaller veya toz çıkaran iş süreçleri nedeniyle mesleki toza maruz kalabilirsiniz. Bazı buharlar gözleri ve deriyi tahriş eder. çok toksik olabilir. Bu maddeler için ve özelliklede bunları daha tehlikeli biçimlere dönüştürebilen iş süreçleri sırasında etkili kontrol önlemleri uygulanmalıdır.Kimyasal maddenin fiziksel biçimi.Bazı sıvı kimyasallar solunabilen ve kimyasal maddenin türüne bağlı olarak çok toksik olabilen buharlar çıkarır. Sıvı kimyasallar cildinizden absorbe olabilir. Bununla birlikte sıva veya katı biçimdeki bazı kimyasallar ısıtıldığında gazlara dönüşür. Mesleki tozların "güvenli" düzeyde tutulması için etkili kontrol önlemleri uygulanmalıdır. bu maddenin vücudumuza nasıl girdiğine ve bir ölçüde de yaptığı tahribatı etkileyebilir. İşçilerin sıvı. 31 .Buharları havada asılı kalan çok küçük sıvı damlacıklardır. Yanıklar veya sıçradığında gözde tahribata da yol açabilir. Solunum ve deri maruziyeti olasılığını bertaraf etmek veya azaltmak için sıvı kimyasallarla yapılan çalışmalarda etkili kontrol önlemleri uygulanmalıdır.İşverenlerin çoğu toksik kimyasallarla bağlantılı tehlikelerin bilincinde değildir ve kimyasal atıkların güvenli bir şekilde nasıl kurtulacağını bilmemektedir. Absorbe olduğunda deriye zarar verebilir ve /veya iç (sistemik) sağlık sorunlarına neden olabilir. sıvı. toz. buhar ve gaz biçimindedir. Bazı gazların rengi veya keskin kokusu varken. Bazı koşullar altında patlayabilirler.Bazı kimyasal maddeler normal ısıda gaz biçimindedir. Kimyasal tehlikeler konusunda işverenlerde eğitilmeye muhtaçtır. Buharlar solunum yoluyla vücuda girebilir ve kimyasal maddenin türüne bağlı olarak.Toksik kimyasal maddeler esas olarak katı.Kimyasal zehirlenmeye yol açma olasılığı. Vücudunuza giren tozlar çok çeşitli ciddi sağlık sorunlarına yol açabilir. gazların potansiyel olarak zararlı etkilerine karşı etkili kontrol önlemleriyle korunmalıdır. diğer gazların etkileri ancak sağlığınız ciddi biçimde zarar gördükten sonra fark edilir. Zararlı tozlarda esas tehlike bunların solunmasıdır. 5. Ancak katı kimyasal maddelerden bazıları yutulduğunda zehirlenmeye neden olabilir. bazı gazlar kokusuz ve renksizdi.İŞYERİNDE BULUNAN KİMYASAL MADDE TÜRLERİ KONUSUNDA AKILDA TUTULMASI GEREKEN NOKTALAR 1. 4. katı veya diğer biçimlerdeki kimyasal maddelerden çıkan buharlara maruz kalmasını önleyecek kontrol önlemleri uygulanmalıdır. Buharlar parlayıcı veya patlayıcıdırlar. 7. en düşük olan kimyasal maddeler katı olanlardır. 6. (ve bunlar çok toksik olabilir) Gazlar solunabilir. 8.

asla ailenin çamaşırları ile birlikte değil ayrı olarak yıkayın. 10. Kimyasal atıklar yalnızca onaylanmış ve bakımlı atık boşaltma alanlarına boşaltılmalıdır.Uygun olmayan biçimde atılan kimyasallar sonuçta içme suyunuza ve yiyeceklerinize karışabilir. Kirli giysilerinizi işyerinde bırakın. 32 .İşyerindeki kimyasal maddeleri evinizde ailenize bulaştırmamak için işyerini terk etmeden önce yıkanın/duş alın ve gerekiyorsa giysilerinizi değiştirin.9. Eğer bunları evde yıkamak zorundaysanız.İşverenler kimyasal atıkları çoğu zaman çevreye "boşaltmaktadır".

bilgileri en kısa zamanda almayı umuyorum. Depolama. Ticari Adı Kimyasal Adı : : (çalıştığınız şirketin adı ve adresi) işyerinde çalışıyorum ve yapmakta olduğum işin gereği olarak bu maddeyi kullanıyorum. (Kimyasalın adı) maddesine maruz kalan işçiler için hangi ilk yardım önlemleri tavsiye edilmektedir. Sağlık üzerindeki olumsuz etkilerin gözlendiği olaylarda konsantrasyon düzeyi ve maruziyet süresi neydi? 4. Bana aşağıdaki bilgileri göndermenizi rica ediyorum. elleçleme ve taşıma için hangi önlemlerin alınması tavsiye edilmektedir? 6. 1. (Kimyasalın Adı) hangi maddelerden oluşmaktadır.Kimyasal madde imalatçısından tehlike bilgi formu (MSDS) ve diğer teknik bilgiler isteyen mektup örneği Tarih Teknik Müdürler Kimyasal madde imalatçısının adı ve adresi Sayın Bay veya Bayan Aşağıda belirtilen ürününüzün sağlık üzerinde olası zararları konusunda bilgi istemek için yazıyorum. her bir maddenin kimyasal formülü nedir ve karışım içinde kabaca hangi oranlarda mevcuttur? Tehlikeli olduğu bilinen kirleticiler veya yan ürünler var mı? 2. Ad Soyad Unvanınız 33 . (Kimyasalın Adı) ile yada bu maddenin yakınında çalışırken hangi önlemlerin alınması tavsiye edilmektedir? 5. Saygılarımla. Bu konuda yardımlarınız ve işbirliğiniz için şimdiden teşekkür eder. (Kimyasalın Adı) insanlar üzerinde bilinen veya kuşku duyulan hangi zararlı etkilere neden olmaktadır? Kısa süreli veya uzun süreli maruziyette ortaya çıkan etkiler konusunda raporlar varsa bunları lütfen gönderir misiniz? 3.

Belirli çalışmalar sırasında kimyasal maddelerin nasıl kullanıldığını ve hangi kontrol önlemlerinin alınmış olduğunu veya alınması gerektiğini tartışmak. yada kendiniz bir model hazırlayabilirsiniz: 1. 2. Kimyasal tehlikelere maruz kalınmasını önlemek için işçilerin ve sendikaların eylem stratejilerini tartışmak.İşçiler hangi noktada kimyasal maddelere maruz kalıyor? 2. yerin/yerleri yanına yazın. Talimatlar Çalışanların kendi çalıştıkları yerde başlıca iş süreçlerini ve kimyasal tehlikelerin olabileceği yerleri gösteren bir şema (kat planı) çizmelerini isteyin. Çalışanları aşağıdaki sorunların cevaplarını şema üzerine yazmalarını veya çizmelerini isteyin: 1.Hangi kontrol önlemleri alınmış durumda? 5.Eğer herkes farklı işyerlerindense. 3.Çalışma sırasında bu kimyasallar vücudunuza hangi yollardan girebilir? 34 .Hangi kontrol önlemleri alınmalıdır? 6. kursiyerlerden her biri kendi şemasını hazırlayabilir veya küçük gruplar halinde çalışarak işyerlerindeki kimyasallar riskler için grup şemaları çıkartılabilir ve eylem planı hazırlayabilir. 3.Farklı iş süreçlerinde hangi kimyasalların kullanıldığını biliyorsanız. Bu alıştırma iaa aşağıda belirtilen modellerden birini seçebilirsiniz. bunları şema üzerinde kullanıldıkları. • Bir eylem planı hazırlamak.Eğer herkes aynı işyerinde ise. • • Çalışırken kimyasal maddelerin vücudunuza nasıl girdiğini tartışmak.Belirli çalışmalar sırasında kimyasallar nasıl kullanılıyor? 4.İşyerinizdeki kimyasal risklerin semasının hazırlanması ve yapılacak girişimin planlanması İşyerinizin bir şemasını hazırlayın Eğiticiye not • • İşyerinizde işçilerin kimyasal maddelere maruz kalabileceği yerleri belirlemek.Aynı işyerinden işçiler tek bir şema üzerinde çalışabilir. kursiyerler 3 ila 5 kişilik gruplar halinde çalışarak aynı işyeri için birkaç şema hazırlayabilir.

Bu alıştırma için her kursiyere yada kursiyer grubuna aşağıdaki soruların bir kopyasını vermelisiniz. 1.7. Kursiyerlerin alman veya alınması gereken kontrol önlemlerini açıklamalarını isteyin. Birinci adım sorunu incelemek ve aşağıdaki soruları cevaplamaktır. Uzun Vadeli amaçlarauz nelerdir? 3. YAPACAĞINIZ GİRİŞİMDE İZLENECEK STRATEJİNİN PLANLANMASI Talimatlar Her kursiyer yada az sayıda kursiyerden oluşan grupların her biri. kursiyerler öncelikle üzerinde durmak istedikleri bir sorunu seçmelidirler. İşyeri yönetimi ile çalışırken hangi engellerle karşılaşabilirsiniz? 5. 8. Eylem planınızı geliştirmede size kolaylık sağlaması için aşağıdaki soruları cevaplayın: Hemen ulaşmak istediğiniz amaçlar nelerdir? 2. Size kim yardımcı olabilir? (a) Hangi bilgilere ulaşabiliyorsunuz? (b) İşçilerle ve sendikayla haberleşmeniz için bir iletişim ağı var mı? (c) Basan şansınız nedir? 4.Sizce en tehlikeli alanlar hangileridir? 9. Durumu iyileştirmeye çalışırken hangi engellerle karşılaşabilirsiniz? 2.Siz veya işçi arkadaşlarınızdan herhangi biri kimyasallarla ilişkili olabileceğini düşündüğünüz herhangi bir sağlık sorunu yaşadınız mı? Soruna neden olduğu düşündüğünüz iş sürecinin yanına sağlık sorununun belirtilerini yazınız.Bu alanları daha güvenli hale getirebilmek için sizin ve sendikanızın yapılacağı girişimler nelerdir? Çalışanlar şemalarını tamamladıklarında gönüllü olanların şemalarını duvara asmalarını isteyin ve tehlikeli olabilecek alanlarını sınıfa gösterin. En tehlikeli alanların iyileştirilmesi için izlenebilecek stratejileri sınıfta tartışın. En tehlikeli alanlar belirlendiğinden. Amaçlarınıza ulaşmak için planladığınız ilk birkaç adım nelerdir? 35 . Sizi kim destekleyecektir? 3. Bunun ardından çalışanlar ile birlikte bir eylem planı geliştirme çalışmasına başlayın. Sendikanın diğer üyelerini olaya katmak yada sendika yönetimini size yardımcı olmaya ikna etmek için neler yapabilirsiniz? 1. bir eylem planı hazırlamalıdır.

bunlardan bazılarını sınıfta tartışın. Kursiyerler bu alıştırmayı bireysel olarak yada gruplar halinde yapabilirler. sorulardan bazılarının cevaplan hakkında işçi arkadaşlarıyla ve hatta işyeri yöntemiyle görüşmesi gerekebilir ve bu kursiyerler sınıfa daha sonra rapor verebilirler. Kimyasal ismi 3. Sorular 1. kimyasal maddenin kullanımı konusunda bilgi verdi mi? Eğer verdiyse.) Listeye başka çözüm önerileri ekleyebilir misiniz? Alıştırma 1: Tehlike bilgi formu hazırlanması Eğiticiye not Bu alıştırma için soruların bir kopyasını kursiyerlere vermeniz gerekecektir. Talimatlar Kursiyerler.)yararlanarak ve mümkün olduğunca fazla sayıda soruyu cevaplayarak. çalışırken kullandıkları herhangi bir kimyasal madde için tehlike bilgi formu hazırlamalıdır.Tartışma konuları İşveren. işçiler tehlikeli işi yapmayı reddetme haklarmı kullanmalı mıdır? (Eğer işçiler hiçbir koruma önlemi olmaksızın söz konusu kimyasal maddeyle çalışmaya devam ederlerse rahatsızlıkları sürecektir. bir kopyasını almaya çalışın. Kimyasal maddenin ticari ismi 2. 36 . etiketler vb. hemen uygulamaya konabilecek çözüm yollarından hiçbirini uygulamaya yanaşmıyorsa. İmalatçı (adresi) 4. Satıcı yada imalatçı. Herkes tehlike bilgi formunu tamamladığında. mevcut her tür başvuru kaynağından (kitaplar. Bazı kursiyerlerin.

Kimyasal maddenin ne şekilde kullanıldığını kısaca tarif edin. 6. Gerekli ilk yardım prosedürleri nelerdir? 37 . Madde parlayıcı mı? (Ayrıntılı bilgi verin) 14. Kimyasal maddenin güvenli kullanımı için herhangi bir tavsiye var mı? (Ayrıntılı bilgi verin) 11. Kimyasal maddenin bilinen yada şüphelenilen akut ve kronik etkileri nelerdir? 16. sıvı. vb. Hiç şikayet eden oldu mu? Olduysa kaç kişi? 10. Kimyasal maddenin biçimi (toz. Madde toksik mi? (Ayrıntılı bilgi verin) 13. Taşıma.5. Bu maddeyi kullanmanın tehlikeleri ve almaları gereken önlemler konusunda bütün işçiler bilgilendirildi mi? 18.) nedir? 7. Kaç işçi maruz kalmaktadır? 9. Ne zamandan beri kullanılmaktadır? 8. Tavsiye edilen kontrol önlemleri nelerdir? 17. elleçleme yada güvenli depolama konusunda hangi önlemlerin alınmasını tavsiye ediliyor? 12. Vücuda muhtemel giriş yolları nelerdir? 15.

Listeyi doldururken.Bütün kimyasal maddeler uygun ve güvenli kaplarda mı saklanıyor ? • 5. Tavsiye edilen atık tahliye yöntemleri nelerdir? Kimyasal maddeler kontrol listesi Eğiticiye not Her kursiyere kontrol listesinin ve talimatların bir kopyasını verin Talimatlar 1. 4. o zaman ayrı ayrı denetleyebileceğiniz çalışma alanları belirlenebilir.Kimyasal madde depolama alanları iyi havalanıyor mu ve ateş kaynaklarından uzakta mı? • HAYIR ÖNCELİKLİ • • • • • • • • • • 38 . satıcının Uygulamaların adını . Kontrol listesini okuyun ve kontrole başlamadan önce işyerini tanımak için zaman ayırın. İşyerinizle ilgili değerlendirmeyi aşağıdaki noktalara göre yapın: •i EVET Prosedürlerin 1 . 2. Eğer daha büyük bir işletmeyse.Kimyasal madde kapları üzerindeki etiketler ve kullanma talimatları işçilerin anlayabileceği bir dilde mi? • 4. Yüksek öncelikli sorun alanlarının iyileştirilmesi için stratejiler planlamaya çalışın. 3. Kontrol listesini tamamladıktan sonra "HAYIR" kutusunu işaretlediğiniz maddelere bakın.19.tehlike bilgilerini ve kimyasal Güvenli Olması maddenin güvenli kullanımı konusundaki tavsiyeleri içeren etiketlerle görünür şekilde etiketlenmiş mi ? • 2. üretim alanının tamamı kontrol edilebilir.Bütün kimyasal maddeler ve kimyasalın adını ve orjinini.Kimyasal . Kontrol listesindeki her bir soruyu okuyun.maddeler daha küçük kaplara aktarıldıysa bunlar yeniden etiketlenmiş mi ? • 3. Eğer işyeriniz küçük bir işletmeyse. gerekirse işçi arkadaşlarınıza (ve ustabaşına) soru sorun. Hemen ilgilenilmesi gereken maddeler için "ÖNCELİKLİ" kutusunu işaretleyin. Öncelik alanlarını sendikanızla ve eğer varsa işçi sağlığı ve iş güvenliği komitenizle görüşün. Ayrı çalışma alanlarını denetleyecekseniz. Denetleyeceğiniz çalışma alanlarına karar verin. bu kontrol listesinin kopyalarını çıkartabilirsiniz.

nakliyesi ve atılması için uygun prosedürler konusunda işçilere bilgi veriyor mu? ll.Parlayabilen kimyasalların kullanıldığı .ô.Bunlar çalışma alanındaki kirleticileri azaltıyor mu ? 16.Dökülenler ( az da olsa ) hemen temizleniyor mu? 8.Toz.İşyeri yönetimi . Geçitler açıkça işaretlenmiş mi ve rahatça kullanılabilir durumda mı? • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • 39 .Alanın çalışmaya devam etmek için güvenli olduğundan emin olabilmek için denetim yapılıyor mu? * 9.Boşalmış kimyasal madde kapları da dahil.Toksik kimyasalların yerine daha az toksik olanlar kullanılabilir mi ? 12. buhar ya da sis çıkaran işlemler tecrit edilmiş mi? 13.buhar ya da sis çıkartan işlemlerin çevresi kapatılmış mı? 14.Toz.parlayıcı yada patlayıcı karışımların oluşmasmı önleyecek şekilde depolanıyor mu? 19. kimyasal maddelerin güvenli bir şekilde depolanması .Zemin .Parlayabilen kimyasallar .Doğal havalandırma yeterli hava değişimi sağlıyor mu? 17.taşındığı yada depolandığı yerin yakınında açık alevler ver mı? 2O.Kimyasal maddelerin güvenli bir şekilde taşınmasını ve aktarılmasını sağlayacak uygun araçlar kullanılıyor mu? • • • Kontrol Yöntemleri Tehlikeyi belirleme 7. kimyasal atıklar işçiler yada çevre için risk oluşturmayacak uygun bir şekilde atılıyor mu? 10.Çalışan lokal havalandırma sistemleri var mı? 15.Genel havalandırmayı artırmak için çalışan fanlar ve / veya mekanik aygıtlar var mı? 18.çalışma tezgahları ve makine yüzeyleri temiz ve yağ atıklarından ve tozlardan arındırılmış mı? 21.

ancak işçilerin kimyasal Kişisel maddelere maruz kalma riskinin diğer koruyucu teçhizat (KKT) kontrol yöntemleriyle bertaraf edilemediği durumlarda mı verilmektedir? 24. Kimyasal madde sıçrama ihtimali olduğu durumlarda işçilerin gözlerini ve cildini koruyacak uygun önlemler alınıyor mu? 26. Hammaddeler ve bitmiş ürünler için çalışma yerlerinin çevresinde depolama rafları sağlanmış mı? 23. Bütün işçiler yangında işyerini boşaltma prosedürleri konusunda eğitilmiş mi ve düzenli olarak alarm tatbikatı yapılıyor mu? • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • 40 . İşçilerin maruziy etini düzenli Maruzîyet aralıklarla izlemekle görevli bir kişi var izleme mı? 27. Kimyasal tehlikelerin olduğu Tıbbi gözetim alanlarda görevlendirilen işçiler için. iyi korunuyor ve düzenli olarak teftiş ediliyor mu? 25. kullandıkları kimyasal maddelerin tehlikeli. Kimyasal yangınlar için uygun yangın söndürme cihazlarının sayısı yeterli mi? 35. KKT. Tehlikeli kimyasal maddelerle çalışılan işçiler düzenli olarak sağlık muayenesinden geçiriliyor mu? Eğitim ve 29. Yeni işçilere.22. Bunlar stratejik noktalara yerleştirilmiş'mi? 34. KKT. Mevcut işçilere düzenli aralıklarla bilgi tazeleme eğitimi veriliyor mu? 31. Acil durum teçhizatı (göz banyoları. acil durum duşları) iyi çalışır durumda önlemleri mı? 33. kişisel koruyucu teçhizatın kullanımı. bakımı ve saklanması konusunda eğitilmiş mi? Acil durum 32. İşçiler. işe başlama öncesinde sağlık muayenesi isteniyor mu? 28. güvenli çalışma yetiştirme pratikleri ve acil durum prosedürleri konusunda yeterli eğitim veriliyor mu? 30. Her vardiyada küçük kimyasal yangınların söndürülmesi konusunda eğitilmiş bir ekip var mı? 36.

Kimyasal maddelerin güvenli bir şekilde idare edilmesiyle ilgili sağlık ve güvenlik faaliyetlerine işçiler ve sendika katılıyor mu? • • • • • • • • • • • KİMYASAL MADDELERİN DEPOLANMASI SIRASINDA ALINACAK ÖNLEMLER Kimyasal maddeler hakkında bilgi eksikliğimizin mevcut olduğunu ve bunların insan sağlığına ve çevreye yaptığı zararları bilmemiz anayasal bir hakkımızdır. Bu bağlamda çalıştığınız kimyasallar ile ilgili tüm bilgileri bilmemiz gerekmektedir. İşyerinde kullanılan bütün kimyasal maddeler için işverenin elinde tehlike bilgi formları var mı? • 41. kolayca görünecek şekilde işaretlenmiş mi ve yeterli sayıda mı? • 39. Bilinen en önemli kanserojenler *Arsenik bileşikleri * *Benzen *Benzidin *Beta-naftalinamin *Kromoksit *Krom tozu *Kurşun arsenat *Sodyum arsenat Asbest * *Kadmiyum Karbon Olası Kanserojenler *Akrilonitril bileşikleri tetraklorür *Kloroform * Etilenoksit * Nikel tozu *0-Toluidin *Vinil Klorür 41 . Kimyasal maddelerin üretimi.Her vardiyada ilk yardım konusunda eğitilmiş bir kişi var mı? • 38.Kimyasal maddelerin idaresi 37. İlk yardım çantaları ve diğer ilk yardım teçhizatı iyi teçhiz edilmiş mi. Kimyasal güvenlikle ilgili faaliyetleri planlamak ve koordine etmekle görevlendirilmiş bir kişi yada komite var mı? ' • 40. Kimyasal Maddelerin Güvenli Depolama Kuralları A) Kanserojenler Çalışanlarda veya çevrede kanserli hücrelerin büyümesine yol açan her türlü madde. taşınması. depolanması bertarafı sırasında uyulması gereken kuralların uygulanması toplum çalışanların sağlığı ve güvenliği açısından önem arz etmektedir.

organik asitlerden ve yanıcı maddelerden ayrı olarak saklayınız.Asit şişelerini taşımak için özel şişe taşıyıcılar kullanın. aktif maddelerden ayrı saklayınız. sodyum vb. 2. Bromik asit. 2) Gerektiğinde uygun güvenlik önlemlerini alarak. paslandırıcı. 6. potasyum.Alçak raflarda veya asit kabinlerinde. demir sülfür vb.maddelerle asitleri ayrı saklayınız. geniş asit şişelerini saklayınız.) 5. Benzoikasit *Karbolik asit *Klor içeren asitler (Perklorik asit) *Kromik asit *Halojen asitler(hiroklorik asit. (Reaksiyona girdiklerinde toksik gaz çıkarır.Özellikle sodyum siyanit. toksik.Oksitleyici maddeleri. 3.Depolama Önlemleri 1) Konteynerlerin tümünü (Kansere yol açılabilir madde) etiketi ile etiketleyiniz.hidroiyonik asit) •Hidrosiyanik asit •Metakrilik asit •Parosotik asit •Pikrik asit Depolama Önlemleri *Nikrik asit (HNO3) •Sülfürikasit (H2SO4) *Fosforikasit 1. Olası Riskler : Asitler korozif (aşındırıcı).Asit sızıntısı ve dökülmesi halinde asit kontrol emicileri ve absorbantları veya nötralizerleri kullanın. yanıcı.Asitleri özellikle bazlardan ve magnezyum. 4. kimyasal maddenin risk içeriğine uygun olarak saklayınız.Suyla epkimeye Giren) içeren ve kimyasal yönden oldukça aktif olan •Asetik asit *Akrilikasit. Organik Asitler İnorganik AsitIer(Kuvvetli asitler. B) Asitler Bir veya daha fazla sayıda H1" iyonları bileşiklerdir. Önemli Bazlar •Amonyum hidroksit •Sodyum hidroksit •Potasyum hidroksit 42 . suyla tepkimeye giren ve kararsız kimyasallardır. C) Bazlar OH" iyonları içeren ve kimyasal yönden aktif olan bileşiklerdir. yakıcı.

Bazları asitlerden ayrı saklayınız. 7.*Bikarbonat tuzları (sodyum bikarbonat. sodyum karbonat) Depolama Önlemleri 1.İnorganik oksitlerin çözeltilerini polietilen kaplarda saklayınız.Kostik (NaOH. trimetilaluminyum vb) •Sezyum *Lityum •Potasyum *Tetraetilkurşun (TEL) •Rubidyum •Fosfor •Sodyum •Dimetilarsin •Nikel karbonil Depolama Önlemleri 1. 3. 6.Uygun güvenlik kaplarında veya kabinlerde saklayınız. 2.Alev. 2.Serin ve kuru yerde saklayınız. Önemli piroforik maddeler *Alkilaluminyumlar (trietilaluminyum.Yüksek oranda uçucu yanıcı maddeleri özel olarak donatılmış bir soğutucu saklayın. (statik elektriklenmeye karşı.Yangın söndürme cihazlarını her zaman kullanıma hazır bulundurun.Yanıcı sıvı içeren güvenlik kapları veya kabinlerini kullanırken topraklayınız ve bağlayınız. sıcaklık ve kıvılcım gibi tutuşturucu kaynaklardan uzak tutunuz. D) Piroforik Maddeler Havada kendiliğinden tepkimeye giren maddelerdir. KOH) için sızıntı kontrol emicileri veya kostik nötralizerlerini kullanınız.) 5.Oksitleyici asitler ve oksidizerlerden uzak ve ayrı tutunuz. 4. 3.Olası döküntüleri temizlemek için gerekli malzemeyi hazırda bulundurun. D) Yanıcı Maddeler Depolama Önlemleri 1. potasyum bikarbonat) *Karbonat tuzları (potasyum karbonat. 43 .

alkinler. metil. Gazlar Kolaylıkla tutuşabilen ve hızla yanan gazlar * Asetilen *Bütan *Propan *Doğalgaz *Metan *Hidrojensülfit (kükürtlü hidrojen) *Etilenoksit *Hidrojen *Hidrojensiyanür *Formaldehir F.alkenler. metil iso butil keton) dietil. metil etil keton. solventler) ^Ketonlar (aseton. akrolein. isopropil) * Aldehitler (asetaldehit. *Alkoller (etil. aromatik. * Amonyum nitrat Sıvılar 37.7°C'nın altında bir parlama noktasına sahip sıvılardır. etil. metil. propional aldehit) *Aminler(batil.Su ile Tepkimeye Giren Kimyasallar Su ile temas ettiğinde bazı hallerde tepkimeye giren maddelerdir. neft.Önemli Yanıcılar Katılar Patlayıcı maddeler dışında sürtünme yoluyla imalat veya işlem sonrasında kalan ısı ile temas ederek yangına yol açabilen ve kolaylıkla tutuşabilen ve tutuştuğunda ciddi bir tehlike tehlike yaratacak kadar şiddetle devamlı yanan maddelerdir. 44 . etil. isopropil) *Esterler isopropil *Selüloz (oksijenler kombine) *Fosfor *Pikrik asit *Sodyum sülfit *Organik madde *Berilyum *Hidrokarbonlar(alkanlar.

G. kalsiyum.Toksik Bileşikler İnsan vücudunda veya vücuda yakın bir yerde uygun koşullara sahip bir bölgeye ulaştığında yaralanmalara yol açıcı nitelikteki kimyasal bileşiklerdir. alkali metaller ve formik asit gibi indirgeyici ajanlardan uzakta tutunuz.) *Peroksitler (lityum peroksit. radyum.Oksidizerler Klorat. Önemli Oksidizerler *Kloratlar *Kloritler *Hidrojen peroksit *Nitratlar *Nitritler *Oksijen *Perkloratlar *Sodyum permanganat *Sodyum peroksit Depolama Önlemleri 1.) *Nitritler (lityum nitrit. bor klorit vb. lityum.Çinko. H.Kağıt ve tahta vb. * Alkali Toprak Metalleri (baryum. permanganat.kerosen (gazyağı) altında saklanmalıdır. kalsiyum fosfit vb. yanıcı ve zehirli gazlar veya diğer tehlikeli durumlar yürütecek şekilde su ile tepkimeye girerler. Bunlar organik maddelerin yanmasını hızlandırırlar. sodyumhidrit vb. gibi yanıcı ve tutuşturucu maddelerden uzak tutunuz. 3.Önemli-Su İie Tepkimeye Giren Kimyasallar *Alkali Toprak Metallaeri (sezyum. 2. a-Tahriş Ediciler Vücuttaki mukoza zarına zarar veren korozif maddelerdir. berilyum. sodyum peroksit) *Fosfitler (alüminyum fosfit. stransyum) *Hidritler (lityumhidrit.) Uyarı : Kimyasal maddeler.) *İnorganik kloritler (alüminyum klorit. magnezyum.idyum sodyum). inorganik peroksit veya nitrat gibi kolayca oksijen yapan maddelerdir. potasyum. 45 . potasyum peroksit.Serin ve kuru bir yerde saklayınız. rub. magnezyum nitrit vb.

hidrojen iodit. •Anilin •Karbonmonoksit (CO) •Hidrojen *Hidrojen siyanür •Nitrobenzen *Azot •Asal gazlar (helyum. *Aseton •Asetilen *Karbondisülfür •Dietileter •Etilalkol •Etilen •Hidrojensülfür d-Sistemik Zehirler Hayati vücut işlemlerini engelleyen maddelerdir. doğalgaz. metan.*Halojen asit gazları (hidrojen bromit. kripton) *Doymuş hidrokarbon (bütan. propan) c-Solunumu Felç Edenler Vücuda girdikleri zaman solunum. sinir sisteminin işlev kaybına yol açacak olan maddelerdir. neon. ksenon. hidrojen florit. azotdioksit vb.) •Trikloroetilen (TCE) b-Boğucular Özellikle gazlar olmak üzere. kana oksijen girmesini engelleyen ajanlardır. kükürtdioksit) *Azotoksitler (azotmonoksit. argon. hidrojen kiorit. •Arsenik •Benzen •Kadmiyum •Karbondisülfür •Halojenli hidrokarbonlar •Kurşun •Civa •Metilalkol •Naftalin 46 .

Işığa maruz kalmasını önleyiniz. patlayıcı peroksitler oluşturan bakterilerdir. I-Işığa Duyarlı Kimyasallar Işığa maruz kaldıklarında tepkimeye giren maddelerdir.Telefonun yanına acil yardım ile ilgili numara mutlaka yazılır.Gerektiğinde uygun güvenlik önlemleri alarak. I-Peroksit Yapan Kimyasallar Uygun koşullar sağlandığında darbe ve ısı karşısında tutuşabilme özelliğine sahip.Serin ve kuru yerlerde amber şişelerde saklayınız.vb. 2.) *Oleikasit *Civanitrat *Potasyum ferro siyanat *Gümüş tuzları Depolama Önlemleri 1. kimyasal maddenin tehlikeli özelliğine göre saklanır. Patlamaya yol açmamak için gerekli önlemlerin alınması önemlidir. Önemliler *Brom *Etil eter *Ferrik amonyum sitrat *Hidrobromik asit *Civa tuzları (civaklorit. 2.*Organik fosfatlar *Toluen *Ksilen Depolama Önlemleri 1. cilt teması sonucu vücuda girdiğinde insan sağlığı ve yaşamı için tehlikeli veya çok tehlikelidir. yutulduğunda. civaiyodit. Uyarı: Bu kimyasal maddeler solunduğunda. Önemliler *Aset aldehit *Akril aldehir *Krotonol aldehir *Siklohekzan *Etileter 47 .

açma ve kullanım tarihlerini belirten etiketleri kaplara mutlaka yapıştırınız. 3. donanımı ve kontrolü üzerinde duran AT ülkeleri "tehlikeli madde taşımacılığı"nda ürünün siparişinin alınmasında. 4. Bu hedefin asıl amacı olabildiğince azaltılması ve kazaya neden olan öğelerin tehlikeli(zararlı) kimyasal maddelerle ilgili olarak geliştirmektedirler.1996/21 ve mecburi kılınmıştır. taşıma yapan araçların ve tankerlerin yapısı.Yerel düzenlemelere göre peroksit oluşturucu kimyasalları ilk peroksit oluşumunun beklendiği tarihten önce elden çıkarılması. son ürün ve atık olarak karşımıza çıkmaktadır. Psikoteknik Özel test Programını da kapsamaktadır. Uluslararası Sürücüler Derneği 4 yıldan beri Alman Dekra Akademisi ve Alman SanayiTicaret Odası ile ilişkili olarak sürdürülmektedir. Türkiye'de ilk defa tanker eğitimine de başlanmış ve eğitimde fırmalardaki işçi-yöneticilere yönelik Tehlikeli Madde Özel Güvenlik Eğitimini. Bu bağlamda. deniz veya nehir yoluyla trafiğin emniyeti amacıyla içermektedir. etiketleri tanımlamaları. Ülkemizde ise Çevre Bakanlığı tarafından çıkarılan 19. kazaların taşınmaları sırasında çevrenin sağlıklı kalması en aza indirgenmesi gibi konuları belirli politikalar hedeflenmiştir. 2. Avrupa Topluluğu Özellikle tehlikeli ülkeleri maddelerin gelişen bilim ve teknoloji tehlike ile birlikte ile kimyasal maddelerin karayolu. havayolu. karanlık. Bu kimyasal maddelerin depolanmalarına gösterilmesi gereken özeni taşınmaları sırasındada gösterilmesi gerekmektedir.Teslim alma.*İsopropileter *Potasyum *Kükürtdioksan *Tetrahidrofuran Depolama Önlemleri 1. Bu nedenle üretim sonrasında meydana gelen atıkların da tehlikeli olduğunun unutulmaması gerekmektedir. ara ürün.Hava geçirmez kaplarda.11.1997/12 sayılı genelgeleri ile tehlikeli madde ve atıkların taşımalarında istihdam edilen sürücüler için eğitim 48 .Peroksitlerin varlığını düzenli olarak takip ediniz. Dünyada artan trafik nedeniyle demiryolu. bilgileri ve hükümleri sürekli kontrol edip sınıflandırılması. 9. Sağlık ve İlkyardım Eğitimleri. serin ve kuru yerlerde saklayınız. yükün boşaltılmasına kadar süreçte yer alan tüm personelin eğitime tabi tutulmasını da şart koşmaktadırlar. Kimyasal maddeler üretim sırasında ana hammadde. verilmesinden başlayarak yükü adrese teslim edilip.9. Yangın ve Güvenlik Eğitimi.

ADR kuralları çerçevesinde zorunlu olan kuralların ülkemizde de yaygınlaştırılması ve kimyasal madde-atık taşıyan araç sürücülerin eğitimli olmasına özen gösterilmesi ülkemizde karayollarında yaşanan riskleri bertarafında yararlı olacaktır. ÜÇLÜ SORUMLULUK (Responsible Care) Üçlü Sorumluluk Nedir? İnsan hayatının, çevrenin ve doğal kaynaklarım korunmasını ve daha iyi koşullarda yaşanabilir bir ortamın varlığını ön planda tutan bir prensiptir. Üçlü sorumluluk, kimya sanayii tesislerinin çevreye, insan sağlığına ve güvenliğe, faaliyetlerinin her aşamasında azami ilgi gösterip sorumluluk duyacakları ve performanslarını devamlı yükseltecekleri konusunda verdikleri bir söz, imzaladıkları ciddi bir taahhüttür. Üçlü sorumluluk, teknolojik zorluklar ve ekonomik kısıtlamalar nedeniyle devamlı çaba ve gelişme isteyen kısa, orta ve uzun vadeli bir programdır. Üçlü Sorumluluk Temel Kuralları 1- Çevre, insan sağlığı ve güvenlik konularında kuruluşun en üst düzeyinde "üçlü sorumluluk politikası" oluşturmak, uygulanması için yöntem ve talimatlar geliştirmek. Bu politika hakkında tüm personeli bilgilendirmek, eğitmek, uygulatmak ve uygulamaları denetlemek. 2- Üçlü sorumluluğun uygulamalarına yönelik şirketin performansım sürekli geliştirmek. 3- İşletmede kullanılan ham ve yardımcı maddelerin, proses şartlarının çevreye ve insan sağlığına olumsuz etkilerini önceden saptayıp en aza indirmek için yöntemler geliştirmek. 4- Tüm çalışanları, üretimde kullanılan kimyasal maddelerin tehlikeli ve zararları, taşıma ve depolama şartları konusunda bilgilendirmek; üretim koşullarının yaratabileceği olası güvenlik ve kirlilik risklerine karşı eğitmek ve sorumluluk duygularını geliştirmek. 5- Yeni teknoloji ve prosesler kullanmak suretiyle istenmeyen atıklar oluşmasını minimuma indirmek. 6- Üretim atıklarının çevreye ye insan sağlığına olumsuz etkilerini gidermek için tüm arıtma tekniklerinden yararlanarak atıkları kaynağında temizlemek; bazı atıkların değişik üretim kollarında ham veya yardımcı madde olarak kullanılma olasılıklarını araştırıp değerlendirmek. 7- Hammadde ve enerji kaynaklarını ziyan etmeden en verimli şekilde kullanan teknikler

geliştirmek, çevreyi kirletmeyen uygun enerji kullanmaya özen göstermek. 8- Yeni yatırım ve üretim teknolojilerinin transfer etmeden önce karşı tarafa "üçlü sorumluluk temel kuralları"na uyma şartını koymak ve çevreye zarar vermeyen teknolojileri seçmek. 9- Tüketicilere, kuruluşunuzun ürünleri, bunların kullanımı ve kullanım sonrası ambalaj ve atıklarının çevreye zarar vermeden yok edilmeleri konusunda bilgi vermek.

49

10-Kuruluşunuzla iş yapan taşaron ve yan sanayi kuruluşlarını da üçlü sorumluluk konularında bilgilendirmek ve talimatlara uymalarım sağlamak. 11-Çevreyi kirletmeyen, çevre dostu yöntem ve ürünlerin geliştirilmesine teşvik etmek ve desteklemek. 12-Meydana gelebilecek iş kazaları ve yangınlara karşı önceden alınması gerekli önlemler için komşu kuruluşlar ve yerel yönetimler ile işbirliği ve dayanışma içinde olmak. 13-Kamuoyunun, kuruluşunuz hakkında yanlış bilgi ve yargı sahibi olmaması bakımından zaman kuruluşunuzun faaliyetleri; çevre, insan sağlığı ve güvenliğe yönelik çalışmaları konusunda aydınlatmak ve kaygılarını giderici bilgiler vermek. ÜÇLÜ SORUMLULÜK-RESPONSİBLE CARE TEMEL KAVRAM VE İLKELER • • • İnsan Sağlığının Korunması Çevre Koruma Teknik Emniyet yönelik araştırmaları

NEDEN GEREKLİ? • • • • Yasal Zorunluluk Teknik Zorunluluk Bilinç, Duyarlılık Parasal Zorunluluk • • ,

Yatırımın Korunması Cezaların Azaltılması

YASAL STANDARTLAR-GÖNÜLLÜ TAAHHÜTLER
• Yasal denetim ve yaptırım düzeni'(devlet) İnsan Sağlığı, Çevre Koruma ve Teknik Emniyet konularında YÖNETMELİKLER hazırlar ve uygulatır. • Küreselleşen ticari ve endüstriyel ilişkiler, özellikle kalite ve çevre koruma konularında belirli düzeylerde STANDARTLAŞMA gerektirmektedir. •
s

Standartların henüz ulaşmadığı ortamlarda GÖNÜLLÜ TAAHHÜTLER en etkili yaklaşımlar olmaktadır.

GÖNÜLLÜ TAAHHÜT-RESPONSIBLE CARE • Responsible-Care uygulamasında tesislerde ulaşılması gerekli hedeflerin sınırları, standartlarda olduğu gibi sabit değildir. Önceden saptanan hedeflere ulaşıldığında, hedefler daha da ileriye (daha iyiye doğru) çekilir.

50

Responsible Care uygulaması içinde kuruluşların, UNECP Cude of Ethich on the International Trade in Chemicals (1994)'deki gereksinimleri yeterince sağlamış oldukları kabul edilmektedir.

RESPONSIBLE CARE (ÜÇLÜ SORUMLULUK) TAAHHÜT BİLEŞENLER TAAHHÜT KONUSU 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Temel ilkeler Uygulama Kuralları Danışma Kurulu Üyelerin Kendilerini Değerlendirilmeleri Performans Ölçümü Yürütücü Dernek Değerlendirilmesi Ust Düzey Yönetici Kurulu Şirketler Arası Destek ve Yardım Çalışma Ortaklığı Üyelerin Yükümlülükleri

ÜÇLÜ SORUMLULUK (Responsible Care) kimya sanayii tarafından belirlenmiş temel ilkelerin altı adet YÖNETİM KURULLARI (Codes) ile yürütülmesini öngörür: • • • • • • Toplum Bilinçlendirilmesi ve Acil Durum Müdahale Proses Güvenliği Ürün Dağıtım İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Çevre Kirliliğinin Önlenmesi Ürün Sorumluluğu »

51

• Atıkların en aza indirilmesi. tasarımları sırasında ve işletmeye almadan önce. • Acil durumlarda hızlı ve etkili bir şekilde karşılık verebilmek için bir uygulama programı geliştirerek çalışanları ve çevrede yaşayan toplumu korumaya yardımcı olmak. insan sağlığı ve çevre konularındaki merak. • Tesiste benzeri olayların ortaya çıkmasını önlemek için yaşanmış olaylardan alınan dersleri ve ilgili güvenlik bilgilerini diğer sanayi. konuyla ilgili ve yararlı bilgileri açık bir şekilde iletmek amacıyla bir toplumla yakınlaşma ve iletişim programını başlatmak ve sürdürmek. düzenli bir takvime bağlanmış. sistem denetlemeleri ve gerekli düzenlemelerin yürürlüğe konmasını içeren sürekli bir proses güvenliği programının uygulanması. saha tatbikatları yapmak. emisyonların azaltılması. Proses Güvenliği Kuralı • Performans ölçümü. koruyucu önlem kademeleri 52 . • Tek bir hatanın bir felakete dönüşmesini önlemek için yeterli sayıda geliştirmek ve bunları uygulamaya koymak. devlet kuruluşları ve çevrede yaşayan toplumla paylaşmak. mevcut planları denemek ve geliştirmek. • Tüm tesis çalışmalarına emniyetli çalışma alışkanlığı vermek. • En az yılda iki kez olmak üzere. kimyasal maddelerin insan sağlığı üzerindeki etkileri ve kimyasal maddelerin emniyetli bir şekilde nakliyelerini güvence altına alan çalışmalar hakkında bilgi vermek. görevlerini tam yapabilmeleri için beceri ve bilgiye erişmeleri ve bunu sürdürebilmeleri için eğitmek ve yetiştirmek. tam ve eksiksiz güvenlik incelemeleri yapmak • Tesisin her bakımdan sağlıklı bir yapıda olmasını güvence altına alan işletme bakım programlarını uygulamak ve bu çalışmaları belgelendirmek. endişe ve sorularına cevap veren.ÜÇLÜ SORUMLULUK YÖNETİM KURALLARI Toplum Bilinçlendirilmesi ve Acil Durum Müdahale Kuralı • Tesisin bulunduğu yerde yaşayan toplumun teknik emniyet. • Tesisin acil durumlara müdahale planlarına çevrede yaşayan toplumla gerekli halkla ilişkiler konularını da katmak. • Tüm yeni ve tevsi edilen tesislerin.

değerlendirmek. • Kimyasal madde dağıtımındaki emniyeti arttırmak için yeni teknolojiler ve yöntemler geliştirmek. 1. 53 . • Başkaları tarafından üretilen atık ve emisyon azaltma çalışmalarını teşvik etmek ve desteklemek. • • Atıklar ve emisyonların kaynakta azaltılması. Kimyasal madde sağlayıcı firmalar. mümkünse acil yardım çalışmalarına katkıda bulunmak. • Ürünü alanlarında. • Kimyasal madde dağıtımı sırasında ortaya çıkan bir acil durumda ve o mahalde bulunan kişilere acil durum bilgi ve önerileri vermek. İşçi sağlığını korumak ve iyileştirmek. Çalışma ortamındaki işyeri güvenliğini arttırmak. İşçi sağlığı ve iş güvenliği konularında yönetici ve çalışanlarla karşılıklı iletişimi geliştirmek. ÜÇLÜ SORUMLULUK Yönetim Kuralları Ürün Dağıtım Kuralı • Kimyasal maddelerin tüketicilere ulaşım sürecinde olası riskleri saptamak ve bu riskleri azaltmak için kullanılabilecek yöntemlerin değerlendirmesi. dağıtıcılar ve müşterilerden oluşan üçüncü şahıslarında bu kimyasalları sorumlu bir şekilde depolama. taşıma ve kullanmalarının teşvik edilmesi. araştırma çalışmalarına ve mevcut planlanan tesis. Atık ve emisyon önleme amaçlarını.ÜÇLÜ SORUMLULUK Yönetim Kuralları Çevre Kirliliğinin Önlenmesi Kuralı • • Ortaya çıkan atıkların ve alıcı ortama verilen kimyasalların cins ve miktar envanterinin yapılması. Atık azaltma planlarının geliştirilmesinde ve uygulamalarında tesis çalışanları ve çevredeki toplumun görüşlerinin alınması. • Kimyasal maddelerin dağıtımı ile ilgili tüm yasal düzenlemelere ve bu konudaki sanayi standartlarına uymak ve hatta bu yasal gereksinimlerin daha iyisini sağlamak. İşçi Sağlığı ve Is Güvenliği Kuralı • • • • İşyerinde olası tehlikeleri belirlemek. kullanma sırasında ve sonrasına benzer Üçlü Sorumluluk uygulamalarını benimsemelerinin teşvik edilmesi. proses ve ürünlerin tasarımına atık ve emisyon kontrol ilkelerinin dahil edilmesi. Üçlü Sorumluluğu Kuralı • • Risklerin AR-GE aşamasında tahmin edilmesi ve hesaba katılması. fason üreticiler. Alıcı ortama verilen atıkların tesis çalışanları. toplum ve çevre üzerindeki olası etkilerinin değerlendirilmesi.

) Bu konuda gelişme için bir uygulama planı hazırlanmaktadır. uygulama konusundaki hedefler daha da ileriye götürülerek. atıksu. ÖLÇÜTLER • • • • Üretim/ürün dağıtımında kaza istatistikleri Atık. Bu düzeye erişildiğinde. gaz emisyon miktarları Enerji hammadde kullanımı Personel eğitimi. halkla ilişkiler * • Çevre koruma yatırım ve işletme masraf tutarları • Kaza sonucu yatırım zararları İZLEME DÜZEYLERİ • Tesis bazında • Şirket bazında (şirkete ait tesisler) • Ülke bazında 54 . UYGULAMA DÜZEYLERİ IIIIIIIVVVIBu konuda bir çalışma ve işlem yok. (Herhangi bir karar mevcut değil. Hazırlanmış olan uygulama planı yürütülmektedir. Uygulama konusunda planlanan gereksinimlerin de ötesinde çalışmalar yapılmakta veya hedeflenen amaca ulaşılmıştır. Uygulama planındaki gereksinimler yerine getirilmektedir. • Bu değerlendirme şirketin iç kalite kontrol sistemine yardım edeceği gibi şirketin dış ilişkiler için gerekli raporların hazırlanmasın da yararlıdır.ÜYELERİN KENDİLERİNİ DEĞERLENDİRMELERİ • Uygulamanın tesislerde hangi düzeyde bir başarıyla yürütüldüğünün bilinmesi şirket yöneticileri için gereklidir. bu konuda daha fazla gelişme yapılması planlanmalıdır. • Değerlendirmede verilecek uygulama düzeyi notunun şirket içinde yazılı dokümanlarla desteklenmesi gerekir. belirli sayısal ölçümlerle takip edilmesi. PERFORMANS ÖLÇÜMÜ AMAÇ: Üçlü Sorumluluk uygulaması sürecinde elde edilen gelişmelerin. Bu konuda şirketin halihazırda uygulamaları henüz değerlendirme safhasındadır.

ANA KONULAR îş GÜVENLIĞI SAĞLIĞI

PERFORMANS ÖLÇÜTLERİ AÇIKLAMALAR iş Kaybına Neden Olan Tüm Kazalardan Ortaya Çıkan TOPLAM ÎŞ ZAMANI Kaybı: VE • • Kayıp iş günü/lOO.OOOgün TOPLAM Kaza Oranı (Yıllık) • Kayıp iş saati/1.000.000 saat • iş Kaybına Yol Açan, Ölüm ve Kalıcı Sakatlıklar, Sonuçlanmayan Kaza Oranı(yıllık) Ölüm ve Kalıcı Sakatlıkla Sonuçlanmayan Kazalardan Ortaya Çıkan ÎŞ ZAMANI Kaybı: \ ' ; • Kayıp îş Gücü/l OO.OOOgün ; • Kayıp iş Saati/1 OOO.OOOsaat Ölüm Sayısı/100.000 gün Ölüm Sayısı/l .000.000 saat

Ölümle Sonuçlanan Kaza Oram • (Yıllık) •

ÇEVRE KORUMA

ATIKYÖNETÎMÎ • Bertaraf Edilen Tehlikesiz Atık Miktarı • Bertaraf Edilen tehlikeli Atık Miktarı *

Ton/yıl Ton/yıl ,

IİAVA EMİSYONLARI
• Sülfürdioksit • Azotoksitleri (NO+NO2) > Uçucu Organik Bileşikler 1ARITILMIŞ ATKSU DEŞARJLARI > Fosfor Bileşenleri > Azot Bileşenleri > Kimyasal Oksijen lMyacı(KOı) > Ağır Metal Bileşenleri DOĞAL KAYNAK VE ENERJİ KULLANIMI • Toplam Enerji Tüketimi • Toplam Su Tüketimi Ton/yıl Ton/yıl Ton/yıl
;

•':,

Ton/Yıl (Top.fosfor olarak) Ton/yıl (Top.fosfor olarak) Ton/yıl (Top.oksijen olarak) Ton/yıl (Top.metal olarak) GJ/yıl M^/yıl

'

55

UYGULAMA KONULARI

ULAŞILMAK SORULARI

ÎSTENEN HEDEF UYGULAMA DÜZEYİ

PLANLANAN ÇALIŞMALAR

Yetkili Kişi

Hedef Tarihi

i ıı ııı rv v
1-1-Tesisinizdeki çalışanların tesisler ilgili merak ve endişe ettikleri konular yetkililer tarafmdan biliniyor mu? Tesis yetkilileri gerekli sözü ve yazılı açıklamalarla bu merak ve endişelere cevap veriyor mu? İşçiler, teknik elemanlar idari kadrolarda çalışanlar ve de yöneticilere anket düzenlenmesi ve şirket içi PR planı hazırlanması; anket sonuçlarına göre bilgilendirme kampanyası Bu konuda gerekli bilgi ve iletişimin nasıl yapılacağının yöneticiler düzeyinde saptanması, sözcü görevlendirilmesi MURAT KARA 1 EYLÜL 1998

1-1 Çalışanların tesisle ilgili merak, endişe ve sorunlarının yöneticilerce cevaplandırılması

1-2-Tesis ve şirket 1-2-Tesisin sözcükleri sürekli olarak (sadece herhangi bir acil duruma yetkililerine karşılık olarak değil) kendi iletişim eğitimi girişimleri ile toplumla ve çalışanlarla sürekli iletişim halinde midirler? 1-3 Çalışanların l-3-*Tesisinizdeki çalışanlar için güvenlik, insan sağlığı ve çevre eğitimi konularında bir eğitim programı var mı? ""Çalışanların teknik emniyet, insan sağlığı ve çevre konularında geliştirme girişimleri ödüllendiriliyor ve/veya taktir ediliyor mu? *Tüm çalışanlar çevreye duyarlı mı? ""Çalışanlar kendilerini tesisin tümünden sorumlu hissediyorlar mı?

EGE PEKERGİN

10CAK 1998

>

Mevcut Eğitim Planının ZUHAL tekrar gözden geçirilerek YAZICI daha düzenli olarak uygulanması. Ödül programlarının değerlendirilmesi ve teşviki.

İOCAK 1998

1

2

3

4

5

7

56

KİMYASAL MADDELERİN KULLANIMI ILE BLGILI ULUSLAR ARASI DİREKTİFLER VE KONVANSİYONLAR

SEVEJO DİREKTİFLERİ Avrupa Birliği'nde endüstriyel kazaların önlenmesi için tedbir alınması çalışmaları sonucunda ilk teklif komisyon tarafından 19 Temmuz 1979'da Konseye sunulan bir taslaktır. Bu taslak 24 Ağustos 1979'da Topluluğun Resmi Gazetesi kabul edilen yayın organında yayımlanmıştır. Taslaktaki amaç; işyerinde çalışanların ve çevrenin korunmasını ana prensip olarak ele alınmıştır. Daha sonra 21 Temmuz 1980 tarihinde yayımlanmıştır. Konseyin bu görüşü ve daha sonraki çalışmalar neticesinde 24 Temmuz 1982 tarihli 82/501/EEC no.lu direktif yayımlanmıştır. Bu tür çalışmaların başlatılmasına neden olan 1976 yılında İtalya'da SEVEJO'da 30 yaralı 220.000 kişinin göçüne neden olan DİOKSİN/TCDD kaçağıdır. Bu nedenle SEVEJO DİREKTİFİ diye anılır. 1982 yılında yayımlanan bu direktif daha sonra teknik gelişmeler ve bazı diğer direktiflerin yayımlanması nedeniyle ekler yapılmıştır. 19 Mart 1987'de "Direktifin Anex F'nde değişiklik yapılmış ve 24 Kasım 1988'de yine Anex Fde değişiklik uğramış, 88/379/EEC direktifiyle tehlike seviyeleri açıklanan ürünler bu direktife dahil edilmiştir. En önemli olay ise 1984 yılında Hindistan BhopaFde Metilizosiyanat kaçağı sonrasında 4.000 kişi ölü, 2.000.000 kişi yaralanmıştır. Bu olayı gözönüne alan konsey 4 Mart 1994 tarihinde toplanarak iki yıl çalışmadan sonra 9/12/1996 tarihinde 96/82/EEC numarayla yayımlandı. Direktif kapsama giren işletmelerin tehlikelilik önlemler iç ve dış acil durum planlarını kapsamaktadır. Ülkemizde buna benzer bir uygulama 29 Temmuz 1996 tarihinde Valiliklere göndermiş olduğu yazı ve ekindeki uygulama yöntemiyle başlatılmıştır. Bölgelerde belli valiliklerin koordinasyonuna verilmiştir. Karadeniz Bölgesi Akdeniz Bölgesi Güneydoğu Bölgesi Doğu Anadolu Bölgesi İç Anadolu Bölgesi Marmara Bölgesi Trabzon Valiliği Adana Valiliği Diyarbakır Valiliği Erzurum Valiliği Kırıkkale Valiliği Kocaeli Valiliği derecelerine göre (Anex I, Part I, Part 2),

Notification veya Safety Report (Tehlike Raporu) hazırlamalarını istemektedir. Bu raporlarda alman

Kocaeli Valiliğinde 1996 yılında çalışmalar başlatılmıştır.

57

f) Her ülkenin bir odak noktası olacaktır. Ülkemizin taraf olduğu temel amacı insan ve çevre sağlığına zararlı oldukları tesbit edilmiş. Kimyasalın özellikleri hakkındaki bilgileri kapsayacak olan MSDS hakkında bir yönetmeliğin. Tanm ve Köyişleri Bakanlığı ve Çevre Bakanlığı odak noktaları olarak gösterilmiştir. d) Sözleşmenin özellikle 14. ve 6. Önemli bir çıkmaktadır. ortak bir sekreterya oluşturulmalı veya odak noktası bire indirilmelidir. insan sağlığı.maddeleri gerek bilgi değişimi ve gerekse uygulanması ile ilgili açıklamalar getirmektedir. Bu sistem gönüllü olarak yürütülürken Sağlık Bakanlığı. uluslar arası standartlar da "Güvenlik Bilgi Formu-Material Data Sheet-MSDS" ile beraber gönderilmesi istenmektedir. Avrupa Birliğinde olduğu gibi "Zararlı Kimyasal Madde ve Ürünlerin Kontrolü Yönetmeliği"ne ek olarak bir an önce çıkarılması gerekmektedir. AB 13/10/1998 tarihinde 2247/98 sayılı Commission Regülation'ı yayınlayıp daha önce yayınladığı 2455/92 sayılı Regulation'da değişiklik yaparak anlaşmayı adapte etmiştir. e) Madde 18 paragraf 6 (a)'da söz konusu olan "Chemical Rewiew Committee" teknik açıdan bir kimyasalın veya bir pestisitin yasaklanması seviyedeki uzmanlarca temsil edilmelidir.PRIOR INFORMED CONSENT (ÖNCEDEN) BİLGİLENDİRİP İZİN ALMA KONVANSİYONU Uluslararası ticari. insan sağlığı ve çevre koruması açısından düzenleyen anlaşmalardan biri "Prior Informed Consent" konvansiyonu 11 Eylül 1998 tarihinde Rotterdam'da imzalanmıştır. henüz ülkemizde bu konuda standart yoktur. çevre ve tarım konusunda etkili olabilecek maddeler bu yolla kontrol altına alınmış olacaktır. Her ne kadar sanayiciler gönüllü olarak bu uygulamayı yerine getiriyorlarsa da. ve 15. c) Madde 13 paragraf 4'te sözleşme kapsamındaki maddelerin. b) Madde 13'ün paragraf 2'de sözleşme kapsamındaki maddelerin gerek ihracat ve gerekse ithalatta. Dolayısıyla. Bu konvansiyon önemli görülen noktalar şunlardır: a) Sözleşmenin 5. kısıtlanması hakkında bir bakıma "Taraflar ülkemiz bu komitede yeterli Konferansını" yönlendireceğinden çok önemli bir organ olup yasal yapılanma ve teknik alt yapı gereksinimi ortaya 58 . Anlaşmanın yürürlüğe girmesinden sonra yurtdışı taleplerine etkin cevap verebilmek için koordinasyonu sağlayacak. tarım ilacı ve kimyasallarm uluslar arası ticarette önceden izin alınarak sınırlar ötesi dolaşmasıdır. Bu bakımdan yürütülmekte olan "Zararlı Kimyasal Madde ve Ürünlerinin Kontrolü Yönetmeliği"ndeki güncelleştirme çalışmaları bir an önce sonuçlandırılmalıdır. uluslararası sınıflandırma ve etiketleme standartlarına uygun olarak gönderilmesi gereği ortaya konmuştur. maddelerinde yer olan çok tehlikeli kimyasallar ve pestisitler hakkında yasaklama yada kısıtlama mekanizması belirlenmiştir.

ve III. Il. Bir çok ülkede genel eğilime uygun olarak ülkemizde sistematik ve tüm ilgililerin kolayca hak ve hükümlülük ve sorumluluklarını öğrenebilecekleri bir düzene kavuşturulması zorunluluğu vardır. Aynı konu değişik yasa. gayri sıhhi müesseselerin kontrol altına alınması. III. Patlayıcı İşyerleri ve İşlerde Çalışan İşyerlerinde Alınacak Tedbirler Hakkında Tüzük. Yerel ve merkezi yönetimlerin. ruhsatlandırılması ve denetlenmesi esaslarını belirlemek üzere Gayri Sıhhi Müesseseler Yönetmeliği çıkarılmıştır. Global rekabete açılan ülkemizin ihracatını engelleyebilecek bu yaklaşımlar. sınıf gayri sıhhi müesseseler Kaymakamlıkça ruhsat ve açılma izni verilecektir" denilmektedir. Anılan yönetmeliğin 3.maddesi "I. Yukarıda açıklanmaya çalışılan yasal çerçeveden iş sağlığı ve iş güvenliği açısından yerel ve merkezi yönetim ilişkilerinin iç içe hatta karmaşık yapıda olduğu bir gerçektir. kapsamında Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı yetkili olmaktadır.maddesi kapsamında çıkarılan İş Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğü.. PIC uygulaması gibi anlaşmalar ileri sürülerek de yapılmaktadır. çevre ve toplum sağlığının koruması açısından gayri sıhhi müesseselerin zararlı etkilerinin yok edilmesi veya en az düzeye indirilmesi için. Ülkemizde yürürlüğe konulmasını önerebileceğimiz yasa her şeyden önce güçlü bir iş güvenliği kuruluşu ve etkili bir denetimin uygulanmasına ilişkin düzenlemeleri kapsamalıdır. YASAL DURUM Ülkemizde iş sağlığı ve iş güvenliği konusunda yasal düzenlemelere bakıldığında çok büyük bir dağınıklık gözlenmektedir.nci maddeleri uyarınca. iş hekimliği ve iş güvenliği mühendisi 59 . 1593 sayılı Umumi Hıfzısıhha Kanunun 268-275. Ağır ve Tehlikeli İşler Tüzüğü vd. Değişik iş hukuku metinlerinde yer alan kurallar yerine bir tek bağımsız "İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Yasası" ivedilikle yürürlüğe konulmalıdır. 1475 sayılı İş Kanununun 74.. sınıf gayri sıhhi müesseseler Valilikçe. Diğer bir karmaşa ise 3572 sayılı kanunun 3. Parlayıcı. zaman zaman uygulanarak kuralların tesbitinde konunun uzmanları bile güçlükle karşılaşmaktadır. uluslararası sözleşme ve tüzüklerde yer almakta. iş sağlığı ve iş güvenliği konularıyla ilişkileri 1580 sayılı Belediye Kanunu.sınıf gayri sıhhi müesseselerde Sağlık Bakanlığı'nca.sınıf gayri sıhhi müesseseler ile merkez ilçe sınırları içinde bulunan III. 1593 sayılı Umumi Hıfzısıhha Kanunu ve 1475 sayılı İş Kanunu çerçevesinde belirlenmiştir. Bu yasada işyerinin iş güvenliği konusunda örgütlenmesine ve kuralların oluşturulmasına.maddesi II. Bu bağlamda ülkemizin imza koyduğu bu anlaşmalar ve direktiflere uygun olarak yeniden yapılanması gerekmektedir. ci maddesinde yer alan uygulamalar insan ve çevre sağlığı öne sürülerek kısıtlamalar devreye girmekte diğer bir deyimle de tarife dışı engeller ortaya çıkmaktadır.Sınıf Gayri Sıhhi Müesseseler için Büyükşehir Belediye Başkanlığı'nca açılma izni veya ruhsat verileceği hükme bağlanmıştır..Uluslararası ticarette klasik tarife engelleri ortadan kalktıkça GATT'in 21.

. Sanayi ve Ticaret.) ilgili bakanlıklar (Çalışma ve Sosyal Güvenlik. Diğer ülkelerde olduğu gibi bağımsız. Teknik iş güvenliği önlemleri dışında.ve diğer teknik sorumluların istihdamına ilişkin esaslar düzenlenebilir. Çevre) DPT. Sağlık. Yurtdışında bir çok ülkede işyeri hekimleri ve iş güvenliği mühendislerinin durumu ayrı bir yasayla düzenlenmiştir. Gelişen teknoloji gözönüne alınarak.. TESK. sendikalara ve diğer ilgili kuruluşlara (meslek odaları) düşen görevler genel olarak bu yasada düzenlenmelidir.vd..MPM ve TSE temsilcileri yer almalıdır. Bu kuralları ihlal edenlere uygulanacak idari. Bu sorunların çözümünde mali bakımdan güçlü bir iş güvenliği kurumunun yaratılması önem taşır. Teknik ve ayrıntılı işçi sağlığı ve iş güvenliği önlemlerinin katı bir şekilde bu yasada yer almasının uygun olmayacağı görüşünü taşıyoruz. işveren ve devlet tarafından oluşturulmalı ve genel kurul delegelerinin ilgili kuruluş temsilcilerinin tümünü kapsaması gerekmektedir. Bu kurum veya enstitü özerk bir yapıya sahip olmalı ve yönetim kurulunda işçi(çalışan). tarafsız çalışma. İçişleri. Ülkemizde de işyerinin 60 . Bir çok ülkede olduğu gibi iş güvenliği kurumu tarafından sürekli iş güvenliği standartlarının hazırlanması sistemine geçilmelidir. iş güvenliğinin sağlanması konusunda devlete. hukuki ve cezai yaptırımlarda bu yasada yer almalıdır. Eğitim sorununa gerekli kaynağı ayırabilir. işverenlere. İş güvenliği mühendisi ve teknik elemanları terimini kullanmamızın nedeni de bu konuda mühendis ve teknik elemanların çalıştırılması gereğine dikkat çekmektedir. hukuk açısından daha kolay değiştirilebilecek tüzük ve yönetmelikler. özerklik anlayışına uygun bir "İş Sağlığı ve İş Güvenliği Kurumu veya Enstitüsünün" oluşturulması gereklidir. yeterli sayı ve nitelikte iş güvenliği müfettişi çalıştırabilir. yerel yönetimlere. TOB. TTB. Ülkemizde formel iş güvenliğinde uzmanlık eğitimi veren yüksek okul veya üniversite bulunmamasından dolayı bu konularda işyerinde görev yüklenen iş güvenliği önlemlerinin alınmasına katkıda bulunan mühendislerdir. Böylece bağımsız bir yasanın öngörülmesi ve iyi tanıtılması toplumda tam anlamıyla oluşmamış iş güvenliği bilincinin oluşumuna yardımcı olacaktır. yönergeler düzenlenmesi daha doğru olacaktır. İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğü olmak üzere tüm teknik iş güvenliği mevzuatı süratle günün gereksinimlerini karşılar duruma getirilmelidir. çalışanlara. diğer yabancı ülkelerde olduğu gibi küçük işletmelerde iş güvenliği önlemlerini alabilmeleri için uzun vadeli krediler verebilir. Bu konuda ilgili olarak devletin iyi planlanmış ve tüm güvenliği güvenliği sorumluların eşgüdümü ve etkili katılımlarını sağlayan bir politikasının olması gereklidir. Mali bakımdan güçlü ve idari bakımdan özerk olmalıdır. İş standartlarını sürekli üretebilir. İşyeri hekimleri gibi iş güvenliği mühendisinden de söz etmek yerinde olacaktır. İş Sağlığı ve İş Güvenliği sorunu her şeyden önce parasal kaynak sorunudur. En eksiksiz ve kusursuz mevzuatın hazırlanması bile yalnız başına iş kazaları ve meslek hastalıklarının önlenmesi için yeterli değildir. Bu enstitüde işçi ve işveren konfederasyonlarını^ ilgili meslek odaları (TMMOB. Mali bakımdan güçlü bir iş kurumu büyük kaynağa gereksinim gösteren modern araştırma merkezlerini oluşturabilir.

Patlayıcı. meslek mensuplarının birbirleriyle ve halka olan ilişkilerinde dürüstlüğü ve güveni hakim kılmak üzere. a) Günün gerek ve koşullarına ve mevcut olanaklara göre yasa ve tüzük hükümleri içinde kalmak üzere. Kamu kurumu niteliğine meslek kuruluşu olan Birliğin ve bağlı odaların amaçları şunlardır. yüksek mimar. Tehlikeli ve Zararlı Maddelerle Çalışılan İşyerlerinde ve İşlerde Alınacak Tedbirler Hakkında Tüzük (24. mesleki aynı yada birbirine gibi sektöre dayalı organize sanayi etkinliklerini kolaylaştırmak. resmi makamlar ve öteki kuruluşlar ile işbirliği yaparak gerekli yardımlarda ve önerilerde bulunmak. mühendis ve mimarları örgütü içinde toplayan. Ülkemizde Türkiye Esnaf ve Sanatkarlar Konfederasyonu kapsamında işçi sayısı 3'tür.1973 tarih.12.) Ağır ve Tehlikeli İşler Tüzüğü kapsamındaki işyerlerinde işçi sayısına bakılmaksızın 1475 sayılı İş Kanunu koruması ve yükümlülüğü altındadır. mühendis ve mimarları meslek kollarına ayırmak. Ülkemizde üretimin büyük çoğunluğunu oluşturan aile için işletmecilik bağlamında gelişen küçük ve orta ölçekli işletmelerin iş sağlığı ve iş güvenliği problemlerinin çözümüdür. 14752 sayılı R. Kısa vadede küçük ve orta ölçekli işletmelerin bir araya gelerek işyeri ortak sağlık güvenlik birimleri kurabilirler. normları. ülkenin sanatsal ve yurdun doğal üretimin sanayi teknik kalkınmasında gördüğü tüm girişim ve etkinliklerde 61 . bulunmasında. mesleki etkinlikte bulunan yüksek mühendis.G. meslek disiplinini ve ahlakını korumak.maddesi ve 7303 sayılı Yasa 66 ve 85 sayılı KHK değişik 6235 sayılı yasayla kurulan ve Türkiye sınırları içerisinde meslek ve sanatlarını uygulamaya yetkili olup da. İş güvenliği mühendislerinin eğitimleri işyeri hekimleri eğitimini ve sertifikasını veren TTB gibi ilgili meslek odasından veya TMMOB tarafından verilebilir. bilimsel şartnameler. Uzun vadede ise en iyi çözüm ise yurtdışında olduğu bölgelerinin kurulması olabilir. tüzel kişiliğe sahip kamu kurumu niteliğinde meslek kuruluşudur. meslek ve çalışma konuları yakın bulunan mühendis ve mimarlık grubu için odalar kurmak. Bu konuda KOSGEB ve TMMOB bünyesinde danışmanlık yapabilecek teknik bir uzman kadrosu oluşturulabilir. korunmasında ve işletilmesinde tarımsal ve arttırılmasında. mesleğin genel yararlara uygun olarak gelişmesini sağlamak. b) Mühendislik ve mimarlık mesleği mensuplarının ortak gereksinimlerini karşılamak. meslekle ilgili bütün mevzuatı. Bu bağlamda ülkemizde bu yükümlülüklerin doğru anlatılması gereklidir.büyüklüğüne göre iş güvenliği elemanı çalıştırma zorunluluğu getirilmeli ve bunların çalışma koşulları ayrı bir yönetmelikle düzenlenmelidir. kamunun ve ülkenin çıkarlarının korunmasında kaynaklarının bulunmak. Parlayıcı. tip sözleşmeler ve bunlar gibi bütün bilimsel evrakı incelemek ve bunların değiştirilmesi. geliştirilmesi veya yeniden konulması yolunda önerilerde bulunmak. c) Meslek ve çıkarları ile ilgili işlerde. TMMOB Anayasasının 135.

ile yayımlanan 9. değişiklik yapılan (bir maddesi) "Gıdaların Üretimi.G. yetki ve sorumluluklarını ve sorumlu müdür çalıştırma zorunluluğu olan işyerlerini açıklamıştır.1966 tarih. • Sanayide olası riskleri (yangın. Tüketimi ve Denetlenmesine Dair Kanun Hükmündeki Kararnamenin ilgili maddelerine göre Tarım ve Köyişleri Bakanlığı tarafından 9.maddesinin uygulanmasına ilişkin yönetmelikte kimyager ve kimya mühendisinin bulundurulacağı belirtilen işyerlerinden gayri işyerleri fenni ehliyete haiz kişilere teknik gözetim ve sorumluluğu altında bulundurulacaktır.TMMOB Odaları Anayasanın ve kendi tüzüğünün verdiği yetkilerle kamu yararına mesleki denetim hizmetini tüm engellemelere karşın yapmak zorundadır ve yapacaktır. 6269 sayılı Kimyagerlik Kİmya Mühendisliği Unvanlarının Kullanımı Hk.6. 1593 sayılı Umumi Hıfzısıhha Kanununun 268-275. hem de kamu yararına üretilen hizmetin denetimi olmalıdır. iş kazası. İnsan. sağlıklı üretim (kaliteli) sağlıklı çevre ve güvenlik konularında yapılan çalışmalara katkı koymak.6.06.1999 tarih 23720 R. yönetmelikler çerçevesinde sorumlu müdürlük müessesinde çalışan sorumlulukları öğretmek. Tüketimi ve Denetlenmesine Dair Yönetmelik" kimyager ve kimya mühendislerine sorumlu yönetici yetkisini vermektedir. Yurtdışında meslek odalarının misyonları çok fazladır. yetki ve 62 . 12327 sayılı R.1998 tarih ve 23367 sayılı R. Kanunun ö.G.maddesinin uygulanması ile ilgili yönetmelik (20.) sorumlu müdürlüğün tanımı ve görevlerini. meslek hastalığı) en aza indirgemek için çözüm yollarını birlikte üretmek ve geliştirmek. Mesleki denetimin amacı hem hizmeti üreten meslekdaşın etik olarak denetimi. TMMOB Kimya Mühendisleri Odasının bu konudaki çalışmalarını biraz aktarmak istiyorum.maddelerine göre çıkartılan "Gayri Sıhhi Müesseseler Yönetmeliği" Gayri Sıhhi Müesseselerden olup işlerin bir uzman gözetiminde yürütülmesi gereken müesseselerde işin gerektirdiği nitelikte bir yetkilinin "sorumlu müdür" olarak bulundurulması zorunluluğunu getirmiştir.G. tüzük. sağlıklı ortam. PAR-PAT 252. Üniversite ve sanayi uzmanlarından bilgi alışverişini sağlamak. TMMOB Kimya Mühendisleri Odası ülkemizde yürürlükte bulunan yasa." Denilmektedir.Kanunun ö. 560 sayılı "Gıdaların Üretimi.maddesi "6269 sayılı' Kimyagerlik ve Kimya Mühendisliği Hk. sorumlu müdür (yöneticilerin) hak. • • • Gelişen teknolojiler ile ulusal ve uluslar arası teknolojileri aktarmak. Ülkemizde merkezi yönetim içindeki çelişkiler nedeniyle meslek odaları istenilen düzeyde çalışmalarını ortaya koyamamaktadır.

Su Kalitesinin Korunması Yönetmeliği.maddesine dayanılarak hazırlanan "Büyük Endüstriyel Kazalarm Önlenmesine İlişkin Tüzük Tasarı" ülkemizde yaşanan çelişkiye parmak basmaktadır. Tıbbi Atıkların Kontrolü Yönetmeliği. Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğüne bu çabamıza destek verdiği için teşekkür etmek istiyoruz. Katı Atıkların Kontrolü Yönetmeliği ve Zararlı Kimyasal Madde ve Ürünlerin Kontrolü Yönetmelikleri mevcuttur. Acil durum planı hazırlanması konusunda sadece işletme içi acil durum planlarının hazırlanması zorunluluğu getirilmiş oysaki çevredeki diğer kuruluşlarının risk altında olduğu ve/veya riski arttırdığı gözönünde bulundurularak "İşletme Dışı Acil Durum Planı" hazırlanması yükümlülüğü getirilmelidir. Çevre Bakanlığının kuruluş ve görevleri hakkında 443 sayılı KHK ile gerekli durumlarda çevre kirliliğinin önlenmesi ile ilgili her türlü tedbiri almak. Sorumlu müdürlük müessesesinin gerçek anlamda sorumluluk gerektirdiği bu işte çalışanların gerçek anlamda donanımlı olmaları gerektiği ve diploma ticaretinin önüne geçilmesi amacıyla bu program düzenlenmektedir. İşletmede kalite. yapılabilecekleri tüm etkilerinin için alınacak önlemlerin seçilen yer ve teknoloji alternatiflerinin 63 . Tehlikeli Atıkların Kontrolü Yönetmeliği. Çünkü yukarıda söz ettiğimiz gibi bu konuda yetkili olan tüm bakanlıkların. Bölgesel işbirliği ve güvenlik ile ilgili bölgesel risk komisyonu oluşturulmasının sorunun çözümünde gerekli olduğu bir gerçektir. Hava Kalitesinin Korunması Yönetmeliği. acil durum planları yapmak konu ile ilgili kurum ve kuruluşlarla koordineli çalışmayı organize etmek sayılmıştır. bildirimde çevredeki büyük endüstriyel kaza riski taşıyan kurum ve kuruluşlar hakkında bilgi istenmemesidir. Ayrıca Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı'nca 1475 sayılı İş Kanununun 74. Bu bağlamda. işveren ve işçi konfederasyonlarının koordineli çalışmalarını gerektirmektedir.• Sektörel bazlı tartışmaların. kamunun. verimlilik ve güvenliğini arttıracak ve işverenin. Bu tüzük taslağındaki en büyük yanlışlık ise. devletin yararına olacak sertifikalı kimyager ve kimya mühendislerinin istihdamlarına çok önem vermekteyiz. meslek odalarının. 1993 yılında yürürlüğe giren ve sürekli gelen her siyasi iktidar sonrasında değişikliğe uğratılan "Çevresel Etki Değerlendirmesi-ÇED Yönetmeliği" bazı riskleri bertaraf etmek amacıyla bu yönetmelik kapsamına giren faaliyetler için henüz planlama aşamasında iken çevre üzerine önlenmesi veya en aza indirilmesi değerlendirilmesini kapsamaktadır. Ülkemizde çevre boyutunda yasal düzenlemelere bakıldığında da karmaşıklık ortaya çıkmaktadır. deneyimlerinden yararlanarak ortak çözümler üretmek amacıyla konu ile ilgili uzmanlardan oluşan geniş ve yetkin bir kadro ile 1996 yılından beri ülke genelinde standart "Sorumlu Müdür Sertifika Eğitim Programı"nı düzenlemektedir.

[3] NSC.M.M Stellman ve S. Büyük Endüstriyel Kazaların Önlenmesi BLO Bürosu. Van Nostrand. 1988. [7] Patty's Industrial Hygiene and Toxicology. [9] ILO. Meslek odaları olarak biz bu çalışmanın önünü açacak her türlü organizasyonda yer almayı kamu yararına görev bilmekteyiz. Industrial Pollution Control Hand Book-Mc Graw-Hill. Encyclopaedia of Occupational Health and Safety. [12] BLO encyclopaedia of occupational health and safety (ILO'nun işçi sağlığı iş güvenliği ansiklopedisi). Supervisors Safety Manuel 6 th. [6] Land Herbert F. Uygulama Kodu. 1991. 1982. 7. ELO 1993. Dawn: Work is dangerous to your health (Çalışmak Sağlığınız İçin Tehlikelidir). 1991. 2 cilt [13] N. Flammable and Combustible Liquids Code Hand Book USA. 1991. Vol I Geneva. Concise Encylopaedia of Chemical Technology USA. [5] Casarattas and Doulls. 4. Random House 1973 64 . Basım. [4] NSC.. Basım Cenevre.I Sax: Dangerous properties of industrial materials (Endstriyel materyallerin tehlikeli özellikleri) New York. Toxicology Me Graw-Hill USA. [2] NFPA.. 1998 [14] J. ANK. 1988 [II] EPA Standartları.Bu çahşma alanında özellikle Çevre Bakanlığı ve diğer bakanlıklarla koordineli çalışma anlayışı yerleştirmek çok doğru olacaktır. Accident Prevention Manuel for Indsutrial Operations USA. [10] Kırk-Othmer. Güvenli bir çevre için devlet-sanayici-tüketici üçgeninin işbirliğini ve koordineli çalışmayı sağlamak gerekmektedir. 1971. Chicago 1985. John Wiley and Sons. Dünya ve AB uygulamalarını ve uyumu sağlamamız gerekmektedir. KAYNAKÇA [I] ILO. New York. 1988. 1992. [8] Sax's Dangerous Properties of Industrial Materials USA.

1.46 da Japonya'nın Awaji Adası'nm kuzey kesiminde yerin 16 km altında Richter ölçeğine göre 7. özellikle gaz sektörüne çeşitli uyarı ve izleme sistemleri temin eden. Şti.JAPONYA'DA KOBE DEPREMİ SONRASINDA GAZ TESİSATLARININ YENİDEN DEVREYE ALINMASINDA GAZ DEDEKTÖRLERİNİN KULLANIMININ ÖNEMİ VE COSMOS GAZ DEDEKTÖRLERİ Aysun Kanat Kimya Mühendisi / NOVEL Dış Ticaret ve Pazarlama Ltd. 2. Depremin Kobe Bölgesi'ndeki etkileri : Depremin kurbanları • 5. teknolojisini kullanıcı firmalarla birlikte üreten bir firmanın tecrübeleri açısından konuya bakılacaktır. Bu inceleme sunuşunda Türkiye ve Japonya arasında ortak kader gibi duran deprem olgusu ve ortak olmayan güvenlik anlayışı ve özel olarak gaz dedektörlerinin kullanım yaygınlığı. 17 Ağustos 1999'da Marmara bölgesinde meydana gelen deprem.470 kişi hayatını kaybetmiş ve 33.000 kişi yaralanmıştır. Aşağıda KOBE depremi ile ilgili çok genel bilgiler verilmekle beraber.) 65 .740 Ölü • 33. Türkiye'nin de genel olarak dünyadaki diğer depremlerden ve özel olarak Japonya'daki depremlere ilgisini arttırmasını ve gereken ders ve bilgi birikimleri aktarmasını diliyor ve bekliyoruz. (%73 ü havasızlıktan yada ezilerek ölmüştür. genel olarak bir deprem ülkesi olarak bilinen Japonya'nın bu konuya gösterdiği hassasiyetin sonucu olarak Türkiye'ye yönelik ilgi ve destek faaliyetlerini arttırmıştır.807 kişinin ölümüyle sonuçlanan Great Konto Depremi'nden sonraki en büyük felakettir. Japonya'nın 1923' te 142 bin kişinin hayatım kaybettiği depremden sonraki en büyük deprem felaketidir. KOBE depremi ve deprem sonrasında yaşanan tecrübeler ve gaz tesisatlarının devreye alınışı konu edilmiştir. yada depremden hemen sonra ortaya çıkan yangınlardan kaynaklanmıştır. önemine ilişkin bakış açılan. Kobe Depremi diye bilinen bu deprem 1 Eylül 1923' te meydana gelen ve 142.2 büyüklüğünde meydana gelen ve 20 saniye süren depremde bölgede 5. Giriş 1995 yılında meydana gelen KOBE depremi. Kobe Depremi'nde ölümlerin çoğu bina çökmesi. Kobe Depremi ve Etkileri 17 Ocak 1995 tarihinde sabah 5.000 Yaralı • Ölenlerin % 58 i 60 yaş ve üzeridir • Birçok insan deprem sonrası çıkan yangınlar veya çöken evler yüzünden meydana gelmiştir.

Deprem sonrası çıkan yangınların binalar üzerindeki etkileri • 6. Okullardaki eğitim saati azalmış. (54 yangın depremden hemen sonra aynı anda başlamıştır) Trafikte ortaya çıkan sorunlar. Demir yolları büyük oranda hasar görmüştür. okullar geçici barınma yeri olarak kullanılmıştır.108 m2 dir. Yukarıda belirtilen etkiler yanında. Otoyolda meydana gelen hasar sadece Kobe'nin değil aym zamanda tüm Japonya'nın ekonomisini olumsuz yönde etkilemiştir. Tarım ve balıkçılık : Balıkçı teknelerinin iskeleleri. Toplam yanan alan : 819. özellikle çocuklar başta olmak üzere sakat ve yaşlı insanlar psikolojik olarak ciddi boyutlarda zarar görmüşlerdir. Çöken binalar. Birçok gemi yükünü Kobe Limanı'ndaki hasar sebebiyle diğer limanlara boşaltmıştır. Küçük ve orta ölçekli işletmeler : Fabrikalarm % 80 i hasar görmüştür. Kobe limanları ticarete kapanmıştır. Pazarlar ve mağaza zincirleri : Kobe'nin alışveriş alanlarının 1/3 ü ve pazarların yarıya yakını büyük oranda zarar görmüştür. : % 80 kesilmiştir. Verilen hizmetlerde ortaya çıkan aksaklıklar. çatlaklar ve yer kaymaları yüzünden trafik durmuştur. Turizm sektörü olumsuz yönde etkilenmiştir. 2. Uzun süreli olarak barınaklarda yaşamak zorunda kalan. İnsanların yaşamları aksayan hizmetler ve elverişsiz trafik koşulları yüzünden zorlaşmış. bölgedeki birçok firmanın operasyonlarını diğer bölgelere kaydırmaları ve üretim miktarlarını bu bölgede önemli oranda azaltmaları sebebiyle azalmıştır. Diğer Etkiler. 3. 1. : % 25 hizmet verilememiştir. çiftlikler ve tarımsal faliyetler zarar görmüştür. 66 . Ve 5. Kısmı alttaki yolun üzerine çökmüştür. Kobe'nin üretimi. 5.965 bina tamamen • 80 bina yarıyarıya • 270 bina kısmen yanmıştır. Toplam çıkan yangın sayısı : 175 tir. • 71 binada da küçük yangınlar çıkmıştır. Kobe Depremi'nin endüstriye olan etkileri. Enerji Telefon Su Gaz : Şehir genelinde kesilmiştir. • • • • • Hanshin Otoyolu' nun 3. şehir halkı ayrıca büyük ölçüde dolaylı etkilere maruz kalmıştır. 4. : Hemen hemen şehir genelinde verilememiştir. Büyük ölçekli işletmeler : Kobe'deki birçok fabrika ve üretim zinciri zarar görmüştür. Yerel endüstri olarak. Liman bölgesindeki ana yollar kapanmıştır. işsizlik oranı depremden sonra şiddetle artmıştır.

Aşağıda OMG' nin deprem sonrasında 67 .5 i COSMOS tarafından sağlanmıştır. Sonuç olarak bu olgu COSMOS Cihazlarındaki bir temel prensibi vurgulamaktadır : Güvenilirlik ve kullanım kolaylığı.. ticari marka. Osaka Metropolitan Gas Company (OMG) şirketi de birçok tecrübeler kazanmıştır. • 4. Gaz kaçakları meydana geldiğinde. Kobe Depremi ve COSMOS Gaz Dedektörleri 1995 yılında Kobe ve Osaka şehirlerini etkileyen büyük deprem neticesinde 5000 den fazla insan hayatını kaybetmiştir. halen 500 civarında ticari ruhsatı (patent. New COSMOS (Japon) Firması ve Japon Gaz Endüstrisindeki Yeri Çeşitli gazların. Gaz Dedektörleri ve Alarm Sistemleri. Raporlara göre Hyogo Bölgesi'nde yarısı depremden sonra 24 saat içinde başlamak suretiyle 164 ayrı yangın çıkmıştır. 3. örneğin doğal gaz ve LPG'nin kullanımı günümüzde oldukça yaygındır. Ülkemizde ise 'olmazsa olmaz' yerlerde dahi çok kısıtlı kullanılmaktadır ki. ( Bakınız Ek I) Bu sonuç şaşırtıcı değildir çünkü bu cihazların çoğunluğu talebi yapan büyük gaz şirketleri ile beraber geliştirilmiştir. COSMOS. Yaklaşık 400 çalışanı ve bunun % 30'unun AR-GE için çalışması ile aşağıdaki konularda uzman konumdadır : • • • Endüstriyel kullanım için Gaz Dedektör/Alarm Cihazları Elde Taşınabilir Gaz Dedektörleri Ev tipi Gaz Alarm Cihazları Bağımsız bir teknolojik yayının yaptığı tespitlere göre Japonya'da en büyük 10 gaz şirketine satılan cihazların yaklaşık %94. COSMOS. Enkaz kaldırma işlemleri sırasında yapılan çalışmalarda. zehirleme. bu ihmalin insammıza ve sanayimize bedelinin ağır olmamasını dileriz. bu gazların birikimi. ölümlerin yarısından fazlasının deprem sonucu meydana gelen gaz kaçaklarının oluşturduğu yangın ve patlamalardan kaynaklandığı görülmüştür. Otuzdan fazla teknik organizasyona üyedir. İşte bu talihsiz felaketin ardından bütün Japon gaz şirketleri gibi.Büyük hacimlerdeki enkaz çok çeşitli çevre sorunlarına yol açmıştır. Depremde can kaybı büyük oranda ortaya çıkan yangınlar sonucunda ortaya çıkmıştır. onlarca teknik literatür COSMOS araştırma merkezinden dünya teknik literatürüne sunulmuştur. Meydana gelen yangınlar büyük ölçüde elektrik kısa devrelerinin kıvılcıma sebep olduğu gaz kaçaklarına bağlıdır. Doğru kullanıldığında bu gazlar güvenlidir. Gaz Dedektör ve Alarm Sistemlerinin kullanımını zorunlu kılmaktadır. Bu gazlar ekonomikliği ve kullanım kolaylığı sayesinde her geçen gün hayatımızın bir parçası olmaktadır. COSMOS. vb) elinde bulundurmaktadır. kullanıcıları gaz kaçaklarının tehlikelerinden korumak için dizayn edilmiştir. yanma ve patlama tehlikesi oluşturur. ISO 9001 belgesini de alarak teknolojisini belirli standartlara oturtmuştur. Ayrıca şehre gaz verme işlemleri sırasında benzer sorunlar yaşanmaması için çok yoğun çalışmalara girmişlerdir. Japon Standartları. Gaz Dedektör ve Alarm Sistemleri Japonya'da oldukça geniş bir kullanıma sahiptir. aksi taktirde kullanıcılar için potansiyel tehlike haline gelir. Japonya'da 1960'da kendi geliştirdiği teknoloji ile gaz sensörü üretimine başlamıştır ve 30 milyon adetten fazla satarak şu anda Japonya'nın en büyük gaz dedektör ve alarm cihazı üreticisidir..

alev iyonizasyon yöntemi (FDD) prensibi ile çalışan. Bu işlemin sağlıklı yapılabilmesi için güvenilir ve kolay kullanımı özelliğine sahip cihazların kullanılmasının gerekliliği aşikardır. yeraltı gazından mı yoksa boru tesisatından oluşan bir kaçaktan mı geldiğinin ayrımı yapılabilmektedir. Yukarıda Ek F de 1994 yılında Japonya'nın en büyük 10 gaz şirketinin 1994 yılı itibariyle gaz cihazları envanteri görülmektedir. Model XP. bu rakamları değerlendirirken aşağıdaki hususları da not etmeliyiz .XP-707 ve XP-304 JJ modellerinin.050 3.200 100 Toplam 1.304II XP-702S XP-707 Deprem öncesi 1. 5 ayrı ülkede patent almış bir modeldir ve esas olarak dahili tesisatlarının gaz kaçaklarına test edilmesi sırasında hem tesisat hem de kaçağın yerini belirlemek amacıyla kullanılmaktadır.200 350 Bu modellerden birincisi ile tespit edilen metanm.707 A). 1. Bunların yanında.3x10 ~l cmVsn iken bu cihaz ile 3. gaz verilen bir tesisatın güvenilirliği sabun köpüğü testinden daha kolay ve güvenli olarak tesbit edilebilmektedir. İşletme maliyetleri sadece kalem pil ve bir yıldan uzun sürelerde değişen sensörleridir. Üçüncü model ise (XP . (Sabun köpüğü testi ile tespit edilen minimum debi 1. İkinci model.000 2. yüksek işletme maliyetleri ve bakım maliyetleri ile çeşitli işletme zorlukları olan cihazların alternatifleri olarak geliştirilmiştir. OMG'de bu sebeplerden dolayı diğer Japon gaz şirketleri gibi bu konuda da COSMOS Gaz Dedektörlerini kullanmışlardır.000 250 Deprem sonrası sipariş 50 1. Aşağıdaki listede COSMOS Gaz Dedektörlerinden XP-702S. bu süre içersinde 5 milyon binanın tesisatları gözden geçirilmiştir. OMG deprem sırasında gaz gönderme işlemini anında kesmiştir ve tekrar gaz verme işlemine 2 ay sonra başlamıştır. yine gaz firmalarından gelen talep ile birlikte gelişen bir modeldir ve toprakaltı borularından gaz kaçaklarının tespiti amacıyla geliştirilmiştir. Esas olarak ikinci ve üçüncü modeller. deprem öncesi ve hemen sonrası OMG' nin sahip olduğu miktarları verilmiştir. hem gaz çeşitleri hem de hizmet çeşitleri açısından ülkemizdeki şirketler yanında 68 . Cihazlarda kullanılan sensör teknolojisinin detaylarına bu bildiri çerçevesinde girilmemiştir. Türkiye'deki gaz şirketlerinin ellerindeki cihaz sayılarını kabaca bilen bizler.3x10"5 atmcmVsn debilerdeki çok küçük kaçaklar dahi tespit edilebilmektedir.şehre gaz verme işlemleri sırasında yapmış olduğu çalışmalar ile ilgili birkaç önemli nokta bilgilerinize sunulmuştur. Bu gaz şirketlerinin çoğu dünya ölçeğinde dev gaz dağıtım şirketleridir ve operasyon alanları. fakat yukarıdaki modeller özellikle deprem sonrası çalışmalarda yoğun olarak kullanılmıştır. yine gaz firmalarının kullanıldığı değişik modeller de bulunmaktadır.) Bu sonuç COSMOS'un sensör teknolojisine yaptığı yatırımın ve gaz dağıtım firmaları ile oluşturduğu verimli işbirliğinin meyvesidir. güvenilir çalışma prensipleri yanında. Kullanımı oldukça basit olan bu hafif cihaz (yaklaşık 700 g) sayesinde.

halen doğal gaz kullanılan evlerin yaklaşık % 40'ında dedektör vardır ki bunun nedeni. genel olarak bakıldığında bu hususun umut verici olmadığını biliyoruz. Öte yandan benzer ters ilişki doğal gaz içinde mevcuttur. Günümüzde CO dedektörünün de Japonya'da evlerde kullanımı zorunlu hale gelmiştir ki bu durum toplum bilincindeki ivmenin sonucudur. gelişmiş toplumlarda bu bilincin etkisini gösteren bir örnektir. genel olarak deprem sonrası gaz tesisatlarının devreye alınması veya deprem sonrası gaz kaçaklarının süratle tespit edilerek olası felaket risklerinin ortadan kaldırılması yönündeki tedbirlerle ilgilidir. Örneğin. Yakın zamanda. Bu şirketler. bu şartların da göz önünde tutularak oluştumlmasmdaki gereklilik ve acillik ortaya çıkmaktadır. 2. gaz dedektörü denilince bir 'yalancı çoban' hatırlanmaktadır ve sigara dumanından dahi alarm veren cihazların pazarda yer alması ile bu bilinç ters yönlendirilmiş durumdadır. Gaz dağıtım şirketlerinin hem çalışma detayları. gaz dağıtım şirketlerimizin ellerindeki cihazlar maalesef yeterli değildir. cihazın hedef gaz seçim karakterine de (selektivite) atıfta bulunması gerekmektedir. 69 . sonuç olarak. Kısaca. Halbuki. bununla beraber bu riski konjrol etmek ve izlemek mümkündür. Ek W de görüldüğü gibi Japonya'daki evlerde kullanılan LPG dedektörlerinin sayısı arttıkça meydana gelen kazalar ters orantılı olarak azalmıştır ve halen evlerin % 99. güvenlik/emniyet tedbirlerine verilen önemin ve bu bilincin toplum katında yaygın olarak yerleşmesi ile.oldukça büyüktür. Son deprem felaketinin yoğun gaz dağıtımının yapıldığı bölgeleri ciddi olarak etkilememiş olması bir şanstır. Yazıktır ki. Deprem şehri Kobe'nin gaz şirketi OSAKAGAS halen 5. İşyerlerinde bu riskin bir yere kadar izlenebildiğini düşünmek istiyoruz. başlangıçta gaz dedektörü kullanmadan düşünülen bir takım tedbirlerin netice vermemesi ve sonuç olarak bu uygulamalarda gaz dedektörü kullanımına geç başlanmış olmasıdır. yapılanların yetersiz kaldığına dair toplumdan gelen tepkinin varlığı. hem de güvenliğe yönelik standartları Japonya'da çok sıkı olarak kurallara ve yönetmeliklere bağlanmıştır. evlerde gaz dedektörlerinin kullanımına yönelik bilinç maalesef yeterli değildir ve yasalar açısından bir zorunluluk da henüz yoktur. konuya daha somut bakılmasını sağlayacaktır. evlerde bulunan gaz kullanan cihazların ve tesisatların periyodik kontrolleri zorunludur. Yukarıdaki temel farklar. kuruluş yıllarının eskiliği ve edindikleri tecrübeler açısından da ülkemizdeki gaz dağıtım şirketlerine göreceli üstünlüklere sahiptir. Deprem gibi bir felaket sonrasındaki şartlar düşünüldüğünde ise. varolan şartlarda dahi. Öte yandan. Ülkemizde ise. evlerde. işyerlerinde ve evlerde kullanılan yanıcı gazlar her zaman potansiyel bir risk taşımaktadır. Yukarıda bahsedilenler. kendileri tarafından da kabul edileceği gibi. örneğimiz olan Japonya'dan bazı tecrübeleri incelemek. bahsedilen cetvelde kullanılan cihaz envanterlerine de yansımaktadır. Ülkemizdeki durumu tartışmadan önce. bu envanterin. fakat bu şansın her zaman toplumumuzla beraber olamayacağım düşünmek zorundayız.9 milyon aboneye hizmet vermektedir. 3.1 'inde gaz dedektörü bulunmaktadır. yine Japonya'da yaşanan nükleer kazanın ardından yapılan onca detaylı araştırmaya rağmen. Oluşturulmuş ve oluşturulacak standarlarının.

August' 1.4. insan hayatı ve genel olarak tüm güvenlik kavramlarına verilen büyük önem ve hassasiyete rağmen. New COSMOS Electric Co. Kaynaklar [1] [2] Introduction to COSMOS Gas Sensors. Sonuç Son yaşadığımız Marmara Depremi'nin yaşattığı acıların bir bedeli olarak. Ltd. zaman zaman benzer acıları yaşamakta. toplum bilincimizde olumluya giden bazı oluşumları bekliyoruz. 1999 Version. JETRO 70 . fakat her felaketten ders çıkarmayı bilerek. Japonya'da ilgili kurumlar çoktan Marmara Depremi ile ilgili detaylı incelemeyi başlatmışlar ve bu tecrübeyi de akıl/tedbir dağarcıklarına katmışlardır. Deprem riskini sürekli yaşayan bir ülke olarak Japonya da.Awaki Earthquake Statistics. 1981 Japan The Great Hanshin . Bu inceleme yazısının esas konusu olan deprem sonrası gaz tesisatlarının devreye alınmasındaki tecrübelerin. yaşanma ihtimali olan diğer felaketler için daha hazırlıklı ve tedbirli olmamız gerektirdiğini ve Japonların bu felaketi izlerken edindikleri amacm bizlerin de diğer ülkelerin yaşadıkları tecrübelerden faydalanmayı hatırlatmasını umut ediyoruz. Benzeri yaklaşımı ülkemizde de görmek istiyoruz. aynı hataları tekrarlamamak basiretini göstermektedir. Japonya ile uzun yıllar ticari işbirliği halinde olan bir firma olarak eminiz ki.

Genel problem olan ve çoğunlukla inşaat sektöründeki iş gücünü oluşturan kesimin kırsal kesimden gelen. 71 . % 40 iş sahiplerinin güvenlik işlerine ve önlemlerine yeterince önem vermeyişinden ki.Müh. Birazdan bahsedeceğim bu olaylar son derece düşündürücü aynı zamanda bu konudaki yetersizliği ve eğitimsizliğin getirdiği tehlikeleri göstermesi açısmdan ilginç bulacağınızı düşünmekteyim. Bu hızda sektördeki riskleri de beraberinde getirmektedir. Cafer TAŞTAN Alsim ALARKO Ataşehir Müessesesi Kalite ve İş Güvenlik Şefi Ülkemizde 70'li yılların sonu. Bu rekabete dayalı iş dayalı iş aleminde bu günde hala aynı olan koşullar. aynı zamanda günümüz şartlarına ve teknolojik gelişmelere de ayak uyduramamıştır. büyük ölçüde kalitesi yüksek birim maliyeti düşük alternatif tekliflere dayanmaktadır. Devletimizin bu konudaki yaptırım gücü hepimiz tarafından da bilindiği gibi. Bu keskin rekabet ortamında para kazanabilmek de "malzemelerde kısıntı yapamayacağınız.gerek kısıtlayıcı mimarisi ve gerekse yapım sırasındaki risklerinin fazlalığı nedeni ile batıda yavaş yavaş bu sistemi bırakma yoluna gidilmekte idi. koşulları belli olan sektörde iş alabilmek. Seksenli yılların başında ülkemize gelen bu sistemin teknolojisine adaptasyon oldukça güç olmuştur. 80'li yılların başında iyice artan konut açığı ve oluşan pazardan daha fazla pay alma isteği rekabet ortamını iyice zorlaştırmıştı. Uzunca bir süredir ki yaklaşık 12 sene bir fiil tünel kalıpla yapılan konut işlerinde sorumlu. Bu konudaki tüzüklerin ve yasaların yetersizliği günümüzde her konuşmada gündeme gelmekte ve tartışılmaktadır. işçilik kalitesini düşüremeyeceğiniz" için büyük ölçüde işin hızma bağlı kalmaktadır. Tünel kalıp sistemindeki kaza oranının fazlalığı ve özellikle ölümlü kazaların fazlalığı bu sektördeki güvenlik önlemleri ve bunun için verilecek eğitimlerin önemini oldukça artırmaktadır. Biraz sonra bahsedeceğim bazı kaza olayları da bu konunun« ne kadar önemli olduğunu göstereceği kanaatindeyim. Tüm bu zorlamalar seksenli yıllar da ülkemize hızlı yapım teknolojilerinden olan TÜNEL KALIP sisteminin gelmesine neden olmuştur. bence bir kazanın özellikle ölümlü bir kazanın kendilerine neye mal olduğunun henüz bilincine varmayışlarından kaynaklanmakta. Bu konuda Çalışma Bakanlığınca başlatılan çalışmaları taktirle karşılamakla beraber sivil toplum kuruluşlarıyla kopuk gerçekleştirilmeye çalışılan bu çalışmaların pek verimli olacağı kanaatinde de değilim. gittikçe zorlaşmakta. belli bir eğitimden geçirilmemiş insan gücü tarafından oluşturulması bu zorluğa neden olmuştur. sadece en düşük teklifi vermekle değil.TÜNEL KALIP SİSTEMİ İLE KONUT YAPIMI SIRASINDA OLUŞAN KAZALAR VE ÖNLEMLERİ İnş. kaderciliğinden ve dikkatsizliğinden. Yapmış olduğum gözlemlerde bu kazalardaki nedenlerin % 50 sinin çalışanların eğitimsizliğinden. Fakat ne yazıktır ki teknoloji öğretilirken gerekli güvenlik önlemleri eğitimi ihmal edilmiştir.güvenlik şefliği gibi çeşitli kademelerde çalışırken bir çok olayla karşılaştım veya sektörde diğer şantiyelerde olan olaylardan bilgi sahibi oldum.şantiye ve kısım şeflikleri. yetersiz kalmış. Tünel kalıp sistemi. yapılarda taşıyıcı duvar ve döşemelerin bütün halinde ve tek işlemle yerinde dökümünü sağlayan bir yapım yöntemidir. Bu yıllarda gerek zorluğu .

Güvenlik önlemleri alınmayan şantiyelerde bu oranlar katları şeklinde artmaktadır. Bir diğer olayda dış cephe perdesinde bulunan üstteki tayrot deliği yerini emniyet kemersiz. Tünel kalıpla imalat yapan ve henüz istenen düzeye erişmemekle beraber güvenlik önlemlerini almak için çaba gösteren bir şantiye de bir yıl içinde yapılan gözlemde 28 iş kazası olduğu gözlenmiş.000 =7191 500 x 300 x 8 Türkiye geneline göre oranların yüksekliği dikkatinizi çekmiştir umarım. Fakat uzun süredir şantiyelerde ve tünel kalıpta çalışan birisi olarak bu oranların daha yüksek olduğunu söyleye bilirim. görme bozuklukları . Bu şantiyemizde ise 28 x 100 = % 5.6 olmuştur.000. 500 kişinin pik noktada çalıştığı bu şantiyede kazaların çoğunluğu yüksekten düşme ( % 14 ) malzeme düşmesi ( % 11 ) ve diğerleri çarpma.825 x 300 x 8 =311 şantiyemizde 863 x 10. İnşaat iş kolu iş kazası oranı: 13991 x 100 518825 = % 2 dir. Elbette ki yukarıdaki veriler Türkiye geneli için bir veri teşkil etmemektedir sadece bir fikir vermektedir. Bunları dinleyince sanırım sizlerde benim gibi olayın nedenli çitti ve ihmale getirilemeyeceğini ve biran önce gerekli önlemlerin alınması gerektiği fikrini paylaşacaksınız. Bir başka şantiyede çalışan tünel kalıp elemanlarından birisi perde aim elemanını yerleştirip yan vidalarını sıkarken anahtarın kurtulması sonucu dengesini yitirmiş. aşağıda bahsedeceğim olaylar sadece sizlere örnek için seçilmiş 3-4 şantiyedeki olaylardan bazıları. 500 Ve bu şantiyede bir yıl içinde bu kazaların şantiyeye maliyeti (ölümlü olay hariç ) yaklaşık 700 milyon mertebelerinde olmuştur. Ayrıca 1 ölümlü vakamız ile fatalite oranına bakarsak : Fatalite oranı : 1x100 = % 20 Bu oran Türkiye genelinde ise % 008 dir.000 (inşaatiş kolu ) 518. dış cephe tünel kalıbında bulunan beton iskelesini temizlemek için üzerine çıkıyor. bir şey batması şeklinde olmuştur.000. bizler bu durumdayken çalışan işçinin' bilgi düzeyini sizler tahmin edersiniz sanıyorum.9919) kaza olmuştur. Bu bilgileri 500 destekleyen kaza ağırlık oranlarına bakarsak: Türkiye = 388. o tarihlerde güvenlik önlemlerine yönelik yöneticiler olarak hiçbir eğitim almadığımız gibi çok kısıtlı bilgilere sahiptik. bu mahalde ki iskele aralarının da bağlantısız olması nedeni ile aşağıya düşerek yaşamını yitirmiştir. bir eliyle kendini. mucize eseri yaşama döndü fakat çalışamaz durumda. SSK verilerine göre ülkemizde 1997 yılında (518.423 x 10. Tünel kalıp elemanlarından yerde temizlik ve kalıp yağlama işlerini yapan bir arkadaş.% 10 da özellikle tünel kalıp uygulama projeleri oluşturulurken iş güvenliği açısından yeterince irdelenip o şekilde proje yapılmayışından kaynaklanmakta. Bu yıl içerisinde 1 ölümlü kaza olmuştur.825) İşçi çalışmış ve (13. Şantiye şefi olarak bulunduğum bir şantiyemde ki. Şöyle ki. diğer eliyle makası tutarak hasır çeliği kesmeye çalışan bir arkadaşımız dengesini yitirince dış cephe iskele korkuluğunun da olmayışı nedeni ile 5 kat aşağıya temel demirleri üzerine düştü.zaten dengesiz olan bu kalıptan diğerine geçmek isterken « oysaki aşağı inip öyle geçmesi gerek » bu sırada devrilen kalıp altında kalarak yaşamını yitirmiştir. 72 .

kaldırma aparatını tünel kalıba bağlamışlar sonra aynı iskele üzerinde dururken vince talimat verilmiş kaldırılmaya çalışılmıştır. Kalıp çıkarma sırasında tünel kalıp rüzgarın etkisiyle dönmeye başlamış perde alnına çarpan kalıp buranın kopmasına neden olmuş kopan beton parçası iskele çarpınca sıçramış ve iki kat aşağıda bulunan temizlik elemanın kafasına çarparak hayatını yitirmesine neden olmuştur. kırılan iskele üstündeki elemanlar ve kalıpla birlikte aşağıya düşmüşlerdir. Eğitimsizlik ve dikkatsizliğin neye mal olduğunu gösteren anlatacağım iki örnek olaydan ilki şöyle olmuştur. Oysaki bir baret belki de bir hayat kurtaracaktı. İlginç ve kişisel koruyucuların önemini gösteren bir diğer olay. özellikle gece çalışmalarında yetersiz aydınlatmanın yaratığı kazalar nedeni ile oluşan ağır. Ayrıca kalıptan ve katlar arasından inişi sağlayan merdivenlerin usulüne uygun olmayışının yaratığı kazalardan. Bu uygulama kalıp ön yüzünün branda ile kapatılarak içeride LPG tüplerle çalışan özel ocakların yakılması sureti ile yapılmaktadır. Yine bir şantiyede gece çalışması sırasında bu işi yapan 5 eleman ısınmak için içeriye girmişler yorgunluğun ve sıcağın etkisi ile uykuya dalan elemanlar zehirlenmişlerdir.Bir başka olayda dış kalıp iskelesine aşın ağırlık konulmuş bu durumda iken ayrıca dışarıya bakmaya çıkan elemanlardan 5'ide aynı iskeleye çıkmışlar tabi bu ağırlığa dayanamayan iskelenin kırılması nedeni ile hepsi aşağıya düşmüş bu olayda bir elemanın ölümü. Bir montaj sırasında bacaların birbirine geçirilmesinde problem olunca oturmayan bacayı yukarı çektirirken bir arkadaş diğer bacanın üzerine çıkmak sureti ile bileziği oturmaya çahşmış tam bu sır. işçilerinde bulunduğu iskeleye çarpmış . bağlantı yerinden kurtulan diğer baca üzerine düşmüş ve arkadaşın ölümüne neden olmuştur. Diğer olay binada çöp bacası montajı sırasında yaşanmıştır. gözü kaynak alması nedeni ile göz bozuklukları v. Tüm bu olayların yanı sıra kalıptaki kişisel koruyucu malzemelerin kullanılmaması nedeni ile oluşan baş çarpmaları. Bacalar genellikle 5 mt lik aspest boru ile ve özel olarak bırakılan yerlerine yukarıdan aşağıya indirmek sureti ile yapılmaktadır. hafif ve hatta ölümlü vakalardan bahsetmek mümkün. Bir diğer olayda kalıptan normal iniş merdiveni yerine alın elemanından inmeye çalışan bir eleman tutmuş olduğu kancanın yerinden çıkması nedeni ile aşağıya düşmüş ve uzunca bir süre çalışamaz hale gelmiştir. Örneğin bir başka şantiyede tünel kalıbı çıkartmaya çalışan elemanlar. Fazla rüzgarlı bir havada kalıp sökümü sırasında tam kalıp kaldırılırken rüzgarın etkisiyle dönmeye başlamış bu sırada tutmaya çalışan vinci de beraberinde sürükleyerek söküm yapılan bina üzerine vinçle birlikte düşmüş ve bir işçinin ölümü birkaç işçinin ağır yaralanmasına neden olmuştur. Tam bu sırada kaldırma elemanının mili kopmuş kalıp. çeşitli yaralanmalar . Bu uygulama sırasında sıkça karşılaşılan olay çalışanların bu mahallere girerek ısınmaya çalışmalarıdır. Bu olayda da bir çok işçinin ağır yaralanmasına neden olmuştur. Bu tür örnekleri istemesek de artırmak mümkün. 73 .bir elemanın maluliyeti ve diğerlerinin ağır yaralanmasına neden olmuştur. Kış aylarında betonun gerekli mukavemete ulaşması için kür uygulaması yapılmaktadır.b olaylar her gün yaşanmaktadır. Rüzgarlı havalarda kalıp işçiliğinin ne kadar tehlikeli olduğunu gösteren bir diğer olay. Bu olayda bilgisizlik ve dikkatsizliğin neye mal olacağını açıkça görmekteyiz.

ayrıca üzerinde malzeme olmamasına dikkat edilmeli. Bu aşamada mutlak surette güvenlik elemanlarının proje departmanı ile ortak çalışma yürütüp bu tür kritik noktaların çözümlerinin üretilmesini sağlamalıdır. Burada sizlere tünel kalıp sisteminde proje çalışması aşamasından başlayarak kurumuna ve sökme aşamasına kadar ki safhalarda iş sağlığı ve güvenliği açısından nelerin yapılması gerektiğini yapılmadığı takdirde ne gibi kazalara neden olacağını anlatmaya çalışacağım. Tünel kalıp yerine alınırken ve söküm sırasında kullanılan aparat vmutlaka 1000x500 ebatlarında büyük kaldırma üçgeni olmalıdır. Bu aşamadan sonra mutlaka bir işaretçi nezaretinde tünel kalıp kaldırılmalı. 1. • • • • • • • • • • • • • • • 74 . girintiler ve iskele aralıklarıdır. Montaj aşamasında dikkat edilecek hususlar: • • Tünel kalıpta mutlaka uzman ekipler çalıştırılmalı başka hiç kimse kalıba çıkartılmamalıdır. Kaldırılırken terazisinde ve yan bağlantı kulaklarından kaldırılmalı. Tünel kalıp sisteminde alınması gerekli güvenlik önlemlerinin ve mutlaka çalışan personelin eğitiminin gerekliliğini ortaya koyduğunu sanıyorum. Bu aşamada en çok dikkatten kaçan husus iskelelerde köşe geçişleri. Özellikle tünel kalıbı hızlı bir vaziyette çevirecek kadar etkili olan rüzgarlı havalarda çalışma derhal kesilmelidir. 2. İskeleler arası boşluklar ayak kırılmalarına neden olmaktadır. Dış iskelelerde mutlaka sırt korkulukları takılı olmalıdır. dış cephe iskelelerine iniş ve çıkışlarda özel olarak yapılan kalıp üzerine montajlı merdivenler kullanılmalıdır. İskele yanlarında bulunan sıkıştırma. Kaldırılırken altında görevliden başka hiç kimse bulunmamalı. En önemli hususlardan biriside iskele platformları yağlardan arındırılmış olmalı. En son iskelelerin dış kenarında mutlaka seyyar korkuluklar olmalıdır. Kaldırma aparatı tünele bağlanırken kelebek somunun iyice sıkıldığından emin olunmalı. İki iskele arasında en çok 20 cm olmalıdır. ön korkuluklar ve yan krikolar iyice kontrol edilmeli. İskeleler mutlaka birbirine geçişe olanak verecek şekilde oluşturulmalıdır. İskele kattaki yerine alınmadan önce iyice kontrol edilmeli gergi bağlantı kelebekleri. Ayrıca üzerinde kaldırılma sırasında düşebilecek eşyalar bulunmamalıdır. İskeleler yerine konulurken alt yastık noktasını oluşturan yerdeki ters ( u) nun içerisine 10x10 dan en az 1 mt uzunlukta ahşap konulmalı ve bu ahşabın döşeme üzerine iyice oturması sağlanmalı. Kaldırma aparatı sürekli kontrol edilmeli en küçük bir çatlama görüldüğünde veya 250 kullanımdan ( yaklaşık 3 ay ) sonra mutlaka değiştirilmeli. Aksi takdirde kalaslarla veya buna benzer malzemelerle yapılan iskeleler arası geçişler ölümle neticelenen kazalara neden olmaktadır.Tüm yukarıda bahsetmiş olduğum vakalar. Kesinlikle boşluk bırakılmamalı. Etraf kontrol edilip hiç kimsenin olmadığından emin olunduktan sonra kaldırılmalı. En önemli hususlardan birisi kurum sırasında bu korkuluklar dik konuma getirilmelidir. Tünel kalıp uygulama projesi aşamasında dikkat edilecek hususlar : • Genellikle tünel kalıp imalatçı firmaları tarafından hazırlanır. Ön kor'aıluk ağları yeterince sağlam ve gergin olmalı. krikoları tam anlamı ile yan perdelere basacak şekilde sıkılmalı. Tünel kalıptan iniş ve çıkışlarda.

Gaz alevleri açık renkte olmalı enjektör üzerindeki hava ayar yüklüğü ile ayar yapılmalıdır. Tünel kalıp kaldırılması ve kattan alınması sırasında üzerinde hiç kimse bulunmamalıdır. Tünel kalıp ısıtma işlemi sırasında dikkat edilecek hususlar: • • • • • • • • • Isıtma ocakları tüp bağlantıları mutlaka mekanik ve kimyasal etkilere yüksek dayanımlı kırmızı renkli hortumlarla yapılmalı. Bu durumda birçok zehirlenme olayına neden olmaktadır. 75 . 3. Tünel Kalıp söküm sırasında alınacak önlemler : Öncelikli olarak tünel kalıpların konulacağı alanın mutlaka düzgün ve zeminin sağlam olması sağlanmalı. üstünde ve altında hiç kimsenin bulunmadığından emin olunduktan sonra işaretçinin komutuyla alınmalıdır. Dişli bağlantılarında teflon bant kullanılmalıdır. Konulduğu yerde dikmelerin yere tam oturduğundan ve kalıbın dik konumda bulduğundan emin olunmalıdır. Gaz kaçakları testleri sabunlu su veya köpükle yapılmalıdır. Kalıp sökümleri yetkilinin kontrolünde. Ön korkuluklar yatay konuma getirilmeli. Kalıp ayarlı dikmelerin tamamı mutlaka açılmalı ve tekerleklerin zemin ile irtibatı sağlanmalı Kalıp sürümünden önce iskeleler kontrol edilerek üzerlerindeki malzemelerden arındırılmalı. Hortum tüp bağlantısı öncesi mutlaka alev geri dönüş ventili bulundurulmalı. Yakmak için gerekli kontroller ( yukarıdaki hususlar ) yapılmalı ve tüpler tünel dışında kalacak şekilde yerleştirilip yakma işlemi yapılmalıdır. Söküm öncesi en az 1 saat önceden perdeler açılarak havalandırma yapılmalı. Tünel kalıp temizliği ve yağlaması sırasında kesinlikle üzerine çıkılmamalıdır • • • 4. Tüpler dik konumda tutulmalı ve istiflenmelidir.• Gece çalışmalarında mutlaka boşluklar ve tam olarak kalıp üzeri görülecek şekilde aydınlatma sağlanmalıdır. Pilot musluklar mutlaka kullanılmalıdır. Birçok ölümlü kaza engebeli ve sağlam olmayan mahalde yapılan kalıp stokları sırasmda olmuştur. Isıtma sırasında en çok yapılan yanlışların başında ocaklar içeride yanarken ve tünel perdeleri kapalı iken bir çok işçi tarafından içeriye girerek ısınmaya çalışılmakta. • • • • • • • • • Tüm yukarıda söz konusu edilen hususlar bu güne kadar yapılan tünel kalıp çalışmaları sırasında gözlenen ve yapılmamaları nedeni ile bir çoğunda ölümle neticelenen kazaların oluşması neticesi çıkan sonuçlardır. Tüp ve ocak bağlantılarında mutlaka kelepçe kullanılmalıdır. yapılmalı ve mutlaka vinççi ile irtibatı sağlayan işaretçi bulundurulmalı. Kalıp yeterince öne sürüldükten sonra ( kaldırma aparatı montajına el verecek miktarda dışarı çıkartılır ) aparat kontrollü takılmalı ve içinde. ağların üzerinde hiçbir malzeme olmamalıdır. Isıtma süresince bir görevli tarafından sürekli ocaklar kontrol edilmeli ve sönen ocakların derhal gazı kesilmeli.

76 .

5. İşte bu tür işlemler ve bunlara benzer işler. ortasını oluşturan ölümcül olmayan ancak ağır veya hafif yaralanmak kazalar. Bu gün. Sanayileşmiş ülkelerde iş kayıplarının kontrolü teorisinde. 2 O halde. işletmelerin iş sağlığı ve güvenliği için bütçelerinde bu konuda ayıracakları para. 1475 sayılı İş Kanunu'nun Madde:73'e göre "Kaza Bildirimi formu" 2 Toone B. Bundan dolayı. kaza küçük bir yaralanma veya sakatlanma ile sonuçlansa bile bu olayın. işletmeler bu bilince sahip olmadan kazaları azaltmak veya kazaların önüne geçmek mümkün değildir. Öyle ki. diğer işlemler de tamamlanır. Nitekim. iş kazalarının ve çalışırken oluşabilecek hastalıklarını azaltabilmek için bu konuda kararlı ve etkili kuralların uygulanmasının yanı sıra. kazanın maliyeti içerinde yer almaktadır. günlük yönetim akışı içerisinde iş sağlığı ve güvenliği bilinci ile bütünleşeceğinden önem kazanmaktadır. 25 sene önce İngiltere Endüstri Konfederasyonu'nun (CBI). Bu piramidin tavanmı oluşturan ölümcül kazalar. işyerindeki yöneticinin tehlikeleri ve kontrol edilebilecek riskleri önceden tespit edememesi halinde tamamen şansa kalmıştır. Bu kazaların maliyeti. sadece iş elbisesi 506 sayılı Sosyal Sigortalar Kanunu Madde:27'y3 göre "Vizite Kağıdı".1999 1 77 . Kazalar dolayısıyla meydana gelen zararın büyüklüğü.İŞ KAZALARININ MALİYETİ Oktay TAN * MESKA Vakfı Başkanı Meydana gelen iş kazaları sonucu yaralanmaların. iş kazaları arasındaki ilişkiler. genellikle kaza piramitleri ile gösterilir. yaptırıma sahip bir birim olan İngiltere İş Sağlığı ve Güvenliği Kurulu (HSE) yıllarca iş sağlığı ve güvenliği ile karlılık arasında bir bağlantı olduğunu savunmuştur. sakatlanmaların veya ölümlerin işletmelerin verimliliğini ters yönde etkilediği bu gün gelişmiş ülkelerde yapılan araştırmalarla artık kanıtlanmıştır. sağlık sorunlarına veya malzeme ve ekipmanlann hasarına dolayısıyla. üretim kaybına veya bakım maliyetinin artmasına ve hatta tazminat davalarına varan sonuçlara neden olabilmektedir. bir iş makinasının bakımsızlık veya ani arıza nedeniyle sızan ve biriken oradan geçmekte olan işçinin yağa basması nedeniyle kayarak düşmesi sonucunda. özellikle İngiltere'de bu görüşü savunan endüstri kuruluşlarındaki yöneticilerin sayıları gittikçe artmaktadır. Kuşkusuz. İş Sağlığı ve güvenliği konusunda yapılan Robens Komisyonu'nda yaptığı bir açıklamada. iş kazaları ve meslek hastalıklarının doğurduğu maliyetleri derhal ve basit bir şekilde ölçebilecek bir formülü geliştirebilmiş olması halinde iş kazalarının ve bunun sonucunda meydana gelen yaralanmaların. Örneğin. Bovis Europe Safety Manager "İnşaat İş kazaları maliyet analizi" konulu konferans notu 4. indirekt maliyetleri de dahil bilinebilseydi o işletmede iş güvenliği ile ilgili önlem ve kurallar tereddütsüz uygulanırdı. "Şirket bazında. sakatlanmaların ve ölümlerin azaltılmasında çok önemli bir katkı olacağı" belirtilmiştir. * Ayrıca. ve tabanını oluşturan işyerindeki tesislere ve ekipmanlarda meydana gelen hasarlar veya kıl payı kurtarılan yaralanmasız kazalar arasındaki ilişkiyi göstermek amacıyla kullanılmaktadır. işletmelerdeki risk değerlendirme ve üst yönetimin kontrol sistemlerinin uygulanmasındaki başarısızlığı sonucu meydana gelen kazada yaralanmalara. Sonra. kaza olayında yaralanma veya sakatlanma varsa genellikle tedaviyi gerektirir tıbbi müdehale mevcuttur. mevcut yasalar gereği formların doldurulması gerekir. işçinin çalıştığı yerde bulunan diğer işçilerinin de iş güçlerinde verim düşüklüğüne neden olmaktadır. Bu durumda.

yukarıda belirtilen kaza tanımına uygun olarak kayıplar belirlenen eşiğe göre kaydedilmiştir.1 'sini. davalara ve özel tazminatlara maruz kalınmıştır. HSE daha sonra kaza maliyetlerinin gerçek maliyetlerini belirleyebilmek amacıyla çeşitli endüstri alanlarındaki firmalarda meydana gelmiş iş kazaları üzerinde çalışmalara başlamış. ekipmanlara veya malzemelere yahut çevreye zarar vermesiyle ilgili kayıplar veya iş kaybı ile sonuçlanan herhangi bir planlanmamış olayların tümü. Bu bulgular.075 Sterlin'e yükseldiği tespit edilmiştir. kazalara neden olan hususları kontrol etmek.Health and Safety Executive) önlenebilir iş kazaları nedeniyle oluşan kayıpların maliyetini belirlemek ve firmaların karşılaşacakları kayıpların nedenlerini kontrol edebilmelerini amaçlayan "Maliyet Metodolojisi" geliştirmiştir. toplam kaybın 245. (HSE . published HSE books (ISBN 07176 134379) İş Kazaları ve Meslek Hastalıklarının İngiltere Ekonomisine Maliyetleri. İngiltere 3 4 The Cost of Accidents at Work. • Sağlık hizmeti veren bir hastanenin yıllık işletme maliyetinin % 5'ini oluşturmaktadır. bir başka deyişle nedenlerini ortadan kaldırmaktır. • Mandıra işlerini yapan bir firmanın isletme maliyetinin % 1. aylarca süren ve beş ayrı iş kolundaki işletmelerde yapılan çalışmalarda üzerinde çalışılan olayların tümü. • Nakliyat işini yapan bir firmanın karının % 37'sini. projenin tüm süresi üzerine uyarlandığında. • Bu işletmelerin toplam fınansal kaybının. • Petrol arama işini yapan bir firmanın potansiyel üretiminin % 14. sakatlanması. Daha sonra. Bu ölçekteki kayıplar. binaya. Beş ayrı iş kolunda yapılan sözü edilen bu araştırma yaklaşık 18 hafta içinde 3626 kaza incelenerek tamamlanmış. herhangi bir nedenle alev alıp küçük veya büyük boyutta yangının çıkmasına neden olabilir. • İnşaat yapan bir firmanın proie bedelininin % 8'ini. İş Kazası sonucu yaralanması. Bu nedenle. Yahut sızan ve biriken yağ. Çalışmalar sonucunda elde edilen kaza maliyetleri. yukarıda da belirtildiği gibi beş ayrı iş kolunda faaliyet gösteren 4 firmalarda yapılan etüdlerden elde edilen bulguları tanımlamaktadır. Örneği verilen iş makinasımn periyodik bakım ve kontrollarınm yaptırılması.568 Sterlin olduğu. kazaları azaltmanın en etkin yolu. yağın sızmamasını ve birikmemesini dolayısıyla herhangi bir kazaya neden olmamasını sağlayacaktır.kirlenebileceği gibi başını sivri ve sert bir yere çarpmasıyla yaralanabilir ya da ölebilir.3 Bu amacı gerçekleştirmek için bu metodoloji "İş Kazası" tanımım çok geniş kapsamlı olarak ele almaktadır. her kazanın maliyeti hesaplanmış ve kazaların nedenlerine göre kazayı önleme önlemleri ile kaza maliyeti arasında bağlantı olup olmadığı araştırılmıştır. hep iş kazası olarak değerlendirilmiştir. bunun yanı sıra iş kaybını artıracak ölçüde sakatlanmalara. Neil V. tesise.507 İngiliz Sterlin'i ve bu kazalarda üretim durması nedeniyle oluşan iş kaybının 157. ölmesi veya kişinin işini yaparken hastalanması. bu araştırmaya katılan firmaların hiç birinde araştırma süresince büyük boyutlarda kaza meydana gelmemekle birlikte. Davies ve Paul Teasdale (ISBN 071 76 0666X) (1994) 78 . 87. Yukarıda sözü edilen İngiltere'deki kuruluş. HSE'nin bu araştırması.4'ünü.

kazalar nedeniyle harcanan paraların firmaların karlılığını etkilediğinden. Bu da.7 227.0 Kaynak: SSK 1997 Yılı Faaliyet Raporu.549.930. işverenlerin iş sağlığı ve güvenliği programlarının faydalarına inanıp bu programların uygulamasında kolaylık sağlamak üzere yönetimde yer alan en alttaki usta başı veya formenden proje yöneticisine kadar herkesin bu konuda eğitim aldıkları.3 Yönetim Giderleri Hissesi 698.233.9 5.961. Sayfa 25 79 . 1990 yılında 750 bin işçi meslek hastalıklarından dolayı sağlık kuruluşlarına baş vurmuş. 4.D. 1) de 1996 yılı ile karşılaştırılmalı olarak gösterilmiştir.604. 120 metre kare beton dökebileceğim veya 20 mikser hazır beton satın alabileceğini.6İ9. 1997 yılında toplam 98. ülkemiz açısından da ilginç olduğu için burada söz etme ihtiyacı duyulmuştur.'sıdır.6 2.1996 ve 1997 Yıllan İş Kazası ve Meslek Hastalığı Toplam Giderleri GİDERLER 1996 Yılı (Milyon TL) 1997 Yıh (Milyon TL) Tedavi Giderleri 456.622. 1993/94.8 Sosyal Yardım Zammı 1.TL.613.6 929. Ülkemizde. yapılan olumlu çalışmalar sonucu. $ olan bir iş kazasının karşılığında işveren.434.450.024.879. işverenlere maliyeti ise 4 bin Sterlin ile 9 bin Sterlin arasında mal olmuştur.9 19. yahut 36 metre uzunluğunda iki şeritli asfalt yol yapabileceğini altını çizerek vurgulanmaktadır.199.869.570. 506 sayılı Kanuna göre.055 meslek hastalığı.5 Geçici İşgöremezlik 592. 1994/95 ve 1995/96 yıllarında yapılan işgücü araştırmalarına göre. 1.834.. Tüm iş kazaları ve meslek hastalıklarından dolayı yaklaşık 30 milyonun üzerinde iş günü kaybı meydana gelmiş ve dolayısıyla İngiltere endüstrisine yıllık maliyeti yaklaşık 750 milyon Sterlin'e. örneğin. İngiltere'de her yıl ortalama olarak yaklaşık 1.997.314.6 Ödeneği Ölüm Hak.6 1.B. maliyeti toplam 500 US.473 ölüm meydana gelmiş.799.Sahipleri Aylığı 4.992.834. geçen dört yıl içerisinde meydana gelen iş kazalarında % 25 azalma görüldüğü.318 iş kazası. sonuç olarak böyle durumda daha az kaza olacağı dolayısıyla yapılan işin verimliliğinin artacağı ifade edilmektedir.4 8.10'una denk gelmektedir.240.D.5 Yol ve Zorun giderler 1.494.7 5.6 Cenaze Giderleri 567.374 sürekli iş göremezlik ve 1. nedenlerinin başında.000.8 Diğer giderler 209. işletmenin ticari brüt karının % 5 .881. toplamı 19.8 Ödeneği Sürekli işgöremezlik 3.000.7 Sigorta Gideri Toplamı 11. A.476 iş günü kaybolmuştur.$dan fazlaya mal olduğu . bu eyaletteki iş yerlerinde 1993 yılında meydana gelen iş kazalarının A.712.1 milyon çalışanın iş kazasına uğramaktadır.7 1. TABLO 1. iş kazaları ve meslek hastalığı nedeniyle 1.365. Utah iş sağlığı ve iş güvenliği Dairesi Müdürü Jay W.Endüstri Sektörünü temsil ettiğinden İngiltere açısından çarpıcı olduğu gibi. Ayrıca.B. bazılarının hastalıkları ilerlediklerinden işten ayrılmak zorunda kalmışlardır. ekonomisine 110 milyar US.5 1.722.931.512. iş kazası ve meslek hastalığı sonucu sürekli iş göremezlik geliri bağlananlar ile iş kazası ve meslek hastalığı sonucu ölenlerin hak sahiplerine bağlanan gelirler için yapılan giderler aşağıda (TABLO. bu tutarın içinde hastalıklarla ve sakatlıklarla ilgili harcamaların yer almadığı. Bagley'in İnterrnet'te yayınlanan bir yazısında. aynı yazıda.459.570.454.

183. Dolar karşılığı 330.S.460.000 1.54 190.343 137.434.000 43.566.133 TL.700.060.000 1.213.652.910.789 228.700 184.700 607.184. Bu inşaat firmalarında toplu knut inşaatı. İzmit ve Bursa) konut ve gemi yapımı projelerinde yukarıda da belirtildiği gibi çalışan toplam 8.Sadece kayıtlarını yasal mevzuata uygun tuttuğunu tespit ettiğimiz bir gemi yapım tersanesinde ve dört büyük konut yapım şirketinin 8 adet şantiyesinde çalışan toplam 8.750 işçi çalışmaktadır.202.460. kooperatif evleri inşaatı yapılmaktadır. Bunun U.02 $'dır.796 2.325.600 işçi.833.627.000 Standart sapma 54.sı.4 milyar TL.800 işçi çalışmaktadır.25 31. 5 Bunlann arasında Türkiye'nin tek Kalite Belgeli inşaat firması da bulunmaktadır.489.000 71.974.250 işçi arasından derlenmiştir. her bir kazanın maliyeti ise.98 yıllarında yapılmıştır.133 256.490. 80 . Bu inşaat firmasının beş şantiyesinde topllam 3. (Bu araştırma 1997 .710.015. diğer üçüncü firmanın şantiyesinde 400 işçi.00 Ortalama TOPLAM MALİYET 16.00 2. hava meydanı hangar ve dış terminal iskele inşaatı. üç ayrı il' deki (İstanbul.30 11.118.000. Diğer firmanın bir büyük şantiyesinde 1.000 22.23 Meydana gelen iş kazalarının toplam direkt maliyeti 22.sıdır.977 5.00 37.000'nin üzerinde kayıtlar gözden geçirilmiş.612.229 3.14 867. iş kazası geçirenler için düzenlenen 422 adet iş kazası raporu ele alınmıştır.964.447 92531. TABLO 2. henüz davaları sonuçlanmayan iki ölümlü iş kazası bulunmaktadır.660.200. (Tablo 22' ye bakınız) Bu maliyetin içinde olması gereken ancak. dördüncü firmanın bir şantiyesinde ise 1.991.214.850.865 5.261.000 71.747.513 168.500.561.250 işçi 5 arasında iş kazası geçiren işçiye Sorgulama Formu ile bilgi toplanarak bir araştırma yapılmıştır.111.087.524. meydana gelen iş kazalarına göre doldurulan raporlar ile işyeri sağlık biriminde tutulan protokol defteri kayıtlarında 3. 71. İş kazalarının işyerine direkt maliyeti Direkt maliyetin Türleri Revirde ve hastanede yapılan ilk yardım ve tedavi ile ilgili işçinin uğradığı iş kaybının maliyeti Revirde yapılan diğer giderler Revirde İlk yardım için kullanılan tıbbi malzeme gideri İşverece ödenen taşıt gideri İşverence ypılan özel tedavi giderleri SSK'ca yapılan giderler İşçinin kendisinin yaptığı gider İşçinin ödediği ulaşım gideri İşverence ödenen özel hastane giderleri TOPLAM DİREKT MALİYET 1.111. Tersanede de 400 gross ton'luk kuru yük gemisi yapılmaktadır.00 377.174 588.000 1.196.) Bu araştırmada. kongre ve sergi sarayı inşaatı.00 516. Bu 422 rapor.

8 milyon TL. meydana gelen iş kazalarının toplam maliyeti.D. Bazı incelemelerde.225.325. Uluslararası kabullenen ölçüt ise. P.931 12. özellikle inşaat iş kolunda taşeronlarla ve üçüncü kişilerin neden olduğu kazalarla ilgili tüm riskleri de dahil sigortalanmış (direkt) maliyetlerin.995.370 377.750. Bu güne kadar yapılan çalışmalarda iş kazalardan doğan maliyetlerin iki ana grupta toplandığı görülmektedir.733 5.338 723.000. The Hidden costs of jobsite accidents.606 43. bu konularda ilk araştırmayı yapan dünyaca ünlü araştırmacı Amerikalı uzman W.40.361.B.000 Ortalama 35.295. (512 $) mal olmuştur.180.000 141. (135.41 Chaney. Conctructor.500. toplam maliyetlerin 1/11 'sine karşı geldiği belirlenmiştir.000.93 $'dır. Bunlardan birisi direkt (dolaysız) maliyet diğeri indirekt (dolaylı) maliyet olarak ifade edilmektedir.000 1.546 $). onarılması ve yenilenmesi ile ilgili giderler Zarar gören malzemenin ortalama maliyeti TOPLAM INDIREKT MALİYET 39. direkt maliyetlerin 1 ila 20 katı olduğu iddia edilmektedir. işverene 34.000 151.719 1. Dolar karşılığı ise 181.670.500.395. 73(4).395. her bir iş kazasının maliyeti ise 110. indirekt maliyet deyimi yerine sigortalanmamış maliyet terimi kullanılmaktadır.521 44.247. A. Bunun U.286.7 milyar TL. İş kazalarının işyerine indirekt maliyeti indirekt maliyetin Türleri Diğer çalışanların iş kaybının toplam maliyeti Formen ve mühendislerin iş kazası nedeni ile iş kaybı maliyeti Hasarlanan malzeme ve ekipmanın üretim kaybı maliyeti Hasarlanan ekipmanın maliyeti Hasarlanan malzeme ve ekipmanın taşınması.152 TL. Yukarıdaki her iki tablo incelendiğinde.144. İngiltere'de yapılan hesaplamalarda ise. HEINRICH kazaların indirekt maliyetlerinin.500 Araştırmamızda yer alan 314 iş kazasından her bir kazanın toplam indirekt maliyetinin 39. olduğu tespit edilmiştir. direkt maliyetin en az dört en çok altı katı olduğu şeklindeki iddiasına yer verilmekte ve bir çok araştırmacının da bu iddiayı kabul ettikleri görülmektedir6.150 11.581.S.713.TABLO 3. direkt maliyet deyimi yerine sigortalanmış maliyet terimi.543 TOPLAM Standart sapma MALİYET 306.152 336. ülkemizde uluslararası ölçütlerin aksine ülkemiz koşullarına göre indirektler.509 2.000 19. direkt maliyetlerin yarısı olduğu görülmektedir.375 20.946 538.577.273 60.'de yapılan hesaplamalarda indirekt maliyetler. (Tablo 3'e bakınız) Görüldüğü üzere.500 1. (1991) 81 .

İş kazaları çalişanı çalışmaktan alıkoymakta dolayısıyla. açılan davalar nedeniyle harcanan giderler. suyun altında kalan yani görünmeyen ve buz dağının 2/3 'nü oluşturan büyük kısmı indirekt maliyeti ifade ettiği belirtmişlerdir. İşletmelerde meydana gelen iş kazalarında işveren. kazalanan işçinin o işyerinde neden olduğu diğer işçilere ait iş kaybı. ömür boyu sakat kalan kişi. bu durum ne kaybolan uzvunu getirecek ne de ruhsal durumunun bozulmasını veya aile yapısının etkilenmesini önleyebilecektir. Üretim bilgisayar veya robotla bile yapılsa. yönlendiren.b. giderler olarak sıralayabiliriz. kaza sonrası acı duyabilir.) Suyun yüzünde kalan kısmı yani görünen kısmı direkt maliyeti. İş Kazalarının insan hayatına verdiği gayri maddi zararlarının yanında hem çalışanlara hem de işletmelere ve dolayısyla ulusal ekonomiye (topluma) da önemli ölçüde maddi (ekonomik) bir zarar ve yük getirmektedir. çalışanları yeniden eğitme bedeli. idari para cezalan. indirekt maliyetlerin nelerden ibaret olduğunu ve nasıl belirlenebileceğini kesin olarak bilmek ise oldukça zordur. Sigortasız ise (ki. Tedavi ilk iki günlük ücret. Mal yeya hizmet üretiminde emek. sadece yasal zorunlulukların yerine getirilmesi değil. Bu nedenle. yasal ödemeler. önemli bir unsurdur. harcamaları. indirekt maliyetleri ise. tesis ve ekipmanın onarım veya yenileme bedeli için harcanan giderler olarak sıralayabiliriz. öncelikle çalıştırdığı birinin kazaya uğradığı görmenin büyük üzüntüsünü duyar. SSK'na ödenen iş kazaları ve meslek hastalıkları primleri. neleri kapsadığı aşağıda gösterilmiştir Direkt maliyetleri. yetkili personellerin ve yanında çalışan iş arkadaşlarının zaman kaybı) malzeme hasar bedelleri. (giydirilmiş ücrete göre) kaza sonucu ölen veya sakatlanan işçi için ödenen tazminatlar. (Şekil 1. Kaza. uzun zaman içerisinde oluşan maliyetlerdir Direkt ve indirekt maliyetlerin nelerden ibaret olduğu.Bazı araştırmacı yazarlar. indirekt maliyetler. Üretimi planlayan. «Ayrıca. (ilk yardım için revirde veya hastanede harcadıkları süreler. Ancak. Çalışan . sakat kalabilir hatta yaşamını yitirebilir. iş sağlığı ve güvenliğine ilişkin programlarının uygulanmasının işveren için yararı. iş kazası sonucu hasar gören malzeme. sakatlık ile sonuçlanmışsa öncelikle maddi ve manevi açıdan büyük acı ve kayba uğramıştır. (en azından düğmeye basma gibi) yi^e de insan emeğine ihtiyaç duyulmaktadır. Gerçek anlamda eski durumuna dönmesinin olanağı kalmamıştır. ödenen açılan davalar nedeniyle avukatlık ücretleri ve mahkeme giderleri. O halde. Bu üzüntüsü aslında kendisinin işveren olmasından değil insan olmasından kaynaklanmaktadır. Her ne kadar sakatlığı için iş göremezlik tazminatını almış ve aylık bağlanmış ise de.ekonomik kayba uğramaktadır. olası iş kazalarına ve meslek hastalıklarına karşı ödenen mali mesuliyet sigorta pirimleri. 82 . kontrol eden ve pazarlayan hep İnsan emeğidir. Ekonomik faaliyetler insan gücü olmadan yapılamaz. meydana gelecek iş kazalarında meydana gelecek maliyetlerinin ne olabileceğinin bilinebilmesidir. ülkemizde çalışanların üçte ikisinin hiçbir sosyal güvenliği bulunmamaktadır) SSK ödeneklerinden de yoksun kalacaktır. ödenen tazminatlar v. iş bulmada güçlük çekecek.. gecikme cezaları. iş kazalarının maliyetini buzdağına (iceberg) benzetmişlerdir. iş bulsa da alabileceği ücret düşük olacaktır. genellikle iş kazası sonucunda hemen ve önceden hesaplanamayan.

üretim ve verimlilik kaybına neden olur. ihtiyaç duyulan kalifiye eleman bulunamadığı için doldurulamadığı ülkemizde. çok önem taşımaktadır. bunun yanı sura diğer bir yükümlülük olarak kazaya uğrayan işçinin veya yakınlarının Borçlar Kanunu hükümlerine göre talep ettikleri tazminatlara da muhatap olmaktadır. iş kazası olduğunda kusur işveren de ise SSK tarafından rücu yoluyla yapılan giderler ile bağlanan aylıkların peşin değerlerinin parasal karşılığını tazminat olarak ödemekte.Bunun yanı sıra. o işyerinin sigorta priminin de yükselmesi sonucunu doğurur ki bu durum maliyetlere ve dolaysıyla rekabet olanaklarına büyük etki yapacağından işverenlerce de istenilmemesi gerekir. kazadan sonra işin yeniden düzene girmesi için geçen süre içerisinde üretim durur ya da aksar. Diğer çalışanların da değişen oranlarda iş gücü kaybına neden olur. Kaza sonucu işyerindeki hammadde. bir çok açık işin. Bunlardan başka. 83 . kaybedilen her bir iş gününün ve işgücünün ekonomi üzerinde yarattığı kayıplar kolaylıkla anlaşılacaktır. iş kazası ve meslek hastalıkları primini işçinin katkısı olmadan tümünü kendisi ödediği halde. İnsan unsurunun ülke ekonomisindeki önemi göz önüne alınırsa. SSK istatistikleri. Ülkemizde işveren. Ayrıca. iş kazası nedeniyle kalifiye işgücü kaybı daha da önem kazanmaktadır. meydana gelen iş kazası işin akışını durdurarak üretim temposunu yavaşlatır. Dolayısıyla. Ülke ekonomisi yönünden de iş kazalarının maliyeti. Özellikle. iş kazaları nedeniyle kayıp iş gününü ve işgücü sayısımn yüksekliğini ortaya koymaktadır. malzeme ve ekipmanlar zarar görür. Sosyal Sigortalar Kanunu açısından bir işyerindeki kazaların sıklığı. Kısacası.

Ank. . BUZ DAĞININ GÖRÜNMEYEN YÜZÜ INDIREKT MALİYET Kaza geçiren işçi yerine alman işçinin öğrenme süresinin maliyeti • Kazaya uğrayan işçinin yapmakta olduğu işindeki verim kaybı. Görevlisi 84 . tesis ve ekipmanın onarım veya yenileme bedeli. Ödenen ilk iki günlük ücret. • SSK'na ödenen iş kazaları ve meslek hastalıkları primleri. birlikte çalıştığı ekibin diğer işçilerin çalışamadıkları iş süreleri için ödenen ücretlerin maliyeti • Kazaya uğramış işçi ve birlikte çalıştıkları işçilerin. (giydirilmiş ücrete göre) Kaza sonucu ölen veya sakatlanan işçi için ödenen tazminatlar. Çalışma Bakanlığı Emekli İşçi Sağlığı Gn. KMYO İş güvenliği dersi Eski Öğr.Md. • Olası iş kazalarına ve meslek hastalıklarına karşı ödenen mali mesuliyet sigorta pirimleri. malzeme ve ekipmanın onarım ve bakımına yönelik maliyet ® Kazanın gerektirdiği düzenlemeleri yapan yöneticilerin harcadığı zamanın ücretlerine yansıyan maliyeti • İş Kazasına uğrayan işçinin yeniden işbaşı yaptıktan sonra çalışmasının veriminin düşmesinden dolayı ücretine etki eden maliyet • Sigortlanmamış tedavi giderlerinin maliyet • Devlet'in soruşturma görevlilerinin ya da tazminat davaları nedeniyle yapılan soruşturmalara gelen hakim veya savcının veyahut bilirkişiler nedeniyle işyerindeki üst düzey yöneticilerine kaybettirdikleri iş sürelerinin maliyeti * İş güvenliği Danışmam. MESKA VAKFI Başkanı.) BİR İŞ KAZASİ MALİYETİNİN GÖRÜNÜMÜ DIREKT MALIYET BUZ DAĞININ GÖRÜNEN YUZU • • Tedavi harcamaları. Hasar gören malzeme. Ünv.çılan davalar nedeniyle avukatlık ücretleri ve mahkeme giderleri.(Şekil 1. iş başı yaptıktan sonra verimlerinin düşmesi ile ilgili ücretlerinin maliyeti Meydana gelen iş kazasının zorunlu kıldığı "fazla mesainin" maliyeti • Kazada hasara uğrayan tesis.

Frekans : Hertz olarak açıklanır.y.VİBRASYON. Mesleksel çevrede genellikle birden fazla vibrasyon frekansı aynı anda meydana gelmektedir ve bu da vibrasyon spektrurnu olarak açıkianabilmektedir. dönen. VE İNSAN SAĞLIĞI ÜZERİNDEKİ ETKİLERİ Dr. Rezonans : Optimum şartlarda titreşen kaynakta vibrasyon enerjisinin maksimum transferi. ® Çevresel Şartlar ® Ortam sıcaklığı ( 85 . cm. belirli bir zamandaki titreşim durumundaki pozisyonu arasındaki mesafedir (birimi inç . 1 . vibrasyon yoğunluğu ve büyüklüğünün ölçümünde sıklıkla kullanılmaktadır ve bu parametreden vibrasyonun hızı ve yer değiştirmesi hesaplanır. dinlenme periyotları) • Toplam maruziyet süresi.Tüm Vücut Vibrasyonu 2 . dominant frekanslar) • Yön( x. Vibrasyon yönü ve büyüklüğü olan bir vektör niceliğindedir. vücut tarafından gelen gerçek yükseltme ile vücudun gelen vibrasyonla ilişkili davranması ve vibrasyonun vücut üzerindeki etkilerinin artmasıdır. dönerek vurgulu) ® Maruziyet Koşulları • Süre( Günlük. sabit) • Araç tipi ( vurgulu.z eksenleri ) » Araçlar veya İşlemler • Araç dizaynları( taşınabilir.s. El Kol Vibrasyonu El kol vibrasyonuna maruziyet esnasında hasar ile ilişkili değişkenler: « Vibrasyonun Karakteristikleri • Büyüklük ( r. mm ).feet. tepe) • Frekans (spektrum.m. kesikli. İvme belirli kısımlardaki ölçüm kolaylığı nedeni ile. Hareket eden objenin hızı genellikle zaman boyunca değişir. Dalı İş Sağlığı Bilim Dalı MESKA Vakfı Yönetim Kurulu Üyesi İnsan sağlığına etki eden fiziksel etkenler arasında vibrasyon önemli bir yer tutmaktadır.Halim İŞSEVER İstanbul Tıp Fakültesi Halk Sağlığı A. Yer değiştirme : normal dinlenme pozisyonundaki bir objenin. yer değiştirmenin zamana oranıdır (m/sn). Hız : Hareket eden bir objenin hızı. İnsanın maruz kaldığı 2 tip vibrasyon vardır. İvme ise hızdaki değişikliğin zamana oranı olup birimi m/s2 dır. yıllık maruziyetler) • Maruziyet şekli ( Sürekli.El Kol Vibrasyonu İnsan vücudu üzerinde vibrasyonların etkilerini daha iyi anlamak için bazı terimlerim bilinmesi gereklidir.

kol sisteminin dinamik cevabı ve vibrasyonun iletilebilirliği Absorbe edilen enerji ® Kişisel Karakteristikler • Çalışma metotları ( kavrama kuvveti. vücut pozisyonu) • Sağlık • Eğitim • Beceriler • Eldiven kullanımı • Hasara karşı kişisel hassasiyet Güçlendirilmiş aletler veya işlemlerden meydana gelen mekanik vibrasyon. Kas rahatsızlıkları ve diğer rahatsızlıklardır. El kol sisteminin bir özdirenci. Vibrasyonun geçişi hem vibrasyonun fiziksel karakterine hem de elin dinamik cevabına bağlıdır. 86 . ziraat tarım ve ormancılıkta kullanılan zincir testereler. El . Güçlendirilmiş aletleri kullanarak çalışan operatörler birkaç endüstride yaygındır.kol vibrasyon sendromu ile ilgili olan başlıca semptomlar : Dolaşım rahatsızlıkları. itme kuvveti.• • • • • Hava akım hızı Nemlilik Gürültü Parmak el. güçlendirilmiş aletlerin üretimde kullanımı. Elle geçen vibrasyonun diğer bir ismi de el-kol vibrasyonudur. uyarılma ekseni konusunda el kol sisteminin yönelimi. Üst ekstremite eklemlerin çeşitli kısımlarının yapısal farklılıkları nedeniyle özdirençte de farklılıklar görülmektedir.kol vibrasyonuna mesleksel maruziyetler ve sağlık problemleri arsındaki ilişki çok basit değildir. Periferal nörolojik rahatsızlılar Kemik ve eklem rahatsızlıkları. El .kol vibrasyonuna mesleksel maruziyetlere. El . ellerin palmar yüzeyinden veya parmaklardan vücuda giren ve elle geçen vibrasyon olarak isimlendirilir. (Vurgulu metal çalışmaları. öğütücü makineler. diğer dönen cihazlar. El . insan üst ekstremite eklemlerinin mekanik direncinin kompleks olduğunu göstermiştir. kan damarlarında. Motora binme veya evde titreşen aletleri kullanma nedeniyle el kol vibrasyonuna maruz kalınabilir^ fakat yüksek amplitüd ve uzun süreli maruziyetler sağlık problemlerine sebebiyet verebilir. uygulanan kuvvetler. el-kol postürü. İîetüebilirlik ve Özdirenç Yapılan deneysel çalışmalar. sinirler.kol vibrasyonuna aşırı maruziyetler. elle tutulan öğütücü makineler) örnek olarak verilebilir. kaya delgi aletleri. kömür madenciliğinde taş çekiçleri. frekansı ve yönü ile açıklanan değişiklikler gösterir. vibrasyonun amplitüdü. kaslar ve eklemlerde rahatsızlıklara sebep olabilmektedir.

El dirseğinde zayıflatma kolun postürüne bağlıdır. Soğuğa maruziyet. vibrasyonun yüksek frekans bölgesi el ve parmakların yumuşak yapılarındaki hasardan sorumlu olabilmektedir. vibrasyonun spektral kompozisyonu ile ve titreşen elin kavrama kuvvetinin bir bileşkesi olarak bulunabilir. kişinin yaşı olduğu kadar. Geçişebilirlik ölçümlerinden şu sonuç çıkartılabilir: Yüksek amplitüd düşük frekans vibrasyonlar (vurgulu araçlar) el bileği el dirseği ve omuzlardan sorumlu olabiliyorken. 87 . vibrasyon tarafından meydana getirilen taktil depresyonu alevlendirir. frekansın artması ile vibrasyon geçişi progresif olarak azalır. Çünkü düşük sıcaklık parmak dolaşımında vazokonstrikjtif etkilere sahiptir ve parmak deri temperatürünü azaltır. üst ekstremite bağlantı noktalarında dağıtılan enerji ile ilişkili olduğu düşünülmektedir. el ve kola geçişen enerji miktarına bağlıdır. Dikey yönde vibrasyonlar diğer yönde olanlardan daha rahatsız edici bir özelliğe sahiptir. Örneğin kavrama enerji absorbsiyonu üzerinde dikkate değer bir etkiye sahiptir. Hızlı adapte olan üniteler ise.kol vibrasyonuna akut maruziyetler. İnsan kolu boyunca vibrasyon geçişi ölçümleri. Kavrama kuvvetinde değişiklikler. frekans. Çeşitli çalışmalarda el kol parmak sistemi için rezonans bölgesi 80 ile 300 hz arasında olduğu belirtilmiştir. Akut Etkiler Vibrasyon çeşitli deri mekano reseptörleri tarafından hissedilir. parmak cevabındaki dinamik cevap modifikasyonu. El. 8 ile 400 hz frekans aralığında titreşim hassasiyetinden sorumludurlar ve uyaranlardaki hızlı değişikliklere cevap verirler. temperatür de verilebilir. Bunlara örnek olarak uyaran karakteristikleri. Bu reseptörler ellerin ve parmak derisi yüzeyinde yüzeyin subkutan dokularında ve epidermde mevcuttur. 50 hz üzerinde vibrasyon frekanslarında. vibrotaktil eşikte geçici bir artışa neden olur. Geçici eşik değişmelerinin büyüklüğü zaman içinde geri kazamlabilir ve birkaç değişken tarafından etkilenir. Enerji absorbsiyonu vibrasyon kaynağına el kol sistemi birleştirilmesini etkileyen faktörlere bağlıdır. vibrasyona daha önceki maruziyetler.Genel olarak yüksek vibrasyon seviyelerinde sıkı el kavramaları olduğu zaman daha büyük öz direnç ile sonuçlanabilmektedir. Genel olarak el kavrama kuvveti ne kadar artarsa. El Kol Dinamiklerini Etkileyen Faktörler Vibrasyon maruziyetinden meydana gelen yan etkiler. Dirsek ekleminde fleksiyon açısının artması ile vibrasyon geçişi azalmaya eğilim göstermektedir. 150-200 hz üzerinde geçişlerde büyük çoğunluk el ve parmak dokularında dağılır. Deneysel çalışmalar. Bunlar yavaş ve hızlı adaptasyona ve reseptörlerin özelliklerine göredir ve bu üniteler statik basınca ve basınçtaki yavaş değişikliklere cevap verirler. statik kuvvet. amplitüd. frekansların artması ile hem konfor hem de vibrasyon seviyelerindeki rahatsızlığın arttığını ve vibrasyona insan hassasiyetinin azaldığını göstermiştir. süre. el kol sistemine vibrasyon geçişi o kadar büyür. Sübjektif konforsuzluk. Bununla birlikte özdirençlerdeki değişim hem kişiler arasında hem de kişinin kendisinde değişebildiği gibi vibrasyon uyaranlarının yönü ve frekansına büyük ölçüde bağlı olduğu bulunmuştur. Onlar iki kategori içinde sınıflandırılır. 50 hz vibrasyon frekansında kol ve önkol boyunca küçük bir zayıflama ile geçiştiğini göstermiştir.

Karpal Tünel Sendromu(KTS). El kavrama kuvvetinde azalma motor testere çalışanlarında gözlenmiştir. şişme ve eklem sertlikleri ve deformiteleri kemik ve eklem dejenerasyonu radyolojik bulguları ile ilişkili olabilmektedir. el bileğinde . diğer nörpopatilerden ayırmak için dikkatli ayrımsal teşhis gereklidir. vurucu aletlerle çalışan işçilerde bulunan iskeletsel hasarların yüksek oranda görülmesine deden olmaktadır. titreşen cihazları kullanan işçilerde. Ağır fiziksel efor. ağır el işleri nedeniyle yaşlanma proseslerinin olaya katkıda bulunduğunu açıklamışlardır. duyusal algılamada kalıcı azalmaya yol açabilir ve bu durum akut kazalanma riskini arttırarak iş aktivitesini kısıtlayabilir. Eğer vibrasyon maruziyeti devam ederse bu semptomlar kötüleşme eğilimi gösterir ve iş kapasitesini ve günlük aktiviteyi de etkileyebilir. sadece deri reseptörlerinin eksitasyonunun baskılamaz. Diğer yönden bazı araştırıcılar ise. periferal nörolojik rahatsızlıkların prevalansınm ve çok geniş araç tiplerini kullananların duyusal kayıplarının etkilenmesinin %1 ile %80 oranında değiştiğini göstermiştir. elin palmar dokusunun fasial 88 . Titreşen cihazları tutarak çalışan işçilerde. Kömür ve yol yapım ve metal ile çalışan işçilerde yüksek amplitüd düşük frekans vibrasyonlara maruziyetlerde el bileğinde ve dirsekte osteoartroz bulgularında aşırı artışlar gözlenmektedir. değişikliklerin karakteristik olduğunu uzun süre elle geçişen vibrasyona maruziyet nedeni ile olduğunu açıklamışlardır. manipulatif beceride azalmaya. Titreşen cihazları ile çalışan işçiler eller ve parmaklarda uyuşukluk ve sızlama ile deneyimlidirler. Lokal ağrı. aynı zamanda ödem ve fibrozisi takip eden ve sinir lif kayıpları gibi parmak sinirlerinde patolojik değişikliklere de sebep olabilir. güçlü kavrama kuvveti) Karpal Tünel Sendromunun gelişmesine katkıda bulunduğuna inanılmaktadır. El kol vibrasyonun nörolojik komponentleri için klinik muayene sonuçları ve objektif testler ve semptomlara göre üç evreden oluşan bir skala Stockholm Workshop 86 da önerilmiştir. Vibrasyona maruz işçilerde epidemiyolojik çalışmalar. Vibrasyona maruz işçilerin klinik muayenelerinde vibrator taktil ve termal eşiklerde bir artış gözlenmektedir. el bileği ve el üzerindeki ergonomik stresörlerin (tekrarlanan hareketler. Vibrasyon nöropatilerini. dirseklerdeki. Direk mekanik hasar veya periferal sinir hasarı kas semptomları için mümkün etiyolojik faktörler olarak öne sürülmektedir. ellerde. güçlü kavrama ve diğer biomekanik faktörler. kaya delgi operatörlerinde ve orman işçilerinde daha fazla görülmektedir. Sürekli olarak vibrasyona maruziyetler. tenosinovit. Vibrasyona maruz işçiler kol ve ellerde ağrı kas zayıflığından şikayetler daha fazla görülmektedir.Soğuk çevrede çalışan işçilerde vibrasyona sürekli maruziyetler. Çeşitli araştırıcılar elle tutulan titreşen aletleri kullananlarda görülen kemik ve eklem rahatsızlıklarının spesifik olmadığım. Duyusal ve motor sinir liflerinde elektromyografik ölçümler diğer nörolojik hastalıklardan KTS'u ayırmakta faydalı olabilir. Bazı kişilerde kas yorgunluğu yetersizliğe sebep olabilir. Bunlara ilave olarak zincir testere ve öğütme makinelerinden kaynaklanan yüksek frekanslı vibrasyonlara maruz olan çalışanların üst ekstremitelerinde eklem rahatsızlıkları ve dejeneratif kemik rahatsızlıkları prevalansında artış da gözlenmektedir. taktil hassasiyetin akut bozukluğuna. Üst ekstremitelerde tendinit. Vibrasyondan meydana gelen kemik ve eklem hasarları tartışmalı bir olaydır.

Karıncalanma veya karıncalanma olmaksızın arasıra uyuşma Aralıklı veya sürekli uyuşma azalan duyusal algılama Aralıklı veya sürekli uyuşma. Bir veya daha fazla parmağın ortasını veya distal kısmını etkileyen ataklar. Derece 0 1 2 3 4 Evre Hafif Orta Ciddi Çok Ciddi Semptomlar Atak yok. bazı araştırıcılar merkezi vazokonstriktif refleksin alevlenmesinin neden olduğunu. Derece 0 1 2 3 Belirti ve semptomlar Vibrasyona maruziyet var fakat semptom yok. VBP' i objektif olarak teşhis etmek için birkaç laboratuar testi mevcuttur. travmatik vazospastik hastalıklar veya daha güncel olarak vibrasyondan oluşan beyaz parmak ismi (VBP) ile vibrasyondan oluşan vasküler hastalıklar tanımlanmaktadır. Yine aynı belirtilere benzer gözlemler 1918 de A. Nadir olarak ilerlemiş vakalarda tekrarlanan ve ciddi parmak vazospastik ataklar. 89 .yüzeyinin hastalıkları gibi iş ile ilgili hasarlar vibrasyona maruz işçilerde görülmektedir.B. Parmak uçlarındaki deri değişiklikleri ile çoğu parmakların kemiklerini etkileyen sık ataklar. parmak arterlerinin kasılması ile meydana gelen soluk beyaz parmak belirtileri ile karakterizedir. kas duvarı kalınlaşması) yol açtığı şeklinde açıklamışlardır. Çoğu parmakların tüm kemiklerini etkileyen ataklar. endotelial hasar. Literatürde çeşitli isimlerle. Tablo 1 : El kol vibrasyon sendromu için Stockholm sınıflandırılması. Bu atak esnasında taktil duyuda tamamen bir kayıp gözlenebilir. bazı araştırıcılar ise vibrasyonun parmak damarlarında meydana getirdiği lokal değişikliklere (fonksiyonel reseptör değişiklikleri. Raynoud Fenomeni Soğuğa karşı parmakta vazospartik cevaba benzeyen gözlemler 1862' de Maurice Raynaud tarafından yapıldı. Bu testlerin çoğu parmakların ve elin soğutma öncesi ve soğutma sonrası basınç ve veya parmak kan akımı veya parmak deri sıcaklığı ölçümüne ve soğuk provokasyonuna dayanmaktadır. Klinik olarak VBP. Vibrasyona maruz işçilerde soğuğun oluşturduğu Raynoud Fenomeni' ne. parmak uçları ve derilerinde tropik değişikliklerde yol açabilir. Bu ataklar genellikle 5 ile 3040 dakika arasında süren soğuk ile harekete geçer. damarlarda kan akışı artışının bir sonucu olarak etkilenen parmaklarda kırmızılık görülmeye başlar.D de Alice Hamilton ve daha sonra çeşitli araştırıcılar tarafından yapıldı. Sadece bir parmak veya daha fazla parmağın ucunu ( etkileyen ataklar. taktil ayrımın azalması veya manupilatif beceride azalma Tablo 2 : El kol vibrasyon sendromunda soğuk ile meydana gelen Raynaud fenomeninin evrelenmesi için Stokcholm Workshop skalası. ölü veya beyaz parmak Mesleksel orijinli Raynoud Fenomeni. Düzelme fazında yaygın olarak ılık veya lokal masaj ile hareketlenir. Bu hastalıkların ağır manuel işlerden ve elle geçen vibrasyondan meydana geldiği tartışmasızdır.

Epidemiyolojik çalışmalar VPB prevalansının %1 ile %100 arasında değişen çok geniş bir aralıkta olduğunu göstermiştir. Diğer Rahatsızlıklar Çeşitli çalışmalar VBP ile etkilenen işçilerde işitme kayıplarının, titreşen cihazları kullanan işçilerde gürültü maruziyetleri ve yaşlanmanın temelinde beklenen den daha fazla olduğunu göstermiştir Bu olay, VBP olan kişilerde iç kulak içinde vibrasyonun meydana getirdiği kan damarlarında refleks sempatik vazokonstrüksiyon nedeni ile işitme bozukluğuna ilave bir risk olarak açıklanmıştır. Vibrasyona maruz işçilerde periferal hastalıklara ilave olarak , merkezi sinir sistemi ve endokrin sistemin tutulumunu etkileyen diğer sağlık riskleri, vibrasyon hastalığı olarak isimlendirilen klinik tablo, (sürekli yorgunluk baş ağrısı, uyku bozuklukları, cinsel güçsüzlük ve EEG de anormal bulgular gibi şikayetler de görülebilmektedir. Kişilerde bulunan bu bulguların elle geçişen vibrasyon maruziyeti ve merkezi sinir sistemi hastalıkları arasındaki hipotezlerin açıklanması, dikkatli ve itinalı bir şekilde dizayn edilmiş epidemiyolojik ve klinik araştırmalar yapılmalı ve yorumlanmalıdır. Standartlar El - kol vibrasyonun ISO 5349 'e göre ölçümü, vibrasyon uyaranına elin frekansa bağlı hassasiyetinin yaklaşık değerinin veren frekans ağırlıklı eğrinin kullanımı tavsiye eder. ISO 5349 'a vibrasyona günlük maruziyet (ah,w)eq(4) m/s2 r.m.s olarak belirtilen 4 saatlik bir periyot için enerji frekans ağırlıklı ivme ifadesi ile açıklanabilir. (ah,w)eq(4) =(T/4) m (ah,w)eqCr) (ah,w)eq(D~ Günlük maruziyet zamanı T için, frekans ağırlıklı ivme eşdeğeri (ah,w)eq(T) nin hesaplanması için rehber bir standardı sağlar. Eğer günlük çalışma, büyüklük ve süre olarak farklı maruziyetlerle karakterize ise ISO' ye ilave edilen ekte doz ile etki arasındaki ilişki daha gelişmiş formüller yardımı ile hesaplanabilmektedir. Yönergede açıklanan vibrasyon maruziyetleri ve ölçüm metotlarının değerlendirilmesi temel olarak BS (British Standart) den türetilmiştir. BS sadece maruziyet limitlerini tavsiye etmez, fakat aynı zamanda elle geçen vibrasyon için doz etki ilişkisi bilgisinin bulunduğu ek bir bilgiyi de sağlar. BS ye göre vibrasyona maruz işçilerin %10 unda VBP meydana getiren muhtemel frekans ağırlıklı ivmenin büyüklüğünün tahmini değerleri tablo 4 de verilmiştir. Tablo 3 : El-kol vibrasyonları için Eşik Limit Değerler. Toplam Günlük Maruziyet (Saat) 4-8 2-4 1-2 1 Dominant yönde aşılmaması gereken frekans ağırlıklı r.m.s İvme değerleri m/s2 g (lg=9.81 m/s2) 4 0.40 6 0.61 8 0.81 12 1.22

90

Tablo 4: Maruz olan kişilerin %10 unda parmak beyazlaşması meydana getiren frekans ağırlıklı ivme büyüklükleri. Günlük Maruziyet(Saat) 0.25 0.5 1 2 4 8 0.5 256.0 179.0 128.0 89.6 64.0 44.8 1 128.0 89.6 64.0 44.8 32.0 22.4 Yaşam boyu maruziyet (Yıl) 2 64.0 44.8 32.0 22.4 16.0 11.2 4 32.0 22.4 16.0 11.2 8.0 5.6 8 16.0 11.2 8.0 5.6 4.0 2.8 16 8.0 5.6 4.0 2.8 2.0 1.4

Ölçümler, Maruziyetm Belirlenmesi ve Korunma • • El-kol vibrasyonun sebep olduğu hastalıkların veya zararlarının önlenmesi için teknik ve tıbbı yöntemlerin bilinmesi ve yerine getirilmesi gerekir. Üreticilere ve kullanıcılara uygun tavsiyelerin yapılması gereklidir. Yönetimle ilgili ölçümler, titreşen cihazları kullanan operatörlerde makineye güvenli adaptasyon ve doğru iş pratiklerini ve yeterli bilgi ve eğitimi de kapsamalıdır. Çünkü vibrasyona sürekli maruziyetlerin vibrasyondan oluşan zararları artırdığı bilinmektedir. Çalışma programları dinlenme periyotlarını da içerecek şekilde düzenlenmelidir. Cihazların bakımları ve periyodik vibrasyon ölçümleri dikkatli bir şekilde sürdürülmelidir. Vibrasyona maruz işçilerde işe giriş muayeneleri ve belirli aralıklarla periyodik muayeneler düzenli olarak yapılmalıdır. Vibrasyona maruz işçilerde, vibrasyon maruziyeti ile oluşan sağlık risklerinin bilgilendirilmesi ve vibrasyonun meydana getirdiği hastalıkların erken dönemde teşhisi ve sağlık durumlarının değerlendirilmesi çok önemlidir. Vibrasyon nedeni ile artmış olan şikayetlere gerekli özen gösterilmelidir ve izlenmelidir. Etkilenen işçiler için vibrasyon maruziyetinden kaçmılması ve azaltılmasına, hem semptomların ciddiyetinin hem de tüm çalışma işlemlerinin karakteristikleri dikkatlice ele alındıktan sonra karar verilmelidir. İşçilerin vücudunu ılık tutmak için uygun giysiler giydirilmeli, periferik dolaşımı etkileyen bazı ilaçların kullanımı, sigara, alkol, tütün tüketiminden kaçınılması tavsiye edilmelidir. . Eldivenler elleri ılık tutmak için ve çeşitli travmalardan korumak için faydalı olabilmektedir. Anti vibrasyon eldivenleri olarak isimlendirilen eldivenler, bazı cihazlardan meydana gelen yüksek frekansların isolasyonunu sağlayabilir.

• •

Tüm Vücut Vibrasyonu
Tüm vücut vibrasyonu desteklenen yüzey boyunca tüm vücuda geçer (ayaklar, kalçalar veya sırt). Bir aracı süren bir kişi, eğer arkası tarafından destekleniyor ise , arkasından olduğu kadar, kalçaları boyunca da tüm vücut vibrasyonuna maruz kalır.

91

Tüm vücut vibrasyonuna mesleksel maruziyetler, temel olarak nakliye işletmesinde ve bazı endüstriyel işlemlerde olabilir. Kara deniz ve hava taşımacılığında, zarara sebep olan ve aktiviteyi kısıtlayan, konforsuzluğa sebep olan vibrasyonlar meydana gelir. Tüm mekanik yapılar gibi, insan vücudu da, vücudun maksimum bir mekanik cevabın gösterdiği yerde rezonans frekansa sahiptir. İnsanın vibrasyona cevabı yalnızca rezonans frekansı terimi ile açıklanamaz. Vücutta birçok rezonanslar vardır ve rezonans frekansları posture ve kişisel cevaba göre değişebilir. Vücudun hareketine sebep olan vibrasyonun tarzını açıklamakta sık olarak kullanılan vücudun 2 mekanik cevabı vardır. İletilebiliriik ve Özdirenç İletilebilirlik, oturma yerinden başa transfer edilen vibrasyonun bir kısmını gösterir. Vücudun iletilebilirliği, büyük ölçüde vibrasyonun frekansına , vibrasyon eksenine ve vücut postürüne bağlıdır. Oturur durumda iken dikey vibrasyon baş kısmında birkaç eksende titreşime sebep olur. Vücudun mekanik özdirenci her bir frekansta vücudun hareket etmesi için gerekli olan gücü gösterir. Her ne kadar bu özdirenç vücudun kütlesine bağlı olmasına rağmen vücudun dikey özdirenci yaklaşık olarak 5hz de rezonans gösterir. Vücudun mekanik özdirenci, bu rezonans da dahil olmak üzere, oturma yerinden iletilen vibrasyonun özelliğine göre büyük etkiye sahiptir. Vibrasyon, maruziyet süresi, vücudun değme noktası, vibrasyonun yönü, vibrasyon frekansı ve ivmesi nedeniyle konforsuzluğa sebep olabilir. Oturan bir kişi için dikey vibrasyonlar, vibrasyonun büyüklüğü oranında artan herhangi bir frekans nedeni ile konforsuzluğa sebep olabilir. Vibrasyonun yarıya indirilmesi vibrasyondan oluşan konforsuzlukları da yarıya indirecektir. Vibrasyon tarafından meydana getirilen konforsuzluk uygun ağırlıklı frekans kullanılması ile tahmin edilebilir ve meydana gelen konforsuzluk şematik bir skala ile açıklanabilir. Vibrasyon konforsuzluğu için faydalı bir limit yoktur. Kabul edilebilen konforsuzluk bir çevreden diğerine değişir. Binalardaki vibrasyonun kabul edilebilir büyüklüğü vibrasyon algılama eşiklerine yakındır. Vibrasyonun yönü, süresi ve frekansı da dahil olmak üzere yapının kullanımına bağlı olduğu kabul edilmektedir. Binalardaki vibrasyonun değerlendirilmesi için çeşitli kuruluşlar tarafından standartlar verilmiştir. Vibrasyon giriş (gözler tarafından elde edilen) veya çıkışla ilgili (kompleks merkezi prosesleri, el ve ayak hareketleri) olan bilgileri bozabilir.(öğrenme karar verme). Tüm vücut vibrasyonunun en büyük etkileri giriş işlemleri üzerine (görme) ve çıkış işlemleri (kontrol) üzerinedir. Tüm vücut vibrasyonunun etkisi temel olarak görme ve kontrol üzerinedir. Vibrasyonun görme ve manuel kontrol üzerine etkileri, vücudun etkilenen kısımlarının hareketlenmesine sebep olmaktadır. Bu etkiler el veya göze vibrasyon iletilmesinin indirgenmesi ile azaltılabilir, rahatsızlığın daha az hissedilebilmesi için gerekli düzenlemeler yapılmalıdır. Gerekli olan düzenlemeler ile görme ve manuel kontrol üzerindeki etkileri önemli ölçüde azaltılabilir. Basit kavrama ile ilgili görevler, heyecan veren değişiklikler, motivasyon veya giriş - çıkış ile ilgili direk etkilerden etkilenmez gibi görünmektedir.

92

kesin maruziyet ilişkisi henüz elde edilememiştir. 93 . Eğilim olarak yüksek yoğunlukta 4 ve 5 hz arasında tüm vücut vibrasyonu geçici eşik değişmeleri ile ilişkilidir. Vertebral kolonun lumbar kısmı sıklıkla etkilenen bölge olduğu bulunmuştur. kişisel özellikler. Mevcut olan datalar ise omurga rahatsızlıklarının önlenmesinde güvenilir olabilen yan etki seviyelerinin gerçekleştirilmesine müsaade etmemektedir. İkinci olarak bahsedilen durum. Tüm vücut vibrasyonu sebebi ile vestibüler fonksiyonlardaki değişikliklerin. Tüm vücut vibrasyonu. vibrasyonun tüm karakteristiklerine bağlıdır. Bu hipotez için tartışma götüren bir delil olmasına rağm'en. Epidemiyolojik çalışmalar tüm vücut vibrasyonuna yoğun şekilde maruz olan işçilerin omurgaları için artan bir sağlık riskini' göstermektedir. uyaranlara doğru dikkatin derecesi ve uyarılma gibi). Bunlara örnek olarak. Tipik değişiklikler bir ürkme cevabı gibidir (artan kalp atım hızı) maruziyetin devam etmesi ile hızlı bir şeklide normale döner. intervertébral disk hastalıkları nedeniyle uzun süreli hastalık izinleri ve malulen emeklilikteki artış vinç ve traktör sürücüleri arasında gözlenmektedir. insan vücudunun pasif suni bir hareketine sebep olur. Bazı çalışmalar. Servikal bölgedeki rahatsızlıklar ise birçok araştırıcı tarafından bulunmuştur. Vestibüler fonksiyonlardaki değişliklerin tüm vücut rezonansı yakınında veya çok düşük frekanslara sahip maruziyetler için anlamlı şekilde arttığı görülmektedir. ivmenin büyüklüğü verilebilir. vibrasyonun çeşidi. postür düzenlenmesinin etkilenmesinde temel teşkil ettiği iddia edilmektedir. Çalışma şartlan altındaki fizyolojik fonksiyonlardaki değişiklikler. işitsel uyarılmış beyin potansiyelleri kullanılarak teşhis edilebilmektedir. Bel ağrısındaki artış. gürültü ve toksik maddeler) daha etkili olabilir. İnsan merkezi sinir sistemindeki değişiklikler. Bunun sebebi ise vibrasyondan daha ziyade arzu edilmeyen postürel bir duruşun sebep olduğu düşünülmektedir. Buna ilave olarak geçici eşik değişmelerinin tüm vücut vibrasyonunun yüksek dozları ile ilişkili olarak arttığı görülmektedir. Gürültüye ve tüm vücut vibrasyonuna süreli ve sürekli maruziyetlerde yapılan araştırmalarda. vibrasyonun ekseni.Fizyolojik fonksiyonlardaki değişiklikleri laboratuar ortamı çevresinde. sadece birkaç çalışmada kaslara ait bir yetersizlik bulunmuş ve sırt kaslarının fonksiyonlarına dikkat çekilmiştir. sıklıkla direk olarak vibrasyonla ilişkili olmayabilir. Epidemiyolojik çalışmalardaki maruziyet şartları üzerinde eksik veya tamamlanmamış dataların olması. kişilerin ruhsal durumu. işitme üzerinde küçük etkiye sahip olan şeyin vibrasyon olduğu öne sürülmüştür. lumbar disklerin dislokasyonunda yüksek riski göstermiştir. Birçok kesitsel çalışmada helikopter pilotlarında ve sürücülerde daha fazla bel ağrısı gözlenmiştir. Fakat diğer reaksiyonlar hem ilerler hem de gelişir. Çünkü vibrasyon diğer faktörlerle birlikte (yüksek mental gayret. Bunu torasik bölge izlemektedir. Çeşitli araştırıcılar tüm vücut vibrasyonuna yoğun şeklide maruziyetin bel ağrısındaki artışa ve omurgadaki olumsuz etkilere sebep olduğu konusunda hemfikirdir. Helikopter pilotları ve profesyonel araç sürücülerinde sırt rahatsızlıkları önemli bir faktördür. impulsiv dikey ve yatay vibrasyonlar beyin potansiyellerini uyarmaktadır. kişilerin alışık olmadığı tüm vücut vibrasyonuna maruziyet söz konusu olduğu zaman meydana gelir. Bu durum vibrasyonun meydana getirdiği gidip gelme hareketinden temel olarak farklıdır. Bu etkiler gürültü gibi diğer çevresel faktörler tarafından etkilenebilmektedir (görev zorluğu. vertebra ve disklerde primer dejeneratif değişiklikler sonucu meydana gelmektedir.

Gürültü. Epidemiyolojik çalışmalar tüm vücût vibrasyonunun. Mevcut literatürde bazı hayvan deneyleri ile tüm vücut vibrasyonunun hayvan fetüsünde zararlı etkileri olduğu bildirilmesine rağmen. Artan düşük riskleri menstürel rahatsızlıklar duruş anomalileri tüm vücut vibrasyonuna uzun süre maruziyetin etkisi olarak düşünülmektedir. Her ne kadar çalışmaların çoğunluğunda bir ilişki tespit etmenin zorluğuna rağmen bazı bulgular artan maruziyet süresi ile artan sağlık risklerini göstermektedir. Bununla birlikte tüm vücut vibrasyonu ve merkezi sinir sistemi veya vestibüler sistemler arasındaki sebepsel bağlantı olup olmadığı konusu halen şüpheli kalmaktadır. yüksek tepe ivmelerini ihtiva eden tüm vücut vibrasyonlarına maruziyetler için şüphelidir. Maruz olan işçilerde sindirim sistemimin çeşitli hastalıklarının yüksek oranlarda gözlenmesi konusunda tüm araştırıcılar tüm vücut vibrasyonu konusunda hemfikirdir. baş dönmesi şikayetlerinin fazla olduğu bulunmuştur. ve bu hassasiyetin geçici değişiklikleri bu etkileri tayin etmede yardımcı olmaktadır. Çünkü yorgunluk etkileri ilişkileri tespit edilmiştir. Vibrasyon frekansına bağlı olan tüm vücut vibrasyonu uzun süreli farklı etkileri henüz epidemiyolojik çalışmalar ile açıklanamamıştır. Tüm vücut vibrasyonu bunlar için bir sebeptir. Dejeneratif spinal rahatsızlıkların pevalansının vibrasyona maruz olan işçilerde daha yüksek oluşu. Diğer vücut ile ilgili sistemlerin hastalıkları üzerindeki araştırmaların sonuçları çoğunlukla çelişkilidir veya vibrasyonun büyüklüğü üzerindeki patolojilerin prevalansına bağlı olarak bir çelişki göstermektedir (Düşük yoğunluktaki maruziyetlerde yan etkilerdeki yüksek prevalans gibi). insan fetüsü üzerinde tüm vücut vibrasyonunun 94 . Bu yüksek sağlık risklerinden korunmak için güvenli bir maruziyet limiti literatürden çıkartılamamaktadır. 20 hz altındaki maruziyetlerde ise yapılan araştırmaların sonuçları çelişkili olarak verilmektedir. fakat en önemli bir faktör değildir. yüksek mental gerginlik ve vardiyalı çalışma sağlık ile ilgili hastalıklarla ilişkili faktörlere örmek olarak verilebilir. 40 hz den daha yüksek frekanslarda tüm vücût vibrasyonuna maruziyet merkezi sinir sistemi rahatsızlıklarına sebebiyet verebilir. 1) Bacak venlerinde varikosel 2) Periferal hastalıklar 3) İskemik kalp hastalıkları ve hipertansiyon 4) Nörovasküler değişiklikler. diğer sağlık risklerine katkıda bulunan etkenler içinde bulunan bir faktör olduğunu göstermiştir. 40-50 hz arasmda tüm vücut vibrasyonu ayaklar boyunca ayakta duran bir kişiye uygulandığı zaman ayak kemiklerinde dejeneratif değişiklikler gözlenmiştir. Dolaşım ve Sindirim Sistemi Tüm vücut vibrasyonuna maruz olan işçiler arasında dolaşım sistemi rahatsızlıkları 4 ana grupta toplanabilir. Teorik yaklaşımlar maruziyet esnasında yüksek geçişme ile omurga üzerindeki zararlı etkileri açıklamışlardır. Bazı çalışmalarda ise vestibüler şikayetlerin. ISO 2631 standardı olarak bir vibrasyon dozu hesaplamaya yarayan metot. Bazı çalışmalarda ise sadece baş ağrısı ve non spesifik şikayetlerin arttığı belirtilmiştir. mesleksel etijolojinin baskın olduğunu göstermektedir. Kişisel hassasiyet.Güncel ISO 2631 standartlarının maruziyet limitlerine yakın değerlerde uzun yıllar süren maruziyetler risksiz değildir. maruz olmayan grupta daha az gözlenmesi.

Ölçümler. Yüksek vibrasyon doz değerlerinde. Vibrasyon doz değeri bu semptomlara sebep olabilen vibrasyon maruziyetinin şiddetini gösterir. Kaynakta azaltma işlemi seyahat aralarında hızın azaltılması veya özel bir dizayn ile titreşimlerin 95 . Bu üç kritere göre tavsiye edilen maruz kalma limitleri yatay eşdeğer ivme değeri (ax ve ay) ve dikey eşdeğer ivme değeri az için tanımlanmıştır. Bu faktörler : • • • • Vibrasyonun çeşitli frekanslarında oluşan eşdeğer ivme değeri vibrasyonun etkileme yönü maruziyet süresi vibrasyonun frekansı dır. Bununla birlikte vibrasyon doz değerleri ve hasar riski arasında tam bir ilişkiyi düşündüren bir konsensüs yoktur. maruz olan kişilerin uyumu ilk olarak düşünülmesi ve yeterli güvenlik önlemlerinin dizaynı gerekir. Vibrasyon bazen oturma yerinin arkasında sırt ile arkalık arasında ve el ile ayaklar arasında da ölçülebilir. Standartlar Tüm vücut vibrasyonunun meydana getirdiği hastalıkları önlemek için tam bir limit verilmemektedir. vibrasyon kaynağı ve vücut arasında ölçülmelidir. Bazı çalışmalarda yüksek prostatit insidansi gözlenmiştir. Sürekli maruz olan kişilerin düzenli periyodik muayeneleri göz önünde bulundurulmalıdır. İnsan vücudu üzerinde vibrasyonel çevrenin etkisinin değerlendirilmesinde düşünülmesi gereken 4 önemli fiziksel faktör vardır. Erkek üreme sistemi hastalıkları oluşmasında çelişkili sonuçlar açıklanmıştır. Buna ilave olarak güncel standartlara göre ölçülen vibrasyonun değerlendirilmesi. İnsanın tüm vücut vibrasyonuna maruz kalmasının ISO değerlendirmesi. Tüm vücut vibrasyonu için ISO 2631 standardı değişik durumlarda titreşimin değerlendirilmesi için kullanılmak üzere üç ana insan kriteri ayırmıştır. günlük ve ömür boyu maruziyet sürelerinin belirtilmesi tavsiye edilir. Diğer çevresel yan etkileri varlığı özellikle oturma postürü göz önünde bulundurulmalıdır. Bu çok önemli bir konudur ve uygun şekilde ölçülmesi gereklidir. Fakat vibrasyon şiddeti ve miktarını belirlemek için faydalı bir metot ISO 2631 de maruziyet limiti olarak tanımlamıştır. frekans spektrumu. Bu kriterler: 1) İş veriminin korunması 2) Sağlık veya güvenliğin korunması için maruziyet limitleri 3) Konforun korunması için azalan konfor sınırları'dır. Maruziyet Değerlendirilmesi ve Korunma Tüm vücut vibrasyonu. Üç kriterde RMS ivme değeri ile ölçülen titreşimin frekansı ile izin verilen maruz kalma süresi arasındaki ilişkiyi kurar Yüksek vibrasyon dozları ciddi konforsuzluğa ağrıya ve hasara sebep olur. Kişinin ortalama maruziyetiriden daha ziyade toplam maruziyeti kabul edilir.zararlı bir etkisi henüz açıklanmamıştır. Her nerede olursa olsun vibrasyonun kaynağında azaltılması tercih edilmelidir. maruziyetin diğer karakteristikleri ve farklı eksenlerdeki büyüklükler.

Çalışanların tüm vücut vibrasyonuna maruz olduğu zaman düşünülmesi gereken koruyucu önlemler ve yapılması gereken faaliyetler. Oturma yerlerinde yaygın olan frekans bölgesi 4 hz lik frekans bölgesindedir. fakat yüksek frekansların geçişmesine neden olur. Oturma yerinin yastıkla desteklenmesi sönümlemeyi arttırır ve rezonansın amplifıkasyonunu azaltır. Oturma yerinde vibrasyon. Operatörlere vibrasyon geçişini azaltan diğer metotlar vibrasyon çevresinin karakteristiklerini anlamaya vücuda vibrasyon geçişinin yönünün bilinmesini gerektirir. Çalışma Grupları Yönetim • Tıbbi ve teknik yardım arama • Maruz kalan kişilerin uyarılması • Maruz kalan kişilerin eğitimi • Maruziyet sürelerinin yeniden gözden geçirilmesi • Maruziyetten uzaklaştırma ile ilgili politikalara sahip olma çabaları Makine Üreticileri • Vibrasyon ölçümü • Tüm vücut vibrasyonunu mimimize etmek için dizaynlar • Optimum süspansiyon dizaynları • Optimum oturma dinamikleri • İyi bir postür sağlamak için dizaynların kullanımı • Makine bakımları için rehber • Oturma yerlerinin bakımları için rehber • Tehlikeli vibrasyonların uyarılmasının sağlanması İşyerindeki Teknisyen ve Mühendisler • Vibrasyon maruziyetleri ölçümü • Uygun makinelerin sağlanması • İyi bir sönümlemeyi sağlayan uygun koltukların seçimi « Makine bakımları ® Yönetimin bilgilendirilmesi İşyeri Hekimleri • İşe giriş muayeneleri • Periyodik muayeneler 96 . %100 den az değer gösteren koltuk bazı faydalı zayıflamalar sağlamıştır. yaklaşık olarak 3 hz civarında vibrasyon frekansını zayıflatabilecek şekilde dizayn edilmeleri gereklidir. Ayrı bir süspansiyon mekanizması ile koltukları oturma yerlerinin altında sağlanmalıdır. Oturma yerleri vibrasyonu azaltacak yönde dizayn edilmelidir. Bu koltuklar bazı yol araçlarında kullanılmaktadır.azaltılmasını gerektirir. En düşük rezonans frekansına sahip. Çoğu oturma yerleri düşük frekanslarda bir rezonans gösterir ve buda yerdekinden daha fazla bir vibrasyonun oturma yerinde dikey vibrasyon ile sonuçlanmasına neden olur. Titreşen bir yüzey üzerinde gerekli olan süreden daha uzun süre kalınmaması ve eğer mümkünse makine kontrolünün titreşen yüzeye kısa mesafe uzaktan yapılması gereklidir. %100 den fazla bir değeri gösteriyorsa kötü bir izolasyonu göstermektedir.

Kaynaklar 1. Aksoy C. Willams. Taylor. Brammer. İşsever H.:Vibration elicited vasoconstrictor reflex inRaynoud's Phenomena. Work Environ Health.J. 13:310-304(1987). İşsever H. 01sen.J.• • • Tüm belirti ve şikayetlerin kayıtları Belirli eğilimleri olan işçileri uyarılması Maruziyet sonuçlan ile ilgili tavsiyelerin yönetime verilmesi Çalışan Kişiler • Uygun makinelerin kullanımı • Gereksiz vibrasyon maruziyetindan kaçma • Oturma koltuklarının uygun ayarlanıp ayarlanmadığının kontrolü • Uygun oturma pozisyonuna adaptasyon • Makine koşullarının kontrol edilmesi • Vibrasyon problemleri için yetkili kişileri bilgi verilmesi • Belirtiler görüldüğü zaman uygun tıbbi yardım aranması • Konu ile ilgili hastalıklar ile işverenin bilgilendirilmesi.Ind.J.Sayı:2.. 10.. J.. Occup Ther.Ind.H. Br. 8. İstanbul Medical Bulletin Sayı :2. investigation of Vibration Effects on the Body..L. Klinik Gelişim.: Hand arm vibration syndrome :a new clinical classification and British standard guide for hand transmitted vibration.J. Karan A.Occupational cumulative Trauma Disorders of upper Extremity.Cit 13.Med. Vol 45:415-419(1988). 4.:Vibration white finger and digital systolic pressure during cooling. 7.H. Vol.Ind. İşsever H. Sabuncu H.. Br J.. Olsen. (1988) updated Br. Br..:Prevention of hand-arm vibration syndrome.L ..Petring.Ind Med. 2. diagnostic tests in Raynaud's Phenomena in workers exposed to vibration: a comparative study.W. Saito.: El Kol Vibrasyonlarına mesleksel maruziyetlerde Vücut üzerindeki etkilerinin araştırılması. R.U.Vol 12:428-432(1986). Am. Sabuncu H.N.N.Med.Vol 48:411-420(1993).Scan J Work Environ Health.W. Göztepe Tıp Dergisi.H. Ekenval.0. Vol 45:426-430(1988) 9. PierryJ. Zülfıkar B.. Westmorland. K.Vol:45:281-282 97 . Lindblad. 43 : 280-283 (1986) 6.: Assessing the severity of the neurocigal component of the hand-arm vibration syndrome.Medicine. Dokuztuğ F.A. 5. M.. Sabuncu H.9:4083-40861996.:Kompresör kullanan İşçilerde vibrasyonun el üzerindeki etkilerinin değerlendirilmesi.1998.. Vol. 3.1999. Scan. Taylor.J.

Taylor W. Ekenvall L.L.ILO .Vol:45:188-192:(1988) 13. Yasutaka N.A: Vibration White finger .Med.Med.İ Janttı..Spine 17(12):1481-1488:(1992). Br. Carlson .Aatola.(1996) 18 . Br. Anderson R: The back pain of bus drivers.Med.Encylopedia of Occupaitonal Health and Safety Geneva 1998.Ind.0: Forestry workers exposed to vibration: a neurological study. EkenvalJL.Korhonen . Nilsson B. Matsumoto T.Sakurai T.J.Ind. Starck.A follow up study .M.Ind. Gustavsson : Temperature and vibration thresholds in vibration syndrome. Br. Farkkila .J.Vol:43:825-829 ..J.Med. Br. : The Stockholm Workshop scale for the classification of cold-induced Raynoud's phenomenon in the hand -arm vibration syndrome 16.(1987) 12.Vol:44:476-478 . Gemne G..J.J. Futatsuka .S. 15. Prevalence in an urban area California ... Pelmear P.11..V.: Comparative study of vibration disease among operators of vibrating tool by factor analysis...Vol:42:260266:(1996) 14.M. Pyykkö. Pyykkö I.Ind. 98 .

2000 Hz'lik frekanslarda yer almaktadır. İnsanların en çok sessizliğe ihtiyacı olduğu hastanelerimizin yoğun bakım ünitelerinde bile ölçtüğümüz değerler.1000 . fakat insanlık.ENDÜSTRİ'DE GÜRÜLTÜ ile OLUŞAN İŞİTME KAYIPLARI ve ALINACAK ÖNLEMLER Prof. rüzgar sesleri gibi kulağımızın algılayamadığı 20 Hz'in altındaki seslere "sesaltı" (infrases) .Ü.bu nedenle. genel halk sağlığı açısından da önemli bir sağlık sorunudur.S.2000 Hz) yer almaktadır(Şekil 2). İş Sağlığı Bilim Dalı Başkanı ÖZET : Ülkemiz endüstrisinde. son derecede yüksektir.İstanbul Tıp Fakültesi. Özellikle İstanbul'un değişik semtlerinde. kadın sesleri ise daha yüksek frekanslarda (1000 . aralıklarla yaptığımız uzun süreli ölçmelerde bütün değerlerin "Gürültü Yönetmeliği" nde müsaade edilen değerleri geçtiği görülmektedir. İstatistik yıllıklarında. 20 000 Hz'in üzerindeki seslere de "sesüstü" (ultrases) denir (Şekil 1).500 Hz) . Çeşitli seslerin frekansları 99 . "Kolera ve Veba gibi hastalıklarla olduğu gibi. SES FİZYOLOJİSİ İnsan kulağı titreşimi 20 Hz ile 20 000 Hz arasında olan sesleri işitebilmektedir. gürültü ile mücadele edeceğimiz yıllar yakındır" İşte bu günler gelmiş ve geçmektedir. Yüzyılımızın baş derdi olan gürültü için yıllar önce Robert Koch' un söylediği sözlere hak vermemek mümkün değildir.H. çok fazla rastlanmayan endüstriyel işitme kaybına sahip insan sayısının. 250 000' i aştığı rahatlıkla görülebilmektedir. İnsan sesleri yaklaşık olarak 250 . son zamanlarda hastalıkların tanı ve tedavisinde çok fazla kullanılan. 1. Meslek hastalığı istatistikleri konusunda tek kaynak olan S. bu bela ile yeteri kadar mücadele etmemektedir. gürültü ile oluşan işitme kayıplarıdır. deprem . Deniz dalgaları.Dr. bu türdeki seslere "işitme sesi" denir. en sık rastlanan meslek hastalığı. don .K.Hilmi Sabuncu İ.500 . son yıllarda yaptığımız çalışmalardan. erkek sesleri daha düşük frekanslarda (250 . Endüstriyel açıdan çok önemli bir sağlık riski oluşturan gürültü. INFRASON Deniz Dalgalan Kuvvetli Rüzgar Don Deprem İŞİTME SESİ Çağlayan Sesi Şarkı Soprano Bas Müzik Aletleri ULTRASON Quartz Titreşimleri Kıvılcımdan Doğan Sesler 20000 2000000Hz 1/1000 20 Şekil 1.

0d02 mikroBar'lık ses basıncı düzeyi temel kabul edilerek skalalandırılmıştır. Io işitilen minimum fiziksel ses şiddetini. fiziksel ses şiddeti üstel arttığı halde. Yani insan kulağı farklı frekanslarda. Yani işitilen ses şiddetini belirleyen dB (desibel) birimi. I (1) NdB = 10 Log Io veya (2) N Db = 20 Log Po P Yukarıdaki formüllerde görülen I herhangi bir andaki fiziksel ses şiddetini. Po ise işitilen 100 . bu frekanstaki minimum işitme eşiği olan 0. Üstelik insan kulağı her frekanstaki ses'e aynı duyarlılığı göstermemektedir. işitme şiddeti aritmetik olarak artmaktadır. İşte bu frekans uluslararası anlaşmalara göre 1000 Hz'dir ve işitme şiddeti. herhangibir andaki ses basıncı seviyesini. O halde işitme şiddetini de ifade eden şiddet skalası için belli bir frekans referans frekans olarak seçilmeli ve skalalandırılmalıdır. sesin fiziksel şiddetine ve ses basıncı düzeyine logaritmik olarak bağlı bir birimdir. Bu değerlendirmeye göre. şiddetinin belli bir düzeye erişmesi gerekmektedir. farklı şiddette işitme eşiklerine sahiptir (Şekil 3). İnsan seslerinin frekans spektrumu Ses'in işitilebilnıesi için .Şekil 2. P.

niteliği ve niceliği bozulmuş. dolayısıyla özellikle psikolojik ve nörovegetatif sistem üzerine etkilerinin de insanlarda farklı farklı olabileceğini göstermektedir. 2 numaralı formüle göre P/Po oranının farklı değerlerinde. Ses basıncı oranı ile işitme şiddeti arasındaki ilişki P/Po 10 100 1000 10000 NdB 20 40 60 80 Tablo 1 'den de görüldüğü gibi. üç frekanstaki seslerin (500. Yani yapılan odyometrik muayenede. arzu edilmeyen seslerdir. 2000 Hz'de 30 dB'lik bir sesi minimum olarak işitmiş ise. yani kişiden kişiye değişkenlik gösterebileceğini. 500 Hz'de 10 dB'lik bir sesi. 101 . ses basıncı şiddeti oranı üstel arttığı halde işitme şiddeti aritmetik olarak artmaktadır. arzu edilmeme kavramı. şahsın işitme düzeyi. işitme üzerine etkisidir. duyu organlarımız fiziksel şiddet aşırı bir biçimde artsa bile sahip oldukları bu özellik nedeniyle kendilerini koruyacaklardır. işitme şiddetinin dB olarak nasıl değiştiği Tablo l'de gösterilmiştir.minimum ses basıncı seviyesini ifade etmektedir. Bu durum da göstermektedir ki. yüzde olarak kişinin işitme kayıplarına göre belirlenen sağırlık skalası bu değerden başlayarak. Tablo 1. İNSAN SAĞLIĞI AÇISINDAN GÜRÜLTÜNÜN TANIMI Gürültü . işitme kayıplarına göre sağırlık yüzdeleri 2. 1000 Hz'de 20 dB'lik bir sesi. 92 dB'lik bir kayıpta % 100'e ulaşmaktadır. Uluslararası standartlara göre bir kişinin işitme düzeyi. 2000 Hz) işitilme eşiklerine göre saptanır. bu üç işitme düzeyinin ortalaması olan 20 dB'dir. 26 dB'e kadar kayıpları normal kabul etmekte. Şekil 4. 1000. genellikle yapay olarak ortaya çıkan. bir şahıs. Şekil 4 'de görüldüğü gibi uluslararası standartlar. gürültü'nün sübjektifliğini. Gürültünün anlamlı bir biçimde kişiden kişiye farklılık göstermeyen en önemli etkisi . Tanımdan da anlaşılacağı gibi.

ENDÜSTRİYEL İŞİTME KAYIPLARI .ENDÜSTRİYEL SAĞIRLIK Uzun süre şiddetli gürültüye. uzun süre gürültüye maruziyet sonucunda ortaya çıkan ve belli bir süre dinlendikten sonra iyileşebilen işitme kayıplarıdır. frekansları farklı bir çok ses dalgasının üst üste gelmesidir. Bu kayıplara ilişkin iyileşme süreleri Şekil 5 ' de rahatlıkla görülebilmektedir. Gürültü'nün daha teknik bir tanımında " Gürültü anarşik ses dalgalarının süperpozisyonudur" denmektedir. ses ne kadar nitelikli ve hoşa gider şekilde olursa olsun şiddetinin insan vücuduna zararlı bir değere ulaşmasıdır. örneğin 90 dB(A)'nın üzerindeki seslere maruz kalan kişilerde iki türde işitme kaybı meydana gelir. 90 dB(A)' lık bir gürültüye 100 dakika maruz kalma sonucunda ortaya çıkan yaklaşık 18-20 dB'lik bir işitme kaybının ortadan kalkabilmesi için gerekli olan iyileşme süresi yine yaklaşık olarak 1000 dakikadır. Geçici işitme kayıpları 2. 8 saatlik bir maruz kalma sonucunda en fazla 16 saatlik bir dinlenme süresine sahip çalışanlarda bu işitme kayıplan. İşitme fizyolojisi bölümünde görüldüğü gibi kulağımızın en hassas işitmeye sahip olduğu frekans bölgesi 4000 Hz'lik frekans bölgesidir. Çok uzun süre işitme reseptörleri üzerine gelen bu fiziksel enerji. 1. yani sinirsel iyileşemez tipte işitme kayıplarına neden olurlar. yığmalı bir biçimde oluşarak sürekli işitme kayıplarını oluştururlar. Psikolojik ve nörovegetatif sistem etkileri daha düşük şiddetteki seslerde dahi başlayabilir. 3. yani ortaya çıkan işitme kaybının iyileşebilmesi için. Ses'in niceliğinin bozulması ise. Örneğin . farklı müzik için farklı olacaktır. Sürekli işitme kayıplan Geçici işitme kayıpları. oluşan işitme kaybının arttığı ve iyileşme süresinin ise daha fazla arttığı aynı şekil'den rahatlıkla görülmektedir. maruz kalma süresinin 10 katı kadar bir iyileşme süresine ihtiyaç olduğu ortadadır. bu reseptörlerin bozulmasına.Ses'in niteliğinin bozulması. Diğer bir deyişle gürültü'nün frekans spektrumuna bakıldığında bir çok frekansta seslerin yer aldığı bilinmektedir. Şekil 5 : Değişik gürültü düzeylerine maruz kalmada oluşan geçici işitme kayıpları ve iyileşme süreleri Gürültülü ortamlarda çalışan insanlann yukarda bahsi geçen iyileşme sürelerine sahip olması özellikle Endüstride mümkün değildir. Bu nedenle aşırı gürültüye maruz kalma 102 . rahatsızlık sınırlan. Örneğin hoşumuza giden çok güzel bir müziğin ses şiddetinin 90 dB(A) düzeyini geçmesi işitme kayıplarına neden olacaktır. Tabii ki gürültü'nün bu etkisi sonuçları en kolay biçimde görülen etkisidir. klasik Türk müziği hayranı olan ve klasik batı müziğini sevmeyen veya tam tersi bir özelliğe sahip bir kişi için. Fakat yine önemle belirtilmelidir ki bu tür etkiler kişiden kişiye farklılıklar gösteren etkilerdir. Gürültü düzeyi arttıkça.

Yukardaki bilgilerin ışığı altında gürültü ile oluşan işitme kayıplarının . 80. en önce 4000 Hz'lik frekans bölgesinde oluşur ve diğer komşu frekanslara doğru maruziyet süresi arttıkça devam eder. farklı sürelerde maruz kalan işçilerde oluşan sürekli işitme kayıpları Şekil 6'deki çizgilerin hangi grupları gösterdiği aşağıda bildirilmiştir. 95. kesinlikle iyileşemez. Bu nedenle gürültüden korunma son derecede önemlidir. gürültü ile oluşan işitme kayıplarının erken tanısında ve korunmada önemli bir olanak sağlamaktadır. (Şekil 6). 24. daha sonra etkilenmektedir. Dolayısıyle gürültünün oluşturduğu işitme kayıplarında. • Oluşan işitme kaybı sinirsel tipte bir kayıp olduğundan. işitme kaybı genellikle çift taraflıdır. (*****) 14 kişilik.66 dB(A)'lık gürültüye. kulağımızın 4000 Hz' lik frekansı işiten bölgesinde oluşur. ) 20 kişilik.71 ay maruz kalmış kişilerin işitme kayıplarını farklı frekanslarda göstermektedir. • İlk işitme kaybı. rezervasyon veya santral çalışanları gibi) dışında. ana başlık altında 103 . Bu özellik bizlere konuşma frekansları etkilenmeden önce.56 dB(A)'lık gürültüye.sonucu ortaya çıkan işitme kaybı. işitme düzeyinin saptandığı konuşma frekansları diye isimlendirilen işitme frekansları. 166.96 ay maruz kalmış.Endüstriyel sağırlığın özelliklerini şöyle sıralayabiliriz: • Şiddeti 90 dB(A)' nın üzerindeki seslerde oluşurlar.56 dB(A)'lık gürültüye. Daha sonra konuşma frekanslarını etkilemeye başlar. 4. Şekil 6 : Farklı gürültü düzeylerine. GURULTU'DEN KORUNMA YÖNTEMLERİ Gürültünün etkilerinden korunmada kullanılacak yöntemleri iki toplayabiliriz. • Çok özel işler (Tek taraflı kulaklık kullanan. ( ( ) 31 kişilik. 20. 95. (-x-x-x) 21 kişilik.85 ay maruz kalmış. Yani 4000 Hz'lik frekans bölgesinden sonra ilk etkilenen işitme frekansları 3000 ve 2000 Hz' 1er ile 6000 ve 8000 Hz'lerdir.56 dB(A)'lık gürültüye. 85.05 ay maruz kalmış. Yani her iki kulakta da aynı düzeydedir. 95.

Tıbbi koruyucu önlemleri de yine iki bölümde inceleyebiliriz. sağlam olan kulağının etkilendiğini görmekteyiz. kulak tıkaçlarına göre daha az sayıda kullanılmaktadırlar. Kulaklıklar ise.(örneğin hipervetilasyonlu bir kişinin tozlu ortamda çalışmasının önlenmesi gibi) kişinin o riskten daha çok etkilenmesinin önlenmesi şeklinde olmayıp. Teknik koruyucu önlemler : Teknik koruyucu önlemleri de iki başlık altında toplayabiliriz: a) Kaynakta ve Çevrede alınabilecek teknik koruyucu önlemler : Bu önlemlerin en başında gürültünün ölçülmesi. sonradan gelebilecek sağlık zararlarının.2. Şekil 7 'de her iki koruyucu cihazın kullanım şekli ile gürültünün azaltılması konusunda sağladıktan avantajı gösterir eğri görülmektedir.40 dB'lik gürültü azaltması avantajına sahip olan bu kulaklıklar. a) İşe giriş muayeneleri: Gürültü riski taşıyan işlerde çalışacak kişilerin işitmeleri tam bir odyometrik muayeneden geçirilmeli ve sağlık dosyasına konulmalıdır. Kulak tıkaçları. Yaptığımız araştırmalarda. b) Kişisel Koruyucu önlemler : Bu tip koruyucu önlemler gürültüde çalışan insanların gürültüden korunabilmesi için geliştirilen kulak tıkaçlarını ve kulaklıkları kapsamaktadır. daha pahalı olmaları. Bu tür bir muayenede amaç. gürültüye bağlı işitme kayıplannın oluşmasında avantaj sağlamaktadır. 20 . kulak arkası kemiğini (Mastoid'i) kapatan bir yapıya sahip olduklanndan özellikle kemik yolu ile iç kulağa iletilen seslerin izolasyonunda daha başarılı . kulakta hava yolunu kapatan farklı özelliklerde olmak üzere yaklaşık 1 0 . İşe giriş muayenesi sırasında kişide rastlanacak kısmi veya tam sağırlık hali. ağır olmaları ve baş hareketlerini kısıtladıkları için. piyasadan rahatlıkla temin edilebilen malzemelerdir. Kullanımı kolay olan 110 dB'lik bir gürültüyü işitme kayıpları için limit değer kabul edilen 90 dB(A) 'nın altına düşürebilen bu cihazlar endüstride yaygın biçimde kullanılmaktadır.4.1. Şekil 7 : Kişisel işitme koruyucuları ve frekanslara göre gürültü azaltma miktarları 4. diğer risklerde olduğu gibi .Bu 104 . endüstride.2 0 dB'lik bir avantaj sağlayan. bu tür gürültülü işlerde. makina başı izolasyon önlemleri veya çevrede alınabilecek izolasyon önlemleridir. bir kulağında ileti tipi bir kayba sahip bir kişinin sağır olan kulağının gürültüden etkilenmediğini.olmaktadır. Tıbbi koruyucu önlemler. kişinin işe girerken ki durumu ile mukayesesini sağlamaktır.

farklı yasalardan örnekler verilerek yasalanmızdaki eksiklikler ve yanlışlıklar vurgulanacaktır. gürültü ile oluşan işitme kayıpları. özellikle aranması gereken çalışanlar olduğunu vurgulamak yerinde olacaktır. özürlü kabul edilmeyip.31 yıl Şekil 8. haklarında gerekli işlemler yapılmalıdır.06 35. 8000 Hz'de. Tablo 2 ve Şekil 8. GÜRÜLTÜ VE OLUŞTURDUĞU İŞİTME KAYIPLARI İLE İLGİLİ YASAL DURUM VE YASALARIN YORUMLANMASI Bu bölümde. Tablo 2. en önemlisi ise konuşma frekanslarının gürültüden ilk etkilenen frekansı olan 2000 Hz'de işitme düzeyinin ne durumda olduğu rahatlıkla görülebilmektedir.66 96. YAŞ (YIL) 24. gürültüden oluşan ilk kaybın ne düzeyde olduğu. 5.25 yıl 11. Çeşitli işletmelerde çalışan kişilerde.96 ay 14.70 100. () Dokuma Fabrikası.'de Tarama odyometrisine örnekler görülmektedir. 105 .50 ÖRNEK SAYISI 31 27 32 ORTALAMA. ÜLKEMİZDE.. ( ) Kereste Fabrikası.nedenle gürültülü işyerleri için sağır vatandaşların. 4000 Hz ve 8000 Hz'lik işitme frekanslarında yapılan bu odyometrik muayene. 2000 Hz .ÇALIŞMA SÜRESİ 20.31 ORT. yaşlanma ile oluşan işitme kaybının ne düzeyde olduğu. Saptanan işitme düzeylerinden 4000 Hz'de.07 31. bir çok bakımdan yerinde olacaktır. düşük frekansları kapsamadığından bir odyometrik oda gerektirmemekte sessiz sayılabilecek bir odada rahatlıkla yapılabilmekte ve son derecede kısa bir zaman diliminde şüpheli vak'alar ayırdedilebilmektedir. (-x-x-x-x-) Cam Eşya Fabrikası Bu tarama odyometresi ile saptanan ve gürültüden etkilendikleri anlaşılan kişiler kesin teşhis için tam bir odyolojik muayeneye alınarak. Çeşitli işletmelerde incelenen grupların özellikleri ŞLETMELER Dokuma fabrikası Kereste fabrikası Cam eşya fabrikası GÜRÜLTÜ dB(A) 85. b) Periyodik muayeneler: Bu tür muayenelerde tam bir odyometrik muayene yerine yaptığımız çok fazla sayıda araştırmada kullandığımız ve tarama odyometrisi diye isimlendirdiğimiz bir yöntemi kullanmak.

2000) ortalaması en az 35 desibel'lik bir işitme kaybı bulunmalıdır. Bu odiometrik muayene tonal ve vokal olarak yapılmalıdır. sesin yansımasını önleyecek malzeme ile kaplanacak ve bu binalar. kulaklık ve kulak gereçler verilecektir. Dokuma tezgahlarında çalışmalar. çift kapılı. işçi Sağlığı ve iş Güvenliği Tüzüğü Madde 22. çalıştıkları işlerden ayrılacaklar. Ancak doğuştan sağır ve dilsiz olanlar. genel sağlık muayeneleri yapılacaktır. Yükümlülük Hastalığa sebep olacak başlıca işler Madenlerin çekiçlenme dövülme ve vurulması. Sosyal Sigorta Sağlık İşlemleri Tüzüğü Maluliyet derecelerinin (Meslekte kazanma gücü azalma oranlarının) hesaplandığı bu tüzükte gürültü ile ilgili bilgiler Tablo 3. Duyma durumunda azalma ve herhangibir bozukluk görülenler ve kulak ve sinirhastalığı bulunanlar ve hipertansiyonlu olanlar. inşa edilecektir. kulak ve sinir sistemi hastalığı olanlar ile bu sistemde arızası bulunanlar ve hipertansiyonlular. Tablo 3. bu işlere alınabileceklerdir. kontrol vetedavi altına alınacaklardır. Reaktör. 2) Gürültülü işyerlerinin duvarları. 5. tıkaçları gibi uygun koruyucu araç ve işlerin yapılmadığı yerlerde. titreşimi ve sesi azaltacak malzeme ve sistemle yapılacaktır. Madde 78.Ağır ve tehlikeli geçmeyecektir. periyodik olarak.1. periyodik olarak genel sağlık muayeneleri yapılacak. süreleri 3 Ay 106 . İyi işiten kulakta üç konuşma frekensı (500. Pistonlu motor. Gürültüden Meydana Gelen Arızalar Hastalık ve belirtileri İki taraflı koklear lezyon neticesi reversible olmayan ve gürültülü işten ayrıldıktan sonra ağırlaşma göstermeyen odiometrik azalma (Teşhis gürültülü iş alanından uzaklatıktan sonra 6-12 ay arasında yeni bir odyometrik kontrol muayenesi ile teyit edimelidir.2. bu ortalamanın hesaplanmasında.1000.5. gürültü derecesi 80 dB1 i çalışmayı gerektiren işlerin yapıldığı yerlerde. bu işlere alınmayacaklardır. 5) Gürültülü işlerde çalışan işçilerin.Gürültünün zararlı etkilerinden korunmak için aşağıdaki tedbirler alınmalıdır. çift pencereli. bu durumda işçilere başlık. Pitonlu motörler.'de verilmektedir. özellikle duyma durumu ve derecesi ölçülecek. gürültü Ancak. 4) Gürültülü işlerde çalışacak işçilerin. Duvarlar ses geçirmeyen malzeme ile yapılacaktır. Daha çok gürültülü derecesi en çok 95 desibel olabilir. işyeri tabanı. bu tüzüğün 22'inci maddesi hükümleri uygulanacaktır. 1) İşyerlerinde gürültü çıkaran makinaların monte edilmeleri sırasında. median frekans üzerinden iki misline uyması gerekir). Reaktörler ve benzeri fazla gürültü verici cihazların bulunduğu işyerlerinde çalışmalar (Gürültülü işte en az iki yıl. 3) Gürültünün azaltılamadığı hallerde. Propülsörle çalışmada 30 gün maruz bulunmak ve gürültünün de 85 desibel'in üstünde olması şartıyla).

çağımızda mültifaktöryel bir etkilenme ile de ortaya çıktığından. Bu gereği yerine getimeyen imalathane ve işyerlerinin faaliyetleri kısmen veya tamamen.'de ise bu değerler tamamen farklılaşmaktadır. Gürültü düzeylerine göre. işitme kayıpları için bütün dünyanın kabul ettiği 90 dBA'lık limit tek standart değer olarak kabul edilmelidir.3. 3) İşyerlerinde tavsiye edilen gürültü seviyelerinin aşıldığı. gürültü ve vibrasyonların kaynağında azaltılmaı için teknik imkanların yetersiz olduğu durumlarda. monte edilen şekline. süreli veya süresiz olarak durdurulur. bir çeşitlilik görülmektedir. maruz kalma süreleri Gürültüye Maruz Max.25 110 1/8 115 Darbe gürültülerinin üst seviyesi 140 dBA'yı aşamaz 2) Bu yönetmeliğin 5'inci maddesinde belirtilen yetkililer tarafindan yapılan kontrollerde Ek-1 ve 11'inci maddedeki sınırları aşan bir çalışma düzeni uygulandığı tesbit edilen işyeri sahipleri ve kamuya ait işyeri yöneticilerine mahallin en büyük mülki amiri tarafindan bir aylık süre verilerek durumu düzeltmeleri istenir. gürültü zararlılık limit değerlerinde. Endüstriyel makina araç gerecin gövdeleri ve eksozlanyla yayılan hava kaynaklı seslerin. İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğü1 nde 80 dB ve 95 dB olarak verilen limit değerler .5. maalesef yukarda görüldüğü gibi bir tutarsızlık. işveren işçilere 1475 sayılı iş kanununda belirtilen koruyucu giysiler ve gereçleri sağlamakla yükümlüdür. 1) İşitme sağlığı açısından kabul edilebilir en yüksek gürültü seviyeleri için Tablo 4'de verilen değerler esas alınır. bakımına ve kullanılan araç adedine bağlı olduğu gözönünde tutularak gürültü kontrolü yapılır. operasyon tekniğine. Gürültü Kontrol Yönetmeliği Madde 11. kaynağın yapı içindeki konumuna ve oturduğu yere ve bağlantılarına.5 80 4 90 2 95 1 100 0. yapılan işe. Gürültü yönetmeliği Tablo 4. çevredeki ses yansıtıcı diğer yüzeylere ve yapı elemanı aracılığıyla yayılan darbe seslerinin ve mekanik vibrasyonların ise aracın yapısına. SSK Sosyal Sigorta Sağlık İşlemleri Tüzüğü'nde 85 dB' e değişmekte. bir tarafa bırakılırsa. Gürültünün Psikolojik ve Nörovejetatif etkileri.5 105 0. 5. Yasaların yorumlanması : Ülkemiz yasalarında.4. aracın yapısal özelliğine. 107 .Gürültü Seviyesi (dBA) Kalman Süre (Saat / Gün^ 7. Tablo 4. İş yerleri ile ilgili olarak .

108 .

İşin performansını arttırmak. • • • Çalışanların ve diğerlerinin maruz kaldıkları riskleri minimize etmek. Handan TOPÇUOĞLU Ph. topluma maliyeti gibi önemli unsurlarda da çoğu kez yol gösterici olmaktan çok uzaktırlar. BS EN ISO 14000 / BS 7750 "Çevre Yönetimi" ve BS EN IŞO 9000 "Kalite Yönetimi". yaratmayı Bu standart. iş sağlığı ve güvenliği yönetimini geliştirmekle beraber.D. Bu nedenle adaptasyon ve uygulama aşamasında bu farklılıkları göz önüne almak gerekmektedir. İdeal İş sağlığı Ltd. Bununla birlikte kazalıya ya da hastaya maliyeti.BS 8800 İŞ SAĞLIĞI VE İŞ GÜVENLİĞİ YÖNETİM REHBER STANDARDI Dr. Halen yürürlükte olan yasal çerçeveye uygun olarak. Bu standart . İngiltere'de yapılan bir çalışma sonucunda. iş kazalarını. Oysa bu kazaların ve hastalıkların arkasında yatan kazaya ya da hastalığa maruz kalanın. iş kazalarını ve hastalıkları en aza indirmek ve hatta önlemek için iş sağlığı ve iş güvenliği aktivitelerini yönetimin ve organizasyonun bir parçası olarak ele almak amaçlanmaktadır. Gösterilen ekonomik nedenlerle beraber. Bu rehber etkin bir İSİG Yönetim Sistemi için temel olan başlıkları kapsamaktadır. etik nedenler ve işin verimini artırıcı nedenler doğrultusunda. işverene maliyeti. Dr.şti. iş sağlığı ve güvenliği yönetiminin. Şenay ÖZDEMIR Ph. sigorta dahilindeki maliyetten 8 ile 36 kat daha fazla olduğu gösterilmiştir. sorumlu bir imaj amaçlamaktadır. HS(G)65 "Başarılı Sağlık ve Güvenlik Yönetimi" standartlarındaki yönetim sistemleri ile aynı prensipleri paylaşmaktadır. bir iş kazası sonucu ortaya çıkan. BS 8800. Bunu sağlamak üzere oluşturulan rehber standart. sigorta kapsamı dışındaki maliyetin. Diğer işletmeler ya da müşterilere karşı duyarlı.D. Toplumların kültürel ve diğer insani farklılıkları bu rehberin uygulanmasını olumlu veya olumsuz şekilde etkileyebilir. Bilindiği gibi işyerlerinde tutulan istatistikler. iş sağlığı ve güvenliği yönetiminin bilimsel ve sistematik biçimde uygulanması gerekliliği ortaya çıkmıştır. arkadaşlarının ve işverenin çektiği acıları tam olarak görmemizi sağlayamazlar. işe bağlı hastalıkları ve meslek hastalıklarını bildirmekte ve haberdar olmamızı sağlamaktadırlar. (HS(G)65 BAŞARILI SAĞLIK VE GÜVENLİK YÖNETİM SİSTEMLERİNİ (UK) TEMEL ALAN) Bu Standart. diğer yönetim sistemleri ile bağlantıları kurmaktadır. 109 . Bunu sağlamak üzere. BS 8800 bir rehber standarttır ve işletme yönetimine rehberlik edecek önerileri içermektedir. işletme yönetimine entegre edilmesi gerektiği ve genel yönetimin ayrılmaz bir parçası olduğu gerçeği düşünülerek hazırlanmıştır.

110 . konularında rehberlik etmektedir.a a İSİG Yönetim Sistemi Geliştirme. Diğer yönetim sistemleri ile bağlantı kurma. İşletmeler uygulamaya başlamadan mevcut iş sağlığı ve güvenliği yönetim düzenlemelerini gözden geçirmeli ve "neredeyiz"? sorusunun cevabını aramalıdırlar. a Diğer benzer işletme ve sektörlerdeki iyi uygulamalar. a İlgili yasalar uyarınca mevcut İSİG yönetim prosedürlerinde yapılması gerekenler. a İşletme içindeki İSİG yönetim rehberi olup olmama durumu. İle karşılaştırması yapılmalıdır. Bu değerlendirmede mevcut düzenlemelerin.

Çalışanların Politikaya uymak ve uygulanmasını sağlamak konusunda işbirliğini sağlamak. İSİG Politikasının amaçlarını hazırlamak ve işletme içi herkesin bilgilenmesine yönelik yayınlamak. Politikayı uygulamaya yönelik uygun ve yeterli kaynakları sağlamak. • • • • • • • • • • • İSİG iş performansının entegre bir parçası olarak tanımlanmak. İSİG Politikasının işletmede tüm seviyelerde anlaşılmasını. Yasaların gerektirdiği düzenlemeleri kapsamak. İSİG Politikasını belirli aralıklarla gözden geçirmek. uygulanmasını. planlama aşamasında kullanılmalıdır.Bu değerlendirmeden elde edilen bilgiler uygun bir başlangıç noktası yakalamak yönünden önemli olup. Her seviyede çalışanların İSİG politikasın uyarınca sorumluluklarını yerine getirebilmeye yönelik uygun eğitimleri aldıklarından emin olmak. ve yerleştirilmesini sağlamak. 111 . Sürekli maliyet-yarar bir performans gelişimini sağlamak. İSİG yönetimine birinci derecede öncelik vermek. Yüksek bir İSİG performansına ulaşmak.

Yeterli İSİG bilgisine ulaşılması. iletişim sağlanmasına yönelik organizasyon yapılması. Alacakları kararların İSİG Yönetim sistemi performansını etkileyecek düzeyde olduğunun bilincinde olmalıdırlar. için büyüklüğü veya yapısı ne olursa olsun. . . İSİG performansının daha da artması için aktif olarak kendi katılımlarını göstermelidirler. 112 . tamamı ile entegre olması son derece önemlidir. İSİG Yönetim Sistemi Dokümantasyonu : Etkin ve başarılı bir İSİG Yönetim Sistemi için. İSİG bilgisinin etkin şekilde ve uygun yerde paylaşılmasına. kayıt sistemini oluşturmalıdırlar. Yönetimsel Düzenlemeler : İSİG nin organizasyon ve onun tüm aktivitelerine. Politikanın uygulanması ve etkin bir İSİG yönetimi için bir organizasyon şunlara sahip olmalıdır .Sorumluluklar : İSİG sorumlulukları bütünüyle üst yönetimle ilgilidir. kanuni yaptırımlar çerçevesinde güvenli aktiviteler yapılması için beceri ve kabiliyet. En güzel uygulama. Yönetim yapısı içinde sorumlulukların dağılımının tanımlanması ve gerçekleştirilmesi Kişilerin sorumluluklarını yerine getirebilmeye yönelik gerekli yetki ile donatılması. Organizasyon yasal veya ihtiyaçtan doğan. sağlık ve güvenlik yönünden etkilenenlerin sorumluluğunun da kendilerine ait olacağını bilmeli. Organizasyon yapısına ve büyüklüğüne uygun gerekli kaynakların sağlanması. Çalışanların katılımının sağlanmasına yönelik organizasyonlar yapılması. Fakat unutulmamalıdır ki. Birimlerinde çalışan bütün insanların sağlığından ve güvenliğinden sorumlu olmalı. • Birimlerindeki ortamlardan. bu gerekliliği gösterebildikleri. Organizasyonun tüm seviyelerinde ihtiyaçların tanımlanması ve gerekli eğitimlerin organize edilmesi. işletmede uygulama ve organizasyonu sağlamasıdır. Ayrıca işletmedeki bütün birimlerde çalışan yetkililer. dokümantasyon en önemli unsurlardan biridir. verimlilik ve etkinlik azaltılmamalıdır. dokümantasyon mümkün olan en az sayıda tutulmalı. İSİG yönetim sistemiyle ilgili bütün sorumluluğu alarak. üst yönetimden ( büyük kuruluşlarda Yönetim Kurulu Üyelerinden biri olabilir) birisinin. Uzmanlardan öneri ve hizmet almaya yönelik organizasyon yapılması. Üst düzey Yöneticiler.

• Politikayı uygulamaya yönelik genel plan ve amaçlar ( personel. denetleme ve durum değerlendirmesi için planlama yapılmalıdır. İşletmeler. İSİG Yönetim Düzenlemeleri : Organizasyon aşağıdaki başlıkları da kapsayan düzenlemeleri yapmalıdır . • Gerekli görülen düzeltme aktiviteleri planlanmalı ve uygulanmalıdır. 113 . tehlikelerin saptanmasını da kapsayacak şekilde risk analizi yapmalıdır. İSİG konusunda gereksinimleri tanımlamak. Ne Zaman yapılacak ? ve Beklenen çıktı ne olacak ? sorularının cevapları yer almalıdır. kanuni gereksinimleri belirlemeli ve diğer gereksinimlerle birlikte İSİG Yönetimini uygulamalıdır. Risk Analizi : İşletme.Bu kayıt sistemi İSİG planlarını tam anlamı ile uygulamaya geçirmeye uygun olmalı ve ihtiyaçların bir parçası olmalıdır. « Performans ölçümü. IV. • Acil durumlara yönelik planlamalar yapılmalıdır. gelecekte karşılaşılabilecek acil durumları önceden sezinleyip gerekli önlemleri almalı ve oluşabilecek etkilerini hafifletmelidir. dokümanların yenilikleri izleyen şekilde yeni tarihli olmasma dikkat etmeli ve uygun görüldükleri amaca hizmet için kullanılmalarını sağlamalıdır. İşletme. Kim sorumlu olacak ?. Kanuni ve Diğer Gereksinimler : İşletme. PLANLAMA VE UYGULAMA : Performans Ölçümü Bu planlanan aktivitenin başarı veya başarısızlığım açık bir şekilde görebilmek için önem taşımaktadır. Tanımlanan riskleri kontrol ve tanımlanan ihtiyaçları karşılamaya yönelik uygulama düzenlemeleri ve genel planlama yapılmalıdır. Bu planlama. belirgin performans kriterleri belirlemek aşamalarını kapsamalı ve Ne yapılacak ?. kaynaklar da dahil ) hazırlanmalıdır . risk analizinin yanısıra.

hastalık-sağlık. organizasyon dışından. Yetersizlikler görüldüğü zaman. Denetleme şu soruları içermelidir.Performans Ölçümü. diğer sağlık ve güvenlik performans olaylarının takibi gibi. İSİG Yönetim Sisteminin verimini göstermek için anahtar bir yoldur. kazaya ramak kaldı durumlarını. Proaktif Performans Ölçümü: surveyans ve gözlemler ile. Denetleme yöntemleri organizasyonların büyüklüğü ve mevcut tehlikelerin yapısına göre değişik olabilir. sebepleri kökten tespit edilmeli ve düzeltilmesi için gereken düzenlemeler yapılmalıdır. hangi politika ve amaçların gerçekleştirilebildiğini gösterir. çalışma izinleri gibi. VI. Gerekli olduğu takdirde hem nitelik hem de nicelik ölçümleri yapılmalıdır. Performans ölçümü "izleme" anlamındadır. İSİG Yönetim Sisteminin tüm elementlerini daha derin ve daha eleştirel bakışla irdeleyen periyodik bir denetlemeye gerek vardır. Organizasyonun genel İSİG Yönetim Sistemi tanımlanan İSÎG performans standartlarına ulaşma kapasitesine sahip mi? » İSİG Yönetim Sisteminin güçlü ve zayıf yönleri nelerdir ? « Organizasyon gerçekten hedeflediklerini yapıyor ve ulaşabiliyor mu ? 114 . İki yolla yapılabilir. örneğin yapılacak işin güvenlik sistemleri. Bu denetleme. DENETLEME : İSİG nin rutin izlenmesine ek olarak. bağımsız ve profesyonel kişi veya kişilerce yapılmalıdır. Reaktif Performans Ölçümü : Kazaları.

hu kişiler bilgilendirilmelidir. İç ve dış faktörleri. 115 . . 1996. değişen kanunlar. Bu gözden geçirme şunları göz önünde tutmalıdır . örneğin değişen organizasyonel yapı. Politika Organizasyon ihtiyaçlara yönelik İSİG Yönetim Sisteminin periyodik gözden geçirilme sıklığını tanımlamalıdır. Denetim sonuçları ve alınması gerekli düzeltici önlemler ilgili tüm kişilerle paylaşılmalı. Sistemin elementlerinin performansını. « . yeni teknoloji sunumu gibi Ve herhangi bir yetersizliği ortadan kaldırmak için hangi aktivıtelerin gerekli olduğunu tanımlayabilmelidir. KAYNAK: BS 8800 Guide to Occupational Health & Safety Management Systems. İSİG Yönetim Sisteminin genel performansını.Denetleme çok geniş olabilir veya seçilmiş bir alan veya konulara yönelik olabilir. . Denetleme bulgularını.

116 .

3. Şenay ÖZDEMIR Ph. bir kişi hayatını işini yaparken kaybediyor. 8. Yaralanmaların en sık nedenini kayma ve düşmeler oluşturuyor.000 kişi işe bağlı deri hastalıklarına yakalanıyor. Uzun yıllardan beri. 9. kadın işçilere göre 3 kat daha fazla kazalanma ve 10 kat daha fazla ölüm riskine maruz kalıyorlar. 2. 4 milyar pound ile 9 milyar pound arasında seyrediyor.2 milyon kişi meslek hastalığına ya da işe bağlı hastalığa yakalanıyor. 1. 6. 5. Her yıl 2. İdeal İş sağlığı Ltd. 12. 1976-1998 yılları arasında. 220 çocuğun tarımda kullanılan araçların neden olduğu kaza sebebi ile yaşamlarını kaybettikleri bildiriliyor. 10. İngiltere'de her iş günü. 16. 7. Her yıl yaklaşık 36. Her yıl yaklaşık 70 kişi işyerinde araçların neden olduğu kazalarla yaşamım kaybediyor. Yılda yaklaşık 66. Asbestosa bağlı ölümler İngiltere'de tek başına en büyük ölüm nedeni olarak karşımıza çıkıyor. Handan TOPÇUOĞLU Ph. çalışma yaşamının insan ve çevre sağlığı üzerindeki olumsuz etkileri bilinmekte ve bu konuda yapılan çalışmaların önemi her fırsatta dile getirilmektedir. 15. Erkekler.D.şti. İşyerindeki ölümlerin en sık görülen nedenini yüksekten düşmeler oluşturmaktadır. Endüstride en sık karşılaşılan meslek hastalığını gürültüye bağlı işitme kayıpları olarak görülüyor. Yılda 13 milyon işgünü işe bağlı hastalık nedeniyle kaybediliyor. büyük işletmede meydana gelen kazaya göre iki katı daha fazla olarak karşımıza çıkıyor. İngiltere'de. 11. Bu konuya belkide gereken önemi en fazla gösteren ülkelerden biri olan İngiltere'de çalışanların sağlık ve iş güvenliği göstergelerinden yapılan bir derleme aşağıda yer almaktadır.D. 4. 117 . 13.000 kişi titreşime bağlı el-kol damarlarını tutan hastalıklara yakalanıyorlar. Her yıl yaklaşık 1500 kişi işe bağlı astım hastalığı nedeniyle yeni vaka olarak karşımıza çıkıyor.2000 YILMA GERERKEN İŞ SAĞLIĞI VE İŞ GÜVENLİĞİ UYGULAMALARININ GERÇEK YÜZÜ Dr. Üretim yapan küçük bir işletmede çalışırken meydana gelen kaza sonucu ölüm olasılığı. Kanserden ölüm nedenlerinin yüzde dördünü işe bağlı kanserler oluşturuyor. Dr. Yıllık iş kazalarının ve işe bağlı hastalıklar nedeniyle meydana gelen kaybın ekonomik boyutu. 14.

araştırma ve laboratuvar olanaklarının bir hayli gelişmiş ve yaygın olduğu bir ülkede bile elde edilen bu sonuçlar. Yukarıda yer alan veriler ve değerlendirmeler. 23. 19. 1996/1997 yılları arasında. düşen veya dönen parçaların. Health&Safety Newsletter. 21. 18. sıkışmak tespit edilmiştir. tüm yöneticileri» çalışanlarını ve işini etkileyen sağlık ve güvenlik risklerini analiz etmek. 20. 118 . Kas iskelet sistemi hastalıkları. İş sağlığı ve iş güvenliği uygulamalarının. 25 October 1999. KAYNAK: Health & Safety Facts. halen yarım milyon çalışan işe bağlı stres. 665 ölümcül olmayan büyük yaralanma. araçların veya kapakların üzerinde bulunmak. 2000'li yıllara girerken. 1997/1998 yıllarında inşaat sektöründe 93 ölümlü kaza meydana gelmiş bulunmaktadır. yaralanma ve hastalık halinin yeterince kontrol edilemiyor ve. eğitim. kayıtların iyi tutulduğu ve kayıt dışı hastalık. fiziksel şiddete maruz kalma sonucu meydana gelmiştir. işe bağlı hastalıklar arasında en sık görülen hastalık olarak yer alıyor. Bu nedenle. HSE. 1996/1997 yılları arasında meydana gelen ölümle sonuçlanan yüksekten düşme kazalarının en sık görülen sebepleri arasında hareket eden.17.büyük ölçüde önlenemiyor olması düşündürücüdür. işe ve işin yürütüm koşullarına bağlı ölüm. kaza oranının yok denecek kadar az olduğu bir ülkenin verilerini göstermektedir. 22. diğer Avrupa Birliği ülkelerinden ve Amerika Birleşik Devletlerinden daha düşüktür. sürekliliği sağlanmış bir yönetim programı uygulaması gerekmektedir. İngiltere'de meydana gelen ölümlü iş kazalarının oranı. depresyon ve bunalım yaşamaktadırlar. riskleri kontrol altına almak üzere sistematik. çalışma hayatındaki sağlığı ve güvenliği olumsuz etkileyen koşulların kontrol edilmesine daha fazla önem verilmesi gerektiğini ortaya koymaktadır. Karbon monoksid maruziyetine bağlı her yıl yaklaşık 30 kişi hayatını kaybetmektedir. Page 3. İngiltere'de başta öğretmenler ve hemşireler olmak üzere.

partiküler bir yapıya sahip radyasyonlardır. gözle görülemeyen ışınlardır. partiküler radyasyonlar ise. ama zararlı olduğunu bildiği bu düşmanlarla. ekran radyasyonları konusunda ölçümler yaparak. bizzat bu ışınların şiddetlerini ölçüp.0. Elektromanyetik radyasyonlar.Dr. Alfa ışınları ve Beta ışınları ise partiküler özellikli ışınlan oluştururlar. hatta işten kaçar. Ultraviyole ışınlan. iş sağlığı uzmanlarına düşen en önemli görev. Gamma ışınları. çok büyük önem taşımaktadır. motivasyonlarım bozar. infrared ışınlan. Görünür ışınlar. Elektromanyetik radyasyonlar ve Partiküler radyasyonlar olmak üzere ikiye ayırabiliriz. Radyo dalgaları. GİRİŞ ve AMAÇ İş sağlığı açısından. O halde bu ışınların zararlarını iki şekilde nitelemek yerinde olur: 1. İş Sağlığı B. iş performansı düşer. Elektromanyetik radyasyonun genellikle görünmez olması. isminden de anlaşılacağı gibi. Çalışanların maruz kaldıklarını düşündükleri ve büyük rahatsızlık duydukları. Nötron ışınları. 1.H. Bu ışınlar arasında. Bu insan. 2. (**) Çekmece Nükleer Araştırma Merkezi (ÇNAEM) Ö Z E T : Endüstride çalışanın sağlığını etkileyen en önemli fiziksel etkenlerden biri de elektromanyetik radyasyonlardır. Bu nedenle. çalışmak istemez. Bu durumda.D. dalga özellikli . sonuçlan standartlarla karşılaştırarak. 2. bu ışınlar konusundaki bilinçsizliği nedeniyle. çalışma ortamında yaşadığı olumsuzluklardır. performanslarım etkiler. İnsanoğlu. bahsi geçen etkenler ile çalışmaya zorlanırsa. bilinçli olmadığı. 119 . Mikro dalgalar. İşte. X ışınları (Röntgen Işınlan). "görünmeyen düşmanlar" diye nitelemek doğru olur kanısındayız. önemle elektromanyetik radyasyonun sağlığa etkileri konusunda bilgilendirilmeleri gerekmektedir. Tip zararları ise. Tip zararlar. çalışma ortamlarında bulunan radyasyon kaynaklan ve verdiği zararlar. çalışma ortamlarında.ELEKTROMANYETİK RADYASYON ZARARLARI TELEVİZYON ve BİLGİSAYARLARDA EKRAN RADYASYONU Prof. İnsan sağlığının en büyük düşmanlarından olan bu ışınları.7 Mikron dalga boyuna sahip olan "görünür ışınlar" ve "Lazer ışınları" dışındaki ışınlar. Ata Türer** (*) LÜ. dalga özellikli ışınlan. bu ışınların sahip olduğu fiziksel enerjileri dolayısıyla vücuda verdiği zararlar . bu ışınlar konusunda bilinçlenmesini sağlamak. Dr. çalışanın. iş kazalarına dahi neden olabilir. bu konuda bilinçsiz olan çalışanları rahatsız eder. motivasyonu bozulur. standartlarla karşılaştırarak. son derecede fazla rahatsızlık hisseder. bu çalışmamızın amacı. zararlı sınırlarda olmadığını çalışana anlatmak ve inandırmaktır. 0. çalışanların.4 .Hilmi Sabuncu*. GENEL BİLGİLER Radyasyonları.Halim İşsever*. çalışma ortamında birlikte olduğunda. onların bilinçlenmelerini sağlamaktır.İstanbul Tıp Fakültesi. maruz kalanın.

Gözlerdeki maruziyet sonucunda fotokeratit oluşabilir. dalga boyu birimi (cm. Daha sonraki dönemlerde ödem. Radyasyonun Biyolojik etkinliği (RBE) denilen bir birim ile ifade edilir. etkileme süresine bağlı olarak değişir. mikro metre. kornea tarafından tamamen tutulduğu halde. Ultraviole ışınlarının hedef organları gözler ve deridir. görünür ışınlar.X ve Y ışınları.320 nm olanları. ışık ışınlarının şiddetine. Şekil 2. bir birimdir. kişisel hassasiyete ve diğer etyolojik faktörlere de bağlı olarak deri kanserine kadar varan tablolar görülebilir. etkilenme süresini azalttığından ve nispeten sabit tuttuğundan. bu birim cinsinden ifadesi. yani 1 RBE 'lik bir etkiye sahiptir. Körlüğün süresi. Fakat genel olarak göz kapağının refleks olarak kapanması. Şekil 2. Elektromanyetik spektrumu tanımlayan birimler. : Elektromanyetik spektrumun fiziksel karakteristikleri Ultraviyole ışınlarının dalga boyu 320 . rastladığı molekülleri iyonlaştırma kapasiteleri oldukça yüksektir. nanometre) veya enerji birimi (elektron volt . Çok şiddetli ışık ışınlarına maruz kalan gözün ağ tabakasındaki görme reseptörleri etkilenerek geçici körlüğe neden olurlar. 280 nm'den küçük dalga boylular ise basınçlı civa buharlı lambalardan yayınlanır. frekansı ve enerjisi yüksek ışınlardır.400 nm olanları. de görüldüğü gibi dalga boyu en düşük. mesleki maruziyet bakımından hekimlerin çok maruz kaldıkları bir radyasyon tipidir. UV ışınları. Çok uzun süreli maruz kalmalarda. Deride eritem oluşturur. Görünür ışınlar sadece göz üzerine etki edeler. Hz). Enerji düzeyleri 107 eV civarındaki bu ışınların etkileri. vezikülasyon ve pigmentasyon oluşur. İyonize eden elektromanyetik radyasyonların. 280 . güneş ışığından. geçici körlük süresi daha çok ışık ışınlarının şiddetine bağlıdır. frekans birimi (hertz. X ışınlan. fluoresant lambalardan veya siyah ışıklı lambalardan. korneayı geçerek retinaya ulaşırlar. Bu ışınların dokuda girginliği fazla.eV) ' dir. 120 .

Ölçmeler iki uzman tarafından fuarın bir noktasından başlayarak her ekranda iki add ölçü yapacak şekilde organize edilmiştir. Ölçüm yapılacak ekranlar belirledikten sonra uzmanlarımız farklı yönlere hareket ederek birbirinden bağımsız. endüksiyon firınlanndan. bu ışınlar için iyi bir geçirgendir. 2. 10-20 cm'lik dalga boylu mikro dalgalar. mesleki maruz kalmalarda. dalga boyuna bağlıdır.08 W/KG olarak belirlenmiştir. iyonizasyonlan düşüktür. katot ışınlı tüplerden. 1-100 cm dalga boylu dalgalardır ve iletişim sektöründe radarlardan. Fakat daha kısa dalga boyluların (mikro dalga özelliği gösterenlerin) etkileri fazladır ve bu etkiler SAR (Spesifik Absorption Rate) denilen bir birim ile ifade edilir. Yıllık SAR değerinin en üst Ümitleri.1 saatin üzerindeki maruz kalmalar için 0.2 0 cm'lik dalga boylular en derin girginliğe. Sintilatörlerin göstergeleri mikro prosesörlü digital ekranlıdır ve cihazın ölçü alanı 1 Mikro Röntgen / saat' den. 3 -10 cm'lik dalga boylular. Alfaların etkisi 10 RBE. 3. absorbe olarak termal etki oluştururlar. ( Mikro dalgalar. 100 mW/cm2'lik bir maruz kalmada ise katarakt ve retinal yanıklar görülebilir. Ekran radyasyonunu ölçmek üzere. Ölçmelerin etkilenmemesi için. 2 tanesi televizyon renkli'dir. vücut için en önemli riski oluştururlar. Radyo dalgaları. lmm . değerlendirme için. mikro dalga pişiricilerden.89 uR/Saat 121 . Her cins ekran için genel ortalamalar ve standart sapmalar hesaplanmış ve aralarındaki farklar test edilmiştir. genel halk sağlığı açısından ise 1/2 saatin üzerindeki maruz kalmalar için 0. GEREÇ ve YÖNTEM Araştırmamız. Ölçü yapılan ekranlardan 60 tanesi renkli. Nötronlar ise. girginliği en yüksek ve sekonder radyasyonlar oluşturduğu için en tehlikeli ışınlardır (1). Beta ışınlan da X ve y ışınlan gibi Etkileri 1 RBE ile tanımlanır.4 nm'den daha küçük olan İR ışınlan. Yani kanıtlanmış bir sağlık zararı saptanmamıştır. her türlü kaynak bilgisine ölçmeler tamamlandıktan sonra başvurulmuştur. 4. yaklaşık 1000 m2'lik bir alana yayılmış 23 değişik firmanın pazarladığı veya demostrasyon için kullandığı bilgisayar ve televizyon ekranları üzerinde yapılmıştır.4 W/KG. Her ekranda yapılan iki ölçmenin ortalaması alınarak. Alfa ışınlan girginliği düşük. Ölçme yapılmadan önce ekran radyasyonları ve arka fon (Back ground) radyasyonu konusunda hiçbir araştırma yapılmadan ölçmeler yapılmıştır. Partiküler yapıdaki radyasyonlar. 6 tanesi renksiz (mono).Dalga boyu 1. 7 tanesi "Alçak Radyasyon" özellikli renkli. 3 kHz'den 300 GHz'e kadar frekansa sahip radyasyonlardır. birbirini etkilemeden ölçmelerini yapmışlardır.3 0 mW/cm2'lik İR ışınlarına kronik maruziyeti sonucunda kornea bozulmaları meydana gelmektedir. Aynı dalga boylu dalgalarla hayvan deneylerinde katarakt oluşturulmuştur. İnsan vücudundaki girginliği. 1. 1 0 .1 cm'lik girginliğe sahiptir ve 3cm'den küçük dalga boylular ise dış deride tutulurlar. 2 . 7. mikro dalgaları da kapsayan (Şekil 1. Gözün. iyonizasyonu şiddetli: Beta ışınlarının girginlikleri orta.4 nm'den büyük dalga boylu İR ışınları su tarafından absorbe edildiğinden girginlikleri fazla değildir. Nötronların etkisi ise 20 RBE'dir. her ekran için tek bir değer elde edilmiştir. deriyi ve göz okülerini geçebilirler ve su.5 Röntgen / saat'e kadardır. kalibrasyonlan ÇNAEM tarafından yapılmış iki adet EBERLINE marka FB-6 Model dedektörlü plastik sintilasyon sayıcısı kullanılmıştır. elektroterapi cihazlarından yayılırlar. BULGULAR Yapılan ölçmeler sonucunda farklı tipteki ekranlann ölçüm değerleri Tablo l'de gösterilmiştir. Fuar. Özellikle 500 cm'nin üzerindeki dalga boyuna sahip olan radyo dalgalan için vücut tam bir saydamdır. 2 tanesi "ekran filitreli" renkli. 0.2). bu yöntem tercih edilmiş. O halde bu türden maraz kalmalarda doz ölçmeleri yapılmalıdır. bilgisayar fuarında COMPEX (COMPuter Exhibition) gerçekleştirilmiştir. beta ışınlan (Elektronlar) ile sekonder radyasyonlar meydana getiren Nötronlar (Çekirdek tanecikleri) şeklinde tanımlanır. Toplam olarak ölçü yapılan ekran sayısı belirtilen özelliklerde 77 adet'dir. Retinaya ulaşabilen İR ışınları. Elde edilen radyasyon değerleri arasında en yüksek olan ekran. iyonize eden Alfa (Helyum atomu çekirdekleri).

122 . KAYNAKLAR 1. 31/05/1994 Tarih ve B. 045-653-94 Sayılı Rapor. "İş yeri hekimliği ders notları" . ekran radyasyonunun. "Alçak Radyasyonlu ekran" ile normal renkli ekran arasındaki fiyat farkına değecek bir ölçüm değeri farkı. zarar gördüklerini sandıkları bütün etkenleri. Doğal olarak böyle bir sorun olsa idi. elde edilen değerler incelendiğinde. TAE. zararlı etkenlerin insan sağlığına zarar verip vermediğini kontrol eden kurumların. tüm ölçmelerimizde sadece ve sadece arka çevre (Back round) radyasyonunu ölçmüştük. sağlığını etkileyen bütün etkenleri ölçen.8. bilgisayar kullanan firmalara "ekran filtrelerinin radyasyonu engellediğini" belirterek satış yapabilmektedirler (2). Bilgisayar ve televizyon ekranlarında sağlığımızı etkileyecek düzeyde bir ekran radyasyonunun söz konusu olmadığı açıkça görülmektedir.0 (iR/Saat olduğu ve şüphelerimizde ne kadar haklı olduğumuzu anladık. fakat halk sağlığı açısından hiç bir anlam ifade etmeyen. etken zarar verici boyutta ise. ANKARA. Sonuç olarak.5 . herhangi bir ekran radyasyonu sorunu olmadığı halde. TARTIŞMA ve SONUÇ Herhangi bir standartla karşılaştırmadan. Gelişmiş ülkelerdeki. Gittikleri yerlerde bu raporları göstererek. 1. her tür radyasyon tipini kolayca tespit eden cihazlar ve özel kurumlar olmalıdır. gelişmiş ülkelerde bu sorun mutlaka dava konusu olurdu. laboratuar koşullarında yapılan ölçmeler sonucu elde edilen. aralarında anlamlı farklar bulunmamıştır. ülkemizde en yetkili radyasyon ölçen kurumlara başvurup. 2. elde edilememiştir. Daha doğrusu. 02. 1996. Türkiye Atom Enerjisi Kurumu. Yani biz. çok kolay şekilde ulaşabilmeli ve öncelikle sağlığını etkileyen bütün etkenler konusunda bilinçlendirilmelidir. 5. 09 . İstanbul için arka fon (Back round) radyasyonu kaynaklardan elde edildiğinde. Araştırmamızın kapsamı içerisinde bulunan. yani değerler arasındaki farklar anlamlı bulunmayınca. Örneğin "alçak radyasyonlu" ekran ile normal renkli ekran arasında kayda değer farklılıklar yoktur. Bunun yanında. 1.Basım. İnsanlarımız. ekran filtrelerini üreten kurumlar . Türk Tabipleri Birliği Yayını. bu değerin 7. çok daha etkin olduğu bilinmektedir. ÇNAEM.00. etkeni üretenleri derhal dava etmektedirler. Bu ülkelerde insanlar. arka çevre (Back round) radyasyonunu aşmaması nedeniyle. resmi veya özel bu tür kurumlar vasıtasıyla ölçtürebilmekte. Durum böyle olunca. . Aynı biçimde ekran önüne takılan filtrenin de radyasyon önlemesi açısından anlamlı bir yaran görülmemektedir. "radyasyon soğurma" değerleri beyan eden raporlar alabilmektedir. Ülkemizde.5. analiz eden kurumlara. Atom Enerji Komisyonu'nun ISO standartlarına göre verdiği zararlılık sınırları incelendiğinde ekranın 5 cm önünde insan sağlığı için olumsuz olarak verilen radyasyon değerinin 574 u.R/Saat olduğu da göz önünde bulundurulursa. ölçme değerlerimizin ne kadar masum değerler olduğu ve bu değerlerinde arka çevre (Back round) radyasyonu olduğu ortaya çıkmaktadır. "acaba biz başka bir değer mi ölçmüştük" sorusu akla gelmektedir.

oluşan küçük ya da büyük tüm kazaları dikkatlice incelemek. Bu nedenle. analiz etmek. İstatistiki bilgiler ve yapılan araştırmalar göstermektedir ki . • En önemli yatırım çalışana yapılan yatırımdır. yol açan nedenleri araştırmak ve değerlendirme sonrasmda gerekli ders ve önlemleri almak. tesadüfi olarak veya nedensiz meydana gelmez. • İş kazalarının % kaynaklanmaktadrr. Çalışana yapılacak olan en değerli yatınm da kuşkusuz eğitimdir. kaza tekrarlarının önlenmesi veya etkilerinin en aza indirgenmesi açısından son derece önemlidir. Hiç bir kaza durup dururken.İŞ KAZALARININ OLUŞUMU VE İŞ KAZALARININ SINIFLANDIRILMASI (BÖLÜM -1) MakMüh. Of Turkey Ltd. 95'inden fazlası kişilerin hatalı davranışlarından • Kazaların meydana gelme sıklığı. Turgay BİNYILDIRIM / The Shell Co. • "İş Emniyeti Performansını" yükseltmek için "Emniyetsiz Durumların" gözlenmesi ve analiz edilmesi gereklidir ! • Herkes emniyetli çalışmakla yükümlüdür ! Haraket ve 123 . kişilerin hatalı hareketlerine bağlıchr.

1.2 İŞ KAZALARININ SINIFLANDIRILMASI Yaralanma veya hastalanma ve/veya mala.2. malmda veya cihazlarında (herhangi bir sigorta ödemesi öncesinde) 10. ancak olumsuz etkilerler. İster büyük ister küçük olsun. ancak şirket tesisinde. emniyetsiz hareket ve durumların oluşmasıyla meydana gelmektedir. 1.2 Maddi Kayıplara Yol Açan îş Kazaları (Without Injury) Büyük maddi kayıplar Herhangi bir yaralanmanın yer almadığı.000 USD altında hasamı veya ürün kaybının meydana geldiği kazalardır. araçlarında.000 USD veya daha fazla hasara neden olan kazalardır. • Tüm iş kazaları önlenebilir ! 1.2. Bu zincirin bozulmasıyla nihai sonuç önlenecek veya değişecektir. Küçük maddi kayıplar 10.1 Ucuz Atlatılan Kazalar (Near Miss) Herhangi bir yaralanma veya malzeme kaybına veya hasarına -kıl payı farkla. çevreye veya üçüncü şahıslara zarar gelmesiyle sonuçlanan olaylardır. maddi kayıplara yol açan kazalar İş Emniyeti Performansı'm sıfırlamazlar.3 Yaralanma ile Sonuçlanan İş Kazaları Bir iş yerinde tanımlanmış olan bir görevin yerine getirilmesi sırasında tek bir olaydan -veya kısa bir süre içinde birden fazla olaydan.2.yol açmayan kazalardır. Ancak gerçek bir kaza olarak kabul edilmeli ve buna yol açan çalışma koşulları araştırılmalıdır.kaynaklanan yaralanma veya rahatsızlanma (veya hastalanma) durumudur. zincir halkaları gibi birbirine bağlı hataların.•• Tüm iş kazaları. 124 . 1.

Örnek : Basit sıyrıklar. iş yerinde doğal nedenler sonucunda meydana gelen ölüm veya hastalıklar / rahatsızlıklar (ve ilintili olarak yaralanmalar) İş Kazası olarak kabul edilmezler. Yaralanma ile ölüm arasında geçen süre dikkate alınmaz.2. "İş Emniyeti Performansı"mn sıfırlanmasına neden olur! 125 . Tam sakatlık (Permanent total disability) Kişinin çalışmasını tamamen engelleyen ve vücudun fiziki fonksiyonlarım kalıcı olarak ortadan kaldıran son derece ciddi kazalardır. ciddi olmayan local yanıklar. Bu tip kazalarda maddi hasar da meydana gelebilir. ancak dolaylı yoldan olumsuz etkiler. sakatlığı veya onarılamayacak şekilde kopması. Çalışma günü kaybı ile sonuçlandığından İş Emniyeti Perförmansı'nı sıfırlar.Ekipman veya yönetim araçlarındaki kusurlar nedeniyle meydana gelen kazalar mesai dışında dahi olsa.LIT) Kazaya uğrayan şahsın. Birden fazla kişinin ölümü söz konusu olabilir. önemsiz ve derin olmayan kesikler. parmak sıkışmaları. Kalıcı kısmi sakatlık (Permanent partial disability) Meydana gelen bir kaza sonucunda vücudun herhangi bir parçasının veya bir organının kalıcı olarak fonksiyonunu kaybetmesi. Ölümcül iş kazaları.çalışmasının kısıtlanmasına yol açan kazalardır. 1. en azından kazanın meydana geldiği günü takip eden takvim günü boyunca -ancak geçici bir süre için. Ancak. vb. Bu tip kazalar sonucunda Emniyeti Performansı sıfırlanır. İş Emniyeti Performansım sıfırlar. Geçici iş görememezlik / sakatlık hali (Temporary total disability .İş Kazası olarak nitelendirilmelidir.4 Ölümcül İş Kazaları Ölümle sonuçlanan iş kazalarıdır. İş Emniyeti Perförmansı'nı sıfırlamaz. Basit yaralanma ile sonuçlanan kazalar (First-aid accidents) Basit müdahaleler gerektiren ve gün kaybı ile sonuçlanmayan kazalardır.

patlamalar. Kazalar ve dolayısıyla yaralanmalar aniden oluşur. araç) sonucu meydana gelen ölümler. endişe Düşük moral Üretim veriminin düşmesi . güvensizlik Arkadaşları ve çevresi üzerinde etkiler . cisim. fakat iş ile bağlantılı koşullara maruz kalarak insan vücudunda meydana gelen rahatsızlık durumları veya fonksiyon bozukluklarıdır.Örnek: Zehirli gaz kaçakları. düşmeler.4 KAZALARIN ETKİLERİ VE OLUŞAN KAYIPLAR .3 İŞ HASTALIKLARI (Occupational Illness) İş kazası kapsamı dışmda. üzüntü. Kaza (yaralanma) ile iş hastalığı arasındaki temel fark "tek olay veya ani oluşum" dur. Ancak zarar görme. zamana bağlı olarak veya ortamdaki tehlikeye bir çok kez maruz kalarak şiddetini arttıran bir gelişim şeklinde kendini gösterir ise bu bir "hastalık" durumudur.Kazaya Uğrayan Açısından • • • • • Ağrı. 1.Firma Açısından « Yaralanan şahıs nedeniyle kaybedilen çalışma gücü ve zamanı 126 . sıkışma . 1. beklenmeyen ilave masraflar ve harcamalar Geçici veya kalıcı iş görememezlik Aynı iş-görev için yetersizlik.ezilme veya çarpma (elektrik. acı ve sıkıntı Gelir kaybı.Sorumlu Şahıslar Açısından • • • • • • • Endişe ve stres Suçlanma ve pişmanlık İlave iş yükü (Rapor hazırlama. tekrar eğitimleri) Kariyer zedelenmesi Çalışanlar Açısından Şok.

yavaşlaması ile kaybedilen zaman ve para * Yeniden planlama. bir daha kaza olmayacağını gösteremez. kaza sonuçlarının boyutu ile kazalara neden olan "Emniyetsiz Hareketlerin" arasındaki bağlantıyı çarpıcı bir şekilde ortaya koymaktadır. Bundan dolayı. masraflarında artışlar Firma adının zedelenmesi Medya. iş emniyeti performansım ölçmenin bir yöntemidir. yerel makamlar ve sivil örgütler tarafından oluşturulan baskı Kalite.II 2.Toplum ve Ülke Açısından • • • • Olumsuz sosyal ve ekonomik etkiler Her yıl kaybedilen iş gücü ve üretim kayıpları Hastane ve sağlık kuruluşlarına gelen yükler. endişe ve tartışmaları neticesinde harcanan zaman Amirler tarafından kazanın soruşturulması sırasında kaybedilen zaman Malzeme ve makinalarm zarar görmesi durumu İşin durması. tekrar eğitimleri * Tamirat masrafları. vb Sigorta prim. Gün kaybı ile sonuçlanan kazaların durulması. bir üretim tesisinde çalışan sayısının az olması nedeniyle kazaların nadiren meydana gelmesi de yanıltıcı sonuçlara götürebilir. Ayrıca.0 KAZA P İ R A M İ D İ Yaralanmaya veya gün kaybına yol açan kazaların frekansı. 127 . Böyle bir yaklaşım sonucunda hazırlanmış olan "Kaza Piramidi". kaza nedenlerinin ortaya konması ve iş emniyeti performansının yükseltilebilmesi için hassas ve sağlıklı göstergelere ihtiyaç duyulmaktadır.• • • • • • • • Diğer çalışanlarm merak. üretim verimi ve pazar payı üzerindeki etkiler . hizmet aksamaları Trilyonları aşan tazminat ödemeleri BOLUM .

raporlamak. piramidin tabanında yer alan "emniyetsiz hareket ve durumlar" üzerinde yoğunlaşmak. mevcut sistem ve istatistiki bilgilerin yetersizliğini kanıtlamaktadır. "Kaza Ağacı" çalışması. kanıtlar dikkatle incelenmeli ve tüm sonuçlar tarafsız olarak raporlanmalıdır.1 KAZA ARAŞTIRMALARINDA YÖNTEM VE ÇÖZÜMLER Tüm kazalar. tespit edilebilen kaza nedeni veya nedenleri uygun çözümlerle ortadan kaldırılmalıdır. « Mevcut prosedür veya talimatların iptal edilmesi veya yenileriyle değiştirilmesi. Bu çözümler. kaza sonucundan başlangıç noktasına doğru ters yönde adım adım ilerleyerek meydana gelen zincirleme olaylan belirlemede ve "Tripod veya Kök Analizi" ise görülemeyen hataların açığa çıkarılmasında kuUamlan son derece önemli ve etkili metodlardır. Bu nedenle. analiz etmek kazaların önlenmesinde ve iş emniyeti performansını yükseltmede kullanılacak en etkili yöntemdir. bu konuda deneyimli kişiler tarafından titizlikle soraşturulmalı. ® Yeni kontrol ve yönetim sistemlerinin geliştirilmesi ve kullanılması 128 .Hiçbir emniyetsiz hareket ve ucuz atlatılan kaza kaydı olmadan ölümcül veya ciddi yaralanma ile sonuçlanan bir kazanın meydana gelmesi. Tüm bu çalışmalar tamamlandığmda. 2.

Kaza Frekansı Kaza sayısı x 100.000 Dönem içinde çalışılan toplam adam-saat Örnek : 150. Söz konusu "dönem" bir hafta. haftada 40 saat üzerinden 50 çalışma yılma sahip bir kişiyi (örnek olarak 100.2 2. şıklarından bir ya da birkaçını içerebilir. 2. şirketin kaza frekansı gidişatını göstermekte oldukça yararlıdır.. Gerekli emniyet teçhizat. kaza tiplerine göre ele alınarak bu formül yardımıyla geniş bir yelpazede incelenmesi. Kaza Frekansı = ( 9 x 100.000) / 150.2. 129 . bir çeyrek yıl veya bir yıl olabilir.2 Kaza Oranı 1. .1 EMNİYET PERFORMANSI VE ÖLÇÜMÜ Kaza Frekansı Frekans formülünde.2. Metod veya proses değişikliği. Ve unutmamak gerekir ki bütün kazalar önlenebilir! 2. Komşu tesis veya departmanlarla işbirliği imkanlannm araştırılması ve geliştirilmesi.000 adam-saat'lik çalışma gerçekleştiren bir firmada 9 kayda değer kaza meydana gelmesi halinde. kazaların meydana geldiği alanlar ile oluşumundaki zaafları ortaya çıkarmada ve emniyet performansının değerlendirilmesinde oldukça yararlıdır. 2 veya 3 yıl boyunca takip edilen aylık veya üç-aylık ortalamalar.000 çalışma saati ile belli bir dönem / zaman diliminde çalışılmış olan toplam adam-saat) gözönüne alınmaktadır. cihaz ve kişisel koruyucu malzemenin kullanılması Ürün veya kullanılan teknolojinin değiştirilmesi.• • • • • • Gerekli eğitim programlarının hazırlanması ve uygulanması Acil planların hazırlanması veya yenilenmesi.000 = 6 olarak hesaplanır. bir ay. Kaza sayısının ..000 çalışan üzerinden belli bir Daha kolay hesaplanan kaza oranında dönemdeki kaza sayısı ele alınmaktadır.

Kaza Oranı = Kaza sayısı x 1.. Kaza Oram = ( 9 x 1.. Kaybedilen Zaman = Kaybedilen toplam adam-saat çalışma zamam % :—*—r. 2.000)/200 = 45 olarak bulunur. Zaman kaybı ile sonuçlanan kaza sayısı 130 . firmalar arasında kaza frekansı veya kaza oram mukayesesi yapmak yararlıysa da eşit / benzer koşulların dikkate almması oldukça önemlidir. . kaza basma kaybettiği ortalama zamam aşağıdaki formül yardımıyla hesaplaması mümkündür. Kaza oram ve kaza frekansında farklı faktörler ele alındığından. „ Ort.3 Ortalama Kaybedilen Çalışma Zamanı Her firmanın. Çalışanlarının çoğunluğu sahada / imalatta olan bir firma ile ofiste bulunan bir diğer firmanm mukayesesinin doğru sonuç vermeyeceği gibi. Aynı şekilde.2. ^-r-1 . „_. . T. kendi aralarında direkt mukayese yapılması doğru olmayacaktır.000 Toplam çalışan sayısı Örnek : Toplam 200 çalışanı olan bir firmada 9 kaza meydana gelmesi halinde.

Turgay BİNYILDIRIM The Shell Co. alkol / sigara / uyuşturucu vb politikalarının hazırlanması. daha sonra da bizzat yönetim kademesindedir.İSEÇ YÖNETİM SİSTEMLERİ VE KURULMASINDA ANA ADIMLAR MafcMüh. Emniyet Personeli Kim'dir ve Ne Yapar ? Emniyet Personelinin sadece yol gösterici ve gelişimi destekleyici faaliyetlerde bulunmaları gerektiği temel prensip olarak açıkça anlaşılmalıdır. sickness absenteeism reporting and administration procedure (hastalık nedeniyle oluşan iş kayıplarının raporlanması ve yönetimi -tespit. emniyeti ve çevre korunması konularında değişen koşullar. • Acil planların yazılması ve güncelliğinin kontrol edilmesi. Of Turkey Ltd. yeni hazırlanan yönetmelikler ve firma yükümlülükleri konusunda yönetimi bilgilendirmek. atıkların kontrolü ve azaltılmasına yönelik çalışmalar. • Emniyet Performansı hedeflerinin saptanması. stres yönetimi. Duruma göre her üretim tesisinde ayrıca bir emniyet mühendisi veya uzmanı bulunabilir. yürütülen faaliyet ve operasyonlar hakkında bilgi sahibi olmalı. ergonomi. tedbirler). • * "Atık su deşarj" ve "emisyon" izinlerinin alınmasına yönelik müracaat ve çalışmalar. • * İş sağlığı programının oluşturulması ve bu kapsamda gıda hijyeni (restoran/yemek servisi var ise). şirket merkez ofisinde bulunmalıdır. çözümler konusunda tavsiyelerde bulunmak.. periyodik sağlık kontrol ve taramaları. gürültü kontrolü ve işitme sağlığı. • * İSEÇ (İş Sağlığı. Emniyet personeli. a) Başlıca görevleri arasında. • * Çevre yönetim sisteminin hazırlanması ve bu kapsamda çevresel etki değerlendirmesinin yapılması. etkin mücadele için gerekli eğitim ve tatbikatların düzenlenmesi. Birden fazla üretim tesisi bulunan büyük firmalarda bir Emniyet Danışmanı (Safety Adviser veya Expert) aksi gerekmedikçe. Emniyeti ve Çevre koruması) faaliyet planlarının hazırlanması. Emniyetin sağlanmasında sorumluluk ilk olarak her bir bireyin kendisinde. 131 . • * Atık yönetim sisteminin hazırlanması. iş emniyeti ve yangınla mücadele konularında gerekli eğitimleri alarak ve tecrübeler kazanarak uzmanlaşmış olmalıdır. gerçekleştirilmesi ve bir plan dahilinde tekrarlanması. • Kaza ve önemli olayların incelenebilmesi ve buna bağlı olarak gerekli derslerin çıkarılabilmesi ve tekrarının önlenmesine yönelik tedbirlerin alınabilmesi için etkin bir "kaza inceleme ve raporlama" sisteminin hazırlanması. • îş sağlığı. hedef saptama. analiz. • Risk analizlerinin yapılmasına katkıda bulunması.

gerçekleştirilmesi ve belirli zaman aralıkları ile yenilenmesi (bu konuda direkt sorumluluk departman direktörlerinde ve insan kaynakları veya personel departmanlarındadır. düzenlenmesi. Bu doğrultuda. çalışanları kazalardan koruyucu etkin yöntemlerin sisteme kazandırılması veya işler halde tutulması mümkün olamaz. güvenlik ve çevre konularının yürütülmesinde de görev alabilir. b) Destek verdiği görevlen arasında. "çalışma izni" prosedürünün bu departmanlarca gereği gibi uygulanmasına * Tesis içindeki çapraz kontrollar. • Çalışma talimat ve prosedürlerinin hazırlanmasına katkıda bulunması. can kurtaran sandalı veya umut taciri değildir. Emniyet personeli. Ne Değildir ? Emniyet personeli kazalardan ve sonuçlarından sorumlu tutulamaz. işe veya göreve yeni başlayan personelin « Departman ve ünitelerin (kalite çemberleri gibi) yürüttükleri / oluşturdukları İSEÇ konularını da kapsayan çalışmaların desteklenmesi. * Nispeten küçük firmalarda emniyet personeli. Tüm sorumluluğun belirli sayıdaki emniyet personeline yüklendiği ve tüm önlemlerin bu personel tarafından alınabileceği beklentisindeki firmalar. * İhtiyaç duyulan her türlü emniyet. müteahhit personeli / işçilerinin. • Tüm ekipman. basınçlı kap ve benzeri donanımınperiyodik kontrolü. ® Aylık emniyet komitesi toplantılarının düzenlenmesi. kişisel koruyucu. testleri ve bakımı konusunda mühendislik / bakım-onarım faaliyetlerinin emniyetle yürütülebilmesi için yardımcı olmak. yangınla mücadele ve benzeri ekipman / cihaz / malzeme / teçhizat standardının belirlenmesi. İşçisinden en üst yöneticisine kadar tüm çalışanların desteği ve katılımı olmadan emniyetli / sağlıklı bir iş ortamının yaratılması. normal görevinin yanı sıra iş sağlığı. ilgili departmanlar ile sıkı haberleşme / ilişki içinde bulunmak.• Her türlü emniyet. yangınla mücadele ve benzeri ekipman / cihaz / malzeme / teçhizatın temini. 132 . bu malzeme ihtiyacının nitelik ve nicelik olarak saptanması. • * İSEÇ konularında firmayı temsil etmesi. emniyet sübabı. « * İSEÇ konularında çevre kuruluşlarla "iş birliği" imkanlarının yaratılması. Bu doğrultuda her kademedeki firma çalışanlarına yönelik ilk yardım kursları dahil "İSEÇ eğitim ihtiyaçlarının" belirlenmesi. * Arıtma sistemlerinin ıslahı ve kontrolü. stajyerlerin. geçici işçilerin. kişisel koruyucu. ® Yönetim tarafından belirlenecek "firma İSEÇ politikalarının" hazırlanması. cihaz.) ® Firma eğitim politikasının hazırlanmasına katkıda bulunmak. gerçekte son derece ciddi tehlikelerle karşı karşıyadırlar. ® Yönetim ve departman direktörleri tarafından yürütülen emniyet bilincinin ve emniyet performansının yükseltilmesine yönelik faaliyet ve kampanyaların desteklenmesi. makina.

inisiyatif kullanma becerilerine sahip • Yerel makamlar ve resmi daireler ile etkin ilişkiye girebilecek yapıda • İSEÇ konularında firmayı temsil edebilecek bilgi ve yetenekte • Liderlik vasıflarına sahip olduğuna. yönetmelik ve tüzükler konusunda bilgi sahibi • Müzakere becerisine sahip Hangi meslekler daha uy^ımdur ? Yukardan aşağıya önem sırasına göre. Elektrik Mühendisleri 133 . "Emniyet Danışmanlığı" görevi. bir iş yerinde herkes emniyetli çalışmakla ve emniyet kurallarına uymakla yükümlüdür. Kısa bir süre sonra emekli olacaklar veya kariyerinde yükselme umudu taşımayanlar. asla kişilerin kariyer planlamasında son nokta olmamalıdır. firma İSEÇ politikalarının ve hedeflerinin saptanması yönetimin başlıca görevleri arasındadır. ancak takım çalışmasının da yararına inanan • İlgili kanun. sır tutabilecek • Kendisini ve etrafindakileri motive edebilecek • Mücadeleci fakat kinci olmayan • Öğretme yeteneği olan ve öğretmeyi. Kimya Mühendisleri 3. emniyet performansının yükseltilmesinden herkes sorumludur. Maden Mühendisleri 4. insanları bilgilendirmeyi seven • Girişken • Yapıcı • İnsanların katılımını sağlayabilecek ve gelen öneri / fikirleri dinleyebilecek • Üretken • Karar verme. zaruri emniyet malzeme ve ekipmanının temini konusunda gerekli desteğin sağlanması. Makina Mühendisleri 2. kesinlikle bu göreve getirilmemelidir. gerekli eğitimlerin düzenlenmesi. Ne gibi Vasıflara sahip olmalıdır ? • İnsan üşkileri canlı. 1. Emniyet bilincinin gelişmesi. İnşaat Mühendisleri 5.Unutulmamalıdır ki. Dolayısıyla.

raporianması ve analizi • Kaza ağacı ve Kök analizleri • Atık türleri. zehirleyici kimyevi maddeler ve petrol ürünleri • Etkili sunuş becerileri • Temel trafik kuralları 134 . atık kontrolü (özellikle tehlikeli atıklar) ' ® Başlıca yanıcı. Excel.Bilmesi ve eğitim almış olması gereken konular: • Ürün yönetimi • Ergonomi • Stres yönetimi • İletişim becerileri • Müzakere becerileri • Yangınla mücadele teknikleri • İlk yardım ® PC kullanım bilgisi (Word. parlayıcı. Power Point) • Emniyetsiz hareketlerin gözlenmesi.

Gaz karışımına ilave edilen maddeler 2. Kontrol dışı yanma olayına da yangın adı verilir. Yanma ve alev türleri Kontrollü yanma ve patlama Homojen ve heterojen yanma Oksijen ya da hava ile yanma Ön karışımlı alev ve difuzyon alevi 135 .elektrik mühendisi. yangın teknikeri-itfaiyeci gibi meslek insanları yer almalıdır.Mal varlığı kayıplarının en aza indirilmesi Bu temel mantık bize.YANGIN VE ENDÜSTRİDE YANGIN GÜVENLİĞİ Serkan KÜÇÜK Kimya Mühendisi / NAVA Mühendislik Ltd.Hidrokarbon yapısı . Bu maksatla bazı açıklayıcı kavramlara kısaca göz atmakta fayda vardır.1. YANGIN GÜVENLİĞİ VE YAKLAŞIM MANTIĞI Yangın güvenliği ve yangınla mücadele konularında sahip olunması gereken temel mantık şu kriterlere dayanmalıdır: .1. Yangın güvenliğini sağlayacak ve yangınla mücadele edecek bu disiplinlerin öncelikle temel yanma bilgilerine ve yanma kimyasına yabancı olmamaları gerekmektedir. mimar-inşaat mühendisi. Yanma ve yangın Yamçı maddenin oksijen ile ısı altında ve belirli oranlarda birleşmesi sonucu meydana gelen kimyasal reaksiyona yanma denir.1. Bu eşgüdümde kimya mühendisi başta olmak üzere. 2. TEMEL YANMA VE YANGIN BİLGİLERİ 2. Şti.Basınç . 2.Yangının çıkma olasılığının en aza indirilmesi ve yangının çıktığı noktada tutulması .2.Sıcaklık .Can güvenliğinin azami oranda sağlanması ve sürdürülmesi . makina mühendisi. Yanma hızını etkileyen parametreler .0. 1.0. bir binanın tasarım aşamasından itibaren disiplinler arası eşgüdümün kaçınılmazlığını göstermektedir.petrol mühendisi.3.

60 C arasında 136 . Bu sınırların altında ya da üstünde yanma/patlama meydana gelmez.7. vibrasyon. Patlama Sürtme.2. Parlama noktası Parlayıcı sıvıların hava ile yanıcı bir karışım meydana getiren buhar çıkardıktan en düşük sıcaklık derecesidir.8 C'nin üstünde olan sıvılardır.8 C ve buhar basıncı 2.5.7. darbe.7. Tutuşma sıcaklığı Stokiometrik hava-yakıt karışımlarında.8 C ve kaynama noktası 37. sıvı ve gaz maddelerin fiziksel genleşme veya kimyasal reaksiyon sonucu.3 CI : Parlama noktası 22.6. 2. Parlayıcı sıvı Parlama noktası 37. Tutuşma-patlama limitleri Hava ya da oksijen ile karışım meydana getiren sıvı buharı ya da gazların yanabilmeleri/patlayabilmeleri için bulunmalan gereken aralıktır. 2.7.8 C üstünde veya eşit. ısı ve ışık etkisi altında stabil olmayan katı. aniden genleşme ve sıcaklık artışı meydana getirmelerine patlama denir. kaynama noktası 37.8 . kanşımın patlaması ya da yanması için gereken minimum sıcaklıktır.8 C'nin altında 2.8. Yanma noktası Yanıcı hava-yakıt karışım buhar ya da gazlanmn alevle temas etmeksizin kendiliğinden yandıkları sıcaklık derecesidir. BI 3. 2.8 C'nin üstünde veya eşit : Parlama noktası 22.1.4. 2.8 C'nin altında : Parlama noktası 22.3.2. 2.2.1.8.8 atm'in altında olan sıvılardır. Patlamada alev iletimi şok dalgalarıyla olur ve aynı zamanda gaz karışımı kimyasal bir reaksiyon ile yanar. 2. Al 3. Kendi aralarında üçe ayrılırlar. Tehlikeli (yanıcı) sıvılar Parlama noktası 37. Ali : Parlama noktası 37. 3.8 C ve kaynama noktası 37.

3. yarı mamul ve ürünlerin kimyasal yapısı. Elektrik Yangın riski elektrik enerjisinin kullanımına ve elektrikli cihazların niteliğine bağlı olarak artış gösterebilir.2.0. 14752 sayılı " Parlayıcı. kesme gibi ateşli işler özel bölümlerde yapılmalı. unsurlar kesinlikle ex-proof (patlama güvenlikli/alev geçirmez) olmalıdır. Endüstride yangına sebep olan faktörler 3. Ateşli işler Kaynak. patlayıcı ve tehlikeli kimyasal yoğunluğu Üretim ve labaratuvar alanlarında bulunan hammadde. Sigara Sigara ucundaki kor parçasının sahip olduğu 730-800 C sıcaklık sonucu yangın riskini arttıran önemli bir faktördür. depolama. bakım gibi işler mutlaka bir izin belgesine bağlanmalıdır.3.93.1. Elektrik enerjisi kesinlikle sağlıklı bir projeye göre tesis edilmeli ve kullanılmalıdır. Statik elektriğin yol açacağı tehlikelerden korunmak için çok sağlıklı ve yaygın bir koruma ve işletme topraklamasının yanı sıra bilinçli bir seyyar topraklama yapılmalıdır. ikmal alanları gibi yerlerde sigara içilmesi kesin olarak yasaklanmalı ve kontrol altında tutulabilecek sigara içme alanları belirlenmelidir. 3. Üretimin bir çok noktasında elektrikli cihaz. Yangın ve patlama tehlikesinin yoğun olarak bulunduğu ortamlarda çalışanlar anti statik ayakkabılar başta olmak üzere uygun koruyucu ekipmanla donatılmalıdır. 137 . Bill : Parlama noktası 60 . Havalandırma.3. montaj.2. Koruma ve işletme topraklaması çok sağlıklı tesis edilmelidir. nemlendirme ve seyyar topraklama uygulamaları sürekli olarak göz önünde bulundurulmalıdır.5. motor. Can ve mal güvenliğinin azami oranda sağlanmasına yönelik olarak. patlayıcı. Ateşli İş İzin Belgeleri düzenlerimeli ve uygulaması titizlikle sürdürülmelidir.8. armatür vb. 3.2. Kıvılcım ya da ark oluşması tehlikesi varsa elektrik iş iznine ek olarak.4 C veya üstünde 3. Üretim birimleri içinde elektrik ile ilgili tamirat. Parlayıcı. Statik elektrik Özellikle kimya sektörü için en önemli yangın riskini oluşturan unsurların başında statik elektrik gelir. 3. Ayrıca topraklama konusuna özel bir önem verilmelidir. nakliye. tehlikeli ve zararlı maddelerle çalışılan iş yerlerinde alınacak tedbirler hakkında tüzük" başta olmak üzere uluslararası standartlar dahil bu sektörlerde titizlikle uygulanmalıdır.8.4 C arasında : Parlama noktası 93. ateşli iş izin belgesi düzenlenmelidir. Üretim. aksi durumlarda tüm ateşli işlerin gerçekleştirilmesi özel kurallara bağlanmalıdır. Fabrikadaki değişiklikler ve gelişmeler de bu projeye uygunluk göstermelidir. yağunluğu ve çeşitliliğinden ötürü bazı sektörlerin potansiyel olarak yangın riski yüksektir. AIII 2.4.

Bu araçlar fabrika girişinden itibaren bir kontrol listesi ile gözlem altına alınmalı ve ikmal sistemlerinin sızdırmazlık başta olmak üzere durumu kontrol edilmelidir.6. Böyle durumlarda iş güvenliği/yangın güvenliği mühendisleri ya da ateşli işler nezaretçileri muhakkak fabrikada bulunmak ve gerekli önlemleri almak zorundadırlar. parlayıcı ve patlayıcı kimyasalların depolandığı tankiann bulunduğu alanlar da yangın riski yüksek olan bölgelerdir.3. 138 . Bunun önüne geçmenin en etkili yolu da insan gücünün doğru yöntemlerle eğitilmesidir. Bakım onarım dönemleri Fabrikaların üretime ara verip bakım onarıma girdikleri dönemlerde irili ufaklı bir çok yangın çıkmaktadır.11. doğalgaz ve motorin gibi yakıtların depolandığı ve kullanıldığı bu alanlar yangın güvenliği açısından sürekli izlenmeli ve bu alanlar ilgili standartlara göre tesis edilmelidir. Bu depolama tankları fabrikanın üretim.10.9. 3. 3.7. Ciddi bir yangın ve patlama riski oluşturan yıldırıma karşı başta paratoner olmak üzere tüm güvenlik önlemleri alınmalıdır. Yıldırım Yanıcı madde tankları ve binalar yıldırım düşme riskini her zaman taşırlar. 3. Temizlik ve düzenli çalışma eksikliği İş yeri ortamı sürekli olarak temiz tutulmalı. 3. Tüm işçiler düzenli çalışma alışkanlığını yerleştirecek bilince eriştirilmeli ve sonrasında bu uygulama gerekli kontrol listeleri ile denetlenmelidir. İnsan kaynaklı hatalar İnsanlann bilinçsiz ve özensiz davranışlarından ötürü bir çok yangın çıkmaktadır. 3.8. Kazan daireleri ve yakıtlar LPG. İkmal yapacak araçlar ve personel her türlü güvenlik önlemini almak zorundadır. atıklar. yardımcı işletmeler. Tehlikeli madde ikmali Üretim için gerekli olan yanıcı. muhtelif dökülme sızmalar tehlike yaratmadan ortadan kaldınlmalıdır. idari ve sosyal alanlarından ayrı ve güvenlikli bir bölgede konumlandırılmalıdır.

Gizli bölmeler .2. Bu konuya yaklaşımın ilk başlaması gereken yer de proje masasıdır.0.Duman ve alev engelleyici kapılar Merdiven boşlukları Mekanik ve elektirik tesisatına ilişkin şaftlar . kaplamalar.Koruyucu malzemeler ve sınıflandırılmaları . yangın güvenliği bir çok meslek disiplinini ilgilendiren bir konudur. can ve mal güvenliğine yönelik şu kriterleri de çok iyi değerlendirmesi gerekir: Yapının konumu . ahşap malzeme Bu başlıkları genellemek gerekirse mimar tasarladığı yapıda yangının yayılmasını engelleyecek bir tasarım yapmak ve uygulama aşamasında da buna uygun malzeme kullanmak durumundadır.Güvenlik ve boşluklar .Çıkışlar Koridorlar ve merdivenler .Çatı ve tavan .Kapılar.Yangın araçlarının yaklaşım durumu . 4.Çatı ışıklandırması . Su kaynakları Tesisler büyüklüklerine bağlı olarak değişen miktarlarda yeterli su kaynağına sahip olmak zorundadır.Duman tahliye sistemleri .Kaçış genişliği .Havalandırma . YANGIN GÜVENLİĞİ VE YANGINLA MÜCADELE UNSURLARI 4. Yangın hattını besleyen kaynak veya kaynaklar su akışı varken en kritik noktada statik 139 . Bina tasarımı aşamasında yangın güvenliği Başta da belirttiğimiz gibi. Bir mimar tasarladığı yapıyı kullanım amacından.1.Yapının korunması .4. Bu amaçla endüstriyel üretim süreçleri hakkında bilgi sahibi olması gereken mimarın. Kaçış tahliye ve kurtarmaya uygun tasarlanmış bir yapı yangın esnasında büyük avantajlar taşıyacaktır.Özel tehlike alanları .Yapının şekli ve düzenlenmesi Bölümler ve kompartımanlar ile bunların duvarları . can ve mal güvenliğinin sağlanmasına yönelik önlemlerden bağımsız düşünemez.

basıncı en az 6 bar'ı sağlayacak ve dakikada 500 İt debiyi 30 dakika süre ile karşılayacak kapasitede olmalıdır. kullanım kolaylığı olanlar (6 kg) tercih edilmeli. etkin bir söndürme sağlamak ve insan faktöründen kaynaklanan eksiklikleri aşmak için otomatik söndürme sistemleri yaygınlaştırılmalı.3. Kuru boru sistemleri dışında bütün yangın boru sistemlerinde kullanılabilecek en az bir güvenilir su kaynağı bulunmalıdır.insan gücüne dayanan manuel sistem ve cihazlarla desteklenmelidir. Fabrika sahasında ihtiyaca uygun noktalara en az 4" hidrant hattı kurulmalıdır. Bu pompa grubundaki tüm pompaların yangınla mücadele için üretilmiş yangın pompaları olmaları ve bu konudaki uluslararası standartlara uygun olmaları gerekmektedir. 4. Zamanı verimli kullanmak. Ayrıca yoğun duman beraberinde alevi taşımasa dahi insanlar üzerinde büyük bir panik yaratmakta ve her açıdan etkin bir mücadeleyi zorlaştırmaktadır.5. TSE belgeli cihazlar güvenilir ve servis/bakım desteği güçlü olan bir firmadan alınmalıdır. tetik mekanizmalı. Uzun mesafelere su ve köpük atışı yapabilen su topları/monitörler de boya sektöründe yangın güvenliğimn önemli ekipmanlarındandır ve her fabrikada yeter sayıda bulundurulmak zorundadır. 4. Su basmçlandırma sistemleri Yangını söndürme ve yayılmasını önleme aşamasında en önemli unsur. yanıcı yanma ürünleri ve diğer partiküller ile yangının yayılmasını kolaylaştırmasının yanı sıra insan sağlığı üzerindeki olumsuz etkileri ve görüş mesafesini daraltarak insan ve mal tahliyesini engelleyen yapısı nedeniyle özel önlem alınması gereken bir faktördür. Ancak çoğu sektörde kaynak sayısının birden fazla olması güvenlik açısından önemli bir avantaj teşkil eder. Ancak otomatik sistemler bütünsel bir yaklaşım içinde. Elektrikli. 4.5" ile yangın hortumlarına çıkış alınmalıdır. Fiktif depo. Köpüklü otomatik söndürme sistemleri kritik sektörlerde daha etkili bir mücadele unsuru olarak değerlendirilmelidir. Yangınlarda bir çok insan duman yoğunluğu yüzünden hayatını kaybetmektedir. nakliye platformları otomatik köpüklü söndürme sistemi ile korunması gereken noktalar olarak öne çıkmaktadır. mamul depo. Ayrıca bina içlerinde kesinlikle yuvarlak makaralı hortumlar kullanılmalı varsa yassı hortumlar değiştirilmelidir. Yangın söndürme sistem ve cihazları Yangın çıktıktan sonra asıl mücadelenin yapılacağı tüm sistem ve cihazlar bu başlık altında kısaca genellenmiştir. Bu amaçla dumanı bina ya 140 . Duman tahliye sistemleri Duman. beraberinde yükseldiği ısı.4. Bu kaynaklardan en az birisi diğerleri devreye girene kadar yeterli suyu sağlamalıdır. ancak sistem seçiminde çok hassas davranılmalıdır. yangının etkisiz hale getirilmesinde çok önemli bir işleve sahiptir. içten basınçlı ve test edilebilir manometreli. Tüm otomatik ve manuel sistemler seyyar söndürme cihazları ile de desteklenmelidir. hammadde depoları.5" yangın suyu hattı bulunmalı ve buradan 1-1. Bu cihazların da seçiminde çok hassas davranılmalı. Bina içlerinde en az 2. solvent/alkol tank sahaları. genel enerji kaynaklarından bağımsız olarak çalışabilen ve her hortumun ucunda en az 6 bar basınç sağlayabilecek kapasitede bir pompa grubunun varlığıdır. yekpare gövdeli. dizel ve jokey pompalardan oluşan böyle bir set.

ahşap gibi taşıyıcı konstürüksiyonların yangına dayanıklı malzeme ile korunmaya alınması yangın yayılımına karşı alınması gereken temel önlemlerin başında gelmektedir.7. Bölümlerin özelliğine göre duman. 4. çelik. Piyasada bu işi yapan bir çok firma olması ve marka çeşitliliği. Bina içinde bölümler arasında yayılmayı önleyecek düşey yangın bölmeleri. ihbar ve anons sistemleri Konumuz ile ilgili olarak göz önünde bulundurulması gereken en önemli kriterlerden biri zamandır. tavana. Özellikle kaçış yollarında. çıkış kapılarında. sistem seçiminde teknik destek. servis. Buralardan yayılan duman ve ısı yangının kısa sürede tüm bölümlere sıçramasını kolaylaştırmaktadır. Yangın kondüksiyon. enerjinin kesilmesi ile daha da büyümekte ve aslında gereksiz bir çok yaralanma ve ölüme sebep olmaktadır. yangın 141 . atrium ve çatılara yerleştirilecek duman tahliye bacaları. elektirik tesisatlarına uygulanacak yangına dayanıklı kablo kanalları. çatı araları. Bu amaçla yangını erken algılamak ve bu algılamayı gerekli biçimde ihbar etmek son derece önemlidir. aydınlık boşlukları. Depolar ya da üretim alanları gibi büyük hacimlerde dumanın yayılmasını önlemek için. demir. Ateşin bir yerden diğer bölüme atlamasını kolaylaştıran bu özelliklerinin mimari tasarım aşamasından itibaren göz önünde tutulup önlem alınması kaçınılmazdır. Zaman iyi değerlendirilmeyip. kanallara yerleştirilecek yangın damperleri. tavandan sarkan yangın bölmeleri de gereklidir. havalandırma ve klima kanalları. yönlendirilmesinde çok önemli bir işlevi olan genel anons sistemleri de fabrikalar için gerekli bir unsurdur. ısı ya da aleve duyarlı erken algılama sistemleri tesis edilirken özellikle analog adreslenebilir tipte entegre bir sistem seçilmesine dikkat edilmelidir. ticari güvenilirlilik de deneyim gibi kriterleri ön plana çıkarmaktadır. Endüstride etkili bir güvenlik önlemi olan duman tahliye sistemleri otomatik ya da manuel olarak çalışabilmekte ve binanın özellikleri/boyutları dikkate alınarak üretilebilmektedir. Genellikle de merdiven. yangına geç müdahale edildiğinde tehlike çoğunlukla önemli boyutlara ulaşmaktadır. kendiliğinden ışık yayan akülü tip acil aydınlatma armatürleri ve aynı mantıkla üretilen yönlendirme üniteleri etkili ve vazgeçilmez güvenlik önlemlerindendir.da bir hacim içine yayılmadan dışarı atan duman bacaları/duman tahliye sistemleri kullanılmalıdır. Algılama. pencereler gibi risk oranı yüksek yerler gerekli önlemler alınmadan kullanılmaktadır. yangın perdeleri.8. Acil aydınlatma ve yönlendirme sistemleri Bir yangın esnasında meydana gelen panik. Bu konuda en büyük riski oluşturan bina içi şaftların yatay ve dikey olarak çok iyi yalıtılması gerekmektedir.6. Ayrıca tüm fabrika sahasına hitabeden ve insanların uyarılıp. 4. Yalıtım ve yayılma Bir yangının büyümesinin ve verdiği zararın artmasını engellemenin en etkili yolu sağlıklı bir yalıtım uygulamasından geçer. asansör. Jeneratörün de devre dışı kaldığı ya da hem yangın södürme hem de aydınlatmaya yetecek güçte yedeklenmediği durumlarda. 4. konveksiyon ve radyasyon adı verilen üç değişik ısı iletimi ile yayılır.

Balta . Ayrıca. 4. yangın battaniyesinden seyyar söndürücülere kadar ilgili malzemeler bulunmalıdır. Floresan. Bu malzeme ve ekipmanlar alınırken fiyat kesinlikle önemli bir kriter olamaz. günümüzde işlevselliğinin yanı sıra estetiği bozmayacak biçimde de tasarlanmaktadır. daha etkin olarak kullanılması amacıyla kaliteli ve işlevsel malzeme ile donatılması gerekmektedir. kazan dairelerinin bulunduğu alanlarda bulunması gereken bu üniteler. bağımsız akülü acil aydınlatmaları. duman yayılımını engelleyecek sistemlerin ya da duman bacalarının olmasına özel önem verilmelidir. Bina içinde ve dışında konumlandırılan yangın merdivenlerinin kendilerine ait bir alanları.11. yangına dayanıklı duvarları. Genel olarak bakıldığında fabrikanın gerekli tüm birimlerinde hortumdan lansa. Bu sistemdeki temel mantık. Kaçış yollarının aydınlatma ve yönlendirmesi de yukarıda açıklanan özelliklere sahip olmalıdır. Fabrika binaları tek kattan yüksek olduğu durumlarda kaçış yollarını tamamlayan en önemli unsur yangın merdivenleridir. Kaçış yolu üzerindeki kapılar yandan menteşeli. toplanma alanlarında. Bu alanlara kaçışı engelleyici hiç bir şey konulmamalı. 4. Bu merdivenlerin dönel tipte yapılmasından özellikle kaçınılmalıdır. Koruyucu malzeme/ekipman ve yangın istasyonları Yangınla mücadelede insan faktörünün.Kanca 142 .merdivenlerinde.9 Kaçış yolları ve yangın merdivenleri Kaçış yolu tanımından bir binanın her hangi bir noktasından yer seviyesindeki güvenlikli alana kadar devamlı ve engellenmemiş alanlar anlaşılmalıdır. Fabrika bünyesindeki tek katlı yapılarda alanın büyüklüğüne bağlı olarak değişmekle birlikte.10. yangına en az 30 dakika dayanıklı ve alev kesici. panik barlı ve kaçış yönüne doğru açılır şekilde monte edilmelidir. Bunun için kurulacak sistemlerden. yangın esnasında meydana gelen yoğun dumanın görüş alanını kısıtlayıp acil aydınlatmaları etkisiz hale getireceği ve acil aydınlatma uygulanamayan yerlere ulaşmak olarak kurulmuştur. duman birikimine veya buzlanmaya karşı alınmış önlemleri. Ayrıca bekçi tur sistemleri gibi güvenlik personelinin çalışma yöntemlerini belirleyen sistemler. kaçış yönüne açılan kapıları olmalıdır. Bir yangın istasyonunda kabaca şu malzemeler bulunmalıdır: . yangın pompalarının. Ancak özellikle riskin fazla olduğu bölümlerde yangın istasyonu adını verdiğimiz birimler kurulmalıdır. tungsten ya da gün ışığım absorblayan bu sistemdeki plakalar elektirik enerjisi kesildiğinde kendiliğinden ışıma yapmaya başlamakta ve güvenli bir yönlendirme yapmaktadır. yangın güvenliği ve yangınla mücadelenin bir bütünsellik taşıması gerektiğini belirttiğimiz yukarıdaki satırları destekleyen başka yönlendirme üniteleri de bir çok gelişmiş ülkede zorunlu olarak uygulanmaktadır. biri korunmamış da olsa en az iki farklı kaçış yolu düzenlenmelidir. yangın riski yüksek bölgelerde de değerlendirilmelidir. 4. alınacak en ufak kişisel koruyucu ekipmana kadar malzeme şartnameleri bir danışman nezdinde oluşturulmalıdır. yangın güvenliği açısından da değerlendirilmeli ve boya fabrikalarında kritik olan insan olmadığı zamanlarda kamera ile de izlenmelidir. Görüntülü güvenlik ve genel güvenlik uygulamaları Daha ziyade fiziki güvenlik amacıyla kullanılan görüntülü güvenlik sistemleri.

5. Bu amaçla teorik ve pratik eğitim birlikte düşünülür. 5. Eğitim programının özet başlıkları aşağıda yer almaktadır. Teorik eğitim Yaşanmış olayların hatırlanması ve katılımın gerçekleştirilmesi Kişinin psikolojik olarak eğitim almaya hazır hale getirilmesi Sosyal ve kişisel yaşamdaki yangın riskleri Güvenlik kavramının bilince yerleştirilmesi Temel yangın kimyası ve bilgisi - 143 . bilimsel ve teknik yönü ile birlikte psikolojik boyutu ağırlık kazanan çok önemli bir alandır.- - - Kazma Kürek Kova Tornavida El feneri Yedek pil Yangın battaniyesi Yangına dayanıklı kıyafet İtfaiyeci çizmesi İtfaiyeci bareti İtfaiyeci eldiveni Yeterli sayıda yassı hortum Kumandalı jet/sprey atı yapabilen lans Yedek rakor Adaptör Rakor anahtarı Solunum cihazı Minimum 25 kg köpük Köpük oranlayıcısı Köpük lansı İlk yardım seti Portatif sedye Reflektör Güvenlik bandı Acil ışık çubuktan Megafon Halat 50 m arabalı hortum (İstasyon yanında) .0. Yangın eğitimi de. yaygın olarak yapıla geldiği gibi bir tavada yakıt söndürmenin çok ötesinde. Eğitimlerin temel hedeflerinden biri SOĞUKKANLILIK SAĞLAMA ve BİLİNÇ KAZANDIRMAKTIR.1. YANGIN EĞİTİMİ Yangın ve iş güvenliğinde sistemlere ve malzemelere ne kadar yatırım yapılırsa yapılsın insan faktörü eğitilmediği sürece tüm çabalar eksik kalacaktır.

3. mekanik. 5. 144 . Çekirdek kadro : Üretim. kurtarma ve tahliye yapabilecek 2 grup saptanır. Eğitim alacak gruplar Bir iş yerinde yangın. Bu kadro bilimsel. güvenlik.) Malzemelerin tanıtılması Motivasyon arttırıcı yarışma ve oyunlar . Bu grup 4-6 ay sonra 8 saatlik ileri teorik ve pratik bir eğitimden daha geçirilir ve işletmenin acil durum eylem planlarının geliştirilmesine hazır hale getirilir.2. insan kaynakları gibi alanlarda yönetici ve sorumlu olarak çalışan personelden oluşur. iş yerlerindeki riskler ve önlemler ile organizasyona yönelik 8 saatlik teorik eğitimden geçirilir. 5. patlama vb.- Ateşli işlerde dikkat edilmesi gereken kuralllar Parlama. Temel yangın kimyası.olaylara yönelik hareket edecek ve sağlıklı biçimde müdahale. deprem.1.2. 5. yadımcı işletmelerde çalışan kazancı. Personel kadrosu : Yukarıdaki 2 grup dışında kalan mavi ve beyaz yakalı tüm personeli kapsar. pompacı vb işçiler ile üretimde çalışan işçilerin bir kısmını kapsar.Kontrollü yangın çıkarılması ve söndürülmesi . Aktif kadro : Çekirdek kadronun emri altında çalışan ustabaşı. Bunun dışındaki grup genel bir bilgilendirme ve soğukkanlılık / bilinç kazandırma eğitiminden geçirilir. Bu eğitim yılda 1 defa tekrarlanır. yardımcı işletmeler. patlama bilgileri ve kuruluşa özel risklerin açıklanması Gazlar ve tehlikeli kimyasallar ile ilgili bilgilendirme Elektrik ve yangın ilişkisinin açıklanması Yangın Güvenliği ve iş güvenliğine yönelik yaklaşım Önlem ve sistemler Organizasyonun önemi ve organizasyon yöntemleri İlkyardım ve müdahale 5. enerji. formen. sabotaj. tahliye yöntemleri.Yangın güvenlik sistem ve seyyar cihazların kullanılması İşyerinin risk analizinin gerçekleştirilmesi Değerlendirme ve anket 5. işletme koşullarında olası kazalara yönelik senaryolar eşliğinde organizasyonun sağlanmasına ağırlık verilen bir tatbikattan geçirilir. Pratik eğitim Sınıf içi modellemeli organizasyon problemleri Açık alanda tatbikat öncesi spor . teknik ve psikolojik yönü daha ağır basan 8 saatlik teorik eğitimden geçirildikten sonra.3.3. sel. Çekirdek kadro ile benzer ancak tatbiki yanı daha ağır basan bir eğitimden geçirildikten sonra 4 ayda bir tabiki periyodik eğitimden geçirilir. olağanüstü durumlarda davranış psikolojisi.3.3.

Lojistik destek çalışmalarının belirlenmesi Olay sonrası personel takip ve hasar tespit raporlama yöntemlerinin ve sorumluların belirlenmesi Basın ile ilişkilerin organize edilmesi Acil Durumun geçirdiği safhaların açıklanması . savaş ve büyük doğal afetlerde hareket şekli Gelişen teknoloji ve üretim şekline göre yönetmeliğin yenilenmesi 145 . faktörler hakkında ayrıntılı bilgi içerir. periyodik kontrollü işleri tanımlar taşeronların uymaları gereken kuralları tanımlar ve taahhüt altına alır.Teorik ve pratik eğitim programlarının tanımı ve uygulama yöntemleri. kurtarma ve ilgili kurumlarla organizasyon faaliyetlerinin sağlıklı bir şekilde yürütülmesini sağlamak ve kuruluşu olağanüstü durumlara hazırlamaktır.Yangına sebep olan faktörler Vaziyet planları ve yangın güvenlik sistemlerinin bu planlara işlenmesi Çekirdek kadronun oluşturulması Periyodik bakım onarım formlarının hazırlanması Ateşli iş izin belgelerinin hazırlanması . deprem. Yönetmelik Yangın Güvenliği alanında yapılan çalışmaların son noktasıdır ve kısaca şu başlıklardan oluşur.Temel Yangın bilgisi . koruma.0. yangın ve iş güvenliği açısından gerekli formları düzenler.Acil Durumun tanımlanması .Acil Durum Masasının oluşturulması . . Acil Durum Eylem Planları özetle aşağıdaki başlıklardan oluşur: .0.Dışarıdan gelen yardım unsurlarının organizasyonu . ÖZEL YANGIN YÖNETMELİĞİ Bu yönetmelik yangın ve yangına sebep olan. sel vb olaylar karşısında müdahale.Çevre kuruluşlarla yangınla mücadele planlarının hazırlanmasına yönelik organizasyon .Acil Durum müdahale organizasyonunun gerçekleştirilmesi Müdahale grupları ve sorumlularının tespit edilmesi. yetki ve sorumluluklarının belirlenmesi . ACİL DURUM EYLEM PLANLARI Bu planların amacı yangın. haberleşme.Acil Durum haberleşme organizasyonunun oluşturulması Kaçış ve tahliye yollarının belirlenmesi Toplanma bölgelerinin belirlenmesi . görev yetki ve sorumluluklarının belirlenmesi .En yakın itfaiye kuruluşuyla koordinasyonun ve teknik yardım koşullarının belirlenmesi .Acil Durumlara yönelik örnek senaryoların oluşturulması Acil Durum tahliye ve müdahale tatbikatlarının yöntem ve zamanlarının belirlenmesi 7. .Acil Durum Masası görev.6.İşçi sağlığı ve iş güvenliği ile ilgili faaliyet ve yasal zorunluluklar Sivil savunma.Koordineli çalışılması gereken kurumların tespit edilmesi .

Kadırgan Neşet. Dr. Boya sektörü bu konularda serbest çalışan ve danışmanlık yapan kimya mühendislerinin birikiminden yaralanmalı ve güvenli üretim koşullarını bütünsel bir mantık içerisinde gerçekleştirmelidir. Prof.1973 / 14752 sayılı "Parlayıcı. . Prof.12. " Flammable and combustible liquids" 146 ..Kadırgan Neşet." KMO İşçi sağlığı ve iş güvenliği okulu-II ._ . tehlikeli ve zararlı maddelerle çalışılan işyerlerinde alınacak tedbirler hakkında tüzük" Küçük Serkan : "Çok boyutlu bir sorun:Yangın" Arredamento Mimarlık Dergisi Sayı 109/1998 Küçük Serkan : "Otelcilerin korkulu rüyası: Yangın" Gastronomi Dergisi Sayı 27/1999-10-23 NFPA 30. :"Yanıcı ve patlayıcı gazların isçi sağlığı ve iş güvenliği açısından yarattığı sorunlar. SONUÇ Sonuç olarak ortaya çıkan durum. :" Yangın ve patlamalarla ilgili genel bilgiter" KMO Yangın okulu ders notlan .. Kaynaklar: ...1994 İstanbul Büyükşehir Belediyesi Yangından Korunma Yönetmelikleri 24. .0.8. Dr. endüstride yangın güvenliği ve yangınla mücadele konularının önemini ortaya koymakta ve kimya mühendisliği disiplininin konuyla yakın ilgisini göstermektedir.1997 . patlayıcı.

İOSB' lerinin çalışmalarını destekleyici ve denetleyici rol üstlenecek. Çalışma süresi günlük yaşam içinde uzun bir zaman kaplamaktadır. Çalışma. teknolojik gelişmeye paralel olarak özellikle işyerlerinde sağlık ve güvenlikleriyle ilgili sorunlarla karşılaşmışlardır (2). kendilerine uygun bir sağlık hizmeti geliştirip uygulamaya çalışır. işverenlerin maddi katılımları ile faaliyet gösteren İşyeri Ortak Sağlık Birimleri kurulmaya başlanmıştır. kaybedince değerini anladığımız en önemli niteliğimizdir (2). özellikle organize sanayi sitelerinde örgütlenen. Son yıllarda küçük ölçekli işletmeler daha çok küçük ve organize sanayi sitelerinde örgütlenmektedir. İlk çağlardan günümüze dek yaşadıkları zaman diliminin sağladığı olanaklar doğrultusunda çalışan insanlar. sanayileşme süreci içinde. Bunların bazılarında. 48 işletme İOSB' ne üyedir. işyeri hekimlik hizmeti alan ve almayan 164 işletmedeki işyeri sorumluları ve bu işletmelerden tabakalı rasgele örnekleme metodu ile seçilen 314 çalışanla işyeri hekimlik hizmetleri değerlendirilmiştir. işveren ve işçi temsilcilerinin aktif görev yapacakları.KÜÇÜK ÖLÇEKLİ İŞLETMELERDE İŞYERİ HEKİMLİK HİZMETLERİ Dr. işyeri hekimlik Mzmetinin işvereni ve çalışanları memnun ettiği. İşyeri hekimlik hizmeti almayanlar beklentileri doğrultusunda tedavi ve ilkyardım hizmetleri almaktadır. işletmelerin % 48. metal ve diğer işkolu başlığı altında toplanmış olup. üzerinde duyarlılıkla durulması. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) tarafından da ele alınmıştır. İşletmelerin işyeri hekimi bulundurma zorunluluğu olmadığı gözlenmiştir. İOSB. "Endüstri Devrimi"ni izleyerek. Sağlık. Koruyucu hekimlik hizmetlerinin düzeyi düşük bulunmuştur.8' i metal işkolunda faaliyet göstermektedir. Küme örnekleme yöntemi ile seçilen Doğu Sanayi Sitesi' de faal 195 işletmeden araştırmaya katılan. 18. ilkyardım ve periyodik muayene hizmeti almıştır. Çalışmamızda. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) ve Uluslararası Çalışma Örgütü (İLO) kurdukları ortak çalışma grupları 147 . koruyucu hekimlik hizmetlerine ağırlık verilmesi gerekmektedir. sağlığı olumsuz etkileyen faktörler olarak önem kazandığında. görev ve yetkileri ile yapısı mevcut yasal düzenlemelerden farklı olmayan İşyeri Ortak İşçi Sağlığı İş Güvenliği Kurulu' nun (İOİSİGK) oluşturulması yasalarla zorunlu kılınmalıdır. İş sağlığı konusu. Toplum Hekimliği Uygulama ve Araştırma Merkezi / Cerrahpaşa Tıp Fakültesi Ülkemizde kendi işini kurma eğiliminin artması ile küçük ölçekli işyerlerinin sayısı giderek artmaktadır. Yeşim Altmtepe İÜ. Sanayi sitelerinin içinde. insanın bir sonuç elde etmek için gösterdiği çabadır. Ancak nitelikli. "İş Sağlığı "alanında gelişmeler başlamıştır (2).yy'dan itibaren. İşyeri hekimlik hizmeti alan işletmeler İOSB ve İşyeri Sağlık Birimi' nden öncelikle tedavi. kısıtlı ekonomik kaynaklan olan küçük işletmeler için en uygun işyeri hekimlik hizmet modelidir. geliştirilmesi. Bunu gören toplumlar daha hızlı gelişmek ve güçlenmek için. Üye olmayan 55 işletmeden 31' i İOSB' den kendi istekleri doğrultusunda ücret karşılığı sadece özel sağlık hizmeti almaktadır. ancak halen kıymetini henüz tam olarak bilmediğimiz. daha üstün bir düzeye getirilmesi için çareler aranan. bozulmasının önlenmesi gereken. Başlangıçta göz ardı edilen çalışma hayatının getirdiği bu sorunlar. Sağlığını kaybedenler ve sağlık sorunlarını çözememiş toplumlar sağlıksız olmanın olumsuz koşullarını yaşamak zorunda kalırlar. kimya. Araştırmaya katılan işletmeler tekstil. hizmetin niteliğinin arttığı oranda memnuniyet düzeyinin yükseldiği saptanmıştır. 164 işletmenin birinde İşyeri Sağlık Birimi kururmuştur.

Tüm bu çalışmaların ışığında. Toplumun büyük bir kesimini oluşturan çalışanların sağlıklarının korunması. 3. maddesidir. çalışanların sağlıklılıklarının devamı için işyerlerinde alınması öngörülen bir dizi güvenlik önlemlerini içerir (20). çalışanların sağlığını da kapsamaktadır. sağlık güvencesinin başarılması için yaşamsal öneme sahiptir. Ülkelerin ekonomik. Yurdumuzda iş sağlığı konusunda en önemli kanun 1930 tarihli Umumi Hıfsısıhha Kanunu' dur.ile iş sağlığı alanındaki sorunlara çözüm yolları belirlemişlerdir. 4. "Mesleki faaliyetlerde bedeni yönden zarar veren ve maddi değerleri yıpratan olayların önlenmesi" olarak tanımlanan iş güvenliği. Bilim ve tekniğin hızla ilerlemesi. çağdaş sağlık anlayışı içinde "2000 Yılında Herkese Sağlık" ilkesi. Zira korunması gereken iş değil. hızlı ve gelişmiş makinelerin kullanıma girmesiyle yaygınlaşan iş kazalarını önlemek amacı ile iş güvenliği kavramı hızla önem kazanmıştır. Ana disiplini mühendislik dallarıdır. Bu kavram. DSÖ' nün de anayasasında yer alan. Ancak işyeri hekiminin iş güvenliği ile ilişkisi de kaçınılmazdır (20). iş hekimliği hizmetlerine ilişkin 180. asgari yorgunlukla optimal verim elde etmek. sorunlarını 148 . geliştirilmesi ve sürdürülmesi için yapılan ve yapılması planlanan. Ele alınan. İş güvenliği multidisipliner bir konudur. 2 örgüt kurdukları karma komisyon ile. politik ve kültürel farklılıkları gelişim sürecinin farklılığında önemli rol oynamaktadır. Sağlık güvencesi. "Sağlık Hakkı" tüm insan haklarının merkezindedir ve bunun tanınması. genel sağlık hizmetlerinden ayrı düşünülmesi mümkün değildir. İş sağlığını ilgilendiren en önemli hükmü. halletmiş diğer ülkelere oranla daha yavaş olmaktadır. Ekonominin zayıf olduğu. iş sağlığının gelişimi tüm dünya ülkelerinde aynı paralelliği göstermemiştir. Çalışanların sağlık kapasitelerini en yüksek düzeye çıkarmak.Çalışmanın olumsuz koşulları nedeni ile sağlığın bozulmasını önlemek. sağlıktır (16). Bu maddenin uygulanması işletmelerin küçük ve büyük oluşuna göre değişik nitelikte olmuştur (2). bilinen sağlık risklerinin denetlendiği iş ortamlarında çalışma hakkını da içerir (5).Her işçiyi fiziksel ve ruhsal yeteneklerine uygun işlerde çalıştırmak. iş sağlığının amaçlarını şöyle tanımlamışlardır: (2) 1. Yapılan iş ile işçi arasında uyum sağlayarak. kararsız politikaların hüküm sürdüğü bölgelerde iş sağlığı ve güvenliğinin gelişimi. 2. iş sağlığı ve iş güvenliği çalışmalarının. herkesin olası en yüksek fiziksel ve mental sağlık düzeyine erişebilmesini öngörür.

İş sağlığı hizmetleri çoğu Avrupa ülkesinde işverenler. 149 . Kamuoyunun ilgisinin işçilerin sağlığının korunması üzerinde yoğunlaşması. devamlı olarak en az elli işçi çalıştıran ve altı aydan fazla sürekli işlerin yapıldığı işyerlerinde. Hükümet yardımları bazı kuzey ülkelerinde ve İtalya' da yerel sağlık merkezleriyle sınırlıdır. Çoğu ülkede işverenler bu hizmetlere doğrudan kendileri bu kurumları oluşturarak veya dolaylı olarak bu hizmeti veren kurumlara ödeme yapmak yolu ile kaynak sağlamak durumundadır. maddesine göre de. yaklaşık 160 yıldır ayakta durmayı başarabilen uygulamalardan biri de. özellikle büyük işletme sahipleri için iş sağlığı hizmetlerini kurmak ve kullanmak yasalarca zorunlu kılınmıştır. Bu maddeye uygun olarak çıkarılmış bulunan İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Kurulları Hakkında Tüzüğü' n 2. onları iş güvenliği hizmetlerinin kontrollü bir şekilde işletmeye yerleştirilmesini olanaksızlaştırmaktadır. üretkenlik ve verimlilikte düşüşü engellediği gibi. "üretimde kesintilere". Oysa işverenlerin günü birlik üretim hesapları. dar görüşlü üretim zorlamaları. bunları kullandırmaya özendirmek. İş sağlığı hizmetlerinde görevlendirilecek personelin özellikleri ve eğitimi tanımlanmıştır. İş Kanunu' nun 6. maddesinde "Çalışma Bakanlığı' nca lüzum görülecek işyerlerinde işçi sağlığı ve iş güvenliği ile ilgili çalışmalarda bulunmak üzere birer "İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Kurulu kurulacağı" hükme bağlanmıştır. Böyle bir kurul ve programın olması işyeri hekimlerinin isteklerini yaptırabilmesi için bir fırsattır (24). sanılanın tersine uzun erimde.İş güvenliğinin en önemli konusu kişisel koruyucular ve uygulamalarıdır. Gerçekten de koruma çok daha önemli ve kolaydır. Üretimde kesintilerin önlenmesi. işyerlerinde koruyucu sağlık hizmetlerini yürütmek amacıyla hekim kullanımıdır. maddesi uyarınca sanayiden sayılan. İşverenler. Ancak bu yükümlülüğün küçük işletmeleri kapsamaması. İşçi sağlığı ve iş güvenliği kurullarında her iki meslek grubu da (işyeri hekimi ve iş güvenliği mühendisi) yer almaktadır. doğru ve etkin kullanımı öğreterek denetlemekle yükümlüdürler (20). Ülkemizde İş Kanunu' nun 76. her işveren bir İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği kurulu kurmakla yükümlüdür (23). Ama uzun yıllar işverenlerin önemli bölümünce olaya bu gözle bakılmamıştır. işyerlerinde oluşturulan iş sağlığı hizmet zincirinin başını çekmektedir (2. 12). Dünya deneyimine bakıldığında. Kısaca "işyeri hekimi" diye adlandırılan bu görevliler. Gelişmiş ülkelerde çalışma ortamının getirdiği risk. firmaların dış pazarlardaki rekabet gücünü ve giderek ülke düzeyindeki istihdam hacmini göreceli olarak olumlu yönde etkilemektedir. "üretkenlikte azalmaya yol açarlar. özellikleri önceden belirlenmiş bu kişisel koruyuculardan amaca uygun olanlarını seçerek çalışanlarına sağlamak. çalışanlarını işin zararlı etkilerinden koruyan. işverenler üzerinde tepki yaratmıştır. hastalığı oluşturmadan işyeri ortamında yok edilmeye çalışılır.

bölgesel sağlık birimleri tarafından desteklenen iş sağlığı ve güvenliği hizmetleridir. Ancak ekonomik nedenlerden dolayı Fransa. yada sosyal güvence enstitüleri tarafından sağlanmış birimlerdir (28). tıbbi gözetim. Kuzey Ayrupa'da daha fazla gelişmiştir. Bugün ülkemizde ise. mesleki ve çevresel hijyen. Yunanistan Portekiz ve İspanya'da ÎOSB'lerine hiç rastlanmamaktadır (28). akar suyu sağlanarak kolay temizlenir bir mekanda. Bu birleşik model. 6). yeterli ısıtılmış. İşyeri Ortak Sağlık Birimleri ve Halk Sağlığı Merkezleri Hizmetleri görülmektedir (28). Kuzey İtalya'da görülen bu modelin. iyi aydınlatılmış. işyerinde çalışan sayısı 50' yi aştığında kanunun belirttiği sürelerde işyeri hekimi. İşyeri Sağlık Birimleri (İSB). Birimin temizlik işleri için hademe görevlendirilir (2.Bir işverenin böyle bir hizmet birimini kurma zorunluluğu. mesleki sağlık ve güvenlik ile ilgili bilgisi bulunan personelin sayıca daha fazla olduğu ve önceliklerin koruyucu aktivitelere ve tehlikeleri değerlendirmeye verildiği hizmetlerin sunulduğu birimlerdir. ulusal sağlık hizmetleri reformundan itibaren oluşturulan. İSB. kolay ulaşılabilir. personelin daha çok tam gün çalıştığı. İOSB'leri birbirinden farklı iş kollarında daha yaygındır. 150 . İşyeri Ortak Sağlık Birimleri (İOSB). iyi havalandırılmış. içinde sağlık hizmetlerini de barındırdığı ve ülke içinde yaygmlaşmadığı gözlenmektedir (28). risklerin değerlendirilmesi ve düzenleyici faaliyetten oluşmaktadır. 50' den fazla işçi çalıştırılan işyerlerinde işveren İSB kurmakla yükümlüdür. 50-200 işçi çalıştıran işyerlerinde ayrıca bir sağlık memuru >yada hemşire. işkoluna ve hatta olası risk faktörlerine bağlıdır (28). 1000' den fazla işçi çalıştıran işyerlerinde her 1000 İşçi için 1 hemşire eklenir. AB'ne bağlı ülkelerde konu ile ilgili olarak İşyeri Sağlık Birimleri. Avrupa'da bu hizmetler tek tiptir. çalışacak personelin özellikleri ve işyerinde bulunma süreleri ile ilgili maddeler ülkeden ülkeye değişmekle birlikte işletmenin büyüklüğüne. araç-gereç ve ekipmanı işverence yeter sayıda sağlanmış olarak kurulur (6). Bu birimde. Halk Sağlığı Merkezleri Hizmetleri. DSÖ'nün incelemesi sonucunda Avrupa'da işyeri hekimlik hizmeti veren çok sayıda birbirinden farklı model ve örnekleri bulunduğu görülmüştür. 2001000 çalışanı olan işyerlerinde 2 sağlık memuru veya hemşire görevlendirilir. DSÖ tarafından da tanımlandığı gibi belli sayıda işletme tarafından ortaklaşa örgütlenen. Danimarka ve Hollanda'daki eğilimlerin İSB'lerinin azalması yönünde olduğu görülmektedir (28). 1000' den fazla işçi çalıştıran işyerlerinde tam süreli hekim bulunur ve sağlık biriminde bir sekreter görevlendirilir.

maddesi.maddesi. Bu gibi hallerde kurma ve işletme masrafları kişi başına düşen masraf üzerinden ortaklaşa karşılanır (2. 6. 7. Bu gereksinimle. 6. İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğü 91. 10): 1. işyeri dışı kuruluşlarla ilgili görevler 1) İşyeri hekiminin tıbbi görevleri 10 alt başlıkta toplanır: .180. bir işyeri hekimiyle anlaşmaktadırlar. 6. İşyeri Hekiminin Çalışma Şartları ile Görev ve Yetkileri Hakkında Yönetmelik ) (2. özellikle küçük ve orta ölçekli işletmelerin kümelendiği sanayi sitelerinde işverenler ortak olarak. İşyeri hekininin hekimlik hizmet alanı.İşyeri hekiminin tıbbi-teknik görevleri 3. Sürekli olarak en az 50 işçi çalıştıran işyerlerinde işverenin işyeri hekimi bulundurma zorunluluğu vardır (U.İnceleme-araştırma.Kayıt ve istatistik görevleri 4. 10). İşyeri hekimi mesleksel statüsü olan bir işçidir ve iş yasası hükümlerine göre çahşır (10).H. 10. işyeri hekimlik hizmetleri için tamgün süreli bir hekim çalıştırmak zorundadırlar (İşyeri Hekiminin Çalışma Şartları ile Görev ve Yetkileri Hakkında Yönetmelik) (2.İşyeri hekiminin tıbbı görevleri 2. Sosyal Sigortalar Kanunu 114.maddesi ile koruyucu hekimlik hizmetleri olarak belirlenmiştir.50' den az işçi çalıştıran işyerleri ise mevzuata göre işyeri hekimi bulundurmaya zorunlu olmasalar da. işçilerin sağlık durumlarının denetlenmesi. 10).madde/ c bendi) (2. biraraya gelerek bir işyeri ortak sağlık birimi kurabilirler (İşyeri Hekiminin Çalışma Şartları ile Görev ve Yetkileri Hakkında Yönetmelik 3. Çalışma Bakanlığı'nın 4. 6.13). 1987 yılında Türk Tabipleri Birliği' nin başlattığı sertifika programı sonrasında işyeri hekimlerinin atanmasında kurs programının sertifikası ve/veya sürekli katılım belgeleri istenmektedir (10. ilkyardım ve acil tedavi hizmetleri ile diğer koruyucu hekimlik hizmetleri yer alır (10).K. 1980 yılında çıkartmış olduğu ve 17037 sayılı resmi gazetede yayınlanmış "İşyeri Hekiminin Çalışma Şartları ile Görev ve Yetkileri Hakkında Yönetmelik" ile işyeri hekiminin görevleri 4 ana başlıkta toplanmıştır(2. Bu hizmetler içinde SSK'nın sağladığı tedavi hizmetleri dışında kalan. maddesi. Özellikle 1000' den az çalışanı olan işyerlerinde işyeri hekimlik hizmetleri hekimlerin haftada belirli bir süre işyerini ziyaret ettiği ek görev olarak sunulmaktadır. gereksinim duydukları sağlık hizmetlerini işyeri ortamında sağlamak amacıyla. 23). 23). Sürekli olarak 1000 yada daha fazla işçi çalıştıran işyerleri. Son yıllarda. İşyeri hekiminin çalışma süresi işçi basma ayda 15 dakika olarak hesaplanır. İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğü 9l. işyeri hekimlik hizmetleri veren özel şirketler kurulmaya başlanmıştır.

-Çalışanların giriş muayenelerinin yapılması: İşe giriş muayeneleri, İş Yasası' nın 79. maddesi ile Ağır ve Tehlikeli İşler Tüzüğü' nün 3. maddesinde belirtildiği üzere işyeri hekimi, İşçi Sağlığı Dispanseri, bunların bulunmadığı yerlerde sırasıyla; en yakın SSK sağlık tesisleri-hekimleri, sağlık ocakları, hükümet veya belediye doktorları tarafından yapılarak, raporlandırılır. -Periyodik muayenelerinin yapılması: Burada amaç, çalışma ortamının tanımlanmış risklerinin çalışan üzerindeki zararlı etkilerinin, etkene ve çalışma koşullarına özel kanun ve tüzüklerle belirlenmiş, belirli zaman aralıklarında izlenerek muhtemel hastalıkların erken tanısının sağlanmasıdır. -Özelliği olan işçilere, bu arada ağır ve tehlikeli işlerde çalışanlara, gebe ve emzikli kadınlara, 18 yaşından aşağı gençlere, 2 yaşından küçük çocuğu olan annelere, malul ve arızalılara, alkoliklere, birden fazla iş kazası geçirmiş işçilere Özel bir ilgi ve ihtimam sağlanması. -Meslek hastalığı dışı, 3 haftadan uzun süren işten uzaklaşmalarla bütün meslek hastalıkları, iş kazaları ve sık tekrarlanan işten uzaklaşmalar halinde işe dönüş muayenelerinin yapılması. -Gereğinde ek ve tamamlayıcı muayenelerin yapılması. -İşveren tarafından ihtiyaç gösterilen işçilerin muayenelerinin yapılması. -Gerekli hallerde radyolojik muayenelerin yapılması. -Kaza halleri için işyerinde ilkyardım organizasyonu, acil tedavinin yapılması. -Koruyucu aşıların yapılması ve izlenmesi. -Kadın denetlenmesi 2) İşyeri hekiminin tıbbi-teknik görevleri 3 bölüm halinde ele alınır: -İşyeri hijyeni ve güvenliği konularında inceleme ve araştırma yapmak. -İş ve işçinin birbirine uyumunu sağlamak. -Sağlık eğitimi vermek. 3) İşyeri hekiminin kayıt ve istatistik görevleri; işçilere sağlık dosyası düzenlenmesini, gereğinde iş kazası ve meslek hastalığı formlarının doldurulmasını, İSB' nde yapılan işlem ve hasta bakımlarının kaydını, yıllık çalışma raporlarının hazırlanmasını içerir. 4) İşyeri hekiminin inceleme-araştırma ve işyeri dışı kuruluşlarla ilgili görevlerini; uzmanlar ve üniversitelerle işbirliği oluşturur. işçilerin çalıştırıldığı işyerlerinde oluşturulan kreş ve çocuk bakım

ünitelerindeki çocukların sağlık kontrollerinin yapılması ve bu ünitelerin çalışmalarının

152

İş güvenliği esaslarına yeterli ve etkin bir biçimde uyulmadığında kaçınılmaz sonuç, iş kazaları, meslek hastalıkları ve işle ilgili hastalıklardır (1,2,14). Tarihin her döneminde, insanlar gerek kendileri gerekse aile fertlerini kaza, hastalık, malullük, yaşlılık ve ölüm gibi sosyal risklere karşı koruma ihtiyacı duymuşlar ve bu tehlikelerin ekonomik sonuçlarına karşı belirli güvenceler aramışlardır (22). Ülkemizdeki iş kazalarını ve meslek hastalıklarını önlemeye yönelik sosyal düzenlemeler içinde devlet; kanun, tüzük ve onayladığı kanun gücünde uluslararası sözleşmelerle iş güvenliği konusunu düzenlemektedir (23). Ülkemizde gerek yasal uygulamalar, gerek istatistikler toplumumuz çalışanlarının sadece SSK (Sosyal Sigortalar Kurumu)' ca sosyal güvenlik şemsiyesi altında bulunan işçileri kapsamaktadır (22). 1996 yılında Türkiye' de 759.342 işyerinde, 4.624.330 sigortalı çalışan bildirilmiştir (22). 9.7.1945 tarih ve 4792 sayılı kanunla, iş kazalarıyla meslek hastalıkları ve analık sigortaları (1946) ile başlayan sosyal sigorta hükümlerinin dağınık mevzuatı 1965 yılında 506 sayılı Sosyal Sigortalar Kanunu ile birleştirildi (22). 1949 yılında kurulan Emekli Sandığı ile kamu görevlilerinin sosyal güvencesi sağlanmış oldu. 1971 yılında kurulan Bağ-Kur ise esnaf ve sanatkar vb. bağımsız çalışanları sosyal sigorta kapsamına aldı. Türkiye' de bu üç kurumdan başka bazı banka ve sigorta şirketlerinin sosyal sigorta sandıkları ile Ereğli Kömür İşletmesi' nde çalışanlar tarafından kurulmuş amele birliği, sosyal sigorta kurumlarının tümünü oluşturur (19). Ülkemizin en büyük sosyal güvenlik kuruluşu olan Sosyal Sigortalar Kurumu (SSK), 1996 yılında 499 sağlık tesisi ve bu tesislerde çalışan 54.762 personel ile sigorta ve sağlık hizmeti vermiştir. SSK hastane ve dispanserleri ile kurumun anlaşmalı olarak çalıştığı hekimler, çalışanlara tedavi edici sağlık hizmeti vermektedir (21). hastalıkları tanı ve tedavisi de bu kurumun hizmet konusudur. Avrupa Birliği' ne üye bütün ülkelerde iş kazalarını ve meslek hastalıklarını önlemeye yönelik birtakım sosyal düzenlemeler vardır. AB ülkeleri ortak bir meslek hastalıkları listesi kabul eder ve yasal işlemlerini bu listeye bağımlı olarak yürütürler. Ülkelerin çoğunda resmi kaza ve meslek hastalığı sigortası oluşturulmuş, konuyla ilgili özel bir sigorta sistemi bulunmayan Hollanda, Yunanistan ve İrlanda'da güvence veren kurum hastalık sigortası olmuştur. İş kazası ve meslek hastalığı riskine karşı sigorta sistemi İngiltere'de sadece kamu yönetiminin sorumluluğundadır. Danimarka ve Portekiz' de özel sigorta sistemi de devreye girmektedir (9). İş kazası ve meslek

153

Üye bütün ülkelerde meslek hastalıkları da kaza sigortası kapsamındadır. Meslek hastalığının etkeni olarak kabul edilmiş bir etkenle işyerinde maruziyet sonucu hastalanan bir sigortalının yetkili uzman kişi ve kuruluşlarca yapılan teknik ve sağlık incelemeleri sonucu alacağı rapor doğrultusunda meslek hastalığı kabul edilir (9).

KÜÇÜK VE ORTA ÖLÇEKLİ İŞLETMELER (KOBİ): Sanayide faaliyet gösteren işletmeler, çeşitli konularda farklı sınıflamalara

sokulmaktadır. Sayısal ve sayısal olmayan çeşitli kriterler, işletmelerin küçük, orta ve büyük ölçekli işletmeler başlıkları altında toplanmasını sağlar. Küçük ve orta ölçekli işletme tanımında ülkeler arasında bir birlik yoktur (25). Türkiye' de resmi bir tanım olmadığından çeşitli kuruluşların tanımlarında ana kriter olarak işletmelerde istihdam edilen personel sayışma rastlanmaktadır (3, 17). Bu kuram ve kuruluşların tanımları arasında tam bir birlik bulunamamktadır. Ülkemizde küçük ve orta ölçekli işletmeler hakkında birçok çalışması olan T. Müftüoğlu' nun düzenlemesi ile küçük ve orta ölçekli işletmeler Tablo- 1' de şöyle sınırlanmıştır (17). Tablo- 1: Müftüoğlu' na göre Küçük ve orta ölçekli işletmeler sınıflaması İşletmelerin Ölçek Büyüklüğü İşyerleri Çok Küçük Sanayi İşletmeleri Küçük Sanayi İşletmeleri Orta Ölçekli Sanayi İşletmeleri Büyük Sanayi İşletmeleri Çalışan Personel Sayısı
Sadece işletme sahibi ve aile ' bireyleri

Makine Parkı Değeri 500000-2 milyon dolara kadar 5 milyon-10 milyon dolara kadar 5 milyon- 10 milyon dolara kadar

1-9
10-49 50-199 200' den çok

Küçük işletmeler kendi faaliyet alanlarında bir üstünlük kuracak büyüklükleri olmaksızın işletilen, bütün faaliyetleri ve çalışanların kontrollerinin aynı zamanda işletme yöneticisi olan işveren tarafından yapıldığı işletmelerdir (15). İstihdam yaratma özelliği ile işsizliği azaltmada ve bölgeler arası gelişmeye, büyümeye önemli katkıda bulunduğu, rekabet şartlarına kolayca uyum sağlama ve gelir yelpazesi içinde denge unsura olması, uyumlu işveren-çalışan ilişkileri yaratarak sosyal denge ve dayanışmayı sağlaması, büyük işletmelerin tamamlayıcısı ve yan sanayi olarak nedeniyle KOBİ' 1er ülkemiz ekonomisinde önemli bir yer tutmaktadır (7). faaliyet göstermesi, az sermayeye gereksinim duyması, büyük işletmelere nitelikli eleman yetiştirmesi

154

devlet tarafından çok az desteklendiği görülmektedir (8). Dünyada ve ülkemizde farklı İOSB modelleri görülmektedir. Bunlardan: 155 . üretime ve istihdama smırlı katkısı ile ihracatta çok az bir yer tuttuğu. işletmelerin sağlık hizmetlerine olan gereksinimleri sonucu kurularak. bir yandan kanunlarımızdaki esneklik ile çoğu işveren sağlıksızlığın daha sonraları kendisine ne kadar pahalıya mal olacağını görmezden gelir. İsteğe bağlı olması nedeni ile bazı işverenler birleşerek ortak bir işyeri hekimi tutarken. Ülkemizde küçük işletmelerin oranı yüksektir (23). Küçük ölçekli işletmelere yönelik olan yasal çalışmaların yetersizliği bilinmektedir. İşyerindeki tek otorite olarak. üretim sistemimize hakim olan küçük işletme yapısıdır (24).17). ülkemizde de toplam işletmelerin çok büyük bir bölümünü oluşturur. Küçük işletmeler son yıllarda ekonomik politikaların gereği olarak Küçük Sanayi Siteleri ve Organize Sanayi Sitelerinde örgütlenmektedir. Mevcut yönetmeliğin bağlayıcı olmaması. Türkiye' deki sigortalıların %57.5'i 1-49 işçi çalıştıran küçük ölçekli işletmelerdir (22. Ancak ülkemizde küçük işletmelerin daha az yatırım yapıldığı. çalışanlarının sayısı 50' yi aşınca 50' den az çalışanı olan birden fazla işletmeye bölünerek işyeri hekimi çalıştırma zorunluluğundan kaçmaktadır (23). Birçok gelişmekte olan ülkelerde olduğu gibi ülkemizde de kendi işini kurma eğiliminin artması ile küçük ölçekli işyerlerinin sayısı giderek artmaktadır. işverenin sağlık konusundaki tutumunu ortaya koymaktadır. Yasal yükümlülüğü olan orta ölçekli işletmelerin küçük işletmelere değişmiş olduğu Doğu Sanayi Sitesi' nde yürüttüğümüz çalışmamızda da saptanmıştır. Bir yandan kısıtlı bütçe ile çalışmak zorunda olmaları. işyerlerinde verilecek sağlık hizmetlerinin oluşturulmasında insiyatifi işverenlere bırakması. Bu birimler. mevcut sağlığı koruma amacı ile sunulan ek bir iş sağlığı hizmetini kabul etmez yada bu hizmetin maliyetini kaldıramazlar (15). bazı işverenler. Bunların bazılarında. işyerlerinin yakınında işletmelere işyeri hekimliği hizmeti vermektedir.Bütün dünyada olduğu gibi küçük ve orta ölçekli işletmeler. İş sağlığı ve iş güvenliği ile ilgili mevzuatımız daha çok büyük işyerleri ile ağır ve tehlikeli işlere yönelik hazırlanmıştır (6.7'si küçük ölçekli işyerlerinde çalışmaktadır (22). işverenlerin maddi katılımları ile faaliyet gösteren İşyeri Ortak Sağlık Birimleri kurulmaya başlanmıştır. KOBİ' LER VE İŞ SAĞLIĞI UYGULAMALARI: İş sağlığı ve iş güvenliği ile ilgili uygulamaları önleyen en önemli faktör.23). SSK' nm Ocak 1996 verilerine göre ülkemizde işyerlerinin %98.

İşyeri hijyenistleri gürültü. küçük ve orta ölçekli işletmelerin işyeri hekimi sayısı azlığı karşısında işyeri hekimi ihtiyaçlarına karşılık vermek üzere 1966' da Kuzey Ren-Westfallen eyaletinde 4 merkezde kurulan bir sistemdir. koruyucu hekimlik hizmetlerini sunmaktır (27). Bu merkezin belirlenen görevi. toz. tedavi edici hekimlik hizmetleri yerine. Az sayıda çalışan personele karşılık. İşyeri hekiminin görevi. 40 yaşından yaşlılara göz muayenesi yapmak ve gereğinde çalışanları uzman hekime sevk etmektir. halk ve akademik enstitülerle ilişkileri Kupat Holim Klalit (İş Sağlığı Merkezi' nin başı). Kudüs' ün Givat Shaul endüstri bölgesinde bir proje kapsamında kurulmuş olan. Merkezin politikası.lik uzaklıkta bir alana dağılmış olmalıdır. iş güvenliği teknisyeni ve hijyenistlerinden ve merkezde bir tıbbi sekreter ve sosyal çalışmacıdan meydana gelir. kapsamlı laboratuar olanakları dikkat çekecek niteliktedir (27). işe giriş. 3400 kişiyi kapsayan Borghorst İşyeri Ortak Sağlık Merkezi' nde 1 işyeri hekimi. Merkeze bağlı işyerleri en fazla 10 km. Bölgede 5000 işçi çalıştıran 300 endüstriyel işletme mevcuttur (18). laboratuar tetkiklerini. Dernek işyeri sağlık merkezinin her şeyinden sorumludur (25). odiometri. 156 . periyodik ve işe dönüş muayenelerini. 2-Givat Shaul Occupational Health And Safety Center (OHSC). İOSB' nin her türlü masrafı derneğe üye işverenlerden alınan. EKG. İOSB' nin bulunduğu yere işçiler kolayca ulaşabilmektedir. yalnız çevrede çalışanlara ve özellikle küçük ölçekli işletmelere mesleki sağlık hizmeti veren iş sağlığı ve iş güvenliği merkezidir. küçük işyeri sahipleri ve İş Sağlığı Enstitüsü' nce kontrol edilir (18). akciğer fonksiyon testleri. Bu işyeri gezilerine işveren ve işçi temsilcileri mutlaka katılır (25). kimyasal atık ve diğer zararlı etkenlerin düzeyini ölçer. İşletmeler 3 hafta ara ile düzenli ziyaret edilir. aktiviteleri. Multidisipliner OHSC kadrosu işyeri hekimi ve işyeri hemşiresinden oluşan klinisyenlerden. Her merkez 2000-4000 arasında çalışan topluluğunu kapsamaktadır. Almanya' da. işçi başına yıllık 50 DM.1-Borghorst Modeli İşyeri Ortak Sağlık Birimi. bir merkeze bağlanacak işletmelerin aynı veya birbirine yakın iş kollarından seçilmesinin çalışmaları kolaylaştırdığı görülmüştür. sanayici yardımcıları. tutarındaki dernek aidatlarınca karşılanmaktadır. İş güvenliği teknisyenlerinin görevi işyeri denetimlerini yapmaktır (18). Pratikte. idareci uzman hekime yardımcı olacak 1 asistan hekim ve sekreterlik görevi yapan bir kişi çalışmaktadır (27).

metal ve diğer işkolu başlığı altında toplanmış olup. SA-Ortak Sağlık Birimi' nde bir tam gün çalışan işyeri hekimi (sorumlu yönetici). İzmir ve Denizli' de kurulan. 15. Araştırmaya katılan işletmeler tekstil. İşletmeye gelen ek maliyet yüzünden İOSB üyelik düzeyi genelde düşük bulunmuştur. part-time çalışan KBB uzmanı ile devamlı gündüz çalışan bir yüksek hemşire. 1 sekreter. 2 ambulans şoförü ve hizmetli görev yapmaktadır (26). İstanbul. koruyucu hekimlik hizmetlerini esas alan ve personel yapısının 1 doktor. 4-Sa-Ortak Sağlık Birimi. bir part-time çalışan işyeri hekimi (dahiliye uzmanı). Çubuk Eğitim ve Araştırma Sağlık Grup Başkanlığı'na bağlı olarak kurulmuş olan. vardiyalı çalışan bir hemşire. 1992 tarihinde Gürhan Fişek tarafından özel limited şirket olarak Ankara OSTİM ve Sincan' da. Enstitü' nün ana hizmet amacı koruyucu hekimlik hizmetleri vermektir. küçük ölçekli taşeron firmaların da SA-Ortak Sağlık Birimi' nin sunduğu iş sağlığı hizmetinden yararlanmaları sağlanmıştır (26). Böylece büyük işletmelerin yanında. işletmelerin % 48. abone olmayan işletmelerden gelen hastaların da ücret karşılığı muayene olabildiği bir sağlık birimidir. 1994' de İLO' nun Uluslararası Çocuk Emeğinin Sonlandırılması Proje (IPEC) kapsamında Doğu Sanayi Site' inde kurulan sağlık merkezi' nde 3 hekim. Sabancı Holding' e bağlı ve İzmit Kentsa arazisi içinde bulunan şirketlerin 1997' de biraraya gelerek kurduğu bir İOSB' idir. 1 sağlık memuru.Nisan 1998 tarihleri arasında İstanbul ili içinde Yenibosna' da yer alan küme örnekleme metodu ile seçtiğimiz Doğu Sanayi Sitesi' nde yürüttüğümüz çalışmada araştırma bölgemizde bulunan 195 işletmeden araştırmaya katılan 164 işletmenin birinde.3-Yenice İş Sağlığı Merkezi (Yisme). 1 şoför ve 1 hizmetliden oluştuğu bir sistemdir (4).10.1979 tarihinde. işyeri içinde kurulmuş bir İşyeri Sağlık Birimi (İSB). 48 işletmenin üye olduğu bir İşyeri Ortak Sağlık Birimi (İOSB) saptanmıştır. 1 sağlık memuru. kimya. 1 hemşire.8' i metal işkolunda faaliyet göstermektedir. tüm geliri abone olan işletmelerin aylık aidatlarından oluşan. 1 personel ve bir iş güvenliği uzmanı çalışan erişkin ve çocuklara hizmet vermektedir (11). Metal iş kolunda iş kazalarının sıkça rastlanması. 1 laboratuar teknisyeni. daha yüksek düzeyde İOSB' ne üye olmaktadır. Nisan 1997. Ankara' nın Çubuk ilçesinin değişik büyüklükte çok sayıda işyeri bulunduran Yenice bölgesinde. SA-Ortak Sağlık Birimi' nin işyerleri ile olan bağı her işyerinin İnsan Kaynakları Müdürleri ile İşçi Sağlığı-İş Güvenliği ve Çevre Uzmanları ile işyeri hekiminin oluşturduğu SA-Ortak Sağlık Birimi üst kurulunca sağlanmaktadır (26). 3 sağlık memuru. 4-Fişek Sağlık Enstitüsü. 157 . sağlık hizmeti alma gereksinimini arttırmakta ve bu işletmeler.

Üyelerden 135'i (%97. 283 sigortalı çalışandan 251' i (%88. İOSB ve İSB' nden öncelikle tedavi (%95. Yolsal(29) da saptadığı bulgularla çalışmamızı desteklemektedir.1 düzeyinde bulunmuştur. Verilen işyeri hekimlik hizmeti çalışanları memnun etmektedir. Bu hizmeti alanlar.9).001). site yakınındaki özel sağlık birimlerinde acil müdahale yapılmakta ve iş kazası burada tedavi 158 . İşe dönüş muayeneleri ve rehabilitasyon hizmetlerinin işyeri hekimlik hizmeti içinde verilmediğinin görülmesi. İş kazası sonucunda. Araştırma kapsamındaki 314 çalışandan üye olmayıp İOSB' den hizmet alan kişi sayısı 12' dir (%3.8) ve periyodik muayene hizmeti (%93. Üye olmayan işletmelerden 31' inin İOSB den kendi istekleri doğrultusunda.92) kişi özel sağlık hizmetlerini en az bir kere olmak üzere kullanmış olduklarını ifade etmektedir.9) sigortasız çalışmaktadır. Araştırma kapsamında çalışan 314 (%100. koruyucu hekimlik hizmetleri alanmda yetersiz kaldığını göstermektedir. Araştırmamızda iş kazası sıklığı %15. 24). ücret karşılığı hizmet aldıkları. işe giriş muayeneleri ve periyodik muayenelerin yapılması. Üye olmayan işletmelerin yöneticilerinin sağlık hizmeti beklentilerini.697) SSK sağlık tesislerinden sağlık hizmeti aldığını belirtmiştir. hastalık muayene ve tedavisi olduğu saptanmıştır. İOSB' i ve özel sağlık hizmetleri kişileri beklenenden yüksek düzeyde memnun etmiştir. Tüm olumsuzluklara karşın.9) almaktadır. çalışanlara kişisel koruyucu kullanımının özendirilmesi gibi koruycu hekimlik hizmetleri açısından İOSB' nin önemli bir fonksiyona sahip olduğu görülmektedir. Araştırmaya katılan çalışanlardan 139'u (%49. en sık başvuru nedenlerinin de ilkyardım. SSK Sağlık Tesisleri' nden memnuniyetin oldukça düşük olduğu saptanmıştır. ilkyardım (%91.4) İOSB' ne üyedir. İSB' nden hizmet alan sadece 16 (%5. böyle bir merkezden gereğinde alınan acil müdahale ve tedavi hizmetleri oluşturmaktadır. Araştırma bulgularımız işyeri hekimlik hizmetlerinin sınandığı çalışmalarda belirtilen yüksek düzeydeki poliklinik ve periyodik muayene hizmetleri açısından paralellik göstermektedir (4.Üye olan işletmeler. çok sınırlı bir düzeyde kalan sağlık eğitimi "tedavi edici hizmet" konumunda olmaması gereken işyeri hekimlik hizmetlerinin. 207 (%65. Bu hizmetin kapasitesinin arttığı oranda memnuniyet yükselmektedir.0) kişiden 31'i (%9. Çalışanların başvurdukları farklı sağlık birimlerinden aldıkları sağlık hizmetlerjnden memnuniyet düzeylerinin dağılımları arasında çok ileri derecede anlamlı farklar bulunmuştur (p<0. düşük aşılama düzeyi.82). aldıkları kadarı ile işyeri hekimlik hizmetlerinden memnun olmaktadır. İSB' den hizmet alan çalışanların hizmetten orta derecede memnun oldukları gözlenmiştir. İOSB' nin toplumun genel yapısına uygun olarak işletmeciler ve çalışanların beklentileri doğrultusunda kullanıldığını göstermektedir.12) İOSB' den hizmet aldıklarını söylemiştir. Sonuçlar.1) çalışan mevcuttur.87.

yapılacak yasal düzenlemelerle sanayi siteleri. Böylece SSK verileri ile arada çok yüksek bir fark oluşmuştur (21). Araştırmamızda da. Devlet tarafından uygulanacak teşvik politikalarının belirlenmesinde. işyeri ortam koşulları. psikolog. işletmelerin işyeri hekimlik hizmeti organizasyonları da dikkate alınmalıdır. yardımcı personel ve şoför bulunmalıdır. Küçük ölçekli işletmeler mutlaka organize sanayi sitelerinde toplanmalı. ücretsiz hizmet alabilecekleri. ÖNERİLER İş sağlığı ve iş güvenliği konusu çalışanların sağlığı olarak ele alınmalı. işyerlerine yakın bir İOSB kurulmasını planlamaya zorunlu tutulmalıdır. Kanun ve tüzükler farklı iş kolları için tekrar düzenlenmelidir. Sigortalılar ile sigortasızlar arasında iş kazası oluşumu açısından da anlamlı bir fark bulunmuştur. Özellikle İOSB' nde çalışan ekip içerisinde işyeri hekimi. Çalışanların kolay ulaşabilecekleri. proje aşamasmda. Bu işletmeler için işyeri hekimlik hizmeti uygulamaları açısından işverene daha düşük bir maliyet getireceğiden İOSB' lerinin kurulması en uygun çözümdür. İşyeri hekimlik hizmetleri hakkında işveren ve çalışanlarının bilinçlendirilmesi sağlanmalı. bu hizmetler içinde aktif rol oynamaları için gereken düzenleme yapılmalıdır. İSB ve İOSB arasındaki farklı düzenleme ve hizmetin boyutu bu gerekliliği ortaya koymaktadır. ÎOSB personelinin iş sağlığı konusunda sürekli eğitimi sağlanmalıdır. iş sağlığı hemşiresi. Küçük işletmelerin sahip olduğu kısıtlı ekonomik kaynaklar. işletme içinde bağımsız bir İSB kurulmasını imkansız hale getirmektedir. İşyeri hekimlik hizmetlerinin multidisipliner bir ekip çalışması olduğu unutulmamalıdır.edilebilecek durumda ise. denetimlerin yapıldığı. iş kazası tedavi edilerek SSK' ya bildirilmemektedir. işyerinde alınan sağlık güvenlik önlemlerinin düzeyi. sekreter. İş kazası sıklığı metal işkolunda yüksek olduğundan çalışanların yüksek düzeyde sigortalandıkları saptanmıştır. Küçük ve orta ölçekli işletmelere yönelik çalışmalar ve destekler ekonomik ağırlıklı olmanın ötesine geçmelidir. site sınırları içinde. 159 . kapsamlı bir İşyeri Sağlık Birimi istedikleri saptanmıştır. kanun ve tüzüklerde yapılacak değişiklikler ile çalışanlarının sayısına bakılmaksızın tüm işyerlerini kapsamalıdır. ÎOSB' nin temel hedefi primer sağlık hizmetleri olmalıdır. uğradıkları zararlara ilişkin uzman hekimlerin çalıştığı. nitelikli koruyucu hizmetlerin sunulduğu. sosyolog. iş güvenliği uzmanı. İOSB' nin bütçesi site yönetimince finanse edilmelidir.

Simge Ofis Matbaacılık. İşyeri Hekimliği Ders Notlan. T. İşyerinde sağlık risklerini araştırarak saptayan ve bu risklere göre alınacak önlemleri işkollarına göre ortaya koyan İş Sağlığı Enstitüleri' nin kurulması gerekmektedir. profesyonel eğiticilerce oluşturulmalı. s. s. Yüksek Öğrenim Kurulu Matbaası. bs. 1986. 1998. 9. M.1997. . Ankara. hemşirelik okullarında ve endüstri ile ilgili her türlü meslek eğitiminde lisans düzeyinde. 2.. M. Bu suretle gerek enstitüler gerekse üniversiteler kanalı ile yapılan eğitim ve araştırmalarla "İş Sağlığı" bilincinin oluşmasında gerekli olumlu katkı sağlanmış olacaktır. Fırat. 160 . 3 3-37. TTB Yayını. Bilir. 2000'li Yıllara Doğru Türkiye'nin Önde Gelen Sorunlarına Yaklaşımlar: XII-KOBÎ' 1er.1996.Çalışanların sağlık eğitimleri profesyonel bir düşünce ile verilmeye başlanmalıdır. bs. "İş Sağlığı" dersleri konmalı. Tisamat Matbaacılık. Çalışma Ortamı Dergisi. İşçi Sağlığı Prensip ve Uygulamaları. 1992. (ed. Doktora Tezi. Marmara Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü Halk Sağlığı Ana Bilim Dalı. Toplum ve Hekim Dergisi.59-68. İçin Taslak Politika.381-398.. Programlar. Yayın No: 1993-34. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı İşçi Sağlığı Daire Başkanlığı. işveren ve işçi temsilcilerinin aktif görev yapacakları. 2. 2. Can Matbaası.) T.7-47. 4.. Tisamat Matbaacılık. 9-10. 5. Eylül 1995. İOSB' lerinin çalışmalarını destekleyici ve denetleyici rol üstlenecek. 6. O. Fırat. N. 9-10.. Murat Civaner. s.: Dr. Civaner. Ankara. 1994. AB' ne Üye Ülkelerin Sosyal Güvenlik Sistemleri İçinde İş Kazası ve Meslek Hastalıkları Sigorta Hizmetleri.. Akbulut. Ankara. 1996. TÜGİAD Yayım. TTB Yayım.. 7. İstanbul. mühendislik bilimlerinde.. Ankara. Eren. 10. İstanbul. 3. Hacettepe Üniversitesi Halk Sağlığı Ana Bilim Dalı Yayın No:86/38. M. îşle İlgili Hastalıklarjşyeri Hekimliği Ders Notlan. lisans üstü eğitime başlanmalıdır. görev ve yetkileri ile yapısı mevcut yasal düzenlemelerden farklı olmayan İşyeri Ortak İşçi Sağlığı İş Güvenliği Kurulu' nun (İOİSİGK) oluşturulması yasalarla zorunlu kılınmalıdır. Demiröğen. Yayın No: 017.. 15 Yaş Altı Çalışan Çocuklar İle Aynı Yaş Grubundaki Okuyan Çocukların Sağlık ve Sosyal Yönden Karşılaştınlması. 11. N.. Sayı: 28. Cilt: XII. KAYNAKLAR: 1. Gelişen Ülkelerde ve Türkiye' de Bir İstihdam Politikası Olarak Küçük Ölçekli İşyerlerinin Teşviki. İstanbul.. hekim ve iş güvenliği uzmanları ile birlikte ekip halinde sunulmalıdır. Ekin.. Erdoğan. s. S. T. İşyeri Hekimliği. Yayın no:30. Herkes İçin Sağlık' ta Yenilenmiş Strateji: 21. İstanbul. N. Sistem Yayıncılık. Ankara. 1993. Aydemir. Çev. Sayı: 81. Erzurum Ticaret ve Sanayi Odası Yayın No : 1996-1. 1998. Yenice İş Sağlığı Merkezi 1980-1985 Yılları Çalışmalarının Değerlendirilmesi. K. M. 57-62. 8. Akbulut. s. Akbulut.. Tıp fakültelerinde. Şubatl998. Küçük ve Orta Büyüklükteki İşletmeler (Problemleri ve Çözüm Önerileri). İşçi Sağlığı ve Güvenliği ile İlgili Genel Bilgiler.yy.

SSK 1996 İstatistik Yıllığı.12. Yayın no:593. İÜ. Tabuk. Ersoy. Isr J. Ankara. Tonguç. Gentner Verlag. Türk Tabipleri Birliği İşyeri Hekimliği Uygulamalanjş Hekimliği Ders Nottan.371-380. Walters. S. bs. Cilt: XXVII. Yetki Analiz ve Öneriler. Sayı: 2. 1993.. O. 15. Ş. EGS Bank Yayınlan No. Tisamat Matbaacılık.. İşyeri Hekimlik Uygulamalan.Ü. M. S. Sorunlar ve Öneriler. 14. Ankara. 16.10509. 13.. int. 380-383.315-328. SSK 1996 Yıllık Faaliyet Raporu. İkiz Ofset. Sanayileşme Sürecinde Küçük ve Orta Ölçekli İşletmeler. 17. 3. s. 1986. Sağlık Bilimleri Enstitüsü Bilim Uzmanlığı Tezi. Preventive Services in Occupational Health and Safety in Europe: Developments and Trends in the 1990s. Kentner. 1997. s. Küçük ve Orta Büyüklükteki İşletmeler ile Büyük Ölçekli Kuruluşlan Kapsayan İşyeri Ortak Sağlık Birimi. İşyeri Hekimliği ve Kocaeli Bölgesinde İşyeri Hekimliği Uygulamalan. G..und Arbeitsschutz in kleineren und mittleren Unternehmen. Dr. 21.. J. 1.. Karadağ. 3.7-10. s. TTB Yayını. E. 1997. İtalya' daM İncelemelerin Raporlan ve İş Hekimliği Esaslarına Göre İş Sağlığı Merkezleri' ni Geliştirme Tasansı. s. Sayı: 3. İstanbul. 25.. Sayı: 12. İş Hekimliği ve Meslek Hastalıkları Konularında Finlandiya.. bs.. Ankara. 22.. TTB Yayım. İşler H. Karataş. 1991..20-36. Health Services. T.682-687. s. TTB Yayım. İş Güvenliği ve İşyerinde Tıbbi Hizmetler. Sayı: 28(8-9). 26. Beşer. 1974. Ankara. 24... Akkurt. H. B. s.the Givat Shaul project. Med Sei. İş Hekimliği Ders Nottan içinde. E. Gesuntheits. 1992. Ulusal İşçi Sağlığı Kongresi Kitabı içinde. 1996. S. s. 1997. Ankara. 19. Toplum ve Hekim Dergisi.. Fişek. İnterpress Basın ve Yayıncılık.247-271. Meslek Hastalıklarının Tespit Edilememesinin Nedenleri ve Doğurduğu Sonuçlar. 7-8.. Yolsal. s. bs. TTB Yayını 3. İşyeri Hekimliği Ders Nottan içinde. CiltXX. Süzek. 1997. Türkiye' de Küçük ve Orta Ölçekli İşletmeler.7-16. Toplum ve Hekim Dergisi. Ankara. 20. et al. 185-189. H. 2. s. Maya Matbaacılık. 161 . Cilt: XIII.. Maya Matbaacılık. Sigorta. 18. K. A pilot occupational health service for small enterprises: first year experience. Ankara.21-51. 28. 1998. Büyük Larousse Sözlük ve Ansiklopedisi içinde. Ankara Siteler Sanayi Bölgesinde Küçük ve Orta Ölçekli İş Yerlerine Yönelik Ortak Sağlık Birimi Oluşturulması İçin İşveren Yaklaşımı. 5-6 1998.1997. 29. s. Hukuki Yönden İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği.493-496. bs. A. S... Güner.İstaribul Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Ana Bilim Dalı. 1993. İstanbul. 1996. Pines. s.. Halk Sağlığı Doktora Tezi. 1993. 23. Almanya. Arbeitsmedizin-Sozialmedizin-Umweltmedizin. Cilt: XII. 1997. Yayın no:594. îşçi Sağlığı ve Boyuttan. 27. İkiz Ofset. m.. M. Stuttgart.1343.. Taşyürek. Şeref. s. SSK Genel Müdürlüğü. SSK Genel Müdürlüğü Yayın No: 218. İş Hekimliği Ders Nottan içinde.. Müftüoğru. Sayı: 80. 1998. Veli Yayınlan. Maya Matbaacılık. SSK Genel Müdürlüğü. Sirer. N.659-666. 1. Ankara.

162 .

İş Kazalarına Genel Bakış Ve Analiz Ülkemizde. her yıl karşımıza çıkan bu ürkütücü tablo. kamu sektöründekilere nazaran daha az olduğundan özelleştirmeye hız verilmesi İSİG açısından olumludur. Özel sektör kuruluşlannda iş kazaları. çok daha büyük olduğu açıktır [2]. Gerçeği tam olarak yansıtmayan bu rakamlara göre dahi. dünya'da ise üçüncü sırada yer almaktayız. üzerine ciddiyetle gidilmesiyle. Türkiye'deki iş kazalan smıflandmlarak kısaca analiz edilmiş ve alınabilecek ilgili önlemler sunulmuştur. Giriş Sosyal Sigortalar Kurumu (SSK) İstatistiklerine göre. Türkiye'deki iş kazaları sınıflandırılarak kısaca analiz edilmiş ve alınabilecek önlemler sunulmuştur. SSK istatistiklerinden istifade ile. 1. konunun Ülkemiz'in öncelikli sorunlarından biri oklarak kabul edilerek. Türkiye Tel: 0212 2931300-70/2471 Fax: 0212 2450795 Özet Ülkemiz'de iş kazalarının sebepleri çok yönlü ve çok çeşitlidir. Ülke'nin sosyo-ekonomik politikasından başlayarak. iş kazalarının azalacağı bir gerçektir. iş kazalarında Avrupa ülkeleri arasında birinci. bu işkolunda İSİG çalışmalan yoğunlaştmlmalıdır. Bu itibarla. 2. İSÎG konusunda tek istatistikî çalışma yapan kurum olan SSK'nın yayınladığı "istatistik yıllıkları" incelenerek. İşçi sağlığı ve iş güvenliği (İSİG) nin çalışma yaşamındaki gelişmelerle ve Ülkemiz'in sosyo-ekonomik durumu ile yakından ilişkili olduğu açıktır.TÜRKİYE'DEKİ İŞ KAZALARINA GENEL BİR BAKIŞ Talat TEVRÜZ Makina Fakültesi İstanbul Teknik Üniversitesi. tüm ülke ekonomisine olan maliyetinin ise. İstanbul. hatta konu ile ilgili bu günki düzenlemelerin yeterince uygulanmasıyle dahi olumlu yönde değişecektir. 3000' den fazla kişi sakat kalmakta ve her yıl ortalama 2 milyon kadar iş günü yitirilmektedir [1]. Sosyal Sigortalar Kurumu (SSK) istatistiklerinden istifade ile. Bu çalışmada. Sanayileşme aşamasında gelişmeler kaydeden Ülkemiz'de. Genç ve tecrübesiz işçilere işçi sağlığı ve iş güvenliği (İSİG) çalışmalarında ağırlık verilmelidir. Türkiye'nin Avrupa Birliği (AB)'ne girmesi ve "toplam kalite yönetiminin" teşviki İSİG bakımından yerindedir. çalışan işçinin ruh ve beden sağlığına kadar bir çok nedenler sözkonusudur. Bu çalışmada. Bunlar iyileştirildikleri ölçüde. İSİG ile illgili tedbirlerin uygulanmasında önemli güçlüklerle karşılaşılmaktadır. Ekonomik anlamda yalnızca SSK'ya maliyeti 14 trilyonun üzerinde olan iş kazalarının. Türkiye'de her yıl iş kazalarında 1500 kişi yaşamını yitirirken. Küçük işletmelerde. İmalat işkolunda daha fazla kaza olduğundan. aşağıdaki neticelere ulaşılmıştır [3-6]: 163 . bu işletmeler için "işyeri ortak sağlık birimleri'nin" kurulması zorunlu hale getirilmelidir.

50 veya daha fazla sayıda işçi çalıştıran işyerlerinin işyeri sağlık birimleri kurmalarını zorunlu kılmaktadır. ve 8.30'a düşmesi.7 gibi çok yüksek bir değere ulaşmıştır.34.7'dir. 1987'de %57. > İş.48. ve 8. toplam kalite yönetiminin İSİG çalışmalarında etkili olduğunu beyan etmişlerdir. 6]. Kazaların en çok olduğu ikinci saat dilimi ise 7. Bu durumu 1996 yılı için incelersek. Ülkemiz'de küçük işletmeler üretim sistemimize hakimdirler. 1986'dan 1996'ya kadar sürekli artarak %72. dikkat kaybı. dolayısıyla kurallara dikkat etmelerinden ve İSİG konusunda ulaşılan bilinçlenmeden kaynaklanmaktadır. bu işletmelerin.9. kaza tarihinde işyerinde çalışan işçi sayısına göre dağılımına bakıldığında (Çizelge 1). Halbuki. iş kazası oranlarının bu kadar yüksek olmasının en önemli sebepleri. Diğer taraftan. Ayrıca. öncelikle küçük işyerleri için işyeri ortak sağlık birimleri zorunlu hale getirilmelidir. yüksek teknoloji kullanılmasından.7. otomasyona geçilmekte ve en önemlisi yüksek teknoloji kullanılmaktadır.01. Az miktarda işçi çalıştıran işyerlerinde. 1994'te%73. özelleştirmenin de İSİG konusunda etkili olduğunu düşünülebilir. işyeri küçüldükçe İSİG sorunlarının artmakta olduğu SSK istatistik yıllıklarındaki verilerden anlaşılmaktadır [3. Bu itibarla. son senelerde büyük ilgi gören "toplam kalite yönetimi de" yukarda sayılan hususları gerçekleştirmede zorlayıcı bir unsurdur. kazaların 1 ile 50 arasında işçi çalıştıran işyerlerinde daha fazla olduğu görülmektedir. işletmelerde batili anlamda İSİG kuralları oluşumu ve tatbiki fikrini yaygınlaştırmıştır. kazaların toplam kazalar içindeki payının 1986'da %41.4. dikkat azlığı. Çünkü. 164 . İş Kanunu'nun 6. 7. Nitekim. Diğer taraftan. Bu oranlar 1992'de %61. Avrupa Birliği (AB) gümrük birliğine girilmesi de.52 iken 1996'da %27. yorgunluk. İlk saatlerde kazanın bu kadar yüksek olmasının en önemli sebepleri. diğer saatlerin payı ise %9. 1988-89-90'da %56. çalışan işçilerin iş konusunda eğitimsizlikleri. yapılan işten sıkılma olarak açıklanabilir. Daha az sayıda işçi çalıştıran işyerlerinde ise.İş kazalarının. vücudun ve beynin normal çalışma temposuna ulaşmasının uzun sürmesidir. Maddesi. saatlerin payı % 15. 1993'te %72. Son saatlerdeki kazaların sebepleri de. büyük kurumların çoğu yabancı ortaklarla çalıştıkları için. bilgi ve tecrübe eksikliği olarak belirtilebilir. 1995'te %73. imalat işkolunda faaliyet gösteren dört büyük işletmede yapılan bir mini ankette [7].17'dir. Ayrıca. saatlerdir. işe hemen adapte olamama. Bu işyerlerinin toplam kazalar içindeki paylan. ekonomik bakımdan güçsüz oldukları için malî külfetinden dolayı İSİG'in gerektirdiği tedbirleri almak istememeleri. Bu işletmeler. Büyük ve nispeten büyük işletmelerde (50'den fazla işçi çalıştıran iş yerlerinde).4 ve 1996'da %72. Diğer çalışma saatlerinde kazaların sayısında büyük bir azalma vardır. düşük kaza sayıları ve sıfır ölümle karşılaşılmıştır. bu isteye bağlıdır. işçilerin konularında uzman ve eğitimli olmalarından.49. özelleştirme ile beraber işletmelerde işçi sayısı azalmakta. kazalarının meydana geldiği iş saatlerine göre dağılıma bakıldığında (Çizelge 2). İlk adım organize sanayi sitelerinde atılabilir. kazalar en çok ilk 4 bilhassa ilk 1 saat içinde olmaktadır. Görülmektedir ki. 1986'de %58. 50'den az işçi çalıştıran işyerlerinde ki kazaların toplam kazalar içindeki payı. ilk 4 saatin kazalar içindeki payı %75.65 olmaktadır. batılı anlamda iş güvenliğini de işletmelerine yerleştirmek durumunda kalmaktadırlar.

563 87.011 10.411 9.SAAT 5.071 3.345 8.829 7.034 18.404 12.237 11.594 2.508 11. 1990'daki durum ise.551 5.087 87.302 139. İşyerinde çalışan sigortalı sayısına göre iş kazaları SİGORTALI SAYISI 1-3 4-9 10-20 21-50 51-100 101-200 210-500 501-1000 1001+ BİLİNMEYEN TOPLAM 40.SAAT 6.542 0 8.464 109.066 44 0 1994 34. 1 165 .960 86. Meydana geldiği iş saatlerine göre iş kazaları İŞ SAATLERİ 1. 3 ay ile 1 yıl arasının payı ise %25. 5 yıl ve daha fazla hizmet sürelerinde ise kaza payı %29.886 6.059 4.396 0 1992 1993 1994 1995 1996 139.SAAT 9.676 33 0 92.927 6.118 3.530 13.878 11.467 6.807 Çizelge 2.219 4.399 4.794 9.818 6.SAAT 7.559 35.235 14. 1 gün ile 1 ay arasındaki hizmet süresi için kazaların toplam kazalar içindeki payı %16.44.660 12.858 14.111 9.SAAT 3.575 37. 1 gün ile 1 ay arasının payı %16.726 2.623 0 35.300 5.511 2.563 92.129 9.521 14.210 4.006 9.014 10.464 109.087 1995 10.618 11.339 10.493 7.601 37.435 7.007 44.53.980 12.624 35.146 5. lyıl ile 5 yıl arasındaki kazaların payı %29.SAAT+ BİLİNMEYEN TOPLAM 1992 20.640 2.030 1993 15.100 7.398 6.807 (Çizelge 3).56.588 8.037 11.057 12.47'dir.İş kazalanmn sigortalının hizmet süresine göre dağılımı incelendiğinde görülmektedir ki Çizelge 1.961 7.09.804 17. 3 ay ile 1 yıl arasındaki kazaların payı %24.483 2.166 9.067 '35. 1986'da.259 4.581 9.545 9.222 65.468 16.686 11.130 5.ŞAAT 2.758 188 7.073 4.881 0 7.587 6.741 72 0 1996 8.726 6.882 7.264 12.121 7.928 6.608 9.205 17 0 40.960 86.433 2.328 7.SAAT 8.SAAT 4.073 6.814 4.011 5.

488 26. 1996'daki durum ise.47. Bu.087 87.464 109.026 11.81.705 17.057 gündür. 1 gün ile 1 ay arasının payı %8.355 19. Bu.668 21.373 12. 91-365 gün arasının payı ise %2.07.264 11.774 9.457 11. 0-3 gün arası geçici iş göremezliğin toplam kazalar içindeki payı 1990 yılında %17.9.937 gün.039 15.366.640 16.921 23.440 22. 4-15 gün arasının payı %61.248. en çok anzalar olarak.44'tür.86. 1996'da kaza geçiren bir işçi ortalama olarak 10 hafta işten uzak kalmaktadır. 1986'da hastanede geçen kısmı 117.61. 1986 yılında 2.775. 91-365 gün arasının payı ise %3. aşağı yukarı aynı kalmaktadır. İş kazalarının geçici iş göremezlik sürelerine göre dağılımına baktığımızda (Çizelge 4).30'dur. bu oran pek azalmamakta. Kazalarda en yüksek oran 1 yıl ile 5 yıl arasında çalışanlarda görülmektedir.630 16. Toplam iş göremezlik süresinin. Hastanede geçen sürelerin azalması.5.355 694 1.009 gün.575 30.606 10.712.647 0 0 0 92. sathî travmatizma. 16-90 gün arasının payı %19.563 yıldan sonrasının payı da %24.488. artan bir seyir izleyerek 1990'da 2. 3 ay ile 1 yıl arasının payı ise %26. 1996 yılında ise 63.645 17. Çeşitli dalgalanmalar göstererek 1990 yılına gelindiğinde hastanede geçen süre 122.674 23.888 745 850 1. 1 yıl ile 5 yılın payı %29.208 14.960 86.611.194 adet. 4-15 gün arasının payı %53.828 9. Sigortalının hizmet süresine göre iş kazaları SİGORTALI HİZMET SÜRESİ İGÜN 2-7 GÜN 8-30 GÜN 1-3 AY 3 AY-1 YIL 1-2 YIL 2-5 YEL 5-10 YIL 10+YIL BİLİNMEYEN TOPLAM 673 3. Bu sonuçlara göre.285 gün olmuştur.251 4. deri sathını bozmayan kontuzyon ve çürükler meydana getiren kazalar 166 . İş kazalarının arızanın mahiyetine ve vücuttaki yerine göre dağılımına göz atıldığında.150 13.359 1992 1993 1994 1995 1996 19.807 139.304 10.793 0 576 1.019 8. Kişilerin çalıştıkları işlerde hizmet süreleri artıkça kazaların azalması gerektiği halde.981 488 1.031 gün olmuştur. 1990 yılında. sanayide daha az tehlikeli teknoloji kullanıldığının ve iş eğitiminin arttığının belirtisi olabilir.952 20.886 14.509'dur.064 11. Ayakta geçen süre ise. 1996 yılına kadar ise azalarak 1.57.3'tür.yıl ile 5 yılın payı %31. Toplam iş göremezlik süresi 1986 yılında 2. 1996 yılında 0-3 gün geçici iş göremezliğin payı %15.413 11.318 4. 1996 yılında ise 1. işçilerin kaza olsa bile dikkatli davrandıklarının.316 gün olmuştur.4'tür.072 gün. 5 yıldan sonrasının payı da %27. düşük bir artış hızıyla 1990'da 2.089 10.03. 16-90 gün arasının payı %27. yırtıklar ve yaralar meydana getiren kazalar 50.980 10.579 5.548 gündür.258 9.255 5. 5 Çizelge 3.

431.905 1. 14 yaşın altında.301 12.825. yanıklar meydana getiren kazalar 9.545.96.513 41. 1994 yılında %29.05. Kocaeli 5. 4. 1995'te %%0.563 6. 25-35 yaşları arasında ki dağdım. Bursa 5.18.527. 1990 yılında.374 1. İstanbul 14.45'tir. 3545 yaşlan arasında ki dağılım ise.030 9.060 854 257 87.554 15. 1996 yılında kazalann en çok olduğu ilk beş şehir ise şunlardır: 1. 1994 yılında %6.364 936 333 92.220 1.036. 1995 yılında %25.654 2.820 181.11'dir.374 26.858 2.22.890.286 18.079 340 139.167 14.9'dur.467 2.716 23.2'si meydana gelmiştir.39. 1994'te kazalann %0.978 22. İstatistikler aynntıh olmadığı için kazalann asıl nedenleri anlaşılamamaktadır.252 10.807 1992 1993 1994 1995 1996 2.960 6.031 2. kazalann başlıca nedenleri.464 7. 1995 yılında %4.6.178 6.040 24. 5. 1995 yılında %45.958 2.459 adettir. İş kazalan ile "meslek hastahldannm" sigortalılann yaş gruplarına göre dağılımına bakıldığında (Çizelge 5).322 858 251 109. vücutta meydana Çizelge 4.061 11.684 13.152 2.692 88.347 13.874 31.Manisa 4. biraz dikkat gösterilmesi sonucu olmayabilecek kazalar olduğu. motorlu taşıtlar %1.015 22.031.461. 167 . 1994 yılında %16. düşmeler %7.562 39.352 2.017.087 8.710 7. bir menfeze giren yabancı cisim tesiri de 5.749.368 8.318 1.285 7.15'i.75'tir.083 1. 45-55 yaşlan arasında ki dağılım.239 30.280 1. 1996'da ise kazalann %1.914. İzmir 12.116 9. Geçici iş göremezlik sürelerine göre iş kazaları GEÇİCİ İŞ GÖREMEZLİK SÜRELERİ (GÜN) 0 1-3 4-7 8-15 16-30 31-90 91-180 191-364 365+ TOPLAM İŞ GÖREMEZLİK SÜRELERİ TOPLAMI HASTANEDE AYAKTA 82. Kazalann daha çok. yanmalar %0.540 14.63.292 9. 1996 yılında ise %29. eklemlerde bitişik adalelerin burkulması ve neticelerinde 9.398 74.573 25.16. 2.854. bu yaş gurubunda meydana gelen kazalarrda önemli bir artış olmuştur.316 getirdikleri arazlardan belli olmaktadır.675.685 1. 1996 yılında %3. 1996 yılında %22.017 63.312.110 842 273 86.712.26'dır.02 ve 1996 yılında %42.775. 3.132. 1995 yılında %24. Görüldüğü gibi. 1994 yılında %45.203 1. 15-25 yaşlan arasmda ki dağılım yıllara göre incelenirse.98. makinelerden ileri gelenler %7.464.15.59'u.

171 866 276 181 87. Maden işkolunda ise.822 20. kaza sıklık ve genel kazalanma oranlarında düşme olmasına rağmen. Nitekim. kaza sayısı 9.566 13.065 7. bütün kazaların %62'sini oluşturur (Çizelge 6).780 1. Aynı yıl. gençlerimizi iş güvenliği konusunda gerektiği gibi bilirıçlendiremediğimizi göstermektedir.707 2.722 4. maalesef kaza ağırlık oranında önemli bir düşüş olmamıştır. Çizelge 5.367 88. 1996 yılında imalat işkolunda 53.776 iş kazası olmuştur.257 521 7. 1996 yılında 29'a düşmüştür. kazaya uğrayan işçilerin yaş ortalamasında seneler itibariyle bir düşüş vardır. 15-25 yaş arasında kaza geçiren işçilerin oranı ise 1994'te %16.004 olup. kaza sıklık ve genel kazalanma oranlannda önemli bir düşüş görülmesine rağmen. Sigortalıların yaş guruplarına göre iş kazaları ve "meslek hastalıkları" YAŞ GURUPLAR I -14 15-19 20-24 25-29 30-34 35-39 40-44 45-49 50-54 55-59 60+ TOPLAM ORTALAM AYAŞ Kazaların işkollarına göre dağılımı Çizelge 6-8 de verilmiştir.742 746 987 32 7.258 14.231 16.6'dan 1996'da %29. 1994 yılında ortalama yaş 32 iken. Buna rağmen genel bir iyileşmenin 143 4.3'ünü oluşturmaktadır (Çizelge 8). Bu rakamlar. bütün kazaların %13v. Bu durum gene de olumlu bir gelişme olarak kabul edilebilir. kazaların %10.831 20.661 2. Çizelge 7'den görüldüğü gibi. inşaat işkolunda 11.400 19. Bu.807 iş kazası olmuştur ki.6'sı dır (Çizelge 7).772 10.558 18. kaza ağırlik oranında 1995 yılma kadar bir düşüş yaşanmakla birlikte.498 1.765 18. 1996 yılında büyük bir artış olmuştur. Çizelge 6'dan görüldüğü gibi. 1993'ten 1996'ya kadar imalat işkolundaki kazalar incelendiğinde.Çizelge 5'ten görüldüğü gibi.922 29 1994 1995 1996 11.75'e yükselmiştir.774 1. bu.783 6.935 168 .139 349 306 30 93. ülkemizde inşaat işkolunda 1993'ten 1996'ya kadar meydana gelen kazalar incelendiğinde.196 12.335 19.816 21.

82 1.689 1.00842 12.2 576.582 324.068.0125 GENEL KAZALANMA 0. maden işkolunda 1993'ten 1996'ya kadar olan kazalar incelendiğinde. maden işkolu hariç.7 13.776.361 411. Ülkemiz'de.18 464 421 1994 1995 348 1996 555 14 0.692 852.933 1.560 46.807.2 55. Bu durum.6018 0.243 338.869 1.701 242 1994 185 1995 187 1996 312 976.0359 0. kaza Çizelge 6.7 53.0063 11. bu işkolunda -çalışılan saat başına.0135 2. Ülkemiz'de imalat işkolunda meydana gelen iş kazaları 1993 ÖLÜMLER İŞÇİ SAYISI KAYIP İŞGÜNÜ KAZA SAYISI ORTALAMA ÇALIŞMA SAATİ KAZA ADIRLIK ORANI KAZA SIKLIK ORANI 17.138 388.008 5.36 0.061 48.803 1.819.3 5.789 0.580.059 949. neticede az da olsa bir düşme görülmektedir.0141 ORANI Çizelge 7.95 0.648. Çizelge 8'den görüldüğü gibi.0079 0.854 65. Bu durumda.517 769.5 169 .535 47.776 52 1.36 2.613 829.85 1.07 0.527 0. bu işkolunun özelliğinden kaynaklanabilir.413 53. Ülkemiz'de inşaat işkolunda meydana gelen iş kazaları 1993 ÖLÜMLER İŞÇİ SAYISI KAYIP İŞGÜNÜ KAZA SAYISI ORTALAMA ÇALIŞMA SAATİ KAZA ADIRLIK ORANI KAZA SIKLIK ORANI 12.8 12.75 0.5 49. ciddi neticeler doğuran kazalarda ise -çalışılan saat başına. diğer işkollarındaki nin aksine. Çeşitli işkolları için genel bir değerlendirme yapılacak olursa. 50.kaza sayısında bir artma.822 11.kaza sayısında bir azalma görülmektedir.95 GENEL KAZALANMA 0.029.153 1.mevcudiyeti görülmektedir. kaza sıklık oranında sürekli bir artma. kaza ağırlık oranında ise bir dalgalanma olmakla birlikte.991 49.845 50.75 ORANI 7.106 17.

843 158.9 142. Bu noktada. Kaza sıklık ve ağırlık oranlarındaki -az da olsa.723 211. Çeşitli işkollarındaki.2 1994 239 9.115 64. maalesef ölümlerde oldukça yüksek bir artış gözlenmiştir.899.5622 12. Çizelgeden görüldüğü gibi. 1995'e nispetle 1996'da kaza ağırlık oranlarındaki artış ve kaza sıklık oranlarındaki düşmenin az oluşu.004 47. Ülkenin içinde bulunduğu ekonomik kriz sebebiyle ucuz ve vasıfsız işçi çalıştırmaktan kaynaklanabilir.361 143. Bu konuda bir çalışma kaynak [8] de sunulmuştur.611 41. 1996 yılında kazalarda 1995 yılındakine göre bir azalma olmuşsa da.5356 0.721.5056 0.480 işçi çalışırken.300 78.3612 0. Batı'nın istediği kalite seviyesini yakalamak için.sıklık oranında 1993'ten 1996'ya kadar sürekli bir düşme. 1996 yılında özel kuruluş sayısı 734.bu düşme memnuniyet verici bir gelişmedir.68 471 11.614'e yükselmiştir. özel sektöre ait işyeri ve işçi sayısında önemli bir artış olmuştur. Çünkü. 1993 yılında SSK'ya kayıtlı 584. 170 . Ülkemiz'de maden işkolunda meydana gelen iş kazaları 1993 ÖLÜMLER SİGORTALI SAYISI İŞ KAZASI KAYIP İŞGÜNÜ ORTALAMA ÇALIŞMA SAATİ KAZA ADIRLIK ORANI KAZA SIKLIK ORANI GENEL KAZALANMA ORANI Görüldüğü gibi. 1996 yılında ise. Bu durum.9 1995 99 8.6 52 59. Çizelge 9 bir fikir verici mahiyettedir1. kamu işyeri sayısı ve çalışanında bir azalma olurken. ülkemizde gümrük birliği ile beraber özel teşebbüs.473 kamu kuruluşunda 1.569'a.7 1996 179 9. kaza ağırlık oranında ise. bir süreksizlik gözlenmekle birlikte.08 0. kamu kuruluşu sayısı 24.515 46.3 6. işçi sayısı ise 3. ülkemizin 1994'te içine düşmüş olduğu ekonomik krizden sonra 39.552 100. Çizelge 8.12 58.352 62. 1993 yılında SSK'ya kayıtlı 25.460 Mukayese için çalışılan saat başına değerler kullanılmalıdır. işletmelerinde daha yüksek teknoloji kullanmaya başlamış ve bu meyanda Batılı anlamda İSİG'i işletmelerine yerleştirme durumunda kalmışlardır.11 9.555 46.076. işçi sayısı 902.722 işçi çalışmaktaydı.656 özel kuruluşta 2. kaza sıklık oranının azalması özelleştirmeye ve ülkemizde faaliyet gösteren kuruluşlar arasında özel kuruluşların oranının artmasına bağlanabilir.773'e. 1996'da 1993'te kine nazaran bir düşüş gözlenmektedir.77 10.716'ya gerilemiştir.

960 86.545.463 1990 155.097 1075 1321 1.650 1985 148.296.769 1989 159.219 2.280 975 1.954 2.475 1.565 1.158 1.631 1. İSİG çalışmalarında bu işletmelere ağırlık verilmelidir.292.669 3.149 1.288 2.492 TOPLAM İŞ GÖRMEZLİ K SÜRESİ 2. 3.220 1.990 3. ucuz ve vasıfsız işçi çalıştırmaktan da kaynaklanabilir.366.623.027 1986 150. .224 3. Bu işletmelerde sürekli ve ciddî kontroller yapılmalı ve takip edimelidir. İlk adım organize sanayi sitelerinde atılabilir. İSİG konusunda etkili tedbirler alınması halinde iş kazalarının azaltılabileceği gerçeğini ortaya koymuştur.749. Sonuç Ülkemiz'in İSİG ile ilgili durumu bizi karamsarlığa sevk etmemelidir.318.732 2.455 2.857 1991 130.714.104 1. İSİG'in çalışma yaşamındaki gelişmelerle ve Ülkemiz'in sosyoekonomik durumu ile yakından ilişkili olduğu da unutulmamalıdır.836 1988 171. Çizelge 9.387 2.052. yukarda izah edildiği üzere.191 919 1.690 KAZAS HASTALIKLAR GÖREMEZLİ I K I 1984 152. 171 .464 1993 109.516 1.714 2.075 1.278 2.iş hayatının.Kazalar en çok mesainin ilk saatlerinde ve sonlarında meydana geldiğine göre.625 2.Küçük işletmelerde daha fazla kaza olduğu için.615 2.573 2.453 3.563 1994 1995 1996 92.973 1. Yukarda sunulan istatistik! verilerin ışığında. .057 2.240 Küçük işyerleri için "işyeri ortak sağlık birimleri" zorunlu hale getirilmelidir.695 2.433.575.225 1.788.748 2. Bu saatlerde müzik yayını vb. tüm dünya'da yaşanan deneyler. 1995'te yavaş yavaş 1996'da ise iyice hızlanması ile bağlantılı olabileceği gibi.821 1987 158.115 2. Zira.209 2.202 1. iş kazalarının azaltılabilmesi için aşağıdaki tedbirler alınmalıdır.776 1. Ülkemiz'de yıllara göre iş kazaları ve "meslek hastalıkları" YIL iş MESLEK SÜREKLİ İŞ ÖLÜ M 1. yollarla işçilerin gevşemeleri önlenebilir.634 3.807 599 653 542 736 695 862 1.642.459 1.943 3.278 1992 139.087 89. bu saatlerde işçiler uyarılmalıdırlar.

[5] SSK 1995 İstatistik Yıllığı. 29-30. Cilt 40 (1999). Bilhassa son senelerde. "Türkiye'de iş güvenliği".AB'a giriş İSİG açısından son derece olumlu gelişmeler sağlayacaktır. Tek. Bu tesbite uygun tedbirler düşünülmelidir. "İşçi sağlığı-iş güvenliği ve çözüm önerileri". Yayın No 586.Kazalara daha çok 1-5 yıl hizmet süresine sahip işçiler muhatap olduklarından. Yayın No 572. maruz kaldıkları kazalardaki büyük artış nedeniyle. Sayı 472. Y. Bu itibarla İSİG çalışmalarında bu işkoluna ağırlık verilmelidir. Tezi. İnşaat işkolunda genel bir iyileşmenin olduğu kabul edilebilir. Bu bakımdan. son senelerde kaza ağırlık bilhassa kaza sıklık oranlarındaki düşme memnuniyet verici bir gelişme olarak telakki edilebilir. A. Mühendis Ve Makina. Sayı 472. İSİG çalışmalarında bu işçilere ağırlık verilmelidir. Yayın No 593. . [4] SSK 1994 İstatistik Yıllığı. [8] Tevrüz.Ülkemiz'de. Kaynakça [1] Hürriyet. bu işkolunda. . Yayın No 553. M.Toplam kalite yönetimi teşvik edilmelidir. Fen Bil. İst. İstanbul. Cilt 40(1999). Mühendis Ve Makina. Lis. Bununla birlikte. T.. 1 998. ... ciddî neticeler doğuran kazalarda ise. [2] Çakar. kaza formları daha teferruatlı düzenlenmelidir. .Kamu işyerlerinde özel sektöre ait işyerlerindekinden daha fazla kaza olmaktadır. 172 . [6] SSK 1996 İstatistik Yıllığı. [7] Bozdoğan. 16-22. s. küçükte olsa bir azalma mevcuttur. Maden işkolunda kaza sayısında artma. özelleştirmenin hız kazanması İSİG açısından uygun olacaktır.İş kazası türünün gerçekçi tespiti için. "Türkiye'de İş Güvenliğinin Mukayeseli İncelenmesi".. Yük. Üniv. genç özellikle 14 yaşın altındaki işçilere İSİG çalışmalarında ağırlık verilmelidir. 03/05/1999. . s.. [3] SSK 1993 İstatistik Yıllığı. Ens. kazalar daha çok imalat işkolunda olmaktadır.

Ruhi Öktem Attila Doğan İnş.DOĞALGAZ G Ü V E N L İ Ğ İ İş Sağlığı Güvenliği ve Çevre Md. gazın kolayca seyahat edebileceği kanalların varlığı Patlama ve yaralanma olasılığı Gazın binaya giriş hızı/havalandırma hızı 173 . A. en kötühal senaryosu ve önlenebilir trafik kazaları yaklaşımllannın yer aldığı yazıda yurt dışı doğalgaz kazalarından da birkaç örnek verilerek eğitimin önemine değinildi. Giriş Doğalgazın patlaması riskinin tanımlaması ile konuya girmek gerektiği düşüncesindeyim. ÖZET Doğalgaz güvenliği ile ilgili olarak risk analizi . Risk = Toprağa gaz kacaaı X Kaçağın binava girişi x Binada ateşleme kaynağını bulma olasılıkları çarpımıdır Toprağa gaz kaçağı olasılığı yapı malzemesi Boru çapı ve et kalınlığı yer hareketlerinden etkilenme derecesi bölgedeki diğer operasyonlarla borunun rahatsız edilmesi (çarpma ) « Toprağın korosivitesi Trafik yükünün artması Kaçağın binava giriş olasılığı Çıkan gaz miktarı (Çeperdeki toprak direnci. Depremlerin güncelliğini koruduğu ülkemizde kaza senaryolarmm ve risk analizlerinin depremi de içerecek şekilde yapılmasının gerekliliği açıktır.Ş. çap ve basıncın fonksiyonu) Komşu yapıların sayısı Odunluk -depo yalıtmışız borular gibi komşu yapıların niteliği s Komşu toprakta açık yer miktarı (Atmosfere gaz çıkışı kolaylığı) « Yeraltı kanalizasyon kanallan gibi. ve Tes.

2 0.evsel. endüstriyel Gazın erken anlaşılması veya patlamadan etkilenecek insan/komşu sayısı Tutuşturma kaynaklarının varlığı ve sayısı Patlamanın ciddiyeti/şiddeti Yukanda söylenenleri bir. elektrikle çalışan bir yer C: Yapıda bulunan insan sayısı oranı C = 0. den az olan boru uzunluğu b yapıya uzaklığı 2m. 174 . servis kanalları vb.) Binanın kullanım amacı .0 0-5 5-10 10-15 15-20 20+ kişi kalıyorsa kişi kalıyorsa kişi kalıyorsa kişi kalıyorsa kişinin üzeri kalıyorsa Yukarıda anlatılanlardan anlaşılacağı gibi. A: Doğalgaz borusunun yapılara olan uzaklığına bağlı bir faktör (metre) A = a+b/4+c/20 a yapıya uzaklığı 2m. den fazla olan boru uzunluğu c yapıya uzaklığı çok fazla olan boru uzunluğu B: Yapının kullanılış şekli ile ilgili bir faktör B= 1 2 4 10 3 odalı bir ev kafeterya boşlukları olan bir otel PTT telefon kulübesi vb.6 0. Özellikle dizayn aşamasında bunlar göz önüne alınmaktadır. riskin nelerle ilgili olabileceği aşağı yukarı bellidir.• • • • • Bina dizaynı (havalandırılmayan boşluklar.8 1.ticari. risk değerlendirme metodu kullanarak formülle gösterir isek.4 0.

bu arada alarm cihazının çalışmaması. büyük patlamaları takiben yangın ve ölümlü yaralanmalar. olma olasılığını en aza çekmek en akıllıca davranış yoludur. (Bakınız şekil 1) Madem ki kıvılcım kaynaklan bu kadar çoktur ve kaçınılması oldukça zordur. zaman kayıplı kazalar ve hastalıklar ve nihayet sık sık olan küçük yaralanmalar ele alınarak incelenir. o anda en şiddetli rüzgarın ters yönde esmesi ve nihayet bölgedeki nüfusun en çok olduğu ana tesadüf etmesi düşünülür ve buna göre hesap yapılır. boru/kal. ciddi yaralanma ve sakatlanmalar. En kötü hal durumunda. o olayın sonucunun çarpımı (ya da çarpımları toplamı ) olarak da tanımlanabilir. km. FTA Fault Tree Analysis (Hata Ağacı Analizi ) metodu ile patlamaya yol açan olaylar zinciri. halka haber verilememesi. (3) Sadece patlama düşünüldüğünde. APELL uygulamalarının ülke çapında yaygınlaştrırlarak uygulanması elzemdir. Böyle olduğunda. VE / VEYA kapıları ile aşağıdaki şekilde gösterilebilir. Bu hesap ve önlemi. Amerikan İş Sağlığı ve İş Güvenliği Örgütü (OSHA) nün Proses Güvenliği Yönetimi Kavramında yer almaktadır. bir olayın olma olasılığı ile. en kötü halin sonucu en kötü olacağına göre. bir operatörün hatasının ardından alet ve ekipmanların hasar görmesi. Bu da bize daha geniş bir senaryo yapmanın gerekliliğini ortaya koyması bakımından öğreticidir. enerji aktarımı yönünden en emin sistem gaz boru hatlarıdır. 17 Ağustos depremi sonrası TÜPRAŞ taki yangında bu tür senaryonun var olmasına rağmen Donanmamızın yardıma gelememesi planları uygulanamaz hale getirdiği kanısındayım. güvenlik ile ilgili tüm önlemlerin sıfır olduğu varsayılır. (2) Hem işçilerin ve hemde halkın güvenliğinin aynı anda düşünülmesini sağlayan ve ilk mücadele adımının atılmasını sağlayan bu metod ile başlanan analizde. o halde asıl amaç kaçağa meydan vermemek olmalıdır. sırası ile. (1 ) En Kötü Hal Senaryosu (Worst Case Scenario) Risk. Deprem sonrası çıkabilecek bir doğalgaz yangınının söndürülmesi gerektiğinde Düzce depreminde olduğu gibi itfaiyenin de yıkıntı altında kalabileceği veya Gölcük depreminde olduğu gibi yolların kapanabileceği de hesaplar içine dahil edilmeli örneğin ulaşımın helikopterle yapılması veya başka kaynaklardan de yararlanma olasılığı araştırlmalıdır. 175 .Ancak burada haksızlık yapmamak için şunu da belirtmek gerekir ki. sonra patlayıcı gaz salıverilmesi. Örneğin.

176 . başka araç size çarpmasın. Geçiş önceliği diye bir kural yoktur. Katiyyen saldın yok. Ve ayrı bir istatistik tutuluyor. Ya siz onu yönetirsiniz. kurallara uymadığınız taktirde aracınız da kontrolden çıkarak sizi istediği yere sürükler. Aracınızı öyle park edin ki.Ş. ya da o sizi. Aşama Projesinde müşavirlik yapan BC Gas Firmasının Kanada da uyguladığı önlenebilir trafik kazaları kavramı . Dalgınlık. Haksız dahi olsa kavşağa girene yol verin. Ama bilgili ve ilgili iseniz hem doğalgaz ve hem de aracınız size itaat edecektir. Bakımını zamanında yaptırmadığınız. Ankara'nın tüm semtlerine birden. Sollamak için sizi zorlayan yok. doğalgaz kazalarını önlemede de oldukça yararlı bir yaklaşım olarak gözükmektedir.Önlenebilir Kazalar: (Doğal gaz ve trafik kazaları benzeşimi) Doğalgaz kullanmak araba kullanmaya benzer. Fren mesafesini iyi ayarlayın. sinirlilik. hatta size araç çarpmasına engel olun . Karşıdan üzerinize gelen araç varsa iyice kenara çekilin. Önden yada arkadan bir araca çarpmayın. yaklaşık 200 000 aboneye doğalgaz vermeyi amaçlayan ve Attila Doğan İnşaat ve Tesisat A. İşte bu kurallara rağmen olan kazalar önlenemez diye niteleniyor. İlk çıkış müsait değilse. yol iyice serbest olana dek bekleyin. hatalı sollama gibi kavramlar tanımında dahi yok. nin taahhüdü altında bulunan Doğalgaz Yaygınlaştırma II. Kazaların önlenmesinde bu yöntem sürücüye herşeyi çok iyi kontrol etmesini öneriyor. o halde sollamayın.Trafik kazaları için ülkemize yeni bir anlayış getirdiği gibi. Dikkat edilirse savunmada kalan bir anlayış hakim.

Ölümlerin %90 dan fazlası karbon monoksit oluşumu ile ilgilidir. konu ile ilgili eğitici yazılara yer vermektense. sansasyonel haberleri tercih eden basınımıza içerliyorum. ikisi de sonradan kokulandınlmıştır. "tüpgaz. yukarıda sözü edilen kavramları Attila Doğan A. Halen yapılagelen bir yanlışımız da. Hata Ağacı Analazi Doğalgaza gelince.Şekil 1. yine pek çok kaza hiç meydana gelmeyecektir. bana önlenebilir olarak gözüküyor.Ş. Sızan tüpgaz veya doğalgaz çok daha geç sürede ölüme neden olur ki. Gerek trafik kazalan ve gerekse doğalgaz kazalarının önlenmesinde. İnsaflar zehirlendi" yanlış haberini basınımızın ısrarla yazması. Nezle olmayanlarca hissedilir. ya da doğalgaz sızdı. bünyesinde uyguladığımızı ve Kanadalı müşavirlerimizle hemen hemen aynı kaza sıklığı ve şiddeti oranlan elde ettiğimizi vurgulamakta yarar görüyorum. kaçak ihtimalini en aza indirgeseler pek çok kaza azalacak ve yine kullanıcılar tam olarak bilgilendirilse. Uygulayıcılar gerekli önlemleri eksiksiz alıp. 177 . Ülkemizde yaşanan pek çok kaza. Araştırma gereği duymayan.

gazın yanmasından sonra bacaya "sağlıklı bir bacaya" verilememesi. ya da içeride yeterli havanın kalmaması ile ilgili. Bu defada o bacayı kullanan insanlar aynı akibete uğramaktadır Yurt Dışı Kazalarından Birkaç Örnek TABLO 1 : İNGİLTERE DEKİ GAZ KAZALARININ NEDENLERİ 1 178 . Güvercinler de insanlar gibi zehirli gazdan etkilendiklerinde. çoğu.Kombilerden zehirlenmelere bir bakıyoruz. bacaya düşerek tıkamaktadırlar.

Burada kısaca özetlemekte yarar görüyorum. Artış ortalama olarak 26 puan oldu ve istatistiksel olarak test edilerek anlamlı bulundu. 10 m.TABLO 3: ABD DEKİ BAZI DOĞALGAZ KAZALARI Yer adı Phoenix Arizona Olü Yaralı Tarih 25 Eylül 1984 Sebep ABS plastik boru stresle çatlamış 2 apartman sonra patlamış (Finn pilot alevinden) korozyana uğrayan segment 'parçalanmadan önce değiştirilmemiş 100 000 Dolar tazminat ödemiş Gaz havaya kaçıyor diye toprak içine kaçıp kaçmadığını kontrol etmemişler. 179 . (4) EGO da (Ankara) doğalgaz ateşçilik kursu gören 123 kapıcı üzerinde uygulanan 38 soruluk doğalgaz güvenliği bilgileri 100 üzerinden puanlanarak. kurstan önce 66 ve kurstan sonra 92 olduğu görüldü. ilerde süpermarkettte yangın olmuş Bekocu üstteki canlı boruyu alttaki cansız boru zannetmiş Beko kepçe haritada olmayan bir hattı koparmış 5 7 Beaumont Kentucky 5 3 21 Şubat 1986 Virginia 19 17Ekim 1983 lllionis 1 13 Mart 1986 ForthWorth Texas 22 12 Mart 1986 Sonuç Doğalgaz kazalarının önlerimi 40 İL60 »i 80 h 100 sğitimin önemini vurgulayan master tezinde sorunlar ve önlemler irdelenmiştir.

"Pipeline Conditions are Major Benchmark in Replacement. Unwin S. Sayı . Ankara. TSE. Pipeline and Gas Journal. Tez Danışmanı: Doç. eğitim düzeyi ile. mesleksel deneyim ile önemli oranda değişmediği görüldü. Hem yetkilileri hem halkımızı ve hem de eğitim kurumlarımızı ilgilendiren böyle yaşamsal bir konuda halkın ve uygulayıcıların eğitimi için yapılacak çabalarda işbirliği yapmanın Ülkemiz açısından son derece yararlı olacağı açıktır.. YARARLANILAN KAYNAKLAR 1.p. va o bizi yönetecektir ya da biz onu. MÜHENDİS ODALARI.Ekim aylarında EGO Doğalgaz Ateşçilik Kursuna katılan kapıcıların eğitiminin etkinlik düzeyi" Gazi Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Ana Bilim Dalı Yüksek Lisans Tezi.46-50 4. James N. "Doğalgaz güvenliği konusunda 1995 yılı Eylül . Öktem R.. Hydrocarbon Processing. "Where is the Risk in Your Process ?"." 2. "İş güvenliğini nasıl sağlamalıyız?". AkovaN. Unutmayalım ki konu doğalgaz ise.. 77 3. Dr.Ancak bilginin yaş ile. Tezin en önemli sonucu. FİRMALAR gibi konu ile ilgili pek çok kişi ve kurumun biraraya gelerek ortak bir eğitim ve denetim planı yapmaları ve bunun derhal uygulanması elzemdir. sonra kazan yakılmasına izin verilmesinin (bu yeni ortaya çıkan durum gereği olarak da valiliklerin ve il hıfzıssıha kurullarının daha hassas olmalarının) gerektiğidir.August 1994. 1995. s. Yangın ve Güvenlik Dergisi. Gürhan Fişek. TRT. Haaynes. EGO. BAKANLIKLAR.. ÜNİVERSİTELER. Oct. 1996 180 .D. Ülkemizde yaşanan hatalar göz önüne alındığında. eğitimin ne kadar önemli olduğunun anlaşılması ve mutlaka tüm kapıcıların önce eğitim alıp. BOTAŞ.

Üstbaşlık ve bileşen ilişkisi mutlaka kurulmalıdır (Dikey hiyerarşi) IDEF modelleme yöntemi sistemsel yaklaşımın bu iki ana ilkesini desteklediğinden dolayı bu çalışmada araç olarak kullanılmıştır. Erdem Tuç (Mühendis ve Makina -Mayıs 1998) 181 . Tüm bileşenler bir üst başlığın ayrıştırılmış hallerine denk gelmektedir. Bu çerçeveyi genel bir bakış açısıyla çizip. Bu çalışmanın konusu ise IDEF (Integrated Definition Language) yöntemiyle yukarıda sözü geçen bileşenlerin bütünlüklü ve çözüme yönelik olarak grafiksel modellenmesidir. Daha sonra tekil olayların somutluğuna takılmadan yapılacak bir soyutlamanın İSİG sorununun doğru çerçevesini oluşturacağı vurgulanmıştır. İlgili çalışmada İSİG sorununun bileşenleri ayrıştırma. Giriş Bu çalışma "Türkiye'de ki İşçi Sağlığı Ve İş Güvenliği Sorununun Bileşenleri" adlı çalışmayı1 tamamlayıcı niteliktedir. somut hedefler için mücadele etmenin gerekliliğinin yanında. Açıkçası. sistemin bütününü dikkate almadığı için. daha üst seviyeden bakmanın sorunun çözümde atılacak ilk adım olduğu tespit edilmiştir. ele alman ve en üst düzeyde bulunan öge (bu çalışmada ÎSİG sorunudur) kendisini tanımlayan alt öğelere parçalanarak tanımlanmaktadır.TÜRKİYE'DEKİ İŞÇİ SAĞLIĞIve İŞ GÜVENLİĞİ(İSİG) SORUNUNUN GENİŞ ÖLÇEKTEKİ ÇÖZÜMÜNE YÖNELİK GRAFİKSEL MODEL Erdem TUÇ -Endüstri Mühendisi İSDER (İşçi Sağlığı İş Güvenliği ve Dayanışma Derneği) Özet Bu çalışma Türkiye'de ki işçi sağlığı ve iş güvenliği sorununun bileşenleri adlı çalışmayı tamamlayıcı niteliktedir. çabucak yozlaşacak ve gündelik bir çözüm olarak kalacaktır. İSİG sorununun çözümü ancak sorunun her bir bileşeninin çözümüyle mümkündür. somut hedeflerin bu bakış açısından oturduğu yer gözetilmelidir. 1. akıntıya fazla dayanamayacak. pazar ekonomisinden planlı ekonomiye yani kapitalizmden sosyalizme geçiş İSİG sorununun kökten çözümü için eldeki tek gerçekçi uğraş konusudur. seviyelendirme ve kesişme özelliklerine göre başlıklar halinde ve kısa açıklamalarla sıralanmıştır. Bu çalışmanın konusu ise IDEF (Integrated Definition Language) yöntemiyle yukarıda sözü geçen bileşenlerin bütünlüklü ve çözüme yönelik olarak grafiksel modellenmesidir. İSİG sorununu oluşturan bileşenler için ayrı ayrı üretilecek çözümler ancak bütün bu bileşenlerin kaynağı olan genel sosyo ekonomik yapının radikal olarak değişimine işaret ettiği oranda anlamlıdır. Çalışmanın ana gövdesinde ise İSİG sorununun bileşenleri ayrıştırma. Dolayısıyla her bir bileşen ayrı ayrı ve birbirleriyle ilişkileriyle beraber ifade edilmelidir (Yatay hiyerarşi) 2. Sistemsel yaklaşımda model iki nedenden dolayı vazgeçilemezdir. Diğer bir ifadeyle. IDEF Modelleme Yöntemi IDEF modelleme yönteminde. o somut hedeflerin radikal değişim sürecinin herhangi bir noktasında yer alıp almadığı gözönünde bulundurulmalıdır. Aynı seviyede tanımlanan alt öğelerin birbiriyle ilişkileri model üzerine yerleştirilebilmektedir. olana bitene daha yukarıdan. Adı geçen çalışmada öncelikle Türkiye'de bir İSİG sorununun varlığı çeşitli alan örnekleriyle nesnel olarak tespit edilmiştir. Dolayısıyla tüm başlıklardaki çözüm önerilerinde sistemsel bakış açısı asla kaçırılmamalı. Radikal bir değişime hizmet etmeyecek tüm somut çözüm önerileri. seviyelendirme ve kesişme özelliklerine göre başlıklar halinde ve kısa açıklamalarla sıralanmıştır. gündelik başlıklarımızın ötesinde. 1 Türkiye'deki İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Sorununun Bileşenleri.

Daha sonra parçalanarak ortaya çıkarılan her bir öge tekrar ele alınıp onu oluşturan alt parçalar ele alınır. Örnek: Aşağıdaki grarafikte İSİG sorununu oluşturan iki ana öge yer almaktadır. 182 . ÎSİG sorunu genel olarak "Toplumsal İSİG Sorunu" ve "Kişisel İSİG Sorunu" olarak ayrıştırılabilir.

CO CO .

oo .

oo Ol .

.

.

.

.

190 .

teknik mevzuatın detayı yönetmeliklerle açıklanmalı. iş yasasındaki istisnalar kavramı artırk. teknolojik değişime. Yine anılan istisnalar hükmüne göre. bilgi toplumuyla gelinen nokta. beyni ve bedeni ile efor sarfında bulunmakta emek vermektedir. 191 . halen mekik koruyucusundan bahseden düzenleme geçerliliğini sürdürmektedir. Oysa İşçi Sağlığı ve İş Güvenlii ile ilgili genel bir tüzük çıkarılmalı ve de yönetmeliklerle desteklenmelidir. onların ortaya çıkaracağı riskleri bertaraf etmeyi de getirmektedir. yükleme bindirme işi yapılmayan gemilerdeki çalışmalar İş Kananu kapsamı dışındadır. Örneklemek gerekirse. İş Yasası' nın 74. Bilgi toplumunda fiziksel emek. Maddesi gereği çıkarılmış olan işaçi sağlığı ve iş güvenliği ile ilgili teknik düzenlemeler veya tüzükler (İSİGT gibi) de. O halde. Presle ilgili detaylı düzenlemenin tüzükte olması yerine. Yönetmeliği. özel bir yara olarak çıkarılmış olan iş yasasının. Bu gibi örnekler çoğaltılabilir. Bugün. tüm çalışanlar gerek beden emeği gerekse beyinsel emek sunanlar İş Yasasının getirdiği sağlık ve güvenlik normlarından yararlanabilir. insanların sosyal özlem ve de çelişkilerinde de değişime neden olmaktadır. bu zamanı kapsamamaktadır. tüzük genel ibarelerle düzenlenip. hukuki olarak daha kolaydır. karadan gemiye yükleme bindirme işleri dışındaki işlyer" kapsam dışıdır. Sporcu da. Yeni açık denizdeki yük ve yolucu taşıma işi yapan gemi adamlarının iş yasası gereği çıkarılan teknik tüzüklerden. limana demirleyip. Bilgi işçiliği de. yerini zihinsel emeğe veya bilgi işçiliğine terk etmektedir. tüçzüğe genel nitelikli preslerde sağlık ve güvenlik tedbirleri alınır ve bununla ilgili detaylar çıkarılacak pres yönetmeliğinde belirtilir ibaresi konulmalıdır. Artık bilgisayar kontrollü dokuma tezgahları üzerinde kullanılırken. Bu nedenlerle. genel bir yasa haline dönüştürülmesini zorunlu kılmaktadır. İş Kanunu Madde 5'de "gemiden karaya.MEVZUAT Namık Kemal ÖZDEMIR Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı İş Teftiş Kurulu İstanbul Grup Başkanı Bilindiği üzere teknolojik süreç veya teknolojideki değişim. yönetmeliklerle desteklenmelidir. güncelleştirmek. farklı bir ifadeyle. zamanında derhal uyum sağlamak. artık yaşamın her alanında ihtiyaç duyulan bir olgudur. Farklı bir deyişle. Eğer anılan istisnalar daraltılır veya tamamen kaldırılırsa. sosyal özlem ve çelişkileri de göğüslemeyi. Bu kişilerin de sağlığını ve güvneliğini koruyucu düzenlemeler yapılmalı veya Tüm Çalışanlar Yasası onları da mutlaka kapsamalıdır. sağlık güvenlik mevzuatından yararlanmaları mümkün değildir. sporcular İş Yasası'ndan yararlanmamaktadır. günümüz gelişmi teknolojisen yanıt verememektedir. Ya İş Yasası değiştirilip Tüm Çalışanlar Yasası'na dönüştürülmeli ya da bilgi toplumuna ters düşen hususları ayıklanmalıdır.

192 .

52. Maddeleri işgüvenliği ile ilgili hususları içermektedir. yaşına. 76. Bu hafta etkinlikleri sırasında yayınlanan istatistiklere ve araştırmalara baktığımızda iş kazalarında Avrupa birinciliği. 56. Madde. Bu istatistikler de genellikle SSK kaynaklıdır ve resmi rakamlıdır. sağlıklı ve dengeli bir çevrede yaşama hakkına sahip olduğu belirtilmektedir. Bu hafta etkinliklerine haberleri olsa da işverenler katılmazlar. hiç kimsenin. 56. 49. 78. 50. 80. Maddesi gereğince çıkarılan tüzüklerden bazılarını şöyle sıralayabiliriz. Maddeleri çalışma hayatının düzenlenmesi ile ilgili hususları içermektedir. işyeri hekimleri. 2869 Sayılı yasa ile değiştirilen 1475 sayılı İş Yasası'nm 73. Bu hafta çerçevesinde paneller ve konferanslar düzenler. Tehlikeli ve Zararlı Maddelerle Çalışılan İşyerlerinde ve İşlerde Alınacak Tedbirler Hakkında Tüzük. 60. Gerçek rakamların. Her yıl 4-10 Mayıs günlerinde İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği haftası düzenlenir. en iyi işyeri ve en iyi işçi ödülleri dağıtılır. ® İşçi Sağlığı ve ve İş Güvenliği Tüzüğü « Yapı İşlerinde İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğü ® Parlayıcı. 79. Dünya ikinciliği ya da üçüncülüğü yıllar boyu sürmektedir. Katılanlar bazı sendika temsilcileri. rt İş yasasını 74. Bunun sağlandığı çalışma ortamında meslek hastalıkları ve iş kazaları azalacak. Tüm Anayasalarımızda olduğu gibi halen yürürlükte olan Anayasamızın 18. Ülkemize baktığımızda rahat ve güvenli bir çalışma ortamı acaba ne kadar sağlanabiliyor. Ancak ülkede çalışan işçilerin çok büyük bir bölümü kendilerine yönelik düzenlenen bu haftadan ve etkinliklerden habersizdir. bu yayınlanan rakamların çok üzerinde olduğu. Patlayıcı. bazı mühendisler ve ilgi duyan diğer kişiler. 61. 55. herkesin. cinsiyetine ve gücüne uymayan işlerde çalıştırılamıyacağını. 54. 51. 81 ve 82. Madde.74. daha rahat ve güvenli bir ortamda çalışmalarının sağlanmasıdır. « Sağlık Kuralları Bakımından Günde Ancak 7. 75. konunun içinde olan herkes tarafından bilinir ve söylenir. 62 ve 173. 50. Başka bir anlatımla iş kazaları ve meslek hastalıklarına karşı çalışanların ruhsal ve bedensel bütünlüklerinin korunmasıdır. 53. işgücü ve işgünü kayıpları da azalacaktır. 77.İŞ GÜVENLİĞİNDE ODA POLİTİKALARI Yıldırım ÇAKAR Makina Mühendisleri Odası İşçi sağlığı ve iş güvenliğinde temel amaç çalışanların sağlığına zarar verebilecek hususların önceden belirlenerek gereken önlemlerin alınması. Çalışma yaşamındaki bu kötü durumun kaynağı nedir? Konu ile ilgili mevzuatınız ve uygulamalar nasıldır? Bu kötü durumun kaynağı mevzuatımız ve uygulamalar mıdır? Cumhuriyetimizin ilk yıllarından itibaren İşçi Sağlığı ve İş Güvenliğine teorik anlamda genellikle iyi bir yaklaşım görülmektedir.5 saat veya Daha Az Çalışılması Gereken İşler Hakkında Tüzük ® Maden ve Taşocakları İşletmelerinde ve Tünel Yapımında Alınacak İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği önlemlerine ilişkin Tüzük. 193 .

işyerlerinin İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği açısmdan denetimi hepimizin bildiği gibi Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı'na bağlı İş Müfettişleri (Teknik) tarafından yapılmaktadır. kimya. İş Yasası ve yukarıda saydığımız tüzüklerle birlikte İşçi Sağlığı ve İş Güvenliğine yönelik. Bu kadar kaynak bolluğunun getirdiği bir karmaşadan söz edilebilir. İş Yasası'nın 6. Uygulamalara bakarsak. eğitim seminerleri. İş Yasası hükümleri gereği çıkarılan İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğü 11. Bir kamu kuruluşu niteliğinde olan Makina Mühendisleri Odası 18 Şubesinde iş güvenliği komisyonları ile çok kapsamlı çalışmalar yapmaktadır.01. çıkarılan "İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği KuruMarı Hakkında Tüzük" hükümleri gereğince. Bu kurulun yaptırım gücü bulunmamakta yalnızca önemli kararları alabilmektedir. İş güvenliği mevzuatına baktığımızda sağlık hizmetleri dışında tüm huluslar mühendislik dallarını ilgilendirmektedir. 194 . Maddesi gereğince. her işveren bir "İşçi Sağlığı ve ş Güvenliği Kurulu" kurmakla yükümlüdür. maden) dallarından oluşan İş Müfettişleri (Teknik). mevzuatta. Maddesinde belirtilen sanayiden sayılan ve devamlı olarak en az elli işçi çalıştıran^ altı aydan fazla sürekli işlerin yapıldığı işyerlerinde. işyeri güvenlik şefi. uzmanı. Çoğu zamanda toplantılar yapılmamakta kağıt üzerinde kararlar alınarak üyelere imzalatılmaktadır. değişik mühendislik (Makina. asıl görevi başka işler olan bir personel yürütmektedir. grup olarak gitmedikleri denetimlerde zaman zaman kendi uzmanlık alanları dışında yetersiz kalabilmektedirler. kazanlar ve kaldırma araçlarının periyodik kontrolları. yoksa işyerinde işçi sağlığı ve iş güvenliği konularında görevli teknik bir kişidir. Bu denetimler yeterümidir? Var olan müfettiş kadroları ile (ki müfettiş sayısı 300'dür) ülkemizdeki tüm işyerlerinin her yıl ancak % 3-4 'ü denetlenebilmektedir. 19 Tüzük.1974 tarihinde yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. teknolojik gelişmeye paralel düzenlemeler yapılması. İş müfettişleri (teknik) de mühendislerden oluşmaktadır. İş Yasası 76. Bu çalışmalar. inşaat. Aradan geçen 25 yıl boyunca teknolojide çok büyük değişiklikler olmasına karşın bu tüzüklerde hiçbir değişiklik yapılmamıştır. Yani mevzuatın denetim ve uygulayıcıları ağırlıklı olarak mühendislerdir. 50 ve daha fazla işçi çalıştıran işyerlerinde doktor bulundurma zorunluluğu varken iş güvenliği mühendisi. basınçlı kaplar. Bu konu tamamen işverenin duyarlılığı ve işgüvenliğine verdiği değere bağlıdır. Tıp doktorları dışmda. sekreterlik görevini yapan üye. Sayısal yetersizliğin yanısıra teknik donanımlarla ' desteklenmeyen denetimler nitelik olarak da yetersiz kalmaktadır.09. paneller olarak sayılabilir.Anayasa. kompresörler.1974. Birçok işyerinde bu kurul bulunmamakta. bulunan kurullarda ise bu görevi. 20 Yönetmelik ve uluslar arası sözleşmeler bulunmaktadır. danışmanı bulundurma konusunda yasal hiçbir dayanak yoktur. 15 Yasa. Yapı İşlerinde İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğü 12. Ülkemizde 50 ve daha fazla işçi çalıştıran kaç işyerinde bu nitelikte bir eleman bulunmaktadır. İşyeri işgüvenliği örgütlenmesinin temelini oluşturan bu kurulda. elektrik.

Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı'na sunduğu çalışmalarda tüzüklerin. En fazla iş kazalarının meydana geldiği inşaat işkolunda ve sanayide bilimsel çalışmalar yapılmalıdır. Aktif örgütlenme oluşturuhnalıdır. (Örn. Bildirimin içinde sözünü ettiğim İş Güvenliği Mühendisliği kavramı içinde işyerlerinde işçi sağlığı ve iş güvenliğine yönelik tüm önlemlerin alınması ve eğitimin verilmesi yer almaktadır. Örneğin. 10. ' 5. zehirli ve zararlı maddelerin ülkeye sokulması önlenmelidir. Başta söylediğimiz kaynak bolluğu nedeniyle oluşan karmaşaya son vermek amacıyla tek bir kaynak oluşturulması ya da olabildiğince sadeleştirilmesi.Bu saydığımız periyodik kontrolların Odamız tarafindaıı eğitilecek ve sertifikalandırılacak makina mühendisleri tarafından yapılması için Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı ile protokol düzenlenmesi görüşmeleri yapılmaktadır. Sonuç olarak İş Güvenliğinin istenilen düzeye gelmesi ve iş kazalarının azaltılmasına yönelik önerilerimiz: 1. son deprem felaketinde ortaya çıktığı üzere. 6. üretim. İşverenlerimiz de işgüvenliği konusunda eğitilmeli ve iş kazalarını önlemenin ödemekten daha ucuz ve insancıl olduğu bilinci yerleştirilmelidir. 8. İhale makamlarının ihalelerde en az teklif fiyatı kadar işgüvenliğine ayrılan bütçe ve işgüvenliği programları ile de karar vermeleri yönünde düzenlemeler yapılmalıdır. 3. kalkınmış ülkelerin zararlı maddeleri ucuz ve cazip koşullarla ülkemize aktarmaları önlenmelidir. Çevreci kuruluşlarla işçi-işveren kuruluşlarının ilişkileri kurulmalı. İş çevrelerinin uygun seçilmeleri. 2. Kaza nedenleri iyi belirlenerek bunlara yönelik politikalar oluşturulmalıdır. 7. çimento fabrikaları vb. 11. 9. patates tarlasında otomobil üretimi gibi. İşyerleri seçilirken çevre ve diğer koşullar gözönünde tutulmalıdır. Odamız. İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği için zararlı olan ortamlarda işçiye burada çalışmayı reddetme hakkı verilmelidir. 195 . Ülkemizde henüz uygulamada kabul görmemiş bu kavram gelişmiş ülkelerde iş kazalarının azaltılmasında büyük bk rol oynamaktadır. Asbest. Çalışma ve Sosyal Güvelik Bakanlığı tarafından hazırlanan ancak yürürlüğe sokulamıyan "Mesleki ve Sağlık Güvenlik Yasası" Bakanlık yetkililerince bu karmaşayı giderecek nitelikte bir yasa olduğu söyleniyor. Gelişmiş ülkelerle geri bırakılmış ülkeler arasındaki iş ilişkilerinde. satış ve kullanım sırasında standartlar açısından denetimler yaptlmalıeır. günümüz teknolojik gelişmelere ve üretim koşullarına yönelik değişiklik önerileri yanı sıra "İş Güvenliği Mühendisliği"nin de yaşama geçirilmesine çalışmaktadır. Kişisel koruyucuların zorunlu standartları oluşturulmalı. Kaynaktaki bolluğa rağmen denetimler aktif değildir. İş Güvenliğinin sağlanması amacıyla sendikalara ve iş yeri temsilciliklerine sorumluluk verilmesi.) 4.

196 .

You're Reading a Free Preview

İndirme
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->