KİMYASAL MADDELER, RİSKLERİ, KULLANIMI, TAŞINMASI, DEPOLANMASI İLE İLGİLİ YAPTIRIMLAR VE TÜRKİYE UYGULAMALARI

Zuhal YAZICI TMMOB Kimya Mühendisleri Odası

Gelişen bilim ve teknoloji toplum için yararlarının yanında taşıdığı risklerle de toplumun can ve mal güvenliğini tehdit etmektedir. Teknoloji sağladığı konfora karşı insan ve çevre sağlığı ilişkilerini olumsuz olarak etkilemekte toplumun sürekli kontrollü ve hazırlıklı gerektirmektedir. Sağlıklı çalışma hakkı ekonomik ve siyasal yaşamın doğal yasalarla düzenlendiği sanayi devrimi koşulların günümüze kadar kavramsal ve kuramsal dayanaklarla geliştirilmiş ve güçlendirilmiştir. Sağlıklı yaşama hakkıyla bütünleşen bu hakkın korunması ve geliştirilmesi politika ve eylem programlarıyla, girişim teknikleri ve yöntemleriyle geliştirilmiştir. Her ülke daha sağlıklı ve güvenli üretim arayışındadır. Sağlıklı çalışma hakkı ve kavramsal gelişim aşamaları ulusal ve uluslararası yasal düzenlemelerde ve ilgili yayınlarla belgelenmiştir. İş sağlığı ve iş güvenliği multidisipliner (çok disiplinli) bir bilim dalıdır. Bir mühendis veya doktor kendi dalında ne kadar iyi yetişmiş olursa olsun iş güvenliği konusunda uzman sayılamaz. İş güvenliği konusunda mühendislik formasyonu üzerine eklenmesi gereken multidisipliner (tıp, ergonomi, iş psikolojisi, iş hukuku) bilgilerin edinilmesi ile uzman sayılabilir. Aynı durum işyeri hekimleri için de söz konusudur. Bu nedenle iş güvenliği konusunda çalışan meslek elemanlarına gerek öğrenim sürecinde, gerekse çalışma yaşamına girdikten sonra, kendine özgü bir uzmanlık dalı olan ve pek çok disiplinin buluştuğu noktada bilgilere gereksinim verilmelidir. İnsan aktivitesinin bulunduğu her yerde risk mevcuttur. Riski önlemenin birinci işyerinizde veya çevrenizde mevcut bulunan risklerin tammlanmasıdır. İşyerinizde ve çevrenizde mevcut bulunan risklerin tanımlanmasıyla başlayan ve adım adım ilerleyerek yapılan risk analizleri sonucunda işletmede var olabilecek olan işletmedeki tehlike ve işletim sorunları tespit edilerek ve bu sorunlarla mücadele etme yöntemleri geliştirilebilir. Dünyada yaygın olarak kullanılan ve ülkemizde de değişik işletmeler bazında uygulandığını gözlemlediğimiz Endüstride Tehlike ve İşletilir Olma Analizi (HAZOP)nden söz etmek yerinde olacaktır. Hazop proses sanayinde çeşitli tehlike (risk) değerlendirme yöntemlerden biridir. Risk gösteren bu konuda eğitim olmasını

9

değerlendirmesinin temeli işletmenin tarihçesi, yöneticileri bilgi, deneyim, öngörüleri ve analitik metodlardan oluşmaktadır. Dünyada sigorta şirketlerinin sorumluları sigorta yapacakları proses Ülkemizde sanayi kuruluşlarından özellikle Hazop yöntemi ile yapılmış güncel bir tehlike değerlendirmesini istemekte ve bu değerlendirmeye göre sigorta için daha düşük fiyat vermektedirler. sigortacılık sistemi ne yazık ki bu düzeye gelmemiştir. Hazop işletmede çalışan kişilere tehlike ve iletişim sorunlarına yol açabilecek bütün yolları düşündürmeye sağlayan bir tekniktir. Hazop olası problemleri azaltmak için uzmanların proses üzerinde bilgi ve deneyimlerinden sistematik olarak yararlanan bir tekniktir. En önemli adımı ise farklı branşlarda bir çok uzmanın bir arada ekip çalışması yapmasını sağlayarak etap etap sistematik bir tarama ile tehlike ve iletişim sorunları tespit edilir. Diğer bir özelliği ise bu ekibin beyin fırtınası yapmasma yardımcı olur. 1996 yılında Gümrük Birliğine girmemiz ile birlikte ülkemizde Avrupa ile yarışabilmesi için önemli değişim atakları başlatılmıştır. ISO 9000 Kalite Standartları ve Toplam Kalite Yönetimi çerçevesinde şirketlerin düşünce ve iş anlayışının değişimi görüldü. Brezilya'daki RİO Çevre Konferansı sonrasında benimsenen "Sürdürülebilir Kalkınma"

ilkesi ile çevre değerlerini ön plana çıkaran Çevre Yönetim Sistemleri yaşamımıza girdi. ISO 14000 kuruluş ve kuruluşla ilişkide bulunan müteahhit, taşeron vb. kuruluşların çevre yönetim sistemine etkin katılımını öngörmektedir. Toplam Kalite Yönetimi (TKY) kuruluşlar açısmdan verimliliği arttırdığı, rekabet gücünü yükselttiği ve karlık sağladığı için tercih edilmelidir. Kuruluş için yaşamsal nitelik taşıyan bu tür bir yaklaşımın gönüllü olarak firmalarca benimsenmesi doğaldır. Ancak ÇYS bir kuruluşa bu denli açık yararlar sağlama özelliğini ilk bakışta göstermemektedir. Çevreye yönelik yasal yaptırımları sadece standartlara uyarak da gerçekleştirebilir. AB çevreye yönelik politikaları çeyrek asırlık bir süreç içinde yavaş yavaş değişmiş ve 1990'dan sonra belirgin bir farklılık göstermiştir. 1987 yılı Temmuz'unda yürürlüğe giren Tek Avrupa Yasası (Single European Act-SEA), tüm birlik ülkelerinin çevre politikalarının uyum içinde olmasını zorunlu kılmaktadır. 1993'te gündeme gelen 5 çevresel hareket planı sürdürülebilir. Ekonomik gelişme çevreye zarar vermediği durumlarda kabul edilebilir düşüncesini getirmiştir. 1- Program (1973-76): Bu program çevresel prensipleri belirtirken ilk olarak "kirleten öderrpoüuter pays" prensibini gündeme getirmiştir. Üye ülkelerin alması gereken önlemler belirlenmiştir. 2- Program (1977-81): Birinci programın devamı niteliğindeki bu program temel kirliliği önleme yerine kontrol etmeye ağırlık vermektedir. 3- Program (1982-86): Bu programın en büyük özelliği çevre ile ilgili politikaların diğer temel politikalar ile entegrasyonunu sağlamak olmuştur.

10

4- Program (1987-92): Bu program SEA ile aynı zamanda ortaya çıktığı için aralarında önemli bir takım benzerlikler vardır. Değişik çevresel elemanlar için (hava, su, gürültü kirliliği gibi) önlemler öneriyor olmasıdır. Ozon tabakasının incelmesi, iklim değişikliği gibi global sorunlar nedeniyle çevre politikalarının uluslar arası boyutu daha önemle vurgulanmıştır. 5- Hareket Programı (1993-2000): Çevre konularında bir dönüm noktası olarak kabul edilebilir. Bu program ilk kez "sürdürülebilirlik=sustainability" kavramını gündeme getirmiştir. Ekonomik 5 temel sektör gelişme, sosyal aktiviteler ve çevre konusunda toplumun tüm kesimlerini ve kitle örgütlerinin aktif katılımını, politikaların belirlenmesi ve uygulanmasında esas almaktadır. belirlenmektedir. İmalat Enerji Ulaşım Tarım Turizm

Bu 5 temel sektörde için konulan temel standartlar şunlardır: • Yayılma (emisyon) standartları: Belirli maddelerin aşılması gereken sınırlarını belirlemektedir. Kullanıcıya yeni belli teknolojiler sunulmakta ve kirletici maddelerin kaynakta kontrol edilmesine çalışılmaktadır. • Çevre-kalite standartları: Çevresel ortamda (hava, su ve toprak)bulunmasına izin verilen maksimum konsantrasyonları ifade eder. Sanayinin tüm zararlı kompenetlerinin seyrelterek ortama verilmesini sağladığından teknolojik ucuz çözümleri içerir. • Ürün standartları: Bu standart ürünün yapısından bulunmaması gereken malzemeleri belirler. Bu tür ürünlere pazarlama engeli yaratabileceği için ticari önem arz eder. • Süreç standartları: Üretim sürecinde çıkabilecek maddeleri kontrol etmeye ve iş çevresine zararlı maddelerin yayılmasını önleyerek çalışanların sağlık ve güvenliğini korumayı amaçlar. • Biyolojik standartlar: Yaşayan organizmalardaki bazı maddelerin standardı olduğundan ölçülmesi ve kontrolü zor olmaktadır. Uygulaması zordur. Bu planların hazırlanmasındaki temel amaç çevre konusunda etkili tarafların belirlenmesi ve kamu bilincinin oluşmasını sağlamaktır. Temel taraflar ise şöyle tanımlanmaktadır. Kamu yönetimi (yerel ve merkezi hükümetler) kitleleri eğiterek, yasaları uygulayarak ve temel planlama kararlarını alarak önemli bir görev üstlenmektedir. Tüketiciler ve atık yaratan özel-kamu kuruluşları çevre konusunda sorumlu olmaya zorlanmaktadırlar.

11

Bu raporlarda kurum politika. AB haricindeki diğer üyeler çevreye yönelik olarak kendi standartlarını hazırlarken şudur: ISO 14000 felsefesi çevreye gerçekçi bir yaklaşım sergilemekte ve tüm kuruluşa bir çevre bilinci vermeye çalışmaktadır. Zorunluluk taşımayan şu an isteğe bağlı bırakılan ISO 14000 temel felsefesi 12 . Bu kapsamda çevre standartlarına uyum ve denetim işlemlerinin belgelenmesi ağırlık kazanmış ve EcoManagement and Audit Scheme (EMAS) gündeme girmiştir. 1974'de İngiltere'deki siklohegzan patlaması 1984'de Mexicocity'deki propan patlaması aşağıda belirtilen ana başlıklar altında faaliyetlerini ISO 14000 devreye girmiştir. EMAS her denetim aşamasından sonra "kurum dışına" bilgi verilmesini zorunlu kılmaktadır. ürün ve hizmetin çevreye doğrudan ve dolayı etkileri) . Her iki sistemde öncelikli inşam ele almakta ve bireyin fiziksel sağlığına ek olarak zihinsel gelişimini dikkate almaktadır. ISO 14000 kapsamında. Böyle bir raporlama sistemi sadece çalışanların güvenliğini değil bölge insanının da sağlık ve güvenliğini korumakta yararlı olmaktadır. Tehlikeli maddelerin artan üretimi depolanması ve kullanımı nedeniyle dünyada yaşanan büyük endüstriyel kazalar sonrasında.Kamuoyu geleceğin çevre kalitesi üzerinde etkili olmaya çağrılmıştır. Burada APELL (Awareness and Preparedness of Emergenceis of Local Level)-Yerel Düzeyde Acil Durumlarda Hazırlılık ve Bilinçlilikten) söz etmek yerindedir. Çevreye yönelik girişimlerin katılımcı bir şekilde yürütülmesini öngörmektedir. bir kuruluş yönlendirmelidir. -Kontrol süreç ve yöntemlerinin belirlenmesi -Atık ve enerji yöntemi -İş güvenliği ve meslek sağlığını koruyucu önlemlerin alınması -Bilgilendirme iletişim ve eğitimin sağlanması Bu kapsamda TKY ve ÇYS arasında önemli benzerlikler gözlenmektedir. program ve çevre yönetim sistemine ait gerçek veriler bulunması kaçınılmazdır. -Çevre yönetim sisteminin oluşturularak sürekli gelişimin sağlanması -Çevresel etki değerlendirmesi (faaliyet. Bu programda sanayi ve çevreye zarar veren önemli bir taraf olarak düşünülmüş ve temiz teknoloji kullanmaya ve çevre bilinci geliştirmeye duyarlı olmaya çağrılmış ve teşvik edilmiştir. ÇYS genelde çevre başarısına yönelik bir çerçeve çizmektedir. Çevre konusunda başarı çevresel kural ve yaptırımlarla sağlanabilecektir.

1) Tehlikeli maddelerin üretilmesi. APELL'in başarısını engelleyebilecek başlıca nedenler ise 1) Aşırı Güven (Zaten bir plan var) 2) Kayıtsızlık (Burada bir şey olmaz) 3) Maliyet (Bizim gücümüz yetmez) dir. WHO. APELL YÖNTEMİ NEDİR? Apeli iki temel görüşe yer verir. El kitabının amacı tehlikeli tesislerin bulunduğu bölgelerde toplum bilincini geliştirmek ve acil durum planlan yapmak üzere karar organlarına ve teknik personele yardımcı olmaktır. Bu hazırlık bölgesel tehlikelerin daha iyi anlaşılmasını sağlayacak ve böylece koruyucu önlemler oluşturulacaktır. depolanması ve kullanılmasında oluşabilecek tehlikeler ile yerel makamlar ve endüstri tarafından toplumu korumak üzere alınan önlemler için toplum bilinci yaratılması ve artırılması 2) Bu bilinç ışığında bölgesel bir işbirliği sağlanarak bütün toplumu kapsayan acil durum planlarının hazırlanması APELL İKİ BÖLÜMDEN OLUŞUR a) TOPLUMUN BİLGİLENDİRİLMESİ (Commanity Awareness-Toplumsal haberdar olma) 13 . taşınması. yerel makamlar ve toplum liderleri arasında içten bir diyalog bu tutumların üstesinden gelebilir. bölgesel düzeyde acil durumlar için hazırlıklı olma (Apeli) el kitabını hazırladılar. UNİDO ve diğer benzer kuruluşlarla tam işbirliği ile hazırlanmıştır. CMA. APELL'i kazaların önlenmesi önlenmesi ve acil durum hazırlığı için bölgesel işbirliği prosesi veya güvenlik ve kayıp önleme teknolojisi artı toplumun bilgilendirilmesi ve acil durum planlanmasında toplum ve endüstri katılımını içeren bir yönetim sistemi olarak tarif edebiliriz. Sanayi. UNEP endüstri ve çevre ofisi (IEO) endüstri ile müştereken. 1986 yıllarının sonlarında Birleşmiş Milletler Çevre Programı (UNEP) özellikle gelişmekte olan ülkelerin hükümetlerine kimyasal kazalar ve acil durumların oluşumu ve zararlı etkilerini en aza indirmede yardımcı olmak üzere bir dizi önlem önermiştir. Ren nehri kirliliği NEDEN APELL Gerekli tedbirler alınarak büyük endüstriyel kazaların önlenebileceğine inanılsa dahi.1984'de Hindistan/Bhopal'deki metilizosiyonad sızıntısı 1986'da İsviçre/BasePdeki patlama ve yangın. Bu kitap CEFIC. gene de böyle bir kazanın olması halinde karşılık verme planları yapabilecek kadar gerçekçi olunmalıdır. CCPA.

yayılma ve tehlikeli madde kaçağı potansiyeli olabilecek bütün ticari faaliyetleri kapsar. Bu ülke endüstrilerinin de tehlike ve risk potansiyelleri farklıdır. böyle bir durumda yöresel karşı koymanın hızı ve kapsamına bağlıdır. yangın. • İlgili il/ilçe/köy yönetim birimleri • Belediye ve Sanayi Odalarının ilgili üniteleri • Facia/afet/mücadele örgütleri • Kızılay v 14 . 1. patlama. toplum alt yapısı acil durumlara karşı koyma gelenek ve kaynakları. Bir endüstriyel kazanın insan sağlığına ve çevreye etkisinin boyutları. Fabrika içinde spesifik acil durum planları hazırlarlar. APELL ESNEK BİR YÖNTEMDİR Ülkelerin kültürleri. Sanayi (Kamu ve özel sektöre ait fabrika yöneticileri fabrikalarındaki güvenlik ve kazaların önlenmesinden sorumludurlar.) • Sahibi • Yöneticileri (İşveren temsilcisi yetkisine haiz) • Çalışanlar • Sanayi Odaları • Müteahhit-Taşeron (Nakliyeciler dahil) • Alt sanayi (Malzeme üreticileri gibi) 2. sızma. yasa ve düzen gerekleri farklıdır.b) TOPLUMA KORUYUCU PLANLARIN FORMÜLE EDİLMESİ (Emergencency responce-Acil duruma karşı koyma) Apeli yöntemi. Yönetim (Merkezi/Yerel) Bunlar seçimler veya tayinle göreve gelen toplum güvenliğini ve sağlığı ile çevrenin korunmasından sorumlu yöneticilerdir. değer yargıları. APELL ÇALIŞMALARINDA ORTAKLAR Başarılı bir Apeli yönetiminin yerel olarak 3 önemli ortağı vardır. Bununla beraber merkezi yönetimler "Bakanlıklar" ve aynı yörede olmayan şirket genel müdürlükleri bu yöresel çabalara destek olmalıdırlar. BÖLGESEL BİR TOPLUMU ETKİLEYECEK ENDÜSTRİYEL BİR KAZA İLE BAŞA ÇIKABİLME YETENEĞİ Apeli yöntemi amaç ve prensipleri belirler. Dolayısıyla Apeli yönteminde ağırlık ve önem yöresel katılım ve işbirliğindedir. Uygulama ise yöresel şartlara uyarlanarak yapılabilir.

Apeli yöntemi varolan tüm acil durum planlarından yararlanılarak ilk karşılık vermenin çok kritik ve önemli olduğu yerel düzeyde etkin bir biçimde işleyecek koordineli tek bir plan oluşturmak üzere tasarlanmıştır. Tesis acil durum planının yanı sıra. koordinasyon grubunun rolü sanayi ve yerel yönetim arasında toplum liderlerinin katılımı ile bir köprü kurmak. Böyle bir plan için anahtar. Bu köprü ve koordinasyon grubu Apell'in çıkış noktasıdır. Yerel Toplum ve İlgi Grupları • Yöre Halkı: Örneğin bir gaz kaçağında birinci derecede etki alanında yaşayanların tehlikeyi bilmeleri onların vatandaşlık hakkıdır. kuruluşun operasyonlarının güvenlik açısından incelenmesidir. Yerel makamların ve toplum liderlerinin bilinçlenme ve acil durumlara hazırlıklı olma konularında etkin olabilmeleri için yörelerindeki sanayi kuruluşlarının temsilcileriyle yakın ve doğrudan ilişkileri olmalıdır. Bu liderlerin sanayi ve yerel hükümet arasında bir köprü kurmaları gereklidir. Sanayi kuruluşları acil durum planlarının çeşitli bölümleri yerel makamların ve toplumun uyarılmasını ayrıca iletilişi kurmayı içerir. Özetle. Koordinasyon grubunun fiili bir 15 . topluma uyumlu birleşik bir acil durum planlamasını ve iletişim sağlamaktır. • Gayri Resmi Destek Grupları • Basın-Yayın (Medya) • Eğitim Kuruluşları • Gönüllü Kurum/Kuruluş/DernekA^akıflar • Meslek Odaları • Sendikalar (İşçi-İşveren) • Siyasal Partiler • Sanatçılar APELL NASIL BAŞLATILIR? Bütün sanayi kuruluşlarının bir acil durum planı yapma ve uygulama sorumluluğu vardır.• Sağlık Kuruluşları • Kolluk kuvvetleri ve Silahlı Kuvvetler • PTT/TRT • İlgili Ulusal Yönetim Birimleri • İlgili Uluslararası Yönetim Birimleri 3. ulusal hükümetinde acil durum planlan olabilir.

BİR SANAYİ KURULUŞU ACİL DURUMA MÜDAHALE PLANININ TİPİK BİLEŞKELERİ • Tesis Acil Durum Organizasyonu • Tesis Risk Değerlendirmesi • Alan Risk • Uyarı Sistemleri ve İletişim Sistemleri • Acil Durum Malzeme ve Olanakları • Normal İşlemlere Dönmek İçin Süreç • Eğitim ve Uygulamalar • Acil Durum Organizasyon/İşlemlerinin Düzenli Testleri • Acil Duruma Müdahale Prosedürleri • Ayrıntılı İşlem Talimatları (Her işlem birimi ve yardımcı sistemler için) KOORDİNASYON GRUBU KÖPRÜ İŞLEVLERİ • İletişim Sağlamak • Bilgi Paylaşımı • Acil Durum Plan ve Yöntemlerini Koordine Etmek • Diğer Acil Durum Kuruluşlarıyla Etkileşimde Bulunmak • Ortak Eğitim ve Öğretim • Karşılıklı Yardımlaşma YEREL HÜKÜMET SORUMLULUĞU • Güvenli bir toplum oluşturmak • Toplumdaki tüm yerleşik ve gelip geçenlerin güvenlik refahını sağlamak • Toplum güvenlik programları oluşturmak • Can ve mal varlığını (özel ve kamu) korumak • Bir acil durum sırasında toplumun oluşturduğu acil durum kuvvetlerini koordine etmek • Acil durumlara karşı plan ve yöntemler geliştirmek • Toplu yerleşim yerlerinde yada eyalette diğer kuruluşlarla eğitimi tatbikat ve alıştırmaları yönetmek • Ulusal hükümetlerle iletişim kanalları oluşturmak 16 .acil durumunda aoğrudan müdahale görev ve rolü olmayıp ancak böyle bir durumlar için görevlilerin hazır olmasını sağlamaktır.

1986 1991 1993 1994 1996 1997 Klor gazı kaçağı Petkim Kauçuk Fabrikası Yangım Transkim. Acil Müdahale Planı için Apeli sürecine 10 adım yaklaşımı: • • • • • Acil müdahaleye katılacak olanların rollerinin. Toluen Yangını FeCİ3 üretim tesisi Cl gazı kaçağı (Alikahya) Polisan-Patlama Yangını Hundayı Fabrikası Boyahane Yangını Bu kadar riski bir arada yaşayan Kocaeli'nde tehlikeyi azaltmak için başlatılan APELL (Bölgesel Düzeyde ) "Acil Durumlar İçin Hazırlıklı Olma"gereken yapı taşları ve boyutları görüşüldü. Kocaeli'nde bugüne kadar yaşanan endüstriyel kazalar ise. kaynaklarının ve ilgililerin belirlenmesi Acil durumda ortaya çıkabilecek risklerin ve zararların değerlendirilmesi Katılımcıların ortak müdahaleye yeterlilik açısından kendi acil planlarını gözden geçirmeleri Mevcut planlarda yer almayan fakat gerekli müdahalelerin belirlenmesi Belirlenen katılımcıların kaynaklarının görevlerle örtüşmesinin sağlanması 17 . Apell'e gereksinim duyulması ise gelişmiş ülkelerde bile ölümlere neden olan büyük endüstriyel kazların yerleşimle iç içe olan sanayi şehri Kocaeli'nde ne tür felaketler yaratacağı endişesinden doğmuştur. Gönüllülük esası ile • Açıklık (risk ve işbirliği) • Eğitim (Bilgi ve deneyim paylaşımı) • Bilinçlendirme • Kendi içinde yaptırım uygulama • Uluslararası ilişki ve iletişim konularında sürekli işbirliği benimsenmiştir. eğitim ve bilgi sağlamalı Ülkemizde Apeli uygulamaları Kocaeli sanayi Odası önderliğine 1992 yılında başlatılmıştır.SANAYİNİN SORUMLULUKLARI • Güvenlikli iş uygulamalarını sağlamak • Çalışanların ve ziyaretçilerin kişisel güvenliğini sağlamak • Güvenlik programı oluşturmak • Bölgede can ve mal korunmasını sağlamak • Bir acil durum sırasında tüm tesis personelini koordine etmek • Acil durumlara karşılık vermek için plan ve yöntem geliştirmek • Kimyasal tehlikelere karşı güvenlik malzemesi.

Kimyasal madde üreten ve kullanan sanayiler hem bu risklerin kaynağı. taşıma ve kaldırmaya ilişkin kurallar gibi genel önlemleri belirtmelidir. bunların koruyucuları olumsuz etkileri. yetkililere ve üretim bölgesi sakinlerine kimyasal maddenin nitelikleri. Teknolojik riskler ya yeterli ve etkin önlemler alınmadan yapılan üretimler nedeniyle yada doğal afetler sonrasında çıkmaktadır. paniği önleyecek bilinçlenmeyi yaratmak için ilgili kurum ve kuruluşlarla işbirliği içinde olmalıdırlar. entegre plan ve acil müdahale rol alanlarının eğitimi Planın periyodik kontrolünün gözden geçirilmesinin ve güncelleştirilmesinin sağlanması Yerel topluluğun ve halkın entegre planı hakkında bilgilendirilmesidir. Sanayinin kendisinin daha fazla teknoloji geliştirme. Çevre Yönetim Sisteminin felsefesi ile Apeli programının öngördüğü hedeflerle uyum içinde olduğu görülür. risk değerlendirme metodları geliştirmeleri ve bu değerlendirmelerle ilgili veri bankaları kurmaları ve bu bilgileri bütün ülkenin kullanacağı şekilde düzenlemeleri gerekmektedir. bunları işleyen işçilere. gereken durumlarda toplumu bilgilendirmeli. ilk yardım/temizleme/imha yöntemleri. Çoğu ülkelerdeki kimyasal maddeler çevreye atılmakta: Bu durum çevrede yaşayanlar ve çevre. bütünsel plana entegre olabilmesi için gerekli değişikliklerin yapılması Yerel yönetimle işbirliği yaparak yerel düzeydeki plana uyum sağlanması. Toplum geleneğine sahip çıkma kararlılığını göstermelidir. Sanayi kazaları ve sonuçları önceden bilinemez. SONUÇ: Sanayi kuruluşlarının acil duruma müdahale planları deneme uygulamaları ile gözden geçirmeleri. Bu maddelerin insanlara ve çevreye en az zararlı etkiyi sahip olmasına çalışmalı. Kimyasal madde üreten ve kullananlar için potansiyel risktir.• • • • • Mevcut planların. ekoloji üzerinde ciddi sonuçlar ve karşılaştırmalı riskleri konusunda geniş açıklamalar 18 . üretim süreçleri yapmalıdır. yararlanan taraf olarak ürünlerinin hem de çok en yüksek güvenlik standartlarına uyup yada uymaması sorumluluğunu taşımalıdır. Bunlara karşı en iyi korunma yöntemi kullandığımız kimyasal maddeler hakkında en fazla bilgiyi edinmektir. Katılan grupların. Gelişmiş ülkelerde kimyasal maddeler ile çalışanlar ve kullananlar güvenlik önlemleri altında çalışmakta ve düzenli sağlık kontrolllerinden geçirilmektedirler. Sanayi kuruluşları kendi aralarında ve yetkililerle bilgi köprüsü kurarak patlama/yangın/zehirleme riski taşıyan kimyasalları bildirmeli. kullananlara. Ülkemizde önde gelen kuruluşları ISO 14001 (Belgelendirme) almış durumdadır. Bütün bu çalışmalarda sivil toplum örgütleri ile medyaya çok büyük görevler düşmektedir. Sanayi ile içice yerleşim nedeniyle yakın çevreyi hatta coğrafik etkiler nedeniyle uzak çevreyi bile etkilemektedir.

Tüketiciyi ve kullanıcıyı korumak. • Her ne şekilde olursa olsun. Ülkemizde bu konu ile ilgili veri bankalarının kurulması (Çevre. Kanser yapma olasılığı. birçok dokümanlar hazırlar ve yaymlar. Ancak bu düzenlemelerin etkili ve yararlı olabilmesi için endüstri-devlet-kullanıcı arasında çok iyi bir koordinasyona. MAK. En önemli sorun ise kullandığımız kimyasallarla ilgili yeterli bilgileri elde etmektir. Acil durum ve ilkyardım bilgileri. depolayanların.doğurmaktadır. kaynama noktası gibi) Sağlık üzerine bilinen etkileri ve korunma yolları. çalışma ve kullanma yöntemlerini saptamak amacı ile ulusal ve uluslar arası düzeyde kimyasallarla ilgili standartlar oluşturulur. Bilgi-öğrenme hakkına göre her üretici kimyasala ait fiziksel ve sağlık tehlikelerini belirten en son bilgileri sağlamakla yükümlüdür. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı) ve isteyenlere iletilmesi çok önemlidir. 1 Fiziksel özellikler (görünüş. Tehlike Bilgi Formları-Malzeme Güvenlik Bilgi Formları (MSDS) yalnızca kimyasalların neden olduğu sağlık ve güvenlik tehlikelerinin azaltılmasına yarayan bir sistemin parçasıdır. suyu. Çalıştığımız işyerinde ve yaşadığımız çevrede kimyasalların tehlikelerini bilmek Anayasal bir haktır. 19 . Sağlık. MSDS hazırlayan kişi ve kuruluşun ismi. Her ülke çalışanlarına toprağı. TMMOB Kimya Mühendisleri Odası olarak tüm eğitimlerimizde bu olguyu anlatarak ülke genelinde yaygınlaştırmaya çalışmaktayız. kullananların ve üretiminde çalışanların bu kimyasal maddelerin tehlikeleri konusunda değerlendirme yapmalarım sağlamak. Değişik förmatlarda hazırlanan MSDS'ler aşağıdaki bilgileri içermek zorundadırlar. • • • • • • • Bir karışım ise bileşenleri. • Kimyasal maddenin tanımı. koku. • Kimyasal maddeyi taşıyanların. TLV. tüzük. STELL değerleri. işbirliğine ve iletişime gerek duyulur. havayı kısacası insanlarını ve çevreyi korumak için çeşitli kanun. doğayı tahrip etmemek. yönetmelik vs. Bilgi-öğrenme hakkı (Right toknow) deyimi iki ana fikirden oluşur. bu kimyasallarla ilişkide bulunan herkesin (İşçi-İşveren-Toplum vd) bu bilgileri birbirlerine ulaştıracaklarını açıklamak. Çevreye bilinçsizce atılan kimyasal maddelerin türüne göre bu maddelerin ciddi sağlık sorunları ile tehlikelerini bilmeyen çalışanlar ve çevrede yaşayan insanlar için karşılâşabilmekte ve çevrede kalıcı bir kirlilik gözlenmektedir. Etkilenme düzeyleri.

A) YÖNETİM Dünyada pek çok ülkede tehlike bilgisi yada bilme hakkı konusunda mevzuat bulunmaktadır.C. İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğü. İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Kuralları Hakkındaki Tüzük. piyasadan çekilmiş. Kendi işyerinizin durumuna göre değişiklik yaparak kimyasal madde imalatçısından veya satıcısından bilgi istemek için yazabileceğiniz bir mektup örneği verilmektedir. kullanılan "bütün kimyasal maddelerle ilgili olarak mümkün olduğunca fazla bilgi ve eğitim sağlama konusunda işverenlere yasal sorumluluk yüklemektedir. İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği temsilcisi veya sorumlu müdür işverenin kimyasal madde imalatçısından veya satıcısından bilgileri alıp işçilere verilmesi konusunda ön ayak olmalıdır. Tekrar yanıt alamazsanız bu kimyasal maddenin kullanımını durdurabilirsiniz ve bu hususu hatırlatma yazısında belirtiniz. Zararlı Kimyasalların Taşınması. Parlayıcı. Bu yasalar.d. Söz konusu kimyasal maddeye alternatif olabilecek daha güvenli hangi kimyasal maddelerin hangi maddeler aramak gerekebilir. İmalatçı firmaların çoğuna bu bilgileri vermesinin yasal bir prosedür olduğunu anlatmak gerekmektedir.Endüstriyel Kimyasallarla İlgili Bilgi Edinmek ve Kullanmak Çalıştığınız işyerinizde ve yaşadığınız çevredeki kimyasalların tehlikelerini bilmek anayasal bir haktır. kimyasalların nasıl sınırlandırıldığının ve kimyasalların yasaklandığının veya kullanımının kısıtlandırılan kimyasallarla ilgili olarak Birleşmiş Milletlerin Yayını olarak "Tüketimi ve/veya satışı yasaklanmış. Bazı işçi sendikalarının işverenle imzaladıkları toplu sözleşmelerde. Sizin işyerinizde kullandığınız belirli kimyasalların son derece tehlikeli kimyasallar listesinde yer alıp almadığını. B) İMALATÇI/SATICI İşveren veya işveren vekili size gerekli bilgileri sağlamadığı taktirde sorumlu müdür veya işyerinizde varsa sendika temsilcisi ile birlikte doğrudan doğruya kimyasal madde imalatçısına yazarak bu bilgileri kendiniz isteyebilirsiniz. 1475 sayılı İş Kanunu. Patlayıcı Tehlikeli ve Zararlı Tedbirler Hakkında Tüzük.Anayasasınm Çalışma Hayatı ile ilgili maddeleri. sendika. Yurtdışında kimyasal maddelerle ilgili sağlık ve güvenlik bilgileri herkese açıktır. Depolanması Hk. yönetmelikler kapsamında bu bilgiyi elde etmek olasıdır. Bilgi kaynaklarını daha ayrıntılı incelersek. Dolayısıyla bu bilgileri bilmeniz doğal hakkınızdır. önemli ölçüde kısıtlanmış veya hükümetlerce onaylanmayan ürünler listesi" United Nations Sales Section. Ülkemizde ise T. kanserojen kabul edildiği. v. 20 . ÇED Yönetmeliği. Eğer mektubunuza makul bir süre içerisinde onlardan yanıt alamazsanız bir kez daha hatırlatma yazısı göndermeyi deneyiniz. işyerinde kullanılan bütün kimyasal maddelerle ilgili eksiksiz bilgi verilmesini zorunlu kılmaktadır. En önemli sorunlardan birisi ise kullanılan kimyasallar ile ilgili yeterli bilgileri elde etmektir. Yönetmelik.

Maddenin Tanımı Bu bölümde ürünün kimyasal adı veya ticari adı yer alır. Bu sistemin Amerika Birleşik Devletlerindeki resmi adı "Tehlike İletişim Standardıdır" Daha yaygın kullanım adı "Bilme-Öğrenme Hakkıdır" Bilme Öğrenme Hakkı (Right to Know) deyimi iki ana fikirden oluşmaktadır. STELL değerleri. telefon 21 . Ticari bir sır değilse. Kanser yapma olasılığı. İş Güvenliği kuruluşu olan OSHA (Occupational Safety Healt Associations). işveren. Birinci bölümde imalatçının veya satıcının adı. Değişik formatlarda hazırlanabilen MSDS'1er aşağıdaki bilgileri içermek zorundadırlar. İşçi Sağlığı. koku. Amerika Birleşik Devletleri. Ticari sır olsa bile. • • • • • • • ® Kimyasal maddenin tanımı. İşverenlerde bu bilgileri standarda uygun olarak çalışanlara aktarmakla yükümlüdürler. adresi. Sağlık üzerinde bilinen etkileri ve koruma yolları.9 ve dokümanın en son baskısını isteyebilirsiniz. MAK. Fiziksel özellikler (görünüş. Yayının standart kitap numarası C.) bu bilgileri birbirlerine nasıl ulaştıracaklarını açıklamak Bilme hakkına göre her üretici o kimyasala ait fiziksel ve sağlık tehlikelerini belirten en son bilgileri sağlamakla yükümlüdür.TEHLİKE BİLGİ FORMLARI (MALZEME GÜVENLİK BİLGİ FORMLARI) Tehlike bilgi formları-Malzeme Güvenlik Bilgi Formları (MSDS) yalnızca kimyasalların neden olduğu sağlık ve güvenlik tehlikelerinin azaltılmasına yarayan bir sistemin parçasıdır. sağlık riskleri ile ilgili ayrıntılı bilginin MSDS'de mutlaka yer almalıdır. depolayanların. bu kimyasallarla ilişkide olan herkesin (işçi. Etkilenme düzeyleri TLV. İşte bu aşamada Malzeme Güvenlik Bilgi Formları (MSDS ) devreye girmektedir.Newyork United States Of Amerika veya Geneva. MSDS'i hazırlayan kişi veya kuruluşun ismi. Acil durum ve ilk yardım bilgileri. Bir karışım ise bileşenleri. kaynama noktası gibi). kullananların ve üretimde çalışanların bu kimyasal maddelerin tehlikeleri konusunda doğru değerlendirme yapmalarını sağlamak: • Her ne şekilde olursa olsun. ISBN 92-1-130145. MSDS'lerin sekiz bölümde hazırlanmasını önerir. • Kimyasal maddeyi taşıyanların. Switzerland. toplum vd. I Bölüm. kimyasalın yapısı hakkında bilgi verilmelidir.

m-Bölüm: Fiziksel ve Kimyasal Özellikleri III. b) Buhar basıncı. Karışım olan ürünlerde tehlikeli kimyasallar listesine olan ve ürünün yüzde birini (%1) veya daha fazlasmı oluşturan maddelerin yazılması gereklidir. a) Normal görünüş ve kokusu. izin verilen maksimum konsantrasyon değeri (MAK) kapsayabilmelidir. ABD'de PEL'in verilmesi yasal zorunluluk.numarası. Kanserojen maddeler istisnadır ve karışımın yüzde birinin onda birini (%0. c) Buhar yoğunluğu. v bilinen ve kimyasal adları) ve mümkünse 22 .İçindeki Tehlikeli Maddelerin Bileşimi Bu bölümde kimyasal maddenin/bileşenin sağlığa zararlı yapısıyla ilgili bilgiler yer alır. Acil durumla karşılaşmadan önce bilgi almak için imalatçının satıcının aranması daha uygundur. d) Suda çözünürlüğü e) Erime noktası. Kimyasal için verilmesi gereken özellikler şunlar olmalıdır. f) Özgül ağırlığı. TLV ise her zaman için PEL'den daha koruyucu olan önermedir. j) Patlama noktası. i) Kaynama noktası.Bölümde maddenin fiziksel ve kimyasal özellikleri yer almalıdır. II Bölüm . g) Hacme göre uçucu yüzdesi. h) Buharlaşma oranı. Bu özellikleri "yangın tehlikesi yaratabilecek sıcak bir ortamda buharlaşmayı" solunum koruyucu gerektirebilecek buhara dönüştürmeyi verebilirsiniz. Ürünün içindeki tehlikeli maddeler kimyasal isimleriyle listelenmelidir. Listedeki maddelerin her biri için ek etkilenme düzeyleri belirtilmelidir. Bu bölümde sağlığa zararlı bileşenlerin adları (herkesçe bileşiğin tümü içindeki oranları belirtilmelidir. MSDS'in hazırlandığı tarih ve iş saatleri dışmda acil aramalar için bir telefon numarası yer almalıdır. Ek bilgi olarak Kısa Süreli Etkilenme Düzeyleri (STELL) ve Yaşamı ve Sağlığı Anında Etkileyecek Tehlikeli Düzeyi (IDLH) bilgileri yer alabilir.l) oluşturuyorsa listede belirtilmelidir. OSHA'nın izin verilebilir etkilenme düzeyi (PEL) değerleri ile Amerika Resmi ve Özel Sektör Endüstri Hijyenistleri Birliği'nin belirlediği Eşik Sınır Değeri (TLV-ESD).

Ancak yine bu bilgilerde eksik yer almaktadır. köpük türünü veya kimyasal söndürme istemleri kastedilmektedir. bu malzeme o kadar uçucu demektir. Parlama noktası ne kadar düşükse. VI-Bölüm: Sağlık İçin Yarattığı Tehlike Bilgileri Kimyasal maddenin vücuda giriş yolları (solunum. Bununla beraber imalatçılar bu bilgileri "buharını solumayın" veya "cilde temas etmemeli" gibi basit ve yetersiz cümlelerle ifade etmektedirler. En alt düzey de onun altında yangının yayılmayacağı düzeydir. Vin-Bölüm: Kontrol Önlemleri Bu bölümde havalandırma. kullanma önlemleri ve kaza ile ortama karışması halinde uygulanacak önlemler detaylı bir şekilde yer almalıdır.rV-Bölüm: Yangın ve Patlama Bilgileri IV Bölüm. havayla karıştığı zaman tutuşacak bir karışım oluşturacak kadar buhar çıkaracağı en düşük sıcaklıktır. UEL) alevlenme düzeylerini. olağandışı yangın ve patlama tehlikeleri açısından yaklaşılır. ağız-oral) sağlık üzerinde yarattığı akut ve kronik etkiler. parlama noktasında belirlemede kullanılan iki yöntemi (kapalı veya açık kap) söz edilmesi yararlıdır. En yüksek düzey. Buna ek olarak. Bu yan ürünlerinin uygun biçimde saklanması ve kullanılması ile ilgili bilgiler yer almaktadır. parlama. Kanser Araştırmaları ile ilgili Uluslar arası Ajans veya OSHA'dan mı geldiği belirtilmelidir) maruziyet durumunda daha da kötüleşen sağlık sorunları ve önerilen ilkyardım/acil durum prosedürlerinin tamamı bu bölümde yer almalıdır. ürüne en dayanıklı koruyucu giysi ve eldiven materyali belirtilmelidir. yangınla özel mücadele yöntemleri. Eğer tepkimeye giriyorsa sonuç ürünleri ile ilgili tehlikelerini gösterir. maruziyet işaretleri ve belirtileri. Ancak MSDS'lerde çoğu zaman eksik ve yetersiz hazırlanan bölümdür. yanma veya alt ve üst patlama sınırlarını (LEL. Solunum koruyucuları (respirator). güvenli bir şekilde depolama. sindirim. V-Bölüm: Reaksiyona (Tepkime) Girme Bilgileri Bu bölümde maddenin diğer maddelerle etkileşmeye girip girmediği belirtilir. Yangını söndürmede kullanılacak araçlarla doğal olarak bir yangın durumunda kullanacağımız suyu. Vn-Bölüm: Kullanım Sırasında Alınması Gereken Önlemler Acil durumlarda ne yapılacağına ilişkin planlar geliştirmek için gereken bilgileri dökülmeler sonrasında temizleme işlemleri. çalışma uygulamalar ve kişisel koruyucu teçhizat donanımlar ile ilgili bilgiler yer almalıdır. bir sıvının. Alevlenme düzeyleri ile havadaki en düşük ve en yüksek gaz veya buhar konsantrasyonları kastedilmektedir. deri absorbsiyonu. onun üzerinde yangının yayılmayacağı düzey anlamına gelmektedir. ürünün kanserojen olup olmadığı (bu bilgilerin Uluslar arası Toksikoloji Programmdan mı. Bir kimyasal maddenin parlama noktası. 23 . yangın söndürmede kullanılacak araçlar.

ısmarlamadan önce kimyasalların nasıl değiştirmeyi Mevcut kontrollerin yeterli ve olası tehlikelerin düşündüğümüz kimyasal maddeninkinden daha büyük olmadığından emin olmak gerekir. bilgiye sahip olmadıkları gözönüne alınarak verilen bilgilerin kolay anlaşılabilir ve sade olmasına özen gösterilmelidir. Herhangi bir kimyasal madde ile çalışan veya çalışılacak olan kişi ve kuruluşlar. Üretici ve ithalatçı firmalar hazırlanan bu MSDS'leri her numune veya mal ile birlikte kullanıcı kuruluş ve kişilere vermelidir. Bu amaçla pictogram kullanımı yararlı bir yoldur.Doğru MSDS'ler elde etmenin ilk adımı. Ancak bunlar hem sayı yönünden hem de içerik yönünden yeterli değildir. eğer yanlış bilgiler varsa düzeltilmesi istemiyle üretici firmaya geri gönderilmelidir. tüketicilerin büyük bölümünün yeterli teknik. Ülkemizde tüketicilerin üretici firmaları uyararak. 24 . kullanıldığını incelemektir. Ayrıca. bunları gözden geçirmeli. Kısa süreli (short term) ve uzun süreli (long term) yapılan toksikolojik testlerden elde edilen bilimsel sonuçlarda her yıl gözden geçirilerek MSDS'lerde gerekli düzenlemeleri yapılmalıdır. D-ETİKETLER Kimyasal madde kaplarının veya bidonlarının »üzerindeki etiketlerde önemli bir bilgi ile kaynağıdır. Unutulmamalıdır ki. Halen çok az firma tarafından bu tür dokümanlar alıcının talebi halinde verilmektedir. üretici firmalardan sipariş öncesi MSDS'leri istemeli. MSDS'leri hazırlayanlar tüketiciye doğru ve güvenilir bilgiler vermek zorundadırlar. Bu nedenle MSDS hazırlanırken tehlikesi bilinmeyen bir veya birkaç kimyasal söz konusu olduğundan çalışanları korumak ve uyarmak için gerekli koruyucu önlemlerin gerekir. gerekli önlemler alınmadığı taktirde zararsız hiçbir kimyasal madde forma alınması yoktur. MSDS'lerin faydalı olabilmesi için kullanıcının bu formlarla yazılı bilgilerin doğruluğundan emin olması gereklidir. Etiketler her zaman kaplara tutturulmalıdır ve etikette belirtilen kimyasal madde kabın içindeki kimyasal madde aynı olmalıdır MSDS'lerde olduğu gibi etiketlerinde yetersizlikleri vardır. yönlendirerek kullandıkları kimyasal maddelere ait MSDS'lerin hazırlanmasını istemeleri gerekmektedir. Ayrıca ülkemizde birkaç büyük kuruluş dışında kullanımı olmayan "MALZEME GÜVENLİK BİLGİ FORMLARININ" (MSDS) yaygın olarak kullanımı ve endüstrimize kazandırılması ile Türkiye'de sayıları onbinlerle ifade edilen iş kazaları ve meslek hastalıklarının büyük oranda önüne geçilebileceği gibi iş veriminde de artışlar sağlanacak ve çevre koruma çalışmalarına da katkıda bulunacaktır. Etiketlerdeki bilgiler eksik olabilir veya kimyasal maddenin üretildiği ülkeye bağlı olarak etiket bilmediğiniz bir dilde yazılmış olabilir.

ölüm gibi etkilere yol açabilir. buhar. Hasta nefes alamıyorsa suni solunum yapın.1. mide bulantısı. Daha fazla bilgi için : Solve Chemicals ile temas kurun l. ancak ticari isim her zaman değişebilir. ürünün içindeki gerçek kimyasal maddenin (1. Yetersiz Etiket Ürün Adı Tehlike Uyarısı Chlorothane YU Tehlike : Solunduğunda toksiktir. Nefes almada zorluk çekiyorsa oksijen verin. Kapalı alanlarda kullanmaktan kaçının. Rock Road. Tehlike Uyarısı Tehlike : Solunduğunda toksiktir. maddenin içindekiler değişmediği sürece kimyasal isim değişmez. Kullanım : Yalnızca uygun şekilde havalandırılan yerlerde kullanın. imalatçı ticari ismi değiştirebilir ama kimyasal isim aynı kalır. Hasta nefes alamıyorsa suni solunum (ağızdan ağıza tercih edilir)yapın. Her iki ismi de almaya çalışın. baş dönmesi. (Örneğin. Cilde temas etmeyin. Etkileri : Aşırı maruziyet halinde Merkezi Sinir Sistemi üzerinde başağrısı. Karaciğeri böbrekleri ve kalbi etkileyebilir. İlk Yardım : Solunması halinde temiz havaya çıkarın. Kimyasal ismi ve ticari ismi. 1.Aşağıda iki örnek verilmektedir.1. yeni bir kimyasal pestisitin reklam kampanyası başarılı gitmiyorsa yada bir başka ülkedeki raporlar bu kimyasal maddenin işçilerin sağlığına zarar verdiğini gösteriyorsa. Michigan 06660 Telefon (313) 888-7277 Yeterli yetersiz bir etiket ve daha iyi bir etiket örneği Bu etikette.) Daha İyi Etiket Ürün Adı 25 . 1 -trikloroetan (%100) içerir. Sorumlu Kuruluş Acil durumlarda arayın. Michigan 06660 Sorumlu Kuruluş Chlorothane YU 1. Doktor çağırın.Slime. ancak kimyasal isim daha önemlidir. bilinç kaybı. gaz) kaçmın Kapalı tutun Havalandırmanın yeterli olduğu yerde kullanın İlk Yardım : Solunması halinde temiz havaya çıkartın. Solumaktan (toz. Endüstriyel kimyasalların çoğunun iki ismi olduğu bilinmelidir. Solve X Chemicals Chemtown. Chemtown.-trikloroetan) belirtildiğine ve tehlikelerin yol açabileceği tahribatlar açısından yazıldığına dikkat edilmelidir. sis. Cildi ve gözleri tahriş eder. Doktor çağırın.

çünkü hava ölçümünün sağlamadığı bilgileri işyeri teftişi ile sağlayabilirsiniz.Çeşitli iş süreçleri ve bakım işi de dahil olmak üzere. Malzeme Güvenlik Bilgi Formlarının ve kimyasal maddelerin üzerindeki diğer tehlike bilgilerinin nasıl yorumlanacağı. 2.) depolama alanlarının vb. Etiketlerin. Teftiş sırasında aşağıdaki sorulan cevaplamaya çalışın. makinaların.) NOT: Ortam ölçümleri düzenli yapılsa bile siz işyeri teftişi yapmalısınız.EĞİTİM Etkili bir eğitim. havalandırmanın (pencereler vb. E. kullanılan bütün kimyasal maddeleri ve işçilerin. Her yeni eleman için eğitim gereklidir ve çalışanlar içinde düzenlemelidir.Kimyasal maddelerin tam isimleri nedir? işyerinizi teftiş etmektir. işyerinizde hangi kimyasal maddeler kullanılmakta. ancak hem ölçüm cihazlarını hem de yetişmiş personeli sağlamak çok zor olabilir. F. Örneğin hastalık sayısındaki artış ve çalışanlarda değişik belirtiler ortaya çıkabilir vb. Gerekli olan koruyucu malzemenin kullanımı ve bakımı Kontrol önlemlerinin etkili bir biçimde işleyip işlemediğinin nasıl anlaşılacağı. Acil durum ve ilk yardım önlemleri.İŞYERİ TEFTİŞİ İşyerinizdeki kimyasal riskleri belirleyen diğer bir yol ise çalışanlardan gelen şikayetlerle ilgili kayıt tutmaktır. 1.Çoğu işyerinde kullanılan kimyasal maddeler genellikle farklı kimyasalların karışımıdır veya toksik olabilecek diğer kimyasal maddeler eser miktarda kirlenmiş olabilir. Hava (ortam) ölçümleri işyerindeki kimyasalların hangi düzeyde olduğunu gösterebilir. Tehlikeleri (riskleri) belirlemenin bir diğer yolu. Bu göstergeler işyerindeki belirli kimyasal tehlikelerin teşhis edilmesine ve araştırılmasına gereksinim olduğunu göstermektedir. • Belirli kimyasalların olası. yada bilinen tehlikeleri bilgiler. Kimyasal maddeler ile çalışıyorsanız. • • • • • Söz konusu kimyasallar ile nasıl güvenli biçimde nasıl çalışacağı konusunda bilgiler. kap veya bidon etiketlerinden ve MSDS'lerden bilgi edinmeye çalışın. kimyasal tehlikelerle ilgili bilgi edinmenin önemli araçlarından biridir. Bu durumda MSDS'ler yeterli olamaz. Eğitim şunları içermelidir. (İşyerinizin basit bir belirli aralıklarla eğitim ve sağlık üzerindeki etkiler konusunda 26 . bulundukları konumu not ederek şemasını yapmak kolaylık sağlayabilirsiniz. işvereniniz size kendi kullandığınız kimyasallarla ilgili eğitim sağlamalıdır.

kimyasal madde imalatçısı ve satıcısı dışında. 4. giderlerini şirketin karşıladığı bir tıbbi gözetim programı kapsamında olmanızı sağlamalıdır.Duyularınız ne diyor-kimyasal maddeyi görebiliyor.DİĞER BİLGİ KAYNAKLARI İşvereniniz.Kimyasal maddeye maruziyeti önlemek için hangi önlemler alınmış? F.Kimyasal madde katı mı. Örneğin geçmişte akciğer hastalığı olan kişilerin tozlu yerlerde çalıştırılmaması gerekir. püskürtme mi vd. • Periyodik sağlık muayenelerini meslek hastalıklarının erken belirtilerini teşhis etmeye yardımcı olacaktır. H. 9. • Etkili bir tıbbi gözetim programı.a) Ticari isimlerini b) Kimyasal isimlerini bulmaya çalışın 3. gaz mı? Kullanım sırasında biçim değiştiriyor mu (örneğin. • Sağlık muayenelerini (işe alınmadan önce periyodik) kimyasal maddelere maruz kalmanın biyolojik göstergelerini ve kimyasal madde işlerim saptayabilmek için kan ve idrar testlerini içeren biyolojik gözetime yer verilmelidir. 5.Kimyasal madde ne için kullanılıyor. keresteden talaşa?) 8. belirli kimyasal maddeler ile bilgi edinmenize yardımcı olacak başka bilgi kaynaklarını da bulunmaktadır.TIBBİ GÖZETİM Kimyasal maddelerle çalışıyorsanız.Kimyasal maddeyi kaç kişi ve ne kadar süreyle maruz kalmaktalar. çalıştığınız maddelerle ilişkili olabilecek sağlık etkilerinin erken işaretlerini teşhis edilmelidir. • • • • İşçi sendikanız Bölge çalışma müdürlükleri Çalışma Bakanlığı Uluslararası iş Kolu Federasyonları (ITS'1er) 27 .Bu kimyasal maddelerin işyerinizde ne zamandan beri ve hangi sıklıkta kullanılmakta olduğunu tespit edin.Kimyasal madde nerede kullanılıyor ve nasıl depolanıyor? 6. temizleme mi. kokusunu alabiliyor veya hissedebiliyor musunuz? Gözlerinizi rahatsız ediyor mu. baş ağrısı yapıyor mu? Vd. • İşe alınmadan önce çalışanların sağlık muayenelerinin yapılması ve "hassas kişilerin belirlenmesine dikkat edilmelidir. Bu kişilerin sağlık açısından riskli olmayacak işlerde çalıştırılmasına yardımcı olacaktır.? 7. işvereniniz.

Dawn: Work is dangerous to your health (Çalışmak Sağlığınız İçin Tehlikelidir). Random House 1973 I-BİLGİLERİN KULLANILMASI İşyerinizdeki kimyasal riskleri belirledikten sonraki adım. eğitilmesini ve kimyasal risklerin azaltılmasını veya bütünüyle ortadan kaldırılmasını sağlamaya yönelik girişimlerde bulunmalıdır. 28 . 1998 3) J.M Stellman ve S. dolayısıyla gerçekleri araştırmak hakkınızdır. Van Nostrand. eksik bilgileri nasıl tamamlayacağınızı düşünün? • • • Elinizdeki bilgileri kullanarak çalışanları eğitin. çalışanları koruyabilme ve tehlikeleri ortadan kaldırma şansınız daha yüksek olacaktır. • Denetim sonuçlarınızı sizin dışınızda görevli olan işçi sağlığı ve iş güvenliği komitesi ve çalışanlarla tartışın. İSÇİ SAĞLIĞI VE İS GÜVENLİĞİ TEMSİLCİSİNİN ROLÜ İşyerinizde tehlikeli kimyasal maddeler var ise çalışanların bunlara maruz kalmasını önlemeye yardımcı olmak için proaktif biçimde çalışmanız (yani sağlık sorunları yada kazalar olmadan önce harekete geçmeniz) özellikle önem taşımaktadır. İş güvenliği bu bilgileri kullanarak öncelikleri belirleyebilir. BLO 1993. Sistematik bir düzen var mı. bunları azaltmak yada tümüyle ortadan kaldırmaktır. Topladığınız bilgileri kullanarak bu amaç doğrultusunda çalışmanın birkaç yolu vardır.I Sax: Dangerous properties of industrial materials (Endstriyel materyallerin tehlikeli özellikleri) New York. elinizdeki bilgilerde eksiklik bulunuyor mu. 7. Bilgili bir işveren ile çalışıyorsanız. 1) ILO encyclopaedia of occupational health and safety (ILO'nun işçi sağlığı iş güvenliği ansiklopedisi). Uygun kontrol önlemlerinin alınmasını. 2. Kimyasal risklerle ilgili bilgileri toplu pazarlık taleplerinizin dayanağı olarak kullanabilirsiniz.M. Kimyasal maddelerle ilgili sağlık ve güvenlik bilgileri herkese açıktır. 4. 1. çalışanların kimyasal maddelerle güvenli bir şekilde nasıl çalışacakları konusunda bilgilendirilmesini. New York.• • • Uluslararası Çalışma Örgütü (ELO) Yerel kütüphane Üniversiteler ve yüksek okullar Sizlere yararlı olabilecek bazı kaynaklar aşağıdadır. 2 cilt 2) N. Basım. Basım Cenevre. iş arkadaşlarınızın yanında işvereninizi de eğitmeniz gerekebilir. Dolayısıyla işyerinizdeki kimyasal tehlikeler konusunda daha fazla bilgi sahibi oldukça.

ortam ölçümü yapılmasını isteyebilirsiniz.F) tutulması ve ayrıca muhtemel kirleticiler veya kimyasal yan ürünlerle ilgili M. Bazı sendikalar işyerindeki eğitim programlarının içeriği ve kullanılan öğrenme yöntemleri konusunda sendika onayının alınmasını sözleşmelerine koydurmayı başarabilmiştir. bu kimyasalın kullanımının durdurulabilmesi için işverene tavsiyede bulunabilirsiniz. İşyeri teftişleri düzenleyebilirsiniz. 4. İncelemeleriniz sonuçlarına dayanan değişiklikler yapmak için işveren ve varsa sendika ile birlikte çalışın. Çeşitli kaynaklara danışabilirsiniz. Toksik maddeler çok farklı 29 . Varsa işçi sendikanız ile eğitim programlarını birlikte yapmayı deneyin Böyle çalışma yöntemi size işyerinizdeki sorunların çözümüne uzun vadede yararlı olacaktır.D.3. Bu noktada. 8. Özellikle tehlikeli işlere ya tümüyle son verilmeli veya mühendislik kontrolleri yoluyla daha güvenli hale getirilmelidir. Giderlerini şirketin karşıladığı.B. İşyeri atmosferindeki tehlikeli kimyasal maddelerin hangi yoğunlukta olduğunun düzenli biçimde izlenmesini sağlamak amacı ile sendika ve işverenle birlikte çalışın. işçi arkadaşlarınızla konuşarak onların kimyasal madde kullanımı ile bağlantılı olabilecek sağlık şikayetlerinin olup olmadığını araştırabilirsiniz vb. Çalışanların kimyasal maddelere tehlikeli düzeylerde maruz kalıp kalmadığını belirlemenin birkaç yolu vardır. işyerinde kullanılan kimyasal maddelerin her biri için M. İşyerinizde çalışan işçilerin iş giysilerini evde yıkamalarının önüne geçmek için çamaşır yıkama olanaklarının sağlanması için çaba gösterin Çalışanların iş giysilerini ailelerinin diğer çamaşırları ile birlikte değil. İşverenin yada sendikanın ortam ölçümlerini yapacak eğitilmiş personeli yoksa.S.S (T. çalışma bakanlığından yardım alabilirsiniz. Ayrıca biyolojik ve tıbbi gözetim sonuçlarını isteyebilirsiniz. söz konusu kimyasal maddeye daha güvenli alternatifler arayabilirsiniz. 5. çalışanların eğitim programlarının geliştirilmesinde ve içeriğinin planlanmasında işveren ile birlikte çalışmayı deneyin. SONUÇ OLARAK • İnsanlara ve çevreye verebileceği zararlar konusunda çok az şey bilinmesine karşın. Bu çalışmaların sonuçlarını isteyin. 10. Bir kimyasal madde üreticisine ürettikleri maddeler konusunda bilgi isteyen bir yazı gönderip makul süre içerisinde yanıt almadıysanız. İşyerinizde özellikle tehlikeli olan işleri yapan çalışanlara "tehlikeli iş" parası veriliyor mu? Paranın sağlığın yerini tutmayacağını bilmek gereklidir. kimyasal maddeler günümüzde hemen her meslekte kullanılmaktadır. 6. ayrı yıkanmasının önemi konusunda eğitin.S'ler veya diğer bilgileri sağlaması tavsiye edilmelidir.S.D. etiketlere ve MSDS'lere bakabilirsiniz. 7. 9. İşçi sağlığı ve iş güvenliği temsilcilerinin.

• Çoğu ülkede kimyasallar çevreye atılmakta. tehlikeli maddelerin işyerinde kullanılmalarının en aza indirgenmesidir. • • Çalışanlar endüstriyel kimyasallara farklı fizyolojik tepkiler gösterebilirler. Çalışanlar için güvenli bir çalışma ortamı yaratmaya çalışması gereklidir. Dünyada her yıl en az 400 milyon ton kimyasal madde üretilmektedir. Bu bilgileri işvereninizden veya kimyasal madde üreticisi/satıcısından sağlanmalıdır. Dolayısıyla çalıştığınız kimyasallar hakkında bilgi edinmeniz önem taşımaktadır. sindirim veya deri absorbsiyonu yoluyla girebilir. çalışanların potansiyel toksik maddelerle çalışması istenmektedir. • Çalıştığınız maddeler hakkında bilgi edinmeniz. En iyi korunma yöntemleri kullanılıyor olsa bile. • Endüstriyel kimyasallar konusunda bilgiler hayati önem taşımaktadırlar. Kimyasal maddenin biçimi. • İşyerinizdeki mevcut sendika ile iletişimde bulunun. • Kullanılan ve geliştirilen kimyasal maddelerin çoğunun kısa yada uzun dönemde sağlık üzerindeki olası etkileri konusunda hiçbir bilgi olmamasma rağmen. • Kimyasal bir maddenin toksik etkisinin türü çeşitli faktörlerce belirlenir. bu durum insanlar ve çevre üzerinde genellikle ciddi sonuçlar doğurmaktadır. AKILDA TUTULMASI GEREKEN NOKTALAR • Kimyasallar herkesin yaşamımn bir parçasıdır. Kimyasallarla çalışmak tehlikeli olabileceğinden. giriş yolu ve o kimyasal maddeye kişinin tepkisi bu faktörlerden bazılarıdır. 30 . uygun kontrol önlemlerinin alındığından emin olmanız ve haklarınızı bilmeniz önemlidir. kronik ve sistemik nitelikte çeşitli zararlı etkilere yol açabilir. günümüzde hemen hemen bütün çalışanlar bu kimyasalların risklerine maruz kalmaktadırlar. • İşyerinde toksik maddelere maruz kalınması daha yüksek iş -kazası oranlarına da neden olabilir. • • Kimyasal maddeler vücuda solunum. • Kimyasal maddeler her tür endüstride kullanılmakta olduğundan. Bazı ülkelerde ise insanları ve çevreyi korumak amacıyla kimyasal maddelerin ne şekilde atılacağına ilişkin katı yasal düzenlemelere yer verilmektedir. Toksik kimyasallar vücudun farklı kısımlarında akut. bütün çalışanların tehlikeli maddelere karşı iyi korunmaları gerekmektedir.biçimlerdedir ve deride kızarıklardan kansere kadar çeşitli sağlık sorunlarına neden olabilmektedir. KİMYASALLARIN GİRİŞ YOLLARI/SAĞLIK ÜZERİNDE ETKİLERİ KONUSUNDA AKILDA TUTULMASI GEREKEN NOKTALAR • Endüstriyel kimyasallar çalışanlar üzerindeki etkileri veya kimyasal maddenin fiziksel biçimi açısından tanımlanabilir.

Bazı sıvı kimyasallar solunabilen ve kimyasal maddenin türüne bağlı olarak çok toksik olabilen buharlar çıkarır. Bazı gazların rengi veya keskin kokusu varken. Bazı buharlar gözleri ve deriyi tahriş eder. diğer gazların etkileri ancak sağlığınız ciddi biçimde zarar gördükten sonra fark edilir.İŞYERİNDE BULUNAN KİMYASAL MADDE TÜRLERİ KONUSUNDA AKILDA TUTULMASI GEREKEN NOKTALAR 1. 4. Vücudunuza giren tozlar çok çeşitli ciddi sağlık sorunlarına yol açabilir.Buharları havada asılı kalan çok küçük sıvı damlacıklardır. Katılar kimyasal maddelerden bazıları solunabilen toksik tozlar veya buhar çıkartabilir. Solunum ve deri maruziyeti olasılığını bertaraf etmek veya azaltmak için sıvı kimyasallarla yapılan çalışmalarda etkili kontrol önlemleri uygulanmalıdır. katı veya diğer biçimlerdeki kimyasal maddelerden çıkan buharlara maruz kalmasını önleyecek kontrol önlemleri uygulanmalıdır. buhar ve gaz biçimindedir. Mesleki tozların "güvenli" düzeyde tutulması için etkili kontrol önlemleri uygulanmalıdır. Bununla birlikte sıva veya katı biçimdeki bazı kimyasallar ısıtıldığında gazlara dönüşür. toz. Bu maddeler için ve özelliklede bunları daha tehlikeli biçimlere dönüştürebilen iş süreçleri sırasında etkili kontrol önlemleri uygulanmalıdır. Kimyasal tehlikeler konusunda işverenlerde eğitilmeye muhtaçtır. Buharlar solunum yoluyla vücuda girebilir ve kimyasal maddenin türüne bağlı olarak. en düşük olan kimyasal maddeler katı olanlardır.İşverenlerin çoğu toksik kimyasallarla bağlantılı tehlikelerin bilincinde değildir ve kimyasal atıkların güvenli bir şekilde nasıl kurtulacağını bilmemektedir. Gazlar parlayıcı veya patlayıcı olabilir. 8. İşçilerin sıvı. 5. bazı gazlar kokusuz ve renksizdi. Yanıklar veya sıçradığında gözde tahribata da yol açabilir. 6. Sıvı kimyasallar cildinizden absorbe olabilir.Kimyasal maddenin fiziksel biçimi. Absorbe olduğunda deriye zarar verebilir ve /veya iç (sistemik) sağlık sorunlarına neden olabilir. bazı gazlar anında tahriş ederken.Normal olarak toz biçiminde olan materyaller veya toz çıkaran iş süreçleri nedeniyle mesleki toza maruz kalabilirsiniz. 31 . İşçiler.Kimyasal zehirlenmeye yol açma olasılığı. Zararlı tozlarda esas tehlike bunların solunmasıdır. 3. çok toksik olabilir. bu maddenin vücudumuza nasıl girdiğine ve bir ölçüde de yaptığı tahribatı etkileyebilir.Toksik kimyasal maddeler esas olarak katı. gazların potansiyel olarak zararlı etkilerine karşı etkili kontrol önlemleriyle korunmalıdır. 7. Buharlar parlayıcı veya patlayıcıdırlar. Bazı koşullar altında patlayabilirler. Katı biçimdeki kimyasal maddelerin yutulmasını önlemek için kişisel hijyen önemlidir. sıvı. 2. Ancak katı kimyasal maddelerden bazıları yutulduğunda zehirlenmeye neden olabilir.Bazı kimyasal maddeler normal ısıda gaz biçimindedir. (ve bunlar çok toksik olabilir) Gazlar solunabilir.

İşverenler kimyasal atıkları çoğu zaman çevreye "boşaltmaktadır". asla ailenin çamaşırları ile birlikte değil ayrı olarak yıkayın.İşyerindeki kimyasal maddeleri evinizde ailenize bulaştırmamak için işyerini terk etmeden önce yıkanın/duş alın ve gerekiyorsa giysilerinizi değiştirin. 32 . Eğer bunları evde yıkamak zorundaysanız.Uygun olmayan biçimde atılan kimyasallar sonuçta içme suyunuza ve yiyeceklerinize karışabilir. Kimyasal atıklar yalnızca onaylanmış ve bakımlı atık boşaltma alanlarına boşaltılmalıdır. 10.9. Kirli giysilerinizi işyerinde bırakın.

elleçleme ve taşıma için hangi önlemlerin alınması tavsiye edilmektedir? 6. Bu konuda yardımlarınız ve işbirliğiniz için şimdiden teşekkür eder.Kimyasal madde imalatçısından tehlike bilgi formu (MSDS) ve diğer teknik bilgiler isteyen mektup örneği Tarih Teknik Müdürler Kimyasal madde imalatçısının adı ve adresi Sayın Bay veya Bayan Aşağıda belirtilen ürününüzün sağlık üzerinde olası zararları konusunda bilgi istemek için yazıyorum. (Kimyasalın Adı) insanlar üzerinde bilinen veya kuşku duyulan hangi zararlı etkilere neden olmaktadır? Kısa süreli veya uzun süreli maruziyette ortaya çıkan etkiler konusunda raporlar varsa bunları lütfen gönderir misiniz? 3. Depolama. Ad Soyad Unvanınız 33 . Sağlık üzerindeki olumsuz etkilerin gözlendiği olaylarda konsantrasyon düzeyi ve maruziyet süresi neydi? 4. Bana aşağıdaki bilgileri göndermenizi rica ediyorum. (Kimyasalın adı) maddesine maruz kalan işçiler için hangi ilk yardım önlemleri tavsiye edilmektedir. Saygılarımla. Ticari Adı Kimyasal Adı : : (çalıştığınız şirketin adı ve adresi) işyerinde çalışıyorum ve yapmakta olduğum işin gereği olarak bu maddeyi kullanıyorum. (Kimyasalın Adı) ile yada bu maddenin yakınında çalışırken hangi önlemlerin alınması tavsiye edilmektedir? 5. bilgileri en kısa zamanda almayı umuyorum. (Kimyasalın Adı) hangi maddelerden oluşmaktadır. her bir maddenin kimyasal formülü nedir ve karışım içinde kabaca hangi oranlarda mevcuttur? Tehlikeli olduğu bilinen kirleticiler veya yan ürünler var mı? 2. 1.

2. yada kendiniz bir model hazırlayabilirsiniz: 1. yerin/yerleri yanına yazın.Farklı iş süreçlerinde hangi kimyasalların kullanıldığını biliyorsanız. Kimyasal tehlikelere maruz kalınmasını önlemek için işçilerin ve sendikaların eylem stratejilerini tartışmak.Çalışma sırasında bu kimyasallar vücudunuza hangi yollardan girebilir? 34 . bunları şema üzerinde kullanıldıkları. 3. Bu alıştırma iaa aşağıda belirtilen modellerden birini seçebilirsiniz.Hangi kontrol önlemleri alınmalıdır? 6. Talimatlar Çalışanların kendi çalıştıkları yerde başlıca iş süreçlerini ve kimyasal tehlikelerin olabileceği yerleri gösteren bir şema (kat planı) çizmelerini isteyin.İşyerinizdeki kimyasal risklerin semasının hazırlanması ve yapılacak girişimin planlanması İşyerinizin bir şemasını hazırlayın Eğiticiye not • • İşyerinizde işçilerin kimyasal maddelere maruz kalabileceği yerleri belirlemek.Aynı işyerinden işçiler tek bir şema üzerinde çalışabilir.Eğer herkes aynı işyerinde ise.Hangi kontrol önlemleri alınmış durumda? 5.İşçiler hangi noktada kimyasal maddelere maruz kalıyor? 2. Belirli çalışmalar sırasında kimyasal maddelerin nasıl kullanıldığını ve hangi kontrol önlemlerinin alınmış olduğunu veya alınması gerektiğini tartışmak. Çalışanları aşağıdaki sorunların cevaplarını şema üzerine yazmalarını veya çizmelerini isteyin: 1. 3.Eğer herkes farklı işyerlerindense. kursiyerler 3 ila 5 kişilik gruplar halinde çalışarak aynı işyeri için birkaç şema hazırlayabilir. • Bir eylem planı hazırlamak. • • Çalışırken kimyasal maddelerin vücudunuza nasıl girdiğini tartışmak.Belirli çalışmalar sırasında kimyasallar nasıl kullanılıyor? 4. kursiyerlerden her biri kendi şemasını hazırlayabilir veya küçük gruplar halinde çalışarak işyerlerindeki kimyasallar riskler için grup şemaları çıkartılabilir ve eylem planı hazırlayabilir.

YAPACAĞINIZ GİRİŞİMDE İZLENECEK STRATEJİNİN PLANLANMASI Talimatlar Her kursiyer yada az sayıda kursiyerden oluşan grupların her biri. İşyeri yönetimi ile çalışırken hangi engellerle karşılaşabilirsiniz? 5. En tehlikeli alanların iyileştirilmesi için izlenebilecek stratejileri sınıfta tartışın.Sizce en tehlikeli alanlar hangileridir? 9.Bu alanları daha güvenli hale getirebilmek için sizin ve sendikanızın yapılacağı girişimler nelerdir? Çalışanlar şemalarını tamamladıklarında gönüllü olanların şemalarını duvara asmalarını isteyin ve tehlikeli olabilecek alanlarını sınıfa gösterin. Bu alıştırma için her kursiyere yada kursiyer grubuna aşağıdaki soruların bir kopyasını vermelisiniz. Birinci adım sorunu incelemek ve aşağıdaki soruları cevaplamaktır. 8. Durumu iyileştirmeye çalışırken hangi engellerle karşılaşabilirsiniz? 2.Siz veya işçi arkadaşlarınızdan herhangi biri kimyasallarla ilişkili olabileceğini düşündüğünüz herhangi bir sağlık sorunu yaşadınız mı? Soruna neden olduğu düşündüğünüz iş sürecinin yanına sağlık sorununun belirtilerini yazınız. En tehlikeli alanlar belirlendiğinden. 1. Sendikanın diğer üyelerini olaya katmak yada sendika yönetimini size yardımcı olmaya ikna etmek için neler yapabilirsiniz? 1. kursiyerler öncelikle üzerinde durmak istedikleri bir sorunu seçmelidirler. Size kim yardımcı olabilir? (a) Hangi bilgilere ulaşabiliyorsunuz? (b) İşçilerle ve sendikayla haberleşmeniz için bir iletişim ağı var mı? (c) Basan şansınız nedir? 4. Kursiyerlerin alman veya alınması gereken kontrol önlemlerini açıklamalarını isteyin. Sizi kim destekleyecektir? 3. Amaçlarınıza ulaşmak için planladığınız ilk birkaç adım nelerdir? 35 . Eylem planınızı geliştirmede size kolaylık sağlaması için aşağıdaki soruları cevaplayın: Hemen ulaşmak istediğiniz amaçlar nelerdir? 2. bir eylem planı hazırlamalıdır. Bunun ardından çalışanlar ile birlikte bir eylem planı geliştirme çalışmasına başlayın.7. Uzun Vadeli amaçlarauz nelerdir? 3.

) Listeye başka çözüm önerileri ekleyebilir misiniz? Alıştırma 1: Tehlike bilgi formu hazırlanması Eğiticiye not Bu alıştırma için soruların bir kopyasını kursiyerlere vermeniz gerekecektir. bir kopyasını almaya çalışın. Sorular 1. Kursiyerler bu alıştırmayı bireysel olarak yada gruplar halinde yapabilirler. hemen uygulamaya konabilecek çözüm yollarından hiçbirini uygulamaya yanaşmıyorsa.)yararlanarak ve mümkün olduğunca fazla sayıda soruyu cevaplayarak. işçiler tehlikeli işi yapmayı reddetme haklarmı kullanmalı mıdır? (Eğer işçiler hiçbir koruma önlemi olmaksızın söz konusu kimyasal maddeyle çalışmaya devam ederlerse rahatsızlıkları sürecektir. bunlardan bazılarını sınıfta tartışın. Bazı kursiyerlerin. Kimyasal ismi 3. Talimatlar Kursiyerler. mevcut her tür başvuru kaynağından (kitaplar. etiketler vb. İmalatçı (adresi) 4. 36 . çalışırken kullandıkları herhangi bir kimyasal madde için tehlike bilgi formu hazırlamalıdır.Tartışma konuları İşveren. Satıcı yada imalatçı. Herkes tehlike bilgi formunu tamamladığında. sorulardan bazılarının cevaplan hakkında işçi arkadaşlarıyla ve hatta işyeri yöntemiyle görüşmesi gerekebilir ve bu kursiyerler sınıfa daha sonra rapor verebilirler. kimyasal maddenin kullanımı konusunda bilgi verdi mi? Eğer verdiyse. Kimyasal maddenin ticari ismi 2.

Kimyasal maddenin güvenli kullanımı için herhangi bir tavsiye var mı? (Ayrıntılı bilgi verin) 11. Taşıma. Madde toksik mi? (Ayrıntılı bilgi verin) 13. Bu maddeyi kullanmanın tehlikeleri ve almaları gereken önlemler konusunda bütün işçiler bilgilendirildi mi? 18. Hiç şikayet eden oldu mu? Olduysa kaç kişi? 10. sıvı. Gerekli ilk yardım prosedürleri nelerdir? 37 . Kaç işçi maruz kalmaktadır? 9. elleçleme yada güvenli depolama konusunda hangi önlemlerin alınmasını tavsiye ediliyor? 12.) nedir? 7. Tavsiye edilen kontrol önlemleri nelerdir? 17. Vücuda muhtemel giriş yolları nelerdir? 15. Ne zamandan beri kullanılmaktadır? 8. Kimyasal maddenin ne şekilde kullanıldığını kısaca tarif edin. Kimyasal maddenin biçimi (toz. vb.5. Kimyasal maddenin bilinen yada şüphelenilen akut ve kronik etkileri nelerdir? 16. Madde parlayıcı mı? (Ayrıntılı bilgi verin) 14. 6.

Eğer daha büyük bir işletmeyse. Kontrol listesini tamamladıktan sonra "HAYIR" kutusunu işaretlediğiniz maddelere bakın.Kimyasal madde kapları üzerindeki etiketler ve kullanma talimatları işçilerin anlayabileceği bir dilde mi? • 4.Bütün kimyasal maddeler uygun ve güvenli kaplarda mı saklanıyor ? • 5. üretim alanının tamamı kontrol edilebilir. Hemen ilgilenilmesi gereken maddeler için "ÖNCELİKLİ" kutusunu işaretleyin. Ayrı çalışma alanlarını denetleyecekseniz. Denetleyeceğiniz çalışma alanlarına karar verin. Eğer işyeriniz küçük bir işletmeyse.Bütün kimyasal maddeler ve kimyasalın adını ve orjinini.tehlike bilgilerini ve kimyasal Güvenli Olması maddenin güvenli kullanımı konusundaki tavsiyeleri içeren etiketlerle görünür şekilde etiketlenmiş mi ? • 2.Kimyasal . 3.maddeler daha küçük kaplara aktarıldıysa bunlar yeniden etiketlenmiş mi ? • 3.19. 4. bu kontrol listesinin kopyalarını çıkartabilirsiniz. Tavsiye edilen atık tahliye yöntemleri nelerdir? Kimyasal maddeler kontrol listesi Eğiticiye not Her kursiyere kontrol listesinin ve talimatların bir kopyasını verin Talimatlar 1. 2. gerekirse işçi arkadaşlarınıza (ve ustabaşına) soru sorun. o zaman ayrı ayrı denetleyebileceğiniz çalışma alanları belirlenebilir. Kontrol listesindeki her bir soruyu okuyun.Kimyasal madde depolama alanları iyi havalanıyor mu ve ateş kaynaklarından uzakta mı? • HAYIR ÖNCELİKLİ • • • • • • • • • • 38 . Yüksek öncelikli sorun alanlarının iyileştirilmesi için stratejiler planlamaya çalışın. satıcının Uygulamaların adını . Listeyi doldururken. Kontrol listesini okuyun ve kontrole başlamadan önce işyerini tanımak için zaman ayırın. Öncelik alanlarını sendikanızla ve eğer varsa işçi sağlığı ve iş güvenliği komitenizle görüşün. İşyerinizle ilgili değerlendirmeyi aşağıdaki noktalara göre yapın: •i EVET Prosedürlerin 1 .

taşındığı yada depolandığı yerin yakınında açık alevler ver mı? 2O.Kimyasal maddelerin güvenli bir şekilde taşınmasını ve aktarılmasını sağlayacak uygun araçlar kullanılıyor mu? • • • Kontrol Yöntemleri Tehlikeyi belirleme 7.Parlayabilen kimyasalların kullanıldığı .Toz. kimyasal atıklar işçiler yada çevre için risk oluşturmayacak uygun bir şekilde atılıyor mu? 10.Alanın çalışmaya devam etmek için güvenli olduğundan emin olabilmek için denetim yapılıyor mu? * 9.Genel havalandırmayı artırmak için çalışan fanlar ve / veya mekanik aygıtlar var mı? 18. Geçitler açıkça işaretlenmiş mi ve rahatça kullanılabilir durumda mı? • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • 39 . buhar ya da sis çıkaran işlemler tecrit edilmiş mi? 13.Zemin .Boşalmış kimyasal madde kapları da dahil.buhar ya da sis çıkartan işlemlerin çevresi kapatılmış mı? 14.Bunlar çalışma alanındaki kirleticileri azaltıyor mu ? 16.nakliyesi ve atılması için uygun prosedürler konusunda işçilere bilgi veriyor mu? ll.ô.Çalışan lokal havalandırma sistemleri var mı? 15. kimyasal maddelerin güvenli bir şekilde depolanması .Dökülenler ( az da olsa ) hemen temizleniyor mu? 8.parlayıcı yada patlayıcı karışımların oluşmasmı önleyecek şekilde depolanıyor mu? 19.Toz.İşyeri yönetimi .çalışma tezgahları ve makine yüzeyleri temiz ve yağ atıklarından ve tozlardan arındırılmış mı? 21.Toksik kimyasalların yerine daha az toksik olanlar kullanılabilir mi ? 12.Doğal havalandırma yeterli hava değişimi sağlıyor mu? 17.Parlayabilen kimyasallar .

Yeni işçilere.22. Acil durum teçhizatı (göz banyoları. Hammaddeler ve bitmiş ürünler için çalışma yerlerinin çevresinde depolama rafları sağlanmış mı? 23. Kimyasal madde sıçrama ihtimali olduğu durumlarda işçilerin gözlerini ve cildini koruyacak uygun önlemler alınıyor mu? 26. kullandıkları kimyasal maddelerin tehlikeli. İşçiler. KKT. bakımı ve saklanması konusunda eğitilmiş mi? Acil durum 32. acil durum duşları) iyi çalışır durumda önlemleri mı? 33. Her vardiyada küçük kimyasal yangınların söndürülmesi konusunda eğitilmiş bir ekip var mı? 36. Bunlar stratejik noktalara yerleştirilmiş'mi? 34. KKT. ancak işçilerin kimyasal Kişisel maddelere maruz kalma riskinin diğer koruyucu teçhizat (KKT) kontrol yöntemleriyle bertaraf edilemediği durumlarda mı verilmektedir? 24. Tehlikeli kimyasal maddelerle çalışılan işçiler düzenli olarak sağlık muayenesinden geçiriliyor mu? Eğitim ve 29. Kimyasal tehlikelerin olduğu Tıbbi gözetim alanlarda görevlendirilen işçiler için. İşçilerin maruziy etini düzenli Maruzîyet aralıklarla izlemekle görevli bir kişi var izleme mı? 27. Bütün işçiler yangında işyerini boşaltma prosedürleri konusunda eğitilmiş mi ve düzenli olarak alarm tatbikatı yapılıyor mu? • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • 40 . iyi korunuyor ve düzenli olarak teftiş ediliyor mu? 25. Mevcut işçilere düzenli aralıklarla bilgi tazeleme eğitimi veriliyor mu? 31. güvenli çalışma yetiştirme pratikleri ve acil durum prosedürleri konusunda yeterli eğitim veriliyor mu? 30. kişisel koruyucu teçhizatın kullanımı. Kimyasal yangınlar için uygun yangın söndürme cihazlarının sayısı yeterli mi? 35. işe başlama öncesinde sağlık muayenesi isteniyor mu? 28.

Kimyasal maddelerin idaresi 37. kolayca görünecek şekilde işaretlenmiş mi ve yeterli sayıda mı? • 39. Bu bağlamda çalıştığınız kimyasallar ile ilgili tüm bilgileri bilmemiz gerekmektedir.Her vardiyada ilk yardım konusunda eğitilmiş bir kişi var mı? • 38. Kimyasal maddelerin güvenli bir şekilde idare edilmesiyle ilgili sağlık ve güvenlik faaliyetlerine işçiler ve sendika katılıyor mu? • • • • • • • • • • • KİMYASAL MADDELERİN DEPOLANMASI SIRASINDA ALINACAK ÖNLEMLER Kimyasal maddeler hakkında bilgi eksikliğimizin mevcut olduğunu ve bunların insan sağlığına ve çevreye yaptığı zararları bilmemiz anayasal bir hakkımızdır. Kimyasal güvenlikle ilgili faaliyetleri planlamak ve koordine etmekle görevlendirilmiş bir kişi yada komite var mı? ' • 40. Kimyasal maddelerin üretimi. taşınması. Kimyasal Maddelerin Güvenli Depolama Kuralları A) Kanserojenler Çalışanlarda veya çevrede kanserli hücrelerin büyümesine yol açan her türlü madde. İlk yardım çantaları ve diğer ilk yardım teçhizatı iyi teçhiz edilmiş mi. depolanması bertarafı sırasında uyulması gereken kuralların uygulanması toplum çalışanların sağlığı ve güvenliği açısından önem arz etmektedir. Bilinen en önemli kanserojenler *Arsenik bileşikleri * *Benzen *Benzidin *Beta-naftalinamin *Kromoksit *Krom tozu *Kurşun arsenat *Sodyum arsenat Asbest * *Kadmiyum Karbon Olası Kanserojenler *Akrilonitril bileşikleri tetraklorür *Kloroform * Etilenoksit * Nikel tozu *0-Toluidin *Vinil Klorür 41 . İşyerinde kullanılan bütün kimyasal maddeler için işverenin elinde tehlike bilgi formları var mı? • 41.

Organik Asitler İnorganik AsitIer(Kuvvetli asitler. organik asitlerden ve yanıcı maddelerden ayrı olarak saklayınız. C) Bazlar OH" iyonları içeren ve kimyasal yönden aktif olan bileşiklerdir.Asit şişelerini taşımak için özel şişe taşıyıcılar kullanın. toksik. yakıcı. 2. (Reaksiyona girdiklerinde toksik gaz çıkarır. 3.Asitleri özellikle bazlardan ve magnezyum.Özellikle sodyum siyanit. suyla tepkimeye giren ve kararsız kimyasallardır. paslandırıcı. B) Asitler Bir veya daha fazla sayıda H1" iyonları bileşiklerdir. Önemli Bazlar •Amonyum hidroksit •Sodyum hidroksit •Potasyum hidroksit 42 . 6.maddelerle asitleri ayrı saklayınız. demir sülfür vb. Olası Riskler : Asitler korozif (aşındırıcı).Oksitleyici maddeleri. geniş asit şişelerini saklayınız. yanıcı. aktif maddelerden ayrı saklayınız. kimyasal maddenin risk içeriğine uygun olarak saklayınız.Depolama Önlemleri 1) Konteynerlerin tümünü (Kansere yol açılabilir madde) etiketi ile etiketleyiniz. 2) Gerektiğinde uygun güvenlik önlemlerini alarak. potasyum. Bromik asit. 4.) 5.Asit sızıntısı ve dökülmesi halinde asit kontrol emicileri ve absorbantları veya nötralizerleri kullanın. sodyum vb.Alçak raflarda veya asit kabinlerinde.hidroiyonik asit) •Hidrosiyanik asit •Metakrilik asit •Parosotik asit •Pikrik asit Depolama Önlemleri *Nikrik asit (HNO3) •Sülfürikasit (H2SO4) *Fosforikasit 1. Benzoikasit *Karbolik asit *Klor içeren asitler (Perklorik asit) *Kromik asit *Halojen asitler(hiroklorik asit.Suyla epkimeye Giren) içeren ve kimyasal yönden oldukça aktif olan •Asetik asit *Akrilikasit.

trimetilaluminyum vb) •Sezyum *Lityum •Potasyum *Tetraetilkurşun (TEL) •Rubidyum •Fosfor •Sodyum •Dimetilarsin •Nikel karbonil Depolama Önlemleri 1. D) Yanıcı Maddeler Depolama Önlemleri 1. sodyum karbonat) Depolama Önlemleri 1.Yüksek oranda uçucu yanıcı maddeleri özel olarak donatılmış bir soğutucu saklayın. 6.Kostik (NaOH. 2.Olası döküntüleri temizlemek için gerekli malzemeyi hazırda bulundurun.Alev. sıcaklık ve kıvılcım gibi tutuşturucu kaynaklardan uzak tutunuz.Yanıcı sıvı içeren güvenlik kapları veya kabinlerini kullanırken topraklayınız ve bağlayınız. KOH) için sızıntı kontrol emicileri veya kostik nötralizerlerini kullanınız.Bazları asitlerden ayrı saklayınız. 3. 3. (statik elektriklenmeye karşı.Yangın söndürme cihazlarını her zaman kullanıma hazır bulundurun.Oksitleyici asitler ve oksidizerlerden uzak ve ayrı tutunuz. D) Piroforik Maddeler Havada kendiliğinden tepkimeye giren maddelerdir. 7.*Bikarbonat tuzları (sodyum bikarbonat.Uygun güvenlik kaplarında veya kabinlerde saklayınız.İnorganik oksitlerin çözeltilerini polietilen kaplarda saklayınız.Serin ve kuru yerde saklayınız. potasyum bikarbonat) *Karbonat tuzları (potasyum karbonat. 2.) 5. 43 . Önemli piroforik maddeler *Alkilaluminyumlar (trietilaluminyum. 4.

isopropil) * Aldehitler (asetaldehit. metil iso butil keton) dietil. etil. metil etil keton.7°C'nın altında bir parlama noktasına sahip sıvılardır. alkinler.Önemli Yanıcılar Katılar Patlayıcı maddeler dışında sürtünme yoluyla imalat veya işlem sonrasında kalan ısı ile temas ederek yangına yol açabilen ve kolaylıkla tutuşabilen ve tutuştuğunda ciddi bir tehlike tehlike yaratacak kadar şiddetle devamlı yanan maddelerdir. Gazlar Kolaylıkla tutuşabilen ve hızla yanan gazlar * Asetilen *Bütan *Propan *Doğalgaz *Metan *Hidrojensülfit (kükürtlü hidrojen) *Etilenoksit *Hidrojen *Hidrojensiyanür *Formaldehir F. propional aldehit) *Aminler(batil. metil. aromatik.Su ile Tepkimeye Giren Kimyasallar Su ile temas ettiğinde bazı hallerde tepkimeye giren maddelerdir.alkenler. neft. isopropil) *Esterler isopropil *Selüloz (oksijenler kombine) *Fosfor *Pikrik asit *Sodyum sülfit *Organik madde *Berilyum *Hidrokarbonlar(alkanlar. etil. 44 . metil. * Amonyum nitrat Sıvılar 37. akrolein. *Alkoller (etil. solventler) ^Ketonlar (aseton.

3. yanıcı ve zehirli gazlar veya diğer tehlikeli durumlar yürütecek şekilde su ile tepkimeye girerler.) *İnorganik kloritler (alüminyum klorit. H. berilyum.Çinko. Bunlar organik maddelerin yanmasını hızlandırırlar. kalsiyum. stransyum) *Hidritler (lityumhidrit. kalsiyum fosfit vb.Toksik Bileşikler İnsan vücudunda veya vücuda yakın bir yerde uygun koşullara sahip bir bölgeye ulaştığında yaralanmalara yol açıcı nitelikteki kimyasal bileşiklerdir. lityum. potasyum.) *Nitritler (lityum nitrit. magnezyum nitrit vb.) Uyarı : Kimyasal maddeler. gibi yanıcı ve tutuşturucu maddelerden uzak tutunuz. inorganik peroksit veya nitrat gibi kolayca oksijen yapan maddelerdir. magnezyum. G. permanganat. * Alkali Toprak Metalleri (baryum. sodyumhidrit vb.) *Peroksitler (lityum peroksit. rub.Oksidizerler Klorat. 45 .Kağıt ve tahta vb. a-Tahriş Ediciler Vücuttaki mukoza zarına zarar veren korozif maddelerdir.Serin ve kuru bir yerde saklayınız.kerosen (gazyağı) altında saklanmalıdır. 2. alkali metaller ve formik asit gibi indirgeyici ajanlardan uzakta tutunuz. potasyum peroksit. radyum.Önemli-Su İie Tepkimeye Giren Kimyasallar *Alkali Toprak Metallaeri (sezyum. sodyum peroksit) *Fosfitler (alüminyum fosfit. bor klorit vb. Önemli Oksidizerler *Kloratlar *Kloritler *Hidrojen peroksit *Nitratlar *Nitritler *Oksijen *Perkloratlar *Sodyum permanganat *Sodyum peroksit Depolama Önlemleri 1.idyum sodyum).

•Anilin •Karbonmonoksit (CO) •Hidrojen *Hidrojen siyanür •Nitrobenzen *Azot •Asal gazlar (helyum. neon. kükürtdioksit) *Azotoksitler (azotmonoksit. azotdioksit vb. kripton) *Doymuş hidrokarbon (bütan. •Arsenik •Benzen •Kadmiyum •Karbondisülfür •Halojenli hidrokarbonlar •Kurşun •Civa •Metilalkol •Naftalin 46 . hidrojen iodit. *Aseton •Asetilen *Karbondisülfür •Dietileter •Etilalkol •Etilen •Hidrojensülfür d-Sistemik Zehirler Hayati vücut işlemlerini engelleyen maddelerdir. argon. ksenon. doğalgaz.) •Trikloroetilen (TCE) b-Boğucular Özellikle gazlar olmak üzere.*Halojen asit gazları (hidrojen bromit. hidrojen kiorit. metan. propan) c-Solunumu Felç Edenler Vücuda girdikleri zaman solunum. kana oksijen girmesini engelleyen ajanlardır. hidrojen florit. sinir sisteminin işlev kaybına yol açacak olan maddelerdir.

patlayıcı peroksitler oluşturan bakterilerdir.Işığa maruz kalmasını önleyiniz. Patlamaya yol açmamak için gerekli önlemlerin alınması önemlidir. I-Peroksit Yapan Kimyasallar Uygun koşullar sağlandığında darbe ve ısı karşısında tutuşabilme özelliğine sahip. 2.vb. Önemliler *Aset aldehit *Akril aldehir *Krotonol aldehir *Siklohekzan *Etileter 47 .Serin ve kuru yerlerde amber şişelerde saklayınız.Gerektiğinde uygun güvenlik önlemleri alarak. kimyasal maddenin tehlikeli özelliğine göre saklanır. Önemliler *Brom *Etil eter *Ferrik amonyum sitrat *Hidrobromik asit *Civa tuzları (civaklorit. 2.) *Oleikasit *Civanitrat *Potasyum ferro siyanat *Gümüş tuzları Depolama Önlemleri 1. civaiyodit.Telefonun yanına acil yardım ile ilgili numara mutlaka yazılır. yutulduğunda.*Organik fosfatlar *Toluen *Ksilen Depolama Önlemleri 1. I-Işığa Duyarlı Kimyasallar Işığa maruz kaldıklarında tepkimeye giren maddelerdir. cilt teması sonucu vücuda girdiğinde insan sağlığı ve yaşamı için tehlikeli veya çok tehlikelidir. Uyarı: Bu kimyasal maddeler solunduğunda.

açma ve kullanım tarihlerini belirten etiketleri kaplara mutlaka yapıştırınız. 2. son ürün ve atık olarak karşımıza çıkmaktadır.Peroksitlerin varlığını düzenli olarak takip ediniz. yükün boşaltılmasına kadar süreçte yer alan tüm personelin eğitime tabi tutulmasını da şart koşmaktadırlar.Teslim alma. 9. deniz veya nehir yoluyla trafiğin emniyeti amacıyla içermektedir. bilgileri ve hükümleri sürekli kontrol edip sınıflandırılması. Sağlık ve İlkyardım Eğitimleri.*İsopropileter *Potasyum *Kükürtdioksan *Tetrahidrofuran Depolama Önlemleri 1. donanımı ve kontrolü üzerinde duran AT ülkeleri "tehlikeli madde taşımacılığı"nda ürünün siparişinin alınmasında. etiketleri tanımlamaları. Yangın ve Güvenlik Eğitimi.Hava geçirmez kaplarda. havayolu. Psikoteknik Özel test Programını da kapsamaktadır. Bu hedefin asıl amacı olabildiğince azaltılması ve kazaya neden olan öğelerin tehlikeli(zararlı) kimyasal maddelerle ilgili olarak geliştirmektedirler.Yerel düzenlemelere göre peroksit oluşturucu kimyasalları ilk peroksit oluşumunun beklendiği tarihten önce elden çıkarılması. ara ürün. Türkiye'de ilk defa tanker eğitimine de başlanmış ve eğitimde fırmalardaki işçi-yöneticilere yönelik Tehlikeli Madde Özel Güvenlik Eğitimini. Ülkemizde ise Çevre Bakanlığı tarafından çıkarılan 19. taşıma yapan araçların ve tankerlerin yapısı. Bu nedenle üretim sonrasında meydana gelen atıkların da tehlikeli olduğunun unutulmaması gerekmektedir.11. serin ve kuru yerlerde saklayınız. 3. Uluslararası Sürücüler Derneği 4 yıldan beri Alman Dekra Akademisi ve Alman SanayiTicaret Odası ile ilişkili olarak sürdürülmektedir.1996/21 ve mecburi kılınmıştır.9. kazaların taşınmaları sırasında çevrenin sağlıklı kalması en aza indirgenmesi gibi konuları belirli politikalar hedeflenmiştir. 4. Kimyasal maddeler üretim sırasında ana hammadde. karanlık. Bu kimyasal maddelerin depolanmalarına gösterilmesi gereken özeni taşınmaları sırasındada gösterilmesi gerekmektedir. verilmesinden başlayarak yükü adrese teslim edilip. Bu bağlamda. Dünyada artan trafik nedeniyle demiryolu.1997/12 sayılı genelgeleri ile tehlikeli madde ve atıkların taşımalarında istihdam edilen sürücüler için eğitim 48 . Avrupa Topluluğu Özellikle tehlikeli ülkeleri maddelerin gelişen bilim ve teknoloji tehlike ile birlikte ile kimyasal maddelerin karayolu.

ADR kuralları çerçevesinde zorunlu olan kuralların ülkemizde de yaygınlaştırılması ve kimyasal madde-atık taşıyan araç sürücülerin eğitimli olmasına özen gösterilmesi ülkemizde karayollarında yaşanan riskleri bertarafında yararlı olacaktır. ÜÇLÜ SORUMLULUK (Responsible Care) Üçlü Sorumluluk Nedir? İnsan hayatının, çevrenin ve doğal kaynaklarım korunmasını ve daha iyi koşullarda yaşanabilir bir ortamın varlığını ön planda tutan bir prensiptir. Üçlü sorumluluk, kimya sanayii tesislerinin çevreye, insan sağlığına ve güvenliğe, faaliyetlerinin her aşamasında azami ilgi gösterip sorumluluk duyacakları ve performanslarını devamlı yükseltecekleri konusunda verdikleri bir söz, imzaladıkları ciddi bir taahhüttür. Üçlü sorumluluk, teknolojik zorluklar ve ekonomik kısıtlamalar nedeniyle devamlı çaba ve gelişme isteyen kısa, orta ve uzun vadeli bir programdır. Üçlü Sorumluluk Temel Kuralları 1- Çevre, insan sağlığı ve güvenlik konularında kuruluşun en üst düzeyinde "üçlü sorumluluk politikası" oluşturmak, uygulanması için yöntem ve talimatlar geliştirmek. Bu politika hakkında tüm personeli bilgilendirmek, eğitmek, uygulatmak ve uygulamaları denetlemek. 2- Üçlü sorumluluğun uygulamalarına yönelik şirketin performansım sürekli geliştirmek. 3- İşletmede kullanılan ham ve yardımcı maddelerin, proses şartlarının çevreye ve insan sağlığına olumsuz etkilerini önceden saptayıp en aza indirmek için yöntemler geliştirmek. 4- Tüm çalışanları, üretimde kullanılan kimyasal maddelerin tehlikeli ve zararları, taşıma ve depolama şartları konusunda bilgilendirmek; üretim koşullarının yaratabileceği olası güvenlik ve kirlilik risklerine karşı eğitmek ve sorumluluk duygularını geliştirmek. 5- Yeni teknoloji ve prosesler kullanmak suretiyle istenmeyen atıklar oluşmasını minimuma indirmek. 6- Üretim atıklarının çevreye ye insan sağlığına olumsuz etkilerini gidermek için tüm arıtma tekniklerinden yararlanarak atıkları kaynağında temizlemek; bazı atıkların değişik üretim kollarında ham veya yardımcı madde olarak kullanılma olasılıklarını araştırıp değerlendirmek. 7- Hammadde ve enerji kaynaklarını ziyan etmeden en verimli şekilde kullanan teknikler

geliştirmek, çevreyi kirletmeyen uygun enerji kullanmaya özen göstermek. 8- Yeni yatırım ve üretim teknolojilerinin transfer etmeden önce karşı tarafa "üçlü sorumluluk temel kuralları"na uyma şartını koymak ve çevreye zarar vermeyen teknolojileri seçmek. 9- Tüketicilere, kuruluşunuzun ürünleri, bunların kullanımı ve kullanım sonrası ambalaj ve atıklarının çevreye zarar vermeden yok edilmeleri konusunda bilgi vermek.

49

10-Kuruluşunuzla iş yapan taşaron ve yan sanayi kuruluşlarını da üçlü sorumluluk konularında bilgilendirmek ve talimatlara uymalarım sağlamak. 11-Çevreyi kirletmeyen, çevre dostu yöntem ve ürünlerin geliştirilmesine teşvik etmek ve desteklemek. 12-Meydana gelebilecek iş kazaları ve yangınlara karşı önceden alınması gerekli önlemler için komşu kuruluşlar ve yerel yönetimler ile işbirliği ve dayanışma içinde olmak. 13-Kamuoyunun, kuruluşunuz hakkında yanlış bilgi ve yargı sahibi olmaması bakımından zaman kuruluşunuzun faaliyetleri; çevre, insan sağlığı ve güvenliğe yönelik çalışmaları konusunda aydınlatmak ve kaygılarını giderici bilgiler vermek. ÜÇLÜ SORUMLULÜK-RESPONSİBLE CARE TEMEL KAVRAM VE İLKELER • • • İnsan Sağlığının Korunması Çevre Koruma Teknik Emniyet yönelik araştırmaları

NEDEN GEREKLİ? • • • • Yasal Zorunluluk Teknik Zorunluluk Bilinç, Duyarlılık Parasal Zorunluluk • • ,

Yatırımın Korunması Cezaların Azaltılması

YASAL STANDARTLAR-GÖNÜLLÜ TAAHHÜTLER
• Yasal denetim ve yaptırım düzeni'(devlet) İnsan Sağlığı, Çevre Koruma ve Teknik Emniyet konularında YÖNETMELİKLER hazırlar ve uygulatır. • Küreselleşen ticari ve endüstriyel ilişkiler, özellikle kalite ve çevre koruma konularında belirli düzeylerde STANDARTLAŞMA gerektirmektedir. •
s

Standartların henüz ulaşmadığı ortamlarda GÖNÜLLÜ TAAHHÜTLER en etkili yaklaşımlar olmaktadır.

GÖNÜLLÜ TAAHHÜT-RESPONSIBLE CARE • Responsible-Care uygulamasında tesislerde ulaşılması gerekli hedeflerin sınırları, standartlarda olduğu gibi sabit değildir. Önceden saptanan hedeflere ulaşıldığında, hedefler daha da ileriye (daha iyiye doğru) çekilir.

50

Responsible Care uygulaması içinde kuruluşların, UNECP Cude of Ethich on the International Trade in Chemicals (1994)'deki gereksinimleri yeterince sağlamış oldukları kabul edilmektedir.

RESPONSIBLE CARE (ÜÇLÜ SORUMLULUK) TAAHHÜT BİLEŞENLER TAAHHÜT KONUSU 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Temel ilkeler Uygulama Kuralları Danışma Kurulu Üyelerin Kendilerini Değerlendirilmeleri Performans Ölçümü Yürütücü Dernek Değerlendirilmesi Ust Düzey Yönetici Kurulu Şirketler Arası Destek ve Yardım Çalışma Ortaklığı Üyelerin Yükümlülükleri

ÜÇLÜ SORUMLULUK (Responsible Care) kimya sanayii tarafından belirlenmiş temel ilkelerin altı adet YÖNETİM KURULLARI (Codes) ile yürütülmesini öngörür: • • • • • • Toplum Bilinçlendirilmesi ve Acil Durum Müdahale Proses Güvenliği Ürün Dağıtım İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Çevre Kirliliğinin Önlenmesi Ürün Sorumluluğu »

51

insan sağlığı ve çevre konularındaki merak. • Tüm yeni ve tevsi edilen tesislerin. mevcut planları denemek ve geliştirmek. Proses Güvenliği Kuralı • Performans ölçümü. • Tesiste benzeri olayların ortaya çıkmasını önlemek için yaşanmış olaylardan alınan dersleri ve ilgili güvenlik bilgilerini diğer sanayi. sistem denetlemeleri ve gerekli düzenlemelerin yürürlüğe konmasını içeren sürekli bir proses güvenliği programının uygulanması. saha tatbikatları yapmak. görevlerini tam yapabilmeleri için beceri ve bilgiye erişmeleri ve bunu sürdürebilmeleri için eğitmek ve yetiştirmek. konuyla ilgili ve yararlı bilgileri açık bir şekilde iletmek amacıyla bir toplumla yakınlaşma ve iletişim programını başlatmak ve sürdürmek. • Atıkların en aza indirilmesi.ÜÇLÜ SORUMLULUK YÖNETİM KURALLARI Toplum Bilinçlendirilmesi ve Acil Durum Müdahale Kuralı • Tesisin bulunduğu yerde yaşayan toplumun teknik emniyet. • Tesisin acil durumlara müdahale planlarına çevrede yaşayan toplumla gerekli halkla ilişkiler konularını da katmak. • Tüm tesis çalışmalarına emniyetli çalışma alışkanlığı vermek. tam ve eksiksiz güvenlik incelemeleri yapmak • Tesisin her bakımdan sağlıklı bir yapıda olmasını güvence altına alan işletme bakım programlarını uygulamak ve bu çalışmaları belgelendirmek. tasarımları sırasında ve işletmeye almadan önce. • En az yılda iki kez olmak üzere. düzenli bir takvime bağlanmış. devlet kuruluşları ve çevrede yaşayan toplumla paylaşmak. • Acil durumlarda hızlı ve etkili bir şekilde karşılık verebilmek için bir uygulama programı geliştirerek çalışanları ve çevrede yaşayan toplumu korumaya yardımcı olmak. kimyasal maddelerin insan sağlığı üzerindeki etkileri ve kimyasal maddelerin emniyetli bir şekilde nakliyelerini güvence altına alan çalışmalar hakkında bilgi vermek. endişe ve sorularına cevap veren. • Tek bir hatanın bir felakete dönüşmesini önlemek için yeterli sayıda geliştirmek ve bunları uygulamaya koymak. koruyucu önlem kademeleri 52 . emisyonların azaltılması.

• Kimyasal maddelerin dağıtımı ile ilgili tüm yasal düzenlemelere ve bu konudaki sanayi standartlarına uymak ve hatta bu yasal gereksinimlerin daha iyisini sağlamak. Alıcı ortama verilen atıkların tesis çalışanları. ÜÇLÜ SORUMLULUK Yönetim Kuralları Ürün Dağıtım Kuralı • Kimyasal maddelerin tüketicilere ulaşım sürecinde olası riskleri saptamak ve bu riskleri azaltmak için kullanılabilecek yöntemlerin değerlendirmesi. İşçi sağlığını korumak ve iyileştirmek. • Başkaları tarafından üretilen atık ve emisyon azaltma çalışmalarını teşvik etmek ve desteklemek. toplum ve çevre üzerindeki olası etkilerinin değerlendirilmesi. fason üreticiler. taşıma ve kullanmalarının teşvik edilmesi. • Kimyasal madde dağıtımı sırasında ortaya çıkan bir acil durumda ve o mahalde bulunan kişilere acil durum bilgi ve önerileri vermek. Çalışma ortamındaki işyeri güvenliğini arttırmak. 53 . kullanma sırasında ve sonrasına benzer Üçlü Sorumluluk uygulamalarını benimsemelerinin teşvik edilmesi. proses ve ürünlerin tasarımına atık ve emisyon kontrol ilkelerinin dahil edilmesi.ÜÇLÜ SORUMLULUK Yönetim Kuralları Çevre Kirliliğinin Önlenmesi Kuralı • • Ortaya çıkan atıkların ve alıcı ortama verilen kimyasalların cins ve miktar envanterinin yapılması. Üçlü Sorumluluğu Kuralı • • Risklerin AR-GE aşamasında tahmin edilmesi ve hesaba katılması. araştırma çalışmalarına ve mevcut planlanan tesis. Kimyasal madde sağlayıcı firmalar. değerlendirmek. İşçi sağlığı ve iş güvenliği konularında yönetici ve çalışanlarla karşılıklı iletişimi geliştirmek. mümkünse acil yardım çalışmalarına katkıda bulunmak. İşçi Sağlığı ve Is Güvenliği Kuralı • • • • İşyerinde olası tehlikeleri belirlemek. Atık ve emisyon önleme amaçlarını. Atık azaltma planlarının geliştirilmesinde ve uygulamalarında tesis çalışanları ve çevredeki toplumun görüşlerinin alınması. • Ürünü alanlarında. • • Atıklar ve emisyonların kaynakta azaltılması. dağıtıcılar ve müşterilerden oluşan üçüncü şahıslarında bu kimyasalları sorumlu bir şekilde depolama. • Kimyasal madde dağıtımındaki emniyeti arttırmak için yeni teknolojiler ve yöntemler geliştirmek. 1.

• Bu değerlendirme şirketin iç kalite kontrol sistemine yardım edeceği gibi şirketin dış ilişkiler için gerekli raporların hazırlanmasın da yararlıdır. ÖLÇÜTLER • • • • Üretim/ürün dağıtımında kaza istatistikleri Atık. belirli sayısal ölçümlerle takip edilmesi. gaz emisyon miktarları Enerji hammadde kullanımı Personel eğitimi. Uygulama konusunda planlanan gereksinimlerin de ötesinde çalışmalar yapılmakta veya hedeflenen amaca ulaşılmıştır. PERFORMANS ÖLÇÜMÜ AMAÇ: Üçlü Sorumluluk uygulaması sürecinde elde edilen gelişmelerin. bu konuda daha fazla gelişme yapılması planlanmalıdır. Bu düzeye erişildiğinde. (Herhangi bir karar mevcut değil. atıksu. uygulama konusundaki hedefler daha da ileriye götürülerek. • Değerlendirmede verilecek uygulama düzeyi notunun şirket içinde yazılı dokümanlarla desteklenmesi gerekir.ÜYELERİN KENDİLERİNİ DEĞERLENDİRMELERİ • Uygulamanın tesislerde hangi düzeyde bir başarıyla yürütüldüğünün bilinmesi şirket yöneticileri için gereklidir. Bu konuda şirketin halihazırda uygulamaları henüz değerlendirme safhasındadır.) Bu konuda gelişme için bir uygulama planı hazırlanmaktadır. UYGULAMA DÜZEYLERİ IIIIIIIVVVIBu konuda bir çalışma ve işlem yok. Uygulama planındaki gereksinimler yerine getirilmektedir. halkla ilişkiler * • Çevre koruma yatırım ve işletme masraf tutarları • Kaza sonucu yatırım zararları İZLEME DÜZEYLERİ • Tesis bazında • Şirket bazında (şirkete ait tesisler) • Ülke bazında 54 . Hazırlanmış olan uygulama planı yürütülmektedir.

ANA KONULAR îş GÜVENLIĞI SAĞLIĞI

PERFORMANS ÖLÇÜTLERİ AÇIKLAMALAR iş Kaybına Neden Olan Tüm Kazalardan Ortaya Çıkan TOPLAM ÎŞ ZAMANI Kaybı: VE • • Kayıp iş günü/lOO.OOOgün TOPLAM Kaza Oranı (Yıllık) • Kayıp iş saati/1.000.000 saat • iş Kaybına Yol Açan, Ölüm ve Kalıcı Sakatlıklar, Sonuçlanmayan Kaza Oranı(yıllık) Ölüm ve Kalıcı Sakatlıkla Sonuçlanmayan Kazalardan Ortaya Çıkan ÎŞ ZAMANI Kaybı: \ ' ; • Kayıp îş Gücü/l OO.OOOgün ; • Kayıp iş Saati/1 OOO.OOOsaat Ölüm Sayısı/100.000 gün Ölüm Sayısı/l .000.000 saat

Ölümle Sonuçlanan Kaza Oram • (Yıllık) •

ÇEVRE KORUMA

ATIKYÖNETÎMÎ • Bertaraf Edilen Tehlikesiz Atık Miktarı • Bertaraf Edilen tehlikeli Atık Miktarı *

Ton/yıl Ton/yıl ,

IİAVA EMİSYONLARI
• Sülfürdioksit • Azotoksitleri (NO+NO2) > Uçucu Organik Bileşikler 1ARITILMIŞ ATKSU DEŞARJLARI > Fosfor Bileşenleri > Azot Bileşenleri > Kimyasal Oksijen lMyacı(KOı) > Ağır Metal Bileşenleri DOĞAL KAYNAK VE ENERJİ KULLANIMI • Toplam Enerji Tüketimi • Toplam Su Tüketimi Ton/yıl Ton/yıl Ton/yıl
;

•':,

Ton/Yıl (Top.fosfor olarak) Ton/yıl (Top.fosfor olarak) Ton/yıl (Top.oksijen olarak) Ton/yıl (Top.metal olarak) GJ/yıl M^/yıl

'

55

UYGULAMA KONULARI

ULAŞILMAK SORULARI

ÎSTENEN HEDEF UYGULAMA DÜZEYİ

PLANLANAN ÇALIŞMALAR

Yetkili Kişi

Hedef Tarihi

i ıı ııı rv v
1-1-Tesisinizdeki çalışanların tesisler ilgili merak ve endişe ettikleri konular yetkililer tarafmdan biliniyor mu? Tesis yetkilileri gerekli sözü ve yazılı açıklamalarla bu merak ve endişelere cevap veriyor mu? İşçiler, teknik elemanlar idari kadrolarda çalışanlar ve de yöneticilere anket düzenlenmesi ve şirket içi PR planı hazırlanması; anket sonuçlarına göre bilgilendirme kampanyası Bu konuda gerekli bilgi ve iletişimin nasıl yapılacağının yöneticiler düzeyinde saptanması, sözcü görevlendirilmesi MURAT KARA 1 EYLÜL 1998

1-1 Çalışanların tesisle ilgili merak, endişe ve sorunlarının yöneticilerce cevaplandırılması

1-2-Tesis ve şirket 1-2-Tesisin sözcükleri sürekli olarak (sadece herhangi bir acil duruma yetkililerine karşılık olarak değil) kendi iletişim eğitimi girişimleri ile toplumla ve çalışanlarla sürekli iletişim halinde midirler? 1-3 Çalışanların l-3-*Tesisinizdeki çalışanlar için güvenlik, insan sağlığı ve çevre eğitimi konularında bir eğitim programı var mı? ""Çalışanların teknik emniyet, insan sağlığı ve çevre konularında geliştirme girişimleri ödüllendiriliyor ve/veya taktir ediliyor mu? *Tüm çalışanlar çevreye duyarlı mı? ""Çalışanlar kendilerini tesisin tümünden sorumlu hissediyorlar mı?

EGE PEKERGİN

10CAK 1998

>

Mevcut Eğitim Planının ZUHAL tekrar gözden geçirilerek YAZICI daha düzenli olarak uygulanması. Ödül programlarının değerlendirilmesi ve teşviki.

İOCAK 1998

1

2

3

4

5

7

56

KİMYASAL MADDELERİN KULLANIMI ILE BLGILI ULUSLAR ARASI DİREKTİFLER VE KONVANSİYONLAR

SEVEJO DİREKTİFLERİ Avrupa Birliği'nde endüstriyel kazaların önlenmesi için tedbir alınması çalışmaları sonucunda ilk teklif komisyon tarafından 19 Temmuz 1979'da Konseye sunulan bir taslaktır. Bu taslak 24 Ağustos 1979'da Topluluğun Resmi Gazetesi kabul edilen yayın organında yayımlanmıştır. Taslaktaki amaç; işyerinde çalışanların ve çevrenin korunmasını ana prensip olarak ele alınmıştır. Daha sonra 21 Temmuz 1980 tarihinde yayımlanmıştır. Konseyin bu görüşü ve daha sonraki çalışmalar neticesinde 24 Temmuz 1982 tarihli 82/501/EEC no.lu direktif yayımlanmıştır. Bu tür çalışmaların başlatılmasına neden olan 1976 yılında İtalya'da SEVEJO'da 30 yaralı 220.000 kişinin göçüne neden olan DİOKSİN/TCDD kaçağıdır. Bu nedenle SEVEJO DİREKTİFİ diye anılır. 1982 yılında yayımlanan bu direktif daha sonra teknik gelişmeler ve bazı diğer direktiflerin yayımlanması nedeniyle ekler yapılmıştır. 19 Mart 1987'de "Direktifin Anex F'nde değişiklik yapılmış ve 24 Kasım 1988'de yine Anex Fde değişiklik uğramış, 88/379/EEC direktifiyle tehlike seviyeleri açıklanan ürünler bu direktife dahil edilmiştir. En önemli olay ise 1984 yılında Hindistan BhopaFde Metilizosiyanat kaçağı sonrasında 4.000 kişi ölü, 2.000.000 kişi yaralanmıştır. Bu olayı gözönüne alan konsey 4 Mart 1994 tarihinde toplanarak iki yıl çalışmadan sonra 9/12/1996 tarihinde 96/82/EEC numarayla yayımlandı. Direktif kapsama giren işletmelerin tehlikelilik önlemler iç ve dış acil durum planlarını kapsamaktadır. Ülkemizde buna benzer bir uygulama 29 Temmuz 1996 tarihinde Valiliklere göndermiş olduğu yazı ve ekindeki uygulama yöntemiyle başlatılmıştır. Bölgelerde belli valiliklerin koordinasyonuna verilmiştir. Karadeniz Bölgesi Akdeniz Bölgesi Güneydoğu Bölgesi Doğu Anadolu Bölgesi İç Anadolu Bölgesi Marmara Bölgesi Trabzon Valiliği Adana Valiliği Diyarbakır Valiliği Erzurum Valiliği Kırıkkale Valiliği Kocaeli Valiliği derecelerine göre (Anex I, Part I, Part 2),

Notification veya Safety Report (Tehlike Raporu) hazırlamalarını istemektedir. Bu raporlarda alman

Kocaeli Valiliğinde 1996 yılında çalışmalar başlatılmıştır.

57

Bu bakımdan yürütülmekte olan "Zararlı Kimyasal Madde ve Ürünlerinin Kontrolü Yönetmeliği"ndeki güncelleştirme çalışmaları bir an önce sonuçlandırılmalıdır. Kimyasalın özellikleri hakkındaki bilgileri kapsayacak olan MSDS hakkında bir yönetmeliğin. Avrupa Birliğinde olduğu gibi "Zararlı Kimyasal Madde ve Ürünlerin Kontrolü Yönetmeliği"ne ek olarak bir an önce çıkarılması gerekmektedir. AB 13/10/1998 tarihinde 2247/98 sayılı Commission Regülation'ı yayınlayıp daha önce yayınladığı 2455/92 sayılı Regulation'da değişiklik yaparak anlaşmayı adapte etmiştir. uluslar arası standartlar da "Güvenlik Bilgi Formu-Material Data Sheet-MSDS" ile beraber gönderilmesi istenmektedir. tarım ilacı ve kimyasallarm uluslar arası ticarette önceden izin alınarak sınırlar ötesi dolaşmasıdır. Her ne kadar sanayiciler gönüllü olarak bu uygulamayı yerine getiriyorlarsa da. uluslararası sınıflandırma ve etiketleme standartlarına uygun olarak gönderilmesi gereği ortaya konmuştur. Anlaşmanın yürürlüğe girmesinden sonra yurtdışı taleplerine etkin cevap verebilmek için koordinasyonu sağlayacak. Önemli bir çıkmaktadır. b) Madde 13'ün paragraf 2'de sözleşme kapsamındaki maddelerin gerek ihracat ve gerekse ithalatta. Ülkemizin taraf olduğu temel amacı insan ve çevre sağlığına zararlı oldukları tesbit edilmiş. c) Madde 13 paragraf 4'te sözleşme kapsamındaki maddelerin. ve 6.PRIOR INFORMED CONSENT (ÖNCEDEN) BİLGİLENDİRİP İZİN ALMA KONVANSİYONU Uluslararası ticari. d) Sözleşmenin özellikle 14. Tanm ve Köyişleri Bakanlığı ve Çevre Bakanlığı odak noktaları olarak gösterilmiştir. Dolayısıyla. çevre ve tarım konusunda etkili olabilecek maddeler bu yolla kontrol altına alınmış olacaktır. maddelerinde yer olan çok tehlikeli kimyasallar ve pestisitler hakkında yasaklama yada kısıtlama mekanizması belirlenmiştir. ve 15. Bu konvansiyon önemli görülen noktalar şunlardır: a) Sözleşmenin 5. ortak bir sekreterya oluşturulmalı veya odak noktası bire indirilmelidir. f) Her ülkenin bir odak noktası olacaktır. Bu sistem gönüllü olarak yürütülürken Sağlık Bakanlığı. henüz ülkemizde bu konuda standart yoktur. insan sağlığı. kısıtlanması hakkında bir bakıma "Taraflar ülkemiz bu komitede yeterli Konferansını" yönlendireceğinden çok önemli bir organ olup yasal yapılanma ve teknik alt yapı gereksinimi ortaya 58 . e) Madde 18 paragraf 6 (a)'da söz konusu olan "Chemical Rewiew Committee" teknik açıdan bir kimyasalın veya bir pestisitin yasaklanması seviyedeki uzmanlarca temsil edilmelidir.maddeleri gerek bilgi değişimi ve gerekse uygulanması ile ilgili açıklamalar getirmektedir. insan sağlığı ve çevre koruması açısından düzenleyen anlaşmalardan biri "Prior Informed Consent" konvansiyonu 11 Eylül 1998 tarihinde Rotterdam'da imzalanmıştır.

PIC uygulaması gibi anlaşmalar ileri sürülerek de yapılmaktadır. zaman zaman uygulanarak kuralların tesbitinde konunun uzmanları bile güçlükle karşılaşmaktadır. 1593 sayılı Umumi Hıfzısıhha Kanunun 268-275. Bu yasada işyerinin iş güvenliği konusunda örgütlenmesine ve kuralların oluşturulmasına.maddesi II.Uluslararası ticarette klasik tarife engelleri ortadan kalktıkça GATT'in 21. 1593 sayılı Umumi Hıfzısıhha Kanunu ve 1475 sayılı İş Kanunu çerçevesinde belirlenmiştir.. Parlayıcı. iş hekimliği ve iş güvenliği mühendisi 59 . YASAL DURUM Ülkemizde iş sağlığı ve iş güvenliği konusunda yasal düzenlemelere bakıldığında çok büyük bir dağınıklık gözlenmektedir.maddesi kapsamında çıkarılan İş Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğü. Bir çok ülkede genel eğilime uygun olarak ülkemizde sistematik ve tüm ilgililerin kolayca hak ve hükümlülük ve sorumluluklarını öğrenebilecekleri bir düzene kavuşturulması zorunluluğu vardır. Yukarıda açıklanmaya çalışılan yasal çerçeveden iş sağlığı ve iş güvenliği açısından yerel ve merkezi yönetim ilişkilerinin iç içe hatta karmaşık yapıda olduğu bir gerçektir.. Anılan yönetmeliğin 3. III. Yerel ve merkezi yönetimlerin. çevre ve toplum sağlığının koruması açısından gayri sıhhi müesseselerin zararlı etkilerinin yok edilmesi veya en az düzeye indirilmesi için. sınıf gayri sıhhi müesseseler Valilikçe.. uluslararası sözleşme ve tüzüklerde yer almakta. Diğer bir karmaşa ise 3572 sayılı kanunun 3. iş sağlığı ve iş güvenliği konularıyla ilişkileri 1580 sayılı Belediye Kanunu.sınıf gayri sıhhi müesseselerde Sağlık Bakanlığı'nca. Değişik iş hukuku metinlerinde yer alan kurallar yerine bir tek bağımsız "İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Yasası" ivedilikle yürürlüğe konulmalıdır.sınıf gayri sıhhi müesseseler ile merkez ilçe sınırları içinde bulunan III.Sınıf Gayri Sıhhi Müesseseler için Büyükşehir Belediye Başkanlığı'nca açılma izni veya ruhsat verileceği hükme bağlanmıştır. 1475 sayılı İş Kanununun 74.nci maddeleri uyarınca. Ülkemizde yürürlüğe konulmasını önerebileceğimiz yasa her şeyden önce güçlü bir iş güvenliği kuruluşu ve etkili bir denetimin uygulanmasına ilişkin düzenlemeleri kapsamalıdır. sınıf gayri sıhhi müesseseler Kaymakamlıkça ruhsat ve açılma izni verilecektir" denilmektedir. gayri sıhhi müesseselerin kontrol altına alınması. Bu bağlamda ülkemizin imza koyduğu bu anlaşmalar ve direktiflere uygun olarak yeniden yapılanması gerekmektedir.maddesi "I. kapsamında Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı yetkili olmaktadır. ve III. Aynı konu değişik yasa. Il. Ağır ve Tehlikeli İşler Tüzüğü vd. ruhsatlandırılması ve denetlenmesi esaslarını belirlemek üzere Gayri Sıhhi Müesseseler Yönetmeliği çıkarılmıştır. Patlayıcı İşyerleri ve İşlerde Çalışan İşyerlerinde Alınacak Tedbirler Hakkında Tüzük. Global rekabete açılan ülkemizin ihracatını engelleyebilecek bu yaklaşımlar. ci maddesinde yer alan uygulamalar insan ve çevre sağlığı öne sürülerek kısıtlamalar devreye girmekte diğer bir deyimle de tarife dışı engeller ortaya çıkmaktadır.

. İş Sağlığı ve İş Güvenliği sorunu her şeyden önce parasal kaynak sorunudur. Mali bakımdan güçlü bir iş kurumu büyük kaynağa gereksinim gösteren modern araştırma merkezlerini oluşturabilir. Sanayi ve Ticaret.vd. diğer yabancı ülkelerde olduğu gibi küçük işletmelerde iş güvenliği önlemlerini alabilmeleri için uzun vadeli krediler verebilir. sendikalara ve diğer ilgili kuruluşlara (meslek odaları) düşen görevler genel olarak bu yasada düzenlenmelidir.ve diğer teknik sorumluların istihdamına ilişkin esaslar düzenlenebilir. İş güvenliği mühendisi ve teknik elemanları terimini kullanmamızın nedeni de bu konuda mühendis ve teknik elemanların çalıştırılması gereğine dikkat çekmektedir. Bu enstitüde işçi ve işveren konfederasyonlarını^ ilgili meslek odaları (TMMOB.MPM ve TSE temsilcileri yer almalıdır. Gelişen teknoloji gözönüne alınarak. Diğer ülkelerde olduğu gibi bağımsız. Bu kurum veya enstitü özerk bir yapıya sahip olmalı ve yönetim kurulunda işçi(çalışan). TTB. yeterli sayı ve nitelikte iş güvenliği müfettişi çalıştırabilir. özerklik anlayışına uygun bir "İş Sağlığı ve İş Güvenliği Kurumu veya Enstitüsünün" oluşturulması gereklidir. yönergeler düzenlenmesi daha doğru olacaktır. İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğü olmak üzere tüm teknik iş güvenliği mevzuatı süratle günün gereksinimlerini karşılar duruma getirilmelidir. Ülkemizde formel iş güvenliğinde uzmanlık eğitimi veren yüksek okul veya üniversite bulunmamasından dolayı bu konularda işyerinde görev yüklenen iş güvenliği önlemlerinin alınmasına katkıda bulunan mühendislerdir. İş standartlarını sürekli üretebilir.) ilgili bakanlıklar (Çalışma ve Sosyal Güvenlik. işverenlere. . Teknik iş güvenliği önlemleri dışında. Sağlık. Bu konuda ilgili olarak devletin iyi planlanmış ve tüm güvenliği güvenliği sorumluların eşgüdümü ve etkili katılımlarını sağlayan bir politikasının olması gereklidir. hukuki ve cezai yaptırımlarda bu yasada yer almalıdır. TESK. hukuk açısından daha kolay değiştirilebilecek tüzük ve yönetmelikler. İşyeri hekimleri gibi iş güvenliği mühendisinden de söz etmek yerinde olacaktır. çalışanlara. Mali bakımdan güçlü ve idari bakımdan özerk olmalıdır. Eğitim sorununa gerekli kaynağı ayırabilir. iş güvenliğinin sağlanması konusunda devlete. tarafsız çalışma. işveren ve devlet tarafından oluşturulmalı ve genel kurul delegelerinin ilgili kuruluş temsilcilerinin tümünü kapsaması gerekmektedir. Teknik ve ayrıntılı işçi sağlığı ve iş güvenliği önlemlerinin katı bir şekilde bu yasada yer almasının uygun olmayacağı görüşünü taşıyoruz. yerel yönetimlere. Bu kuralları ihlal edenlere uygulanacak idari. İçişleri.. Bir çok ülkede olduğu gibi iş güvenliği kurumu tarafından sürekli iş güvenliği standartlarının hazırlanması sistemine geçilmelidir. TOB. Ülkemizde de işyerinin 60 . Çevre) DPT. Böylece bağımsız bir yasanın öngörülmesi ve iyi tanıtılması toplumda tam anlamıyla oluşmamış iş güvenliği bilincinin oluşumuna yardımcı olacaktır. Bu sorunların çözümünde mali bakımdan güçlü bir iş güvenliği kurumunun yaratılması önem taşır. En eksiksiz ve kusursuz mevzuatın hazırlanması bile yalnız başına iş kazaları ve meslek hastalıklarının önlenmesi için yeterli değildir. Yurtdışında bir çok ülkede işyeri hekimleri ve iş güvenliği mühendislerinin durumu ayrı bir yasayla düzenlenmiştir.

meslek ve çalışma konuları yakın bulunan mühendis ve mimarlık grubu için odalar kurmak. c) Meslek ve çıkarları ile ilgili işlerde. korunmasında ve işletilmesinde tarımsal ve arttırılmasında. tip sözleşmeler ve bunlar gibi bütün bilimsel evrakı incelemek ve bunların değiştirilmesi. Ülkemizde Türkiye Esnaf ve Sanatkarlar Konfederasyonu kapsamında işçi sayısı 3'tür. bilimsel şartnameler. kamunun ve ülkenin çıkarlarının korunmasında kaynaklarının bulunmak.büyüklüğüne göre iş güvenliği elemanı çalıştırma zorunluluğu getirilmeli ve bunların çalışma koşulları ayrı bir yönetmelikle düzenlenmelidir. İş güvenliği mühendislerinin eğitimleri işyeri hekimleri eğitimini ve sertifikasını veren TTB gibi ilgili meslek odasından veya TMMOB tarafından verilebilir. Patlayıcı. tüzel kişiliğe sahip kamu kurumu niteliğinde meslek kuruluşudur. Bu konuda KOSGEB ve TMMOB bünyesinde danışmanlık yapabilecek teknik bir uzman kadrosu oluşturulabilir. 14752 sayılı R.1973 tarih. yüksek mimar. Ülkemizde üretimin büyük çoğunluğunu oluşturan aile için işletmecilik bağlamında gelişen küçük ve orta ölçekli işletmelerin iş sağlığı ve iş güvenliği problemlerinin çözümüdür. a) Günün gerek ve koşullarına ve mevcut olanaklara göre yasa ve tüzük hükümleri içinde kalmak üzere.maddesi ve 7303 sayılı Yasa 66 ve 85 sayılı KHK değişik 6235 sayılı yasayla kurulan ve Türkiye sınırları içerisinde meslek ve sanatlarını uygulamaya yetkili olup da. ülkenin sanatsal ve yurdun doğal üretimin sanayi teknik kalkınmasında gördüğü tüm girişim ve etkinliklerde 61 . bulunmasında. meslek mensuplarının birbirleriyle ve halka olan ilişkilerinde dürüstlüğü ve güveni hakim kılmak üzere.G. resmi makamlar ve öteki kuruluşlar ile işbirliği yaparak gerekli yardımlarda ve önerilerde bulunmak. Bu bağlamda ülkemizde bu yükümlülüklerin doğru anlatılması gereklidir. mesleki aynı yada birbirine gibi sektöre dayalı organize sanayi etkinliklerini kolaylaştırmak. normları. Kamu kurumu niteliğine meslek kuruluşu olan Birliğin ve bağlı odaların amaçları şunlardır. TMMOB Anayasasının 135. mesleki etkinlikte bulunan yüksek mühendis. meslek disiplinini ve ahlakını korumak. mühendis ve mimarları örgütü içinde toplayan. mesleğin genel yararlara uygun olarak gelişmesini sağlamak. Parlayıcı. Kısa vadede küçük ve orta ölçekli işletmelerin bir araya gelerek işyeri ortak sağlık güvenlik birimleri kurabilirler. meslekle ilgili bütün mevzuatı. Uzun vadede ise en iyi çözüm ise yurtdışında olduğu bölgelerinin kurulması olabilir. geliştirilmesi veya yeniden konulması yolunda önerilerde bulunmak. Tehlikeli ve Zararlı Maddelerle Çalışılan İşyerlerinde ve İşlerde Alınacak Tedbirler Hakkında Tüzük (24. b) Mühendislik ve mimarlık mesleği mensuplarının ortak gereksinimlerini karşılamak.12.) Ağır ve Tehlikeli İşler Tüzüğü kapsamındaki işyerlerinde işçi sayısına bakılmaksızın 1475 sayılı İş Kanunu koruması ve yükümlülüğü altındadır. mühendis ve mimarları meslek kollarına ayırmak.

İnsan. 560 sayılı "Gıdaların Üretimi. sağlıklı üretim (kaliteli) sağlıklı çevre ve güvenlik konularında yapılan çalışmalara katkı koymak. tüzük. değişiklik yapılan (bir maddesi) "Gıdaların Üretimi.G. hem de kamu yararına üretilen hizmetin denetimi olmalıdır.G.G. yönetmelikler çerçevesinde sorumlu müdürlük müessesinde çalışan sorumlulukları öğretmek. 6269 sayılı Kimyagerlik Kİmya Mühendisliği Unvanlarının Kullanımı Hk." Denilmektedir.6.1999 tarih 23720 R. TMMOB Kimya Mühendisleri Odası ülkemizde yürürlükte bulunan yasa. Yurtdışında meslek odalarının misyonları çok fazladır.1966 tarih. TMMOB Kimya Mühendisleri Odasının bu konudaki çalışmalarını biraz aktarmak istiyorum. 1593 sayılı Umumi Hıfzısıhha Kanununun 268-275.maddelerine göre çıkartılan "Gayri Sıhhi Müesseseler Yönetmeliği" Gayri Sıhhi Müesseselerden olup işlerin bir uzman gözetiminde yürütülmesi gereken müesseselerde işin gerektirdiği nitelikte bir yetkilinin "sorumlu müdür" olarak bulundurulması zorunluluğunu getirmiştir. Tüketimi ve Denetlenmesine Dair Yönetmelik" kimyager ve kimya mühendislerine sorumlu yönetici yetkisini vermektedir. Tüketimi ve Denetlenmesine Dair Kanun Hükmündeki Kararnamenin ilgili maddelerine göre Tarım ve Köyişleri Bakanlığı tarafından 9.Kanunun ö. sağlıklı ortam.TMMOB Odaları Anayasanın ve kendi tüzüğünün verdiği yetkilerle kamu yararına mesleki denetim hizmetini tüm engellemelere karşın yapmak zorundadır ve yapacaktır.06. meslek hastalığı) en aza indirgemek için çözüm yollarını birlikte üretmek ve geliştirmek.maddesinin uygulanması ile ilgili yönetmelik (20. sorumlu müdür (yöneticilerin) hak. Ülkemizde merkezi yönetim içindeki çelişkiler nedeniyle meslek odaları istenilen düzeyde çalışmalarını ortaya koyamamaktadır. Kanunun ö.maddesinin uygulanmasına ilişkin yönetmelikte kimyager ve kimya mühendisinin bulundurulacağı belirtilen işyerlerinden gayri işyerleri fenni ehliyete haiz kişilere teknik gözetim ve sorumluluğu altında bulundurulacaktır. PAR-PAT 252. yetki ve 62 .1998 tarih ve 23367 sayılı R. 12327 sayılı R. • • • Gelişen teknolojiler ile ulusal ve uluslar arası teknolojileri aktarmak.6. • Sanayide olası riskleri (yangın. yetki ve sorumluluklarını ve sorumlu müdür çalıştırma zorunluluğu olan işyerlerini açıklamıştır.) sorumlu müdürlüğün tanımı ve görevlerini. Üniversite ve sanayi uzmanlarından bilgi alışverişini sağlamak. ile yayımlanan 9.maddesi "6269 sayılı' Kimyagerlik ve Kimya Mühendisliği Hk. iş kazası. Mesleki denetimin amacı hem hizmeti üreten meslekdaşın etik olarak denetimi.

Acil durum planı hazırlanması konusunda sadece işletme içi acil durum planlarının hazırlanması zorunluluğu getirilmiş oysaki çevredeki diğer kuruluşlarının risk altında olduğu ve/veya riski arttırdığı gözönünde bulundurularak "İşletme Dışı Acil Durum Planı" hazırlanması yükümlülüğü getirilmelidir. Ayrıca Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı'nca 1475 sayılı İş Kanununun 74. Tehlikeli Atıkların Kontrolü Yönetmeliği. Tıbbi Atıkların Kontrolü Yönetmeliği.• Sektörel bazlı tartışmaların. Çünkü yukarıda söz ettiğimiz gibi bu konuda yetkili olan tüm bakanlıkların. işveren ve işçi konfederasyonlarının koordineli çalışmalarını gerektirmektedir. yapılabilecekleri tüm etkilerinin için alınacak önlemlerin seçilen yer ve teknoloji alternatiflerinin 63 . meslek odalarının. 1993 yılında yürürlüğe giren ve sürekli gelen her siyasi iktidar sonrasında değişikliğe uğratılan "Çevresel Etki Değerlendirmesi-ÇED Yönetmeliği" bazı riskleri bertaraf etmek amacıyla bu yönetmelik kapsamına giren faaliyetler için henüz planlama aşamasında iken çevre üzerine önlenmesi veya en aza indirilmesi değerlendirilmesini kapsamaktadır. bildirimde çevredeki büyük endüstriyel kaza riski taşıyan kurum ve kuruluşlar hakkında bilgi istenmemesidir. Su Kalitesinin Korunması Yönetmeliği. Bölgesel işbirliği ve güvenlik ile ilgili bölgesel risk komisyonu oluşturulmasının sorunun çözümünde gerekli olduğu bir gerçektir. Ülkemizde çevre boyutunda yasal düzenlemelere bakıldığında da karmaşıklık ortaya çıkmaktadır. acil durum planları yapmak konu ile ilgili kurum ve kuruluşlarla koordineli çalışmayı organize etmek sayılmıştır. Bu tüzük taslağındaki en büyük yanlışlık ise. Sorumlu müdürlük müessesesinin gerçek anlamda sorumluluk gerektirdiği bu işte çalışanların gerçek anlamda donanımlı olmaları gerektiği ve diploma ticaretinin önüne geçilmesi amacıyla bu program düzenlenmektedir.maddesine dayanılarak hazırlanan "Büyük Endüstriyel Kazalarm Önlenmesine İlişkin Tüzük Tasarı" ülkemizde yaşanan çelişkiye parmak basmaktadır. Hava Kalitesinin Korunması Yönetmeliği. verimlilik ve güvenliğini arttıracak ve işverenin. deneyimlerinden yararlanarak ortak çözümler üretmek amacıyla konu ile ilgili uzmanlardan oluşan geniş ve yetkin bir kadro ile 1996 yılından beri ülke genelinde standart "Sorumlu Müdür Sertifika Eğitim Programı"nı düzenlemektedir. İşletmede kalite. Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğüne bu çabamıza destek verdiği için teşekkür etmek istiyoruz. Katı Atıkların Kontrolü Yönetmeliği ve Zararlı Kimyasal Madde ve Ürünlerin Kontrolü Yönetmelikleri mevcuttur. Çevre Bakanlığının kuruluş ve görevleri hakkında 443 sayılı KHK ile gerekli durumlarda çevre kirliliğinin önlenmesi ile ilgili her türlü tedbiri almak. devletin yararına olacak sertifikalı kimyager ve kimya mühendislerinin istihdamlarına çok önem vermekteyiz. Bu bağlamda. kamunun.

Van Nostrand. Uygulama Kodu. [8] Sax's Dangerous Properties of Industrial Materials USA. 1971. 1988. Vol I Geneva. 1982. 4. Basım. ANK. 2 cilt [13] N.M. Chicago 1985. John Wiley and Sons. ELO 1993. 1992. [9] ILO.Bu çahşma alanında özellikle Çevre Bakanlığı ve diğer bakanlıklarla koordineli çalışma anlayışı yerleştirmek çok doğru olacaktır. 1988. 1991. Encyclopaedia of Occupational Health and Safety.I Sax: Dangerous properties of industrial materials (Endstriyel materyallerin tehlikeli özellikleri) New York. Concise Encylopaedia of Chemical Technology USA. [2] NFPA. Meslek odaları olarak biz bu çalışmanın önünü açacak her türlü organizasyonda yer almayı kamu yararına görev bilmekteyiz. [7] Patty's Industrial Hygiene and Toxicology. Industrial Pollution Control Hand Book-Mc Graw-Hill. New York. Dünya ve AB uygulamalarını ve uyumu sağlamamız gerekmektedir. [5] Casarattas and Doulls. Toxicology Me Graw-Hill USA. 1991. 7. Random House 1973 64 . [3] NSC. 1998 [14] J. 1988 [II] EPA Standartları. Flammable and Combustible Liquids Code Hand Book USA. Dawn: Work is dangerous to your health (Çalışmak Sağlığınız İçin Tehlikelidir). [10] Kırk-Othmer. Basım Cenevre.. [4] NSC. Güvenli bir çevre için devlet-sanayici-tüketici üçgeninin işbirliğini ve koordineli çalışmayı sağlamak gerekmektedir. KAYNAKÇA [I] ILO. Accident Prevention Manuel for Indsutrial Operations USA. [6] Land Herbert F. 1991. Supervisors Safety Manuel 6 th..M Stellman ve S. [12] BLO encyclopaedia of occupational health and safety (ILO'nun işçi sağlığı iş güvenliği ansiklopedisi). Büyük Endüstriyel Kazaların Önlenmesi BLO Bürosu.

yada depremden hemen sonra ortaya çıkan yangınlardan kaynaklanmıştır.000 kişi yaralanmıştır. genel olarak bir deprem ülkesi olarak bilinen Japonya'nın bu konuya gösterdiği hassasiyetin sonucu olarak Türkiye'ye yönelik ilgi ve destek faaliyetlerini arttırmıştır. 2. Japonya'nın 1923' te 142 bin kişinin hayatım kaybettiği depremden sonraki en büyük deprem felaketidir. Şti. Kobe Depremi diye bilinen bu deprem 1 Eylül 1923' te meydana gelen ve 142. Bu inceleme sunuşunda Türkiye ve Japonya arasında ortak kader gibi duran deprem olgusu ve ortak olmayan güvenlik anlayışı ve özel olarak gaz dedektörlerinin kullanım yaygınlığı. 17 Ağustos 1999'da Marmara bölgesinde meydana gelen deprem.2 büyüklüğünde meydana gelen ve 20 saniye süren depremde bölgede 5.807 kişinin ölümüyle sonuçlanan Great Konto Depremi'nden sonraki en büyük felakettir. Giriş 1995 yılında meydana gelen KOBE depremi. teknolojisini kullanıcı firmalarla birlikte üreten bir firmanın tecrübeleri açısından konuya bakılacaktır. Depremin Kobe Bölgesi'ndeki etkileri : Depremin kurbanları • 5. Kobe Depremi ve Etkileri 17 Ocak 1995 tarihinde sabah 5. (%73 ü havasızlıktan yada ezilerek ölmüştür.46 da Japonya'nın Awaji Adası'nm kuzey kesiminde yerin 16 km altında Richter ölçeğine göre 7. Türkiye'nin de genel olarak dünyadaki diğer depremlerden ve özel olarak Japonya'daki depremlere ilgisini arttırmasını ve gereken ders ve bilgi birikimleri aktarmasını diliyor ve bekliyoruz. önemine ilişkin bakış açılan.JAPONYA'DA KOBE DEPREMİ SONRASINDA GAZ TESİSATLARININ YENİDEN DEVREYE ALINMASINDA GAZ DEDEKTÖRLERİNİN KULLANIMININ ÖNEMİ VE COSMOS GAZ DEDEKTÖRLERİ Aysun Kanat Kimya Mühendisi / NOVEL Dış Ticaret ve Pazarlama Ltd.470 kişi hayatını kaybetmiş ve 33. 1. Kobe Depremi'nde ölümlerin çoğu bina çökmesi. özellikle gaz sektörüne çeşitli uyarı ve izleme sistemleri temin eden. KOBE depremi ve deprem sonrasında yaşanan tecrübeler ve gaz tesisatlarının devreye alınışı konu edilmiştir.000 Yaralı • Ölenlerin % 58 i 60 yaş ve üzeridir • Birçok insan deprem sonrası çıkan yangınlar veya çöken evler yüzünden meydana gelmiştir. Aşağıda KOBE depremi ile ilgili çok genel bilgiler verilmekle beraber.) 65 .740 Ölü • 33.

Toplam çıkan yangın sayısı : 175 tir. Diğer Etkiler. 2. : Hemen hemen şehir genelinde verilememiştir. Demir yolları büyük oranda hasar görmüştür. Pazarlar ve mağaza zincirleri : Kobe'nin alışveriş alanlarının 1/3 ü ve pazarların yarıya yakını büyük oranda zarar görmüştür. (54 yangın depremden hemen sonra aynı anda başlamıştır) Trafikte ortaya çıkan sorunlar. Enerji Telefon Su Gaz : Şehir genelinde kesilmiştir. İnsanların yaşamları aksayan hizmetler ve elverişsiz trafik koşulları yüzünden zorlaşmış. Kobe Depremi'nin endüstriye olan etkileri. Turizm sektörü olumsuz yönde etkilenmiştir. Ve 5. • 71 binada da küçük yangınlar çıkmıştır. Toplam yanan alan : 819. 5.965 bina tamamen • 80 bina yarıyarıya • 270 bina kısmen yanmıştır. 3. Kısmı alttaki yolun üzerine çökmüştür.Deprem sonrası çıkan yangınların binalar üzerindeki etkileri • 6. 4. Verilen hizmetlerde ortaya çıkan aksaklıklar. Uzun süreli olarak barınaklarda yaşamak zorunda kalan. çatlaklar ve yer kaymaları yüzünden trafik durmuştur. şehir halkı ayrıca büyük ölçüde dolaylı etkilere maruz kalmıştır. Kobe limanları ticarete kapanmıştır. işsizlik oranı depremden sonra şiddetle artmıştır. çiftlikler ve tarımsal faliyetler zarar görmüştür. Liman bölgesindeki ana yollar kapanmıştır. 1. : % 25 hizmet verilememiştir. bölgedeki birçok firmanın operasyonlarını diğer bölgelere kaydırmaları ve üretim miktarlarını bu bölgede önemli oranda azaltmaları sebebiyle azalmıştır. • • • • • Hanshin Otoyolu' nun 3. Yerel endüstri olarak. Birçok gemi yükünü Kobe Limanı'ndaki hasar sebebiyle diğer limanlara boşaltmıştır. Büyük ölçekli işletmeler : Kobe'deki birçok fabrika ve üretim zinciri zarar görmüştür. Okullardaki eğitim saati azalmış. Kobe'nin üretimi. Yukarıda belirtilen etkiler yanında. Otoyolda meydana gelen hasar sadece Kobe'nin değil aym zamanda tüm Japonya'nın ekonomisini olumsuz yönde etkilemiştir. : % 80 kesilmiştir.108 m2 dir. okullar geçici barınma yeri olarak kullanılmıştır. 66 . özellikle çocuklar başta olmak üzere sakat ve yaşlı insanlar psikolojik olarak ciddi boyutlarda zarar görmüşlerdir. Küçük ve orta ölçekli işletmeler : Fabrikalarm % 80 i hasar görmüştür. Tarım ve balıkçılık : Balıkçı teknelerinin iskeleleri. Çöken binalar.

Meydana gelen yangınlar büyük ölçüde elektrik kısa devrelerinin kıvılcıma sebep olduğu gaz kaçaklarına bağlıdır. Gaz Dedektör ve Alarm Sistemleri Japonya'da oldukça geniş bir kullanıma sahiptir.. Gaz kaçakları meydana geldiğinde. örneğin doğal gaz ve LPG'nin kullanımı günümüzde oldukça yaygındır. zehirleme. İşte bu talihsiz felaketin ardından bütün Japon gaz şirketleri gibi. Gaz Dedektörleri ve Alarm Sistemleri. Depremde can kaybı büyük oranda ortaya çıkan yangınlar sonucunda ortaya çıkmıştır. ISO 9001 belgesini de alarak teknolojisini belirli standartlara oturtmuştur.. onlarca teknik literatür COSMOS araştırma merkezinden dünya teknik literatürüne sunulmuştur. yanma ve patlama tehlikesi oluşturur. Sonuç olarak bu olgu COSMOS Cihazlarındaki bir temel prensibi vurgulamaktadır : Güvenilirlik ve kullanım kolaylığı. • 4. Gaz Dedektör ve Alarm Sistemlerinin kullanımını zorunlu kılmaktadır. Doğru kullanıldığında bu gazlar güvenlidir. Enkaz kaldırma işlemleri sırasında yapılan çalışmalarda. Ayrıca şehre gaz verme işlemleri sırasında benzer sorunlar yaşanmaması için çok yoğun çalışmalara girmişlerdir. COSMOS. kullanıcıları gaz kaçaklarının tehlikelerinden korumak için dizayn edilmiştir. bu ihmalin insammıza ve sanayimize bedelinin ağır olmamasını dileriz. COSMOS.Büyük hacimlerdeki enkaz çok çeşitli çevre sorunlarına yol açmıştır. COSMOS. ölümlerin yarısından fazlasının deprem sonucu meydana gelen gaz kaçaklarının oluşturduğu yangın ve patlamalardan kaynaklandığı görülmüştür. Osaka Metropolitan Gas Company (OMG) şirketi de birçok tecrübeler kazanmıştır. Japon Standartları. halen 500 civarında ticari ruhsatı (patent. vb) elinde bulundurmaktadır. Ülkemizde ise 'olmazsa olmaz' yerlerde dahi çok kısıtlı kullanılmaktadır ki. Kobe Depremi ve COSMOS Gaz Dedektörleri 1995 yılında Kobe ve Osaka şehirlerini etkileyen büyük deprem neticesinde 5000 den fazla insan hayatını kaybetmiştir.5 i COSMOS tarafından sağlanmıştır. New COSMOS (Japon) Firması ve Japon Gaz Endüstrisindeki Yeri Çeşitli gazların. Raporlara göre Hyogo Bölgesi'nde yarısı depremden sonra 24 saat içinde başlamak suretiyle 164 ayrı yangın çıkmıştır. Otuzdan fazla teknik organizasyona üyedir. Japonya'da 1960'da kendi geliştirdiği teknoloji ile gaz sensörü üretimine başlamıştır ve 30 milyon adetten fazla satarak şu anda Japonya'nın en büyük gaz dedektör ve alarm cihazı üreticisidir. ticari marka. Aşağıda OMG' nin deprem sonrasında 67 . ( Bakınız Ek I) Bu sonuç şaşırtıcı değildir çünkü bu cihazların çoğunluğu talebi yapan büyük gaz şirketleri ile beraber geliştirilmiştir. aksi taktirde kullanıcılar için potansiyel tehlike haline gelir. Bu gazlar ekonomikliği ve kullanım kolaylığı sayesinde her geçen gün hayatımızın bir parçası olmaktadır. Yaklaşık 400 çalışanı ve bunun % 30'unun AR-GE için çalışması ile aşağıdaki konularda uzman konumdadır : • • • Endüstriyel kullanım için Gaz Dedektör/Alarm Cihazları Elde Taşınabilir Gaz Dedektörleri Ev tipi Gaz Alarm Cihazları Bağımsız bir teknolojik yayının yaptığı tespitlere göre Japonya'da en büyük 10 gaz şirketine satılan cihazların yaklaşık %94. bu gazların birikimi. 3.

200 100 Toplam 1. güvenilir çalışma prensipleri yanında. yine gaz firmalarından gelen talep ile birlikte gelişen bir modeldir ve toprakaltı borularından gaz kaçaklarının tespiti amacıyla geliştirilmiştir. Aşağıdaki listede COSMOS Gaz Dedektörlerinden XP-702S. Kullanımı oldukça basit olan bu hafif cihaz (yaklaşık 700 g) sayesinde. fakat yukarıdaki modeller özellikle deprem sonrası çalışmalarda yoğun olarak kullanılmıştır. yüksek işletme maliyetleri ve bakım maliyetleri ile çeşitli işletme zorlukları olan cihazların alternatifleri olarak geliştirilmiştir. İşletme maliyetleri sadece kalem pil ve bir yıldan uzun sürelerde değişen sensörleridir.3x10 ~l cmVsn iken bu cihaz ile 3. bu süre içersinde 5 milyon binanın tesisatları gözden geçirilmiştir. yeraltı gazından mı yoksa boru tesisatından oluşan bir kaçaktan mı geldiğinin ayrımı yapılabilmektedir. Bunların yanında. gaz verilen bir tesisatın güvenilirliği sabun köpüğü testinden daha kolay ve güvenli olarak tesbit edilebilmektedir.XP-707 ve XP-304 JJ modellerinin. deprem öncesi ve hemen sonrası OMG' nin sahip olduğu miktarları verilmiştir.707 A). Yukarıda Ek F de 1994 yılında Japonya'nın en büyük 10 gaz şirketinin 1994 yılı itibariyle gaz cihazları envanteri görülmektedir. hem gaz çeşitleri hem de hizmet çeşitleri açısından ülkemizdeki şirketler yanında 68 .200 350 Bu modellerden birincisi ile tespit edilen metanm. alev iyonizasyon yöntemi (FDD) prensibi ile çalışan. Üçüncü model ise (XP . Bu işlemin sağlıklı yapılabilmesi için güvenilir ve kolay kullanımı özelliğine sahip cihazların kullanılmasının gerekliliği aşikardır.3x10"5 atmcmVsn debilerdeki çok küçük kaçaklar dahi tespit edilebilmektedir.304II XP-702S XP-707 Deprem öncesi 1. yine gaz firmalarının kullanıldığı değişik modeller de bulunmaktadır.000 250 Deprem sonrası sipariş 50 1. 1.) Bu sonuç COSMOS'un sensör teknolojisine yaptığı yatırımın ve gaz dağıtım firmaları ile oluşturduğu verimli işbirliğinin meyvesidir. Esas olarak ikinci ve üçüncü modeller. 5 ayrı ülkede patent almış bir modeldir ve esas olarak dahili tesisatlarının gaz kaçaklarına test edilmesi sırasında hem tesisat hem de kaçağın yerini belirlemek amacıyla kullanılmaktadır. Model XP. İkinci model. OMG'de bu sebeplerden dolayı diğer Japon gaz şirketleri gibi bu konuda da COSMOS Gaz Dedektörlerini kullanmışlardır. Türkiye'deki gaz şirketlerinin ellerindeki cihaz sayılarını kabaca bilen bizler.şehre gaz verme işlemleri sırasında yapmış olduğu çalışmalar ile ilgili birkaç önemli nokta bilgilerinize sunulmuştur. OMG deprem sırasında gaz gönderme işlemini anında kesmiştir ve tekrar gaz verme işlemine 2 ay sonra başlamıştır. Bu gaz şirketlerinin çoğu dünya ölçeğinde dev gaz dağıtım şirketleridir ve operasyon alanları. Cihazlarda kullanılan sensör teknolojisinin detaylarına bu bildiri çerçevesinde girilmemiştir. (Sabun köpüğü testi ile tespit edilen minimum debi 1.050 3.000 2. bu rakamları değerlendirirken aşağıdaki hususları da not etmeliyiz .

Son deprem felaketinin yoğun gaz dağıtımının yapıldığı bölgeleri ciddi olarak etkilememiş olması bir şanstır. evlerde gaz dedektörlerinin kullanımına yönelik bilinç maalesef yeterli değildir ve yasalar açısından bir zorunluluk da henüz yoktur. cihazın hedef gaz seçim karakterine de (selektivite) atıfta bulunması gerekmektedir. Yukarıdaki temel farklar. gaz dedektörü denilince bir 'yalancı çoban' hatırlanmaktadır ve sigara dumanından dahi alarm veren cihazların pazarda yer alması ile bu bilinç ters yönlendirilmiş durumdadır. kuruluş yıllarının eskiliği ve edindikleri tecrübeler açısından da ülkemizdeki gaz dağıtım şirketlerine göreceli üstünlüklere sahiptir. sonuç olarak. Öte yandan benzer ters ilişki doğal gaz içinde mevcuttur. örneğimiz olan Japonya'dan bazı tecrübeleri incelemek. işyerlerinde ve evlerde kullanılan yanıcı gazlar her zaman potansiyel bir risk taşımaktadır. İşyerlerinde bu riskin bir yere kadar izlenebildiğini düşünmek istiyoruz. halen doğal gaz kullanılan evlerin yaklaşık % 40'ında dedektör vardır ki bunun nedeni. genel olarak bakıldığında bu hususun umut verici olmadığını biliyoruz. gelişmiş toplumlarda bu bilincin etkisini gösteren bir örnektir.1 'inde gaz dedektörü bulunmaktadır. Ülkemizdeki durumu tartışmadan önce. Öte yandan. evlerde. gaz dağıtım şirketlerimizin ellerindeki cihazlar maalesef yeterli değildir. yine Japonya'da yaşanan nükleer kazanın ardından yapılan onca detaylı araştırmaya rağmen. Kısaca. genel olarak deprem sonrası gaz tesisatlarının devreye alınması veya deprem sonrası gaz kaçaklarının süratle tespit edilerek olası felaket risklerinin ortadan kaldırılması yönündeki tedbirlerle ilgilidir. güvenlik/emniyet tedbirlerine verilen önemin ve bu bilincin toplum katında yaygın olarak yerleşmesi ile. hem de güvenliğe yönelik standartları Japonya'da çok sıkı olarak kurallara ve yönetmeliklere bağlanmıştır. Yakın zamanda. konuya daha somut bakılmasını sağlayacaktır. bahsedilen cetvelde kullanılan cihaz envanterlerine de yansımaktadır. Halbuki. kendileri tarafından da kabul edileceği gibi. Gaz dağıtım şirketlerinin hem çalışma detayları. Deprem şehri Kobe'nin gaz şirketi OSAKAGAS halen 5. Deprem gibi bir felaket sonrasındaki şartlar düşünüldüğünde ise. Yukarıda bahsedilenler. Örneğin. Bu şirketler. bu şartların da göz önünde tutularak oluştumlmasmdaki gereklilik ve acillik ortaya çıkmaktadır. başlangıçta gaz dedektörü kullanmadan düşünülen bir takım tedbirlerin netice vermemesi ve sonuç olarak bu uygulamalarda gaz dedektörü kullanımına geç başlanmış olmasıdır. bu envanterin. Oluşturulmuş ve oluşturulacak standarlarının. Günümüzde CO dedektörünün de Japonya'da evlerde kullanımı zorunlu hale gelmiştir ki bu durum toplum bilincindeki ivmenin sonucudur. evlerde bulunan gaz kullanan cihazların ve tesisatların periyodik kontrolleri zorunludur. 69 . bununla beraber bu riski konjrol etmek ve izlemek mümkündür. 2. Yazıktır ki.9 milyon aboneye hizmet vermektedir. 3.oldukça büyüktür. fakat bu şansın her zaman toplumumuzla beraber olamayacağım düşünmek zorundayız. Ek W de görüldüğü gibi Japonya'daki evlerde kullanılan LPG dedektörlerinin sayısı arttıkça meydana gelen kazalar ters orantılı olarak azalmıştır ve halen evlerin % 99. yapılanların yetersiz kaldığına dair toplumdan gelen tepkinin varlığı. Ülkemizde ise. varolan şartlarda dahi.

New COSMOS Electric Co. toplum bilincimizde olumluya giden bazı oluşumları bekliyoruz. Bu inceleme yazısının esas konusu olan deprem sonrası gaz tesisatlarının devreye alınmasındaki tecrübelerin. Ltd. yaşanma ihtimali olan diğer felaketler için daha hazırlıklı ve tedbirli olmamız gerektirdiğini ve Japonların bu felaketi izlerken edindikleri amacm bizlerin de diğer ülkelerin yaşadıkları tecrübelerden faydalanmayı hatırlatmasını umut ediyoruz. zaman zaman benzer acıları yaşamakta.Awaki Earthquake Statistics. insan hayatı ve genel olarak tüm güvenlik kavramlarına verilen büyük önem ve hassasiyete rağmen. Japonya ile uzun yıllar ticari işbirliği halinde olan bir firma olarak eminiz ki.August' 1. Deprem riskini sürekli yaşayan bir ülke olarak Japonya da. Sonuç Son yaşadığımız Marmara Depremi'nin yaşattığı acıların bir bedeli olarak. Kaynaklar [1] [2] Introduction to COSMOS Gas Sensors. 1981 Japan The Great Hanshin . 1999 Version. JETRO 70 . Japonya'da ilgili kurumlar çoktan Marmara Depremi ile ilgili detaylı incelemeyi başlatmışlar ve bu tecrübeyi de akıl/tedbir dağarcıklarına katmışlardır. Benzeri yaklaşımı ülkemizde de görmek istiyoruz.4. aynı hataları tekrarlamamak basiretini göstermektedir. fakat her felaketten ders çıkarmayı bilerek.

büyük ölçüde kalitesi yüksek birim maliyeti düşük alternatif tekliflere dayanmaktadır. koşulları belli olan sektörde iş alabilmek. kaderciliğinden ve dikkatsizliğinden. Bu yıllarda gerek zorluğu .güvenlik şefliği gibi çeşitli kademelerde çalışırken bir çok olayla karşılaştım veya sektörde diğer şantiyelerde olan olaylardan bilgi sahibi oldum.Müh. Uzunca bir süredir ki yaklaşık 12 sene bir fiil tünel kalıpla yapılan konut işlerinde sorumlu. Tünel kalıp sistemi. yapılarda taşıyıcı duvar ve döşemelerin bütün halinde ve tek işlemle yerinde dökümünü sağlayan bir yapım yöntemidir. Tünel kalıp sistemindeki kaza oranının fazlalığı ve özellikle ölümlü kazaların fazlalığı bu sektördeki güvenlik önlemleri ve bunun için verilecek eğitimlerin önemini oldukça artırmaktadır. belli bir eğitimden geçirilmemiş insan gücü tarafından oluşturulması bu zorluğa neden olmuştur. Cafer TAŞTAN Alsim ALARKO Ataşehir Müessesesi Kalite ve İş Güvenlik Şefi Ülkemizde 70'li yılların sonu. bence bir kazanın özellikle ölümlü bir kazanın kendilerine neye mal olduğunun henüz bilincine varmayışlarından kaynaklanmakta. Bu hızda sektördeki riskleri de beraberinde getirmektedir. Bu konuda Çalışma Bakanlığınca başlatılan çalışmaları taktirle karşılamakla beraber sivil toplum kuruluşlarıyla kopuk gerçekleştirilmeye çalışılan bu çalışmaların pek verimli olacağı kanaatinde de değilim. gittikçe zorlaşmakta. 80'li yılların başında iyice artan konut açığı ve oluşan pazardan daha fazla pay alma isteği rekabet ortamını iyice zorlaştırmıştı. Tüm bu zorlamalar seksenli yıllar da ülkemize hızlı yapım teknolojilerinden olan TÜNEL KALIP sisteminin gelmesine neden olmuştur. % 40 iş sahiplerinin güvenlik işlerine ve önlemlerine yeterince önem vermeyişinden ki.gerek kısıtlayıcı mimarisi ve gerekse yapım sırasındaki risklerinin fazlalığı nedeni ile batıda yavaş yavaş bu sistemi bırakma yoluna gidilmekte idi. Yapmış olduğum gözlemlerde bu kazalardaki nedenlerin % 50 sinin çalışanların eğitimsizliğinden. Genel problem olan ve çoğunlukla inşaat sektöründeki iş gücünü oluşturan kesimin kırsal kesimden gelen. işçilik kalitesini düşüremeyeceğiniz" için büyük ölçüde işin hızma bağlı kalmaktadır. Bu keskin rekabet ortamında para kazanabilmek de "malzemelerde kısıntı yapamayacağınız. Biraz sonra bahsedeceğim bazı kaza olayları da bu konunun« ne kadar önemli olduğunu göstereceği kanaatindeyim. 71 . Seksenli yılların başında ülkemize gelen bu sistemin teknolojisine adaptasyon oldukça güç olmuştur. Devletimizin bu konudaki yaptırım gücü hepimiz tarafından da bilindiği gibi. Bu rekabete dayalı iş dayalı iş aleminde bu günde hala aynı olan koşullar. Fakat ne yazıktır ki teknoloji öğretilirken gerekli güvenlik önlemleri eğitimi ihmal edilmiştir. yetersiz kalmış. Birazdan bahsedeceğim bu olaylar son derece düşündürücü aynı zamanda bu konudaki yetersizliği ve eğitimsizliğin getirdiği tehlikeleri göstermesi açısmdan ilginç bulacağınızı düşünmekteyim.şantiye ve kısım şeflikleri. sadece en düşük teklifi vermekle değil.TÜNEL KALIP SİSTEMİ İLE KONUT YAPIMI SIRASINDA OLUŞAN KAZALAR VE ÖNLEMLERİ İnş. Bu konudaki tüzüklerin ve yasaların yetersizliği günümüzde her konuşmada gündeme gelmekte ve tartışılmaktadır. aynı zamanda günümüz şartlarına ve teknolojik gelişmelere de ayak uyduramamıştır.

SSK verilerine göre ülkemizde 1997 yılında (518.825) İşçi çalışmış ve (13.zaten dengesiz olan bu kalıptan diğerine geçmek isterken « oysaki aşağı inip öyle geçmesi gerek » bu sırada devrilen kalıp altında kalarak yaşamını yitirmiştir. Bunları dinleyince sanırım sizlerde benim gibi olayın nedenli çitti ve ihmale getirilemeyeceğini ve biran önce gerekli önlemlerin alınması gerektiği fikrini paylaşacaksınız. bu mahalde ki iskele aralarının da bağlantısız olması nedeni ile aşağıya düşerek yaşamını yitirmiştir.% 10 da özellikle tünel kalıp uygulama projeleri oluşturulurken iş güvenliği açısından yeterince irdelenip o şekilde proje yapılmayışından kaynaklanmakta. Elbette ki yukarıdaki veriler Türkiye geneli için bir veri teşkil etmemektedir sadece bir fikir vermektedir. diğer eliyle makası tutarak hasır çeliği kesmeye çalışan bir arkadaşımız dengesini yitirince dış cephe iskele korkuluğunun da olmayışı nedeni ile 5 kat aşağıya temel demirleri üzerine düştü. Fakat uzun süredir şantiyelerde ve tünel kalıpta çalışan birisi olarak bu oranların daha yüksek olduğunu söyleye bilirim. 72 .6 olmuştur. Tünel kalıp elemanlarından yerde temizlik ve kalıp yağlama işlerini yapan bir arkadaş. bir eliyle kendini. Bir başka şantiyede çalışan tünel kalıp elemanlarından birisi perde aim elemanını yerleştirip yan vidalarını sıkarken anahtarın kurtulması sonucu dengesini yitirmiş. aşağıda bahsedeceğim olaylar sadece sizlere örnek için seçilmiş 3-4 şantiyedeki olaylardan bazıları. Şantiye şefi olarak bulunduğum bir şantiyemde ki. o tarihlerde güvenlik önlemlerine yönelik yöneticiler olarak hiçbir eğitim almadığımız gibi çok kısıtlı bilgilere sahiptik. Ayrıca 1 ölümlü vakamız ile fatalite oranına bakarsak : Fatalite oranı : 1x100 = % 20 Bu oran Türkiye genelinde ise % 008 dir. dış cephe tünel kalıbında bulunan beton iskelesini temizlemek için üzerine çıkıyor. bir şey batması şeklinde olmuştur.825 x 300 x 8 =311 şantiyemizde 863 x 10.000.000. Bir diğer olayda dış cephe perdesinde bulunan üstteki tayrot deliği yerini emniyet kemersiz. Bu bilgileri 500 destekleyen kaza ağırlık oranlarına bakarsak: Türkiye = 388. Güvenlik önlemleri alınmayan şantiyelerde bu oranlar katları şeklinde artmaktadır.9919) kaza olmuştur. 500 Ve bu şantiyede bir yıl içinde bu kazaların şantiyeye maliyeti (ölümlü olay hariç ) yaklaşık 700 milyon mertebelerinde olmuştur. 500 kişinin pik noktada çalıştığı bu şantiyede kazaların çoğunluğu yüksekten düşme ( % 14 ) malzeme düşmesi ( % 11 ) ve diğerleri çarpma. mucize eseri yaşama döndü fakat çalışamaz durumda. Şöyle ki. İnşaat iş kolu iş kazası oranı: 13991 x 100 518825 = % 2 dir.000 (inşaatiş kolu ) 518.423 x 10. Bu şantiyemizde ise 28 x 100 = % 5. bizler bu durumdayken çalışan işçinin' bilgi düzeyini sizler tahmin edersiniz sanıyorum. Tünel kalıpla imalat yapan ve henüz istenen düzeye erişmemekle beraber güvenlik önlemlerini almak için çaba gösteren bir şantiye de bir yıl içinde yapılan gözlemde 28 iş kazası olduğu gözlenmiş. görme bozuklukları .000 =7191 500 x 300 x 8 Türkiye geneline göre oranların yüksekliği dikkatinizi çekmiştir umarım. Bu yıl içerisinde 1 ölümlü kaza olmuştur.

Oysaki bir baret belki de bir hayat kurtaracaktı. Diğer olay binada çöp bacası montajı sırasında yaşanmıştır. işçilerinde bulunduğu iskeleye çarpmış . Rüzgarlı havalarda kalıp işçiliğinin ne kadar tehlikeli olduğunu gösteren bir diğer olay.bir elemanın maluliyeti ve diğerlerinin ağır yaralanmasına neden olmuştur. Eğitimsizlik ve dikkatsizliğin neye mal olduğunu gösteren anlatacağım iki örnek olaydan ilki şöyle olmuştur. Tüm bu olayların yanı sıra kalıptaki kişisel koruyucu malzemelerin kullanılmaması nedeni ile oluşan baş çarpmaları. hafif ve hatta ölümlü vakalardan bahsetmek mümkün. Bu olayda da bir çok işçinin ağır yaralanmasına neden olmuştur. Kış aylarında betonun gerekli mukavemete ulaşması için kür uygulaması yapılmaktadır. 73 . Bir diğer olayda kalıptan normal iniş merdiveni yerine alın elemanından inmeye çalışan bir eleman tutmuş olduğu kancanın yerinden çıkması nedeni ile aşağıya düşmüş ve uzunca bir süre çalışamaz hale gelmiştir. Örneğin bir başka şantiyede tünel kalıbı çıkartmaya çalışan elemanlar. çeşitli yaralanmalar . özellikle gece çalışmalarında yetersiz aydınlatmanın yaratığı kazalar nedeni ile oluşan ağır. Bir montaj sırasında bacaların birbirine geçirilmesinde problem olunca oturmayan bacayı yukarı çektirirken bir arkadaş diğer bacanın üzerine çıkmak sureti ile bileziği oturmaya çahşmış tam bu sır. Ayrıca kalıptan ve katlar arasından inişi sağlayan merdivenlerin usulüne uygun olmayışının yaratığı kazalardan. Yine bir şantiyede gece çalışması sırasında bu işi yapan 5 eleman ısınmak için içeriye girmişler yorgunluğun ve sıcağın etkisi ile uykuya dalan elemanlar zehirlenmişlerdir.b olaylar her gün yaşanmaktadır. Bacalar genellikle 5 mt lik aspest boru ile ve özel olarak bırakılan yerlerine yukarıdan aşağıya indirmek sureti ile yapılmaktadır. Bu uygulama sırasında sıkça karşılaşılan olay çalışanların bu mahallere girerek ısınmaya çalışmalarıdır. kırılan iskele üstündeki elemanlar ve kalıpla birlikte aşağıya düşmüşlerdir. Kalıp çıkarma sırasında tünel kalıp rüzgarın etkisiyle dönmeye başlamış perde alnına çarpan kalıp buranın kopmasına neden olmuş kopan beton parçası iskele çarpınca sıçramış ve iki kat aşağıda bulunan temizlik elemanın kafasına çarparak hayatını yitirmesine neden olmuştur. Tam bu sırada kaldırma elemanının mili kopmuş kalıp. Bu uygulama kalıp ön yüzünün branda ile kapatılarak içeride LPG tüplerle çalışan özel ocakların yakılması sureti ile yapılmaktadır. İlginç ve kişisel koruyucuların önemini gösteren bir diğer olay. bağlantı yerinden kurtulan diğer baca üzerine düşmüş ve arkadaşın ölümüne neden olmuştur. Fazla rüzgarlı bir havada kalıp sökümü sırasında tam kalıp kaldırılırken rüzgarın etkisiyle dönmeye başlamış bu sırada tutmaya çalışan vinci de beraberinde sürükleyerek söküm yapılan bina üzerine vinçle birlikte düşmüş ve bir işçinin ölümü birkaç işçinin ağır yaralanmasına neden olmuştur.Bir başka olayda dış kalıp iskelesine aşın ağırlık konulmuş bu durumda iken ayrıca dışarıya bakmaya çıkan elemanlardan 5'ide aynı iskeleye çıkmışlar tabi bu ağırlığa dayanamayan iskelenin kırılması nedeni ile hepsi aşağıya düşmüş bu olayda bir elemanın ölümü. gözü kaynak alması nedeni ile göz bozuklukları v. Bu olayda bilgisizlik ve dikkatsizliğin neye mal olacağını açıkça görmekteyiz. kaldırma aparatını tünel kalıba bağlamışlar sonra aynı iskele üzerinde dururken vince talimat verilmiş kaldırılmaya çalışılmıştır. Bu tür örnekleri istemesek de artırmak mümkün.

2. Bu aşamadan sonra mutlaka bir işaretçi nezaretinde tünel kalıp kaldırılmalı. dış cephe iskelelerine iniş ve çıkışlarda özel olarak yapılan kalıp üzerine montajlı merdivenler kullanılmalıdır. İskeleler mutlaka birbirine geçişe olanak verecek şekilde oluşturulmalıdır. Kesinlikle boşluk bırakılmamalı. krikoları tam anlamı ile yan perdelere basacak şekilde sıkılmalı. Özellikle tünel kalıbı hızlı bir vaziyette çevirecek kadar etkili olan rüzgarlı havalarda çalışma derhal kesilmelidir. Kaldırma aparatı tünele bağlanırken kelebek somunun iyice sıkıldığından emin olunmalı. 1. Bu aşamada mutlak surette güvenlik elemanlarının proje departmanı ile ortak çalışma yürütüp bu tür kritik noktaların çözümlerinin üretilmesini sağlamalıdır.Tüm yukarıda bahsetmiş olduğum vakalar. Kaldırılırken altında görevliden başka hiç kimse bulunmamalı. Tünel kalıp sisteminde alınması gerekli güvenlik önlemlerinin ve mutlaka çalışan personelin eğitiminin gerekliliğini ortaya koyduğunu sanıyorum. Tünel kalıptan iniş ve çıkışlarda. Ayrıca üzerinde kaldırılma sırasında düşebilecek eşyalar bulunmamalıdır. Kaldırma aparatı sürekli kontrol edilmeli en küçük bir çatlama görüldüğünde veya 250 kullanımdan ( yaklaşık 3 ay ) sonra mutlaka değiştirilmeli. En önemli hususlardan biriside iskele platformları yağlardan arındırılmış olmalı. Montaj aşamasında dikkat edilecek hususlar: • • Tünel kalıpta mutlaka uzman ekipler çalıştırılmalı başka hiç kimse kalıba çıkartılmamalıdır. Dış iskelelerde mutlaka sırt korkulukları takılı olmalıdır. Kaldırılırken terazisinde ve yan bağlantı kulaklarından kaldırılmalı. İskeleler yerine konulurken alt yastık noktasını oluşturan yerdeki ters ( u) nun içerisine 10x10 dan en az 1 mt uzunlukta ahşap konulmalı ve bu ahşabın döşeme üzerine iyice oturması sağlanmalı. Tünel kalıp uygulama projesi aşamasında dikkat edilecek hususlar : • Genellikle tünel kalıp imalatçı firmaları tarafından hazırlanır. ayrıca üzerinde malzeme olmamasına dikkat edilmeli. Tünel kalıp yerine alınırken ve söküm sırasında kullanılan aparat vmutlaka 1000x500 ebatlarında büyük kaldırma üçgeni olmalıdır. Ön kor'aıluk ağları yeterince sağlam ve gergin olmalı. Bu aşamada en çok dikkatten kaçan husus iskelelerde köşe geçişleri. Etraf kontrol edilip hiç kimsenin olmadığından emin olunduktan sonra kaldırılmalı. ön korkuluklar ve yan krikolar iyice kontrol edilmeli. İki iskele arasında en çok 20 cm olmalıdır. En son iskelelerin dış kenarında mutlaka seyyar korkuluklar olmalıdır. • • • • • • • • • • • • • • • 74 . Aksi takdirde kalaslarla veya buna benzer malzemelerle yapılan iskeleler arası geçişler ölümle neticelenen kazalara neden olmaktadır. En önemli hususlardan birisi kurum sırasında bu korkuluklar dik konuma getirilmelidir. Burada sizlere tünel kalıp sisteminde proje çalışması aşamasından başlayarak kurumuna ve sökme aşamasına kadar ki safhalarda iş sağlığı ve güvenliği açısından nelerin yapılması gerektiğini yapılmadığı takdirde ne gibi kazalara neden olacağını anlatmaya çalışacağım. İskele yanlarında bulunan sıkıştırma. İskele kattaki yerine alınmadan önce iyice kontrol edilmeli gergi bağlantı kelebekleri. girintiler ve iskele aralıklarıdır. İskeleler arası boşluklar ayak kırılmalarına neden olmaktadır.

75 . Birçok ölümlü kaza engebeli ve sağlam olmayan mahalde yapılan kalıp stokları sırasmda olmuştur. Gaz alevleri açık renkte olmalı enjektör üzerindeki hava ayar yüklüğü ile ayar yapılmalıdır. yapılmalı ve mutlaka vinççi ile irtibatı sağlayan işaretçi bulundurulmalı. Dişli bağlantılarında teflon bant kullanılmalıdır. Isıtma süresince bir görevli tarafından sürekli ocaklar kontrol edilmeli ve sönen ocakların derhal gazı kesilmeli.• Gece çalışmalarında mutlaka boşluklar ve tam olarak kalıp üzeri görülecek şekilde aydınlatma sağlanmalıdır. Tünel kalıp ısıtma işlemi sırasında dikkat edilecek hususlar: • • • • • • • • • Isıtma ocakları tüp bağlantıları mutlaka mekanik ve kimyasal etkilere yüksek dayanımlı kırmızı renkli hortumlarla yapılmalı. Hortum tüp bağlantısı öncesi mutlaka alev geri dönüş ventili bulundurulmalı. • • • • • • • • • Tüm yukarıda söz konusu edilen hususlar bu güne kadar yapılan tünel kalıp çalışmaları sırasında gözlenen ve yapılmamaları nedeni ile bir çoğunda ölümle neticelenen kazaların oluşması neticesi çıkan sonuçlardır. Kalıp yeterince öne sürüldükten sonra ( kaldırma aparatı montajına el verecek miktarda dışarı çıkartılır ) aparat kontrollü takılmalı ve içinde. Tüpler dik konumda tutulmalı ve istiflenmelidir. Tünel Kalıp söküm sırasında alınacak önlemler : Öncelikli olarak tünel kalıpların konulacağı alanın mutlaka düzgün ve zeminin sağlam olması sağlanmalı. Söküm öncesi en az 1 saat önceden perdeler açılarak havalandırma yapılmalı. Tüp ve ocak bağlantılarında mutlaka kelepçe kullanılmalıdır. Gaz kaçakları testleri sabunlu su veya köpükle yapılmalıdır. Isıtma sırasında en çok yapılan yanlışların başında ocaklar içeride yanarken ve tünel perdeleri kapalı iken bir çok işçi tarafından içeriye girerek ısınmaya çalışılmakta. Yakmak için gerekli kontroller ( yukarıdaki hususlar ) yapılmalı ve tüpler tünel dışında kalacak şekilde yerleştirilip yakma işlemi yapılmalıdır. Kalıp sökümleri yetkilinin kontrolünde. Tünel kalıp temizliği ve yağlaması sırasında kesinlikle üzerine çıkılmamalıdır • • • 4. Konulduğu yerde dikmelerin yere tam oturduğundan ve kalıbın dik konumda bulduğundan emin olunmalıdır. Pilot musluklar mutlaka kullanılmalıdır. 3. Tünel kalıp kaldırılması ve kattan alınması sırasında üzerinde hiç kimse bulunmamalıdır. Bu durumda birçok zehirlenme olayına neden olmaktadır. ağların üzerinde hiçbir malzeme olmamalıdır. Ön korkuluklar yatay konuma getirilmeli. üstünde ve altında hiç kimsenin bulunmadığından emin olunduktan sonra işaretçinin komutuyla alınmalıdır. Kalıp ayarlı dikmelerin tamamı mutlaka açılmalı ve tekerleklerin zemin ile irtibatı sağlanmalı Kalıp sürümünden önce iskeleler kontrol edilerek üzerlerindeki malzemelerden arındırılmalı.

76 .

sadece iş elbisesi 506 sayılı Sosyal Sigortalar Kanunu Madde:27'y3 göre "Vizite Kağıdı". Bovis Europe Safety Manager "İnşaat İş kazaları maliyet analizi" konulu konferans notu 4. * Ayrıca. Kazalar dolayısıyla meydana gelen zararın büyüklüğü. iş kazalarının ve çalışırken oluşabilecek hastalıklarını azaltabilmek için bu konuda kararlı ve etkili kuralların uygulanmasının yanı sıra. iş kazaları ve meslek hastalıklarının doğurduğu maliyetleri derhal ve basit bir şekilde ölçebilecek bir formülü geliştirebilmiş olması halinde iş kazalarının ve bunun sonucunda meydana gelen yaralanmaların.5. ortasını oluşturan ölümcül olmayan ancak ağır veya hafif yaralanmak kazalar. sakatlanmaların ve ölümlerin azaltılmasında çok önemli bir katkı olacağı" belirtilmiştir. Bu kazaların maliyeti. bir iş makinasının bakımsızlık veya ani arıza nedeniyle sızan ve biriken oradan geçmekte olan işçinin yağa basması nedeniyle kayarak düşmesi sonucunda. kazanın maliyeti içerinde yer almaktadır. günlük yönetim akışı içerisinde iş sağlığı ve güvenliği bilinci ile bütünleşeceğinden önem kazanmaktadır. Bu piramidin tavanmı oluşturan ölümcül kazalar. Bundan dolayı. sakatlanmaların veya ölümlerin işletmelerin verimliliğini ters yönde etkilediği bu gün gelişmiş ülkelerde yapılan araştırmalarla artık kanıtlanmıştır.İŞ KAZALARININ MALİYETİ Oktay TAN * MESKA Vakfı Başkanı Meydana gelen iş kazaları sonucu yaralanmaların. Öyle ki. işletmelerin iş sağlığı ve güvenliği için bütçelerinde bu konuda ayıracakları para. işyerindeki yöneticinin tehlikeleri ve kontrol edilebilecek riskleri önceden tespit edememesi halinde tamamen şansa kalmıştır. İşte bu tür işlemler ve bunlara benzer işler. üretim kaybına veya bakım maliyetinin artmasına ve hatta tazminat davalarına varan sonuçlara neden olabilmektedir. sağlık sorunlarına veya malzeme ve ekipmanlann hasarına dolayısıyla. İş Sağlığı ve güvenliği konusunda yapılan Robens Komisyonu'nda yaptığı bir açıklamada. Örneğin. Bu durumda. Sanayileşmiş ülkelerde iş kayıplarının kontrolü teorisinde. işletmeler bu bilince sahip olmadan kazaları azaltmak veya kazaların önüne geçmek mümkün değildir. Sonra. işçinin çalıştığı yerde bulunan diğer işçilerinin de iş güçlerinde verim düşüklüğüne neden olmaktadır. Bu gün. 1475 sayılı İş Kanunu'nun Madde:73'e göre "Kaza Bildirimi formu" 2 Toone B. indirekt maliyetleri de dahil bilinebilseydi o işletmede iş güvenliği ile ilgili önlem ve kurallar tereddütsüz uygulanırdı. mevcut yasalar gereği formların doldurulması gerekir. diğer işlemler de tamamlanır. 25 sene önce İngiltere Endüstri Konfederasyonu'nun (CBI). özellikle İngiltere'de bu görüşü savunan endüstri kuruluşlarındaki yöneticilerin sayıları gittikçe artmaktadır.1999 1 77 . Kuşkusuz. 2 O halde. ve tabanını oluşturan işyerindeki tesislere ve ekipmanlarda meydana gelen hasarlar veya kıl payı kurtarılan yaralanmasız kazalar arasındaki ilişkiyi göstermek amacıyla kullanılmaktadır. "Şirket bazında. kaza küçük bir yaralanma veya sakatlanma ile sonuçlansa bile bu olayın. kaza olayında yaralanma veya sakatlanma varsa genellikle tedaviyi gerektirir tıbbi müdehale mevcuttur. yaptırıma sahip bir birim olan İngiltere İş Sağlığı ve Güvenliği Kurulu (HSE) yıllarca iş sağlığı ve güvenliği ile karlılık arasında bir bağlantı olduğunu savunmuştur. iş kazaları arasındaki ilişkiler. genellikle kaza piramitleri ile gösterilir. Nitekim. işletmelerdeki risk değerlendirme ve üst yönetimin kontrol sistemlerinin uygulanmasındaki başarısızlığı sonucu meydana gelen kazada yaralanmalara.

yağın sızmamasını ve birikmemesini dolayısıyla herhangi bir kazaya neden olmamasını sağlayacaktır. yukarıda belirtilen kaza tanımına uygun olarak kayıplar belirlenen eşiğe göre kaydedilmiştir. bunun yanı sıra iş kaybını artıracak ölçüde sakatlanmalara. Yukarıda sözü edilen İngiltere'deki kuruluş. kazalara neden olan hususları kontrol etmek. Neil V. Bu bulgular. toplam kaybın 245. Örneği verilen iş makinasımn periyodik bakım ve kontrollarınm yaptırılması. bir başka deyişle nedenlerini ortadan kaldırmaktır. binaya. • Mandıra işlerini yapan bir firmanın isletme maliyetinin % 1. HSE'nin bu araştırması. Daha sonra. İngiltere 3 4 The Cost of Accidents at Work. Beş ayrı iş kolunda yapılan sözü edilen bu araştırma yaklaşık 18 hafta içinde 3626 kaza incelenerek tamamlanmış. 87. (HSE . • Sağlık hizmeti veren bir hastanenin yıllık işletme maliyetinin % 5'ini oluşturmaktadır.Health and Safety Executive) önlenebilir iş kazaları nedeniyle oluşan kayıpların maliyetini belirlemek ve firmaların karşılaşacakları kayıpların nedenlerini kontrol edebilmelerini amaçlayan "Maliyet Metodolojisi" geliştirmiştir. ölmesi veya kişinin işini yaparken hastalanması.568 Sterlin olduğu. tesise. bu araştırmaya katılan firmaların hiç birinde araştırma süresince büyük boyutlarda kaza meydana gelmemekle birlikte.4'ünü. HSE daha sonra kaza maliyetlerinin gerçek maliyetlerini belirleyebilmek amacıyla çeşitli endüstri alanlarındaki firmalarda meydana gelmiş iş kazaları üzerinde çalışmalara başlamış. • İnşaat yapan bir firmanın proie bedelininin % 8'ini. • Nakliyat işini yapan bir firmanın karının % 37'sini. sakatlanması. İş Kazası sonucu yaralanması.507 İngiliz Sterlin'i ve bu kazalarda üretim durması nedeniyle oluşan iş kaybının 157. ekipmanlara veya malzemelere yahut çevreye zarar vermesiyle ilgili kayıplar veya iş kaybı ile sonuçlanan herhangi bir planlanmamış olayların tümü. Bu ölçekteki kayıplar. • Bu işletmelerin toplam fınansal kaybının. herhangi bir nedenle alev alıp küçük veya büyük boyutta yangının çıkmasına neden olabilir. Davies ve Paul Teasdale (ISBN 071 76 0666X) (1994) 78 . Yahut sızan ve biriken yağ.1 'sini.075 Sterlin'e yükseldiği tespit edilmiştir. published HSE books (ISBN 07176 134379) İş Kazaları ve Meslek Hastalıklarının İngiltere Ekonomisine Maliyetleri.3 Bu amacı gerçekleştirmek için bu metodoloji "İş Kazası" tanımım çok geniş kapsamlı olarak ele almaktadır. projenin tüm süresi üzerine uyarlandığında.kirlenebileceği gibi başını sivri ve sert bir yere çarpmasıyla yaralanabilir ya da ölebilir. kazaları azaltmanın en etkin yolu. Çalışmalar sonucunda elde edilen kaza maliyetleri. hep iş kazası olarak değerlendirilmiştir. her kazanın maliyeti hesaplanmış ve kazaların nedenlerine göre kazayı önleme önlemleri ile kaza maliyeti arasında bağlantı olup olmadığı araştırılmıştır. Bu nedenle. • Petrol arama işini yapan bir firmanın potansiyel üretiminin % 14. davalara ve özel tazminatlara maruz kalınmıştır. aylarca süren ve beş ayrı iş kolundaki işletmelerde yapılan çalışmalarda üzerinde çalışılan olayların tümü. yukarıda da belirtildiği gibi beş ayrı iş kolunda faaliyet gösteren 4 firmalarda yapılan etüdlerden elde edilen bulguları tanımlamaktadır.

314. 1. maliyeti toplam 500 US. Ülkemizde.Sahipleri Aylığı 4.997. bu tutarın içinde hastalıklarla ve sakatlıklarla ilgili harcamaların yer almadığı. aynı yazıda.4 8.930.459. Tüm iş kazaları ve meslek hastalıklarından dolayı yaklaşık 30 milyonun üzerinde iş günü kaybı meydana gelmiş ve dolayısıyla İngiltere endüstrisine yıllık maliyeti yaklaşık 750 milyon Sterlin'e.3 Yönetim Giderleri Hissesi 698. 506 sayılı Kanuna göre. ülkemiz açısından da ilginç olduğu için burada söz etme ihtiyacı duyulmuştur.450.961.240.6 929.B. bazılarının hastalıkları ilerlediklerinden işten ayrılmak zorunda kalmışlardır.512.931.834. 4.199..Endüstri Sektörünü temsil ettiğinden İngiltere açısından çarpıcı olduğu gibi.9 5.'sıdır.722.7 1. A. 120 metre kare beton dökebileceğim veya 20 mikser hazır beton satın alabileceğini.318 iş kazası.D.374 sürekli iş göremezlik ve 1.992. yapılan olumlu çalışmalar sonucu.434.$dan fazlaya mal olduğu .6 1.473 ölüm meydana gelmiş. 1) de 1996 yılı ile karşılaştırılmalı olarak gösterilmiştir.1 milyon çalışanın iş kazasına uğramaktadır.879.D. işletmenin ticari brüt karının % 5 . örneğin. kazalar nedeniyle harcanan paraların firmaların karlılığını etkilediğinden. 1994/95 ve 1995/96 yıllarında yapılan işgücü araştırmalarına göre.799.494.B. iş kazaları ve meslek hastalığı nedeniyle 1. 1990 yılında 750 bin işçi meslek hastalıklarından dolayı sağlık kuruluşlarına baş vurmuş.6İ9.7 5.869.712. nedenlerinin başında. toplamı 19.365. Utah iş sağlığı ve iş güvenliği Dairesi Müdürü Jay W. bu eyaletteki iş yerlerinde 1993 yılında meydana gelen iş kazalarının A.8 Diğer giderler 209. TABLO 1.7 Sigorta Gideri Toplamı 11.454.570. ekonomisine 110 milyar US. Bu da. Ayrıca. 1993/94.0 Kaynak: SSK 1997 Yılı Faaliyet Raporu. işverenlere maliyeti ise 4 bin Sterlin ile 9 bin Sterlin arasında mal olmuştur.570. $ olan bir iş kazasının karşılığında işveren. geçen dört yıl içerisinde meydana gelen iş kazalarında % 25 azalma görüldüğü. Sayfa 25 79 . yahut 36 metre uzunluğunda iki şeritli asfalt yol yapabileceğini altını çizerek vurgulanmaktadır.000. iş kazası ve meslek hastalığı sonucu sürekli iş göremezlik geliri bağlananlar ile iş kazası ve meslek hastalığı sonucu ölenlerin hak sahiplerine bağlanan gelirler için yapılan giderler aşağıda (TABLO.7 227. sonuç olarak böyle durumda daha az kaza olacağı dolayısıyla yapılan işin verimliliğinin artacağı ifade edilmektedir.233.8 Ödeneği Sürekli işgöremezlik 3.834.000.9 19.5 Yol ve Zorun giderler 1.613.6 Ödeneği Ölüm Hak. 1997 yılında toplam 98.10'una denk gelmektedir. İngiltere'de her yıl ortalama olarak yaklaşık 1. işverenlerin iş sağlığı ve güvenliği programlarının faydalarına inanıp bu programların uygulamasında kolaylık sağlamak üzere yönetimde yer alan en alttaki usta başı veya formenden proje yöneticisine kadar herkesin bu konuda eğitim aldıkları.TL.6 Cenaze Giderleri 567.476 iş günü kaybolmuştur.5 1.622.1996 ve 1997 Yıllan İş Kazası ve Meslek Hastalığı Toplam Giderleri GİDERLER 1996 Yılı (Milyon TL) 1997 Yıh (Milyon TL) Tedavi Giderleri 456.549.881.5 Geçici İşgöremezlik 592.055 meslek hastalığı.6 2.8 Sosyal Yardım Zammı 1.024. Bagley'in İnterrnet'te yayınlanan bir yazısında.604.

Bu 422 rapor.00 2. Bunun U.991.566.184.700 184.561.25 31. 5 Bunlann arasında Türkiye'nin tek Kalite Belgeli inşaat firması da bulunmaktadır. TABLO 2.000'nin üzerinde kayıtlar gözden geçirilmiş.sı. İzmit ve Bursa) konut ve gemi yapımı projelerinde yukarıda da belirtildiği gibi çalışan toplam 8.000 71.) Bu araştırmada.434. diğer üçüncü firmanın şantiyesinde 400 işçi.600 işçi.910.111.660.54 190. üç ayrı il' deki (İstanbul.14 867.447 92531.00 37.489. Bu inşaat firmasının beş şantiyesinde topllam 3.612.183.196.710.00 Ortalama TOPLAM MALİYET 16. kooperatif evleri inşaatı yapılmaktadır.460.98 yıllarında yapılmıştır. meydana gelen iş kazalarına göre doldurulan raporlar ile işyeri sağlık biriminde tutulan protokol defteri kayıtlarında 3.850.087. iş kazası geçirenler için düzenlenen 422 adet iş kazası raporu ele alınmıştır. her bir kazanın maliyeti ise. (Tablo 22' ye bakınız) Bu maliyetin içinde olması gereken ancak.111.23 Meydana gelen iş kazalarının toplam direkt maliyeti 22.460.00 377.000 Standart sapma 54.700 607.652. 80 . Tersanede de 400 gross ton'luk kuru yük gemisi yapılmaktadır.00 516. kongre ve sergi sarayı inşaatı.513 168.229 3.833.627.250 işçi arasından derlenmiştir. henüz davaları sonuçlanmayan iki ölümlü iş kazası bulunmaktadır.789 228. (Bu araştırma 1997 .524. Dolar karşılığı 330.213.796 2.133 256.325.000.000 1.000 22.S.800 işçi çalışmaktadır.200.974.4 milyar TL.000 1.977 5.060. Diğer firmanın bir büyük şantiyesinde 1.30 11.750 işçi çalışmaktadır. dördüncü firmanın bir şantiyesinde ise 1.865 5.700. 71.250 işçi 5 arasında iş kazası geçiren işçiye Sorgulama Formu ile bilgi toplanarak bir araştırma yapılmıştır.000 71. Bu inşaat firmalarında toplu knut inşaatı.214.343 137.261.490.174 588.964.Sadece kayıtlarını yasal mevzuata uygun tuttuğunu tespit ettiğimiz bir gemi yapım tersanesinde ve dört büyük konut yapım şirketinin 8 adet şantiyesinde çalışan toplam 8.500.sıdır.202.000 43.747.118. İş kazalarının işyerine direkt maliyeti Direkt maliyetin Türleri Revirde ve hastanede yapılan ilk yardım ve tedavi ile ilgili işçinin uğradığı iş kaybının maliyeti Revirde yapılan diğer giderler Revirde İlk yardım için kullanılan tıbbi malzeme gideri İşverece ödenen taşıt gideri İşverence ypılan özel tedavi giderleri SSK'ca yapılan giderler İşçinin kendisinin yaptığı gider İşçinin ödediği ulaşım gideri İşverence ödenen özel hastane giderleri TOPLAM DİREKT MALİYET 1.015. hava meydanı hangar ve dış terminal iskele inşaatı.02 $'dır.000 1.133 TL.

8 milyon TL.273 60.370 377.509 2. Bunlardan birisi direkt (dolaysız) maliyet diğeri indirekt (dolaylı) maliyet olarak ifade edilmektedir.395.500.713.40.395. direkt maliyet deyimi yerine sigortalanmış maliyet terimi.180.'de yapılan hesaplamalarda indirekt maliyetler.150 11. onarılması ve yenilenmesi ile ilgili giderler Zarar gören malzemenin ortalama maliyeti TOPLAM INDIREKT MALİYET 39. Yukarıdaki her iki tablo incelendiğinde.144.546 $). İş kazalarının işyerine indirekt maliyeti indirekt maliyetin Türleri Diğer çalışanların iş kaybının toplam maliyeti Formen ve mühendislerin iş kazası nedeni ile iş kaybı maliyeti Hasarlanan malzeme ve ekipmanın üretim kaybı maliyeti Hasarlanan ekipmanın maliyeti Hasarlanan malzeme ve ekipmanın taşınması.TABLO 3. Bu güne kadar yapılan çalışmalarda iş kazalardan doğan maliyetlerin iki ana grupta toplandığı görülmektedir.152 336. The Hidden costs of jobsite accidents. İngiltere'de yapılan hesaplamalarda ise.152 TL.670. Conctructor.543 TOPLAM Standart sapma MALİYET 306. (1991) 81 . (Tablo 3'e bakınız) Görüldüğü üzere.931 12.606 43.41 Chaney.000 19.93 $'dır.521 44. direkt maliyetlerin yarısı olduğu görülmektedir.750.581. ülkemizde uluslararası ölçütlerin aksine ülkemiz koşullarına göre indirektler.946 538.500 Araştırmamızda yer alan 314 iş kazasından her bir kazanın toplam indirekt maliyetinin 39.361.295.000 1. işverene 34. direkt maliyetlerin 1 ila 20 katı olduğu iddia edilmektedir.000 141. Dolar karşılığı ise 181.325. (135. indirekt maliyet deyimi yerine sigortalanmamış maliyet terimi kullanılmaktadır.286. P.375 20.719 1. özellikle inşaat iş kolunda taşeronlarla ve üçüncü kişilerin neden olduğu kazalarla ilgili tüm riskleri de dahil sigortalanmış (direkt) maliyetlerin. olduğu tespit edilmiştir. (512 $) mal olmuştur.D. Bunun U.733 5.338 723. bu konularda ilk araştırmayı yapan dünyaca ünlü araştırmacı Amerikalı uzman W.225.995.000 Ortalama 35. her bir iş kazasının maliyeti ise 110. toplam maliyetlerin 1/11 'sine karşı geldiği belirlenmiştir. direkt maliyetin en az dört en çok altı katı olduğu şeklindeki iddiasına yer verilmekte ve bir çok araştırmacının da bu iddiayı kabul ettikleri görülmektedir6.500 1.7 milyar TL.247. Uluslararası kabullenen ölçüt ise.000.B.500. 73(4).000. Bazı incelemelerde. HEINRICH kazaların indirekt maliyetlerinin.S.000 151. A.577. meydana gelen iş kazalarının toplam maliyeti.

Her ne kadar sakatlığı için iş göremezlik tazminatını almış ve aylık bağlanmış ise de. O halde. iş kazası sonucu hasar gören malzeme. uzun zaman içerisinde oluşan maliyetlerdir Direkt ve indirekt maliyetlerin nelerden ibaret olduğu. kontrol eden ve pazarlayan hep İnsan emeğidir. indirekt maliyetleri ise. İş Kazalarının insan hayatına verdiği gayri maddi zararlarının yanında hem çalışanlara hem de işletmelere ve dolayısyla ulusal ekonomiye (topluma) da önemli ölçüde maddi (ekonomik) bir zarar ve yük getirmektedir. ülkemizde çalışanların üçte ikisinin hiçbir sosyal güvenliği bulunmamaktadır) SSK ödeneklerinden de yoksun kalacaktır. açılan davalar nedeniyle harcanan giderler.ekonomik kayba uğramaktadır. olası iş kazalarına ve meslek hastalıklarına karşı ödenen mali mesuliyet sigorta pirimleri. genellikle iş kazası sonucunda hemen ve önceden hesaplanamayan. iş bulsa da alabileceği ücret düşük olacaktır. 82 . yetkili personellerin ve yanında çalışan iş arkadaşlarının zaman kaybı) malzeme hasar bedelleri. sakatlık ile sonuçlanmışsa öncelikle maddi ve manevi açıdan büyük acı ve kayba uğramıştır. (ilk yardım için revirde veya hastanede harcadıkları süreler. iş kazalarının maliyetini buzdağına (iceberg) benzetmişlerdir. Tedavi ilk iki günlük ücret. giderler olarak sıralayabiliriz. Ancak. önemli bir unsurdur. indirekt maliyetlerin nelerden ibaret olduğunu ve nasıl belirlenebileceğini kesin olarak bilmek ise oldukça zordur. Bu nedenle. indirekt maliyetler. Gerçek anlamda eski durumuna dönmesinin olanağı kalmamıştır. Üretim bilgisayar veya robotla bile yapılsa. «Ayrıca. bu durum ne kaybolan uzvunu getirecek ne de ruhsal durumunun bozulmasını veya aile yapısının etkilenmesini önleyebilecektir. kaza sonrası acı duyabilir. Çalışan . Bu üzüntüsü aslında kendisinin işveren olmasından değil insan olmasından kaynaklanmaktadır.Bazı araştırmacı yazarlar. Kaza.b. sakat kalabilir hatta yaşamını yitirebilir. Mal yeya hizmet üretiminde emek. (giydirilmiş ücrete göre) kaza sonucu ölen veya sakatlanan işçi için ödenen tazminatlar. iş bulmada güçlük çekecek. çalışanları yeniden eğitme bedeli. öncelikle çalıştırdığı birinin kazaya uğradığı görmenin büyük üzüntüsünü duyar. ödenen tazminatlar v. gecikme cezaları. yönlendiren. harcamaları. tesis ve ekipmanın onarım veya yenileme bedeli için harcanan giderler olarak sıralayabiliriz. yasal ödemeler. (Şekil 1. suyun altında kalan yani görünmeyen ve buz dağının 2/3 'nü oluşturan büyük kısmı indirekt maliyeti ifade ettiği belirtmişlerdir. ömür boyu sakat kalan kişi. ödenen açılan davalar nedeniyle avukatlık ücretleri ve mahkeme giderleri. Ekonomik faaliyetler insan gücü olmadan yapılamaz. SSK'na ödenen iş kazaları ve meslek hastalıkları primleri. kazalanan işçinin o işyerinde neden olduğu diğer işçilere ait iş kaybı. idari para cezalan. sadece yasal zorunlulukların yerine getirilmesi değil. Üretimi planlayan. (en azından düğmeye basma gibi) yi^e de insan emeğine ihtiyaç duyulmaktadır. İş kazaları çalişanı çalışmaktan alıkoymakta dolayısıyla. Sigortasız ise (ki. neleri kapsadığı aşağıda gösterilmiştir Direkt maliyetleri. meydana gelecek iş kazalarında meydana gelecek maliyetlerinin ne olabileceğinin bilinebilmesidir..) Suyun yüzünde kalan kısmı yani görünen kısmı direkt maliyeti. İşletmelerde meydana gelen iş kazalarında işveren. iş sağlığı ve güvenliğine ilişkin programlarının uygulanmasının işveren için yararı.

ihtiyaç duyulan kalifiye eleman bulunamadığı için doldurulamadığı ülkemizde. iş kazaları nedeniyle kayıp iş gününü ve işgücü sayısımn yüksekliğini ortaya koymaktadır. iş kazası nedeniyle kalifiye işgücü kaybı daha da önem kazanmaktadır. bir çok açık işin.Bunun yanı sıra. bunun yanı sura diğer bir yükümlülük olarak kazaya uğrayan işçinin veya yakınlarının Borçlar Kanunu hükümlerine göre talep ettikleri tazminatlara da muhatap olmaktadır. 83 . iş kazası ve meslek hastalıkları primini işçinin katkısı olmadan tümünü kendisi ödediği halde. Sosyal Sigortalar Kanunu açısından bir işyerindeki kazaların sıklığı. o işyerinin sigorta priminin de yükselmesi sonucunu doğurur ki bu durum maliyetlere ve dolaysıyla rekabet olanaklarına büyük etki yapacağından işverenlerce de istenilmemesi gerekir. İnsan unsurunun ülke ekonomisindeki önemi göz önüne alınırsa. kaybedilen her bir iş gününün ve işgücünün ekonomi üzerinde yarattığı kayıplar kolaylıkla anlaşılacaktır. meydana gelen iş kazası işin akışını durdurarak üretim temposunu yavaşlatır. üretim ve verimlilik kaybına neden olur. kazadan sonra işin yeniden düzene girmesi için geçen süre içerisinde üretim durur ya da aksar. Kısacası. Ülkemizde işveren. çok önem taşımaktadır. iş kazası olduğunda kusur işveren de ise SSK tarafından rücu yoluyla yapılan giderler ile bağlanan aylıkların peşin değerlerinin parasal karşılığını tazminat olarak ödemekte. Kaza sonucu işyerindeki hammadde. Dolayısıyla. malzeme ve ekipmanlar zarar görür. Diğer çalışanların da değişen oranlarda iş gücü kaybına neden olur. Ayrıca. Ülke ekonomisi yönünden de iş kazalarının maliyeti. Bunlardan başka. Özellikle. SSK istatistikleri.

Ünv. birlikte çalıştığı ekibin diğer işçilerin çalışamadıkları iş süreleri için ödenen ücretlerin maliyeti • Kazaya uğramış işçi ve birlikte çalıştıkları işçilerin. Hasar gören malzeme. • Olası iş kazalarına ve meslek hastalıklarına karşı ödenen mali mesuliyet sigorta pirimleri. Çalışma Bakanlığı Emekli İşçi Sağlığı Gn.(Şekil 1. malzeme ve ekipmanın onarım ve bakımına yönelik maliyet ® Kazanın gerektirdiği düzenlemeleri yapan yöneticilerin harcadığı zamanın ücretlerine yansıyan maliyeti • İş Kazasına uğrayan işçinin yeniden işbaşı yaptıktan sonra çalışmasının veriminin düşmesinden dolayı ücretine etki eden maliyet • Sigortlanmamış tedavi giderlerinin maliyet • Devlet'in soruşturma görevlilerinin ya da tazminat davaları nedeniyle yapılan soruşturmalara gelen hakim veya savcının veyahut bilirkişiler nedeniyle işyerindeki üst düzey yöneticilerine kaybettirdikleri iş sürelerinin maliyeti * İş güvenliği Danışmam. KMYO İş güvenliği dersi Eski Öğr.Md. tesis ve ekipmanın onarım veya yenileme bedeli. (giydirilmiş ücrete göre) Kaza sonucu ölen veya sakatlanan işçi için ödenen tazminatlar. iş başı yaptıktan sonra verimlerinin düşmesi ile ilgili ücretlerinin maliyeti Meydana gelen iş kazasının zorunlu kıldığı "fazla mesainin" maliyeti • Kazada hasara uğrayan tesis. Ank.) BİR İŞ KAZASİ MALİYETİNİN GÖRÜNÜMÜ DIREKT MALIYET BUZ DAĞININ GÖRÜNEN YUZU • • Tedavi harcamaları. MESKA VAKFI Başkanı. Görevlisi 84 . BUZ DAĞININ GÖRÜNMEYEN YÜZÜ INDIREKT MALİYET Kaza geçiren işçi yerine alman işçinin öğrenme süresinin maliyeti • Kazaya uğrayan işçinin yapmakta olduğu işindeki verim kaybı. • SSK'na ödenen iş kazaları ve meslek hastalıkları primleri. Ödenen ilk iki günlük ücret. .çılan davalar nedeniyle avukatlık ücretleri ve mahkeme giderleri.

z eksenleri ) » Araçlar veya İşlemler • Araç dizaynları( taşınabilir. vücut tarafından gelen gerçek yükseltme ile vücudun gelen vibrasyonla ilişkili davranması ve vibrasyonun vücut üzerindeki etkilerinin artmasıdır.Tüm Vücut Vibrasyonu 2 . yer değiştirmenin zamana oranıdır (m/sn). İnsanın maruz kaldığı 2 tip vibrasyon vardır. kesikli. Hız : Hareket eden bir objenin hızı. belirli bir zamandaki titreşim durumundaki pozisyonu arasındaki mesafedir (birimi inç . VE İNSAN SAĞLIĞI ÜZERİNDEKİ ETKİLERİ Dr.feet. sabit) • Araç tipi ( vurgulu. Rezonans : Optimum şartlarda titreşen kaynakta vibrasyon enerjisinin maksimum transferi. dominant frekanslar) • Yön( x.Halim İŞSEVER İstanbul Tıp Fakültesi Halk Sağlığı A. İvme ise hızdaki değişikliğin zamana oranı olup birimi m/s2 dır. mm ). 1 . Frekans : Hertz olarak açıklanır. tepe) • Frekans (spektrum.y. dinlenme periyotları) • Toplam maruziyet süresi.m.VİBRASYON. yıllık maruziyetler) • Maruziyet şekli ( Sürekli. vibrasyon yoğunluğu ve büyüklüğünün ölçümünde sıklıkla kullanılmaktadır ve bu parametreden vibrasyonun hızı ve yer değiştirmesi hesaplanır. Hareket eden objenin hızı genellikle zaman boyunca değişir. El Kol Vibrasyonu El kol vibrasyonuna maruziyet esnasında hasar ile ilişkili değişkenler: « Vibrasyonun Karakteristikleri • Büyüklük ( r.El Kol Vibrasyonu İnsan vücudu üzerinde vibrasyonların etkilerini daha iyi anlamak için bazı terimlerim bilinmesi gereklidir. dönen. Vibrasyon yönü ve büyüklüğü olan bir vektör niceliğindedir. dönerek vurgulu) ® Maruziyet Koşulları • Süre( Günlük. İvme belirli kısımlardaki ölçüm kolaylığı nedeni ile. Dalı İş Sağlığı Bilim Dalı MESKA Vakfı Yönetim Kurulu Üyesi İnsan sağlığına etki eden fiziksel etkenler arasında vibrasyon önemli bir yer tutmaktadır. cm. Yer değiştirme : normal dinlenme pozisyonundaki bir objenin. ® Çevresel Şartlar ® Ortam sıcaklığı ( 85 .s. Mesleksel çevrede genellikle birden fazla vibrasyon frekansı aynı anda meydana gelmektedir ve bu da vibrasyon spektrurnu olarak açıkianabilmektedir.

El . Güçlendirilmiş aletleri kullanarak çalışan operatörler birkaç endüstride yaygındır. ziraat tarım ve ormancılıkta kullanılan zincir testereler. güçlendirilmiş aletlerin üretimde kullanımı. İîetüebilirlik ve Özdirenç Yapılan deneysel çalışmalar. diğer dönen cihazlar. vücut pozisyonu) • Sağlık • Eğitim • Beceriler • Eldiven kullanımı • Hasara karşı kişisel hassasiyet Güçlendirilmiş aletler veya işlemlerden meydana gelen mekanik vibrasyon.kol sisteminin dinamik cevabı ve vibrasyonun iletilebilirliği Absorbe edilen enerji ® Kişisel Karakteristikler • Çalışma metotları ( kavrama kuvveti. el-kol postürü. kan damarlarında. Elle geçen vibrasyonun diğer bir ismi de el-kol vibrasyonudur.kol vibrasyon sendromu ile ilgili olan başlıca semptomlar : Dolaşım rahatsızlıkları. itme kuvveti.kol vibrasyonuna aşırı maruziyetler. Üst ekstremite eklemlerin çeşitli kısımlarının yapısal farklılıkları nedeniyle özdirençte de farklılıklar görülmektedir.kol vibrasyonuna mesleksel maruziyetler ve sağlık problemleri arsındaki ilişki çok basit değildir. El kol sisteminin bir özdirenci. sinirler. (Vurgulu metal çalışmaları. Motora binme veya evde titreşen aletleri kullanma nedeniyle el kol vibrasyonuna maruz kalınabilir^ fakat yüksek amplitüd ve uzun süreli maruziyetler sağlık problemlerine sebebiyet verebilir. El . öğütücü makineler. kaslar ve eklemlerde rahatsızlıklara sebep olabilmektedir. kaya delgi aletleri.• • • • • Hava akım hızı Nemlilik Gürültü Parmak el. elle tutulan öğütücü makineler) örnek olarak verilebilir. Kas rahatsızlıkları ve diğer rahatsızlıklardır. Periferal nörolojik rahatsızlılar Kemik ve eklem rahatsızlıkları. Vibrasyonun geçişi hem vibrasyonun fiziksel karakterine hem de elin dinamik cevabına bağlıdır. ellerin palmar yüzeyinden veya parmaklardan vücuda giren ve elle geçen vibrasyon olarak isimlendirilir. El . 86 . insan üst ekstremite eklemlerinin mekanik direncinin kompleks olduğunu göstermiştir. frekansı ve yönü ile açıklanan değişiklikler gösterir. uyarılma ekseni konusunda el kol sisteminin yönelimi.kol vibrasyonuna mesleksel maruziyetlere. El . kömür madenciliğinde taş çekiçleri. uygulanan kuvvetler. vibrasyonun amplitüdü.

El Kol Dinamiklerini Etkileyen Faktörler Vibrasyon maruziyetinden meydana gelen yan etkiler. kişinin yaşı olduğu kadar. Bunlar yavaş ve hızlı adaptasyona ve reseptörlerin özelliklerine göredir ve bu üniteler statik basınca ve basınçtaki yavaş değişikliklere cevap verirler. Onlar iki kategori içinde sınıflandırılır. Örneğin kavrama enerji absorbsiyonu üzerinde dikkate değer bir etkiye sahiptir. vibrasyona daha önceki maruziyetler. el ve kola geçişen enerji miktarına bağlıdır. 50 hz vibrasyon frekansında kol ve önkol boyunca küçük bir zayıflama ile geçiştiğini göstermiştir. vibrasyonun yüksek frekans bölgesi el ve parmakların yumuşak yapılarındaki hasardan sorumlu olabilmektedir. el kol sistemine vibrasyon geçişi o kadar büyür. parmak cevabındaki dinamik cevap modifikasyonu. Kavrama kuvvetinde değişiklikler.Genel olarak yüksek vibrasyon seviyelerinde sıkı el kavramaları olduğu zaman daha büyük öz direnç ile sonuçlanabilmektedir. Geçişebilirlik ölçümlerinden şu sonuç çıkartılabilir: Yüksek amplitüd düşük frekans vibrasyonlar (vurgulu araçlar) el bileği el dirseği ve omuzlardan sorumlu olabiliyorken. amplitüd. Bu reseptörler ellerin ve parmak derisi yüzeyinde yüzeyin subkutan dokularında ve epidermde mevcuttur. 87 . vibrasyon tarafından meydana getirilen taktil depresyonu alevlendirir. Dirsek ekleminde fleksiyon açısının artması ile vibrasyon geçişi azalmaya eğilim göstermektedir. frekansların artması ile hem konfor hem de vibrasyon seviyelerindeki rahatsızlığın arttığını ve vibrasyona insan hassasiyetinin azaldığını göstermiştir. Çeşitli çalışmalarda el kol parmak sistemi için rezonans bölgesi 80 ile 300 hz arasında olduğu belirtilmiştir. Geçici eşik değişmelerinin büyüklüğü zaman içinde geri kazamlabilir ve birkaç değişken tarafından etkilenir. Akut Etkiler Vibrasyon çeşitli deri mekano reseptörleri tarafından hissedilir. Genel olarak el kavrama kuvveti ne kadar artarsa. vibrotaktil eşikte geçici bir artışa neden olur. temperatür de verilebilir. üst ekstremite bağlantı noktalarında dağıtılan enerji ile ilişkili olduğu düşünülmektedir. Soğuğa maruziyet. süre. statik kuvvet. Çünkü düşük sıcaklık parmak dolaşımında vazokonstrikjtif etkilere sahiptir ve parmak deri temperatürünü azaltır. Hızlı adapte olan üniteler ise. Bunlara örnek olarak uyaran karakteristikleri. vibrasyonun spektral kompozisyonu ile ve titreşen elin kavrama kuvvetinin bir bileşkesi olarak bulunabilir. frekans. El dirseğinde zayıflatma kolun postürüne bağlıdır. frekansın artması ile vibrasyon geçişi progresif olarak azalır. 8 ile 400 hz frekans aralığında titreşim hassasiyetinden sorumludurlar ve uyaranlardaki hızlı değişikliklere cevap verirler. 150-200 hz üzerinde geçişlerde büyük çoğunluk el ve parmak dokularında dağılır.kol vibrasyonuna akut maruziyetler. Enerji absorbsiyonu vibrasyon kaynağına el kol sistemi birleştirilmesini etkileyen faktörlere bağlıdır. Sübjektif konforsuzluk. Deneysel çalışmalar. İnsan kolu boyunca vibrasyon geçişi ölçümleri. El. 50 hz üzerinde vibrasyon frekanslarında. Bununla birlikte özdirençlerdeki değişim hem kişiler arasında hem de kişinin kendisinde değişebildiği gibi vibrasyon uyaranlarının yönü ve frekansına büyük ölçüde bağlı olduğu bulunmuştur. Dikey yönde vibrasyonlar diğer yönde olanlardan daha rahatsız edici bir özelliğe sahiptir.

Üst ekstremitelerde tendinit. manipulatif beceride azalmaya. Titreşen cihazları tutarak çalışan işçilerde. aynı zamanda ödem ve fibrozisi takip eden ve sinir lif kayıpları gibi parmak sinirlerinde patolojik değişikliklere de sebep olabilir. Duyusal ve motor sinir liflerinde elektromyografik ölçümler diğer nörolojik hastalıklardan KTS'u ayırmakta faydalı olabilir. güçlü kavrama kuvveti) Karpal Tünel Sendromunun gelişmesine katkıda bulunduğuna inanılmaktadır. Lokal ağrı. el bileği ve el üzerindeki ergonomik stresörlerin (tekrarlanan hareketler.Soğuk çevrede çalışan işçilerde vibrasyona sürekli maruziyetler. tenosinovit. sadece deri reseptörlerinin eksitasyonunun baskılamaz. El kol vibrasyonun nörolojik komponentleri için klinik muayene sonuçları ve objektif testler ve semptomlara göre üç evreden oluşan bir skala Stockholm Workshop 86 da önerilmiştir. El kavrama kuvvetinde azalma motor testere çalışanlarında gözlenmiştir. Vibrasyona maruz işçilerin klinik muayenelerinde vibrator taktil ve termal eşiklerde bir artış gözlenmektedir. değişikliklerin karakteristik olduğunu uzun süre elle geçişen vibrasyona maruziyet nedeni ile olduğunu açıklamışlardır. ellerde. Eğer vibrasyon maruziyeti devam ederse bu semptomlar kötüleşme eğilimi gösterir ve iş kapasitesini ve günlük aktiviteyi de etkileyebilir. diğer nörpopatilerden ayırmak için dikkatli ayrımsal teşhis gereklidir. Vibrasyon nöropatilerini. Vibrasyona maruz işçilerde epidemiyolojik çalışmalar. elin palmar dokusunun fasial 88 . Vibrasyondan meydana gelen kemik ve eklem hasarları tartışmalı bir olaydır. Ağır fiziksel efor. periferal nörolojik rahatsızlıkların prevalansınm ve çok geniş araç tiplerini kullananların duyusal kayıplarının etkilenmesinin %1 ile %80 oranında değiştiğini göstermiştir. kaya delgi operatörlerinde ve orman işçilerinde daha fazla görülmektedir. Çeşitli araştırıcılar elle tutulan titreşen aletleri kullananlarda görülen kemik ve eklem rahatsızlıklarının spesifik olmadığım. Bazı kişilerde kas yorgunluğu yetersizliğe sebep olabilir. taktil hassasiyetin akut bozukluğuna. Sürekli olarak vibrasyona maruziyetler. güçlü kavrama ve diğer biomekanik faktörler. Diğer yönden bazı araştırıcılar ise. el bileğinde . Titreşen cihazları ile çalışan işçiler eller ve parmaklarda uyuşukluk ve sızlama ile deneyimlidirler. titreşen cihazları kullanan işçilerde. Direk mekanik hasar veya periferal sinir hasarı kas semptomları için mümkün etiyolojik faktörler olarak öne sürülmektedir. Karpal Tünel Sendromu(KTS). ağır el işleri nedeniyle yaşlanma proseslerinin olaya katkıda bulunduğunu açıklamışlardır. dirseklerdeki. Vibrasyona maruz işçiler kol ve ellerde ağrı kas zayıflığından şikayetler daha fazla görülmektedir. vurucu aletlerle çalışan işçilerde bulunan iskeletsel hasarların yüksek oranda görülmesine deden olmaktadır. şişme ve eklem sertlikleri ve deformiteleri kemik ve eklem dejenerasyonu radyolojik bulguları ile ilişkili olabilmektedir. Kömür ve yol yapım ve metal ile çalışan işçilerde yüksek amplitüd düşük frekans vibrasyonlara maruziyetlerde el bileğinde ve dirsekte osteoartroz bulgularında aşırı artışlar gözlenmektedir. Bunlara ilave olarak zincir testere ve öğütme makinelerinden kaynaklanan yüksek frekanslı vibrasyonlara maruz olan çalışanların üst ekstremitelerinde eklem rahatsızlıkları ve dejeneratif kemik rahatsızlıkları prevalansında artış da gözlenmektedir. duyusal algılamada kalıcı azalmaya yol açabilir ve bu durum akut kazalanma riskini arttırarak iş aktivitesini kısıtlayabilir.

Bu testlerin çoğu parmakların ve elin soğutma öncesi ve soğutma sonrası basınç ve veya parmak kan akımı veya parmak deri sıcaklığı ölçümüne ve soğuk provokasyonuna dayanmaktadır. Parmak uçlarındaki deri değişiklikleri ile çoğu parmakların kemiklerini etkileyen sık ataklar. 89 . Tablo 1 : El kol vibrasyon sendromu için Stockholm sınıflandırılması. taktil ayrımın azalması veya manupilatif beceride azalma Tablo 2 : El kol vibrasyon sendromunda soğuk ile meydana gelen Raynaud fenomeninin evrelenmesi için Stokcholm Workshop skalası.yüzeyinin hastalıkları gibi iş ile ilgili hasarlar vibrasyona maruz işçilerde görülmektedir. Vibrasyona maruz işçilerde soğuğun oluşturduğu Raynoud Fenomeni' ne. Bu atak esnasında taktil duyuda tamamen bir kayıp gözlenebilir. bazı araştırıcılar merkezi vazokonstriktif refleksin alevlenmesinin neden olduğunu.D de Alice Hamilton ve daha sonra çeşitli araştırıcılar tarafından yapıldı. damarlarda kan akışı artışının bir sonucu olarak etkilenen parmaklarda kırmızılık görülmeye başlar. Klinik olarak VBP. Bir veya daha fazla parmağın ortasını veya distal kısmını etkileyen ataklar. kas duvarı kalınlaşması) yol açtığı şeklinde açıklamışlardır. parmak arterlerinin kasılması ile meydana gelen soluk beyaz parmak belirtileri ile karakterizedir. travmatik vazospastik hastalıklar veya daha güncel olarak vibrasyondan oluşan beyaz parmak ismi (VBP) ile vibrasyondan oluşan vasküler hastalıklar tanımlanmaktadır. Derece 0 1 2 3 4 Evre Hafif Orta Ciddi Çok Ciddi Semptomlar Atak yok. Karıncalanma veya karıncalanma olmaksızın arasıra uyuşma Aralıklı veya sürekli uyuşma azalan duyusal algılama Aralıklı veya sürekli uyuşma. Nadir olarak ilerlemiş vakalarda tekrarlanan ve ciddi parmak vazospastik ataklar. Düzelme fazında yaygın olarak ılık veya lokal masaj ile hareketlenir. parmak uçları ve derilerinde tropik değişikliklerde yol açabilir. endotelial hasar.B. Bu ataklar genellikle 5 ile 3040 dakika arasında süren soğuk ile harekete geçer. Raynoud Fenomeni Soğuğa karşı parmakta vazospartik cevaba benzeyen gözlemler 1862' de Maurice Raynaud tarafından yapıldı. Yine aynı belirtilere benzer gözlemler 1918 de A. Literatürde çeşitli isimlerle. Sadece bir parmak veya daha fazla parmağın ucunu ( etkileyen ataklar. Bu hastalıkların ağır manuel işlerden ve elle geçen vibrasyondan meydana geldiği tartışmasızdır. VBP' i objektif olarak teşhis etmek için birkaç laboratuar testi mevcuttur. Derece 0 1 2 3 Belirti ve semptomlar Vibrasyona maruziyet var fakat semptom yok. bazı araştırıcılar ise vibrasyonun parmak damarlarında meydana getirdiği lokal değişikliklere (fonksiyonel reseptör değişiklikleri. Çoğu parmakların tüm kemiklerini etkileyen ataklar. ölü veya beyaz parmak Mesleksel orijinli Raynoud Fenomeni.

Epidemiyolojik çalışmalar VPB prevalansının %1 ile %100 arasında değişen çok geniş bir aralıkta olduğunu göstermiştir. Diğer Rahatsızlıklar Çeşitli çalışmalar VBP ile etkilenen işçilerde işitme kayıplarının, titreşen cihazları kullanan işçilerde gürültü maruziyetleri ve yaşlanmanın temelinde beklenen den daha fazla olduğunu göstermiştir Bu olay, VBP olan kişilerde iç kulak içinde vibrasyonun meydana getirdiği kan damarlarında refleks sempatik vazokonstrüksiyon nedeni ile işitme bozukluğuna ilave bir risk olarak açıklanmıştır. Vibrasyona maruz işçilerde periferal hastalıklara ilave olarak , merkezi sinir sistemi ve endokrin sistemin tutulumunu etkileyen diğer sağlık riskleri, vibrasyon hastalığı olarak isimlendirilen klinik tablo, (sürekli yorgunluk baş ağrısı, uyku bozuklukları, cinsel güçsüzlük ve EEG de anormal bulgular gibi şikayetler de görülebilmektedir. Kişilerde bulunan bu bulguların elle geçişen vibrasyon maruziyeti ve merkezi sinir sistemi hastalıkları arasındaki hipotezlerin açıklanması, dikkatli ve itinalı bir şekilde dizayn edilmiş epidemiyolojik ve klinik araştırmalar yapılmalı ve yorumlanmalıdır. Standartlar El - kol vibrasyonun ISO 5349 'e göre ölçümü, vibrasyon uyaranına elin frekansa bağlı hassasiyetinin yaklaşık değerinin veren frekans ağırlıklı eğrinin kullanımı tavsiye eder. ISO 5349 'a vibrasyona günlük maruziyet (ah,w)eq(4) m/s2 r.m.s olarak belirtilen 4 saatlik bir periyot için enerji frekans ağırlıklı ivme ifadesi ile açıklanabilir. (ah,w)eq(4) =(T/4) m (ah,w)eqCr) (ah,w)eq(D~ Günlük maruziyet zamanı T için, frekans ağırlıklı ivme eşdeğeri (ah,w)eq(T) nin hesaplanması için rehber bir standardı sağlar. Eğer günlük çalışma, büyüklük ve süre olarak farklı maruziyetlerle karakterize ise ISO' ye ilave edilen ekte doz ile etki arasındaki ilişki daha gelişmiş formüller yardımı ile hesaplanabilmektedir. Yönergede açıklanan vibrasyon maruziyetleri ve ölçüm metotlarının değerlendirilmesi temel olarak BS (British Standart) den türetilmiştir. BS sadece maruziyet limitlerini tavsiye etmez, fakat aynı zamanda elle geçen vibrasyon için doz etki ilişkisi bilgisinin bulunduğu ek bir bilgiyi de sağlar. BS ye göre vibrasyona maruz işçilerin %10 unda VBP meydana getiren muhtemel frekans ağırlıklı ivmenin büyüklüğünün tahmini değerleri tablo 4 de verilmiştir. Tablo 3 : El-kol vibrasyonları için Eşik Limit Değerler. Toplam Günlük Maruziyet (Saat) 4-8 2-4 1-2 1 Dominant yönde aşılmaması gereken frekans ağırlıklı r.m.s İvme değerleri m/s2 g (lg=9.81 m/s2) 4 0.40 6 0.61 8 0.81 12 1.22

90

Tablo 4: Maruz olan kişilerin %10 unda parmak beyazlaşması meydana getiren frekans ağırlıklı ivme büyüklükleri. Günlük Maruziyet(Saat) 0.25 0.5 1 2 4 8 0.5 256.0 179.0 128.0 89.6 64.0 44.8 1 128.0 89.6 64.0 44.8 32.0 22.4 Yaşam boyu maruziyet (Yıl) 2 64.0 44.8 32.0 22.4 16.0 11.2 4 32.0 22.4 16.0 11.2 8.0 5.6 8 16.0 11.2 8.0 5.6 4.0 2.8 16 8.0 5.6 4.0 2.8 2.0 1.4

Ölçümler, Maruziyetm Belirlenmesi ve Korunma • • El-kol vibrasyonun sebep olduğu hastalıkların veya zararlarının önlenmesi için teknik ve tıbbı yöntemlerin bilinmesi ve yerine getirilmesi gerekir. Üreticilere ve kullanıcılara uygun tavsiyelerin yapılması gereklidir. Yönetimle ilgili ölçümler, titreşen cihazları kullanan operatörlerde makineye güvenli adaptasyon ve doğru iş pratiklerini ve yeterli bilgi ve eğitimi de kapsamalıdır. Çünkü vibrasyona sürekli maruziyetlerin vibrasyondan oluşan zararları artırdığı bilinmektedir. Çalışma programları dinlenme periyotlarını da içerecek şekilde düzenlenmelidir. Cihazların bakımları ve periyodik vibrasyon ölçümleri dikkatli bir şekilde sürdürülmelidir. Vibrasyona maruz işçilerde işe giriş muayeneleri ve belirli aralıklarla periyodik muayeneler düzenli olarak yapılmalıdır. Vibrasyona maruz işçilerde, vibrasyon maruziyeti ile oluşan sağlık risklerinin bilgilendirilmesi ve vibrasyonun meydana getirdiği hastalıkların erken dönemde teşhisi ve sağlık durumlarının değerlendirilmesi çok önemlidir. Vibrasyon nedeni ile artmış olan şikayetlere gerekli özen gösterilmelidir ve izlenmelidir. Etkilenen işçiler için vibrasyon maruziyetinden kaçmılması ve azaltılmasına, hem semptomların ciddiyetinin hem de tüm çalışma işlemlerinin karakteristikleri dikkatlice ele alındıktan sonra karar verilmelidir. İşçilerin vücudunu ılık tutmak için uygun giysiler giydirilmeli, periferik dolaşımı etkileyen bazı ilaçların kullanımı, sigara, alkol, tütün tüketiminden kaçınılması tavsiye edilmelidir. . Eldivenler elleri ılık tutmak için ve çeşitli travmalardan korumak için faydalı olabilmektedir. Anti vibrasyon eldivenleri olarak isimlendirilen eldivenler, bazı cihazlardan meydana gelen yüksek frekansların isolasyonunu sağlayabilir.

• •

Tüm Vücut Vibrasyonu
Tüm vücut vibrasyonu desteklenen yüzey boyunca tüm vücuda geçer (ayaklar, kalçalar veya sırt). Bir aracı süren bir kişi, eğer arkası tarafından destekleniyor ise , arkasından olduğu kadar, kalçaları boyunca da tüm vücut vibrasyonuna maruz kalır.

91

Tüm vücut vibrasyonuna mesleksel maruziyetler, temel olarak nakliye işletmesinde ve bazı endüstriyel işlemlerde olabilir. Kara deniz ve hava taşımacılığında, zarara sebep olan ve aktiviteyi kısıtlayan, konforsuzluğa sebep olan vibrasyonlar meydana gelir. Tüm mekanik yapılar gibi, insan vücudu da, vücudun maksimum bir mekanik cevabın gösterdiği yerde rezonans frekansa sahiptir. İnsanın vibrasyona cevabı yalnızca rezonans frekansı terimi ile açıklanamaz. Vücutta birçok rezonanslar vardır ve rezonans frekansları posture ve kişisel cevaba göre değişebilir. Vücudun hareketine sebep olan vibrasyonun tarzını açıklamakta sık olarak kullanılan vücudun 2 mekanik cevabı vardır. İletilebiliriik ve Özdirenç İletilebilirlik, oturma yerinden başa transfer edilen vibrasyonun bir kısmını gösterir. Vücudun iletilebilirliği, büyük ölçüde vibrasyonun frekansına , vibrasyon eksenine ve vücut postürüne bağlıdır. Oturur durumda iken dikey vibrasyon baş kısmında birkaç eksende titreşime sebep olur. Vücudun mekanik özdirenci her bir frekansta vücudun hareket etmesi için gerekli olan gücü gösterir. Her ne kadar bu özdirenç vücudun kütlesine bağlı olmasına rağmen vücudun dikey özdirenci yaklaşık olarak 5hz de rezonans gösterir. Vücudun mekanik özdirenci, bu rezonans da dahil olmak üzere, oturma yerinden iletilen vibrasyonun özelliğine göre büyük etkiye sahiptir. Vibrasyon, maruziyet süresi, vücudun değme noktası, vibrasyonun yönü, vibrasyon frekansı ve ivmesi nedeniyle konforsuzluğa sebep olabilir. Oturan bir kişi için dikey vibrasyonlar, vibrasyonun büyüklüğü oranında artan herhangi bir frekans nedeni ile konforsuzluğa sebep olabilir. Vibrasyonun yarıya indirilmesi vibrasyondan oluşan konforsuzlukları da yarıya indirecektir. Vibrasyon tarafından meydana getirilen konforsuzluk uygun ağırlıklı frekans kullanılması ile tahmin edilebilir ve meydana gelen konforsuzluk şematik bir skala ile açıklanabilir. Vibrasyon konforsuzluğu için faydalı bir limit yoktur. Kabul edilebilen konforsuzluk bir çevreden diğerine değişir. Binalardaki vibrasyonun kabul edilebilir büyüklüğü vibrasyon algılama eşiklerine yakındır. Vibrasyonun yönü, süresi ve frekansı da dahil olmak üzere yapının kullanımına bağlı olduğu kabul edilmektedir. Binalardaki vibrasyonun değerlendirilmesi için çeşitli kuruluşlar tarafından standartlar verilmiştir. Vibrasyon giriş (gözler tarafından elde edilen) veya çıkışla ilgili (kompleks merkezi prosesleri, el ve ayak hareketleri) olan bilgileri bozabilir.(öğrenme karar verme). Tüm vücut vibrasyonunun en büyük etkileri giriş işlemleri üzerine (görme) ve çıkış işlemleri (kontrol) üzerinedir. Tüm vücut vibrasyonunun etkisi temel olarak görme ve kontrol üzerinedir. Vibrasyonun görme ve manuel kontrol üzerine etkileri, vücudun etkilenen kısımlarının hareketlenmesine sebep olmaktadır. Bu etkiler el veya göze vibrasyon iletilmesinin indirgenmesi ile azaltılabilir, rahatsızlığın daha az hissedilebilmesi için gerekli düzenlemeler yapılmalıdır. Gerekli olan düzenlemeler ile görme ve manuel kontrol üzerindeki etkileri önemli ölçüde azaltılabilir. Basit kavrama ile ilgili görevler, heyecan veren değişiklikler, motivasyon veya giriş - çıkış ile ilgili direk etkilerden etkilenmez gibi görünmektedir.

92

intervertébral disk hastalıkları nedeniyle uzun süreli hastalık izinleri ve malulen emeklilikteki artış vinç ve traktör sürücüleri arasında gözlenmektedir. Epidemiyolojik çalışmalar tüm vücut vibrasyonuna yoğun şekilde maruz olan işçilerin omurgaları için artan bir sağlık riskini' göstermektedir. Çeşitli araştırıcılar tüm vücut vibrasyonuna yoğun şeklide maruziyetin bel ağrısındaki artışa ve omurgadaki olumsuz etkilere sebep olduğu konusunda hemfikirdir.Fizyolojik fonksiyonlardaki değişiklikleri laboratuar ortamı çevresinde. İkinci olarak bahsedilen durum. Helikopter pilotları ve profesyonel araç sürücülerinde sırt rahatsızlıkları önemli bir faktördür. kişilerin alışık olmadığı tüm vücut vibrasyonuna maruziyet söz konusu olduğu zaman meydana gelir. Buna ilave olarak geçici eşik değişmelerinin tüm vücut vibrasyonunun yüksek dozları ile ilişkili olarak arttığı görülmektedir. Tipik değişiklikler bir ürkme cevabı gibidir (artan kalp atım hızı) maruziyetin devam etmesi ile hızlı bir şeklide normale döner. kesin maruziyet ilişkisi henüz elde edilememiştir. Bunu torasik bölge izlemektedir. vibrasyonun ekseni. Fakat diğer reaksiyonlar hem ilerler hem de gelişir. impulsiv dikey ve yatay vibrasyonlar beyin potansiyellerini uyarmaktadır. İnsan merkezi sinir sistemindeki değişiklikler. vertebra ve disklerde primer dejeneratif değişiklikler sonucu meydana gelmektedir. Tüm vücut vibrasyonu sebebi ile vestibüler fonksiyonlardaki değişikliklerin. Birçok kesitsel çalışmada helikopter pilotlarında ve sürücülerde daha fazla bel ağrısı gözlenmiştir. işitsel uyarılmış beyin potansiyelleri kullanılarak teşhis edilebilmektedir. Bunlara örnek olarak. Çünkü vibrasyon diğer faktörlerle birlikte (yüksek mental gayret. 93 . ivmenin büyüklüğü verilebilir. Vertebral kolonun lumbar kısmı sıklıkla etkilenen bölge olduğu bulunmuştur. lumbar disklerin dislokasyonunda yüksek riski göstermiştir. işitme üzerinde küçük etkiye sahip olan şeyin vibrasyon olduğu öne sürülmüştür. Mevcut olan datalar ise omurga rahatsızlıklarının önlenmesinde güvenilir olabilen yan etki seviyelerinin gerçekleştirilmesine müsaade etmemektedir. sadece birkaç çalışmada kaslara ait bir yetersizlik bulunmuş ve sırt kaslarının fonksiyonlarına dikkat çekilmiştir. Bu hipotez için tartışma götüren bir delil olmasına rağm'en. uyaranlara doğru dikkatin derecesi ve uyarılma gibi). Eğilim olarak yüksek yoğunlukta 4 ve 5 hz arasında tüm vücut vibrasyonu geçici eşik değişmeleri ile ilişkilidir. vibrasyonun çeşidi. Tüm vücut vibrasyonu. kişilerin ruhsal durumu. kişisel özellikler. Vestibüler fonksiyonlardaki değişliklerin tüm vücut rezonansı yakınında veya çok düşük frekanslara sahip maruziyetler için anlamlı şekilde arttığı görülmektedir. Bunun sebebi ise vibrasyondan daha ziyade arzu edilmeyen postürel bir duruşun sebep olduğu düşünülmektedir. gürültü ve toksik maddeler) daha etkili olabilir. insan vücudunun pasif suni bir hareketine sebep olur. Çalışma şartlan altındaki fizyolojik fonksiyonlardaki değişiklikler. vibrasyonun tüm karakteristiklerine bağlıdır. postür düzenlenmesinin etkilenmesinde temel teşkil ettiği iddia edilmektedir. Bazı çalışmalar. Servikal bölgedeki rahatsızlıklar ise birçok araştırıcı tarafından bulunmuştur. Bu durum vibrasyonun meydana getirdiği gidip gelme hareketinden temel olarak farklıdır. sıklıkla direk olarak vibrasyonla ilişkili olmayabilir. Gürültüye ve tüm vücut vibrasyonuna süreli ve sürekli maruziyetlerde yapılan araştırmalarda. Bu etkiler gürültü gibi diğer çevresel faktörler tarafından etkilenebilmektedir (görev zorluğu. Epidemiyolojik çalışmalardaki maruziyet şartları üzerinde eksik veya tamamlanmamış dataların olması. Bel ağrısındaki artış.

40 hz den daha yüksek frekanslarda tüm vücût vibrasyonuna maruziyet merkezi sinir sistemi rahatsızlıklarına sebebiyet verebilir. Mevcut literatürde bazı hayvan deneyleri ile tüm vücut vibrasyonunun hayvan fetüsünde zararlı etkileri olduğu bildirilmesine rağmen. Dolaşım ve Sindirim Sistemi Tüm vücut vibrasyonuna maruz olan işçiler arasında dolaşım sistemi rahatsızlıkları 4 ana grupta toplanabilir. Artan düşük riskleri menstürel rahatsızlıklar duruş anomalileri tüm vücut vibrasyonuna uzun süre maruziyetin etkisi olarak düşünülmektedir. Çünkü yorgunluk etkileri ilişkileri tespit edilmiştir. insan fetüsü üzerinde tüm vücut vibrasyonunun 94 . 20 hz altındaki maruziyetlerde ise yapılan araştırmaların sonuçları çelişkili olarak verilmektedir. 40-50 hz arasmda tüm vücut vibrasyonu ayaklar boyunca ayakta duran bir kişiye uygulandığı zaman ayak kemiklerinde dejeneratif değişiklikler gözlenmiştir. maruz olmayan grupta daha az gözlenmesi. 1) Bacak venlerinde varikosel 2) Periferal hastalıklar 3) İskemik kalp hastalıkları ve hipertansiyon 4) Nörovasküler değişiklikler. mesleksel etijolojinin baskın olduğunu göstermektedir. Kişisel hassasiyet. Bu yüksek sağlık risklerinden korunmak için güvenli bir maruziyet limiti literatürden çıkartılamamaktadır. Diğer vücut ile ilgili sistemlerin hastalıkları üzerindeki araştırmaların sonuçları çoğunlukla çelişkilidir veya vibrasyonun büyüklüğü üzerindeki patolojilerin prevalansına bağlı olarak bir çelişki göstermektedir (Düşük yoğunluktaki maruziyetlerde yan etkilerdeki yüksek prevalans gibi). fakat en önemli bir faktör değildir. Tüm vücut vibrasyonu bunlar için bir sebeptir. diğer sağlık risklerine katkıda bulunan etkenler içinde bulunan bir faktör olduğunu göstermiştir. Gürültü. Bununla birlikte tüm vücut vibrasyonu ve merkezi sinir sistemi veya vestibüler sistemler arasındaki sebepsel bağlantı olup olmadığı konusu halen şüpheli kalmaktadır. Teorik yaklaşımlar maruziyet esnasında yüksek geçişme ile omurga üzerindeki zararlı etkileri açıklamışlardır. Bazı çalışmalarda ise vestibüler şikayetlerin. yüksek mental gerginlik ve vardiyalı çalışma sağlık ile ilgili hastalıklarla ilişkili faktörlere örmek olarak verilebilir. Vibrasyon frekansına bağlı olan tüm vücut vibrasyonu uzun süreli farklı etkileri henüz epidemiyolojik çalışmalar ile açıklanamamıştır. Her ne kadar çalışmaların çoğunluğunda bir ilişki tespit etmenin zorluğuna rağmen bazı bulgular artan maruziyet süresi ile artan sağlık risklerini göstermektedir. Maruz olan işçilerde sindirim sistemimin çeşitli hastalıklarının yüksek oranlarda gözlenmesi konusunda tüm araştırıcılar tüm vücut vibrasyonu konusunda hemfikirdir. baş dönmesi şikayetlerinin fazla olduğu bulunmuştur.Güncel ISO 2631 standartlarının maruziyet limitlerine yakın değerlerde uzun yıllar süren maruziyetler risksiz değildir. yüksek tepe ivmelerini ihtiva eden tüm vücut vibrasyonlarına maruziyetler için şüphelidir. Epidemiyolojik çalışmalar tüm vücût vibrasyonunun. Dejeneratif spinal rahatsızlıkların pevalansının vibrasyona maruz olan işçilerde daha yüksek oluşu. ISO 2631 standardı olarak bir vibrasyon dozu hesaplamaya yarayan metot. ve bu hassasiyetin geçici değişiklikleri bu etkileri tayin etmede yardımcı olmaktadır. Bazı çalışmalarda ise sadece baş ağrısı ve non spesifik şikayetlerin arttığı belirtilmiştir.

Her nerede olursa olsun vibrasyonun kaynağında azaltılması tercih edilmelidir. Vibrasyon doz değeri bu semptomlara sebep olabilen vibrasyon maruziyetinin şiddetini gösterir. Bununla birlikte vibrasyon doz değerleri ve hasar riski arasında tam bir ilişkiyi düşündüren bir konsensüs yoktur. Ölçümler. frekans spektrumu. Diğer çevresel yan etkileri varlığı özellikle oturma postürü göz önünde bulundurulmalıdır. Erkek üreme sistemi hastalıkları oluşmasında çelişkili sonuçlar açıklanmıştır. Fakat vibrasyon şiddeti ve miktarını belirlemek için faydalı bir metot ISO 2631 de maruziyet limiti olarak tanımlamıştır.zararlı bir etkisi henüz açıklanmamıştır. Buna ilave olarak güncel standartlara göre ölçülen vibrasyonun değerlendirilmesi. İnsanın tüm vücut vibrasyonuna maruz kalmasının ISO değerlendirmesi. Standartlar Tüm vücut vibrasyonunun meydana getirdiği hastalıkları önlemek için tam bir limit verilmemektedir. Sürekli maruz olan kişilerin düzenli periyodik muayeneleri göz önünde bulundurulmalıdır. Bu üç kritere göre tavsiye edilen maruz kalma limitleri yatay eşdeğer ivme değeri (ax ve ay) ve dikey eşdeğer ivme değeri az için tanımlanmıştır. Kişinin ortalama maruziyetiriden daha ziyade toplam maruziyeti kabul edilir. Bazı çalışmalarda yüksek prostatit insidansi gözlenmiştir. Bu kriterler: 1) İş veriminin korunması 2) Sağlık veya güvenliğin korunması için maruziyet limitleri 3) Konforun korunması için azalan konfor sınırları'dır. Yüksek vibrasyon doz değerlerinde. Bu faktörler : • • • • Vibrasyonun çeşitli frekanslarında oluşan eşdeğer ivme değeri vibrasyonun etkileme yönü maruziyet süresi vibrasyonun frekansı dır. Tüm vücut vibrasyonu için ISO 2631 standardı değişik durumlarda titreşimin değerlendirilmesi için kullanılmak üzere üç ana insan kriteri ayırmıştır. Bu çok önemli bir konudur ve uygun şekilde ölçülmesi gereklidir. maruz olan kişilerin uyumu ilk olarak düşünülmesi ve yeterli güvenlik önlemlerinin dizaynı gerekir. Kaynakta azaltma işlemi seyahat aralarında hızın azaltılması veya özel bir dizayn ile titreşimlerin 95 . günlük ve ömür boyu maruziyet sürelerinin belirtilmesi tavsiye edilir. Maruziyet Değerlendirilmesi ve Korunma Tüm vücut vibrasyonu. Vibrasyon bazen oturma yerinin arkasında sırt ile arkalık arasında ve el ile ayaklar arasında da ölçülebilir. maruziyetin diğer karakteristikleri ve farklı eksenlerdeki büyüklükler. Üç kriterde RMS ivme değeri ile ölçülen titreşimin frekansı ile izin verilen maruz kalma süresi arasındaki ilişkiyi kurar Yüksek vibrasyon dozları ciddi konforsuzluğa ağrıya ve hasara sebep olur. vibrasyon kaynağı ve vücut arasında ölçülmelidir. İnsan vücudu üzerinde vibrasyonel çevrenin etkisinin değerlendirilmesinde düşünülmesi gereken 4 önemli fiziksel faktör vardır.

Operatörlere vibrasyon geçişini azaltan diğer metotlar vibrasyon çevresinin karakteristiklerini anlamaya vücuda vibrasyon geçişinin yönünün bilinmesini gerektirir. %100 den az değer gösteren koltuk bazı faydalı zayıflamalar sağlamıştır. Bu koltuklar bazı yol araçlarında kullanılmaktadır. Çalışanların tüm vücut vibrasyonuna maruz olduğu zaman düşünülmesi gereken koruyucu önlemler ve yapılması gereken faaliyetler. yaklaşık olarak 3 hz civarında vibrasyon frekansını zayıflatabilecek şekilde dizayn edilmeleri gereklidir. Oturma yerleri vibrasyonu azaltacak yönde dizayn edilmelidir. Oturma yerinde vibrasyon. fakat yüksek frekansların geçişmesine neden olur. %100 den fazla bir değeri gösteriyorsa kötü bir izolasyonu göstermektedir. Oturma yerlerinde yaygın olan frekans bölgesi 4 hz lik frekans bölgesindedir. Ayrı bir süspansiyon mekanizması ile koltukları oturma yerlerinin altında sağlanmalıdır.azaltılmasını gerektirir. Çoğu oturma yerleri düşük frekanslarda bir rezonans gösterir ve buda yerdekinden daha fazla bir vibrasyonun oturma yerinde dikey vibrasyon ile sonuçlanmasına neden olur. En düşük rezonans frekansına sahip. Titreşen bir yüzey üzerinde gerekli olan süreden daha uzun süre kalınmaması ve eğer mümkünse makine kontrolünün titreşen yüzeye kısa mesafe uzaktan yapılması gereklidir. Çalışma Grupları Yönetim • Tıbbi ve teknik yardım arama • Maruz kalan kişilerin uyarılması • Maruz kalan kişilerin eğitimi • Maruziyet sürelerinin yeniden gözden geçirilmesi • Maruziyetten uzaklaştırma ile ilgili politikalara sahip olma çabaları Makine Üreticileri • Vibrasyon ölçümü • Tüm vücut vibrasyonunu mimimize etmek için dizaynlar • Optimum süspansiyon dizaynları • Optimum oturma dinamikleri • İyi bir postür sağlamak için dizaynların kullanımı • Makine bakımları için rehber • Oturma yerlerinin bakımları için rehber • Tehlikeli vibrasyonların uyarılmasının sağlanması İşyerindeki Teknisyen ve Mühendisler • Vibrasyon maruziyetleri ölçümü • Uygun makinelerin sağlanması • İyi bir sönümlemeyi sağlayan uygun koltukların seçimi « Makine bakımları ® Yönetimin bilgilendirilmesi İşyeri Hekimleri • İşe giriş muayeneleri • Periyodik muayeneler 96 . Oturma yerinin yastıkla desteklenmesi sönümlemeyi arttırır ve rezonansın amplifıkasyonunu azaltır.

Scan. Sabuncu H.J.L .Sayı:2..Cit 13. 10.Ind Med.. Willams. 43 : 280-283 (1986) 6. 13:310-304(1987).Vol:45:281-282 97 .U. Sabuncu H.Med.. Karan A. PierryJ. Work Environ Health. Olsen. Göztepe Tıp Dergisi.H. 2.Medicine. Kaynaklar 1. Vol 45:415-419(1988). Westmorland.9:4083-40861996. İstanbul Medical Bulletin Sayı :2. Taylor. diagnostic tests in Raynaud's Phenomena in workers exposed to vibration: a comparative study.0.. Aksoy C.Ind. 7. 8. Am. Br.N. Br.1999.: Hand arm vibration syndrome :a new clinical classification and British standard guide for hand transmitted vibration.: El Kol Vibrasyonlarına mesleksel maruziyetlerde Vücut üzerindeki etkilerinin araştırılması.1998. Sabuncu H.J. İşsever H. 5. (1988) updated Br. 3. Zülfıkar B. K.W.J. J. Saito. investigation of Vibration Effects on the Body.:Prevention of hand-arm vibration syndrome.:Vibration white finger and digital systolic pressure during cooling. 4.J.Vol 12:428-432(1986).Ind. M.L. Lindblad.• • • Tüm belirti ve şikayetlerin kayıtları Belirli eğilimleri olan işçileri uyarılması Maruziyet sonuçlan ile ilgili tavsiyelerin yönetime verilmesi Çalışan Kişiler • Uygun makinelerin kullanımı • Gereksiz vibrasyon maruziyetindan kaçma • Oturma koltuklarının uygun ayarlanıp ayarlanmadığının kontrolü • Uygun oturma pozisyonuna adaptasyon • Makine koşullarının kontrol edilmesi • Vibrasyon problemleri için yetkili kişileri bilgi verilmesi • Belirtiler görüldüğü zaman uygun tıbbi yardım aranması • Konu ile ilgili hastalıklar ile işverenin bilgilendirilmesi.Petring. Vol.:Vibration elicited vasoconstrictor reflex inRaynoud's Phenomena. Klinik Gelişim.Vol 48:411-420(1993). Vol.. Brammer.Occupational cumulative Trauma Disorders of upper Extremity.. Br J.. İşsever H. R.:Kompresör kullanan İşçilerde vibrasyonun el üzerindeki etkilerinin değerlendirilmesi. 01sen.Ind.H.J... Vol 45:426-430(1988) 9.Med.W. İşsever H..Scan J Work Environ Health.N. Occup Ther.: Assessing the severity of the neurocigal component of the hand-arm vibration syndrome.H. Taylor.A. Dokuztuğ F.. Ekenval.

. Starck. 15.J.. Gemne G. Br. : The Stockholm Workshop scale for the classification of cold-induced Raynoud's phenomenon in the hand -arm vibration syndrome 16..11..Med. Carlson .Med.J.S. Gustavsson : Temperature and vibration thresholds in vibration syndrome.Ind.L.Aatola. Nilsson B. Matsumoto T.(1987) 12.Vol:42:260266:(1996) 14..J.Vol:45:188-192:(1988) 13.(1996) 18 . Br. Taylor W.Spine 17(12):1481-1488:(1992). Ekenvall L.: Comparative study of vibration disease among operators of vibrating tool by factor analysis.Korhonen . Futatsuka .Vol:44:476-478 .Sakurai T..J..A: Vibration White finger . Br.ILO .Encylopedia of Occupaitonal Health and Safety Geneva 1998.Med. Anderson R: The back pain of bus drivers.J.Ind.Ind. Farkkila .V.İ Janttı. Yasutaka N.Med.Ind. 98 .Vol:43:825-829 . Pelmear P. Prevalence in an urban area California .0: Forestry workers exposed to vibration: a neurological study.M. EkenvalJL. Pyykkö. Pyykkö I.M. Br.A follow up study ..

Deniz dalgaları. SES FİZYOLOJİSİ İnsan kulağı titreşimi 20 Hz ile 20 000 Hz arasında olan sesleri işitebilmektedir. en sık rastlanan meslek hastalığı. kadın sesleri ise daha yüksek frekanslarda (1000 . bu bela ile yeteri kadar mücadele etmemektedir. don . gürültü ile oluşan işitme kayıplarıdır. 20 000 Hz'in üzerindeki seslere de "sesüstü" (ultrases) denir (Şekil 1). INFRASON Deniz Dalgalan Kuvvetli Rüzgar Don Deprem İŞİTME SESİ Çağlayan Sesi Şarkı Soprano Bas Müzik Aletleri ULTRASON Quartz Titreşimleri Kıvılcımdan Doğan Sesler 20000 2000000Hz 1/1000 20 Şekil 1.Dr. genel halk sağlığı açısından da önemli bir sağlık sorunudur. rüzgar sesleri gibi kulağımızın algılayamadığı 20 Hz'in altındaki seslere "sesaltı" (infrases) .K. çok fazla rastlanmayan endüstriyel işitme kaybına sahip insan sayısının.ENDÜSTRİ'DE GÜRÜLTÜ ile OLUŞAN İŞİTME KAYIPLARI ve ALINACAK ÖNLEMLER Prof. İstatistik yıllıklarında. Özellikle İstanbul'un değişik semtlerinde.Hilmi Sabuncu İ. Yüzyılımızın baş derdi olan gürültü için yıllar önce Robert Koch' un söylediği sözlere hak vermemek mümkün değildir. deprem . son yıllarda yaptığımız çalışmalardan. fakat insanlık. gürültü ile mücadele edeceğimiz yıllar yakındır" İşte bu günler gelmiş ve geçmektedir. Endüstriyel açıdan çok önemli bir sağlık riski oluşturan gürültü.S. İnsanların en çok sessizliğe ihtiyacı olduğu hastanelerimizin yoğun bakım ünitelerinde bile ölçtüğümüz değerler.1000 . bu türdeki seslere "işitme sesi" denir.500 . son zamanlarda hastalıkların tanı ve tedavisinde çok fazla kullanılan. 1.2000 Hz'lik frekanslarda yer almaktadır. İnsan sesleri yaklaşık olarak 250 . aralıklarla yaptığımız uzun süreli ölçmelerde bütün değerlerin "Gürültü Yönetmeliği" nde müsaade edilen değerleri geçtiği görülmektedir.İstanbul Tıp Fakültesi. "Kolera ve Veba gibi hastalıklarla olduğu gibi.H.2000 Hz) yer almaktadır(Şekil 2).bu nedenle. Çeşitli seslerin frekansları 99 . erkek sesleri daha düşük frekanslarda (250 . Meslek hastalığı istatistikleri konusunda tek kaynak olan S.Ü.500 Hz) . 250 000' i aştığı rahatlıkla görülebilmektedir. son derecede yüksektir. İş Sağlığı Bilim Dalı Başkanı ÖZET : Ülkemiz endüstrisinde.

işitme şiddeti aritmetik olarak artmaktadır. farklı şiddette işitme eşiklerine sahiptir (Şekil 3). Yani işitilen ses şiddetini belirleyen dB (desibel) birimi.Şekil 2. I (1) NdB = 10 Log Io veya (2) N Db = 20 Log Po P Yukarıdaki formüllerde görülen I herhangi bir andaki fiziksel ses şiddetini. İnsan seslerinin frekans spektrumu Ses'in işitilebilnıesi için . Io işitilen minimum fiziksel ses şiddetini. O halde işitme şiddetini de ifade eden şiddet skalası için belli bir frekans referans frekans olarak seçilmeli ve skalalandırılmalıdır. İşte bu frekans uluslararası anlaşmalara göre 1000 Hz'dir ve işitme şiddeti. P. Po ise işitilen 100 . herhangibir andaki ses basıncı seviyesini. Bu değerlendirmeye göre. Yani insan kulağı farklı frekanslarda.0d02 mikroBar'lık ses basıncı düzeyi temel kabul edilerek skalalandırılmıştır. şiddetinin belli bir düzeye erişmesi gerekmektedir. fiziksel ses şiddeti üstel arttığı halde. Üstelik insan kulağı her frekanstaki ses'e aynı duyarlılığı göstermemektedir. sesin fiziksel şiddetine ve ses basıncı düzeyine logaritmik olarak bağlı bir birimdir. bu frekanstaki minimum işitme eşiği olan 0.

Gürültünün anlamlı bir biçimde kişiden kişiye farklılık göstermeyen en önemli etkisi . arzu edilmeyen seslerdir.minimum ses basıncı seviyesini ifade etmektedir. dolayısıyla özellikle psikolojik ve nörovegetatif sistem üzerine etkilerinin de insanlarda farklı farklı olabileceğini göstermektedir. genellikle yapay olarak ortaya çıkan. 101 . 1000 Hz'de 20 dB'lik bir sesi. Yani yapılan odyometrik muayenede. Tablo 1. üç frekanstaki seslerin (500. Bu durum da göstermektedir ki. işitme kayıplarına göre sağırlık yüzdeleri 2. Uluslararası standartlara göre bir kişinin işitme düzeyi. arzu edilmeme kavramı. bu üç işitme düzeyinin ortalaması olan 20 dB'dir. Ses basıncı oranı ile işitme şiddeti arasındaki ilişki P/Po 10 100 1000 10000 NdB 20 40 60 80 Tablo 1 'den de görüldüğü gibi. gürültü'nün sübjektifliğini. İNSAN SAĞLIĞI AÇISINDAN GÜRÜLTÜNÜN TANIMI Gürültü . şahsın işitme düzeyi. bir şahıs. duyu organlarımız fiziksel şiddet aşırı bir biçimde artsa bile sahip oldukları bu özellik nedeniyle kendilerini koruyacaklardır. işitme şiddetinin dB olarak nasıl değiştiği Tablo l'de gösterilmiştir. 500 Hz'de 10 dB'lik bir sesi. yüzde olarak kişinin işitme kayıplarına göre belirlenen sağırlık skalası bu değerden başlayarak. 2 numaralı formüle göre P/Po oranının farklı değerlerinde. 2000 Hz'de 30 dB'lik bir sesi minimum olarak işitmiş ise. Şekil 4. Şekil 4 'de görüldüğü gibi uluslararası standartlar. 26 dB'e kadar kayıpları normal kabul etmekte. Tanımdan da anlaşılacağı gibi. 92 dB'lik bir kayıpta % 100'e ulaşmaktadır. işitme üzerine etkisidir. yani kişiden kişiye değişkenlik gösterebileceğini. 2000 Hz) işitilme eşiklerine göre saptanır. ses basıncı şiddeti oranı üstel arttığı halde işitme şiddeti aritmetik olarak artmaktadır. 1000. niteliği ve niceliği bozulmuş.

Geçici işitme kayıpları 2. oluşan işitme kaybının arttığı ve iyileşme süresinin ise daha fazla arttığı aynı şekil'den rahatlıkla görülmektedir. maruz kalma süresinin 10 katı kadar bir iyileşme süresine ihtiyaç olduğu ortadadır. Ses'in niceliğinin bozulması ise. Bu kayıplara ilişkin iyileşme süreleri Şekil 5 ' de rahatlıkla görülebilmektedir. yani sinirsel iyileşemez tipte işitme kayıplarına neden olurlar. 90 dB(A)' lık bir gürültüye 100 dakika maruz kalma sonucunda ortaya çıkan yaklaşık 18-20 dB'lik bir işitme kaybının ortadan kalkabilmesi için gerekli olan iyileşme süresi yine yaklaşık olarak 1000 dakikadır. Gürültü'nün daha teknik bir tanımında " Gürültü anarşik ses dalgalarının süperpozisyonudur" denmektedir. Tabii ki gürültü'nün bu etkisi sonuçları en kolay biçimde görülen etkisidir. frekansları farklı bir çok ses dalgasının üst üste gelmesidir. 1.Ses'in niteliğinin bozulması. Gürültü düzeyi arttıkça. Sürekli işitme kayıplan Geçici işitme kayıpları. farklı müzik için farklı olacaktır. Fakat yine önemle belirtilmelidir ki bu tür etkiler kişiden kişiye farklılıklar gösteren etkilerdir. bu reseptörlerin bozulmasına. rahatsızlık sınırlan. ENDÜSTRİYEL İŞİTME KAYIPLARI . 3. İşitme fizyolojisi bölümünde görüldüğü gibi kulağımızın en hassas işitmeye sahip olduğu frekans bölgesi 4000 Hz'lik frekans bölgesidir. örneğin 90 dB(A)'nın üzerindeki seslere maruz kalan kişilerde iki türde işitme kaybı meydana gelir. ses ne kadar nitelikli ve hoşa gider şekilde olursa olsun şiddetinin insan vücuduna zararlı bir değere ulaşmasıdır. yığmalı bir biçimde oluşarak sürekli işitme kayıplarını oluştururlar. Çok uzun süre işitme reseptörleri üzerine gelen bu fiziksel enerji. klasik Türk müziği hayranı olan ve klasik batı müziğini sevmeyen veya tam tersi bir özelliğe sahip bir kişi için. Psikolojik ve nörovegetatif sistem etkileri daha düşük şiddetteki seslerde dahi başlayabilir. Bu nedenle aşırı gürültüye maruz kalma 102 . Örneğin hoşumuza giden çok güzel bir müziğin ses şiddetinin 90 dB(A) düzeyini geçmesi işitme kayıplarına neden olacaktır. uzun süre gürültüye maruziyet sonucunda ortaya çıkan ve belli bir süre dinlendikten sonra iyileşebilen işitme kayıplarıdır. Örneğin .ENDÜSTRİYEL SAĞIRLIK Uzun süre şiddetli gürültüye. 8 saatlik bir maruz kalma sonucunda en fazla 16 saatlik bir dinlenme süresine sahip çalışanlarda bu işitme kayıplan. Şekil 5 : Değişik gürültü düzeylerine maruz kalmada oluşan geçici işitme kayıpları ve iyileşme süreleri Gürültülü ortamlarda çalışan insanlann yukarda bahsi geçen iyileşme sürelerine sahip olması özellikle Endüstride mümkün değildir. yani ortaya çıkan işitme kaybının iyileşebilmesi için. Diğer bir deyişle gürültü'nün frekans spektrumuna bakıldığında bir çok frekansta seslerin yer aldığı bilinmektedir.

kesinlikle iyileşemez.71 ay maruz kalmış kişilerin işitme kayıplarını farklı frekanslarda göstermektedir. işitme kaybı genellikle çift taraflıdır. 80.56 dB(A)'lık gürültüye.85 ay maruz kalmış.Endüstriyel sağırlığın özelliklerini şöyle sıralayabiliriz: • Şiddeti 90 dB(A)' nın üzerindeki seslerde oluşurlar. 95. GURULTU'DEN KORUNMA YÖNTEMLERİ Gürültünün etkilerinden korunmada kullanılacak yöntemleri iki toplayabiliriz. 166. Bu özellik bizlere konuşma frekansları etkilenmeden önce.05 ay maruz kalmış. 4. (*****) 14 kişilik. 95. (-x-x-x) 21 kişilik.96 ay maruz kalmış. 24. • Çok özel işler (Tek taraflı kulaklık kullanan. • İlk işitme kaybı. Yani 4000 Hz'lik frekans bölgesinden sonra ilk etkilenen işitme frekansları 3000 ve 2000 Hz' 1er ile 6000 ve 8000 Hz'lerdir. işitme düzeyinin saptandığı konuşma frekansları diye isimlendirilen işitme frekansları. 20. kulağımızın 4000 Hz' lik frekansı işiten bölgesinde oluşur. farklı sürelerde maruz kalan işçilerde oluşan sürekli işitme kayıpları Şekil 6'deki çizgilerin hangi grupları gösterdiği aşağıda bildirilmiştir. Yani her iki kulakta da aynı düzeydedir. • Oluşan işitme kaybı sinirsel tipte bir kayıp olduğundan.66 dB(A)'lık gürültüye. Daha sonra konuşma frekanslarını etkilemeye başlar. Bu nedenle gürültüden korunma son derecede önemlidir.56 dB(A)'lık gürültüye.sonucu ortaya çıkan işitme kaybı. gürültü ile oluşan işitme kayıplarının erken tanısında ve korunmada önemli bir olanak sağlamaktadır. 85. rezervasyon veya santral çalışanları gibi) dışında. ) 20 kişilik. Dolayısıyle gürültünün oluşturduğu işitme kayıplarında. daha sonra etkilenmektedir. (Şekil 6). en önce 4000 Hz'lik frekans bölgesinde oluşur ve diğer komşu frekanslara doğru maruziyet süresi arttıkça devam eder. 95. Şekil 6 : Farklı gürültü düzeylerine. ana başlık altında 103 . ( ( ) 31 kişilik. Yukardaki bilgilerin ışığı altında gürültü ile oluşan işitme kayıplarının .56 dB(A)'lık gürültüye.

bir kulağında ileti tipi bir kayba sahip bir kişinin sağır olan kulağının gürültüden etkilenmediğini. kişinin işe girerken ki durumu ile mukayesesini sağlamaktır. gürültüye bağlı işitme kayıplannın oluşmasında avantaj sağlamaktadır.Bu 104 .4.2 0 dB'lik bir avantaj sağlayan.(örneğin hipervetilasyonlu bir kişinin tozlu ortamda çalışmasının önlenmesi gibi) kişinin o riskten daha çok etkilenmesinin önlenmesi şeklinde olmayıp. b) Kişisel Koruyucu önlemler : Bu tip koruyucu önlemler gürültüde çalışan insanların gürültüden korunabilmesi için geliştirilen kulak tıkaçlarını ve kulaklıkları kapsamaktadır. Tıbbi koruyucu önlemler. kulakta hava yolunu kapatan farklı özelliklerde olmak üzere yaklaşık 1 0 . sağlam olan kulağının etkilendiğini görmekteyiz. 20 . Teknik koruyucu önlemler : Teknik koruyucu önlemleri de iki başlık altında toplayabiliriz: a) Kaynakta ve Çevrede alınabilecek teknik koruyucu önlemler : Bu önlemlerin en başında gürültünün ölçülmesi. bu tür gürültülü işlerde.olmaktadır.40 dB'lik gürültü azaltması avantajına sahip olan bu kulaklıklar. sonradan gelebilecek sağlık zararlarının. endüstride. İşe giriş muayenesi sırasında kişide rastlanacak kısmi veya tam sağırlık hali. Şekil 7 'de her iki koruyucu cihazın kullanım şekli ile gürültünün azaltılması konusunda sağladıktan avantajı gösterir eğri görülmektedir. Bu tür bir muayenede amaç.1. Kulak tıkaçları. daha pahalı olmaları. diğer risklerde olduğu gibi . a) İşe giriş muayeneleri: Gürültü riski taşıyan işlerde çalışacak kişilerin işitmeleri tam bir odyometrik muayeneden geçirilmeli ve sağlık dosyasına konulmalıdır. kulak tıkaçlarına göre daha az sayıda kullanılmaktadırlar. ağır olmaları ve baş hareketlerini kısıtladıkları için. Şekil 7 : Kişisel işitme koruyucuları ve frekanslara göre gürültü azaltma miktarları 4. Kullanımı kolay olan 110 dB'lik bir gürültüyü işitme kayıpları için limit değer kabul edilen 90 dB(A) 'nın altına düşürebilen bu cihazlar endüstride yaygın biçimde kullanılmaktadır. Kulaklıklar ise. piyasadan rahatlıkla temin edilebilen malzemelerdir. Yaptığımız araştırmalarda. kulak arkası kemiğini (Mastoid'i) kapatan bir yapıya sahip olduklanndan özellikle kemik yolu ile iç kulağa iletilen seslerin izolasyonunda daha başarılı . Tıbbi koruyucu önlemleri de yine iki bölümde inceleyebiliriz.2. makina başı izolasyon önlemleri veya çevrede alınabilecek izolasyon önlemleridir.

31 ORT. 5.ÇALIŞMA SÜRESİ 20. GÜRÜLTÜ VE OLUŞTURDUĞU İŞİTME KAYIPLARI İLE İLGİLİ YASAL DURUM VE YASALARIN YORUMLANMASI Bu bölümde.66 96.nedenle gürültülü işyerleri için sağır vatandaşların. haklarında gerekli işlemler yapılmalıdır. 105 .'de Tarama odyometrisine örnekler görülmektedir. Çeşitli işletmelerde incelenen grupların özellikleri ŞLETMELER Dokuma fabrikası Kereste fabrikası Cam eşya fabrikası GÜRÜLTÜ dB(A) 85.96 ay 14.07 31. (-x-x-x-x-) Cam Eşya Fabrikası Bu tarama odyometresi ile saptanan ve gürültüden etkilendikleri anlaşılan kişiler kesin teşhis için tam bir odyolojik muayeneye alınarak. Çeşitli işletmelerde çalışan kişilerde. ( ) Kereste Fabrikası. 4000 Hz ve 8000 Hz'lik işitme frekanslarında yapılan bu odyometrik muayene. özürlü kabul edilmeyip.06 35.70 100. özellikle aranması gereken çalışanlar olduğunu vurgulamak yerinde olacaktır. Saptanan işitme düzeylerinden 4000 Hz'de.25 yıl 11.50 ÖRNEK SAYISI 31 27 32 ORTALAMA.. bir çok bakımdan yerinde olacaktır. yaşlanma ile oluşan işitme kaybının ne düzeyde olduğu. 8000 Hz'de.31 yıl Şekil 8. gürültü ile oluşan işitme kayıpları. gürültüden oluşan ilk kaybın ne düzeyde olduğu. () Dokuma Fabrikası. YAŞ (YIL) 24. b) Periyodik muayeneler: Bu tür muayenelerde tam bir odyometrik muayene yerine yaptığımız çok fazla sayıda araştırmada kullandığımız ve tarama odyometrisi diye isimlendirdiğimiz bir yöntemi kullanmak. ÜLKEMİZDE. Tablo 2. en önemlisi ise konuşma frekanslarının gürültüden ilk etkilenen frekansı olan 2000 Hz'de işitme düzeyinin ne durumda olduğu rahatlıkla görülebilmektedir. 2000 Hz . farklı yasalardan örnekler verilerek yasalanmızdaki eksiklikler ve yanlışlıklar vurgulanacaktır. düşük frekansları kapsamadığından bir odyometrik oda gerektirmemekte sessiz sayılabilecek bir odada rahatlıkla yapılabilmekte ve son derecede kısa bir zaman diliminde şüpheli vak'alar ayırdedilebilmektedir. Tablo 2 ve Şekil 8.

4) Gürültülü işlerde çalışacak işçilerin. çift kapılı.2000) ortalaması en az 35 desibel'lik bir işitme kaybı bulunmalıdır. Pistonlu motor. kulaklık ve kulak gereçler verilecektir. Reaktör. işyeri tabanı. gürültü Ancak. periyodik olarak genel sağlık muayeneleri yapılacak. Ancak doğuştan sağır ve dilsiz olanlar. 5. bu işlere alınabileceklerdir. Duyma durumunda azalma ve herhangibir bozukluk görülenler ve kulak ve sinirhastalığı bulunanlar ve hipertansiyonlu olanlar. çift pencereli. kontrol vetedavi altına alınacaklardır. Pitonlu motörler. Gürültüden Meydana Gelen Arızalar Hastalık ve belirtileri İki taraflı koklear lezyon neticesi reversible olmayan ve gürültülü işten ayrıldıktan sonra ağırlaşma göstermeyen odiometrik azalma (Teşhis gürültülü iş alanından uzaklatıktan sonra 6-12 ay arasında yeni bir odyometrik kontrol muayenesi ile teyit edimelidir. Duvarlar ses geçirmeyen malzeme ile yapılacaktır.5.1.1000. titreşimi ve sesi azaltacak malzeme ve sistemle yapılacaktır. işçi Sağlığı ve iş Güvenliği Tüzüğü Madde 22. Madde 78. median frekans üzerinden iki misline uyması gerekir). 3) Gürültünün azaltılamadığı hallerde. Tablo 3. inşa edilecektir. tıkaçları gibi uygun koruyucu araç ve işlerin yapılmadığı yerlerde. kulak ve sinir sistemi hastalığı olanlar ile bu sistemde arızası bulunanlar ve hipertansiyonlular. genel sağlık muayeneleri yapılacaktır. Daha çok gürültülü derecesi en çok 95 desibel olabilir. Bu odiometrik muayene tonal ve vokal olarak yapılmalıdır. Propülsörle çalışmada 30 gün maruz bulunmak ve gürültünün de 85 desibel'in üstünde olması şartıyla). 1) İşyerlerinde gürültü çıkaran makinaların monte edilmeleri sırasında.'de verilmektedir. süreleri 3 Ay 106 . gürültü derecesi 80 dB1 i çalışmayı gerektiren işlerin yapıldığı yerlerde. 5) Gürültülü işlerde çalışan işçilerin. Sosyal Sigorta Sağlık İşlemleri Tüzüğü Maluliyet derecelerinin (Meslekte kazanma gücü azalma oranlarının) hesaplandığı bu tüzükte gürültü ile ilgili bilgiler Tablo 3. Yükümlülük Hastalığa sebep olacak başlıca işler Madenlerin çekiçlenme dövülme ve vurulması. İyi işiten kulakta üç konuşma frekensı (500. bu durumda işçilere başlık. bu ortalamanın hesaplanmasında. Dokuma tezgahlarında çalışmalar. çalıştıkları işlerden ayrılacaklar. bu tüzüğün 22'inci maddesi hükümleri uygulanacaktır. bu işlere alınmayacaklardır. 2) Gürültülü işyerlerinin duvarları.2. özellikle duyma durumu ve derecesi ölçülecek. sesin yansımasını önleyecek malzeme ile kaplanacak ve bu binalar. periyodik olarak.Gürültünün zararlı etkilerinden korunmak için aşağıdaki tedbirler alınmalıdır. Reaktörler ve benzeri fazla gürültü verici cihazların bulunduğu işyerlerinde çalışmalar (Gürültülü işte en az iki yıl.Ağır ve tehlikeli geçmeyecektir.

5 80 4 90 2 95 1 100 0. maalesef yukarda görüldüğü gibi bir tutarsızlık. Gürültü yönetmeliği Tablo 4. Gürültü Kontrol Yönetmeliği Madde 11. Yasaların yorumlanması : Ülkemiz yasalarında. SSK Sosyal Sigorta Sağlık İşlemleri Tüzüğü'nde 85 dB' e değişmekte.25 110 1/8 115 Darbe gürültülerinin üst seviyesi 140 dBA'yı aşamaz 2) Bu yönetmeliğin 5'inci maddesinde belirtilen yetkililer tarafindan yapılan kontrollerde Ek-1 ve 11'inci maddedeki sınırları aşan bir çalışma düzeni uygulandığı tesbit edilen işyeri sahipleri ve kamuya ait işyeri yöneticilerine mahallin en büyük mülki amiri tarafindan bir aylık süre verilerek durumu düzeltmeleri istenir. gürültü ve vibrasyonların kaynağında azaltılmaı için teknik imkanların yetersiz olduğu durumlarda. Tablo 4. Gürültü düzeylerine göre. 107 . İş yerleri ile ilgili olarak . Endüstriyel makina araç gerecin gövdeleri ve eksozlanyla yayılan hava kaynaklı seslerin. Gürültünün Psikolojik ve Nörovejetatif etkileri. 5.'de ise bu değerler tamamen farklılaşmaktadır. yapılan işe. bir tarafa bırakılırsa.4. monte edilen şekline. kaynağın yapı içindeki konumuna ve oturduğu yere ve bağlantılarına. işitme kayıpları için bütün dünyanın kabul ettiği 90 dBA'lık limit tek standart değer olarak kabul edilmelidir. 3) İşyerlerinde tavsiye edilen gürültü seviyelerinin aşıldığı. Bu gereği yerine getimeyen imalathane ve işyerlerinin faaliyetleri kısmen veya tamamen. aracın yapısal özelliğine. maruz kalma süreleri Gürültüye Maruz Max.3. İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğü1 nde 80 dB ve 95 dB olarak verilen limit değerler . bakımına ve kullanılan araç adedine bağlı olduğu gözönünde tutularak gürültü kontrolü yapılır.Gürültü Seviyesi (dBA) Kalman Süre (Saat / Gün^ 7.5. süreli veya süresiz olarak durdurulur. işveren işçilere 1475 sayılı iş kanununda belirtilen koruyucu giysiler ve gereçleri sağlamakla yükümlüdür. bir çeşitlilik görülmektedir. operasyon tekniğine. gürültü zararlılık limit değerlerinde. 1) İşitme sağlığı açısından kabul edilebilir en yüksek gürültü seviyeleri için Tablo 4'de verilen değerler esas alınır. çevredeki ses yansıtıcı diğer yüzeylere ve yapı elemanı aracılığıyla yayılan darbe seslerinin ve mekanik vibrasyonların ise aracın yapısına.5 105 0. çağımızda mültifaktöryel bir etkilenme ile de ortaya çıktığından.

108 .

İngiltere'de yapılan bir çalışma sonucunda. Gösterilen ekonomik nedenlerle beraber. iş sağlığı ve güvenliği yönetiminin bilimsel ve sistematik biçimde uygulanması gerekliliği ortaya çıkmıştır. Dr.BS 8800 İŞ SAĞLIĞI VE İŞ GÜVENLİĞİ YÖNETİM REHBER STANDARDI Dr. işe bağlı hastalıkları ve meslek hastalıklarını bildirmekte ve haberdar olmamızı sağlamaktadırlar. sorumlu bir imaj amaçlamaktadır. 109 . sigorta kapsamı dışındaki maliyetin. İdeal İş sağlığı Ltd. İşin performansını arttırmak. Bilindiği gibi işyerlerinde tutulan istatistikler. Bu standart . sigorta dahilindeki maliyetten 8 ile 36 kat daha fazla olduğu gösterilmiştir. iş kazalarını ve hastalıkları en aza indirmek ve hatta önlemek için iş sağlığı ve iş güvenliği aktivitelerini yönetimin ve organizasyonun bir parçası olarak ele almak amaçlanmaktadır. (HS(G)65 BAŞARILI SAĞLIK VE GÜVENLİK YÖNETİM SİSTEMLERİNİ (UK) TEMEL ALAN) Bu Standart. işverene maliyeti. Bu rehber etkin bir İSİG Yönetim Sistemi için temel olan başlıkları kapsamaktadır. iş sağlığı ve güvenliği yönetiminin. Bu nedenle adaptasyon ve uygulama aşamasında bu farklılıkları göz önüne almak gerekmektedir.şti. etik nedenler ve işin verimini artırıcı nedenler doğrultusunda. işletme yönetimine entegre edilmesi gerektiği ve genel yönetimin ayrılmaz bir parçası olduğu gerçeği düşünülerek hazırlanmıştır. topluma maliyeti gibi önemli unsurlarda da çoğu kez yol gösterici olmaktan çok uzaktırlar. iş sağlığı ve güvenliği yönetimini geliştirmekle beraber.D. BS EN ISO 14000 / BS 7750 "Çevre Yönetimi" ve BS EN IŞO 9000 "Kalite Yönetimi". Şenay ÖZDEMIR Ph. Bunu sağlamak üzere oluşturulan rehber standart.D. Handan TOPÇUOĞLU Ph. yaratmayı Bu standart. BS 8800. Oysa bu kazaların ve hastalıkların arkasında yatan kazaya ya da hastalığa maruz kalanın. arkadaşlarının ve işverenin çektiği acıları tam olarak görmemizi sağlayamazlar. BS 8800 bir rehber standarttır ve işletme yönetimine rehberlik edecek önerileri içermektedir. Diğer işletmeler ya da müşterilere karşı duyarlı. Bununla birlikte kazalıya ya da hastaya maliyeti. Bunu sağlamak üzere. diğer yönetim sistemleri ile bağlantıları kurmaktadır. • • • Çalışanların ve diğerlerinin maruz kaldıkları riskleri minimize etmek. iş kazalarını. Halen yürürlükte olan yasal çerçeveye uygun olarak. bir iş kazası sonucu ortaya çıkan. HS(G)65 "Başarılı Sağlık ve Güvenlik Yönetimi" standartlarındaki yönetim sistemleri ile aynı prensipleri paylaşmaktadır. Toplumların kültürel ve diğer insani farklılıkları bu rehberin uygulanmasını olumlu veya olumsuz şekilde etkileyebilir.

konularında rehberlik etmektedir. a Diğer benzer işletme ve sektörlerdeki iyi uygulamalar. a İşletme içindeki İSİG yönetim rehberi olup olmama durumu.a a İSİG Yönetim Sistemi Geliştirme. Diğer yönetim sistemleri ile bağlantı kurma. İle karşılaştırması yapılmalıdır. 110 . İşletmeler uygulamaya başlamadan mevcut iş sağlığı ve güvenliği yönetim düzenlemelerini gözden geçirmeli ve "neredeyiz"? sorusunun cevabını aramalıdırlar. a İlgili yasalar uyarınca mevcut İSİG yönetim prosedürlerinde yapılması gerekenler. Bu değerlendirmede mevcut düzenlemelerin.

Çalışanların Politikaya uymak ve uygulanmasını sağlamak konusunda işbirliğini sağlamak. Yasaların gerektirdiği düzenlemeleri kapsamak. İSİG Politikasının amaçlarını hazırlamak ve işletme içi herkesin bilgilenmesine yönelik yayınlamak. uygulanmasını. İSİG Politikasının işletmede tüm seviyelerde anlaşılmasını. Politikayı uygulamaya yönelik uygun ve yeterli kaynakları sağlamak. Her seviyede çalışanların İSİG politikasın uyarınca sorumluluklarını yerine getirebilmeye yönelik uygun eğitimleri aldıklarından emin olmak. 111 . Yüksek bir İSİG performansına ulaşmak. ve yerleştirilmesini sağlamak. planlama aşamasında kullanılmalıdır. İSİG Politikasını belirli aralıklarla gözden geçirmek. İSİG yönetimine birinci derecede öncelik vermek.Bu değerlendirmeden elde edilen bilgiler uygun bir başlangıç noktası yakalamak yönünden önemli olup. • • • • • • • • • • • İSİG iş performansının entegre bir parçası olarak tanımlanmak. Sürekli maliyet-yarar bir performans gelişimini sağlamak.

Organizasyon yasal veya ihtiyaçtan doğan. işletmede uygulama ve organizasyonu sağlamasıdır. . için büyüklüğü veya yapısı ne olursa olsun. Yeterli İSİG bilgisine ulaşılması. dokümantasyon mümkün olan en az sayıda tutulmalı. kayıt sistemini oluşturmalıdırlar. Yönetimsel Düzenlemeler : İSİG nin organizasyon ve onun tüm aktivitelerine. Üst düzey Yöneticiler. • Birimlerindeki ortamlardan. İSİG yönetim sistemiyle ilgili bütün sorumluluğu alarak. Fakat unutulmamalıdır ki. kanuni yaptırımlar çerçevesinde güvenli aktiviteler yapılması için beceri ve kabiliyet.Sorumluluklar : İSİG sorumlulukları bütünüyle üst yönetimle ilgilidir. İSİG bilgisinin etkin şekilde ve uygun yerde paylaşılmasına. 112 . tamamı ile entegre olması son derece önemlidir. Birimlerinde çalışan bütün insanların sağlığından ve güvenliğinden sorumlu olmalı. üst yönetimden ( büyük kuruluşlarda Yönetim Kurulu Üyelerinden biri olabilir) birisinin. Politikanın uygulanması ve etkin bir İSİG yönetimi için bir organizasyon şunlara sahip olmalıdır . Ayrıca işletmedeki bütün birimlerde çalışan yetkililer. bu gerekliliği gösterebildikleri. Çalışanların katılımının sağlanmasına yönelik organizasyonlar yapılması. En güzel uygulama. Organizasyon yapısına ve büyüklüğüne uygun gerekli kaynakların sağlanması. Alacakları kararların İSİG Yönetim sistemi performansını etkileyecek düzeyde olduğunun bilincinde olmalıdırlar. . sağlık ve güvenlik yönünden etkilenenlerin sorumluluğunun da kendilerine ait olacağını bilmeli. Uzmanlardan öneri ve hizmet almaya yönelik organizasyon yapılması. dokümantasyon en önemli unsurlardan biridir. İSİG performansının daha da artması için aktif olarak kendi katılımlarını göstermelidirler. iletişim sağlanmasına yönelik organizasyon yapılması. Organizasyonun tüm seviyelerinde ihtiyaçların tanımlanması ve gerekli eğitimlerin organize edilmesi. İSİG Yönetim Sistemi Dokümantasyonu : Etkin ve başarılı bir İSİG Yönetim Sistemi için. verimlilik ve etkinlik azaltılmamalıdır. Yönetim yapısı içinde sorumlulukların dağılımının tanımlanması ve gerçekleştirilmesi Kişilerin sorumluluklarını yerine getirebilmeye yönelik gerekli yetki ile donatılması.

kaynaklar da dahil ) hazırlanmalıdır . gelecekte karşılaşılabilecek acil durumları önceden sezinleyip gerekli önlemleri almalı ve oluşabilecek etkilerini hafifletmelidir. denetleme ve durum değerlendirmesi için planlama yapılmalıdır. Kanuni ve Diğer Gereksinimler : İşletme. İşletmeler. risk analizinin yanısıra. • Politikayı uygulamaya yönelik genel plan ve amaçlar ( personel. Kim sorumlu olacak ?. Risk Analizi : İşletme. PLANLAMA VE UYGULAMA : Performans Ölçümü Bu planlanan aktivitenin başarı veya başarısızlığım açık bir şekilde görebilmek için önem taşımaktadır. kanuni gereksinimleri belirlemeli ve diğer gereksinimlerle birlikte İSİG Yönetimini uygulamalıdır. « Performans ölçümü. İşletme. belirgin performans kriterleri belirlemek aşamalarını kapsamalı ve Ne yapılacak ?. Tanımlanan riskleri kontrol ve tanımlanan ihtiyaçları karşılamaya yönelik uygulama düzenlemeleri ve genel planlama yapılmalıdır.Bu kayıt sistemi İSİG planlarını tam anlamı ile uygulamaya geçirmeye uygun olmalı ve ihtiyaçların bir parçası olmalıdır. tehlikelerin saptanmasını da kapsayacak şekilde risk analizi yapmalıdır. 113 . İSİG Yönetim Düzenlemeleri : Organizasyon aşağıdaki başlıkları da kapsayan düzenlemeleri yapmalıdır . İSİG konusunda gereksinimleri tanımlamak. IV. Bu planlama. • Acil durumlara yönelik planlamalar yapılmalıdır. • Gerekli görülen düzeltme aktiviteleri planlanmalı ve uygulanmalıdır. dokümanların yenilikleri izleyen şekilde yeni tarihli olmasma dikkat etmeli ve uygun görüldükleri amaca hizmet için kullanılmalarını sağlamalıdır. Ne Zaman yapılacak ? ve Beklenen çıktı ne olacak ? sorularının cevapları yer almalıdır.

İki yolla yapılabilir. VI. Reaktif Performans Ölçümü : Kazaları. İSİG Yönetim Sisteminin verimini göstermek için anahtar bir yoldur. Denetleme şu soruları içermelidir. Performans ölçümü "izleme" anlamındadır. hastalık-sağlık. Gerekli olduğu takdirde hem nitelik hem de nicelik ölçümleri yapılmalıdır. DENETLEME : İSİG nin rutin izlenmesine ek olarak. çalışma izinleri gibi. bağımsız ve profesyonel kişi veya kişilerce yapılmalıdır. Proaktif Performans Ölçümü: surveyans ve gözlemler ile. Denetleme yöntemleri organizasyonların büyüklüğü ve mevcut tehlikelerin yapısına göre değişik olabilir. örneğin yapılacak işin güvenlik sistemleri. Bu denetleme. hangi politika ve amaçların gerçekleştirilebildiğini gösterir. Organizasyonun genel İSİG Yönetim Sistemi tanımlanan İSÎG performans standartlarına ulaşma kapasitesine sahip mi? » İSİG Yönetim Sisteminin güçlü ve zayıf yönleri nelerdir ? « Organizasyon gerçekten hedeflediklerini yapıyor ve ulaşabiliyor mu ? 114 . organizasyon dışından. kazaya ramak kaldı durumlarını. İSİG Yönetim Sisteminin tüm elementlerini daha derin ve daha eleştirel bakışla irdeleyen periyodik bir denetlemeye gerek vardır. diğer sağlık ve güvenlik performans olaylarının takibi gibi.Performans Ölçümü. sebepleri kökten tespit edilmeli ve düzeltilmesi için gereken düzenlemeler yapılmalıdır. Yetersizlikler görüldüğü zaman.

KAYNAK: BS 8800 Guide to Occupational Health & Safety Management Systems. 1996. Denetleme bulgularını. . « . Denetim sonuçları ve alınması gerekli düzeltici önlemler ilgili tüm kişilerle paylaşılmalı. hu kişiler bilgilendirilmelidir. Bu gözden geçirme şunları göz önünde tutmalıdır . değişen kanunlar. İSİG Yönetim Sisteminin genel performansını. Politika Organizasyon ihtiyaçlara yönelik İSİG Yönetim Sisteminin periyodik gözden geçirilme sıklığını tanımlamalıdır. 115 . . örneğin değişen organizasyonel yapı. Sistemin elementlerinin performansını.Denetleme çok geniş olabilir veya seçilmiş bir alan veya konulara yönelik olabilir. İç ve dış faktörleri. yeni teknoloji sunumu gibi Ve herhangi bir yetersizliği ortadan kaldırmak için hangi aktivıtelerin gerekli olduğunu tanımlayabilmelidir.

116 .

000 kişi işe bağlı deri hastalıklarına yakalanıyor. 220 çocuğun tarımda kullanılan araçların neden olduğu kaza sebebi ile yaşamlarını kaybettikleri bildiriliyor. Her yıl 2. Handan TOPÇUOĞLU Ph. Üretim yapan küçük bir işletmede çalışırken meydana gelen kaza sonucu ölüm olasılığı. 117 . Her yıl yaklaşık 36. 13. İşyerindeki ölümlerin en sık görülen nedenini yüksekten düşmeler oluşturmaktadır. Kanserden ölüm nedenlerinin yüzde dördünü işe bağlı kanserler oluşturuyor. 1.D. 12. 11. İngiltere'de her iş günü. İdeal İş sağlığı Ltd.2 milyon kişi meslek hastalığına ya da işe bağlı hastalığa yakalanıyor. Endüstride en sık karşılaşılan meslek hastalığını gürültüye bağlı işitme kayıpları olarak görülüyor. İngiltere'de. 7.2000 YILMA GERERKEN İŞ SAĞLIĞI VE İŞ GÜVENLİĞİ UYGULAMALARININ GERÇEK YÜZÜ Dr. 16. bir kişi hayatını işini yaparken kaybediyor. 1976-1998 yılları arasında.şti. büyük işletmede meydana gelen kazaya göre iki katı daha fazla olarak karşımıza çıkıyor. çalışma yaşamının insan ve çevre sağlığı üzerindeki olumsuz etkileri bilinmekte ve bu konuda yapılan çalışmaların önemi her fırsatta dile getirilmektedir. Her yıl yaklaşık 1500 kişi işe bağlı astım hastalığı nedeniyle yeni vaka olarak karşımıza çıkıyor. Uzun yıllardan beri. 6. 4. Yılda yaklaşık 66. 15. 3. 10. 4 milyar pound ile 9 milyar pound arasında seyrediyor. Her yıl yaklaşık 70 kişi işyerinde araçların neden olduğu kazalarla yaşamım kaybediyor. 8. 14. kadın işçilere göre 3 kat daha fazla kazalanma ve 10 kat daha fazla ölüm riskine maruz kalıyorlar. 9.D. Erkekler. Yılda 13 milyon işgünü işe bağlı hastalık nedeniyle kaybediliyor. Şenay ÖZDEMIR Ph. 5. Yaralanmaların en sık nedenini kayma ve düşmeler oluşturuyor. Dr. Yıllık iş kazalarının ve işe bağlı hastalıklar nedeniyle meydana gelen kaybın ekonomik boyutu. 2.000 kişi titreşime bağlı el-kol damarlarını tutan hastalıklara yakalanıyorlar. Bu konuya belkide gereken önemi en fazla gösteren ülkelerden biri olan İngiltere'de çalışanların sağlık ve iş güvenliği göstergelerinden yapılan bir derleme aşağıda yer almaktadır. Asbestosa bağlı ölümler İngiltere'de tek başına en büyük ölüm nedeni olarak karşımıza çıkıyor.

kaza oranının yok denecek kadar az olduğu bir ülkenin verilerini göstermektedir. İngiltere'de başta öğretmenler ve hemşireler olmak üzere. 23. 665 ölümcül olmayan büyük yaralanma. Kas iskelet sistemi hastalıkları. 118 . 18. Bu nedenle. diğer Avrupa Birliği ülkelerinden ve Amerika Birleşik Devletlerinden daha düşüktür. düşen veya dönen parçaların. kayıtların iyi tutulduğu ve kayıt dışı hastalık. 2000'li yıllara girerken. Yukarıda yer alan veriler ve değerlendirmeler. eğitim. 1997/1998 yıllarında inşaat sektöründe 93 ölümlü kaza meydana gelmiş bulunmaktadır. 1996/1997 yılları arasında meydana gelen ölümle sonuçlanan yüksekten düşme kazalarının en sık görülen sebepleri arasında hareket eden. riskleri kontrol altına almak üzere sistematik. halen yarım milyon çalışan işe bağlı stres. depresyon ve bunalım yaşamaktadırlar. yaralanma ve hastalık halinin yeterince kontrol edilemiyor ve. sıkışmak tespit edilmiştir. 1996/1997 yılları arasında. çalışma hayatındaki sağlığı ve güvenliği olumsuz etkileyen koşulların kontrol edilmesine daha fazla önem verilmesi gerektiğini ortaya koymaktadır. KAYNAK: Health & Safety Facts. araçların veya kapakların üzerinde bulunmak. Page 3. 19.büyük ölçüde önlenemiyor olması düşündürücüdür. fiziksel şiddete maruz kalma sonucu meydana gelmiştir. 21. İş sağlığı ve iş güvenliği uygulamalarının. Health&Safety Newsletter.17. sürekliliği sağlanmış bir yönetim programı uygulaması gerekmektedir. 22. işe bağlı hastalıklar arasında en sık görülen hastalık olarak yer alıyor. tüm yöneticileri» çalışanlarını ve işini etkileyen sağlık ve güvenlik risklerini analiz etmek. araştırma ve laboratuvar olanaklarının bir hayli gelişmiş ve yaygın olduğu bir ülkede bile elde edilen bu sonuçlar. HSE. 25 October 1999. İngiltere'de meydana gelen ölümlü iş kazalarının oranı. 20. işe ve işin yürütüm koşullarına bağlı ölüm. Karbon monoksid maruziyetine bağlı her yıl yaklaşık 30 kişi hayatını kaybetmektedir.

İş Sağlığı B.D. 2.H. Görünür ışınlar. zararlı sınırlarda olmadığını çalışana anlatmak ve inandırmaktır. Radyo dalgaları. gözle görülemeyen ışınlardır.Hilmi Sabuncu*. Çalışanların maruz kaldıklarını düşündükleri ve büyük rahatsızlık duydukları. Elektromanyetik radyasyonun genellikle görünmez olması. sonuçlan standartlarla karşılaştırarak. ama zararlı olduğunu bildiği bu düşmanlarla. motivasyonlarım bozar. bu ışınların sahip olduğu fiziksel enerjileri dolayısıyla vücuda verdiği zararlar . İnsanoğlu. GİRİŞ ve AMAÇ İş sağlığı açısından. GENEL BİLGİLER Radyasyonları. Tip zararları ise. Bu ışınlar arasında. son derecede fazla rahatsızlık hisseder. Mikro dalgalar. dalga özellikli ışınlan. Bu insan. Gamma ışınları. çalışmak istemez. ekran radyasyonları konusunda ölçümler yaparak. Nötron ışınları. çalışanın. O halde bu ışınların zararlarını iki şekilde nitelemek yerinde olur: 1. performanslarım etkiler. 0. Bu durumda. onların bilinçlenmelerini sağlamaktır. Ultraviyole ışınlan. Dr. (**) Çekmece Nükleer Araştırma Merkezi (ÇNAEM) Ö Z E T : Endüstride çalışanın sağlığını etkileyen en önemli fiziksel etkenlerden biri de elektromanyetik radyasyonlardır. İşte. bu ışınlar konusunda bilinçlenmesini sağlamak. 119 . X ışınları (Röntgen Işınlan). iş kazalarına dahi neden olabilir. çalışma ortamında birlikte olduğunda. Elektromanyetik radyasyonlar. bu ışınlar konusundaki bilinçsizliği nedeniyle.Dr.7 Mikron dalga boyuna sahip olan "görünür ışınlar" ve "Lazer ışınları" dışındaki ışınlar. dalga özellikli . Elektromanyetik radyasyonlar ve Partiküler radyasyonlar olmak üzere ikiye ayırabiliriz. çok büyük önem taşımaktadır. çalışma ortamında yaşadığı olumsuzluklardır. Bu nedenle. 2. hatta işten kaçar. çalışanların. maruz kalanın. İnsan sağlığının en büyük düşmanlarından olan bu ışınları. bizzat bu ışınların şiddetlerini ölçüp.ELEKTROMANYETİK RADYASYON ZARARLARI TELEVİZYON ve BİLGİSAYARLARDA EKRAN RADYASYONU Prof. bilinçli olmadığı.Halim İşsever*. Tip zararlar. bu çalışmamızın amacı.0. 1. "görünmeyen düşmanlar" diye nitelemek doğru olur kanısındayız. motivasyonu bozulur. partiküler bir yapıya sahip radyasyonlardır. infrared ışınlan. bahsi geçen etkenler ile çalışmaya zorlanırsa. çalışma ortamlarında bulunan radyasyon kaynaklan ve verdiği zararlar. Alfa ışınları ve Beta ışınları ise partiküler özellikli ışınlan oluştururlar. isminden de anlaşılacağı gibi. iş sağlığı uzmanlarına düşen en önemli görev. çalışma ortamlarında. standartlarla karşılaştırarak. önemle elektromanyetik radyasyonun sağlığa etkileri konusunda bilgilendirilmeleri gerekmektedir. Ata Türer** (*) LÜ.İstanbul Tıp Fakültesi.4 . bu konuda bilinçsiz olan çalışanları rahatsız eder. iş performansı düşer. partiküler radyasyonlar ise.

280 . bu birim cinsinden ifadesi. etkilenme süresini azalttığından ve nispeten sabit tuttuğundan. mesleki maruziyet bakımından hekimlerin çok maruz kaldıkları bir radyasyon tipidir. rastladığı molekülleri iyonlaştırma kapasiteleri oldukça yüksektir. 280 nm'den küçük dalga boylular ise basınçlı civa buharlı lambalardan yayınlanır. Radyasyonun Biyolojik etkinliği (RBE) denilen bir birim ile ifade edilir. 120 . frekansı ve enerjisi yüksek ışınlardır. X ışınlan.X ve Y ışınları. kişisel hassasiyete ve diğer etyolojik faktörlere de bağlı olarak deri kanserine kadar varan tablolar görülebilir. vezikülasyon ve pigmentasyon oluşur. Gözlerdeki maruziyet sonucunda fotokeratit oluşabilir. Çok uzun süreli maruz kalmalarda. korneayı geçerek retinaya ulaşırlar. Daha sonraki dönemlerde ödem. Çok şiddetli ışık ışınlarına maruz kalan gözün ağ tabakasındaki görme reseptörleri etkilenerek geçici körlüğe neden olurlar. mikro metre. fluoresant lambalardan veya siyah ışıklı lambalardan. : Elektromanyetik spektrumun fiziksel karakteristikleri Ultraviyole ışınlarının dalga boyu 320 . Elektromanyetik spektrumu tanımlayan birimler. Fakat genel olarak göz kapağının refleks olarak kapanması. Şekil 2. nanometre) veya enerji birimi (elektron volt . de görüldüğü gibi dalga boyu en düşük. Enerji düzeyleri 107 eV civarındaki bu ışınların etkileri.320 nm olanları. etkileme süresine bağlı olarak değişir. Deride eritem oluşturur. bir birimdir. Görünür ışınlar sadece göz üzerine etki edeler. Bu ışınların dokuda girginliği fazla. yani 1 RBE 'lik bir etkiye sahiptir. güneş ışığından. Hz). UV ışınları. Körlüğün süresi. İyonize eden elektromanyetik radyasyonların. geçici körlük süresi daha çok ışık ışınlarının şiddetine bağlıdır. Ultraviole ışınlarının hedef organları gözler ve deridir. kornea tarafından tamamen tutulduğu halde. frekans birimi (hertz. ışık ışınlarının şiddetine. dalga boyu birimi (cm.400 nm olanları. Şekil 2. görünür ışınlar.eV) ' dir.

7. lmm . Yani kanıtlanmış bir sağlık zararı saptanmamıştır. Fakat daha kısa dalga boyluların (mikro dalga özelliği gösterenlerin) etkileri fazladır ve bu etkiler SAR (Spesifik Absorption Rate) denilen bir birim ile ifade edilir. 4. 2. 2 tanesi televizyon renkli'dir. yaklaşık 1000 m2'lik bir alana yayılmış 23 değişik firmanın pazarladığı veya demostrasyon için kullandığı bilgisayar ve televizyon ekranları üzerinde yapılmıştır. mikro dalgaları da kapsayan (Şekil 1. Her ekranda yapılan iki ölçmenin ortalaması alınarak.1 saatin üzerindeki maruz kalmalar için 0. 0. Alfa ışınlan girginliği düşük.08 W/KG olarak belirlenmiştir. beta ışınlan (Elektronlar) ile sekonder radyasyonlar meydana getiren Nötronlar (Çekirdek tanecikleri) şeklinde tanımlanır. Beta ışınlan da X ve y ışınlan gibi Etkileri 1 RBE ile tanımlanır. Partiküler yapıdaki radyasyonlar. Ölçüm yapılacak ekranlar belirledikten sonra uzmanlarımız farklı yönlere hareket ederek birbirinden bağımsız. Ekran radyasyonunu ölçmek üzere. 3 kHz'den 300 GHz'e kadar frekansa sahip radyasyonlardır. ( Mikro dalgalar. GEREÇ ve YÖNTEM Araştırmamız. değerlendirme için. Toplam olarak ölçü yapılan ekran sayısı belirtilen özelliklerde 77 adet'dir.3 0 mW/cm2'lik İR ışınlarına kronik maruziyeti sonucunda kornea bozulmaları meydana gelmektedir. genel halk sağlığı açısından ise 1/2 saatin üzerindeki maruz kalmalar için 0.89 uR/Saat 121 . Her cins ekran için genel ortalamalar ve standart sapmalar hesaplanmış ve aralarındaki farklar test edilmiştir. kalibrasyonlan ÇNAEM tarafından yapılmış iki adet EBERLINE marka FB-6 Model dedektörlü plastik sintilasyon sayıcısı kullanılmıştır. 3. Alfaların etkisi 10 RBE. 1 0 .5 Röntgen / saat'e kadardır. Nötronların etkisi ise 20 RBE'dir.4 nm'den daha küçük olan İR ışınlan. Ölçü yapılan ekranlardan 60 tanesi renkli. bu yöntem tercih edilmiş. O halde bu türden maraz kalmalarda doz ölçmeleri yapılmalıdır. iyonizasyonlan düşüktür. girginliği en yüksek ve sekonder radyasyonlar oluşturduğu için en tehlikeli ışınlardır (1). dalga boyuna bağlıdır. katot ışınlı tüplerden. Sintilatörlerin göstergeleri mikro prosesörlü digital ekranlıdır ve cihazın ölçü alanı 1 Mikro Röntgen / saat' den. 3 -10 cm'lik dalga boylular. Elde edilen radyasyon değerleri arasında en yüksek olan ekran. 7 tanesi "Alçak Radyasyon" özellikli renkli. mikro dalga pişiricilerden. mesleki maruz kalmalarda. Retinaya ulaşabilen İR ışınları. Ölçme yapılmadan önce ekran radyasyonları ve arka fon (Back ground) radyasyonu konusunda hiçbir araştırma yapılmadan ölçmeler yapılmıştır. absorbe olarak termal etki oluştururlar. birbirini etkilemeden ölçmelerini yapmışlardır. Ölçmeler iki uzman tarafından fuarın bir noktasından başlayarak her ekranda iki add ölçü yapacak şekilde organize edilmiştir. Ölçmelerin etkilenmemesi için. her ekran için tek bir değer elde edilmiştir. 2 tanesi "ekran filitreli" renkli. 2 . İnsan vücudundaki girginliği. her türlü kaynak bilgisine ölçmeler tamamlandıktan sonra başvurulmuştur.4 W/KG.1 cm'lik girginliğe sahiptir ve 3cm'den küçük dalga boylular ise dış deride tutulurlar. Nötronlar ise. Fuar.2 0 cm'lik dalga boylular en derin girginliğe.2). Yıllık SAR değerinin en üst Ümitleri. 100 mW/cm2'lik bir maruz kalmada ise katarakt ve retinal yanıklar görülebilir. Aynı dalga boylu dalgalarla hayvan deneylerinde katarakt oluşturulmuştur. Gözün. Radyo dalgaları. 1. elektroterapi cihazlarından yayılırlar. endüksiyon firınlanndan. iyonizasyonu şiddetli: Beta ışınlarının girginlikleri orta. 1-100 cm dalga boylu dalgalardır ve iletişim sektöründe radarlardan. BULGULAR Yapılan ölçmeler sonucunda farklı tipteki ekranlann ölçüm değerleri Tablo l'de gösterilmiştir. Özellikle 500 cm'nin üzerindeki dalga boyuna sahip olan radyo dalgalan için vücut tam bir saydamdır.Dalga boyu 1. deriyi ve göz okülerini geçebilirler ve su.4 nm'den büyük dalga boylu İR ışınları su tarafından absorbe edildiğinden girginlikleri fazla değildir. bilgisayar fuarında COMPEX (COMPuter Exhibition) gerçekleştirilmiştir. bu ışınlar için iyi bir geçirgendir. iyonize eden Alfa (Helyum atomu çekirdekleri). 10-20 cm'lik dalga boylu mikro dalgalar. vücut için en önemli riski oluştururlar. 6 tanesi renksiz (mono).

09 . arka çevre (Back round) radyasyonunu aşmaması nedeniyle. ANKARA. ölçme değerlerimizin ne kadar masum değerler olduğu ve bu değerlerinde arka çevre (Back round) radyasyonu olduğu ortaya çıkmaktadır. Araştırmamızın kapsamı içerisinde bulunan.5. Sonuç olarak. "Alçak Radyasyonlu ekran" ile normal renkli ekran arasındaki fiyat farkına değecek bir ölçüm değeri farkı. Daha doğrusu. aralarında anlamlı farklar bulunmamıştır. elde edilen değerler incelendiğinde. Bunun yanında. ekran filtrelerini üreten kurumlar . 045-653-94 Sayılı Rapor.R/Saat olduğu da göz önünde bulundurulursa. ülkemizde en yetkili radyasyon ölçen kurumlara başvurup. bu değerin 7. yani değerler arasındaki farklar anlamlı bulunmayınca. resmi veya özel bu tür kurumlar vasıtasıyla ölçtürebilmekte. 2. her tür radyasyon tipini kolayca tespit eden cihazlar ve özel kurumlar olmalıdır. bilgisayar kullanan firmalara "ekran filtrelerinin radyasyonu engellediğini" belirterek satış yapabilmektedirler (2). Örneğin "alçak radyasyonlu" ekran ile normal renkli ekran arasında kayda değer farklılıklar yoktur. Bilgisayar ve televizyon ekranlarında sağlığımızı etkileyecek düzeyde bir ekran radyasyonunun söz konusu olmadığı açıkça görülmektedir. TAE. 5.Basım. sağlığını etkileyen bütün etkenleri ölçen. fakat halk sağlığı açısından hiç bir anlam ifade etmeyen. Yani biz. çok daha etkin olduğu bilinmektedir.0 (iR/Saat olduğu ve şüphelerimizde ne kadar haklı olduğumuzu anladık. gelişmiş ülkelerde bu sorun mutlaka dava konusu olurdu. 31/05/1994 Tarih ve B. ekran radyasyonunun. 02. zarar gördüklerini sandıkları bütün etkenleri. Durum böyle olunca. Aynı biçimde ekran önüne takılan filtrenin de radyasyon önlemesi açısından anlamlı bir yaran görülmemektedir. "İş yeri hekimliği ders notları" . TARTIŞMA ve SONUÇ Herhangi bir standartla karşılaştırmadan. elde edilememiştir. Gelişmiş ülkelerdeki. "radyasyon soğurma" değerleri beyan eden raporlar alabilmektedir. zararlı etkenlerin insan sağlığına zarar verip vermediğini kontrol eden kurumların. 1. Doğal olarak böyle bir sorun olsa idi.8. laboratuar koşullarında yapılan ölçmeler sonucu elde edilen. İnsanlarımız. tüm ölçmelerimizde sadece ve sadece arka çevre (Back round) radyasyonunu ölçmüştük. . Ülkemizde.00. herhangi bir ekran radyasyonu sorunu olmadığı halde. Türk Tabipleri Birliği Yayını. KAYNAKLAR 1. analiz eden kurumlara. 1996. İstanbul için arka fon (Back round) radyasyonu kaynaklardan elde edildiğinde. Türkiye Atom Enerjisi Kurumu. 1. etken zarar verici boyutta ise. Bu ülkelerde insanlar.5 . etkeni üretenleri derhal dava etmektedirler. çok kolay şekilde ulaşabilmeli ve öncelikle sağlığını etkileyen bütün etkenler konusunda bilinçlendirilmelidir. Atom Enerji Komisyonu'nun ISO standartlarına göre verdiği zararlılık sınırları incelendiğinde ekranın 5 cm önünde insan sağlığı için olumsuz olarak verilen radyasyon değerinin 574 u. 122 . Gittikleri yerlerde bu raporları göstererek. "acaba biz başka bir değer mi ölçmüştük" sorusu akla gelmektedir. ÇNAEM.

Çalışana yapılacak olan en değerli yatınm da kuşkusuz eğitimdir. tesadüfi olarak veya nedensiz meydana gelmez.İŞ KAZALARININ OLUŞUMU VE İŞ KAZALARININ SINIFLANDIRILMASI (BÖLÜM -1) MakMüh. kaza tekrarlarının önlenmesi veya etkilerinin en aza indirgenmesi açısından son derece önemlidir. Turgay BİNYILDIRIM / The Shell Co. • İş kazalarının % kaynaklanmaktadrr. yol açan nedenleri araştırmak ve değerlendirme sonrasmda gerekli ders ve önlemleri almak. Hiç bir kaza durup dururken. Bu nedenle. oluşan küçük ya da büyük tüm kazaları dikkatlice incelemek. analiz etmek. • "İş Emniyeti Performansını" yükseltmek için "Emniyetsiz Durumların" gözlenmesi ve analiz edilmesi gereklidir ! • Herkes emniyetli çalışmakla yükümlüdür ! Haraket ve 123 . İstatistiki bilgiler ve yapılan araştırmalar göstermektedir ki . kişilerin hatalı hareketlerine bağlıchr. Of Turkey Ltd. • En önemli yatırım çalışana yapılan yatırımdır. 95'inden fazlası kişilerin hatalı davranışlarından • Kazaların meydana gelme sıklığı.

Küçük maddi kayıplar 10. ancak şirket tesisinde. • Tüm iş kazaları önlenebilir ! 1. 1. 1.kaynaklanan yaralanma veya rahatsızlanma (veya hastalanma) durumudur. ancak olumsuz etkilerler.3 Yaralanma ile Sonuçlanan İş Kazaları Bir iş yerinde tanımlanmış olan bir görevin yerine getirilmesi sırasında tek bir olaydan -veya kısa bir süre içinde birden fazla olaydan. 1. malmda veya cihazlarında (herhangi bir sigorta ödemesi öncesinde) 10. Bu zincirin bozulmasıyla nihai sonuç önlenecek veya değişecektir.1 Ucuz Atlatılan Kazalar (Near Miss) Herhangi bir yaralanma veya malzeme kaybına veya hasarına -kıl payı farkla.2.•• Tüm iş kazaları.000 USD altında hasamı veya ürün kaybının meydana geldiği kazalardır.2 Maddi Kayıplara Yol Açan îş Kazaları (Without Injury) Büyük maddi kayıplar Herhangi bir yaralanmanın yer almadığı. emniyetsiz hareket ve durumların oluşmasıyla meydana gelmektedir. zincir halkaları gibi birbirine bağlı hataların. Ancak gerçek bir kaza olarak kabul edilmeli ve buna yol açan çalışma koşulları araştırılmalıdır.000 USD veya daha fazla hasara neden olan kazalardır.2. 124 . çevreye veya üçüncü şahıslara zarar gelmesiyle sonuçlanan olaylardır. maddi kayıplara yol açan kazalar İş Emniyeti Performansı'm sıfırlamazlar.yol açmayan kazalardır.2. İster büyük ister küçük olsun. araçlarında.2 İŞ KAZALARININ SINIFLANDIRILMASI Yaralanma veya hastalanma ve/veya mala.

İş Emniyeti Perförmansı'nı sıfırlamaz. Basit yaralanma ile sonuçlanan kazalar (First-aid accidents) Basit müdahaleler gerektiren ve gün kaybı ile sonuçlanmayan kazalardır. Bu tip kazalar sonucunda Emniyeti Performansı sıfırlanır. sakatlığı veya onarılamayacak şekilde kopması. iş yerinde doğal nedenler sonucunda meydana gelen ölüm veya hastalıklar / rahatsızlıklar (ve ilintili olarak yaralanmalar) İş Kazası olarak kabul edilmezler. parmak sıkışmaları. Geçici iş görememezlik / sakatlık hali (Temporary total disability . Kalıcı kısmi sakatlık (Permanent partial disability) Meydana gelen bir kaza sonucunda vücudun herhangi bir parçasının veya bir organının kalıcı olarak fonksiyonunu kaybetmesi.Ekipman veya yönetim araçlarındaki kusurlar nedeniyle meydana gelen kazalar mesai dışında dahi olsa. Ancak. Örnek : Basit sıyrıklar. Bu tip kazalarda maddi hasar da meydana gelebilir. İş Emniyeti Performansım sıfırlar. Birden fazla kişinin ölümü söz konusu olabilir. "İş Emniyeti Performansı"mn sıfırlanmasına neden olur! 125 . Tam sakatlık (Permanent total disability) Kişinin çalışmasını tamamen engelleyen ve vücudun fiziki fonksiyonlarım kalıcı olarak ortadan kaldıran son derece ciddi kazalardır. Yaralanma ile ölüm arasında geçen süre dikkate alınmaz. önemsiz ve derin olmayan kesikler.çalışmasının kısıtlanmasına yol açan kazalardır. en azından kazanın meydana geldiği günü takip eden takvim günü boyunca -ancak geçici bir süre için. 1.LIT) Kazaya uğrayan şahsın. Çalışma günü kaybı ile sonuçlandığından İş Emniyeti Perförmansı'nı sıfırlar.2.İş Kazası olarak nitelendirilmelidir. Ölümcül iş kazaları. ancak dolaylı yoldan olumsuz etkiler. vb. ciddi olmayan local yanıklar.4 Ölümcül İş Kazaları Ölümle sonuçlanan iş kazalarıdır.

1. düşmeler.4 KAZALARIN ETKİLERİ VE OLUŞAN KAYIPLAR .3 İŞ HASTALIKLARI (Occupational Illness) İş kazası kapsamı dışmda.Sorumlu Şahıslar Açısından • • • • • • • Endişe ve stres Suçlanma ve pişmanlık İlave iş yükü (Rapor hazırlama. Kazalar ve dolayısıyla yaralanmalar aniden oluşur. Ancak zarar görme.Kazaya Uğrayan Açısından • • • • • Ağrı. beklenmeyen ilave masraflar ve harcamalar Geçici veya kalıcı iş görememezlik Aynı iş-görev için yetersizlik. zamana bağlı olarak veya ortamdaki tehlikeye bir çok kez maruz kalarak şiddetini arttıran bir gelişim şeklinde kendini gösterir ise bu bir "hastalık" durumudur. fakat iş ile bağlantılı koşullara maruz kalarak insan vücudunda meydana gelen rahatsızlık durumları veya fonksiyon bozukluklarıdır. endişe Düşük moral Üretim veriminin düşmesi . sıkışma .ezilme veya çarpma (elektrik.Firma Açısından « Yaralanan şahıs nedeniyle kaybedilen çalışma gücü ve zamanı 126 . cisim.Örnek: Zehirli gaz kaçakları. acı ve sıkıntı Gelir kaybı. Kaza (yaralanma) ile iş hastalığı arasındaki temel fark "tek olay veya ani oluşum" dur. üzüntü. patlamalar. güvensizlik Arkadaşları ve çevresi üzerinde etkiler . tekrar eğitimleri) Kariyer zedelenmesi Çalışanlar Açısından Şok. 1. araç) sonucu meydana gelen ölümler.

Toplum ve Ülke Açısından • • • • Olumsuz sosyal ve ekonomik etkiler Her yıl kaybedilen iş gücü ve üretim kayıpları Hastane ve sağlık kuruluşlarına gelen yükler. vb Sigorta prim. Gün kaybı ile sonuçlanan kazaların durulması.II 2. Böyle bir yaklaşım sonucunda hazırlanmış olan "Kaza Piramidi". tekrar eğitimleri * Tamirat masrafları. hizmet aksamaları Trilyonları aşan tazminat ödemeleri BOLUM . yerel makamlar ve sivil örgütler tarafından oluşturulan baskı Kalite. 127 . bir daha kaza olmayacağını gösteremez. Bundan dolayı. iş emniyeti performansım ölçmenin bir yöntemidir. endişe ve tartışmaları neticesinde harcanan zaman Amirler tarafından kazanın soruşturulması sırasında kaybedilen zaman Malzeme ve makinalarm zarar görmesi durumu İşin durması. yavaşlaması ile kaybedilen zaman ve para * Yeniden planlama. bir üretim tesisinde çalışan sayısının az olması nedeniyle kazaların nadiren meydana gelmesi de yanıltıcı sonuçlara götürebilir. kaza sonuçlarının boyutu ile kazalara neden olan "Emniyetsiz Hareketlerin" arasındaki bağlantıyı çarpıcı bir şekilde ortaya koymaktadır. kaza nedenlerinin ortaya konması ve iş emniyeti performansının yükseltilebilmesi için hassas ve sağlıklı göstergelere ihtiyaç duyulmaktadır. üretim verimi ve pazar payı üzerindeki etkiler . Ayrıca. masraflarında artışlar Firma adının zedelenmesi Medya.• • • • • • • • Diğer çalışanlarm merak.0 KAZA P İ R A M İ D İ Yaralanmaya veya gün kaybına yol açan kazaların frekansı.

raporlamak. Bu nedenle. mevcut sistem ve istatistiki bilgilerin yetersizliğini kanıtlamaktadır. « Mevcut prosedür veya talimatların iptal edilmesi veya yenileriyle değiştirilmesi. ® Yeni kontrol ve yönetim sistemlerinin geliştirilmesi ve kullanılması 128 . Tüm bu çalışmalar tamamlandığmda.Hiçbir emniyetsiz hareket ve ucuz atlatılan kaza kaydı olmadan ölümcül veya ciddi yaralanma ile sonuçlanan bir kazanın meydana gelmesi. tespit edilebilen kaza nedeni veya nedenleri uygun çözümlerle ortadan kaldırılmalıdır.1 KAZA ARAŞTIRMALARINDA YÖNTEM VE ÇÖZÜMLER Tüm kazalar. bu konuda deneyimli kişiler tarafından titizlikle soraşturulmalı. 2. kaza sonucundan başlangıç noktasına doğru ters yönde adım adım ilerleyerek meydana gelen zincirleme olaylan belirlemede ve "Tripod veya Kök Analizi" ise görülemeyen hataların açığa çıkarılmasında kuUamlan son derece önemli ve etkili metodlardır. analiz etmek kazaların önlenmesinde ve iş emniyeti performansını yükseltmede kullanılacak en etkili yöntemdir. kanıtlar dikkatle incelenmeli ve tüm sonuçlar tarafsız olarak raporlanmalıdır. piramidin tabanında yer alan "emniyetsiz hareket ve durumlar" üzerinde yoğunlaşmak. Bu çözümler. "Kaza Ağacı" çalışması.

1 EMNİYET PERFORMANSI VE ÖLÇÜMÜ Kaza Frekansı Frekans formülünde. Metod veya proses değişikliği.. haftada 40 saat üzerinden 50 çalışma yılma sahip bir kişiyi (örnek olarak 100.000 çalışma saati ile belli bir dönem / zaman diliminde çalışılmış olan toplam adam-saat) gözönüne alınmaktadır. Söz konusu "dönem" bir hafta.2. Ve unutmamak gerekir ki bütün kazalar önlenebilir! 2. kazaların meydana geldiği alanlar ile oluşumundaki zaafları ortaya çıkarmada ve emniyet performansının değerlendirilmesinde oldukça yararlıdır. bir çeyrek yıl veya bir yıl olabilir.2 Kaza Oranı 1.000 = 6 olarak hesaplanır. şirketin kaza frekansı gidişatını göstermekte oldukça yararlıdır. 2.2 2. Kaza Frekansı = ( 9 x 100.. .000 Dönem içinde çalışılan toplam adam-saat Örnek : 150.• • • • • • Gerekli eğitim programlarının hazırlanması ve uygulanması Acil planların hazırlanması veya yenilenmesi. Komşu tesis veya departmanlarla işbirliği imkanlannm araştırılması ve geliştirilmesi.000) / 150. bir ay. 129 .2. şıklarından bir ya da birkaçını içerebilir. Kaza sayısının . cihaz ve kişisel koruyucu malzemenin kullanılması Ürün veya kullanılan teknolojinin değiştirilmesi. Gerekli emniyet teçhizat. Kaza Frekansı Kaza sayısı x 100. kaza tiplerine göre ele alınarak bu formül yardımıyla geniş bir yelpazede incelenmesi.000 çalışan üzerinden belli bir Daha kolay hesaplanan kaza oranında dönemdeki kaza sayısı ele alınmaktadır. 2 veya 3 yıl boyunca takip edilen aylık veya üç-aylık ortalamalar.000 adam-saat'lik çalışma gerçekleştiren bir firmada 9 kayda değer kaza meydana gelmesi halinde.

T.. ^-r-1 . „ Ort. kaza basma kaybettiği ortalama zamam aşağıdaki formül yardımıyla hesaplaması mümkündür. firmalar arasında kaza frekansı veya kaza oram mukayesesi yapmak yararlıysa da eşit / benzer koşulların dikkate almması oldukça önemlidir.Kaza Oranı = Kaza sayısı x 1. „_. Çalışanlarının çoğunluğu sahada / imalatta olan bir firma ile ofiste bulunan bir diğer firmanm mukayesesinin doğru sonuç vermeyeceği gibi.000)/200 = 45 olarak bulunur. Kaza oram ve kaza frekansında farklı faktörler ele alındığından. Kaybedilen Zaman = Kaybedilen toplam adam-saat çalışma zamam % :—*—r. Kaza Oram = ( 9 x 1. ..2. 2.000 Toplam çalışan sayısı Örnek : Toplam 200 çalışanı olan bir firmada 9 kaza meydana gelmesi halinde. kendi aralarında direkt mukayese yapılması doğru olmayacaktır. . Zaman kaybı ile sonuçlanan kaza sayısı 130 . Aynı şekilde.3 Ortalama Kaybedilen Çalışma Zamanı Her firmanın.

Birden fazla üretim tesisi bulunan büyük firmalarda bir Emniyet Danışmanı (Safety Adviser veya Expert) aksi gerekmedikçe. periyodik sağlık kontrol ve taramaları. alkol / sigara / uyuşturucu vb politikalarının hazırlanması. stres yönetimi. tedbirler). Emniyetin sağlanmasında sorumluluk ilk olarak her bir bireyin kendisinde. yeni hazırlanan yönetmelikler ve firma yükümlülükleri konusunda yönetimi bilgilendirmek. etkin mücadele için gerekli eğitim ve tatbikatların düzenlenmesi. sickness absenteeism reporting and administration procedure (hastalık nedeniyle oluşan iş kayıplarının raporlanması ve yönetimi -tespit. • îş sağlığı. • Emniyet Performansı hedeflerinin saptanması. a) Başlıca görevleri arasında. daha sonra da bizzat yönetim kademesindedir. • * "Atık su deşarj" ve "emisyon" izinlerinin alınmasına yönelik müracaat ve çalışmalar. hedef saptama. • Kaza ve önemli olayların incelenebilmesi ve buna bağlı olarak gerekli derslerin çıkarılabilmesi ve tekrarının önlenmesine yönelik tedbirlerin alınabilmesi için etkin bir "kaza inceleme ve raporlama" sisteminin hazırlanması. yürütülen faaliyet ve operasyonlar hakkında bilgi sahibi olmalı. ergonomi. şirket merkez ofisinde bulunmalıdır. • * Atık yönetim sisteminin hazırlanması. Of Turkey Ltd. • Acil planların yazılması ve güncelliğinin kontrol edilmesi. emniyeti ve çevre korunması konularında değişen koşullar.İSEÇ YÖNETİM SİSTEMLERİ VE KURULMASINDA ANA ADIMLAR MafcMüh. gerçekleştirilmesi ve bir plan dahilinde tekrarlanması. Duruma göre her üretim tesisinde ayrıca bir emniyet mühendisi veya uzmanı bulunabilir. analiz. Turgay BİNYILDIRIM The Shell Co. • * İSEÇ (İş Sağlığı. 131 . gürültü kontrolü ve işitme sağlığı. • * Çevre yönetim sisteminin hazırlanması ve bu kapsamda çevresel etki değerlendirmesinin yapılması. iş emniyeti ve yangınla mücadele konularında gerekli eğitimleri alarak ve tecrübeler kazanarak uzmanlaşmış olmalıdır. • * İş sağlığı programının oluşturulması ve bu kapsamda gıda hijyeni (restoran/yemek servisi var ise). • Risk analizlerinin yapılmasına katkıda bulunması. Emniyet personeli. atıkların kontrolü ve azaltılmasına yönelik çalışmalar. Emniyeti ve Çevre koruması) faaliyet planlarının hazırlanması. Emniyet Personeli Kim'dir ve Ne Yapar ? Emniyet Personelinin sadece yol gösterici ve gelişimi destekleyici faaliyetlerde bulunmaları gerektiği temel prensip olarak açıkça anlaşılmalıdır.. çözümler konusunda tavsiyelerde bulunmak.

yangınla mücadele ve benzeri ekipman / cihaz / malzeme / teçhizatın temini. "çalışma izni" prosedürünün bu departmanlarca gereği gibi uygulanmasına * Tesis içindeki çapraz kontrollar. 132 . stajyerlerin. ilgili departmanlar ile sıkı haberleşme / ilişki içinde bulunmak. işe veya göreve yeni başlayan personelin « Departman ve ünitelerin (kalite çemberleri gibi) yürüttükleri / oluşturdukları İSEÇ konularını da kapsayan çalışmaların desteklenmesi. * Nispeten küçük firmalarda emniyet personeli. b) Destek verdiği görevlen arasında. * Arıtma sistemlerinin ıslahı ve kontrolü. gerçekte son derece ciddi tehlikelerle karşı karşıyadırlar. kişisel koruyucu.) ® Firma eğitim politikasının hazırlanmasına katkıda bulunmak. yangınla mücadele ve benzeri ekipman / cihaz / malzeme / teçhizat standardının belirlenmesi. çalışanları kazalardan koruyucu etkin yöntemlerin sisteme kazandırılması veya işler halde tutulması mümkün olamaz. emniyet sübabı. İşçisinden en üst yöneticisine kadar tüm çalışanların desteği ve katılımı olmadan emniyetli / sağlıklı bir iş ortamının yaratılması. gerçekleştirilmesi ve belirli zaman aralıkları ile yenilenmesi (bu konuda direkt sorumluluk departman direktörlerinde ve insan kaynakları veya personel departmanlarındadır. cihaz. düzenlenmesi. müteahhit personeli / işçilerinin. • * İSEÇ konularında firmayı temsil etmesi. basınçlı kap ve benzeri donanımınperiyodik kontrolü. Bu doğrultuda. ® Yönetim tarafından belirlenecek "firma İSEÇ politikalarının" hazırlanması. can kurtaran sandalı veya umut taciri değildir. kişisel koruyucu. normal görevinin yanı sıra iş sağlığı. Bu doğrultuda her kademedeki firma çalışanlarına yönelik ilk yardım kursları dahil "İSEÇ eğitim ihtiyaçlarının" belirlenmesi. testleri ve bakımı konusunda mühendislik / bakım-onarım faaliyetlerinin emniyetle yürütülebilmesi için yardımcı olmak. • Çalışma talimat ve prosedürlerinin hazırlanmasına katkıda bulunması. güvenlik ve çevre konularının yürütülmesinde de görev alabilir. • Tüm ekipman.• Her türlü emniyet. Tüm sorumluluğun belirli sayıdaki emniyet personeline yüklendiği ve tüm önlemlerin bu personel tarafından alınabileceği beklentisindeki firmalar. Ne Değildir ? Emniyet personeli kazalardan ve sonuçlarından sorumlu tutulamaz. Emniyet personeli. geçici işçilerin. ® Yönetim ve departman direktörleri tarafından yürütülen emniyet bilincinin ve emniyet performansının yükseltilmesine yönelik faaliyet ve kampanyaların desteklenmesi. « * İSEÇ konularında çevre kuruluşlarla "iş birliği" imkanlarının yaratılması. bu malzeme ihtiyacının nitelik ve nicelik olarak saptanması. ® Aylık emniyet komitesi toplantılarının düzenlenmesi. * İhtiyaç duyulan her türlü emniyet. makina.

ancak takım çalışmasının da yararına inanan • İlgili kanun. Kimya Mühendisleri 3. yönetmelik ve tüzükler konusunda bilgi sahibi • Müzakere becerisine sahip Hangi meslekler daha uy^ımdur ? Yukardan aşağıya önem sırasına göre. Dolayısıyla. Makina Mühendisleri 2.Unutulmamalıdır ki. Ne gibi Vasıflara sahip olmalıdır ? • İnsan üşkileri canlı. asla kişilerin kariyer planlamasında son nokta olmamalıdır. Kısa bir süre sonra emekli olacaklar veya kariyerinde yükselme umudu taşımayanlar. Maden Mühendisleri 4. 1. İnşaat Mühendisleri 5. Emniyet bilincinin gelişmesi. insanları bilgilendirmeyi seven • Girişken • Yapıcı • İnsanların katılımını sağlayabilecek ve gelen öneri / fikirleri dinleyebilecek • Üretken • Karar verme. Elektrik Mühendisleri 133 . "Emniyet Danışmanlığı" görevi. zaruri emniyet malzeme ve ekipmanının temini konusunda gerekli desteğin sağlanması. kesinlikle bu göreve getirilmemelidir. firma İSEÇ politikalarının ve hedeflerinin saptanması yönetimin başlıca görevleri arasındadır. sır tutabilecek • Kendisini ve etrafindakileri motive edebilecek • Mücadeleci fakat kinci olmayan • Öğretme yeteneği olan ve öğretmeyi. emniyet performansının yükseltilmesinden herkes sorumludur. inisiyatif kullanma becerilerine sahip • Yerel makamlar ve resmi daireler ile etkin ilişkiye girebilecek yapıda • İSEÇ konularında firmayı temsil edebilecek bilgi ve yetenekte • Liderlik vasıflarına sahip olduğuna. bir iş yerinde herkes emniyetli çalışmakla ve emniyet kurallarına uymakla yükümlüdür. gerekli eğitimlerin düzenlenmesi.

parlayıcı.Bilmesi ve eğitim almış olması gereken konular: • Ürün yönetimi • Ergonomi • Stres yönetimi • İletişim becerileri • Müzakere becerileri • Yangınla mücadele teknikleri • İlk yardım ® PC kullanım bilgisi (Word. raporianması ve analizi • Kaza ağacı ve Kök analizleri • Atık türleri. Power Point) • Emniyetsiz hareketlerin gözlenmesi. atık kontrolü (özellikle tehlikeli atıklar) ' ® Başlıca yanıcı. Excel. zehirleyici kimyevi maddeler ve petrol ürünleri • Etkili sunuş becerileri • Temel trafik kuralları 134 .

Yanma hızını etkileyen parametreler . 2. Bu maksatla bazı açıklayıcı kavramlara kısaca göz atmakta fayda vardır. Şti.Sıcaklık .Mal varlığı kayıplarının en aza indirilmesi Bu temel mantık bize. Kontrol dışı yanma olayına da yangın adı verilir.1.elektrik mühendisi. Yanma ve alev türleri Kontrollü yanma ve patlama Homojen ve heterojen yanma Oksijen ya da hava ile yanma Ön karışımlı alev ve difuzyon alevi 135 . YANGIN GÜVENLİĞİ VE YAKLAŞIM MANTIĞI Yangın güvenliği ve yangınla mücadele konularında sahip olunması gereken temel mantık şu kriterlere dayanmalıdır: .Yangının çıkma olasılığının en aza indirilmesi ve yangının çıktığı noktada tutulması .1.petrol mühendisi.3. mimar-inşaat mühendisi.Can güvenliğinin azami oranda sağlanması ve sürdürülmesi . 2. Bu eşgüdümde kimya mühendisi başta olmak üzere. makina mühendisi.0.2. Yangın güvenliğini sağlayacak ve yangınla mücadele edecek bu disiplinlerin öncelikle temel yanma bilgilerine ve yanma kimyasına yabancı olmamaları gerekmektedir. yangın teknikeri-itfaiyeci gibi meslek insanları yer almalıdır. TEMEL YANMA VE YANGIN BİLGİLERİ 2. Yanma ve yangın Yamçı maddenin oksijen ile ısı altında ve belirli oranlarda birleşmesi sonucu meydana gelen kimyasal reaksiyona yanma denir.Basınç .Gaz karışımına ilave edilen maddeler 2.YANGIN VE ENDÜSTRİDE YANGIN GÜVENLİĞİ Serkan KÜÇÜK Kimya Mühendisi / NAVA Mühendislik Ltd. 1.Hidrokarbon yapısı .1.0. bir binanın tasarım aşamasından itibaren disiplinler arası eşgüdümün kaçınılmazlığını göstermektedir.

darbe. 3. Tutuşma-patlama limitleri Hava ya da oksijen ile karışım meydana getiren sıvı buharı ya da gazların yanabilmeleri/patlayabilmeleri için bulunmalan gereken aralıktır. aniden genleşme ve sıcaklık artışı meydana getirmelerine patlama denir. Yanma noktası Yanıcı hava-yakıt karışım buhar ya da gazlanmn alevle temas etmeksizin kendiliğinden yandıkları sıcaklık derecesidir. 2.8 C'nin üstünde veya eşit : Parlama noktası 22.8 C ve buhar basıncı 2. 2.5.60 C arasında 136 . vibrasyon. Tutuşma sıcaklığı Stokiometrik hava-yakıt karışımlarında. Kendi aralarında üçe ayrılırlar.7.7.8 C ve kaynama noktası 37.8 C üstünde veya eşit. Parlayıcı sıvı Parlama noktası 37.3 CI : Parlama noktası 22. kanşımın patlaması ya da yanması için gereken minimum sıcaklıktır.8 C'nin altında : Parlama noktası 22.2. Patlamada alev iletimi şok dalgalarıyla olur ve aynı zamanda gaz karışımı kimyasal bir reaksiyon ile yanar. 2.8. 2.3.7.1.2.8 atm'in altında olan sıvılardır. BI 3.6.4.2.8 C ve kaynama noktası 37. Tehlikeli (yanıcı) sıvılar Parlama noktası 37.7. Al 3. kaynama noktası 37. Bu sınırların altında ya da üstünde yanma/patlama meydana gelmez. Ali : Parlama noktası 37. ısı ve ışık etkisi altında stabil olmayan katı.8 C'nin üstünde olan sıvılardır.8 .1. Parlama noktası Parlayıcı sıvıların hava ile yanıcı bir karışım meydana getiren buhar çıkardıktan en düşük sıcaklık derecesidir.8.8 C'nin altında 2. 2. Patlama Sürtme. 2. sıvı ve gaz maddelerin fiziksel genleşme veya kimyasal reaksiyon sonucu.

4 C arasında : Parlama noktası 93. tehlikeli ve zararlı maddelerle çalışılan iş yerlerinde alınacak tedbirler hakkında tüzük" başta olmak üzere uluslararası standartlar dahil bu sektörlerde titizlikle uygulanmalıdır.3.5. depolama. Parlayıcı. Elektrik Yangın riski elektrik enerjisinin kullanımına ve elektrikli cihazların niteliğine bağlı olarak artış gösterebilir. Bill : Parlama noktası 60 . Statik elektriğin yol açacağı tehlikelerden korunmak için çok sağlıklı ve yaygın bir koruma ve işletme topraklamasının yanı sıra bilinçli bir seyyar topraklama yapılmalıdır. Havalandırma.8. 3. Sigara Sigara ucundaki kor parçasının sahip olduğu 730-800 C sıcaklık sonucu yangın riskini arttıran önemli bir faktördür. Fabrikadaki değişiklikler ve gelişmeler de bu projeye uygunluk göstermelidir. Statik elektrik Özellikle kimya sektörü için en önemli yangın riskini oluşturan unsurların başında statik elektrik gelir.8. AIII 2. 3. nakliye. Ateşli işler Kaynak. 137 .4 C veya üstünde 3. Üretimin bir çok noktasında elektrikli cihaz. yağunluğu ve çeşitliliğinden ötürü bazı sektörlerin potansiyel olarak yangın riski yüksektir. aksi durumlarda tüm ateşli işlerin gerçekleştirilmesi özel kurallara bağlanmalıdır. nemlendirme ve seyyar topraklama uygulamaları sürekli olarak göz önünde bulundurulmalıdır. patlayıcı ve tehlikeli kimyasal yoğunluğu Üretim ve labaratuvar alanlarında bulunan hammadde. montaj. Elektrik enerjisi kesinlikle sağlıklı bir projeye göre tesis edilmeli ve kullanılmalıdır. unsurlar kesinlikle ex-proof (patlama güvenlikli/alev geçirmez) olmalıdır.1.4.3. Üretim birimleri içinde elektrik ile ilgili tamirat. ikmal alanları gibi yerlerde sigara içilmesi kesin olarak yasaklanmalı ve kontrol altında tutulabilecek sigara içme alanları belirlenmelidir. bakım gibi işler mutlaka bir izin belgesine bağlanmalıdır. 3. Endüstride yangına sebep olan faktörler 3. kesme gibi ateşli işler özel bölümlerde yapılmalı.2. 3. Can ve mal güvenliğinin azami oranda sağlanmasına yönelik olarak. Ayrıca topraklama konusuna özel bir önem verilmelidir.2. ateşli iş izin belgesi düzenlenmelidir. Yangın ve patlama tehlikesinin yoğun olarak bulunduğu ortamlarda çalışanlar anti statik ayakkabılar başta olmak üzere uygun koruyucu ekipmanla donatılmalıdır. motor. patlayıcı. armatür vb.93.0. Üretim. Koruma ve işletme topraklaması çok sağlıklı tesis edilmelidir. Kıvılcım ya da ark oluşması tehlikesi varsa elektrik iş iznine ek olarak.2. yarı mamul ve ürünlerin kimyasal yapısı. 14752 sayılı " Parlayıcı. Ateşli İş İzin Belgeleri düzenlerimeli ve uygulaması titizlikle sürdürülmelidir.

Yıldırım Yanıcı madde tankları ve binalar yıldırım düşme riskini her zaman taşırlar. 3. muhtelif dökülme sızmalar tehlike yaratmadan ortadan kaldınlmalıdır. Bakım onarım dönemleri Fabrikaların üretime ara verip bakım onarıma girdikleri dönemlerde irili ufaklı bir çok yangın çıkmaktadır. Bu depolama tankları fabrikanın üretim. 3. atıklar.3. idari ve sosyal alanlarından ayrı ve güvenlikli bir bölgede konumlandırılmalıdır.11. Tehlikeli madde ikmali Üretim için gerekli olan yanıcı. Kazan daireleri ve yakıtlar LPG. Bu araçlar fabrika girişinden itibaren bir kontrol listesi ile gözlem altına alınmalı ve ikmal sistemlerinin sızdırmazlık başta olmak üzere durumu kontrol edilmelidir.6. Bunun önüne geçmenin en etkili yolu da insan gücünün doğru yöntemlerle eğitilmesidir.7.10. Tüm işçiler düzenli çalışma alışkanlığını yerleştirecek bilince eriştirilmeli ve sonrasında bu uygulama gerekli kontrol listeleri ile denetlenmelidir. 3. Ciddi bir yangın ve patlama riski oluşturan yıldırıma karşı başta paratoner olmak üzere tüm güvenlik önlemleri alınmalıdır. Temizlik ve düzenli çalışma eksikliği İş yeri ortamı sürekli olarak temiz tutulmalı. İkmal yapacak araçlar ve personel her türlü güvenlik önlemini almak zorundadır. İnsan kaynaklı hatalar İnsanlann bilinçsiz ve özensiz davranışlarından ötürü bir çok yangın çıkmaktadır. yardımcı işletmeler. parlayıcı ve patlayıcı kimyasalların depolandığı tankiann bulunduğu alanlar da yangın riski yüksek olan bölgelerdir. 3. doğalgaz ve motorin gibi yakıtların depolandığı ve kullanıldığı bu alanlar yangın güvenliği açısından sürekli izlenmeli ve bu alanlar ilgili standartlara göre tesis edilmelidir. 138 . 3.9. Böyle durumlarda iş güvenliği/yangın güvenliği mühendisleri ya da ateşli işler nezaretçileri muhakkak fabrikada bulunmak ve gerekli önlemleri almak zorundadırlar.8.

can ve mal güvenliğinin sağlanmasına yönelik önlemlerden bağımsız düşünemez. 4. yangın güvenliği bir çok meslek disiplinini ilgilendiren bir konudur.Havalandırma .Çatı ışıklandırması . YANGIN GÜVENLİĞİ VE YANGINLA MÜCADELE UNSURLARI 4.4. Yangın hattını besleyen kaynak veya kaynaklar su akışı varken en kritik noktada statik 139 .Yapının korunması .2. ahşap malzeme Bu başlıkları genellemek gerekirse mimar tasarladığı yapıda yangının yayılmasını engelleyecek bir tasarım yapmak ve uygulama aşamasında da buna uygun malzeme kullanmak durumundadır. can ve mal güvenliğine yönelik şu kriterleri de çok iyi değerlendirmesi gerekir: Yapının konumu .Koruyucu malzemeler ve sınıflandırılmaları .Özel tehlike alanları .Duman ve alev engelleyici kapılar Merdiven boşlukları Mekanik ve elektirik tesisatına ilişkin şaftlar .Yangın araçlarının yaklaşım durumu .Çatı ve tavan . kaplamalar.0. Kaçış tahliye ve kurtarmaya uygun tasarlanmış bir yapı yangın esnasında büyük avantajlar taşıyacaktır.Güvenlik ve boşluklar .Kapılar.1. Bu konuya yaklaşımın ilk başlaması gereken yer de proje masasıdır.Çıkışlar Koridorlar ve merdivenler . Bu amaçla endüstriyel üretim süreçleri hakkında bilgi sahibi olması gereken mimarın.Kaçış genişliği .Gizli bölmeler . Bina tasarımı aşamasında yangın güvenliği Başta da belirttiğimiz gibi.Duman tahliye sistemleri .Yapının şekli ve düzenlenmesi Bölümler ve kompartımanlar ile bunların duvarları . Bir mimar tasarladığı yapıyı kullanım amacından. Su kaynakları Tesisler büyüklüklerine bağlı olarak değişen miktarlarda yeterli su kaynağına sahip olmak zorundadır.

solvent/alkol tank sahaları. Bu kaynaklardan en az birisi diğerleri devreye girene kadar yeterli suyu sağlamalıdır. kullanım kolaylığı olanlar (6 kg) tercih edilmeli.4.5" ile yangın hortumlarına çıkış alınmalıdır.5.basıncı en az 6 bar'ı sağlayacak ve dakikada 500 İt debiyi 30 dakika süre ile karşılayacak kapasitede olmalıdır. Uzun mesafelere su ve köpük atışı yapabilen su topları/monitörler de boya sektöründe yangın güvenliğimn önemli ekipmanlarındandır ve her fabrikada yeter sayıda bulundurulmak zorundadır. beraberinde yükseldiği ısı.insan gücüne dayanan manuel sistem ve cihazlarla desteklenmelidir. Yangın söndürme sistem ve cihazları Yangın çıktıktan sonra asıl mücadelenin yapılacağı tüm sistem ve cihazlar bu başlık altında kısaca genellenmiştir. Ancak çoğu sektörde kaynak sayısının birden fazla olması güvenlik açısından önemli bir avantaj teşkil eder. nakliye platformları otomatik köpüklü söndürme sistemi ile korunması gereken noktalar olarak öne çıkmaktadır. Ayrıca yoğun duman beraberinde alevi taşımasa dahi insanlar üzerinde büyük bir panik yaratmakta ve her açıdan etkin bir mücadeleyi zorlaştırmaktadır. 4. içten basınçlı ve test edilebilir manometreli. Su basmçlandırma sistemleri Yangını söndürme ve yayılmasını önleme aşamasında en önemli unsur. Bu amaçla dumanı bina ya 140 .3. genel enerji kaynaklarından bağımsız olarak çalışabilen ve her hortumun ucunda en az 6 bar basınç sağlayabilecek kapasitede bir pompa grubunun varlığıdır. Fiktif depo. Duman tahliye sistemleri Duman. yekpare gövdeli. ancak sistem seçiminde çok hassas davranılmalıdır. Bina içlerinde en az 2. Tüm otomatik ve manuel sistemler seyyar söndürme cihazları ile de desteklenmelidir. yanıcı yanma ürünleri ve diğer partiküller ile yangının yayılmasını kolaylaştırmasının yanı sıra insan sağlığı üzerindeki olumsuz etkileri ve görüş mesafesini daraltarak insan ve mal tahliyesini engelleyen yapısı nedeniyle özel önlem alınması gereken bir faktördür. Köpüklü otomatik söndürme sistemleri kritik sektörlerde daha etkili bir mücadele unsuru olarak değerlendirilmelidir. dizel ve jokey pompalardan oluşan böyle bir set. hammadde depoları. 4. Kuru boru sistemleri dışında bütün yangın boru sistemlerinde kullanılabilecek en az bir güvenilir su kaynağı bulunmalıdır. Elektrikli. yangının etkisiz hale getirilmesinde çok önemli bir işleve sahiptir. Bu pompa grubundaki tüm pompaların yangınla mücadele için üretilmiş yangın pompaları olmaları ve bu konudaki uluslararası standartlara uygun olmaları gerekmektedir. 4. Bu cihazların da seçiminde çok hassas davranılmalı. etkin bir söndürme sağlamak ve insan faktöründen kaynaklanan eksiklikleri aşmak için otomatik söndürme sistemleri yaygınlaştırılmalı. Zamanı verimli kullanmak. mamul depo. Yangınlarda bir çok insan duman yoğunluğu yüzünden hayatını kaybetmektedir. tetik mekanizmalı. Ancak otomatik sistemler bütünsel bir yaklaşım içinde.5" yangın suyu hattı bulunmalı ve buradan 1-1. TSE belgeli cihazlar güvenilir ve servis/bakım desteği güçlü olan bir firmadan alınmalıdır. Ayrıca bina içlerinde kesinlikle yuvarlak makaralı hortumlar kullanılmalı varsa yassı hortumlar değiştirilmelidir. Fabrika sahasında ihtiyaca uygun noktalara en az 4" hidrant hattı kurulmalıdır.

Özellikle kaçış yollarında. ahşap gibi taşıyıcı konstürüksiyonların yangına dayanıklı malzeme ile korunmaya alınması yangın yayılımına karşı alınması gereken temel önlemlerin başında gelmektedir. Algılama. ticari güvenilirlilik de deneyim gibi kriterleri ön plana çıkarmaktadır. 4. kanallara yerleştirilecek yangın damperleri. çelik. Endüstride etkili bir güvenlik önlemi olan duman tahliye sistemleri otomatik ya da manuel olarak çalışabilmekte ve binanın özellikleri/boyutları dikkate alınarak üretilebilmektedir. Piyasada bu işi yapan bir çok firma olması ve marka çeşitliliği. Zaman iyi değerlendirilmeyip. Ateşin bir yerden diğer bölüme atlamasını kolaylaştıran bu özelliklerinin mimari tasarım aşamasından itibaren göz önünde tutulup önlem alınması kaçınılmazdır. tavana. Bina içinde bölümler arasında yayılmayı önleyecek düşey yangın bölmeleri.da bir hacim içine yayılmadan dışarı atan duman bacaları/duman tahliye sistemleri kullanılmalıdır. atrium ve çatılara yerleştirilecek duman tahliye bacaları.8. konveksiyon ve radyasyon adı verilen üç değişik ısı iletimi ile yayılır. sistem seçiminde teknik destek. tavandan sarkan yangın bölmeleri de gereklidir. Bölümlerin özelliğine göre duman.7. Buralardan yayılan duman ve ısı yangının kısa sürede tüm bölümlere sıçramasını kolaylaştırmaktadır. Bu amaçla yangını erken algılamak ve bu algılamayı gerekli biçimde ihbar etmek son derece önemlidir. kendiliğinden ışık yayan akülü tip acil aydınlatma armatürleri ve aynı mantıkla üretilen yönlendirme üniteleri etkili ve vazgeçilmez güvenlik önlemlerindendir. servis. enerjinin kesilmesi ile daha da büyümekte ve aslında gereksiz bir çok yaralanma ve ölüme sebep olmaktadır. Depolar ya da üretim alanları gibi büyük hacimlerde dumanın yayılmasını önlemek için. Acil aydınlatma ve yönlendirme sistemleri Bir yangın esnasında meydana gelen panik. ihbar ve anons sistemleri Konumuz ile ilgili olarak göz önünde bulundurulması gereken en önemli kriterlerden biri zamandır. yangın perdeleri. Yalıtım ve yayılma Bir yangının büyümesinin ve verdiği zararın artmasını engellemenin en etkili yolu sağlıklı bir yalıtım uygulamasından geçer. elektirik tesisatlarına uygulanacak yangına dayanıklı kablo kanalları. ısı ya da aleve duyarlı erken algılama sistemleri tesis edilirken özellikle analog adreslenebilir tipte entegre bir sistem seçilmesine dikkat edilmelidir. çatı araları. havalandırma ve klima kanalları. Jeneratörün de devre dışı kaldığı ya da hem yangın södürme hem de aydınlatmaya yetecek güçte yedeklenmediği durumlarda. yangına geç müdahale edildiğinde tehlike çoğunlukla önemli boyutlara ulaşmaktadır. aydınlık boşlukları. Ayrıca tüm fabrika sahasına hitabeden ve insanların uyarılıp. çıkış kapılarında. Yangın kondüksiyon. pencereler gibi risk oranı yüksek yerler gerekli önlemler alınmadan kullanılmaktadır. Genellikle de merdiven. demir.6. Bu konuda en büyük riski oluşturan bina içi şaftların yatay ve dikey olarak çok iyi yalıtılması gerekmektedir. yangın 141 . asansör. yönlendirilmesinde çok önemli bir işlevi olan genel anons sistemleri de fabrikalar için gerekli bir unsurdur. 4. 4.

Ayrıca. 4. Bu sistemdeki temel mantık. duman birikimine veya buzlanmaya karşı alınmış önlemleri. yangın esnasında meydana gelen yoğun dumanın görüş alanını kısıtlayıp acil aydınlatmaları etkisiz hale getireceği ve acil aydınlatma uygulanamayan yerlere ulaşmak olarak kurulmuştur. daha etkin olarak kullanılması amacıyla kaliteli ve işlevsel malzeme ile donatılması gerekmektedir. günümüzde işlevselliğinin yanı sıra estetiği bozmayacak biçimde de tasarlanmaktadır. kazan dairelerinin bulunduğu alanlarda bulunması gereken bu üniteler.9 Kaçış yolları ve yangın merdivenleri Kaçış yolu tanımından bir binanın her hangi bir noktasından yer seviyesindeki güvenlikli alana kadar devamlı ve engellenmemiş alanlar anlaşılmalıdır.Balta . Bu malzeme ve ekipmanlar alınırken fiyat kesinlikle önemli bir kriter olamaz. Koruyucu malzeme/ekipman ve yangın istasyonları Yangınla mücadelede insan faktörünün. Görüntülü güvenlik ve genel güvenlik uygulamaları Daha ziyade fiziki güvenlik amacıyla kullanılan görüntülü güvenlik sistemleri.10. yangın güvenliği ve yangınla mücadelenin bir bütünsellik taşıması gerektiğini belirttiğimiz yukarıdaki satırları destekleyen başka yönlendirme üniteleri de bir çok gelişmiş ülkede zorunlu olarak uygulanmaktadır. Fabrika binaları tek kattan yüksek olduğu durumlarda kaçış yollarını tamamlayan en önemli unsur yangın merdivenleridir. Floresan. tungsten ya da gün ışığım absorblayan bu sistemdeki plakalar elektirik enerjisi kesildiğinde kendiliğinden ışıma yapmaya başlamakta ve güvenli bir yönlendirme yapmaktadır. kaçış yönüne açılan kapıları olmalıdır. yangın güvenliği açısından da değerlendirilmeli ve boya fabrikalarında kritik olan insan olmadığı zamanlarda kamera ile de izlenmelidir. biri korunmamış da olsa en az iki farklı kaçış yolu düzenlenmelidir. Genel olarak bakıldığında fabrikanın gerekli tüm birimlerinde hortumdan lansa. panik barlı ve kaçış yönüne doğru açılır şekilde monte edilmelidir. Kaçış yolu üzerindeki kapılar yandan menteşeli. bağımsız akülü acil aydınlatmaları. yangına en az 30 dakika dayanıklı ve alev kesici. Bir yangın istasyonunda kabaca şu malzemeler bulunmalıdır: .Kanca 142 . Kaçış yollarının aydınlatma ve yönlendirmesi de yukarıda açıklanan özelliklere sahip olmalıdır. yangın pompalarının. Bunun için kurulacak sistemlerden.merdivenlerinde. toplanma alanlarında. Bu alanlara kaçışı engelleyici hiç bir şey konulmamalı. 4. Ayrıca bekçi tur sistemleri gibi güvenlik personelinin çalışma yöntemlerini belirleyen sistemler. 4. Bu merdivenlerin dönel tipte yapılmasından özellikle kaçınılmalıdır. yangın battaniyesinden seyyar söndürücülere kadar ilgili malzemeler bulunmalıdır. yangın riski yüksek bölgelerde de değerlendirilmelidir. Fabrika bünyesindeki tek katlı yapılarda alanın büyüklüğüne bağlı olarak değişmekle birlikte. alınacak en ufak kişisel koruyucu ekipmana kadar malzeme şartnameleri bir danışman nezdinde oluşturulmalıdır. duman yayılımını engelleyecek sistemlerin ya da duman bacalarının olmasına özel önem verilmelidir.11. Bina içinde ve dışında konumlandırılan yangın merdivenlerinin kendilerine ait bir alanları. Ancak özellikle riskin fazla olduğu bölümlerde yangın istasyonu adını verdiğimiz birimler kurulmalıdır. yangına dayanıklı duvarları.

5. 5. YANGIN EĞİTİMİ Yangın ve iş güvenliğinde sistemlere ve malzemelere ne kadar yatırım yapılırsa yapılsın insan faktörü eğitilmediği sürece tüm çabalar eksik kalacaktır. Yangın eğitimi de. bilimsel ve teknik yönü ile birlikte psikolojik boyutu ağırlık kazanan çok önemli bir alandır. yaygın olarak yapıla geldiği gibi bir tavada yakıt söndürmenin çok ötesinde. Bu amaçla teorik ve pratik eğitim birlikte düşünülür.- - - Kazma Kürek Kova Tornavida El feneri Yedek pil Yangın battaniyesi Yangına dayanıklı kıyafet İtfaiyeci çizmesi İtfaiyeci bareti İtfaiyeci eldiveni Yeterli sayıda yassı hortum Kumandalı jet/sprey atı yapabilen lans Yedek rakor Adaptör Rakor anahtarı Solunum cihazı Minimum 25 kg köpük Köpük oranlayıcısı Köpük lansı İlk yardım seti Portatif sedye Reflektör Güvenlik bandı Acil ışık çubuktan Megafon Halat 50 m arabalı hortum (İstasyon yanında) .0. Eğitim programının özet başlıkları aşağıda yer almaktadır.1. Eğitimlerin temel hedeflerinden biri SOĞUKKANLILIK SAĞLAMA ve BİLİNÇ KAZANDIRMAKTIR. Teorik eğitim Yaşanmış olayların hatırlanması ve katılımın gerçekleştirilmesi Kişinin psikolojik olarak eğitim almaya hazır hale getirilmesi Sosyal ve kişisel yaşamdaki yangın riskleri Güvenlik kavramının bilince yerleştirilmesi Temel yangın kimyası ve bilgisi - 143 .

2.3.Kontrollü yangın çıkarılması ve söndürülmesi . insan kaynakları gibi alanlarda yönetici ve sorumlu olarak çalışan personelden oluşur. patlama vb.1. 5. sel. Bu kadro bilimsel. Bu eğitim yılda 1 defa tekrarlanır.) Malzemelerin tanıtılması Motivasyon arttırıcı yarışma ve oyunlar . enerji. 5.Yangın güvenlik sistem ve seyyar cihazların kullanılması İşyerinin risk analizinin gerçekleştirilmesi Değerlendirme ve anket 5. Bunun dışındaki grup genel bir bilgilendirme ve soğukkanlılık / bilinç kazandırma eğitiminden geçirilir. işletme koşullarında olası kazalara yönelik senaryolar eşliğinde organizasyonun sağlanmasına ağırlık verilen bir tatbikattan geçirilir. tahliye yöntemleri. pompacı vb işçiler ile üretimde çalışan işçilerin bir kısmını kapsar.3. teknik ve psikolojik yönü daha ağır basan 8 saatlik teorik eğitimden geçirildikten sonra. Personel kadrosu : Yukarıdaki 2 grup dışında kalan mavi ve beyaz yakalı tüm personeli kapsar. yardımcı işletmeler. Eğitim alacak gruplar Bir iş yerinde yangın. formen. kurtarma ve tahliye yapabilecek 2 grup saptanır. Çekirdek kadro : Üretim.2. mekanik. iş yerlerindeki riskler ve önlemler ile organizasyona yönelik 8 saatlik teorik eğitimden geçirilir.olaylara yönelik hareket edecek ve sağlıklı biçimde müdahale. Bu grup 4-6 ay sonra 8 saatlik ileri teorik ve pratik bir eğitimden daha geçirilir ve işletmenin acil durum eylem planlarının geliştirilmesine hazır hale getirilir.3. Çekirdek kadro ile benzer ancak tatbiki yanı daha ağır basan bir eğitimden geçirildikten sonra 4 ayda bir tabiki periyodik eğitimden geçirilir. Pratik eğitim Sınıf içi modellemeli organizasyon problemleri Açık alanda tatbikat öncesi spor . patlama bilgileri ve kuruluşa özel risklerin açıklanması Gazlar ve tehlikeli kimyasallar ile ilgili bilgilendirme Elektrik ve yangın ilişkisinin açıklanması Yangın Güvenliği ve iş güvenliğine yönelik yaklaşım Önlem ve sistemler Organizasyonun önemi ve organizasyon yöntemleri İlkyardım ve müdahale 5. deprem.3.- Ateşli işlerde dikkat edilmesi gereken kuralllar Parlama. güvenlik. Aktif kadro : Çekirdek kadronun emri altında çalışan ustabaşı. 144 .3. sabotaj. olağanüstü durumlarda davranış psikolojisi. Temel yangın kimyası. 5. yadımcı işletmelerde çalışan kazancı.

kurtarma ve ilgili kurumlarla organizasyon faaliyetlerinin sağlıklı bir şekilde yürütülmesini sağlamak ve kuruluşu olağanüstü durumlara hazırlamaktır.6.Acil Durum müdahale organizasyonunun gerçekleştirilmesi Müdahale grupları ve sorumlularının tespit edilmesi. deprem. Yönetmelik Yangın Güvenliği alanında yapılan çalışmaların son noktasıdır ve kısaca şu başlıklardan oluşur.Acil Durum Masasının oluşturulması . sel vb olaylar karşısında müdahale. ACİL DURUM EYLEM PLANLARI Bu planların amacı yangın.0. Acil Durum Eylem Planları özetle aşağıdaki başlıklardan oluşur: .İşçi sağlığı ve iş güvenliği ile ilgili faaliyet ve yasal zorunluluklar Sivil savunma.Teorik ve pratik eğitim programlarının tanımı ve uygulama yöntemleri.Acil Durumun tanımlanması . ÖZEL YANGIN YÖNETMELİĞİ Bu yönetmelik yangın ve yangına sebep olan.0.Acil Durumlara yönelik örnek senaryoların oluşturulması Acil Durum tahliye ve müdahale tatbikatlarının yöntem ve zamanlarının belirlenmesi 7. görev yetki ve sorumluluklarının belirlenmesi . yetki ve sorumluluklarının belirlenmesi . haberleşme. savaş ve büyük doğal afetlerde hareket şekli Gelişen teknoloji ve üretim şekline göre yönetmeliğin yenilenmesi 145 .Lojistik destek çalışmalarının belirlenmesi Olay sonrası personel takip ve hasar tespit raporlama yöntemlerinin ve sorumluların belirlenmesi Basın ile ilişkilerin organize edilmesi Acil Durumun geçirdiği safhaların açıklanması .Acil Durum Masası görev.Yangına sebep olan faktörler Vaziyet planları ve yangın güvenlik sistemlerinin bu planlara işlenmesi Çekirdek kadronun oluşturulması Periyodik bakım onarım formlarının hazırlanması Ateşli iş izin belgelerinin hazırlanması .Çevre kuruluşlarla yangınla mücadele planlarının hazırlanmasına yönelik organizasyon .Temel Yangın bilgisi . yangın ve iş güvenliği açısından gerekli formları düzenler.Koordineli çalışılması gereken kurumların tespit edilmesi .En yakın itfaiye kuruluşuyla koordinasyonun ve teknik yardım koşullarının belirlenmesi .Acil Durum haberleşme organizasyonunun oluşturulması Kaçış ve tahliye yollarının belirlenmesi Toplanma bölgelerinin belirlenmesi . koruma. .Dışarıdan gelen yardım unsurlarının organizasyonu . . periyodik kontrollü işleri tanımlar taşeronların uymaları gereken kuralları tanımlar ve taahhüt altına alır. faktörler hakkında ayrıntılı bilgi içerir.

.. Boya sektörü bu konularda serbest çalışan ve danışmanlık yapan kimya mühendislerinin birikiminden yaralanmalı ve güvenli üretim koşullarını bütünsel bir mantık içerisinde gerçekleştirmelidir. Prof. Prof. :"Yanıcı ve patlayıcı gazların isçi sağlığı ve iş güvenliği açısından yarattığı sorunlar.1973 / 14752 sayılı "Parlayıcı..8..1997 .12._ . tehlikeli ve zararlı maddelerle çalışılan işyerlerinde alınacak tedbirler hakkında tüzük" Küçük Serkan : "Çok boyutlu bir sorun:Yangın" Arredamento Mimarlık Dergisi Sayı 109/1998 Küçük Serkan : "Otelcilerin korkulu rüyası: Yangın" Gastronomi Dergisi Sayı 27/1999-10-23 NFPA 30. . endüstride yangın güvenliği ve yangınla mücadele konularının önemini ortaya koymakta ve kimya mühendisliği disiplininin konuyla yakın ilgisini göstermektedir.1994 İstanbul Büyükşehir Belediyesi Yangından Korunma Yönetmelikleri 24. " Flammable and combustible liquids" 146 . patlayıcı. Dr.Kadırgan Neşet." KMO İşçi sağlığı ve iş güvenliği okulu-II . . :" Yangın ve patlamalarla ilgili genel bilgiter" KMO Yangın okulu ders notlan . Kaynaklar: .0. SONUÇ Sonuç olarak ortaya çıkan durum.Kadırgan Neşet. Dr.

Sağlığını kaybedenler ve sağlık sorunlarını çözememiş toplumlar sağlıksız olmanın olumsuz koşullarını yaşamak zorunda kalırlar. Sanayi sitelerinin içinde. geliştirilmesi. Sağlık. Son yıllarda küçük ölçekli işletmeler daha çok küçük ve organize sanayi sitelerinde örgütlenmektedir. özellikle organize sanayi sitelerinde örgütlenen. 164 işletmenin birinde İşyeri Sağlık Birimi kururmuştur. "Endüstri Devrimi"ni izleyerek. 48 işletme İOSB' ne üyedir. kısıtlı ekonomik kaynaklan olan küçük işletmeler için en uygun işyeri hekimlik hizmet modelidir. İOSB. işletmelerin % 48. sağlığı olumsuz etkileyen faktörler olarak önem kazandığında. metal ve diğer işkolu başlığı altında toplanmış olup. kaybedince değerini anladığımız en önemli niteliğimizdir (2). Araştırmaya katılan işletmeler tekstil. sanayileşme süreci içinde. 18. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) tarafından da ele alınmıştır. İOSB' lerinin çalışmalarını destekleyici ve denetleyici rol üstlenecek. İşyeri hekimlik hizmeti alan işletmeler İOSB ve İşyeri Sağlık Birimi' nden öncelikle tedavi. işyeri hekimlik hizmeti alan ve almayan 164 işletmedeki işyeri sorumluları ve bu işletmelerden tabakalı rasgele örnekleme metodu ile seçilen 314 çalışanla işyeri hekimlik hizmetleri değerlendirilmiştir.yy'dan itibaren. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) ve Uluslararası Çalışma Örgütü (İLO) kurdukları ortak çalışma grupları 147 . teknolojik gelişmeye paralel olarak özellikle işyerlerinde sağlık ve güvenlikleriyle ilgili sorunlarla karşılaşmışlardır (2). İşyeri hekimlik hizmeti almayanlar beklentileri doğrultusunda tedavi ve ilkyardım hizmetleri almaktadır. insanın bir sonuç elde etmek için gösterdiği çabadır. kendilerine uygun bir sağlık hizmeti geliştirip uygulamaya çalışır. ancak halen kıymetini henüz tam olarak bilmediğimiz. Toplum Hekimliği Uygulama ve Araştırma Merkezi / Cerrahpaşa Tıp Fakültesi Ülkemizde kendi işini kurma eğiliminin artması ile küçük ölçekli işyerlerinin sayısı giderek artmaktadır. Koruyucu hekimlik hizmetlerinin düzeyi düşük bulunmuştur. Küme örnekleme yöntemi ile seçilen Doğu Sanayi Sitesi' de faal 195 işletmeden araştırmaya katılan. "İş Sağlığı "alanında gelişmeler başlamıştır (2).8' i metal işkolunda faaliyet göstermektedir. üzerinde duyarlılıkla durulması. koruyucu hekimlik hizmetlerine ağırlık verilmesi gerekmektedir. hizmetin niteliğinin arttığı oranda memnuniyet düzeyinin yükseldiği saptanmıştır. Çalışma süresi günlük yaşam içinde uzun bir zaman kaplamaktadır.KÜÇÜK ÖLÇEKLİ İŞLETMELERDE İŞYERİ HEKİMLİK HİZMETLERİ Dr. Bunu gören toplumlar daha hızlı gelişmek ve güçlenmek için. İlk çağlardan günümüze dek yaşadıkları zaman diliminin sağladığı olanaklar doğrultusunda çalışan insanlar. Bunların bazılarında. İş sağlığı konusu. işyeri hekimlik Mzmetinin işvereni ve çalışanları memnun ettiği. işverenlerin maddi katılımları ile faaliyet gösteren İşyeri Ortak Sağlık Birimleri kurulmaya başlanmıştır. daha üstün bir düzeye getirilmesi için çareler aranan. işveren ve işçi temsilcilerinin aktif görev yapacakları. Çalışmamızda. görev ve yetkileri ile yapısı mevcut yasal düzenlemelerden farklı olmayan İşyeri Ortak İşçi Sağlığı İş Güvenliği Kurulu' nun (İOİSİGK) oluşturulması yasalarla zorunlu kılınmalıdır. Ancak nitelikli. İşletmelerin işyeri hekimi bulundurma zorunluluğu olmadığı gözlenmiştir. Başlangıçta göz ardı edilen çalışma hayatının getirdiği bu sorunlar. Çalışma. Yeşim Altmtepe İÜ. bozulmasının önlenmesi gereken. ilkyardım ve periyodik muayene hizmeti almıştır. Üye olmayan 55 işletmeden 31' i İOSB' den kendi istekleri doğrultusunda ücret karşılığı sadece özel sağlık hizmeti almaktadır. kimya.

politik ve kültürel farklılıkları gelişim sürecinin farklılığında önemli rol oynamaktadır. Sağlık güvencesi. Çalışanların sağlık kapasitelerini en yüksek düzeye çıkarmak. İş güvenliği multidisipliner bir konudur. çalışanların sağlıklılıklarının devamı için işyerlerinde alınması öngörülen bir dizi güvenlik önlemlerini içerir (20). çağdaş sağlık anlayışı içinde "2000 Yılında Herkese Sağlık" ilkesi. Bu kavram.Her işçiyi fiziksel ve ruhsal yeteneklerine uygun işlerde çalıştırmak. Ele alınan. iş sağlığı ve iş güvenliği çalışmalarının.ile iş sağlığı alanındaki sorunlara çözüm yolları belirlemişlerdir. maddesidir. Ancak işyeri hekiminin iş güvenliği ile ilişkisi de kaçınılmazdır (20). asgari yorgunlukla optimal verim elde etmek. Bu maddenin uygulanması işletmelerin küçük ve büyük oluşuna göre değişik nitelikte olmuştur (2). kararsız politikaların hüküm sürdüğü bölgelerde iş sağlığı ve güvenliğinin gelişimi. halletmiş diğer ülkelere oranla daha yavaş olmaktadır. Ülkelerin ekonomik. Ana disiplini mühendislik dallarıdır. 2 örgüt kurdukları karma komisyon ile. sorunlarını 148 . geliştirilmesi ve sürdürülmesi için yapılan ve yapılması planlanan. bilinen sağlık risklerinin denetlendiği iş ortamlarında çalışma hakkını da içerir (5). iş sağlığının gelişimi tüm dünya ülkelerinde aynı paralelliği göstermemiştir. hızlı ve gelişmiş makinelerin kullanıma girmesiyle yaygınlaşan iş kazalarını önlemek amacı ile iş güvenliği kavramı hızla önem kazanmıştır. Bilim ve tekniğin hızla ilerlemesi. iş sağlığının amaçlarını şöyle tanımlamışlardır: (2) 1. Yurdumuzda iş sağlığı konusunda en önemli kanun 1930 tarihli Umumi Hıfsısıhha Kanunu' dur. 3. iş hekimliği hizmetlerine ilişkin 180. DSÖ' nün de anayasasında yer alan. İş sağlığını ilgilendiren en önemli hükmü. sağlık güvencesinin başarılması için yaşamsal öneme sahiptir. genel sağlık hizmetlerinden ayrı düşünülmesi mümkün değildir. Tüm bu çalışmaların ışığında. herkesin olası en yüksek fiziksel ve mental sağlık düzeyine erişebilmesini öngörür. "Sağlık Hakkı" tüm insan haklarının merkezindedir ve bunun tanınması. 2.Çalışmanın olumsuz koşulları nedeni ile sağlığın bozulmasını önlemek. Yapılan iş ile işçi arasında uyum sağlayarak. çalışanların sağlığını da kapsamaktadır. "Mesleki faaliyetlerde bedeni yönden zarar veren ve maddi değerleri yıpratan olayların önlenmesi" olarak tanımlanan iş güvenliği. Toplumun büyük bir kesimini oluşturan çalışanların sağlıklarının korunması. 4. Ekonominin zayıf olduğu. Zira korunması gereken iş değil. sağlıktır (16).

her işveren bir İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği kurulu kurmakla yükümlüdür (23). Kamuoyunun ilgisinin işçilerin sağlığının korunması üzerinde yoğunlaşması. maddesine göre de. Gelişmiş ülkelerde çalışma ortamının getirdiği risk. doğru ve etkin kullanımı öğreterek denetlemekle yükümlüdürler (20). Böyle bir kurul ve programın olması işyeri hekimlerinin isteklerini yaptırabilmesi için bir fırsattır (24).İş güvenliğinin en önemli konusu kişisel koruyucular ve uygulamalarıdır. Bu maddeye uygun olarak çıkarılmış bulunan İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Kurulları Hakkında Tüzüğü' n 2. Gerçekten de koruma çok daha önemli ve kolaydır. maddesi uyarınca sanayiden sayılan. İşçi sağlığı ve iş güvenliği kurullarında her iki meslek grubu da (işyeri hekimi ve iş güvenliği mühendisi) yer almaktadır. "üretkenlikte azalmaya yol açarlar. İş sağlığı hizmetleri çoğu Avrupa ülkesinde işverenler. İş sağlığı hizmetlerinde görevlendirilecek personelin özellikleri ve eğitimi tanımlanmıştır. işverenler üzerinde tepki yaratmıştır. çalışanlarını işin zararlı etkilerinden koruyan. onları iş güvenliği hizmetlerinin kontrollü bir şekilde işletmeye yerleştirilmesini olanaksızlaştırmaktadır. bunları kullandırmaya özendirmek. maddesinde "Çalışma Bakanlığı' nca lüzum görülecek işyerlerinde işçi sağlığı ve iş güvenliği ile ilgili çalışmalarda bulunmak üzere birer "İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Kurulu kurulacağı" hükme bağlanmıştır. 149 . işyerlerinde koruyucu sağlık hizmetlerini yürütmek amacıyla hekim kullanımıdır. hastalığı oluşturmadan işyeri ortamında yok edilmeye çalışılır. özellikle büyük işletme sahipleri için iş sağlığı hizmetlerini kurmak ve kullanmak yasalarca zorunlu kılınmıştır. yaklaşık 160 yıldır ayakta durmayı başarabilen uygulamalardan biri de. özellikleri önceden belirlenmiş bu kişisel koruyuculardan amaca uygun olanlarını seçerek çalışanlarına sağlamak. firmaların dış pazarlardaki rekabet gücünü ve giderek ülke düzeyindeki istihdam hacmini göreceli olarak olumlu yönde etkilemektedir. üretkenlik ve verimlilikte düşüşü engellediği gibi. Ama uzun yıllar işverenlerin önemli bölümünce olaya bu gözle bakılmamıştır. 12). Dünya deneyimine bakıldığında. devamlı olarak en az elli işçi çalıştıran ve altı aydan fazla sürekli işlerin yapıldığı işyerlerinde. Ancak bu yükümlülüğün küçük işletmeleri kapsamaması. işyerlerinde oluşturulan iş sağlığı hizmet zincirinin başını çekmektedir (2. Üretimde kesintilerin önlenmesi. Oysa işverenlerin günü birlik üretim hesapları. dar görüşlü üretim zorlamaları. Kısaca "işyeri hekimi" diye adlandırılan bu görevliler. Hükümet yardımları bazı kuzey ülkelerinde ve İtalya' da yerel sağlık merkezleriyle sınırlıdır. Çoğu ülkede işverenler bu hizmetlere doğrudan kendileri bu kurumları oluşturarak veya dolaylı olarak bu hizmeti veren kurumlara ödeme yapmak yolu ile kaynak sağlamak durumundadır. İşverenler. İş Kanunu' nun 6. Ülkemizde İş Kanunu' nun 76. "üretimde kesintilere". sanılanın tersine uzun erimde.

İSB. Danimarka ve Hollanda'daki eğilimlerin İSB'lerinin azalması yönünde olduğu görülmektedir (28). 6). mesleki ve çevresel hijyen. İşyeri Ortak Sağlık Birimleri (İOSB). risklerin değerlendirilmesi ve düzenleyici faaliyetten oluşmaktadır. çalışacak personelin özellikleri ve işyerinde bulunma süreleri ile ilgili maddeler ülkeden ülkeye değişmekle birlikte işletmenin büyüklüğüne. iyi havalandırılmış. Bu birimde. işyerinde çalışan sayısı 50' yi aştığında kanunun belirttiği sürelerde işyeri hekimi. ulusal sağlık hizmetleri reformundan itibaren oluşturulan.Bir işverenin böyle bir hizmet birimini kurma zorunluluğu. 50' den fazla işçi çalıştırılan işyerlerinde işveren İSB kurmakla yükümlüdür. iyi aydınlatılmış. Kuzey Ayrupa'da daha fazla gelişmiştir. 150 . 50-200 işçi çalıştıran işyerlerinde ayrıca bir sağlık memuru >yada hemşire. 1000' den fazla işçi çalıştıran işyerlerinde tam süreli hekim bulunur ve sağlık biriminde bir sekreter görevlendirilir. yada sosyal güvence enstitüleri tarafından sağlanmış birimlerdir (28). Halk Sağlığı Merkezleri Hizmetleri. Birimin temizlik işleri için hademe görevlendirilir (2. DSÖ'nün incelemesi sonucunda Avrupa'da işyeri hekimlik hizmeti veren çok sayıda birbirinden farklı model ve örnekleri bulunduğu görülmüştür. Ancak ekonomik nedenlerden dolayı Fransa. bölgesel sağlık birimleri tarafından desteklenen iş sağlığı ve güvenliği hizmetleridir. Yunanistan Portekiz ve İspanya'da ÎOSB'lerine hiç rastlanmamaktadır (28). Kuzey İtalya'da görülen bu modelin. işkoluna ve hatta olası risk faktörlerine bağlıdır (28). içinde sağlık hizmetlerini de barındırdığı ve ülke içinde yaygmlaşmadığı gözlenmektedir (28). İşyeri Ortak Sağlık Birimleri ve Halk Sağlığı Merkezleri Hizmetleri görülmektedir (28). kolay ulaşılabilir. personelin daha çok tam gün çalıştığı. AB'ne bağlı ülkelerde konu ile ilgili olarak İşyeri Sağlık Birimleri. mesleki sağlık ve güvenlik ile ilgili bilgisi bulunan personelin sayıca daha fazla olduğu ve önceliklerin koruyucu aktivitelere ve tehlikeleri değerlendirmeye verildiği hizmetlerin sunulduğu birimlerdir. Bu birleşik model. DSÖ tarafından da tanımlandığı gibi belli sayıda işletme tarafından ortaklaşa örgütlenen. yeterli ısıtılmış. İOSB'leri birbirinden farklı iş kollarında daha yaygındır. akar suyu sağlanarak kolay temizlenir bir mekanda. Bugün ülkemizde ise. Avrupa'da bu hizmetler tek tiptir. 1000' den fazla işçi çalıştıran işyerlerinde her 1000 İşçi için 1 hemşire eklenir. tıbbi gözetim. 2001000 çalışanı olan işyerlerinde 2 sağlık memuru veya hemşire görevlendirilir. İşyeri Sağlık Birimleri (İSB). araç-gereç ve ekipmanı işverence yeter sayıda sağlanmış olarak kurulur (6).

İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğü 91.maddesi. biraraya gelerek bir işyeri ortak sağlık birimi kurabilirler (İşyeri Hekiminin Çalışma Şartları ile Görev ve Yetkileri Hakkında Yönetmelik 3.İşyeri hekiminin tıbbi-teknik görevleri 3. Sürekli olarak en az 50 işçi çalıştıran işyerlerinde işverenin işyeri hekimi bulundurma zorunluluğu vardır (U. 6. 10): 1. gereksinim duydukları sağlık hizmetlerini işyeri ortamında sağlamak amacıyla.K. İşyeri hekimi mesleksel statüsü olan bir işçidir ve iş yasası hükümlerine göre çahşır (10). Çalışma Bakanlığı'nın 4. işyeri dışı kuruluşlarla ilgili görevler 1) İşyeri hekiminin tıbbi görevleri 10 alt başlıkta toplanır: .50' den az işçi çalıştıran işyerleri ise mevzuata göre işyeri hekimi bulundurmaya zorunlu olmasalar da. İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğü 9l. 23).Kayıt ve istatistik görevleri 4.madde/ c bendi) (2. 23).180. Bu hizmetler içinde SSK'nın sağladığı tedavi hizmetleri dışında kalan. Özellikle 1000' den az çalışanı olan işyerlerinde işyeri hekimlik hizmetleri hekimlerin haftada belirli bir süre işyerini ziyaret ettiği ek görev olarak sunulmaktadır. Bu gereksinimle.H. 10). işyeri hekimlik hizmetleri için tamgün süreli bir hekim çalıştırmak zorundadırlar (İşyeri Hekiminin Çalışma Şartları ile Görev ve Yetkileri Hakkında Yönetmelik) (2. maddesi. İşyeri hekininin hekimlik hizmet alanı. özellikle küçük ve orta ölçekli işletmelerin kümelendiği sanayi sitelerinde işverenler ortak olarak. 10). Bu gibi hallerde kurma ve işletme masrafları kişi başına düşen masraf üzerinden ortaklaşa karşılanır (2. Sosyal Sigortalar Kanunu 114.İnceleme-araştırma. 6. 7. 6. ilkyardım ve acil tedavi hizmetleri ile diğer koruyucu hekimlik hizmetleri yer alır (10).maddesi ile koruyucu hekimlik hizmetleri olarak belirlenmiştir. 10.13). işçilerin sağlık durumlarının denetlenmesi. Sürekli olarak 1000 yada daha fazla işçi çalıştıran işyerleri.İşyeri hekiminin tıbbı görevleri 2. 6. Son yıllarda. bir işyeri hekimiyle anlaşmaktadırlar. İşyeri Hekiminin Çalışma Şartları ile Görev ve Yetkileri Hakkında Yönetmelik ) (2. maddesi. 1980 yılında çıkartmış olduğu ve 17037 sayılı resmi gazetede yayınlanmış "İşyeri Hekiminin Çalışma Şartları ile Görev ve Yetkileri Hakkında Yönetmelik" ile işyeri hekiminin görevleri 4 ana başlıkta toplanmıştır(2. işyeri hekimlik hizmetleri veren özel şirketler kurulmaya başlanmıştır. 1987 yılında Türk Tabipleri Birliği' nin başlattığı sertifika programı sonrasında işyeri hekimlerinin atanmasında kurs programının sertifikası ve/veya sürekli katılım belgeleri istenmektedir (10. İşyeri hekiminin çalışma süresi işçi basma ayda 15 dakika olarak hesaplanır.

-Çalışanların giriş muayenelerinin yapılması: İşe giriş muayeneleri, İş Yasası' nın 79. maddesi ile Ağır ve Tehlikeli İşler Tüzüğü' nün 3. maddesinde belirtildiği üzere işyeri hekimi, İşçi Sağlığı Dispanseri, bunların bulunmadığı yerlerde sırasıyla; en yakın SSK sağlık tesisleri-hekimleri, sağlık ocakları, hükümet veya belediye doktorları tarafından yapılarak, raporlandırılır. -Periyodik muayenelerinin yapılması: Burada amaç, çalışma ortamının tanımlanmış risklerinin çalışan üzerindeki zararlı etkilerinin, etkene ve çalışma koşullarına özel kanun ve tüzüklerle belirlenmiş, belirli zaman aralıklarında izlenerek muhtemel hastalıkların erken tanısının sağlanmasıdır. -Özelliği olan işçilere, bu arada ağır ve tehlikeli işlerde çalışanlara, gebe ve emzikli kadınlara, 18 yaşından aşağı gençlere, 2 yaşından küçük çocuğu olan annelere, malul ve arızalılara, alkoliklere, birden fazla iş kazası geçirmiş işçilere Özel bir ilgi ve ihtimam sağlanması. -Meslek hastalığı dışı, 3 haftadan uzun süren işten uzaklaşmalarla bütün meslek hastalıkları, iş kazaları ve sık tekrarlanan işten uzaklaşmalar halinde işe dönüş muayenelerinin yapılması. -Gereğinde ek ve tamamlayıcı muayenelerin yapılması. -İşveren tarafından ihtiyaç gösterilen işçilerin muayenelerinin yapılması. -Gerekli hallerde radyolojik muayenelerin yapılması. -Kaza halleri için işyerinde ilkyardım organizasyonu, acil tedavinin yapılması. -Koruyucu aşıların yapılması ve izlenmesi. -Kadın denetlenmesi 2) İşyeri hekiminin tıbbi-teknik görevleri 3 bölüm halinde ele alınır: -İşyeri hijyeni ve güvenliği konularında inceleme ve araştırma yapmak. -İş ve işçinin birbirine uyumunu sağlamak. -Sağlık eğitimi vermek. 3) İşyeri hekiminin kayıt ve istatistik görevleri; işçilere sağlık dosyası düzenlenmesini, gereğinde iş kazası ve meslek hastalığı formlarının doldurulmasını, İSB' nde yapılan işlem ve hasta bakımlarının kaydını, yıllık çalışma raporlarının hazırlanmasını içerir. 4) İşyeri hekiminin inceleme-araştırma ve işyeri dışı kuruluşlarla ilgili görevlerini; uzmanlar ve üniversitelerle işbirliği oluşturur. işçilerin çalıştırıldığı işyerlerinde oluşturulan kreş ve çocuk bakım

ünitelerindeki çocukların sağlık kontrollerinin yapılması ve bu ünitelerin çalışmalarının

152

İş güvenliği esaslarına yeterli ve etkin bir biçimde uyulmadığında kaçınılmaz sonuç, iş kazaları, meslek hastalıkları ve işle ilgili hastalıklardır (1,2,14). Tarihin her döneminde, insanlar gerek kendileri gerekse aile fertlerini kaza, hastalık, malullük, yaşlılık ve ölüm gibi sosyal risklere karşı koruma ihtiyacı duymuşlar ve bu tehlikelerin ekonomik sonuçlarına karşı belirli güvenceler aramışlardır (22). Ülkemizdeki iş kazalarını ve meslek hastalıklarını önlemeye yönelik sosyal düzenlemeler içinde devlet; kanun, tüzük ve onayladığı kanun gücünde uluslararası sözleşmelerle iş güvenliği konusunu düzenlemektedir (23). Ülkemizde gerek yasal uygulamalar, gerek istatistikler toplumumuz çalışanlarının sadece SSK (Sosyal Sigortalar Kurumu)' ca sosyal güvenlik şemsiyesi altında bulunan işçileri kapsamaktadır (22). 1996 yılında Türkiye' de 759.342 işyerinde, 4.624.330 sigortalı çalışan bildirilmiştir (22). 9.7.1945 tarih ve 4792 sayılı kanunla, iş kazalarıyla meslek hastalıkları ve analık sigortaları (1946) ile başlayan sosyal sigorta hükümlerinin dağınık mevzuatı 1965 yılında 506 sayılı Sosyal Sigortalar Kanunu ile birleştirildi (22). 1949 yılında kurulan Emekli Sandığı ile kamu görevlilerinin sosyal güvencesi sağlanmış oldu. 1971 yılında kurulan Bağ-Kur ise esnaf ve sanatkar vb. bağımsız çalışanları sosyal sigorta kapsamına aldı. Türkiye' de bu üç kurumdan başka bazı banka ve sigorta şirketlerinin sosyal sigorta sandıkları ile Ereğli Kömür İşletmesi' nde çalışanlar tarafından kurulmuş amele birliği, sosyal sigorta kurumlarının tümünü oluşturur (19). Ülkemizin en büyük sosyal güvenlik kuruluşu olan Sosyal Sigortalar Kurumu (SSK), 1996 yılında 499 sağlık tesisi ve bu tesislerde çalışan 54.762 personel ile sigorta ve sağlık hizmeti vermiştir. SSK hastane ve dispanserleri ile kurumun anlaşmalı olarak çalıştığı hekimler, çalışanlara tedavi edici sağlık hizmeti vermektedir (21). hastalıkları tanı ve tedavisi de bu kurumun hizmet konusudur. Avrupa Birliği' ne üye bütün ülkelerde iş kazalarını ve meslek hastalıklarını önlemeye yönelik birtakım sosyal düzenlemeler vardır. AB ülkeleri ortak bir meslek hastalıkları listesi kabul eder ve yasal işlemlerini bu listeye bağımlı olarak yürütürler. Ülkelerin çoğunda resmi kaza ve meslek hastalığı sigortası oluşturulmuş, konuyla ilgili özel bir sigorta sistemi bulunmayan Hollanda, Yunanistan ve İrlanda'da güvence veren kurum hastalık sigortası olmuştur. İş kazası ve meslek hastalığı riskine karşı sigorta sistemi İngiltere'de sadece kamu yönetiminin sorumluluğundadır. Danimarka ve Portekiz' de özel sigorta sistemi de devreye girmektedir (9). İş kazası ve meslek

153

Üye bütün ülkelerde meslek hastalıkları da kaza sigortası kapsamındadır. Meslek hastalığının etkeni olarak kabul edilmiş bir etkenle işyerinde maruziyet sonucu hastalanan bir sigortalının yetkili uzman kişi ve kuruluşlarca yapılan teknik ve sağlık incelemeleri sonucu alacağı rapor doğrultusunda meslek hastalığı kabul edilir (9).

KÜÇÜK VE ORTA ÖLÇEKLİ İŞLETMELER (KOBİ): Sanayide faaliyet gösteren işletmeler, çeşitli konularda farklı sınıflamalara

sokulmaktadır. Sayısal ve sayısal olmayan çeşitli kriterler, işletmelerin küçük, orta ve büyük ölçekli işletmeler başlıkları altında toplanmasını sağlar. Küçük ve orta ölçekli işletme tanımında ülkeler arasında bir birlik yoktur (25). Türkiye' de resmi bir tanım olmadığından çeşitli kuruluşların tanımlarında ana kriter olarak işletmelerde istihdam edilen personel sayışma rastlanmaktadır (3, 17). Bu kuram ve kuruluşların tanımları arasında tam bir birlik bulunamamktadır. Ülkemizde küçük ve orta ölçekli işletmeler hakkında birçok çalışması olan T. Müftüoğlu' nun düzenlemesi ile küçük ve orta ölçekli işletmeler Tablo- 1' de şöyle sınırlanmıştır (17). Tablo- 1: Müftüoğlu' na göre Küçük ve orta ölçekli işletmeler sınıflaması İşletmelerin Ölçek Büyüklüğü İşyerleri Çok Küçük Sanayi İşletmeleri Küçük Sanayi İşletmeleri Orta Ölçekli Sanayi İşletmeleri Büyük Sanayi İşletmeleri Çalışan Personel Sayısı
Sadece işletme sahibi ve aile ' bireyleri

Makine Parkı Değeri 500000-2 milyon dolara kadar 5 milyon-10 milyon dolara kadar 5 milyon- 10 milyon dolara kadar

1-9
10-49 50-199 200' den çok

Küçük işletmeler kendi faaliyet alanlarında bir üstünlük kuracak büyüklükleri olmaksızın işletilen, bütün faaliyetleri ve çalışanların kontrollerinin aynı zamanda işletme yöneticisi olan işveren tarafından yapıldığı işletmelerdir (15). İstihdam yaratma özelliği ile işsizliği azaltmada ve bölgeler arası gelişmeye, büyümeye önemli katkıda bulunduğu, rekabet şartlarına kolayca uyum sağlama ve gelir yelpazesi içinde denge unsura olması, uyumlu işveren-çalışan ilişkileri yaratarak sosyal denge ve dayanışmayı sağlaması, büyük işletmelerin tamamlayıcısı ve yan sanayi olarak nedeniyle KOBİ' 1er ülkemiz ekonomisinde önemli bir yer tutmaktadır (7). faaliyet göstermesi, az sermayeye gereksinim duyması, büyük işletmelere nitelikli eleman yetiştirmesi

154

Ülkemizde küçük işletmelerin oranı yüksektir (23). işverenin sağlık konusundaki tutumunu ortaya koymaktadır. ülkemizde de toplam işletmelerin çok büyük bir bölümünü oluşturur. Küçük işletmeler son yıllarda ekonomik politikaların gereği olarak Küçük Sanayi Siteleri ve Organize Sanayi Sitelerinde örgütlenmektedir. Dünyada ve ülkemizde farklı İOSB modelleri görülmektedir. KOBİ' LER VE İŞ SAĞLIĞI UYGULAMALARI: İş sağlığı ve iş güvenliği ile ilgili uygulamaları önleyen en önemli faktör. bazı işverenler. İşyerindeki tek otorite olarak. üretime ve istihdama smırlı katkısı ile ihracatta çok az bir yer tuttuğu. bir yandan kanunlarımızdaki esneklik ile çoğu işveren sağlıksızlığın daha sonraları kendisine ne kadar pahalıya mal olacağını görmezden gelir. işletmelerin sağlık hizmetlerine olan gereksinimleri sonucu kurularak. Mevcut yönetmeliğin bağlayıcı olmaması. Türkiye' deki sigortalıların %57.7'si küçük ölçekli işyerlerinde çalışmaktadır (22). Bu birimler.23). işyerlerinin yakınında işletmelere işyeri hekimliği hizmeti vermektedir. devlet tarafından çok az desteklendiği görülmektedir (8). üretim sistemimize hakim olan küçük işletme yapısıdır (24). Ancak ülkemizde küçük işletmelerin daha az yatırım yapıldığı.Bütün dünyada olduğu gibi küçük ve orta ölçekli işletmeler. Bunların bazılarında. işverenlerin maddi katılımları ile faaliyet gösteren İşyeri Ortak Sağlık Birimleri kurulmaya başlanmıştır. çalışanlarının sayısı 50' yi aşınca 50' den az çalışanı olan birden fazla işletmeye bölünerek işyeri hekimi çalıştırma zorunluluğundan kaçmaktadır (23). mevcut sağlığı koruma amacı ile sunulan ek bir iş sağlığı hizmetini kabul etmez yada bu hizmetin maliyetini kaldıramazlar (15). Bunlardan: 155 . İş sağlığı ve iş güvenliği ile ilgili mevzuatımız daha çok büyük işyerleri ile ağır ve tehlikeli işlere yönelik hazırlanmıştır (6. işyerlerinde verilecek sağlık hizmetlerinin oluşturulmasında insiyatifi işverenlere bırakması. Bir yandan kısıtlı bütçe ile çalışmak zorunda olmaları. İsteğe bağlı olması nedeni ile bazı işverenler birleşerek ortak bir işyeri hekimi tutarken. Yasal yükümlülüğü olan orta ölçekli işletmelerin küçük işletmelere değişmiş olduğu Doğu Sanayi Sitesi' nde yürüttüğümüz çalışmamızda da saptanmıştır. Küçük ölçekli işletmelere yönelik olan yasal çalışmaların yetersizliği bilinmektedir. Birçok gelişmekte olan ülkelerde olduğu gibi ülkemizde de kendi işini kurma eğiliminin artması ile küçük ölçekli işyerlerinin sayısı giderek artmaktadır.17).5'i 1-49 işçi çalıştıran küçük ölçekli işletmelerdir (22. SSK' nm Ocak 1996 verilerine göre ülkemizde işyerlerinin %98.

tedavi edici hekimlik hizmetleri yerine. 2-Givat Shaul Occupational Health And Safety Center (OHSC). İşyeri hijyenistleri gürültü. kimyasal atık ve diğer zararlı etkenlerin düzeyini ölçer. Her merkez 2000-4000 arasında çalışan topluluğunu kapsamaktadır. Bu işyeri gezilerine işveren ve işçi temsilcileri mutlaka katılır (25). toz. işçi başına yıllık 50 DM. koruyucu hekimlik hizmetlerini sunmaktır (27). Almanya' da. işe giriş. küçük işyeri sahipleri ve İş Sağlığı Enstitüsü' nce kontrol edilir (18).lik uzaklıkta bir alana dağılmış olmalıdır. İOSB' nin her türlü masrafı derneğe üye işverenlerden alınan. Az sayıda çalışan personele karşılık. Pratikte. tutarındaki dernek aidatlarınca karşılanmaktadır. aktiviteleri. İOSB' nin bulunduğu yere işçiler kolayca ulaşabilmektedir. 40 yaşından yaşlılara göz muayenesi yapmak ve gereğinde çalışanları uzman hekime sevk etmektir. Merkezin politikası. İş güvenliği teknisyenlerinin görevi işyeri denetimlerini yapmaktır (18). İşyeri hekiminin görevi. halk ve akademik enstitülerle ilişkileri Kupat Holim Klalit (İş Sağlığı Merkezi' nin başı). laboratuar tetkiklerini. periyodik ve işe dönüş muayenelerini. Bölgede 5000 işçi çalıştıran 300 endüstriyel işletme mevcuttur (18). akciğer fonksiyon testleri. odiometri. idareci uzman hekime yardımcı olacak 1 asistan hekim ve sekreterlik görevi yapan bir kişi çalışmaktadır (27). sanayici yardımcıları. EKG. Merkeze bağlı işyerleri en fazla 10 km. Bu merkezin belirlenen görevi. Multidisipliner OHSC kadrosu işyeri hekimi ve işyeri hemşiresinden oluşan klinisyenlerden. kapsamlı laboratuar olanakları dikkat çekecek niteliktedir (27). 3400 kişiyi kapsayan Borghorst İşyeri Ortak Sağlık Merkezi' nde 1 işyeri hekimi. İşletmeler 3 hafta ara ile düzenli ziyaret edilir. küçük ve orta ölçekli işletmelerin işyeri hekimi sayısı azlığı karşısında işyeri hekimi ihtiyaçlarına karşılık vermek üzere 1966' da Kuzey Ren-Westfallen eyaletinde 4 merkezde kurulan bir sistemdir. bir merkeze bağlanacak işletmelerin aynı veya birbirine yakın iş kollarından seçilmesinin çalışmaları kolaylaştırdığı görülmüştür. Dernek işyeri sağlık merkezinin her şeyinden sorumludur (25). 156 . Kudüs' ün Givat Shaul endüstri bölgesinde bir proje kapsamında kurulmuş olan. iş güvenliği teknisyeni ve hijyenistlerinden ve merkezde bir tıbbi sekreter ve sosyal çalışmacıdan meydana gelir.1-Borghorst Modeli İşyeri Ortak Sağlık Birimi. yalnız çevrede çalışanlara ve özellikle küçük ölçekli işletmelere mesleki sağlık hizmeti veren iş sağlığı ve iş güvenliği merkezidir.

küçük ölçekli taşeron firmaların da SA-Ortak Sağlık Birimi' nin sunduğu iş sağlığı hizmetinden yararlanmaları sağlanmıştır (26). Araştırmaya katılan işletmeler tekstil. 1994' de İLO' nun Uluslararası Çocuk Emeğinin Sonlandırılması Proje (IPEC) kapsamında Doğu Sanayi Site' inde kurulan sağlık merkezi' nde 3 hekim. koruyucu hekimlik hizmetlerini esas alan ve personel yapısının 1 doktor. 1 sekreter. sağlık hizmeti alma gereksinimini arttırmakta ve bu işletmeler. Çubuk Eğitim ve Araştırma Sağlık Grup Başkanlığı'na bağlı olarak kurulmuş olan. daha yüksek düzeyde İOSB' ne üye olmaktadır. İşletmeye gelen ek maliyet yüzünden İOSB üyelik düzeyi genelde düşük bulunmuştur. part-time çalışan KBB uzmanı ile devamlı gündüz çalışan bir yüksek hemşire.3-Yenice İş Sağlığı Merkezi (Yisme). 4-Fişek Sağlık Enstitüsü. Böylece büyük işletmelerin yanında. İstanbul. Nisan 1997. 1 hemşire. SA-Ortak Sağlık Birimi' nin işyerleri ile olan bağı her işyerinin İnsan Kaynakları Müdürleri ile İşçi Sağlığı-İş Güvenliği ve Çevre Uzmanları ile işyeri hekiminin oluşturduğu SA-Ortak Sağlık Birimi üst kurulunca sağlanmaktadır (26). 1 şoför ve 1 hizmetliden oluştuğu bir sistemdir (4). 1 laboratuar teknisyeni.8' i metal işkolunda faaliyet göstermektedir. işletmelerin % 48. vardiyalı çalışan bir hemşire. bir part-time çalışan işyeri hekimi (dahiliye uzmanı). tüm geliri abone olan işletmelerin aylık aidatlarından oluşan. 1 sağlık memuru. işyeri içinde kurulmuş bir İşyeri Sağlık Birimi (İSB). Metal iş kolunda iş kazalarının sıkça rastlanması.Nisan 1998 tarihleri arasında İstanbul ili içinde Yenibosna' da yer alan küme örnekleme metodu ile seçtiğimiz Doğu Sanayi Sitesi' nde yürüttüğümüz çalışmada araştırma bölgemizde bulunan 195 işletmeden araştırmaya katılan 164 işletmenin birinde. İzmir ve Denizli' de kurulan. 4-Sa-Ortak Sağlık Birimi.1979 tarihinde. SA-Ortak Sağlık Birimi' nde bir tam gün çalışan işyeri hekimi (sorumlu yönetici). 1 sağlık memuru. 2 ambulans şoförü ve hizmetli görev yapmaktadır (26). Ankara' nın Çubuk ilçesinin değişik büyüklükte çok sayıda işyeri bulunduran Yenice bölgesinde.10. Enstitü' nün ana hizmet amacı koruyucu hekimlik hizmetleri vermektir. 3 sağlık memuru. 1992 tarihinde Gürhan Fişek tarafından özel limited şirket olarak Ankara OSTİM ve Sincan' da. 1 personel ve bir iş güvenliği uzmanı çalışan erişkin ve çocuklara hizmet vermektedir (11). 157 . 48 işletmenin üye olduğu bir İşyeri Ortak Sağlık Birimi (İOSB) saptanmıştır. kimya. metal ve diğer işkolu başlığı altında toplanmış olup. Sabancı Holding' e bağlı ve İzmit Kentsa arazisi içinde bulunan şirketlerin 1997' de biraraya gelerek kurduğu bir İOSB' idir. abone olmayan işletmelerden gelen hastaların da ücret karşılığı muayene olabildiği bir sağlık birimidir. 15.

92) kişi özel sağlık hizmetlerini en az bir kere olmak üzere kullanmış olduklarını ifade etmektedir.9) sigortasız çalışmaktadır. Araştırma kapsamındaki 314 çalışandan üye olmayıp İOSB' den hizmet alan kişi sayısı 12' dir (%3. düşük aşılama düzeyi. hastalık muayene ve tedavisi olduğu saptanmıştır. Üyelerden 135'i (%97. Çalışanların başvurdukları farklı sağlık birimlerinden aldıkları sağlık hizmetlerjnden memnuniyet düzeylerinin dağılımları arasında çok ileri derecede anlamlı farklar bulunmuştur (p<0. Üye olmayan işletmelerden 31' inin İOSB den kendi istekleri doğrultusunda. İOSB' i ve özel sağlık hizmetleri kişileri beklenenden yüksek düzeyde memnun etmiştir.87. çok sınırlı bir düzeyde kalan sağlık eğitimi "tedavi edici hizmet" konumunda olmaması gereken işyeri hekimlik hizmetlerinin. Sonuçlar. en sık başvuru nedenlerinin de ilkyardım. Yolsal(29) da saptadığı bulgularla çalışmamızı desteklemektedir. ücret karşılığı hizmet aldıkları.4) İOSB' ne üyedir. Araştırma kapsamında çalışan 314 (%100. Verilen işyeri hekimlik hizmeti çalışanları memnun etmektedir. 207 (%65.82).001). böyle bir merkezden gereğinde alınan acil müdahale ve tedavi hizmetleri oluşturmaktadır. İSB' den hizmet alan çalışanların hizmetten orta derecede memnun oldukları gözlenmiştir.1 düzeyinde bulunmuştur. Araştırma bulgularımız işyeri hekimlik hizmetlerinin sınandığı çalışmalarda belirtilen yüksek düzeydeki poliklinik ve periyodik muayene hizmetleri açısından paralellik göstermektedir (4. Tüm olumsuzluklara karşın. 24). İşe dönüş muayeneleri ve rehabilitasyon hizmetlerinin işyeri hekimlik hizmeti içinde verilmediğinin görülmesi. İş kazası sonucunda. aldıkları kadarı ile işyeri hekimlik hizmetlerinden memnun olmaktadır. Bu hizmeti alanlar. Bu hizmetin kapasitesinin arttığı oranda memnuniyet yükselmektedir. Araştırmaya katılan çalışanlardan 139'u (%49.Üye olan işletmeler. koruyucu hekimlik hizmetleri alanmda yetersiz kaldığını göstermektedir. 283 sigortalı çalışandan 251' i (%88. site yakınındaki özel sağlık birimlerinde acil müdahale yapılmakta ve iş kazası burada tedavi 158 . İOSB' nin toplumun genel yapısına uygun olarak işletmeciler ve çalışanların beklentileri doğrultusunda kullanıldığını göstermektedir.8) ve periyodik muayene hizmeti (%93.12) İOSB' den hizmet aldıklarını söylemiştir. ilkyardım (%91. Üye olmayan işletmelerin yöneticilerinin sağlık hizmeti beklentilerini. Araştırmamızda iş kazası sıklığı %15.9).0) kişiden 31'i (%9. İSB' nden hizmet alan sadece 16 (%5. işe giriş muayeneleri ve periyodik muayenelerin yapılması. İOSB ve İSB' nden öncelikle tedavi (%95.9) almaktadır. SSK Sağlık Tesisleri' nden memnuniyetin oldukça düşük olduğu saptanmıştır.1) çalışan mevcuttur. çalışanlara kişisel koruyucu kullanımının özendirilmesi gibi koruycu hekimlik hizmetleri açısından İOSB' nin önemli bir fonksiyona sahip olduğu görülmektedir.697) SSK sağlık tesislerinden sağlık hizmeti aldığını belirtmiştir.

nitelikli koruyucu hizmetlerin sunulduğu. Bu işletmeler için işyeri hekimlik hizmeti uygulamaları açısından işverene daha düşük bir maliyet getireceğiden İOSB' lerinin kurulması en uygun çözümdür. Çalışanların kolay ulaşabilecekleri. İşyeri hekimlik hizmetleri hakkında işveren ve çalışanlarının bilinçlendirilmesi sağlanmalı. kapsamlı bir İşyeri Sağlık Birimi istedikleri saptanmıştır. denetimlerin yapıldığı. iş sağlığı hemşiresi. ÖNERİLER İş sağlığı ve iş güvenliği konusu çalışanların sağlığı olarak ele alınmalı. İOSB' nin bütçesi site yönetimince finanse edilmelidir. uğradıkları zararlara ilişkin uzman hekimlerin çalıştığı. Özellikle İOSB' nde çalışan ekip içerisinde işyeri hekimi. işyerinde alınan sağlık güvenlik önlemlerinin düzeyi. Kanun ve tüzükler farklı iş kolları için tekrar düzenlenmelidir. sosyolog. bu hizmetler içinde aktif rol oynamaları için gereken düzenleme yapılmalıdır. işyerlerine yakın bir İOSB kurulmasını planlamaya zorunlu tutulmalıdır. işyeri ortam koşulları. Böylece SSK verileri ile arada çok yüksek bir fark oluşmuştur (21). ücretsiz hizmet alabilecekleri. 159 . İş kazası sıklığı metal işkolunda yüksek olduğundan çalışanların yüksek düzeyde sigortalandıkları saptanmıştır. iş kazası tedavi edilerek SSK' ya bildirilmemektedir. Araştırmamızda da. Devlet tarafından uygulanacak teşvik politikalarının belirlenmesinde. yapılacak yasal düzenlemelerle sanayi siteleri. İSB ve İOSB arasındaki farklı düzenleme ve hizmetin boyutu bu gerekliliği ortaya koymaktadır. psikolog. iş güvenliği uzmanı. Küçük işletmelerin sahip olduğu kısıtlı ekonomik kaynaklar. sekreter. site sınırları içinde. ÎOSB personelinin iş sağlığı konusunda sürekli eğitimi sağlanmalıdır. İşyeri hekimlik hizmetlerinin multidisipliner bir ekip çalışması olduğu unutulmamalıdır. yardımcı personel ve şoför bulunmalıdır. ÎOSB' nin temel hedefi primer sağlık hizmetleri olmalıdır. Sigortalılar ile sigortasızlar arasında iş kazası oluşumu açısından da anlamlı bir fark bulunmuştur. Küçük ölçekli işletmeler mutlaka organize sanayi sitelerinde toplanmalı. kanun ve tüzüklerde yapılacak değişiklikler ile çalışanlarının sayısına bakılmaksızın tüm işyerlerini kapsamalıdır. işletmelerin işyeri hekimlik hizmeti organizasyonları da dikkate alınmalıdır. proje aşamasmda. işletme içinde bağımsız bir İSB kurulmasını imkansız hale getirmektedir. Küçük ve orta ölçekli işletmelere yönelik çalışmalar ve destekler ekonomik ağırlıklı olmanın ötesine geçmelidir.edilebilecek durumda ise.

1993. Tisamat Matbaacılık.. Yayın no:30. Tıp fakültelerinde. 6. Gelişen Ülkelerde ve Türkiye' de Bir İstihdam Politikası Olarak Küçük Ölçekli İşyerlerinin Teşviki. Ankara. hekim ve iş güvenliği uzmanları ile birlikte ekip halinde sunulmalıdır. Akbulut. Doktora Tezi. 1986. M.1997. İOSB' lerinin çalışmalarını destekleyici ve denetleyici rol üstlenecek. s. Herkes İçin Sağlık' ta Yenilenmiş Strateji: 21. bs. Aydemir. Tisamat Matbaacılık. S. Sayı: 28.yy. (ed. İstanbul. Küçük ve Orta Büyüklükteki İşletmeler (Problemleri ve Çözüm Önerileri). lisans üstü eğitime başlanmalıdır.. M. mühendislik bilimlerinde.. Yayın No: 017. Marmara Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü Halk Sağlığı Ana Bilim Dalı.. Çalışma Ortamı Dergisi. "İş Sağlığı" dersleri konmalı. Programlar. İşyerinde sağlık risklerini araştırarak saptayan ve bu risklere göre alınacak önlemleri işkollarına göre ortaya koyan İş Sağlığı Enstitüleri' nin kurulması gerekmektedir. . 9-10. profesyonel eğiticilerce oluşturulmalı. M. 2. T.1996. T. Ankara. Ankara.381-398. 1996. İstanbul. 1994.) T. TTB Yayını. Fırat. 3 3-37. bs. 9-10. 7. Simge Ofis Matbaacılık. İstanbul. Civaner.: Dr. N. Eylül 1995. s. s. Hacettepe Üniversitesi Halk Sağlığı Ana Bilim Dalı Yayın No:86/38. M.. Ekin. 57-62. 8. 1998.59-68. Ankara. 5. N. Erzurum Ticaret ve Sanayi Odası Yayın No : 1996-1. K. Toplum ve Hekim Dergisi. Bilir. 11. 2. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı İşçi Sağlığı Daire Başkanlığı. N. Can Matbaası. s. İşyeri Hekimliği Ders Notlan. O. işveren ve işçi temsilcilerinin aktif görev yapacakları.. Erdoğan. Ankara.7-47. Akbulut. Murat Civaner.. İşçi Sağlığı Prensip ve Uygulamaları. 1992. 9. 1998. Sistem Yayıncılık.. 15 Yaş Altı Çalışan Çocuklar İle Aynı Yaş Grubundaki Okuyan Çocukların Sağlık ve Sosyal Yönden Karşılaştınlması. 3. TTB Yayım. Yüksek Öğrenim Kurulu Matbaası. 4. İstanbul. s. İçin Taslak Politika. TÜGİAD Yayım. 160 . Çev. 2.. Yayın No: 1993-34.. Demiröğen. Akbulut. AB' ne Üye Ülkelerin Sosyal Güvenlik Sistemleri İçinde İş Kazası ve Meslek Hastalıkları Sigorta Hizmetleri. Yenice İş Sağlığı Merkezi 1980-1985 Yılları Çalışmalarının Değerlendirilmesi. 10. Sayı: 81. Cilt: XII.. îşle İlgili Hastalıklarjşyeri Hekimliği Ders Notlan. hemşirelik okullarında ve endüstri ile ilgili her türlü meslek eğitiminde lisans düzeyinde. 2000'li Yıllara Doğru Türkiye'nin Önde Gelen Sorunlarına Yaklaşımlar: XII-KOBÎ' 1er. İşçi Sağlığı ve Güvenliği ile İlgili Genel Bilgiler.Çalışanların sağlık eğitimleri profesyonel bir düşünce ile verilmeye başlanmalıdır. görev ve yetkileri ile yapısı mevcut yasal düzenlemelerden farklı olmayan İşyeri Ortak İşçi Sağlığı İş Güvenliği Kurulu' nun (İOİSİGK) oluşturulması yasalarla zorunlu kılınmalıdır.. KAYNAKLAR: 1. Bu suretle gerek enstitüler gerekse üniversiteler kanalı ile yapılan eğitim ve araştırmalarla "İş Sağlığı" bilincinin oluşmasında gerekli olumlu katkı sağlanmış olacaktır. Eren. Şubatl998. İşyeri Hekimliği. Fırat.

15. 1974. 1997. int. M. 19. Şeref. 26. Maya Matbaacılık..493-496. Hukuki Yönden İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği.7-10. Ulusal İşçi Sağlığı Kongresi Kitabı içinde.. s. Sayı: 12. Sayı: 2. 2.10509. Müftüoğru. S. s. Meslek Hastalıklarının Tespit Edilememesinin Nedenleri ve Doğurduğu Sonuçlar. Toplum ve Hekim Dergisi. E.12.682-687.371-380. K. s. s. Sayı: 80. A. İkiz Ofset.. TTB Yayını. Sayı: 28(8-9). Ş. 380-383.. Kentner. 161 . CiltXX. SSK 1996 İstatistik Yıllığı. Ankara. Sayı: 3. Taşyürek. 13. 20. 1997. SSK Genel Müdürlüğü. bs. m. İşyeri Hekimliği ve Kocaeli Bölgesinde İşyeri Hekimliği Uygulamalan. SSK Genel Müdürlüğü. Sağlık Bilimleri Enstitüsü Bilim Uzmanlığı Tezi..659-666.. Ankara. Güner.. Yolsal. 1998. 18. 29. İşler H. Maya Matbaacılık.20-36. 17. 25. Dr. s.247-271. Veli Yayınlan.. 1996. 24. S. Med Sei. Ankara Siteler Sanayi Bölgesinde Küçük ve Orta Ölçekli İş Yerlerine Yönelik Ortak Sağlık Birimi Oluşturulması İçin İşveren Yaklaşımı.. Beşer. EGS Bank Yayınlan No. İş Hekimliği Ders Nottan içinde. B. Ankara. Ankara.. Yayın no:593.315-328.. 27. SSK 1996 Yıllık Faaliyet Raporu. Süzek. 1997. Cilt: XXVII. Almanya. 16. Sorunlar ve Öneriler. 22. Stuttgart. Tabuk. s. 14. 1993.. TTB Yayım. Ankara. 1997. Türkiye' de Küçük ve Orta Ölçekli İşletmeler. Isr J. SSK Genel Müdürlüğü Yayın No: 218. 21. O. Toplum ve Hekim Dergisi. Karadağ. İstanbul. 1996. Sigorta. Küçük ve Orta Büyüklükteki İşletmeler ile Büyük Ölçekli Kuruluşlan Kapsayan İşyeri Ortak Sağlık Birimi. 3. 1. Sanayileşme Sürecinde Küçük ve Orta Ölçekli İşletmeler. et al. Gentner Verlag. Ankara. İş Güvenliği ve İşyerinde Tıbbi Hizmetler. Akkurt. 1993.7-16.. 1986. 3. İş Hekimliği Ders Nottan içinde. bs. s. İş Hekimliği ve Meslek Hastalıkları Konularında Finlandiya. İşyeri Hekimlik Uygulamalan. Cilt: XII. İÜ. 5-6 1998. Cilt: XIII. 7-8. bs. N. 1993. Maya Matbaacılık. İtalya' daM İncelemelerin Raporlan ve İş Hekimliği Esaslarına Göre İş Sağlığı Merkezleri' ni Geliştirme Tasansı. Ankara. 1991. s.. Yetki Analiz ve Öneriler.. H.. A pilot occupational health service for small enterprises: first year experience.. Tonguç.1343. bs. H. s.the Givat Shaul project. T. Sirer. İstanbul. E. Preventive Services in Occupational Health and Safety in Europe: Developments and Trends in the 1990s. 28. M. Türk Tabipleri Birliği İşyeri Hekimliği Uygulamalanjş Hekimliği Ders Nottan. G. s. 185-189. s. Tisamat Matbaacılık. J. Gesuntheits. Pines. Fişek.21-51.und Arbeitsschutz in kleineren und mittleren Unternehmen. Ankara. 1992. İnterpress Basın ve Yayıncılık. İşyeri Hekimliği Ders Nottan içinde. îşçi Sağlığı ve Boyuttan.. Ersoy. İkiz Ofset. 1998.İstaribul Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Ana Bilim Dalı. 23. S. Walters. Arbeitsmedizin-Sozialmedizin-Umweltmedizin.1997. 1997. 1. Büyük Larousse Sözlük ve Ansiklopedisi içinde. Karataş. TTB Yayım. Health Services. Yayın no:594. S... s.. Halk Sağlığı Doktora Tezi. TTB Yayını 3..Ü.

162 .

TÜRKİYE'DEKİ İŞ KAZALARINA GENEL BİR BAKIŞ Talat TEVRÜZ Makina Fakültesi İstanbul Teknik Üniversitesi. bu işletmeler için "işyeri ortak sağlık birimleri'nin" kurulması zorunlu hale getirilmelidir. iş kazalarında Avrupa ülkeleri arasında birinci. konunun Ülkemiz'in öncelikli sorunlarından biri oklarak kabul edilerek. İş Kazalarına Genel Bakış Ve Analiz Ülkemizde. İSİG ile illgili tedbirlerin uygulanmasında önemli güçlüklerle karşılaşılmaktadır. İstanbul. Gerçeği tam olarak yansıtmayan bu rakamlara göre dahi. Ekonomik anlamda yalnızca SSK'ya maliyeti 14 trilyonun üzerinde olan iş kazalarının. aşağıdaki neticelere ulaşılmıştır [3-6]: 163 . Bu çalışmada. iş kazalarının azalacağı bir gerçektir. Ülke'nin sosyo-ekonomik politikasından başlayarak. 3000' den fazla kişi sakat kalmakta ve her yıl ortalama 2 milyon kadar iş günü yitirilmektedir [1]. Giriş Sosyal Sigortalar Kurumu (SSK) İstatistiklerine göre. Türkiye'nin Avrupa Birliği (AB)'ne girmesi ve "toplam kalite yönetiminin" teşviki İSİG bakımından yerindedir. Türkiye'deki iş kazalan smıflandmlarak kısaca analiz edilmiş ve alınabilecek ilgili önlemler sunulmuştur. İşçi sağlığı ve iş güvenliği (İSİG) nin çalışma yaşamındaki gelişmelerle ve Ülkemiz'in sosyo-ekonomik durumu ile yakından ilişkili olduğu açıktır. İmalat işkolunda daha fazla kaza olduğundan. hatta konu ile ilgili bu günki düzenlemelerin yeterince uygulanmasıyle dahi olumlu yönde değişecektir. 2. bu işkolunda İSİG çalışmalan yoğunlaştmlmalıdır. her yıl karşımıza çıkan bu ürkütücü tablo. Genç ve tecrübesiz işçilere işçi sağlığı ve iş güvenliği (İSİG) çalışmalarında ağırlık verilmelidir. kamu sektöründekilere nazaran daha az olduğundan özelleştirmeye hız verilmesi İSİG açısından olumludur. Bunlar iyileştirildikleri ölçüde. çok daha büyük olduğu açıktır [2]. Sosyal Sigortalar Kurumu (SSK) istatistiklerinden istifade ile. Türkiye'deki iş kazaları sınıflandırılarak kısaca analiz edilmiş ve alınabilecek önlemler sunulmuştur. Bu itibarla. üzerine ciddiyetle gidilmesiyle. çalışan işçinin ruh ve beden sağlığına kadar bir çok nedenler sözkonusudur. İSÎG konusunda tek istatistikî çalışma yapan kurum olan SSK'nın yayınladığı "istatistik yıllıkları" incelenerek. Özel sektör kuruluşlannda iş kazaları. Küçük işletmelerde. Bu çalışmada. dünya'da ise üçüncü sırada yer almaktayız. 1. Türkiye'de her yıl iş kazalarında 1500 kişi yaşamını yitirirken. SSK istatistiklerinden istifade ile. Türkiye Tel: 0212 2931300-70/2471 Fax: 0212 2450795 Özet Ülkemiz'de iş kazalarının sebepleri çok yönlü ve çok çeşitlidir. tüm ülke ekonomisine olan maliyetinin ise. Sanayileşme aşamasında gelişmeler kaydeden Ülkemiz'de.

ilk 4 saatin kazalar içindeki payı %75. iş kazası oranlarının bu kadar yüksek olmasının en önemli sebepleri.30'a düşmesi.65 olmaktadır. Görülmektedir ki. çalışan işçilerin iş konusunda eğitimsizlikleri. saatlerdir.4. ve 8. İlk adım organize sanayi sitelerinde atılabilir. Bu işletmeler. Diğer çalışma saatlerinde kazaların sayısında büyük bir azalma vardır. dikkat azlığı. Az miktarda işçi çalıştıran işyerlerinde. Bu itibarla. Ayrıca. Bu durumu 1996 yılı için incelersek.4 ve 1996'da %72.17'dir. 50'den az işçi çalıştıran işyerlerinde ki kazaların toplam kazalar içindeki payı. ekonomik bakımdan güçsüz oldukları için malî külfetinden dolayı İSİG'in gerektirdiği tedbirleri almak istememeleri. 1986'dan 1996'ya kadar sürekli artarak %72. Avrupa Birliği (AB) gümrük birliğine girilmesi de. öncelikle küçük işyerleri için işyeri ortak sağlık birimleri zorunlu hale getirilmelidir. işyeri küçüldükçe İSİG sorunlarının artmakta olduğu SSK istatistik yıllıklarındaki verilerden anlaşılmaktadır [3. Bu işyerlerinin toplam kazalar içindeki paylan. batılı anlamda iş güvenliğini de işletmelerine yerleştirmek durumunda kalmaktadırlar. Diğer taraftan. yüksek teknoloji kullanılmasından. yapılan işten sıkılma olarak açıklanabilir. işçilerin konularında uzman ve eğitimli olmalarından.7 gibi çok yüksek bir değere ulaşmıştır. diğer saatlerin payı ise %9. kazaların 1 ile 50 arasında işçi çalıştıran işyerlerinde daha fazla olduğu görülmektedir. ve 8. Maddesi.49. toplam kalite yönetiminin İSİG çalışmalarında etkili olduğunu beyan etmişlerdir. bu işletmelerin. Büyük ve nispeten büyük işletmelerde (50'den fazla işçi çalıştıran iş yerlerinde). düşük kaza sayıları ve sıfır ölümle karşılaşılmıştır. Ayrıca.48. Daha az sayıda işçi çalıştıran işyerlerinde ise. Halbuki. Kazaların en çok olduğu ikinci saat dilimi ise 7. Diğer taraftan. işe hemen adapte olamama.34. büyük kurumların çoğu yabancı ortaklarla çalıştıkları için. yorgunluk. kazaların toplam kazalar içindeki payının 1986'da %41. bu isteye bağlıdır. otomasyona geçilmekte ve en önemlisi yüksek teknoloji kullanılmaktadır. Ülkemiz'de küçük işletmeler üretim sistemimize hakimdirler. dikkat kaybı. 1987'de %57. Nitekim. vücudun ve beynin normal çalışma temposuna ulaşmasının uzun sürmesidir. son senelerde büyük ilgi gören "toplam kalite yönetimi de" yukarda sayılan hususları gerçekleştirmede zorlayıcı bir unsurdur. 1994'te%73. 1986'de %58.9.01. 6]. imalat işkolunda faaliyet gösteren dört büyük işletmede yapılan bir mini ankette [7]. Son saatlerdeki kazaların sebepleri de. kazalarının meydana geldiği iş saatlerine göre dağılıma bakıldığında (Çizelge 2). 7.7. 164 . 1988-89-90'da %56. İlk saatlerde kazanın bu kadar yüksek olmasının en önemli sebepleri. işletmelerde batili anlamda İSİG kuralları oluşumu ve tatbiki fikrini yaygınlaştırmıştır. > İş. kazalar en çok ilk 4 bilhassa ilk 1 saat içinde olmaktadır. saatlerin payı % 15. özelleştirme ile beraber işletmelerde işçi sayısı azalmakta. Bu oranlar 1992'de %61. İş Kanunu'nun 6. kaza tarihinde işyerinde çalışan işçi sayısına göre dağılımına bakıldığında (Çizelge 1).İş kazalarının. 1993'te %72. 50 veya daha fazla sayıda işçi çalıştıran işyerlerinin işyeri sağlık birimleri kurmalarını zorunlu kılmaktadır. özelleştirmenin de İSİG konusunda etkili olduğunu düşünülebilir. 1995'te %73.7'dir. Çünkü.52 iken 1996'da %27. bilgi ve tecrübe eksikliği olarak belirtilebilir. dolayısıyla kurallara dikkat etmelerinden ve İSİG konusunda ulaşılan bilinçlenmeden kaynaklanmaktadır.

235 14.İş kazalanmn sigortalının hizmet süresine göre dağılımı incelendiğinde görülmektedir ki Çizelge 1.411 9.034 18. 1 165 .878 11.814 4.640 2.44.210 4.073 6.087 87.SAAT+ BİLİNMEYEN TOPLAM 1992 20.SAAT 5.508 11.011 5.542 0 8. 1990'daki durum ise.53.067 '35.961 7.259 4.804 17.129 9.483 2.493 7.624 35.468 16.006 9.037 11.829 7.059 4.SAAT 3.SAAT 6.030 1993 15.858 14.404 12.818 6.581 9.398 6.575 37.511 2.SAAT 9.521 14.807 Çizelge 2.111 9.726 6.467 6.087 1995 10.881 0 7.339 10.328 7.882 7. 1 gün ile 1 ay arasındaki hizmet süresi için kazaların toplam kazalar içindeki payı %16.205 17 0 40.302 139.47'dir.587 6.130 5.435 7.741 72 0 1996 8.166 9.563 87.121 7.676 33 0 92.014 10.222 65.399 4.011 10.623 0 35.563 92.057 12.608 9.980 12.SAAT 7.100 7.551 5.530 13.073 4. İşyerinde çalışan sigortalı sayısına göre iş kazaları SİGORTALI SAYISI 1-3 4-9 10-20 21-50 51-100 101-200 210-500 501-1000 1001+ BİLİNMEYEN TOPLAM 40.300 5.726 2.960 86.686 11.660 12.146 5. lyıl ile 5 yıl arasındaki kazaların payı %29.007 44. Meydana geldiği iş saatlerine göre iş kazaları İŞ SAATLERİ 1.56.464 109.618 11.927 6.071 3.SAAT 4.ŞAAT 2.588 8.807 (Çizelge 3).758 188 7.SAAT 8.396 0 1992 1993 1994 1995 1996 139.886 6.09.118 3. 3 ay ile 1 yıl arasının payı ise %25.264 12. 5 yıl ve daha fazla hizmet sürelerinde ise kaza payı %29.559 35.237 11.545 9.594 2. 1 gün ile 1 ay arasının payı %16.464 109.928 6.960 86.433 2.601 37.066 44 0 1994 34. 1986'da.345 8. 3 ay ile 1 yıl arasındaki kazaların payı %24.219 4.794 9.

674 23.355 694 1.464 109.019 8.921 23.039 15. 1996'daki durum ise.981 488 1.563 yıldan sonrasının payı da %24.647 0 0 0 92.03.886 14. Çeşitli dalgalanmalar göstererek 1990 yılına gelindiğinde hastanede geçen süre 122. deri sathını bozmayan kontuzyon ve çürükler meydana getiren kazalar 166 . 1996 yılına kadar ise azalarak 1.yıl ile 5 yılın payı %31.304 10.5.705 17.258 9. İş kazalarının geçici iş göremezlik sürelerine göre dağılımına baktığımızda (Çizelge 4). 4-15 gün arasının payı %61. 91-365 gün arasının payı ise %2. 16-90 gün arasının payı %27. Hastanede geçen sürelerin azalması.318 4. Toplam iş göremezlik süresi 1986 yılında 2.072 gün.61.087 87.316 gün olmuştur.208 14.251 4.150 13.807 139.064 11. 5 yıldan sonrasının payı da %27.630 16. İş kazalarının arızanın mahiyetine ve vücuttaki yerine göre dağılımına göz atıldığında.089 10. 1 gün ile 1 ay arasının payı %8.47. Kazalarda en yüksek oran 1 yıl ile 5 yıl arasında çalışanlarda görülmektedir. 1996 yılında ise 1.579 5. 3 ay ile 1 yıl arasının payı ise %26.828 9.509'dur. yırtıklar ve yaralar meydana getiren kazalar 50.548 gündür. 1996 yılında 0-3 gün geçici iş göremezliğin payı %15.57.606 10.057 gündür.07. en çok anzalar olarak. 0-3 gün arası geçici iş göremezliğin toplam kazalar içindeki payı 1990 yılında %17.488 26. 1996 yılında ise 63.9.960 86. düşük bir artış hızıyla 1990'da 2.413 11.44'tür.248.645 17.457 11.264 11.30'dur. 5 Çizelge 3. 1996'da kaza geçiren bir işçi ortalama olarak 10 hafta işten uzak kalmaktadır.712.026 11.611. artan bir seyir izleyerek 1990'da 2.285 gün olmuştur. Bu. 1 yıl ile 5 yılın payı %29.009 gün. işçilerin kaza olsa bile dikkatli davrandıklarının.81.888 745 850 1. sathî travmatizma.373 12. 4-15 gün arasının payı %53.031 gün olmuştur. 1990 yılında.668 21. Bu.255 5.937 gün.355 19.4'tür.640 16.980 10. Ayakta geçen süre ise. Toplam iş göremezlik süresinin.793 0 576 1. bu oran pek azalmamakta.194 adet.366. 1986 yılında 2. Sigortalının hizmet süresine göre iş kazaları SİGORTALI HİZMET SÜRESİ İGÜN 2-7 GÜN 8-30 GÜN 1-3 AY 3 AY-1 YIL 1-2 YIL 2-5 YEL 5-10 YIL 10+YIL BİLİNMEYEN TOPLAM 673 3. 16-90 gün arasının payı %19.359 1992 1993 1994 1995 1996 19.3'tür. 91-365 gün arasının payı ise %3. Kişilerin çalıştıkları işlerde hizmet süreleri artıkça kazaların azalması gerektiği halde. aşağı yukarı aynı kalmaktadır. sanayide daha az tehlikeli teknoloji kullanıldığının ve iş eğitiminin arttığının belirtisi olabilir.440 22.775. 1986'da hastanede geçen kısmı 117.86.575 30.774 9.952 20. Bu sonuçlara göre.488.

1995 yılında %4.39.374 26. makinelerden ileri gelenler %7.368 8.220 1.563 6.978 22. Kazalann daha çok.9'dur. 1995 yılında %24.461.513 41. 1994 yılında %16.252 10.874 31.316 getirdikleri arazlardan belli olmaktadır.554 15.467 2.820 181.167 14.322 858 251 109. 4.318 1. 167 .079 340 139. 1996'da ise kazalann %1.59'u. yanıklar meydana getiren kazalar 9.015 22. motorlu taşıtlar %1.858 2.132. 1994 yılında %45.347 13.02 ve 1996 yılında %42. 1996 yılında %22.301 12. yanmalar %0.459 adettir.710 7.775.825. düşmeler %7.239 30.312. 1995 yılında %45.203 1.675.527. 1990 yılında.22. 3545 yaşlan arasında ki dağılım ise. İstatistikler aynntıh olmadığı için kazalann asıl nedenleri anlaşılamamaktadır.685 1. 1996 yılında %3. biraz dikkat gösterilmesi sonucu olmayabilecek kazalar olduğu. 1995'te %%0.292 9.Manisa 4.352 2. İstanbul 14.060 854 257 87. 5.6. 14 yaşın altında.280 1.2'si meydana gelmiştir.63. 3.545. 1995 yılında %25.958 2. İzmir 12. 1996 yılında ise %29.890.914.364 936 333 92.036.96.654 2. 1996 yılında kazalann en çok olduğu ilk beş şehir ise şunlardır: 1.087 8.431.031 2.573 25.98. kazalann başlıca nedenleri.75'tir. 25-35 yaşları arasında ki dağdım.040 24. 1994 yılında %6.960 6.45'tir.061 11.684 13.031. eklemlerde bitişik adalelerin burkulması ve neticelerinde 9.716 23.285 7.464 7. 45-55 yaşlan arasında ki dağılım.712. 2.398 74.905 1.540 14. bir menfeze giren yabancı cisim tesiri de 5.116 9.562 39.26'dır.374 1.11'dir.692 88.18.030 9. İş kazalan ile "meslek hastahldannm" sigortalılann yaş gruplarına göre dağılımına bakıldığında (Çizelge 5). bu yaş gurubunda meydana gelen kazalarrda önemli bir artış olmuştur. 1994 yılında %29.749.16.017. Kocaeli 5.286 18.15'i.15.110 842 273 86.083 1.854.807 1992 1993 1994 1995 1996 2. 1994'te kazalann %0. Görüldüğü gibi. 15-25 yaşlan arasmda ki dağılım yıllara göre incelenirse. Geçici iş göremezlik sürelerine göre iş kazaları GEÇİCİ İŞ GÖREMEZLİK SÜRELERİ (GÜN) 0 1-3 4-7 8-15 16-30 31-90 91-180 191-364 365+ TOPLAM İŞ GÖREMEZLİK SÜRELERİ TOPLAMI HASTANEDE AYAKTA 82.017 63.464.05. vücutta meydana Çizelge 4. Bursa 5.152 2.178 6.

1996 yılında 29'a düşmüştür.831 20.661 2. Bu rakamlar. Çizelge 7'den görüldüğü gibi.065 7. kaza sıklık ve genel kazalanma oranlannda önemli bir düşüş görülmesine rağmen. kaza sayısı 9.558 18.139 349 306 30 93.6'sı dır (Çizelge 7).257 521 7. 15-25 yaş arasında kaza geçiren işçilerin oranı ise 1994'te %16. ülkemizde inşaat işkolunda 1993'ten 1996'ya kadar meydana gelen kazalar incelendiğinde. bu.783 6.6'dan 1996'da %29. Çizelge 6'dan görüldüğü gibi.722 4.776 iş kazası olmuştur.3'ünü oluşturmaktadır (Çizelge 8). Sigortalıların yaş guruplarına göre iş kazaları ve "meslek hastalıkları" YAŞ GURUPLAR I -14 15-19 20-24 25-29 30-34 35-39 40-44 45-49 50-54 55-59 60+ TOPLAM ORTALAM AYAŞ Kazaların işkollarına göre dağılımı Çizelge 6-8 de verilmiştir.400 19.498 1. inşaat işkolunda 11.171 866 276 181 87.566 13. Bu. 1996 yılında imalat işkolunda 53.922 29 1994 1995 1996 11. 1996 yılında büyük bir artış olmuştur.742 746 987 32 7. kazaların %10. Bu durum gene de olumlu bir gelişme olarak kabul edilebilir. Aynı yıl. gençlerimizi iş güvenliği konusunda gerektiği gibi bilirıçlendiremediğimizi göstermektedir.231 16.807 iş kazası olmuştur ki.772 10.765 18.Çizelge 5'ten görüldüğü gibi.75'e yükselmiştir.196 12. Maden işkolunda ise. Buna rağmen genel bir iyileşmenin 143 4.774 1. kaza sıklık ve genel kazalanma oranlarında düşme olmasına rağmen. maalesef kaza ağırlık oranında önemli bir düşüş olmamıştır.367 88.335 19.822 20.258 14.780 1. kazaya uğrayan işçilerin yaş ortalamasında seneler itibariyle bir düşüş vardır. bütün kazaların %13v.816 21.004 olup. kaza ağırlik oranında 1995 yılma kadar bir düşüş yaşanmakla birlikte. 1993'ten 1996'ya kadar imalat işkolundaki kazalar incelendiğinde.935 168 . Nitekim.707 2. 1994 yılında ortalama yaş 32 iken. bütün kazaların %62'sini oluşturur (Çizelge 6). Çizelge 5.

692 852.95 0.18 464 421 1994 1995 348 1996 555 14 0. Ülkemiz'de inşaat işkolunda meydana gelen iş kazaları 1993 ÖLÜMLER İŞÇİ SAYISI KAYIP İŞGÜNÜ KAZA SAYISI ORTALAMA ÇALIŞMA SAATİ KAZA ADIRLIK ORANI KAZA SIKLIK ORANI 12.580.933 1. diğer işkollarındaki nin aksine.5 49.138 388.845 50. Bu durum.85 1.822 11. bu işkolunda -çalışılan saat başına.517 769.648.613 829.0141 ORANI Çizelge 7. ciddi neticeler doğuran kazalarda ise -çalışılan saat başına. maden işkolunda 1993'ten 1996'ya kadar olan kazalar incelendiğinde. maden işkolu hariç.6018 0.153 1.701 242 1994 185 1995 187 1996 312 976. Bu durumda.361 411.5 169 .3 5.535 47. Çizelge 8'den görüldüğü gibi. Ülkemiz'de imalat işkolunda meydana gelen iş kazaları 1993 ÖLÜMLER İŞÇİ SAYISI KAYIP İŞGÜNÜ KAZA SAYISI ORTALAMA ÇALIŞMA SAATİ KAZA ADIRLIK ORANI KAZA SIKLIK ORANI 17. kaza sıklık oranında sürekli bir artma.36 2.0359 0.106 17.mevcudiyeti görülmektedir. kaza ağırlık oranında ise bir dalgalanma olmakla birlikte.0079 0.776 52 1.776.0135 2.689 1.789 0. neticede az da olsa bir düşme görülmektedir.413 53.803 1.243 338.029.527 0.75 0. Çeşitli işkolları için genel bir değerlendirme yapılacak olursa.991 49.07 0.7 13.82 1.059 949.95 GENEL KAZALANMA 0. 50.854 65.0125 GENEL KAZALANMA 0.0063 11. bu işkolunun özelliğinden kaynaklanabilir.2 55.36 0.kaza sayısında bir artma. Ülkemiz'de. kaza Çizelge 6.807.7 53.kaza sayısında bir azalma görülmektedir.869 1.008 5.2 576.819.061 48.00842 12.75 ORANI 7.560 46.582 324.068.8 12.

115 64.515 46. Çizelge 9 bir fikir verici mahiyettedir1.7 1996 179 9. Çizelge 8.9 1995 99 8.899.sıklık oranında 1993'ten 1996'ya kadar sürekli bir düşme.3 6. Çeşitli işkollarındaki.773'e.300 78. 1996 yılında özel kuruluş sayısı 734.5356 0.723 211.611 41. Bu durum. kamu işyeri sayısı ve çalışanında bir azalma olurken.460 Mukayese için çalışılan saat başına değerler kullanılmalıdır.08 0.555 46. bir süreksizlik gözlenmekle birlikte.076. 1995'e nispetle 1996'da kaza ağırlık oranlarındaki artış ve kaza sıklık oranlarındaki düşmenin az oluşu.004 47.5622 12. Bu konuda bir çalışma kaynak [8] de sunulmuştur. işçi sayısı 902. 1993 yılında SSK'ya kayıtlı 25.77 10.68 471 11.3612 0. kaza sıklık oranının azalması özelleştirmeye ve ülkemizde faaliyet gösteren kuruluşlar arasında özel kuruluşların oranının artmasına bağlanabilir. Ülkemiz'de maden işkolunda meydana gelen iş kazaları 1993 ÖLÜMLER SİGORTALI SAYISI İŞ KAZASI KAYIP İŞGÜNÜ ORTALAMA ÇALIŞMA SAATİ KAZA ADIRLIK ORANI KAZA SIKLIK ORANI GENEL KAZALANMA ORANI Görüldüğü gibi. 1996 yılında ise.361 143.bu düşme memnuniyet verici bir gelişmedir. 1993 yılında SSK'ya kayıtlı 584.656 özel kuruluşta 2. özel sektöre ait işyeri ve işçi sayısında önemli bir artış olmuştur. maalesef ölümlerde oldukça yüksek bir artış gözlenmiştir. kaza ağırlık oranında ise. Kaza sıklık ve ağırlık oranlarındaki -az da olsa.11 9.352 62.716'ya gerilemiştir.569'a.843 158. Bu noktada. ülkemizin 1994'te içine düşmüş olduğu ekonomik krizden sonra 39. Ülkenin içinde bulunduğu ekonomik kriz sebebiyle ucuz ve vasıfsız işçi çalıştırmaktan kaynaklanabilir. Çünkü. Çizelgeden görüldüğü gibi. kamu kuruluşu sayısı 24. Batı'nın istediği kalite seviyesini yakalamak için.552 100.2 1994 239 9. 1996'da 1993'te kine nazaran bir düşüş gözlenmektedir. 1996 yılında kazalarda 1995 yılındakine göre bir azalma olmuşsa da.721.12 58. 170 . ülkemizde gümrük birliği ile beraber özel teşebbüs.614'e yükselmiştir.5056 0. işçi sayısı ise 3.473 kamu kuruluşunda 1.722 işçi çalışmaktaydı.9 142.480 işçi çalışırken. işletmelerinde daha yüksek teknoloji kullanmaya başlamış ve bu meyanda Batılı anlamda İSİG'i işletmelerine yerleştirme durumunda kalmışlardır.6 52 59.

296.960 86.669 3.052.973 1.642. Sonuç Ülkemiz'in İSİG ile ilgili durumu bizi karamsarlığa sevk etmemelidir. ucuz ve vasıfsız işçi çalıştırmaktan da kaynaklanabilir.563 1994 1995 1996 92.075 1.714 2.857 1991 130.690 KAZAS HASTALIKLAR GÖREMEZLİ I K I 1984 152. 1995'te yavaş yavaş 1996'da ise iyice hızlanması ile bağlantılı olabileceği gibi.191 919 1.492 TOPLAM İŞ GÖRMEZLİ K SÜRESİ 2.615 2.115 2.087 89.714. Bu işletmelerde sürekli ve ciddî kontroller yapılmalı ve takip edimelidir.695 2. iş kazalarının azaltılabilmesi için aşağıdaki tedbirler alınmalıdır. Ülkemiz'de yıllara göre iş kazaları ve "meslek hastalıkları" YIL iş MESLEK SÜREKLİ İŞ ÖLÜ M 1.453 3.836 1988 171.292.225 1.278 2.278 1992 139.Kazalar en çok mesainin ilk saatlerinde ve sonlarında meydana geldiğine göre.158 1.954 2.475 1.149 1.219 2.650 1985 148.769 1989 159.202 1.057 2.625 2.280 975 1.459 1. 3.209 2.433. Zira.990 3.464 1993 109.749.732 2.516 1.104 1.Küçük işletmelerde daha fazla kaza olduğu için.027 1986 150.iş hayatının. İSİG çalışmalarında bu işletmelere ağırlık verilmelidir.788. İSİG konusunda etkili tedbirler alınması halinde iş kazalarının azaltılabileceği gerçeğini ortaya koymuştur.463 1990 155. Bu saatlerde müzik yayını vb.748 2. yukarda izah edildiği üzere.455 2. bu saatlerde işçiler uyarılmalıdırlar.366. İSİG'in çalışma yaşamındaki gelişmelerle ve Ülkemiz'in sosyoekonomik durumu ile yakından ilişkili olduğu da unutulmamalıdır. tüm dünya'da yaşanan deneyler.318.573 2. Yukarda sunulan istatistik! verilerin ışığında.631 1.821 1987 158.288 2.224 3.387 2.240 Küçük işyerleri için "işyeri ortak sağlık birimleri" zorunlu hale getirilmelidir.807 599 653 542 736 695 862 1.097 1075 1321 1. .943 3.545. İlk adım organize sanayi sitelerinde atılabilir.776 1. .623.634 3.575. 171 .220 1. Çizelge 9.565 1. yollarla işçilerin gevşemeleri önlenebilir.

Fen Bil.Ülkemiz'de. 1 998. kazalar daha çok imalat işkolunda olmaktadır. . ciddî neticeler doğuran kazalarda ise. . İnşaat işkolunda genel bir iyileşmenin olduğu kabul edilebilir. son senelerde kaza ağırlık bilhassa kaza sıklık oranlarındaki düşme memnuniyet verici bir gelişme olarak telakki edilebilir. Y. Üniv. İstanbul. [4] SSK 1994 İstatistik Yıllığı. 03/05/1999.Toplam kalite yönetimi teşvik edilmelidir. . Ens. Mühendis Ve Makina. Yayın No 586. Mühendis Ve Makina.. "İşçi sağlığı-iş güvenliği ve çözüm önerileri".Kazalara daha çok 1-5 yıl hizmet süresine sahip işçiler muhatap olduklarından. bu işkolunda. [5] SSK 1995 İstatistik Yıllığı. [6] SSK 1996 İstatistik Yıllığı. Yük.AB'a giriş İSİG açısından son derece olumlu gelişmeler sağlayacaktır. Bu bakımdan. Kaynakça [1] Hürriyet. 172 . Bilhassa son senelerde. maruz kaldıkları kazalardaki büyük artış nedeniyle. 16-22. Bu itibarla İSİG çalışmalarında bu işkoluna ağırlık verilmelidir.. özelleştirmenin hız kazanması İSİG açısından uygun olacaktır. [8] Tevrüz. İst. Lis. Sayı 472. Bu tesbite uygun tedbirler düşünülmelidir. A... "Türkiye'de İş Güvenliğinin Mukayeseli İncelenmesi". Maden işkolunda kaza sayısında artma. genç özellikle 14 yaşın altındaki işçilere İSİG çalışmalarında ağırlık verilmelidir. s. [3] SSK 1993 İstatistik Yıllığı. "Türkiye'de iş güvenliği".İş kazası türünün gerçekçi tespiti için.Kamu işyerlerinde özel sektöre ait işyerlerindekinden daha fazla kaza olmaktadır. . Yayın No 593. kaza formları daha teferruatlı düzenlenmelidir. Yayın No 572.. M. 29-30. Tek. Bununla birlikte. T. Sayı 472. Yayın No 553. Tezi. [7] Bozdoğan. küçükte olsa bir azalma mevcuttur. s. İSİG çalışmalarında bu işçilere ağırlık verilmelidir. Cilt 40(1999). [2] Çakar. . Cilt 40 (1999).

en kötühal senaryosu ve önlenebilir trafik kazaları yaklaşımllannın yer aldığı yazıda yurt dışı doğalgaz kazalarından da birkaç örnek verilerek eğitimin önemine değinildi.Ş. ve Tes.DOĞALGAZ G Ü V E N L İ Ğ İ İş Sağlığı Güvenliği ve Çevre Md. gazın kolayca seyahat edebileceği kanalların varlığı Patlama ve yaralanma olasılığı Gazın binaya giriş hızı/havalandırma hızı 173 . A. ÖZET Doğalgaz güvenliği ile ilgili olarak risk analizi . Risk = Toprağa gaz kacaaı X Kaçağın binava girişi x Binada ateşleme kaynağını bulma olasılıkları çarpımıdır Toprağa gaz kaçağı olasılığı yapı malzemesi Boru çapı ve et kalınlığı yer hareketlerinden etkilenme derecesi bölgedeki diğer operasyonlarla borunun rahatsız edilmesi (çarpma ) « Toprağın korosivitesi Trafik yükünün artması Kaçağın binava giriş olasılığı Çıkan gaz miktarı (Çeperdeki toprak direnci. çap ve basıncın fonksiyonu) Komşu yapıların sayısı Odunluk -depo yalıtmışız borular gibi komşu yapıların niteliği s Komşu toprakta açık yer miktarı (Atmosfere gaz çıkışı kolaylığı) « Yeraltı kanalizasyon kanallan gibi. Giriş Doğalgazın patlaması riskinin tanımlaması ile konuya girmek gerektiği düşüncesindeyim. Ruhi Öktem Attila Doğan İnş. Depremlerin güncelliğini koruduğu ülkemizde kaza senaryolarmm ve risk analizlerinin depremi de içerecek şekilde yapılmasının gerekliliği açıktır.

risk değerlendirme metodu kullanarak formülle gösterir isek.2 0. Özellikle dizayn aşamasında bunlar göz önüne alınmaktadır. 174 . den az olan boru uzunluğu b yapıya uzaklığı 2m.• • • • • Bina dizaynı (havalandırılmayan boşluklar. servis kanalları vb.) Binanın kullanım amacı . riskin nelerle ilgili olabileceği aşağı yukarı bellidir.8 1.4 0.evsel. endüstriyel Gazın erken anlaşılması veya patlamadan etkilenecek insan/komşu sayısı Tutuşturma kaynaklarının varlığı ve sayısı Patlamanın ciddiyeti/şiddeti Yukanda söylenenleri bir. elektrikle çalışan bir yer C: Yapıda bulunan insan sayısı oranı C = 0. den fazla olan boru uzunluğu c yapıya uzaklığı çok fazla olan boru uzunluğu B: Yapının kullanılış şekli ile ilgili bir faktör B= 1 2 4 10 3 odalı bir ev kafeterya boşlukları olan bir otel PTT telefon kulübesi vb. A: Doğalgaz borusunun yapılara olan uzaklığına bağlı bir faktör (metre) A = a+b/4+c/20 a yapıya uzaklığı 2m.0 0-5 5-10 10-15 15-20 20+ kişi kalıyorsa kişi kalıyorsa kişi kalıyorsa kişi kalıyorsa kişinin üzeri kalıyorsa Yukarıda anlatılanlardan anlaşılacağı gibi.6 0.ticari.

o olayın sonucunun çarpımı (ya da çarpımları toplamı ) olarak da tanımlanabilir. FTA Fault Tree Analysis (Hata Ağacı Analizi ) metodu ile patlamaya yol açan olaylar zinciri. Amerikan İş Sağlığı ve İş Güvenliği Örgütü (OSHA) nün Proses Güvenliği Yönetimi Kavramında yer almaktadır. (Bakınız şekil 1) Madem ki kıvılcım kaynaklan bu kadar çoktur ve kaçınılması oldukça zordur. en kötü halin sonucu en kötü olacağına göre. (1 ) En Kötü Hal Senaryosu (Worst Case Scenario) Risk. Böyle olduğunda. APELL uygulamalarının ülke çapında yaygınlaştrırlarak uygulanması elzemdir. En kötü hal durumunda. 17 Ağustos depremi sonrası TÜPRAŞ taki yangında bu tür senaryonun var olmasına rağmen Donanmamızın yardıma gelememesi planları uygulanamaz hale getirdiği kanısındayım. Bu hesap ve önlemi. bir operatörün hatasının ardından alet ve ekipmanların hasar görmesi. büyük patlamaları takiben yangın ve ölümlü yaralanmalar. km. güvenlik ile ilgili tüm önlemlerin sıfır olduğu varsayılır. boru/kal. sırası ile. enerji aktarımı yönünden en emin sistem gaz boru hatlarıdır. sonra patlayıcı gaz salıverilmesi. (2) Hem işçilerin ve hemde halkın güvenliğinin aynı anda düşünülmesini sağlayan ve ilk mücadele adımının atılmasını sağlayan bu metod ile başlanan analizde. (3) Sadece patlama düşünüldüğünde. o anda en şiddetli rüzgarın ters yönde esmesi ve nihayet bölgedeki nüfusun en çok olduğu ana tesadüf etmesi düşünülür ve buna göre hesap yapılır. ciddi yaralanma ve sakatlanmalar.Ancak burada haksızlık yapmamak için şunu da belirtmek gerekir ki. 175 . olma olasılığını en aza çekmek en akıllıca davranış yoludur. bir olayın olma olasılığı ile. zaman kayıplı kazalar ve hastalıklar ve nihayet sık sık olan küçük yaralanmalar ele alınarak incelenir. o halde asıl amaç kaçağa meydan vermemek olmalıdır. Deprem sonrası çıkabilecek bir doğalgaz yangınının söndürülmesi gerektiğinde Düzce depreminde olduğu gibi itfaiyenin de yıkıntı altında kalabileceği veya Gölcük depreminde olduğu gibi yolların kapanabileceği de hesaplar içine dahil edilmeli örneğin ulaşımın helikopterle yapılması veya başka kaynaklardan de yararlanma olasılığı araştırlmalıdır. VE / VEYA kapıları ile aşağıdaki şekilde gösterilebilir. Örneğin. bu arada alarm cihazının çalışmaması. halka haber verilememesi. Bu da bize daha geniş bir senaryo yapmanın gerekliliğini ortaya koyması bakımından öğreticidir.

Sollamak için sizi zorlayan yok. hatalı sollama gibi kavramlar tanımında dahi yok. Aşama Projesinde müşavirlik yapan BC Gas Firmasının Kanada da uyguladığı önlenebilir trafik kazaları kavramı . doğalgaz kazalarını önlemede de oldukça yararlı bir yaklaşım olarak gözükmektedir. 176 .Ş. Dikkat edilirse savunmada kalan bir anlayış hakim. Karşıdan üzerinize gelen araç varsa iyice kenara çekilin. Geçiş önceliği diye bir kural yoktur. Bakımını zamanında yaptırmadığınız. Ya siz onu yönetirsiniz. sinirlilik. kurallara uymadığınız taktirde aracınız da kontrolden çıkarak sizi istediği yere sürükler. Ama bilgili ve ilgili iseniz hem doğalgaz ve hem de aracınız size itaat edecektir. Ankara'nın tüm semtlerine birden. İşte bu kurallara rağmen olan kazalar önlenemez diye niteleniyor.Önlenebilir Kazalar: (Doğal gaz ve trafik kazaları benzeşimi) Doğalgaz kullanmak araba kullanmaya benzer. İlk çıkış müsait değilse. Fren mesafesini iyi ayarlayın.Trafik kazaları için ülkemize yeni bir anlayış getirdiği gibi. yaklaşık 200 000 aboneye doğalgaz vermeyi amaçlayan ve Attila Doğan İnşaat ve Tesisat A. ya da o sizi. başka araç size çarpmasın. Aracınızı öyle park edin ki. Kazaların önlenmesinde bu yöntem sürücüye herşeyi çok iyi kontrol etmesini öneriyor. nin taahhüdü altında bulunan Doğalgaz Yaygınlaştırma II. hatta size araç çarpmasına engel olun . Ve ayrı bir istatistik tutuluyor. Katiyyen saldın yok. Önden yada arkadan bir araca çarpmayın. Haksız dahi olsa kavşağa girene yol verin. Dalgınlık. o halde sollamayın. yol iyice serbest olana dek bekleyin.

Şekil 1. "tüpgaz. yine pek çok kaza hiç meydana gelmeyecektir. bana önlenebilir olarak gözüküyor. konu ile ilgili eğitici yazılara yer vermektense. Sızan tüpgaz veya doğalgaz çok daha geç sürede ölüme neden olur ki. Hata Ağacı Analazi Doğalgaza gelince. Gerek trafik kazalan ve gerekse doğalgaz kazalarının önlenmesinde. kaçak ihtimalini en aza indirgeseler pek çok kaza azalacak ve yine kullanıcılar tam olarak bilgilendirilse. yukarıda sözü edilen kavramları Attila Doğan A. ikisi de sonradan kokulandınlmıştır. Halen yapılagelen bir yanlışımız da. sansasyonel haberleri tercih eden basınımıza içerliyorum. 177 . Araştırma gereği duymayan. Nezle olmayanlarca hissedilir. ya da doğalgaz sızdı. İnsaflar zehirlendi" yanlış haberini basınımızın ısrarla yazması. bünyesinde uyguladığımızı ve Kanadalı müşavirlerimizle hemen hemen aynı kaza sıklığı ve şiddeti oranlan elde ettiğimizi vurgulamakta yarar görüyorum. Uygulayıcılar gerekli önlemleri eksiksiz alıp.Ş. Ülkemizde yaşanan pek çok kaza. Ölümlerin %90 dan fazlası karbon monoksit oluşumu ile ilgilidir.

Bu defada o bacayı kullanan insanlar aynı akibete uğramaktadır Yurt Dışı Kazalarından Birkaç Örnek TABLO 1 : İNGİLTERE DEKİ GAZ KAZALARININ NEDENLERİ 1 178 . ya da içeride yeterli havanın kalmaması ile ilgili. çoğu.Kombilerden zehirlenmelere bir bakıyoruz. Güvercinler de insanlar gibi zehirli gazdan etkilendiklerinde. gazın yanmasından sonra bacaya "sağlıklı bir bacaya" verilememesi. bacaya düşerek tıkamaktadırlar.

TABLO 3: ABD DEKİ BAZI DOĞALGAZ KAZALARI Yer adı Phoenix Arizona Olü Yaralı Tarih 25 Eylül 1984 Sebep ABS plastik boru stresle çatlamış 2 apartman sonra patlamış (Finn pilot alevinden) korozyana uğrayan segment 'parçalanmadan önce değiştirilmemiş 100 000 Dolar tazminat ödemiş Gaz havaya kaçıyor diye toprak içine kaçıp kaçmadığını kontrol etmemişler. Artış ortalama olarak 26 puan oldu ve istatistiksel olarak test edilerek anlamlı bulundu. 179 . kurstan önce 66 ve kurstan sonra 92 olduğu görüldü. (4) EGO da (Ankara) doğalgaz ateşçilik kursu gören 123 kapıcı üzerinde uygulanan 38 soruluk doğalgaz güvenliği bilgileri 100 üzerinden puanlanarak. 10 m. ilerde süpermarkettte yangın olmuş Bekocu üstteki canlı boruyu alttaki cansız boru zannetmiş Beko kepçe haritada olmayan bir hattı koparmış 5 7 Beaumont Kentucky 5 3 21 Şubat 1986 Virginia 19 17Ekim 1983 lllionis 1 13 Mart 1986 ForthWorth Texas 22 12 Mart 1986 Sonuç Doğalgaz kazalarının önlerimi 40 İL60 »i 80 h 100 sğitimin önemini vurgulayan master tezinde sorunlar ve önlemler irdelenmiştir. Burada kısaca özetlemekte yarar görüyorum.

sonra kazan yakılmasına izin verilmesinin (bu yeni ortaya çıkan durum gereği olarak da valiliklerin ve il hıfzıssıha kurullarının daha hassas olmalarının) gerektiğidir. Ülkemizde yaşanan hatalar göz önüne alındığında.Ancak bilginin yaş ile. BOTAŞ. Unwin S.August 1994. Gürhan Fişek. 77 3. Yangın ve Güvenlik Dergisi. eğitim düzeyi ile. Unutmayalım ki konu doğalgaz ise.D. Hem yetkilileri hem halkımızı ve hem de eğitim kurumlarımızı ilgilendiren böyle yaşamsal bir konuda halkın ve uygulayıcıların eğitimi için yapılacak çabalarda işbirliği yapmanın Ülkemiz açısından son derece yararlı olacağı açıktır. "Where is the Risk in Your Process ?". FİRMALAR gibi konu ile ilgili pek çok kişi ve kurumun biraraya gelerek ortak bir eğitim ve denetim planı yapmaları ve bunun derhal uygulanması elzemdir.Ekim aylarında EGO Doğalgaz Ateşçilik Kursuna katılan kapıcıların eğitiminin etkinlik düzeyi" Gazi Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Ana Bilim Dalı Yüksek Lisans Tezi. Sayı . ÜNİVERSİTELER. "İş güvenliğini nasıl sağlamalıyız?"." 2. YARARLANILAN KAYNAKLAR 1. mesleksel deneyim ile önemli oranda değişmediği görüldü. "Doğalgaz güvenliği konusunda 1995 yılı Eylül .. EGO. Dr. James N. Oct. Öktem R."Pipeline Conditions are Major Benchmark in Replacement. Hydrocarbon Processing. va o bizi yönetecektir ya da biz onu. Ankara. TRT. AkovaN.. Pipeline and Gas Journal. MÜHENDİS ODALARI. 1996 180 . Haaynes... 1995. TSE.p.46-50 4. s. BAKANLIKLAR. eğitimin ne kadar önemli olduğunun anlaşılması ve mutlaka tüm kapıcıların önce eğitim alıp. Tezin en önemli sonucu. Tez Danışmanı: Doç.

Açıkçası. Daha sonra tekil olayların somutluğuna takılmadan yapılacak bir soyutlamanın İSİG sorununun doğru çerçevesini oluşturacağı vurgulanmıştır. Çalışmanın ana gövdesinde ise İSİG sorununun bileşenleri ayrıştırma. Giriş Bu çalışma "Türkiye'de ki İşçi Sağlığı Ve İş Güvenliği Sorununun Bileşenleri" adlı çalışmayı1 tamamlayıcı niteliktedir. olana bitene daha yukarıdan. daha üst seviyeden bakmanın sorunun çözümde atılacak ilk adım olduğu tespit edilmiştir. Bu çerçeveyi genel bir bakış açısıyla çizip. somut hedefler için mücadele etmenin gerekliliğinin yanında. Diğer bir ifadeyle. seviyelendirme ve kesişme özelliklerine göre başlıklar halinde ve kısa açıklamalarla sıralanmıştır. Üstbaşlık ve bileşen ilişkisi mutlaka kurulmalıdır (Dikey hiyerarşi) IDEF modelleme yöntemi sistemsel yaklaşımın bu iki ana ilkesini desteklediğinden dolayı bu çalışmada araç olarak kullanılmıştır. Tüm bileşenler bir üst başlığın ayrıştırılmış hallerine denk gelmektedir. Aynı seviyede tanımlanan alt öğelerin birbiriyle ilişkileri model üzerine yerleştirilebilmektedir. Bu çalışmanın konusu ise IDEF (Integrated Definition Language) yöntemiyle yukarıda sözü geçen bileşenlerin bütünlüklü ve çözüme yönelik olarak grafiksel modellenmesidir. gündelik başlıklarımızın ötesinde. Erdem Tuç (Mühendis ve Makina -Mayıs 1998) 181 .TÜRKİYE'DEKİ İŞÇİ SAĞLIĞIve İŞ GÜVENLİĞİ(İSİG) SORUNUNUN GENİŞ ÖLÇEKTEKİ ÇÖZÜMÜNE YÖNELİK GRAFİKSEL MODEL Erdem TUÇ -Endüstri Mühendisi İSDER (İşçi Sağlığı İş Güvenliği ve Dayanışma Derneği) Özet Bu çalışma Türkiye'de ki işçi sağlığı ve iş güvenliği sorununun bileşenleri adlı çalışmayı tamamlayıcı niteliktedir. IDEF Modelleme Yöntemi IDEF modelleme yönteminde. Dolayısıyla her bir bileşen ayrı ayrı ve birbirleriyle ilişkileriyle beraber ifade edilmelidir (Yatay hiyerarşi) 2. pazar ekonomisinden planlı ekonomiye yani kapitalizmden sosyalizme geçiş İSİG sorununun kökten çözümü için eldeki tek gerçekçi uğraş konusudur. İlgili çalışmada İSİG sorununun bileşenleri ayrıştırma. o somut hedeflerin radikal değişim sürecinin herhangi bir noktasında yer alıp almadığı gözönünde bulundurulmalıdır. Bu çalışmanın konusu ise IDEF (Integrated Definition Language) yöntemiyle yukarıda sözü geçen bileşenlerin bütünlüklü ve çözüme yönelik olarak grafiksel modellenmesidir. Dolayısıyla tüm başlıklardaki çözüm önerilerinde sistemsel bakış açısı asla kaçırılmamalı. 1. çabucak yozlaşacak ve gündelik bir çözüm olarak kalacaktır. İSİG sorununun çözümü ancak sorunun her bir bileşeninin çözümüyle mümkündür. akıntıya fazla dayanamayacak. İSİG sorununu oluşturan bileşenler için ayrı ayrı üretilecek çözümler ancak bütün bu bileşenlerin kaynağı olan genel sosyo ekonomik yapının radikal olarak değişimine işaret ettiği oranda anlamlıdır. 1 Türkiye'deki İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Sorununun Bileşenleri. seviyelendirme ve kesişme özelliklerine göre başlıklar halinde ve kısa açıklamalarla sıralanmıştır. sistemin bütününü dikkate almadığı için. Sistemsel yaklaşımda model iki nedenden dolayı vazgeçilemezdir. Radikal bir değişime hizmet etmeyecek tüm somut çözüm önerileri. Adı geçen çalışmada öncelikle Türkiye'de bir İSİG sorununun varlığı çeşitli alan örnekleriyle nesnel olarak tespit edilmiştir. somut hedeflerin bu bakış açısından oturduğu yer gözetilmelidir. ele alman ve en üst düzeyde bulunan öge (bu çalışmada ÎSİG sorunudur) kendisini tanımlayan alt öğelere parçalanarak tanımlanmaktadır.

Daha sonra parçalanarak ortaya çıkarılan her bir öge tekrar ele alınıp onu oluşturan alt parçalar ele alınır. ÎSİG sorunu genel olarak "Toplumsal İSİG Sorunu" ve "Kişisel İSİG Sorunu" olarak ayrıştırılabilir. 182 . Örnek: Aşağıdaki grarafikte İSİG sorununu oluşturan iki ana öge yer almaktadır.

CO CO .

oo .

oo Ol .

.

.

.

.

190 .

yerini zihinsel emeğe veya bilgi işçiliğine terk etmektedir. bu zamanı kapsamamaktadır. Örneklemek gerekirse. İş Yasası' nın 74. karadan gemiye yükleme bindirme işleri dışındaki işlyer" kapsam dışıdır. Oysa İşçi Sağlığı ve İş Güvenlii ile ilgili genel bir tüzük çıkarılmalı ve de yönetmeliklerle desteklenmelidir.MEVZUAT Namık Kemal ÖZDEMIR Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı İş Teftiş Kurulu İstanbul Grup Başkanı Bilindiği üzere teknolojik süreç veya teknolojideki değişim. artık yaşamın her alanında ihtiyaç duyulan bir olgudur. insanların sosyal özlem ve de çelişkilerinde de değişime neden olmaktadır. tüm çalışanlar gerek beden emeği gerekse beyinsel emek sunanlar İş Yasasının getirdiği sağlık ve güvenlik normlarından yararlanabilir. zamanında derhal uyum sağlamak. güncelleştirmek. Bilgi toplumunda fiziksel emek. Bilgi işçiliği de. Bugün. İş Kanunu Madde 5'de "gemiden karaya. Yine anılan istisnalar hükmüne göre. Yeni açık denizdeki yük ve yolucu taşıma işi yapan gemi adamlarının iş yasası gereği çıkarılan teknik tüzüklerden. teknolojik değişime. Maddesi gereği çıkarılmış olan işaçi sağlığı ve iş güvenliği ile ilgili teknik düzenlemeler veya tüzükler (İSİGT gibi) de. bilgi toplumuyla gelinen nokta. sporcular İş Yasası'ndan yararlanmamaktadır. Yönetmeliği. genel bir yasa haline dönüştürülmesini zorunlu kılmaktadır. 191 . halen mekik koruyucusundan bahseden düzenleme geçerliliğini sürdürmektedir. Ya İş Yasası değiştirilip Tüm Çalışanlar Yasası'na dönüştürülmeli ya da bilgi toplumuna ters düşen hususları ayıklanmalıdır. yükleme bindirme işi yapılmayan gemilerdeki çalışmalar İş Kananu kapsamı dışındadır. onların ortaya çıkaracağı riskleri bertaraf etmeyi de getirmektedir. Sporcu da. sağlık güvenlik mevzuatından yararlanmaları mümkün değildir. beyni ve bedeni ile efor sarfında bulunmakta emek vermektedir. teknik mevzuatın detayı yönetmeliklerle açıklanmalı. Bu gibi örnekler çoğaltılabilir. limana demirleyip. Bu kişilerin de sağlığını ve güvneliğini koruyucu düzenlemeler yapılmalı veya Tüm Çalışanlar Yasası onları da mutlaka kapsamalıdır. yönetmeliklerle desteklenmelidir. günümüz gelişmi teknolojisen yanıt verememektedir. Eğer anılan istisnalar daraltılır veya tamamen kaldırılırsa. O halde. Farklı bir deyişle. hukuki olarak daha kolaydır. Bu nedenlerle. sosyal özlem ve çelişkileri de göğüslemeyi. tüzük genel ibarelerle düzenlenip. Artık bilgisayar kontrollü dokuma tezgahları üzerinde kullanılırken. tüçzüğe genel nitelikli preslerde sağlık ve güvenlik tedbirleri alınır ve bununla ilgili detaylar çıkarılacak pres yönetmeliğinde belirtilir ibaresi konulmalıdır. özel bir yara olarak çıkarılmış olan iş yasasının. iş yasasındaki istisnalar kavramı artırk. farklı bir ifadeyle. Presle ilgili detaylı düzenlemenin tüzükte olması yerine.

192 .

Her yıl 4-10 Mayıs günlerinde İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği haftası düzenlenir. 77. 55. 49. Dünya ikinciliği ya da üçüncülüğü yıllar boyu sürmektedir. sağlıklı ve dengeli bir çevrede yaşama hakkına sahip olduğu belirtilmektedir. hiç kimsenin. Bu hafta etkinlikleri sırasında yayınlanan istatistiklere ve araştırmalara baktığımızda iş kazalarında Avrupa birinciliği.İŞ GÜVENLİĞİNDE ODA POLİTİKALARI Yıldırım ÇAKAR Makina Mühendisleri Odası İşçi sağlığı ve iş güvenliğinde temel amaç çalışanların sağlığına zarar verebilecek hususların önceden belirlenerek gereken önlemlerin alınması.74. yaşına. Katılanlar bazı sendika temsilcileri. bu yayınlanan rakamların çok üzerinde olduğu. 193 . 79. 78. Ancak ülkede çalışan işçilerin çok büyük bir bölümü kendilerine yönelik düzenlenen bu haftadan ve etkinliklerden habersizdir. 52. Bunun sağlandığı çalışma ortamında meslek hastalıkları ve iş kazaları azalacak. işgücü ve işgünü kayıpları da azalacaktır. konunun içinde olan herkes tarafından bilinir ve söylenir. Bu hafta çerçevesinde paneller ve konferanslar düzenler. 50. herkesin. 56. ® İşçi Sağlığı ve ve İş Güvenliği Tüzüğü « Yapı İşlerinde İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğü ® Parlayıcı. Maddeleri çalışma hayatının düzenlenmesi ile ilgili hususları içermektedir.5 saat veya Daha Az Çalışılması Gereken İşler Hakkında Tüzük ® Maden ve Taşocakları İşletmelerinde ve Tünel Yapımında Alınacak İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği önlemlerine ilişkin Tüzük. Tüm Anayasalarımızda olduğu gibi halen yürürlükte olan Anayasamızın 18. Tehlikeli ve Zararlı Maddelerle Çalışılan İşyerlerinde ve İşlerde Alınacak Tedbirler Hakkında Tüzük. Madde. 75. Patlayıcı. Ülkemize baktığımızda rahat ve güvenli bir çalışma ortamı acaba ne kadar sağlanabiliyor. 54. 80. cinsiyetine ve gücüne uymayan işlerde çalıştırılamıyacağını. « Sağlık Kuralları Bakımından Günde Ancak 7. Maddesi gereğince çıkarılan tüzüklerden bazılarını şöyle sıralayabiliriz. Maddeleri işgüvenliği ile ilgili hususları içermektedir. 53. 2869 Sayılı yasa ile değiştirilen 1475 sayılı İş Yasası'nm 73. daha rahat ve güvenli bir ortamda çalışmalarının sağlanmasıdır. Başka bir anlatımla iş kazaları ve meslek hastalıklarına karşı çalışanların ruhsal ve bedensel bütünlüklerinin korunmasıdır. rt İş yasasını 74. 81 ve 82. 56. Bu istatistikler de genellikle SSK kaynaklıdır ve resmi rakamlıdır. 50. Çalışma yaşamındaki bu kötü durumun kaynağı nedir? Konu ile ilgili mevzuatınız ve uygulamalar nasıldır? Bu kötü durumun kaynağı mevzuatımız ve uygulamalar mıdır? Cumhuriyetimizin ilk yıllarından itibaren İşçi Sağlığı ve İş Güvenliğine teorik anlamda genellikle iyi bir yaklaşım görülmektedir. Bu hafta etkinliklerine haberleri olsa da işverenler katılmazlar. 62 ve 173. 76. işyeri hekimleri. 51. en iyi işyeri ve en iyi işçi ödülleri dağıtılır. 61. bazı mühendisler ve ilgi duyan diğer kişiler. Madde. 60. Gerçek rakamların.

İş güvenliği mevzuatına baktığımızda sağlık hizmetleri dışında tüm huluslar mühendislik dallarını ilgilendirmektedir. Bu kadar kaynak bolluğunun getirdiği bir karmaşadan söz edilebilir. 20 Yönetmelik ve uluslar arası sözleşmeler bulunmaktadır. uzmanı. İş Yasası 76. İş müfettişleri (teknik) de mühendislerden oluşmaktadır. eğitim seminerleri. danışmanı bulundurma konusunda yasal hiçbir dayanak yoktur. basınçlı kaplar. inşaat. mevzuatta. maden) dallarından oluşan İş Müfettişleri (Teknik). kimya. elektrik. İşyeri işgüvenliği örgütlenmesinin temelini oluşturan bu kurulda. işyeri güvenlik şefi. Yapı İşlerinde İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğü 12. 19 Tüzük. İş Yasası'nın 6.1974 tarihinde yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.1974. Bir kamu kuruluşu niteliğinde olan Makina Mühendisleri Odası 18 Şubesinde iş güvenliği komisyonları ile çok kapsamlı çalışmalar yapmaktadır. Ülkemizde 50 ve daha fazla işçi çalıştıran kaç işyerinde bu nitelikte bir eleman bulunmaktadır. 194 . grup olarak gitmedikleri denetimlerde zaman zaman kendi uzmanlık alanları dışında yetersiz kalabilmektedirler. teknolojik gelişmeye paralel düzenlemeler yapılması. kazanlar ve kaldırma araçlarının periyodik kontrolları. Bu çalışmalar. çıkarılan "İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği KuruMarı Hakkında Tüzük" hükümleri gereğince.Anayasa. asıl görevi başka işler olan bir personel yürütmektedir. bulunan kurullarda ise bu görevi.01. her işveren bir "İşçi Sağlığı ve ş Güvenliği Kurulu" kurmakla yükümlüdür. Birçok işyerinde bu kurul bulunmamakta. Aradan geçen 25 yıl boyunca teknolojide çok büyük değişiklikler olmasına karşın bu tüzüklerde hiçbir değişiklik yapılmamıştır. değişik mühendislik (Makina. kompresörler. Sayısal yetersizliğin yanısıra teknik donanımlarla ' desteklenmeyen denetimler nitelik olarak da yetersiz kalmaktadır. Maddesinde belirtilen sanayiden sayılan ve devamlı olarak en az elli işçi çalıştıran^ altı aydan fazla sürekli işlerin yapıldığı işyerlerinde. Bu konu tamamen işverenin duyarlılığı ve işgüvenliğine verdiği değere bağlıdır. İş Yasası hükümleri gereği çıkarılan İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğü 11. Maddesi gereğince. sekreterlik görevini yapan üye. Tıp doktorları dışmda. Bu kurulun yaptırım gücü bulunmamakta yalnızca önemli kararları alabilmektedir. işyerlerinin İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği açısmdan denetimi hepimizin bildiği gibi Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı'na bağlı İş Müfettişleri (Teknik) tarafından yapılmaktadır. Çoğu zamanda toplantılar yapılmamakta kağıt üzerinde kararlar alınarak üyelere imzalatılmaktadır. İş Yasası ve yukarıda saydığımız tüzüklerle birlikte İşçi Sağlığı ve İş Güvenliğine yönelik. yoksa işyerinde işçi sağlığı ve iş güvenliği konularında görevli teknik bir kişidir. Uygulamalara bakarsak. Bu denetimler yeterümidir? Var olan müfettiş kadroları ile (ki müfettiş sayısı 300'dür) ülkemizdeki tüm işyerlerinin her yıl ancak % 3-4 'ü denetlenebilmektedir. paneller olarak sayılabilir.09. Yani mevzuatın denetim ve uygulayıcıları ağırlıklı olarak mühendislerdir. 50 ve daha fazla işçi çalıştıran işyerlerinde doktor bulundurma zorunluluğu varken iş güvenliği mühendisi. 15 Yasa.

Bildirimin içinde sözünü ettiğim İş Güvenliği Mühendisliği kavramı içinde işyerlerinde işçi sağlığı ve iş güvenliğine yönelik tüm önlemlerin alınması ve eğitimin verilmesi yer almaktadır. üretim. çimento fabrikaları vb. ' 5. 2. Çevreci kuruluşlarla işçi-işveren kuruluşlarının ilişkileri kurulmalı. (Örn. 8. zehirli ve zararlı maddelerin ülkeye sokulması önlenmelidir. 9. Başta söylediğimiz kaynak bolluğu nedeniyle oluşan karmaşaya son vermek amacıyla tek bir kaynak oluşturulması ya da olabildiğince sadeleştirilmesi. İş Güvenliğinin sağlanması amacıyla sendikalara ve iş yeri temsilciliklerine sorumluluk verilmesi. 3.Bu saydığımız periyodik kontrolların Odamız tarafindaıı eğitilecek ve sertifikalandırılacak makina mühendisleri tarafından yapılması için Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı ile protokol düzenlenmesi görüşmeleri yapılmaktadır. İşyerleri seçilirken çevre ve diğer koşullar gözönünde tutulmalıdır. Çalışma ve Sosyal Güvelik Bakanlığı tarafından hazırlanan ancak yürürlüğe sokulamıyan "Mesleki ve Sağlık Güvenlik Yasası" Bakanlık yetkililerince bu karmaşayı giderecek nitelikte bir yasa olduğu söyleniyor. En fazla iş kazalarının meydana geldiği inşaat işkolunda ve sanayide bilimsel çalışmalar yapılmalıdır. İhale makamlarının ihalelerde en az teklif fiyatı kadar işgüvenliğine ayrılan bütçe ve işgüvenliği programları ile de karar vermeleri yönünde düzenlemeler yapılmalıdır. İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği için zararlı olan ortamlarda işçiye burada çalışmayı reddetme hakkı verilmelidir. 11. İşverenlerimiz de işgüvenliği konusunda eğitilmeli ve iş kazalarını önlemenin ödemekten daha ucuz ve insancıl olduğu bilinci yerleştirilmelidir. 10. İş çevrelerinin uygun seçilmeleri. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı'na sunduğu çalışmalarda tüzüklerin. Ülkemizde henüz uygulamada kabul görmemiş bu kavram gelişmiş ülkelerde iş kazalarının azaltılmasında büyük bk rol oynamaktadır. kalkınmış ülkelerin zararlı maddeleri ucuz ve cazip koşullarla ülkemize aktarmaları önlenmelidir. Kaza nedenleri iyi belirlenerek bunlara yönelik politikalar oluşturulmalıdır. Sonuç olarak İş Güvenliğinin istenilen düzeye gelmesi ve iş kazalarının azaltılmasına yönelik önerilerimiz: 1. 7. günümüz teknolojik gelişmelere ve üretim koşullarına yönelik değişiklik önerileri yanı sıra "İş Güvenliği Mühendisliği"nin de yaşama geçirilmesine çalışmaktadır. Odamız. Örneğin. Kişisel koruyucuların zorunlu standartları oluşturulmalı. Asbest. Gelişmiş ülkelerle geri bırakılmış ülkeler arasındaki iş ilişkilerinde. 6. patates tarlasında otomobil üretimi gibi. satış ve kullanım sırasında standartlar açısından denetimler yaptlmalıeır. Kaynaktaki bolluğa rağmen denetimler aktif değildir. Aktif örgütlenme oluşturuhnalıdır. son deprem felaketinde ortaya çıktığı üzere.) 4. 195 .

196 .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful