KİMYASAL MADDELER, RİSKLERİ, KULLANIMI, TAŞINMASI, DEPOLANMASI İLE İLGİLİ YAPTIRIMLAR VE TÜRKİYE UYGULAMALARI

Zuhal YAZICI TMMOB Kimya Mühendisleri Odası

Gelişen bilim ve teknoloji toplum için yararlarının yanında taşıdığı risklerle de toplumun can ve mal güvenliğini tehdit etmektedir. Teknoloji sağladığı konfora karşı insan ve çevre sağlığı ilişkilerini olumsuz olarak etkilemekte toplumun sürekli kontrollü ve hazırlıklı gerektirmektedir. Sağlıklı çalışma hakkı ekonomik ve siyasal yaşamın doğal yasalarla düzenlendiği sanayi devrimi koşulların günümüze kadar kavramsal ve kuramsal dayanaklarla geliştirilmiş ve güçlendirilmiştir. Sağlıklı yaşama hakkıyla bütünleşen bu hakkın korunması ve geliştirilmesi politika ve eylem programlarıyla, girişim teknikleri ve yöntemleriyle geliştirilmiştir. Her ülke daha sağlıklı ve güvenli üretim arayışındadır. Sağlıklı çalışma hakkı ve kavramsal gelişim aşamaları ulusal ve uluslararası yasal düzenlemelerde ve ilgili yayınlarla belgelenmiştir. İş sağlığı ve iş güvenliği multidisipliner (çok disiplinli) bir bilim dalıdır. Bir mühendis veya doktor kendi dalında ne kadar iyi yetişmiş olursa olsun iş güvenliği konusunda uzman sayılamaz. İş güvenliği konusunda mühendislik formasyonu üzerine eklenmesi gereken multidisipliner (tıp, ergonomi, iş psikolojisi, iş hukuku) bilgilerin edinilmesi ile uzman sayılabilir. Aynı durum işyeri hekimleri için de söz konusudur. Bu nedenle iş güvenliği konusunda çalışan meslek elemanlarına gerek öğrenim sürecinde, gerekse çalışma yaşamına girdikten sonra, kendine özgü bir uzmanlık dalı olan ve pek çok disiplinin buluştuğu noktada bilgilere gereksinim verilmelidir. İnsan aktivitesinin bulunduğu her yerde risk mevcuttur. Riski önlemenin birinci işyerinizde veya çevrenizde mevcut bulunan risklerin tammlanmasıdır. İşyerinizde ve çevrenizde mevcut bulunan risklerin tanımlanmasıyla başlayan ve adım adım ilerleyerek yapılan risk analizleri sonucunda işletmede var olabilecek olan işletmedeki tehlike ve işletim sorunları tespit edilerek ve bu sorunlarla mücadele etme yöntemleri geliştirilebilir. Dünyada yaygın olarak kullanılan ve ülkemizde de değişik işletmeler bazında uygulandığını gözlemlediğimiz Endüstride Tehlike ve İşletilir Olma Analizi (HAZOP)nden söz etmek yerinde olacaktır. Hazop proses sanayinde çeşitli tehlike (risk) değerlendirme yöntemlerden biridir. Risk gösteren bu konuda eğitim olmasını

9

değerlendirmesinin temeli işletmenin tarihçesi, yöneticileri bilgi, deneyim, öngörüleri ve analitik metodlardan oluşmaktadır. Dünyada sigorta şirketlerinin sorumluları sigorta yapacakları proses Ülkemizde sanayi kuruluşlarından özellikle Hazop yöntemi ile yapılmış güncel bir tehlike değerlendirmesini istemekte ve bu değerlendirmeye göre sigorta için daha düşük fiyat vermektedirler. sigortacılık sistemi ne yazık ki bu düzeye gelmemiştir. Hazop işletmede çalışan kişilere tehlike ve iletişim sorunlarına yol açabilecek bütün yolları düşündürmeye sağlayan bir tekniktir. Hazop olası problemleri azaltmak için uzmanların proses üzerinde bilgi ve deneyimlerinden sistematik olarak yararlanan bir tekniktir. En önemli adımı ise farklı branşlarda bir çok uzmanın bir arada ekip çalışması yapmasını sağlayarak etap etap sistematik bir tarama ile tehlike ve iletişim sorunları tespit edilir. Diğer bir özelliği ise bu ekibin beyin fırtınası yapmasma yardımcı olur. 1996 yılında Gümrük Birliğine girmemiz ile birlikte ülkemizde Avrupa ile yarışabilmesi için önemli değişim atakları başlatılmıştır. ISO 9000 Kalite Standartları ve Toplam Kalite Yönetimi çerçevesinde şirketlerin düşünce ve iş anlayışının değişimi görüldü. Brezilya'daki RİO Çevre Konferansı sonrasında benimsenen "Sürdürülebilir Kalkınma"

ilkesi ile çevre değerlerini ön plana çıkaran Çevre Yönetim Sistemleri yaşamımıza girdi. ISO 14000 kuruluş ve kuruluşla ilişkide bulunan müteahhit, taşeron vb. kuruluşların çevre yönetim sistemine etkin katılımını öngörmektedir. Toplam Kalite Yönetimi (TKY) kuruluşlar açısmdan verimliliği arttırdığı, rekabet gücünü yükselttiği ve karlık sağladığı için tercih edilmelidir. Kuruluş için yaşamsal nitelik taşıyan bu tür bir yaklaşımın gönüllü olarak firmalarca benimsenmesi doğaldır. Ancak ÇYS bir kuruluşa bu denli açık yararlar sağlama özelliğini ilk bakışta göstermemektedir. Çevreye yönelik yasal yaptırımları sadece standartlara uyarak da gerçekleştirebilir. AB çevreye yönelik politikaları çeyrek asırlık bir süreç içinde yavaş yavaş değişmiş ve 1990'dan sonra belirgin bir farklılık göstermiştir. 1987 yılı Temmuz'unda yürürlüğe giren Tek Avrupa Yasası (Single European Act-SEA), tüm birlik ülkelerinin çevre politikalarının uyum içinde olmasını zorunlu kılmaktadır. 1993'te gündeme gelen 5 çevresel hareket planı sürdürülebilir. Ekonomik gelişme çevreye zarar vermediği durumlarda kabul edilebilir düşüncesini getirmiştir. 1- Program (1973-76): Bu program çevresel prensipleri belirtirken ilk olarak "kirleten öderrpoüuter pays" prensibini gündeme getirmiştir. Üye ülkelerin alması gereken önlemler belirlenmiştir. 2- Program (1977-81): Birinci programın devamı niteliğindeki bu program temel kirliliği önleme yerine kontrol etmeye ağırlık vermektedir. 3- Program (1982-86): Bu programın en büyük özelliği çevre ile ilgili politikaların diğer temel politikalar ile entegrasyonunu sağlamak olmuştur.

10

4- Program (1987-92): Bu program SEA ile aynı zamanda ortaya çıktığı için aralarında önemli bir takım benzerlikler vardır. Değişik çevresel elemanlar için (hava, su, gürültü kirliliği gibi) önlemler öneriyor olmasıdır. Ozon tabakasının incelmesi, iklim değişikliği gibi global sorunlar nedeniyle çevre politikalarının uluslar arası boyutu daha önemle vurgulanmıştır. 5- Hareket Programı (1993-2000): Çevre konularında bir dönüm noktası olarak kabul edilebilir. Bu program ilk kez "sürdürülebilirlik=sustainability" kavramını gündeme getirmiştir. Ekonomik 5 temel sektör gelişme, sosyal aktiviteler ve çevre konusunda toplumun tüm kesimlerini ve kitle örgütlerinin aktif katılımını, politikaların belirlenmesi ve uygulanmasında esas almaktadır. belirlenmektedir. İmalat Enerji Ulaşım Tarım Turizm

Bu 5 temel sektörde için konulan temel standartlar şunlardır: • Yayılma (emisyon) standartları: Belirli maddelerin aşılması gereken sınırlarını belirlemektedir. Kullanıcıya yeni belli teknolojiler sunulmakta ve kirletici maddelerin kaynakta kontrol edilmesine çalışılmaktadır. • Çevre-kalite standartları: Çevresel ortamda (hava, su ve toprak)bulunmasına izin verilen maksimum konsantrasyonları ifade eder. Sanayinin tüm zararlı kompenetlerinin seyrelterek ortama verilmesini sağladığından teknolojik ucuz çözümleri içerir. • Ürün standartları: Bu standart ürünün yapısından bulunmaması gereken malzemeleri belirler. Bu tür ürünlere pazarlama engeli yaratabileceği için ticari önem arz eder. • Süreç standartları: Üretim sürecinde çıkabilecek maddeleri kontrol etmeye ve iş çevresine zararlı maddelerin yayılmasını önleyerek çalışanların sağlık ve güvenliğini korumayı amaçlar. • Biyolojik standartlar: Yaşayan organizmalardaki bazı maddelerin standardı olduğundan ölçülmesi ve kontrolü zor olmaktadır. Uygulaması zordur. Bu planların hazırlanmasındaki temel amaç çevre konusunda etkili tarafların belirlenmesi ve kamu bilincinin oluşmasını sağlamaktır. Temel taraflar ise şöyle tanımlanmaktadır. Kamu yönetimi (yerel ve merkezi hükümetler) kitleleri eğiterek, yasaları uygulayarak ve temel planlama kararlarını alarak önemli bir görev üstlenmektedir. Tüketiciler ve atık yaratan özel-kamu kuruluşları çevre konusunda sorumlu olmaya zorlanmaktadırlar.

11

program ve çevre yönetim sistemine ait gerçek veriler bulunması kaçınılmazdır. ÇYS genelde çevre başarısına yönelik bir çerçeve çizmektedir. Bu kapsamda çevre standartlarına uyum ve denetim işlemlerinin belgelenmesi ağırlık kazanmış ve EcoManagement and Audit Scheme (EMAS) gündeme girmiştir. 1974'de İngiltere'deki siklohegzan patlaması 1984'de Mexicocity'deki propan patlaması aşağıda belirtilen ana başlıklar altında faaliyetlerini ISO 14000 devreye girmiştir. Bu programda sanayi ve çevreye zarar veren önemli bir taraf olarak düşünülmüş ve temiz teknoloji kullanmaya ve çevre bilinci geliştirmeye duyarlı olmaya çağrılmış ve teşvik edilmiştir. -Kontrol süreç ve yöntemlerinin belirlenmesi -Atık ve enerji yöntemi -İş güvenliği ve meslek sağlığını koruyucu önlemlerin alınması -Bilgilendirme iletişim ve eğitimin sağlanması Bu kapsamda TKY ve ÇYS arasında önemli benzerlikler gözlenmektedir. Çevre konusunda başarı çevresel kural ve yaptırımlarla sağlanabilecektir. Zorunluluk taşımayan şu an isteğe bağlı bırakılan ISO 14000 temel felsefesi 12 . Her iki sistemde öncelikli inşam ele almakta ve bireyin fiziksel sağlığına ek olarak zihinsel gelişimini dikkate almaktadır. ürün ve hizmetin çevreye doğrudan ve dolayı etkileri) . bir kuruluş yönlendirmelidir. AB haricindeki diğer üyeler çevreye yönelik olarak kendi standartlarını hazırlarken şudur: ISO 14000 felsefesi çevreye gerçekçi bir yaklaşım sergilemekte ve tüm kuruluşa bir çevre bilinci vermeye çalışmaktadır.Kamuoyu geleceğin çevre kalitesi üzerinde etkili olmaya çağrılmıştır. EMAS her denetim aşamasından sonra "kurum dışına" bilgi verilmesini zorunlu kılmaktadır. Bu raporlarda kurum politika. ISO 14000 kapsamında. Çevreye yönelik girişimlerin katılımcı bir şekilde yürütülmesini öngörmektedir. Tehlikeli maddelerin artan üretimi depolanması ve kullanımı nedeniyle dünyada yaşanan büyük endüstriyel kazalar sonrasında. Böyle bir raporlama sistemi sadece çalışanların güvenliğini değil bölge insanının da sağlık ve güvenliğini korumakta yararlı olmaktadır. -Çevre yönetim sisteminin oluşturularak sürekli gelişimin sağlanması -Çevresel etki değerlendirmesi (faaliyet. Burada APELL (Awareness and Preparedness of Emergenceis of Local Level)-Yerel Düzeyde Acil Durumlarda Hazırlılık ve Bilinçlilikten) söz etmek yerindedir.

Bu hazırlık bölgesel tehlikelerin daha iyi anlaşılmasını sağlayacak ve böylece koruyucu önlemler oluşturulacaktır. El kitabının amacı tehlikeli tesislerin bulunduğu bölgelerde toplum bilincini geliştirmek ve acil durum planlan yapmak üzere karar organlarına ve teknik personele yardımcı olmaktır. APELL'i kazaların önlenmesi önlenmesi ve acil durum hazırlığı için bölgesel işbirliği prosesi veya güvenlik ve kayıp önleme teknolojisi artı toplumun bilgilendirilmesi ve acil durum planlanmasında toplum ve endüstri katılımını içeren bir yönetim sistemi olarak tarif edebiliriz. APELL'in başarısını engelleyebilecek başlıca nedenler ise 1) Aşırı Güven (Zaten bir plan var) 2) Kayıtsızlık (Burada bir şey olmaz) 3) Maliyet (Bizim gücümüz yetmez) dir. CCPA. yerel makamlar ve toplum liderleri arasında içten bir diyalog bu tutumların üstesinden gelebilir. depolanması ve kullanılmasında oluşabilecek tehlikeler ile yerel makamlar ve endüstri tarafından toplumu korumak üzere alınan önlemler için toplum bilinci yaratılması ve artırılması 2) Bu bilinç ışığında bölgesel bir işbirliği sağlanarak bütün toplumu kapsayan acil durum planlarının hazırlanması APELL İKİ BÖLÜMDEN OLUŞUR a) TOPLUMUN BİLGİLENDİRİLMESİ (Commanity Awareness-Toplumsal haberdar olma) 13 . APELL YÖNTEMİ NEDİR? Apeli iki temel görüşe yer verir. CMA. taşınması. Sanayi. Bu kitap CEFIC. 1) Tehlikeli maddelerin üretilmesi. Ren nehri kirliliği NEDEN APELL Gerekli tedbirler alınarak büyük endüstriyel kazaların önlenebileceğine inanılsa dahi.1984'de Hindistan/Bhopal'deki metilizosiyonad sızıntısı 1986'da İsviçre/BasePdeki patlama ve yangın. gene de böyle bir kazanın olması halinde karşılık verme planları yapabilecek kadar gerçekçi olunmalıdır. UNEP endüstri ve çevre ofisi (IEO) endüstri ile müştereken. UNİDO ve diğer benzer kuruluşlarla tam işbirliği ile hazırlanmıştır. WHO. bölgesel düzeyde acil durumlar için hazırlıklı olma (Apeli) el kitabını hazırladılar. 1986 yıllarının sonlarında Birleşmiş Milletler Çevre Programı (UNEP) özellikle gelişmekte olan ülkelerin hükümetlerine kimyasal kazalar ve acil durumların oluşumu ve zararlı etkilerini en aza indirmede yardımcı olmak üzere bir dizi önlem önermiştir.

Uygulama ise yöresel şartlara uyarlanarak yapılabilir. 1. patlama. Bununla beraber merkezi yönetimler "Bakanlıklar" ve aynı yörede olmayan şirket genel müdürlükleri bu yöresel çabalara destek olmalıdırlar. değer yargıları. Yönetim (Merkezi/Yerel) Bunlar seçimler veya tayinle göreve gelen toplum güvenliğini ve sağlığı ile çevrenin korunmasından sorumlu yöneticilerdir. yasa ve düzen gerekleri farklıdır. Bir endüstriyel kazanın insan sağlığına ve çevreye etkisinin boyutları. toplum alt yapısı acil durumlara karşı koyma gelenek ve kaynakları. yayılma ve tehlikeli madde kaçağı potansiyeli olabilecek bütün ticari faaliyetleri kapsar. APELL ÇALIŞMALARINDA ORTAKLAR Başarılı bir Apeli yönetiminin yerel olarak 3 önemli ortağı vardır. Bu ülke endüstrilerinin de tehlike ve risk potansiyelleri farklıdır. Dolayısıyla Apeli yönteminde ağırlık ve önem yöresel katılım ve işbirliğindedir. • İlgili il/ilçe/köy yönetim birimleri • Belediye ve Sanayi Odalarının ilgili üniteleri • Facia/afet/mücadele örgütleri • Kızılay v 14 .) • Sahibi • Yöneticileri (İşveren temsilcisi yetkisine haiz) • Çalışanlar • Sanayi Odaları • Müteahhit-Taşeron (Nakliyeciler dahil) • Alt sanayi (Malzeme üreticileri gibi) 2. Sanayi (Kamu ve özel sektöre ait fabrika yöneticileri fabrikalarındaki güvenlik ve kazaların önlenmesinden sorumludurlar. APELL ESNEK BİR YÖNTEMDİR Ülkelerin kültürleri.b) TOPLUMA KORUYUCU PLANLARIN FORMÜLE EDİLMESİ (Emergencency responce-Acil duruma karşı koyma) Apeli yöntemi. böyle bir durumda yöresel karşı koymanın hızı ve kapsamına bağlıdır. yangın. sızma. BÖLGESEL BİR TOPLUMU ETKİLEYECEK ENDÜSTRİYEL BİR KAZA İLE BAŞA ÇIKABİLME YETENEĞİ Apeli yöntemi amaç ve prensipleri belirler. Fabrika içinde spesifik acil durum planları hazırlarlar.

• Sağlık Kuruluşları • Kolluk kuvvetleri ve Silahlı Kuvvetler • PTT/TRT • İlgili Ulusal Yönetim Birimleri • İlgili Uluslararası Yönetim Birimleri 3. topluma uyumlu birleşik bir acil durum planlamasını ve iletişim sağlamaktır. Özetle. Yerel Toplum ve İlgi Grupları • Yöre Halkı: Örneğin bir gaz kaçağında birinci derecede etki alanında yaşayanların tehlikeyi bilmeleri onların vatandaşlık hakkıdır. Tesis acil durum planının yanı sıra. Yerel makamların ve toplum liderlerinin bilinçlenme ve acil durumlara hazırlıklı olma konularında etkin olabilmeleri için yörelerindeki sanayi kuruluşlarının temsilcileriyle yakın ve doğrudan ilişkileri olmalıdır. Bu köprü ve koordinasyon grubu Apell'in çıkış noktasıdır. Sanayi kuruluşları acil durum planlarının çeşitli bölümleri yerel makamların ve toplumun uyarılmasını ayrıca iletilişi kurmayı içerir. Bu liderlerin sanayi ve yerel hükümet arasında bir köprü kurmaları gereklidir. koordinasyon grubunun rolü sanayi ve yerel yönetim arasında toplum liderlerinin katılımı ile bir köprü kurmak. Koordinasyon grubunun fiili bir 15 . Apeli yöntemi varolan tüm acil durum planlarından yararlanılarak ilk karşılık vermenin çok kritik ve önemli olduğu yerel düzeyde etkin bir biçimde işleyecek koordineli tek bir plan oluşturmak üzere tasarlanmıştır. • Gayri Resmi Destek Grupları • Basın-Yayın (Medya) • Eğitim Kuruluşları • Gönüllü Kurum/Kuruluş/DernekA^akıflar • Meslek Odaları • Sendikalar (İşçi-İşveren) • Siyasal Partiler • Sanatçılar APELL NASIL BAŞLATILIR? Bütün sanayi kuruluşlarının bir acil durum planı yapma ve uygulama sorumluluğu vardır. kuruluşun operasyonlarının güvenlik açısından incelenmesidir. ulusal hükümetinde acil durum planlan olabilir. Böyle bir plan için anahtar.

BİR SANAYİ KURULUŞU ACİL DURUMA MÜDAHALE PLANININ TİPİK BİLEŞKELERİ • Tesis Acil Durum Organizasyonu • Tesis Risk Değerlendirmesi • Alan Risk • Uyarı Sistemleri ve İletişim Sistemleri • Acil Durum Malzeme ve Olanakları • Normal İşlemlere Dönmek İçin Süreç • Eğitim ve Uygulamalar • Acil Durum Organizasyon/İşlemlerinin Düzenli Testleri • Acil Duruma Müdahale Prosedürleri • Ayrıntılı İşlem Talimatları (Her işlem birimi ve yardımcı sistemler için) KOORDİNASYON GRUBU KÖPRÜ İŞLEVLERİ • İletişim Sağlamak • Bilgi Paylaşımı • Acil Durum Plan ve Yöntemlerini Koordine Etmek • Diğer Acil Durum Kuruluşlarıyla Etkileşimde Bulunmak • Ortak Eğitim ve Öğretim • Karşılıklı Yardımlaşma YEREL HÜKÜMET SORUMLULUĞU • Güvenli bir toplum oluşturmak • Toplumdaki tüm yerleşik ve gelip geçenlerin güvenlik refahını sağlamak • Toplum güvenlik programları oluşturmak • Can ve mal varlığını (özel ve kamu) korumak • Bir acil durum sırasında toplumun oluşturduğu acil durum kuvvetlerini koordine etmek • Acil durumlara karşı plan ve yöntemler geliştirmek • Toplu yerleşim yerlerinde yada eyalette diğer kuruluşlarla eğitimi tatbikat ve alıştırmaları yönetmek • Ulusal hükümetlerle iletişim kanalları oluşturmak 16 .acil durumunda aoğrudan müdahale görev ve rolü olmayıp ancak böyle bir durumlar için görevlilerin hazır olmasını sağlamaktır.

1986 1991 1993 1994 1996 1997 Klor gazı kaçağı Petkim Kauçuk Fabrikası Yangım Transkim. kaynaklarının ve ilgililerin belirlenmesi Acil durumda ortaya çıkabilecek risklerin ve zararların değerlendirilmesi Katılımcıların ortak müdahaleye yeterlilik açısından kendi acil planlarını gözden geçirmeleri Mevcut planlarda yer almayan fakat gerekli müdahalelerin belirlenmesi Belirlenen katılımcıların kaynaklarının görevlerle örtüşmesinin sağlanması 17 . eğitim ve bilgi sağlamalı Ülkemizde Apeli uygulamaları Kocaeli sanayi Odası önderliğine 1992 yılında başlatılmıştır.SANAYİNİN SORUMLULUKLARI • Güvenlikli iş uygulamalarını sağlamak • Çalışanların ve ziyaretçilerin kişisel güvenliğini sağlamak • Güvenlik programı oluşturmak • Bölgede can ve mal korunmasını sağlamak • Bir acil durum sırasında tüm tesis personelini koordine etmek • Acil durumlara karşılık vermek için plan ve yöntem geliştirmek • Kimyasal tehlikelere karşı güvenlik malzemesi. Apell'e gereksinim duyulması ise gelişmiş ülkelerde bile ölümlere neden olan büyük endüstriyel kazların yerleşimle iç içe olan sanayi şehri Kocaeli'nde ne tür felaketler yaratacağı endişesinden doğmuştur. Acil Müdahale Planı için Apeli sürecine 10 adım yaklaşımı: • • • • • Acil müdahaleye katılacak olanların rollerinin. Kocaeli'nde bugüne kadar yaşanan endüstriyel kazalar ise. Gönüllülük esası ile • Açıklık (risk ve işbirliği) • Eğitim (Bilgi ve deneyim paylaşımı) • Bilinçlendirme • Kendi içinde yaptırım uygulama • Uluslararası ilişki ve iletişim konularında sürekli işbirliği benimsenmiştir. Toluen Yangını FeCİ3 üretim tesisi Cl gazı kaçağı (Alikahya) Polisan-Patlama Yangını Hundayı Fabrikası Boyahane Yangını Bu kadar riski bir arada yaşayan Kocaeli'nde tehlikeyi azaltmak için başlatılan APELL (Bölgesel Düzeyde ) "Acil Durumlar İçin Hazırlıklı Olma"gereken yapı taşları ve boyutları görüşüldü.

ilk yardım/temizleme/imha yöntemleri. bütünsel plana entegre olabilmesi için gerekli değişikliklerin yapılması Yerel yönetimle işbirliği yaparak yerel düzeydeki plana uyum sağlanması. Katılan grupların. ekoloji üzerinde ciddi sonuçlar ve karşılaştırmalı riskleri konusunda geniş açıklamalar 18 . Sanayinin kendisinin daha fazla teknoloji geliştirme. Teknolojik riskler ya yeterli ve etkin önlemler alınmadan yapılan üretimler nedeniyle yada doğal afetler sonrasında çıkmaktadır. Toplum geleneğine sahip çıkma kararlılığını göstermelidir. Gelişmiş ülkelerde kimyasal maddeler ile çalışanlar ve kullananlar güvenlik önlemleri altında çalışmakta ve düzenli sağlık kontrolllerinden geçirilmektedirler. Çoğu ülkelerdeki kimyasal maddeler çevreye atılmakta: Bu durum çevrede yaşayanlar ve çevre. Bunlara karşı en iyi korunma yöntemi kullandığımız kimyasal maddeler hakkında en fazla bilgiyi edinmektir. gereken durumlarda toplumu bilgilendirmeli. paniği önleyecek bilinçlenmeyi yaratmak için ilgili kurum ve kuruluşlarla işbirliği içinde olmalıdırlar. entegre plan ve acil müdahale rol alanlarının eğitimi Planın periyodik kontrolünün gözden geçirilmesinin ve güncelleştirilmesinin sağlanması Yerel topluluğun ve halkın entegre planı hakkında bilgilendirilmesidir. yararlanan taraf olarak ürünlerinin hem de çok en yüksek güvenlik standartlarına uyup yada uymaması sorumluluğunu taşımalıdır. Bütün bu çalışmalarda sivil toplum örgütleri ile medyaya çok büyük görevler düşmektedir. kullananlara. Kimyasal madde üreten ve kullananlar için potansiyel risktir. üretim süreçleri yapmalıdır. SONUÇ: Sanayi kuruluşlarının acil duruma müdahale planları deneme uygulamaları ile gözden geçirmeleri. Sanayi kazaları ve sonuçları önceden bilinemez. Çevre Yönetim Sisteminin felsefesi ile Apeli programının öngördüğü hedeflerle uyum içinde olduğu görülür. yetkililere ve üretim bölgesi sakinlerine kimyasal maddenin nitelikleri. bunları işleyen işçilere. bunların koruyucuları olumsuz etkileri.• • • • • Mevcut planların. Kimyasal madde üreten ve kullanan sanayiler hem bu risklerin kaynağı. Sanayi ile içice yerleşim nedeniyle yakın çevreyi hatta coğrafik etkiler nedeniyle uzak çevreyi bile etkilemektedir. Ülkemizde önde gelen kuruluşları ISO 14001 (Belgelendirme) almış durumdadır. Sanayi kuruluşları kendi aralarında ve yetkililerle bilgi köprüsü kurarak patlama/yangın/zehirleme riski taşıyan kimyasalları bildirmeli. Bu maddelerin insanlara ve çevreye en az zararlı etkiyi sahip olmasına çalışmalı. risk değerlendirme metodları geliştirmeleri ve bu değerlendirmelerle ilgili veri bankaları kurmaları ve bu bilgileri bütün ülkenin kullanacağı şekilde düzenlemeleri gerekmektedir. taşıma ve kaldırmaya ilişkin kurallar gibi genel önlemleri belirtmelidir.

• Kimyasal maddeyi taşıyanların. kaynama noktası gibi) Sağlık üzerine bilinen etkileri ve korunma yolları. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı) ve isteyenlere iletilmesi çok önemlidir. havayı kısacası insanlarını ve çevreyi korumak için çeşitli kanun. depolayanların. kullananların ve üretiminde çalışanların bu kimyasal maddelerin tehlikeleri konusunda değerlendirme yapmalarım sağlamak. Etkilenme düzeyleri. Acil durum ve ilkyardım bilgileri. suyu. En önemli sorun ise kullandığımız kimyasallarla ilgili yeterli bilgileri elde etmektir. Her ülke çalışanlarına toprağı. koku. • • • • • • • Bir karışım ise bileşenleri. bu kimyasallarla ilişkide bulunan herkesin (İşçi-İşveren-Toplum vd) bu bilgileri birbirlerine ulaştıracaklarını açıklamak.doğurmaktadır. STELL değerleri. 1 Fiziksel özellikler (görünüş. Bilgi-öğrenme hakkına göre her üretici kimyasala ait fiziksel ve sağlık tehlikelerini belirten en son bilgileri sağlamakla yükümlüdür. Ancak bu düzenlemelerin etkili ve yararlı olabilmesi için endüstri-devlet-kullanıcı arasında çok iyi bir koordinasyona. tüzük. Çevreye bilinçsizce atılan kimyasal maddelerin türüne göre bu maddelerin ciddi sağlık sorunları ile tehlikelerini bilmeyen çalışanlar ve çevrede yaşayan insanlar için karşılâşabilmekte ve çevrede kalıcı bir kirlilik gözlenmektedir. Çalıştığımız işyerinde ve yaşadığımız çevrede kimyasalların tehlikelerini bilmek Anayasal bir haktır. TLV. birçok dokümanlar hazırlar ve yaymlar. TMMOB Kimya Mühendisleri Odası olarak tüm eğitimlerimizde bu olguyu anlatarak ülke genelinde yaygınlaştırmaya çalışmaktayız. yönetmelik vs. • Kimyasal maddenin tanımı. Tehlike Bilgi Formları-Malzeme Güvenlik Bilgi Formları (MSDS) yalnızca kimyasalların neden olduğu sağlık ve güvenlik tehlikelerinin azaltılmasına yarayan bir sistemin parçasıdır. doğayı tahrip etmemek. Bilgi-öğrenme hakkı (Right toknow) deyimi iki ana fikirden oluşur. 19 . Sağlık. Tüketiciyi ve kullanıcıyı korumak. MAK. MSDS hazırlayan kişi ve kuruluşun ismi. Değişik förmatlarda hazırlanan MSDS'ler aşağıdaki bilgileri içermek zorundadırlar. • Her ne şekilde olursa olsun. Ülkemizde bu konu ile ilgili veri bankalarının kurulması (Çevre. işbirliğine ve iletişime gerek duyulur. çalışma ve kullanma yöntemlerini saptamak amacı ile ulusal ve uluslar arası düzeyde kimyasallarla ilgili standartlar oluşturulur. Kanser yapma olasılığı.

Bazı işçi sendikalarının işverenle imzaladıkları toplu sözleşmelerde. Bu yasalar. Söz konusu kimyasal maddeye alternatif olabilecek daha güvenli hangi kimyasal maddelerin hangi maddeler aramak gerekebilir. ÇED Yönetmeliği. Yönetmelik. B) İMALATÇI/SATICI İşveren veya işveren vekili size gerekli bilgileri sağlamadığı taktirde sorumlu müdür veya işyerinizde varsa sendika temsilcisi ile birlikte doğrudan doğruya kimyasal madde imalatçısına yazarak bu bilgileri kendiniz isteyebilirsiniz. kullanılan "bütün kimyasal maddelerle ilgili olarak mümkün olduğunca fazla bilgi ve eğitim sağlama konusunda işverenlere yasal sorumluluk yüklemektedir. Dolayısıyla bu bilgileri bilmeniz doğal hakkınızdır. A) YÖNETİM Dünyada pek çok ülkede tehlike bilgisi yada bilme hakkı konusunda mevzuat bulunmaktadır.Anayasasınm Çalışma Hayatı ile ilgili maddeleri. Depolanması Hk.C. yönetmelikler kapsamında bu bilgiyi elde etmek olasıdır. Yurtdışında kimyasal maddelerle ilgili sağlık ve güvenlik bilgileri herkese açıktır. işyerinde kullanılan bütün kimyasal maddelerle ilgili eksiksiz bilgi verilmesini zorunlu kılmaktadır. İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğü. kimyasalların nasıl sınırlandırıldığının ve kimyasalların yasaklandığının veya kullanımının kısıtlandırılan kimyasallarla ilgili olarak Birleşmiş Milletlerin Yayını olarak "Tüketimi ve/veya satışı yasaklanmış. kanserojen kabul edildiği. 20 .Endüstriyel Kimyasallarla İlgili Bilgi Edinmek ve Kullanmak Çalıştığınız işyerinizde ve yaşadığınız çevredeki kimyasalların tehlikelerini bilmek anayasal bir haktır. Tekrar yanıt alamazsanız bu kimyasal maddenin kullanımını durdurabilirsiniz ve bu hususu hatırlatma yazısında belirtiniz. piyasadan çekilmiş. Ülkemizde ise T. Kendi işyerinizin durumuna göre değişiklik yaparak kimyasal madde imalatçısından veya satıcısından bilgi istemek için yazabileceğiniz bir mektup örneği verilmektedir. 1475 sayılı İş Kanunu. Eğer mektubunuza makul bir süre içerisinde onlardan yanıt alamazsanız bir kez daha hatırlatma yazısı göndermeyi deneyiniz. Bilgi kaynaklarını daha ayrıntılı incelersek. Sizin işyerinizde kullandığınız belirli kimyasalların son derece tehlikeli kimyasallar listesinde yer alıp almadığını. En önemli sorunlardan birisi ise kullanılan kimyasallar ile ilgili yeterli bilgileri elde etmektir. Patlayıcı Tehlikeli ve Zararlı Tedbirler Hakkında Tüzük. Zararlı Kimyasalların Taşınması. v. İmalatçı firmaların çoğuna bu bilgileri vermesinin yasal bir prosedür olduğunu anlatmak gerekmektedir. Parlayıcı. İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Kuralları Hakkındaki Tüzük. sendika. önemli ölçüde kısıtlanmış veya hükümetlerce onaylanmayan ürünler listesi" United Nations Sales Section. İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği temsilcisi veya sorumlu müdür işverenin kimyasal madde imalatçısından veya satıcısından bilgileri alıp işçilere verilmesi konusunda ön ayak olmalıdır.d.

Fiziksel özellikler (görünüş. toplum vd.9 ve dokümanın en son baskısını isteyebilirsiniz. Ticari bir sır değilse. İşçi Sağlığı. Yayının standart kitap numarası C. telefon 21 . Switzerland. Değişik formatlarda hazırlanabilen MSDS'1er aşağıdaki bilgileri içermek zorundadırlar. Acil durum ve ilk yardım bilgileri. koku. İşte bu aşamada Malzeme Güvenlik Bilgi Formları (MSDS ) devreye girmektedir. Bir karışım ise bileşenleri. STELL değerleri. depolayanların. Sağlık üzerinde bilinen etkileri ve koruma yolları. kaynama noktası gibi).TEHLİKE BİLGİ FORMLARI (MALZEME GÜVENLİK BİLGİ FORMLARI) Tehlike bilgi formları-Malzeme Güvenlik Bilgi Formları (MSDS) yalnızca kimyasalların neden olduğu sağlık ve güvenlik tehlikelerinin azaltılmasına yarayan bir sistemin parçasıdır. kullananların ve üretimde çalışanların bu kimyasal maddelerin tehlikeleri konusunda doğru değerlendirme yapmalarını sağlamak: • Her ne şekilde olursa olsun. I Bölüm. MSDS'i hazırlayan kişi veya kuruluşun ismi. Amerika Birleşik Devletleri. sağlık riskleri ile ilgili ayrıntılı bilginin MSDS'de mutlaka yer almalıdır. Birinci bölümde imalatçının veya satıcının adı.) bu bilgileri birbirlerine nasıl ulaştıracaklarını açıklamak Bilme hakkına göre her üretici o kimyasala ait fiziksel ve sağlık tehlikelerini belirten en son bilgileri sağlamakla yükümlüdür. İşverenlerde bu bilgileri standarda uygun olarak çalışanlara aktarmakla yükümlüdürler. işveren. ISBN 92-1-130145. Kanser yapma olasılığı. Bu sistemin Amerika Birleşik Devletlerindeki resmi adı "Tehlike İletişim Standardıdır" Daha yaygın kullanım adı "Bilme-Öğrenme Hakkıdır" Bilme Öğrenme Hakkı (Right to Know) deyimi iki ana fikirden oluşmaktadır. adresi. MAK. kimyasalın yapısı hakkında bilgi verilmelidir.Maddenin Tanımı Bu bölümde ürünün kimyasal adı veya ticari adı yer alır.Newyork United States Of Amerika veya Geneva. Ticari sır olsa bile. Etkilenme düzeyleri TLV. MSDS'lerin sekiz bölümde hazırlanmasını önerir. İş Güvenliği kuruluşu olan OSHA (Occupational Safety Healt Associations). • Kimyasal maddeyi taşıyanların. bu kimyasallarla ilişkide olan herkesin (işçi. • • • • • • • ® Kimyasal maddenin tanımı.

Karışım olan ürünlerde tehlikeli kimyasallar listesine olan ve ürünün yüzde birini (%1) veya daha fazlasmı oluşturan maddelerin yazılması gereklidir. a) Normal görünüş ve kokusu. i) Kaynama noktası. Bu bölümde sağlığa zararlı bileşenlerin adları (herkesçe bileşiğin tümü içindeki oranları belirtilmelidir. f) Özgül ağırlığı. Ek bilgi olarak Kısa Süreli Etkilenme Düzeyleri (STELL) ve Yaşamı ve Sağlığı Anında Etkileyecek Tehlikeli Düzeyi (IDLH) bilgileri yer alabilir. h) Buharlaşma oranı. d) Suda çözünürlüğü e) Erime noktası. TLV ise her zaman için PEL'den daha koruyucu olan önermedir. v bilinen ve kimyasal adları) ve mümkünse 22 .Bölümde maddenin fiziksel ve kimyasal özellikleri yer almalıdır. Kanserojen maddeler istisnadır ve karışımın yüzde birinin onda birini (%0. Acil durumla karşılaşmadan önce bilgi almak için imalatçının satıcının aranması daha uygundur. j) Patlama noktası.İçindeki Tehlikeli Maddelerin Bileşimi Bu bölümde kimyasal maddenin/bileşenin sağlığa zararlı yapısıyla ilgili bilgiler yer alır. b) Buhar basıncı. ABD'de PEL'in verilmesi yasal zorunluluk.numarası. II Bölüm . Bu özellikleri "yangın tehlikesi yaratabilecek sıcak bir ortamda buharlaşmayı" solunum koruyucu gerektirebilecek buhara dönüştürmeyi verebilirsiniz. c) Buhar yoğunluğu. Kimyasal için verilmesi gereken özellikler şunlar olmalıdır. Ürünün içindeki tehlikeli maddeler kimyasal isimleriyle listelenmelidir. OSHA'nın izin verilebilir etkilenme düzeyi (PEL) değerleri ile Amerika Resmi ve Özel Sektör Endüstri Hijyenistleri Birliği'nin belirlediği Eşik Sınır Değeri (TLV-ESD).l) oluşturuyorsa listede belirtilmelidir. izin verilen maksimum konsantrasyon değeri (MAK) kapsayabilmelidir. g) Hacme göre uçucu yüzdesi. Listedeki maddelerin her biri için ek etkilenme düzeyleri belirtilmelidir. m-Bölüm: Fiziksel ve Kimyasal Özellikleri III. MSDS'in hazırlandığı tarih ve iş saatleri dışmda acil aramalar için bir telefon numarası yer almalıdır.

Buna ek olarak. 23 . köpük türünü veya kimyasal söndürme istemleri kastedilmektedir. kullanma önlemleri ve kaza ile ortama karışması halinde uygulanacak önlemler detaylı bir şekilde yer almalıdır. olağandışı yangın ve patlama tehlikeleri açısından yaklaşılır. En alt düzey de onun altında yangının yayılmayacağı düzeydir. En yüksek düzey.rV-Bölüm: Yangın ve Patlama Bilgileri IV Bölüm. maruziyet işaretleri ve belirtileri. Ancak yine bu bilgilerde eksik yer almaktadır. onun üzerinde yangının yayılmayacağı düzey anlamına gelmektedir. Parlama noktası ne kadar düşükse. Yangını söndürmede kullanılacak araçlarla doğal olarak bir yangın durumunda kullanacağımız suyu. Bu yan ürünlerinin uygun biçimde saklanması ve kullanılması ile ilgili bilgiler yer almaktadır. yangınla özel mücadele yöntemleri. bir sıvının. güvenli bir şekilde depolama. ağız-oral) sağlık üzerinde yarattığı akut ve kronik etkiler. Bununla beraber imalatçılar bu bilgileri "buharını solumayın" veya "cilde temas etmemeli" gibi basit ve yetersiz cümlelerle ifade etmektedirler. deri absorbsiyonu. Vn-Bölüm: Kullanım Sırasında Alınması Gereken Önlemler Acil durumlarda ne yapılacağına ilişkin planlar geliştirmek için gereken bilgileri dökülmeler sonrasında temizleme işlemleri. ürüne en dayanıklı koruyucu giysi ve eldiven materyali belirtilmelidir. parlama noktasında belirlemede kullanılan iki yöntemi (kapalı veya açık kap) söz edilmesi yararlıdır. Kanser Araştırmaları ile ilgili Uluslar arası Ajans veya OSHA'dan mı geldiği belirtilmelidir) maruziyet durumunda daha da kötüleşen sağlık sorunları ve önerilen ilkyardım/acil durum prosedürlerinin tamamı bu bölümde yer almalıdır. çalışma uygulamalar ve kişisel koruyucu teçhizat donanımlar ile ilgili bilgiler yer almalıdır. Solunum koruyucuları (respirator). yangın söndürmede kullanılacak araçlar. Vin-Bölüm: Kontrol Önlemleri Bu bölümde havalandırma. bu malzeme o kadar uçucu demektir. Alevlenme düzeyleri ile havadaki en düşük ve en yüksek gaz veya buhar konsantrasyonları kastedilmektedir. yanma veya alt ve üst patlama sınırlarını (LEL. Bir kimyasal maddenin parlama noktası. parlama. UEL) alevlenme düzeylerini. havayla karıştığı zaman tutuşacak bir karışım oluşturacak kadar buhar çıkaracağı en düşük sıcaklıktır. V-Bölüm: Reaksiyona (Tepkime) Girme Bilgileri Bu bölümde maddenin diğer maddelerle etkileşmeye girip girmediği belirtilir. Ancak MSDS'lerde çoğu zaman eksik ve yetersiz hazırlanan bölümdür. sindirim. Eğer tepkimeye giriyorsa sonuç ürünleri ile ilgili tehlikelerini gösterir. VI-Bölüm: Sağlık İçin Yarattığı Tehlike Bilgileri Kimyasal maddenin vücuda giriş yolları (solunum. ürünün kanserojen olup olmadığı (bu bilgilerin Uluslar arası Toksikoloji Programmdan mı.

Bu amaçla pictogram kullanımı yararlı bir yoldur. 24 . Üretici ve ithalatçı firmalar hazırlanan bu MSDS'leri her numune veya mal ile birlikte kullanıcı kuruluş ve kişilere vermelidir.Doğru MSDS'ler elde etmenin ilk adımı. Ancak bunlar hem sayı yönünden hem de içerik yönünden yeterli değildir. Ülkemizde tüketicilerin üretici firmaları uyararak. yönlendirerek kullandıkları kimyasal maddelere ait MSDS'lerin hazırlanmasını istemeleri gerekmektedir. Etiketler her zaman kaplara tutturulmalıdır ve etikette belirtilen kimyasal madde kabın içindeki kimyasal madde aynı olmalıdır MSDS'lerde olduğu gibi etiketlerinde yetersizlikleri vardır. Unutulmamalıdır ki. Ayrıca ülkemizde birkaç büyük kuruluş dışında kullanımı olmayan "MALZEME GÜVENLİK BİLGİ FORMLARININ" (MSDS) yaygın olarak kullanımı ve endüstrimize kazandırılması ile Türkiye'de sayıları onbinlerle ifade edilen iş kazaları ve meslek hastalıklarının büyük oranda önüne geçilebileceği gibi iş veriminde de artışlar sağlanacak ve çevre koruma çalışmalarına da katkıda bulunacaktır. tüketicilerin büyük bölümünün yeterli teknik. MSDS'lerin faydalı olabilmesi için kullanıcının bu formlarla yazılı bilgilerin doğruluğundan emin olması gereklidir. bilgiye sahip olmadıkları gözönüne alınarak verilen bilgilerin kolay anlaşılabilir ve sade olmasına özen gösterilmelidir. gerekli önlemler alınmadığı taktirde zararsız hiçbir kimyasal madde forma alınması yoktur. MSDS'leri hazırlayanlar tüketiciye doğru ve güvenilir bilgiler vermek zorundadırlar. D-ETİKETLER Kimyasal madde kaplarının veya bidonlarının »üzerindeki etiketlerde önemli bir bilgi ile kaynağıdır. Ayrıca. ısmarlamadan önce kimyasalların nasıl değiştirmeyi Mevcut kontrollerin yeterli ve olası tehlikelerin düşündüğümüz kimyasal maddeninkinden daha büyük olmadığından emin olmak gerekir. Etiketlerdeki bilgiler eksik olabilir veya kimyasal maddenin üretildiği ülkeye bağlı olarak etiket bilmediğiniz bir dilde yazılmış olabilir. üretici firmalardan sipariş öncesi MSDS'leri istemeli. eğer yanlış bilgiler varsa düzeltilmesi istemiyle üretici firmaya geri gönderilmelidir. Bu nedenle MSDS hazırlanırken tehlikesi bilinmeyen bir veya birkaç kimyasal söz konusu olduğundan çalışanları korumak ve uyarmak için gerekli koruyucu önlemlerin gerekir. Kısa süreli (short term) ve uzun süreli (long term) yapılan toksikolojik testlerden elde edilen bilimsel sonuçlarda her yıl gözden geçirilerek MSDS'lerde gerekli düzenlemeleri yapılmalıdır. Herhangi bir kimyasal madde ile çalışan veya çalışılacak olan kişi ve kuruluşlar. bunları gözden geçirmeli. Halen çok az firma tarafından bu tür dokümanlar alıcının talebi halinde verilmektedir. kullanıldığını incelemektir.

Etkileri : Aşırı maruziyet halinde Merkezi Sinir Sistemi üzerinde başağrısı. Nefes almada zorluk çekiyorsa oksijen verin. Kullanım : Yalnızca uygun şekilde havalandırılan yerlerde kullanın. Yetersiz Etiket Ürün Adı Tehlike Uyarısı Chlorothane YU Tehlike : Solunduğunda toksiktir. buhar.Aşağıda iki örnek verilmektedir. ölüm gibi etkilere yol açabilir. Chemtown. Karaciğeri böbrekleri ve kalbi etkileyebilir. bilinç kaybı.1. Solve X Chemicals Chemtown.) Daha İyi Etiket Ürün Adı 25 . Kimyasal ismi ve ticari ismi. Her iki ismi de almaya çalışın. Michigan 06660 Sorumlu Kuruluş Chlorothane YU 1. Sorumlu Kuruluş Acil durumlarda arayın. Michigan 06660 Telefon (313) 888-7277 Yeterli yetersiz bir etiket ve daha iyi bir etiket örneği Bu etikette. (Örneğin. mide bulantısı.1. Cilde temas etmeyin. Endüstriyel kimyasalların çoğunun iki ismi olduğu bilinmelidir. ancak ticari isim her zaman değişebilir. ancak kimyasal isim daha önemlidir. Cildi ve gözleri tahriş eder. Rock Road. gaz) kaçmın Kapalı tutun Havalandırmanın yeterli olduğu yerde kullanın İlk Yardım : Solunması halinde temiz havaya çıkartın. imalatçı ticari ismi değiştirebilir ama kimyasal isim aynı kalır. Solumaktan (toz. İlk Yardım : Solunması halinde temiz havaya çıkarın. 1. Doktor çağırın. maddenin içindekiler değişmediği sürece kimyasal isim değişmez. yeni bir kimyasal pestisitin reklam kampanyası başarılı gitmiyorsa yada bir başka ülkedeki raporlar bu kimyasal maddenin işçilerin sağlığına zarar verdiğini gösteriyorsa. Kapalı alanlarda kullanmaktan kaçının.-trikloroetan) belirtildiğine ve tehlikelerin yol açabileceği tahribatlar açısından yazıldığına dikkat edilmelidir. Hasta nefes alamıyorsa suni solunum (ağızdan ağıza tercih edilir)yapın. Tehlike Uyarısı Tehlike : Solunduğunda toksiktir. Daha fazla bilgi için : Solve Chemicals ile temas kurun l. 1 -trikloroetan (%100) içerir. baş dönmesi. sis. Doktor çağırın. Hasta nefes alamıyorsa suni solunum yapın. ürünün içindeki gerçek kimyasal maddenin (1.Slime.

işyerinizde hangi kimyasal maddeler kullanılmakta.) NOT: Ortam ölçümleri düzenli yapılsa bile siz işyeri teftişi yapmalısınız. kap veya bidon etiketlerinden ve MSDS'lerden bilgi edinmeye çalışın. işvereniniz size kendi kullandığınız kimyasallarla ilgili eğitim sağlamalıdır. ancak hem ölçüm cihazlarını hem de yetişmiş personeli sağlamak çok zor olabilir. bulundukları konumu not ederek şemasını yapmak kolaylık sağlayabilirsiniz.) depolama alanlarının vb.İŞYERİ TEFTİŞİ İşyerinizdeki kimyasal riskleri belirleyen diğer bir yol ise çalışanlardan gelen şikayetlerle ilgili kayıt tutmaktır. Teftiş sırasında aşağıdaki sorulan cevaplamaya çalışın.Kimyasal maddelerin tam isimleri nedir? işyerinizi teftiş etmektir. yada bilinen tehlikeleri bilgiler. 1. E. Bu göstergeler işyerindeki belirli kimyasal tehlikelerin teşhis edilmesine ve araştırılmasına gereksinim olduğunu göstermektedir.EĞİTİM Etkili bir eğitim. Kimyasal maddeler ile çalışıyorsanız. Örneğin hastalık sayısındaki artış ve çalışanlarda değişik belirtiler ortaya çıkabilir vb. Etiketlerin. (İşyerinizin basit bir belirli aralıklarla eğitim ve sağlık üzerindeki etkiler konusunda 26 . çünkü hava ölçümünün sağlamadığı bilgileri işyeri teftişi ile sağlayabilirsiniz. Her yeni eleman için eğitim gereklidir ve çalışanlar içinde düzenlemelidir. Tehlikeleri (riskleri) belirlemenin bir diğer yolu. Gerekli olan koruyucu malzemenin kullanımı ve bakımı Kontrol önlemlerinin etkili bir biçimde işleyip işlemediğinin nasıl anlaşılacağı. • • • • • Söz konusu kimyasallar ile nasıl güvenli biçimde nasıl çalışacağı konusunda bilgiler. kullanılan bütün kimyasal maddeleri ve işçilerin. • Belirli kimyasalların olası. Hava (ortam) ölçümleri işyerindeki kimyasalların hangi düzeyde olduğunu gösterebilir. F. Eğitim şunları içermelidir. Acil durum ve ilk yardım önlemleri. kimyasal tehlikelerle ilgili bilgi edinmenin önemli araçlarından biridir.Çoğu işyerinde kullanılan kimyasal maddeler genellikle farklı kimyasalların karışımıdır veya toksik olabilecek diğer kimyasal maddeler eser miktarda kirlenmiş olabilir.Çeşitli iş süreçleri ve bakım işi de dahil olmak üzere. Bu durumda MSDS'ler yeterli olamaz. 2. makinaların. Malzeme Güvenlik Bilgi Formlarının ve kimyasal maddelerin üzerindeki diğer tehlike bilgilerinin nasıl yorumlanacağı. havalandırmanın (pencereler vb.

Kimyasal maddeye maruziyeti önlemek için hangi önlemler alınmış? F. kimyasal madde imalatçısı ve satıcısı dışında. • • • • İşçi sendikanız Bölge çalışma müdürlükleri Çalışma Bakanlığı Uluslararası iş Kolu Federasyonları (ITS'1er) 27 . belirli kimyasal maddeler ile bilgi edinmenize yardımcı olacak başka bilgi kaynaklarını da bulunmaktadır.a) Ticari isimlerini b) Kimyasal isimlerini bulmaya çalışın 3. temizleme mi. gaz mı? Kullanım sırasında biçim değiştiriyor mu (örneğin. 5. Örneğin geçmişte akciğer hastalığı olan kişilerin tozlu yerlerde çalıştırılmaması gerekir.Duyularınız ne diyor-kimyasal maddeyi görebiliyor. Bu kişilerin sağlık açısından riskli olmayacak işlerde çalıştırılmasına yardımcı olacaktır.Kimyasal madde katı mı. • Periyodik sağlık muayenelerini meslek hastalıklarının erken belirtilerini teşhis etmeye yardımcı olacaktır.TIBBİ GÖZETİM Kimyasal maddelerle çalışıyorsanız. H.DİĞER BİLGİ KAYNAKLARI İşvereniniz. giderlerini şirketin karşıladığı bir tıbbi gözetim programı kapsamında olmanızı sağlamalıdır.Kimyasal maddeyi kaç kişi ve ne kadar süreyle maruz kalmaktalar.Kimyasal madde nerede kullanılıyor ve nasıl depolanıyor? 6. • Sağlık muayenelerini (işe alınmadan önce periyodik) kimyasal maddelere maruz kalmanın biyolojik göstergelerini ve kimyasal madde işlerim saptayabilmek için kan ve idrar testlerini içeren biyolojik gözetime yer verilmelidir. 9. püskürtme mi vd.? 7. • Etkili bir tıbbi gözetim programı. keresteden talaşa?) 8. • İşe alınmadan önce çalışanların sağlık muayenelerinin yapılması ve "hassas kişilerin belirlenmesine dikkat edilmelidir. işvereniniz. 4.Bu kimyasal maddelerin işyerinizde ne zamandan beri ve hangi sıklıkta kullanılmakta olduğunu tespit edin.Kimyasal madde ne için kullanılıyor. kokusunu alabiliyor veya hissedebiliyor musunuz? Gözlerinizi rahatsız ediyor mu. baş ağrısı yapıyor mu? Vd. çalıştığınız maddelerle ilişkili olabilecek sağlık etkilerinin erken işaretlerini teşhis edilmelidir.

Van Nostrand. bunları azaltmak yada tümüyle ortadan kaldırmaktır. Basım Cenevre. Kimyasal risklerle ilgili bilgileri toplu pazarlık taleplerinizin dayanağı olarak kullanabilirsiniz. Random House 1973 I-BİLGİLERİN KULLANILMASI İşyerinizdeki kimyasal riskleri belirledikten sonraki adım. Basım.M Stellman ve S. Dawn: Work is dangerous to your health (Çalışmak Sağlığınız İçin Tehlikelidir). 2 cilt 2) N. dolayısıyla gerçekleri araştırmak hakkınızdır. eksik bilgileri nasıl tamamlayacağınızı düşünün? • • • Elinizdeki bilgileri kullanarak çalışanları eğitin. 1.• • • Uluslararası Çalışma Örgütü (ELO) Yerel kütüphane Üniversiteler ve yüksek okullar Sizlere yararlı olabilecek bazı kaynaklar aşağıdadır. New York.M. 4. Dolayısıyla işyerinizdeki kimyasal tehlikeler konusunda daha fazla bilgi sahibi oldukça. Sistematik bir düzen var mı. 28 . çalışanların kimyasal maddelerle güvenli bir şekilde nasıl çalışacakları konusunda bilgilendirilmesini. Kimyasal maddelerle ilgili sağlık ve güvenlik bilgileri herkese açıktır. Topladığınız bilgileri kullanarak bu amaç doğrultusunda çalışmanın birkaç yolu vardır. 1) ILO encyclopaedia of occupational health and safety (ILO'nun işçi sağlığı iş güvenliği ansiklopedisi). İş güvenliği bu bilgileri kullanarak öncelikleri belirleyebilir. eğitilmesini ve kimyasal risklerin azaltılmasını veya bütünüyle ortadan kaldırılmasını sağlamaya yönelik girişimlerde bulunmalıdır.I Sax: Dangerous properties of industrial materials (Endstriyel materyallerin tehlikeli özellikleri) New York. İSÇİ SAĞLIĞI VE İS GÜVENLİĞİ TEMSİLCİSİNİN ROLÜ İşyerinizde tehlikeli kimyasal maddeler var ise çalışanların bunlara maruz kalmasını önlemeye yardımcı olmak için proaktif biçimde çalışmanız (yani sağlık sorunları yada kazalar olmadan önce harekete geçmeniz) özellikle önem taşımaktadır. iş arkadaşlarınızın yanında işvereninizi de eğitmeniz gerekebilir. Bilgili bir işveren ile çalışıyorsanız. BLO 1993. • Denetim sonuçlarınızı sizin dışınızda görevli olan işçi sağlığı ve iş güvenliği komitesi ve çalışanlarla tartışın. Uygun kontrol önlemlerinin alınmasını. 7. çalışanları koruyabilme ve tehlikeleri ortadan kaldırma şansınız daha yüksek olacaktır. elinizdeki bilgilerde eksiklik bulunuyor mu. 2. 1998 3) J.

Çeşitli kaynaklara danışabilirsiniz. İşyeri atmosferindeki tehlikeli kimyasal maddelerin hangi yoğunlukta olduğunun düzenli biçimde izlenmesini sağlamak amacı ile sendika ve işverenle birlikte çalışın. söz konusu kimyasal maddeye daha güvenli alternatifler arayabilirsiniz. etiketlere ve MSDS'lere bakabilirsiniz.B. Varsa işçi sendikanız ile eğitim programlarını birlikte yapmayı deneyin Böyle çalışma yöntemi size işyerinizdeki sorunların çözümüne uzun vadede yararlı olacaktır. İşyerinizde çalışan işçilerin iş giysilerini evde yıkamalarının önüne geçmek için çamaşır yıkama olanaklarının sağlanması için çaba gösterin Çalışanların iş giysilerini ailelerinin diğer çamaşırları ile birlikte değil. Ayrıca biyolojik ve tıbbi gözetim sonuçlarını isteyebilirsiniz. İşyeri teftişleri düzenleyebilirsiniz. 7. kimyasal maddeler günümüzde hemen her meslekte kullanılmaktadır.D.F) tutulması ve ayrıca muhtemel kirleticiler veya kimyasal yan ürünlerle ilgili M. Bu çalışmaların sonuçlarını isteyin. Özellikle tehlikeli işlere ya tümüyle son verilmeli veya mühendislik kontrolleri yoluyla daha güvenli hale getirilmelidir. 5.S'ler veya diğer bilgileri sağlaması tavsiye edilmelidir. ortam ölçümü yapılmasını isteyebilirsiniz. SONUÇ OLARAK • İnsanlara ve çevreye verebileceği zararlar konusunda çok az şey bilinmesine karşın. 4.S. işyerinde kullanılan kimyasal maddelerin her biri için M. Çalışanların kimyasal maddelere tehlikeli düzeylerde maruz kalıp kalmadığını belirlemenin birkaç yolu vardır. İşçi sağlığı ve iş güvenliği temsilcilerinin. 9. İşverenin yada sendikanın ortam ölçümlerini yapacak eğitilmiş personeli yoksa.S (T. Bazı sendikalar işyerindeki eğitim programlarının içeriği ve kullanılan öğrenme yöntemleri konusunda sendika onayının alınmasını sözleşmelerine koydurmayı başarabilmiştir. İncelemeleriniz sonuçlarına dayanan değişiklikler yapmak için işveren ve varsa sendika ile birlikte çalışın. Toksik maddeler çok farklı 29 .D.S. Bir kimyasal madde üreticisine ürettikleri maddeler konusunda bilgi isteyen bir yazı gönderip makul süre içerisinde yanıt almadıysanız. çalışma bakanlığından yardım alabilirsiniz.3. Bu noktada. işçi arkadaşlarınızla konuşarak onların kimyasal madde kullanımı ile bağlantılı olabilecek sağlık şikayetlerinin olup olmadığını araştırabilirsiniz vb. 10. Giderlerini şirketin karşıladığı. 8. bu kimyasalın kullanımının durdurulabilmesi için işverene tavsiyede bulunabilirsiniz. ayrı yıkanmasının önemi konusunda eğitin. çalışanların eğitim programlarının geliştirilmesinde ve içeriğinin planlanmasında işveren ile birlikte çalışmayı deneyin. 6. İşyerinizde özellikle tehlikeli olan işleri yapan çalışanlara "tehlikeli iş" parası veriliyor mu? Paranın sağlığın yerini tutmayacağını bilmek gereklidir.

Çalışanlar için güvenli bir çalışma ortamı yaratmaya çalışması gereklidir. Dünyada her yıl en az 400 milyon ton kimyasal madde üretilmektedir. 30 . Bu bilgileri işvereninizden veya kimyasal madde üreticisi/satıcısından sağlanmalıdır. Bazı ülkelerde ise insanları ve çevreyi korumak amacıyla kimyasal maddelerin ne şekilde atılacağına ilişkin katı yasal düzenlemelere yer verilmektedir. AKILDA TUTULMASI GEREKEN NOKTALAR • Kimyasallar herkesin yaşamımn bir parçasıdır. kronik ve sistemik nitelikte çeşitli zararlı etkilere yol açabilir. • • Çalışanlar endüstriyel kimyasallara farklı fizyolojik tepkiler gösterebilirler. sindirim veya deri absorbsiyonu yoluyla girebilir. • Çoğu ülkede kimyasallar çevreye atılmakta. • Kimyasal bir maddenin toksik etkisinin türü çeşitli faktörlerce belirlenir.biçimlerdedir ve deride kızarıklardan kansere kadar çeşitli sağlık sorunlarına neden olabilmektedir. • İşyerinizdeki mevcut sendika ile iletişimde bulunun. Kimyasal maddenin biçimi. uygun kontrol önlemlerinin alındığından emin olmanız ve haklarınızı bilmeniz önemlidir. En iyi korunma yöntemleri kullanılıyor olsa bile. • Çalıştığınız maddeler hakkında bilgi edinmeniz. çalışanların potansiyel toksik maddelerle çalışması istenmektedir. Kimyasallarla çalışmak tehlikeli olabileceğinden. giriş yolu ve o kimyasal maddeye kişinin tepkisi bu faktörlerden bazılarıdır. günümüzde hemen hemen bütün çalışanlar bu kimyasalların risklerine maruz kalmaktadırlar. • Kimyasal maddeler her tür endüstride kullanılmakta olduğundan. bu durum insanlar ve çevre üzerinde genellikle ciddi sonuçlar doğurmaktadır. bütün çalışanların tehlikeli maddelere karşı iyi korunmaları gerekmektedir. • Endüstriyel kimyasallar konusunda bilgiler hayati önem taşımaktadırlar. • İşyerinde toksik maddelere maruz kalınması daha yüksek iş -kazası oranlarına da neden olabilir. Dolayısıyla çalıştığınız kimyasallar hakkında bilgi edinmeniz önem taşımaktadır. tehlikeli maddelerin işyerinde kullanılmalarının en aza indirgenmesidir. Toksik kimyasallar vücudun farklı kısımlarında akut. • • Kimyasal maddeler vücuda solunum. KİMYASALLARIN GİRİŞ YOLLARI/SAĞLIK ÜZERİNDE ETKİLERİ KONUSUNDA AKILDA TUTULMASI GEREKEN NOKTALAR • Endüstriyel kimyasallar çalışanlar üzerindeki etkileri veya kimyasal maddenin fiziksel biçimi açısından tanımlanabilir. • Kullanılan ve geliştirilen kimyasal maddelerin çoğunun kısa yada uzun dönemde sağlık üzerindeki olası etkileri konusunda hiçbir bilgi olmamasma rağmen.

İşverenlerin çoğu toksik kimyasallarla bağlantılı tehlikelerin bilincinde değildir ve kimyasal atıkların güvenli bir şekilde nasıl kurtulacağını bilmemektedir. Yanıklar veya sıçradığında gözde tahribata da yol açabilir. Ancak katı kimyasal maddelerden bazıları yutulduğunda zehirlenmeye neden olabilir. buhar ve gaz biçimindedir. diğer gazların etkileri ancak sağlığınız ciddi biçimde zarar gördükten sonra fark edilir. 4. 31 . 8. 5. toz.Normal olarak toz biçiminde olan materyaller veya toz çıkaran iş süreçleri nedeniyle mesleki toza maruz kalabilirsiniz. Sıvı kimyasallar cildinizden absorbe olabilir. Katılar kimyasal maddelerden bazıları solunabilen toksik tozlar veya buhar çıkartabilir. en düşük olan kimyasal maddeler katı olanlardır. Bazı koşullar altında patlayabilirler. 6. katı veya diğer biçimlerdeki kimyasal maddelerden çıkan buharlara maruz kalmasını önleyecek kontrol önlemleri uygulanmalıdır. bazı gazlar anında tahriş ederken.Buharları havada asılı kalan çok küçük sıvı damlacıklardır.Bazı sıvı kimyasallar solunabilen ve kimyasal maddenin türüne bağlı olarak çok toksik olabilen buharlar çıkarır. İşçilerin sıvı. Katı biçimdeki kimyasal maddelerin yutulmasını önlemek için kişisel hijyen önemlidir. Buharlar parlayıcı veya patlayıcıdırlar. Kimyasal tehlikeler konusunda işverenlerde eğitilmeye muhtaçtır.Kimyasal zehirlenmeye yol açma olasılığı. 3. Vücudunuza giren tozlar çok çeşitli ciddi sağlık sorunlarına yol açabilir. İşçiler. Bazı buharlar gözleri ve deriyi tahriş eder. Absorbe olduğunda deriye zarar verebilir ve /veya iç (sistemik) sağlık sorunlarına neden olabilir.Bazı kimyasal maddeler normal ısıda gaz biçimindedir. sıvı. gazların potansiyel olarak zararlı etkilerine karşı etkili kontrol önlemleriyle korunmalıdır. çok toksik olabilir. Gazlar parlayıcı veya patlayıcı olabilir. (ve bunlar çok toksik olabilir) Gazlar solunabilir.Kimyasal maddenin fiziksel biçimi. Mesleki tozların "güvenli" düzeyde tutulması için etkili kontrol önlemleri uygulanmalıdır.İŞYERİNDE BULUNAN KİMYASAL MADDE TÜRLERİ KONUSUNDA AKILDA TUTULMASI GEREKEN NOKTALAR 1. Bununla birlikte sıva veya katı biçimdeki bazı kimyasallar ısıtıldığında gazlara dönüşür. Zararlı tozlarda esas tehlike bunların solunmasıdır. bazı gazlar kokusuz ve renksizdi. Buharlar solunum yoluyla vücuda girebilir ve kimyasal maddenin türüne bağlı olarak. Solunum ve deri maruziyeti olasılığını bertaraf etmek veya azaltmak için sıvı kimyasallarla yapılan çalışmalarda etkili kontrol önlemleri uygulanmalıdır. Bazı gazların rengi veya keskin kokusu varken. 7. bu maddenin vücudumuza nasıl girdiğine ve bir ölçüde de yaptığı tahribatı etkileyebilir.Toksik kimyasal maddeler esas olarak katı. Bu maddeler için ve özelliklede bunları daha tehlikeli biçimlere dönüştürebilen iş süreçleri sırasında etkili kontrol önlemleri uygulanmalıdır. 2.

10. Kirli giysilerinizi işyerinde bırakın. Kimyasal atıklar yalnızca onaylanmış ve bakımlı atık boşaltma alanlarına boşaltılmalıdır. 32 .9.İşyerindeki kimyasal maddeleri evinizde ailenize bulaştırmamak için işyerini terk etmeden önce yıkanın/duş alın ve gerekiyorsa giysilerinizi değiştirin. asla ailenin çamaşırları ile birlikte değil ayrı olarak yıkayın.İşverenler kimyasal atıkları çoğu zaman çevreye "boşaltmaktadır". Eğer bunları evde yıkamak zorundaysanız.Uygun olmayan biçimde atılan kimyasallar sonuçta içme suyunuza ve yiyeceklerinize karışabilir.

Depolama. Ticari Adı Kimyasal Adı : : (çalıştığınız şirketin adı ve adresi) işyerinde çalışıyorum ve yapmakta olduğum işin gereği olarak bu maddeyi kullanıyorum. bilgileri en kısa zamanda almayı umuyorum. Bana aşağıdaki bilgileri göndermenizi rica ediyorum. Bu konuda yardımlarınız ve işbirliğiniz için şimdiden teşekkür eder. (Kimyasalın adı) maddesine maruz kalan işçiler için hangi ilk yardım önlemleri tavsiye edilmektedir. 1. (Kimyasalın Adı) hangi maddelerden oluşmaktadır. Saygılarımla. elleçleme ve taşıma için hangi önlemlerin alınması tavsiye edilmektedir? 6. her bir maddenin kimyasal formülü nedir ve karışım içinde kabaca hangi oranlarda mevcuttur? Tehlikeli olduğu bilinen kirleticiler veya yan ürünler var mı? 2. Sağlık üzerindeki olumsuz etkilerin gözlendiği olaylarda konsantrasyon düzeyi ve maruziyet süresi neydi? 4. (Kimyasalın Adı) ile yada bu maddenin yakınında çalışırken hangi önlemlerin alınması tavsiye edilmektedir? 5.Kimyasal madde imalatçısından tehlike bilgi formu (MSDS) ve diğer teknik bilgiler isteyen mektup örneği Tarih Teknik Müdürler Kimyasal madde imalatçısının adı ve adresi Sayın Bay veya Bayan Aşağıda belirtilen ürününüzün sağlık üzerinde olası zararları konusunda bilgi istemek için yazıyorum. (Kimyasalın Adı) insanlar üzerinde bilinen veya kuşku duyulan hangi zararlı etkilere neden olmaktadır? Kısa süreli veya uzun süreli maruziyette ortaya çıkan etkiler konusunda raporlar varsa bunları lütfen gönderir misiniz? 3. Ad Soyad Unvanınız 33 .

2. Talimatlar Çalışanların kendi çalıştıkları yerde başlıca iş süreçlerini ve kimyasal tehlikelerin olabileceği yerleri gösteren bir şema (kat planı) çizmelerini isteyin. 3.Hangi kontrol önlemleri alınmış durumda? 5. bunları şema üzerinde kullanıldıkları.Çalışma sırasında bu kimyasallar vücudunuza hangi yollardan girebilir? 34 . • • Çalışırken kimyasal maddelerin vücudunuza nasıl girdiğini tartışmak. • Bir eylem planı hazırlamak. 3.İşçiler hangi noktada kimyasal maddelere maruz kalıyor? 2. yada kendiniz bir model hazırlayabilirsiniz: 1. Belirli çalışmalar sırasında kimyasal maddelerin nasıl kullanıldığını ve hangi kontrol önlemlerinin alınmış olduğunu veya alınması gerektiğini tartışmak.Eğer herkes farklı işyerlerindense.İşyerinizdeki kimyasal risklerin semasının hazırlanması ve yapılacak girişimin planlanması İşyerinizin bir şemasını hazırlayın Eğiticiye not • • İşyerinizde işçilerin kimyasal maddelere maruz kalabileceği yerleri belirlemek.Hangi kontrol önlemleri alınmalıdır? 6. Bu alıştırma iaa aşağıda belirtilen modellerden birini seçebilirsiniz. Kimyasal tehlikelere maruz kalınmasını önlemek için işçilerin ve sendikaların eylem stratejilerini tartışmak.Aynı işyerinden işçiler tek bir şema üzerinde çalışabilir.Farklı iş süreçlerinde hangi kimyasalların kullanıldığını biliyorsanız. yerin/yerleri yanına yazın. Çalışanları aşağıdaki sorunların cevaplarını şema üzerine yazmalarını veya çizmelerini isteyin: 1. kursiyerlerden her biri kendi şemasını hazırlayabilir veya küçük gruplar halinde çalışarak işyerlerindeki kimyasallar riskler için grup şemaları çıkartılabilir ve eylem planı hazırlayabilir.Eğer herkes aynı işyerinde ise. kursiyerler 3 ila 5 kişilik gruplar halinde çalışarak aynı işyeri için birkaç şema hazırlayabilir.Belirli çalışmalar sırasında kimyasallar nasıl kullanılıyor? 4.

Siz veya işçi arkadaşlarınızdan herhangi biri kimyasallarla ilişkili olabileceğini düşündüğünüz herhangi bir sağlık sorunu yaşadınız mı? Soruna neden olduğu düşündüğünüz iş sürecinin yanına sağlık sorununun belirtilerini yazınız. Uzun Vadeli amaçlarauz nelerdir? 3. bir eylem planı hazırlamalıdır. Kursiyerlerin alman veya alınması gereken kontrol önlemlerini açıklamalarını isteyin. En tehlikeli alanlar belirlendiğinden. En tehlikeli alanların iyileştirilmesi için izlenebilecek stratejileri sınıfta tartışın. Bu alıştırma için her kursiyere yada kursiyer grubuna aşağıdaki soruların bir kopyasını vermelisiniz. Sendikanın diğer üyelerini olaya katmak yada sendika yönetimini size yardımcı olmaya ikna etmek için neler yapabilirsiniz? 1. Sizi kim destekleyecektir? 3. Eylem planınızı geliştirmede size kolaylık sağlaması için aşağıdaki soruları cevaplayın: Hemen ulaşmak istediğiniz amaçlar nelerdir? 2. Size kim yardımcı olabilir? (a) Hangi bilgilere ulaşabiliyorsunuz? (b) İşçilerle ve sendikayla haberleşmeniz için bir iletişim ağı var mı? (c) Basan şansınız nedir? 4. İşyeri yönetimi ile çalışırken hangi engellerle karşılaşabilirsiniz? 5. Amaçlarınıza ulaşmak için planladığınız ilk birkaç adım nelerdir? 35 . Birinci adım sorunu incelemek ve aşağıdaki soruları cevaplamaktır. 8. YAPACAĞINIZ GİRİŞİMDE İZLENECEK STRATEJİNİN PLANLANMASI Talimatlar Her kursiyer yada az sayıda kursiyerden oluşan grupların her biri. Bunun ardından çalışanlar ile birlikte bir eylem planı geliştirme çalışmasına başlayın. 1.7.Bu alanları daha güvenli hale getirebilmek için sizin ve sendikanızın yapılacağı girişimler nelerdir? Çalışanlar şemalarını tamamladıklarında gönüllü olanların şemalarını duvara asmalarını isteyin ve tehlikeli olabilecek alanlarını sınıfa gösterin. Durumu iyileştirmeye çalışırken hangi engellerle karşılaşabilirsiniz? 2.Sizce en tehlikeli alanlar hangileridir? 9. kursiyerler öncelikle üzerinde durmak istedikleri bir sorunu seçmelidirler.

Kursiyerler bu alıştırmayı bireysel olarak yada gruplar halinde yapabilirler. Kimyasal ismi 3. bunlardan bazılarını sınıfta tartışın. Satıcı yada imalatçı. Bazı kursiyerlerin. sorulardan bazılarının cevaplan hakkında işçi arkadaşlarıyla ve hatta işyeri yöntemiyle görüşmesi gerekebilir ve bu kursiyerler sınıfa daha sonra rapor verebilirler. Kimyasal maddenin ticari ismi 2. etiketler vb.Tartışma konuları İşveren. Herkes tehlike bilgi formunu tamamladığında. işçiler tehlikeli işi yapmayı reddetme haklarmı kullanmalı mıdır? (Eğer işçiler hiçbir koruma önlemi olmaksızın söz konusu kimyasal maddeyle çalışmaya devam ederlerse rahatsızlıkları sürecektir.) Listeye başka çözüm önerileri ekleyebilir misiniz? Alıştırma 1: Tehlike bilgi formu hazırlanması Eğiticiye not Bu alıştırma için soruların bir kopyasını kursiyerlere vermeniz gerekecektir. Talimatlar Kursiyerler. Sorular 1.)yararlanarak ve mümkün olduğunca fazla sayıda soruyu cevaplayarak. İmalatçı (adresi) 4. kimyasal maddenin kullanımı konusunda bilgi verdi mi? Eğer verdiyse. çalışırken kullandıkları herhangi bir kimyasal madde için tehlike bilgi formu hazırlamalıdır. hemen uygulamaya konabilecek çözüm yollarından hiçbirini uygulamaya yanaşmıyorsa. 36 . mevcut her tür başvuru kaynağından (kitaplar. bir kopyasını almaya çalışın.

Kimyasal maddenin güvenli kullanımı için herhangi bir tavsiye var mı? (Ayrıntılı bilgi verin) 11. Ne zamandan beri kullanılmaktadır? 8.) nedir? 7. elleçleme yada güvenli depolama konusunda hangi önlemlerin alınmasını tavsiye ediliyor? 12. Kaç işçi maruz kalmaktadır? 9. 6. sıvı. Kimyasal maddenin ne şekilde kullanıldığını kısaca tarif edin. vb. Kimyasal maddenin bilinen yada şüphelenilen akut ve kronik etkileri nelerdir? 16. Madde toksik mi? (Ayrıntılı bilgi verin) 13. Vücuda muhtemel giriş yolları nelerdir? 15.5. Tavsiye edilen kontrol önlemleri nelerdir? 17. Madde parlayıcı mı? (Ayrıntılı bilgi verin) 14. Kimyasal maddenin biçimi (toz. Bu maddeyi kullanmanın tehlikeleri ve almaları gereken önlemler konusunda bütün işçiler bilgilendirildi mi? 18. Taşıma. Hiç şikayet eden oldu mu? Olduysa kaç kişi? 10. Gerekli ilk yardım prosedürleri nelerdir? 37 .

Eğer daha büyük bir işletmeyse. Öncelik alanlarını sendikanızla ve eğer varsa işçi sağlığı ve iş güvenliği komitenizle görüşün. Kontrol listesini tamamladıktan sonra "HAYIR" kutusunu işaretlediğiniz maddelere bakın. bu kontrol listesinin kopyalarını çıkartabilirsiniz.Kimyasal .Bütün kimyasal maddeler ve kimyasalın adını ve orjinini. Hemen ilgilenilmesi gereken maddeler için "ÖNCELİKLİ" kutusunu işaretleyin. Kontrol listesindeki her bir soruyu okuyun. Eğer işyeriniz küçük bir işletmeyse. 4.tehlike bilgilerini ve kimyasal Güvenli Olması maddenin güvenli kullanımı konusundaki tavsiyeleri içeren etiketlerle görünür şekilde etiketlenmiş mi ? • 2. Yüksek öncelikli sorun alanlarının iyileştirilmesi için stratejiler planlamaya çalışın. 2. gerekirse işçi arkadaşlarınıza (ve ustabaşına) soru sorun. 3. üretim alanının tamamı kontrol edilebilir. Kontrol listesini okuyun ve kontrole başlamadan önce işyerini tanımak için zaman ayırın.maddeler daha küçük kaplara aktarıldıysa bunlar yeniden etiketlenmiş mi ? • 3. Denetleyeceğiniz çalışma alanlarına karar verin.19. Ayrı çalışma alanlarını denetleyecekseniz.Kimyasal madde depolama alanları iyi havalanıyor mu ve ateş kaynaklarından uzakta mı? • HAYIR ÖNCELİKLİ • • • • • • • • • • 38 . Listeyi doldururken.Kimyasal madde kapları üzerindeki etiketler ve kullanma talimatları işçilerin anlayabileceği bir dilde mi? • 4. İşyerinizle ilgili değerlendirmeyi aşağıdaki noktalara göre yapın: •i EVET Prosedürlerin 1 . satıcının Uygulamaların adını . Tavsiye edilen atık tahliye yöntemleri nelerdir? Kimyasal maddeler kontrol listesi Eğiticiye not Her kursiyere kontrol listesinin ve talimatların bir kopyasını verin Talimatlar 1. o zaman ayrı ayrı denetleyebileceğiniz çalışma alanları belirlenebilir.Bütün kimyasal maddeler uygun ve güvenli kaplarda mı saklanıyor ? • 5.

Parlayabilen kimyasalların kullanıldığı .Toksik kimyasalların yerine daha az toksik olanlar kullanılabilir mi ? 12.buhar ya da sis çıkartan işlemlerin çevresi kapatılmış mı? 14.ô.Toz.Zemin . Geçitler açıkça işaretlenmiş mi ve rahatça kullanılabilir durumda mı? • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • 39 . kimyasal maddelerin güvenli bir şekilde depolanması .İşyeri yönetimi .Alanın çalışmaya devam etmek için güvenli olduğundan emin olabilmek için denetim yapılıyor mu? * 9.Bunlar çalışma alanındaki kirleticileri azaltıyor mu ? 16.Genel havalandırmayı artırmak için çalışan fanlar ve / veya mekanik aygıtlar var mı? 18.nakliyesi ve atılması için uygun prosedürler konusunda işçilere bilgi veriyor mu? ll. kimyasal atıklar işçiler yada çevre için risk oluşturmayacak uygun bir şekilde atılıyor mu? 10.Boşalmış kimyasal madde kapları da dahil.taşındığı yada depolandığı yerin yakınında açık alevler ver mı? 2O.Dökülenler ( az da olsa ) hemen temizleniyor mu? 8.Çalışan lokal havalandırma sistemleri var mı? 15.Doğal havalandırma yeterli hava değişimi sağlıyor mu? 17.çalışma tezgahları ve makine yüzeyleri temiz ve yağ atıklarından ve tozlardan arındırılmış mı? 21.parlayıcı yada patlayıcı karışımların oluşmasmı önleyecek şekilde depolanıyor mu? 19.Parlayabilen kimyasallar .Toz. buhar ya da sis çıkaran işlemler tecrit edilmiş mi? 13.Kimyasal maddelerin güvenli bir şekilde taşınmasını ve aktarılmasını sağlayacak uygun araçlar kullanılıyor mu? • • • Kontrol Yöntemleri Tehlikeyi belirleme 7.

İşçilerin maruziy etini düzenli Maruzîyet aralıklarla izlemekle görevli bir kişi var izleme mı? 27. ancak işçilerin kimyasal Kişisel maddelere maruz kalma riskinin diğer koruyucu teçhizat (KKT) kontrol yöntemleriyle bertaraf edilemediği durumlarda mı verilmektedir? 24. işe başlama öncesinde sağlık muayenesi isteniyor mu? 28. bakımı ve saklanması konusunda eğitilmiş mi? Acil durum 32. Bunlar stratejik noktalara yerleştirilmiş'mi? 34. Acil durum teçhizatı (göz banyoları. iyi korunuyor ve düzenli olarak teftiş ediliyor mu? 25. Her vardiyada küçük kimyasal yangınların söndürülmesi konusunda eğitilmiş bir ekip var mı? 36. Kimyasal madde sıçrama ihtimali olduğu durumlarda işçilerin gözlerini ve cildini koruyacak uygun önlemler alınıyor mu? 26. Kimyasal tehlikelerin olduğu Tıbbi gözetim alanlarda görevlendirilen işçiler için. Yeni işçilere. acil durum duşları) iyi çalışır durumda önlemleri mı? 33. KKT. kullandıkları kimyasal maddelerin tehlikeli. Tehlikeli kimyasal maddelerle çalışılan işçiler düzenli olarak sağlık muayenesinden geçiriliyor mu? Eğitim ve 29. KKT. kişisel koruyucu teçhizatın kullanımı. Kimyasal yangınlar için uygun yangın söndürme cihazlarının sayısı yeterli mi? 35.22. güvenli çalışma yetiştirme pratikleri ve acil durum prosedürleri konusunda yeterli eğitim veriliyor mu? 30. Hammaddeler ve bitmiş ürünler için çalışma yerlerinin çevresinde depolama rafları sağlanmış mı? 23. İşçiler. Bütün işçiler yangında işyerini boşaltma prosedürleri konusunda eğitilmiş mi ve düzenli olarak alarm tatbikatı yapılıyor mu? • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • 40 . Mevcut işçilere düzenli aralıklarla bilgi tazeleme eğitimi veriliyor mu? 31.

taşınması. Kimyasal maddelerin üretimi. Kimyasal güvenlikle ilgili faaliyetleri planlamak ve koordine etmekle görevlendirilmiş bir kişi yada komite var mı? ' • 40.Kimyasal maddelerin idaresi 37. kolayca görünecek şekilde işaretlenmiş mi ve yeterli sayıda mı? • 39.Her vardiyada ilk yardım konusunda eğitilmiş bir kişi var mı? • 38. Bilinen en önemli kanserojenler *Arsenik bileşikleri * *Benzen *Benzidin *Beta-naftalinamin *Kromoksit *Krom tozu *Kurşun arsenat *Sodyum arsenat Asbest * *Kadmiyum Karbon Olası Kanserojenler *Akrilonitril bileşikleri tetraklorür *Kloroform * Etilenoksit * Nikel tozu *0-Toluidin *Vinil Klorür 41 . Kimyasal maddelerin güvenli bir şekilde idare edilmesiyle ilgili sağlık ve güvenlik faaliyetlerine işçiler ve sendika katılıyor mu? • • • • • • • • • • • KİMYASAL MADDELERİN DEPOLANMASI SIRASINDA ALINACAK ÖNLEMLER Kimyasal maddeler hakkında bilgi eksikliğimizin mevcut olduğunu ve bunların insan sağlığına ve çevreye yaptığı zararları bilmemiz anayasal bir hakkımızdır. Kimyasal Maddelerin Güvenli Depolama Kuralları A) Kanserojenler Çalışanlarda veya çevrede kanserli hücrelerin büyümesine yol açan her türlü madde. İşyerinde kullanılan bütün kimyasal maddeler için işverenin elinde tehlike bilgi formları var mı? • 41. Bu bağlamda çalıştığınız kimyasallar ile ilgili tüm bilgileri bilmemiz gerekmektedir. depolanması bertarafı sırasında uyulması gereken kuralların uygulanması toplum çalışanların sağlığı ve güvenliği açısından önem arz etmektedir. İlk yardım çantaları ve diğer ilk yardım teçhizatı iyi teçhiz edilmiş mi.

Önemli Bazlar •Amonyum hidroksit •Sodyum hidroksit •Potasyum hidroksit 42 .) 5.hidroiyonik asit) •Hidrosiyanik asit •Metakrilik asit •Parosotik asit •Pikrik asit Depolama Önlemleri *Nikrik asit (HNO3) •Sülfürikasit (H2SO4) *Fosforikasit 1. sodyum vb. yanıcı. kimyasal maddenin risk içeriğine uygun olarak saklayınız. C) Bazlar OH" iyonları içeren ve kimyasal yönden aktif olan bileşiklerdir.Özellikle sodyum siyanit.Alçak raflarda veya asit kabinlerinde.Suyla epkimeye Giren) içeren ve kimyasal yönden oldukça aktif olan •Asetik asit *Akrilikasit. potasyum. organik asitlerden ve yanıcı maddelerden ayrı olarak saklayınız. toksik.Depolama Önlemleri 1) Konteynerlerin tümünü (Kansere yol açılabilir madde) etiketi ile etiketleyiniz. aktif maddelerden ayrı saklayınız. yakıcı.Asit sızıntısı ve dökülmesi halinde asit kontrol emicileri ve absorbantları veya nötralizerleri kullanın. geniş asit şişelerini saklayınız.Asitleri özellikle bazlardan ve magnezyum. B) Asitler Bir veya daha fazla sayıda H1" iyonları bileşiklerdir.Oksitleyici maddeleri. paslandırıcı. 3.Asit şişelerini taşımak için özel şişe taşıyıcılar kullanın. 4. suyla tepkimeye giren ve kararsız kimyasallardır. 6. Olası Riskler : Asitler korozif (aşındırıcı). 2.maddelerle asitleri ayrı saklayınız. Benzoikasit *Karbolik asit *Klor içeren asitler (Perklorik asit) *Kromik asit *Halojen asitler(hiroklorik asit. Bromik asit. 2) Gerektiğinde uygun güvenlik önlemlerini alarak. (Reaksiyona girdiklerinde toksik gaz çıkarır. demir sülfür vb. Organik Asitler İnorganik AsitIer(Kuvvetli asitler.

Bazları asitlerden ayrı saklayınız. KOH) için sızıntı kontrol emicileri veya kostik nötralizerlerini kullanınız.İnorganik oksitlerin çözeltilerini polietilen kaplarda saklayınız. sodyum karbonat) Depolama Önlemleri 1. trimetilaluminyum vb) •Sezyum *Lityum •Potasyum *Tetraetilkurşun (TEL) •Rubidyum •Fosfor •Sodyum •Dimetilarsin •Nikel karbonil Depolama Önlemleri 1. (statik elektriklenmeye karşı.Kostik (NaOH. potasyum bikarbonat) *Karbonat tuzları (potasyum karbonat. 2. D) Piroforik Maddeler Havada kendiliğinden tepkimeye giren maddelerdir. D) Yanıcı Maddeler Depolama Önlemleri 1.Serin ve kuru yerde saklayınız.Yanıcı sıvı içeren güvenlik kapları veya kabinlerini kullanırken topraklayınız ve bağlayınız. 43 . 3. 4.Yangın söndürme cihazlarını her zaman kullanıma hazır bulundurun.Uygun güvenlik kaplarında veya kabinlerde saklayınız. 3. sıcaklık ve kıvılcım gibi tutuşturucu kaynaklardan uzak tutunuz.*Bikarbonat tuzları (sodyum bikarbonat. 6.Oksitleyici asitler ve oksidizerlerden uzak ve ayrı tutunuz. 7.Olası döküntüleri temizlemek için gerekli malzemeyi hazırda bulundurun. 2. Önemli piroforik maddeler *Alkilaluminyumlar (trietilaluminyum.) 5.Alev.Yüksek oranda uçucu yanıcı maddeleri özel olarak donatılmış bir soğutucu saklayın.

isopropil) * Aldehitler (asetaldehit. etil.alkenler. akrolein. isopropil) *Esterler isopropil *Selüloz (oksijenler kombine) *Fosfor *Pikrik asit *Sodyum sülfit *Organik madde *Berilyum *Hidrokarbonlar(alkanlar. Gazlar Kolaylıkla tutuşabilen ve hızla yanan gazlar * Asetilen *Bütan *Propan *Doğalgaz *Metan *Hidrojensülfit (kükürtlü hidrojen) *Etilenoksit *Hidrojen *Hidrojensiyanür *Formaldehir F. aromatik. 44 . *Alkoller (etil. propional aldehit) *Aminler(batil. neft. solventler) ^Ketonlar (aseton. metil.Önemli Yanıcılar Katılar Patlayıcı maddeler dışında sürtünme yoluyla imalat veya işlem sonrasında kalan ısı ile temas ederek yangına yol açabilen ve kolaylıkla tutuşabilen ve tutuştuğunda ciddi bir tehlike tehlike yaratacak kadar şiddetle devamlı yanan maddelerdir.7°C'nın altında bir parlama noktasına sahip sıvılardır. metil etil keton. alkinler. etil.Su ile Tepkimeye Giren Kimyasallar Su ile temas ettiğinde bazı hallerde tepkimeye giren maddelerdir. * Amonyum nitrat Sıvılar 37. metil iso butil keton) dietil. metil.

rub.) *İnorganik kloritler (alüminyum klorit.Oksidizerler Klorat.) Uyarı : Kimyasal maddeler. stransyum) *Hidritler (lityumhidrit.Önemli-Su İie Tepkimeye Giren Kimyasallar *Alkali Toprak Metallaeri (sezyum.idyum sodyum).Serin ve kuru bir yerde saklayınız. permanganat.) *Peroksitler (lityum peroksit. kalsiyum. bor klorit vb. G. sodyumhidrit vb. * Alkali Toprak Metalleri (baryum.kerosen (gazyağı) altında saklanmalıdır. 45 . alkali metaller ve formik asit gibi indirgeyici ajanlardan uzakta tutunuz. radyum. 3. magnezyum nitrit vb. kalsiyum fosfit vb. gibi yanıcı ve tutuşturucu maddelerden uzak tutunuz.Çinko. lityum. berilyum. inorganik peroksit veya nitrat gibi kolayca oksijen yapan maddelerdir.Toksik Bileşikler İnsan vücudunda veya vücuda yakın bir yerde uygun koşullara sahip bir bölgeye ulaştığında yaralanmalara yol açıcı nitelikteki kimyasal bileşiklerdir. Bunlar organik maddelerin yanmasını hızlandırırlar. Önemli Oksidizerler *Kloratlar *Kloritler *Hidrojen peroksit *Nitratlar *Nitritler *Oksijen *Perkloratlar *Sodyum permanganat *Sodyum peroksit Depolama Önlemleri 1.Kağıt ve tahta vb. a-Tahriş Ediciler Vücuttaki mukoza zarına zarar veren korozif maddelerdir. potasyum peroksit. H. sodyum peroksit) *Fosfitler (alüminyum fosfit. 2. potasyum. yanıcı ve zehirli gazlar veya diğer tehlikeli durumlar yürütecek şekilde su ile tepkimeye girerler. magnezyum.) *Nitritler (lityum nitrit.

sinir sisteminin işlev kaybına yol açacak olan maddelerdir. propan) c-Solunumu Felç Edenler Vücuda girdikleri zaman solunum. kripton) *Doymuş hidrokarbon (bütan.*Halojen asit gazları (hidrojen bromit. metan.) •Trikloroetilen (TCE) b-Boğucular Özellikle gazlar olmak üzere. kükürtdioksit) *Azotoksitler (azotmonoksit. ksenon. *Aseton •Asetilen *Karbondisülfür •Dietileter •Etilalkol •Etilen •Hidrojensülfür d-Sistemik Zehirler Hayati vücut işlemlerini engelleyen maddelerdir. •Anilin •Karbonmonoksit (CO) •Hidrojen *Hidrojen siyanür •Nitrobenzen *Azot •Asal gazlar (helyum. kana oksijen girmesini engelleyen ajanlardır. hidrojen iodit. azotdioksit vb. argon. hidrojen florit. •Arsenik •Benzen •Kadmiyum •Karbondisülfür •Halojenli hidrokarbonlar •Kurşun •Civa •Metilalkol •Naftalin 46 . hidrojen kiorit. neon. doğalgaz.

Serin ve kuru yerlerde amber şişelerde saklayınız. patlayıcı peroksitler oluşturan bakterilerdir.*Organik fosfatlar *Toluen *Ksilen Depolama Önlemleri 1. civaiyodit. Patlamaya yol açmamak için gerekli önlemlerin alınması önemlidir.Telefonun yanına acil yardım ile ilgili numara mutlaka yazılır. yutulduğunda. cilt teması sonucu vücuda girdiğinde insan sağlığı ve yaşamı için tehlikeli veya çok tehlikelidir.Işığa maruz kalmasını önleyiniz. Önemliler *Aset aldehit *Akril aldehir *Krotonol aldehir *Siklohekzan *Etileter 47 . 2. kimyasal maddenin tehlikeli özelliğine göre saklanır.) *Oleikasit *Civanitrat *Potasyum ferro siyanat *Gümüş tuzları Depolama Önlemleri 1.vb. Önemliler *Brom *Etil eter *Ferrik amonyum sitrat *Hidrobromik asit *Civa tuzları (civaklorit. 2. Uyarı: Bu kimyasal maddeler solunduğunda. I-Peroksit Yapan Kimyasallar Uygun koşullar sağlandığında darbe ve ısı karşısında tutuşabilme özelliğine sahip.Gerektiğinde uygun güvenlik önlemleri alarak. I-Işığa Duyarlı Kimyasallar Işığa maruz kaldıklarında tepkimeye giren maddelerdir.

Türkiye'de ilk defa tanker eğitimine de başlanmış ve eğitimde fırmalardaki işçi-yöneticilere yönelik Tehlikeli Madde Özel Güvenlik Eğitimini. donanımı ve kontrolü üzerinde duran AT ülkeleri "tehlikeli madde taşımacılığı"nda ürünün siparişinin alınmasında.1996/21 ve mecburi kılınmıştır.11. Ülkemizde ise Çevre Bakanlığı tarafından çıkarılan 19. Bu kimyasal maddelerin depolanmalarına gösterilmesi gereken özeni taşınmaları sırasındada gösterilmesi gerekmektedir. Kimyasal maddeler üretim sırasında ana hammadde. son ürün ve atık olarak karşımıza çıkmaktadır. Psikoteknik Özel test Programını da kapsamaktadır. ara ürün. 9. açma ve kullanım tarihlerini belirten etiketleri kaplara mutlaka yapıştırınız. yükün boşaltılmasına kadar süreçte yer alan tüm personelin eğitime tabi tutulmasını da şart koşmaktadırlar. 2. 3.Peroksitlerin varlığını düzenli olarak takip ediniz. serin ve kuru yerlerde saklayınız. verilmesinden başlayarak yükü adrese teslim edilip.9.*İsopropileter *Potasyum *Kükürtdioksan *Tetrahidrofuran Depolama Önlemleri 1. Avrupa Topluluğu Özellikle tehlikeli ülkeleri maddelerin gelişen bilim ve teknoloji tehlike ile birlikte ile kimyasal maddelerin karayolu.1997/12 sayılı genelgeleri ile tehlikeli madde ve atıkların taşımalarında istihdam edilen sürücüler için eğitim 48 . Bu hedefin asıl amacı olabildiğince azaltılması ve kazaya neden olan öğelerin tehlikeli(zararlı) kimyasal maddelerle ilgili olarak geliştirmektedirler. kazaların taşınmaları sırasında çevrenin sağlıklı kalması en aza indirgenmesi gibi konuları belirli politikalar hedeflenmiştir. etiketleri tanımlamaları. bilgileri ve hükümleri sürekli kontrol edip sınıflandırılması. Dünyada artan trafik nedeniyle demiryolu. Sağlık ve İlkyardım Eğitimleri. karanlık. Bu bağlamda.Teslim alma.Yerel düzenlemelere göre peroksit oluşturucu kimyasalları ilk peroksit oluşumunun beklendiği tarihten önce elden çıkarılması. Yangın ve Güvenlik Eğitimi. havayolu. taşıma yapan araçların ve tankerlerin yapısı. Bu nedenle üretim sonrasında meydana gelen atıkların da tehlikeli olduğunun unutulmaması gerekmektedir. 4. deniz veya nehir yoluyla trafiğin emniyeti amacıyla içermektedir.Hava geçirmez kaplarda. Uluslararası Sürücüler Derneği 4 yıldan beri Alman Dekra Akademisi ve Alman SanayiTicaret Odası ile ilişkili olarak sürdürülmektedir.

ADR kuralları çerçevesinde zorunlu olan kuralların ülkemizde de yaygınlaştırılması ve kimyasal madde-atık taşıyan araç sürücülerin eğitimli olmasına özen gösterilmesi ülkemizde karayollarında yaşanan riskleri bertarafında yararlı olacaktır. ÜÇLÜ SORUMLULUK (Responsible Care) Üçlü Sorumluluk Nedir? İnsan hayatının, çevrenin ve doğal kaynaklarım korunmasını ve daha iyi koşullarda yaşanabilir bir ortamın varlığını ön planda tutan bir prensiptir. Üçlü sorumluluk, kimya sanayii tesislerinin çevreye, insan sağlığına ve güvenliğe, faaliyetlerinin her aşamasında azami ilgi gösterip sorumluluk duyacakları ve performanslarını devamlı yükseltecekleri konusunda verdikleri bir söz, imzaladıkları ciddi bir taahhüttür. Üçlü sorumluluk, teknolojik zorluklar ve ekonomik kısıtlamalar nedeniyle devamlı çaba ve gelişme isteyen kısa, orta ve uzun vadeli bir programdır. Üçlü Sorumluluk Temel Kuralları 1- Çevre, insan sağlığı ve güvenlik konularında kuruluşun en üst düzeyinde "üçlü sorumluluk politikası" oluşturmak, uygulanması için yöntem ve talimatlar geliştirmek. Bu politika hakkında tüm personeli bilgilendirmek, eğitmek, uygulatmak ve uygulamaları denetlemek. 2- Üçlü sorumluluğun uygulamalarına yönelik şirketin performansım sürekli geliştirmek. 3- İşletmede kullanılan ham ve yardımcı maddelerin, proses şartlarının çevreye ve insan sağlığına olumsuz etkilerini önceden saptayıp en aza indirmek için yöntemler geliştirmek. 4- Tüm çalışanları, üretimde kullanılan kimyasal maddelerin tehlikeli ve zararları, taşıma ve depolama şartları konusunda bilgilendirmek; üretim koşullarının yaratabileceği olası güvenlik ve kirlilik risklerine karşı eğitmek ve sorumluluk duygularını geliştirmek. 5- Yeni teknoloji ve prosesler kullanmak suretiyle istenmeyen atıklar oluşmasını minimuma indirmek. 6- Üretim atıklarının çevreye ye insan sağlığına olumsuz etkilerini gidermek için tüm arıtma tekniklerinden yararlanarak atıkları kaynağında temizlemek; bazı atıkların değişik üretim kollarında ham veya yardımcı madde olarak kullanılma olasılıklarını araştırıp değerlendirmek. 7- Hammadde ve enerji kaynaklarını ziyan etmeden en verimli şekilde kullanan teknikler

geliştirmek, çevreyi kirletmeyen uygun enerji kullanmaya özen göstermek. 8- Yeni yatırım ve üretim teknolojilerinin transfer etmeden önce karşı tarafa "üçlü sorumluluk temel kuralları"na uyma şartını koymak ve çevreye zarar vermeyen teknolojileri seçmek. 9- Tüketicilere, kuruluşunuzun ürünleri, bunların kullanımı ve kullanım sonrası ambalaj ve atıklarının çevreye zarar vermeden yok edilmeleri konusunda bilgi vermek.

49

10-Kuruluşunuzla iş yapan taşaron ve yan sanayi kuruluşlarını da üçlü sorumluluk konularında bilgilendirmek ve talimatlara uymalarım sağlamak. 11-Çevreyi kirletmeyen, çevre dostu yöntem ve ürünlerin geliştirilmesine teşvik etmek ve desteklemek. 12-Meydana gelebilecek iş kazaları ve yangınlara karşı önceden alınması gerekli önlemler için komşu kuruluşlar ve yerel yönetimler ile işbirliği ve dayanışma içinde olmak. 13-Kamuoyunun, kuruluşunuz hakkında yanlış bilgi ve yargı sahibi olmaması bakımından zaman kuruluşunuzun faaliyetleri; çevre, insan sağlığı ve güvenliğe yönelik çalışmaları konusunda aydınlatmak ve kaygılarını giderici bilgiler vermek. ÜÇLÜ SORUMLULÜK-RESPONSİBLE CARE TEMEL KAVRAM VE İLKELER • • • İnsan Sağlığının Korunması Çevre Koruma Teknik Emniyet yönelik araştırmaları

NEDEN GEREKLİ? • • • • Yasal Zorunluluk Teknik Zorunluluk Bilinç, Duyarlılık Parasal Zorunluluk • • ,

Yatırımın Korunması Cezaların Azaltılması

YASAL STANDARTLAR-GÖNÜLLÜ TAAHHÜTLER
• Yasal denetim ve yaptırım düzeni'(devlet) İnsan Sağlığı, Çevre Koruma ve Teknik Emniyet konularında YÖNETMELİKLER hazırlar ve uygulatır. • Küreselleşen ticari ve endüstriyel ilişkiler, özellikle kalite ve çevre koruma konularında belirli düzeylerde STANDARTLAŞMA gerektirmektedir. •
s

Standartların henüz ulaşmadığı ortamlarda GÖNÜLLÜ TAAHHÜTLER en etkili yaklaşımlar olmaktadır.

GÖNÜLLÜ TAAHHÜT-RESPONSIBLE CARE • Responsible-Care uygulamasında tesislerde ulaşılması gerekli hedeflerin sınırları, standartlarda olduğu gibi sabit değildir. Önceden saptanan hedeflere ulaşıldığında, hedefler daha da ileriye (daha iyiye doğru) çekilir.

50

Responsible Care uygulaması içinde kuruluşların, UNECP Cude of Ethich on the International Trade in Chemicals (1994)'deki gereksinimleri yeterince sağlamış oldukları kabul edilmektedir.

RESPONSIBLE CARE (ÜÇLÜ SORUMLULUK) TAAHHÜT BİLEŞENLER TAAHHÜT KONUSU 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Temel ilkeler Uygulama Kuralları Danışma Kurulu Üyelerin Kendilerini Değerlendirilmeleri Performans Ölçümü Yürütücü Dernek Değerlendirilmesi Ust Düzey Yönetici Kurulu Şirketler Arası Destek ve Yardım Çalışma Ortaklığı Üyelerin Yükümlülükleri

ÜÇLÜ SORUMLULUK (Responsible Care) kimya sanayii tarafından belirlenmiş temel ilkelerin altı adet YÖNETİM KURULLARI (Codes) ile yürütülmesini öngörür: • • • • • • Toplum Bilinçlendirilmesi ve Acil Durum Müdahale Proses Güvenliği Ürün Dağıtım İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Çevre Kirliliğinin Önlenmesi Ürün Sorumluluğu »

51

koruyucu önlem kademeleri 52 . tasarımları sırasında ve işletmeye almadan önce. mevcut planları denemek ve geliştirmek.ÜÇLÜ SORUMLULUK YÖNETİM KURALLARI Toplum Bilinçlendirilmesi ve Acil Durum Müdahale Kuralı • Tesisin bulunduğu yerde yaşayan toplumun teknik emniyet. • Tek bir hatanın bir felakete dönüşmesini önlemek için yeterli sayıda geliştirmek ve bunları uygulamaya koymak. emisyonların azaltılması. saha tatbikatları yapmak. • Tesiste benzeri olayların ortaya çıkmasını önlemek için yaşanmış olaylardan alınan dersleri ve ilgili güvenlik bilgilerini diğer sanayi. • Atıkların en aza indirilmesi. Proses Güvenliği Kuralı • Performans ölçümü. endişe ve sorularına cevap veren. insan sağlığı ve çevre konularındaki merak. sistem denetlemeleri ve gerekli düzenlemelerin yürürlüğe konmasını içeren sürekli bir proses güvenliği programının uygulanması. • Tesisin acil durumlara müdahale planlarına çevrede yaşayan toplumla gerekli halkla ilişkiler konularını da katmak. • Tüm tesis çalışmalarına emniyetli çalışma alışkanlığı vermek. tam ve eksiksiz güvenlik incelemeleri yapmak • Tesisin her bakımdan sağlıklı bir yapıda olmasını güvence altına alan işletme bakım programlarını uygulamak ve bu çalışmaları belgelendirmek. kimyasal maddelerin insan sağlığı üzerindeki etkileri ve kimyasal maddelerin emniyetli bir şekilde nakliyelerini güvence altına alan çalışmalar hakkında bilgi vermek. • En az yılda iki kez olmak üzere. • Acil durumlarda hızlı ve etkili bir şekilde karşılık verebilmek için bir uygulama programı geliştirerek çalışanları ve çevrede yaşayan toplumu korumaya yardımcı olmak. • Tüm yeni ve tevsi edilen tesislerin. devlet kuruluşları ve çevrede yaşayan toplumla paylaşmak. görevlerini tam yapabilmeleri için beceri ve bilgiye erişmeleri ve bunu sürdürebilmeleri için eğitmek ve yetiştirmek. düzenli bir takvime bağlanmış. konuyla ilgili ve yararlı bilgileri açık bir şekilde iletmek amacıyla bir toplumla yakınlaşma ve iletişim programını başlatmak ve sürdürmek.

1. İşçi sağlığını korumak ve iyileştirmek. Kimyasal madde sağlayıcı firmalar. kullanma sırasında ve sonrasına benzer Üçlü Sorumluluk uygulamalarını benimsemelerinin teşvik edilmesi. proses ve ürünlerin tasarımına atık ve emisyon kontrol ilkelerinin dahil edilmesi. İşçi Sağlığı ve Is Güvenliği Kuralı • • • • İşyerinde olası tehlikeleri belirlemek. Çalışma ortamındaki işyeri güvenliğini arttırmak. • • Atıklar ve emisyonların kaynakta azaltılması.ÜÇLÜ SORUMLULUK Yönetim Kuralları Çevre Kirliliğinin Önlenmesi Kuralı • • Ortaya çıkan atıkların ve alıcı ortama verilen kimyasalların cins ve miktar envanterinin yapılması. • Kimyasal maddelerin dağıtımı ile ilgili tüm yasal düzenlemelere ve bu konudaki sanayi standartlarına uymak ve hatta bu yasal gereksinimlerin daha iyisini sağlamak. mümkünse acil yardım çalışmalarına katkıda bulunmak. Üçlü Sorumluluğu Kuralı • • Risklerin AR-GE aşamasında tahmin edilmesi ve hesaba katılması. değerlendirmek. 53 . • Ürünü alanlarında. ÜÇLÜ SORUMLULUK Yönetim Kuralları Ürün Dağıtım Kuralı • Kimyasal maddelerin tüketicilere ulaşım sürecinde olası riskleri saptamak ve bu riskleri azaltmak için kullanılabilecek yöntemlerin değerlendirmesi. Atık ve emisyon önleme amaçlarını. Atık azaltma planlarının geliştirilmesinde ve uygulamalarında tesis çalışanları ve çevredeki toplumun görüşlerinin alınması. taşıma ve kullanmalarının teşvik edilmesi. • Kimyasal madde dağıtımındaki emniyeti arttırmak için yeni teknolojiler ve yöntemler geliştirmek. • Kimyasal madde dağıtımı sırasında ortaya çıkan bir acil durumda ve o mahalde bulunan kişilere acil durum bilgi ve önerileri vermek. Alıcı ortama verilen atıkların tesis çalışanları. toplum ve çevre üzerindeki olası etkilerinin değerlendirilmesi. • Başkaları tarafından üretilen atık ve emisyon azaltma çalışmalarını teşvik etmek ve desteklemek. İşçi sağlığı ve iş güvenliği konularında yönetici ve çalışanlarla karşılıklı iletişimi geliştirmek. araştırma çalışmalarına ve mevcut planlanan tesis. dağıtıcılar ve müşterilerden oluşan üçüncü şahıslarında bu kimyasalları sorumlu bir şekilde depolama. fason üreticiler.

(Herhangi bir karar mevcut değil. Uygulama planındaki gereksinimler yerine getirilmektedir. UYGULAMA DÜZEYLERİ IIIIIIIVVVIBu konuda bir çalışma ve işlem yok. • Değerlendirmede verilecek uygulama düzeyi notunun şirket içinde yazılı dokümanlarla desteklenmesi gerekir. belirli sayısal ölçümlerle takip edilmesi. Hazırlanmış olan uygulama planı yürütülmektedir. Bu düzeye erişildiğinde. gaz emisyon miktarları Enerji hammadde kullanımı Personel eğitimi.) Bu konuda gelişme için bir uygulama planı hazırlanmaktadır. atıksu. PERFORMANS ÖLÇÜMÜ AMAÇ: Üçlü Sorumluluk uygulaması sürecinde elde edilen gelişmelerin. • Bu değerlendirme şirketin iç kalite kontrol sistemine yardım edeceği gibi şirketin dış ilişkiler için gerekli raporların hazırlanmasın da yararlıdır.ÜYELERİN KENDİLERİNİ DEĞERLENDİRMELERİ • Uygulamanın tesislerde hangi düzeyde bir başarıyla yürütüldüğünün bilinmesi şirket yöneticileri için gereklidir. Uygulama konusunda planlanan gereksinimlerin de ötesinde çalışmalar yapılmakta veya hedeflenen amaca ulaşılmıştır. halkla ilişkiler * • Çevre koruma yatırım ve işletme masraf tutarları • Kaza sonucu yatırım zararları İZLEME DÜZEYLERİ • Tesis bazında • Şirket bazında (şirkete ait tesisler) • Ülke bazında 54 . Bu konuda şirketin halihazırda uygulamaları henüz değerlendirme safhasındadır. bu konuda daha fazla gelişme yapılması planlanmalıdır. uygulama konusundaki hedefler daha da ileriye götürülerek. ÖLÇÜTLER • • • • Üretim/ürün dağıtımında kaza istatistikleri Atık.

ANA KONULAR îş GÜVENLIĞI SAĞLIĞI

PERFORMANS ÖLÇÜTLERİ AÇIKLAMALAR iş Kaybına Neden Olan Tüm Kazalardan Ortaya Çıkan TOPLAM ÎŞ ZAMANI Kaybı: VE • • Kayıp iş günü/lOO.OOOgün TOPLAM Kaza Oranı (Yıllık) • Kayıp iş saati/1.000.000 saat • iş Kaybına Yol Açan, Ölüm ve Kalıcı Sakatlıklar, Sonuçlanmayan Kaza Oranı(yıllık) Ölüm ve Kalıcı Sakatlıkla Sonuçlanmayan Kazalardan Ortaya Çıkan ÎŞ ZAMANI Kaybı: \ ' ; • Kayıp îş Gücü/l OO.OOOgün ; • Kayıp iş Saati/1 OOO.OOOsaat Ölüm Sayısı/100.000 gün Ölüm Sayısı/l .000.000 saat

Ölümle Sonuçlanan Kaza Oram • (Yıllık) •

ÇEVRE KORUMA

ATIKYÖNETÎMÎ • Bertaraf Edilen Tehlikesiz Atık Miktarı • Bertaraf Edilen tehlikeli Atık Miktarı *

Ton/yıl Ton/yıl ,

IİAVA EMİSYONLARI
• Sülfürdioksit • Azotoksitleri (NO+NO2) > Uçucu Organik Bileşikler 1ARITILMIŞ ATKSU DEŞARJLARI > Fosfor Bileşenleri > Azot Bileşenleri > Kimyasal Oksijen lMyacı(KOı) > Ağır Metal Bileşenleri DOĞAL KAYNAK VE ENERJİ KULLANIMI • Toplam Enerji Tüketimi • Toplam Su Tüketimi Ton/yıl Ton/yıl Ton/yıl
;

•':,

Ton/Yıl (Top.fosfor olarak) Ton/yıl (Top.fosfor olarak) Ton/yıl (Top.oksijen olarak) Ton/yıl (Top.metal olarak) GJ/yıl M^/yıl

'

55

UYGULAMA KONULARI

ULAŞILMAK SORULARI

ÎSTENEN HEDEF UYGULAMA DÜZEYİ

PLANLANAN ÇALIŞMALAR

Yetkili Kişi

Hedef Tarihi

i ıı ııı rv v
1-1-Tesisinizdeki çalışanların tesisler ilgili merak ve endişe ettikleri konular yetkililer tarafmdan biliniyor mu? Tesis yetkilileri gerekli sözü ve yazılı açıklamalarla bu merak ve endişelere cevap veriyor mu? İşçiler, teknik elemanlar idari kadrolarda çalışanlar ve de yöneticilere anket düzenlenmesi ve şirket içi PR planı hazırlanması; anket sonuçlarına göre bilgilendirme kampanyası Bu konuda gerekli bilgi ve iletişimin nasıl yapılacağının yöneticiler düzeyinde saptanması, sözcü görevlendirilmesi MURAT KARA 1 EYLÜL 1998

1-1 Çalışanların tesisle ilgili merak, endişe ve sorunlarının yöneticilerce cevaplandırılması

1-2-Tesis ve şirket 1-2-Tesisin sözcükleri sürekli olarak (sadece herhangi bir acil duruma yetkililerine karşılık olarak değil) kendi iletişim eğitimi girişimleri ile toplumla ve çalışanlarla sürekli iletişim halinde midirler? 1-3 Çalışanların l-3-*Tesisinizdeki çalışanlar için güvenlik, insan sağlığı ve çevre eğitimi konularında bir eğitim programı var mı? ""Çalışanların teknik emniyet, insan sağlığı ve çevre konularında geliştirme girişimleri ödüllendiriliyor ve/veya taktir ediliyor mu? *Tüm çalışanlar çevreye duyarlı mı? ""Çalışanlar kendilerini tesisin tümünden sorumlu hissediyorlar mı?

EGE PEKERGİN

10CAK 1998

>

Mevcut Eğitim Planının ZUHAL tekrar gözden geçirilerek YAZICI daha düzenli olarak uygulanması. Ödül programlarının değerlendirilmesi ve teşviki.

İOCAK 1998

1

2

3

4

5

7

56

KİMYASAL MADDELERİN KULLANIMI ILE BLGILI ULUSLAR ARASI DİREKTİFLER VE KONVANSİYONLAR

SEVEJO DİREKTİFLERİ Avrupa Birliği'nde endüstriyel kazaların önlenmesi için tedbir alınması çalışmaları sonucunda ilk teklif komisyon tarafından 19 Temmuz 1979'da Konseye sunulan bir taslaktır. Bu taslak 24 Ağustos 1979'da Topluluğun Resmi Gazetesi kabul edilen yayın organında yayımlanmıştır. Taslaktaki amaç; işyerinde çalışanların ve çevrenin korunmasını ana prensip olarak ele alınmıştır. Daha sonra 21 Temmuz 1980 tarihinde yayımlanmıştır. Konseyin bu görüşü ve daha sonraki çalışmalar neticesinde 24 Temmuz 1982 tarihli 82/501/EEC no.lu direktif yayımlanmıştır. Bu tür çalışmaların başlatılmasına neden olan 1976 yılında İtalya'da SEVEJO'da 30 yaralı 220.000 kişinin göçüne neden olan DİOKSİN/TCDD kaçağıdır. Bu nedenle SEVEJO DİREKTİFİ diye anılır. 1982 yılında yayımlanan bu direktif daha sonra teknik gelişmeler ve bazı diğer direktiflerin yayımlanması nedeniyle ekler yapılmıştır. 19 Mart 1987'de "Direktifin Anex F'nde değişiklik yapılmış ve 24 Kasım 1988'de yine Anex Fde değişiklik uğramış, 88/379/EEC direktifiyle tehlike seviyeleri açıklanan ürünler bu direktife dahil edilmiştir. En önemli olay ise 1984 yılında Hindistan BhopaFde Metilizosiyanat kaçağı sonrasında 4.000 kişi ölü, 2.000.000 kişi yaralanmıştır. Bu olayı gözönüne alan konsey 4 Mart 1994 tarihinde toplanarak iki yıl çalışmadan sonra 9/12/1996 tarihinde 96/82/EEC numarayla yayımlandı. Direktif kapsama giren işletmelerin tehlikelilik önlemler iç ve dış acil durum planlarını kapsamaktadır. Ülkemizde buna benzer bir uygulama 29 Temmuz 1996 tarihinde Valiliklere göndermiş olduğu yazı ve ekindeki uygulama yöntemiyle başlatılmıştır. Bölgelerde belli valiliklerin koordinasyonuna verilmiştir. Karadeniz Bölgesi Akdeniz Bölgesi Güneydoğu Bölgesi Doğu Anadolu Bölgesi İç Anadolu Bölgesi Marmara Bölgesi Trabzon Valiliği Adana Valiliği Diyarbakır Valiliği Erzurum Valiliği Kırıkkale Valiliği Kocaeli Valiliği derecelerine göre (Anex I, Part I, Part 2),

Notification veya Safety Report (Tehlike Raporu) hazırlamalarını istemektedir. Bu raporlarda alman

Kocaeli Valiliğinde 1996 yılında çalışmalar başlatılmıştır.

57

Tanm ve Köyişleri Bakanlığı ve Çevre Bakanlığı odak noktaları olarak gösterilmiştir. Bu konvansiyon önemli görülen noktalar şunlardır: a) Sözleşmenin 5. Dolayısıyla. ve 6. f) Her ülkenin bir odak noktası olacaktır. tarım ilacı ve kimyasallarm uluslar arası ticarette önceden izin alınarak sınırlar ötesi dolaşmasıdır. Önemli bir çıkmaktadır. çevre ve tarım konusunda etkili olabilecek maddeler bu yolla kontrol altına alınmış olacaktır. uluslararası sınıflandırma ve etiketleme standartlarına uygun olarak gönderilmesi gereği ortaya konmuştur. henüz ülkemizde bu konuda standart yoktur. Kimyasalın özellikleri hakkındaki bilgileri kapsayacak olan MSDS hakkında bir yönetmeliğin. d) Sözleşmenin özellikle 14. AB 13/10/1998 tarihinde 2247/98 sayılı Commission Regülation'ı yayınlayıp daha önce yayınladığı 2455/92 sayılı Regulation'da değişiklik yaparak anlaşmayı adapte etmiştir. Avrupa Birliğinde olduğu gibi "Zararlı Kimyasal Madde ve Ürünlerin Kontrolü Yönetmeliği"ne ek olarak bir an önce çıkarılması gerekmektedir. Anlaşmanın yürürlüğe girmesinden sonra yurtdışı taleplerine etkin cevap verebilmek için koordinasyonu sağlayacak. insan sağlığı. uluslar arası standartlar da "Güvenlik Bilgi Formu-Material Data Sheet-MSDS" ile beraber gönderilmesi istenmektedir. Bu bakımdan yürütülmekte olan "Zararlı Kimyasal Madde ve Ürünlerinin Kontrolü Yönetmeliği"ndeki güncelleştirme çalışmaları bir an önce sonuçlandırılmalıdır. maddelerinde yer olan çok tehlikeli kimyasallar ve pestisitler hakkında yasaklama yada kısıtlama mekanizması belirlenmiştir. Her ne kadar sanayiciler gönüllü olarak bu uygulamayı yerine getiriyorlarsa da. b) Madde 13'ün paragraf 2'de sözleşme kapsamındaki maddelerin gerek ihracat ve gerekse ithalatta. insan sağlığı ve çevre koruması açısından düzenleyen anlaşmalardan biri "Prior Informed Consent" konvansiyonu 11 Eylül 1998 tarihinde Rotterdam'da imzalanmıştır.maddeleri gerek bilgi değişimi ve gerekse uygulanması ile ilgili açıklamalar getirmektedir. e) Madde 18 paragraf 6 (a)'da söz konusu olan "Chemical Rewiew Committee" teknik açıdan bir kimyasalın veya bir pestisitin yasaklanması seviyedeki uzmanlarca temsil edilmelidir. Bu sistem gönüllü olarak yürütülürken Sağlık Bakanlığı. kısıtlanması hakkında bir bakıma "Taraflar ülkemiz bu komitede yeterli Konferansını" yönlendireceğinden çok önemli bir organ olup yasal yapılanma ve teknik alt yapı gereksinimi ortaya 58 . ortak bir sekreterya oluşturulmalı veya odak noktası bire indirilmelidir.PRIOR INFORMED CONSENT (ÖNCEDEN) BİLGİLENDİRİP İZİN ALMA KONVANSİYONU Uluslararası ticari. Ülkemizin taraf olduğu temel amacı insan ve çevre sağlığına zararlı oldukları tesbit edilmiş. ve 15. c) Madde 13 paragraf 4'te sözleşme kapsamındaki maddelerin.

maddesi kapsamında çıkarılan İş Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğü. Global rekabete açılan ülkemizin ihracatını engelleyebilecek bu yaklaşımlar. PIC uygulaması gibi anlaşmalar ileri sürülerek de yapılmaktadır. Patlayıcı İşyerleri ve İşlerde Çalışan İşyerlerinde Alınacak Tedbirler Hakkında Tüzük. iş sağlığı ve iş güvenliği konularıyla ilişkileri 1580 sayılı Belediye Kanunu. Parlayıcı.Sınıf Gayri Sıhhi Müesseseler için Büyükşehir Belediye Başkanlığı'nca açılma izni veya ruhsat verileceği hükme bağlanmıştır. 1593 sayılı Umumi Hıfzısıhha Kanunun 268-275. uluslararası sözleşme ve tüzüklerde yer almakta. YASAL DURUM Ülkemizde iş sağlığı ve iş güvenliği konusunda yasal düzenlemelere bakıldığında çok büyük bir dağınıklık gözlenmektedir. çevre ve toplum sağlığının koruması açısından gayri sıhhi müesseselerin zararlı etkilerinin yok edilmesi veya en az düzeye indirilmesi için.. ruhsatlandırılması ve denetlenmesi esaslarını belirlemek üzere Gayri Sıhhi Müesseseler Yönetmeliği çıkarılmıştır. iş hekimliği ve iş güvenliği mühendisi 59 . Değişik iş hukuku metinlerinde yer alan kurallar yerine bir tek bağımsız "İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Yasası" ivedilikle yürürlüğe konulmalıdır. Bu bağlamda ülkemizin imza koyduğu bu anlaşmalar ve direktiflere uygun olarak yeniden yapılanması gerekmektedir. Yukarıda açıklanmaya çalışılan yasal çerçeveden iş sağlığı ve iş güvenliği açısından yerel ve merkezi yönetim ilişkilerinin iç içe hatta karmaşık yapıda olduğu bir gerçektir.sınıf gayri sıhhi müesseselerde Sağlık Bakanlığı'nca.maddesi "I. ve III. Ağır ve Tehlikeli İşler Tüzüğü vd. Yerel ve merkezi yönetimlerin. Il. ci maddesinde yer alan uygulamalar insan ve çevre sağlığı öne sürülerek kısıtlamalar devreye girmekte diğer bir deyimle de tarife dışı engeller ortaya çıkmaktadır.Uluslararası ticarette klasik tarife engelleri ortadan kalktıkça GATT'in 21. Aynı konu değişik yasa.maddesi II. Diğer bir karmaşa ise 3572 sayılı kanunun 3..nci maddeleri uyarınca. III. 1593 sayılı Umumi Hıfzısıhha Kanunu ve 1475 sayılı İş Kanunu çerçevesinde belirlenmiştir. zaman zaman uygulanarak kuralların tesbitinde konunun uzmanları bile güçlükle karşılaşmaktadır. sınıf gayri sıhhi müesseseler Kaymakamlıkça ruhsat ve açılma izni verilecektir" denilmektedir. Anılan yönetmeliğin 3. kapsamında Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı yetkili olmaktadır. Bu yasada işyerinin iş güvenliği konusunda örgütlenmesine ve kuralların oluşturulmasına. 1475 sayılı İş Kanununun 74. Bir çok ülkede genel eğilime uygun olarak ülkemizde sistematik ve tüm ilgililerin kolayca hak ve hükümlülük ve sorumluluklarını öğrenebilecekleri bir düzene kavuşturulması zorunluluğu vardır. sınıf gayri sıhhi müesseseler Valilikçe. gayri sıhhi müesseselerin kontrol altına alınması. Ülkemizde yürürlüğe konulmasını önerebileceğimiz yasa her şeyden önce güçlü bir iş güvenliği kuruluşu ve etkili bir denetimin uygulanmasına ilişkin düzenlemeleri kapsamalıdır..sınıf gayri sıhhi müesseseler ile merkez ilçe sınırları içinde bulunan III.

İçişleri.vd. Eğitim sorununa gerekli kaynağı ayırabilir. Bir çok ülkede olduğu gibi iş güvenliği kurumu tarafından sürekli iş güvenliği standartlarının hazırlanması sistemine geçilmelidir. yerel yönetimlere. Bu kurum veya enstitü özerk bir yapıya sahip olmalı ve yönetim kurulunda işçi(çalışan). çalışanlara. Bu enstitüde işçi ve işveren konfederasyonlarını^ ilgili meslek odaları (TMMOB. Mali bakımdan güçlü ve idari bakımdan özerk olmalıdır. İşyeri hekimleri gibi iş güvenliği mühendisinden de söz etmek yerinde olacaktır. işveren ve devlet tarafından oluşturulmalı ve genel kurul delegelerinin ilgili kuruluş temsilcilerinin tümünü kapsaması gerekmektedir. Sağlık.ve diğer teknik sorumluların istihdamına ilişkin esaslar düzenlenebilir.) ilgili bakanlıklar (Çalışma ve Sosyal Güvenlik. En eksiksiz ve kusursuz mevzuatın hazırlanması bile yalnız başına iş kazaları ve meslek hastalıklarının önlenmesi için yeterli değildir.. hukuki ve cezai yaptırımlarda bu yasada yer almalıdır. Teknik ve ayrıntılı işçi sağlığı ve iş güvenliği önlemlerinin katı bir şekilde bu yasada yer almasının uygun olmayacağı görüşünü taşıyoruz. Diğer ülkelerde olduğu gibi bağımsız. Gelişen teknoloji gözönüne alınarak. Böylece bağımsız bir yasanın öngörülmesi ve iyi tanıtılması toplumda tam anlamıyla oluşmamış iş güvenliği bilincinin oluşumuna yardımcı olacaktır. Bu konuda ilgili olarak devletin iyi planlanmış ve tüm güvenliği güvenliği sorumluların eşgüdümü ve etkili katılımlarını sağlayan bir politikasının olması gereklidir. Sanayi ve Ticaret. TESK. işverenlere. Yurtdışında bir çok ülkede işyeri hekimleri ve iş güvenliği mühendislerinin durumu ayrı bir yasayla düzenlenmiştir. diğer yabancı ülkelerde olduğu gibi küçük işletmelerde iş güvenliği önlemlerini alabilmeleri için uzun vadeli krediler verebilir. İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğü olmak üzere tüm teknik iş güvenliği mevzuatı süratle günün gereksinimlerini karşılar duruma getirilmelidir. iş güvenliğinin sağlanması konusunda devlete. İş güvenliği mühendisi ve teknik elemanları terimini kullanmamızın nedeni de bu konuda mühendis ve teknik elemanların çalıştırılması gereğine dikkat çekmektedir. yönergeler düzenlenmesi daha doğru olacaktır. TOB. Çevre) DPT. özerklik anlayışına uygun bir "İş Sağlığı ve İş Güvenliği Kurumu veya Enstitüsünün" oluşturulması gereklidir. yeterli sayı ve nitelikte iş güvenliği müfettişi çalıştırabilir. Ülkemizde de işyerinin 60 . Bu sorunların çözümünde mali bakımdan güçlü bir iş güvenliği kurumunun yaratılması önem taşır. İş standartlarını sürekli üretebilir. tarafsız çalışma.MPM ve TSE temsilcileri yer almalıdır. TTB. Bu kuralları ihlal edenlere uygulanacak idari. Teknik iş güvenliği önlemleri dışında. sendikalara ve diğer ilgili kuruluşlara (meslek odaları) düşen görevler genel olarak bu yasada düzenlenmelidir. .. hukuk açısından daha kolay değiştirilebilecek tüzük ve yönetmelikler. Mali bakımdan güçlü bir iş kurumu büyük kaynağa gereksinim gösteren modern araştırma merkezlerini oluşturabilir. İş Sağlığı ve İş Güvenliği sorunu her şeyden önce parasal kaynak sorunudur. Ülkemizde formel iş güvenliğinde uzmanlık eğitimi veren yüksek okul veya üniversite bulunmamasından dolayı bu konularda işyerinde görev yüklenen iş güvenliği önlemlerinin alınmasına katkıda bulunan mühendislerdir.

kamunun ve ülkenin çıkarlarının korunmasında kaynaklarının bulunmak.1973 tarih. tip sözleşmeler ve bunlar gibi bütün bilimsel evrakı incelemek ve bunların değiştirilmesi. bulunmasında. a) Günün gerek ve koşullarına ve mevcut olanaklara göre yasa ve tüzük hükümleri içinde kalmak üzere. tüzel kişiliğe sahip kamu kurumu niteliğinde meslek kuruluşudur.maddesi ve 7303 sayılı Yasa 66 ve 85 sayılı KHK değişik 6235 sayılı yasayla kurulan ve Türkiye sınırları içerisinde meslek ve sanatlarını uygulamaya yetkili olup da. meslekle ilgili bütün mevzuatı. mesleki etkinlikte bulunan yüksek mühendis. TMMOB Anayasasının 135. bilimsel şartnameler. Parlayıcı.G. resmi makamlar ve öteki kuruluşlar ile işbirliği yaparak gerekli yardımlarda ve önerilerde bulunmak. meslek ve çalışma konuları yakın bulunan mühendis ve mimarlık grubu için odalar kurmak. Ülkemizde üretimin büyük çoğunluğunu oluşturan aile için işletmecilik bağlamında gelişen küçük ve orta ölçekli işletmelerin iş sağlığı ve iş güvenliği problemlerinin çözümüdür. meslek disiplinini ve ahlakını korumak. ülkenin sanatsal ve yurdun doğal üretimin sanayi teknik kalkınmasında gördüğü tüm girişim ve etkinliklerde 61 . Bu konuda KOSGEB ve TMMOB bünyesinde danışmanlık yapabilecek teknik bir uzman kadrosu oluşturulabilir. 14752 sayılı R. mühendis ve mimarları örgütü içinde toplayan. Patlayıcı. yüksek mimar. Bu bağlamda ülkemizde bu yükümlülüklerin doğru anlatılması gereklidir. Ülkemizde Türkiye Esnaf ve Sanatkarlar Konfederasyonu kapsamında işçi sayısı 3'tür. Kısa vadede küçük ve orta ölçekli işletmelerin bir araya gelerek işyeri ortak sağlık güvenlik birimleri kurabilirler. mesleki aynı yada birbirine gibi sektöre dayalı organize sanayi etkinliklerini kolaylaştırmak. geliştirilmesi veya yeniden konulması yolunda önerilerde bulunmak. İş güvenliği mühendislerinin eğitimleri işyeri hekimleri eğitimini ve sertifikasını veren TTB gibi ilgili meslek odasından veya TMMOB tarafından verilebilir. Tehlikeli ve Zararlı Maddelerle Çalışılan İşyerlerinde ve İşlerde Alınacak Tedbirler Hakkında Tüzük (24. Kamu kurumu niteliğine meslek kuruluşu olan Birliğin ve bağlı odaların amaçları şunlardır. mühendis ve mimarları meslek kollarına ayırmak.12. normları. b) Mühendislik ve mimarlık mesleği mensuplarının ortak gereksinimlerini karşılamak. Uzun vadede ise en iyi çözüm ise yurtdışında olduğu bölgelerinin kurulması olabilir.) Ağır ve Tehlikeli İşler Tüzüğü kapsamındaki işyerlerinde işçi sayısına bakılmaksızın 1475 sayılı İş Kanunu koruması ve yükümlülüğü altındadır. meslek mensuplarının birbirleriyle ve halka olan ilişkilerinde dürüstlüğü ve güveni hakim kılmak üzere. mesleğin genel yararlara uygun olarak gelişmesini sağlamak. korunmasında ve işletilmesinde tarımsal ve arttırılmasında.büyüklüğüne göre iş güvenliği elemanı çalıştırma zorunluluğu getirilmeli ve bunların çalışma koşulları ayrı bir yönetmelikle düzenlenmelidir. c) Meslek ve çıkarları ile ilgili işlerde.

tüzük. • Sanayide olası riskleri (yangın. İnsan.) sorumlu müdürlüğün tanımı ve görevlerini.6.maddesinin uygulanması ile ilgili yönetmelik (20.G. PAR-PAT 252. meslek hastalığı) en aza indirgemek için çözüm yollarını birlikte üretmek ve geliştirmek. sağlıklı üretim (kaliteli) sağlıklı çevre ve güvenlik konularında yapılan çalışmalara katkı koymak. iş kazası. yönetmelikler çerçevesinde sorumlu müdürlük müessesinde çalışan sorumlulukları öğretmek.maddesinin uygulanmasına ilişkin yönetmelikte kimyager ve kimya mühendisinin bulundurulacağı belirtilen işyerlerinden gayri işyerleri fenni ehliyete haiz kişilere teknik gözetim ve sorumluluğu altında bulundurulacaktır.6.1998 tarih ve 23367 sayılı R. Yurtdışında meslek odalarının misyonları çok fazladır. Tüketimi ve Denetlenmesine Dair Yönetmelik" kimyager ve kimya mühendislerine sorumlu yönetici yetkisini vermektedir.06." Denilmektedir. Üniversite ve sanayi uzmanlarından bilgi alışverişini sağlamak. değişiklik yapılan (bir maddesi) "Gıdaların Üretimi.G. hem de kamu yararına üretilen hizmetin denetimi olmalıdır. • • • Gelişen teknolojiler ile ulusal ve uluslar arası teknolojileri aktarmak.1999 tarih 23720 R. 6269 sayılı Kimyagerlik Kİmya Mühendisliği Unvanlarının Kullanımı Hk. Tüketimi ve Denetlenmesine Dair Kanun Hükmündeki Kararnamenin ilgili maddelerine göre Tarım ve Köyişleri Bakanlığı tarafından 9. yetki ve sorumluluklarını ve sorumlu müdür çalıştırma zorunluluğu olan işyerlerini açıklamıştır.maddelerine göre çıkartılan "Gayri Sıhhi Müesseseler Yönetmeliği" Gayri Sıhhi Müesseselerden olup işlerin bir uzman gözetiminde yürütülmesi gereken müesseselerde işin gerektirdiği nitelikte bir yetkilinin "sorumlu müdür" olarak bulundurulması zorunluluğunu getirmiştir.1966 tarih.G. 12327 sayılı R. TMMOB Kimya Mühendisleri Odasının bu konudaki çalışmalarını biraz aktarmak istiyorum. sağlıklı ortam.Kanunun ö. 560 sayılı "Gıdaların Üretimi. Kanunun ö.TMMOB Odaları Anayasanın ve kendi tüzüğünün verdiği yetkilerle kamu yararına mesleki denetim hizmetini tüm engellemelere karşın yapmak zorundadır ve yapacaktır. yetki ve 62 . Ülkemizde merkezi yönetim içindeki çelişkiler nedeniyle meslek odaları istenilen düzeyde çalışmalarını ortaya koyamamaktadır. 1593 sayılı Umumi Hıfzısıhha Kanununun 268-275. ile yayımlanan 9.maddesi "6269 sayılı' Kimyagerlik ve Kimya Mühendisliği Hk. TMMOB Kimya Mühendisleri Odası ülkemizde yürürlükte bulunan yasa. Mesleki denetimin amacı hem hizmeti üreten meslekdaşın etik olarak denetimi. sorumlu müdür (yöneticilerin) hak.

bildirimde çevredeki büyük endüstriyel kaza riski taşıyan kurum ve kuruluşlar hakkında bilgi istenmemesidir. yapılabilecekleri tüm etkilerinin için alınacak önlemlerin seçilen yer ve teknoloji alternatiflerinin 63 . acil durum planları yapmak konu ile ilgili kurum ve kuruluşlarla koordineli çalışmayı organize etmek sayılmıştır. Çünkü yukarıda söz ettiğimiz gibi bu konuda yetkili olan tüm bakanlıkların. Ayrıca Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı'nca 1475 sayılı İş Kanununun 74.maddesine dayanılarak hazırlanan "Büyük Endüstriyel Kazalarm Önlenmesine İlişkin Tüzük Tasarı" ülkemizde yaşanan çelişkiye parmak basmaktadır. meslek odalarının. 1993 yılında yürürlüğe giren ve sürekli gelen her siyasi iktidar sonrasında değişikliğe uğratılan "Çevresel Etki Değerlendirmesi-ÇED Yönetmeliği" bazı riskleri bertaraf etmek amacıyla bu yönetmelik kapsamına giren faaliyetler için henüz planlama aşamasında iken çevre üzerine önlenmesi veya en aza indirilmesi değerlendirilmesini kapsamaktadır. Su Kalitesinin Korunması Yönetmeliği. Çevre Bakanlığının kuruluş ve görevleri hakkında 443 sayılı KHK ile gerekli durumlarda çevre kirliliğinin önlenmesi ile ilgili her türlü tedbiri almak. Acil durum planı hazırlanması konusunda sadece işletme içi acil durum planlarının hazırlanması zorunluluğu getirilmiş oysaki çevredeki diğer kuruluşlarının risk altında olduğu ve/veya riski arttırdığı gözönünde bulundurularak "İşletme Dışı Acil Durum Planı" hazırlanması yükümlülüğü getirilmelidir. Hava Kalitesinin Korunması Yönetmeliği. Katı Atıkların Kontrolü Yönetmeliği ve Zararlı Kimyasal Madde ve Ürünlerin Kontrolü Yönetmelikleri mevcuttur. Sorumlu müdürlük müessesesinin gerçek anlamda sorumluluk gerektirdiği bu işte çalışanların gerçek anlamda donanımlı olmaları gerektiği ve diploma ticaretinin önüne geçilmesi amacıyla bu program düzenlenmektedir. Tehlikeli Atıkların Kontrolü Yönetmeliği.• Sektörel bazlı tartışmaların. verimlilik ve güvenliğini arttıracak ve işverenin. Ülkemizde çevre boyutunda yasal düzenlemelere bakıldığında da karmaşıklık ortaya çıkmaktadır. Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğüne bu çabamıza destek verdiği için teşekkür etmek istiyoruz. kamunun. İşletmede kalite. Bu bağlamda. Bu tüzük taslağındaki en büyük yanlışlık ise. işveren ve işçi konfederasyonlarının koordineli çalışmalarını gerektirmektedir. Bölgesel işbirliği ve güvenlik ile ilgili bölgesel risk komisyonu oluşturulmasının sorunun çözümünde gerekli olduğu bir gerçektir. devletin yararına olacak sertifikalı kimyager ve kimya mühendislerinin istihdamlarına çok önem vermekteyiz. Tıbbi Atıkların Kontrolü Yönetmeliği. deneyimlerinden yararlanarak ortak çözümler üretmek amacıyla konu ile ilgili uzmanlardan oluşan geniş ve yetkin bir kadro ile 1996 yılından beri ülke genelinde standart "Sorumlu Müdür Sertifika Eğitim Programı"nı düzenlemektedir.

ANK. Uygulama Kodu. Vol I Geneva. 7. [7] Patty's Industrial Hygiene and Toxicology. Supervisors Safety Manuel 6 th. John Wiley and Sons. Random House 1973 64 . [9] ILO. Accident Prevention Manuel for Indsutrial Operations USA. 1991. KAYNAKÇA [I] ILO. Basım Cenevre. 1988. Güvenli bir çevre için devlet-sanayici-tüketici üçgeninin işbirliğini ve koordineli çalışmayı sağlamak gerekmektedir. Chicago 1985. 2 cilt [13] N. 1991. Concise Encylopaedia of Chemical Technology USA. 1998 [14] J. Flammable and Combustible Liquids Code Hand Book USA. [3] NSC. New York.M. [12] BLO encyclopaedia of occupational health and safety (ILO'nun işçi sağlığı iş güvenliği ansiklopedisi). [8] Sax's Dangerous Properties of Industrial Materials USA.. ELO 1993. [4] NSC. 1988. 1971. Meslek odaları olarak biz bu çalışmanın önünü açacak her türlü organizasyonda yer almayı kamu yararına görev bilmekteyiz. 1991. Basım. 4. [10] Kırk-Othmer. [2] NFPA. 1988 [II] EPA Standartları. [5] Casarattas and Doulls. Dawn: Work is dangerous to your health (Çalışmak Sağlığınız İçin Tehlikelidir). Büyük Endüstriyel Kazaların Önlenmesi BLO Bürosu.Bu çahşma alanında özellikle Çevre Bakanlığı ve diğer bakanlıklarla koordineli çalışma anlayışı yerleştirmek çok doğru olacaktır. Van Nostrand. 1992. Industrial Pollution Control Hand Book-Mc Graw-Hill..I Sax: Dangerous properties of industrial materials (Endstriyel materyallerin tehlikeli özellikleri) New York. Encyclopaedia of Occupational Health and Safety. [6] Land Herbert F. 1982. Toxicology Me Graw-Hill USA.M Stellman ve S. Dünya ve AB uygulamalarını ve uyumu sağlamamız gerekmektedir.

Kobe Depremi ve Etkileri 17 Ocak 1995 tarihinde sabah 5. genel olarak bir deprem ülkesi olarak bilinen Japonya'nın bu konuya gösterdiği hassasiyetin sonucu olarak Türkiye'ye yönelik ilgi ve destek faaliyetlerini arttırmıştır. Bu inceleme sunuşunda Türkiye ve Japonya arasında ortak kader gibi duran deprem olgusu ve ortak olmayan güvenlik anlayışı ve özel olarak gaz dedektörlerinin kullanım yaygınlığı.) 65 .470 kişi hayatını kaybetmiş ve 33. 17 Ağustos 1999'da Marmara bölgesinde meydana gelen deprem. 1. Kobe Depremi diye bilinen bu deprem 1 Eylül 1923' te meydana gelen ve 142. Japonya'nın 1923' te 142 bin kişinin hayatım kaybettiği depremden sonraki en büyük deprem felaketidir.807 kişinin ölümüyle sonuçlanan Great Konto Depremi'nden sonraki en büyük felakettir.46 da Japonya'nın Awaji Adası'nm kuzey kesiminde yerin 16 km altında Richter ölçeğine göre 7. Depremin Kobe Bölgesi'ndeki etkileri : Depremin kurbanları • 5. Kobe Depremi'nde ölümlerin çoğu bina çökmesi. önemine ilişkin bakış açılan.000 Yaralı • Ölenlerin % 58 i 60 yaş ve üzeridir • Birçok insan deprem sonrası çıkan yangınlar veya çöken evler yüzünden meydana gelmiştir. Türkiye'nin de genel olarak dünyadaki diğer depremlerden ve özel olarak Japonya'daki depremlere ilgisini arttırmasını ve gereken ders ve bilgi birikimleri aktarmasını diliyor ve bekliyoruz. yada depremden hemen sonra ortaya çıkan yangınlardan kaynaklanmıştır.JAPONYA'DA KOBE DEPREMİ SONRASINDA GAZ TESİSATLARININ YENİDEN DEVREYE ALINMASINDA GAZ DEDEKTÖRLERİNİN KULLANIMININ ÖNEMİ VE COSMOS GAZ DEDEKTÖRLERİ Aysun Kanat Kimya Mühendisi / NOVEL Dış Ticaret ve Pazarlama Ltd. 2.740 Ölü • 33.2 büyüklüğünde meydana gelen ve 20 saniye süren depremde bölgede 5. (%73 ü havasızlıktan yada ezilerek ölmüştür. özellikle gaz sektörüne çeşitli uyarı ve izleme sistemleri temin eden. teknolojisini kullanıcı firmalarla birlikte üreten bir firmanın tecrübeleri açısından konuya bakılacaktır.000 kişi yaralanmıştır. Şti. Giriş 1995 yılında meydana gelen KOBE depremi. KOBE depremi ve deprem sonrasında yaşanan tecrübeler ve gaz tesisatlarının devreye alınışı konu edilmiştir. Aşağıda KOBE depremi ile ilgili çok genel bilgiler verilmekle beraber.

İnsanların yaşamları aksayan hizmetler ve elverişsiz trafik koşulları yüzünden zorlaşmış. Küçük ve orta ölçekli işletmeler : Fabrikalarm % 80 i hasar görmüştür. Otoyolda meydana gelen hasar sadece Kobe'nin değil aym zamanda tüm Japonya'nın ekonomisini olumsuz yönde etkilemiştir. Pazarlar ve mağaza zincirleri : Kobe'nin alışveriş alanlarının 1/3 ü ve pazarların yarıya yakını büyük oranda zarar görmüştür. Kobe limanları ticarete kapanmıştır. özellikle çocuklar başta olmak üzere sakat ve yaşlı insanlar psikolojik olarak ciddi boyutlarda zarar görmüşlerdir. Yerel endüstri olarak. Enerji Telefon Su Gaz : Şehir genelinde kesilmiştir. : % 25 hizmet verilememiştir. Verilen hizmetlerde ortaya çıkan aksaklıklar. • • • • • Hanshin Otoyolu' nun 3. Diğer Etkiler. Kısmı alttaki yolun üzerine çökmüştür. 1. 66 . çiftlikler ve tarımsal faliyetler zarar görmüştür. 5. Liman bölgesindeki ana yollar kapanmıştır. bölgedeki birçok firmanın operasyonlarını diğer bölgelere kaydırmaları ve üretim miktarlarını bu bölgede önemli oranda azaltmaları sebebiyle azalmıştır.965 bina tamamen • 80 bina yarıyarıya • 270 bina kısmen yanmıştır. Kobe'nin üretimi. işsizlik oranı depremden sonra şiddetle artmıştır. Demir yolları büyük oranda hasar görmüştür. Uzun süreli olarak barınaklarda yaşamak zorunda kalan. çatlaklar ve yer kaymaları yüzünden trafik durmuştur. Turizm sektörü olumsuz yönde etkilenmiştir. Büyük ölçekli işletmeler : Kobe'deki birçok fabrika ve üretim zinciri zarar görmüştür. şehir halkı ayrıca büyük ölçüde dolaylı etkilere maruz kalmıştır. Toplam yanan alan : 819. Okullardaki eğitim saati azalmış. Kobe Depremi'nin endüstriye olan etkileri. Yukarıda belirtilen etkiler yanında.108 m2 dir. 4. Birçok gemi yükünü Kobe Limanı'ndaki hasar sebebiyle diğer limanlara boşaltmıştır. (54 yangın depremden hemen sonra aynı anda başlamıştır) Trafikte ortaya çıkan sorunlar. 3. : Hemen hemen şehir genelinde verilememiştir. Toplam çıkan yangın sayısı : 175 tir. Ve 5.Deprem sonrası çıkan yangınların binalar üzerindeki etkileri • 6. okullar geçici barınma yeri olarak kullanılmıştır. Çöken binalar. • 71 binada da küçük yangınlar çıkmıştır. : % 80 kesilmiştir. 2. Tarım ve balıkçılık : Balıkçı teknelerinin iskeleleri.

. Gaz kaçakları meydana geldiğinde. örneğin doğal gaz ve LPG'nin kullanımı günümüzde oldukça yaygındır. bu gazların birikimi. Depremde can kaybı büyük oranda ortaya çıkan yangınlar sonucunda ortaya çıkmıştır. Yaklaşık 400 çalışanı ve bunun % 30'unun AR-GE için çalışması ile aşağıdaki konularda uzman konumdadır : • • • Endüstriyel kullanım için Gaz Dedektör/Alarm Cihazları Elde Taşınabilir Gaz Dedektörleri Ev tipi Gaz Alarm Cihazları Bağımsız bir teknolojik yayının yaptığı tespitlere göre Japonya'da en büyük 10 gaz şirketine satılan cihazların yaklaşık %94. aksi taktirde kullanıcılar için potansiyel tehlike haline gelir. Raporlara göre Hyogo Bölgesi'nde yarısı depremden sonra 24 saat içinde başlamak suretiyle 164 ayrı yangın çıkmıştır. bu ihmalin insammıza ve sanayimize bedelinin ağır olmamasını dileriz. vb) elinde bulundurmaktadır. Japonya'da 1960'da kendi geliştirdiği teknoloji ile gaz sensörü üretimine başlamıştır ve 30 milyon adetten fazla satarak şu anda Japonya'nın en büyük gaz dedektör ve alarm cihazı üreticisidir. Ülkemizde ise 'olmazsa olmaz' yerlerde dahi çok kısıtlı kullanılmaktadır ki. COSMOS. Doğru kullanıldığında bu gazlar güvenlidir. Bu gazlar ekonomikliği ve kullanım kolaylığı sayesinde her geçen gün hayatımızın bir parçası olmaktadır. Kobe Depremi ve COSMOS Gaz Dedektörleri 1995 yılında Kobe ve Osaka şehirlerini etkileyen büyük deprem neticesinde 5000 den fazla insan hayatını kaybetmiştir. • 4. ( Bakınız Ek I) Bu sonuç şaşırtıcı değildir çünkü bu cihazların çoğunluğu talebi yapan büyük gaz şirketleri ile beraber geliştirilmiştir. Gaz Dedektör ve Alarm Sistemleri Japonya'da oldukça geniş bir kullanıma sahiptir. Japon Standartları. COSMOS.Büyük hacimlerdeki enkaz çok çeşitli çevre sorunlarına yol açmıştır. halen 500 civarında ticari ruhsatı (patent. onlarca teknik literatür COSMOS araştırma merkezinden dünya teknik literatürüne sunulmuştur. Otuzdan fazla teknik organizasyona üyedir. yanma ve patlama tehlikesi oluşturur. kullanıcıları gaz kaçaklarının tehlikelerinden korumak için dizayn edilmiştir. Enkaz kaldırma işlemleri sırasında yapılan çalışmalarda. Sonuç olarak bu olgu COSMOS Cihazlarındaki bir temel prensibi vurgulamaktadır : Güvenilirlik ve kullanım kolaylığı. ISO 9001 belgesini de alarak teknolojisini belirli standartlara oturtmuştur.5 i COSMOS tarafından sağlanmıştır. İşte bu talihsiz felaketin ardından bütün Japon gaz şirketleri gibi. ölümlerin yarısından fazlasının deprem sonucu meydana gelen gaz kaçaklarının oluşturduğu yangın ve patlamalardan kaynaklandığı görülmüştür.. Osaka Metropolitan Gas Company (OMG) şirketi de birçok tecrübeler kazanmıştır. Gaz Dedektör ve Alarm Sistemlerinin kullanımını zorunlu kılmaktadır. Aşağıda OMG' nin deprem sonrasında 67 . zehirleme. New COSMOS (Japon) Firması ve Japon Gaz Endüstrisindeki Yeri Çeşitli gazların. COSMOS. ticari marka. Meydana gelen yangınlar büyük ölçüde elektrik kısa devrelerinin kıvılcıma sebep olduğu gaz kaçaklarına bağlıdır. Ayrıca şehre gaz verme işlemleri sırasında benzer sorunlar yaşanmaması için çok yoğun çalışmalara girmişlerdir. Gaz Dedektörleri ve Alarm Sistemleri. 3.

1.304II XP-702S XP-707 Deprem öncesi 1. Aşağıdaki listede COSMOS Gaz Dedektörlerinden XP-702S.3x10 ~l cmVsn iken bu cihaz ile 3. Kullanımı oldukça basit olan bu hafif cihaz (yaklaşık 700 g) sayesinde. gaz verilen bir tesisatın güvenilirliği sabun köpüğü testinden daha kolay ve güvenli olarak tesbit edilebilmektedir. bu rakamları değerlendirirken aşağıdaki hususları da not etmeliyiz . Türkiye'deki gaz şirketlerinin ellerindeki cihaz sayılarını kabaca bilen bizler.000 2.XP-707 ve XP-304 JJ modellerinin.200 100 Toplam 1. deprem öncesi ve hemen sonrası OMG' nin sahip olduğu miktarları verilmiştir. Esas olarak ikinci ve üçüncü modeller. OMG'de bu sebeplerden dolayı diğer Japon gaz şirketleri gibi bu konuda da COSMOS Gaz Dedektörlerini kullanmışlardır. Bu işlemin sağlıklı yapılabilmesi için güvenilir ve kolay kullanımı özelliğine sahip cihazların kullanılmasının gerekliliği aşikardır. OMG deprem sırasında gaz gönderme işlemini anında kesmiştir ve tekrar gaz verme işlemine 2 ay sonra başlamıştır. Model XP. İkinci model. yine gaz firmalarından gelen talep ile birlikte gelişen bir modeldir ve toprakaltı borularından gaz kaçaklarının tespiti amacıyla geliştirilmiştir. alev iyonizasyon yöntemi (FDD) prensibi ile çalışan.707 A). hem gaz çeşitleri hem de hizmet çeşitleri açısından ülkemizdeki şirketler yanında 68 . Cihazlarda kullanılan sensör teknolojisinin detaylarına bu bildiri çerçevesinde girilmemiştir. fakat yukarıdaki modeller özellikle deprem sonrası çalışmalarda yoğun olarak kullanılmıştır. bu süre içersinde 5 milyon binanın tesisatları gözden geçirilmiştir. 5 ayrı ülkede patent almış bir modeldir ve esas olarak dahili tesisatlarının gaz kaçaklarına test edilmesi sırasında hem tesisat hem de kaçağın yerini belirlemek amacıyla kullanılmaktadır. yeraltı gazından mı yoksa boru tesisatından oluşan bir kaçaktan mı geldiğinin ayrımı yapılabilmektedir. (Sabun köpüğü testi ile tespit edilen minimum debi 1. yüksek işletme maliyetleri ve bakım maliyetleri ile çeşitli işletme zorlukları olan cihazların alternatifleri olarak geliştirilmiştir. güvenilir çalışma prensipleri yanında. Bunların yanında. yine gaz firmalarının kullanıldığı değişik modeller de bulunmaktadır.200 350 Bu modellerden birincisi ile tespit edilen metanm. İşletme maliyetleri sadece kalem pil ve bir yıldan uzun sürelerde değişen sensörleridir. Yukarıda Ek F de 1994 yılında Japonya'nın en büyük 10 gaz şirketinin 1994 yılı itibariyle gaz cihazları envanteri görülmektedir.3x10"5 atmcmVsn debilerdeki çok küçük kaçaklar dahi tespit edilebilmektedir.) Bu sonuç COSMOS'un sensör teknolojisine yaptığı yatırımın ve gaz dağıtım firmaları ile oluşturduğu verimli işbirliğinin meyvesidir.000 250 Deprem sonrası sipariş 50 1.050 3. Üçüncü model ise (XP . Bu gaz şirketlerinin çoğu dünya ölçeğinde dev gaz dağıtım şirketleridir ve operasyon alanları.şehre gaz verme işlemleri sırasında yapmış olduğu çalışmalar ile ilgili birkaç önemli nokta bilgilerinize sunulmuştur.

bununla beraber bu riski konjrol etmek ve izlemek mümkündür. evlerde. Günümüzde CO dedektörünün de Japonya'da evlerde kullanımı zorunlu hale gelmiştir ki bu durum toplum bilincindeki ivmenin sonucudur. bahsedilen cetvelde kullanılan cihaz envanterlerine de yansımaktadır. başlangıçta gaz dedektörü kullanmadan düşünülen bir takım tedbirlerin netice vermemesi ve sonuç olarak bu uygulamalarda gaz dedektörü kullanımına geç başlanmış olmasıdır. Öte yandan. gaz dedektörü denilince bir 'yalancı çoban' hatırlanmaktadır ve sigara dumanından dahi alarm veren cihazların pazarda yer alması ile bu bilinç ters yönlendirilmiş durumdadır. 3. evlerde gaz dedektörlerinin kullanımına yönelik bilinç maalesef yeterli değildir ve yasalar açısından bir zorunluluk da henüz yoktur. halen doğal gaz kullanılan evlerin yaklaşık % 40'ında dedektör vardır ki bunun nedeni. güvenlik/emniyet tedbirlerine verilen önemin ve bu bilincin toplum katında yaygın olarak yerleşmesi ile. hem de güvenliğe yönelik standartları Japonya'da çok sıkı olarak kurallara ve yönetmeliklere bağlanmıştır. Yazıktır ki. evlerde bulunan gaz kullanan cihazların ve tesisatların periyodik kontrolleri zorunludur. Yukarıdaki temel farklar. yapılanların yetersiz kaldığına dair toplumdan gelen tepkinin varlığı. genel olarak bakıldığında bu hususun umut verici olmadığını biliyoruz. 2. gelişmiş toplumlarda bu bilincin etkisini gösteren bir örnektir. Halbuki. Deprem şehri Kobe'nin gaz şirketi OSAKAGAS halen 5. Bu şirketler. cihazın hedef gaz seçim karakterine de (selektivite) atıfta bulunması gerekmektedir. kendileri tarafından da kabul edileceği gibi. varolan şartlarda dahi.1 'inde gaz dedektörü bulunmaktadır. fakat bu şansın her zaman toplumumuzla beraber olamayacağım düşünmek zorundayız. Öte yandan benzer ters ilişki doğal gaz içinde mevcuttur. Yakın zamanda.9 milyon aboneye hizmet vermektedir. bu şartların da göz önünde tutularak oluştumlmasmdaki gereklilik ve acillik ortaya çıkmaktadır. İşyerlerinde bu riskin bir yere kadar izlenebildiğini düşünmek istiyoruz. Deprem gibi bir felaket sonrasındaki şartlar düşünüldüğünde ise.oldukça büyüktür. kuruluş yıllarının eskiliği ve edindikleri tecrübeler açısından da ülkemizdeki gaz dağıtım şirketlerine göreceli üstünlüklere sahiptir. gaz dağıtım şirketlerimizin ellerindeki cihazlar maalesef yeterli değildir. konuya daha somut bakılmasını sağlayacaktır. genel olarak deprem sonrası gaz tesisatlarının devreye alınması veya deprem sonrası gaz kaçaklarının süratle tespit edilerek olası felaket risklerinin ortadan kaldırılması yönündeki tedbirlerle ilgilidir. sonuç olarak. Örneğin. yine Japonya'da yaşanan nükleer kazanın ardından yapılan onca detaylı araştırmaya rağmen. Gaz dağıtım şirketlerinin hem çalışma detayları. örneğimiz olan Japonya'dan bazı tecrübeleri incelemek. bu envanterin. Yukarıda bahsedilenler. Kısaca. işyerlerinde ve evlerde kullanılan yanıcı gazlar her zaman potansiyel bir risk taşımaktadır. 69 . Ülkemizdeki durumu tartışmadan önce. Ek W de görüldüğü gibi Japonya'daki evlerde kullanılan LPG dedektörlerinin sayısı arttıkça meydana gelen kazalar ters orantılı olarak azalmıştır ve halen evlerin % 99. Oluşturulmuş ve oluşturulacak standarlarının. Son deprem felaketinin yoğun gaz dağıtımının yapıldığı bölgeleri ciddi olarak etkilememiş olması bir şanstır. Ülkemizde ise.

aynı hataları tekrarlamamak basiretini göstermektedir. 1981 Japan The Great Hanshin . Sonuç Son yaşadığımız Marmara Depremi'nin yaşattığı acıların bir bedeli olarak. JETRO 70 .Awaki Earthquake Statistics. Japonya'da ilgili kurumlar çoktan Marmara Depremi ile ilgili detaylı incelemeyi başlatmışlar ve bu tecrübeyi de akıl/tedbir dağarcıklarına katmışlardır. fakat her felaketten ders çıkarmayı bilerek. Ltd. Deprem riskini sürekli yaşayan bir ülke olarak Japonya da. Kaynaklar [1] [2] Introduction to COSMOS Gas Sensors.August' 1. 1999 Version. Benzeri yaklaşımı ülkemizde de görmek istiyoruz.4. toplum bilincimizde olumluya giden bazı oluşumları bekliyoruz. New COSMOS Electric Co. zaman zaman benzer acıları yaşamakta. Japonya ile uzun yıllar ticari işbirliği halinde olan bir firma olarak eminiz ki. Bu inceleme yazısının esas konusu olan deprem sonrası gaz tesisatlarının devreye alınmasındaki tecrübelerin. insan hayatı ve genel olarak tüm güvenlik kavramlarına verilen büyük önem ve hassasiyete rağmen. yaşanma ihtimali olan diğer felaketler için daha hazırlıklı ve tedbirli olmamız gerektirdiğini ve Japonların bu felaketi izlerken edindikleri amacm bizlerin de diğer ülkelerin yaşadıkları tecrübelerden faydalanmayı hatırlatmasını umut ediyoruz.

belli bir eğitimden geçirilmemiş insan gücü tarafından oluşturulması bu zorluğa neden olmuştur.şantiye ve kısım şeflikleri. 80'li yılların başında iyice artan konut açığı ve oluşan pazardan daha fazla pay alma isteği rekabet ortamını iyice zorlaştırmıştı. Biraz sonra bahsedeceğim bazı kaza olayları da bu konunun« ne kadar önemli olduğunu göstereceği kanaatindeyim. Tüm bu zorlamalar seksenli yıllar da ülkemize hızlı yapım teknolojilerinden olan TÜNEL KALIP sisteminin gelmesine neden olmuştur. kaderciliğinden ve dikkatsizliğinden. bence bir kazanın özellikle ölümlü bir kazanın kendilerine neye mal olduğunun henüz bilincine varmayışlarından kaynaklanmakta. yapılarda taşıyıcı duvar ve döşemelerin bütün halinde ve tek işlemle yerinde dökümünü sağlayan bir yapım yöntemidir. Bu konudaki tüzüklerin ve yasaların yetersizliği günümüzde her konuşmada gündeme gelmekte ve tartışılmaktadır. Yapmış olduğum gözlemlerde bu kazalardaki nedenlerin % 50 sinin çalışanların eğitimsizliğinden.TÜNEL KALIP SİSTEMİ İLE KONUT YAPIMI SIRASINDA OLUŞAN KAZALAR VE ÖNLEMLERİ İnş.Müh. sadece en düşük teklifi vermekle değil. Birazdan bahsedeceğim bu olaylar son derece düşündürücü aynı zamanda bu konudaki yetersizliği ve eğitimsizliğin getirdiği tehlikeleri göstermesi açısmdan ilginç bulacağınızı düşünmekteyim. Bu hızda sektördeki riskleri de beraberinde getirmektedir. Tünel kalıp sistemi. % 40 iş sahiplerinin güvenlik işlerine ve önlemlerine yeterince önem vermeyişinden ki. Genel problem olan ve çoğunlukla inşaat sektöründeki iş gücünü oluşturan kesimin kırsal kesimden gelen. Uzunca bir süredir ki yaklaşık 12 sene bir fiil tünel kalıpla yapılan konut işlerinde sorumlu. yetersiz kalmış. büyük ölçüde kalitesi yüksek birim maliyeti düşük alternatif tekliflere dayanmaktadır. Bu konuda Çalışma Bakanlığınca başlatılan çalışmaları taktirle karşılamakla beraber sivil toplum kuruluşlarıyla kopuk gerçekleştirilmeye çalışılan bu çalışmaların pek verimli olacağı kanaatinde de değilim. Devletimizin bu konudaki yaptırım gücü hepimiz tarafından da bilindiği gibi. Seksenli yılların başında ülkemize gelen bu sistemin teknolojisine adaptasyon oldukça güç olmuştur. Bu keskin rekabet ortamında para kazanabilmek de "malzemelerde kısıntı yapamayacağınız. gittikçe zorlaşmakta. işçilik kalitesini düşüremeyeceğiniz" için büyük ölçüde işin hızma bağlı kalmaktadır.gerek kısıtlayıcı mimarisi ve gerekse yapım sırasındaki risklerinin fazlalığı nedeni ile batıda yavaş yavaş bu sistemi bırakma yoluna gidilmekte idi. 71 . Fakat ne yazıktır ki teknoloji öğretilirken gerekli güvenlik önlemleri eğitimi ihmal edilmiştir. Bu rekabete dayalı iş dayalı iş aleminde bu günde hala aynı olan koşullar.güvenlik şefliği gibi çeşitli kademelerde çalışırken bir çok olayla karşılaştım veya sektörde diğer şantiyelerde olan olaylardan bilgi sahibi oldum. Tünel kalıp sistemindeki kaza oranının fazlalığı ve özellikle ölümlü kazaların fazlalığı bu sektördeki güvenlik önlemleri ve bunun için verilecek eğitimlerin önemini oldukça artırmaktadır. aynı zamanda günümüz şartlarına ve teknolojik gelişmelere de ayak uyduramamıştır. Cafer TAŞTAN Alsim ALARKO Ataşehir Müessesesi Kalite ve İş Güvenlik Şefi Ülkemizde 70'li yılların sonu. koşulları belli olan sektörde iş alabilmek. Bu yıllarda gerek zorluğu .

Bu şantiyemizde ise 28 x 100 = % 5.zaten dengesiz olan bu kalıptan diğerine geçmek isterken « oysaki aşağı inip öyle geçmesi gerek » bu sırada devrilen kalıp altında kalarak yaşamını yitirmiştir. görme bozuklukları . 500 kişinin pik noktada çalıştığı bu şantiyede kazaların çoğunluğu yüksekten düşme ( % 14 ) malzeme düşmesi ( % 11 ) ve diğerleri çarpma. Ayrıca 1 ölümlü vakamız ile fatalite oranına bakarsak : Fatalite oranı : 1x100 = % 20 Bu oran Türkiye genelinde ise % 008 dir. Bu bilgileri 500 destekleyen kaza ağırlık oranlarına bakarsak: Türkiye = 388. aşağıda bahsedeceğim olaylar sadece sizlere örnek için seçilmiş 3-4 şantiyedeki olaylardan bazıları. bu mahalde ki iskele aralarının da bağlantısız olması nedeni ile aşağıya düşerek yaşamını yitirmiştir. Bir başka şantiyede çalışan tünel kalıp elemanlarından birisi perde aim elemanını yerleştirip yan vidalarını sıkarken anahtarın kurtulması sonucu dengesini yitirmiş. 500 Ve bu şantiyede bir yıl içinde bu kazaların şantiyeye maliyeti (ölümlü olay hariç ) yaklaşık 700 milyon mertebelerinde olmuştur.423 x 10.9919) kaza olmuştur.000. Güvenlik önlemleri alınmayan şantiyelerde bu oranlar katları şeklinde artmaktadır. Fakat uzun süredir şantiyelerde ve tünel kalıpta çalışan birisi olarak bu oranların daha yüksek olduğunu söyleye bilirim. Tünel kalıp elemanlarından yerde temizlik ve kalıp yağlama işlerini yapan bir arkadaş. dış cephe tünel kalıbında bulunan beton iskelesini temizlemek için üzerine çıkıyor. Bunları dinleyince sanırım sizlerde benim gibi olayın nedenli çitti ve ihmale getirilemeyeceğini ve biran önce gerekli önlemlerin alınması gerektiği fikrini paylaşacaksınız.825 x 300 x 8 =311 şantiyemizde 863 x 10. Bu yıl içerisinde 1 ölümlü kaza olmuştur. Şantiye şefi olarak bulunduğum bir şantiyemde ki. o tarihlerde güvenlik önlemlerine yönelik yöneticiler olarak hiçbir eğitim almadığımız gibi çok kısıtlı bilgilere sahiptik. diğer eliyle makası tutarak hasır çeliği kesmeye çalışan bir arkadaşımız dengesini yitirince dış cephe iskele korkuluğunun da olmayışı nedeni ile 5 kat aşağıya temel demirleri üzerine düştü. SSK verilerine göre ülkemizde 1997 yılında (518. Tünel kalıpla imalat yapan ve henüz istenen düzeye erişmemekle beraber güvenlik önlemlerini almak için çaba gösteren bir şantiye de bir yıl içinde yapılan gözlemde 28 iş kazası olduğu gözlenmiş. mucize eseri yaşama döndü fakat çalışamaz durumda. Elbette ki yukarıdaki veriler Türkiye geneli için bir veri teşkil etmemektedir sadece bir fikir vermektedir.000.000 =7191 500 x 300 x 8 Türkiye geneline göre oranların yüksekliği dikkatinizi çekmiştir umarım.6 olmuştur. bizler bu durumdayken çalışan işçinin' bilgi düzeyini sizler tahmin edersiniz sanıyorum.825) İşçi çalışmış ve (13. bir eliyle kendini. Bir diğer olayda dış cephe perdesinde bulunan üstteki tayrot deliği yerini emniyet kemersiz. İnşaat iş kolu iş kazası oranı: 13991 x 100 518825 = % 2 dir.% 10 da özellikle tünel kalıp uygulama projeleri oluşturulurken iş güvenliği açısından yeterince irdelenip o şekilde proje yapılmayışından kaynaklanmakta.000 (inşaatiş kolu ) 518. 72 . Şöyle ki. bir şey batması şeklinde olmuştur.

Bir montaj sırasında bacaların birbirine geçirilmesinde problem olunca oturmayan bacayı yukarı çektirirken bir arkadaş diğer bacanın üzerine çıkmak sureti ile bileziği oturmaya çahşmış tam bu sır. özellikle gece çalışmalarında yetersiz aydınlatmanın yaratığı kazalar nedeni ile oluşan ağır. Rüzgarlı havalarda kalıp işçiliğinin ne kadar tehlikeli olduğunu gösteren bir diğer olay. Bu olayda bilgisizlik ve dikkatsizliğin neye mal olacağını açıkça görmekteyiz. çeşitli yaralanmalar . işçilerinde bulunduğu iskeleye çarpmış . Kış aylarında betonun gerekli mukavemete ulaşması için kür uygulaması yapılmaktadır. hafif ve hatta ölümlü vakalardan bahsetmek mümkün. Bacalar genellikle 5 mt lik aspest boru ile ve özel olarak bırakılan yerlerine yukarıdan aşağıya indirmek sureti ile yapılmaktadır.b olaylar her gün yaşanmaktadır. Oysaki bir baret belki de bir hayat kurtaracaktı. Diğer olay binada çöp bacası montajı sırasında yaşanmıştır. kaldırma aparatını tünel kalıba bağlamışlar sonra aynı iskele üzerinde dururken vince talimat verilmiş kaldırılmaya çalışılmıştır. Ayrıca kalıptan ve katlar arasından inişi sağlayan merdivenlerin usulüne uygun olmayışının yaratığı kazalardan. Bir diğer olayda kalıptan normal iniş merdiveni yerine alın elemanından inmeye çalışan bir eleman tutmuş olduğu kancanın yerinden çıkması nedeni ile aşağıya düşmüş ve uzunca bir süre çalışamaz hale gelmiştir. İlginç ve kişisel koruyucuların önemini gösteren bir diğer olay. Eğitimsizlik ve dikkatsizliğin neye mal olduğunu gösteren anlatacağım iki örnek olaydan ilki şöyle olmuştur. gözü kaynak alması nedeni ile göz bozuklukları v. bağlantı yerinden kurtulan diğer baca üzerine düşmüş ve arkadaşın ölümüne neden olmuştur. kırılan iskele üstündeki elemanlar ve kalıpla birlikte aşağıya düşmüşlerdir.bir elemanın maluliyeti ve diğerlerinin ağır yaralanmasına neden olmuştur. Fazla rüzgarlı bir havada kalıp sökümü sırasında tam kalıp kaldırılırken rüzgarın etkisiyle dönmeye başlamış bu sırada tutmaya çalışan vinci de beraberinde sürükleyerek söküm yapılan bina üzerine vinçle birlikte düşmüş ve bir işçinin ölümü birkaç işçinin ağır yaralanmasına neden olmuştur. Tüm bu olayların yanı sıra kalıptaki kişisel koruyucu malzemelerin kullanılmaması nedeni ile oluşan baş çarpmaları. Bu olayda da bir çok işçinin ağır yaralanmasına neden olmuştur. 73 . Bu uygulama sırasında sıkça karşılaşılan olay çalışanların bu mahallere girerek ısınmaya çalışmalarıdır. Bu tür örnekleri istemesek de artırmak mümkün. Bu uygulama kalıp ön yüzünün branda ile kapatılarak içeride LPG tüplerle çalışan özel ocakların yakılması sureti ile yapılmaktadır.Bir başka olayda dış kalıp iskelesine aşın ağırlık konulmuş bu durumda iken ayrıca dışarıya bakmaya çıkan elemanlardan 5'ide aynı iskeleye çıkmışlar tabi bu ağırlığa dayanamayan iskelenin kırılması nedeni ile hepsi aşağıya düşmüş bu olayda bir elemanın ölümü. Örneğin bir başka şantiyede tünel kalıbı çıkartmaya çalışan elemanlar. Yine bir şantiyede gece çalışması sırasında bu işi yapan 5 eleman ısınmak için içeriye girmişler yorgunluğun ve sıcağın etkisi ile uykuya dalan elemanlar zehirlenmişlerdir. Kalıp çıkarma sırasında tünel kalıp rüzgarın etkisiyle dönmeye başlamış perde alnına çarpan kalıp buranın kopmasına neden olmuş kopan beton parçası iskele çarpınca sıçramış ve iki kat aşağıda bulunan temizlik elemanın kafasına çarparak hayatını yitirmesine neden olmuştur. Tam bu sırada kaldırma elemanının mili kopmuş kalıp.

krikoları tam anlamı ile yan perdelere basacak şekilde sıkılmalı. Bu aşamada en çok dikkatten kaçan husus iskelelerde köşe geçişleri. İskeleler yerine konulurken alt yastık noktasını oluşturan yerdeki ters ( u) nun içerisine 10x10 dan en az 1 mt uzunlukta ahşap konulmalı ve bu ahşabın döşeme üzerine iyice oturması sağlanmalı. En son iskelelerin dış kenarında mutlaka seyyar korkuluklar olmalıdır. İki iskele arasında en çok 20 cm olmalıdır. Tünel kalıp uygulama projesi aşamasında dikkat edilecek hususlar : • Genellikle tünel kalıp imalatçı firmaları tarafından hazırlanır. Dış iskelelerde mutlaka sırt korkulukları takılı olmalıdır. • • • • • • • • • • • • • • • 74 .Tüm yukarıda bahsetmiş olduğum vakalar. 1. Aksi takdirde kalaslarla veya buna benzer malzemelerle yapılan iskeleler arası geçişler ölümle neticelenen kazalara neden olmaktadır. Kaldırılırken terazisinde ve yan bağlantı kulaklarından kaldırılmalı. Kesinlikle boşluk bırakılmamalı. ön korkuluklar ve yan krikolar iyice kontrol edilmeli. Etraf kontrol edilip hiç kimsenin olmadığından emin olunduktan sonra kaldırılmalı. İskeleler arası boşluklar ayak kırılmalarına neden olmaktadır. Bu aşamada mutlak surette güvenlik elemanlarının proje departmanı ile ortak çalışma yürütüp bu tür kritik noktaların çözümlerinin üretilmesini sağlamalıdır. Ön kor'aıluk ağları yeterince sağlam ve gergin olmalı. Özellikle tünel kalıbı hızlı bir vaziyette çevirecek kadar etkili olan rüzgarlı havalarda çalışma derhal kesilmelidir. Tünel kalıp yerine alınırken ve söküm sırasında kullanılan aparat vmutlaka 1000x500 ebatlarında büyük kaldırma üçgeni olmalıdır. Tünel kalıp sisteminde alınması gerekli güvenlik önlemlerinin ve mutlaka çalışan personelin eğitiminin gerekliliğini ortaya koyduğunu sanıyorum. ayrıca üzerinde malzeme olmamasına dikkat edilmeli. dış cephe iskelelerine iniş ve çıkışlarda özel olarak yapılan kalıp üzerine montajlı merdivenler kullanılmalıdır. girintiler ve iskele aralıklarıdır. Kaldırılırken altında görevliden başka hiç kimse bulunmamalı. İskele kattaki yerine alınmadan önce iyice kontrol edilmeli gergi bağlantı kelebekleri. Ayrıca üzerinde kaldırılma sırasında düşebilecek eşyalar bulunmamalıdır. Bu aşamadan sonra mutlaka bir işaretçi nezaretinde tünel kalıp kaldırılmalı. 2. Kaldırma aparatı tünele bağlanırken kelebek somunun iyice sıkıldığından emin olunmalı. Montaj aşamasında dikkat edilecek hususlar: • • Tünel kalıpta mutlaka uzman ekipler çalıştırılmalı başka hiç kimse kalıba çıkartılmamalıdır. Burada sizlere tünel kalıp sisteminde proje çalışması aşamasından başlayarak kurumuna ve sökme aşamasına kadar ki safhalarda iş sağlığı ve güvenliği açısından nelerin yapılması gerektiğini yapılmadığı takdirde ne gibi kazalara neden olacağını anlatmaya çalışacağım. En önemli hususlardan birisi kurum sırasında bu korkuluklar dik konuma getirilmelidir. İskele yanlarında bulunan sıkıştırma. Tünel kalıptan iniş ve çıkışlarda. İskeleler mutlaka birbirine geçişe olanak verecek şekilde oluşturulmalıdır. En önemli hususlardan biriside iskele platformları yağlardan arındırılmış olmalı. Kaldırma aparatı sürekli kontrol edilmeli en küçük bir çatlama görüldüğünde veya 250 kullanımdan ( yaklaşık 3 ay ) sonra mutlaka değiştirilmeli.

Tünel kalıp temizliği ve yağlaması sırasında kesinlikle üzerine çıkılmamalıdır • • • 4. Pilot musluklar mutlaka kullanılmalıdır. Söküm öncesi en az 1 saat önceden perdeler açılarak havalandırma yapılmalı. Tüp ve ocak bağlantılarında mutlaka kelepçe kullanılmalıdır. üstünde ve altında hiç kimsenin bulunmadığından emin olunduktan sonra işaretçinin komutuyla alınmalıdır. Tünel kalıp kaldırılması ve kattan alınması sırasında üzerinde hiç kimse bulunmamalıdır. Dişli bağlantılarında teflon bant kullanılmalıdır. Tünel Kalıp söküm sırasında alınacak önlemler : Öncelikli olarak tünel kalıpların konulacağı alanın mutlaka düzgün ve zeminin sağlam olması sağlanmalı. 3. Hortum tüp bağlantısı öncesi mutlaka alev geri dönüş ventili bulundurulmalı.• Gece çalışmalarında mutlaka boşluklar ve tam olarak kalıp üzeri görülecek şekilde aydınlatma sağlanmalıdır. Gaz alevleri açık renkte olmalı enjektör üzerindeki hava ayar yüklüğü ile ayar yapılmalıdır. yapılmalı ve mutlaka vinççi ile irtibatı sağlayan işaretçi bulundurulmalı. Isıtma sırasında en çok yapılan yanlışların başında ocaklar içeride yanarken ve tünel perdeleri kapalı iken bir çok işçi tarafından içeriye girerek ısınmaya çalışılmakta. Konulduğu yerde dikmelerin yere tam oturduğundan ve kalıbın dik konumda bulduğundan emin olunmalıdır. Birçok ölümlü kaza engebeli ve sağlam olmayan mahalde yapılan kalıp stokları sırasmda olmuştur. Ön korkuluklar yatay konuma getirilmeli. Yakmak için gerekli kontroller ( yukarıdaki hususlar ) yapılmalı ve tüpler tünel dışında kalacak şekilde yerleştirilip yakma işlemi yapılmalıdır. Kalıp ayarlı dikmelerin tamamı mutlaka açılmalı ve tekerleklerin zemin ile irtibatı sağlanmalı Kalıp sürümünden önce iskeleler kontrol edilerek üzerlerindeki malzemelerden arındırılmalı. Tüpler dik konumda tutulmalı ve istiflenmelidir. Gaz kaçakları testleri sabunlu su veya köpükle yapılmalıdır. 75 . Kalıp sökümleri yetkilinin kontrolünde. Kalıp yeterince öne sürüldükten sonra ( kaldırma aparatı montajına el verecek miktarda dışarı çıkartılır ) aparat kontrollü takılmalı ve içinde. Isıtma süresince bir görevli tarafından sürekli ocaklar kontrol edilmeli ve sönen ocakların derhal gazı kesilmeli. • • • • • • • • • Tüm yukarıda söz konusu edilen hususlar bu güne kadar yapılan tünel kalıp çalışmaları sırasında gözlenen ve yapılmamaları nedeni ile bir çoğunda ölümle neticelenen kazaların oluşması neticesi çıkan sonuçlardır. ağların üzerinde hiçbir malzeme olmamalıdır. Bu durumda birçok zehirlenme olayına neden olmaktadır. Tünel kalıp ısıtma işlemi sırasında dikkat edilecek hususlar: • • • • • • • • • Isıtma ocakları tüp bağlantıları mutlaka mekanik ve kimyasal etkilere yüksek dayanımlı kırmızı renkli hortumlarla yapılmalı.

76 .

ve tabanını oluşturan işyerindeki tesislere ve ekipmanlarda meydana gelen hasarlar veya kıl payı kurtarılan yaralanmasız kazalar arasındaki ilişkiyi göstermek amacıyla kullanılmaktadır. işyerindeki yöneticinin tehlikeleri ve kontrol edilebilecek riskleri önceden tespit edememesi halinde tamamen şansa kalmıştır. 1475 sayılı İş Kanunu'nun Madde:73'e göre "Kaza Bildirimi formu" 2 Toone B. Bu piramidin tavanmı oluşturan ölümcül kazalar. İşte bu tür işlemler ve bunlara benzer işler. Örneğin. Nitekim. Sanayileşmiş ülkelerde iş kayıplarının kontrolü teorisinde. iş kazalarının ve çalışırken oluşabilecek hastalıklarını azaltabilmek için bu konuda kararlı ve etkili kuralların uygulanmasının yanı sıra. sadece iş elbisesi 506 sayılı Sosyal Sigortalar Kanunu Madde:27'y3 göre "Vizite Kağıdı". * Ayrıca. özellikle İngiltere'de bu görüşü savunan endüstri kuruluşlarındaki yöneticilerin sayıları gittikçe artmaktadır. Bu kazaların maliyeti. diğer işlemler de tamamlanır. Sonra. işletmeler bu bilince sahip olmadan kazaları azaltmak veya kazaların önüne geçmek mümkün değildir. sakatlanmaların veya ölümlerin işletmelerin verimliliğini ters yönde etkilediği bu gün gelişmiş ülkelerde yapılan araştırmalarla artık kanıtlanmıştır. Bundan dolayı. Kuşkusuz. Bu durumda. kaza küçük bir yaralanma veya sakatlanma ile sonuçlansa bile bu olayın. Bu gün. İş Sağlığı ve güvenliği konusunda yapılan Robens Komisyonu'nda yaptığı bir açıklamada. Bovis Europe Safety Manager "İnşaat İş kazaları maliyet analizi" konulu konferans notu 4. iş kazaları arasındaki ilişkiler. yaptırıma sahip bir birim olan İngiltere İş Sağlığı ve Güvenliği Kurulu (HSE) yıllarca iş sağlığı ve güvenliği ile karlılık arasında bir bağlantı olduğunu savunmuştur. "Şirket bazında. Kazalar dolayısıyla meydana gelen zararın büyüklüğü. kaza olayında yaralanma veya sakatlanma varsa genellikle tedaviyi gerektirir tıbbi müdehale mevcuttur. indirekt maliyetleri de dahil bilinebilseydi o işletmede iş güvenliği ile ilgili önlem ve kurallar tereddütsüz uygulanırdı.İŞ KAZALARININ MALİYETİ Oktay TAN * MESKA Vakfı Başkanı Meydana gelen iş kazaları sonucu yaralanmaların. mevcut yasalar gereği formların doldurulması gerekir. üretim kaybına veya bakım maliyetinin artmasına ve hatta tazminat davalarına varan sonuçlara neden olabilmektedir. kazanın maliyeti içerinde yer almaktadır. işçinin çalıştığı yerde bulunan diğer işçilerinin de iş güçlerinde verim düşüklüğüne neden olmaktadır. sağlık sorunlarına veya malzeme ve ekipmanlann hasarına dolayısıyla.5. bir iş makinasının bakımsızlık veya ani arıza nedeniyle sızan ve biriken oradan geçmekte olan işçinin yağa basması nedeniyle kayarak düşmesi sonucunda. 2 O halde. 25 sene önce İngiltere Endüstri Konfederasyonu'nun (CBI). iş kazaları ve meslek hastalıklarının doğurduğu maliyetleri derhal ve basit bir şekilde ölçebilecek bir formülü geliştirebilmiş olması halinde iş kazalarının ve bunun sonucunda meydana gelen yaralanmaların. genellikle kaza piramitleri ile gösterilir. Öyle ki. ortasını oluşturan ölümcül olmayan ancak ağır veya hafif yaralanmak kazalar.1999 1 77 . günlük yönetim akışı içerisinde iş sağlığı ve güvenliği bilinci ile bütünleşeceğinden önem kazanmaktadır. işletmelerdeki risk değerlendirme ve üst yönetimin kontrol sistemlerinin uygulanmasındaki başarısızlığı sonucu meydana gelen kazada yaralanmalara. işletmelerin iş sağlığı ve güvenliği için bütçelerinde bu konuda ayıracakları para. sakatlanmaların ve ölümlerin azaltılmasında çok önemli bir katkı olacağı" belirtilmiştir.

davalara ve özel tazminatlara maruz kalınmıştır. toplam kaybın 245. Davies ve Paul Teasdale (ISBN 071 76 0666X) (1994) 78 . ölmesi veya kişinin işini yaparken hastalanması. aylarca süren ve beş ayrı iş kolundaki işletmelerde yapılan çalışmalarda üzerinde çalışılan olayların tümü. HSE daha sonra kaza maliyetlerinin gerçek maliyetlerini belirleyebilmek amacıyla çeşitli endüstri alanlarındaki firmalarda meydana gelmiş iş kazaları üzerinde çalışmalara başlamış. Bu nedenle. kazalara neden olan hususları kontrol etmek. (HSE . İngiltere 3 4 The Cost of Accidents at Work. Örneği verilen iş makinasımn periyodik bakım ve kontrollarınm yaptırılması.075 Sterlin'e yükseldiği tespit edilmiştir.Health and Safety Executive) önlenebilir iş kazaları nedeniyle oluşan kayıpların maliyetini belirlemek ve firmaların karşılaşacakları kayıpların nedenlerini kontrol edebilmelerini amaçlayan "Maliyet Metodolojisi" geliştirmiştir. • Nakliyat işini yapan bir firmanın karının % 37'sini. Bu ölçekteki kayıplar. Çalışmalar sonucunda elde edilen kaza maliyetleri. yukarıda da belirtildiği gibi beş ayrı iş kolunda faaliyet gösteren 4 firmalarda yapılan etüdlerden elde edilen bulguları tanımlamaktadır. Neil V.507 İngiliz Sterlin'i ve bu kazalarda üretim durması nedeniyle oluşan iş kaybının 157. Yukarıda sözü edilen İngiltere'deki kuruluş. İş Kazası sonucu yaralanması.4'ünü. hep iş kazası olarak değerlendirilmiştir. ekipmanlara veya malzemelere yahut çevreye zarar vermesiyle ilgili kayıplar veya iş kaybı ile sonuçlanan herhangi bir planlanmamış olayların tümü. • Bu işletmelerin toplam fınansal kaybının. herhangi bir nedenle alev alıp küçük veya büyük boyutta yangının çıkmasına neden olabilir. yukarıda belirtilen kaza tanımına uygun olarak kayıplar belirlenen eşiğe göre kaydedilmiştir. sakatlanması. tesise. her kazanın maliyeti hesaplanmış ve kazaların nedenlerine göre kazayı önleme önlemleri ile kaza maliyeti arasında bağlantı olup olmadığı araştırılmıştır. kazaları azaltmanın en etkin yolu. bir başka deyişle nedenlerini ortadan kaldırmaktır. • Mandıra işlerini yapan bir firmanın isletme maliyetinin % 1.kirlenebileceği gibi başını sivri ve sert bir yere çarpmasıyla yaralanabilir ya da ölebilir. 87. • Petrol arama işini yapan bir firmanın potansiyel üretiminin % 14. • Sağlık hizmeti veren bir hastanenin yıllık işletme maliyetinin % 5'ini oluşturmaktadır. binaya. published HSE books (ISBN 07176 134379) İş Kazaları ve Meslek Hastalıklarının İngiltere Ekonomisine Maliyetleri.1 'sini. yağın sızmamasını ve birikmemesini dolayısıyla herhangi bir kazaya neden olmamasını sağlayacaktır. HSE'nin bu araştırması. Beş ayrı iş kolunda yapılan sözü edilen bu araştırma yaklaşık 18 hafta içinde 3626 kaza incelenerek tamamlanmış. bu araştırmaya katılan firmaların hiç birinde araştırma süresince büyük boyutlarda kaza meydana gelmemekle birlikte. projenin tüm süresi üzerine uyarlandığında.3 Bu amacı gerçekleştirmek için bu metodoloji "İş Kazası" tanımım çok geniş kapsamlı olarak ele almaktadır. Bu bulgular. Daha sonra.568 Sterlin olduğu. Yahut sızan ve biriken yağ. bunun yanı sıra iş kaybını artıracak ölçüde sakatlanmalara. • İnşaat yapan bir firmanın proie bedelininin % 8'ini.

120 metre kare beton dökebileceğim veya 20 mikser hazır beton satın alabileceğini.$dan fazlaya mal olduğu . Bu da.1 milyon çalışanın iş kazasına uğramaktadır.000.473 ölüm meydana gelmiş.450. 1994/95 ve 1995/96 yıllarında yapılan işgücü araştırmalarına göre. A. kazalar nedeniyle harcanan paraların firmaların karlılığını etkilediğinden. Ülkemizde.000. sonuç olarak böyle durumda daha az kaza olacağı dolayısıyla yapılan işin verimliliğinin artacağı ifade edilmektedir.024.6 2. Ayrıca.9 5.604. $ olan bir iş kazasının karşılığında işveren. 506 sayılı Kanuna göre. ekonomisine 110 milyar US. işletmenin ticari brüt karının % 5 .318 iş kazası. 1990 yılında 750 bin işçi meslek hastalıklarından dolayı sağlık kuruluşlarına baş vurmuş.'sıdır.055 meslek hastalığı.Endüstri Sektörünü temsil ettiğinden İngiltere açısından çarpıcı olduğu gibi.8 Diğer giderler 209.314.512.476 iş günü kaybolmuştur. iş kazaları ve meslek hastalığı nedeniyle 1.459.570. bu tutarın içinde hastalıklarla ve sakatlıklarla ilgili harcamaların yer almadığı.Sahipleri Aylığı 4.5 1.0 Kaynak: SSK 1997 Yılı Faaliyet Raporu. Utah iş sağlığı ve iş güvenliği Dairesi Müdürü Jay W. İngiltere'de her yıl ortalama olarak yaklaşık 1.834.6İ9. nedenlerinin başında.10'una denk gelmektedir.6 1.7 1.7 227. bu eyaletteki iş yerlerinde 1993 yılında meydana gelen iş kazalarının A. iş kazası ve meslek hastalığı sonucu sürekli iş göremezlik geliri bağlananlar ile iş kazası ve meslek hastalığı sonucu ölenlerin hak sahiplerine bağlanan gelirler için yapılan giderler aşağıda (TABLO.799.494.869.374 sürekli iş göremezlik ve 1. TABLO 1.434. yapılan olumlu çalışmalar sonucu. 1.B.6 Ödeneği Ölüm Hak.3 Yönetim Giderleri Hissesi 698. işverenlerin iş sağlığı ve güvenliği programlarının faydalarına inanıp bu programların uygulamasında kolaylık sağlamak üzere yönetimde yer alan en alttaki usta başı veya formenden proje yöneticisine kadar herkesin bu konuda eğitim aldıkları.997. Sayfa 25 79 .712.8 Ödeneği Sürekli işgöremezlik 3.5 Geçici İşgöremezlik 592.454..570. maliyeti toplam 500 US.613.233. yahut 36 metre uzunluğunda iki şeritli asfalt yol yapabileceğini altını çizerek vurgulanmaktadır.1996 ve 1997 Yıllan İş Kazası ve Meslek Hastalığı Toplam Giderleri GİDERLER 1996 Yılı (Milyon TL) 1997 Yıh (Milyon TL) Tedavi Giderleri 456.4 8. 1997 yılında toplam 98.7 5.722.240.879.549.961. ülkemiz açısından da ilginç olduğu için burada söz etme ihtiyacı duyulmuştur.7 Sigorta Gideri Toplamı 11.881.B.930.931.622.6 Cenaze Giderleri 567. işverenlere maliyeti ise 4 bin Sterlin ile 9 bin Sterlin arasında mal olmuştur.5 Yol ve Zorun giderler 1.199. 1) de 1996 yılı ile karşılaştırılmalı olarak gösterilmiştir.6 929. geçen dört yıl içerisinde meydana gelen iş kazalarında % 25 azalma görüldüğü. Tüm iş kazaları ve meslek hastalıklarından dolayı yaklaşık 30 milyonun üzerinde iş günü kaybı meydana gelmiş ve dolayısıyla İngiltere endüstrisine yıllık maliyeti yaklaşık 750 milyon Sterlin'e. Bagley'in İnterrnet'te yayınlanan bir yazısında.992.D. bazılarının hastalıkları ilerlediklerinden işten ayrılmak zorunda kalmışlardır. 4. örneğin. 1993/94.834. aynı yazıda.D.365. toplamı 19.TL.8 Sosyal Yardım Zammı 1.9 19.

henüz davaları sonuçlanmayan iki ölümlü iş kazası bulunmaktadır. Bu inşaat firmalarında toplu knut inşaatı. 71.750 işçi çalışmaktadır. Bu inşaat firmasının beş şantiyesinde topllam 3. Bu 422 rapor. Dolar karşılığı 330.087.964.343 137.974.700 607.30 11.200. kooperatif evleri inşaatı yapılmaktadır.261. TABLO 2.214.660.4 milyar TL.000 1.561.000 1. kongre ve sergi sarayı inşaatı.00 377.800 işçi çalışmaktadır.500.250 işçi arasından derlenmiştir.524.490.118.910.991. (Bu araştırma 1997 .000 43.02 $'dır.833.23 Meydana gelen iş kazalarının toplam direkt maliyeti 22.434.325.00 Ortalama TOPLAM MALİYET 16.111.213.133 256.229 3. (Tablo 22' ye bakınız) Bu maliyetin içinde olması gereken ancak.Sadece kayıtlarını yasal mevzuata uygun tuttuğunu tespit ettiğimiz bir gemi yapım tersanesinde ve dört büyük konut yapım şirketinin 8 adet şantiyesinde çalışan toplam 8.652.865 5. Bunun U.977 5. üç ayrı il' deki (İstanbul.447 92531.000.015.600 işçi.183. her bir kazanın maliyeti ise.00 2.196. Tersanede de 400 gross ton'luk kuru yük gemisi yapılmaktadır.250 işçi 5 arasında iş kazası geçiren işçiye Sorgulama Formu ile bilgi toplanarak bir araştırma yapılmıştır. Diğer firmanın bir büyük şantiyesinde 1.700 184.612.460.460.98 yıllarında yapılmıştır.133 TL.S.000 71.566.000 Standart sapma 54.54 190.000 22.14 867.000 1. diğer üçüncü firmanın şantiyesinde 400 işçi.700. İş kazalarının işyerine direkt maliyeti Direkt maliyetin Türleri Revirde ve hastanede yapılan ilk yardım ve tedavi ile ilgili işçinin uğradığı iş kaybının maliyeti Revirde yapılan diğer giderler Revirde İlk yardım için kullanılan tıbbi malzeme gideri İşverece ödenen taşıt gideri İşverence ypılan özel tedavi giderleri SSK'ca yapılan giderler İşçinin kendisinin yaptığı gider İşçinin ödediği ulaşım gideri İşverence ödenen özel hastane giderleri TOPLAM DİREKT MALİYET 1.060. hava meydanı hangar ve dış terminal iskele inşaatı.627.000'nin üzerinde kayıtlar gözden geçirilmiş. 5 Bunlann arasında Türkiye'nin tek Kalite Belgeli inşaat firması da bulunmaktadır. 80 .00 37.850.25 31.00 516.489.513 168. dördüncü firmanın bir şantiyesinde ise 1.174 588.000 71.202. iş kazası geçirenler için düzenlenen 422 adet iş kazası raporu ele alınmıştır.184.789 228.111.747.sı. meydana gelen iş kazalarına göre doldurulan raporlar ile işyeri sağlık biriminde tutulan protokol defteri kayıtlarında 3.710.796 2.sıdır.) Bu araştırmada. İzmit ve Bursa) konut ve gemi yapımı projelerinde yukarıda da belirtildiği gibi çalışan toplam 8.

713.325.500 Araştırmamızda yer alan 314 iş kazasından her bir kazanın toplam indirekt maliyetinin 39. Bunun U.8 milyon TL.509 2.338 723.180.000 151.395.000 141. Bazı incelemelerde. indirekt maliyet deyimi yerine sigortalanmamış maliyet terimi kullanılmaktadır. ülkemizde uluslararası ölçütlerin aksine ülkemiz koşullarına göre indirektler. P. işverene 34. toplam maliyetlerin 1/11 'sine karşı geldiği belirlenmiştir. HEINRICH kazaların indirekt maliyetlerinin.577. Bu güne kadar yapılan çalışmalarda iş kazalardan doğan maliyetlerin iki ana grupta toplandığı görülmektedir.946 538. Bunlardan birisi direkt (dolaysız) maliyet diğeri indirekt (dolaylı) maliyet olarak ifade edilmektedir. direkt maliyetin en az dört en çok altı katı olduğu şeklindeki iddiasına yer verilmekte ve bir çok araştırmacının da bu iddiayı kabul ettikleri görülmektedir6. direkt maliyetlerin 1 ila 20 katı olduğu iddia edilmektedir.395.B. The Hidden costs of jobsite accidents.931 12.000.41 Chaney.000 1. Uluslararası kabullenen ölçüt ise.581. İş kazalarının işyerine indirekt maliyeti indirekt maliyetin Türleri Diğer çalışanların iş kaybının toplam maliyeti Formen ve mühendislerin iş kazası nedeni ile iş kaybı maliyeti Hasarlanan malzeme ve ekipmanın üretim kaybı maliyeti Hasarlanan ekipmanın maliyeti Hasarlanan malzeme ve ekipmanın taşınması. direkt maliyet deyimi yerine sigortalanmış maliyet terimi.670.000.719 1.521 44.000 19. 73(4).606 43.247.144.225. İngiltere'de yapılan hesaplamalarda ise.273 60. A.500. olduğu tespit edilmiştir.500.995.733 5.40.'de yapılan hesaplamalarda indirekt maliyetler.93 $'dır.750. Yukarıdaki her iki tablo incelendiğinde.7 milyar TL.286. onarılması ve yenilenmesi ile ilgili giderler Zarar gören malzemenin ortalama maliyeti TOPLAM INDIREKT MALİYET 39. (1991) 81 . (135. her bir iş kazasının maliyeti ise 110. özellikle inşaat iş kolunda taşeronlarla ve üçüncü kişilerin neden olduğu kazalarla ilgili tüm riskleri de dahil sigortalanmış (direkt) maliyetlerin.TABLO 3.546 $). Conctructor.543 TOPLAM Standart sapma MALİYET 306. (512 $) mal olmuştur. bu konularda ilk araştırmayı yapan dünyaca ünlü araştırmacı Amerikalı uzman W.361. direkt maliyetlerin yarısı olduğu görülmektedir.295.S.D.500 1.150 11.152 TL. (Tablo 3'e bakınız) Görüldüğü üzere.370 377. meydana gelen iş kazalarının toplam maliyeti. Dolar karşılığı ise 181.152 336.000 Ortalama 35.375 20.

b. yasal ödemeler. Kaza. Bu nedenle. indirekt maliyetlerin nelerden ibaret olduğunu ve nasıl belirlenebileceğini kesin olarak bilmek ise oldukça zordur. açılan davalar nedeniyle harcanan giderler. (ilk yardım için revirde veya hastanede harcadıkları süreler. genellikle iş kazası sonucunda hemen ve önceden hesaplanamayan. İş Kazalarının insan hayatına verdiği gayri maddi zararlarının yanında hem çalışanlara hem de işletmelere ve dolayısyla ulusal ekonomiye (topluma) da önemli ölçüde maddi (ekonomik) bir zarar ve yük getirmektedir. Ekonomik faaliyetler insan gücü olmadan yapılamaz. sakat kalabilir hatta yaşamını yitirebilir.) Suyun yüzünde kalan kısmı yani görünen kısmı direkt maliyeti. (en azından düğmeye basma gibi) yi^e de insan emeğine ihtiyaç duyulmaktadır. İşletmelerde meydana gelen iş kazalarında işveren. giderler olarak sıralayabiliriz. yönlendiren. iş kazalarının maliyetini buzdağına (iceberg) benzetmişlerdir. Üretim bilgisayar veya robotla bile yapılsa. Üretimi planlayan. (Şekil 1. sadece yasal zorunlulukların yerine getirilmesi değil. ömür boyu sakat kalan kişi. neleri kapsadığı aşağıda gösterilmiştir Direkt maliyetleri. olası iş kazalarına ve meslek hastalıklarına karşı ödenen mali mesuliyet sigorta pirimleri. kontrol eden ve pazarlayan hep İnsan emeğidir. çalışanları yeniden eğitme bedeli. Her ne kadar sakatlığı için iş göremezlik tazminatını almış ve aylık bağlanmış ise de. Çalışan . iş kazası sonucu hasar gören malzeme. «Ayrıca. uzun zaman içerisinde oluşan maliyetlerdir Direkt ve indirekt maliyetlerin nelerden ibaret olduğu. idari para cezalan. iş bulsa da alabileceği ücret düşük olacaktır. Gerçek anlamda eski durumuna dönmesinin olanağı kalmamıştır. suyun altında kalan yani görünmeyen ve buz dağının 2/3 'nü oluşturan büyük kısmı indirekt maliyeti ifade ettiği belirtmişlerdir. O halde. tesis ve ekipmanın onarım veya yenileme bedeli için harcanan giderler olarak sıralayabiliriz. ülkemizde çalışanların üçte ikisinin hiçbir sosyal güvenliği bulunmamaktadır) SSK ödeneklerinden de yoksun kalacaktır. harcamaları. iş bulmada güçlük çekecek. önemli bir unsurdur.. Tedavi ilk iki günlük ücret. meydana gelecek iş kazalarında meydana gelecek maliyetlerinin ne olabileceğinin bilinebilmesidir. gecikme cezaları. Ancak. kazalanan işçinin o işyerinde neden olduğu diğer işçilere ait iş kaybı. 82 . kaza sonrası acı duyabilir. öncelikle çalıştırdığı birinin kazaya uğradığı görmenin büyük üzüntüsünü duyar.Bazı araştırmacı yazarlar. (giydirilmiş ücrete göre) kaza sonucu ölen veya sakatlanan işçi için ödenen tazminatlar. Sigortasız ise (ki. yetkili personellerin ve yanında çalışan iş arkadaşlarının zaman kaybı) malzeme hasar bedelleri. indirekt maliyetler. iş sağlığı ve güvenliğine ilişkin programlarının uygulanmasının işveren için yararı.ekonomik kayba uğramaktadır. Mal yeya hizmet üretiminde emek. bu durum ne kaybolan uzvunu getirecek ne de ruhsal durumunun bozulmasını veya aile yapısının etkilenmesini önleyebilecektir. SSK'na ödenen iş kazaları ve meslek hastalıkları primleri. İş kazaları çalişanı çalışmaktan alıkoymakta dolayısıyla. sakatlık ile sonuçlanmışsa öncelikle maddi ve manevi açıdan büyük acı ve kayba uğramıştır. indirekt maliyetleri ise. Bu üzüntüsü aslında kendisinin işveren olmasından değil insan olmasından kaynaklanmaktadır. ödenen tazminatlar v. ödenen açılan davalar nedeniyle avukatlık ücretleri ve mahkeme giderleri.

83 . Bunlardan başka. bir çok açık işin. üretim ve verimlilik kaybına neden olur. meydana gelen iş kazası işin akışını durdurarak üretim temposunu yavaşlatır. iş kazası nedeniyle kalifiye işgücü kaybı daha da önem kazanmaktadır. Diğer çalışanların da değişen oranlarda iş gücü kaybına neden olur. Ayrıca. malzeme ve ekipmanlar zarar görür. kaybedilen her bir iş gününün ve işgücünün ekonomi üzerinde yarattığı kayıplar kolaylıkla anlaşılacaktır. Ülke ekonomisi yönünden de iş kazalarının maliyeti. çok önem taşımaktadır. bunun yanı sura diğer bir yükümlülük olarak kazaya uğrayan işçinin veya yakınlarının Borçlar Kanunu hükümlerine göre talep ettikleri tazminatlara da muhatap olmaktadır. Özellikle. SSK istatistikleri. Kaza sonucu işyerindeki hammadde. Ülkemizde işveren. İnsan unsurunun ülke ekonomisindeki önemi göz önüne alınırsa. o işyerinin sigorta priminin de yükselmesi sonucunu doğurur ki bu durum maliyetlere ve dolaysıyla rekabet olanaklarına büyük etki yapacağından işverenlerce de istenilmemesi gerekir. iş kazası ve meslek hastalıkları primini işçinin katkısı olmadan tümünü kendisi ödediği halde. Sosyal Sigortalar Kanunu açısından bir işyerindeki kazaların sıklığı. Kısacası. kazadan sonra işin yeniden düzene girmesi için geçen süre içerisinde üretim durur ya da aksar. iş kazası olduğunda kusur işveren de ise SSK tarafından rücu yoluyla yapılan giderler ile bağlanan aylıkların peşin değerlerinin parasal karşılığını tazminat olarak ödemekte. iş kazaları nedeniyle kayıp iş gününü ve işgücü sayısımn yüksekliğini ortaya koymaktadır. Dolayısıyla. ihtiyaç duyulan kalifiye eleman bulunamadığı için doldurulamadığı ülkemizde.Bunun yanı sıra.

tesis ve ekipmanın onarım veya yenileme bedeli. Hasar gören malzeme. • Olası iş kazalarına ve meslek hastalıklarına karşı ödenen mali mesuliyet sigorta pirimleri.çılan davalar nedeniyle avukatlık ücretleri ve mahkeme giderleri. Ünv.Md. Ank. malzeme ve ekipmanın onarım ve bakımına yönelik maliyet ® Kazanın gerektirdiği düzenlemeleri yapan yöneticilerin harcadığı zamanın ücretlerine yansıyan maliyeti • İş Kazasına uğrayan işçinin yeniden işbaşı yaptıktan sonra çalışmasının veriminin düşmesinden dolayı ücretine etki eden maliyet • Sigortlanmamış tedavi giderlerinin maliyet • Devlet'in soruşturma görevlilerinin ya da tazminat davaları nedeniyle yapılan soruşturmalara gelen hakim veya savcının veyahut bilirkişiler nedeniyle işyerindeki üst düzey yöneticilerine kaybettirdikleri iş sürelerinin maliyeti * İş güvenliği Danışmam. MESKA VAKFI Başkanı.) BİR İŞ KAZASİ MALİYETİNİN GÖRÜNÜMÜ DIREKT MALIYET BUZ DAĞININ GÖRÜNEN YUZU • • Tedavi harcamaları. . (giydirilmiş ücrete göre) Kaza sonucu ölen veya sakatlanan işçi için ödenen tazminatlar. Çalışma Bakanlığı Emekli İşçi Sağlığı Gn. BUZ DAĞININ GÖRÜNMEYEN YÜZÜ INDIREKT MALİYET Kaza geçiren işçi yerine alman işçinin öğrenme süresinin maliyeti • Kazaya uğrayan işçinin yapmakta olduğu işindeki verim kaybı.(Şekil 1. Görevlisi 84 . KMYO İş güvenliği dersi Eski Öğr. • SSK'na ödenen iş kazaları ve meslek hastalıkları primleri. iş başı yaptıktan sonra verimlerinin düşmesi ile ilgili ücretlerinin maliyeti Meydana gelen iş kazasının zorunlu kıldığı "fazla mesainin" maliyeti • Kazada hasara uğrayan tesis. Ödenen ilk iki günlük ücret. birlikte çalıştığı ekibin diğer işçilerin çalışamadıkları iş süreleri için ödenen ücretlerin maliyeti • Kazaya uğramış işçi ve birlikte çalıştıkları işçilerin.

Mesleksel çevrede genellikle birden fazla vibrasyon frekansı aynı anda meydana gelmektedir ve bu da vibrasyon spektrurnu olarak açıkianabilmektedir. yer değiştirmenin zamana oranıdır (m/sn). cm.z eksenleri ) » Araçlar veya İşlemler • Araç dizaynları( taşınabilir. kesikli. 1 . Dalı İş Sağlığı Bilim Dalı MESKA Vakfı Yönetim Kurulu Üyesi İnsan sağlığına etki eden fiziksel etkenler arasında vibrasyon önemli bir yer tutmaktadır.y. dominant frekanslar) • Yön( x.El Kol Vibrasyonu İnsan vücudu üzerinde vibrasyonların etkilerini daha iyi anlamak için bazı terimlerim bilinmesi gereklidir. tepe) • Frekans (spektrum.m. Rezonans : Optimum şartlarda titreşen kaynakta vibrasyon enerjisinin maksimum transferi. İvme ise hızdaki değişikliğin zamana oranı olup birimi m/s2 dır. Yer değiştirme : normal dinlenme pozisyonundaki bir objenin. Frekans : Hertz olarak açıklanır. İnsanın maruz kaldığı 2 tip vibrasyon vardır. vücut tarafından gelen gerçek yükseltme ile vücudun gelen vibrasyonla ilişkili davranması ve vibrasyonun vücut üzerindeki etkilerinin artmasıdır. yıllık maruziyetler) • Maruziyet şekli ( Sürekli.Halim İŞSEVER İstanbul Tıp Fakültesi Halk Sağlığı A.s. vibrasyon yoğunluğu ve büyüklüğünün ölçümünde sıklıkla kullanılmaktadır ve bu parametreden vibrasyonun hızı ve yer değiştirmesi hesaplanır. mm ). El Kol Vibrasyonu El kol vibrasyonuna maruziyet esnasında hasar ile ilişkili değişkenler: « Vibrasyonun Karakteristikleri • Büyüklük ( r. ® Çevresel Şartlar ® Ortam sıcaklığı ( 85 . VE İNSAN SAĞLIĞI ÜZERİNDEKİ ETKİLERİ Dr. sabit) • Araç tipi ( vurgulu. Hız : Hareket eden bir objenin hızı.Tüm Vücut Vibrasyonu 2 . dinlenme periyotları) • Toplam maruziyet süresi. Hareket eden objenin hızı genellikle zaman boyunca değişir. belirli bir zamandaki titreşim durumundaki pozisyonu arasındaki mesafedir (birimi inç . Vibrasyon yönü ve büyüklüğü olan bir vektör niceliğindedir.feet. dönen. İvme belirli kısımlardaki ölçüm kolaylığı nedeni ile.VİBRASYON. dönerek vurgulu) ® Maruziyet Koşulları • Süre( Günlük.

vibrasyonun amplitüdü. El kol sisteminin bir özdirenci. İîetüebilirlik ve Özdirenç Yapılan deneysel çalışmalar. Üst ekstremite eklemlerin çeşitli kısımlarının yapısal farklılıkları nedeniyle özdirençte de farklılıklar görülmektedir. sinirler. elle tutulan öğütücü makineler) örnek olarak verilebilir. vücut pozisyonu) • Sağlık • Eğitim • Beceriler • Eldiven kullanımı • Hasara karşı kişisel hassasiyet Güçlendirilmiş aletler veya işlemlerden meydana gelen mekanik vibrasyon.kol vibrasyonuna mesleksel maruziyetler ve sağlık problemleri arsındaki ilişki çok basit değildir.kol vibrasyonuna aşırı maruziyetler. Güçlendirilmiş aletleri kullanarak çalışan operatörler birkaç endüstride yaygındır. Elle geçen vibrasyonun diğer bir ismi de el-kol vibrasyonudur. öğütücü makineler. Periferal nörolojik rahatsızlılar Kemik ve eklem rahatsızlıkları. kaya delgi aletleri. diğer dönen cihazlar. insan üst ekstremite eklemlerinin mekanik direncinin kompleks olduğunu göstermiştir.kol vibrasyon sendromu ile ilgili olan başlıca semptomlar : Dolaşım rahatsızlıkları. itme kuvveti. uygulanan kuvvetler. ziraat tarım ve ormancılıkta kullanılan zincir testereler. Vibrasyonun geçişi hem vibrasyonun fiziksel karakterine hem de elin dinamik cevabına bağlıdır. kömür madenciliğinde taş çekiçleri. 86 . uyarılma ekseni konusunda el kol sisteminin yönelimi. ellerin palmar yüzeyinden veya parmaklardan vücuda giren ve elle geçen vibrasyon olarak isimlendirilir.kol sisteminin dinamik cevabı ve vibrasyonun iletilebilirliği Absorbe edilen enerji ® Kişisel Karakteristikler • Çalışma metotları ( kavrama kuvveti.kol vibrasyonuna mesleksel maruziyetlere. güçlendirilmiş aletlerin üretimde kullanımı. El . kaslar ve eklemlerde rahatsızlıklara sebep olabilmektedir.• • • • • Hava akım hızı Nemlilik Gürültü Parmak el. El . frekansı ve yönü ile açıklanan değişiklikler gösterir. kan damarlarında. El . Kas rahatsızlıkları ve diğer rahatsızlıklardır. El . el-kol postürü. Motora binme veya evde titreşen aletleri kullanma nedeniyle el kol vibrasyonuna maruz kalınabilir^ fakat yüksek amplitüd ve uzun süreli maruziyetler sağlık problemlerine sebebiyet verebilir. (Vurgulu metal çalışmaları.

El Kol Dinamiklerini Etkileyen Faktörler Vibrasyon maruziyetinden meydana gelen yan etkiler. frekansların artması ile hem konfor hem de vibrasyon seviyelerindeki rahatsızlığın arttığını ve vibrasyona insan hassasiyetinin azaldığını göstermiştir. Sübjektif konforsuzluk. temperatür de verilebilir. İnsan kolu boyunca vibrasyon geçişi ölçümleri. Kavrama kuvvetinde değişiklikler. vibrasyona daha önceki maruziyetler. Enerji absorbsiyonu vibrasyon kaynağına el kol sistemi birleştirilmesini etkileyen faktörlere bağlıdır. üst ekstremite bağlantı noktalarında dağıtılan enerji ile ilişkili olduğu düşünülmektedir. Bununla birlikte özdirençlerdeki değişim hem kişiler arasında hem de kişinin kendisinde değişebildiği gibi vibrasyon uyaranlarının yönü ve frekansına büyük ölçüde bağlı olduğu bulunmuştur. El. Onlar iki kategori içinde sınıflandırılır. Çünkü düşük sıcaklık parmak dolaşımında vazokonstrikjtif etkilere sahiptir ve parmak deri temperatürünü azaltır. süre. El dirseğinde zayıflatma kolun postürüne bağlıdır. 87 . Dirsek ekleminde fleksiyon açısının artması ile vibrasyon geçişi azalmaya eğilim göstermektedir. frekansın artması ile vibrasyon geçişi progresif olarak azalır. Geçici eşik değişmelerinin büyüklüğü zaman içinde geri kazamlabilir ve birkaç değişken tarafından etkilenir. amplitüd.Genel olarak yüksek vibrasyon seviyelerinde sıkı el kavramaları olduğu zaman daha büyük öz direnç ile sonuçlanabilmektedir. Bunlara örnek olarak uyaran karakteristikleri. Bu reseptörler ellerin ve parmak derisi yüzeyinde yüzeyin subkutan dokularında ve epidermde mevcuttur. kişinin yaşı olduğu kadar. Dikey yönde vibrasyonlar diğer yönde olanlardan daha rahatsız edici bir özelliğe sahiptir. el kol sistemine vibrasyon geçişi o kadar büyür. Deneysel çalışmalar. statik kuvvet. Genel olarak el kavrama kuvveti ne kadar artarsa. el ve kola geçişen enerji miktarına bağlıdır. vibrasyon tarafından meydana getirilen taktil depresyonu alevlendirir. vibrotaktil eşikte geçici bir artışa neden olur. Örneğin kavrama enerji absorbsiyonu üzerinde dikkate değer bir etkiye sahiptir. vibrasyonun yüksek frekans bölgesi el ve parmakların yumuşak yapılarındaki hasardan sorumlu olabilmektedir. vibrasyonun spektral kompozisyonu ile ve titreşen elin kavrama kuvvetinin bir bileşkesi olarak bulunabilir. Soğuğa maruziyet. 150-200 hz üzerinde geçişlerde büyük çoğunluk el ve parmak dokularında dağılır. frekans. Hızlı adapte olan üniteler ise. Çeşitli çalışmalarda el kol parmak sistemi için rezonans bölgesi 80 ile 300 hz arasında olduğu belirtilmiştir. 50 hz üzerinde vibrasyon frekanslarında. 50 hz vibrasyon frekansında kol ve önkol boyunca küçük bir zayıflama ile geçiştiğini göstermiştir. 8 ile 400 hz frekans aralığında titreşim hassasiyetinden sorumludurlar ve uyaranlardaki hızlı değişikliklere cevap verirler. parmak cevabındaki dinamik cevap modifikasyonu. Geçişebilirlik ölçümlerinden şu sonuç çıkartılabilir: Yüksek amplitüd düşük frekans vibrasyonlar (vurgulu araçlar) el bileği el dirseği ve omuzlardan sorumlu olabiliyorken. Akut Etkiler Vibrasyon çeşitli deri mekano reseptörleri tarafından hissedilir.kol vibrasyonuna akut maruziyetler. Bunlar yavaş ve hızlı adaptasyona ve reseptörlerin özelliklerine göredir ve bu üniteler statik basınca ve basınçtaki yavaş değişikliklere cevap verirler.

sadece deri reseptörlerinin eksitasyonunun baskılamaz. Diğer yönden bazı araştırıcılar ise. kaya delgi operatörlerinde ve orman işçilerinde daha fazla görülmektedir. Vibrasyona maruz işçilerin klinik muayenelerinde vibrator taktil ve termal eşiklerde bir artış gözlenmektedir. Vibrasyona maruz işçilerde epidemiyolojik çalışmalar. El kavrama kuvvetinde azalma motor testere çalışanlarında gözlenmiştir. aynı zamanda ödem ve fibrozisi takip eden ve sinir lif kayıpları gibi parmak sinirlerinde patolojik değişikliklere de sebep olabilir. manipulatif beceride azalmaya. Vibrasyondan meydana gelen kemik ve eklem hasarları tartışmalı bir olaydır. ağır el işleri nedeniyle yaşlanma proseslerinin olaya katkıda bulunduğunu açıklamışlardır. periferal nörolojik rahatsızlıkların prevalansınm ve çok geniş araç tiplerini kullananların duyusal kayıplarının etkilenmesinin %1 ile %80 oranında değiştiğini göstermiştir. Vibrasyon nöropatilerini. Titreşen cihazları ile çalışan işçiler eller ve parmaklarda uyuşukluk ve sızlama ile deneyimlidirler. tenosinovit. Lokal ağrı. diğer nörpopatilerden ayırmak için dikkatli ayrımsal teşhis gereklidir. Direk mekanik hasar veya periferal sinir hasarı kas semptomları için mümkün etiyolojik faktörler olarak öne sürülmektedir. Vibrasyona maruz işçiler kol ve ellerde ağrı kas zayıflığından şikayetler daha fazla görülmektedir. Üst ekstremitelerde tendinit. el bileği ve el üzerindeki ergonomik stresörlerin (tekrarlanan hareketler. duyusal algılamada kalıcı azalmaya yol açabilir ve bu durum akut kazalanma riskini arttırarak iş aktivitesini kısıtlayabilir. güçlü kavrama kuvveti) Karpal Tünel Sendromunun gelişmesine katkıda bulunduğuna inanılmaktadır. elin palmar dokusunun fasial 88 . Eğer vibrasyon maruziyeti devam ederse bu semptomlar kötüleşme eğilimi gösterir ve iş kapasitesini ve günlük aktiviteyi de etkileyebilir. Karpal Tünel Sendromu(KTS). Kömür ve yol yapım ve metal ile çalışan işçilerde yüksek amplitüd düşük frekans vibrasyonlara maruziyetlerde el bileğinde ve dirsekte osteoartroz bulgularında aşırı artışlar gözlenmektedir. Sürekli olarak vibrasyona maruziyetler. el bileğinde . değişikliklerin karakteristik olduğunu uzun süre elle geçişen vibrasyona maruziyet nedeni ile olduğunu açıklamışlardır. Bazı kişilerde kas yorgunluğu yetersizliğe sebep olabilir. ellerde. vurucu aletlerle çalışan işçilerde bulunan iskeletsel hasarların yüksek oranda görülmesine deden olmaktadır. şişme ve eklem sertlikleri ve deformiteleri kemik ve eklem dejenerasyonu radyolojik bulguları ile ilişkili olabilmektedir. titreşen cihazları kullanan işçilerde. El kol vibrasyonun nörolojik komponentleri için klinik muayene sonuçları ve objektif testler ve semptomlara göre üç evreden oluşan bir skala Stockholm Workshop 86 da önerilmiştir.Soğuk çevrede çalışan işçilerde vibrasyona sürekli maruziyetler. Duyusal ve motor sinir liflerinde elektromyografik ölçümler diğer nörolojik hastalıklardan KTS'u ayırmakta faydalı olabilir. Bunlara ilave olarak zincir testere ve öğütme makinelerinden kaynaklanan yüksek frekanslı vibrasyonlara maruz olan çalışanların üst ekstremitelerinde eklem rahatsızlıkları ve dejeneratif kemik rahatsızlıkları prevalansında artış da gözlenmektedir. dirseklerdeki. taktil hassasiyetin akut bozukluğuna. güçlü kavrama ve diğer biomekanik faktörler. Çeşitli araştırıcılar elle tutulan titreşen aletleri kullananlarda görülen kemik ve eklem rahatsızlıklarının spesifik olmadığım. Titreşen cihazları tutarak çalışan işçilerde. Ağır fiziksel efor.

Bu atak esnasında taktil duyuda tamamen bir kayıp gözlenebilir. Çoğu parmakların tüm kemiklerini etkileyen ataklar.yüzeyinin hastalıkları gibi iş ile ilgili hasarlar vibrasyona maruz işçilerde görülmektedir. bazı araştırıcılar merkezi vazokonstriktif refleksin alevlenmesinin neden olduğunu.B. bazı araştırıcılar ise vibrasyonun parmak damarlarında meydana getirdiği lokal değişikliklere (fonksiyonel reseptör değişiklikleri. Literatürde çeşitli isimlerle. Vibrasyona maruz işçilerde soğuğun oluşturduğu Raynoud Fenomeni' ne. taktil ayrımın azalması veya manupilatif beceride azalma Tablo 2 : El kol vibrasyon sendromunda soğuk ile meydana gelen Raynaud fenomeninin evrelenmesi için Stokcholm Workshop skalası. Raynoud Fenomeni Soğuğa karşı parmakta vazospartik cevaba benzeyen gözlemler 1862' de Maurice Raynaud tarafından yapıldı. Sadece bir parmak veya daha fazla parmağın ucunu ( etkileyen ataklar. Yine aynı belirtilere benzer gözlemler 1918 de A. VBP' i objektif olarak teşhis etmek için birkaç laboratuar testi mevcuttur.D de Alice Hamilton ve daha sonra çeşitli araştırıcılar tarafından yapıldı. endotelial hasar. Karıncalanma veya karıncalanma olmaksızın arasıra uyuşma Aralıklı veya sürekli uyuşma azalan duyusal algılama Aralıklı veya sürekli uyuşma. Bu ataklar genellikle 5 ile 3040 dakika arasında süren soğuk ile harekete geçer. Bu testlerin çoğu parmakların ve elin soğutma öncesi ve soğutma sonrası basınç ve veya parmak kan akımı veya parmak deri sıcaklığı ölçümüne ve soğuk provokasyonuna dayanmaktadır. 89 . travmatik vazospastik hastalıklar veya daha güncel olarak vibrasyondan oluşan beyaz parmak ismi (VBP) ile vibrasyondan oluşan vasküler hastalıklar tanımlanmaktadır. kas duvarı kalınlaşması) yol açtığı şeklinde açıklamışlardır. Parmak uçlarındaki deri değişiklikleri ile çoğu parmakların kemiklerini etkileyen sık ataklar. Bir veya daha fazla parmağın ortasını veya distal kısmını etkileyen ataklar. damarlarda kan akışı artışının bir sonucu olarak etkilenen parmaklarda kırmızılık görülmeye başlar. Bu hastalıkların ağır manuel işlerden ve elle geçen vibrasyondan meydana geldiği tartışmasızdır. Klinik olarak VBP. ölü veya beyaz parmak Mesleksel orijinli Raynoud Fenomeni. Derece 0 1 2 3 Belirti ve semptomlar Vibrasyona maruziyet var fakat semptom yok. parmak arterlerinin kasılması ile meydana gelen soluk beyaz parmak belirtileri ile karakterizedir. Derece 0 1 2 3 4 Evre Hafif Orta Ciddi Çok Ciddi Semptomlar Atak yok. Tablo 1 : El kol vibrasyon sendromu için Stockholm sınıflandırılması. Düzelme fazında yaygın olarak ılık veya lokal masaj ile hareketlenir. parmak uçları ve derilerinde tropik değişikliklerde yol açabilir. Nadir olarak ilerlemiş vakalarda tekrarlanan ve ciddi parmak vazospastik ataklar.

Epidemiyolojik çalışmalar VPB prevalansının %1 ile %100 arasında değişen çok geniş bir aralıkta olduğunu göstermiştir. Diğer Rahatsızlıklar Çeşitli çalışmalar VBP ile etkilenen işçilerde işitme kayıplarının, titreşen cihazları kullanan işçilerde gürültü maruziyetleri ve yaşlanmanın temelinde beklenen den daha fazla olduğunu göstermiştir Bu olay, VBP olan kişilerde iç kulak içinde vibrasyonun meydana getirdiği kan damarlarında refleks sempatik vazokonstrüksiyon nedeni ile işitme bozukluğuna ilave bir risk olarak açıklanmıştır. Vibrasyona maruz işçilerde periferal hastalıklara ilave olarak , merkezi sinir sistemi ve endokrin sistemin tutulumunu etkileyen diğer sağlık riskleri, vibrasyon hastalığı olarak isimlendirilen klinik tablo, (sürekli yorgunluk baş ağrısı, uyku bozuklukları, cinsel güçsüzlük ve EEG de anormal bulgular gibi şikayetler de görülebilmektedir. Kişilerde bulunan bu bulguların elle geçişen vibrasyon maruziyeti ve merkezi sinir sistemi hastalıkları arasındaki hipotezlerin açıklanması, dikkatli ve itinalı bir şekilde dizayn edilmiş epidemiyolojik ve klinik araştırmalar yapılmalı ve yorumlanmalıdır. Standartlar El - kol vibrasyonun ISO 5349 'e göre ölçümü, vibrasyon uyaranına elin frekansa bağlı hassasiyetinin yaklaşık değerinin veren frekans ağırlıklı eğrinin kullanımı tavsiye eder. ISO 5349 'a vibrasyona günlük maruziyet (ah,w)eq(4) m/s2 r.m.s olarak belirtilen 4 saatlik bir periyot için enerji frekans ağırlıklı ivme ifadesi ile açıklanabilir. (ah,w)eq(4) =(T/4) m (ah,w)eqCr) (ah,w)eq(D~ Günlük maruziyet zamanı T için, frekans ağırlıklı ivme eşdeğeri (ah,w)eq(T) nin hesaplanması için rehber bir standardı sağlar. Eğer günlük çalışma, büyüklük ve süre olarak farklı maruziyetlerle karakterize ise ISO' ye ilave edilen ekte doz ile etki arasındaki ilişki daha gelişmiş formüller yardımı ile hesaplanabilmektedir. Yönergede açıklanan vibrasyon maruziyetleri ve ölçüm metotlarının değerlendirilmesi temel olarak BS (British Standart) den türetilmiştir. BS sadece maruziyet limitlerini tavsiye etmez, fakat aynı zamanda elle geçen vibrasyon için doz etki ilişkisi bilgisinin bulunduğu ek bir bilgiyi de sağlar. BS ye göre vibrasyona maruz işçilerin %10 unda VBP meydana getiren muhtemel frekans ağırlıklı ivmenin büyüklüğünün tahmini değerleri tablo 4 de verilmiştir. Tablo 3 : El-kol vibrasyonları için Eşik Limit Değerler. Toplam Günlük Maruziyet (Saat) 4-8 2-4 1-2 1 Dominant yönde aşılmaması gereken frekans ağırlıklı r.m.s İvme değerleri m/s2 g (lg=9.81 m/s2) 4 0.40 6 0.61 8 0.81 12 1.22

90

Tablo 4: Maruz olan kişilerin %10 unda parmak beyazlaşması meydana getiren frekans ağırlıklı ivme büyüklükleri. Günlük Maruziyet(Saat) 0.25 0.5 1 2 4 8 0.5 256.0 179.0 128.0 89.6 64.0 44.8 1 128.0 89.6 64.0 44.8 32.0 22.4 Yaşam boyu maruziyet (Yıl) 2 64.0 44.8 32.0 22.4 16.0 11.2 4 32.0 22.4 16.0 11.2 8.0 5.6 8 16.0 11.2 8.0 5.6 4.0 2.8 16 8.0 5.6 4.0 2.8 2.0 1.4

Ölçümler, Maruziyetm Belirlenmesi ve Korunma • • El-kol vibrasyonun sebep olduğu hastalıkların veya zararlarının önlenmesi için teknik ve tıbbı yöntemlerin bilinmesi ve yerine getirilmesi gerekir. Üreticilere ve kullanıcılara uygun tavsiyelerin yapılması gereklidir. Yönetimle ilgili ölçümler, titreşen cihazları kullanan operatörlerde makineye güvenli adaptasyon ve doğru iş pratiklerini ve yeterli bilgi ve eğitimi de kapsamalıdır. Çünkü vibrasyona sürekli maruziyetlerin vibrasyondan oluşan zararları artırdığı bilinmektedir. Çalışma programları dinlenme periyotlarını da içerecek şekilde düzenlenmelidir. Cihazların bakımları ve periyodik vibrasyon ölçümleri dikkatli bir şekilde sürdürülmelidir. Vibrasyona maruz işçilerde işe giriş muayeneleri ve belirli aralıklarla periyodik muayeneler düzenli olarak yapılmalıdır. Vibrasyona maruz işçilerde, vibrasyon maruziyeti ile oluşan sağlık risklerinin bilgilendirilmesi ve vibrasyonun meydana getirdiği hastalıkların erken dönemde teşhisi ve sağlık durumlarının değerlendirilmesi çok önemlidir. Vibrasyon nedeni ile artmış olan şikayetlere gerekli özen gösterilmelidir ve izlenmelidir. Etkilenen işçiler için vibrasyon maruziyetinden kaçmılması ve azaltılmasına, hem semptomların ciddiyetinin hem de tüm çalışma işlemlerinin karakteristikleri dikkatlice ele alındıktan sonra karar verilmelidir. İşçilerin vücudunu ılık tutmak için uygun giysiler giydirilmeli, periferik dolaşımı etkileyen bazı ilaçların kullanımı, sigara, alkol, tütün tüketiminden kaçınılması tavsiye edilmelidir. . Eldivenler elleri ılık tutmak için ve çeşitli travmalardan korumak için faydalı olabilmektedir. Anti vibrasyon eldivenleri olarak isimlendirilen eldivenler, bazı cihazlardan meydana gelen yüksek frekansların isolasyonunu sağlayabilir.

• •

Tüm Vücut Vibrasyonu
Tüm vücut vibrasyonu desteklenen yüzey boyunca tüm vücuda geçer (ayaklar, kalçalar veya sırt). Bir aracı süren bir kişi, eğer arkası tarafından destekleniyor ise , arkasından olduğu kadar, kalçaları boyunca da tüm vücut vibrasyonuna maruz kalır.

91

Tüm vücut vibrasyonuna mesleksel maruziyetler, temel olarak nakliye işletmesinde ve bazı endüstriyel işlemlerde olabilir. Kara deniz ve hava taşımacılığında, zarara sebep olan ve aktiviteyi kısıtlayan, konforsuzluğa sebep olan vibrasyonlar meydana gelir. Tüm mekanik yapılar gibi, insan vücudu da, vücudun maksimum bir mekanik cevabın gösterdiği yerde rezonans frekansa sahiptir. İnsanın vibrasyona cevabı yalnızca rezonans frekansı terimi ile açıklanamaz. Vücutta birçok rezonanslar vardır ve rezonans frekansları posture ve kişisel cevaba göre değişebilir. Vücudun hareketine sebep olan vibrasyonun tarzını açıklamakta sık olarak kullanılan vücudun 2 mekanik cevabı vardır. İletilebiliriik ve Özdirenç İletilebilirlik, oturma yerinden başa transfer edilen vibrasyonun bir kısmını gösterir. Vücudun iletilebilirliği, büyük ölçüde vibrasyonun frekansına , vibrasyon eksenine ve vücut postürüne bağlıdır. Oturur durumda iken dikey vibrasyon baş kısmında birkaç eksende titreşime sebep olur. Vücudun mekanik özdirenci her bir frekansta vücudun hareket etmesi için gerekli olan gücü gösterir. Her ne kadar bu özdirenç vücudun kütlesine bağlı olmasına rağmen vücudun dikey özdirenci yaklaşık olarak 5hz de rezonans gösterir. Vücudun mekanik özdirenci, bu rezonans da dahil olmak üzere, oturma yerinden iletilen vibrasyonun özelliğine göre büyük etkiye sahiptir. Vibrasyon, maruziyet süresi, vücudun değme noktası, vibrasyonun yönü, vibrasyon frekansı ve ivmesi nedeniyle konforsuzluğa sebep olabilir. Oturan bir kişi için dikey vibrasyonlar, vibrasyonun büyüklüğü oranında artan herhangi bir frekans nedeni ile konforsuzluğa sebep olabilir. Vibrasyonun yarıya indirilmesi vibrasyondan oluşan konforsuzlukları da yarıya indirecektir. Vibrasyon tarafından meydana getirilen konforsuzluk uygun ağırlıklı frekans kullanılması ile tahmin edilebilir ve meydana gelen konforsuzluk şematik bir skala ile açıklanabilir. Vibrasyon konforsuzluğu için faydalı bir limit yoktur. Kabul edilebilen konforsuzluk bir çevreden diğerine değişir. Binalardaki vibrasyonun kabul edilebilir büyüklüğü vibrasyon algılama eşiklerine yakındır. Vibrasyonun yönü, süresi ve frekansı da dahil olmak üzere yapının kullanımına bağlı olduğu kabul edilmektedir. Binalardaki vibrasyonun değerlendirilmesi için çeşitli kuruluşlar tarafından standartlar verilmiştir. Vibrasyon giriş (gözler tarafından elde edilen) veya çıkışla ilgili (kompleks merkezi prosesleri, el ve ayak hareketleri) olan bilgileri bozabilir.(öğrenme karar verme). Tüm vücut vibrasyonunun en büyük etkileri giriş işlemleri üzerine (görme) ve çıkış işlemleri (kontrol) üzerinedir. Tüm vücut vibrasyonunun etkisi temel olarak görme ve kontrol üzerinedir. Vibrasyonun görme ve manuel kontrol üzerine etkileri, vücudun etkilenen kısımlarının hareketlenmesine sebep olmaktadır. Bu etkiler el veya göze vibrasyon iletilmesinin indirgenmesi ile azaltılabilir, rahatsızlığın daha az hissedilebilmesi için gerekli düzenlemeler yapılmalıdır. Gerekli olan düzenlemeler ile görme ve manuel kontrol üzerindeki etkileri önemli ölçüde azaltılabilir. Basit kavrama ile ilgili görevler, heyecan veren değişiklikler, motivasyon veya giriş - çıkış ile ilgili direk etkilerden etkilenmez gibi görünmektedir.

92

Bu hipotez için tartışma götüren bir delil olmasına rağm'en. uyaranlara doğru dikkatin derecesi ve uyarılma gibi). Bunun sebebi ise vibrasyondan daha ziyade arzu edilmeyen postürel bir duruşun sebep olduğu düşünülmektedir. Bazı çalışmalar. gürültü ve toksik maddeler) daha etkili olabilir. kişisel özellikler. Tüm vücut vibrasyonu sebebi ile vestibüler fonksiyonlardaki değişikliklerin. Çeşitli araştırıcılar tüm vücut vibrasyonuna yoğun şeklide maruziyetin bel ağrısındaki artışa ve omurgadaki olumsuz etkilere sebep olduğu konusunda hemfikirdir. Tipik değişiklikler bir ürkme cevabı gibidir (artan kalp atım hızı) maruziyetin devam etmesi ile hızlı bir şeklide normale döner. kişilerin alışık olmadığı tüm vücut vibrasyonuna maruziyet söz konusu olduğu zaman meydana gelir. vibrasyonun ekseni. Helikopter pilotları ve profesyonel araç sürücülerinde sırt rahatsızlıkları önemli bir faktördür. intervertébral disk hastalıkları nedeniyle uzun süreli hastalık izinleri ve malulen emeklilikteki artış vinç ve traktör sürücüleri arasında gözlenmektedir. Çünkü vibrasyon diğer faktörlerle birlikte (yüksek mental gayret. vertebra ve disklerde primer dejeneratif değişiklikler sonucu meydana gelmektedir. Mevcut olan datalar ise omurga rahatsızlıklarının önlenmesinde güvenilir olabilen yan etki seviyelerinin gerçekleştirilmesine müsaade etmemektedir. Vertebral kolonun lumbar kısmı sıklıkla etkilenen bölge olduğu bulunmuştur. insan vücudunun pasif suni bir hareketine sebep olur. kesin maruziyet ilişkisi henüz elde edilememiştir. lumbar disklerin dislokasyonunda yüksek riski göstermiştir. Epidemiyolojik çalışmalardaki maruziyet şartları üzerinde eksik veya tamamlanmamış dataların olması. 93 . Bel ağrısındaki artış. Fakat diğer reaksiyonlar hem ilerler hem de gelişir. sıklıkla direk olarak vibrasyonla ilişkili olmayabilir. işitme üzerinde küçük etkiye sahip olan şeyin vibrasyon olduğu öne sürülmüştür. Birçok kesitsel çalışmada helikopter pilotlarında ve sürücülerde daha fazla bel ağrısı gözlenmiştir. Gürültüye ve tüm vücut vibrasyonuna süreli ve sürekli maruziyetlerde yapılan araştırmalarda. Bunlara örnek olarak. Çalışma şartlan altındaki fizyolojik fonksiyonlardaki değişiklikler. sadece birkaç çalışmada kaslara ait bir yetersizlik bulunmuş ve sırt kaslarının fonksiyonlarına dikkat çekilmiştir. kişilerin ruhsal durumu. Bunu torasik bölge izlemektedir. İnsan merkezi sinir sistemindeki değişiklikler. ivmenin büyüklüğü verilebilir. Eğilim olarak yüksek yoğunlukta 4 ve 5 hz arasında tüm vücut vibrasyonu geçici eşik değişmeleri ile ilişkilidir. işitsel uyarılmış beyin potansiyelleri kullanılarak teşhis edilebilmektedir. Servikal bölgedeki rahatsızlıklar ise birçok araştırıcı tarafından bulunmuştur. Bu etkiler gürültü gibi diğer çevresel faktörler tarafından etkilenebilmektedir (görev zorluğu. Tüm vücut vibrasyonu. impulsiv dikey ve yatay vibrasyonlar beyin potansiyellerini uyarmaktadır. Buna ilave olarak geçici eşik değişmelerinin tüm vücut vibrasyonunun yüksek dozları ile ilişkili olarak arttığı görülmektedir. postür düzenlenmesinin etkilenmesinde temel teşkil ettiği iddia edilmektedir. vibrasyonun çeşidi. Epidemiyolojik çalışmalar tüm vücut vibrasyonuna yoğun şekilde maruz olan işçilerin omurgaları için artan bir sağlık riskini' göstermektedir. vibrasyonun tüm karakteristiklerine bağlıdır. İkinci olarak bahsedilen durum. Bu durum vibrasyonun meydana getirdiği gidip gelme hareketinden temel olarak farklıdır.Fizyolojik fonksiyonlardaki değişiklikleri laboratuar ortamı çevresinde. Vestibüler fonksiyonlardaki değişliklerin tüm vücut rezonansı yakınında veya çok düşük frekanslara sahip maruziyetler için anlamlı şekilde arttığı görülmektedir.

fakat en önemli bir faktör değildir. maruz olmayan grupta daha az gözlenmesi. Bu yüksek sağlık risklerinden korunmak için güvenli bir maruziyet limiti literatürden çıkartılamamaktadır. Bazı çalışmalarda ise vestibüler şikayetlerin. 1) Bacak venlerinde varikosel 2) Periferal hastalıklar 3) İskemik kalp hastalıkları ve hipertansiyon 4) Nörovasküler değişiklikler. Diğer vücut ile ilgili sistemlerin hastalıkları üzerindeki araştırmaların sonuçları çoğunlukla çelişkilidir veya vibrasyonun büyüklüğü üzerindeki patolojilerin prevalansına bağlı olarak bir çelişki göstermektedir (Düşük yoğunluktaki maruziyetlerde yan etkilerdeki yüksek prevalans gibi). Dejeneratif spinal rahatsızlıkların pevalansının vibrasyona maruz olan işçilerde daha yüksek oluşu. Teorik yaklaşımlar maruziyet esnasında yüksek geçişme ile omurga üzerindeki zararlı etkileri açıklamışlardır. Artan düşük riskleri menstürel rahatsızlıklar duruş anomalileri tüm vücut vibrasyonuna uzun süre maruziyetin etkisi olarak düşünülmektedir. Epidemiyolojik çalışmalar tüm vücût vibrasyonunun. Gürültü. Dolaşım ve Sindirim Sistemi Tüm vücut vibrasyonuna maruz olan işçiler arasında dolaşım sistemi rahatsızlıkları 4 ana grupta toplanabilir. Vibrasyon frekansına bağlı olan tüm vücut vibrasyonu uzun süreli farklı etkileri henüz epidemiyolojik çalışmalar ile açıklanamamıştır. insan fetüsü üzerinde tüm vücut vibrasyonunun 94 . Mevcut literatürde bazı hayvan deneyleri ile tüm vücut vibrasyonunun hayvan fetüsünde zararlı etkileri olduğu bildirilmesine rağmen. Bazı çalışmalarda ise sadece baş ağrısı ve non spesifik şikayetlerin arttığı belirtilmiştir. baş dönmesi şikayetlerinin fazla olduğu bulunmuştur. 40 hz den daha yüksek frekanslarda tüm vücût vibrasyonuna maruziyet merkezi sinir sistemi rahatsızlıklarına sebebiyet verebilir. 20 hz altındaki maruziyetlerde ise yapılan araştırmaların sonuçları çelişkili olarak verilmektedir. yüksek mental gerginlik ve vardiyalı çalışma sağlık ile ilgili hastalıklarla ilişkili faktörlere örmek olarak verilebilir. ISO 2631 standardı olarak bir vibrasyon dozu hesaplamaya yarayan metot. 40-50 hz arasmda tüm vücut vibrasyonu ayaklar boyunca ayakta duran bir kişiye uygulandığı zaman ayak kemiklerinde dejeneratif değişiklikler gözlenmiştir.Güncel ISO 2631 standartlarının maruziyet limitlerine yakın değerlerde uzun yıllar süren maruziyetler risksiz değildir. Çünkü yorgunluk etkileri ilişkileri tespit edilmiştir. Kişisel hassasiyet. Tüm vücut vibrasyonu bunlar için bir sebeptir. diğer sağlık risklerine katkıda bulunan etkenler içinde bulunan bir faktör olduğunu göstermiştir. Bununla birlikte tüm vücut vibrasyonu ve merkezi sinir sistemi veya vestibüler sistemler arasındaki sebepsel bağlantı olup olmadığı konusu halen şüpheli kalmaktadır. ve bu hassasiyetin geçici değişiklikleri bu etkileri tayin etmede yardımcı olmaktadır. Maruz olan işçilerde sindirim sistemimin çeşitli hastalıklarının yüksek oranlarda gözlenmesi konusunda tüm araştırıcılar tüm vücut vibrasyonu konusunda hemfikirdir. Her ne kadar çalışmaların çoğunluğunda bir ilişki tespit etmenin zorluğuna rağmen bazı bulgular artan maruziyet süresi ile artan sağlık risklerini göstermektedir. yüksek tepe ivmelerini ihtiva eden tüm vücut vibrasyonlarına maruziyetler için şüphelidir. mesleksel etijolojinin baskın olduğunu göstermektedir.

frekans spektrumu. Bu faktörler : • • • • Vibrasyonun çeşitli frekanslarında oluşan eşdeğer ivme değeri vibrasyonun etkileme yönü maruziyet süresi vibrasyonun frekansı dır. Erkek üreme sistemi hastalıkları oluşmasında çelişkili sonuçlar açıklanmıştır. İnsanın tüm vücut vibrasyonuna maruz kalmasının ISO değerlendirmesi. Maruziyet Değerlendirilmesi ve Korunma Tüm vücut vibrasyonu. maruz olan kişilerin uyumu ilk olarak düşünülmesi ve yeterli güvenlik önlemlerinin dizaynı gerekir. Buna ilave olarak güncel standartlara göre ölçülen vibrasyonun değerlendirilmesi. Kişinin ortalama maruziyetiriden daha ziyade toplam maruziyeti kabul edilir. Bu kriterler: 1) İş veriminin korunması 2) Sağlık veya güvenliğin korunması için maruziyet limitleri 3) Konforun korunması için azalan konfor sınırları'dır. Bununla birlikte vibrasyon doz değerleri ve hasar riski arasında tam bir ilişkiyi düşündüren bir konsensüs yoktur. Kaynakta azaltma işlemi seyahat aralarında hızın azaltılması veya özel bir dizayn ile titreşimlerin 95 . Fakat vibrasyon şiddeti ve miktarını belirlemek için faydalı bir metot ISO 2631 de maruziyet limiti olarak tanımlamıştır. Bu üç kritere göre tavsiye edilen maruz kalma limitleri yatay eşdeğer ivme değeri (ax ve ay) ve dikey eşdeğer ivme değeri az için tanımlanmıştır.zararlı bir etkisi henüz açıklanmamıştır. Bazı çalışmalarda yüksek prostatit insidansi gözlenmiştir. Vibrasyon bazen oturma yerinin arkasında sırt ile arkalık arasında ve el ile ayaklar arasında da ölçülebilir. Tüm vücut vibrasyonu için ISO 2631 standardı değişik durumlarda titreşimin değerlendirilmesi için kullanılmak üzere üç ana insan kriteri ayırmıştır. vibrasyon kaynağı ve vücut arasında ölçülmelidir. Ölçümler. Standartlar Tüm vücut vibrasyonunun meydana getirdiği hastalıkları önlemek için tam bir limit verilmemektedir. Bu çok önemli bir konudur ve uygun şekilde ölçülmesi gereklidir. İnsan vücudu üzerinde vibrasyonel çevrenin etkisinin değerlendirilmesinde düşünülmesi gereken 4 önemli fiziksel faktör vardır. Yüksek vibrasyon doz değerlerinde. Üç kriterde RMS ivme değeri ile ölçülen titreşimin frekansı ile izin verilen maruz kalma süresi arasındaki ilişkiyi kurar Yüksek vibrasyon dozları ciddi konforsuzluğa ağrıya ve hasara sebep olur. Her nerede olursa olsun vibrasyonun kaynağında azaltılması tercih edilmelidir. Vibrasyon doz değeri bu semptomlara sebep olabilen vibrasyon maruziyetinin şiddetini gösterir. Diğer çevresel yan etkileri varlığı özellikle oturma postürü göz önünde bulundurulmalıdır. maruziyetin diğer karakteristikleri ve farklı eksenlerdeki büyüklükler. Sürekli maruz olan kişilerin düzenli periyodik muayeneleri göz önünde bulundurulmalıdır. günlük ve ömür boyu maruziyet sürelerinin belirtilmesi tavsiye edilir.

Oturma yerlerinde yaygın olan frekans bölgesi 4 hz lik frekans bölgesindedir.azaltılmasını gerektirir. yaklaşık olarak 3 hz civarında vibrasyon frekansını zayıflatabilecek şekilde dizayn edilmeleri gereklidir. Oturma yerinin yastıkla desteklenmesi sönümlemeyi arttırır ve rezonansın amplifıkasyonunu azaltır. Oturma yerinde vibrasyon. Çalışanların tüm vücut vibrasyonuna maruz olduğu zaman düşünülmesi gereken koruyucu önlemler ve yapılması gereken faaliyetler. En düşük rezonans frekansına sahip. Oturma yerleri vibrasyonu azaltacak yönde dizayn edilmelidir. %100 den fazla bir değeri gösteriyorsa kötü bir izolasyonu göstermektedir. Operatörlere vibrasyon geçişini azaltan diğer metotlar vibrasyon çevresinin karakteristiklerini anlamaya vücuda vibrasyon geçişinin yönünün bilinmesini gerektirir. %100 den az değer gösteren koltuk bazı faydalı zayıflamalar sağlamıştır. Bu koltuklar bazı yol araçlarında kullanılmaktadır. Çoğu oturma yerleri düşük frekanslarda bir rezonans gösterir ve buda yerdekinden daha fazla bir vibrasyonun oturma yerinde dikey vibrasyon ile sonuçlanmasına neden olur. Çalışma Grupları Yönetim • Tıbbi ve teknik yardım arama • Maruz kalan kişilerin uyarılması • Maruz kalan kişilerin eğitimi • Maruziyet sürelerinin yeniden gözden geçirilmesi • Maruziyetten uzaklaştırma ile ilgili politikalara sahip olma çabaları Makine Üreticileri • Vibrasyon ölçümü • Tüm vücut vibrasyonunu mimimize etmek için dizaynlar • Optimum süspansiyon dizaynları • Optimum oturma dinamikleri • İyi bir postür sağlamak için dizaynların kullanımı • Makine bakımları için rehber • Oturma yerlerinin bakımları için rehber • Tehlikeli vibrasyonların uyarılmasının sağlanması İşyerindeki Teknisyen ve Mühendisler • Vibrasyon maruziyetleri ölçümü • Uygun makinelerin sağlanması • İyi bir sönümlemeyi sağlayan uygun koltukların seçimi « Makine bakımları ® Yönetimin bilgilendirilmesi İşyeri Hekimleri • İşe giriş muayeneleri • Periyodik muayeneler 96 . Titreşen bir yüzey üzerinde gerekli olan süreden daha uzun süre kalınmaması ve eğer mümkünse makine kontrolünün titreşen yüzeye kısa mesafe uzaktan yapılması gereklidir. fakat yüksek frekansların geçişmesine neden olur. Ayrı bir süspansiyon mekanizması ile koltukları oturma yerlerinin altında sağlanmalıdır.

Work Environ Health.. Occup Ther.J. Westmorland.• • • Tüm belirti ve şikayetlerin kayıtları Belirli eğilimleri olan işçileri uyarılması Maruziyet sonuçlan ile ilgili tavsiyelerin yönetime verilmesi Çalışan Kişiler • Uygun makinelerin kullanımı • Gereksiz vibrasyon maruziyetindan kaçma • Oturma koltuklarının uygun ayarlanıp ayarlanmadığının kontrolü • Uygun oturma pozisyonuna adaptasyon • Makine koşullarının kontrol edilmesi • Vibrasyon problemleri için yetkili kişileri bilgi verilmesi • Belirtiler görüldüğü zaman uygun tıbbi yardım aranması • Konu ile ilgili hastalıklar ile işverenin bilgilendirilmesi.U. 7. 01sen. Vol. diagnostic tests in Raynaud's Phenomena in workers exposed to vibration: a comparative study.J.:Vibration white finger and digital systolic pressure during cooling. Sabuncu H.J.Vol 12:428-432(1986).A.: Hand arm vibration syndrome :a new clinical classification and British standard guide for hand transmitted vibration..Petring. İşsever H. Vol.W.W..:Kompresör kullanan İşçilerde vibrasyonun el üzerindeki etkilerinin değerlendirilmesi. Ekenval.L..H.Med. Klinik Gelişim..Cit 13.L .N. 3. Brammer. Karan A.J. 10. Lindblad.. 8. Am.. K. İşsever H..Ind.0. M..:Prevention of hand-arm vibration syndrome.H..Vol 48:411-420(1993).H.Ind.1999. Saito.Scan J Work Environ Health. Taylor. Scan.1998. Aksoy C. PierryJ. Sabuncu H.Medicine. Sabuncu H. Zülfıkar B. (1988) updated Br.: Assessing the severity of the neurocigal component of the hand-arm vibration syndrome.9:4083-40861996. Br. Willams. İstanbul Medical Bulletin Sayı :2. Taylor. Göztepe Tıp Dergisi. J.Ind Med. R. Kaynaklar 1. 5.Occupational cumulative Trauma Disorders of upper Extremity. İşsever H. Dokuztuğ F. 2. Vol 45:415-419(1988).J. 13:310-304(1987). 4.N.. Vol 45:426-430(1988) 9.Vol:45:281-282 97 .Ind.Sayı:2. investigation of Vibration Effects on the Body. Br.: El Kol Vibrasyonlarına mesleksel maruziyetlerde Vücut üzerindeki etkilerinin araştırılması. Br J.:Vibration elicited vasoconstrictor reflex inRaynoud's Phenomena. 43 : 280-283 (1986) 6. Olsen.Med.

0: Forestry workers exposed to vibration: a neurological study.Ind. 98 .L. : The Stockholm Workshop scale for the classification of cold-induced Raynoud's phenomenon in the hand -arm vibration syndrome 16.A follow up study .Encylopedia of Occupaitonal Health and Safety Geneva 1998. Br.Sakurai T.Korhonen .. Gemne G. Taylor W. Farkkila .. Gustavsson : Temperature and vibration thresholds in vibration syndrome.Aatola..(1996) 18 .(1987) 12.S.İ Janttı. Futatsuka .Med..Ind. Pyykkö.11.Ind.: Comparative study of vibration disease among operators of vibrating tool by factor analysis. EkenvalJL.Vol:45:188-192:(1988) 13. Matsumoto T. Yasutaka N...M.Spine 17(12):1481-1488:(1992).. Prevalence in an urban area California .Med.ILO . 15.V.J. Ekenvall L.Vol:44:476-478 .J. Pyykkö I. Br.Vol:42:260266:(1996) 14. Nilsson B.Med.J. Anderson R: The back pain of bus drivers. Carlson .Med. Br. Starck.Vol:43:825-829 .Ind..A: Vibration White finger . Pelmear P.J.M. Br.J.

genel halk sağlığı açısından da önemli bir sağlık sorunudur. INFRASON Deniz Dalgalan Kuvvetli Rüzgar Don Deprem İŞİTME SESİ Çağlayan Sesi Şarkı Soprano Bas Müzik Aletleri ULTRASON Quartz Titreşimleri Kıvılcımdan Doğan Sesler 20000 2000000Hz 1/1000 20 Şekil 1.Hilmi Sabuncu İ.500 Hz) . İnsanların en çok sessizliğe ihtiyacı olduğu hastanelerimizin yoğun bakım ünitelerinde bile ölçtüğümüz değerler. 1. en sık rastlanan meslek hastalığı. "Kolera ve Veba gibi hastalıklarla olduğu gibi.K.500 .2000 Hz) yer almaktadır(Şekil 2). Meslek hastalığı istatistikleri konusunda tek kaynak olan S. bu bela ile yeteri kadar mücadele etmemektedir. son derecede yüksektir. İnsan sesleri yaklaşık olarak 250 . fakat insanlık. Özellikle İstanbul'un değişik semtlerinde. 20 000 Hz'in üzerindeki seslere de "sesüstü" (ultrases) denir (Şekil 1). Deniz dalgaları. Yüzyılımızın baş derdi olan gürültü için yıllar önce Robert Koch' un söylediği sözlere hak vermemek mümkün değildir. Çeşitli seslerin frekansları 99 .H.S. rüzgar sesleri gibi kulağımızın algılayamadığı 20 Hz'in altındaki seslere "sesaltı" (infrases) . bu türdeki seslere "işitme sesi" denir. son yıllarda yaptığımız çalışmalardan. deprem . 250 000' i aştığı rahatlıkla görülebilmektedir. son zamanlarda hastalıkların tanı ve tedavisinde çok fazla kullanılan. gürültü ile oluşan işitme kayıplarıdır. SES FİZYOLOJİSİ İnsan kulağı titreşimi 20 Hz ile 20 000 Hz arasında olan sesleri işitebilmektedir. Endüstriyel açıdan çok önemli bir sağlık riski oluşturan gürültü.İstanbul Tıp Fakültesi.Ü. don .1000 .ENDÜSTRİ'DE GÜRÜLTÜ ile OLUŞAN İŞİTME KAYIPLARI ve ALINACAK ÖNLEMLER Prof. kadın sesleri ise daha yüksek frekanslarda (1000 . gürültü ile mücadele edeceğimiz yıllar yakındır" İşte bu günler gelmiş ve geçmektedir. aralıklarla yaptığımız uzun süreli ölçmelerde bütün değerlerin "Gürültü Yönetmeliği" nde müsaade edilen değerleri geçtiği görülmektedir.bu nedenle.Dr. çok fazla rastlanmayan endüstriyel işitme kaybına sahip insan sayısının. erkek sesleri daha düşük frekanslarda (250 . İş Sağlığı Bilim Dalı Başkanı ÖZET : Ülkemiz endüstrisinde.2000 Hz'lik frekanslarda yer almaktadır. İstatistik yıllıklarında.

P. İşte bu frekans uluslararası anlaşmalara göre 1000 Hz'dir ve işitme şiddeti. farklı şiddette işitme eşiklerine sahiptir (Şekil 3).0d02 mikroBar'lık ses basıncı düzeyi temel kabul edilerek skalalandırılmıştır. işitme şiddeti aritmetik olarak artmaktadır. Po ise işitilen 100 . herhangibir andaki ses basıncı seviyesini. fiziksel ses şiddeti üstel arttığı halde. şiddetinin belli bir düzeye erişmesi gerekmektedir.Şekil 2. İnsan seslerinin frekans spektrumu Ses'in işitilebilnıesi için . Bu değerlendirmeye göre. O halde işitme şiddetini de ifade eden şiddet skalası için belli bir frekans referans frekans olarak seçilmeli ve skalalandırılmalıdır. Io işitilen minimum fiziksel ses şiddetini. sesin fiziksel şiddetine ve ses basıncı düzeyine logaritmik olarak bağlı bir birimdir. Yani işitilen ses şiddetini belirleyen dB (desibel) birimi. bu frekanstaki minimum işitme eşiği olan 0. Üstelik insan kulağı her frekanstaki ses'e aynı duyarlılığı göstermemektedir. Yani insan kulağı farklı frekanslarda. I (1) NdB = 10 Log Io veya (2) N Db = 20 Log Po P Yukarıdaki formüllerde görülen I herhangi bir andaki fiziksel ses şiddetini.

Tanımdan da anlaşılacağı gibi. dolayısıyla özellikle psikolojik ve nörovegetatif sistem üzerine etkilerinin de insanlarda farklı farklı olabileceğini göstermektedir.minimum ses basıncı seviyesini ifade etmektedir. 101 . Şekil 4 'de görüldüğü gibi uluslararası standartlar. işitme üzerine etkisidir. Tablo 1. 92 dB'lik bir kayıpta % 100'e ulaşmaktadır. Ses basıncı oranı ile işitme şiddeti arasındaki ilişki P/Po 10 100 1000 10000 NdB 20 40 60 80 Tablo 1 'den de görüldüğü gibi. 2000 Hz'de 30 dB'lik bir sesi minimum olarak işitmiş ise. üç frekanstaki seslerin (500. arzu edilmeme kavramı. 500 Hz'de 10 dB'lik bir sesi. Şekil 4. genellikle yapay olarak ortaya çıkan. 1000. bir şahıs. şahsın işitme düzeyi. Yani yapılan odyometrik muayenede. işitme kayıplarına göre sağırlık yüzdeleri 2. niteliği ve niceliği bozulmuş. 1000 Hz'de 20 dB'lik bir sesi. İNSAN SAĞLIĞI AÇISINDAN GÜRÜLTÜNÜN TANIMI Gürültü . Uluslararası standartlara göre bir kişinin işitme düzeyi. Bu durum da göstermektedir ki. bu üç işitme düzeyinin ortalaması olan 20 dB'dir. ses basıncı şiddeti oranı üstel arttığı halde işitme şiddeti aritmetik olarak artmaktadır. 2 numaralı formüle göre P/Po oranının farklı değerlerinde. yüzde olarak kişinin işitme kayıplarına göre belirlenen sağırlık skalası bu değerden başlayarak. 26 dB'e kadar kayıpları normal kabul etmekte. arzu edilmeyen seslerdir. duyu organlarımız fiziksel şiddet aşırı bir biçimde artsa bile sahip oldukları bu özellik nedeniyle kendilerini koruyacaklardır. yani kişiden kişiye değişkenlik gösterebileceğini. 2000 Hz) işitilme eşiklerine göre saptanır. Gürültünün anlamlı bir biçimde kişiden kişiye farklılık göstermeyen en önemli etkisi . gürültü'nün sübjektifliğini. işitme şiddetinin dB olarak nasıl değiştiği Tablo l'de gösterilmiştir.

8 saatlik bir maruz kalma sonucunda en fazla 16 saatlik bir dinlenme süresine sahip çalışanlarda bu işitme kayıplan. Gürültü düzeyi arttıkça.ENDÜSTRİYEL SAĞIRLIK Uzun süre şiddetli gürültüye. Gürültü'nün daha teknik bir tanımında " Gürültü anarşik ses dalgalarının süperpozisyonudur" denmektedir. Çok uzun süre işitme reseptörleri üzerine gelen bu fiziksel enerji. Psikolojik ve nörovegetatif sistem etkileri daha düşük şiddetteki seslerde dahi başlayabilir. ENDÜSTRİYEL İŞİTME KAYIPLARI . 90 dB(A)' lık bir gürültüye 100 dakika maruz kalma sonucunda ortaya çıkan yaklaşık 18-20 dB'lik bir işitme kaybının ortadan kalkabilmesi için gerekli olan iyileşme süresi yine yaklaşık olarak 1000 dakikadır. oluşan işitme kaybının arttığı ve iyileşme süresinin ise daha fazla arttığı aynı şekil'den rahatlıkla görülmektedir. yani sinirsel iyileşemez tipte işitme kayıplarına neden olurlar. İşitme fizyolojisi bölümünde görüldüğü gibi kulağımızın en hassas işitmeye sahip olduğu frekans bölgesi 4000 Hz'lik frekans bölgesidir. klasik Türk müziği hayranı olan ve klasik batı müziğini sevmeyen veya tam tersi bir özelliğe sahip bir kişi için. yani ortaya çıkan işitme kaybının iyileşebilmesi için. Örneğin . uzun süre gürültüye maruziyet sonucunda ortaya çıkan ve belli bir süre dinlendikten sonra iyileşebilen işitme kayıplarıdır. ses ne kadar nitelikli ve hoşa gider şekilde olursa olsun şiddetinin insan vücuduna zararlı bir değere ulaşmasıdır. Şekil 5 : Değişik gürültü düzeylerine maruz kalmada oluşan geçici işitme kayıpları ve iyileşme süreleri Gürültülü ortamlarda çalışan insanlann yukarda bahsi geçen iyileşme sürelerine sahip olması özellikle Endüstride mümkün değildir. bu reseptörlerin bozulmasına. Fakat yine önemle belirtilmelidir ki bu tür etkiler kişiden kişiye farklılıklar gösteren etkilerdir. Örneğin hoşumuza giden çok güzel bir müziğin ses şiddetinin 90 dB(A) düzeyini geçmesi işitme kayıplarına neden olacaktır. frekansları farklı bir çok ses dalgasının üst üste gelmesidir. Sürekli işitme kayıplan Geçici işitme kayıpları. yığmalı bir biçimde oluşarak sürekli işitme kayıplarını oluştururlar. Geçici işitme kayıpları 2. Ses'in niceliğinin bozulması ise. maruz kalma süresinin 10 katı kadar bir iyileşme süresine ihtiyaç olduğu ortadadır. farklı müzik için farklı olacaktır. Diğer bir deyişle gürültü'nün frekans spektrumuna bakıldığında bir çok frekansta seslerin yer aldığı bilinmektedir. 3.Ses'in niteliğinin bozulması. rahatsızlık sınırlan. Bu nedenle aşırı gürültüye maruz kalma 102 . 1. Bu kayıplara ilişkin iyileşme süreleri Şekil 5 ' de rahatlıkla görülebilmektedir. Tabii ki gürültü'nün bu etkisi sonuçları en kolay biçimde görülen etkisidir. örneğin 90 dB(A)'nın üzerindeki seslere maruz kalan kişilerde iki türde işitme kaybı meydana gelir.

ana başlık altında 103 .96 ay maruz kalmış. 95. Daha sonra konuşma frekanslarını etkilemeye başlar. kulağımızın 4000 Hz' lik frekansı işiten bölgesinde oluşur.05 ay maruz kalmış. ( ( ) 31 kişilik. ) 20 kişilik. (Şekil 6).66 dB(A)'lık gürültüye. GURULTU'DEN KORUNMA YÖNTEMLERİ Gürültünün etkilerinden korunmada kullanılacak yöntemleri iki toplayabiliriz. kesinlikle iyileşemez. Yani her iki kulakta da aynı düzeydedir.85 ay maruz kalmış. işitme düzeyinin saptandığı konuşma frekansları diye isimlendirilen işitme frekansları.sonucu ortaya çıkan işitme kaybı. 20. Yani 4000 Hz'lik frekans bölgesinden sonra ilk etkilenen işitme frekansları 3000 ve 2000 Hz' 1er ile 6000 ve 8000 Hz'lerdir. Dolayısıyle gürültünün oluşturduğu işitme kayıplarında. 166. rezervasyon veya santral çalışanları gibi) dışında. 24. 80.Endüstriyel sağırlığın özelliklerini şöyle sıralayabiliriz: • Şiddeti 90 dB(A)' nın üzerindeki seslerde oluşurlar.56 dB(A)'lık gürültüye. gürültü ile oluşan işitme kayıplarının erken tanısında ve korunmada önemli bir olanak sağlamaktadır. (-x-x-x) 21 kişilik. 95.71 ay maruz kalmış kişilerin işitme kayıplarını farklı frekanslarda göstermektedir. daha sonra etkilenmektedir. (*****) 14 kişilik.56 dB(A)'lık gürültüye. 95. Yukardaki bilgilerin ışığı altında gürültü ile oluşan işitme kayıplarının . • Çok özel işler (Tek taraflı kulaklık kullanan.56 dB(A)'lık gürültüye. Bu özellik bizlere konuşma frekansları etkilenmeden önce. işitme kaybı genellikle çift taraflıdır. • İlk işitme kaybı. farklı sürelerde maruz kalan işçilerde oluşan sürekli işitme kayıpları Şekil 6'deki çizgilerin hangi grupları gösterdiği aşağıda bildirilmiştir. 85. 4. en önce 4000 Hz'lik frekans bölgesinde oluşur ve diğer komşu frekanslara doğru maruziyet süresi arttıkça devam eder. Şekil 6 : Farklı gürültü düzeylerine. • Oluşan işitme kaybı sinirsel tipte bir kayıp olduğundan. Bu nedenle gürültüden korunma son derecede önemlidir.

Yaptığımız araştırmalarda.Bu 104 . sonradan gelebilecek sağlık zararlarının.olmaktadır. Şekil 7 : Kişisel işitme koruyucuları ve frekanslara göre gürültü azaltma miktarları 4. kulak arkası kemiğini (Mastoid'i) kapatan bir yapıya sahip olduklanndan özellikle kemik yolu ile iç kulağa iletilen seslerin izolasyonunda daha başarılı .1. gürültüye bağlı işitme kayıplannın oluşmasında avantaj sağlamaktadır. Kulaklıklar ise. a) İşe giriş muayeneleri: Gürültü riski taşıyan işlerde çalışacak kişilerin işitmeleri tam bir odyometrik muayeneden geçirilmeli ve sağlık dosyasına konulmalıdır. diğer risklerde olduğu gibi . bir kulağında ileti tipi bir kayba sahip bir kişinin sağır olan kulağının gürültüden etkilenmediğini. Bu tür bir muayenede amaç. İşe giriş muayenesi sırasında kişide rastlanacak kısmi veya tam sağırlık hali. endüstride. Kullanımı kolay olan 110 dB'lik bir gürültüyü işitme kayıpları için limit değer kabul edilen 90 dB(A) 'nın altına düşürebilen bu cihazlar endüstride yaygın biçimde kullanılmaktadır. Tıbbi koruyucu önlemler. bu tür gürültülü işlerde. Teknik koruyucu önlemler : Teknik koruyucu önlemleri de iki başlık altında toplayabiliriz: a) Kaynakta ve Çevrede alınabilecek teknik koruyucu önlemler : Bu önlemlerin en başında gürültünün ölçülmesi.2. makina başı izolasyon önlemleri veya çevrede alınabilecek izolasyon önlemleridir. kulak tıkaçlarına göre daha az sayıda kullanılmaktadırlar. Kulak tıkaçları. kulakta hava yolunu kapatan farklı özelliklerde olmak üzere yaklaşık 1 0 . Tıbbi koruyucu önlemleri de yine iki bölümde inceleyebiliriz.4.40 dB'lik gürültü azaltması avantajına sahip olan bu kulaklıklar. ağır olmaları ve baş hareketlerini kısıtladıkları için. sağlam olan kulağının etkilendiğini görmekteyiz. piyasadan rahatlıkla temin edilebilen malzemelerdir.2 0 dB'lik bir avantaj sağlayan. Şekil 7 'de her iki koruyucu cihazın kullanım şekli ile gürültünün azaltılması konusunda sağladıktan avantajı gösterir eğri görülmektedir.(örneğin hipervetilasyonlu bir kişinin tozlu ortamda çalışmasının önlenmesi gibi) kişinin o riskten daha çok etkilenmesinin önlenmesi şeklinde olmayıp. kişinin işe girerken ki durumu ile mukayesesini sağlamaktır. b) Kişisel Koruyucu önlemler : Bu tip koruyucu önlemler gürültüde çalışan insanların gürültüden korunabilmesi için geliştirilen kulak tıkaçlarını ve kulaklıkları kapsamaktadır. 20 . daha pahalı olmaları.

105 . düşük frekansları kapsamadığından bir odyometrik oda gerektirmemekte sessiz sayılabilecek bir odada rahatlıkla yapılabilmekte ve son derecede kısa bir zaman diliminde şüpheli vak'alar ayırdedilebilmektedir. özellikle aranması gereken çalışanlar olduğunu vurgulamak yerinde olacaktır.70 100. b) Periyodik muayeneler: Bu tür muayenelerde tam bir odyometrik muayene yerine yaptığımız çok fazla sayıda araştırmada kullandığımız ve tarama odyometrisi diye isimlendirdiğimiz bir yöntemi kullanmak.31 yıl Şekil 8.25 yıl 11. Saptanan işitme düzeylerinden 4000 Hz'de. yaşlanma ile oluşan işitme kaybının ne düzeyde olduğu. farklı yasalardan örnekler verilerek yasalanmızdaki eksiklikler ve yanlışlıklar vurgulanacaktır. 5.66 96. gürültü ile oluşan işitme kayıpları. özürlü kabul edilmeyip. Tablo 2 ve Şekil 8. Çeşitli işletmelerde çalışan kişilerde.50 ÖRNEK SAYISI 31 27 32 ORTALAMA. GÜRÜLTÜ VE OLUŞTURDUĞU İŞİTME KAYIPLARI İLE İLGİLİ YASAL DURUM VE YASALARIN YORUMLANMASI Bu bölümde. 8000 Hz'de. ( ) Kereste Fabrikası. Çeşitli işletmelerde incelenen grupların özellikleri ŞLETMELER Dokuma fabrikası Kereste fabrikası Cam eşya fabrikası GÜRÜLTÜ dB(A) 85.31 ORT. YAŞ (YIL) 24. ÜLKEMİZDE. bir çok bakımdan yerinde olacaktır. (-x-x-x-x-) Cam Eşya Fabrikası Bu tarama odyometresi ile saptanan ve gürültüden etkilendikleri anlaşılan kişiler kesin teşhis için tam bir odyolojik muayeneye alınarak. 2000 Hz . en önemlisi ise konuşma frekanslarının gürültüden ilk etkilenen frekansı olan 2000 Hz'de işitme düzeyinin ne durumda olduğu rahatlıkla görülebilmektedir. () Dokuma Fabrikası. haklarında gerekli işlemler yapılmalıdır. 4000 Hz ve 8000 Hz'lik işitme frekanslarında yapılan bu odyometrik muayene. gürültüden oluşan ilk kaybın ne düzeyde olduğu.07 31.. Tablo 2.96 ay 14.nedenle gürültülü işyerleri için sağır vatandaşların.'de Tarama odyometrisine örnekler görülmektedir.ÇALIŞMA SÜRESİ 20.06 35.

Pistonlu motor.1.2. 4) Gürültülü işlerde çalışacak işçilerin. periyodik olarak genel sağlık muayeneleri yapılacak.1000. Tablo 3. işçi Sağlığı ve iş Güvenliği Tüzüğü Madde 22. çift pencereli. Ancak doğuştan sağır ve dilsiz olanlar. Reaktör.Gürültünün zararlı etkilerinden korunmak için aşağıdaki tedbirler alınmalıdır. titreşimi ve sesi azaltacak malzeme ve sistemle yapılacaktır. tıkaçları gibi uygun koruyucu araç ve işlerin yapılmadığı yerlerde. 1) İşyerlerinde gürültü çıkaran makinaların monte edilmeleri sırasında.2000) ortalaması en az 35 desibel'lik bir işitme kaybı bulunmalıdır. bu işlere alınmayacaklardır.5. Daha çok gürültülü derecesi en çok 95 desibel olabilir. Duvarlar ses geçirmeyen malzeme ile yapılacaktır. Dokuma tezgahlarında çalışmalar.Ağır ve tehlikeli geçmeyecektir. bu ortalamanın hesaplanmasında. Reaktörler ve benzeri fazla gürültü verici cihazların bulunduğu işyerlerinde çalışmalar (Gürültülü işte en az iki yıl. periyodik olarak. 2) Gürültülü işyerlerinin duvarları. Pitonlu motörler. Yükümlülük Hastalığa sebep olacak başlıca işler Madenlerin çekiçlenme dövülme ve vurulması. 5) Gürültülü işlerde çalışan işçilerin. genel sağlık muayeneleri yapılacaktır. sesin yansımasını önleyecek malzeme ile kaplanacak ve bu binalar. kulaklık ve kulak gereçler verilecektir. gürültü Ancak. Duyma durumunda azalma ve herhangibir bozukluk görülenler ve kulak ve sinirhastalığı bulunanlar ve hipertansiyonlu olanlar. 3) Gürültünün azaltılamadığı hallerde. İyi işiten kulakta üç konuşma frekensı (500. Madde 78. bu durumda işçilere başlık. 5. inşa edilecektir. median frekans üzerinden iki misline uyması gerekir). kontrol vetedavi altına alınacaklardır. Bu odiometrik muayene tonal ve vokal olarak yapılmalıdır. bu işlere alınabileceklerdir. Sosyal Sigorta Sağlık İşlemleri Tüzüğü Maluliyet derecelerinin (Meslekte kazanma gücü azalma oranlarının) hesaplandığı bu tüzükte gürültü ile ilgili bilgiler Tablo 3. Propülsörle çalışmada 30 gün maruz bulunmak ve gürültünün de 85 desibel'in üstünde olması şartıyla). işyeri tabanı. kulak ve sinir sistemi hastalığı olanlar ile bu sistemde arızası bulunanlar ve hipertansiyonlular.'de verilmektedir. süreleri 3 Ay 106 . çift kapılı. çalıştıkları işlerden ayrılacaklar. özellikle duyma durumu ve derecesi ölçülecek. gürültü derecesi 80 dB1 i çalışmayı gerektiren işlerin yapıldığı yerlerde. Gürültüden Meydana Gelen Arızalar Hastalık ve belirtileri İki taraflı koklear lezyon neticesi reversible olmayan ve gürültülü işten ayrıldıktan sonra ağırlaşma göstermeyen odiometrik azalma (Teşhis gürültülü iş alanından uzaklatıktan sonra 6-12 ay arasında yeni bir odyometrik kontrol muayenesi ile teyit edimelidir. bu tüzüğün 22'inci maddesi hükümleri uygulanacaktır.

kaynağın yapı içindeki konumuna ve oturduğu yere ve bağlantılarına.3. aracın yapısal özelliğine. SSK Sosyal Sigorta Sağlık İşlemleri Tüzüğü'nde 85 dB' e değişmekte. bir tarafa bırakılırsa.5 80 4 90 2 95 1 100 0. İş yerleri ile ilgili olarak . işitme kayıpları için bütün dünyanın kabul ettiği 90 dBA'lık limit tek standart değer olarak kabul edilmelidir. bakımına ve kullanılan araç adedine bağlı olduğu gözönünde tutularak gürültü kontrolü yapılır. Tablo 4. yapılan işe.4.5. monte edilen şekline. operasyon tekniğine. bir çeşitlilik görülmektedir. Bu gereği yerine getimeyen imalathane ve işyerlerinin faaliyetleri kısmen veya tamamen. işveren işçilere 1475 sayılı iş kanununda belirtilen koruyucu giysiler ve gereçleri sağlamakla yükümlüdür. Gürültünün Psikolojik ve Nörovejetatif etkileri. gürültü zararlılık limit değerlerinde. çevredeki ses yansıtıcı diğer yüzeylere ve yapı elemanı aracılığıyla yayılan darbe seslerinin ve mekanik vibrasyonların ise aracın yapısına. 3) İşyerlerinde tavsiye edilen gürültü seviyelerinin aşıldığı. maalesef yukarda görüldüğü gibi bir tutarsızlık.'de ise bu değerler tamamen farklılaşmaktadır. Yasaların yorumlanması : Ülkemiz yasalarında. 1) İşitme sağlığı açısından kabul edilebilir en yüksek gürültü seviyeleri için Tablo 4'de verilen değerler esas alınır. 5.25 110 1/8 115 Darbe gürültülerinin üst seviyesi 140 dBA'yı aşamaz 2) Bu yönetmeliğin 5'inci maddesinde belirtilen yetkililer tarafindan yapılan kontrollerde Ek-1 ve 11'inci maddedeki sınırları aşan bir çalışma düzeni uygulandığı tesbit edilen işyeri sahipleri ve kamuya ait işyeri yöneticilerine mahallin en büyük mülki amiri tarafindan bir aylık süre verilerek durumu düzeltmeleri istenir. süreli veya süresiz olarak durdurulur. Endüstriyel makina araç gerecin gövdeleri ve eksozlanyla yayılan hava kaynaklı seslerin. Gürültü yönetmeliği Tablo 4.5 105 0.Gürültü Seviyesi (dBA) Kalman Süre (Saat / Gün^ 7. 107 . çağımızda mültifaktöryel bir etkilenme ile de ortaya çıktığından. gürültü ve vibrasyonların kaynağında azaltılmaı için teknik imkanların yetersiz olduğu durumlarda. Gürültü Kontrol Yönetmeliği Madde 11. Gürültü düzeylerine göre. maruz kalma süreleri Gürültüye Maruz Max. İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğü1 nde 80 dB ve 95 dB olarak verilen limit değerler .

108 .

iş kazalarını ve hastalıkları en aza indirmek ve hatta önlemek için iş sağlığı ve iş güvenliği aktivitelerini yönetimin ve organizasyonun bir parçası olarak ele almak amaçlanmaktadır.şti. Handan TOPÇUOĞLU Ph. Bu rehber etkin bir İSİG Yönetim Sistemi için temel olan başlıkları kapsamaktadır. işe bağlı hastalıkları ve meslek hastalıklarını bildirmekte ve haberdar olmamızı sağlamaktadırlar. etik nedenler ve işin verimini artırıcı nedenler doğrultusunda. BS EN ISO 14000 / BS 7750 "Çevre Yönetimi" ve BS EN IŞO 9000 "Kalite Yönetimi". HS(G)65 "Başarılı Sağlık ve Güvenlik Yönetimi" standartlarındaki yönetim sistemleri ile aynı prensipleri paylaşmaktadır. Bunu sağlamak üzere. diğer yönetim sistemleri ile bağlantıları kurmaktadır. BS 8800. İşin performansını arttırmak.D. bir iş kazası sonucu ortaya çıkan. 109 . iş sağlığı ve güvenliği yönetimini geliştirmekle beraber. Oysa bu kazaların ve hastalıkların arkasında yatan kazaya ya da hastalığa maruz kalanın. işletme yönetimine entegre edilmesi gerektiği ve genel yönetimin ayrılmaz bir parçası olduğu gerçeği düşünülerek hazırlanmıştır. sigorta kapsamı dışındaki maliyetin. sigorta dahilindeki maliyetten 8 ile 36 kat daha fazla olduğu gösterilmiştir. Gösterilen ekonomik nedenlerle beraber. Bilindiği gibi işyerlerinde tutulan istatistikler. Bu standart . iş kazalarını. Dr. Toplumların kültürel ve diğer insani farklılıkları bu rehberin uygulanmasını olumlu veya olumsuz şekilde etkileyebilir. Diğer işletmeler ya da müşterilere karşı duyarlı. topluma maliyeti gibi önemli unsurlarda da çoğu kez yol gösterici olmaktan çok uzaktırlar. İngiltere'de yapılan bir çalışma sonucunda. iş sağlığı ve güvenliği yönetiminin bilimsel ve sistematik biçimde uygulanması gerekliliği ortaya çıkmıştır. İdeal İş sağlığı Ltd. Bununla birlikte kazalıya ya da hastaya maliyeti.D. Bu nedenle adaptasyon ve uygulama aşamasında bu farklılıkları göz önüne almak gerekmektedir. yaratmayı Bu standart. Bunu sağlamak üzere oluşturulan rehber standart. iş sağlığı ve güvenliği yönetiminin. (HS(G)65 BAŞARILI SAĞLIK VE GÜVENLİK YÖNETİM SİSTEMLERİNİ (UK) TEMEL ALAN) Bu Standart. arkadaşlarının ve işverenin çektiği acıları tam olarak görmemizi sağlayamazlar.BS 8800 İŞ SAĞLIĞI VE İŞ GÜVENLİĞİ YÖNETİM REHBER STANDARDI Dr. Halen yürürlükte olan yasal çerçeveye uygun olarak. işverene maliyeti. • • • Çalışanların ve diğerlerinin maruz kaldıkları riskleri minimize etmek. BS 8800 bir rehber standarttır ve işletme yönetimine rehberlik edecek önerileri içermektedir. Şenay ÖZDEMIR Ph. sorumlu bir imaj amaçlamaktadır.

İle karşılaştırması yapılmalıdır. a İşletme içindeki İSİG yönetim rehberi olup olmama durumu.a a İSİG Yönetim Sistemi Geliştirme. Bu değerlendirmede mevcut düzenlemelerin. a İlgili yasalar uyarınca mevcut İSİG yönetim prosedürlerinde yapılması gerekenler. Diğer yönetim sistemleri ile bağlantı kurma. a Diğer benzer işletme ve sektörlerdeki iyi uygulamalar. 110 . konularında rehberlik etmektedir. İşletmeler uygulamaya başlamadan mevcut iş sağlığı ve güvenliği yönetim düzenlemelerini gözden geçirmeli ve "neredeyiz"? sorusunun cevabını aramalıdırlar.

İSİG Politikasının işletmede tüm seviyelerde anlaşılmasını. Her seviyede çalışanların İSİG politikasın uyarınca sorumluluklarını yerine getirebilmeye yönelik uygun eğitimleri aldıklarından emin olmak. uygulanmasını. Çalışanların Politikaya uymak ve uygulanmasını sağlamak konusunda işbirliğini sağlamak. 111 . İSİG yönetimine birinci derecede öncelik vermek. Politikayı uygulamaya yönelik uygun ve yeterli kaynakları sağlamak. Yüksek bir İSİG performansına ulaşmak. Sürekli maliyet-yarar bir performans gelişimini sağlamak. planlama aşamasında kullanılmalıdır.Bu değerlendirmeden elde edilen bilgiler uygun bir başlangıç noktası yakalamak yönünden önemli olup. • • • • • • • • • • • İSİG iş performansının entegre bir parçası olarak tanımlanmak. İSİG Politikasının amaçlarını hazırlamak ve işletme içi herkesin bilgilenmesine yönelik yayınlamak. İSİG Politikasını belirli aralıklarla gözden geçirmek. ve yerleştirilmesini sağlamak. Yasaların gerektirdiği düzenlemeleri kapsamak.

İSİG yönetim sistemiyle ilgili bütün sorumluluğu alarak. Yönetimsel Düzenlemeler : İSİG nin organizasyon ve onun tüm aktivitelerine. için büyüklüğü veya yapısı ne olursa olsun. üst yönetimden ( büyük kuruluşlarda Yönetim Kurulu Üyelerinden biri olabilir) birisinin. sağlık ve güvenlik yönünden etkilenenlerin sorumluluğunun da kendilerine ait olacağını bilmeli.Sorumluluklar : İSİG sorumlulukları bütünüyle üst yönetimle ilgilidir. Fakat unutulmamalıdır ki. . dokümantasyon mümkün olan en az sayıda tutulmalı. Politikanın uygulanması ve etkin bir İSİG yönetimi için bir organizasyon şunlara sahip olmalıdır . Yeterli İSİG bilgisine ulaşılması. kanuni yaptırımlar çerçevesinde güvenli aktiviteler yapılması için beceri ve kabiliyet. kayıt sistemini oluşturmalıdırlar. İSİG Yönetim Sistemi Dokümantasyonu : Etkin ve başarılı bir İSİG Yönetim Sistemi için. Organizasyon yapısına ve büyüklüğüne uygun gerekli kaynakların sağlanması. Organizasyon yasal veya ihtiyaçtan doğan. Uzmanlardan öneri ve hizmet almaya yönelik organizasyon yapılması. Birimlerinde çalışan bütün insanların sağlığından ve güvenliğinden sorumlu olmalı. Alacakları kararların İSİG Yönetim sistemi performansını etkileyecek düzeyde olduğunun bilincinde olmalıdırlar. İSİG performansının daha da artması için aktif olarak kendi katılımlarını göstermelidirler. iletişim sağlanmasına yönelik organizasyon yapılması. Çalışanların katılımının sağlanmasına yönelik organizasyonlar yapılması. Yönetim yapısı içinde sorumlulukların dağılımının tanımlanması ve gerçekleştirilmesi Kişilerin sorumluluklarını yerine getirebilmeye yönelik gerekli yetki ile donatılması. • Birimlerindeki ortamlardan. işletmede uygulama ve organizasyonu sağlamasıdır. Organizasyonun tüm seviyelerinde ihtiyaçların tanımlanması ve gerekli eğitimlerin organize edilmesi. Üst düzey Yöneticiler. . tamamı ile entegre olması son derece önemlidir. 112 . İSİG bilgisinin etkin şekilde ve uygun yerde paylaşılmasına. En güzel uygulama. verimlilik ve etkinlik azaltılmamalıdır. bu gerekliliği gösterebildikleri. Ayrıca işletmedeki bütün birimlerde çalışan yetkililer. dokümantasyon en önemli unsurlardan biridir.

denetleme ve durum değerlendirmesi için planlama yapılmalıdır. Bu planlama. İşletmeler.Bu kayıt sistemi İSİG planlarını tam anlamı ile uygulamaya geçirmeye uygun olmalı ve ihtiyaçların bir parçası olmalıdır. IV. İşletme. 113 . İSİG Yönetim Düzenlemeleri : Organizasyon aşağıdaki başlıkları da kapsayan düzenlemeleri yapmalıdır . Kim sorumlu olacak ?. PLANLAMA VE UYGULAMA : Performans Ölçümü Bu planlanan aktivitenin başarı veya başarısızlığım açık bir şekilde görebilmek için önem taşımaktadır. • Acil durumlara yönelik planlamalar yapılmalıdır. gelecekte karşılaşılabilecek acil durumları önceden sezinleyip gerekli önlemleri almalı ve oluşabilecek etkilerini hafifletmelidir. tehlikelerin saptanmasını da kapsayacak şekilde risk analizi yapmalıdır. İSİG konusunda gereksinimleri tanımlamak. Kanuni ve Diğer Gereksinimler : İşletme. • Politikayı uygulamaya yönelik genel plan ve amaçlar ( personel. risk analizinin yanısıra. « Performans ölçümü. • Gerekli görülen düzeltme aktiviteleri planlanmalı ve uygulanmalıdır. kanuni gereksinimleri belirlemeli ve diğer gereksinimlerle birlikte İSİG Yönetimini uygulamalıdır. Risk Analizi : İşletme. Tanımlanan riskleri kontrol ve tanımlanan ihtiyaçları karşılamaya yönelik uygulama düzenlemeleri ve genel planlama yapılmalıdır. kaynaklar da dahil ) hazırlanmalıdır . belirgin performans kriterleri belirlemek aşamalarını kapsamalı ve Ne yapılacak ?. Ne Zaman yapılacak ? ve Beklenen çıktı ne olacak ? sorularının cevapları yer almalıdır. dokümanların yenilikleri izleyen şekilde yeni tarihli olmasma dikkat etmeli ve uygun görüldükleri amaca hizmet için kullanılmalarını sağlamalıdır.

bağımsız ve profesyonel kişi veya kişilerce yapılmalıdır. DENETLEME : İSİG nin rutin izlenmesine ek olarak. organizasyon dışından. Denetleme yöntemleri organizasyonların büyüklüğü ve mevcut tehlikelerin yapısına göre değişik olabilir. İki yolla yapılabilir. Organizasyonun genel İSİG Yönetim Sistemi tanımlanan İSÎG performans standartlarına ulaşma kapasitesine sahip mi? » İSİG Yönetim Sisteminin güçlü ve zayıf yönleri nelerdir ? « Organizasyon gerçekten hedeflediklerini yapıyor ve ulaşabiliyor mu ? 114 . İSİG Yönetim Sisteminin tüm elementlerini daha derin ve daha eleştirel bakışla irdeleyen periyodik bir denetlemeye gerek vardır. Denetleme şu soruları içermelidir. kazaya ramak kaldı durumlarını. sebepleri kökten tespit edilmeli ve düzeltilmesi için gereken düzenlemeler yapılmalıdır. Reaktif Performans Ölçümü : Kazaları. hastalık-sağlık. hangi politika ve amaçların gerçekleştirilebildiğini gösterir. VI. Yetersizlikler görüldüğü zaman.Performans Ölçümü. Bu denetleme. örneğin yapılacak işin güvenlik sistemleri. Proaktif Performans Ölçümü: surveyans ve gözlemler ile. Performans ölçümü "izleme" anlamındadır. İSİG Yönetim Sisteminin verimini göstermek için anahtar bir yoldur. diğer sağlık ve güvenlik performans olaylarının takibi gibi. çalışma izinleri gibi. Gerekli olduğu takdirde hem nitelik hem de nicelik ölçümleri yapılmalıdır.

KAYNAK: BS 8800 Guide to Occupational Health & Safety Management Systems. 1996. hu kişiler bilgilendirilmelidir. Denetleme bulgularını.Denetleme çok geniş olabilir veya seçilmiş bir alan veya konulara yönelik olabilir. Bu gözden geçirme şunları göz önünde tutmalıdır . 115 . İSİG Yönetim Sisteminin genel performansını. yeni teknoloji sunumu gibi Ve herhangi bir yetersizliği ortadan kaldırmak için hangi aktivıtelerin gerekli olduğunu tanımlayabilmelidir. örneğin değişen organizasyonel yapı. Sistemin elementlerinin performansını. İç ve dış faktörleri. . Politika Organizasyon ihtiyaçlara yönelik İSİG Yönetim Sisteminin periyodik gözden geçirilme sıklığını tanımlamalıdır. değişen kanunlar. « . . Denetim sonuçları ve alınması gerekli düzeltici önlemler ilgili tüm kişilerle paylaşılmalı.

116 .

Endüstride en sık karşılaşılan meslek hastalığını gürültüye bağlı işitme kayıpları olarak görülüyor. 117 . 6. büyük işletmede meydana gelen kazaya göre iki katı daha fazla olarak karşımıza çıkıyor.000 kişi titreşime bağlı el-kol damarlarını tutan hastalıklara yakalanıyorlar.şti. Her yıl yaklaşık 70 kişi işyerinde araçların neden olduğu kazalarla yaşamım kaybediyor. İdeal İş sağlığı Ltd. Her yıl yaklaşık 1500 kişi işe bağlı astım hastalığı nedeniyle yeni vaka olarak karşımıza çıkıyor. Kanserden ölüm nedenlerinin yüzde dördünü işe bağlı kanserler oluşturuyor. 7. 9. Erkekler. Her yıl yaklaşık 36. 13. çalışma yaşamının insan ve çevre sağlığı üzerindeki olumsuz etkileri bilinmekte ve bu konuda yapılan çalışmaların önemi her fırsatta dile getirilmektedir. 4. İşyerindeki ölümlerin en sık görülen nedenini yüksekten düşmeler oluşturmaktadır. 1.D. Uzun yıllardan beri. Yılda 13 milyon işgünü işe bağlı hastalık nedeniyle kaybediliyor. 11. 4 milyar pound ile 9 milyar pound arasında seyrediyor. Asbestosa bağlı ölümler İngiltere'de tek başına en büyük ölüm nedeni olarak karşımıza çıkıyor. 3. Üretim yapan küçük bir işletmede çalışırken meydana gelen kaza sonucu ölüm olasılığı. Her yıl 2.2 milyon kişi meslek hastalığına ya da işe bağlı hastalığa yakalanıyor. 2. Handan TOPÇUOĞLU Ph. Bu konuya belkide gereken önemi en fazla gösteren ülkelerden biri olan İngiltere'de çalışanların sağlık ve iş güvenliği göstergelerinden yapılan bir derleme aşağıda yer almaktadır. İngiltere'de. 5.D. 16. bir kişi hayatını işini yaparken kaybediyor. 220 çocuğun tarımda kullanılan araçların neden olduğu kaza sebebi ile yaşamlarını kaybettikleri bildiriliyor. İngiltere'de her iş günü. 8. Yıllık iş kazalarının ve işe bağlı hastalıklar nedeniyle meydana gelen kaybın ekonomik boyutu.000 kişi işe bağlı deri hastalıklarına yakalanıyor. 14. kadın işçilere göre 3 kat daha fazla kazalanma ve 10 kat daha fazla ölüm riskine maruz kalıyorlar. Yaralanmaların en sık nedenini kayma ve düşmeler oluşturuyor. 1976-1998 yılları arasında. 15. Dr. 12. Yılda yaklaşık 66. 10. Şenay ÖZDEMIR Ph.2000 YILMA GERERKEN İŞ SAĞLIĞI VE İŞ GÜVENLİĞİ UYGULAMALARININ GERÇEK YÜZÜ Dr.

kayıtların iyi tutulduğu ve kayıt dışı hastalık. Page 3. 23. 1996/1997 yılları arasında. İngiltere'de başta öğretmenler ve hemşireler olmak üzere. 21. işe bağlı hastalıklar arasında en sık görülen hastalık olarak yer alıyor. araçların veya kapakların üzerinde bulunmak. eğitim. fiziksel şiddete maruz kalma sonucu meydana gelmiştir. HSE. Bu nedenle. depresyon ve bunalım yaşamaktadırlar. 25 October 1999. araştırma ve laboratuvar olanaklarının bir hayli gelişmiş ve yaygın olduğu bir ülkede bile elde edilen bu sonuçlar. 19. Kas iskelet sistemi hastalıkları. KAYNAK: Health & Safety Facts. sürekliliği sağlanmış bir yönetim programı uygulaması gerekmektedir. çalışma hayatındaki sağlığı ve güvenliği olumsuz etkileyen koşulların kontrol edilmesine daha fazla önem verilmesi gerektiğini ortaya koymaktadır. diğer Avrupa Birliği ülkelerinden ve Amerika Birleşik Devletlerinden daha düşüktür. 1997/1998 yıllarında inşaat sektöründe 93 ölümlü kaza meydana gelmiş bulunmaktadır. riskleri kontrol altına almak üzere sistematik. yaralanma ve hastalık halinin yeterince kontrol edilemiyor ve. tüm yöneticileri» çalışanlarını ve işini etkileyen sağlık ve güvenlik risklerini analiz etmek. Karbon monoksid maruziyetine bağlı her yıl yaklaşık 30 kişi hayatını kaybetmektedir. sıkışmak tespit edilmiştir. 22. 1996/1997 yılları arasında meydana gelen ölümle sonuçlanan yüksekten düşme kazalarının en sık görülen sebepleri arasında hareket eden. Yukarıda yer alan veriler ve değerlendirmeler. Health&Safety Newsletter. düşen veya dönen parçaların. 118 . 18. halen yarım milyon çalışan işe bağlı stres. işe ve işin yürütüm koşullarına bağlı ölüm. 665 ölümcül olmayan büyük yaralanma. 2000'li yıllara girerken. kaza oranının yok denecek kadar az olduğu bir ülkenin verilerini göstermektedir.17. 20. İş sağlığı ve iş güvenliği uygulamalarının.büyük ölçüde önlenemiyor olması düşündürücüdür. İngiltere'de meydana gelen ölümlü iş kazalarının oranı.

motivasyonu bozulur. Gamma ışınları. bu ışınlar konusundaki bilinçsizliği nedeniyle. çalışma ortamlarında bulunan radyasyon kaynaklan ve verdiği zararlar. "görünmeyen düşmanlar" diye nitelemek doğru olur kanısındayız. performanslarım etkiler. bu çalışmamızın amacı. 1. Mikro dalgalar.7 Mikron dalga boyuna sahip olan "görünür ışınlar" ve "Lazer ışınları" dışındaki ışınlar. İnsan sağlığının en büyük düşmanlarından olan bu ışınları. Bu ışınlar arasında. Görünür ışınlar. standartlarla karşılaştırarak. İnsanoğlu. bahsi geçen etkenler ile çalışmaya zorlanırsa. 0. Nötron ışınları. dalga özellikli ışınlan. motivasyonlarım bozar. Bu durumda. Elektromanyetik radyasyonlar ve Partiküler radyasyonlar olmak üzere ikiye ayırabiliriz.İstanbul Tıp Fakültesi.D. (**) Çekmece Nükleer Araştırma Merkezi (ÇNAEM) Ö Z E T : Endüstride çalışanın sağlığını etkileyen en önemli fiziksel etkenlerden biri de elektromanyetik radyasyonlardır.Dr.H. O halde bu ışınların zararlarını iki şekilde nitelemek yerinde olur: 1. X ışınları (Röntgen Işınlan). Bu nedenle. Radyo dalgaları. Ultraviyole ışınlan. maruz kalanın. önemle elektromanyetik radyasyonun sağlığa etkileri konusunda bilgilendirilmeleri gerekmektedir. Çalışanların maruz kaldıklarını düşündükleri ve büyük rahatsızlık duydukları. partiküler bir yapıya sahip radyasyonlardır. İş Sağlığı B.ELEKTROMANYETİK RADYASYON ZARARLARI TELEVİZYON ve BİLGİSAYARLARDA EKRAN RADYASYONU Prof. Tip zararlar. Elektromanyetik radyasyonlar. Ata Türer** (*) LÜ. son derecede fazla rahatsızlık hisseder. Alfa ışınları ve Beta ışınları ise partiküler özellikli ışınlan oluştururlar. çok büyük önem taşımaktadır. dalga özellikli . çalışmak istemez. ama zararlı olduğunu bildiği bu düşmanlarla. bu konuda bilinçsiz olan çalışanları rahatsız eder. hatta işten kaçar. iş sağlığı uzmanlarına düşen en önemli görev. çalışanın. zararlı sınırlarda olmadığını çalışana anlatmak ve inandırmaktır. iş performansı düşer. çalışma ortamında birlikte olduğunda. 119 . 2.0. infrared ışınlan. çalışma ortamında yaşadığı olumsuzluklardır. İşte. Dr.Halim İşsever*. isminden de anlaşılacağı gibi. GİRİŞ ve AMAÇ İş sağlığı açısından. Tip zararları ise. sonuçlan standartlarla karşılaştırarak. bu ışınlar konusunda bilinçlenmesini sağlamak. partiküler radyasyonlar ise.Hilmi Sabuncu*. onların bilinçlenmelerini sağlamaktır. ekran radyasyonları konusunda ölçümler yaparak. iş kazalarına dahi neden olabilir. çalışanların.4 . Bu insan. çalışma ortamlarında. bu ışınların sahip olduğu fiziksel enerjileri dolayısıyla vücuda verdiği zararlar . Elektromanyetik radyasyonun genellikle görünmez olması. gözle görülemeyen ışınlardır. bizzat bu ışınların şiddetlerini ölçüp. bilinçli olmadığı. 2. GENEL BİLGİLER Radyasyonları.

320 nm olanları. Elektromanyetik spektrumu tanımlayan birimler. Daha sonraki dönemlerde ödem. Hz). : Elektromanyetik spektrumun fiziksel karakteristikleri Ultraviyole ışınlarının dalga boyu 320 . Ultraviole ışınlarının hedef organları gözler ve deridir. Çok uzun süreli maruz kalmalarda. Çok şiddetli ışık ışınlarına maruz kalan gözün ağ tabakasındaki görme reseptörleri etkilenerek geçici körlüğe neden olurlar. bu birim cinsinden ifadesi. 280 nm'den küçük dalga boylular ise basınçlı civa buharlı lambalardan yayınlanır.400 nm olanları. rastladığı molekülleri iyonlaştırma kapasiteleri oldukça yüksektir. Deride eritem oluşturur. korneayı geçerek retinaya ulaşırlar. 280 . etkileme süresine bağlı olarak değişir. Körlüğün süresi. kornea tarafından tamamen tutulduğu halde.eV) ' dir. yani 1 RBE 'lik bir etkiye sahiptir. mesleki maruziyet bakımından hekimlerin çok maruz kaldıkları bir radyasyon tipidir. ışık ışınlarının şiddetine. geçici körlük süresi daha çok ışık ışınlarının şiddetine bağlıdır. Bu ışınların dokuda girginliği fazla. frekansı ve enerjisi yüksek ışınlardır. dalga boyu birimi (cm. X ışınlan. Şekil 2. Radyasyonun Biyolojik etkinliği (RBE) denilen bir birim ile ifade edilir. kişisel hassasiyete ve diğer etyolojik faktörlere de bağlı olarak deri kanserine kadar varan tablolar görülebilir. Gözlerdeki maruziyet sonucunda fotokeratit oluşabilir. Enerji düzeyleri 107 eV civarındaki bu ışınların etkileri. görünür ışınlar. fluoresant lambalardan veya siyah ışıklı lambalardan. Şekil 2. 120 . İyonize eden elektromanyetik radyasyonların. Fakat genel olarak göz kapağının refleks olarak kapanması. vezikülasyon ve pigmentasyon oluşur. UV ışınları. etkilenme süresini azalttığından ve nispeten sabit tuttuğundan. bir birimdir. mikro metre.X ve Y ışınları. frekans birimi (hertz. Görünür ışınlar sadece göz üzerine etki edeler. nanometre) veya enerji birimi (elektron volt . de görüldüğü gibi dalga boyu en düşük. güneş ışığından.

absorbe olarak termal etki oluştururlar. 3 kHz'den 300 GHz'e kadar frekansa sahip radyasyonlardır. 2. O halde bu türden maraz kalmalarda doz ölçmeleri yapılmalıdır. mikro dalga pişiricilerden. Toplam olarak ölçü yapılan ekran sayısı belirtilen özelliklerde 77 adet'dir. GEREÇ ve YÖNTEM Araştırmamız. 7. Aynı dalga boylu dalgalarla hayvan deneylerinde katarakt oluşturulmuştur. yaklaşık 1000 m2'lik bir alana yayılmış 23 değişik firmanın pazarladığı veya demostrasyon için kullandığı bilgisayar ve televizyon ekranları üzerinde yapılmıştır. kalibrasyonlan ÇNAEM tarafından yapılmış iki adet EBERLINE marka FB-6 Model dedektörlü plastik sintilasyon sayıcısı kullanılmıştır. vücut için en önemli riski oluştururlar. ( Mikro dalgalar. Elde edilen radyasyon değerleri arasında en yüksek olan ekran. 1. iyonizasyonu şiddetli: Beta ışınlarının girginlikleri orta.3 0 mW/cm2'lik İR ışınlarına kronik maruziyeti sonucunda kornea bozulmaları meydana gelmektedir. mesleki maruz kalmalarda. katot ışınlı tüplerden.2 0 cm'lik dalga boylular en derin girginliğe. Ölçmelerin etkilenmemesi için. genel halk sağlığı açısından ise 1/2 saatin üzerindeki maruz kalmalar için 0. 2 tanesi televizyon renkli'dir. mikro dalgaları da kapsayan (Şekil 1. Gözün.5 Röntgen / saat'e kadardır. deriyi ve göz okülerini geçebilirler ve su. 100 mW/cm2'lik bir maruz kalmada ise katarakt ve retinal yanıklar görülebilir. Ölçme yapılmadan önce ekran radyasyonları ve arka fon (Back ground) radyasyonu konusunda hiçbir araştırma yapılmadan ölçmeler yapılmıştır. 10-20 cm'lik dalga boylu mikro dalgalar. 6 tanesi renksiz (mono).4 nm'den daha küçük olan İR ışınlan. 3 -10 cm'lik dalga boylular. 1 0 .2). Fakat daha kısa dalga boyluların (mikro dalga özelliği gösterenlerin) etkileri fazladır ve bu etkiler SAR (Spesifik Absorption Rate) denilen bir birim ile ifade edilir. endüksiyon firınlanndan. Ekran radyasyonunu ölçmek üzere.08 W/KG olarak belirlenmiştir. 2 tanesi "ekran filitreli" renkli. Alfa ışınlan girginliği düşük. Ölçüm yapılacak ekranlar belirledikten sonra uzmanlarımız farklı yönlere hareket ederek birbirinden bağımsız. bu yöntem tercih edilmiş.89 uR/Saat 121 . Fuar. 4. Ölçmeler iki uzman tarafından fuarın bir noktasından başlayarak her ekranda iki add ölçü yapacak şekilde organize edilmiştir. Sintilatörlerin göstergeleri mikro prosesörlü digital ekranlıdır ve cihazın ölçü alanı 1 Mikro Röntgen / saat' den.Dalga boyu 1. beta ışınlan (Elektronlar) ile sekonder radyasyonlar meydana getiren Nötronlar (Çekirdek tanecikleri) şeklinde tanımlanır. birbirini etkilemeden ölçmelerini yapmışlardır. Nötronlar ise. BULGULAR Yapılan ölçmeler sonucunda farklı tipteki ekranlann ölçüm değerleri Tablo l'de gösterilmiştir. Retinaya ulaşabilen İR ışınları. Yani kanıtlanmış bir sağlık zararı saptanmamıştır. İnsan vücudundaki girginliği. her türlü kaynak bilgisine ölçmeler tamamlandıktan sonra başvurulmuştur. elektroterapi cihazlarından yayılırlar. Özellikle 500 cm'nin üzerindeki dalga boyuna sahip olan radyo dalgalan için vücut tam bir saydamdır. lmm . Alfaların etkisi 10 RBE. Her ekranda yapılan iki ölçmenin ortalaması alınarak. 7 tanesi "Alçak Radyasyon" özellikli renkli. 1-100 cm dalga boylu dalgalardır ve iletişim sektöründe radarlardan. 0. Yıllık SAR değerinin en üst Ümitleri. Ölçü yapılan ekranlardan 60 tanesi renkli. bilgisayar fuarında COMPEX (COMPuter Exhibition) gerçekleştirilmiştir. değerlendirme için.1 cm'lik girginliğe sahiptir ve 3cm'den küçük dalga boylular ise dış deride tutulurlar. 3. Radyo dalgaları. girginliği en yüksek ve sekonder radyasyonlar oluşturduğu için en tehlikeli ışınlardır (1). Her cins ekran için genel ortalamalar ve standart sapmalar hesaplanmış ve aralarındaki farklar test edilmiştir.4 nm'den büyük dalga boylu İR ışınları su tarafından absorbe edildiğinden girginlikleri fazla değildir. 2 . bu ışınlar için iyi bir geçirgendir. Beta ışınlan da X ve y ışınlan gibi Etkileri 1 RBE ile tanımlanır. dalga boyuna bağlıdır. iyonizasyonlan düşüktür.4 W/KG. her ekran için tek bir değer elde edilmiştir.1 saatin üzerindeki maruz kalmalar için 0. iyonize eden Alfa (Helyum atomu çekirdekleri). Nötronların etkisi ise 20 RBE'dir. Partiküler yapıdaki radyasyonlar.

zararlı etkenlerin insan sağlığına zarar verip vermediğini kontrol eden kurumların. ANKARA. Örneğin "alçak radyasyonlu" ekran ile normal renkli ekran arasında kayda değer farklılıklar yoktur. ölçme değerlerimizin ne kadar masum değerler olduğu ve bu değerlerinde arka çevre (Back round) radyasyonu olduğu ortaya çıkmaktadır. Araştırmamızın kapsamı içerisinde bulunan. ülkemizde en yetkili radyasyon ölçen kurumlara başvurup. 1. etkeni üretenleri derhal dava etmektedirler. Sonuç olarak. "Alçak Radyasyonlu ekran" ile normal renkli ekran arasındaki fiyat farkına değecek bir ölçüm değeri farkı. İnsanlarımız. Bunun yanında. yani değerler arasındaki farklar anlamlı bulunmayınca. her tür radyasyon tipini kolayca tespit eden cihazlar ve özel kurumlar olmalıdır. Durum böyle olunca. zarar gördüklerini sandıkları bütün etkenleri.5. sağlığını etkileyen bütün etkenleri ölçen. Atom Enerji Komisyonu'nun ISO standartlarına göre verdiği zararlılık sınırları incelendiğinde ekranın 5 cm önünde insan sağlığı için olumsuz olarak verilen radyasyon değerinin 574 u. Yani biz. KAYNAKLAR 1.0 (iR/Saat olduğu ve şüphelerimizde ne kadar haklı olduğumuzu anladık. Bu ülkelerde insanlar. "İş yeri hekimliği ders notları" . 2. TAE. Daha doğrusu. 02. Doğal olarak böyle bir sorun olsa idi. Türkiye Atom Enerjisi Kurumu. ÇNAEM. arka çevre (Back round) radyasyonunu aşmaması nedeniyle.5 . Bilgisayar ve televizyon ekranlarında sağlığımızı etkileyecek düzeyde bir ekran radyasyonunun söz konusu olmadığı açıkça görülmektedir. 31/05/1994 Tarih ve B. Ülkemizde. 5. Gelişmiş ülkelerdeki. çok daha etkin olduğu bilinmektedir. elde edilememiştir. bilgisayar kullanan firmalara "ekran filtrelerinin radyasyonu engellediğini" belirterek satış yapabilmektedirler (2). tüm ölçmelerimizde sadece ve sadece arka çevre (Back round) radyasyonunu ölçmüştük. ekran radyasyonunun. TARTIŞMA ve SONUÇ Herhangi bir standartla karşılaştırmadan. "radyasyon soğurma" değerleri beyan eden raporlar alabilmektedir. ekran filtrelerini üreten kurumlar . etken zarar verici boyutta ise. analiz eden kurumlara. laboratuar koşullarında yapılan ölçmeler sonucu elde edilen. bu değerin 7. elde edilen değerler incelendiğinde.00. gelişmiş ülkelerde bu sorun mutlaka dava konusu olurdu. "acaba biz başka bir değer mi ölçmüştük" sorusu akla gelmektedir. Gittikleri yerlerde bu raporları göstererek.8. herhangi bir ekran radyasyonu sorunu olmadığı halde. . aralarında anlamlı farklar bulunmamıştır. 045-653-94 Sayılı Rapor. 09 . resmi veya özel bu tür kurumlar vasıtasıyla ölçtürebilmekte. İstanbul için arka fon (Back round) radyasyonu kaynaklardan elde edildiğinde. 1996. çok kolay şekilde ulaşabilmeli ve öncelikle sağlığını etkileyen bütün etkenler konusunda bilinçlendirilmelidir. 122 .Basım. 1. Aynı biçimde ekran önüne takılan filtrenin de radyasyon önlemesi açısından anlamlı bir yaran görülmemektedir.R/Saat olduğu da göz önünde bulundurulursa. fakat halk sağlığı açısından hiç bir anlam ifade etmeyen. Türk Tabipleri Birliği Yayını.

• "İş Emniyeti Performansını" yükseltmek için "Emniyetsiz Durumların" gözlenmesi ve analiz edilmesi gereklidir ! • Herkes emniyetli çalışmakla yükümlüdür ! Haraket ve 123 . • İş kazalarının % kaynaklanmaktadrr. Of Turkey Ltd. Çalışana yapılacak olan en değerli yatınm da kuşkusuz eğitimdir. kişilerin hatalı hareketlerine bağlıchr. tesadüfi olarak veya nedensiz meydana gelmez. İstatistiki bilgiler ve yapılan araştırmalar göstermektedir ki . yol açan nedenleri araştırmak ve değerlendirme sonrasmda gerekli ders ve önlemleri almak. analiz etmek. Turgay BİNYILDIRIM / The Shell Co. Bu nedenle.İŞ KAZALARININ OLUŞUMU VE İŞ KAZALARININ SINIFLANDIRILMASI (BÖLÜM -1) MakMüh. oluşan küçük ya da büyük tüm kazaları dikkatlice incelemek. kaza tekrarlarının önlenmesi veya etkilerinin en aza indirgenmesi açısından son derece önemlidir. • En önemli yatırım çalışana yapılan yatırımdır. 95'inden fazlası kişilerin hatalı davranışlarından • Kazaların meydana gelme sıklığı. Hiç bir kaza durup dururken.

124 .2 İŞ KAZALARININ SINIFLANDIRILMASI Yaralanma veya hastalanma ve/veya mala. çevreye veya üçüncü şahıslara zarar gelmesiyle sonuçlanan olaylardır. 1. araçlarında. Küçük maddi kayıplar 10. ancak olumsuz etkilerler. Bu zincirin bozulmasıyla nihai sonuç önlenecek veya değişecektir. 1. 1.2.kaynaklanan yaralanma veya rahatsızlanma (veya hastalanma) durumudur. İster büyük ister küçük olsun.2. • Tüm iş kazaları önlenebilir ! 1. Ancak gerçek bir kaza olarak kabul edilmeli ve buna yol açan çalışma koşulları araştırılmalıdır.1 Ucuz Atlatılan Kazalar (Near Miss) Herhangi bir yaralanma veya malzeme kaybına veya hasarına -kıl payı farkla.000 USD veya daha fazla hasara neden olan kazalardır.•• Tüm iş kazaları. ancak şirket tesisinde.000 USD altında hasamı veya ürün kaybının meydana geldiği kazalardır.yol açmayan kazalardır. zincir halkaları gibi birbirine bağlı hataların.2 Maddi Kayıplara Yol Açan îş Kazaları (Without Injury) Büyük maddi kayıplar Herhangi bir yaralanmanın yer almadığı. malmda veya cihazlarında (herhangi bir sigorta ödemesi öncesinde) 10. maddi kayıplara yol açan kazalar İş Emniyeti Performansı'm sıfırlamazlar.3 Yaralanma ile Sonuçlanan İş Kazaları Bir iş yerinde tanımlanmış olan bir görevin yerine getirilmesi sırasında tek bir olaydan -veya kısa bir süre içinde birden fazla olaydan. emniyetsiz hareket ve durumların oluşmasıyla meydana gelmektedir.2.

İş Emniyeti Perförmansı'nı sıfırlamaz.4 Ölümcül İş Kazaları Ölümle sonuçlanan iş kazalarıdır. Bu tip kazalar sonucunda Emniyeti Performansı sıfırlanır. Birden fazla kişinin ölümü söz konusu olabilir. ancak dolaylı yoldan olumsuz etkiler. Bu tip kazalarda maddi hasar da meydana gelebilir.2. Geçici iş görememezlik / sakatlık hali (Temporary total disability . Kalıcı kısmi sakatlık (Permanent partial disability) Meydana gelen bir kaza sonucunda vücudun herhangi bir parçasının veya bir organının kalıcı olarak fonksiyonunu kaybetmesi. "İş Emniyeti Performansı"mn sıfırlanmasına neden olur! 125 . Yaralanma ile ölüm arasında geçen süre dikkate alınmaz.LIT) Kazaya uğrayan şahsın. parmak sıkışmaları. sakatlığı veya onarılamayacak şekilde kopması.çalışmasının kısıtlanmasına yol açan kazalardır.Ekipman veya yönetim araçlarındaki kusurlar nedeniyle meydana gelen kazalar mesai dışında dahi olsa. 1. ciddi olmayan local yanıklar. önemsiz ve derin olmayan kesikler.İş Kazası olarak nitelendirilmelidir. Tam sakatlık (Permanent total disability) Kişinin çalışmasını tamamen engelleyen ve vücudun fiziki fonksiyonlarım kalıcı olarak ortadan kaldıran son derece ciddi kazalardır. iş yerinde doğal nedenler sonucunda meydana gelen ölüm veya hastalıklar / rahatsızlıklar (ve ilintili olarak yaralanmalar) İş Kazası olarak kabul edilmezler. Basit yaralanma ile sonuçlanan kazalar (First-aid accidents) Basit müdahaleler gerektiren ve gün kaybı ile sonuçlanmayan kazalardır. Örnek : Basit sıyrıklar. Ölümcül iş kazaları. İş Emniyeti Performansım sıfırlar. Ancak. en azından kazanın meydana geldiği günü takip eden takvim günü boyunca -ancak geçici bir süre için. vb. Çalışma günü kaybı ile sonuçlandığından İş Emniyeti Perförmansı'nı sıfırlar.

güvensizlik Arkadaşları ve çevresi üzerinde etkiler . zamana bağlı olarak veya ortamdaki tehlikeye bir çok kez maruz kalarak şiddetini arttıran bir gelişim şeklinde kendini gösterir ise bu bir "hastalık" durumudur.Firma Açısından « Yaralanan şahıs nedeniyle kaybedilen çalışma gücü ve zamanı 126 . acı ve sıkıntı Gelir kaybı. beklenmeyen ilave masraflar ve harcamalar Geçici veya kalıcı iş görememezlik Aynı iş-görev için yetersizlik.Sorumlu Şahıslar Açısından • • • • • • • Endişe ve stres Suçlanma ve pişmanlık İlave iş yükü (Rapor hazırlama.ezilme veya çarpma (elektrik. patlamalar. Kaza (yaralanma) ile iş hastalığı arasındaki temel fark "tek olay veya ani oluşum" dur.4 KAZALARIN ETKİLERİ VE OLUŞAN KAYIPLAR . düşmeler. cisim. endişe Düşük moral Üretim veriminin düşmesi .Örnek: Zehirli gaz kaçakları. üzüntü. 1. Ancak zarar görme.3 İŞ HASTALIKLARI (Occupational Illness) İş kazası kapsamı dışmda. 1.Kazaya Uğrayan Açısından • • • • • Ağrı. Kazalar ve dolayısıyla yaralanmalar aniden oluşur. tekrar eğitimleri) Kariyer zedelenmesi Çalışanlar Açısından Şok. sıkışma . araç) sonucu meydana gelen ölümler. fakat iş ile bağlantılı koşullara maruz kalarak insan vücudunda meydana gelen rahatsızlık durumları veya fonksiyon bozukluklarıdır.

kaza sonuçlarının boyutu ile kazalara neden olan "Emniyetsiz Hareketlerin" arasındaki bağlantıyı çarpıcı bir şekilde ortaya koymaktadır.0 KAZA P İ R A M İ D İ Yaralanmaya veya gün kaybına yol açan kazaların frekansı. yerel makamlar ve sivil örgütler tarafından oluşturulan baskı Kalite. hizmet aksamaları Trilyonları aşan tazminat ödemeleri BOLUM . yavaşlaması ile kaybedilen zaman ve para * Yeniden planlama. endişe ve tartışmaları neticesinde harcanan zaman Amirler tarafından kazanın soruşturulması sırasında kaybedilen zaman Malzeme ve makinalarm zarar görmesi durumu İşin durması. bir daha kaza olmayacağını gösteremez. Bundan dolayı. Ayrıca.II 2. Böyle bir yaklaşım sonucunda hazırlanmış olan "Kaza Piramidi". iş emniyeti performansım ölçmenin bir yöntemidir. 127 . kaza nedenlerinin ortaya konması ve iş emniyeti performansının yükseltilebilmesi için hassas ve sağlıklı göstergelere ihtiyaç duyulmaktadır.Toplum ve Ülke Açısından • • • • Olumsuz sosyal ve ekonomik etkiler Her yıl kaybedilen iş gücü ve üretim kayıpları Hastane ve sağlık kuruluşlarına gelen yükler. üretim verimi ve pazar payı üzerindeki etkiler . tekrar eğitimleri * Tamirat masrafları.• • • • • • • • Diğer çalışanlarm merak. masraflarında artışlar Firma adının zedelenmesi Medya. vb Sigorta prim. bir üretim tesisinde çalışan sayısının az olması nedeniyle kazaların nadiren meydana gelmesi de yanıltıcı sonuçlara götürebilir. Gün kaybı ile sonuçlanan kazaların durulması.

piramidin tabanında yer alan "emniyetsiz hareket ve durumlar" üzerinde yoğunlaşmak.1 KAZA ARAŞTIRMALARINDA YÖNTEM VE ÇÖZÜMLER Tüm kazalar. Bu nedenle. raporlamak. analiz etmek kazaların önlenmesinde ve iş emniyeti performansını yükseltmede kullanılacak en etkili yöntemdir. « Mevcut prosedür veya talimatların iptal edilmesi veya yenileriyle değiştirilmesi. kaza sonucundan başlangıç noktasına doğru ters yönde adım adım ilerleyerek meydana gelen zincirleme olaylan belirlemede ve "Tripod veya Kök Analizi" ise görülemeyen hataların açığa çıkarılmasında kuUamlan son derece önemli ve etkili metodlardır.Hiçbir emniyetsiz hareket ve ucuz atlatılan kaza kaydı olmadan ölümcül veya ciddi yaralanma ile sonuçlanan bir kazanın meydana gelmesi. Tüm bu çalışmalar tamamlandığmda. kanıtlar dikkatle incelenmeli ve tüm sonuçlar tarafsız olarak raporlanmalıdır. bu konuda deneyimli kişiler tarafından titizlikle soraşturulmalı. ® Yeni kontrol ve yönetim sistemlerinin geliştirilmesi ve kullanılması 128 . 2. "Kaza Ağacı" çalışması. mevcut sistem ve istatistiki bilgilerin yetersizliğini kanıtlamaktadır. Bu çözümler. tespit edilebilen kaza nedeni veya nedenleri uygun çözümlerle ortadan kaldırılmalıdır.

haftada 40 saat üzerinden 50 çalışma yılma sahip bir kişiyi (örnek olarak 100. kazaların meydana geldiği alanlar ile oluşumundaki zaafları ortaya çıkarmada ve emniyet performansının değerlendirilmesinde oldukça yararlıdır. Metod veya proses değişikliği. bir ay. Söz konusu "dönem" bir hafta. Kaza Frekansı Kaza sayısı x 100.000) / 150.1 EMNİYET PERFORMANSI VE ÖLÇÜMÜ Kaza Frekansı Frekans formülünde.000 = 6 olarak hesaplanır.000 adam-saat'lik çalışma gerçekleştiren bir firmada 9 kayda değer kaza meydana gelmesi halinde.000 Dönem içinde çalışılan toplam adam-saat Örnek : 150.000 çalışan üzerinden belli bir Daha kolay hesaplanan kaza oranında dönemdeki kaza sayısı ele alınmaktadır.. 129 . Kaza Frekansı = ( 9 x 100. kaza tiplerine göre ele alınarak bu formül yardımıyla geniş bir yelpazede incelenmesi.000 çalışma saati ile belli bir dönem / zaman diliminde çalışılmış olan toplam adam-saat) gözönüne alınmaktadır. Komşu tesis veya departmanlarla işbirliği imkanlannm araştırılması ve geliştirilmesi.2 2. bir çeyrek yıl veya bir yıl olabilir. Kaza sayısının . . Gerekli emniyet teçhizat. şıklarından bir ya da birkaçını içerebilir..2. 2. Ve unutmamak gerekir ki bütün kazalar önlenebilir! 2. cihaz ve kişisel koruyucu malzemenin kullanılması Ürün veya kullanılan teknolojinin değiştirilmesi.2. şirketin kaza frekansı gidişatını göstermekte oldukça yararlıdır. 2 veya 3 yıl boyunca takip edilen aylık veya üç-aylık ortalamalar.2 Kaza Oranı 1.• • • • • • Gerekli eğitim programlarının hazırlanması ve uygulanması Acil planların hazırlanması veya yenilenmesi.

Aynı şekilde. Kaza oram ve kaza frekansında farklı faktörler ele alındığından.000 Toplam çalışan sayısı Örnek : Toplam 200 çalışanı olan bir firmada 9 kaza meydana gelmesi halinde.3 Ortalama Kaybedilen Çalışma Zamanı Her firmanın. „_. „ Ort..000)/200 = 45 olarak bulunur.2. kaza basma kaybettiği ortalama zamam aşağıdaki formül yardımıyla hesaplaması mümkündür.. . firmalar arasında kaza frekansı veya kaza oram mukayesesi yapmak yararlıysa da eşit / benzer koşulların dikkate almması oldukça önemlidir. Zaman kaybı ile sonuçlanan kaza sayısı 130 . Kaybedilen Zaman = Kaybedilen toplam adam-saat çalışma zamam % :—*—r. . kendi aralarında direkt mukayese yapılması doğru olmayacaktır.Kaza Oranı = Kaza sayısı x 1. ^-r-1 . Çalışanlarının çoğunluğu sahada / imalatta olan bir firma ile ofiste bulunan bir diğer firmanm mukayesesinin doğru sonuç vermeyeceği gibi. T. 2. Kaza Oram = ( 9 x 1.

periyodik sağlık kontrol ve taramaları. a) Başlıca görevleri arasında. gerçekleştirilmesi ve bir plan dahilinde tekrarlanması. alkol / sigara / uyuşturucu vb politikalarının hazırlanması. Emniyetin sağlanmasında sorumluluk ilk olarak her bir bireyin kendisinde. • * Atık yönetim sisteminin hazırlanması. ergonomi. sickness absenteeism reporting and administration procedure (hastalık nedeniyle oluşan iş kayıplarının raporlanması ve yönetimi -tespit. yürütülen faaliyet ve operasyonlar hakkında bilgi sahibi olmalı. Emniyeti ve Çevre koruması) faaliyet planlarının hazırlanması. Emniyet Personeli Kim'dir ve Ne Yapar ? Emniyet Personelinin sadece yol gösterici ve gelişimi destekleyici faaliyetlerde bulunmaları gerektiği temel prensip olarak açıkça anlaşılmalıdır. çözümler konusunda tavsiyelerde bulunmak. • * İş sağlığı programının oluşturulması ve bu kapsamda gıda hijyeni (restoran/yemek servisi var ise). daha sonra da bizzat yönetim kademesindedir. yeni hazırlanan yönetmelikler ve firma yükümlülükleri konusunda yönetimi bilgilendirmek. emniyeti ve çevre korunması konularında değişen koşullar. Turgay BİNYILDIRIM The Shell Co. 131 . stres yönetimi. şirket merkez ofisinde bulunmalıdır. Duruma göre her üretim tesisinde ayrıca bir emniyet mühendisi veya uzmanı bulunabilir.İSEÇ YÖNETİM SİSTEMLERİ VE KURULMASINDA ANA ADIMLAR MafcMüh.. analiz. Of Turkey Ltd. • Acil planların yazılması ve güncelliğinin kontrol edilmesi. • îş sağlığı. atıkların kontrolü ve azaltılmasına yönelik çalışmalar. Birden fazla üretim tesisi bulunan büyük firmalarda bir Emniyet Danışmanı (Safety Adviser veya Expert) aksi gerekmedikçe. • * Çevre yönetim sisteminin hazırlanması ve bu kapsamda çevresel etki değerlendirmesinin yapılması. etkin mücadele için gerekli eğitim ve tatbikatların düzenlenmesi. • * "Atık su deşarj" ve "emisyon" izinlerinin alınmasına yönelik müracaat ve çalışmalar. Emniyet personeli. • Emniyet Performansı hedeflerinin saptanması. • * İSEÇ (İş Sağlığı. • Kaza ve önemli olayların incelenebilmesi ve buna bağlı olarak gerekli derslerin çıkarılabilmesi ve tekrarının önlenmesine yönelik tedbirlerin alınabilmesi için etkin bir "kaza inceleme ve raporlama" sisteminin hazırlanması. gürültü kontrolü ve işitme sağlığı. tedbirler). • Risk analizlerinin yapılmasına katkıda bulunması. iş emniyeti ve yangınla mücadele konularında gerekli eğitimleri alarak ve tecrübeler kazanarak uzmanlaşmış olmalıdır. hedef saptama.

b) Destek verdiği görevlen arasında. gerçekte son derece ciddi tehlikelerle karşı karşıyadırlar. kişisel koruyucu. düzenlenmesi. * Nispeten küçük firmalarda emniyet personeli. 132 . yangınla mücadele ve benzeri ekipman / cihaz / malzeme / teçhizat standardının belirlenmesi. Emniyet personeli.) ® Firma eğitim politikasının hazırlanmasına katkıda bulunmak. ilgili departmanlar ile sıkı haberleşme / ilişki içinde bulunmak. can kurtaran sandalı veya umut taciri değildir. ® Aylık emniyet komitesi toplantılarının düzenlenmesi. * İhtiyaç duyulan her türlü emniyet. Tüm sorumluluğun belirli sayıdaki emniyet personeline yüklendiği ve tüm önlemlerin bu personel tarafından alınabileceği beklentisindeki firmalar. • Tüm ekipman. normal görevinin yanı sıra iş sağlığı. gerçekleştirilmesi ve belirli zaman aralıkları ile yenilenmesi (bu konuda direkt sorumluluk departman direktörlerinde ve insan kaynakları veya personel departmanlarındadır. geçici işçilerin. işe veya göreve yeni başlayan personelin « Departman ve ünitelerin (kalite çemberleri gibi) yürüttükleri / oluşturdukları İSEÇ konularını da kapsayan çalışmaların desteklenmesi. makina. güvenlik ve çevre konularının yürütülmesinde de görev alabilir. emniyet sübabı. yangınla mücadele ve benzeri ekipman / cihaz / malzeme / teçhizatın temini. Ne Değildir ? Emniyet personeli kazalardan ve sonuçlarından sorumlu tutulamaz. çalışanları kazalardan koruyucu etkin yöntemlerin sisteme kazandırılması veya işler halde tutulması mümkün olamaz. müteahhit personeli / işçilerinin. Bu doğrultuda. kişisel koruyucu. « * İSEÇ konularında çevre kuruluşlarla "iş birliği" imkanlarının yaratılması. bu malzeme ihtiyacının nitelik ve nicelik olarak saptanması. cihaz.• Her türlü emniyet. İşçisinden en üst yöneticisine kadar tüm çalışanların desteği ve katılımı olmadan emniyetli / sağlıklı bir iş ortamının yaratılması. ® Yönetim tarafından belirlenecek "firma İSEÇ politikalarının" hazırlanması. • Çalışma talimat ve prosedürlerinin hazırlanmasına katkıda bulunması. Bu doğrultuda her kademedeki firma çalışanlarına yönelik ilk yardım kursları dahil "İSEÇ eğitim ihtiyaçlarının" belirlenmesi. testleri ve bakımı konusunda mühendislik / bakım-onarım faaliyetlerinin emniyetle yürütülebilmesi için yardımcı olmak. "çalışma izni" prosedürünün bu departmanlarca gereği gibi uygulanmasına * Tesis içindeki çapraz kontrollar. stajyerlerin. basınçlı kap ve benzeri donanımınperiyodik kontrolü. ® Yönetim ve departman direktörleri tarafından yürütülen emniyet bilincinin ve emniyet performansının yükseltilmesine yönelik faaliyet ve kampanyaların desteklenmesi. • * İSEÇ konularında firmayı temsil etmesi. * Arıtma sistemlerinin ıslahı ve kontrolü.

"Emniyet Danışmanlığı" görevi. firma İSEÇ politikalarının ve hedeflerinin saptanması yönetimin başlıca görevleri arasındadır. insanları bilgilendirmeyi seven • Girişken • Yapıcı • İnsanların katılımını sağlayabilecek ve gelen öneri / fikirleri dinleyebilecek • Üretken • Karar verme. 1. Dolayısıyla. emniyet performansının yükseltilmesinden herkes sorumludur. Ne gibi Vasıflara sahip olmalıdır ? • İnsan üşkileri canlı. yönetmelik ve tüzükler konusunda bilgi sahibi • Müzakere becerisine sahip Hangi meslekler daha uy^ımdur ? Yukardan aşağıya önem sırasına göre. İnşaat Mühendisleri 5. Makina Mühendisleri 2. asla kişilerin kariyer planlamasında son nokta olmamalıdır. Elektrik Mühendisleri 133 . Kimya Mühendisleri 3. Kısa bir süre sonra emekli olacaklar veya kariyerinde yükselme umudu taşımayanlar. Emniyet bilincinin gelişmesi. kesinlikle bu göreve getirilmemelidir. zaruri emniyet malzeme ve ekipmanının temini konusunda gerekli desteğin sağlanması. ancak takım çalışmasının da yararına inanan • İlgili kanun. inisiyatif kullanma becerilerine sahip • Yerel makamlar ve resmi daireler ile etkin ilişkiye girebilecek yapıda • İSEÇ konularında firmayı temsil edebilecek bilgi ve yetenekte • Liderlik vasıflarına sahip olduğuna. Maden Mühendisleri 4. bir iş yerinde herkes emniyetli çalışmakla ve emniyet kurallarına uymakla yükümlüdür. gerekli eğitimlerin düzenlenmesi.Unutulmamalıdır ki. sır tutabilecek • Kendisini ve etrafindakileri motive edebilecek • Mücadeleci fakat kinci olmayan • Öğretme yeteneği olan ve öğretmeyi.

parlayıcı. Power Point) • Emniyetsiz hareketlerin gözlenmesi. Excel. atık kontrolü (özellikle tehlikeli atıklar) ' ® Başlıca yanıcı. raporianması ve analizi • Kaza ağacı ve Kök analizleri • Atık türleri. zehirleyici kimyevi maddeler ve petrol ürünleri • Etkili sunuş becerileri • Temel trafik kuralları 134 .Bilmesi ve eğitim almış olması gereken konular: • Ürün yönetimi • Ergonomi • Stres yönetimi • İletişim becerileri • Müzakere becerileri • Yangınla mücadele teknikleri • İlk yardım ® PC kullanım bilgisi (Word.

1.Gaz karışımına ilave edilen maddeler 2.1. Bu eşgüdümde kimya mühendisi başta olmak üzere. Bu maksatla bazı açıklayıcı kavramlara kısaca göz atmakta fayda vardır. 2.0. Şti.Mal varlığı kayıplarının en aza indirilmesi Bu temel mantık bize.elektrik mühendisi.YANGIN VE ENDÜSTRİDE YANGIN GÜVENLİĞİ Serkan KÜÇÜK Kimya Mühendisi / NAVA Mühendislik Ltd.petrol mühendisi.Can güvenliğinin azami oranda sağlanması ve sürdürülmesi .1.2. 2.Hidrokarbon yapısı .Yangının çıkma olasılığının en aza indirilmesi ve yangının çıktığı noktada tutulması . TEMEL YANMA VE YANGIN BİLGİLERİ 2. YANGIN GÜVENLİĞİ VE YAKLAŞIM MANTIĞI Yangın güvenliği ve yangınla mücadele konularında sahip olunması gereken temel mantık şu kriterlere dayanmalıdır: . mimar-inşaat mühendisi.3.Sıcaklık . Yangın güvenliğini sağlayacak ve yangınla mücadele edecek bu disiplinlerin öncelikle temel yanma bilgilerine ve yanma kimyasına yabancı olmamaları gerekmektedir. Yanma hızını etkileyen parametreler . makina mühendisi. Kontrol dışı yanma olayına da yangın adı verilir. Yanma ve yangın Yamçı maddenin oksijen ile ısı altında ve belirli oranlarda birleşmesi sonucu meydana gelen kimyasal reaksiyona yanma denir.0. 1. yangın teknikeri-itfaiyeci gibi meslek insanları yer almalıdır.Basınç . bir binanın tasarım aşamasından itibaren disiplinler arası eşgüdümün kaçınılmazlığını göstermektedir. Yanma ve alev türleri Kontrollü yanma ve patlama Homojen ve heterojen yanma Oksijen ya da hava ile yanma Ön karışımlı alev ve difuzyon alevi 135 .

darbe.7. Parlayıcı sıvı Parlama noktası 37.5. Tutuşma sıcaklığı Stokiometrik hava-yakıt karışımlarında. 2. sıvı ve gaz maddelerin fiziksel genleşme veya kimyasal reaksiyon sonucu. Al 3. Parlama noktası Parlayıcı sıvıların hava ile yanıcı bir karışım meydana getiren buhar çıkardıktan en düşük sıcaklık derecesidir.8 C'nin altında 2. Yanma noktası Yanıcı hava-yakıt karışım buhar ya da gazlanmn alevle temas etmeksizin kendiliğinden yandıkları sıcaklık derecesidir. 3. Tutuşma-patlama limitleri Hava ya da oksijen ile karışım meydana getiren sıvı buharı ya da gazların yanabilmeleri/patlayabilmeleri için bulunmalan gereken aralıktır.1. Patlamada alev iletimi şok dalgalarıyla olur ve aynı zamanda gaz karışımı kimyasal bir reaksiyon ile yanar.2.1. Bu sınırların altında ya da üstünde yanma/patlama meydana gelmez. Kendi aralarında üçe ayrılırlar. 2.8 . Patlama Sürtme. aniden genleşme ve sıcaklık artışı meydana getirmelerine patlama denir.8 C üstünde veya eşit.8 C'nin altında : Parlama noktası 22. kaynama noktası 37.8 C'nin üstünde olan sıvılardır.3.8. BI 3. Ali : Parlama noktası 37. 2.60 C arasında 136 .8 C ve kaynama noktası 37.2.6. 2.8 C'nin üstünde veya eşit : Parlama noktası 22.8 C ve kaynama noktası 37.7. 2. vibrasyon.7.4.7.2. Tehlikeli (yanıcı) sıvılar Parlama noktası 37.3 CI : Parlama noktası 22. ısı ve ışık etkisi altında stabil olmayan katı.8 C ve buhar basıncı 2.8 atm'in altında olan sıvılardır. kanşımın patlaması ya da yanması için gereken minimum sıcaklıktır.8. 2.

2. Fabrikadaki değişiklikler ve gelişmeler de bu projeye uygunluk göstermelidir. 3. bakım gibi işler mutlaka bir izin belgesine bağlanmalıdır. Can ve mal güvenliğinin azami oranda sağlanmasına yönelik olarak. yarı mamul ve ürünlerin kimyasal yapısı. Statik elektrik Özellikle kimya sektörü için en önemli yangın riskini oluşturan unsurların başında statik elektrik gelir. Endüstride yangına sebep olan faktörler 3.4 C veya üstünde 3. 14752 sayılı " Parlayıcı. nemlendirme ve seyyar topraklama uygulamaları sürekli olarak göz önünde bulundurulmalıdır.2.1. motor.5. Statik elektriğin yol açacağı tehlikelerden korunmak için çok sağlıklı ve yaygın bir koruma ve işletme topraklamasının yanı sıra bilinçli bir seyyar topraklama yapılmalıdır.0. Yangın ve patlama tehlikesinin yoğun olarak bulunduğu ortamlarda çalışanlar anti statik ayakkabılar başta olmak üzere uygun koruyucu ekipmanla donatılmalıdır. Bill : Parlama noktası 60 . yağunluğu ve çeşitliliğinden ötürü bazı sektörlerin potansiyel olarak yangın riski yüksektir.3. Üretim. AIII 2. Parlayıcı. kesme gibi ateşli işler özel bölümlerde yapılmalı. Elektrik enerjisi kesinlikle sağlıklı bir projeye göre tesis edilmeli ve kullanılmalıdır. montaj. Üretim birimleri içinde elektrik ile ilgili tamirat.8.4. patlayıcı. unsurlar kesinlikle ex-proof (patlama güvenlikli/alev geçirmez) olmalıdır.3. Üretimin bir çok noktasında elektrikli cihaz. patlayıcı ve tehlikeli kimyasal yoğunluğu Üretim ve labaratuvar alanlarında bulunan hammadde. ateşli iş izin belgesi düzenlenmelidir. Ateşli İş İzin Belgeleri düzenlerimeli ve uygulaması titizlikle sürdürülmelidir. tehlikeli ve zararlı maddelerle çalışılan iş yerlerinde alınacak tedbirler hakkında tüzük" başta olmak üzere uluslararası standartlar dahil bu sektörlerde titizlikle uygulanmalıdır. depolama. nakliye. Koruma ve işletme topraklaması çok sağlıklı tesis edilmelidir. Havalandırma. aksi durumlarda tüm ateşli işlerin gerçekleştirilmesi özel kurallara bağlanmalıdır.93. Sigara Sigara ucundaki kor parçasının sahip olduğu 730-800 C sıcaklık sonucu yangın riskini arttıran önemli bir faktördür. Kıvılcım ya da ark oluşması tehlikesi varsa elektrik iş iznine ek olarak.4 C arasında : Parlama noktası 93. armatür vb. ikmal alanları gibi yerlerde sigara içilmesi kesin olarak yasaklanmalı ve kontrol altında tutulabilecek sigara içme alanları belirlenmelidir. 3. 137 .2. Ateşli işler Kaynak.8. Elektrik Yangın riski elektrik enerjisinin kullanımına ve elektrikli cihazların niteliğine bağlı olarak artış gösterebilir. Ayrıca topraklama konusuna özel bir önem verilmelidir. 3. 3.

idari ve sosyal alanlarından ayrı ve güvenlikli bir bölgede konumlandırılmalıdır.6. Bu depolama tankları fabrikanın üretim. muhtelif dökülme sızmalar tehlike yaratmadan ortadan kaldınlmalıdır. Temizlik ve düzenli çalışma eksikliği İş yeri ortamı sürekli olarak temiz tutulmalı. İkmal yapacak araçlar ve personel her türlü güvenlik önlemini almak zorundadır. 3.11. Bakım onarım dönemleri Fabrikaların üretime ara verip bakım onarıma girdikleri dönemlerde irili ufaklı bir çok yangın çıkmaktadır. 3. 138 .7.3. Yıldırım Yanıcı madde tankları ve binalar yıldırım düşme riskini her zaman taşırlar. İnsan kaynaklı hatalar İnsanlann bilinçsiz ve özensiz davranışlarından ötürü bir çok yangın çıkmaktadır. Bu araçlar fabrika girişinden itibaren bir kontrol listesi ile gözlem altına alınmalı ve ikmal sistemlerinin sızdırmazlık başta olmak üzere durumu kontrol edilmelidir.9. 3. atıklar. yardımcı işletmeler. 3. Kazan daireleri ve yakıtlar LPG. doğalgaz ve motorin gibi yakıtların depolandığı ve kullanıldığı bu alanlar yangın güvenliği açısından sürekli izlenmeli ve bu alanlar ilgili standartlara göre tesis edilmelidir. Tehlikeli madde ikmali Üretim için gerekli olan yanıcı.8. Tüm işçiler düzenli çalışma alışkanlığını yerleştirecek bilince eriştirilmeli ve sonrasında bu uygulama gerekli kontrol listeleri ile denetlenmelidir. Bunun önüne geçmenin en etkili yolu da insan gücünün doğru yöntemlerle eğitilmesidir. parlayıcı ve patlayıcı kimyasalların depolandığı tankiann bulunduğu alanlar da yangın riski yüksek olan bölgelerdir.10. Böyle durumlarda iş güvenliği/yangın güvenliği mühendisleri ya da ateşli işler nezaretçileri muhakkak fabrikada bulunmak ve gerekli önlemleri almak zorundadırlar. Ciddi bir yangın ve patlama riski oluşturan yıldırıma karşı başta paratoner olmak üzere tüm güvenlik önlemleri alınmalıdır. 3.

yangın güvenliği bir çok meslek disiplinini ilgilendiren bir konudur.Çıkışlar Koridorlar ve merdivenler .Kaçış genişliği .Koruyucu malzemeler ve sınıflandırılmaları . can ve mal güvenliğinin sağlanmasına yönelik önlemlerden bağımsız düşünemez.Özel tehlike alanları . YANGIN GÜVENLİĞİ VE YANGINLA MÜCADELE UNSURLARI 4. Bir mimar tasarladığı yapıyı kullanım amacından. Bu konuya yaklaşımın ilk başlaması gereken yer de proje masasıdır.Çatı ve tavan .0. 4.Duman ve alev engelleyici kapılar Merdiven boşlukları Mekanik ve elektirik tesisatına ilişkin şaftlar .4.1.Yangın araçlarının yaklaşım durumu . Su kaynakları Tesisler büyüklüklerine bağlı olarak değişen miktarlarda yeterli su kaynağına sahip olmak zorundadır.Kapılar. Bina tasarımı aşamasında yangın güvenliği Başta da belirttiğimiz gibi. can ve mal güvenliğine yönelik şu kriterleri de çok iyi değerlendirmesi gerekir: Yapının konumu .Yapının şekli ve düzenlenmesi Bölümler ve kompartımanlar ile bunların duvarları .Güvenlik ve boşluklar .Havalandırma . Bu amaçla endüstriyel üretim süreçleri hakkında bilgi sahibi olması gereken mimarın. kaplamalar. ahşap malzeme Bu başlıkları genellemek gerekirse mimar tasarladığı yapıda yangının yayılmasını engelleyecek bir tasarım yapmak ve uygulama aşamasında da buna uygun malzeme kullanmak durumundadır.Yapının korunması . Yangın hattını besleyen kaynak veya kaynaklar su akışı varken en kritik noktada statik 139 .Çatı ışıklandırması .2.Duman tahliye sistemleri .Gizli bölmeler . Kaçış tahliye ve kurtarmaya uygun tasarlanmış bir yapı yangın esnasında büyük avantajlar taşıyacaktır.

Bina içlerinde en az 2.5. dizel ve jokey pompalardan oluşan böyle bir set. genel enerji kaynaklarından bağımsız olarak çalışabilen ve her hortumun ucunda en az 6 bar basınç sağlayabilecek kapasitede bir pompa grubunun varlığıdır. tetik mekanizmalı.4. yanıcı yanma ürünleri ve diğer partiküller ile yangının yayılmasını kolaylaştırmasının yanı sıra insan sağlığı üzerindeki olumsuz etkileri ve görüş mesafesini daraltarak insan ve mal tahliyesini engelleyen yapısı nedeniyle özel önlem alınması gereken bir faktördür. Bu cihazların da seçiminde çok hassas davranılmalı. Zamanı verimli kullanmak.5" yangın suyu hattı bulunmalı ve buradan 1-1. içten basınçlı ve test edilebilir manometreli. Elektrikli.insan gücüne dayanan manuel sistem ve cihazlarla desteklenmelidir. etkin bir söndürme sağlamak ve insan faktöründen kaynaklanan eksiklikleri aşmak için otomatik söndürme sistemleri yaygınlaştırılmalı.3. Ayrıca yoğun duman beraberinde alevi taşımasa dahi insanlar üzerinde büyük bir panik yaratmakta ve her açıdan etkin bir mücadeleyi zorlaştırmaktadır. yekpare gövdeli. Tüm otomatik ve manuel sistemler seyyar söndürme cihazları ile de desteklenmelidir. Bu kaynaklardan en az birisi diğerleri devreye girene kadar yeterli suyu sağlamalıdır. beraberinde yükseldiği ısı. mamul depo. hammadde depoları.5" ile yangın hortumlarına çıkış alınmalıdır. Uzun mesafelere su ve köpük atışı yapabilen su topları/monitörler de boya sektöründe yangın güvenliğimn önemli ekipmanlarındandır ve her fabrikada yeter sayıda bulundurulmak zorundadır. Bu pompa grubundaki tüm pompaların yangınla mücadele için üretilmiş yangın pompaları olmaları ve bu konudaki uluslararası standartlara uygun olmaları gerekmektedir. Fiktif depo. Duman tahliye sistemleri Duman. Yangın söndürme sistem ve cihazları Yangın çıktıktan sonra asıl mücadelenin yapılacağı tüm sistem ve cihazlar bu başlık altında kısaca genellenmiştir. Su basmçlandırma sistemleri Yangını söndürme ve yayılmasını önleme aşamasında en önemli unsur. yangının etkisiz hale getirilmesinde çok önemli bir işleve sahiptir. TSE belgeli cihazlar güvenilir ve servis/bakım desteği güçlü olan bir firmadan alınmalıdır. 4. Ancak otomatik sistemler bütünsel bir yaklaşım içinde. 4. Ancak çoğu sektörde kaynak sayısının birden fazla olması güvenlik açısından önemli bir avantaj teşkil eder. Köpüklü otomatik söndürme sistemleri kritik sektörlerde daha etkili bir mücadele unsuru olarak değerlendirilmelidir. ancak sistem seçiminde çok hassas davranılmalıdır. 4. nakliye platformları otomatik köpüklü söndürme sistemi ile korunması gereken noktalar olarak öne çıkmaktadır. Kuru boru sistemleri dışında bütün yangın boru sistemlerinde kullanılabilecek en az bir güvenilir su kaynağı bulunmalıdır. Yangınlarda bir çok insan duman yoğunluğu yüzünden hayatını kaybetmektedir. Fabrika sahasında ihtiyaca uygun noktalara en az 4" hidrant hattı kurulmalıdır. kullanım kolaylığı olanlar (6 kg) tercih edilmeli.basıncı en az 6 bar'ı sağlayacak ve dakikada 500 İt debiyi 30 dakika süre ile karşılayacak kapasitede olmalıdır. solvent/alkol tank sahaları. Bu amaçla dumanı bina ya 140 . Ayrıca bina içlerinde kesinlikle yuvarlak makaralı hortumlar kullanılmalı varsa yassı hortumlar değiştirilmelidir.

da bir hacim içine yayılmadan dışarı atan duman bacaları/duman tahliye sistemleri kullanılmalıdır. çıkış kapılarında. çelik. Yalıtım ve yayılma Bir yangının büyümesinin ve verdiği zararın artmasını engellemenin en etkili yolu sağlıklı bir yalıtım uygulamasından geçer. atrium ve çatılara yerleştirilecek duman tahliye bacaları.6. yangına geç müdahale edildiğinde tehlike çoğunlukla önemli boyutlara ulaşmaktadır. Genellikle de merdiven. Özellikle kaçış yollarında. 4. tavandan sarkan yangın bölmeleri de gereklidir. Jeneratörün de devre dışı kaldığı ya da hem yangın södürme hem de aydınlatmaya yetecek güçte yedeklenmediği durumlarda. Bölümlerin özelliğine göre duman. enerjinin kesilmesi ile daha da büyümekte ve aslında gereksiz bir çok yaralanma ve ölüme sebep olmaktadır. elektirik tesisatlarına uygulanacak yangına dayanıklı kablo kanalları.8. Piyasada bu işi yapan bir çok firma olması ve marka çeşitliliği. çatı araları. sistem seçiminde teknik destek. pencereler gibi risk oranı yüksek yerler gerekli önlemler alınmadan kullanılmaktadır. Zaman iyi değerlendirilmeyip. Bina içinde bölümler arasında yayılmayı önleyecek düşey yangın bölmeleri. Algılama. ticari güvenilirlilik de deneyim gibi kriterleri ön plana çıkarmaktadır. yangın 141 . kendiliğinden ışık yayan akülü tip acil aydınlatma armatürleri ve aynı mantıkla üretilen yönlendirme üniteleri etkili ve vazgeçilmez güvenlik önlemlerindendir. tavana. ahşap gibi taşıyıcı konstürüksiyonların yangına dayanıklı malzeme ile korunmaya alınması yangın yayılımına karşı alınması gereken temel önlemlerin başında gelmektedir.7. Bu amaçla yangını erken algılamak ve bu algılamayı gerekli biçimde ihbar etmek son derece önemlidir. Depolar ya da üretim alanları gibi büyük hacimlerde dumanın yayılmasını önlemek için. Ateşin bir yerden diğer bölüme atlamasını kolaylaştıran bu özelliklerinin mimari tasarım aşamasından itibaren göz önünde tutulup önlem alınması kaçınılmazdır. kanallara yerleştirilecek yangın damperleri. demir. ısı ya da aleve duyarlı erken algılama sistemleri tesis edilirken özellikle analog adreslenebilir tipte entegre bir sistem seçilmesine dikkat edilmelidir. konveksiyon ve radyasyon adı verilen üç değişik ısı iletimi ile yayılır. aydınlık boşlukları. servis. Endüstride etkili bir güvenlik önlemi olan duman tahliye sistemleri otomatik ya da manuel olarak çalışabilmekte ve binanın özellikleri/boyutları dikkate alınarak üretilebilmektedir. Bu konuda en büyük riski oluşturan bina içi şaftların yatay ve dikey olarak çok iyi yalıtılması gerekmektedir. 4. havalandırma ve klima kanalları. asansör. Buralardan yayılan duman ve ısı yangının kısa sürede tüm bölümlere sıçramasını kolaylaştırmaktadır. Ayrıca tüm fabrika sahasına hitabeden ve insanların uyarılıp. yangın perdeleri. Yangın kondüksiyon. Acil aydınlatma ve yönlendirme sistemleri Bir yangın esnasında meydana gelen panik. ihbar ve anons sistemleri Konumuz ile ilgili olarak göz önünde bulundurulması gereken en önemli kriterlerden biri zamandır. yönlendirilmesinde çok önemli bir işlevi olan genel anons sistemleri de fabrikalar için gerekli bir unsurdur. 4.

yangına en az 30 dakika dayanıklı ve alev kesici. duman birikimine veya buzlanmaya karşı alınmış önlemleri. yangın battaniyesinden seyyar söndürücülere kadar ilgili malzemeler bulunmalıdır. biri korunmamış da olsa en az iki farklı kaçış yolu düzenlenmelidir.11. panik barlı ve kaçış yönüne doğru açılır şekilde monte edilmelidir.9 Kaçış yolları ve yangın merdivenleri Kaçış yolu tanımından bir binanın her hangi bir noktasından yer seviyesindeki güvenlikli alana kadar devamlı ve engellenmemiş alanlar anlaşılmalıdır. 4. Ancak özellikle riskin fazla olduğu bölümlerde yangın istasyonu adını verdiğimiz birimler kurulmalıdır. kaçış yönüne açılan kapıları olmalıdır. Bu merdivenlerin dönel tipte yapılmasından özellikle kaçınılmalıdır. Kaçış yollarının aydınlatma ve yönlendirmesi de yukarıda açıklanan özelliklere sahip olmalıdır. Kaçış yolu üzerindeki kapılar yandan menteşeli. Görüntülü güvenlik ve genel güvenlik uygulamaları Daha ziyade fiziki güvenlik amacıyla kullanılan görüntülü güvenlik sistemleri. yangın pompalarının. Bir yangın istasyonunda kabaca şu malzemeler bulunmalıdır: . daha etkin olarak kullanılması amacıyla kaliteli ve işlevsel malzeme ile donatılması gerekmektedir.10. günümüzde işlevselliğinin yanı sıra estetiği bozmayacak biçimde de tasarlanmaktadır. Floresan. yangın güvenliği açısından da değerlendirilmeli ve boya fabrikalarında kritik olan insan olmadığı zamanlarda kamera ile de izlenmelidir. Bunun için kurulacak sistemlerden. yangın riski yüksek bölgelerde de değerlendirilmelidir. Bu alanlara kaçışı engelleyici hiç bir şey konulmamalı. Fabrika binaları tek kattan yüksek olduğu durumlarda kaçış yollarını tamamlayan en önemli unsur yangın merdivenleridir. yangın güvenliği ve yangınla mücadelenin bir bütünsellik taşıması gerektiğini belirttiğimiz yukarıdaki satırları destekleyen başka yönlendirme üniteleri de bir çok gelişmiş ülkede zorunlu olarak uygulanmaktadır. alınacak en ufak kişisel koruyucu ekipmana kadar malzeme şartnameleri bir danışman nezdinde oluşturulmalıdır.Kanca 142 . yangına dayanıklı duvarları. Fabrika bünyesindeki tek katlı yapılarda alanın büyüklüğüne bağlı olarak değişmekle birlikte.Balta . tungsten ya da gün ışığım absorblayan bu sistemdeki plakalar elektirik enerjisi kesildiğinde kendiliğinden ışıma yapmaya başlamakta ve güvenli bir yönlendirme yapmaktadır. duman yayılımını engelleyecek sistemlerin ya da duman bacalarının olmasına özel önem verilmelidir. Bu sistemdeki temel mantık. Bina içinde ve dışında konumlandırılan yangın merdivenlerinin kendilerine ait bir alanları. 4.merdivenlerinde. Bu malzeme ve ekipmanlar alınırken fiyat kesinlikle önemli bir kriter olamaz. bağımsız akülü acil aydınlatmaları. Ayrıca bekçi tur sistemleri gibi güvenlik personelinin çalışma yöntemlerini belirleyen sistemler. 4. kazan dairelerinin bulunduğu alanlarda bulunması gereken bu üniteler. yangın esnasında meydana gelen yoğun dumanın görüş alanını kısıtlayıp acil aydınlatmaları etkisiz hale getireceği ve acil aydınlatma uygulanamayan yerlere ulaşmak olarak kurulmuştur. Genel olarak bakıldığında fabrikanın gerekli tüm birimlerinde hortumdan lansa. toplanma alanlarında. Koruyucu malzeme/ekipman ve yangın istasyonları Yangınla mücadelede insan faktörünün. Ayrıca.

Yangın eğitimi de. YANGIN EĞİTİMİ Yangın ve iş güvenliğinde sistemlere ve malzemelere ne kadar yatırım yapılırsa yapılsın insan faktörü eğitilmediği sürece tüm çabalar eksik kalacaktır. Teorik eğitim Yaşanmış olayların hatırlanması ve katılımın gerçekleştirilmesi Kişinin psikolojik olarak eğitim almaya hazır hale getirilmesi Sosyal ve kişisel yaşamdaki yangın riskleri Güvenlik kavramının bilince yerleştirilmesi Temel yangın kimyası ve bilgisi - 143 . Eğitimlerin temel hedeflerinden biri SOĞUKKANLILIK SAĞLAMA ve BİLİNÇ KAZANDIRMAKTIR. 5.0. Eğitim programının özet başlıkları aşağıda yer almaktadır. yaygın olarak yapıla geldiği gibi bir tavada yakıt söndürmenin çok ötesinde. Bu amaçla teorik ve pratik eğitim birlikte düşünülür.- - - Kazma Kürek Kova Tornavida El feneri Yedek pil Yangın battaniyesi Yangına dayanıklı kıyafet İtfaiyeci çizmesi İtfaiyeci bareti İtfaiyeci eldiveni Yeterli sayıda yassı hortum Kumandalı jet/sprey atı yapabilen lans Yedek rakor Adaptör Rakor anahtarı Solunum cihazı Minimum 25 kg köpük Köpük oranlayıcısı Köpük lansı İlk yardım seti Portatif sedye Reflektör Güvenlik bandı Acil ışık çubuktan Megafon Halat 50 m arabalı hortum (İstasyon yanında) . bilimsel ve teknik yönü ile birlikte psikolojik boyutu ağırlık kazanan çok önemli bir alandır. 5.1.

sabotaj.3. yardımcı işletmeler. Aktif kadro : Çekirdek kadronun emri altında çalışan ustabaşı. Temel yangın kimyası.1. iş yerlerindeki riskler ve önlemler ile organizasyona yönelik 8 saatlik teorik eğitimden geçirilir. Bunun dışındaki grup genel bir bilgilendirme ve soğukkanlılık / bilinç kazandırma eğitiminden geçirilir.- Ateşli işlerde dikkat edilmesi gereken kuralllar Parlama. enerji.Kontrollü yangın çıkarılması ve söndürülmesi .2.3. mekanik. Personel kadrosu : Yukarıdaki 2 grup dışında kalan mavi ve beyaz yakalı tüm personeli kapsar.3. patlama bilgileri ve kuruluşa özel risklerin açıklanması Gazlar ve tehlikeli kimyasallar ile ilgili bilgilendirme Elektrik ve yangın ilişkisinin açıklanması Yangın Güvenliği ve iş güvenliğine yönelik yaklaşım Önlem ve sistemler Organizasyonun önemi ve organizasyon yöntemleri İlkyardım ve müdahale 5. işletme koşullarında olası kazalara yönelik senaryolar eşliğinde organizasyonun sağlanmasına ağırlık verilen bir tatbikattan geçirilir. Bu grup 4-6 ay sonra 8 saatlik ileri teorik ve pratik bir eğitimden daha geçirilir ve işletmenin acil durum eylem planlarının geliştirilmesine hazır hale getirilir. Bu kadro bilimsel. tahliye yöntemleri.3. Çekirdek kadro : Üretim. formen.Yangın güvenlik sistem ve seyyar cihazların kullanılması İşyerinin risk analizinin gerçekleştirilmesi Değerlendirme ve anket 5. Çekirdek kadro ile benzer ancak tatbiki yanı daha ağır basan bir eğitimden geçirildikten sonra 4 ayda bir tabiki periyodik eğitimden geçirilir. Eğitim alacak gruplar Bir iş yerinde yangın. insan kaynakları gibi alanlarda yönetici ve sorumlu olarak çalışan personelden oluşur. güvenlik. 144 . Bu eğitim yılda 1 defa tekrarlanır. pompacı vb işçiler ile üretimde çalışan işçilerin bir kısmını kapsar.2. olağanüstü durumlarda davranış psikolojisi. teknik ve psikolojik yönü daha ağır basan 8 saatlik teorik eğitimden geçirildikten sonra. deprem. 5. 5. kurtarma ve tahliye yapabilecek 2 grup saptanır. patlama vb.olaylara yönelik hareket edecek ve sağlıklı biçimde müdahale. yadımcı işletmelerde çalışan kazancı. sel.) Malzemelerin tanıtılması Motivasyon arttırıcı yarışma ve oyunlar . 5. Pratik eğitim Sınıf içi modellemeli organizasyon problemleri Açık alanda tatbikat öncesi spor .3.

faktörler hakkında ayrıntılı bilgi içerir.Acil Durumun tanımlanması . . sel vb olaylar karşısında müdahale.0.İşçi sağlığı ve iş güvenliği ile ilgili faaliyet ve yasal zorunluluklar Sivil savunma.Acil Durum Masasının oluşturulması .Acil Durumlara yönelik örnek senaryoların oluşturulması Acil Durum tahliye ve müdahale tatbikatlarının yöntem ve zamanlarının belirlenmesi 7.Acil Durum Masası görev.Temel Yangın bilgisi .Koordineli çalışılması gereken kurumların tespit edilmesi . koruma. .0.Dışarıdan gelen yardım unsurlarının organizasyonu . Yönetmelik Yangın Güvenliği alanında yapılan çalışmaların son noktasıdır ve kısaca şu başlıklardan oluşur.Lojistik destek çalışmalarının belirlenmesi Olay sonrası personel takip ve hasar tespit raporlama yöntemlerinin ve sorumluların belirlenmesi Basın ile ilişkilerin organize edilmesi Acil Durumun geçirdiği safhaların açıklanması .6. deprem. yetki ve sorumluluklarının belirlenmesi .En yakın itfaiye kuruluşuyla koordinasyonun ve teknik yardım koşullarının belirlenmesi . periyodik kontrollü işleri tanımlar taşeronların uymaları gereken kuralları tanımlar ve taahhüt altına alır.Acil Durum müdahale organizasyonunun gerçekleştirilmesi Müdahale grupları ve sorumlularının tespit edilmesi.Teorik ve pratik eğitim programlarının tanımı ve uygulama yöntemleri. görev yetki ve sorumluluklarının belirlenmesi .Acil Durum haberleşme organizasyonunun oluşturulması Kaçış ve tahliye yollarının belirlenmesi Toplanma bölgelerinin belirlenmesi .Çevre kuruluşlarla yangınla mücadele planlarının hazırlanmasına yönelik organizasyon . yangın ve iş güvenliği açısından gerekli formları düzenler. ÖZEL YANGIN YÖNETMELİĞİ Bu yönetmelik yangın ve yangına sebep olan.Yangına sebep olan faktörler Vaziyet planları ve yangın güvenlik sistemlerinin bu planlara işlenmesi Çekirdek kadronun oluşturulması Periyodik bakım onarım formlarının hazırlanması Ateşli iş izin belgelerinin hazırlanması . Acil Durum Eylem Planları özetle aşağıdaki başlıklardan oluşur: . kurtarma ve ilgili kurumlarla organizasyon faaliyetlerinin sağlıklı bir şekilde yürütülmesini sağlamak ve kuruluşu olağanüstü durumlara hazırlamaktır. ACİL DURUM EYLEM PLANLARI Bu planların amacı yangın. haberleşme. savaş ve büyük doğal afetlerde hareket şekli Gelişen teknoloji ve üretim şekline göre yönetmeliğin yenilenmesi 145 .

_ .." KMO İşçi sağlığı ve iş güvenliği okulu-II .8.0. :"Yanıcı ve patlayıcı gazların isçi sağlığı ve iş güvenliği açısından yarattığı sorunlar.. . patlayıcı.Kadırgan Neşet. Dr. SONUÇ Sonuç olarak ortaya çıkan durum. Dr.. Boya sektörü bu konularda serbest çalışan ve danışmanlık yapan kimya mühendislerinin birikiminden yaralanmalı ve güvenli üretim koşullarını bütünsel bir mantık içerisinde gerçekleştirmelidir.1994 İstanbul Büyükşehir Belediyesi Yangından Korunma Yönetmelikleri 24.. tehlikeli ve zararlı maddelerle çalışılan işyerlerinde alınacak tedbirler hakkında tüzük" Küçük Serkan : "Çok boyutlu bir sorun:Yangın" Arredamento Mimarlık Dergisi Sayı 109/1998 Küçük Serkan : "Otelcilerin korkulu rüyası: Yangın" Gastronomi Dergisi Sayı 27/1999-10-23 NFPA 30.12.Kadırgan Neşet.1973 / 14752 sayılı "Parlayıcı. " Flammable and combustible liquids" 146 . Prof. endüstride yangın güvenliği ve yangınla mücadele konularının önemini ortaya koymakta ve kimya mühendisliği disiplininin konuyla yakın ilgisini göstermektedir. Prof. :" Yangın ve patlamalarla ilgili genel bilgiter" KMO Yangın okulu ders notlan . Kaynaklar: . .1997 .

İşyeri hekimlik hizmeti alan işletmeler İOSB ve İşyeri Sağlık Birimi' nden öncelikle tedavi. 164 işletmenin birinde İşyeri Sağlık Birimi kururmuştur. 48 işletme İOSB' ne üyedir. koruyucu hekimlik hizmetlerine ağırlık verilmesi gerekmektedir. sağlığı olumsuz etkileyen faktörler olarak önem kazandığında. kaybedince değerini anladığımız en önemli niteliğimizdir (2). Sanayi sitelerinin içinde. kısıtlı ekonomik kaynaklan olan küçük işletmeler için en uygun işyeri hekimlik hizmet modelidir. işyeri hekimlik hizmeti alan ve almayan 164 işletmedeki işyeri sorumluları ve bu işletmelerden tabakalı rasgele örnekleme metodu ile seçilen 314 çalışanla işyeri hekimlik hizmetleri değerlendirilmiştir. kimya.8' i metal işkolunda faaliyet göstermektedir. Toplum Hekimliği Uygulama ve Araştırma Merkezi / Cerrahpaşa Tıp Fakültesi Ülkemizde kendi işini kurma eğiliminin artması ile küçük ölçekli işyerlerinin sayısı giderek artmaktadır. işletmelerin % 48. İş sağlığı konusu. Son yıllarda küçük ölçekli işletmeler daha çok küçük ve organize sanayi sitelerinde örgütlenmektedir. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) tarafından da ele alınmıştır. metal ve diğer işkolu başlığı altında toplanmış olup. 18.KÜÇÜK ÖLÇEKLİ İŞLETMELERDE İŞYERİ HEKİMLİK HİZMETLERİ Dr. daha üstün bir düzeye getirilmesi için çareler aranan. Çalışma. insanın bir sonuç elde etmek için gösterdiği çabadır. Çalışmamızda. "Endüstri Devrimi"ni izleyerek. işverenlerin maddi katılımları ile faaliyet gösteren İşyeri Ortak Sağlık Birimleri kurulmaya başlanmıştır. Çalışma süresi günlük yaşam içinde uzun bir zaman kaplamaktadır. özellikle organize sanayi sitelerinde örgütlenen. İOSB' lerinin çalışmalarını destekleyici ve denetleyici rol üstlenecek. Ancak nitelikli. Sağlığını kaybedenler ve sağlık sorunlarını çözememiş toplumlar sağlıksız olmanın olumsuz koşullarını yaşamak zorunda kalırlar. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) ve Uluslararası Çalışma Örgütü (İLO) kurdukları ortak çalışma grupları 147 . İşletmelerin işyeri hekimi bulundurma zorunluluğu olmadığı gözlenmiştir. Sağlık. Bunu gören toplumlar daha hızlı gelişmek ve güçlenmek için. İOSB. İlk çağlardan günümüze dek yaşadıkları zaman diliminin sağladığı olanaklar doğrultusunda çalışan insanlar. Yeşim Altmtepe İÜ. Araştırmaya katılan işletmeler tekstil. görev ve yetkileri ile yapısı mevcut yasal düzenlemelerden farklı olmayan İşyeri Ortak İşçi Sağlığı İş Güvenliği Kurulu' nun (İOİSİGK) oluşturulması yasalarla zorunlu kılınmalıdır. Bunların bazılarında. sanayileşme süreci içinde. ancak halen kıymetini henüz tam olarak bilmediğimiz. "İş Sağlığı "alanında gelişmeler başlamıştır (2). hizmetin niteliğinin arttığı oranda memnuniyet düzeyinin yükseldiği saptanmıştır. üzerinde duyarlılıkla durulması. Üye olmayan 55 işletmeden 31' i İOSB' den kendi istekleri doğrultusunda ücret karşılığı sadece özel sağlık hizmeti almaktadır. teknolojik gelişmeye paralel olarak özellikle işyerlerinde sağlık ve güvenlikleriyle ilgili sorunlarla karşılaşmışlardır (2). geliştirilmesi. bozulmasının önlenmesi gereken. Küme örnekleme yöntemi ile seçilen Doğu Sanayi Sitesi' de faal 195 işletmeden araştırmaya katılan. İşyeri hekimlik hizmeti almayanlar beklentileri doğrultusunda tedavi ve ilkyardım hizmetleri almaktadır. ilkyardım ve periyodik muayene hizmeti almıştır. işyeri hekimlik Mzmetinin işvereni ve çalışanları memnun ettiği. Başlangıçta göz ardı edilen çalışma hayatının getirdiği bu sorunlar. işveren ve işçi temsilcilerinin aktif görev yapacakları.yy'dan itibaren. Koruyucu hekimlik hizmetlerinin düzeyi düşük bulunmuştur. kendilerine uygun bir sağlık hizmeti geliştirip uygulamaya çalışır.

4. iş sağlığının gelişimi tüm dünya ülkelerinde aynı paralelliği göstermemiştir. politik ve kültürel farklılıkları gelişim sürecinin farklılığında önemli rol oynamaktadır. 2. maddesidir. geliştirilmesi ve sürdürülmesi için yapılan ve yapılması planlanan. Yapılan iş ile işçi arasında uyum sağlayarak. asgari yorgunlukla optimal verim elde etmek. DSÖ' nün de anayasasında yer alan. Ana disiplini mühendislik dallarıdır. çağdaş sağlık anlayışı içinde "2000 Yılında Herkese Sağlık" ilkesi. hızlı ve gelişmiş makinelerin kullanıma girmesiyle yaygınlaşan iş kazalarını önlemek amacı ile iş güvenliği kavramı hızla önem kazanmıştır. Toplumun büyük bir kesimini oluşturan çalışanların sağlıklarının korunması.Çalışmanın olumsuz koşulları nedeni ile sağlığın bozulmasını önlemek. Tüm bu çalışmaların ışığında. Ekonominin zayıf olduğu. sağlık güvencesinin başarılması için yaşamsal öneme sahiptir. İş sağlığını ilgilendiren en önemli hükmü. Bu maddenin uygulanması işletmelerin küçük ve büyük oluşuna göre değişik nitelikte olmuştur (2). herkesin olası en yüksek fiziksel ve mental sağlık düzeyine erişebilmesini öngörür. Sağlık güvencesi. Bu kavram. "Mesleki faaliyetlerde bedeni yönden zarar veren ve maddi değerleri yıpratan olayların önlenmesi" olarak tanımlanan iş güvenliği. bilinen sağlık risklerinin denetlendiği iş ortamlarında çalışma hakkını da içerir (5). Ülkelerin ekonomik. çalışanların sağlıklılıklarının devamı için işyerlerinde alınması öngörülen bir dizi güvenlik önlemlerini içerir (20). kararsız politikaların hüküm sürdüğü bölgelerde iş sağlığı ve güvenliğinin gelişimi. İş güvenliği multidisipliner bir konudur. Bilim ve tekniğin hızla ilerlemesi. sağlıktır (16). çalışanların sağlığını da kapsamaktadır. 3. Çalışanların sağlık kapasitelerini en yüksek düzeye çıkarmak. iş hekimliği hizmetlerine ilişkin 180. iş sağlığı ve iş güvenliği çalışmalarının.Her işçiyi fiziksel ve ruhsal yeteneklerine uygun işlerde çalıştırmak. 2 örgüt kurdukları karma komisyon ile. Yurdumuzda iş sağlığı konusunda en önemli kanun 1930 tarihli Umumi Hıfsısıhha Kanunu' dur. Zira korunması gereken iş değil. genel sağlık hizmetlerinden ayrı düşünülmesi mümkün değildir. sorunlarını 148 . halletmiş diğer ülkelere oranla daha yavaş olmaktadır. iş sağlığının amaçlarını şöyle tanımlamışlardır: (2) 1. Ele alınan. "Sağlık Hakkı" tüm insan haklarının merkezindedir ve bunun tanınması. Ancak işyeri hekiminin iş güvenliği ile ilişkisi de kaçınılmazdır (20).ile iş sağlığı alanındaki sorunlara çözüm yolları belirlemişlerdir.

doğru ve etkin kullanımı öğreterek denetlemekle yükümlüdürler (20). İş sağlığı hizmetlerinde görevlendirilecek personelin özellikleri ve eğitimi tanımlanmıştır. firmaların dış pazarlardaki rekabet gücünü ve giderek ülke düzeyindeki istihdam hacmini göreceli olarak olumlu yönde etkilemektedir. Üretimde kesintilerin önlenmesi. Gelişmiş ülkelerde çalışma ortamının getirdiği risk. Oysa işverenlerin günü birlik üretim hesapları. Hükümet yardımları bazı kuzey ülkelerinde ve İtalya' da yerel sağlık merkezleriyle sınırlıdır. üretkenlik ve verimlilikte düşüşü engellediği gibi. işverenler üzerinde tepki yaratmıştır. İşverenler. "üretimde kesintilere". maddesinde "Çalışma Bakanlığı' nca lüzum görülecek işyerlerinde işçi sağlığı ve iş güvenliği ile ilgili çalışmalarda bulunmak üzere birer "İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Kurulu kurulacağı" hükme bağlanmıştır. Çoğu ülkede işverenler bu hizmetlere doğrudan kendileri bu kurumları oluşturarak veya dolaylı olarak bu hizmeti veren kurumlara ödeme yapmak yolu ile kaynak sağlamak durumundadır. Böyle bir kurul ve programın olması işyeri hekimlerinin isteklerini yaptırabilmesi için bir fırsattır (24). işyerlerinde oluşturulan iş sağlığı hizmet zincirinin başını çekmektedir (2. İşçi sağlığı ve iş güvenliği kurullarında her iki meslek grubu da (işyeri hekimi ve iş güvenliği mühendisi) yer almaktadır. 12). Gerçekten de koruma çok daha önemli ve kolaydır. özellikle büyük işletme sahipleri için iş sağlığı hizmetlerini kurmak ve kullanmak yasalarca zorunlu kılınmıştır. Dünya deneyimine bakıldığında. Kamuoyunun ilgisinin işçilerin sağlığının korunması üzerinde yoğunlaşması. İş Kanunu' nun 6. Ancak bu yükümlülüğün küçük işletmeleri kapsamaması. her işveren bir İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği kurulu kurmakla yükümlüdür (23). işyerlerinde koruyucu sağlık hizmetlerini yürütmek amacıyla hekim kullanımıdır. hastalığı oluşturmadan işyeri ortamında yok edilmeye çalışılır. özellikleri önceden belirlenmiş bu kişisel koruyuculardan amaca uygun olanlarını seçerek çalışanlarına sağlamak. Ülkemizde İş Kanunu' nun 76. dar görüşlü üretim zorlamaları. Kısaca "işyeri hekimi" diye adlandırılan bu görevliler. bunları kullandırmaya özendirmek. devamlı olarak en az elli işçi çalıştıran ve altı aydan fazla sürekli işlerin yapıldığı işyerlerinde. İş sağlığı hizmetleri çoğu Avrupa ülkesinde işverenler.İş güvenliğinin en önemli konusu kişisel koruyucular ve uygulamalarıdır. maddesine göre de. 149 . onları iş güvenliği hizmetlerinin kontrollü bir şekilde işletmeye yerleştirilmesini olanaksızlaştırmaktadır. Ama uzun yıllar işverenlerin önemli bölümünce olaya bu gözle bakılmamıştır. sanılanın tersine uzun erimde. "üretkenlikte azalmaya yol açarlar. maddesi uyarınca sanayiden sayılan. yaklaşık 160 yıldır ayakta durmayı başarabilen uygulamalardan biri de. çalışanlarını işin zararlı etkilerinden koruyan. Bu maddeye uygun olarak çıkarılmış bulunan İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Kurulları Hakkında Tüzüğü' n 2.

Bir işverenin böyle bir hizmet birimini kurma zorunluluğu. Kuzey İtalya'da görülen bu modelin. iyi havalandırılmış. 1000' den fazla işçi çalıştıran işyerlerinde tam süreli hekim bulunur ve sağlık biriminde bir sekreter görevlendirilir. 50' den fazla işçi çalıştırılan işyerlerinde işveren İSB kurmakla yükümlüdür. İSB. Ancak ekonomik nedenlerden dolayı Fransa. Bu birimde. bölgesel sağlık birimleri tarafından desteklenen iş sağlığı ve güvenliği hizmetleridir. AB'ne bağlı ülkelerde konu ile ilgili olarak İşyeri Sağlık Birimleri. Halk Sağlığı Merkezleri Hizmetleri. 2001000 çalışanı olan işyerlerinde 2 sağlık memuru veya hemşire görevlendirilir. araç-gereç ve ekipmanı işverence yeter sayıda sağlanmış olarak kurulur (6). Birimin temizlik işleri için hademe görevlendirilir (2. içinde sağlık hizmetlerini de barındırdığı ve ülke içinde yaygmlaşmadığı gözlenmektedir (28). kolay ulaşılabilir. İşyeri Sağlık Birimleri (İSB). çalışacak personelin özellikleri ve işyerinde bulunma süreleri ile ilgili maddeler ülkeden ülkeye değişmekle birlikte işletmenin büyüklüğüne. 50-200 işçi çalıştıran işyerlerinde ayrıca bir sağlık memuru >yada hemşire. akar suyu sağlanarak kolay temizlenir bir mekanda. Bugün ülkemizde ise. DSÖ'nün incelemesi sonucunda Avrupa'da işyeri hekimlik hizmeti veren çok sayıda birbirinden farklı model ve örnekleri bulunduğu görülmüştür. mesleki sağlık ve güvenlik ile ilgili bilgisi bulunan personelin sayıca daha fazla olduğu ve önceliklerin koruyucu aktivitelere ve tehlikeleri değerlendirmeye verildiği hizmetlerin sunulduğu birimlerdir. Yunanistan Portekiz ve İspanya'da ÎOSB'lerine hiç rastlanmamaktadır (28). mesleki ve çevresel hijyen. DSÖ tarafından da tanımlandığı gibi belli sayıda işletme tarafından ortaklaşa örgütlenen. Avrupa'da bu hizmetler tek tiptir. işyerinde çalışan sayısı 50' yi aştığında kanunun belirttiği sürelerde işyeri hekimi. Kuzey Ayrupa'da daha fazla gelişmiştir. İşyeri Ortak Sağlık Birimleri ve Halk Sağlığı Merkezleri Hizmetleri görülmektedir (28). İşyeri Ortak Sağlık Birimleri (İOSB). yeterli ısıtılmış. iyi aydınlatılmış. Bu birleşik model. Danimarka ve Hollanda'daki eğilimlerin İSB'lerinin azalması yönünde olduğu görülmektedir (28). işkoluna ve hatta olası risk faktörlerine bağlıdır (28). tıbbi gözetim. İOSB'leri birbirinden farklı iş kollarında daha yaygındır. risklerin değerlendirilmesi ve düzenleyici faaliyetten oluşmaktadır. 150 . personelin daha çok tam gün çalıştığı. 1000' den fazla işçi çalıştıran işyerlerinde her 1000 İşçi için 1 hemşire eklenir. yada sosyal güvence enstitüleri tarafından sağlanmış birimlerdir (28). ulusal sağlık hizmetleri reformundan itibaren oluşturulan. 6).

Bu gibi hallerde kurma ve işletme masrafları kişi başına düşen masraf üzerinden ortaklaşa karşılanır (2. 23). İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğü 91.maddesi ile koruyucu hekimlik hizmetleri olarak belirlenmiştir. İşyeri Hekiminin Çalışma Şartları ile Görev ve Yetkileri Hakkında Yönetmelik ) (2. özellikle küçük ve orta ölçekli işletmelerin kümelendiği sanayi sitelerinde işverenler ortak olarak. maddesi. 1987 yılında Türk Tabipleri Birliği' nin başlattığı sertifika programı sonrasında işyeri hekimlerinin atanmasında kurs programının sertifikası ve/veya sürekli katılım belgeleri istenmektedir (10. 23). işyeri dışı kuruluşlarla ilgili görevler 1) İşyeri hekiminin tıbbi görevleri 10 alt başlıkta toplanır: .K.50' den az işçi çalıştıran işyerleri ise mevzuata göre işyeri hekimi bulundurmaya zorunlu olmasalar da. Sosyal Sigortalar Kanunu 114. 10). işyeri hekimlik hizmetleri için tamgün süreli bir hekim çalıştırmak zorundadırlar (İşyeri Hekiminin Çalışma Şartları ile Görev ve Yetkileri Hakkında Yönetmelik) (2. 1980 yılında çıkartmış olduğu ve 17037 sayılı resmi gazetede yayınlanmış "İşyeri Hekiminin Çalışma Şartları ile Görev ve Yetkileri Hakkında Yönetmelik" ile işyeri hekiminin görevleri 4 ana başlıkta toplanmıştır(2.Kayıt ve istatistik görevleri 4. 6. 6. Çalışma Bakanlığı'nın 4. Bu hizmetler içinde SSK'nın sağladığı tedavi hizmetleri dışında kalan. Sürekli olarak en az 50 işçi çalıştıran işyerlerinde işverenin işyeri hekimi bulundurma zorunluluğu vardır (U. 10). 7.İşyeri hekiminin tıbbi-teknik görevleri 3. İşyeri hekininin hekimlik hizmet alanı. ilkyardım ve acil tedavi hizmetleri ile diğer koruyucu hekimlik hizmetleri yer alır (10). işçilerin sağlık durumlarının denetlenmesi. 10. Bu gereksinimle.İnceleme-araştırma.180.madde/ c bendi) (2. 10): 1. maddesi. biraraya gelerek bir işyeri ortak sağlık birimi kurabilirler (İşyeri Hekiminin Çalışma Şartları ile Görev ve Yetkileri Hakkında Yönetmelik 3. 6. Son yıllarda. Sürekli olarak 1000 yada daha fazla işçi çalıştıran işyerleri. İşyeri hekiminin çalışma süresi işçi basma ayda 15 dakika olarak hesaplanır. Özellikle 1000' den az çalışanı olan işyerlerinde işyeri hekimlik hizmetleri hekimlerin haftada belirli bir süre işyerini ziyaret ettiği ek görev olarak sunulmaktadır.maddesi. İşyeri hekimi mesleksel statüsü olan bir işçidir ve iş yasası hükümlerine göre çahşır (10). bir işyeri hekimiyle anlaşmaktadırlar.H.İşyeri hekiminin tıbbı görevleri 2.13). gereksinim duydukları sağlık hizmetlerini işyeri ortamında sağlamak amacıyla. 6. işyeri hekimlik hizmetleri veren özel şirketler kurulmaya başlanmıştır. İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğü 9l.

-Çalışanların giriş muayenelerinin yapılması: İşe giriş muayeneleri, İş Yasası' nın 79. maddesi ile Ağır ve Tehlikeli İşler Tüzüğü' nün 3. maddesinde belirtildiği üzere işyeri hekimi, İşçi Sağlığı Dispanseri, bunların bulunmadığı yerlerde sırasıyla; en yakın SSK sağlık tesisleri-hekimleri, sağlık ocakları, hükümet veya belediye doktorları tarafından yapılarak, raporlandırılır. -Periyodik muayenelerinin yapılması: Burada amaç, çalışma ortamının tanımlanmış risklerinin çalışan üzerindeki zararlı etkilerinin, etkene ve çalışma koşullarına özel kanun ve tüzüklerle belirlenmiş, belirli zaman aralıklarında izlenerek muhtemel hastalıkların erken tanısının sağlanmasıdır. -Özelliği olan işçilere, bu arada ağır ve tehlikeli işlerde çalışanlara, gebe ve emzikli kadınlara, 18 yaşından aşağı gençlere, 2 yaşından küçük çocuğu olan annelere, malul ve arızalılara, alkoliklere, birden fazla iş kazası geçirmiş işçilere Özel bir ilgi ve ihtimam sağlanması. -Meslek hastalığı dışı, 3 haftadan uzun süren işten uzaklaşmalarla bütün meslek hastalıkları, iş kazaları ve sık tekrarlanan işten uzaklaşmalar halinde işe dönüş muayenelerinin yapılması. -Gereğinde ek ve tamamlayıcı muayenelerin yapılması. -İşveren tarafından ihtiyaç gösterilen işçilerin muayenelerinin yapılması. -Gerekli hallerde radyolojik muayenelerin yapılması. -Kaza halleri için işyerinde ilkyardım organizasyonu, acil tedavinin yapılması. -Koruyucu aşıların yapılması ve izlenmesi. -Kadın denetlenmesi 2) İşyeri hekiminin tıbbi-teknik görevleri 3 bölüm halinde ele alınır: -İşyeri hijyeni ve güvenliği konularında inceleme ve araştırma yapmak. -İş ve işçinin birbirine uyumunu sağlamak. -Sağlık eğitimi vermek. 3) İşyeri hekiminin kayıt ve istatistik görevleri; işçilere sağlık dosyası düzenlenmesini, gereğinde iş kazası ve meslek hastalığı formlarının doldurulmasını, İSB' nde yapılan işlem ve hasta bakımlarının kaydını, yıllık çalışma raporlarının hazırlanmasını içerir. 4) İşyeri hekiminin inceleme-araştırma ve işyeri dışı kuruluşlarla ilgili görevlerini; uzmanlar ve üniversitelerle işbirliği oluşturur. işçilerin çalıştırıldığı işyerlerinde oluşturulan kreş ve çocuk bakım

ünitelerindeki çocukların sağlık kontrollerinin yapılması ve bu ünitelerin çalışmalarının

152

İş güvenliği esaslarına yeterli ve etkin bir biçimde uyulmadığında kaçınılmaz sonuç, iş kazaları, meslek hastalıkları ve işle ilgili hastalıklardır (1,2,14). Tarihin her döneminde, insanlar gerek kendileri gerekse aile fertlerini kaza, hastalık, malullük, yaşlılık ve ölüm gibi sosyal risklere karşı koruma ihtiyacı duymuşlar ve bu tehlikelerin ekonomik sonuçlarına karşı belirli güvenceler aramışlardır (22). Ülkemizdeki iş kazalarını ve meslek hastalıklarını önlemeye yönelik sosyal düzenlemeler içinde devlet; kanun, tüzük ve onayladığı kanun gücünde uluslararası sözleşmelerle iş güvenliği konusunu düzenlemektedir (23). Ülkemizde gerek yasal uygulamalar, gerek istatistikler toplumumuz çalışanlarının sadece SSK (Sosyal Sigortalar Kurumu)' ca sosyal güvenlik şemsiyesi altında bulunan işçileri kapsamaktadır (22). 1996 yılında Türkiye' de 759.342 işyerinde, 4.624.330 sigortalı çalışan bildirilmiştir (22). 9.7.1945 tarih ve 4792 sayılı kanunla, iş kazalarıyla meslek hastalıkları ve analık sigortaları (1946) ile başlayan sosyal sigorta hükümlerinin dağınık mevzuatı 1965 yılında 506 sayılı Sosyal Sigortalar Kanunu ile birleştirildi (22). 1949 yılında kurulan Emekli Sandığı ile kamu görevlilerinin sosyal güvencesi sağlanmış oldu. 1971 yılında kurulan Bağ-Kur ise esnaf ve sanatkar vb. bağımsız çalışanları sosyal sigorta kapsamına aldı. Türkiye' de bu üç kurumdan başka bazı banka ve sigorta şirketlerinin sosyal sigorta sandıkları ile Ereğli Kömür İşletmesi' nde çalışanlar tarafından kurulmuş amele birliği, sosyal sigorta kurumlarının tümünü oluşturur (19). Ülkemizin en büyük sosyal güvenlik kuruluşu olan Sosyal Sigortalar Kurumu (SSK), 1996 yılında 499 sağlık tesisi ve bu tesislerde çalışan 54.762 personel ile sigorta ve sağlık hizmeti vermiştir. SSK hastane ve dispanserleri ile kurumun anlaşmalı olarak çalıştığı hekimler, çalışanlara tedavi edici sağlık hizmeti vermektedir (21). hastalıkları tanı ve tedavisi de bu kurumun hizmet konusudur. Avrupa Birliği' ne üye bütün ülkelerde iş kazalarını ve meslek hastalıklarını önlemeye yönelik birtakım sosyal düzenlemeler vardır. AB ülkeleri ortak bir meslek hastalıkları listesi kabul eder ve yasal işlemlerini bu listeye bağımlı olarak yürütürler. Ülkelerin çoğunda resmi kaza ve meslek hastalığı sigortası oluşturulmuş, konuyla ilgili özel bir sigorta sistemi bulunmayan Hollanda, Yunanistan ve İrlanda'da güvence veren kurum hastalık sigortası olmuştur. İş kazası ve meslek hastalığı riskine karşı sigorta sistemi İngiltere'de sadece kamu yönetiminin sorumluluğundadır. Danimarka ve Portekiz' de özel sigorta sistemi de devreye girmektedir (9). İş kazası ve meslek

153

Üye bütün ülkelerde meslek hastalıkları da kaza sigortası kapsamındadır. Meslek hastalığının etkeni olarak kabul edilmiş bir etkenle işyerinde maruziyet sonucu hastalanan bir sigortalının yetkili uzman kişi ve kuruluşlarca yapılan teknik ve sağlık incelemeleri sonucu alacağı rapor doğrultusunda meslek hastalığı kabul edilir (9).

KÜÇÜK VE ORTA ÖLÇEKLİ İŞLETMELER (KOBİ): Sanayide faaliyet gösteren işletmeler, çeşitli konularda farklı sınıflamalara

sokulmaktadır. Sayısal ve sayısal olmayan çeşitli kriterler, işletmelerin küçük, orta ve büyük ölçekli işletmeler başlıkları altında toplanmasını sağlar. Küçük ve orta ölçekli işletme tanımında ülkeler arasında bir birlik yoktur (25). Türkiye' de resmi bir tanım olmadığından çeşitli kuruluşların tanımlarında ana kriter olarak işletmelerde istihdam edilen personel sayışma rastlanmaktadır (3, 17). Bu kuram ve kuruluşların tanımları arasında tam bir birlik bulunamamktadır. Ülkemizde küçük ve orta ölçekli işletmeler hakkında birçok çalışması olan T. Müftüoğlu' nun düzenlemesi ile küçük ve orta ölçekli işletmeler Tablo- 1' de şöyle sınırlanmıştır (17). Tablo- 1: Müftüoğlu' na göre Küçük ve orta ölçekli işletmeler sınıflaması İşletmelerin Ölçek Büyüklüğü İşyerleri Çok Küçük Sanayi İşletmeleri Küçük Sanayi İşletmeleri Orta Ölçekli Sanayi İşletmeleri Büyük Sanayi İşletmeleri Çalışan Personel Sayısı
Sadece işletme sahibi ve aile ' bireyleri

Makine Parkı Değeri 500000-2 milyon dolara kadar 5 milyon-10 milyon dolara kadar 5 milyon- 10 milyon dolara kadar

1-9
10-49 50-199 200' den çok

Küçük işletmeler kendi faaliyet alanlarında bir üstünlük kuracak büyüklükleri olmaksızın işletilen, bütün faaliyetleri ve çalışanların kontrollerinin aynı zamanda işletme yöneticisi olan işveren tarafından yapıldığı işletmelerdir (15). İstihdam yaratma özelliği ile işsizliği azaltmada ve bölgeler arası gelişmeye, büyümeye önemli katkıda bulunduğu, rekabet şartlarına kolayca uyum sağlama ve gelir yelpazesi içinde denge unsura olması, uyumlu işveren-çalışan ilişkileri yaratarak sosyal denge ve dayanışmayı sağlaması, büyük işletmelerin tamamlayıcısı ve yan sanayi olarak nedeniyle KOBİ' 1er ülkemiz ekonomisinde önemli bir yer tutmaktadır (7). faaliyet göstermesi, az sermayeye gereksinim duyması, büyük işletmelere nitelikli eleman yetiştirmesi

154

işverenin sağlık konusundaki tutumunu ortaya koymaktadır. Bunlardan: 155 .5'i 1-49 işçi çalıştıran küçük ölçekli işletmelerdir (22. bazı işverenler. işverenlerin maddi katılımları ile faaliyet gösteren İşyeri Ortak Sağlık Birimleri kurulmaya başlanmıştır. Bunların bazılarında. SSK' nm Ocak 1996 verilerine göre ülkemizde işyerlerinin %98. Dünyada ve ülkemizde farklı İOSB modelleri görülmektedir. Küçük ölçekli işletmelere yönelik olan yasal çalışmaların yetersizliği bilinmektedir. üretime ve istihdama smırlı katkısı ile ihracatta çok az bir yer tuttuğu.7'si küçük ölçekli işyerlerinde çalışmaktadır (22). Yasal yükümlülüğü olan orta ölçekli işletmelerin küçük işletmelere değişmiş olduğu Doğu Sanayi Sitesi' nde yürüttüğümüz çalışmamızda da saptanmıştır. Bu birimler. İş sağlığı ve iş güvenliği ile ilgili mevzuatımız daha çok büyük işyerleri ile ağır ve tehlikeli işlere yönelik hazırlanmıştır (6. devlet tarafından çok az desteklendiği görülmektedir (8). işletmelerin sağlık hizmetlerine olan gereksinimleri sonucu kurularak.17). üretim sistemimize hakim olan küçük işletme yapısıdır (24). Ülkemizde küçük işletmelerin oranı yüksektir (23). İsteğe bağlı olması nedeni ile bazı işverenler birleşerek ortak bir işyeri hekimi tutarken. Mevcut yönetmeliğin bağlayıcı olmaması. Birçok gelişmekte olan ülkelerde olduğu gibi ülkemizde de kendi işini kurma eğiliminin artması ile küçük ölçekli işyerlerinin sayısı giderek artmaktadır.Bütün dünyada olduğu gibi küçük ve orta ölçekli işletmeler. ülkemizde de toplam işletmelerin çok büyük bir bölümünü oluşturur. mevcut sağlığı koruma amacı ile sunulan ek bir iş sağlığı hizmetini kabul etmez yada bu hizmetin maliyetini kaldıramazlar (15). işyerlerinde verilecek sağlık hizmetlerinin oluşturulmasında insiyatifi işverenlere bırakması. KOBİ' LER VE İŞ SAĞLIĞI UYGULAMALARI: İş sağlığı ve iş güvenliği ile ilgili uygulamaları önleyen en önemli faktör. Ancak ülkemizde küçük işletmelerin daha az yatırım yapıldığı. işyerlerinin yakınında işletmelere işyeri hekimliği hizmeti vermektedir. çalışanlarının sayısı 50' yi aşınca 50' den az çalışanı olan birden fazla işletmeye bölünerek işyeri hekimi çalıştırma zorunluluğundan kaçmaktadır (23). Türkiye' deki sigortalıların %57.23). Bir yandan kısıtlı bütçe ile çalışmak zorunda olmaları. İşyerindeki tek otorite olarak. Küçük işletmeler son yıllarda ekonomik politikaların gereği olarak Küçük Sanayi Siteleri ve Organize Sanayi Sitelerinde örgütlenmektedir. bir yandan kanunlarımızdaki esneklik ile çoğu işveren sağlıksızlığın daha sonraları kendisine ne kadar pahalıya mal olacağını görmezden gelir.

kimyasal atık ve diğer zararlı etkenlerin düzeyini ölçer. halk ve akademik enstitülerle ilişkileri Kupat Holim Klalit (İş Sağlığı Merkezi' nin başı). idareci uzman hekime yardımcı olacak 1 asistan hekim ve sekreterlik görevi yapan bir kişi çalışmaktadır (27). kapsamlı laboratuar olanakları dikkat çekecek niteliktedir (27). tutarındaki dernek aidatlarınca karşılanmaktadır. Merkeze bağlı işyerleri en fazla 10 km. Bölgede 5000 işçi çalıştıran 300 endüstriyel işletme mevcuttur (18). 2-Givat Shaul Occupational Health And Safety Center (OHSC). İOSB' nin her türlü masrafı derneğe üye işverenlerden alınan. Kudüs' ün Givat Shaul endüstri bölgesinde bir proje kapsamında kurulmuş olan. İşyeri hijyenistleri gürültü. 40 yaşından yaşlılara göz muayenesi yapmak ve gereğinde çalışanları uzman hekime sevk etmektir. Merkezin politikası. iş güvenliği teknisyeni ve hijyenistlerinden ve merkezde bir tıbbi sekreter ve sosyal çalışmacıdan meydana gelir. periyodik ve işe dönüş muayenelerini. İşletmeler 3 hafta ara ile düzenli ziyaret edilir. Pratikte. Az sayıda çalışan personele karşılık. İOSB' nin bulunduğu yere işçiler kolayca ulaşabilmektedir. sanayici yardımcıları. İşyeri hekiminin görevi. İş güvenliği teknisyenlerinin görevi işyeri denetimlerini yapmaktır (18).lik uzaklıkta bir alana dağılmış olmalıdır. odiometri. koruyucu hekimlik hizmetlerini sunmaktır (27). akciğer fonksiyon testleri. küçük ve orta ölçekli işletmelerin işyeri hekimi sayısı azlığı karşısında işyeri hekimi ihtiyaçlarına karşılık vermek üzere 1966' da Kuzey Ren-Westfallen eyaletinde 4 merkezde kurulan bir sistemdir. bir merkeze bağlanacak işletmelerin aynı veya birbirine yakın iş kollarından seçilmesinin çalışmaları kolaylaştırdığı görülmüştür. laboratuar tetkiklerini. tedavi edici hekimlik hizmetleri yerine. Bu işyeri gezilerine işveren ve işçi temsilcileri mutlaka katılır (25). aktiviteleri. işçi başına yıllık 50 DM. toz.1-Borghorst Modeli İşyeri Ortak Sağlık Birimi. yalnız çevrede çalışanlara ve özellikle küçük ölçekli işletmelere mesleki sağlık hizmeti veren iş sağlığı ve iş güvenliği merkezidir. Almanya' da. Multidisipliner OHSC kadrosu işyeri hekimi ve işyeri hemşiresinden oluşan klinisyenlerden. Bu merkezin belirlenen görevi. küçük işyeri sahipleri ve İş Sağlığı Enstitüsü' nce kontrol edilir (18). işe giriş. 3400 kişiyi kapsayan Borghorst İşyeri Ortak Sağlık Merkezi' nde 1 işyeri hekimi. EKG. 156 . Dernek işyeri sağlık merkezinin her şeyinden sorumludur (25). Her merkez 2000-4000 arasında çalışan topluluğunu kapsamaktadır.

1 sekreter. 3 sağlık memuru. Böylece büyük işletmelerin yanında.10. 1 sağlık memuru. daha yüksek düzeyde İOSB' ne üye olmaktadır. işletmelerin % 48. Sabancı Holding' e bağlı ve İzmit Kentsa arazisi içinde bulunan şirketlerin 1997' de biraraya gelerek kurduğu bir İOSB' idir. İşletmeye gelen ek maliyet yüzünden İOSB üyelik düzeyi genelde düşük bulunmuştur. 4-Sa-Ortak Sağlık Birimi. 1 sağlık memuru. metal ve diğer işkolu başlığı altında toplanmış olup. 48 işletmenin üye olduğu bir İşyeri Ortak Sağlık Birimi (İOSB) saptanmıştır. 15. vardiyalı çalışan bir hemşire. 1 laboratuar teknisyeni. SA-Ortak Sağlık Birimi' nde bir tam gün çalışan işyeri hekimi (sorumlu yönetici). İstanbul. 157 . Ankara' nın Çubuk ilçesinin değişik büyüklükte çok sayıda işyeri bulunduran Yenice bölgesinde. koruyucu hekimlik hizmetlerini esas alan ve personel yapısının 1 doktor.1979 tarihinde. abone olmayan işletmelerden gelen hastaların da ücret karşılığı muayene olabildiği bir sağlık birimidir. bir part-time çalışan işyeri hekimi (dahiliye uzmanı).Nisan 1998 tarihleri arasında İstanbul ili içinde Yenibosna' da yer alan küme örnekleme metodu ile seçtiğimiz Doğu Sanayi Sitesi' nde yürüttüğümüz çalışmada araştırma bölgemizde bulunan 195 işletmeden araştırmaya katılan 164 işletmenin birinde. 4-Fişek Sağlık Enstitüsü.8' i metal işkolunda faaliyet göstermektedir. Enstitü' nün ana hizmet amacı koruyucu hekimlik hizmetleri vermektir. 1994' de İLO' nun Uluslararası Çocuk Emeğinin Sonlandırılması Proje (IPEC) kapsamında Doğu Sanayi Site' inde kurulan sağlık merkezi' nde 3 hekim. 1992 tarihinde Gürhan Fişek tarafından özel limited şirket olarak Ankara OSTİM ve Sincan' da.3-Yenice İş Sağlığı Merkezi (Yisme). Araştırmaya katılan işletmeler tekstil. 1 şoför ve 1 hizmetliden oluştuğu bir sistemdir (4). 1 hemşire. tüm geliri abone olan işletmelerin aylık aidatlarından oluşan. sağlık hizmeti alma gereksinimini arttırmakta ve bu işletmeler. 1 personel ve bir iş güvenliği uzmanı çalışan erişkin ve çocuklara hizmet vermektedir (11). kimya. part-time çalışan KBB uzmanı ile devamlı gündüz çalışan bir yüksek hemşire. SA-Ortak Sağlık Birimi' nin işyerleri ile olan bağı her işyerinin İnsan Kaynakları Müdürleri ile İşçi Sağlığı-İş Güvenliği ve Çevre Uzmanları ile işyeri hekiminin oluşturduğu SA-Ortak Sağlık Birimi üst kurulunca sağlanmaktadır (26). küçük ölçekli taşeron firmaların da SA-Ortak Sağlık Birimi' nin sunduğu iş sağlığı hizmetinden yararlanmaları sağlanmıştır (26). 2 ambulans şoförü ve hizmetli görev yapmaktadır (26). Nisan 1997. Çubuk Eğitim ve Araştırma Sağlık Grup Başkanlığı'na bağlı olarak kurulmuş olan. İzmir ve Denizli' de kurulan. işyeri içinde kurulmuş bir İşyeri Sağlık Birimi (İSB). Metal iş kolunda iş kazalarının sıkça rastlanması.

Araştırma bulgularımız işyeri hekimlik hizmetlerinin sınandığı çalışmalarda belirtilen yüksek düzeydeki poliklinik ve periyodik muayene hizmetleri açısından paralellik göstermektedir (4. böyle bir merkezden gereğinde alınan acil müdahale ve tedavi hizmetleri oluşturmaktadır. İşe dönüş muayeneleri ve rehabilitasyon hizmetlerinin işyeri hekimlik hizmeti içinde verilmediğinin görülmesi. Bu hizmeti alanlar. hastalık muayene ve tedavisi olduğu saptanmıştır. Yolsal(29) da saptadığı bulgularla çalışmamızı desteklemektedir. İSB' nden hizmet alan sadece 16 (%5. çok sınırlı bir düzeyde kalan sağlık eğitimi "tedavi edici hizmet" konumunda olmaması gereken işyeri hekimlik hizmetlerinin. Üye olmayan işletmelerden 31' inin İOSB den kendi istekleri doğrultusunda. ilkyardım (%91.12) İOSB' den hizmet aldıklarını söylemiştir. ücret karşılığı hizmet aldıkları.4) İOSB' ne üyedir. işe giriş muayeneleri ve periyodik muayenelerin yapılması.1) çalışan mevcuttur. Araştırmaya katılan çalışanlardan 139'u (%49. Araştırmamızda iş kazası sıklığı %15. site yakınındaki özel sağlık birimlerinde acil müdahale yapılmakta ve iş kazası burada tedavi 158 . İSB' den hizmet alan çalışanların hizmetten orta derecede memnun oldukları gözlenmiştir.0) kişiden 31'i (%9.9) sigortasız çalışmaktadır.001). en sık başvuru nedenlerinin de ilkyardım. Çalışanların başvurdukları farklı sağlık birimlerinden aldıkları sağlık hizmetlerjnden memnuniyet düzeylerinin dağılımları arasında çok ileri derecede anlamlı farklar bulunmuştur (p<0. İOSB' i ve özel sağlık hizmetleri kişileri beklenenden yüksek düzeyde memnun etmiştir. aldıkları kadarı ile işyeri hekimlik hizmetlerinden memnun olmaktadır. Üyelerden 135'i (%97.697) SSK sağlık tesislerinden sağlık hizmeti aldığını belirtmiştir. İOSB ve İSB' nden öncelikle tedavi (%95.1 düzeyinde bulunmuştur.92) kişi özel sağlık hizmetlerini en az bir kere olmak üzere kullanmış olduklarını ifade etmektedir.9) almaktadır. Verilen işyeri hekimlik hizmeti çalışanları memnun etmektedir. Sonuçlar. 207 (%65.8) ve periyodik muayene hizmeti (%93.87. Üye olmayan işletmelerin yöneticilerinin sağlık hizmeti beklentilerini. SSK Sağlık Tesisleri' nden memnuniyetin oldukça düşük olduğu saptanmıştır. 283 sigortalı çalışandan 251' i (%88. koruyucu hekimlik hizmetleri alanmda yetersiz kaldığını göstermektedir. Bu hizmetin kapasitesinin arttığı oranda memnuniyet yükselmektedir. İş kazası sonucunda.9). Araştırma kapsamındaki 314 çalışandan üye olmayıp İOSB' den hizmet alan kişi sayısı 12' dir (%3. çalışanlara kişisel koruyucu kullanımının özendirilmesi gibi koruycu hekimlik hizmetleri açısından İOSB' nin önemli bir fonksiyona sahip olduğu görülmektedir. İOSB' nin toplumun genel yapısına uygun olarak işletmeciler ve çalışanların beklentileri doğrultusunda kullanıldığını göstermektedir.Üye olan işletmeler. Tüm olumsuzluklara karşın. 24).82). Araştırma kapsamında çalışan 314 (%100. düşük aşılama düzeyi.

İş kazası sıklığı metal işkolunda yüksek olduğundan çalışanların yüksek düzeyde sigortalandıkları saptanmıştır. Çalışanların kolay ulaşabilecekleri. işyerlerine yakın bir İOSB kurulmasını planlamaya zorunlu tutulmalıdır. Özellikle İOSB' nde çalışan ekip içerisinde işyeri hekimi. iş sağlığı hemşiresi. İşyeri hekimlik hizmetlerinin multidisipliner bir ekip çalışması olduğu unutulmamalıdır. sosyolog. Böylece SSK verileri ile arada çok yüksek bir fark oluşmuştur (21). site sınırları içinde. işyeri ortam koşulları. Devlet tarafından uygulanacak teşvik politikalarının belirlenmesinde. Küçük işletmelerin sahip olduğu kısıtlı ekonomik kaynaklar. kanun ve tüzüklerde yapılacak değişiklikler ile çalışanlarının sayısına bakılmaksızın tüm işyerlerini kapsamalıdır. denetimlerin yapıldığı. ÖNERİLER İş sağlığı ve iş güvenliği konusu çalışanların sağlığı olarak ele alınmalı. bu hizmetler içinde aktif rol oynamaları için gereken düzenleme yapılmalıdır. işletme içinde bağımsız bir İSB kurulmasını imkansız hale getirmektedir. Küçük ölçekli işletmeler mutlaka organize sanayi sitelerinde toplanmalı. iş güvenliği uzmanı. ÎOSB' nin temel hedefi primer sağlık hizmetleri olmalıdır. Sigortalılar ile sigortasızlar arasında iş kazası oluşumu açısından da anlamlı bir fark bulunmuştur. ÎOSB personelinin iş sağlığı konusunda sürekli eğitimi sağlanmalıdır. işletmelerin işyeri hekimlik hizmeti organizasyonları da dikkate alınmalıdır. İSB ve İOSB arasındaki farklı düzenleme ve hizmetin boyutu bu gerekliliği ortaya koymaktadır. Küçük ve orta ölçekli işletmelere yönelik çalışmalar ve destekler ekonomik ağırlıklı olmanın ötesine geçmelidir. uğradıkları zararlara ilişkin uzman hekimlerin çalıştığı. İşyeri hekimlik hizmetleri hakkında işveren ve çalışanlarının bilinçlendirilmesi sağlanmalı. psikolog. iş kazası tedavi edilerek SSK' ya bildirilmemektedir. Bu işletmeler için işyeri hekimlik hizmeti uygulamaları açısından işverene daha düşük bir maliyet getireceğiden İOSB' lerinin kurulması en uygun çözümdür. kapsamlı bir İşyeri Sağlık Birimi istedikleri saptanmıştır.edilebilecek durumda ise. sekreter. yapılacak yasal düzenlemelerle sanayi siteleri. proje aşamasmda. nitelikli koruyucu hizmetlerin sunulduğu. ücretsiz hizmet alabilecekleri. Kanun ve tüzükler farklı iş kolları için tekrar düzenlenmelidir. işyerinde alınan sağlık güvenlik önlemlerinin düzeyi. İOSB' nin bütçesi site yönetimince finanse edilmelidir. 159 . Araştırmamızda da. yardımcı personel ve şoför bulunmalıdır.

Çalışma Ortamı Dergisi. Civaner. Şubatl998.. Bilir. 160 .381-398.1997. Toplum ve Hekim Dergisi. 15 Yaş Altı Çalışan Çocuklar İle Aynı Yaş Grubundaki Okuyan Çocukların Sağlık ve Sosyal Yönden Karşılaştınlması. N. İstanbul. Bu suretle gerek enstitüler gerekse üniversiteler kanalı ile yapılan eğitim ve araştırmalarla "İş Sağlığı" bilincinin oluşmasında gerekli olumlu katkı sağlanmış olacaktır. Doktora Tezi. îşle İlgili Hastalıklarjşyeri Hekimliği Ders Notlan. hekim ve iş güvenliği uzmanları ile birlikte ekip halinde sunulmalıdır. Yüksek Öğrenim Kurulu Matbaası.. 2000'li Yıllara Doğru Türkiye'nin Önde Gelen Sorunlarına Yaklaşımlar: XII-KOBÎ' 1er. Ankara. 1993. Murat Civaner. K. Aydemir.yy.. Yayın No: 017.7-47. M. Simge Ofis Matbaacılık.. T. Akbulut. 4. Hacettepe Üniversitesi Halk Sağlığı Ana Bilim Dalı Yayın No:86/38. Programlar. Marmara Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü Halk Sağlığı Ana Bilim Dalı.. hemşirelik okullarında ve endüstri ile ilgili her türlü meslek eğitiminde lisans düzeyinde. 3. 1986. Eylül 1995. 1994. s. Demiröğen. Küçük ve Orta Büyüklükteki İşletmeler (Problemleri ve Çözüm Önerileri). Yayın No: 1993-34. Erzurum Ticaret ve Sanayi Odası Yayın No : 1996-1. 7.: Dr. 8. s. İşçi Sağlığı Prensip ve Uygulamaları.59-68. İstanbul. S. 9. TTB Yayım. Yayın no:30. 5. Tisamat Matbaacılık. 1992. Can Matbaası. İşçi Sağlığı ve Güvenliği ile İlgili Genel Bilgiler.. (ed.. mühendislik bilimlerinde. 6. 11. lisans üstü eğitime başlanmalıdır. N. T. 57-62. Eren.. görev ve yetkileri ile yapısı mevcut yasal düzenlemelerden farklı olmayan İşyeri Ortak İşçi Sağlığı İş Güvenliği Kurulu' nun (İOİSİGK) oluşturulması yasalarla zorunlu kılınmalıdır. "İş Sağlığı" dersleri konmalı.Çalışanların sağlık eğitimleri profesyonel bir düşünce ile verilmeye başlanmalıdır. İşyeri Hekimliği. Ankara. . s. Herkes İçin Sağlık' ta Yenilenmiş Strateji: 21. Erdoğan. Fırat. Tıp fakültelerinde. 3 3-37. Sistem Yayıncılık. O. profesyonel eğiticilerce oluşturulmalı.. M. s. Yenice İş Sağlığı Merkezi 1980-1985 Yılları Çalışmalarının Değerlendirilmesi. AB' ne Üye Ülkelerin Sosyal Güvenlik Sistemleri İçinde İş Kazası ve Meslek Hastalıkları Sigorta Hizmetleri. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı İşçi Sağlığı Daire Başkanlığı. işveren ve işçi temsilcilerinin aktif görev yapacakları. 2. TTB Yayını. Ekin. 1996. 10.) T. Çev. İşyerinde sağlık risklerini araştırarak saptayan ve bu risklere göre alınacak önlemleri işkollarına göre ortaya koyan İş Sağlığı Enstitüleri' nin kurulması gerekmektedir.. M. İstanbul. bs. Akbulut. 2.. 1998. 2. Akbulut. TÜGİAD Yayım. Cilt: XII. bs. İstanbul. s. İşyeri Hekimliği Ders Notlan.. Sayı: 28. Tisamat Matbaacılık. 9-10. Ankara. Ankara. M. Gelişen Ülkelerde ve Türkiye' de Bir İstihdam Politikası Olarak Küçük Ölçekli İşyerlerinin Teşviki. Sayı: 81. 1998. N. İçin Taslak Politika.1996. Fırat. KAYNAKLAR: 1. İOSB' lerinin çalışmalarını destekleyici ve denetleyici rol üstlenecek. Ankara. 9-10.

Türk Tabipleri Birliği İşyeri Hekimliği Uygulamalanjş Hekimliği Ders Nottan. Tonguç. Şeref.. 22. Sayı: 28(8-9). Karataş. Sigorta..7-10. A pilot occupational health service for small enterprises: first year experience... Maya Matbaacılık.7-16. Ankara. O. İstanbul. J.. S. E. A.. Ankara. Sağlık Bilimleri Enstitüsü Bilim Uzmanlığı Tezi. 1998.und Arbeitsschutz in kleineren und mittleren Unternehmen. TTB Yayım.the Givat Shaul project. 2.Ü.659-666. Toplum ve Hekim Dergisi.İstaribul Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Ana Bilim Dalı.. Preventive Services in Occupational Health and Safety in Europe: Developments and Trends in the 1990s. Yolsal. 20. Ankara. Akkurt. Arbeitsmedizin-Sozialmedizin-Umweltmedizin.. îşçi Sağlığı ve Boyuttan. 1993. s. s.10509. İş Güvenliği ve İşyerinde Tıbbi Hizmetler. İkiz Ofset. M. Fişek. bs. S. Büyük Larousse Sözlük ve Ansiklopedisi içinde. 1993. int. s.21-51. CiltXX. Ş. Güner. s. bs. Sayı: 12. Müftüoğru. Sirer.. Ankara. EGS Bank Yayınlan No. 13. s. 5-6 1998. 21.. Sanayileşme Sürecinde Küçük ve Orta Ölçekli İşletmeler. s. 1997. Beşer. Yetki Analiz ve Öneriler. 1997. et al. Ankara..493-496. 25. 3. Yayın no:593. T. m. Cilt: XXVII. Sayı: 3. s. s. 19.. 23.315-328.12. Walters. H. 1996. Ulusal İşçi Sağlığı Kongresi Kitabı içinde. 16.247-271. bs. 1991. S.1343. 14. 1.1997.. Hukuki Yönden İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği.. s. Meslek Hastalıklarının Tespit Edilememesinin Nedenleri ve Doğurduğu Sonuçlar. İş Hekimliği ve Meslek Hastalıkları Konularında Finlandiya. s. Ankara Siteler Sanayi Bölgesinde Küçük ve Orta Ölçekli İş Yerlerine Yönelik Ortak Sağlık Birimi Oluşturulması İçin İşveren Yaklaşımı. Veli Yayınlan. TTB Yayını. İÜ.682-687. H. İnterpress Basın ve Yayıncılık. Health Services. Ankara. Gesuntheits.. 185-189.20-36. İş Hekimliği Ders Nottan içinde. İşler H. Sayı: 80. bs. s. 7-8. Tisamat Matbaacılık. 1974. 1998. 380-383. SSK 1996 İstatistik Yıllığı. 1986. Stuttgart. SSK Genel Müdürlüğü. İşyeri Hekimlik Uygulamalan. Halk Sağlığı Doktora Tezi. 1993. B. M. 1997. Maya Matbaacılık. 29. 161 . Dr. Gentner Verlag. Maya Matbaacılık. S. Küçük ve Orta Büyüklükteki İşletmeler ile Büyük Ölçekli Kuruluşlan Kapsayan İşyeri Ortak Sağlık Birimi.. 1997. s. 1. Yayın no:594. TTB Yayını 3. K. 18. İstanbul. İkiz Ofset. 1992.. İş Hekimliği Ders Nottan içinde. 1997. Türkiye' de Küçük ve Orta Ölçekli İşletmeler. Sayı: 2... Med Sei. Almanya. Tabuk. E. 28. Sorunlar ve Öneriler. SSK 1996 Yıllık Faaliyet Raporu. Isr J.. Toplum ve Hekim Dergisi. 24. 1996. SSK Genel Müdürlüğü. Cilt: XII. Taşyürek. İtalya' daM İncelemelerin Raporlan ve İş Hekimliği Esaslarına Göre İş Sağlığı Merkezleri' ni Geliştirme Tasansı. Kentner. Pines. G. 26. İşyeri Hekimliği ve Kocaeli Bölgesinde İşyeri Hekimliği Uygulamalan. Karadağ. 3. TTB Yayım. İşyeri Hekimliği Ders Nottan içinde. SSK Genel Müdürlüğü Yayın No: 218. 15. Süzek. 17.. Ankara. Ersoy. N..371-380. Cilt: XIII. Ankara. 27.

162 .

iş kazalarında Avrupa ülkeleri arasında birinci. üzerine ciddiyetle gidilmesiyle. çok daha büyük olduğu açıktır [2]. hatta konu ile ilgili bu günki düzenlemelerin yeterince uygulanmasıyle dahi olumlu yönde değişecektir. Türkiye Tel: 0212 2931300-70/2471 Fax: 0212 2450795 Özet Ülkemiz'de iş kazalarının sebepleri çok yönlü ve çok çeşitlidir.TÜRKİYE'DEKİ İŞ KAZALARINA GENEL BİR BAKIŞ Talat TEVRÜZ Makina Fakültesi İstanbul Teknik Üniversitesi. Türkiye'de her yıl iş kazalarında 1500 kişi yaşamını yitirirken. tüm ülke ekonomisine olan maliyetinin ise. dünya'da ise üçüncü sırada yer almaktayız. Bu itibarla. 1. Özel sektör kuruluşlannda iş kazaları. İmalat işkolunda daha fazla kaza olduğundan. iş kazalarının azalacağı bir gerçektir. bu işletmeler için "işyeri ortak sağlık birimleri'nin" kurulması zorunlu hale getirilmelidir. 2. Bunlar iyileştirildikleri ölçüde. 3000' den fazla kişi sakat kalmakta ve her yıl ortalama 2 milyon kadar iş günü yitirilmektedir [1]. Giriş Sosyal Sigortalar Kurumu (SSK) İstatistiklerine göre. Ülke'nin sosyo-ekonomik politikasından başlayarak. Türkiye'nin Avrupa Birliği (AB)'ne girmesi ve "toplam kalite yönetiminin" teşviki İSİG bakımından yerindedir. İstanbul. İş Kazalarına Genel Bakış Ve Analiz Ülkemizde. çalışan işçinin ruh ve beden sağlığına kadar bir çok nedenler sözkonusudur. İSİG ile illgili tedbirlerin uygulanmasında önemli güçlüklerle karşılaşılmaktadır. Türkiye'deki iş kazaları sınıflandırılarak kısaca analiz edilmiş ve alınabilecek önlemler sunulmuştur. İşçi sağlığı ve iş güvenliği (İSİG) nin çalışma yaşamındaki gelişmelerle ve Ülkemiz'in sosyo-ekonomik durumu ile yakından ilişkili olduğu açıktır. SSK istatistiklerinden istifade ile. Genç ve tecrübesiz işçilere işçi sağlığı ve iş güvenliği (İSİG) çalışmalarında ağırlık verilmelidir. aşağıdaki neticelere ulaşılmıştır [3-6]: 163 . Bu çalışmada. kamu sektöründekilere nazaran daha az olduğundan özelleştirmeye hız verilmesi İSİG açısından olumludur. Gerçeği tam olarak yansıtmayan bu rakamlara göre dahi. İSÎG konusunda tek istatistikî çalışma yapan kurum olan SSK'nın yayınladığı "istatistik yıllıkları" incelenerek. Ekonomik anlamda yalnızca SSK'ya maliyeti 14 trilyonun üzerinde olan iş kazalarının. Sosyal Sigortalar Kurumu (SSK) istatistiklerinden istifade ile. Küçük işletmelerde. konunun Ülkemiz'in öncelikli sorunlarından biri oklarak kabul edilerek. her yıl karşımıza çıkan bu ürkütücü tablo. bu işkolunda İSİG çalışmalan yoğunlaştmlmalıdır. Bu çalışmada. Türkiye'deki iş kazalan smıflandmlarak kısaca analiz edilmiş ve alınabilecek ilgili önlemler sunulmuştur. Sanayileşme aşamasında gelişmeler kaydeden Ülkemiz'de.

ve 8. özelleştirme ile beraber işletmelerde işçi sayısı azalmakta. Kazaların en çok olduğu ikinci saat dilimi ise 7. kazaların 1 ile 50 arasında işçi çalıştıran işyerlerinde daha fazla olduğu görülmektedir.7'dir. toplam kalite yönetiminin İSİG çalışmalarında etkili olduğunu beyan etmişlerdir. > İş. yorgunluk. Halbuki. 1994'te%73. 1988-89-90'da %56. 50 veya daha fazla sayıda işçi çalıştıran işyerlerinin işyeri sağlık birimleri kurmalarını zorunlu kılmaktadır. İş Kanunu'nun 6. saatlerin payı % 15. 1995'te %73.52 iken 1996'da %27. işyeri küçüldükçe İSİG sorunlarının artmakta olduğu SSK istatistik yıllıklarındaki verilerden anlaşılmaktadır [3. büyük kurumların çoğu yabancı ortaklarla çalıştıkları için. düşük kaza sayıları ve sıfır ölümle karşılaşılmıştır. kazalarının meydana geldiği iş saatlerine göre dağılıma bakıldığında (Çizelge 2). işçilerin konularında uzman ve eğitimli olmalarından. öncelikle küçük işyerleri için işyeri ortak sağlık birimleri zorunlu hale getirilmelidir.4. 7. dikkat kaybı. Diğer taraftan.48.49. ekonomik bakımdan güçsüz oldukları için malî külfetinden dolayı İSİG'in gerektirdiği tedbirleri almak istememeleri.01. Daha az sayıda işçi çalıştıran işyerlerinde ise. kazalar en çok ilk 4 bilhassa ilk 1 saat içinde olmaktadır. Çünkü. Ayrıca. 1986'de %58. diğer saatlerin payı ise %9. Diğer taraftan.7. Bu durumu 1996 yılı için incelersek. bu isteye bağlıdır. Diğer çalışma saatlerinde kazaların sayısında büyük bir azalma vardır. batılı anlamda iş güvenliğini de işletmelerine yerleştirmek durumunda kalmaktadırlar.İş kazalarının.9.4 ve 1996'da %72. kazaların toplam kazalar içindeki payının 1986'da %41. 164 . Bu oranlar 1992'de %61. özelleştirmenin de İSİG konusunda etkili olduğunu düşünülebilir. işletmelerde batili anlamda İSİG kuralları oluşumu ve tatbiki fikrini yaygınlaştırmıştır. yüksek teknoloji kullanılmasından. Ayrıca. Görülmektedir ki. iş kazası oranlarının bu kadar yüksek olmasının en önemli sebepleri. imalat işkolunda faaliyet gösteren dört büyük işletmede yapılan bir mini ankette [7]. Büyük ve nispeten büyük işletmelerde (50'den fazla işçi çalıştıran iş yerlerinde). Az miktarda işçi çalıştıran işyerlerinde.65 olmaktadır.7 gibi çok yüksek bir değere ulaşmıştır. bu işletmelerin. 1986'dan 1996'ya kadar sürekli artarak %72. Nitekim. Bu işyerlerinin toplam kazalar içindeki paylan. 6]. 1993'te %72. ve 8. Avrupa Birliği (AB) gümrük birliğine girilmesi de. dikkat azlığı. bilgi ve tecrübe eksikliği olarak belirtilebilir.34. çalışan işçilerin iş konusunda eğitimsizlikleri. son senelerde büyük ilgi gören "toplam kalite yönetimi de" yukarda sayılan hususları gerçekleştirmede zorlayıcı bir unsurdur. Bu itibarla.30'a düşmesi. işe hemen adapte olamama.17'dir. Ülkemiz'de küçük işletmeler üretim sistemimize hakimdirler. 1987'de %57. Maddesi. İlk adım organize sanayi sitelerinde atılabilir. dolayısıyla kurallara dikkat etmelerinden ve İSİG konusunda ulaşılan bilinçlenmeden kaynaklanmaktadır. vücudun ve beynin normal çalışma temposuna ulaşmasının uzun sürmesidir. saatlerdir. Bu işletmeler. kaza tarihinde işyerinde çalışan işçi sayısına göre dağılımına bakıldığında (Çizelge 1). İlk saatlerde kazanın bu kadar yüksek olmasının en önemli sebepleri. Son saatlerdeki kazaların sebepleri de. yapılan işten sıkılma olarak açıklanabilir. otomasyona geçilmekte ve en önemlisi yüksek teknoloji kullanılmaktadır. 50'den az işçi çalıştıran işyerlerinde ki kazaların toplam kazalar içindeki payı. ilk 4 saatin kazalar içindeki payı %75.

640 2.011 5. 3 ay ile 1 yıl arasının payı ise %25.İş kazalanmn sigortalının hizmet süresine göre dağılımı incelendiğinde görülmektedir ki Çizelge 1.ŞAAT 2.396 0 1992 1993 1994 1995 1996 139.581 9.014 10.44. 1990'daki durum ise.618 11.210 4.676 33 0 92.034 18.09.264 12.608 9.563 92.878 11.927 6.960 86.818 6.464 109.881 0 7.551 5.624 35.118 3.087 1995 10.SAAT 3.545 9.100 7.404 12.807 Çizelge 2.037 11.594 2. 1 165 .219 4.804 17.302 139.858 14.300 5.SAAT 4.960 86.205 17 0 40.508 11.521 14.071 3.057 12.345 8. İşyerinde çalışan sigortalı sayısına göre iş kazaları SİGORTALI SAYISI 1-3 4-9 10-20 21-50 51-100 101-200 210-500 501-1000 1001+ BİLİNMEYEN TOPLAM 40.464 109.575 37. Meydana geldiği iş saatlerine göre iş kazaları İŞ SAATLERİ 1.886 6. 3 ay ile 1 yıl arasındaki kazaların payı %24.130 5.493 7.398 6.011 10.222 65.741 72 0 1996 8.686 11.53.111 9.146 5.47'dir.530 13.SAAT+ BİLİNMEYEN TOPLAM 1992 20.030 1993 15.121 7.006 9.882 7.073 6.726 6. 5 yıl ve daha fazla hizmet sürelerinde ise kaza payı %29.411 9. lyıl ile 5 yıl arasındaki kazaların payı %29.829 7.087 87.007 44.758 188 7.259 4.726 2.433 2.814 4.237 11.SAAT 9.559 35.468 16.511 2.328 7.399 4.928 6.587 6.435 7.961 7.235 14.SAAT 8.SAAT 5.073 4. 1 gün ile 1 ay arasının payı %16.059 4.339 10.067 '35.129 9.623 0 35.563 87.SAAT 7.980 12. 1 gün ile 1 ay arasındaki hizmet süresi için kazaların toplam kazalar içindeki payı %16.483 2.467 6.SAAT 6.542 0 8.601 37.794 9.807 (Çizelge 3).56.166 9. 1986'da.066 44 0 1994 34.588 8.660 12.

16-90 gün arasının payı %19. 16-90 gün arasının payı %27. düşük bir artış hızıyla 1990'da 2. 91-365 gün arasının payı ise %3.774 9. 3 ay ile 1 yıl arasının payı ise %26.9.563 yıldan sonrasının payı da %24.981 488 1.579 5.980 10.674 23. 5 Çizelge 3.355 19. Bu sonuçlara göre.705 17. sanayide daha az tehlikeli teknoloji kullanıldığının ve iş eğitiminin arttığının belirtisi olabilir.150 13.509'dur. işçilerin kaza olsa bile dikkatli davrandıklarının.031 gün olmuştur.304 10.5. 1996 yılında ise 63.194 adet.yıl ile 5 yılın payı %31. 1986'da hastanede geçen kısmı 117.888 745 850 1.039 15. sathî travmatizma. 1 yıl ile 5 yılın payı %29.640 16. 0-3 gün arası geçici iş göremezliğin toplam kazalar içindeki payı 1990 yılında %17.921 23.057 gündür. yırtıklar ve yaralar meydana getiren kazalar 50.457 11. 1996 yılına kadar ise azalarak 1.318 4.089 10.611.548 gündür.07. Sigortalının hizmet süresine göre iş kazaları SİGORTALI HİZMET SÜRESİ İGÜN 2-7 GÜN 8-30 GÜN 1-3 AY 3 AY-1 YIL 1-2 YIL 2-5 YEL 5-10 YIL 10+YIL BİLİNMEYEN TOPLAM 673 3. 4-15 gün arasının payı %61. Kazalarda en yüksek oran 1 yıl ile 5 yıl arasında çalışanlarda görülmektedir. 1996 yılında 0-3 gün geçici iş göremezliğin payı %15. 1990 yılında.937 gün.30'dur.575 30.488. Bu.775.807 139. Ayakta geçen süre ise. 1996'daki durum ise.488 26.828 9. İş kazalarının arızanın mahiyetine ve vücuttaki yerine göre dağılımına göz atıldığında. bu oran pek azalmamakta.064 11. İş kazalarının geçici iş göremezlik sürelerine göre dağılımına baktığımızda (Çizelge 4).285 gün olmuştur.413 11. aşağı yukarı aynı kalmaktadır.072 gün. deri sathını bozmayan kontuzyon ve çürükler meydana getiren kazalar 166 .47.251 4. artan bir seyir izleyerek 1990'da 2. Çeşitli dalgalanmalar göstererek 1990 yılına gelindiğinde hastanede geçen süre 122. 91-365 gün arasının payı ise %2.647 0 0 0 92. 1996 yılında ise 1.4'tür.087 87.03. 5 yıldan sonrasının payı da %27.464 109.248.61.440 22. Toplam iş göremezlik süresinin.373 12.019 8.952 20.355 694 1.366.606 10.86.359 1992 1993 1994 1995 1996 19.793 0 576 1.81. en çok anzalar olarak.886 14.960 86. Kişilerin çalıştıkları işlerde hizmet süreleri artıkça kazaların azalması gerektiği halde.208 14.316 gün olmuştur. 1 gün ile 1 ay arasının payı %8.712.630 16.3'tür. Toplam iş göremezlik süresi 1986 yılında 2.645 17.255 5.258 9.026 11.44'tür. 4-15 gün arasının payı %53.668 21. Hastanede geçen sürelerin azalması.57. Bu.264 11. 1986 yılında 2. 1996'da kaza geçiren bir işçi ortalama olarak 10 hafta işten uzak kalmaktadır.009 gün.

45'tir.22.316 getirdikleri arazlardan belli olmaktadır. Kazalann daha çok. 167 .087 8.712. 2.083 1.398 74.540 14. vücutta meydana Çizelge 4.220 1.562 39. 4.031.02 ve 1996 yılında %42.364 936 333 92. Kocaeli 5. motorlu taşıtlar %1.374 26.252 10.Manisa 4. makinelerden ileri gelenler %7.286 18.26'dır.15.036.9'dur.15'i.825.347 13.322 858 251 109.692 88.11'dir.98.858 2.031 2. Geçici iş göremezlik sürelerine göre iş kazaları GEÇİCİ İŞ GÖREMEZLİK SÜRELERİ (GÜN) 0 1-3 4-7 8-15 16-30 31-90 91-180 191-364 365+ TOPLAM İŞ GÖREMEZLİK SÜRELERİ TOPLAMI HASTANEDE AYAKTA 82.464 7.545.914.513 41.874 31.292 9. Bursa 5.017.203 1.178 6.280 1.132.461.716 23. 1994 yılında %16. 14 yaşın altında. bu yaş gurubunda meydana gelen kazalarrda önemli bir artış olmuştur. eklemlerde bitişik adalelerin burkulması ve neticelerinde 9.63. İstanbul 14.464.890. 1996 yılında %22.573 25.017 63.152 2. 1994 yılında %29.352 2. 1996 yılında kazalann en çok olduğu ilk beş şehir ise şunlardır: 1.749. 15-25 yaşlan arasmda ki dağılım yıllara göre incelenirse. 1994 yılında %45. kazalann başlıca nedenleri.820 181. biraz dikkat gösterilmesi sonucu olmayabilecek kazalar olduğu.374 1. 1996 yılında %3. 25-35 yaşları arasında ki dağdım.59'u. yanmalar %0.301 12.467 2. 3545 yaşlan arasında ki dağılım ise. 1995 yılında %25.16.960 6. İstatistikler aynntıh olmadığı için kazalann asıl nedenleri anlaşılamamaktadır.110 842 273 86.312. 1994 yılında %6.854.2'si meydana gelmiştir.654 2. 5.554 15. 1995'te %%0.05.040 24. İş kazalan ile "meslek hastahldannm" sigortalılann yaş gruplarına göre dağılımına bakıldığında (Çizelge 5).775. 1990 yılında. 1995 yılında %24.905 1.431.710 7. 3.685 1.285 7.318 1.116 9. İzmir 12.061 11. yanıklar meydana getiren kazalar 9.684 13.060 854 257 87. Görüldüğü gibi.75'tir.563 6. 1996'da ise kazalann %1.807 1992 1993 1994 1995 1996 2.015 22.079 340 139.978 22.527. 45-55 yaşlan arasında ki dağılım. bir menfeze giren yabancı cisim tesiri de 5.39. 1995 yılında %4. düşmeler %7.958 2.96.459 adettir.167 14. 1995 yılında %45. 1996 yılında ise %29.030 9.6.675.18.239 30.368 8. 1994'te kazalann %0.

bütün kazaların %13v. Çizelge 6'dan görüldüğü gibi. Sigortalıların yaş guruplarına göre iş kazaları ve "meslek hastalıkları" YAŞ GURUPLAR I -14 15-19 20-24 25-29 30-34 35-39 40-44 45-49 50-54 55-59 60+ TOPLAM ORTALAM AYAŞ Kazaların işkollarına göre dağılımı Çizelge 6-8 de verilmiştir.822 20. Maden işkolunda ise. maalesef kaza ağırlık oranında önemli bir düşüş olmamıştır.065 7. ülkemizde inşaat işkolunda 1993'ten 1996'ya kadar meydana gelen kazalar incelendiğinde. 15-25 yaş arasında kaza geçiren işçilerin oranı ise 1994'te %16. kazaların %10.498 1. Bu rakamlar. 1993'ten 1996'ya kadar imalat işkolundaki kazalar incelendiğinde. kazaya uğrayan işçilerin yaş ortalamasında seneler itibariyle bir düşüş vardır.75'e yükselmiştir. 1994 yılında ortalama yaş 32 iken.772 10.742 746 987 32 7.004 olup. Bu.257 521 7.816 21.661 2.231 16.935 168 .765 18.367 88.196 12.707 2. Aynı yıl.6'sı dır (Çizelge 7).3'ünü oluşturmaktadır (Çizelge 8). inşaat işkolunda 11.807 iş kazası olmuştur ki.783 6. kaza sayısı 9.139 349 306 30 93. kaza sıklık ve genel kazalanma oranlarında düşme olmasına rağmen.776 iş kazası olmuştur. Buna rağmen genel bir iyileşmenin 143 4. bu.558 18.922 29 1994 1995 1996 11.171 866 276 181 87.258 14.Çizelge 5'ten görüldüğü gibi.6'dan 1996'da %29. Nitekim. kaza ağırlik oranında 1995 yılma kadar bir düşüş yaşanmakla birlikte. Çizelge 7'den görüldüğü gibi. kaza sıklık ve genel kazalanma oranlannda önemli bir düşüş görülmesine rağmen.780 1. 1996 yılında imalat işkolunda 53.774 1.335 19. Çizelge 5.400 19. gençlerimizi iş güvenliği konusunda gerektiği gibi bilirıçlendiremediğimizi göstermektedir. 1996 yılında büyük bir artış olmuştur. bütün kazaların %62'sini oluşturur (Çizelge 6).722 4. Bu durum gene de olumlu bir gelişme olarak kabul edilebilir.831 20.566 13. 1996 yılında 29'a düşmüştür.

991 49. Ülkemiz'de imalat işkolunda meydana gelen iş kazaları 1993 ÖLÜMLER İŞÇİ SAYISI KAYIP İŞGÜNÜ KAZA SAYISI ORTALAMA ÇALIŞMA SAATİ KAZA ADIRLIK ORANI KAZA SIKLIK ORANI 17.361 411.029.75 0.95 GENEL KAZALANMA 0.106 17.36 0.776 52 1. maden işkolunda 1993'ten 1996'ya kadar olan kazalar incelendiğinde. 50. neticede az da olsa bir düşme görülmektedir.0135 2. diğer işkollarındaki nin aksine.138 388. kaza Çizelge 6.580.36 2.8 12.008 5.5 169 . bu işkolunun özelliğinden kaynaklanabilir.582 324.0063 11.3 5.82 1.560 46.5 49.0359 0.517 769.776.7 53.6018 0.kaza sayısında bir artma.692 852.822 11.789 0. bu işkolunda -çalışılan saat başına.689 1.413 53.kaza sayısında bir azalma görülmektedir. kaza ağırlık oranında ise bir dalgalanma olmakla birlikte. kaza sıklık oranında sürekli bir artma.933 1. Çizelge 8'den görüldüğü gibi.613 829.854 65.059 949.75 ORANI 7.7 13.mevcudiyeti görülmektedir.0125 GENEL KAZALANMA 0.243 338.527 0.85 1.869 1.18 464 421 1994 1995 348 1996 555 14 0. Bu durumda.535 47.2 576.819.807.2 55.068. Ülkemiz'de. ciddi neticeler doğuran kazalarda ise -çalışılan saat başına.0079 0.0141 ORANI Çizelge 7. maden işkolu hariç.845 50. Çeşitli işkolları için genel bir değerlendirme yapılacak olursa. Ülkemiz'de inşaat işkolunda meydana gelen iş kazaları 1993 ÖLÜMLER İŞÇİ SAYISI KAYIP İŞGÜNÜ KAZA SAYISI ORTALAMA ÇALIŞMA SAATİ KAZA ADIRLIK ORANI KAZA SIKLIK ORANI 12.95 0.07 0.701 242 1994 185 1995 187 1996 312 976.061 48.153 1.803 1.00842 12. Bu durum.648.

6 52 59.9 1995 99 8.bu düşme memnuniyet verici bir gelişmedir.614'e yükselmiştir. Kaza sıklık ve ağırlık oranlarındaki -az da olsa. Bu durum.004 47.611 41. bir süreksizlik gözlenmekle birlikte.08 0.843 158.12 58.3612 0. maalesef ölümlerde oldukça yüksek bir artış gözlenmiştir. Çizelge 9 bir fikir verici mahiyettedir1.5056 0.300 78. Bu konuda bir çalışma kaynak [8] de sunulmuştur. 1996 yılında kazalarda 1995 yılındakine göre bir azalma olmuşsa da.569'a. Çeşitli işkollarındaki. 1996'da 1993'te kine nazaran bir düşüş gözlenmektedir. 1996 yılında özel kuruluş sayısı 734.480 işçi çalışırken. Çizelge 8. 1993 yılında SSK'ya kayıtlı 25.77 10.7 1996 179 9. 1995'e nispetle 1996'da kaza ağırlık oranlarındaki artış ve kaza sıklık oranlarındaki düşmenin az oluşu. ülkemizin 1994'te içine düşmüş olduğu ekonomik krizden sonra 39. Ülkemiz'de maden işkolunda meydana gelen iş kazaları 1993 ÖLÜMLER SİGORTALI SAYISI İŞ KAZASI KAYIP İŞGÜNÜ ORTALAMA ÇALIŞMA SAATİ KAZA ADIRLIK ORANI KAZA SIKLIK ORANI GENEL KAZALANMA ORANI Görüldüğü gibi.5622 12. ülkemizde gümrük birliği ile beraber özel teşebbüs.515 46.723 211.3 6. 170 . Çünkü.773'e. işletmelerinde daha yüksek teknoloji kullanmaya başlamış ve bu meyanda Batılı anlamda İSİG'i işletmelerine yerleştirme durumunda kalmışlardır.076.552 100.899.721.460 Mukayese için çalışılan saat başına değerler kullanılmalıdır.352 62.sıklık oranında 1993'ten 1996'ya kadar sürekli bir düşme.68 471 11. işçi sayısı 902.656 özel kuruluşta 2.11 9. işçi sayısı ise 3.473 kamu kuruluşunda 1. 1993 yılında SSK'ya kayıtlı 584. Bu noktada. özel sektöre ait işyeri ve işçi sayısında önemli bir artış olmuştur.115 64.555 46. kaza sıklık oranının azalması özelleştirmeye ve ülkemizde faaliyet gösteren kuruluşlar arasında özel kuruluşların oranının artmasına bağlanabilir.5356 0. kamu kuruluşu sayısı 24.9 142.716'ya gerilemiştir. kamu işyeri sayısı ve çalışanında bir azalma olurken. Ülkenin içinde bulunduğu ekonomik kriz sebebiyle ucuz ve vasıfsız işçi çalıştırmaktan kaynaklanabilir.722 işçi çalışmaktaydı. kaza ağırlık oranında ise.361 143. 1996 yılında ise. Çizelgeden görüldüğü gibi. Batı'nın istediği kalite seviyesini yakalamak için.2 1994 239 9.

Küçük işletmelerde daha fazla kaza olduğu için.459 1.634 3.714 2. yukarda izah edildiği üzere.027 1986 150.615 2.087 89.292. Ülkemiz'de yıllara göre iş kazaları ve "meslek hastalıkları" YIL iş MESLEK SÜREKLİ İŞ ÖLÜ M 1.821 1987 158.224 3. İSİG'in çalışma yaşamındaki gelişmelerle ve Ülkemiz'in sosyoekonomik durumu ile yakından ilişkili olduğu da unutulmamalıdır. 1995'te yavaş yavaş 1996'da ise iyice hızlanması ile bağlantılı olabileceği gibi.464 1993 109.990 3.690 KAZAS HASTALIKLAR GÖREMEZLİ I K I 1984 152.097 1075 1321 1.240 Küçük işyerleri için "işyeri ortak sağlık birimleri" zorunlu hale getirilmelidir.202 1.836 1988 171.219 2.625 2.769 1989 159.455 2.516 1.475 1.463 1990 155. İlk adım organize sanayi sitelerinde atılabilir.158 1.788.714.807 599 653 542 736 695 862 1.573 2. Bu işletmelerde sürekli ve ciddî kontroller yapılmalı ve takip edimelidir.278 1992 139.280 975 1.695 2.057 2. İSİG çalışmalarında bu işletmelere ağırlık verilmelidir.104 1.565 1. Zira.650 1985 148.225 1.776 1.732 2. Sonuç Ülkemiz'in İSİG ile ilgili durumu bizi karamsarlığa sevk etmemelidir.115 2.631 1.296.191 919 1.149 1. .545.iş hayatının.366. Çizelge 9.Kazalar en çok mesainin ilk saatlerinde ve sonlarında meydana geldiğine göre.052.209 2.563 1994 1995 1996 92.318.669 3.433. 171 . Bu saatlerde müzik yayını vb. . yollarla işçilerin gevşemeleri önlenebilir.288 2.220 1.575. Yukarda sunulan istatistik! verilerin ışığında.453 3.492 TOPLAM İŞ GÖRMEZLİ K SÜRESİ 2.748 2.954 2.075 1. 3. İSİG konusunda etkili tedbirler alınması halinde iş kazalarının azaltılabileceği gerçeğini ortaya koymuştur.749.623. iş kazalarının azaltılabilmesi için aşağıdaki tedbirler alınmalıdır.387 2. tüm dünya'da yaşanan deneyler.857 1991 130. ucuz ve vasıfsız işçi çalıştırmaktan da kaynaklanabilir.973 1. bu saatlerde işçiler uyarılmalıdırlar.278 2.642.960 86.943 3.

[2] Çakar. Bu bakımdan. Maden işkolunda kaza sayısında artma. son senelerde kaza ağırlık bilhassa kaza sıklık oranlarındaki düşme memnuniyet verici bir gelişme olarak telakki edilebilir. Yük.Ülkemiz'de. . Tek. 1 998. [4] SSK 1994 İstatistik Yıllığı. Sayı 472. "İşçi sağlığı-iş güvenliği ve çözüm önerileri".. Sayı 472. Mühendis Ve Makina. Cilt 40 (1999).AB'a giriş İSİG açısından son derece olumlu gelişmeler sağlayacaktır. küçükte olsa bir azalma mevcuttur.. . 172 . maruz kaldıkları kazalardaki büyük artış nedeniyle. Tezi. İst. [3] SSK 1993 İstatistik Yıllığı.Toplam kalite yönetimi teşvik edilmelidir. 03/05/1999. [8] Tevrüz. . Yayın No 593. Ens. Bu tesbite uygun tedbirler düşünülmelidir. Yayın No 572. [6] SSK 1996 İstatistik Yıllığı. A. bu işkolunda. 29-30. kaza formları daha teferruatlı düzenlenmelidir. genç özellikle 14 yaşın altındaki işçilere İSİG çalışmalarında ağırlık verilmelidir.İş kazası türünün gerçekçi tespiti için. [5] SSK 1995 İstatistik Yıllığı. . Yayın No 586. İSİG çalışmalarında bu işçilere ağırlık verilmelidir. kazalar daha çok imalat işkolunda olmaktadır.. Bilhassa son senelerde. Lis. [7] Bozdoğan. 16-22. s. Üniv. Bununla birlikte. Kaynakça [1] Hürriyet. özelleştirmenin hız kazanması İSİG açısından uygun olacaktır. Cilt 40(1999).Kamu işyerlerinde özel sektöre ait işyerlerindekinden daha fazla kaza olmaktadır. "Türkiye'de iş güvenliği". T. Y. İnşaat işkolunda genel bir iyileşmenin olduğu kabul edilebilir. M. ciddî neticeler doğuran kazalarda ise.. Fen Bil. Bu itibarla İSİG çalışmalarında bu işkoluna ağırlık verilmelidir. . s. Yayın No 553.Kazalara daha çok 1-5 yıl hizmet süresine sahip işçiler muhatap olduklarından. İstanbul. "Türkiye'de İş Güvenliğinin Mukayeseli İncelenmesi". Mühendis Ve Makina..

Risk = Toprağa gaz kacaaı X Kaçağın binava girişi x Binada ateşleme kaynağını bulma olasılıkları çarpımıdır Toprağa gaz kaçağı olasılığı yapı malzemesi Boru çapı ve et kalınlığı yer hareketlerinden etkilenme derecesi bölgedeki diğer operasyonlarla borunun rahatsız edilmesi (çarpma ) « Toprağın korosivitesi Trafik yükünün artması Kaçağın binava giriş olasılığı Çıkan gaz miktarı (Çeperdeki toprak direnci. Depremlerin güncelliğini koruduğu ülkemizde kaza senaryolarmm ve risk analizlerinin depremi de içerecek şekilde yapılmasının gerekliliği açıktır. gazın kolayca seyahat edebileceği kanalların varlığı Patlama ve yaralanma olasılığı Gazın binaya giriş hızı/havalandırma hızı 173 . en kötühal senaryosu ve önlenebilir trafik kazaları yaklaşımllannın yer aldığı yazıda yurt dışı doğalgaz kazalarından da birkaç örnek verilerek eğitimin önemine değinildi. Giriş Doğalgazın patlaması riskinin tanımlaması ile konuya girmek gerektiği düşüncesindeyim. ve Tes. çap ve basıncın fonksiyonu) Komşu yapıların sayısı Odunluk -depo yalıtmışız borular gibi komşu yapıların niteliği s Komşu toprakta açık yer miktarı (Atmosfere gaz çıkışı kolaylığı) « Yeraltı kanalizasyon kanallan gibi. Ruhi Öktem Attila Doğan İnş.DOĞALGAZ G Ü V E N L İ Ğ İ İş Sağlığı Güvenliği ve Çevre Md.Ş. ÖZET Doğalgaz güvenliği ile ilgili olarak risk analizi . A.

) Binanın kullanım amacı .• • • • • Bina dizaynı (havalandırılmayan boşluklar.8 1. riskin nelerle ilgili olabileceği aşağı yukarı bellidir. risk değerlendirme metodu kullanarak formülle gösterir isek.0 0-5 5-10 10-15 15-20 20+ kişi kalıyorsa kişi kalıyorsa kişi kalıyorsa kişi kalıyorsa kişinin üzeri kalıyorsa Yukarıda anlatılanlardan anlaşılacağı gibi.ticari. endüstriyel Gazın erken anlaşılması veya patlamadan etkilenecek insan/komşu sayısı Tutuşturma kaynaklarının varlığı ve sayısı Patlamanın ciddiyeti/şiddeti Yukanda söylenenleri bir. den fazla olan boru uzunluğu c yapıya uzaklığı çok fazla olan boru uzunluğu B: Yapının kullanılış şekli ile ilgili bir faktör B= 1 2 4 10 3 odalı bir ev kafeterya boşlukları olan bir otel PTT telefon kulübesi vb. A: Doğalgaz borusunun yapılara olan uzaklığına bağlı bir faktör (metre) A = a+b/4+c/20 a yapıya uzaklığı 2m.evsel.6 0. elektrikle çalışan bir yer C: Yapıda bulunan insan sayısı oranı C = 0. Özellikle dizayn aşamasında bunlar göz önüne alınmaktadır. servis kanalları vb.2 0.4 0. den az olan boru uzunluğu b yapıya uzaklığı 2m. 174 .

büyük patlamaları takiben yangın ve ölümlü yaralanmalar. FTA Fault Tree Analysis (Hata Ağacı Analizi ) metodu ile patlamaya yol açan olaylar zinciri. o halde asıl amaç kaçağa meydan vermemek olmalıdır. zaman kayıplı kazalar ve hastalıklar ve nihayet sık sık olan küçük yaralanmalar ele alınarak incelenir. sırası ile. ciddi yaralanma ve sakatlanmalar. VE / VEYA kapıları ile aşağıdaki şekilde gösterilebilir.Ancak burada haksızlık yapmamak için şunu da belirtmek gerekir ki. boru/kal. km. en kötü halin sonucu en kötü olacağına göre. sonra patlayıcı gaz salıverilmesi. Bu hesap ve önlemi. bir operatörün hatasının ardından alet ve ekipmanların hasar görmesi. (3) Sadece patlama düşünüldüğünde. güvenlik ile ilgili tüm önlemlerin sıfır olduğu varsayılır. Örneğin. o anda en şiddetli rüzgarın ters yönde esmesi ve nihayet bölgedeki nüfusun en çok olduğu ana tesadüf etmesi düşünülür ve buna göre hesap yapılır. 175 . En kötü hal durumunda. (1 ) En Kötü Hal Senaryosu (Worst Case Scenario) Risk. (2) Hem işçilerin ve hemde halkın güvenliğinin aynı anda düşünülmesini sağlayan ve ilk mücadele adımının atılmasını sağlayan bu metod ile başlanan analizde. (Bakınız şekil 1) Madem ki kıvılcım kaynaklan bu kadar çoktur ve kaçınılması oldukça zordur. APELL uygulamalarının ülke çapında yaygınlaştrırlarak uygulanması elzemdir. 17 Ağustos depremi sonrası TÜPRAŞ taki yangında bu tür senaryonun var olmasına rağmen Donanmamızın yardıma gelememesi planları uygulanamaz hale getirdiği kanısındayım. Amerikan İş Sağlığı ve İş Güvenliği Örgütü (OSHA) nün Proses Güvenliği Yönetimi Kavramında yer almaktadır. bir olayın olma olasılığı ile. Böyle olduğunda. bu arada alarm cihazının çalışmaması. Bu da bize daha geniş bir senaryo yapmanın gerekliliğini ortaya koyması bakımından öğreticidir. olma olasılığını en aza çekmek en akıllıca davranış yoludur. halka haber verilememesi. enerji aktarımı yönünden en emin sistem gaz boru hatlarıdır. o olayın sonucunun çarpımı (ya da çarpımları toplamı ) olarak da tanımlanabilir. Deprem sonrası çıkabilecek bir doğalgaz yangınının söndürülmesi gerektiğinde Düzce depreminde olduğu gibi itfaiyenin de yıkıntı altında kalabileceği veya Gölcük depreminde olduğu gibi yolların kapanabileceği de hesaplar içine dahil edilmeli örneğin ulaşımın helikopterle yapılması veya başka kaynaklardan de yararlanma olasılığı araştırlmalıdır.

İşte bu kurallara rağmen olan kazalar önlenemez diye niteleniyor. Fren mesafesini iyi ayarlayın. Haksız dahi olsa kavşağa girene yol verin. Aşama Projesinde müşavirlik yapan BC Gas Firmasının Kanada da uyguladığı önlenebilir trafik kazaları kavramı . hatalı sollama gibi kavramlar tanımında dahi yok. Katiyyen saldın yok. nin taahhüdü altında bulunan Doğalgaz Yaygınlaştırma II. İlk çıkış müsait değilse. Karşıdan üzerinize gelen araç varsa iyice kenara çekilin. yol iyice serbest olana dek bekleyin. başka araç size çarpmasın. Ve ayrı bir istatistik tutuluyor. Ya siz onu yönetirsiniz. kurallara uymadığınız taktirde aracınız da kontrolden çıkarak sizi istediği yere sürükler.Önlenebilir Kazalar: (Doğal gaz ve trafik kazaları benzeşimi) Doğalgaz kullanmak araba kullanmaya benzer. sinirlilik. Aracınızı öyle park edin ki. ya da o sizi. Geçiş önceliği diye bir kural yoktur. Dalgınlık. hatta size araç çarpmasına engel olun . doğalgaz kazalarını önlemede de oldukça yararlı bir yaklaşım olarak gözükmektedir. Ankara'nın tüm semtlerine birden. Kazaların önlenmesinde bu yöntem sürücüye herşeyi çok iyi kontrol etmesini öneriyor. Önden yada arkadan bir araca çarpmayın.Ş. Bakımını zamanında yaptırmadığınız. 176 . o halde sollamayın.Trafik kazaları için ülkemize yeni bir anlayış getirdiği gibi. Dikkat edilirse savunmada kalan bir anlayış hakim. Ama bilgili ve ilgili iseniz hem doğalgaz ve hem de aracınız size itaat edecektir. Sollamak için sizi zorlayan yok. yaklaşık 200 000 aboneye doğalgaz vermeyi amaçlayan ve Attila Doğan İnşaat ve Tesisat A.

sansasyonel haberleri tercih eden basınımıza içerliyorum. 177 . Uygulayıcılar gerekli önlemleri eksiksiz alıp. kaçak ihtimalini en aza indirgeseler pek çok kaza azalacak ve yine kullanıcılar tam olarak bilgilendirilse. ya da doğalgaz sızdı. yine pek çok kaza hiç meydana gelmeyecektir. "tüpgaz. Gerek trafik kazalan ve gerekse doğalgaz kazalarının önlenmesinde. Sızan tüpgaz veya doğalgaz çok daha geç sürede ölüme neden olur ki. Hata Ağacı Analazi Doğalgaza gelince. İnsaflar zehirlendi" yanlış haberini basınımızın ısrarla yazması. Nezle olmayanlarca hissedilir. bünyesinde uyguladığımızı ve Kanadalı müşavirlerimizle hemen hemen aynı kaza sıklığı ve şiddeti oranlan elde ettiğimizi vurgulamakta yarar görüyorum.Ş. Ölümlerin %90 dan fazlası karbon monoksit oluşumu ile ilgilidir.Şekil 1. Araştırma gereği duymayan. bana önlenebilir olarak gözüküyor. yukarıda sözü edilen kavramları Attila Doğan A. konu ile ilgili eğitici yazılara yer vermektense. Halen yapılagelen bir yanlışımız da. Ülkemizde yaşanan pek çok kaza. ikisi de sonradan kokulandınlmıştır.

Bu defada o bacayı kullanan insanlar aynı akibete uğramaktadır Yurt Dışı Kazalarından Birkaç Örnek TABLO 1 : İNGİLTERE DEKİ GAZ KAZALARININ NEDENLERİ 1 178 .Kombilerden zehirlenmelere bir bakıyoruz. ya da içeride yeterli havanın kalmaması ile ilgili. gazın yanmasından sonra bacaya "sağlıklı bir bacaya" verilememesi. çoğu. bacaya düşerek tıkamaktadırlar. Güvercinler de insanlar gibi zehirli gazdan etkilendiklerinde.

10 m. Burada kısaca özetlemekte yarar görüyorum. (4) EGO da (Ankara) doğalgaz ateşçilik kursu gören 123 kapıcı üzerinde uygulanan 38 soruluk doğalgaz güvenliği bilgileri 100 üzerinden puanlanarak. 179 . Artış ortalama olarak 26 puan oldu ve istatistiksel olarak test edilerek anlamlı bulundu.TABLO 3: ABD DEKİ BAZI DOĞALGAZ KAZALARI Yer adı Phoenix Arizona Olü Yaralı Tarih 25 Eylül 1984 Sebep ABS plastik boru stresle çatlamış 2 apartman sonra patlamış (Finn pilot alevinden) korozyana uğrayan segment 'parçalanmadan önce değiştirilmemiş 100 000 Dolar tazminat ödemiş Gaz havaya kaçıyor diye toprak içine kaçıp kaçmadığını kontrol etmemişler. kurstan önce 66 ve kurstan sonra 92 olduğu görüldü. ilerde süpermarkettte yangın olmuş Bekocu üstteki canlı boruyu alttaki cansız boru zannetmiş Beko kepçe haritada olmayan bir hattı koparmış 5 7 Beaumont Kentucky 5 3 21 Şubat 1986 Virginia 19 17Ekim 1983 lllionis 1 13 Mart 1986 ForthWorth Texas 22 12 Mart 1986 Sonuç Doğalgaz kazalarının önlerimi 40 İL60 »i 80 h 100 sğitimin önemini vurgulayan master tezinde sorunlar ve önlemler irdelenmiştir.

"Doğalgaz güvenliği konusunda 1995 yılı Eylül . BOTAŞ. sonra kazan yakılmasına izin verilmesinin (bu yeni ortaya çıkan durum gereği olarak da valiliklerin ve il hıfzıssıha kurullarının daha hassas olmalarının) gerektiğidir. eğitim düzeyi ile. AkovaN.August 1994. s. Tez Danışmanı: Doç." 2. Ankara.p. Hem yetkilileri hem halkımızı ve hem de eğitim kurumlarımızı ilgilendiren böyle yaşamsal bir konuda halkın ve uygulayıcıların eğitimi için yapılacak çabalarda işbirliği yapmanın Ülkemiz açısından son derece yararlı olacağı açıktır. eğitimin ne kadar önemli olduğunun anlaşılması ve mutlaka tüm kapıcıların önce eğitim alıp. EGO. "İş güvenliğini nasıl sağlamalıyız?". MÜHENDİS ODALARI. Hydrocarbon Processing. Yangın ve Güvenlik Dergisi.. Pipeline and Gas Journal.. mesleksel deneyim ile önemli oranda değişmediği görüldü. BAKANLIKLAR. TRT. TSE. 1995. YARARLANILAN KAYNAKLAR 1. 77 3. Gürhan Fişek. Ülkemizde yaşanan hatalar göz önüne alındığında. Unwin S. Tezin en önemli sonucu. ÜNİVERSİTELER.Ekim aylarında EGO Doğalgaz Ateşçilik Kursuna katılan kapıcıların eğitiminin etkinlik düzeyi" Gazi Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Ana Bilim Dalı Yüksek Lisans Tezi. Haaynes.. James N. Oct.46-50 4."Pipeline Conditions are Major Benchmark in Replacement. 1996 180 . Unutmayalım ki konu doğalgaz ise. FİRMALAR gibi konu ile ilgili pek çok kişi ve kurumun biraraya gelerek ortak bir eğitim ve denetim planı yapmaları ve bunun derhal uygulanması elzemdir. Dr. Öktem R. va o bizi yönetecektir ya da biz onu.. Sayı .Ancak bilginin yaş ile.D. "Where is the Risk in Your Process ?".

Açıkçası. İSİG sorununu oluşturan bileşenler için ayrı ayrı üretilecek çözümler ancak bütün bu bileşenlerin kaynağı olan genel sosyo ekonomik yapının radikal olarak değişimine işaret ettiği oranda anlamlıdır. somut hedefler için mücadele etmenin gerekliliğinin yanında. çabucak yozlaşacak ve gündelik bir çözüm olarak kalacaktır. 1 Türkiye'deki İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Sorununun Bileşenleri. olana bitene daha yukarıdan. Diğer bir ifadeyle. gündelik başlıklarımızın ötesinde. sistemin bütününü dikkate almadığı için. somut hedeflerin bu bakış açısından oturduğu yer gözetilmelidir. ele alman ve en üst düzeyde bulunan öge (bu çalışmada ÎSİG sorunudur) kendisini tanımlayan alt öğelere parçalanarak tanımlanmaktadır. Adı geçen çalışmada öncelikle Türkiye'de bir İSİG sorununun varlığı çeşitli alan örnekleriyle nesnel olarak tespit edilmiştir. Dolayısıyla tüm başlıklardaki çözüm önerilerinde sistemsel bakış açısı asla kaçırılmamalı. Erdem Tuç (Mühendis ve Makina -Mayıs 1998) 181 . pazar ekonomisinden planlı ekonomiye yani kapitalizmden sosyalizme geçiş İSİG sorununun kökten çözümü için eldeki tek gerçekçi uğraş konusudur. Aynı seviyede tanımlanan alt öğelerin birbiriyle ilişkileri model üzerine yerleştirilebilmektedir.TÜRKİYE'DEKİ İŞÇİ SAĞLIĞIve İŞ GÜVENLİĞİ(İSİG) SORUNUNUN GENİŞ ÖLÇEKTEKİ ÇÖZÜMÜNE YÖNELİK GRAFİKSEL MODEL Erdem TUÇ -Endüstri Mühendisi İSDER (İşçi Sağlığı İş Güvenliği ve Dayanışma Derneği) Özet Bu çalışma Türkiye'de ki işçi sağlığı ve iş güvenliği sorununun bileşenleri adlı çalışmayı tamamlayıcı niteliktedir. İSİG sorununun çözümü ancak sorunun her bir bileşeninin çözümüyle mümkündür. Üstbaşlık ve bileşen ilişkisi mutlaka kurulmalıdır (Dikey hiyerarşi) IDEF modelleme yöntemi sistemsel yaklaşımın bu iki ana ilkesini desteklediğinden dolayı bu çalışmada araç olarak kullanılmıştır. Sistemsel yaklaşımda model iki nedenden dolayı vazgeçilemezdir. Dolayısıyla her bir bileşen ayrı ayrı ve birbirleriyle ilişkileriyle beraber ifade edilmelidir (Yatay hiyerarşi) 2. akıntıya fazla dayanamayacak. daha üst seviyeden bakmanın sorunun çözümde atılacak ilk adım olduğu tespit edilmiştir. seviyelendirme ve kesişme özelliklerine göre başlıklar halinde ve kısa açıklamalarla sıralanmıştır. IDEF Modelleme Yöntemi IDEF modelleme yönteminde. Daha sonra tekil olayların somutluğuna takılmadan yapılacak bir soyutlamanın İSİG sorununun doğru çerçevesini oluşturacağı vurgulanmıştır. Giriş Bu çalışma "Türkiye'de ki İşçi Sağlığı Ve İş Güvenliği Sorununun Bileşenleri" adlı çalışmayı1 tamamlayıcı niteliktedir. Bu çerçeveyi genel bir bakış açısıyla çizip. Bu çalışmanın konusu ise IDEF (Integrated Definition Language) yöntemiyle yukarıda sözü geçen bileşenlerin bütünlüklü ve çözüme yönelik olarak grafiksel modellenmesidir. o somut hedeflerin radikal değişim sürecinin herhangi bir noktasında yer alıp almadığı gözönünde bulundurulmalıdır. seviyelendirme ve kesişme özelliklerine göre başlıklar halinde ve kısa açıklamalarla sıralanmıştır. Bu çalışmanın konusu ise IDEF (Integrated Definition Language) yöntemiyle yukarıda sözü geçen bileşenlerin bütünlüklü ve çözüme yönelik olarak grafiksel modellenmesidir. Radikal bir değişime hizmet etmeyecek tüm somut çözüm önerileri. Tüm bileşenler bir üst başlığın ayrıştırılmış hallerine denk gelmektedir. Çalışmanın ana gövdesinde ise İSİG sorununun bileşenleri ayrıştırma. İlgili çalışmada İSİG sorununun bileşenleri ayrıştırma. 1.

Daha sonra parçalanarak ortaya çıkarılan her bir öge tekrar ele alınıp onu oluşturan alt parçalar ele alınır. ÎSİG sorunu genel olarak "Toplumsal İSİG Sorunu" ve "Kişisel İSİG Sorunu" olarak ayrıştırılabilir. 182 . Örnek: Aşağıdaki grarafikte İSİG sorununu oluşturan iki ana öge yer almaktadır.

CO CO .

oo .

oo Ol .

.

.

.

.

190 .

191 . teknolojik değişime. zamanında derhal uyum sağlamak. tüm çalışanlar gerek beden emeği gerekse beyinsel emek sunanlar İş Yasasının getirdiği sağlık ve güvenlik normlarından yararlanabilir. Ya İş Yasası değiştirilip Tüm Çalışanlar Yasası'na dönüştürülmeli ya da bilgi toplumuna ters düşen hususları ayıklanmalıdır. Bu nedenlerle. Sporcu da. tüzük genel ibarelerle düzenlenip. O halde. yükleme bindirme işi yapılmayan gemilerdeki çalışmalar İş Kananu kapsamı dışındadır. beyni ve bedeni ile efor sarfında bulunmakta emek vermektedir. farklı bir ifadeyle. limana demirleyip. sporcular İş Yasası'ndan yararlanmamaktadır. Yeni açık denizdeki yük ve yolucu taşıma işi yapan gemi adamlarının iş yasası gereği çıkarılan teknik tüzüklerden. Maddesi gereği çıkarılmış olan işaçi sağlığı ve iş güvenliği ile ilgili teknik düzenlemeler veya tüzükler (İSİGT gibi) de. İş Kanunu Madde 5'de "gemiden karaya. Yönetmeliği. Bu kişilerin de sağlığını ve güvneliğini koruyucu düzenlemeler yapılmalı veya Tüm Çalışanlar Yasası onları da mutlaka kapsamalıdır. artık yaşamın her alanında ihtiyaç duyulan bir olgudur. insanların sosyal özlem ve de çelişkilerinde de değişime neden olmaktadır. yönetmeliklerle desteklenmelidir. tüçzüğe genel nitelikli preslerde sağlık ve güvenlik tedbirleri alınır ve bununla ilgili detaylar çıkarılacak pres yönetmeliğinde belirtilir ibaresi konulmalıdır. onların ortaya çıkaracağı riskleri bertaraf etmeyi de getirmektedir. Farklı bir deyişle. Bilgi işçiliği de. teknik mevzuatın detayı yönetmeliklerle açıklanmalı. halen mekik koruyucusundan bahseden düzenleme geçerliliğini sürdürmektedir. Presle ilgili detaylı düzenlemenin tüzükte olması yerine. iş yasasındaki istisnalar kavramı artırk. İş Yasası' nın 74.MEVZUAT Namık Kemal ÖZDEMIR Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı İş Teftiş Kurulu İstanbul Grup Başkanı Bilindiği üzere teknolojik süreç veya teknolojideki değişim. Eğer anılan istisnalar daraltılır veya tamamen kaldırılırsa. Bugün. hukuki olarak daha kolaydır. karadan gemiye yükleme bindirme işleri dışındaki işlyer" kapsam dışıdır. yerini zihinsel emeğe veya bilgi işçiliğine terk etmektedir. Artık bilgisayar kontrollü dokuma tezgahları üzerinde kullanılırken. Örneklemek gerekirse. bu zamanı kapsamamaktadır. özel bir yara olarak çıkarılmış olan iş yasasının. günümüz gelişmi teknolojisen yanıt verememektedir. Bilgi toplumunda fiziksel emek. güncelleştirmek. Oysa İşçi Sağlığı ve İş Güvenlii ile ilgili genel bir tüzük çıkarılmalı ve de yönetmeliklerle desteklenmelidir. sosyal özlem ve çelişkileri de göğüslemeyi. Bu gibi örnekler çoğaltılabilir. bilgi toplumuyla gelinen nokta. genel bir yasa haline dönüştürülmesini zorunlu kılmaktadır. sağlık güvenlik mevzuatından yararlanmaları mümkün değildir. Yine anılan istisnalar hükmüne göre.

192 .

Bu istatistikler de genellikle SSK kaynaklıdır ve resmi rakamlıdır. Maddesi gereğince çıkarılan tüzüklerden bazılarını şöyle sıralayabiliriz. yaşına. 53. Patlayıcı. 62 ve 173. 79. rt İş yasasını 74. Tüm Anayasalarımızda olduğu gibi halen yürürlükte olan Anayasamızın 18. 49. hiç kimsenin. Bunun sağlandığı çalışma ortamında meslek hastalıkları ve iş kazaları azalacak. 50. Maddeleri çalışma hayatının düzenlenmesi ile ilgili hususları içermektedir. 50. 52. 80. Gerçek rakamların. 54.İŞ GÜVENLİĞİNDE ODA POLİTİKALARI Yıldırım ÇAKAR Makina Mühendisleri Odası İşçi sağlığı ve iş güvenliğinde temel amaç çalışanların sağlığına zarar verebilecek hususların önceden belirlenerek gereken önlemlerin alınması. Her yıl 4-10 Mayıs günlerinde İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği haftası düzenlenir. 2869 Sayılı yasa ile değiştirilen 1475 sayılı İş Yasası'nm 73. en iyi işyeri ve en iyi işçi ödülleri dağıtılır. 75. 77. Madde. daha rahat ve güvenli bir ortamda çalışmalarının sağlanmasıdır.74. Ülkemize baktığımızda rahat ve güvenli bir çalışma ortamı acaba ne kadar sağlanabiliyor. 55. ® İşçi Sağlığı ve ve İş Güvenliği Tüzüğü « Yapı İşlerinde İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğü ® Parlayıcı. Ancak ülkede çalışan işçilerin çok büyük bir bölümü kendilerine yönelik düzenlenen bu haftadan ve etkinliklerden habersizdir. herkesin. cinsiyetine ve gücüne uymayan işlerde çalıştırılamıyacağını. 56. 81 ve 82. 51. Dünya ikinciliği ya da üçüncülüğü yıllar boyu sürmektedir. konunun içinde olan herkes tarafından bilinir ve söylenir. Bu hafta etkinlikleri sırasında yayınlanan istatistiklere ve araştırmalara baktığımızda iş kazalarında Avrupa birinciliği. 61. Maddeleri işgüvenliği ile ilgili hususları içermektedir. sağlıklı ve dengeli bir çevrede yaşama hakkına sahip olduğu belirtilmektedir. işgücü ve işgünü kayıpları da azalacaktır.5 saat veya Daha Az Çalışılması Gereken İşler Hakkında Tüzük ® Maden ve Taşocakları İşletmelerinde ve Tünel Yapımında Alınacak İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği önlemlerine ilişkin Tüzük. 76. Çalışma yaşamındaki bu kötü durumun kaynağı nedir? Konu ile ilgili mevzuatınız ve uygulamalar nasıldır? Bu kötü durumun kaynağı mevzuatımız ve uygulamalar mıdır? Cumhuriyetimizin ilk yıllarından itibaren İşçi Sağlığı ve İş Güvenliğine teorik anlamda genellikle iyi bir yaklaşım görülmektedir. Başka bir anlatımla iş kazaları ve meslek hastalıklarına karşı çalışanların ruhsal ve bedensel bütünlüklerinin korunmasıdır. 56. Bu hafta çerçevesinde paneller ve konferanslar düzenler. « Sağlık Kuralları Bakımından Günde Ancak 7. Bu hafta etkinliklerine haberleri olsa da işverenler katılmazlar. Katılanlar bazı sendika temsilcileri. 193 . işyeri hekimleri. Tehlikeli ve Zararlı Maddelerle Çalışılan İşyerlerinde ve İşlerde Alınacak Tedbirler Hakkında Tüzük. bazı mühendisler ve ilgi duyan diğer kişiler. bu yayınlanan rakamların çok üzerinde olduğu. 78. 60. Madde.

Bu konu tamamen işverenin duyarlılığı ve işgüvenliğine verdiği değere bağlıdır. eğitim seminerleri.09. Bir kamu kuruluşu niteliğinde olan Makina Mühendisleri Odası 18 Şubesinde iş güvenliği komisyonları ile çok kapsamlı çalışmalar yapmaktadır. kompresörler. Aradan geçen 25 yıl boyunca teknolojide çok büyük değişiklikler olmasına karşın bu tüzüklerde hiçbir değişiklik yapılmamıştır. basınçlı kaplar. İş Yasası ve yukarıda saydığımız tüzüklerle birlikte İşçi Sağlığı ve İş Güvenliğine yönelik. işyerlerinin İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği açısmdan denetimi hepimizin bildiği gibi Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı'na bağlı İş Müfettişleri (Teknik) tarafından yapılmaktadır. yoksa işyerinde işçi sağlığı ve iş güvenliği konularında görevli teknik bir kişidir.01. uzmanı. mevzuatta. Maddesi gereğince. Yapı İşlerinde İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğü 12.1974. değişik mühendislik (Makina. 50 ve daha fazla işçi çalıştıran işyerlerinde doktor bulundurma zorunluluğu varken iş güvenliği mühendisi. Sayısal yetersizliğin yanısıra teknik donanımlarla ' desteklenmeyen denetimler nitelik olarak da yetersiz kalmaktadır. maden) dallarından oluşan İş Müfettişleri (Teknik). 15 Yasa. İş güvenliği mevzuatına baktığımızda sağlık hizmetleri dışında tüm huluslar mühendislik dallarını ilgilendirmektedir. İş müfettişleri (teknik) de mühendislerden oluşmaktadır. kimya. 19 Tüzük. Uygulamalara bakarsak. Birçok işyerinde bu kurul bulunmamakta. inşaat. Çoğu zamanda toplantılar yapılmamakta kağıt üzerinde kararlar alınarak üyelere imzalatılmaktadır. İşyeri işgüvenliği örgütlenmesinin temelini oluşturan bu kurulda. Bu kadar kaynak bolluğunun getirdiği bir karmaşadan söz edilebilir. asıl görevi başka işler olan bir personel yürütmektedir. elektrik. sekreterlik görevini yapan üye. Bu denetimler yeterümidir? Var olan müfettiş kadroları ile (ki müfettiş sayısı 300'dür) ülkemizdeki tüm işyerlerinin her yıl ancak % 3-4 'ü denetlenebilmektedir. her işveren bir "İşçi Sağlığı ve ş Güvenliği Kurulu" kurmakla yükümlüdür.Anayasa. Tıp doktorları dışmda. İş Yasası hükümleri gereği çıkarılan İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğü 11.1974 tarihinde yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. paneller olarak sayılabilir. İş Yasası'nın 6. Bu çalışmalar. danışmanı bulundurma konusunda yasal hiçbir dayanak yoktur. İş Yasası 76. grup olarak gitmedikleri denetimlerde zaman zaman kendi uzmanlık alanları dışında yetersiz kalabilmektedirler. 20 Yönetmelik ve uluslar arası sözleşmeler bulunmaktadır. bulunan kurullarda ise bu görevi. işyeri güvenlik şefi. Yani mevzuatın denetim ve uygulayıcıları ağırlıklı olarak mühendislerdir. Maddesinde belirtilen sanayiden sayılan ve devamlı olarak en az elli işçi çalıştıran^ altı aydan fazla sürekli işlerin yapıldığı işyerlerinde. teknolojik gelişmeye paralel düzenlemeler yapılması. çıkarılan "İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği KuruMarı Hakkında Tüzük" hükümleri gereğince. Bu kurulun yaptırım gücü bulunmamakta yalnızca önemli kararları alabilmektedir. 194 . Ülkemizde 50 ve daha fazla işçi çalıştıran kaç işyerinde bu nitelikte bir eleman bulunmaktadır. kazanlar ve kaldırma araçlarının periyodik kontrolları.

Çalışma ve Sosyal Güvelik Bakanlığı tarafından hazırlanan ancak yürürlüğe sokulamıyan "Mesleki ve Sağlık Güvenlik Yasası" Bakanlık yetkililerince bu karmaşayı giderecek nitelikte bir yasa olduğu söyleniyor. Kaynaktaki bolluğa rağmen denetimler aktif değildir. Sonuç olarak İş Güvenliğinin istenilen düzeye gelmesi ve iş kazalarının azaltılmasına yönelik önerilerimiz: 1. 11. Örneğin. İhale makamlarının ihalelerde en az teklif fiyatı kadar işgüvenliğine ayrılan bütçe ve işgüvenliği programları ile de karar vermeleri yönünde düzenlemeler yapılmalıdır. İşverenlerimiz de işgüvenliği konusunda eğitilmeli ve iş kazalarını önlemenin ödemekten daha ucuz ve insancıl olduğu bilinci yerleştirilmelidir. Kişisel koruyucuların zorunlu standartları oluşturulmalı. (Örn. satış ve kullanım sırasında standartlar açısından denetimler yaptlmalıeır. Çevreci kuruluşlarla işçi-işveren kuruluşlarının ilişkileri kurulmalı. İş çevrelerinin uygun seçilmeleri. 2. 3. 195 . son deprem felaketinde ortaya çıktığı üzere.Bu saydığımız periyodik kontrolların Odamız tarafindaıı eğitilecek ve sertifikalandırılacak makina mühendisleri tarafından yapılması için Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı ile protokol düzenlenmesi görüşmeleri yapılmaktadır. İşyerleri seçilirken çevre ve diğer koşullar gözönünde tutulmalıdır. En fazla iş kazalarının meydana geldiği inşaat işkolunda ve sanayide bilimsel çalışmalar yapılmalıdır. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı'na sunduğu çalışmalarda tüzüklerin. Bildirimin içinde sözünü ettiğim İş Güvenliği Mühendisliği kavramı içinde işyerlerinde işçi sağlığı ve iş güvenliğine yönelik tüm önlemlerin alınması ve eğitimin verilmesi yer almaktadır. Asbest. Başta söylediğimiz kaynak bolluğu nedeniyle oluşan karmaşaya son vermek amacıyla tek bir kaynak oluşturulması ya da olabildiğince sadeleştirilmesi.) 4. İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği için zararlı olan ortamlarda işçiye burada çalışmayı reddetme hakkı verilmelidir. Odamız. Gelişmiş ülkelerle geri bırakılmış ülkeler arasındaki iş ilişkilerinde. Aktif örgütlenme oluşturuhnalıdır. üretim. ' 5. çimento fabrikaları vb. 6. günümüz teknolojik gelişmelere ve üretim koşullarına yönelik değişiklik önerileri yanı sıra "İş Güvenliği Mühendisliği"nin de yaşama geçirilmesine çalışmaktadır. Ülkemizde henüz uygulamada kabul görmemiş bu kavram gelişmiş ülkelerde iş kazalarının azaltılmasında büyük bk rol oynamaktadır. 8. 10. patates tarlasında otomobil üretimi gibi. İş Güvenliğinin sağlanması amacıyla sendikalara ve iş yeri temsilciliklerine sorumluluk verilmesi. kalkınmış ülkelerin zararlı maddeleri ucuz ve cazip koşullarla ülkemize aktarmaları önlenmelidir. Kaza nedenleri iyi belirlenerek bunlara yönelik politikalar oluşturulmalıdır. 9. zehirli ve zararlı maddelerin ülkeye sokulması önlenmelidir. 7.

196 .