KİMYASAL MADDELER, RİSKLERİ, KULLANIMI, TAŞINMASI, DEPOLANMASI İLE İLGİLİ YAPTIRIMLAR VE TÜRKİYE UYGULAMALARI

Zuhal YAZICI TMMOB Kimya Mühendisleri Odası

Gelişen bilim ve teknoloji toplum için yararlarının yanında taşıdığı risklerle de toplumun can ve mal güvenliğini tehdit etmektedir. Teknoloji sağladığı konfora karşı insan ve çevre sağlığı ilişkilerini olumsuz olarak etkilemekte toplumun sürekli kontrollü ve hazırlıklı gerektirmektedir. Sağlıklı çalışma hakkı ekonomik ve siyasal yaşamın doğal yasalarla düzenlendiği sanayi devrimi koşulların günümüze kadar kavramsal ve kuramsal dayanaklarla geliştirilmiş ve güçlendirilmiştir. Sağlıklı yaşama hakkıyla bütünleşen bu hakkın korunması ve geliştirilmesi politika ve eylem programlarıyla, girişim teknikleri ve yöntemleriyle geliştirilmiştir. Her ülke daha sağlıklı ve güvenli üretim arayışındadır. Sağlıklı çalışma hakkı ve kavramsal gelişim aşamaları ulusal ve uluslararası yasal düzenlemelerde ve ilgili yayınlarla belgelenmiştir. İş sağlığı ve iş güvenliği multidisipliner (çok disiplinli) bir bilim dalıdır. Bir mühendis veya doktor kendi dalında ne kadar iyi yetişmiş olursa olsun iş güvenliği konusunda uzman sayılamaz. İş güvenliği konusunda mühendislik formasyonu üzerine eklenmesi gereken multidisipliner (tıp, ergonomi, iş psikolojisi, iş hukuku) bilgilerin edinilmesi ile uzman sayılabilir. Aynı durum işyeri hekimleri için de söz konusudur. Bu nedenle iş güvenliği konusunda çalışan meslek elemanlarına gerek öğrenim sürecinde, gerekse çalışma yaşamına girdikten sonra, kendine özgü bir uzmanlık dalı olan ve pek çok disiplinin buluştuğu noktada bilgilere gereksinim verilmelidir. İnsan aktivitesinin bulunduğu her yerde risk mevcuttur. Riski önlemenin birinci işyerinizde veya çevrenizde mevcut bulunan risklerin tammlanmasıdır. İşyerinizde ve çevrenizde mevcut bulunan risklerin tanımlanmasıyla başlayan ve adım adım ilerleyerek yapılan risk analizleri sonucunda işletmede var olabilecek olan işletmedeki tehlike ve işletim sorunları tespit edilerek ve bu sorunlarla mücadele etme yöntemleri geliştirilebilir. Dünyada yaygın olarak kullanılan ve ülkemizde de değişik işletmeler bazında uygulandığını gözlemlediğimiz Endüstride Tehlike ve İşletilir Olma Analizi (HAZOP)nden söz etmek yerinde olacaktır. Hazop proses sanayinde çeşitli tehlike (risk) değerlendirme yöntemlerden biridir. Risk gösteren bu konuda eğitim olmasını

9

değerlendirmesinin temeli işletmenin tarihçesi, yöneticileri bilgi, deneyim, öngörüleri ve analitik metodlardan oluşmaktadır. Dünyada sigorta şirketlerinin sorumluları sigorta yapacakları proses Ülkemizde sanayi kuruluşlarından özellikle Hazop yöntemi ile yapılmış güncel bir tehlike değerlendirmesini istemekte ve bu değerlendirmeye göre sigorta için daha düşük fiyat vermektedirler. sigortacılık sistemi ne yazık ki bu düzeye gelmemiştir. Hazop işletmede çalışan kişilere tehlike ve iletişim sorunlarına yol açabilecek bütün yolları düşündürmeye sağlayan bir tekniktir. Hazop olası problemleri azaltmak için uzmanların proses üzerinde bilgi ve deneyimlerinden sistematik olarak yararlanan bir tekniktir. En önemli adımı ise farklı branşlarda bir çok uzmanın bir arada ekip çalışması yapmasını sağlayarak etap etap sistematik bir tarama ile tehlike ve iletişim sorunları tespit edilir. Diğer bir özelliği ise bu ekibin beyin fırtınası yapmasma yardımcı olur. 1996 yılında Gümrük Birliğine girmemiz ile birlikte ülkemizde Avrupa ile yarışabilmesi için önemli değişim atakları başlatılmıştır. ISO 9000 Kalite Standartları ve Toplam Kalite Yönetimi çerçevesinde şirketlerin düşünce ve iş anlayışının değişimi görüldü. Brezilya'daki RİO Çevre Konferansı sonrasında benimsenen "Sürdürülebilir Kalkınma"

ilkesi ile çevre değerlerini ön plana çıkaran Çevre Yönetim Sistemleri yaşamımıza girdi. ISO 14000 kuruluş ve kuruluşla ilişkide bulunan müteahhit, taşeron vb. kuruluşların çevre yönetim sistemine etkin katılımını öngörmektedir. Toplam Kalite Yönetimi (TKY) kuruluşlar açısmdan verimliliği arttırdığı, rekabet gücünü yükselttiği ve karlık sağladığı için tercih edilmelidir. Kuruluş için yaşamsal nitelik taşıyan bu tür bir yaklaşımın gönüllü olarak firmalarca benimsenmesi doğaldır. Ancak ÇYS bir kuruluşa bu denli açık yararlar sağlama özelliğini ilk bakışta göstermemektedir. Çevreye yönelik yasal yaptırımları sadece standartlara uyarak da gerçekleştirebilir. AB çevreye yönelik politikaları çeyrek asırlık bir süreç içinde yavaş yavaş değişmiş ve 1990'dan sonra belirgin bir farklılık göstermiştir. 1987 yılı Temmuz'unda yürürlüğe giren Tek Avrupa Yasası (Single European Act-SEA), tüm birlik ülkelerinin çevre politikalarının uyum içinde olmasını zorunlu kılmaktadır. 1993'te gündeme gelen 5 çevresel hareket planı sürdürülebilir. Ekonomik gelişme çevreye zarar vermediği durumlarda kabul edilebilir düşüncesini getirmiştir. 1- Program (1973-76): Bu program çevresel prensipleri belirtirken ilk olarak "kirleten öderrpoüuter pays" prensibini gündeme getirmiştir. Üye ülkelerin alması gereken önlemler belirlenmiştir. 2- Program (1977-81): Birinci programın devamı niteliğindeki bu program temel kirliliği önleme yerine kontrol etmeye ağırlık vermektedir. 3- Program (1982-86): Bu programın en büyük özelliği çevre ile ilgili politikaların diğer temel politikalar ile entegrasyonunu sağlamak olmuştur.

10

4- Program (1987-92): Bu program SEA ile aynı zamanda ortaya çıktığı için aralarında önemli bir takım benzerlikler vardır. Değişik çevresel elemanlar için (hava, su, gürültü kirliliği gibi) önlemler öneriyor olmasıdır. Ozon tabakasının incelmesi, iklim değişikliği gibi global sorunlar nedeniyle çevre politikalarının uluslar arası boyutu daha önemle vurgulanmıştır. 5- Hareket Programı (1993-2000): Çevre konularında bir dönüm noktası olarak kabul edilebilir. Bu program ilk kez "sürdürülebilirlik=sustainability" kavramını gündeme getirmiştir. Ekonomik 5 temel sektör gelişme, sosyal aktiviteler ve çevre konusunda toplumun tüm kesimlerini ve kitle örgütlerinin aktif katılımını, politikaların belirlenmesi ve uygulanmasında esas almaktadır. belirlenmektedir. İmalat Enerji Ulaşım Tarım Turizm

Bu 5 temel sektörde için konulan temel standartlar şunlardır: • Yayılma (emisyon) standartları: Belirli maddelerin aşılması gereken sınırlarını belirlemektedir. Kullanıcıya yeni belli teknolojiler sunulmakta ve kirletici maddelerin kaynakta kontrol edilmesine çalışılmaktadır. • Çevre-kalite standartları: Çevresel ortamda (hava, su ve toprak)bulunmasına izin verilen maksimum konsantrasyonları ifade eder. Sanayinin tüm zararlı kompenetlerinin seyrelterek ortama verilmesini sağladığından teknolojik ucuz çözümleri içerir. • Ürün standartları: Bu standart ürünün yapısından bulunmaması gereken malzemeleri belirler. Bu tür ürünlere pazarlama engeli yaratabileceği için ticari önem arz eder. • Süreç standartları: Üretim sürecinde çıkabilecek maddeleri kontrol etmeye ve iş çevresine zararlı maddelerin yayılmasını önleyerek çalışanların sağlık ve güvenliğini korumayı amaçlar. • Biyolojik standartlar: Yaşayan organizmalardaki bazı maddelerin standardı olduğundan ölçülmesi ve kontrolü zor olmaktadır. Uygulaması zordur. Bu planların hazırlanmasındaki temel amaç çevre konusunda etkili tarafların belirlenmesi ve kamu bilincinin oluşmasını sağlamaktır. Temel taraflar ise şöyle tanımlanmaktadır. Kamu yönetimi (yerel ve merkezi hükümetler) kitleleri eğiterek, yasaları uygulayarak ve temel planlama kararlarını alarak önemli bir görev üstlenmektedir. Tüketiciler ve atık yaratan özel-kamu kuruluşları çevre konusunda sorumlu olmaya zorlanmaktadırlar.

11

Her iki sistemde öncelikli inşam ele almakta ve bireyin fiziksel sağlığına ek olarak zihinsel gelişimini dikkate almaktadır. bir kuruluş yönlendirmelidir. Zorunluluk taşımayan şu an isteğe bağlı bırakılan ISO 14000 temel felsefesi 12 . Bu raporlarda kurum politika. -Kontrol süreç ve yöntemlerinin belirlenmesi -Atık ve enerji yöntemi -İş güvenliği ve meslek sağlığını koruyucu önlemlerin alınması -Bilgilendirme iletişim ve eğitimin sağlanması Bu kapsamda TKY ve ÇYS arasında önemli benzerlikler gözlenmektedir. program ve çevre yönetim sistemine ait gerçek veriler bulunması kaçınılmazdır. ÇYS genelde çevre başarısına yönelik bir çerçeve çizmektedir. -Çevre yönetim sisteminin oluşturularak sürekli gelişimin sağlanması -Çevresel etki değerlendirmesi (faaliyet. ISO 14000 kapsamında. Böyle bir raporlama sistemi sadece çalışanların güvenliğini değil bölge insanının da sağlık ve güvenliğini korumakta yararlı olmaktadır. Bu programda sanayi ve çevreye zarar veren önemli bir taraf olarak düşünülmüş ve temiz teknoloji kullanmaya ve çevre bilinci geliştirmeye duyarlı olmaya çağrılmış ve teşvik edilmiştir.Kamuoyu geleceğin çevre kalitesi üzerinde etkili olmaya çağrılmıştır. Çevreye yönelik girişimlerin katılımcı bir şekilde yürütülmesini öngörmektedir. Tehlikeli maddelerin artan üretimi depolanması ve kullanımı nedeniyle dünyada yaşanan büyük endüstriyel kazalar sonrasında. Çevre konusunda başarı çevresel kural ve yaptırımlarla sağlanabilecektir. 1974'de İngiltere'deki siklohegzan patlaması 1984'de Mexicocity'deki propan patlaması aşağıda belirtilen ana başlıklar altında faaliyetlerini ISO 14000 devreye girmiştir. AB haricindeki diğer üyeler çevreye yönelik olarak kendi standartlarını hazırlarken şudur: ISO 14000 felsefesi çevreye gerçekçi bir yaklaşım sergilemekte ve tüm kuruluşa bir çevre bilinci vermeye çalışmaktadır. EMAS her denetim aşamasından sonra "kurum dışına" bilgi verilmesini zorunlu kılmaktadır. Burada APELL (Awareness and Preparedness of Emergenceis of Local Level)-Yerel Düzeyde Acil Durumlarda Hazırlılık ve Bilinçlilikten) söz etmek yerindedir. Bu kapsamda çevre standartlarına uyum ve denetim işlemlerinin belgelenmesi ağırlık kazanmış ve EcoManagement and Audit Scheme (EMAS) gündeme girmiştir. ürün ve hizmetin çevreye doğrudan ve dolayı etkileri) .

taşınması. bölgesel düzeyde acil durumlar için hazırlıklı olma (Apeli) el kitabını hazırladılar. depolanması ve kullanılmasında oluşabilecek tehlikeler ile yerel makamlar ve endüstri tarafından toplumu korumak üzere alınan önlemler için toplum bilinci yaratılması ve artırılması 2) Bu bilinç ışığında bölgesel bir işbirliği sağlanarak bütün toplumu kapsayan acil durum planlarının hazırlanması APELL İKİ BÖLÜMDEN OLUŞUR a) TOPLUMUN BİLGİLENDİRİLMESİ (Commanity Awareness-Toplumsal haberdar olma) 13 . Bu hazırlık bölgesel tehlikelerin daha iyi anlaşılmasını sağlayacak ve böylece koruyucu önlemler oluşturulacaktır. Sanayi. Bu kitap CEFIC. APELL'in başarısını engelleyebilecek başlıca nedenler ise 1) Aşırı Güven (Zaten bir plan var) 2) Kayıtsızlık (Burada bir şey olmaz) 3) Maliyet (Bizim gücümüz yetmez) dir. 1) Tehlikeli maddelerin üretilmesi. WHO. APELL'i kazaların önlenmesi önlenmesi ve acil durum hazırlığı için bölgesel işbirliği prosesi veya güvenlik ve kayıp önleme teknolojisi artı toplumun bilgilendirilmesi ve acil durum planlanmasında toplum ve endüstri katılımını içeren bir yönetim sistemi olarak tarif edebiliriz. gene de böyle bir kazanın olması halinde karşılık verme planları yapabilecek kadar gerçekçi olunmalıdır. yerel makamlar ve toplum liderleri arasında içten bir diyalog bu tutumların üstesinden gelebilir. CMA. Ren nehri kirliliği NEDEN APELL Gerekli tedbirler alınarak büyük endüstriyel kazaların önlenebileceğine inanılsa dahi. El kitabının amacı tehlikeli tesislerin bulunduğu bölgelerde toplum bilincini geliştirmek ve acil durum planlan yapmak üzere karar organlarına ve teknik personele yardımcı olmaktır. APELL YÖNTEMİ NEDİR? Apeli iki temel görüşe yer verir. UNİDO ve diğer benzer kuruluşlarla tam işbirliği ile hazırlanmıştır.1984'de Hindistan/Bhopal'deki metilizosiyonad sızıntısı 1986'da İsviçre/BasePdeki patlama ve yangın. 1986 yıllarının sonlarında Birleşmiş Milletler Çevre Programı (UNEP) özellikle gelişmekte olan ülkelerin hükümetlerine kimyasal kazalar ve acil durumların oluşumu ve zararlı etkilerini en aza indirmede yardımcı olmak üzere bir dizi önlem önermiştir. UNEP endüstri ve çevre ofisi (IEO) endüstri ile müştereken. CCPA.

Yönetim (Merkezi/Yerel) Bunlar seçimler veya tayinle göreve gelen toplum güvenliğini ve sağlığı ile çevrenin korunmasından sorumlu yöneticilerdir.) • Sahibi • Yöneticileri (İşveren temsilcisi yetkisine haiz) • Çalışanlar • Sanayi Odaları • Müteahhit-Taşeron (Nakliyeciler dahil) • Alt sanayi (Malzeme üreticileri gibi) 2. Bununla beraber merkezi yönetimler "Bakanlıklar" ve aynı yörede olmayan şirket genel müdürlükleri bu yöresel çabalara destek olmalıdırlar. yasa ve düzen gerekleri farklıdır. sızma. APELL ESNEK BİR YÖNTEMDİR Ülkelerin kültürleri. Bir endüstriyel kazanın insan sağlığına ve çevreye etkisinin boyutları. yangın. Fabrika içinde spesifik acil durum planları hazırlarlar. Bu ülke endüstrilerinin de tehlike ve risk potansiyelleri farklıdır. böyle bir durumda yöresel karşı koymanın hızı ve kapsamına bağlıdır. yayılma ve tehlikeli madde kaçağı potansiyeli olabilecek bütün ticari faaliyetleri kapsar. toplum alt yapısı acil durumlara karşı koyma gelenek ve kaynakları. 1. APELL ÇALIŞMALARINDA ORTAKLAR Başarılı bir Apeli yönetiminin yerel olarak 3 önemli ortağı vardır. Dolayısıyla Apeli yönteminde ağırlık ve önem yöresel katılım ve işbirliğindedir. patlama. Uygulama ise yöresel şartlara uyarlanarak yapılabilir. değer yargıları. • İlgili il/ilçe/köy yönetim birimleri • Belediye ve Sanayi Odalarının ilgili üniteleri • Facia/afet/mücadele örgütleri • Kızılay v 14 . BÖLGESEL BİR TOPLUMU ETKİLEYECEK ENDÜSTRİYEL BİR KAZA İLE BAŞA ÇIKABİLME YETENEĞİ Apeli yöntemi amaç ve prensipleri belirler.b) TOPLUMA KORUYUCU PLANLARIN FORMÜLE EDİLMESİ (Emergencency responce-Acil duruma karşı koyma) Apeli yöntemi. Sanayi (Kamu ve özel sektöre ait fabrika yöneticileri fabrikalarındaki güvenlik ve kazaların önlenmesinden sorumludurlar.

Koordinasyon grubunun fiili bir 15 . topluma uyumlu birleşik bir acil durum planlamasını ve iletişim sağlamaktır. Yerel makamların ve toplum liderlerinin bilinçlenme ve acil durumlara hazırlıklı olma konularında etkin olabilmeleri için yörelerindeki sanayi kuruluşlarının temsilcileriyle yakın ve doğrudan ilişkileri olmalıdır. • Gayri Resmi Destek Grupları • Basın-Yayın (Medya) • Eğitim Kuruluşları • Gönüllü Kurum/Kuruluş/DernekA^akıflar • Meslek Odaları • Sendikalar (İşçi-İşveren) • Siyasal Partiler • Sanatçılar APELL NASIL BAŞLATILIR? Bütün sanayi kuruluşlarının bir acil durum planı yapma ve uygulama sorumluluğu vardır. Yerel Toplum ve İlgi Grupları • Yöre Halkı: Örneğin bir gaz kaçağında birinci derecede etki alanında yaşayanların tehlikeyi bilmeleri onların vatandaşlık hakkıdır. Böyle bir plan için anahtar. kuruluşun operasyonlarının güvenlik açısından incelenmesidir. Bu köprü ve koordinasyon grubu Apell'in çıkış noktasıdır. Sanayi kuruluşları acil durum planlarının çeşitli bölümleri yerel makamların ve toplumun uyarılmasını ayrıca iletilişi kurmayı içerir. Tesis acil durum planının yanı sıra. Özetle. ulusal hükümetinde acil durum planlan olabilir. Apeli yöntemi varolan tüm acil durum planlarından yararlanılarak ilk karşılık vermenin çok kritik ve önemli olduğu yerel düzeyde etkin bir biçimde işleyecek koordineli tek bir plan oluşturmak üzere tasarlanmıştır. Bu liderlerin sanayi ve yerel hükümet arasında bir köprü kurmaları gereklidir. koordinasyon grubunun rolü sanayi ve yerel yönetim arasında toplum liderlerinin katılımı ile bir köprü kurmak.• Sağlık Kuruluşları • Kolluk kuvvetleri ve Silahlı Kuvvetler • PTT/TRT • İlgili Ulusal Yönetim Birimleri • İlgili Uluslararası Yönetim Birimleri 3.

acil durumunda aoğrudan müdahale görev ve rolü olmayıp ancak böyle bir durumlar için görevlilerin hazır olmasını sağlamaktır. BİR SANAYİ KURULUŞU ACİL DURUMA MÜDAHALE PLANININ TİPİK BİLEŞKELERİ • Tesis Acil Durum Organizasyonu • Tesis Risk Değerlendirmesi • Alan Risk • Uyarı Sistemleri ve İletişim Sistemleri • Acil Durum Malzeme ve Olanakları • Normal İşlemlere Dönmek İçin Süreç • Eğitim ve Uygulamalar • Acil Durum Organizasyon/İşlemlerinin Düzenli Testleri • Acil Duruma Müdahale Prosedürleri • Ayrıntılı İşlem Talimatları (Her işlem birimi ve yardımcı sistemler için) KOORDİNASYON GRUBU KÖPRÜ İŞLEVLERİ • İletişim Sağlamak • Bilgi Paylaşımı • Acil Durum Plan ve Yöntemlerini Koordine Etmek • Diğer Acil Durum Kuruluşlarıyla Etkileşimde Bulunmak • Ortak Eğitim ve Öğretim • Karşılıklı Yardımlaşma YEREL HÜKÜMET SORUMLULUĞU • Güvenli bir toplum oluşturmak • Toplumdaki tüm yerleşik ve gelip geçenlerin güvenlik refahını sağlamak • Toplum güvenlik programları oluşturmak • Can ve mal varlığını (özel ve kamu) korumak • Bir acil durum sırasında toplumun oluşturduğu acil durum kuvvetlerini koordine etmek • Acil durumlara karşı plan ve yöntemler geliştirmek • Toplu yerleşim yerlerinde yada eyalette diğer kuruluşlarla eğitimi tatbikat ve alıştırmaları yönetmek • Ulusal hükümetlerle iletişim kanalları oluşturmak 16 .

1986 1991 1993 1994 1996 1997 Klor gazı kaçağı Petkim Kauçuk Fabrikası Yangım Transkim. eğitim ve bilgi sağlamalı Ülkemizde Apeli uygulamaları Kocaeli sanayi Odası önderliğine 1992 yılında başlatılmıştır. Apell'e gereksinim duyulması ise gelişmiş ülkelerde bile ölümlere neden olan büyük endüstriyel kazların yerleşimle iç içe olan sanayi şehri Kocaeli'nde ne tür felaketler yaratacağı endişesinden doğmuştur. kaynaklarının ve ilgililerin belirlenmesi Acil durumda ortaya çıkabilecek risklerin ve zararların değerlendirilmesi Katılımcıların ortak müdahaleye yeterlilik açısından kendi acil planlarını gözden geçirmeleri Mevcut planlarda yer almayan fakat gerekli müdahalelerin belirlenmesi Belirlenen katılımcıların kaynaklarının görevlerle örtüşmesinin sağlanması 17 . Gönüllülük esası ile • Açıklık (risk ve işbirliği) • Eğitim (Bilgi ve deneyim paylaşımı) • Bilinçlendirme • Kendi içinde yaptırım uygulama • Uluslararası ilişki ve iletişim konularında sürekli işbirliği benimsenmiştir. Toluen Yangını FeCİ3 üretim tesisi Cl gazı kaçağı (Alikahya) Polisan-Patlama Yangını Hundayı Fabrikası Boyahane Yangını Bu kadar riski bir arada yaşayan Kocaeli'nde tehlikeyi azaltmak için başlatılan APELL (Bölgesel Düzeyde ) "Acil Durumlar İçin Hazırlıklı Olma"gereken yapı taşları ve boyutları görüşüldü. Kocaeli'nde bugüne kadar yaşanan endüstriyel kazalar ise. Acil Müdahale Planı için Apeli sürecine 10 adım yaklaşımı: • • • • • Acil müdahaleye katılacak olanların rollerinin.SANAYİNİN SORUMLULUKLARI • Güvenlikli iş uygulamalarını sağlamak • Çalışanların ve ziyaretçilerin kişisel güvenliğini sağlamak • Güvenlik programı oluşturmak • Bölgede can ve mal korunmasını sağlamak • Bir acil durum sırasında tüm tesis personelini koordine etmek • Acil durumlara karşılık vermek için plan ve yöntem geliştirmek • Kimyasal tehlikelere karşı güvenlik malzemesi.

Toplum geleneğine sahip çıkma kararlılığını göstermelidir. paniği önleyecek bilinçlenmeyi yaratmak için ilgili kurum ve kuruluşlarla işbirliği içinde olmalıdırlar. bunların koruyucuları olumsuz etkileri. SONUÇ: Sanayi kuruluşlarının acil duruma müdahale planları deneme uygulamaları ile gözden geçirmeleri. Sanayinin kendisinin daha fazla teknoloji geliştirme. bütünsel plana entegre olabilmesi için gerekli değişikliklerin yapılması Yerel yönetimle işbirliği yaparak yerel düzeydeki plana uyum sağlanması. gereken durumlarda toplumu bilgilendirmeli. entegre plan ve acil müdahale rol alanlarının eğitimi Planın periyodik kontrolünün gözden geçirilmesinin ve güncelleştirilmesinin sağlanması Yerel topluluğun ve halkın entegre planı hakkında bilgilendirilmesidir. kullananlara. Ülkemizde önde gelen kuruluşları ISO 14001 (Belgelendirme) almış durumdadır. taşıma ve kaldırmaya ilişkin kurallar gibi genel önlemleri belirtmelidir. Çoğu ülkelerdeki kimyasal maddeler çevreye atılmakta: Bu durum çevrede yaşayanlar ve çevre. Sanayi ile içice yerleşim nedeniyle yakın çevreyi hatta coğrafik etkiler nedeniyle uzak çevreyi bile etkilemektedir. Sanayi kazaları ve sonuçları önceden bilinemez. üretim süreçleri yapmalıdır. Kimyasal madde üreten ve kullananlar için potansiyel risktir. ilk yardım/temizleme/imha yöntemleri. Teknolojik riskler ya yeterli ve etkin önlemler alınmadan yapılan üretimler nedeniyle yada doğal afetler sonrasında çıkmaktadır.• • • • • Mevcut planların. Sanayi kuruluşları kendi aralarında ve yetkililerle bilgi köprüsü kurarak patlama/yangın/zehirleme riski taşıyan kimyasalları bildirmeli. ekoloji üzerinde ciddi sonuçlar ve karşılaştırmalı riskleri konusunda geniş açıklamalar 18 . Kimyasal madde üreten ve kullanan sanayiler hem bu risklerin kaynağı. yararlanan taraf olarak ürünlerinin hem de çok en yüksek güvenlik standartlarına uyup yada uymaması sorumluluğunu taşımalıdır. bunları işleyen işçilere. Bütün bu çalışmalarda sivil toplum örgütleri ile medyaya çok büyük görevler düşmektedir. Gelişmiş ülkelerde kimyasal maddeler ile çalışanlar ve kullananlar güvenlik önlemleri altında çalışmakta ve düzenli sağlık kontrolllerinden geçirilmektedirler. Çevre Yönetim Sisteminin felsefesi ile Apeli programının öngördüğü hedeflerle uyum içinde olduğu görülür. Katılan grupların. Bunlara karşı en iyi korunma yöntemi kullandığımız kimyasal maddeler hakkında en fazla bilgiyi edinmektir. yetkililere ve üretim bölgesi sakinlerine kimyasal maddenin nitelikleri. Bu maddelerin insanlara ve çevreye en az zararlı etkiyi sahip olmasına çalışmalı. risk değerlendirme metodları geliştirmeleri ve bu değerlendirmelerle ilgili veri bankaları kurmaları ve bu bilgileri bütün ülkenin kullanacağı şekilde düzenlemeleri gerekmektedir.

Etkilenme düzeyleri. Sağlık.doğurmaktadır. En önemli sorun ise kullandığımız kimyasallarla ilgili yeterli bilgileri elde etmektir. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı) ve isteyenlere iletilmesi çok önemlidir. TMMOB Kimya Mühendisleri Odası olarak tüm eğitimlerimizde bu olguyu anlatarak ülke genelinde yaygınlaştırmaya çalışmaktayız. Değişik förmatlarda hazırlanan MSDS'ler aşağıdaki bilgileri içermek zorundadırlar. yönetmelik vs. çalışma ve kullanma yöntemlerini saptamak amacı ile ulusal ve uluslar arası düzeyde kimyasallarla ilgili standartlar oluşturulur. Bilgi-öğrenme hakkına göre her üretici kimyasala ait fiziksel ve sağlık tehlikelerini belirten en son bilgileri sağlamakla yükümlüdür. MAK. Ülkemizde bu konu ile ilgili veri bankalarının kurulması (Çevre. kullananların ve üretiminde çalışanların bu kimyasal maddelerin tehlikeleri konusunda değerlendirme yapmalarım sağlamak. Tehlike Bilgi Formları-Malzeme Güvenlik Bilgi Formları (MSDS) yalnızca kimyasalların neden olduğu sağlık ve güvenlik tehlikelerinin azaltılmasına yarayan bir sistemin parçasıdır. tüzük. havayı kısacası insanlarını ve çevreyi korumak için çeşitli kanun. Çevreye bilinçsizce atılan kimyasal maddelerin türüne göre bu maddelerin ciddi sağlık sorunları ile tehlikelerini bilmeyen çalışanlar ve çevrede yaşayan insanlar için karşılâşabilmekte ve çevrede kalıcı bir kirlilik gözlenmektedir. Acil durum ve ilkyardım bilgileri. STELL değerleri. Tüketiciyi ve kullanıcıyı korumak. Kanser yapma olasılığı. kaynama noktası gibi) Sağlık üzerine bilinen etkileri ve korunma yolları. bu kimyasallarla ilişkide bulunan herkesin (İşçi-İşveren-Toplum vd) bu bilgileri birbirlerine ulaştıracaklarını açıklamak. doğayı tahrip etmemek. Çalıştığımız işyerinde ve yaşadığımız çevrede kimyasalların tehlikelerini bilmek Anayasal bir haktır. Her ülke çalışanlarına toprağı. • Kimyasal maddenin tanımı. • Her ne şekilde olursa olsun. • • • • • • • Bir karışım ise bileşenleri. 19 . MSDS hazırlayan kişi ve kuruluşun ismi. 1 Fiziksel özellikler (görünüş. Bilgi-öğrenme hakkı (Right toknow) deyimi iki ana fikirden oluşur. depolayanların. • Kimyasal maddeyi taşıyanların. işbirliğine ve iletişime gerek duyulur. birçok dokümanlar hazırlar ve yaymlar. TLV. Ancak bu düzenlemelerin etkili ve yararlı olabilmesi için endüstri-devlet-kullanıcı arasında çok iyi bir koordinasyona. suyu. koku.

B) İMALATÇI/SATICI İşveren veya işveren vekili size gerekli bilgileri sağlamadığı taktirde sorumlu müdür veya işyerinizde varsa sendika temsilcisi ile birlikte doğrudan doğruya kimyasal madde imalatçısına yazarak bu bilgileri kendiniz isteyebilirsiniz. önemli ölçüde kısıtlanmış veya hükümetlerce onaylanmayan ürünler listesi" United Nations Sales Section. En önemli sorunlardan birisi ise kullanılan kimyasallar ile ilgili yeterli bilgileri elde etmektir. A) YÖNETİM Dünyada pek çok ülkede tehlike bilgisi yada bilme hakkı konusunda mevzuat bulunmaktadır. Söz konusu kimyasal maddeye alternatif olabilecek daha güvenli hangi kimyasal maddelerin hangi maddeler aramak gerekebilir. sendika. ÇED Yönetmeliği.Anayasasınm Çalışma Hayatı ile ilgili maddeleri. Parlayıcı. İmalatçı firmaların çoğuna bu bilgileri vermesinin yasal bir prosedür olduğunu anlatmak gerekmektedir. işyerinde kullanılan bütün kimyasal maddelerle ilgili eksiksiz bilgi verilmesini zorunlu kılmaktadır. Dolayısıyla bu bilgileri bilmeniz doğal hakkınızdır. İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Kuralları Hakkındaki Tüzük. Yönetmelik. Kendi işyerinizin durumuna göre değişiklik yaparak kimyasal madde imalatçısından veya satıcısından bilgi istemek için yazabileceğiniz bir mektup örneği verilmektedir. Bazı işçi sendikalarının işverenle imzaladıkları toplu sözleşmelerde. İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği temsilcisi veya sorumlu müdür işverenin kimyasal madde imalatçısından veya satıcısından bilgileri alıp işçilere verilmesi konusunda ön ayak olmalıdır. Tekrar yanıt alamazsanız bu kimyasal maddenin kullanımını durdurabilirsiniz ve bu hususu hatırlatma yazısında belirtiniz. 20 . 1475 sayılı İş Kanunu. yönetmelikler kapsamında bu bilgiyi elde etmek olasıdır. v. Bu yasalar. kullanılan "bütün kimyasal maddelerle ilgili olarak mümkün olduğunca fazla bilgi ve eğitim sağlama konusunda işverenlere yasal sorumluluk yüklemektedir. piyasadan çekilmiş. Bilgi kaynaklarını daha ayrıntılı incelersek. Depolanması Hk. Patlayıcı Tehlikeli ve Zararlı Tedbirler Hakkında Tüzük. kanserojen kabul edildiği. İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğü.Endüstriyel Kimyasallarla İlgili Bilgi Edinmek ve Kullanmak Çalıştığınız işyerinizde ve yaşadığınız çevredeki kimyasalların tehlikelerini bilmek anayasal bir haktır. Yurtdışında kimyasal maddelerle ilgili sağlık ve güvenlik bilgileri herkese açıktır. Zararlı Kimyasalların Taşınması. kimyasalların nasıl sınırlandırıldığının ve kimyasalların yasaklandığının veya kullanımının kısıtlandırılan kimyasallarla ilgili olarak Birleşmiş Milletlerin Yayını olarak "Tüketimi ve/veya satışı yasaklanmış. Sizin işyerinizde kullandığınız belirli kimyasalların son derece tehlikeli kimyasallar listesinde yer alıp almadığını.C.d. Eğer mektubunuza makul bir süre içerisinde onlardan yanıt alamazsanız bir kez daha hatırlatma yazısı göndermeyi deneyiniz. Ülkemizde ise T.

9 ve dokümanın en son baskısını isteyebilirsiniz. Acil durum ve ilk yardım bilgileri. Birinci bölümde imalatçının veya satıcının adı. MAK. Amerika Birleşik Devletleri.TEHLİKE BİLGİ FORMLARI (MALZEME GÜVENLİK BİLGİ FORMLARI) Tehlike bilgi formları-Malzeme Güvenlik Bilgi Formları (MSDS) yalnızca kimyasalların neden olduğu sağlık ve güvenlik tehlikelerinin azaltılmasına yarayan bir sistemin parçasıdır.Newyork United States Of Amerika veya Geneva. Ticari sır olsa bile. Fiziksel özellikler (görünüş. Bu sistemin Amerika Birleşik Devletlerindeki resmi adı "Tehlike İletişim Standardıdır" Daha yaygın kullanım adı "Bilme-Öğrenme Hakkıdır" Bilme Öğrenme Hakkı (Right to Know) deyimi iki ana fikirden oluşmaktadır. telefon 21 . İşverenlerde bu bilgileri standarda uygun olarak çalışanlara aktarmakla yükümlüdürler. bu kimyasallarla ilişkide olan herkesin (işçi. Bir karışım ise bileşenleri. İşçi Sağlığı. toplum vd. depolayanların.) bu bilgileri birbirlerine nasıl ulaştıracaklarını açıklamak Bilme hakkına göre her üretici o kimyasala ait fiziksel ve sağlık tehlikelerini belirten en son bilgileri sağlamakla yükümlüdür. I Bölüm.Maddenin Tanımı Bu bölümde ürünün kimyasal adı veya ticari adı yer alır. Switzerland. Ticari bir sır değilse. sağlık riskleri ile ilgili ayrıntılı bilginin MSDS'de mutlaka yer almalıdır. STELL değerleri. adresi. kaynama noktası gibi). koku. İş Güvenliği kuruluşu olan OSHA (Occupational Safety Healt Associations). Değişik formatlarda hazırlanabilen MSDS'1er aşağıdaki bilgileri içermek zorundadırlar. İşte bu aşamada Malzeme Güvenlik Bilgi Formları (MSDS ) devreye girmektedir. Yayının standart kitap numarası C. • Kimyasal maddeyi taşıyanların. işveren. ISBN 92-1-130145. Kanser yapma olasılığı. MSDS'lerin sekiz bölümde hazırlanmasını önerir. MSDS'i hazırlayan kişi veya kuruluşun ismi. kullananların ve üretimde çalışanların bu kimyasal maddelerin tehlikeleri konusunda doğru değerlendirme yapmalarını sağlamak: • Her ne şekilde olursa olsun. kimyasalın yapısı hakkında bilgi verilmelidir. Etkilenme düzeyleri TLV. Sağlık üzerinde bilinen etkileri ve koruma yolları. • • • • • • • ® Kimyasal maddenin tanımı.

d) Suda çözünürlüğü e) Erime noktası. Acil durumla karşılaşmadan önce bilgi almak için imalatçının satıcının aranması daha uygundur.l) oluşturuyorsa listede belirtilmelidir. c) Buhar yoğunluğu. h) Buharlaşma oranı. j) Patlama noktası. MSDS'in hazırlandığı tarih ve iş saatleri dışmda acil aramalar için bir telefon numarası yer almalıdır. OSHA'nın izin verilebilir etkilenme düzeyi (PEL) değerleri ile Amerika Resmi ve Özel Sektör Endüstri Hijyenistleri Birliği'nin belirlediği Eşik Sınır Değeri (TLV-ESD). Kanserojen maddeler istisnadır ve karışımın yüzde birinin onda birini (%0.numarası.Bölümde maddenin fiziksel ve kimyasal özellikleri yer almalıdır. b) Buhar basıncı. Bu bölümde sağlığa zararlı bileşenlerin adları (herkesçe bileşiğin tümü içindeki oranları belirtilmelidir. Listedeki maddelerin her biri için ek etkilenme düzeyleri belirtilmelidir. v bilinen ve kimyasal adları) ve mümkünse 22 .İçindeki Tehlikeli Maddelerin Bileşimi Bu bölümde kimyasal maddenin/bileşenin sağlığa zararlı yapısıyla ilgili bilgiler yer alır. Karışım olan ürünlerde tehlikeli kimyasallar listesine olan ve ürünün yüzde birini (%1) veya daha fazlasmı oluşturan maddelerin yazılması gereklidir. m-Bölüm: Fiziksel ve Kimyasal Özellikleri III. ABD'de PEL'in verilmesi yasal zorunluluk. Ek bilgi olarak Kısa Süreli Etkilenme Düzeyleri (STELL) ve Yaşamı ve Sağlığı Anında Etkileyecek Tehlikeli Düzeyi (IDLH) bilgileri yer alabilir. f) Özgül ağırlığı. Kimyasal için verilmesi gereken özellikler şunlar olmalıdır. g) Hacme göre uçucu yüzdesi. Ürünün içindeki tehlikeli maddeler kimyasal isimleriyle listelenmelidir. Bu özellikleri "yangın tehlikesi yaratabilecek sıcak bir ortamda buharlaşmayı" solunum koruyucu gerektirebilecek buhara dönüştürmeyi verebilirsiniz. TLV ise her zaman için PEL'den daha koruyucu olan önermedir. II Bölüm . a) Normal görünüş ve kokusu. izin verilen maksimum konsantrasyon değeri (MAK) kapsayabilmelidir. i) Kaynama noktası.

Vn-Bölüm: Kullanım Sırasında Alınması Gereken Önlemler Acil durumlarda ne yapılacağına ilişkin planlar geliştirmek için gereken bilgileri dökülmeler sonrasında temizleme işlemleri. Parlama noktası ne kadar düşükse. köpük türünü veya kimyasal söndürme istemleri kastedilmektedir. Bir kimyasal maddenin parlama noktası. Ancak yine bu bilgilerde eksik yer almaktadır. ürüne en dayanıklı koruyucu giysi ve eldiven materyali belirtilmelidir. yangınla özel mücadele yöntemleri. maruziyet işaretleri ve belirtileri. parlama. bir sıvının. Eğer tepkimeye giriyorsa sonuç ürünleri ile ilgili tehlikelerini gösterir. Yangını söndürmede kullanılacak araçlarla doğal olarak bir yangın durumunda kullanacağımız suyu. kullanma önlemleri ve kaza ile ortama karışması halinde uygulanacak önlemler detaylı bir şekilde yer almalıdır. yanma veya alt ve üst patlama sınırlarını (LEL. yangın söndürmede kullanılacak araçlar. çalışma uygulamalar ve kişisel koruyucu teçhizat donanımlar ile ilgili bilgiler yer almalıdır. Buna ek olarak. Solunum koruyucuları (respirator). Kanser Araştırmaları ile ilgili Uluslar arası Ajans veya OSHA'dan mı geldiği belirtilmelidir) maruziyet durumunda daha da kötüleşen sağlık sorunları ve önerilen ilkyardım/acil durum prosedürlerinin tamamı bu bölümde yer almalıdır. bu malzeme o kadar uçucu demektir. VI-Bölüm: Sağlık İçin Yarattığı Tehlike Bilgileri Kimyasal maddenin vücuda giriş yolları (solunum. güvenli bir şekilde depolama. Bu yan ürünlerinin uygun biçimde saklanması ve kullanılması ile ilgili bilgiler yer almaktadır. Vin-Bölüm: Kontrol Önlemleri Bu bölümde havalandırma. deri absorbsiyonu. UEL) alevlenme düzeylerini. parlama noktasında belirlemede kullanılan iki yöntemi (kapalı veya açık kap) söz edilmesi yararlıdır. sindirim. 23 . En alt düzey de onun altında yangının yayılmayacağı düzeydir. ürünün kanserojen olup olmadığı (bu bilgilerin Uluslar arası Toksikoloji Programmdan mı. ağız-oral) sağlık üzerinde yarattığı akut ve kronik etkiler. En yüksek düzey. Ancak MSDS'lerde çoğu zaman eksik ve yetersiz hazırlanan bölümdür. Alevlenme düzeyleri ile havadaki en düşük ve en yüksek gaz veya buhar konsantrasyonları kastedilmektedir. onun üzerinde yangının yayılmayacağı düzey anlamına gelmektedir. havayla karıştığı zaman tutuşacak bir karışım oluşturacak kadar buhar çıkaracağı en düşük sıcaklıktır. olağandışı yangın ve patlama tehlikeleri açısından yaklaşılır. V-Bölüm: Reaksiyona (Tepkime) Girme Bilgileri Bu bölümde maddenin diğer maddelerle etkileşmeye girip girmediği belirtilir. Bununla beraber imalatçılar bu bilgileri "buharını solumayın" veya "cilde temas etmemeli" gibi basit ve yetersiz cümlelerle ifade etmektedirler.rV-Bölüm: Yangın ve Patlama Bilgileri IV Bölüm.

kullanıldığını incelemektir. Etiketler her zaman kaplara tutturulmalıdır ve etikette belirtilen kimyasal madde kabın içindeki kimyasal madde aynı olmalıdır MSDS'lerde olduğu gibi etiketlerinde yetersizlikleri vardır. Etiketlerdeki bilgiler eksik olabilir veya kimyasal maddenin üretildiği ülkeye bağlı olarak etiket bilmediğiniz bir dilde yazılmış olabilir. MSDS'leri hazırlayanlar tüketiciye doğru ve güvenilir bilgiler vermek zorundadırlar. tüketicilerin büyük bölümünün yeterli teknik. eğer yanlış bilgiler varsa düzeltilmesi istemiyle üretici firmaya geri gönderilmelidir. bunları gözden geçirmeli. Herhangi bir kimyasal madde ile çalışan veya çalışılacak olan kişi ve kuruluşlar. Ancak bunlar hem sayı yönünden hem de içerik yönünden yeterli değildir. Ülkemizde tüketicilerin üretici firmaları uyararak.Doğru MSDS'ler elde etmenin ilk adımı. Bu amaçla pictogram kullanımı yararlı bir yoldur. üretici firmalardan sipariş öncesi MSDS'leri istemeli. gerekli önlemler alınmadığı taktirde zararsız hiçbir kimyasal madde forma alınması yoktur. ısmarlamadan önce kimyasalların nasıl değiştirmeyi Mevcut kontrollerin yeterli ve olası tehlikelerin düşündüğümüz kimyasal maddeninkinden daha büyük olmadığından emin olmak gerekir. Ayrıca ülkemizde birkaç büyük kuruluş dışında kullanımı olmayan "MALZEME GÜVENLİK BİLGİ FORMLARININ" (MSDS) yaygın olarak kullanımı ve endüstrimize kazandırılması ile Türkiye'de sayıları onbinlerle ifade edilen iş kazaları ve meslek hastalıklarının büyük oranda önüne geçilebileceği gibi iş veriminde de artışlar sağlanacak ve çevre koruma çalışmalarına da katkıda bulunacaktır. MSDS'lerin faydalı olabilmesi için kullanıcının bu formlarla yazılı bilgilerin doğruluğundan emin olması gereklidir. Unutulmamalıdır ki. Kısa süreli (short term) ve uzun süreli (long term) yapılan toksikolojik testlerden elde edilen bilimsel sonuçlarda her yıl gözden geçirilerek MSDS'lerde gerekli düzenlemeleri yapılmalıdır. bilgiye sahip olmadıkları gözönüne alınarak verilen bilgilerin kolay anlaşılabilir ve sade olmasına özen gösterilmelidir. Halen çok az firma tarafından bu tür dokümanlar alıcının talebi halinde verilmektedir. 24 . D-ETİKETLER Kimyasal madde kaplarının veya bidonlarının »üzerindeki etiketlerde önemli bir bilgi ile kaynağıdır. Ayrıca. yönlendirerek kullandıkları kimyasal maddelere ait MSDS'lerin hazırlanmasını istemeleri gerekmektedir. Bu nedenle MSDS hazırlanırken tehlikesi bilinmeyen bir veya birkaç kimyasal söz konusu olduğundan çalışanları korumak ve uyarmak için gerekli koruyucu önlemlerin gerekir. Üretici ve ithalatçı firmalar hazırlanan bu MSDS'leri her numune veya mal ile birlikte kullanıcı kuruluş ve kişilere vermelidir.

1. 1 -trikloroetan (%100) içerir. bilinç kaybı. Etkileri : Aşırı maruziyet halinde Merkezi Sinir Sistemi üzerinde başağrısı. Solve X Chemicals Chemtown. baş dönmesi. imalatçı ticari ismi değiştirebilir ama kimyasal isim aynı kalır. Solumaktan (toz. Kimyasal ismi ve ticari ismi.Slime. Hasta nefes alamıyorsa suni solunum yapın. Nefes almada zorluk çekiyorsa oksijen verin. Tehlike Uyarısı Tehlike : Solunduğunda toksiktir. Kullanım : Yalnızca uygun şekilde havalandırılan yerlerde kullanın. Karaciğeri böbrekleri ve kalbi etkileyebilir.-trikloroetan) belirtildiğine ve tehlikelerin yol açabileceği tahribatlar açısından yazıldığına dikkat edilmelidir.Aşağıda iki örnek verilmektedir. İlk Yardım : Solunması halinde temiz havaya çıkarın. Sorumlu Kuruluş Acil durumlarda arayın. Endüstriyel kimyasalların çoğunun iki ismi olduğu bilinmelidir. ürünün içindeki gerçek kimyasal maddenin (1. gaz) kaçmın Kapalı tutun Havalandırmanın yeterli olduğu yerde kullanın İlk Yardım : Solunması halinde temiz havaya çıkartın. mide bulantısı. Michigan 06660 Sorumlu Kuruluş Chlorothane YU 1. Yetersiz Etiket Ürün Adı Tehlike Uyarısı Chlorothane YU Tehlike : Solunduğunda toksiktir. Doktor çağırın. Cildi ve gözleri tahriş eder. Her iki ismi de almaya çalışın. maddenin içindekiler değişmediği sürece kimyasal isim değişmez. yeni bir kimyasal pestisitin reklam kampanyası başarılı gitmiyorsa yada bir başka ülkedeki raporlar bu kimyasal maddenin işçilerin sağlığına zarar verdiğini gösteriyorsa.1. Michigan 06660 Telefon (313) 888-7277 Yeterli yetersiz bir etiket ve daha iyi bir etiket örneği Bu etikette. sis. ancak ticari isim her zaman değişebilir. Chemtown. buhar. 1. Daha fazla bilgi için : Solve Chemicals ile temas kurun l. Rock Road. Kapalı alanlarda kullanmaktan kaçının. ölüm gibi etkilere yol açabilir. Hasta nefes alamıyorsa suni solunum (ağızdan ağıza tercih edilir)yapın. Doktor çağırın. ancak kimyasal isim daha önemlidir. (Örneğin. Cilde temas etmeyin.) Daha İyi Etiket Ürün Adı 25 .

Tehlikeleri (riskleri) belirlemenin bir diğer yolu.Çoğu işyerinde kullanılan kimyasal maddeler genellikle farklı kimyasalların karışımıdır veya toksik olabilecek diğer kimyasal maddeler eser miktarda kirlenmiş olabilir. Her yeni eleman için eğitim gereklidir ve çalışanlar içinde düzenlemelidir. Eğitim şunları içermelidir. F. Gerekli olan koruyucu malzemenin kullanımı ve bakımı Kontrol önlemlerinin etkili bir biçimde işleyip işlemediğinin nasıl anlaşılacağı. • Belirli kimyasalların olası. Malzeme Güvenlik Bilgi Formlarının ve kimyasal maddelerin üzerindeki diğer tehlike bilgilerinin nasıl yorumlanacağı. kap veya bidon etiketlerinden ve MSDS'lerden bilgi edinmeye çalışın. Etiketlerin. Örneğin hastalık sayısındaki artış ve çalışanlarda değişik belirtiler ortaya çıkabilir vb. Bu durumda MSDS'ler yeterli olamaz.İŞYERİ TEFTİŞİ İşyerinizdeki kimyasal riskleri belirleyen diğer bir yol ise çalışanlardan gelen şikayetlerle ilgili kayıt tutmaktır. Bu göstergeler işyerindeki belirli kimyasal tehlikelerin teşhis edilmesine ve araştırılmasına gereksinim olduğunu göstermektedir.) depolama alanlarının vb. işvereniniz size kendi kullandığınız kimyasallarla ilgili eğitim sağlamalıdır.) NOT: Ortam ölçümleri düzenli yapılsa bile siz işyeri teftişi yapmalısınız. ancak hem ölçüm cihazlarını hem de yetişmiş personeli sağlamak çok zor olabilir. Acil durum ve ilk yardım önlemleri. 1. 2. Hava (ortam) ölçümleri işyerindeki kimyasalların hangi düzeyde olduğunu gösterebilir. kimyasal tehlikelerle ilgili bilgi edinmenin önemli araçlarından biridir. çünkü hava ölçümünün sağlamadığı bilgileri işyeri teftişi ile sağlayabilirsiniz. kullanılan bütün kimyasal maddeleri ve işçilerin.Çeşitli iş süreçleri ve bakım işi de dahil olmak üzere. makinaların. bulundukları konumu not ederek şemasını yapmak kolaylık sağlayabilirsiniz.Kimyasal maddelerin tam isimleri nedir? işyerinizi teftiş etmektir. Kimyasal maddeler ile çalışıyorsanız.EĞİTİM Etkili bir eğitim. (İşyerinizin basit bir belirli aralıklarla eğitim ve sağlık üzerindeki etkiler konusunda 26 . yada bilinen tehlikeleri bilgiler. E. havalandırmanın (pencereler vb. • • • • • Söz konusu kimyasallar ile nasıl güvenli biçimde nasıl çalışacağı konusunda bilgiler. Teftiş sırasında aşağıdaki sorulan cevaplamaya çalışın. işyerinizde hangi kimyasal maddeler kullanılmakta.

• Periyodik sağlık muayenelerini meslek hastalıklarının erken belirtilerini teşhis etmeye yardımcı olacaktır. Örneğin geçmişte akciğer hastalığı olan kişilerin tozlu yerlerde çalıştırılmaması gerekir. • Sağlık muayenelerini (işe alınmadan önce periyodik) kimyasal maddelere maruz kalmanın biyolojik göstergelerini ve kimyasal madde işlerim saptayabilmek için kan ve idrar testlerini içeren biyolojik gözetime yer verilmelidir. 4.Duyularınız ne diyor-kimyasal maddeyi görebiliyor. • Etkili bir tıbbi gözetim programı.Kimyasal madde nerede kullanılıyor ve nasıl depolanıyor? 6. • İşe alınmadan önce çalışanların sağlık muayenelerinin yapılması ve "hassas kişilerin belirlenmesine dikkat edilmelidir.Kimyasal madde ne için kullanılıyor. belirli kimyasal maddeler ile bilgi edinmenize yardımcı olacak başka bilgi kaynaklarını da bulunmaktadır.TIBBİ GÖZETİM Kimyasal maddelerle çalışıyorsanız. H. baş ağrısı yapıyor mu? Vd.? 7. gaz mı? Kullanım sırasında biçim değiştiriyor mu (örneğin. işvereniniz.Kimyasal maddeye maruziyeti önlemek için hangi önlemler alınmış? F. kokusunu alabiliyor veya hissedebiliyor musunuz? Gözlerinizi rahatsız ediyor mu.Kimyasal madde katı mı.Bu kimyasal maddelerin işyerinizde ne zamandan beri ve hangi sıklıkta kullanılmakta olduğunu tespit edin. 5. çalıştığınız maddelerle ilişkili olabilecek sağlık etkilerinin erken işaretlerini teşhis edilmelidir. kimyasal madde imalatçısı ve satıcısı dışında. keresteden talaşa?) 8. • • • • İşçi sendikanız Bölge çalışma müdürlükleri Çalışma Bakanlığı Uluslararası iş Kolu Federasyonları (ITS'1er) 27 . temizleme mi. 9. püskürtme mi vd.a) Ticari isimlerini b) Kimyasal isimlerini bulmaya çalışın 3.DİĞER BİLGİ KAYNAKLARI İşvereniniz.Kimyasal maddeyi kaç kişi ve ne kadar süreyle maruz kalmaktalar. giderlerini şirketin karşıladığı bir tıbbi gözetim programı kapsamında olmanızı sağlamalıdır. Bu kişilerin sağlık açısından riskli olmayacak işlerde çalıştırılmasına yardımcı olacaktır.

1998 3) J. iş arkadaşlarınızın yanında işvereninizi de eğitmeniz gerekebilir. Van Nostrand. 2 cilt 2) N.M. Topladığınız bilgileri kullanarak bu amaç doğrultusunda çalışmanın birkaç yolu vardır. Basım. İSÇİ SAĞLIĞI VE İS GÜVENLİĞİ TEMSİLCİSİNİN ROLÜ İşyerinizde tehlikeli kimyasal maddeler var ise çalışanların bunlara maruz kalmasını önlemeye yardımcı olmak için proaktif biçimde çalışmanız (yani sağlık sorunları yada kazalar olmadan önce harekete geçmeniz) özellikle önem taşımaktadır. 28 . Uygun kontrol önlemlerinin alınmasını. eksik bilgileri nasıl tamamlayacağınızı düşünün? • • • Elinizdeki bilgileri kullanarak çalışanları eğitin. bunları azaltmak yada tümüyle ortadan kaldırmaktır. New York. 4.M Stellman ve S. Sistematik bir düzen var mı. dolayısıyla gerçekleri araştırmak hakkınızdır. Kimyasal maddelerle ilgili sağlık ve güvenlik bilgileri herkese açıktır. 1. Kimyasal risklerle ilgili bilgileri toplu pazarlık taleplerinizin dayanağı olarak kullanabilirsiniz. elinizdeki bilgilerde eksiklik bulunuyor mu. İş güvenliği bu bilgileri kullanarak öncelikleri belirleyebilir. eğitilmesini ve kimyasal risklerin azaltılmasını veya bütünüyle ortadan kaldırılmasını sağlamaya yönelik girişimlerde bulunmalıdır. çalışanların kimyasal maddelerle güvenli bir şekilde nasıl çalışacakları konusunda bilgilendirilmesini. Basım Cenevre. Dawn: Work is dangerous to your health (Çalışmak Sağlığınız İçin Tehlikelidir). Dolayısıyla işyerinizdeki kimyasal tehlikeler konusunda daha fazla bilgi sahibi oldukça. • Denetim sonuçlarınızı sizin dışınızda görevli olan işçi sağlığı ve iş güvenliği komitesi ve çalışanlarla tartışın. 2.I Sax: Dangerous properties of industrial materials (Endstriyel materyallerin tehlikeli özellikleri) New York. 1) ILO encyclopaedia of occupational health and safety (ILO'nun işçi sağlığı iş güvenliği ansiklopedisi). çalışanları koruyabilme ve tehlikeleri ortadan kaldırma şansınız daha yüksek olacaktır. Bilgili bir işveren ile çalışıyorsanız. Random House 1973 I-BİLGİLERİN KULLANILMASI İşyerinizdeki kimyasal riskleri belirledikten sonraki adım. BLO 1993. 7.• • • Uluslararası Çalışma Örgütü (ELO) Yerel kütüphane Üniversiteler ve yüksek okullar Sizlere yararlı olabilecek bazı kaynaklar aşağıdadır.

İncelemeleriniz sonuçlarına dayanan değişiklikler yapmak için işveren ve varsa sendika ile birlikte çalışın. söz konusu kimyasal maddeye daha güvenli alternatifler arayabilirsiniz. Varsa işçi sendikanız ile eğitim programlarını birlikte yapmayı deneyin Böyle çalışma yöntemi size işyerinizdeki sorunların çözümüne uzun vadede yararlı olacaktır. çalışanların eğitim programlarının geliştirilmesinde ve içeriğinin planlanmasında işveren ile birlikte çalışmayı deneyin. İşçi sağlığı ve iş güvenliği temsilcilerinin. 4.S. İşyeri atmosferindeki tehlikeli kimyasal maddelerin hangi yoğunlukta olduğunun düzenli biçimde izlenmesini sağlamak amacı ile sendika ve işverenle birlikte çalışın. 9. SONUÇ OLARAK • İnsanlara ve çevreye verebileceği zararlar konusunda çok az şey bilinmesine karşın. İşyerinizde özellikle tehlikeli olan işleri yapan çalışanlara "tehlikeli iş" parası veriliyor mu? Paranın sağlığın yerini tutmayacağını bilmek gereklidir. bu kimyasalın kullanımının durdurulabilmesi için işverene tavsiyede bulunabilirsiniz. Çeşitli kaynaklara danışabilirsiniz. kimyasal maddeler günümüzde hemen her meslekte kullanılmaktadır.F) tutulması ve ayrıca muhtemel kirleticiler veya kimyasal yan ürünlerle ilgili M. Özellikle tehlikeli işlere ya tümüyle son verilmeli veya mühendislik kontrolleri yoluyla daha güvenli hale getirilmelidir. ayrı yıkanmasının önemi konusunda eğitin. etiketlere ve MSDS'lere bakabilirsiniz.B.S (T. Toksik maddeler çok farklı 29 . Giderlerini şirketin karşıladığı. çalışma bakanlığından yardım alabilirsiniz. Çalışanların kimyasal maddelere tehlikeli düzeylerde maruz kalıp kalmadığını belirlemenin birkaç yolu vardır. İşyerinizde çalışan işçilerin iş giysilerini evde yıkamalarının önüne geçmek için çamaşır yıkama olanaklarının sağlanması için çaba gösterin Çalışanların iş giysilerini ailelerinin diğer çamaşırları ile birlikte değil.D. Bir kimyasal madde üreticisine ürettikleri maddeler konusunda bilgi isteyen bir yazı gönderip makul süre içerisinde yanıt almadıysanız.S'ler veya diğer bilgileri sağlaması tavsiye edilmelidir. Bu noktada.3. işyerinde kullanılan kimyasal maddelerin her biri için M. İşyeri teftişleri düzenleyebilirsiniz. Ayrıca biyolojik ve tıbbi gözetim sonuçlarını isteyebilirsiniz. 6. Bu çalışmaların sonuçlarını isteyin. İşverenin yada sendikanın ortam ölçümlerini yapacak eğitilmiş personeli yoksa. ortam ölçümü yapılmasını isteyebilirsiniz. işçi arkadaşlarınızla konuşarak onların kimyasal madde kullanımı ile bağlantılı olabilecek sağlık şikayetlerinin olup olmadığını araştırabilirsiniz vb.S.D. 10. 5. 7. 8. Bazı sendikalar işyerindeki eğitim programlarının içeriği ve kullanılan öğrenme yöntemleri konusunda sendika onayının alınmasını sözleşmelerine koydurmayı başarabilmiştir.

Kimyasallarla çalışmak tehlikeli olabileceğinden. Toksik kimyasallar vücudun farklı kısımlarında akut.biçimlerdedir ve deride kızarıklardan kansere kadar çeşitli sağlık sorunlarına neden olabilmektedir. giriş yolu ve o kimyasal maddeye kişinin tepkisi bu faktörlerden bazılarıdır. • İşyerinde toksik maddelere maruz kalınması daha yüksek iş -kazası oranlarına da neden olabilir. Bu bilgileri işvereninizden veya kimyasal madde üreticisi/satıcısından sağlanmalıdır. uygun kontrol önlemlerinin alındığından emin olmanız ve haklarınızı bilmeniz önemlidir. bütün çalışanların tehlikeli maddelere karşı iyi korunmaları gerekmektedir. • • Çalışanlar endüstriyel kimyasallara farklı fizyolojik tepkiler gösterebilirler. • İşyerinizdeki mevcut sendika ile iletişimde bulunun. En iyi korunma yöntemleri kullanılıyor olsa bile. Bazı ülkelerde ise insanları ve çevreyi korumak amacıyla kimyasal maddelerin ne şekilde atılacağına ilişkin katı yasal düzenlemelere yer verilmektedir. • Çoğu ülkede kimyasallar çevreye atılmakta. • Kimyasal maddeler her tür endüstride kullanılmakta olduğundan. günümüzde hemen hemen bütün çalışanlar bu kimyasalların risklerine maruz kalmaktadırlar. • Kullanılan ve geliştirilen kimyasal maddelerin çoğunun kısa yada uzun dönemde sağlık üzerindeki olası etkileri konusunda hiçbir bilgi olmamasma rağmen. tehlikeli maddelerin işyerinde kullanılmalarının en aza indirgenmesidir. • Çalıştığınız maddeler hakkında bilgi edinmeniz. • • Kimyasal maddeler vücuda solunum. sindirim veya deri absorbsiyonu yoluyla girebilir. Çalışanlar için güvenli bir çalışma ortamı yaratmaya çalışması gereklidir. • Kimyasal bir maddenin toksik etkisinin türü çeşitli faktörlerce belirlenir. 30 . Dünyada her yıl en az 400 milyon ton kimyasal madde üretilmektedir. kronik ve sistemik nitelikte çeşitli zararlı etkilere yol açabilir. • Endüstriyel kimyasallar konusunda bilgiler hayati önem taşımaktadırlar. KİMYASALLARIN GİRİŞ YOLLARI/SAĞLIK ÜZERİNDE ETKİLERİ KONUSUNDA AKILDA TUTULMASI GEREKEN NOKTALAR • Endüstriyel kimyasallar çalışanlar üzerindeki etkileri veya kimyasal maddenin fiziksel biçimi açısından tanımlanabilir. bu durum insanlar ve çevre üzerinde genellikle ciddi sonuçlar doğurmaktadır. AKILDA TUTULMASI GEREKEN NOKTALAR • Kimyasallar herkesin yaşamımn bir parçasıdır. çalışanların potansiyel toksik maddelerle çalışması istenmektedir. Dolayısıyla çalıştığınız kimyasallar hakkında bilgi edinmeniz önem taşımaktadır. Kimyasal maddenin biçimi.

Vücudunuza giren tozlar çok çeşitli ciddi sağlık sorunlarına yol açabilir. Mesleki tozların "güvenli" düzeyde tutulması için etkili kontrol önlemleri uygulanmalıdır.Buharları havada asılı kalan çok küçük sıvı damlacıklardır. buhar ve gaz biçimindedir. Bu maddeler için ve özelliklede bunları daha tehlikeli biçimlere dönüştürebilen iş süreçleri sırasında etkili kontrol önlemleri uygulanmalıdır. 7.Bazı sıvı kimyasallar solunabilen ve kimyasal maddenin türüne bağlı olarak çok toksik olabilen buharlar çıkarır. Absorbe olduğunda deriye zarar verebilir ve /veya iç (sistemik) sağlık sorunlarına neden olabilir.Kimyasal maddenin fiziksel biçimi. Ancak katı kimyasal maddelerden bazıları yutulduğunda zehirlenmeye neden olabilir. 31 . Gazlar parlayıcı veya patlayıcı olabilir. 4. diğer gazların etkileri ancak sağlığınız ciddi biçimde zarar gördükten sonra fark edilir. İşçiler. 6. Yanıklar veya sıçradığında gözde tahribata da yol açabilir. 2. bazı gazlar kokusuz ve renksizdi. 8.İşverenlerin çoğu toksik kimyasallarla bağlantılı tehlikelerin bilincinde değildir ve kimyasal atıkların güvenli bir şekilde nasıl kurtulacağını bilmemektedir.Normal olarak toz biçiminde olan materyaller veya toz çıkaran iş süreçleri nedeniyle mesleki toza maruz kalabilirsiniz. İşçilerin sıvı. Bazı buharlar gözleri ve deriyi tahriş eder. Sıvı kimyasallar cildinizden absorbe olabilir. katı veya diğer biçimlerdeki kimyasal maddelerden çıkan buharlara maruz kalmasını önleyecek kontrol önlemleri uygulanmalıdır. Solunum ve deri maruziyeti olasılığını bertaraf etmek veya azaltmak için sıvı kimyasallarla yapılan çalışmalarda etkili kontrol önlemleri uygulanmalıdır.Kimyasal zehirlenmeye yol açma olasılığı. Zararlı tozlarda esas tehlike bunların solunmasıdır. çok toksik olabilir. en düşük olan kimyasal maddeler katı olanlardır. Katı biçimdeki kimyasal maddelerin yutulmasını önlemek için kişisel hijyen önemlidir. toz.Bazı kimyasal maddeler normal ısıda gaz biçimindedir. 5. Buharlar solunum yoluyla vücuda girebilir ve kimyasal maddenin türüne bağlı olarak. 3. Buharlar parlayıcı veya patlayıcıdırlar. sıvı. (ve bunlar çok toksik olabilir) Gazlar solunabilir. bazı gazlar anında tahriş ederken. Bununla birlikte sıva veya katı biçimdeki bazı kimyasallar ısıtıldığında gazlara dönüşür. gazların potansiyel olarak zararlı etkilerine karşı etkili kontrol önlemleriyle korunmalıdır. Bazı gazların rengi veya keskin kokusu varken. Bazı koşullar altında patlayabilirler. Katılar kimyasal maddelerden bazıları solunabilen toksik tozlar veya buhar çıkartabilir.Toksik kimyasal maddeler esas olarak katı. bu maddenin vücudumuza nasıl girdiğine ve bir ölçüde de yaptığı tahribatı etkileyebilir.İŞYERİNDE BULUNAN KİMYASAL MADDE TÜRLERİ KONUSUNDA AKILDA TUTULMASI GEREKEN NOKTALAR 1. Kimyasal tehlikeler konusunda işverenlerde eğitilmeye muhtaçtır.

Kirli giysilerinizi işyerinde bırakın. Kimyasal atıklar yalnızca onaylanmış ve bakımlı atık boşaltma alanlarına boşaltılmalıdır.Uygun olmayan biçimde atılan kimyasallar sonuçta içme suyunuza ve yiyeceklerinize karışabilir. Eğer bunları evde yıkamak zorundaysanız. 32 .İşyerindeki kimyasal maddeleri evinizde ailenize bulaştırmamak için işyerini terk etmeden önce yıkanın/duş alın ve gerekiyorsa giysilerinizi değiştirin. 10.İşverenler kimyasal atıkları çoğu zaman çevreye "boşaltmaktadır". asla ailenin çamaşırları ile birlikte değil ayrı olarak yıkayın.9.

elleçleme ve taşıma için hangi önlemlerin alınması tavsiye edilmektedir? 6. Sağlık üzerindeki olumsuz etkilerin gözlendiği olaylarda konsantrasyon düzeyi ve maruziyet süresi neydi? 4. Saygılarımla. 1. Bu konuda yardımlarınız ve işbirliğiniz için şimdiden teşekkür eder. (Kimyasalın Adı) insanlar üzerinde bilinen veya kuşku duyulan hangi zararlı etkilere neden olmaktadır? Kısa süreli veya uzun süreli maruziyette ortaya çıkan etkiler konusunda raporlar varsa bunları lütfen gönderir misiniz? 3. Bana aşağıdaki bilgileri göndermenizi rica ediyorum. (Kimyasalın adı) maddesine maruz kalan işçiler için hangi ilk yardım önlemleri tavsiye edilmektedir.Kimyasal madde imalatçısından tehlike bilgi formu (MSDS) ve diğer teknik bilgiler isteyen mektup örneği Tarih Teknik Müdürler Kimyasal madde imalatçısının adı ve adresi Sayın Bay veya Bayan Aşağıda belirtilen ürününüzün sağlık üzerinde olası zararları konusunda bilgi istemek için yazıyorum. her bir maddenin kimyasal formülü nedir ve karışım içinde kabaca hangi oranlarda mevcuttur? Tehlikeli olduğu bilinen kirleticiler veya yan ürünler var mı? 2. Depolama. Ad Soyad Unvanınız 33 . bilgileri en kısa zamanda almayı umuyorum. Ticari Adı Kimyasal Adı : : (çalıştığınız şirketin adı ve adresi) işyerinde çalışıyorum ve yapmakta olduğum işin gereği olarak bu maddeyi kullanıyorum. (Kimyasalın Adı) ile yada bu maddenin yakınında çalışırken hangi önlemlerin alınması tavsiye edilmektedir? 5. (Kimyasalın Adı) hangi maddelerden oluşmaktadır.

2. • • Çalışırken kimyasal maddelerin vücudunuza nasıl girdiğini tartışmak.Çalışma sırasında bu kimyasallar vücudunuza hangi yollardan girebilir? 34 . Çalışanları aşağıdaki sorunların cevaplarını şema üzerine yazmalarını veya çizmelerini isteyin: 1. 3.Hangi kontrol önlemleri alınmalıdır? 6. Bu alıştırma iaa aşağıda belirtilen modellerden birini seçebilirsiniz. Kimyasal tehlikelere maruz kalınmasını önlemek için işçilerin ve sendikaların eylem stratejilerini tartışmak. bunları şema üzerinde kullanıldıkları.Eğer herkes farklı işyerlerindense.Eğer herkes aynı işyerinde ise.İşçiler hangi noktada kimyasal maddelere maruz kalıyor? 2. Belirli çalışmalar sırasında kimyasal maddelerin nasıl kullanıldığını ve hangi kontrol önlemlerinin alınmış olduğunu veya alınması gerektiğini tartışmak. kursiyerlerden her biri kendi şemasını hazırlayabilir veya küçük gruplar halinde çalışarak işyerlerindeki kimyasallar riskler için grup şemaları çıkartılabilir ve eylem planı hazırlayabilir. 3. yerin/yerleri yanına yazın.İşyerinizdeki kimyasal risklerin semasının hazırlanması ve yapılacak girişimin planlanması İşyerinizin bir şemasını hazırlayın Eğiticiye not • • İşyerinizde işçilerin kimyasal maddelere maruz kalabileceği yerleri belirlemek. • Bir eylem planı hazırlamak. kursiyerler 3 ila 5 kişilik gruplar halinde çalışarak aynı işyeri için birkaç şema hazırlayabilir.Hangi kontrol önlemleri alınmış durumda? 5. yada kendiniz bir model hazırlayabilirsiniz: 1.Farklı iş süreçlerinde hangi kimyasalların kullanıldığını biliyorsanız.Belirli çalışmalar sırasında kimyasallar nasıl kullanılıyor? 4. Talimatlar Çalışanların kendi çalıştıkları yerde başlıca iş süreçlerini ve kimyasal tehlikelerin olabileceği yerleri gösteren bir şema (kat planı) çizmelerini isteyin.Aynı işyerinden işçiler tek bir şema üzerinde çalışabilir.

Birinci adım sorunu incelemek ve aşağıdaki soruları cevaplamaktır. bir eylem planı hazırlamalıdır. kursiyerler öncelikle üzerinde durmak istedikleri bir sorunu seçmelidirler. Sizi kim destekleyecektir? 3. YAPACAĞINIZ GİRİŞİMDE İZLENECEK STRATEJİNİN PLANLANMASI Talimatlar Her kursiyer yada az sayıda kursiyerden oluşan grupların her biri. Uzun Vadeli amaçlarauz nelerdir? 3. Amaçlarınıza ulaşmak için planladığınız ilk birkaç adım nelerdir? 35 . En tehlikeli alanlar belirlendiğinden. Eylem planınızı geliştirmede size kolaylık sağlaması için aşağıdaki soruları cevaplayın: Hemen ulaşmak istediğiniz amaçlar nelerdir? 2. Sendikanın diğer üyelerini olaya katmak yada sendika yönetimini size yardımcı olmaya ikna etmek için neler yapabilirsiniz? 1.7. En tehlikeli alanların iyileştirilmesi için izlenebilecek stratejileri sınıfta tartışın. 1. İşyeri yönetimi ile çalışırken hangi engellerle karşılaşabilirsiniz? 5. 8. Kursiyerlerin alman veya alınması gereken kontrol önlemlerini açıklamalarını isteyin. Bunun ardından çalışanlar ile birlikte bir eylem planı geliştirme çalışmasına başlayın. Size kim yardımcı olabilir? (a) Hangi bilgilere ulaşabiliyorsunuz? (b) İşçilerle ve sendikayla haberleşmeniz için bir iletişim ağı var mı? (c) Basan şansınız nedir? 4. Durumu iyileştirmeye çalışırken hangi engellerle karşılaşabilirsiniz? 2.Bu alanları daha güvenli hale getirebilmek için sizin ve sendikanızın yapılacağı girişimler nelerdir? Çalışanlar şemalarını tamamladıklarında gönüllü olanların şemalarını duvara asmalarını isteyin ve tehlikeli olabilecek alanlarını sınıfa gösterin.Sizce en tehlikeli alanlar hangileridir? 9. Bu alıştırma için her kursiyere yada kursiyer grubuna aşağıdaki soruların bir kopyasını vermelisiniz.Siz veya işçi arkadaşlarınızdan herhangi biri kimyasallarla ilişkili olabileceğini düşündüğünüz herhangi bir sağlık sorunu yaşadınız mı? Soruna neden olduğu düşündüğünüz iş sürecinin yanına sağlık sorununun belirtilerini yazınız.

Kimyasal maddenin ticari ismi 2. çalışırken kullandıkları herhangi bir kimyasal madde için tehlike bilgi formu hazırlamalıdır. Herkes tehlike bilgi formunu tamamladığında. Talimatlar Kursiyerler.) Listeye başka çözüm önerileri ekleyebilir misiniz? Alıştırma 1: Tehlike bilgi formu hazırlanması Eğiticiye not Bu alıştırma için soruların bir kopyasını kursiyerlere vermeniz gerekecektir. işçiler tehlikeli işi yapmayı reddetme haklarmı kullanmalı mıdır? (Eğer işçiler hiçbir koruma önlemi olmaksızın söz konusu kimyasal maddeyle çalışmaya devam ederlerse rahatsızlıkları sürecektir. Kursiyerler bu alıştırmayı bireysel olarak yada gruplar halinde yapabilirler. Sorular 1.Tartışma konuları İşveren. Satıcı yada imalatçı. 36 . İmalatçı (adresi) 4. etiketler vb. bir kopyasını almaya çalışın. bunlardan bazılarını sınıfta tartışın.)yararlanarak ve mümkün olduğunca fazla sayıda soruyu cevaplayarak. Bazı kursiyerlerin. kimyasal maddenin kullanımı konusunda bilgi verdi mi? Eğer verdiyse. sorulardan bazılarının cevaplan hakkında işçi arkadaşlarıyla ve hatta işyeri yöntemiyle görüşmesi gerekebilir ve bu kursiyerler sınıfa daha sonra rapor verebilirler. mevcut her tür başvuru kaynağından (kitaplar. Kimyasal ismi 3. hemen uygulamaya konabilecek çözüm yollarından hiçbirini uygulamaya yanaşmıyorsa.

Ne zamandan beri kullanılmaktadır? 8. Bu maddeyi kullanmanın tehlikeleri ve almaları gereken önlemler konusunda bütün işçiler bilgilendirildi mi? 18. Madde parlayıcı mı? (Ayrıntılı bilgi verin) 14. Kaç işçi maruz kalmaktadır? 9. Kimyasal maddenin güvenli kullanımı için herhangi bir tavsiye var mı? (Ayrıntılı bilgi verin) 11. elleçleme yada güvenli depolama konusunda hangi önlemlerin alınmasını tavsiye ediliyor? 12. Tavsiye edilen kontrol önlemleri nelerdir? 17. Kimyasal maddenin ne şekilde kullanıldığını kısaca tarif edin. sıvı. Taşıma. Madde toksik mi? (Ayrıntılı bilgi verin) 13. 6.5. Kimyasal maddenin biçimi (toz. vb. Kimyasal maddenin bilinen yada şüphelenilen akut ve kronik etkileri nelerdir? 16. Hiç şikayet eden oldu mu? Olduysa kaç kişi? 10.) nedir? 7. Gerekli ilk yardım prosedürleri nelerdir? 37 . Vücuda muhtemel giriş yolları nelerdir? 15.

Kontrol listesindeki her bir soruyu okuyun. bu kontrol listesinin kopyalarını çıkartabilirsiniz. 2. Eğer daha büyük bir işletmeyse.tehlike bilgilerini ve kimyasal Güvenli Olması maddenin güvenli kullanımı konusundaki tavsiyeleri içeren etiketlerle görünür şekilde etiketlenmiş mi ? • 2. Denetleyeceğiniz çalışma alanlarına karar verin. üretim alanının tamamı kontrol edilebilir.Kimyasal .Bütün kimyasal maddeler uygun ve güvenli kaplarda mı saklanıyor ? • 5.Kimyasal madde kapları üzerindeki etiketler ve kullanma talimatları işçilerin anlayabileceği bir dilde mi? • 4. Tavsiye edilen atık tahliye yöntemleri nelerdir? Kimyasal maddeler kontrol listesi Eğiticiye not Her kursiyere kontrol listesinin ve talimatların bir kopyasını verin Talimatlar 1. 3. gerekirse işçi arkadaşlarınıza (ve ustabaşına) soru sorun. Listeyi doldururken. Hemen ilgilenilmesi gereken maddeler için "ÖNCELİKLİ" kutusunu işaretleyin.Kimyasal madde depolama alanları iyi havalanıyor mu ve ateş kaynaklarından uzakta mı? • HAYIR ÖNCELİKLİ • • • • • • • • • • 38 . İşyerinizle ilgili değerlendirmeyi aşağıdaki noktalara göre yapın: •i EVET Prosedürlerin 1 . Yüksek öncelikli sorun alanlarının iyileştirilmesi için stratejiler planlamaya çalışın.19. Kontrol listesini tamamladıktan sonra "HAYIR" kutusunu işaretlediğiniz maddelere bakın. Kontrol listesini okuyun ve kontrole başlamadan önce işyerini tanımak için zaman ayırın. 4.maddeler daha küçük kaplara aktarıldıysa bunlar yeniden etiketlenmiş mi ? • 3. Ayrı çalışma alanlarını denetleyecekseniz. o zaman ayrı ayrı denetleyebileceğiniz çalışma alanları belirlenebilir.Bütün kimyasal maddeler ve kimyasalın adını ve orjinini. Eğer işyeriniz küçük bir işletmeyse. Öncelik alanlarını sendikanızla ve eğer varsa işçi sağlığı ve iş güvenliği komitenizle görüşün. satıcının Uygulamaların adını .

Alanın çalışmaya devam etmek için güvenli olduğundan emin olabilmek için denetim yapılıyor mu? * 9.Boşalmış kimyasal madde kapları da dahil. buhar ya da sis çıkaran işlemler tecrit edilmiş mi? 13.Doğal havalandırma yeterli hava değişimi sağlıyor mu? 17. kimyasal atıklar işçiler yada çevre için risk oluşturmayacak uygun bir şekilde atılıyor mu? 10.nakliyesi ve atılması için uygun prosedürler konusunda işçilere bilgi veriyor mu? ll.taşındığı yada depolandığı yerin yakınında açık alevler ver mı? 2O.buhar ya da sis çıkartan işlemlerin çevresi kapatılmış mı? 14.Kimyasal maddelerin güvenli bir şekilde taşınmasını ve aktarılmasını sağlayacak uygun araçlar kullanılıyor mu? • • • Kontrol Yöntemleri Tehlikeyi belirleme 7.ô.Parlayabilen kimyasalların kullanıldığı .Genel havalandırmayı artırmak için çalışan fanlar ve / veya mekanik aygıtlar var mı? 18.Parlayabilen kimyasallar . Geçitler açıkça işaretlenmiş mi ve rahatça kullanılabilir durumda mı? • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • 39 .Toksik kimyasalların yerine daha az toksik olanlar kullanılabilir mi ? 12.Çalışan lokal havalandırma sistemleri var mı? 15.parlayıcı yada patlayıcı karışımların oluşmasmı önleyecek şekilde depolanıyor mu? 19.Zemin . kimyasal maddelerin güvenli bir şekilde depolanması .Dökülenler ( az da olsa ) hemen temizleniyor mu? 8.Toz.çalışma tezgahları ve makine yüzeyleri temiz ve yağ atıklarından ve tozlardan arındırılmış mı? 21.Bunlar çalışma alanındaki kirleticileri azaltıyor mu ? 16.İşyeri yönetimi .Toz.

kişisel koruyucu teçhizatın kullanımı. KKT. Bütün işçiler yangında işyerini boşaltma prosedürleri konusunda eğitilmiş mi ve düzenli olarak alarm tatbikatı yapılıyor mu? • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • 40 . Tehlikeli kimyasal maddelerle çalışılan işçiler düzenli olarak sağlık muayenesinden geçiriliyor mu? Eğitim ve 29. bakımı ve saklanması konusunda eğitilmiş mi? Acil durum 32. Her vardiyada küçük kimyasal yangınların söndürülmesi konusunda eğitilmiş bir ekip var mı? 36. Hammaddeler ve bitmiş ürünler için çalışma yerlerinin çevresinde depolama rafları sağlanmış mı? 23. İşçiler. Acil durum teçhizatı (göz banyoları. Bunlar stratejik noktalara yerleştirilmiş'mi? 34. iyi korunuyor ve düzenli olarak teftiş ediliyor mu? 25. KKT. Kimyasal yangınlar için uygun yangın söndürme cihazlarının sayısı yeterli mi? 35. Kimyasal tehlikelerin olduğu Tıbbi gözetim alanlarda görevlendirilen işçiler için. güvenli çalışma yetiştirme pratikleri ve acil durum prosedürleri konusunda yeterli eğitim veriliyor mu? 30.22. ancak işçilerin kimyasal Kişisel maddelere maruz kalma riskinin diğer koruyucu teçhizat (KKT) kontrol yöntemleriyle bertaraf edilemediği durumlarda mı verilmektedir? 24. Kimyasal madde sıçrama ihtimali olduğu durumlarda işçilerin gözlerini ve cildini koruyacak uygun önlemler alınıyor mu? 26. işe başlama öncesinde sağlık muayenesi isteniyor mu? 28. Yeni işçilere. İşçilerin maruziy etini düzenli Maruzîyet aralıklarla izlemekle görevli bir kişi var izleme mı? 27. acil durum duşları) iyi çalışır durumda önlemleri mı? 33. Mevcut işçilere düzenli aralıklarla bilgi tazeleme eğitimi veriliyor mu? 31. kullandıkları kimyasal maddelerin tehlikeli.

taşınması. İlk yardım çantaları ve diğer ilk yardım teçhizatı iyi teçhiz edilmiş mi. kolayca görünecek şekilde işaretlenmiş mi ve yeterli sayıda mı? • 39.Kimyasal maddelerin idaresi 37. Kimyasal Maddelerin Güvenli Depolama Kuralları A) Kanserojenler Çalışanlarda veya çevrede kanserli hücrelerin büyümesine yol açan her türlü madde. Kimyasal güvenlikle ilgili faaliyetleri planlamak ve koordine etmekle görevlendirilmiş bir kişi yada komite var mı? ' • 40. Bilinen en önemli kanserojenler *Arsenik bileşikleri * *Benzen *Benzidin *Beta-naftalinamin *Kromoksit *Krom tozu *Kurşun arsenat *Sodyum arsenat Asbest * *Kadmiyum Karbon Olası Kanserojenler *Akrilonitril bileşikleri tetraklorür *Kloroform * Etilenoksit * Nikel tozu *0-Toluidin *Vinil Klorür 41 . İşyerinde kullanılan bütün kimyasal maddeler için işverenin elinde tehlike bilgi formları var mı? • 41. Kimyasal maddelerin üretimi. Kimyasal maddelerin güvenli bir şekilde idare edilmesiyle ilgili sağlık ve güvenlik faaliyetlerine işçiler ve sendika katılıyor mu? • • • • • • • • • • • KİMYASAL MADDELERİN DEPOLANMASI SIRASINDA ALINACAK ÖNLEMLER Kimyasal maddeler hakkında bilgi eksikliğimizin mevcut olduğunu ve bunların insan sağlığına ve çevreye yaptığı zararları bilmemiz anayasal bir hakkımızdır.Her vardiyada ilk yardım konusunda eğitilmiş bir kişi var mı? • 38. Bu bağlamda çalıştığınız kimyasallar ile ilgili tüm bilgileri bilmemiz gerekmektedir. depolanması bertarafı sırasında uyulması gereken kuralların uygulanması toplum çalışanların sağlığı ve güvenliği açısından önem arz etmektedir.

hidroiyonik asit) •Hidrosiyanik asit •Metakrilik asit •Parosotik asit •Pikrik asit Depolama Önlemleri *Nikrik asit (HNO3) •Sülfürikasit (H2SO4) *Fosforikasit 1. suyla tepkimeye giren ve kararsız kimyasallardır. toksik. C) Bazlar OH" iyonları içeren ve kimyasal yönden aktif olan bileşiklerdir.) 5. Organik Asitler İnorganik AsitIer(Kuvvetli asitler. paslandırıcı. yanıcı.Depolama Önlemleri 1) Konteynerlerin tümünü (Kansere yol açılabilir madde) etiketi ile etiketleyiniz.Özellikle sodyum siyanit.Suyla epkimeye Giren) içeren ve kimyasal yönden oldukça aktif olan •Asetik asit *Akrilikasit. geniş asit şişelerini saklayınız. aktif maddelerden ayrı saklayınız. Önemli Bazlar •Amonyum hidroksit •Sodyum hidroksit •Potasyum hidroksit 42 . Bromik asit. B) Asitler Bir veya daha fazla sayıda H1" iyonları bileşiklerdir. 3.Oksitleyici maddeleri.Asit şişelerini taşımak için özel şişe taşıyıcılar kullanın. 2) Gerektiğinde uygun güvenlik önlemlerini alarak.maddelerle asitleri ayrı saklayınız. 2. kimyasal maddenin risk içeriğine uygun olarak saklayınız. yakıcı.Asitleri özellikle bazlardan ve magnezyum. potasyum. 4. organik asitlerden ve yanıcı maddelerden ayrı olarak saklayınız.Alçak raflarda veya asit kabinlerinde.Asit sızıntısı ve dökülmesi halinde asit kontrol emicileri ve absorbantları veya nötralizerleri kullanın. (Reaksiyona girdiklerinde toksik gaz çıkarır. Olası Riskler : Asitler korozif (aşındırıcı). sodyum vb. Benzoikasit *Karbolik asit *Klor içeren asitler (Perklorik asit) *Kromik asit *Halojen asitler(hiroklorik asit. 6. demir sülfür vb.

sodyum karbonat) Depolama Önlemleri 1.Alev. KOH) için sızıntı kontrol emicileri veya kostik nötralizerlerini kullanınız. potasyum bikarbonat) *Karbonat tuzları (potasyum karbonat. 3.) 5.İnorganik oksitlerin çözeltilerini polietilen kaplarda saklayınız. 43 .Olası döküntüleri temizlemek için gerekli malzemeyi hazırda bulundurun. 2. trimetilaluminyum vb) •Sezyum *Lityum •Potasyum *Tetraetilkurşun (TEL) •Rubidyum •Fosfor •Sodyum •Dimetilarsin •Nikel karbonil Depolama Önlemleri 1. D) Piroforik Maddeler Havada kendiliğinden tepkimeye giren maddelerdir. 7.Oksitleyici asitler ve oksidizerlerden uzak ve ayrı tutunuz.Serin ve kuru yerde saklayınız.Uygun güvenlik kaplarında veya kabinlerde saklayınız. sıcaklık ve kıvılcım gibi tutuşturucu kaynaklardan uzak tutunuz.Yüksek oranda uçucu yanıcı maddeleri özel olarak donatılmış bir soğutucu saklayın. D) Yanıcı Maddeler Depolama Önlemleri 1. 6.Yanıcı sıvı içeren güvenlik kapları veya kabinlerini kullanırken topraklayınız ve bağlayınız. (statik elektriklenmeye karşı.Yangın söndürme cihazlarını her zaman kullanıma hazır bulundurun. 3.*Bikarbonat tuzları (sodyum bikarbonat. Önemli piroforik maddeler *Alkilaluminyumlar (trietilaluminyum. 4. 2.Kostik (NaOH.Bazları asitlerden ayrı saklayınız.

akrolein. isopropil) * Aldehitler (asetaldehit. alkinler. propional aldehit) *Aminler(batil. metil iso butil keton) dietil. metil. 44 .7°C'nın altında bir parlama noktasına sahip sıvılardır. etil. solventler) ^Ketonlar (aseton. metil etil keton. * Amonyum nitrat Sıvılar 37. *Alkoller (etil.alkenler. etil. isopropil) *Esterler isopropil *Selüloz (oksijenler kombine) *Fosfor *Pikrik asit *Sodyum sülfit *Organik madde *Berilyum *Hidrokarbonlar(alkanlar.Önemli Yanıcılar Katılar Patlayıcı maddeler dışında sürtünme yoluyla imalat veya işlem sonrasında kalan ısı ile temas ederek yangına yol açabilen ve kolaylıkla tutuşabilen ve tutuştuğunda ciddi bir tehlike tehlike yaratacak kadar şiddetle devamlı yanan maddelerdir. Gazlar Kolaylıkla tutuşabilen ve hızla yanan gazlar * Asetilen *Bütan *Propan *Doğalgaz *Metan *Hidrojensülfit (kükürtlü hidrojen) *Etilenoksit *Hidrojen *Hidrojensiyanür *Formaldehir F. metil. aromatik. neft.Su ile Tepkimeye Giren Kimyasallar Su ile temas ettiğinde bazı hallerde tepkimeye giren maddelerdir.

potasyum peroksit. inorganik peroksit veya nitrat gibi kolayca oksijen yapan maddelerdir. alkali metaller ve formik asit gibi indirgeyici ajanlardan uzakta tutunuz.) *Nitritler (lityum nitrit. Bunlar organik maddelerin yanmasını hızlandırırlar. G. sodyum peroksit) *Fosfitler (alüminyum fosfit. berilyum. magnezyum. stransyum) *Hidritler (lityumhidrit. yanıcı ve zehirli gazlar veya diğer tehlikeli durumlar yürütecek şekilde su ile tepkimeye girerler. rub.Toksik Bileşikler İnsan vücudunda veya vücuda yakın bir yerde uygun koşullara sahip bir bölgeye ulaştığında yaralanmalara yol açıcı nitelikteki kimyasal bileşiklerdir.Çinko. a-Tahriş Ediciler Vücuttaki mukoza zarına zarar veren korozif maddelerdir. kalsiyum. 3.) Uyarı : Kimyasal maddeler.Oksidizerler Klorat. permanganat. potasyum.Önemli-Su İie Tepkimeye Giren Kimyasallar *Alkali Toprak Metallaeri (sezyum. bor klorit vb. gibi yanıcı ve tutuşturucu maddelerden uzak tutunuz. radyum. lityum. kalsiyum fosfit vb. H.idyum sodyum). Önemli Oksidizerler *Kloratlar *Kloritler *Hidrojen peroksit *Nitratlar *Nitritler *Oksijen *Perkloratlar *Sodyum permanganat *Sodyum peroksit Depolama Önlemleri 1. magnezyum nitrit vb. sodyumhidrit vb. 45 .kerosen (gazyağı) altında saklanmalıdır. 2.) *Peroksitler (lityum peroksit.Kağıt ve tahta vb. * Alkali Toprak Metalleri (baryum.) *İnorganik kloritler (alüminyum klorit.Serin ve kuru bir yerde saklayınız.

azotdioksit vb. kükürtdioksit) *Azotoksitler (azotmonoksit. metan.) •Trikloroetilen (TCE) b-Boğucular Özellikle gazlar olmak üzere. •Arsenik •Benzen •Kadmiyum •Karbondisülfür •Halojenli hidrokarbonlar •Kurşun •Civa •Metilalkol •Naftalin 46 . hidrojen florit. ksenon. kripton) *Doymuş hidrokarbon (bütan. argon. hidrojen iodit. kana oksijen girmesini engelleyen ajanlardır. *Aseton •Asetilen *Karbondisülfür •Dietileter •Etilalkol •Etilen •Hidrojensülfür d-Sistemik Zehirler Hayati vücut işlemlerini engelleyen maddelerdir. sinir sisteminin işlev kaybına yol açacak olan maddelerdir. •Anilin •Karbonmonoksit (CO) •Hidrojen *Hidrojen siyanür •Nitrobenzen *Azot •Asal gazlar (helyum. hidrojen kiorit. neon. propan) c-Solunumu Felç Edenler Vücuda girdikleri zaman solunum. doğalgaz.*Halojen asit gazları (hidrojen bromit.

Işığa maruz kalmasını önleyiniz.Serin ve kuru yerlerde amber şişelerde saklayınız.Gerektiğinde uygun güvenlik önlemleri alarak. Uyarı: Bu kimyasal maddeler solunduğunda. Patlamaya yol açmamak için gerekli önlemlerin alınması önemlidir. Önemliler *Brom *Etil eter *Ferrik amonyum sitrat *Hidrobromik asit *Civa tuzları (civaklorit. 2. I-Işığa Duyarlı Kimyasallar Işığa maruz kaldıklarında tepkimeye giren maddelerdir.vb. 2. yutulduğunda.) *Oleikasit *Civanitrat *Potasyum ferro siyanat *Gümüş tuzları Depolama Önlemleri 1. cilt teması sonucu vücuda girdiğinde insan sağlığı ve yaşamı için tehlikeli veya çok tehlikelidir. patlayıcı peroksitler oluşturan bakterilerdir.*Organik fosfatlar *Toluen *Ksilen Depolama Önlemleri 1.Telefonun yanına acil yardım ile ilgili numara mutlaka yazılır. I-Peroksit Yapan Kimyasallar Uygun koşullar sağlandığında darbe ve ısı karşısında tutuşabilme özelliğine sahip. Önemliler *Aset aldehit *Akril aldehir *Krotonol aldehir *Siklohekzan *Etileter 47 . kimyasal maddenin tehlikeli özelliğine göre saklanır. civaiyodit.

1997/12 sayılı genelgeleri ile tehlikeli madde ve atıkların taşımalarında istihdam edilen sürücüler için eğitim 48 . Kimyasal maddeler üretim sırasında ana hammadde. Bu nedenle üretim sonrasında meydana gelen atıkların da tehlikeli olduğunun unutulmaması gerekmektedir. Dünyada artan trafik nedeniyle demiryolu.Teslim alma.11. 2. kazaların taşınmaları sırasında çevrenin sağlıklı kalması en aza indirgenmesi gibi konuları belirli politikalar hedeflenmiştir.Peroksitlerin varlığını düzenli olarak takip ediniz. verilmesinden başlayarak yükü adrese teslim edilip. etiketleri tanımlamaları. Türkiye'de ilk defa tanker eğitimine de başlanmış ve eğitimde fırmalardaki işçi-yöneticilere yönelik Tehlikeli Madde Özel Güvenlik Eğitimini. 9. Bu hedefin asıl amacı olabildiğince azaltılması ve kazaya neden olan öğelerin tehlikeli(zararlı) kimyasal maddelerle ilgili olarak geliştirmektedirler.Yerel düzenlemelere göre peroksit oluşturucu kimyasalları ilk peroksit oluşumunun beklendiği tarihten önce elden çıkarılması.9.1996/21 ve mecburi kılınmıştır. ara ürün. Bu bağlamda.Hava geçirmez kaplarda. Psikoteknik Özel test Programını da kapsamaktadır. serin ve kuru yerlerde saklayınız. deniz veya nehir yoluyla trafiğin emniyeti amacıyla içermektedir. taşıma yapan araçların ve tankerlerin yapısı. Yangın ve Güvenlik Eğitimi.*İsopropileter *Potasyum *Kükürtdioksan *Tetrahidrofuran Depolama Önlemleri 1. 3. Uluslararası Sürücüler Derneği 4 yıldan beri Alman Dekra Akademisi ve Alman SanayiTicaret Odası ile ilişkili olarak sürdürülmektedir. açma ve kullanım tarihlerini belirten etiketleri kaplara mutlaka yapıştırınız. Avrupa Topluluğu Özellikle tehlikeli ülkeleri maddelerin gelişen bilim ve teknoloji tehlike ile birlikte ile kimyasal maddelerin karayolu. Bu kimyasal maddelerin depolanmalarına gösterilmesi gereken özeni taşınmaları sırasındada gösterilmesi gerekmektedir. havayolu. yükün boşaltılmasına kadar süreçte yer alan tüm personelin eğitime tabi tutulmasını da şart koşmaktadırlar. son ürün ve atık olarak karşımıza çıkmaktadır. donanımı ve kontrolü üzerinde duran AT ülkeleri "tehlikeli madde taşımacılığı"nda ürünün siparişinin alınmasında. 4. Ülkemizde ise Çevre Bakanlığı tarafından çıkarılan 19. bilgileri ve hükümleri sürekli kontrol edip sınıflandırılması. karanlık. Sağlık ve İlkyardım Eğitimleri.

ADR kuralları çerçevesinde zorunlu olan kuralların ülkemizde de yaygınlaştırılması ve kimyasal madde-atık taşıyan araç sürücülerin eğitimli olmasına özen gösterilmesi ülkemizde karayollarında yaşanan riskleri bertarafında yararlı olacaktır. ÜÇLÜ SORUMLULUK (Responsible Care) Üçlü Sorumluluk Nedir? İnsan hayatının, çevrenin ve doğal kaynaklarım korunmasını ve daha iyi koşullarda yaşanabilir bir ortamın varlığını ön planda tutan bir prensiptir. Üçlü sorumluluk, kimya sanayii tesislerinin çevreye, insan sağlığına ve güvenliğe, faaliyetlerinin her aşamasında azami ilgi gösterip sorumluluk duyacakları ve performanslarını devamlı yükseltecekleri konusunda verdikleri bir söz, imzaladıkları ciddi bir taahhüttür. Üçlü sorumluluk, teknolojik zorluklar ve ekonomik kısıtlamalar nedeniyle devamlı çaba ve gelişme isteyen kısa, orta ve uzun vadeli bir programdır. Üçlü Sorumluluk Temel Kuralları 1- Çevre, insan sağlığı ve güvenlik konularında kuruluşun en üst düzeyinde "üçlü sorumluluk politikası" oluşturmak, uygulanması için yöntem ve talimatlar geliştirmek. Bu politika hakkında tüm personeli bilgilendirmek, eğitmek, uygulatmak ve uygulamaları denetlemek. 2- Üçlü sorumluluğun uygulamalarına yönelik şirketin performansım sürekli geliştirmek. 3- İşletmede kullanılan ham ve yardımcı maddelerin, proses şartlarının çevreye ve insan sağlığına olumsuz etkilerini önceden saptayıp en aza indirmek için yöntemler geliştirmek. 4- Tüm çalışanları, üretimde kullanılan kimyasal maddelerin tehlikeli ve zararları, taşıma ve depolama şartları konusunda bilgilendirmek; üretim koşullarının yaratabileceği olası güvenlik ve kirlilik risklerine karşı eğitmek ve sorumluluk duygularını geliştirmek. 5- Yeni teknoloji ve prosesler kullanmak suretiyle istenmeyen atıklar oluşmasını minimuma indirmek. 6- Üretim atıklarının çevreye ye insan sağlığına olumsuz etkilerini gidermek için tüm arıtma tekniklerinden yararlanarak atıkları kaynağında temizlemek; bazı atıkların değişik üretim kollarında ham veya yardımcı madde olarak kullanılma olasılıklarını araştırıp değerlendirmek. 7- Hammadde ve enerji kaynaklarını ziyan etmeden en verimli şekilde kullanan teknikler

geliştirmek, çevreyi kirletmeyen uygun enerji kullanmaya özen göstermek. 8- Yeni yatırım ve üretim teknolojilerinin transfer etmeden önce karşı tarafa "üçlü sorumluluk temel kuralları"na uyma şartını koymak ve çevreye zarar vermeyen teknolojileri seçmek. 9- Tüketicilere, kuruluşunuzun ürünleri, bunların kullanımı ve kullanım sonrası ambalaj ve atıklarının çevreye zarar vermeden yok edilmeleri konusunda bilgi vermek.

49

10-Kuruluşunuzla iş yapan taşaron ve yan sanayi kuruluşlarını da üçlü sorumluluk konularında bilgilendirmek ve talimatlara uymalarım sağlamak. 11-Çevreyi kirletmeyen, çevre dostu yöntem ve ürünlerin geliştirilmesine teşvik etmek ve desteklemek. 12-Meydana gelebilecek iş kazaları ve yangınlara karşı önceden alınması gerekli önlemler için komşu kuruluşlar ve yerel yönetimler ile işbirliği ve dayanışma içinde olmak. 13-Kamuoyunun, kuruluşunuz hakkında yanlış bilgi ve yargı sahibi olmaması bakımından zaman kuruluşunuzun faaliyetleri; çevre, insan sağlığı ve güvenliğe yönelik çalışmaları konusunda aydınlatmak ve kaygılarını giderici bilgiler vermek. ÜÇLÜ SORUMLULÜK-RESPONSİBLE CARE TEMEL KAVRAM VE İLKELER • • • İnsan Sağlığının Korunması Çevre Koruma Teknik Emniyet yönelik araştırmaları

NEDEN GEREKLİ? • • • • Yasal Zorunluluk Teknik Zorunluluk Bilinç, Duyarlılık Parasal Zorunluluk • • ,

Yatırımın Korunması Cezaların Azaltılması

YASAL STANDARTLAR-GÖNÜLLÜ TAAHHÜTLER
• Yasal denetim ve yaptırım düzeni'(devlet) İnsan Sağlığı, Çevre Koruma ve Teknik Emniyet konularında YÖNETMELİKLER hazırlar ve uygulatır. • Küreselleşen ticari ve endüstriyel ilişkiler, özellikle kalite ve çevre koruma konularında belirli düzeylerde STANDARTLAŞMA gerektirmektedir. •
s

Standartların henüz ulaşmadığı ortamlarda GÖNÜLLÜ TAAHHÜTLER en etkili yaklaşımlar olmaktadır.

GÖNÜLLÜ TAAHHÜT-RESPONSIBLE CARE • Responsible-Care uygulamasında tesislerde ulaşılması gerekli hedeflerin sınırları, standartlarda olduğu gibi sabit değildir. Önceden saptanan hedeflere ulaşıldığında, hedefler daha da ileriye (daha iyiye doğru) çekilir.

50

Responsible Care uygulaması içinde kuruluşların, UNECP Cude of Ethich on the International Trade in Chemicals (1994)'deki gereksinimleri yeterince sağlamış oldukları kabul edilmektedir.

RESPONSIBLE CARE (ÜÇLÜ SORUMLULUK) TAAHHÜT BİLEŞENLER TAAHHÜT KONUSU 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Temel ilkeler Uygulama Kuralları Danışma Kurulu Üyelerin Kendilerini Değerlendirilmeleri Performans Ölçümü Yürütücü Dernek Değerlendirilmesi Ust Düzey Yönetici Kurulu Şirketler Arası Destek ve Yardım Çalışma Ortaklığı Üyelerin Yükümlülükleri

ÜÇLÜ SORUMLULUK (Responsible Care) kimya sanayii tarafından belirlenmiş temel ilkelerin altı adet YÖNETİM KURULLARI (Codes) ile yürütülmesini öngörür: • • • • • • Toplum Bilinçlendirilmesi ve Acil Durum Müdahale Proses Güvenliği Ürün Dağıtım İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Çevre Kirliliğinin Önlenmesi Ürün Sorumluluğu »

51

ÜÇLÜ SORUMLULUK YÖNETİM KURALLARI Toplum Bilinçlendirilmesi ve Acil Durum Müdahale Kuralı • Tesisin bulunduğu yerde yaşayan toplumun teknik emniyet. Proses Güvenliği Kuralı • Performans ölçümü. sistem denetlemeleri ve gerekli düzenlemelerin yürürlüğe konmasını içeren sürekli bir proses güvenliği programının uygulanması. • Tüm tesis çalışmalarına emniyetli çalışma alışkanlığı vermek. • Atıkların en aza indirilmesi. kimyasal maddelerin insan sağlığı üzerindeki etkileri ve kimyasal maddelerin emniyetli bir şekilde nakliyelerini güvence altına alan çalışmalar hakkında bilgi vermek. • Acil durumlarda hızlı ve etkili bir şekilde karşılık verebilmek için bir uygulama programı geliştirerek çalışanları ve çevrede yaşayan toplumu korumaya yardımcı olmak. • Tesiste benzeri olayların ortaya çıkmasını önlemek için yaşanmış olaylardan alınan dersleri ve ilgili güvenlik bilgilerini diğer sanayi. mevcut planları denemek ve geliştirmek. konuyla ilgili ve yararlı bilgileri açık bir şekilde iletmek amacıyla bir toplumla yakınlaşma ve iletişim programını başlatmak ve sürdürmek. insan sağlığı ve çevre konularındaki merak. devlet kuruluşları ve çevrede yaşayan toplumla paylaşmak. tasarımları sırasında ve işletmeye almadan önce. düzenli bir takvime bağlanmış. tam ve eksiksiz güvenlik incelemeleri yapmak • Tesisin her bakımdan sağlıklı bir yapıda olmasını güvence altına alan işletme bakım programlarını uygulamak ve bu çalışmaları belgelendirmek. görevlerini tam yapabilmeleri için beceri ve bilgiye erişmeleri ve bunu sürdürebilmeleri için eğitmek ve yetiştirmek. endişe ve sorularına cevap veren. • Tüm yeni ve tevsi edilen tesislerin. • Tesisin acil durumlara müdahale planlarına çevrede yaşayan toplumla gerekli halkla ilişkiler konularını da katmak. saha tatbikatları yapmak. emisyonların azaltılması. koruyucu önlem kademeleri 52 . • Tek bir hatanın bir felakete dönüşmesini önlemek için yeterli sayıda geliştirmek ve bunları uygulamaya koymak. • En az yılda iki kez olmak üzere.

dağıtıcılar ve müşterilerden oluşan üçüncü şahıslarında bu kimyasalları sorumlu bir şekilde depolama.ÜÇLÜ SORUMLULUK Yönetim Kuralları Çevre Kirliliğinin Önlenmesi Kuralı • • Ortaya çıkan atıkların ve alıcı ortama verilen kimyasalların cins ve miktar envanterinin yapılması. • Kimyasal madde dağıtımı sırasında ortaya çıkan bir acil durumda ve o mahalde bulunan kişilere acil durum bilgi ve önerileri vermek. • Ürünü alanlarında. mümkünse acil yardım çalışmalarına katkıda bulunmak. taşıma ve kullanmalarının teşvik edilmesi. • Kimyasal maddelerin dağıtımı ile ilgili tüm yasal düzenlemelere ve bu konudaki sanayi standartlarına uymak ve hatta bu yasal gereksinimlerin daha iyisini sağlamak. Kimyasal madde sağlayıcı firmalar. araştırma çalışmalarına ve mevcut planlanan tesis. 53 . İşçi sağlığı ve iş güvenliği konularında yönetici ve çalışanlarla karşılıklı iletişimi geliştirmek. İşçi sağlığını korumak ve iyileştirmek. ÜÇLÜ SORUMLULUK Yönetim Kuralları Ürün Dağıtım Kuralı • Kimyasal maddelerin tüketicilere ulaşım sürecinde olası riskleri saptamak ve bu riskleri azaltmak için kullanılabilecek yöntemlerin değerlendirmesi. • Başkaları tarafından üretilen atık ve emisyon azaltma çalışmalarını teşvik etmek ve desteklemek. Üçlü Sorumluluğu Kuralı • • Risklerin AR-GE aşamasında tahmin edilmesi ve hesaba katılması. İşçi Sağlığı ve Is Güvenliği Kuralı • • • • İşyerinde olası tehlikeleri belirlemek. fason üreticiler. 1. • • Atıklar ve emisyonların kaynakta azaltılması. kullanma sırasında ve sonrasına benzer Üçlü Sorumluluk uygulamalarını benimsemelerinin teşvik edilmesi. • Kimyasal madde dağıtımındaki emniyeti arttırmak için yeni teknolojiler ve yöntemler geliştirmek. Atık ve emisyon önleme amaçlarını. Atık azaltma planlarının geliştirilmesinde ve uygulamalarında tesis çalışanları ve çevredeki toplumun görüşlerinin alınması. proses ve ürünlerin tasarımına atık ve emisyon kontrol ilkelerinin dahil edilmesi. Alıcı ortama verilen atıkların tesis çalışanları. değerlendirmek. toplum ve çevre üzerindeki olası etkilerinin değerlendirilmesi. Çalışma ortamındaki işyeri güvenliğini arttırmak.

halkla ilişkiler * • Çevre koruma yatırım ve işletme masraf tutarları • Kaza sonucu yatırım zararları İZLEME DÜZEYLERİ • Tesis bazında • Şirket bazında (şirkete ait tesisler) • Ülke bazında 54 . (Herhangi bir karar mevcut değil. • Bu değerlendirme şirketin iç kalite kontrol sistemine yardım edeceği gibi şirketin dış ilişkiler için gerekli raporların hazırlanmasın da yararlıdır. Bu düzeye erişildiğinde. Hazırlanmış olan uygulama planı yürütülmektedir. Bu konuda şirketin halihazırda uygulamaları henüz değerlendirme safhasındadır. belirli sayısal ölçümlerle takip edilmesi. • Değerlendirmede verilecek uygulama düzeyi notunun şirket içinde yazılı dokümanlarla desteklenmesi gerekir. Uygulama planındaki gereksinimler yerine getirilmektedir. bu konuda daha fazla gelişme yapılması planlanmalıdır. atıksu. gaz emisyon miktarları Enerji hammadde kullanımı Personel eğitimi. ÖLÇÜTLER • • • • Üretim/ürün dağıtımında kaza istatistikleri Atık.) Bu konuda gelişme için bir uygulama planı hazırlanmaktadır. Uygulama konusunda planlanan gereksinimlerin de ötesinde çalışmalar yapılmakta veya hedeflenen amaca ulaşılmıştır. PERFORMANS ÖLÇÜMÜ AMAÇ: Üçlü Sorumluluk uygulaması sürecinde elde edilen gelişmelerin. UYGULAMA DÜZEYLERİ IIIIIIIVVVIBu konuda bir çalışma ve işlem yok. uygulama konusundaki hedefler daha da ileriye götürülerek.ÜYELERİN KENDİLERİNİ DEĞERLENDİRMELERİ • Uygulamanın tesislerde hangi düzeyde bir başarıyla yürütüldüğünün bilinmesi şirket yöneticileri için gereklidir.

ANA KONULAR îş GÜVENLIĞI SAĞLIĞI

PERFORMANS ÖLÇÜTLERİ AÇIKLAMALAR iş Kaybına Neden Olan Tüm Kazalardan Ortaya Çıkan TOPLAM ÎŞ ZAMANI Kaybı: VE • • Kayıp iş günü/lOO.OOOgün TOPLAM Kaza Oranı (Yıllık) • Kayıp iş saati/1.000.000 saat • iş Kaybına Yol Açan, Ölüm ve Kalıcı Sakatlıklar, Sonuçlanmayan Kaza Oranı(yıllık) Ölüm ve Kalıcı Sakatlıkla Sonuçlanmayan Kazalardan Ortaya Çıkan ÎŞ ZAMANI Kaybı: \ ' ; • Kayıp îş Gücü/l OO.OOOgün ; • Kayıp iş Saati/1 OOO.OOOsaat Ölüm Sayısı/100.000 gün Ölüm Sayısı/l .000.000 saat

Ölümle Sonuçlanan Kaza Oram • (Yıllık) •

ÇEVRE KORUMA

ATIKYÖNETÎMÎ • Bertaraf Edilen Tehlikesiz Atık Miktarı • Bertaraf Edilen tehlikeli Atık Miktarı *

Ton/yıl Ton/yıl ,

IİAVA EMİSYONLARI
• Sülfürdioksit • Azotoksitleri (NO+NO2) > Uçucu Organik Bileşikler 1ARITILMIŞ ATKSU DEŞARJLARI > Fosfor Bileşenleri > Azot Bileşenleri > Kimyasal Oksijen lMyacı(KOı) > Ağır Metal Bileşenleri DOĞAL KAYNAK VE ENERJİ KULLANIMI • Toplam Enerji Tüketimi • Toplam Su Tüketimi Ton/yıl Ton/yıl Ton/yıl
;

•':,

Ton/Yıl (Top.fosfor olarak) Ton/yıl (Top.fosfor olarak) Ton/yıl (Top.oksijen olarak) Ton/yıl (Top.metal olarak) GJ/yıl M^/yıl

'

55

UYGULAMA KONULARI

ULAŞILMAK SORULARI

ÎSTENEN HEDEF UYGULAMA DÜZEYİ

PLANLANAN ÇALIŞMALAR

Yetkili Kişi

Hedef Tarihi

i ıı ııı rv v
1-1-Tesisinizdeki çalışanların tesisler ilgili merak ve endişe ettikleri konular yetkililer tarafmdan biliniyor mu? Tesis yetkilileri gerekli sözü ve yazılı açıklamalarla bu merak ve endişelere cevap veriyor mu? İşçiler, teknik elemanlar idari kadrolarda çalışanlar ve de yöneticilere anket düzenlenmesi ve şirket içi PR planı hazırlanması; anket sonuçlarına göre bilgilendirme kampanyası Bu konuda gerekli bilgi ve iletişimin nasıl yapılacağının yöneticiler düzeyinde saptanması, sözcü görevlendirilmesi MURAT KARA 1 EYLÜL 1998

1-1 Çalışanların tesisle ilgili merak, endişe ve sorunlarının yöneticilerce cevaplandırılması

1-2-Tesis ve şirket 1-2-Tesisin sözcükleri sürekli olarak (sadece herhangi bir acil duruma yetkililerine karşılık olarak değil) kendi iletişim eğitimi girişimleri ile toplumla ve çalışanlarla sürekli iletişim halinde midirler? 1-3 Çalışanların l-3-*Tesisinizdeki çalışanlar için güvenlik, insan sağlığı ve çevre eğitimi konularında bir eğitim programı var mı? ""Çalışanların teknik emniyet, insan sağlığı ve çevre konularında geliştirme girişimleri ödüllendiriliyor ve/veya taktir ediliyor mu? *Tüm çalışanlar çevreye duyarlı mı? ""Çalışanlar kendilerini tesisin tümünden sorumlu hissediyorlar mı?

EGE PEKERGİN

10CAK 1998

>

Mevcut Eğitim Planının ZUHAL tekrar gözden geçirilerek YAZICI daha düzenli olarak uygulanması. Ödül programlarının değerlendirilmesi ve teşviki.

İOCAK 1998

1

2

3

4

5

7

56

KİMYASAL MADDELERİN KULLANIMI ILE BLGILI ULUSLAR ARASI DİREKTİFLER VE KONVANSİYONLAR

SEVEJO DİREKTİFLERİ Avrupa Birliği'nde endüstriyel kazaların önlenmesi için tedbir alınması çalışmaları sonucunda ilk teklif komisyon tarafından 19 Temmuz 1979'da Konseye sunulan bir taslaktır. Bu taslak 24 Ağustos 1979'da Topluluğun Resmi Gazetesi kabul edilen yayın organında yayımlanmıştır. Taslaktaki amaç; işyerinde çalışanların ve çevrenin korunmasını ana prensip olarak ele alınmıştır. Daha sonra 21 Temmuz 1980 tarihinde yayımlanmıştır. Konseyin bu görüşü ve daha sonraki çalışmalar neticesinde 24 Temmuz 1982 tarihli 82/501/EEC no.lu direktif yayımlanmıştır. Bu tür çalışmaların başlatılmasına neden olan 1976 yılında İtalya'da SEVEJO'da 30 yaralı 220.000 kişinin göçüne neden olan DİOKSİN/TCDD kaçağıdır. Bu nedenle SEVEJO DİREKTİFİ diye anılır. 1982 yılında yayımlanan bu direktif daha sonra teknik gelişmeler ve bazı diğer direktiflerin yayımlanması nedeniyle ekler yapılmıştır. 19 Mart 1987'de "Direktifin Anex F'nde değişiklik yapılmış ve 24 Kasım 1988'de yine Anex Fde değişiklik uğramış, 88/379/EEC direktifiyle tehlike seviyeleri açıklanan ürünler bu direktife dahil edilmiştir. En önemli olay ise 1984 yılında Hindistan BhopaFde Metilizosiyanat kaçağı sonrasında 4.000 kişi ölü, 2.000.000 kişi yaralanmıştır. Bu olayı gözönüne alan konsey 4 Mart 1994 tarihinde toplanarak iki yıl çalışmadan sonra 9/12/1996 tarihinde 96/82/EEC numarayla yayımlandı. Direktif kapsama giren işletmelerin tehlikelilik önlemler iç ve dış acil durum planlarını kapsamaktadır. Ülkemizde buna benzer bir uygulama 29 Temmuz 1996 tarihinde Valiliklere göndermiş olduğu yazı ve ekindeki uygulama yöntemiyle başlatılmıştır. Bölgelerde belli valiliklerin koordinasyonuna verilmiştir. Karadeniz Bölgesi Akdeniz Bölgesi Güneydoğu Bölgesi Doğu Anadolu Bölgesi İç Anadolu Bölgesi Marmara Bölgesi Trabzon Valiliği Adana Valiliği Diyarbakır Valiliği Erzurum Valiliği Kırıkkale Valiliği Kocaeli Valiliği derecelerine göre (Anex I, Part I, Part 2),

Notification veya Safety Report (Tehlike Raporu) hazırlamalarını istemektedir. Bu raporlarda alman

Kocaeli Valiliğinde 1996 yılında çalışmalar başlatılmıştır.

57

b) Madde 13'ün paragraf 2'de sözleşme kapsamındaki maddelerin gerek ihracat ve gerekse ithalatta. tarım ilacı ve kimyasallarm uluslar arası ticarette önceden izin alınarak sınırlar ötesi dolaşmasıdır. c) Madde 13 paragraf 4'te sözleşme kapsamındaki maddelerin. AB 13/10/1998 tarihinde 2247/98 sayılı Commission Regülation'ı yayınlayıp daha önce yayınladığı 2455/92 sayılı Regulation'da değişiklik yaparak anlaşmayı adapte etmiştir. Bu bakımdan yürütülmekte olan "Zararlı Kimyasal Madde ve Ürünlerinin Kontrolü Yönetmeliği"ndeki güncelleştirme çalışmaları bir an önce sonuçlandırılmalıdır.PRIOR INFORMED CONSENT (ÖNCEDEN) BİLGİLENDİRİP İZİN ALMA KONVANSİYONU Uluslararası ticari. Her ne kadar sanayiciler gönüllü olarak bu uygulamayı yerine getiriyorlarsa da. Bu sistem gönüllü olarak yürütülürken Sağlık Bakanlığı. Avrupa Birliğinde olduğu gibi "Zararlı Kimyasal Madde ve Ürünlerin Kontrolü Yönetmeliği"ne ek olarak bir an önce çıkarılması gerekmektedir. insan sağlığı ve çevre koruması açısından düzenleyen anlaşmalardan biri "Prior Informed Consent" konvansiyonu 11 Eylül 1998 tarihinde Rotterdam'da imzalanmıştır. ve 6. ortak bir sekreterya oluşturulmalı veya odak noktası bire indirilmelidir. uluslar arası standartlar da "Güvenlik Bilgi Formu-Material Data Sheet-MSDS" ile beraber gönderilmesi istenmektedir. Önemli bir çıkmaktadır. maddelerinde yer olan çok tehlikeli kimyasallar ve pestisitler hakkında yasaklama yada kısıtlama mekanizması belirlenmiştir. Anlaşmanın yürürlüğe girmesinden sonra yurtdışı taleplerine etkin cevap verebilmek için koordinasyonu sağlayacak.maddeleri gerek bilgi değişimi ve gerekse uygulanması ile ilgili açıklamalar getirmektedir. çevre ve tarım konusunda etkili olabilecek maddeler bu yolla kontrol altına alınmış olacaktır. ve 15. henüz ülkemizde bu konuda standart yoktur. Bu konvansiyon önemli görülen noktalar şunlardır: a) Sözleşmenin 5. uluslararası sınıflandırma ve etiketleme standartlarına uygun olarak gönderilmesi gereği ortaya konmuştur. Tanm ve Köyişleri Bakanlığı ve Çevre Bakanlığı odak noktaları olarak gösterilmiştir. kısıtlanması hakkında bir bakıma "Taraflar ülkemiz bu komitede yeterli Konferansını" yönlendireceğinden çok önemli bir organ olup yasal yapılanma ve teknik alt yapı gereksinimi ortaya 58 . Ülkemizin taraf olduğu temel amacı insan ve çevre sağlığına zararlı oldukları tesbit edilmiş. e) Madde 18 paragraf 6 (a)'da söz konusu olan "Chemical Rewiew Committee" teknik açıdan bir kimyasalın veya bir pestisitin yasaklanması seviyedeki uzmanlarca temsil edilmelidir. Kimyasalın özellikleri hakkındaki bilgileri kapsayacak olan MSDS hakkında bir yönetmeliğin. Dolayısıyla. d) Sözleşmenin özellikle 14. f) Her ülkenin bir odak noktası olacaktır. insan sağlığı.

maddesi kapsamında çıkarılan İş Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğü. ve III.. iş hekimliği ve iş güvenliği mühendisi 59 . gayri sıhhi müesseselerin kontrol altına alınması. Değişik iş hukuku metinlerinde yer alan kurallar yerine bir tek bağımsız "İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Yasası" ivedilikle yürürlüğe konulmalıdır. iş sağlığı ve iş güvenliği konularıyla ilişkileri 1580 sayılı Belediye Kanunu. zaman zaman uygulanarak kuralların tesbitinde konunun uzmanları bile güçlükle karşılaşmaktadır.. Il. Anılan yönetmeliğin 3. Ağır ve Tehlikeli İşler Tüzüğü vd. Bu bağlamda ülkemizin imza koyduğu bu anlaşmalar ve direktiflere uygun olarak yeniden yapılanması gerekmektedir. ruhsatlandırılması ve denetlenmesi esaslarını belirlemek üzere Gayri Sıhhi Müesseseler Yönetmeliği çıkarılmıştır. 1593 sayılı Umumi Hıfzısıhha Kanunu ve 1475 sayılı İş Kanunu çerçevesinde belirlenmiştir. 1593 sayılı Umumi Hıfzısıhha Kanunun 268-275. Aynı konu değişik yasa. kapsamında Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı yetkili olmaktadır. III. sınıf gayri sıhhi müesseseler Valilikçe.maddesi "I. YASAL DURUM Ülkemizde iş sağlığı ve iş güvenliği konusunda yasal düzenlemelere bakıldığında çok büyük bir dağınıklık gözlenmektedir. 1475 sayılı İş Kanununun 74. uluslararası sözleşme ve tüzüklerde yer almakta. çevre ve toplum sağlığının koruması açısından gayri sıhhi müesseselerin zararlı etkilerinin yok edilmesi veya en az düzeye indirilmesi için. Yukarıda açıklanmaya çalışılan yasal çerçeveden iş sağlığı ve iş güvenliği açısından yerel ve merkezi yönetim ilişkilerinin iç içe hatta karmaşık yapıda olduğu bir gerçektir. PIC uygulaması gibi anlaşmalar ileri sürülerek de yapılmaktadır.Uluslararası ticarette klasik tarife engelleri ortadan kalktıkça GATT'in 21.maddesi II. Global rekabete açılan ülkemizin ihracatını engelleyebilecek bu yaklaşımlar.sınıf gayri sıhhi müesseselerde Sağlık Bakanlığı'nca. ci maddesinde yer alan uygulamalar insan ve çevre sağlığı öne sürülerek kısıtlamalar devreye girmekte diğer bir deyimle de tarife dışı engeller ortaya çıkmaktadır. Bu yasada işyerinin iş güvenliği konusunda örgütlenmesine ve kuralların oluşturulmasına. Patlayıcı İşyerleri ve İşlerde Çalışan İşyerlerinde Alınacak Tedbirler Hakkında Tüzük. Bir çok ülkede genel eğilime uygun olarak ülkemizde sistematik ve tüm ilgililerin kolayca hak ve hükümlülük ve sorumluluklarını öğrenebilecekleri bir düzene kavuşturulması zorunluluğu vardır. Diğer bir karmaşa ise 3572 sayılı kanunun 3.Sınıf Gayri Sıhhi Müesseseler için Büyükşehir Belediye Başkanlığı'nca açılma izni veya ruhsat verileceği hükme bağlanmıştır. sınıf gayri sıhhi müesseseler Kaymakamlıkça ruhsat ve açılma izni verilecektir" denilmektedir. Parlayıcı. Yerel ve merkezi yönetimlerin. Ülkemizde yürürlüğe konulmasını önerebileceğimiz yasa her şeyden önce güçlü bir iş güvenliği kuruluşu ve etkili bir denetimin uygulanmasına ilişkin düzenlemeleri kapsamalıdır.nci maddeleri uyarınca..sınıf gayri sıhhi müesseseler ile merkez ilçe sınırları içinde bulunan III.

TTB. TESK.. İş güvenliği mühendisi ve teknik elemanları terimini kullanmamızın nedeni de bu konuda mühendis ve teknik elemanların çalıştırılması gereğine dikkat çekmektedir. Mali bakımdan güçlü bir iş kurumu büyük kaynağa gereksinim gösteren modern araştırma merkezlerini oluşturabilir. Bu sorunların çözümünde mali bakımdan güçlü bir iş güvenliği kurumunun yaratılması önem taşır. iş güvenliğinin sağlanması konusunda devlete. Teknik iş güvenliği önlemleri dışında. Diğer ülkelerde olduğu gibi bağımsız. İçişleri. İş Sağlığı ve İş Güvenliği sorunu her şeyden önce parasal kaynak sorunudur. tarafsız çalışma.) ilgili bakanlıklar (Çalışma ve Sosyal Güvenlik. sendikalara ve diğer ilgili kuruluşlara (meslek odaları) düşen görevler genel olarak bu yasada düzenlenmelidir.MPM ve TSE temsilcileri yer almalıdır. İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğü olmak üzere tüm teknik iş güvenliği mevzuatı süratle günün gereksinimlerini karşılar duruma getirilmelidir. Gelişen teknoloji gözönüne alınarak. hukuki ve cezai yaptırımlarda bu yasada yer almalıdır. Bu konuda ilgili olarak devletin iyi planlanmış ve tüm güvenliği güvenliği sorumluların eşgüdümü ve etkili katılımlarını sağlayan bir politikasının olması gereklidir. Ülkemizde formel iş güvenliğinde uzmanlık eğitimi veren yüksek okul veya üniversite bulunmamasından dolayı bu konularda işyerinde görev yüklenen iş güvenliği önlemlerinin alınmasına katkıda bulunan mühendislerdir. Bir çok ülkede olduğu gibi iş güvenliği kurumu tarafından sürekli iş güvenliği standartlarının hazırlanması sistemine geçilmelidir. . Sanayi ve Ticaret. Yurtdışında bir çok ülkede işyeri hekimleri ve iş güvenliği mühendislerinin durumu ayrı bir yasayla düzenlenmiştir. çalışanlara. Böylece bağımsız bir yasanın öngörülmesi ve iyi tanıtılması toplumda tam anlamıyla oluşmamış iş güvenliği bilincinin oluşumuna yardımcı olacaktır. İş standartlarını sürekli üretebilir. Bu kurum veya enstitü özerk bir yapıya sahip olmalı ve yönetim kurulunda işçi(çalışan). Bu kuralları ihlal edenlere uygulanacak idari. Sağlık. İşyeri hekimleri gibi iş güvenliği mühendisinden de söz etmek yerinde olacaktır. Eğitim sorununa gerekli kaynağı ayırabilir.. işveren ve devlet tarafından oluşturulmalı ve genel kurul delegelerinin ilgili kuruluş temsilcilerinin tümünü kapsaması gerekmektedir. diğer yabancı ülkelerde olduğu gibi küçük işletmelerde iş güvenliği önlemlerini alabilmeleri için uzun vadeli krediler verebilir.vd. Ülkemizde de işyerinin 60 . özerklik anlayışına uygun bir "İş Sağlığı ve İş Güvenliği Kurumu veya Enstitüsünün" oluşturulması gereklidir. yeterli sayı ve nitelikte iş güvenliği müfettişi çalıştırabilir. Mali bakımdan güçlü ve idari bakımdan özerk olmalıdır. TOB. hukuk açısından daha kolay değiştirilebilecek tüzük ve yönetmelikler. işverenlere. yönergeler düzenlenmesi daha doğru olacaktır. Çevre) DPT. Teknik ve ayrıntılı işçi sağlığı ve iş güvenliği önlemlerinin katı bir şekilde bu yasada yer almasının uygun olmayacağı görüşünü taşıyoruz. yerel yönetimlere. Bu enstitüde işçi ve işveren konfederasyonlarını^ ilgili meslek odaları (TMMOB. En eksiksiz ve kusursuz mevzuatın hazırlanması bile yalnız başına iş kazaları ve meslek hastalıklarının önlenmesi için yeterli değildir.ve diğer teknik sorumluların istihdamına ilişkin esaslar düzenlenebilir.

meslek mensuplarının birbirleriyle ve halka olan ilişkilerinde dürüstlüğü ve güveni hakim kılmak üzere. mühendis ve mimarları örgütü içinde toplayan. mesleki aynı yada birbirine gibi sektöre dayalı organize sanayi etkinliklerini kolaylaştırmak. bulunmasında. Parlayıcı.maddesi ve 7303 sayılı Yasa 66 ve 85 sayılı KHK değişik 6235 sayılı yasayla kurulan ve Türkiye sınırları içerisinde meslek ve sanatlarını uygulamaya yetkili olup da. Ülkemizde üretimin büyük çoğunluğunu oluşturan aile için işletmecilik bağlamında gelişen küçük ve orta ölçekli işletmelerin iş sağlığı ve iş güvenliği problemlerinin çözümüdür. meslekle ilgili bütün mevzuatı.G. tip sözleşmeler ve bunlar gibi bütün bilimsel evrakı incelemek ve bunların değiştirilmesi.büyüklüğüne göre iş güvenliği elemanı çalıştırma zorunluluğu getirilmeli ve bunların çalışma koşulları ayrı bir yönetmelikle düzenlenmelidir. kamunun ve ülkenin çıkarlarının korunmasında kaynaklarının bulunmak. resmi makamlar ve öteki kuruluşlar ile işbirliği yaparak gerekli yardımlarda ve önerilerde bulunmak. geliştirilmesi veya yeniden konulması yolunda önerilerde bulunmak. İş güvenliği mühendislerinin eğitimleri işyeri hekimleri eğitimini ve sertifikasını veren TTB gibi ilgili meslek odasından veya TMMOB tarafından verilebilir. Tehlikeli ve Zararlı Maddelerle Çalışılan İşyerlerinde ve İşlerde Alınacak Tedbirler Hakkında Tüzük (24. Patlayıcı. 14752 sayılı R. mesleğin genel yararlara uygun olarak gelişmesini sağlamak. meslek ve çalışma konuları yakın bulunan mühendis ve mimarlık grubu için odalar kurmak.12. korunmasında ve işletilmesinde tarımsal ve arttırılmasında. Ülkemizde Türkiye Esnaf ve Sanatkarlar Konfederasyonu kapsamında işçi sayısı 3'tür. meslek disiplinini ve ahlakını korumak. bilimsel şartnameler. ülkenin sanatsal ve yurdun doğal üretimin sanayi teknik kalkınmasında gördüğü tüm girişim ve etkinliklerde 61 . TMMOB Anayasasının 135. mühendis ve mimarları meslek kollarına ayırmak. tüzel kişiliğe sahip kamu kurumu niteliğinde meslek kuruluşudur.) Ağır ve Tehlikeli İşler Tüzüğü kapsamındaki işyerlerinde işçi sayısına bakılmaksızın 1475 sayılı İş Kanunu koruması ve yükümlülüğü altındadır. c) Meslek ve çıkarları ile ilgili işlerde. yüksek mimar. mesleki etkinlikte bulunan yüksek mühendis. Uzun vadede ise en iyi çözüm ise yurtdışında olduğu bölgelerinin kurulması olabilir. Bu konuda KOSGEB ve TMMOB bünyesinde danışmanlık yapabilecek teknik bir uzman kadrosu oluşturulabilir. b) Mühendislik ve mimarlık mesleği mensuplarının ortak gereksinimlerini karşılamak. normları. Kısa vadede küçük ve orta ölçekli işletmelerin bir araya gelerek işyeri ortak sağlık güvenlik birimleri kurabilirler. Bu bağlamda ülkemizde bu yükümlülüklerin doğru anlatılması gereklidir. a) Günün gerek ve koşullarına ve mevcut olanaklara göre yasa ve tüzük hükümleri içinde kalmak üzere.1973 tarih. Kamu kurumu niteliğine meslek kuruluşu olan Birliğin ve bağlı odaların amaçları şunlardır.

12327 sayılı R.G. İnsan.G. yönetmelikler çerçevesinde sorumlu müdürlük müessesinde çalışan sorumlulukları öğretmek.maddesinin uygulanması ile ilgili yönetmelik (20.G. Üniversite ve sanayi uzmanlarından bilgi alışverişini sağlamak. Ülkemizde merkezi yönetim içindeki çelişkiler nedeniyle meslek odaları istenilen düzeyde çalışmalarını ortaya koyamamaktadır. ile yayımlanan 9.Kanunun ö. yetki ve sorumluluklarını ve sorumlu müdür çalıştırma zorunluluğu olan işyerlerini açıklamıştır.1999 tarih 23720 R.6. Tüketimi ve Denetlenmesine Dair Yönetmelik" kimyager ve kimya mühendislerine sorumlu yönetici yetkisini vermektedir. sağlıklı üretim (kaliteli) sağlıklı çevre ve güvenlik konularında yapılan çalışmalara katkı koymak.maddelerine göre çıkartılan "Gayri Sıhhi Müesseseler Yönetmeliği" Gayri Sıhhi Müesseselerden olup işlerin bir uzman gözetiminde yürütülmesi gereken müesseselerde işin gerektirdiği nitelikte bir yetkilinin "sorumlu müdür" olarak bulundurulması zorunluluğunu getirmiştir. sağlıklı ortam. tüzük. 1593 sayılı Umumi Hıfzısıhha Kanununun 268-275. PAR-PAT 252.TMMOB Odaları Anayasanın ve kendi tüzüğünün verdiği yetkilerle kamu yararına mesleki denetim hizmetini tüm engellemelere karşın yapmak zorundadır ve yapacaktır. TMMOB Kimya Mühendisleri Odasının bu konudaki çalışmalarını biraz aktarmak istiyorum. 6269 sayılı Kimyagerlik Kİmya Mühendisliği Unvanlarının Kullanımı Hk. 560 sayılı "Gıdaların Üretimi. sorumlu müdür (yöneticilerin) hak. Yurtdışında meslek odalarının misyonları çok fazladır. • • • Gelişen teknolojiler ile ulusal ve uluslar arası teknolojileri aktarmak.6.1966 tarih. hem de kamu yararına üretilen hizmetin denetimi olmalıdır. yetki ve 62 . • Sanayide olası riskleri (yangın." Denilmektedir.) sorumlu müdürlüğün tanımı ve görevlerini. Mesleki denetimin amacı hem hizmeti üreten meslekdaşın etik olarak denetimi. Tüketimi ve Denetlenmesine Dair Kanun Hükmündeki Kararnamenin ilgili maddelerine göre Tarım ve Köyişleri Bakanlığı tarafından 9.1998 tarih ve 23367 sayılı R. iş kazası. değişiklik yapılan (bir maddesi) "Gıdaların Üretimi. Kanunun ö.maddesinin uygulanmasına ilişkin yönetmelikte kimyager ve kimya mühendisinin bulundurulacağı belirtilen işyerlerinden gayri işyerleri fenni ehliyete haiz kişilere teknik gözetim ve sorumluluğu altında bulundurulacaktır. meslek hastalığı) en aza indirgemek için çözüm yollarını birlikte üretmek ve geliştirmek.06. TMMOB Kimya Mühendisleri Odası ülkemizde yürürlükte bulunan yasa.maddesi "6269 sayılı' Kimyagerlik ve Kimya Mühendisliği Hk.

kamunun. Tıbbi Atıkların Kontrolü Yönetmeliği. Çevre Bakanlığının kuruluş ve görevleri hakkında 443 sayılı KHK ile gerekli durumlarda çevre kirliliğinin önlenmesi ile ilgili her türlü tedbiri almak. Acil durum planı hazırlanması konusunda sadece işletme içi acil durum planlarının hazırlanması zorunluluğu getirilmiş oysaki çevredeki diğer kuruluşlarının risk altında olduğu ve/veya riski arttırdığı gözönünde bulundurularak "İşletme Dışı Acil Durum Planı" hazırlanması yükümlülüğü getirilmelidir. devletin yararına olacak sertifikalı kimyager ve kimya mühendislerinin istihdamlarına çok önem vermekteyiz. Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğüne bu çabamıza destek verdiği için teşekkür etmek istiyoruz. Tehlikeli Atıkların Kontrolü Yönetmeliği. 1993 yılında yürürlüğe giren ve sürekli gelen her siyasi iktidar sonrasında değişikliğe uğratılan "Çevresel Etki Değerlendirmesi-ÇED Yönetmeliği" bazı riskleri bertaraf etmek amacıyla bu yönetmelik kapsamına giren faaliyetler için henüz planlama aşamasında iken çevre üzerine önlenmesi veya en aza indirilmesi değerlendirilmesini kapsamaktadır. deneyimlerinden yararlanarak ortak çözümler üretmek amacıyla konu ile ilgili uzmanlardan oluşan geniş ve yetkin bir kadro ile 1996 yılından beri ülke genelinde standart "Sorumlu Müdür Sertifika Eğitim Programı"nı düzenlemektedir. Ülkemizde çevre boyutunda yasal düzenlemelere bakıldığında da karmaşıklık ortaya çıkmaktadır. Çünkü yukarıda söz ettiğimiz gibi bu konuda yetkili olan tüm bakanlıkların. verimlilik ve güvenliğini arttıracak ve işverenin. bildirimde çevredeki büyük endüstriyel kaza riski taşıyan kurum ve kuruluşlar hakkında bilgi istenmemesidir.maddesine dayanılarak hazırlanan "Büyük Endüstriyel Kazalarm Önlenmesine İlişkin Tüzük Tasarı" ülkemizde yaşanan çelişkiye parmak basmaktadır. Bu bağlamda. meslek odalarının. Ayrıca Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı'nca 1475 sayılı İş Kanununun 74. yapılabilecekleri tüm etkilerinin için alınacak önlemlerin seçilen yer ve teknoloji alternatiflerinin 63 . Sorumlu müdürlük müessesesinin gerçek anlamda sorumluluk gerektirdiği bu işte çalışanların gerçek anlamda donanımlı olmaları gerektiği ve diploma ticaretinin önüne geçilmesi amacıyla bu program düzenlenmektedir. Katı Atıkların Kontrolü Yönetmeliği ve Zararlı Kimyasal Madde ve Ürünlerin Kontrolü Yönetmelikleri mevcuttur. işveren ve işçi konfederasyonlarının koordineli çalışmalarını gerektirmektedir. Bölgesel işbirliği ve güvenlik ile ilgili bölgesel risk komisyonu oluşturulmasının sorunun çözümünde gerekli olduğu bir gerçektir. Su Kalitesinin Korunması Yönetmeliği. İşletmede kalite.• Sektörel bazlı tartışmaların. acil durum planları yapmak konu ile ilgili kurum ve kuruluşlarla koordineli çalışmayı organize etmek sayılmıştır. Hava Kalitesinin Korunması Yönetmeliği. Bu tüzük taslağındaki en büyük yanlışlık ise.

7.. ANK.M. [6] Land Herbert F. New York. John Wiley and Sons.I Sax: Dangerous properties of industrial materials (Endstriyel materyallerin tehlikeli özellikleri) New York. 1988. Random House 1973 64 . Meslek odaları olarak biz bu çalışmanın önünü açacak her türlü organizasyonda yer almayı kamu yararına görev bilmekteyiz. Basım Cenevre. 1992. Chicago 1985. Encyclopaedia of Occupational Health and Safety. 1991. Büyük Endüstriyel Kazaların Önlenmesi BLO Bürosu. [9] ILO.M Stellman ve S. 1991. 1982. [8] Sax's Dangerous Properties of Industrial Materials USA. Accident Prevention Manuel for Indsutrial Operations USA. [10] Kırk-Othmer. Dawn: Work is dangerous to your health (Çalışmak Sağlığınız İçin Tehlikelidir). 1988 [II] EPA Standartları. 1991. 2 cilt [13] N. ELO 1993. Flammable and Combustible Liquids Code Hand Book USA. Uygulama Kodu.Bu çahşma alanında özellikle Çevre Bakanlığı ve diğer bakanlıklarla koordineli çalışma anlayışı yerleştirmek çok doğru olacaktır. [7] Patty's Industrial Hygiene and Toxicology. Industrial Pollution Control Hand Book-Mc Graw-Hill. Vol I Geneva. Dünya ve AB uygulamalarını ve uyumu sağlamamız gerekmektedir. [3] NSC. Concise Encylopaedia of Chemical Technology USA. 4. [4] NSC. Güvenli bir çevre için devlet-sanayici-tüketici üçgeninin işbirliğini ve koordineli çalışmayı sağlamak gerekmektedir. Van Nostrand. KAYNAKÇA [I] ILO. Supervisors Safety Manuel 6 th. 1971. 1998 [14] J. [5] Casarattas and Doulls. [2] NFPA. [12] BLO encyclopaedia of occupational health and safety (ILO'nun işçi sağlığı iş güvenliği ansiklopedisi).. Basım. 1988. Toxicology Me Graw-Hill USA.

Japonya'nın 1923' te 142 bin kişinin hayatım kaybettiği depremden sonraki en büyük deprem felaketidir. Türkiye'nin de genel olarak dünyadaki diğer depremlerden ve özel olarak Japonya'daki depremlere ilgisini arttırmasını ve gereken ders ve bilgi birikimleri aktarmasını diliyor ve bekliyoruz. Kobe Depremi ve Etkileri 17 Ocak 1995 tarihinde sabah 5. Bu inceleme sunuşunda Türkiye ve Japonya arasında ortak kader gibi duran deprem olgusu ve ortak olmayan güvenlik anlayışı ve özel olarak gaz dedektörlerinin kullanım yaygınlığı. önemine ilişkin bakış açılan.46 da Japonya'nın Awaji Adası'nm kuzey kesiminde yerin 16 km altında Richter ölçeğine göre 7. yada depremden hemen sonra ortaya çıkan yangınlardan kaynaklanmıştır. KOBE depremi ve deprem sonrasında yaşanan tecrübeler ve gaz tesisatlarının devreye alınışı konu edilmiştir.) 65 .470 kişi hayatını kaybetmiş ve 33. 17 Ağustos 1999'da Marmara bölgesinde meydana gelen deprem. Depremin Kobe Bölgesi'ndeki etkileri : Depremin kurbanları • 5. genel olarak bir deprem ülkesi olarak bilinen Japonya'nın bu konuya gösterdiği hassasiyetin sonucu olarak Türkiye'ye yönelik ilgi ve destek faaliyetlerini arttırmıştır.000 kişi yaralanmıştır.JAPONYA'DA KOBE DEPREMİ SONRASINDA GAZ TESİSATLARININ YENİDEN DEVREYE ALINMASINDA GAZ DEDEKTÖRLERİNİN KULLANIMININ ÖNEMİ VE COSMOS GAZ DEDEKTÖRLERİ Aysun Kanat Kimya Mühendisi / NOVEL Dış Ticaret ve Pazarlama Ltd. Kobe Depremi'nde ölümlerin çoğu bina çökmesi. Giriş 1995 yılında meydana gelen KOBE depremi. 1.807 kişinin ölümüyle sonuçlanan Great Konto Depremi'nden sonraki en büyük felakettir. Kobe Depremi diye bilinen bu deprem 1 Eylül 1923' te meydana gelen ve 142. Şti.000 Yaralı • Ölenlerin % 58 i 60 yaş ve üzeridir • Birçok insan deprem sonrası çıkan yangınlar veya çöken evler yüzünden meydana gelmiştir. Aşağıda KOBE depremi ile ilgili çok genel bilgiler verilmekle beraber. (%73 ü havasızlıktan yada ezilerek ölmüştür. teknolojisini kullanıcı firmalarla birlikte üreten bir firmanın tecrübeleri açısından konuya bakılacaktır. 2.2 büyüklüğünde meydana gelen ve 20 saniye süren depremde bölgede 5.740 Ölü • 33. özellikle gaz sektörüne çeşitli uyarı ve izleme sistemleri temin eden.

Kobe Depremi'nin endüstriye olan etkileri.108 m2 dir. Liman bölgesindeki ana yollar kapanmıştır. Büyük ölçekli işletmeler : Kobe'deki birçok fabrika ve üretim zinciri zarar görmüştür. işsizlik oranı depremden sonra şiddetle artmıştır. Küçük ve orta ölçekli işletmeler : Fabrikalarm % 80 i hasar görmüştür. : % 25 hizmet verilememiştir. Demir yolları büyük oranda hasar görmüştür. • • • • • Hanshin Otoyolu' nun 3.Deprem sonrası çıkan yangınların binalar üzerindeki etkileri • 6. Birçok gemi yükünü Kobe Limanı'ndaki hasar sebebiyle diğer limanlara boşaltmıştır.965 bina tamamen • 80 bina yarıyarıya • 270 bina kısmen yanmıştır. Ve 5. özellikle çocuklar başta olmak üzere sakat ve yaşlı insanlar psikolojik olarak ciddi boyutlarda zarar görmüşlerdir. Enerji Telefon Su Gaz : Şehir genelinde kesilmiştir. Yukarıda belirtilen etkiler yanında. 5. şehir halkı ayrıca büyük ölçüde dolaylı etkilere maruz kalmıştır. Diğer Etkiler. Otoyolda meydana gelen hasar sadece Kobe'nin değil aym zamanda tüm Japonya'nın ekonomisini olumsuz yönde etkilemiştir. İnsanların yaşamları aksayan hizmetler ve elverişsiz trafik koşulları yüzünden zorlaşmış. okullar geçici barınma yeri olarak kullanılmıştır. : Hemen hemen şehir genelinde verilememiştir. Turizm sektörü olumsuz yönde etkilenmiştir. Okullardaki eğitim saati azalmış. Kısmı alttaki yolun üzerine çökmüştür. Yerel endüstri olarak. Toplam çıkan yangın sayısı : 175 tir. çatlaklar ve yer kaymaları yüzünden trafik durmuştur. bölgedeki birçok firmanın operasyonlarını diğer bölgelere kaydırmaları ve üretim miktarlarını bu bölgede önemli oranda azaltmaları sebebiyle azalmıştır. Toplam yanan alan : 819. çiftlikler ve tarımsal faliyetler zarar görmüştür. 66 . Tarım ve balıkçılık : Balıkçı teknelerinin iskeleleri. Verilen hizmetlerde ortaya çıkan aksaklıklar. Pazarlar ve mağaza zincirleri : Kobe'nin alışveriş alanlarının 1/3 ü ve pazarların yarıya yakını büyük oranda zarar görmüştür. Kobe'nin üretimi. 2. Uzun süreli olarak barınaklarda yaşamak zorunda kalan. Kobe limanları ticarete kapanmıştır. 4. (54 yangın depremden hemen sonra aynı anda başlamıştır) Trafikte ortaya çıkan sorunlar. Çöken binalar. 1. • 71 binada da küçük yangınlar çıkmıştır. : % 80 kesilmiştir. 3.

örneğin doğal gaz ve LPG'nin kullanımı günümüzde oldukça yaygındır. Gaz kaçakları meydana geldiğinde. ticari marka. Osaka Metropolitan Gas Company (OMG) şirketi de birçok tecrübeler kazanmıştır. Ülkemizde ise 'olmazsa olmaz' yerlerde dahi çok kısıtlı kullanılmaktadır ki. • 4. ISO 9001 belgesini de alarak teknolojisini belirli standartlara oturtmuştur. Raporlara göre Hyogo Bölgesi'nde yarısı depremden sonra 24 saat içinde başlamak suretiyle 164 ayrı yangın çıkmıştır.. Gaz Dedektör ve Alarm Sistemlerinin kullanımını zorunlu kılmaktadır. Japonya'da 1960'da kendi geliştirdiği teknoloji ile gaz sensörü üretimine başlamıştır ve 30 milyon adetten fazla satarak şu anda Japonya'nın en büyük gaz dedektör ve alarm cihazı üreticisidir.. kullanıcıları gaz kaçaklarının tehlikelerinden korumak için dizayn edilmiştir. 3.Büyük hacimlerdeki enkaz çok çeşitli çevre sorunlarına yol açmıştır. aksi taktirde kullanıcılar için potansiyel tehlike haline gelir. Kobe Depremi ve COSMOS Gaz Dedektörleri 1995 yılında Kobe ve Osaka şehirlerini etkileyen büyük deprem neticesinde 5000 den fazla insan hayatını kaybetmiştir. Depremde can kaybı büyük oranda ortaya çıkan yangınlar sonucunda ortaya çıkmıştır. Bu gazlar ekonomikliği ve kullanım kolaylığı sayesinde her geçen gün hayatımızın bir parçası olmaktadır. Gaz Dedektör ve Alarm Sistemleri Japonya'da oldukça geniş bir kullanıma sahiptir. bu ihmalin insammıza ve sanayimize bedelinin ağır olmamasını dileriz. Otuzdan fazla teknik organizasyona üyedir. Meydana gelen yangınlar büyük ölçüde elektrik kısa devrelerinin kıvılcıma sebep olduğu gaz kaçaklarına bağlıdır. Japon Standartları. New COSMOS (Japon) Firması ve Japon Gaz Endüstrisindeki Yeri Çeşitli gazların. vb) elinde bulundurmaktadır. zehirleme. ( Bakınız Ek I) Bu sonuç şaşırtıcı değildir çünkü bu cihazların çoğunluğu talebi yapan büyük gaz şirketleri ile beraber geliştirilmiştir. yanma ve patlama tehlikesi oluşturur. Gaz Dedektörleri ve Alarm Sistemleri. COSMOS. bu gazların birikimi. ölümlerin yarısından fazlasının deprem sonucu meydana gelen gaz kaçaklarının oluşturduğu yangın ve patlamalardan kaynaklandığı görülmüştür. onlarca teknik literatür COSMOS araştırma merkezinden dünya teknik literatürüne sunulmuştur.5 i COSMOS tarafından sağlanmıştır. COSMOS. Enkaz kaldırma işlemleri sırasında yapılan çalışmalarda. Sonuç olarak bu olgu COSMOS Cihazlarındaki bir temel prensibi vurgulamaktadır : Güvenilirlik ve kullanım kolaylığı. Aşağıda OMG' nin deprem sonrasında 67 . halen 500 civarında ticari ruhsatı (patent. Doğru kullanıldığında bu gazlar güvenlidir. Yaklaşık 400 çalışanı ve bunun % 30'unun AR-GE için çalışması ile aşağıdaki konularda uzman konumdadır : • • • Endüstriyel kullanım için Gaz Dedektör/Alarm Cihazları Elde Taşınabilir Gaz Dedektörleri Ev tipi Gaz Alarm Cihazları Bağımsız bir teknolojik yayının yaptığı tespitlere göre Japonya'da en büyük 10 gaz şirketine satılan cihazların yaklaşık %94. COSMOS. Ayrıca şehre gaz verme işlemleri sırasında benzer sorunlar yaşanmaması için çok yoğun çalışmalara girmişlerdir. İşte bu talihsiz felaketin ardından bütün Japon gaz şirketleri gibi.

000 2.707 A).050 3.şehre gaz verme işlemleri sırasında yapmış olduğu çalışmalar ile ilgili birkaç önemli nokta bilgilerinize sunulmuştur. İkinci model. 5 ayrı ülkede patent almış bir modeldir ve esas olarak dahili tesisatlarının gaz kaçaklarına test edilmesi sırasında hem tesisat hem de kaçağın yerini belirlemek amacıyla kullanılmaktadır. Yukarıda Ek F de 1994 yılında Japonya'nın en büyük 10 gaz şirketinin 1994 yılı itibariyle gaz cihazları envanteri görülmektedir. Bu gaz şirketlerinin çoğu dünya ölçeğinde dev gaz dağıtım şirketleridir ve operasyon alanları. fakat yukarıdaki modeller özellikle deprem sonrası çalışmalarda yoğun olarak kullanılmıştır.200 350 Bu modellerden birincisi ile tespit edilen metanm. Cihazlarda kullanılan sensör teknolojisinin detaylarına bu bildiri çerçevesinde girilmemiştir. alev iyonizasyon yöntemi (FDD) prensibi ile çalışan.304II XP-702S XP-707 Deprem öncesi 1.) Bu sonuç COSMOS'un sensör teknolojisine yaptığı yatırımın ve gaz dağıtım firmaları ile oluşturduğu verimli işbirliğinin meyvesidir. Bunların yanında.3x10 ~l cmVsn iken bu cihaz ile 3. gaz verilen bir tesisatın güvenilirliği sabun köpüğü testinden daha kolay ve güvenli olarak tesbit edilebilmektedir. Aşağıdaki listede COSMOS Gaz Dedektörlerinden XP-702S. 1. güvenilir çalışma prensipleri yanında.XP-707 ve XP-304 JJ modellerinin. yeraltı gazından mı yoksa boru tesisatından oluşan bir kaçaktan mı geldiğinin ayrımı yapılabilmektedir. yine gaz firmalarının kullanıldığı değişik modeller de bulunmaktadır. yine gaz firmalarından gelen talep ile birlikte gelişen bir modeldir ve toprakaltı borularından gaz kaçaklarının tespiti amacıyla geliştirilmiştir. İşletme maliyetleri sadece kalem pil ve bir yıldan uzun sürelerde değişen sensörleridir. Bu işlemin sağlıklı yapılabilmesi için güvenilir ve kolay kullanımı özelliğine sahip cihazların kullanılmasının gerekliliği aşikardır. bu süre içersinde 5 milyon binanın tesisatları gözden geçirilmiştir.3x10"5 atmcmVsn debilerdeki çok küçük kaçaklar dahi tespit edilebilmektedir. Türkiye'deki gaz şirketlerinin ellerindeki cihaz sayılarını kabaca bilen bizler. (Sabun köpüğü testi ile tespit edilen minimum debi 1. hem gaz çeşitleri hem de hizmet çeşitleri açısından ülkemizdeki şirketler yanında 68 . deprem öncesi ve hemen sonrası OMG' nin sahip olduğu miktarları verilmiştir. Üçüncü model ise (XP . bu rakamları değerlendirirken aşağıdaki hususları da not etmeliyiz . Kullanımı oldukça basit olan bu hafif cihaz (yaklaşık 700 g) sayesinde.200 100 Toplam 1. Model XP. Esas olarak ikinci ve üçüncü modeller. yüksek işletme maliyetleri ve bakım maliyetleri ile çeşitli işletme zorlukları olan cihazların alternatifleri olarak geliştirilmiştir. OMG'de bu sebeplerden dolayı diğer Japon gaz şirketleri gibi bu konuda da COSMOS Gaz Dedektörlerini kullanmışlardır.000 250 Deprem sonrası sipariş 50 1. OMG deprem sırasında gaz gönderme işlemini anında kesmiştir ve tekrar gaz verme işlemine 2 ay sonra başlamıştır.

evlerde gaz dedektörlerinin kullanımına yönelik bilinç maalesef yeterli değildir ve yasalar açısından bir zorunluluk da henüz yoktur. işyerlerinde ve evlerde kullanılan yanıcı gazlar her zaman potansiyel bir risk taşımaktadır. kuruluş yıllarının eskiliği ve edindikleri tecrübeler açısından da ülkemizdeki gaz dağıtım şirketlerine göreceli üstünlüklere sahiptir. Ülkemizdeki durumu tartışmadan önce. Deprem şehri Kobe'nin gaz şirketi OSAKAGAS halen 5. evlerde bulunan gaz kullanan cihazların ve tesisatların periyodik kontrolleri zorunludur. İşyerlerinde bu riskin bir yere kadar izlenebildiğini düşünmek istiyoruz. Oluşturulmuş ve oluşturulacak standarlarının. kendileri tarafından da kabul edileceği gibi. halen doğal gaz kullanılan evlerin yaklaşık % 40'ında dedektör vardır ki bunun nedeni.9 milyon aboneye hizmet vermektedir. evlerde. konuya daha somut bakılmasını sağlayacaktır. 3. gaz dağıtım şirketlerimizin ellerindeki cihazlar maalesef yeterli değildir. gaz dedektörü denilince bir 'yalancı çoban' hatırlanmaktadır ve sigara dumanından dahi alarm veren cihazların pazarda yer alması ile bu bilinç ters yönlendirilmiş durumdadır. örneğimiz olan Japonya'dan bazı tecrübeleri incelemek.1 'inde gaz dedektörü bulunmaktadır. 69 . Yukarıdaki temel farklar. Kısaca.oldukça büyüktür. sonuç olarak. gelişmiş toplumlarda bu bilincin etkisini gösteren bir örnektir. güvenlik/emniyet tedbirlerine verilen önemin ve bu bilincin toplum katında yaygın olarak yerleşmesi ile. Son deprem felaketinin yoğun gaz dağıtımının yapıldığı bölgeleri ciddi olarak etkilememiş olması bir şanstır. Deprem gibi bir felaket sonrasındaki şartlar düşünüldüğünde ise. bu envanterin. Halbuki. Örneğin. fakat bu şansın her zaman toplumumuzla beraber olamayacağım düşünmek zorundayız. Öte yandan benzer ters ilişki doğal gaz içinde mevcuttur. genel olarak bakıldığında bu hususun umut verici olmadığını biliyoruz. hem de güvenliğe yönelik standartları Japonya'da çok sıkı olarak kurallara ve yönetmeliklere bağlanmıştır. Ek W de görüldüğü gibi Japonya'daki evlerde kullanılan LPG dedektörlerinin sayısı arttıkça meydana gelen kazalar ters orantılı olarak azalmıştır ve halen evlerin % 99. Yukarıda bahsedilenler. Bu şirketler. varolan şartlarda dahi. Yakın zamanda. Yazıktır ki. bununla beraber bu riski konjrol etmek ve izlemek mümkündür. Ülkemizde ise. Öte yandan. 2. başlangıçta gaz dedektörü kullanmadan düşünülen bir takım tedbirlerin netice vermemesi ve sonuç olarak bu uygulamalarda gaz dedektörü kullanımına geç başlanmış olmasıdır. bahsedilen cetvelde kullanılan cihaz envanterlerine de yansımaktadır. yine Japonya'da yaşanan nükleer kazanın ardından yapılan onca detaylı araştırmaya rağmen. Gaz dağıtım şirketlerinin hem çalışma detayları. cihazın hedef gaz seçim karakterine de (selektivite) atıfta bulunması gerekmektedir. yapılanların yetersiz kaldığına dair toplumdan gelen tepkinin varlığı. genel olarak deprem sonrası gaz tesisatlarının devreye alınması veya deprem sonrası gaz kaçaklarının süratle tespit edilerek olası felaket risklerinin ortadan kaldırılması yönündeki tedbirlerle ilgilidir. bu şartların da göz önünde tutularak oluştumlmasmdaki gereklilik ve acillik ortaya çıkmaktadır. Günümüzde CO dedektörünün de Japonya'da evlerde kullanımı zorunlu hale gelmiştir ki bu durum toplum bilincindeki ivmenin sonucudur.

JETRO 70 . zaman zaman benzer acıları yaşamakta. Kaynaklar [1] [2] Introduction to COSMOS Gas Sensors. New COSMOS Electric Co. 1981 Japan The Great Hanshin . aynı hataları tekrarlamamak basiretini göstermektedir. Benzeri yaklaşımı ülkemizde de görmek istiyoruz. toplum bilincimizde olumluya giden bazı oluşumları bekliyoruz. insan hayatı ve genel olarak tüm güvenlik kavramlarına verilen büyük önem ve hassasiyete rağmen. Ltd. yaşanma ihtimali olan diğer felaketler için daha hazırlıklı ve tedbirli olmamız gerektirdiğini ve Japonların bu felaketi izlerken edindikleri amacm bizlerin de diğer ülkelerin yaşadıkları tecrübelerden faydalanmayı hatırlatmasını umut ediyoruz.Awaki Earthquake Statistics.4. 1999 Version.August' 1. Bu inceleme yazısının esas konusu olan deprem sonrası gaz tesisatlarının devreye alınmasındaki tecrübelerin. Japonya'da ilgili kurumlar çoktan Marmara Depremi ile ilgili detaylı incelemeyi başlatmışlar ve bu tecrübeyi de akıl/tedbir dağarcıklarına katmışlardır. Deprem riskini sürekli yaşayan bir ülke olarak Japonya da. fakat her felaketten ders çıkarmayı bilerek. Sonuç Son yaşadığımız Marmara Depremi'nin yaşattığı acıların bir bedeli olarak. Japonya ile uzun yıllar ticari işbirliği halinde olan bir firma olarak eminiz ki.

şantiye ve kısım şeflikleri. 71 . işçilik kalitesini düşüremeyeceğiniz" için büyük ölçüde işin hızma bağlı kalmaktadır. Fakat ne yazıktır ki teknoloji öğretilirken gerekli güvenlik önlemleri eğitimi ihmal edilmiştir. sadece en düşük teklifi vermekle değil.gerek kısıtlayıcı mimarisi ve gerekse yapım sırasındaki risklerinin fazlalığı nedeni ile batıda yavaş yavaş bu sistemi bırakma yoluna gidilmekte idi. Tüm bu zorlamalar seksenli yıllar da ülkemize hızlı yapım teknolojilerinden olan TÜNEL KALIP sisteminin gelmesine neden olmuştur. Bu hızda sektördeki riskleri de beraberinde getirmektedir. % 40 iş sahiplerinin güvenlik işlerine ve önlemlerine yeterince önem vermeyişinden ki. Cafer TAŞTAN Alsim ALARKO Ataşehir Müessesesi Kalite ve İş Güvenlik Şefi Ülkemizde 70'li yılların sonu. bence bir kazanın özellikle ölümlü bir kazanın kendilerine neye mal olduğunun henüz bilincine varmayışlarından kaynaklanmakta. Genel problem olan ve çoğunlukla inşaat sektöründeki iş gücünü oluşturan kesimin kırsal kesimden gelen. Yapmış olduğum gözlemlerde bu kazalardaki nedenlerin % 50 sinin çalışanların eğitimsizliğinden. aynı zamanda günümüz şartlarına ve teknolojik gelişmelere de ayak uyduramamıştır. koşulları belli olan sektörde iş alabilmek. Bu yıllarda gerek zorluğu . Seksenli yılların başında ülkemize gelen bu sistemin teknolojisine adaptasyon oldukça güç olmuştur.Müh.güvenlik şefliği gibi çeşitli kademelerde çalışırken bir çok olayla karşılaştım veya sektörde diğer şantiyelerde olan olaylardan bilgi sahibi oldum. Tünel kalıp sistemi. Bu keskin rekabet ortamında para kazanabilmek de "malzemelerde kısıntı yapamayacağınız. Tünel kalıp sistemindeki kaza oranının fazlalığı ve özellikle ölümlü kazaların fazlalığı bu sektördeki güvenlik önlemleri ve bunun için verilecek eğitimlerin önemini oldukça artırmaktadır. yetersiz kalmış. belli bir eğitimden geçirilmemiş insan gücü tarafından oluşturulması bu zorluğa neden olmuştur. Biraz sonra bahsedeceğim bazı kaza olayları da bu konunun« ne kadar önemli olduğunu göstereceği kanaatindeyim. Birazdan bahsedeceğim bu olaylar son derece düşündürücü aynı zamanda bu konudaki yetersizliği ve eğitimsizliğin getirdiği tehlikeleri göstermesi açısmdan ilginç bulacağınızı düşünmekteyim. kaderciliğinden ve dikkatsizliğinden. yapılarda taşıyıcı duvar ve döşemelerin bütün halinde ve tek işlemle yerinde dökümünü sağlayan bir yapım yöntemidir.TÜNEL KALIP SİSTEMİ İLE KONUT YAPIMI SIRASINDA OLUŞAN KAZALAR VE ÖNLEMLERİ İnş. 80'li yılların başında iyice artan konut açığı ve oluşan pazardan daha fazla pay alma isteği rekabet ortamını iyice zorlaştırmıştı. Devletimizin bu konudaki yaptırım gücü hepimiz tarafından da bilindiği gibi. gittikçe zorlaşmakta. Bu rekabete dayalı iş dayalı iş aleminde bu günde hala aynı olan koşullar. Bu konudaki tüzüklerin ve yasaların yetersizliği günümüzde her konuşmada gündeme gelmekte ve tartışılmaktadır. büyük ölçüde kalitesi yüksek birim maliyeti düşük alternatif tekliflere dayanmaktadır. Uzunca bir süredir ki yaklaşık 12 sene bir fiil tünel kalıpla yapılan konut işlerinde sorumlu. Bu konuda Çalışma Bakanlığınca başlatılan çalışmaları taktirle karşılamakla beraber sivil toplum kuruluşlarıyla kopuk gerçekleştirilmeye çalışılan bu çalışmaların pek verimli olacağı kanaatinde de değilim.

dış cephe tünel kalıbında bulunan beton iskelesini temizlemek için üzerine çıkıyor.zaten dengesiz olan bu kalıptan diğerine geçmek isterken « oysaki aşağı inip öyle geçmesi gerek » bu sırada devrilen kalıp altında kalarak yaşamını yitirmiştir.% 10 da özellikle tünel kalıp uygulama projeleri oluşturulurken iş güvenliği açısından yeterince irdelenip o şekilde proje yapılmayışından kaynaklanmakta.000. mucize eseri yaşama döndü fakat çalışamaz durumda. o tarihlerde güvenlik önlemlerine yönelik yöneticiler olarak hiçbir eğitim almadığımız gibi çok kısıtlı bilgilere sahiptik. Tünel kalıpla imalat yapan ve henüz istenen düzeye erişmemekle beraber güvenlik önlemlerini almak için çaba gösteren bir şantiye de bir yıl içinde yapılan gözlemde 28 iş kazası olduğu gözlenmiş. görme bozuklukları . Güvenlik önlemleri alınmayan şantiyelerde bu oranlar katları şeklinde artmaktadır. Tünel kalıp elemanlarından yerde temizlik ve kalıp yağlama işlerini yapan bir arkadaş.825) İşçi çalışmış ve (13.000 (inşaatiş kolu ) 518. bir şey batması şeklinde olmuştur. Şöyle ki. Bunları dinleyince sanırım sizlerde benim gibi olayın nedenli çitti ve ihmale getirilemeyeceğini ve biran önce gerekli önlemlerin alınması gerektiği fikrini paylaşacaksınız. aşağıda bahsedeceğim olaylar sadece sizlere örnek için seçilmiş 3-4 şantiyedeki olaylardan bazıları. Fakat uzun süredir şantiyelerde ve tünel kalıpta çalışan birisi olarak bu oranların daha yüksek olduğunu söyleye bilirim.000 =7191 500 x 300 x 8 Türkiye geneline göre oranların yüksekliği dikkatinizi çekmiştir umarım. SSK verilerine göre ülkemizde 1997 yılında (518. Bir başka şantiyede çalışan tünel kalıp elemanlarından birisi perde aim elemanını yerleştirip yan vidalarını sıkarken anahtarın kurtulması sonucu dengesini yitirmiş. Ayrıca 1 ölümlü vakamız ile fatalite oranına bakarsak : Fatalite oranı : 1x100 = % 20 Bu oran Türkiye genelinde ise % 008 dir. bizler bu durumdayken çalışan işçinin' bilgi düzeyini sizler tahmin edersiniz sanıyorum. İnşaat iş kolu iş kazası oranı: 13991 x 100 518825 = % 2 dir. Şantiye şefi olarak bulunduğum bir şantiyemde ki.423 x 10. 500 Ve bu şantiyede bir yıl içinde bu kazaların şantiyeye maliyeti (ölümlü olay hariç ) yaklaşık 700 milyon mertebelerinde olmuştur. 500 kişinin pik noktada çalıştığı bu şantiyede kazaların çoğunluğu yüksekten düşme ( % 14 ) malzeme düşmesi ( % 11 ) ve diğerleri çarpma. diğer eliyle makası tutarak hasır çeliği kesmeye çalışan bir arkadaşımız dengesini yitirince dış cephe iskele korkuluğunun da olmayışı nedeni ile 5 kat aşağıya temel demirleri üzerine düştü. Bir diğer olayda dış cephe perdesinde bulunan üstteki tayrot deliği yerini emniyet kemersiz. bu mahalde ki iskele aralarının da bağlantısız olması nedeni ile aşağıya düşerek yaşamını yitirmiştir. 72 . Bu şantiyemizde ise 28 x 100 = % 5.000.9919) kaza olmuştur. Elbette ki yukarıdaki veriler Türkiye geneli için bir veri teşkil etmemektedir sadece bir fikir vermektedir. bir eliyle kendini. Bu yıl içerisinde 1 ölümlü kaza olmuştur.825 x 300 x 8 =311 şantiyemizde 863 x 10.6 olmuştur. Bu bilgileri 500 destekleyen kaza ağırlık oranlarına bakarsak: Türkiye = 388.

işçilerinde bulunduğu iskeleye çarpmış . Bu olayda bilgisizlik ve dikkatsizliğin neye mal olacağını açıkça görmekteyiz. kaldırma aparatını tünel kalıba bağlamışlar sonra aynı iskele üzerinde dururken vince talimat verilmiş kaldırılmaya çalışılmıştır. Oysaki bir baret belki de bir hayat kurtaracaktı. Tüm bu olayların yanı sıra kalıptaki kişisel koruyucu malzemelerin kullanılmaması nedeni ile oluşan baş çarpmaları. kırılan iskele üstündeki elemanlar ve kalıpla birlikte aşağıya düşmüşlerdir. hafif ve hatta ölümlü vakalardan bahsetmek mümkün. İlginç ve kişisel koruyucuların önemini gösteren bir diğer olay.bir elemanın maluliyeti ve diğerlerinin ağır yaralanmasına neden olmuştur. Örneğin bir başka şantiyede tünel kalıbı çıkartmaya çalışan elemanlar.b olaylar her gün yaşanmaktadır. Yine bir şantiyede gece çalışması sırasında bu işi yapan 5 eleman ısınmak için içeriye girmişler yorgunluğun ve sıcağın etkisi ile uykuya dalan elemanlar zehirlenmişlerdir.Bir başka olayda dış kalıp iskelesine aşın ağırlık konulmuş bu durumda iken ayrıca dışarıya bakmaya çıkan elemanlardan 5'ide aynı iskeleye çıkmışlar tabi bu ağırlığa dayanamayan iskelenin kırılması nedeni ile hepsi aşağıya düşmüş bu olayda bir elemanın ölümü. Fazla rüzgarlı bir havada kalıp sökümü sırasında tam kalıp kaldırılırken rüzgarın etkisiyle dönmeye başlamış bu sırada tutmaya çalışan vinci de beraberinde sürükleyerek söküm yapılan bina üzerine vinçle birlikte düşmüş ve bir işçinin ölümü birkaç işçinin ağır yaralanmasına neden olmuştur. Tam bu sırada kaldırma elemanının mili kopmuş kalıp. Ayrıca kalıptan ve katlar arasından inişi sağlayan merdivenlerin usulüne uygun olmayışının yaratığı kazalardan. Rüzgarlı havalarda kalıp işçiliğinin ne kadar tehlikeli olduğunu gösteren bir diğer olay. çeşitli yaralanmalar . bağlantı yerinden kurtulan diğer baca üzerine düşmüş ve arkadaşın ölümüne neden olmuştur. Bir montaj sırasında bacaların birbirine geçirilmesinde problem olunca oturmayan bacayı yukarı çektirirken bir arkadaş diğer bacanın üzerine çıkmak sureti ile bileziği oturmaya çahşmış tam bu sır. Bu uygulama kalıp ön yüzünün branda ile kapatılarak içeride LPG tüplerle çalışan özel ocakların yakılması sureti ile yapılmaktadır. 73 . gözü kaynak alması nedeni ile göz bozuklukları v. Diğer olay binada çöp bacası montajı sırasında yaşanmıştır. Bir diğer olayda kalıptan normal iniş merdiveni yerine alın elemanından inmeye çalışan bir eleman tutmuş olduğu kancanın yerinden çıkması nedeni ile aşağıya düşmüş ve uzunca bir süre çalışamaz hale gelmiştir. Eğitimsizlik ve dikkatsizliğin neye mal olduğunu gösteren anlatacağım iki örnek olaydan ilki şöyle olmuştur. Kalıp çıkarma sırasında tünel kalıp rüzgarın etkisiyle dönmeye başlamış perde alnına çarpan kalıp buranın kopmasına neden olmuş kopan beton parçası iskele çarpınca sıçramış ve iki kat aşağıda bulunan temizlik elemanın kafasına çarparak hayatını yitirmesine neden olmuştur. Bacalar genellikle 5 mt lik aspest boru ile ve özel olarak bırakılan yerlerine yukarıdan aşağıya indirmek sureti ile yapılmaktadır. özellikle gece çalışmalarında yetersiz aydınlatmanın yaratığı kazalar nedeni ile oluşan ağır. Bu uygulama sırasında sıkça karşılaşılan olay çalışanların bu mahallere girerek ısınmaya çalışmalarıdır. Bu olayda da bir çok işçinin ağır yaralanmasına neden olmuştur. Kış aylarında betonun gerekli mukavemete ulaşması için kür uygulaması yapılmaktadır. Bu tür örnekleri istemesek de artırmak mümkün.

ayrıca üzerinde malzeme olmamasına dikkat edilmeli. Özellikle tünel kalıbı hızlı bir vaziyette çevirecek kadar etkili olan rüzgarlı havalarda çalışma derhal kesilmelidir. Kesinlikle boşluk bırakılmamalı. İskele yanlarında bulunan sıkıştırma. Kaldırma aparatı sürekli kontrol edilmeli en küçük bir çatlama görüldüğünde veya 250 kullanımdan ( yaklaşık 3 ay ) sonra mutlaka değiştirilmeli. Bu aşamada mutlak surette güvenlik elemanlarının proje departmanı ile ortak çalışma yürütüp bu tür kritik noktaların çözümlerinin üretilmesini sağlamalıdır. Tünel kalıptan iniş ve çıkışlarda. Kaldırma aparatı tünele bağlanırken kelebek somunun iyice sıkıldığından emin olunmalı. ön korkuluklar ve yan krikolar iyice kontrol edilmeli. En önemli hususlardan biriside iskele platformları yağlardan arındırılmış olmalı. İskeleler yerine konulurken alt yastık noktasını oluşturan yerdeki ters ( u) nun içerisine 10x10 dan en az 1 mt uzunlukta ahşap konulmalı ve bu ahşabın döşeme üzerine iyice oturması sağlanmalı. Bu aşamada en çok dikkatten kaçan husus iskelelerde köşe geçişleri. Kaldırılırken altında görevliden başka hiç kimse bulunmamalı. Montaj aşamasında dikkat edilecek hususlar: • • Tünel kalıpta mutlaka uzman ekipler çalıştırılmalı başka hiç kimse kalıba çıkartılmamalıdır. En önemli hususlardan birisi kurum sırasında bu korkuluklar dik konuma getirilmelidir. girintiler ve iskele aralıklarıdır. Ayrıca üzerinde kaldırılma sırasında düşebilecek eşyalar bulunmamalıdır. Etraf kontrol edilip hiç kimsenin olmadığından emin olunduktan sonra kaldırılmalı. Ön kor'aıluk ağları yeterince sağlam ve gergin olmalı. En son iskelelerin dış kenarında mutlaka seyyar korkuluklar olmalıdır. krikoları tam anlamı ile yan perdelere basacak şekilde sıkılmalı. Bu aşamadan sonra mutlaka bir işaretçi nezaretinde tünel kalıp kaldırılmalı. Kaldırılırken terazisinde ve yan bağlantı kulaklarından kaldırılmalı. 2. Aksi takdirde kalaslarla veya buna benzer malzemelerle yapılan iskeleler arası geçişler ölümle neticelenen kazalara neden olmaktadır. dış cephe iskelelerine iniş ve çıkışlarda özel olarak yapılan kalıp üzerine montajlı merdivenler kullanılmalıdır. Burada sizlere tünel kalıp sisteminde proje çalışması aşamasından başlayarak kurumuna ve sökme aşamasına kadar ki safhalarda iş sağlığı ve güvenliği açısından nelerin yapılması gerektiğini yapılmadığı takdirde ne gibi kazalara neden olacağını anlatmaya çalışacağım. İskeleler arası boşluklar ayak kırılmalarına neden olmaktadır. Dış iskelelerde mutlaka sırt korkulukları takılı olmalıdır. İki iskele arasında en çok 20 cm olmalıdır.Tüm yukarıda bahsetmiş olduğum vakalar. Tünel kalıp yerine alınırken ve söküm sırasında kullanılan aparat vmutlaka 1000x500 ebatlarında büyük kaldırma üçgeni olmalıdır. Tünel kalıp uygulama projesi aşamasında dikkat edilecek hususlar : • Genellikle tünel kalıp imalatçı firmaları tarafından hazırlanır. İskeleler mutlaka birbirine geçişe olanak verecek şekilde oluşturulmalıdır. • • • • • • • • • • • • • • • 74 . 1. Tünel kalıp sisteminde alınması gerekli güvenlik önlemlerinin ve mutlaka çalışan personelin eğitiminin gerekliliğini ortaya koyduğunu sanıyorum. İskele kattaki yerine alınmadan önce iyice kontrol edilmeli gergi bağlantı kelebekleri.

Kalıp yeterince öne sürüldükten sonra ( kaldırma aparatı montajına el verecek miktarda dışarı çıkartılır ) aparat kontrollü takılmalı ve içinde. Tüp ve ocak bağlantılarında mutlaka kelepçe kullanılmalıdır. Tünel kalıp kaldırılması ve kattan alınması sırasında üzerinde hiç kimse bulunmamalıdır. Isıtma sırasında en çok yapılan yanlışların başında ocaklar içeride yanarken ve tünel perdeleri kapalı iken bir çok işçi tarafından içeriye girerek ısınmaya çalışılmakta. Pilot musluklar mutlaka kullanılmalıdır. Kalıp ayarlı dikmelerin tamamı mutlaka açılmalı ve tekerleklerin zemin ile irtibatı sağlanmalı Kalıp sürümünden önce iskeleler kontrol edilerek üzerlerindeki malzemelerden arındırılmalı. Tünel Kalıp söküm sırasında alınacak önlemler : Öncelikli olarak tünel kalıpların konulacağı alanın mutlaka düzgün ve zeminin sağlam olması sağlanmalı. yapılmalı ve mutlaka vinççi ile irtibatı sağlayan işaretçi bulundurulmalı. Söküm öncesi en az 1 saat önceden perdeler açılarak havalandırma yapılmalı. Konulduğu yerde dikmelerin yere tam oturduğundan ve kalıbın dik konumda bulduğundan emin olunmalıdır. Kalıp sökümleri yetkilinin kontrolünde.• Gece çalışmalarında mutlaka boşluklar ve tam olarak kalıp üzeri görülecek şekilde aydınlatma sağlanmalıdır. Yakmak için gerekli kontroller ( yukarıdaki hususlar ) yapılmalı ve tüpler tünel dışında kalacak şekilde yerleştirilip yakma işlemi yapılmalıdır. Hortum tüp bağlantısı öncesi mutlaka alev geri dönüş ventili bulundurulmalı. Gaz alevleri açık renkte olmalı enjektör üzerindeki hava ayar yüklüğü ile ayar yapılmalıdır. Tünel kalıp ısıtma işlemi sırasında dikkat edilecek hususlar: • • • • • • • • • Isıtma ocakları tüp bağlantıları mutlaka mekanik ve kimyasal etkilere yüksek dayanımlı kırmızı renkli hortumlarla yapılmalı. Gaz kaçakları testleri sabunlu su veya köpükle yapılmalıdır. Bu durumda birçok zehirlenme olayına neden olmaktadır. Ön korkuluklar yatay konuma getirilmeli. 3. Birçok ölümlü kaza engebeli ve sağlam olmayan mahalde yapılan kalıp stokları sırasmda olmuştur. Isıtma süresince bir görevli tarafından sürekli ocaklar kontrol edilmeli ve sönen ocakların derhal gazı kesilmeli. Tünel kalıp temizliği ve yağlaması sırasında kesinlikle üzerine çıkılmamalıdır • • • 4. Dişli bağlantılarında teflon bant kullanılmalıdır. üstünde ve altında hiç kimsenin bulunmadığından emin olunduktan sonra işaretçinin komutuyla alınmalıdır. ağların üzerinde hiçbir malzeme olmamalıdır. Tüpler dik konumda tutulmalı ve istiflenmelidir. 75 . • • • • • • • • • Tüm yukarıda söz konusu edilen hususlar bu güne kadar yapılan tünel kalıp çalışmaları sırasında gözlenen ve yapılmamaları nedeni ile bir çoğunda ölümle neticelenen kazaların oluşması neticesi çıkan sonuçlardır.

76 .

"Şirket bazında. Sonra.1999 1 77 . işletmeler bu bilince sahip olmadan kazaları azaltmak veya kazaların önüne geçmek mümkün değildir. Kuşkusuz. Sanayileşmiş ülkelerde iş kayıplarının kontrolü teorisinde. bir iş makinasının bakımsızlık veya ani arıza nedeniyle sızan ve biriken oradan geçmekte olan işçinin yağa basması nedeniyle kayarak düşmesi sonucunda. iş kazalarının ve çalışırken oluşabilecek hastalıklarını azaltabilmek için bu konuda kararlı ve etkili kuralların uygulanmasının yanı sıra. genellikle kaza piramitleri ile gösterilir. Bu gün. iş kazaları ve meslek hastalıklarının doğurduğu maliyetleri derhal ve basit bir şekilde ölçebilecek bir formülü geliştirebilmiş olması halinde iş kazalarının ve bunun sonucunda meydana gelen yaralanmaların. özellikle İngiltere'de bu görüşü savunan endüstri kuruluşlarındaki yöneticilerin sayıları gittikçe artmaktadır. sakatlanmaların ve ölümlerin azaltılmasında çok önemli bir katkı olacağı" belirtilmiştir. Bundan dolayı. İşte bu tür işlemler ve bunlara benzer işler. üretim kaybına veya bakım maliyetinin artmasına ve hatta tazminat davalarına varan sonuçlara neden olabilmektedir. kaza olayında yaralanma veya sakatlanma varsa genellikle tedaviyi gerektirir tıbbi müdehale mevcuttur. kaza küçük bir yaralanma veya sakatlanma ile sonuçlansa bile bu olayın. Bu durumda. İş Sağlığı ve güvenliği konusunda yapılan Robens Komisyonu'nda yaptığı bir açıklamada.İŞ KAZALARININ MALİYETİ Oktay TAN * MESKA Vakfı Başkanı Meydana gelen iş kazaları sonucu yaralanmaların. ortasını oluşturan ölümcül olmayan ancak ağır veya hafif yaralanmak kazalar. 2 O halde. iş kazaları arasındaki ilişkiler. Öyle ki. yaptırıma sahip bir birim olan İngiltere İş Sağlığı ve Güvenliği Kurulu (HSE) yıllarca iş sağlığı ve güvenliği ile karlılık arasında bir bağlantı olduğunu savunmuştur. işçinin çalıştığı yerde bulunan diğer işçilerinin de iş güçlerinde verim düşüklüğüne neden olmaktadır. işyerindeki yöneticinin tehlikeleri ve kontrol edilebilecek riskleri önceden tespit edememesi halinde tamamen şansa kalmıştır. Bovis Europe Safety Manager "İnşaat İş kazaları maliyet analizi" konulu konferans notu 4. günlük yönetim akışı içerisinde iş sağlığı ve güvenliği bilinci ile bütünleşeceğinden önem kazanmaktadır. sakatlanmaların veya ölümlerin işletmelerin verimliliğini ters yönde etkilediği bu gün gelişmiş ülkelerde yapılan araştırmalarla artık kanıtlanmıştır. * Ayrıca. mevcut yasalar gereği formların doldurulması gerekir.5. diğer işlemler de tamamlanır. Nitekim. Bu piramidin tavanmı oluşturan ölümcül kazalar. kazanın maliyeti içerinde yer almaktadır. sağlık sorunlarına veya malzeme ve ekipmanlann hasarına dolayısıyla. 25 sene önce İngiltere Endüstri Konfederasyonu'nun (CBI). Örneğin. Bu kazaların maliyeti. 1475 sayılı İş Kanunu'nun Madde:73'e göre "Kaza Bildirimi formu" 2 Toone B. indirekt maliyetleri de dahil bilinebilseydi o işletmede iş güvenliği ile ilgili önlem ve kurallar tereddütsüz uygulanırdı. işletmelerin iş sağlığı ve güvenliği için bütçelerinde bu konuda ayıracakları para. Kazalar dolayısıyla meydana gelen zararın büyüklüğü. işletmelerdeki risk değerlendirme ve üst yönetimin kontrol sistemlerinin uygulanmasındaki başarısızlığı sonucu meydana gelen kazada yaralanmalara. sadece iş elbisesi 506 sayılı Sosyal Sigortalar Kanunu Madde:27'y3 göre "Vizite Kağıdı". ve tabanını oluşturan işyerindeki tesislere ve ekipmanlarda meydana gelen hasarlar veya kıl payı kurtarılan yaralanmasız kazalar arasındaki ilişkiyi göstermek amacıyla kullanılmaktadır.

tesise.4'ünü.507 İngiliz Sterlin'i ve bu kazalarda üretim durması nedeniyle oluşan iş kaybının 157. bu araştırmaya katılan firmaların hiç birinde araştırma süresince büyük boyutlarda kaza meydana gelmemekle birlikte. Daha sonra. 87.1 'sini. Bu ölçekteki kayıplar.568 Sterlin olduğu. Davies ve Paul Teasdale (ISBN 071 76 0666X) (1994) 78 .Health and Safety Executive) önlenebilir iş kazaları nedeniyle oluşan kayıpların maliyetini belirlemek ve firmaların karşılaşacakları kayıpların nedenlerini kontrol edebilmelerini amaçlayan "Maliyet Metodolojisi" geliştirmiştir. hep iş kazası olarak değerlendirilmiştir. Çalışmalar sonucunda elde edilen kaza maliyetleri.075 Sterlin'e yükseldiği tespit edilmiştir. yukarıda belirtilen kaza tanımına uygun olarak kayıplar belirlenen eşiğe göre kaydedilmiştir. Örneği verilen iş makinasımn periyodik bakım ve kontrollarınm yaptırılması. • Sağlık hizmeti veren bir hastanenin yıllık işletme maliyetinin % 5'ini oluşturmaktadır. Yukarıda sözü edilen İngiltere'deki kuruluş. Bu nedenle. (HSE . her kazanın maliyeti hesaplanmış ve kazaların nedenlerine göre kazayı önleme önlemleri ile kaza maliyeti arasında bağlantı olup olmadığı araştırılmıştır. sakatlanması. HSE'nin bu araştırması. binaya. • Mandıra işlerini yapan bir firmanın isletme maliyetinin % 1. yağın sızmamasını ve birikmemesini dolayısıyla herhangi bir kazaya neden olmamasını sağlayacaktır.kirlenebileceği gibi başını sivri ve sert bir yere çarpmasıyla yaralanabilir ya da ölebilir. toplam kaybın 245. İngiltere 3 4 The Cost of Accidents at Work. Bu bulgular. ekipmanlara veya malzemelere yahut çevreye zarar vermesiyle ilgili kayıplar veya iş kaybı ile sonuçlanan herhangi bir planlanmamış olayların tümü. HSE daha sonra kaza maliyetlerinin gerçek maliyetlerini belirleyebilmek amacıyla çeşitli endüstri alanlarındaki firmalarda meydana gelmiş iş kazaları üzerinde çalışmalara başlamış. Neil V. • İnşaat yapan bir firmanın proie bedelininin % 8'ini. • Nakliyat işini yapan bir firmanın karının % 37'sini. Yahut sızan ve biriken yağ. bunun yanı sıra iş kaybını artıracak ölçüde sakatlanmalara. projenin tüm süresi üzerine uyarlandığında. Beş ayrı iş kolunda yapılan sözü edilen bu araştırma yaklaşık 18 hafta içinde 3626 kaza incelenerek tamamlanmış. yukarıda da belirtildiği gibi beş ayrı iş kolunda faaliyet gösteren 4 firmalarda yapılan etüdlerden elde edilen bulguları tanımlamaktadır. bir başka deyişle nedenlerini ortadan kaldırmaktır. • Petrol arama işini yapan bir firmanın potansiyel üretiminin % 14. kazalara neden olan hususları kontrol etmek. • Bu işletmelerin toplam fınansal kaybının. İş Kazası sonucu yaralanması.3 Bu amacı gerçekleştirmek için bu metodoloji "İş Kazası" tanımım çok geniş kapsamlı olarak ele almaktadır. published HSE books (ISBN 07176 134379) İş Kazaları ve Meslek Hastalıklarının İngiltere Ekonomisine Maliyetleri. herhangi bir nedenle alev alıp küçük veya büyük boyutta yangının çıkmasına neden olabilir. aylarca süren ve beş ayrı iş kolundaki işletmelerde yapılan çalışmalarda üzerinde çalışılan olayların tümü. kazaları azaltmanın en etkin yolu. ölmesi veya kişinin işini yaparken hastalanması. davalara ve özel tazminatlara maruz kalınmıştır.

024.712.450.9 19. Tüm iş kazaları ve meslek hastalıklarından dolayı yaklaşık 30 milyonun üzerinde iş günü kaybı meydana gelmiş ve dolayısıyla İngiltere endüstrisine yıllık maliyeti yaklaşık 750 milyon Sterlin'e.7 227. geçen dört yıl içerisinde meydana gelen iş kazalarında % 25 azalma görüldüğü. bu eyaletteki iş yerlerinde 1993 yılında meydana gelen iş kazalarının A.473 ölüm meydana gelmiş.570.8 Ödeneği Sürekli işgöremezlik 3. 1993/94.1996 ve 1997 Yıllan İş Kazası ve Meslek Hastalığı Toplam Giderleri GİDERLER 1996 Yılı (Milyon TL) 1997 Yıh (Milyon TL) Tedavi Giderleri 456. Utah iş sağlığı ve iş güvenliği Dairesi Müdürü Jay W. işverenlere maliyeti ise 4 bin Sterlin ile 9 bin Sterlin arasında mal olmuştur. bazılarının hastalıkları ilerlediklerinden işten ayrılmak zorunda kalmışlardır.549.199.D.233. 1994/95 ve 1995/96 yıllarında yapılan işgücü araştırmalarına göre.0 Kaynak: SSK 1997 Yılı Faaliyet Raporu.604.494.459.374 sürekli iş göremezlik ve 1. ülkemiz açısından da ilginç olduğu için burada söz etme ihtiyacı duyulmuştur.1 milyon çalışanın iş kazasına uğramaktadır. 1.992.7 Sigorta Gideri Toplamı 11. 1997 yılında toplam 98. Ülkemizde.$dan fazlaya mal olduğu .6 Ödeneği Ölüm Hak. A.B.314.7 1.613.834. 1) de 1996 yılı ile karşılaştırılmalı olarak gösterilmiştir.9 5. Sayfa 25 79 .476 iş günü kaybolmuştur. işverenlerin iş sağlığı ve güvenliği programlarının faydalarına inanıp bu programların uygulamasında kolaylık sağlamak üzere yönetimde yer alan en alttaki usta başı veya formenden proje yöneticisine kadar herkesin bu konuda eğitim aldıkları.6 Cenaze Giderleri 567. iş kazası ve meslek hastalığı sonucu sürekli iş göremezlik geliri bağlananlar ile iş kazası ve meslek hastalığı sonucu ölenlerin hak sahiplerine bağlanan gelirler için yapılan giderler aşağıda (TABLO.8 Sosyal Yardım Zammı 1. kazalar nedeniyle harcanan paraların firmaların karlılığını etkilediğinden..5 1.879.834.TL.622. İngiltere'de her yıl ortalama olarak yaklaşık 1. Bagley'in İnterrnet'te yayınlanan bir yazısında.000.6 2.869. 1990 yılında 750 bin işçi meslek hastalıklarından dolayı sağlık kuruluşlarına baş vurmuş.10'una denk gelmektedir. $ olan bir iş kazasının karşılığında işveren.240.'sıdır.570.881.931. işletmenin ticari brüt karının % 5 .318 iş kazası.055 meslek hastalığı.454. yahut 36 metre uzunluğunda iki şeritli asfalt yol yapabileceğini altını çizerek vurgulanmaktadır. aynı yazıda. TABLO 1.930. 120 metre kare beton dökebileceğim veya 20 mikser hazır beton satın alabileceğini.Endüstri Sektörünü temsil ettiğinden İngiltere açısından çarpıcı olduğu gibi. nedenlerinin başında.D. bu tutarın içinde hastalıklarla ve sakatlıklarla ilgili harcamaların yer almadığı.Sahipleri Aylığı 4.512.961. iş kazaları ve meslek hastalığı nedeniyle 1. ekonomisine 110 milyar US.5 Yol ve Zorun giderler 1.6İ9.6 929. örneğin. maliyeti toplam 500 US.6 1. sonuç olarak böyle durumda daha az kaza olacağı dolayısıyla yapılan işin verimliliğinin artacağı ifade edilmektedir. 4.722.997.B.7 5. Ayrıca.5 Geçici İşgöremezlik 592.000.434. yapılan olumlu çalışmalar sonucu.3 Yönetim Giderleri Hissesi 698.8 Diğer giderler 209. Bu da.365. 506 sayılı Kanuna göre.799.4 8. toplamı 19.

174 588.000 Standart sapma 54.02 $'dır. her bir kazanın maliyeti ise.4 milyar TL.sı.700 607. Bu 422 rapor. üç ayrı il' deki (İstanbul.111.700.833.566.490.343 137. 80 . İzmit ve Bursa) konut ve gemi yapımı projelerinde yukarıda da belirtildiği gibi çalışan toplam 8.500.800 işçi çalışmaktadır.261.524.460.910. henüz davaları sonuçlanmayan iki ölümlü iş kazası bulunmaktadır.865 5.000 22.964.00 Ortalama TOPLAM MALİYET 16. Bunun U. hava meydanı hangar ve dış terminal iskele inşaatı. Tersanede de 400 gross ton'luk kuru yük gemisi yapılmaktadır.Sadece kayıtlarını yasal mevzuata uygun tuttuğunu tespit ettiğimiz bir gemi yapım tersanesinde ve dört büyük konut yapım şirketinin 8 adet şantiyesinde çalışan toplam 8.118. 71.214.710.087.974.250 işçi arasından derlenmiştir.489.54 190.750 işçi çalışmaktadır.991.000 71. TABLO 2.627. diğer üçüncü firmanın şantiyesinde 400 işçi. kooperatif evleri inşaatı yapılmaktadır.000 1.789 228.184.98 yıllarında yapılmıştır.796 2.612.000 1. 5 Bunlann arasında Türkiye'nin tek Kalite Belgeli inşaat firması da bulunmaktadır.250 işçi 5 arasında iş kazası geçiren işçiye Sorgulama Formu ile bilgi toplanarak bir araştırma yapılmıştır.00 2. Bu inşaat firmalarında toplu knut inşaatı.977 5.325.660.561.111.196.850. iş kazası geçirenler için düzenlenen 422 adet iş kazası raporu ele alınmıştır.000 43.183. İş kazalarının işyerine direkt maliyeti Direkt maliyetin Türleri Revirde ve hastanede yapılan ilk yardım ve tedavi ile ilgili işçinin uğradığı iş kaybının maliyeti Revirde yapılan diğer giderler Revirde İlk yardım için kullanılan tıbbi malzeme gideri İşverece ödenen taşıt gideri İşverence ypılan özel tedavi giderleri SSK'ca yapılan giderler İşçinin kendisinin yaptığı gider İşçinin ödediği ulaşım gideri İşverence ödenen özel hastane giderleri TOPLAM DİREKT MALİYET 1.30 11.213.229 3.700 184.sıdır.14 867.513 168.460.060.434.S.000 71.200.133 256.000'nin üzerinde kayıtlar gözden geçirilmiş.447 92531.652.000.747. dördüncü firmanın bir şantiyesinde ise 1.00 37. meydana gelen iş kazalarına göre doldurulan raporlar ile işyeri sağlık biriminde tutulan protokol defteri kayıtlarında 3. kongre ve sergi sarayı inşaatı.202.015. Dolar karşılığı 330.00 516.133 TL.00 377. Bu inşaat firmasının beş şantiyesinde topllam 3.23 Meydana gelen iş kazalarının toplam direkt maliyeti 22.000 1.25 31. (Tablo 22' ye bakınız) Bu maliyetin içinde olması gereken ancak.) Bu araştırmada. (Bu araştırma 1997 .600 işçi. Diğer firmanın bir büyük şantiyesinde 1.

295. A. her bir iş kazasının maliyeti ise 110.500 1.225.'de yapılan hesaplamalarda indirekt maliyetler.931 12.000 Ortalama 35.152 TL. (Tablo 3'e bakınız) Görüldüğü üzere.395. direkt maliyetin en az dört en çok altı katı olduğu şeklindeki iddiasına yer verilmekte ve bir çok araştırmacının da bu iddiayı kabul ettikleri görülmektedir6.D.719 1.500. direkt maliyetlerin yarısı olduğu görülmektedir.B.395.546 $).750.946 538. (512 $) mal olmuştur.338 723. (1991) 81 . bu konularda ilk araştırmayı yapan dünyaca ünlü araştırmacı Amerikalı uzman W. Uluslararası kabullenen ölçüt ise. meydana gelen iş kazalarının toplam maliyeti. HEINRICH kazaların indirekt maliyetlerinin. Bunun U. ülkemizde uluslararası ölçütlerin aksine ülkemiz koşullarına göre indirektler.150 11.S. Dolar karşılığı ise 181.152 336. Bazı incelemelerde.TABLO 3.500.670. toplam maliyetlerin 1/11 'sine karşı geldiği belirlenmiştir. direkt maliyet deyimi yerine sigortalanmış maliyet terimi. Bunlardan birisi direkt (dolaysız) maliyet diğeri indirekt (dolaylı) maliyet olarak ifade edilmektedir.995. 73(4).7 milyar TL.500 Araştırmamızda yer alan 314 iş kazasından her bir kazanın toplam indirekt maliyetinin 39. Bu güne kadar yapılan çalışmalarda iş kazalardan doğan maliyetlerin iki ana grupta toplandığı görülmektedir. P.144.543 TOPLAM Standart sapma MALİYET 306. olduğu tespit edilmiştir. özellikle inşaat iş kolunda taşeronlarla ve üçüncü kişilerin neden olduğu kazalarla ilgili tüm riskleri de dahil sigortalanmış (direkt) maliyetlerin. İş kazalarının işyerine indirekt maliyeti indirekt maliyetin Türleri Diğer çalışanların iş kaybının toplam maliyeti Formen ve mühendislerin iş kazası nedeni ile iş kaybı maliyeti Hasarlanan malzeme ve ekipmanın üretim kaybı maliyeti Hasarlanan ekipmanın maliyeti Hasarlanan malzeme ve ekipmanın taşınması.509 2.606 43.000 151.000.713.41 Chaney. işverene 34.375 20. Yukarıdaki her iki tablo incelendiğinde. (135.361.180.370 377.000 1. onarılması ve yenilenmesi ile ilgili giderler Zarar gören malzemenin ortalama maliyeti TOPLAM INDIREKT MALİYET 39.273 60.325.577.247. Conctructor.286.000 19.000 141. direkt maliyetlerin 1 ila 20 katı olduğu iddia edilmektedir.8 milyon TL.581.93 $'dır.733 5.40.521 44. İngiltere'de yapılan hesaplamalarda ise. indirekt maliyet deyimi yerine sigortalanmamış maliyet terimi kullanılmaktadır.000. The Hidden costs of jobsite accidents.

iş sağlığı ve güvenliğine ilişkin programlarının uygulanmasının işveren için yararı. genellikle iş kazası sonucunda hemen ve önceden hesaplanamayan. önemli bir unsurdur. Mal yeya hizmet üretiminde emek. idari para cezalan. «Ayrıca. indirekt maliyetleri ise. SSK'na ödenen iş kazaları ve meslek hastalıkları primleri. Her ne kadar sakatlığı için iş göremezlik tazminatını almış ve aylık bağlanmış ise de.ekonomik kayba uğramaktadır. bu durum ne kaybolan uzvunu getirecek ne de ruhsal durumunun bozulmasını veya aile yapısının etkilenmesini önleyebilecektir. Üretimi planlayan. 82 . sadece yasal zorunlulukların yerine getirilmesi değil. ödenen açılan davalar nedeniyle avukatlık ücretleri ve mahkeme giderleri. Sigortasız ise (ki. Bu üzüntüsü aslında kendisinin işveren olmasından değil insan olmasından kaynaklanmaktadır. giderler olarak sıralayabiliriz. iş kazası sonucu hasar gören malzeme. İşletmelerde meydana gelen iş kazalarında işveren. yönlendiren. Bu nedenle. kontrol eden ve pazarlayan hep İnsan emeğidir. kaza sonrası acı duyabilir. uzun zaman içerisinde oluşan maliyetlerdir Direkt ve indirekt maliyetlerin nelerden ibaret olduğu. öncelikle çalıştırdığı birinin kazaya uğradığı görmenin büyük üzüntüsünü duyar. meydana gelecek iş kazalarında meydana gelecek maliyetlerinin ne olabileceğinin bilinebilmesidir. iş kazalarının maliyetini buzdağına (iceberg) benzetmişlerdir. harcamaları. iş bulmada güçlük çekecek. olası iş kazalarına ve meslek hastalıklarına karşı ödenen mali mesuliyet sigorta pirimleri. (giydirilmiş ücrete göre) kaza sonucu ölen veya sakatlanan işçi için ödenen tazminatlar. İş Kazalarının insan hayatına verdiği gayri maddi zararlarının yanında hem çalışanlara hem de işletmelere ve dolayısyla ulusal ekonomiye (topluma) da önemli ölçüde maddi (ekonomik) bir zarar ve yük getirmektedir. (Şekil 1. neleri kapsadığı aşağıda gösterilmiştir Direkt maliyetleri. suyun altında kalan yani görünmeyen ve buz dağının 2/3 'nü oluşturan büyük kısmı indirekt maliyeti ifade ettiği belirtmişlerdir. indirekt maliyetlerin nelerden ibaret olduğunu ve nasıl belirlenebileceğini kesin olarak bilmek ise oldukça zordur. O halde. (ilk yardım için revirde veya hastanede harcadıkları süreler. Kaza. ömür boyu sakat kalan kişi. Ancak. açılan davalar nedeniyle harcanan giderler. ülkemizde çalışanların üçte ikisinin hiçbir sosyal güvenliği bulunmamaktadır) SSK ödeneklerinden de yoksun kalacaktır. İş kazaları çalişanı çalışmaktan alıkoymakta dolayısıyla. Tedavi ilk iki günlük ücret. Çalışan ..Bazı araştırmacı yazarlar. sakatlık ile sonuçlanmışsa öncelikle maddi ve manevi açıdan büyük acı ve kayba uğramıştır. Ekonomik faaliyetler insan gücü olmadan yapılamaz. yetkili personellerin ve yanında çalışan iş arkadaşlarının zaman kaybı) malzeme hasar bedelleri. Gerçek anlamda eski durumuna dönmesinin olanağı kalmamıştır. iş bulsa da alabileceği ücret düşük olacaktır. tesis ve ekipmanın onarım veya yenileme bedeli için harcanan giderler olarak sıralayabiliriz. gecikme cezaları. çalışanları yeniden eğitme bedeli.b. (en azından düğmeye basma gibi) yi^e de insan emeğine ihtiyaç duyulmaktadır. Üretim bilgisayar veya robotla bile yapılsa. sakat kalabilir hatta yaşamını yitirebilir. kazalanan işçinin o işyerinde neden olduğu diğer işçilere ait iş kaybı.) Suyun yüzünde kalan kısmı yani görünen kısmı direkt maliyeti. yasal ödemeler. indirekt maliyetler. ödenen tazminatlar v.

Özellikle. malzeme ve ekipmanlar zarar görür. Diğer çalışanların da değişen oranlarda iş gücü kaybına neden olur. Kaza sonucu işyerindeki hammadde. iş kazası nedeniyle kalifiye işgücü kaybı daha da önem kazanmaktadır. SSK istatistikleri.Bunun yanı sıra. Bunlardan başka. üretim ve verimlilik kaybına neden olur. o işyerinin sigorta priminin de yükselmesi sonucunu doğurur ki bu durum maliyetlere ve dolaysıyla rekabet olanaklarına büyük etki yapacağından işverenlerce de istenilmemesi gerekir. iş kazası olduğunda kusur işveren de ise SSK tarafından rücu yoluyla yapılan giderler ile bağlanan aylıkların peşin değerlerinin parasal karşılığını tazminat olarak ödemekte. çok önem taşımaktadır. kaybedilen her bir iş gününün ve işgücünün ekonomi üzerinde yarattığı kayıplar kolaylıkla anlaşılacaktır. meydana gelen iş kazası işin akışını durdurarak üretim temposunu yavaşlatır. İnsan unsurunun ülke ekonomisindeki önemi göz önüne alınırsa. ihtiyaç duyulan kalifiye eleman bulunamadığı için doldurulamadığı ülkemizde. kazadan sonra işin yeniden düzene girmesi için geçen süre içerisinde üretim durur ya da aksar. bunun yanı sura diğer bir yükümlülük olarak kazaya uğrayan işçinin veya yakınlarının Borçlar Kanunu hükümlerine göre talep ettikleri tazminatlara da muhatap olmaktadır. iş kazaları nedeniyle kayıp iş gününü ve işgücü sayısımn yüksekliğini ortaya koymaktadır. iş kazası ve meslek hastalıkları primini işçinin katkısı olmadan tümünü kendisi ödediği halde. bir çok açık işin. Ülkemizde işveren. 83 . Ayrıca. Kısacası. Dolayısıyla. Sosyal Sigortalar Kanunu açısından bir işyerindeki kazaların sıklığı. Ülke ekonomisi yönünden de iş kazalarının maliyeti.

MESKA VAKFI Başkanı. birlikte çalıştığı ekibin diğer işçilerin çalışamadıkları iş süreleri için ödenen ücretlerin maliyeti • Kazaya uğramış işçi ve birlikte çalıştıkları işçilerin.) BİR İŞ KAZASİ MALİYETİNİN GÖRÜNÜMÜ DIREKT MALIYET BUZ DAĞININ GÖRÜNEN YUZU • • Tedavi harcamaları. malzeme ve ekipmanın onarım ve bakımına yönelik maliyet ® Kazanın gerektirdiği düzenlemeleri yapan yöneticilerin harcadığı zamanın ücretlerine yansıyan maliyeti • İş Kazasına uğrayan işçinin yeniden işbaşı yaptıktan sonra çalışmasının veriminin düşmesinden dolayı ücretine etki eden maliyet • Sigortlanmamış tedavi giderlerinin maliyet • Devlet'in soruşturma görevlilerinin ya da tazminat davaları nedeniyle yapılan soruşturmalara gelen hakim veya savcının veyahut bilirkişiler nedeniyle işyerindeki üst düzey yöneticilerine kaybettirdikleri iş sürelerinin maliyeti * İş güvenliği Danışmam.çılan davalar nedeniyle avukatlık ücretleri ve mahkeme giderleri. KMYO İş güvenliği dersi Eski Öğr. • Olası iş kazalarına ve meslek hastalıklarına karşı ödenen mali mesuliyet sigorta pirimleri. iş başı yaptıktan sonra verimlerinin düşmesi ile ilgili ücretlerinin maliyeti Meydana gelen iş kazasının zorunlu kıldığı "fazla mesainin" maliyeti • Kazada hasara uğrayan tesis. Ank. Görevlisi 84 . • SSK'na ödenen iş kazaları ve meslek hastalıkları primleri. Çalışma Bakanlığı Emekli İşçi Sağlığı Gn. .Md.(Şekil 1. (giydirilmiş ücrete göre) Kaza sonucu ölen veya sakatlanan işçi için ödenen tazminatlar. tesis ve ekipmanın onarım veya yenileme bedeli. Ünv. Hasar gören malzeme. Ödenen ilk iki günlük ücret. BUZ DAĞININ GÖRÜNMEYEN YÜZÜ INDIREKT MALİYET Kaza geçiren işçi yerine alman işçinin öğrenme süresinin maliyeti • Kazaya uğrayan işçinin yapmakta olduğu işindeki verim kaybı.

y. sabit) • Araç tipi ( vurgulu. dinlenme periyotları) • Toplam maruziyet süresi. VE İNSAN SAĞLIĞI ÜZERİNDEKİ ETKİLERİ Dr. dönen. yer değiştirmenin zamana oranıdır (m/sn). dominant frekanslar) • Yön( x. Yer değiştirme : normal dinlenme pozisyonundaki bir objenin. İvme belirli kısımlardaki ölçüm kolaylığı nedeni ile.El Kol Vibrasyonu İnsan vücudu üzerinde vibrasyonların etkilerini daha iyi anlamak için bazı terimlerim bilinmesi gereklidir. İvme ise hızdaki değişikliğin zamana oranı olup birimi m/s2 dır. mm ). vücut tarafından gelen gerçek yükseltme ile vücudun gelen vibrasyonla ilişkili davranması ve vibrasyonun vücut üzerindeki etkilerinin artmasıdır. vibrasyon yoğunluğu ve büyüklüğünün ölçümünde sıklıkla kullanılmaktadır ve bu parametreden vibrasyonun hızı ve yer değiştirmesi hesaplanır. belirli bir zamandaki titreşim durumundaki pozisyonu arasındaki mesafedir (birimi inç . El Kol Vibrasyonu El kol vibrasyonuna maruziyet esnasında hasar ile ilişkili değişkenler: « Vibrasyonun Karakteristikleri • Büyüklük ( r. cm. dönerek vurgulu) ® Maruziyet Koşulları • Süre( Günlük.feet. yıllık maruziyetler) • Maruziyet şekli ( Sürekli. Vibrasyon yönü ve büyüklüğü olan bir vektör niceliğindedir. İnsanın maruz kaldığı 2 tip vibrasyon vardır.z eksenleri ) » Araçlar veya İşlemler • Araç dizaynları( taşınabilir. Frekans : Hertz olarak açıklanır. Dalı İş Sağlığı Bilim Dalı MESKA Vakfı Yönetim Kurulu Üyesi İnsan sağlığına etki eden fiziksel etkenler arasında vibrasyon önemli bir yer tutmaktadır.Halim İŞSEVER İstanbul Tıp Fakültesi Halk Sağlığı A.VİBRASYON. Hareket eden objenin hızı genellikle zaman boyunca değişir. 1 . Hız : Hareket eden bir objenin hızı.s. Mesleksel çevrede genellikle birden fazla vibrasyon frekansı aynı anda meydana gelmektedir ve bu da vibrasyon spektrurnu olarak açıkianabilmektedir.m.Tüm Vücut Vibrasyonu 2 . kesikli. ® Çevresel Şartlar ® Ortam sıcaklığı ( 85 . Rezonans : Optimum şartlarda titreşen kaynakta vibrasyon enerjisinin maksimum transferi. tepe) • Frekans (spektrum.

ziraat tarım ve ormancılıkta kullanılan zincir testereler. Motora binme veya evde titreşen aletleri kullanma nedeniyle el kol vibrasyonuna maruz kalınabilir^ fakat yüksek amplitüd ve uzun süreli maruziyetler sağlık problemlerine sebebiyet verebilir. Vibrasyonun geçişi hem vibrasyonun fiziksel karakterine hem de elin dinamik cevabına bağlıdır. sinirler. kaya delgi aletleri. öğütücü makineler. el-kol postürü. ellerin palmar yüzeyinden veya parmaklardan vücuda giren ve elle geçen vibrasyon olarak isimlendirilir. El . kan damarlarında. (Vurgulu metal çalışmaları. El . Üst ekstremite eklemlerin çeşitli kısımlarının yapısal farklılıkları nedeniyle özdirençte de farklılıklar görülmektedir. diğer dönen cihazlar. Güçlendirilmiş aletleri kullanarak çalışan operatörler birkaç endüstride yaygındır. kömür madenciliğinde taş çekiçleri. elle tutulan öğütücü makineler) örnek olarak verilebilir. itme kuvveti. vücut pozisyonu) • Sağlık • Eğitim • Beceriler • Eldiven kullanımı • Hasara karşı kişisel hassasiyet Güçlendirilmiş aletler veya işlemlerden meydana gelen mekanik vibrasyon. İîetüebilirlik ve Özdirenç Yapılan deneysel çalışmalar. kaslar ve eklemlerde rahatsızlıklara sebep olabilmektedir. El kol sisteminin bir özdirenci.• • • • • Hava akım hızı Nemlilik Gürültü Parmak el. uyarılma ekseni konusunda el kol sisteminin yönelimi. El . uygulanan kuvvetler. Periferal nörolojik rahatsızlılar Kemik ve eklem rahatsızlıkları. frekansı ve yönü ile açıklanan değişiklikler gösterir. Kas rahatsızlıkları ve diğer rahatsızlıklardır. El .kol vibrasyonuna mesleksel maruziyetlere.kol vibrasyon sendromu ile ilgili olan başlıca semptomlar : Dolaşım rahatsızlıkları.kol vibrasyonuna aşırı maruziyetler. 86 . vibrasyonun amplitüdü.kol sisteminin dinamik cevabı ve vibrasyonun iletilebilirliği Absorbe edilen enerji ® Kişisel Karakteristikler • Çalışma metotları ( kavrama kuvveti. Elle geçen vibrasyonun diğer bir ismi de el-kol vibrasyonudur. insan üst ekstremite eklemlerinin mekanik direncinin kompleks olduğunu göstermiştir. güçlendirilmiş aletlerin üretimde kullanımı.kol vibrasyonuna mesleksel maruziyetler ve sağlık problemleri arsındaki ilişki çok basit değildir.

İnsan kolu boyunca vibrasyon geçişi ölçümleri. statik kuvvet. Geçici eşik değişmelerinin büyüklüğü zaman içinde geri kazamlabilir ve birkaç değişken tarafından etkilenir. 50 hz üzerinde vibrasyon frekanslarında. Akut Etkiler Vibrasyon çeşitli deri mekano reseptörleri tarafından hissedilir. vibrasyonun spektral kompozisyonu ile ve titreşen elin kavrama kuvvetinin bir bileşkesi olarak bulunabilir. Bunlar yavaş ve hızlı adaptasyona ve reseptörlerin özelliklerine göredir ve bu üniteler statik basınca ve basınçtaki yavaş değişikliklere cevap verirler. vibrasyonun yüksek frekans bölgesi el ve parmakların yumuşak yapılarındaki hasardan sorumlu olabilmektedir. Hızlı adapte olan üniteler ise. el kol sistemine vibrasyon geçişi o kadar büyür. 150-200 hz üzerinde geçişlerde büyük çoğunluk el ve parmak dokularında dağılır. Geçişebilirlik ölçümlerinden şu sonuç çıkartılabilir: Yüksek amplitüd düşük frekans vibrasyonlar (vurgulu araçlar) el bileği el dirseği ve omuzlardan sorumlu olabiliyorken. 8 ile 400 hz frekans aralığında titreşim hassasiyetinden sorumludurlar ve uyaranlardaki hızlı değişikliklere cevap verirler. Deneysel çalışmalar. El Kol Dinamiklerini Etkileyen Faktörler Vibrasyon maruziyetinden meydana gelen yan etkiler. kişinin yaşı olduğu kadar. El. üst ekstremite bağlantı noktalarında dağıtılan enerji ile ilişkili olduğu düşünülmektedir. süre. 87 . Bu reseptörler ellerin ve parmak derisi yüzeyinde yüzeyin subkutan dokularında ve epidermde mevcuttur. vibrasyon tarafından meydana getirilen taktil depresyonu alevlendirir. el ve kola geçişen enerji miktarına bağlıdır. Dirsek ekleminde fleksiyon açısının artması ile vibrasyon geçişi azalmaya eğilim göstermektedir. Kavrama kuvvetinde değişiklikler. Örneğin kavrama enerji absorbsiyonu üzerinde dikkate değer bir etkiye sahiptir. temperatür de verilebilir. Bunlara örnek olarak uyaran karakteristikleri. Sübjektif konforsuzluk. frekansın artması ile vibrasyon geçişi progresif olarak azalır. Çeşitli çalışmalarda el kol parmak sistemi için rezonans bölgesi 80 ile 300 hz arasında olduğu belirtilmiştir. frekans. Onlar iki kategori içinde sınıflandırılır. vibrotaktil eşikte geçici bir artışa neden olur. Soğuğa maruziyet. Enerji absorbsiyonu vibrasyon kaynağına el kol sistemi birleştirilmesini etkileyen faktörlere bağlıdır. El dirseğinde zayıflatma kolun postürüne bağlıdır. Dikey yönde vibrasyonlar diğer yönde olanlardan daha rahatsız edici bir özelliğe sahiptir.Genel olarak yüksek vibrasyon seviyelerinde sıkı el kavramaları olduğu zaman daha büyük öz direnç ile sonuçlanabilmektedir. frekansların artması ile hem konfor hem de vibrasyon seviyelerindeki rahatsızlığın arttığını ve vibrasyona insan hassasiyetinin azaldığını göstermiştir. vibrasyona daha önceki maruziyetler. Bununla birlikte özdirençlerdeki değişim hem kişiler arasında hem de kişinin kendisinde değişebildiği gibi vibrasyon uyaranlarının yönü ve frekansına büyük ölçüde bağlı olduğu bulunmuştur. parmak cevabındaki dinamik cevap modifikasyonu. Genel olarak el kavrama kuvveti ne kadar artarsa. 50 hz vibrasyon frekansında kol ve önkol boyunca küçük bir zayıflama ile geçiştiğini göstermiştir. amplitüd.kol vibrasyonuna akut maruziyetler. Çünkü düşük sıcaklık parmak dolaşımında vazokonstrikjtif etkilere sahiptir ve parmak deri temperatürünü azaltır.

dirseklerdeki. Vibrasyona maruz işçilerde epidemiyolojik çalışmalar. güçlü kavrama ve diğer biomekanik faktörler. taktil hassasiyetin akut bozukluğuna. vurucu aletlerle çalışan işçilerde bulunan iskeletsel hasarların yüksek oranda görülmesine deden olmaktadır. Bazı kişilerde kas yorgunluğu yetersizliğe sebep olabilir. ağır el işleri nedeniyle yaşlanma proseslerinin olaya katkıda bulunduğunu açıklamışlardır. şişme ve eklem sertlikleri ve deformiteleri kemik ve eklem dejenerasyonu radyolojik bulguları ile ilişkili olabilmektedir. Çeşitli araştırıcılar elle tutulan titreşen aletleri kullananlarda görülen kemik ve eklem rahatsızlıklarının spesifik olmadığım. El kavrama kuvvetinde azalma motor testere çalışanlarında gözlenmiştir. Bunlara ilave olarak zincir testere ve öğütme makinelerinden kaynaklanan yüksek frekanslı vibrasyonlara maruz olan çalışanların üst ekstremitelerinde eklem rahatsızlıkları ve dejeneratif kemik rahatsızlıkları prevalansında artış da gözlenmektedir. Vibrasyon nöropatilerini. aynı zamanda ödem ve fibrozisi takip eden ve sinir lif kayıpları gibi parmak sinirlerinde patolojik değişikliklere de sebep olabilir. Diğer yönden bazı araştırıcılar ise. manipulatif beceride azalmaya. el bileği ve el üzerindeki ergonomik stresörlerin (tekrarlanan hareketler. elin palmar dokusunun fasial 88 . güçlü kavrama kuvveti) Karpal Tünel Sendromunun gelişmesine katkıda bulunduğuna inanılmaktadır. titreşen cihazları kullanan işçilerde. Titreşen cihazları tutarak çalışan işçilerde. Karpal Tünel Sendromu(KTS). değişikliklerin karakteristik olduğunu uzun süre elle geçişen vibrasyona maruziyet nedeni ile olduğunu açıklamışlardır.Soğuk çevrede çalışan işçilerde vibrasyona sürekli maruziyetler. Eğer vibrasyon maruziyeti devam ederse bu semptomlar kötüleşme eğilimi gösterir ve iş kapasitesini ve günlük aktiviteyi de etkileyebilir. diğer nörpopatilerden ayırmak için dikkatli ayrımsal teşhis gereklidir. Duyusal ve motor sinir liflerinde elektromyografik ölçümler diğer nörolojik hastalıklardan KTS'u ayırmakta faydalı olabilir. el bileğinde . Kömür ve yol yapım ve metal ile çalışan işçilerde yüksek amplitüd düşük frekans vibrasyonlara maruziyetlerde el bileğinde ve dirsekte osteoartroz bulgularında aşırı artışlar gözlenmektedir. tenosinovit. sadece deri reseptörlerinin eksitasyonunun baskılamaz. Vibrasyondan meydana gelen kemik ve eklem hasarları tartışmalı bir olaydır. Titreşen cihazları ile çalışan işçiler eller ve parmaklarda uyuşukluk ve sızlama ile deneyimlidirler. ellerde. duyusal algılamada kalıcı azalmaya yol açabilir ve bu durum akut kazalanma riskini arttırarak iş aktivitesini kısıtlayabilir. kaya delgi operatörlerinde ve orman işçilerinde daha fazla görülmektedir. Vibrasyona maruz işçilerin klinik muayenelerinde vibrator taktil ve termal eşiklerde bir artış gözlenmektedir. Ağır fiziksel efor. Vibrasyona maruz işçiler kol ve ellerde ağrı kas zayıflığından şikayetler daha fazla görülmektedir. Sürekli olarak vibrasyona maruziyetler. Lokal ağrı. Üst ekstremitelerde tendinit. periferal nörolojik rahatsızlıkların prevalansınm ve çok geniş araç tiplerini kullananların duyusal kayıplarının etkilenmesinin %1 ile %80 oranında değiştiğini göstermiştir. Direk mekanik hasar veya periferal sinir hasarı kas semptomları için mümkün etiyolojik faktörler olarak öne sürülmektedir. El kol vibrasyonun nörolojik komponentleri için klinik muayene sonuçları ve objektif testler ve semptomlara göre üç evreden oluşan bir skala Stockholm Workshop 86 da önerilmiştir.

Sadece bir parmak veya daha fazla parmağın ucunu ( etkileyen ataklar. 89 . Bu ataklar genellikle 5 ile 3040 dakika arasında süren soğuk ile harekete geçer. Vibrasyona maruz işçilerde soğuğun oluşturduğu Raynoud Fenomeni' ne. Bu atak esnasında taktil duyuda tamamen bir kayıp gözlenebilir. Tablo 1 : El kol vibrasyon sendromu için Stockholm sınıflandırılması. Bu hastalıkların ağır manuel işlerden ve elle geçen vibrasyondan meydana geldiği tartışmasızdır. Karıncalanma veya karıncalanma olmaksızın arasıra uyuşma Aralıklı veya sürekli uyuşma azalan duyusal algılama Aralıklı veya sürekli uyuşma. Bir veya daha fazla parmağın ortasını veya distal kısmını etkileyen ataklar. Raynoud Fenomeni Soğuğa karşı parmakta vazospartik cevaba benzeyen gözlemler 1862' de Maurice Raynaud tarafından yapıldı. parmak uçları ve derilerinde tropik değişikliklerde yol açabilir.B. Nadir olarak ilerlemiş vakalarda tekrarlanan ve ciddi parmak vazospastik ataklar. parmak arterlerinin kasılması ile meydana gelen soluk beyaz parmak belirtileri ile karakterizedir. Çoğu parmakların tüm kemiklerini etkileyen ataklar.D de Alice Hamilton ve daha sonra çeşitli araştırıcılar tarafından yapıldı. bazı araştırıcılar ise vibrasyonun parmak damarlarında meydana getirdiği lokal değişikliklere (fonksiyonel reseptör değişiklikleri. travmatik vazospastik hastalıklar veya daha güncel olarak vibrasyondan oluşan beyaz parmak ismi (VBP) ile vibrasyondan oluşan vasküler hastalıklar tanımlanmaktadır. kas duvarı kalınlaşması) yol açtığı şeklinde açıklamışlardır.yüzeyinin hastalıkları gibi iş ile ilgili hasarlar vibrasyona maruz işçilerde görülmektedir. Parmak uçlarındaki deri değişiklikleri ile çoğu parmakların kemiklerini etkileyen sık ataklar. Derece 0 1 2 3 Belirti ve semptomlar Vibrasyona maruziyet var fakat semptom yok. Bu testlerin çoğu parmakların ve elin soğutma öncesi ve soğutma sonrası basınç ve veya parmak kan akımı veya parmak deri sıcaklığı ölçümüne ve soğuk provokasyonuna dayanmaktadır. ölü veya beyaz parmak Mesleksel orijinli Raynoud Fenomeni. Literatürde çeşitli isimlerle. Klinik olarak VBP. endotelial hasar. Düzelme fazında yaygın olarak ılık veya lokal masaj ile hareketlenir. damarlarda kan akışı artışının bir sonucu olarak etkilenen parmaklarda kırmızılık görülmeye başlar. bazı araştırıcılar merkezi vazokonstriktif refleksin alevlenmesinin neden olduğunu. Derece 0 1 2 3 4 Evre Hafif Orta Ciddi Çok Ciddi Semptomlar Atak yok. VBP' i objektif olarak teşhis etmek için birkaç laboratuar testi mevcuttur. Yine aynı belirtilere benzer gözlemler 1918 de A. taktil ayrımın azalması veya manupilatif beceride azalma Tablo 2 : El kol vibrasyon sendromunda soğuk ile meydana gelen Raynaud fenomeninin evrelenmesi için Stokcholm Workshop skalası.

Epidemiyolojik çalışmalar VPB prevalansının %1 ile %100 arasında değişen çok geniş bir aralıkta olduğunu göstermiştir. Diğer Rahatsızlıklar Çeşitli çalışmalar VBP ile etkilenen işçilerde işitme kayıplarının, titreşen cihazları kullanan işçilerde gürültü maruziyetleri ve yaşlanmanın temelinde beklenen den daha fazla olduğunu göstermiştir Bu olay, VBP olan kişilerde iç kulak içinde vibrasyonun meydana getirdiği kan damarlarında refleks sempatik vazokonstrüksiyon nedeni ile işitme bozukluğuna ilave bir risk olarak açıklanmıştır. Vibrasyona maruz işçilerde periferal hastalıklara ilave olarak , merkezi sinir sistemi ve endokrin sistemin tutulumunu etkileyen diğer sağlık riskleri, vibrasyon hastalığı olarak isimlendirilen klinik tablo, (sürekli yorgunluk baş ağrısı, uyku bozuklukları, cinsel güçsüzlük ve EEG de anormal bulgular gibi şikayetler de görülebilmektedir. Kişilerde bulunan bu bulguların elle geçişen vibrasyon maruziyeti ve merkezi sinir sistemi hastalıkları arasındaki hipotezlerin açıklanması, dikkatli ve itinalı bir şekilde dizayn edilmiş epidemiyolojik ve klinik araştırmalar yapılmalı ve yorumlanmalıdır. Standartlar El - kol vibrasyonun ISO 5349 'e göre ölçümü, vibrasyon uyaranına elin frekansa bağlı hassasiyetinin yaklaşık değerinin veren frekans ağırlıklı eğrinin kullanımı tavsiye eder. ISO 5349 'a vibrasyona günlük maruziyet (ah,w)eq(4) m/s2 r.m.s olarak belirtilen 4 saatlik bir periyot için enerji frekans ağırlıklı ivme ifadesi ile açıklanabilir. (ah,w)eq(4) =(T/4) m (ah,w)eqCr) (ah,w)eq(D~ Günlük maruziyet zamanı T için, frekans ağırlıklı ivme eşdeğeri (ah,w)eq(T) nin hesaplanması için rehber bir standardı sağlar. Eğer günlük çalışma, büyüklük ve süre olarak farklı maruziyetlerle karakterize ise ISO' ye ilave edilen ekte doz ile etki arasındaki ilişki daha gelişmiş formüller yardımı ile hesaplanabilmektedir. Yönergede açıklanan vibrasyon maruziyetleri ve ölçüm metotlarının değerlendirilmesi temel olarak BS (British Standart) den türetilmiştir. BS sadece maruziyet limitlerini tavsiye etmez, fakat aynı zamanda elle geçen vibrasyon için doz etki ilişkisi bilgisinin bulunduğu ek bir bilgiyi de sağlar. BS ye göre vibrasyona maruz işçilerin %10 unda VBP meydana getiren muhtemel frekans ağırlıklı ivmenin büyüklüğünün tahmini değerleri tablo 4 de verilmiştir. Tablo 3 : El-kol vibrasyonları için Eşik Limit Değerler. Toplam Günlük Maruziyet (Saat) 4-8 2-4 1-2 1 Dominant yönde aşılmaması gereken frekans ağırlıklı r.m.s İvme değerleri m/s2 g (lg=9.81 m/s2) 4 0.40 6 0.61 8 0.81 12 1.22

90

Tablo 4: Maruz olan kişilerin %10 unda parmak beyazlaşması meydana getiren frekans ağırlıklı ivme büyüklükleri. Günlük Maruziyet(Saat) 0.25 0.5 1 2 4 8 0.5 256.0 179.0 128.0 89.6 64.0 44.8 1 128.0 89.6 64.0 44.8 32.0 22.4 Yaşam boyu maruziyet (Yıl) 2 64.0 44.8 32.0 22.4 16.0 11.2 4 32.0 22.4 16.0 11.2 8.0 5.6 8 16.0 11.2 8.0 5.6 4.0 2.8 16 8.0 5.6 4.0 2.8 2.0 1.4

Ölçümler, Maruziyetm Belirlenmesi ve Korunma • • El-kol vibrasyonun sebep olduğu hastalıkların veya zararlarının önlenmesi için teknik ve tıbbı yöntemlerin bilinmesi ve yerine getirilmesi gerekir. Üreticilere ve kullanıcılara uygun tavsiyelerin yapılması gereklidir. Yönetimle ilgili ölçümler, titreşen cihazları kullanan operatörlerde makineye güvenli adaptasyon ve doğru iş pratiklerini ve yeterli bilgi ve eğitimi de kapsamalıdır. Çünkü vibrasyona sürekli maruziyetlerin vibrasyondan oluşan zararları artırdığı bilinmektedir. Çalışma programları dinlenme periyotlarını da içerecek şekilde düzenlenmelidir. Cihazların bakımları ve periyodik vibrasyon ölçümleri dikkatli bir şekilde sürdürülmelidir. Vibrasyona maruz işçilerde işe giriş muayeneleri ve belirli aralıklarla periyodik muayeneler düzenli olarak yapılmalıdır. Vibrasyona maruz işçilerde, vibrasyon maruziyeti ile oluşan sağlık risklerinin bilgilendirilmesi ve vibrasyonun meydana getirdiği hastalıkların erken dönemde teşhisi ve sağlık durumlarının değerlendirilmesi çok önemlidir. Vibrasyon nedeni ile artmış olan şikayetlere gerekli özen gösterilmelidir ve izlenmelidir. Etkilenen işçiler için vibrasyon maruziyetinden kaçmılması ve azaltılmasına, hem semptomların ciddiyetinin hem de tüm çalışma işlemlerinin karakteristikleri dikkatlice ele alındıktan sonra karar verilmelidir. İşçilerin vücudunu ılık tutmak için uygun giysiler giydirilmeli, periferik dolaşımı etkileyen bazı ilaçların kullanımı, sigara, alkol, tütün tüketiminden kaçınılması tavsiye edilmelidir. . Eldivenler elleri ılık tutmak için ve çeşitli travmalardan korumak için faydalı olabilmektedir. Anti vibrasyon eldivenleri olarak isimlendirilen eldivenler, bazı cihazlardan meydana gelen yüksek frekansların isolasyonunu sağlayabilir.

• •

Tüm Vücut Vibrasyonu
Tüm vücut vibrasyonu desteklenen yüzey boyunca tüm vücuda geçer (ayaklar, kalçalar veya sırt). Bir aracı süren bir kişi, eğer arkası tarafından destekleniyor ise , arkasından olduğu kadar, kalçaları boyunca da tüm vücut vibrasyonuna maruz kalır.

91

Tüm vücut vibrasyonuna mesleksel maruziyetler, temel olarak nakliye işletmesinde ve bazı endüstriyel işlemlerde olabilir. Kara deniz ve hava taşımacılığında, zarara sebep olan ve aktiviteyi kısıtlayan, konforsuzluğa sebep olan vibrasyonlar meydana gelir. Tüm mekanik yapılar gibi, insan vücudu da, vücudun maksimum bir mekanik cevabın gösterdiği yerde rezonans frekansa sahiptir. İnsanın vibrasyona cevabı yalnızca rezonans frekansı terimi ile açıklanamaz. Vücutta birçok rezonanslar vardır ve rezonans frekansları posture ve kişisel cevaba göre değişebilir. Vücudun hareketine sebep olan vibrasyonun tarzını açıklamakta sık olarak kullanılan vücudun 2 mekanik cevabı vardır. İletilebiliriik ve Özdirenç İletilebilirlik, oturma yerinden başa transfer edilen vibrasyonun bir kısmını gösterir. Vücudun iletilebilirliği, büyük ölçüde vibrasyonun frekansına , vibrasyon eksenine ve vücut postürüne bağlıdır. Oturur durumda iken dikey vibrasyon baş kısmında birkaç eksende titreşime sebep olur. Vücudun mekanik özdirenci her bir frekansta vücudun hareket etmesi için gerekli olan gücü gösterir. Her ne kadar bu özdirenç vücudun kütlesine bağlı olmasına rağmen vücudun dikey özdirenci yaklaşık olarak 5hz de rezonans gösterir. Vücudun mekanik özdirenci, bu rezonans da dahil olmak üzere, oturma yerinden iletilen vibrasyonun özelliğine göre büyük etkiye sahiptir. Vibrasyon, maruziyet süresi, vücudun değme noktası, vibrasyonun yönü, vibrasyon frekansı ve ivmesi nedeniyle konforsuzluğa sebep olabilir. Oturan bir kişi için dikey vibrasyonlar, vibrasyonun büyüklüğü oranında artan herhangi bir frekans nedeni ile konforsuzluğa sebep olabilir. Vibrasyonun yarıya indirilmesi vibrasyondan oluşan konforsuzlukları da yarıya indirecektir. Vibrasyon tarafından meydana getirilen konforsuzluk uygun ağırlıklı frekans kullanılması ile tahmin edilebilir ve meydana gelen konforsuzluk şematik bir skala ile açıklanabilir. Vibrasyon konforsuzluğu için faydalı bir limit yoktur. Kabul edilebilen konforsuzluk bir çevreden diğerine değişir. Binalardaki vibrasyonun kabul edilebilir büyüklüğü vibrasyon algılama eşiklerine yakındır. Vibrasyonun yönü, süresi ve frekansı da dahil olmak üzere yapının kullanımına bağlı olduğu kabul edilmektedir. Binalardaki vibrasyonun değerlendirilmesi için çeşitli kuruluşlar tarafından standartlar verilmiştir. Vibrasyon giriş (gözler tarafından elde edilen) veya çıkışla ilgili (kompleks merkezi prosesleri, el ve ayak hareketleri) olan bilgileri bozabilir.(öğrenme karar verme). Tüm vücut vibrasyonunun en büyük etkileri giriş işlemleri üzerine (görme) ve çıkış işlemleri (kontrol) üzerinedir. Tüm vücut vibrasyonunun etkisi temel olarak görme ve kontrol üzerinedir. Vibrasyonun görme ve manuel kontrol üzerine etkileri, vücudun etkilenen kısımlarının hareketlenmesine sebep olmaktadır. Bu etkiler el veya göze vibrasyon iletilmesinin indirgenmesi ile azaltılabilir, rahatsızlığın daha az hissedilebilmesi için gerekli düzenlemeler yapılmalıdır. Gerekli olan düzenlemeler ile görme ve manuel kontrol üzerindeki etkileri önemli ölçüde azaltılabilir. Basit kavrama ile ilgili görevler, heyecan veren değişiklikler, motivasyon veya giriş - çıkış ile ilgili direk etkilerden etkilenmez gibi görünmektedir.

92

lumbar disklerin dislokasyonunda yüksek riski göstermiştir. Çeşitli araştırıcılar tüm vücut vibrasyonuna yoğun şeklide maruziyetin bel ağrısındaki artışa ve omurgadaki olumsuz etkilere sebep olduğu konusunda hemfikirdir. Bu etkiler gürültü gibi diğer çevresel faktörler tarafından etkilenebilmektedir (görev zorluğu. Vestibüler fonksiyonlardaki değişliklerin tüm vücut rezonansı yakınında veya çok düşük frekanslara sahip maruziyetler için anlamlı şekilde arttığı görülmektedir. kişisel özellikler. Epidemiyolojik çalışmalardaki maruziyet şartları üzerinde eksik veya tamamlanmamış dataların olması. Vertebral kolonun lumbar kısmı sıklıkla etkilenen bölge olduğu bulunmuştur. kişilerin ruhsal durumu. postür düzenlenmesinin etkilenmesinde temel teşkil ettiği iddia edilmektedir. insan vücudunun pasif suni bir hareketine sebep olur. vertebra ve disklerde primer dejeneratif değişiklikler sonucu meydana gelmektedir. Çünkü vibrasyon diğer faktörlerle birlikte (yüksek mental gayret. kesin maruziyet ilişkisi henüz elde edilememiştir. Tüm vücut vibrasyonu sebebi ile vestibüler fonksiyonlardaki değişikliklerin.Fizyolojik fonksiyonlardaki değişiklikleri laboratuar ortamı çevresinde. Epidemiyolojik çalışmalar tüm vücut vibrasyonuna yoğun şekilde maruz olan işçilerin omurgaları için artan bir sağlık riskini' göstermektedir. sıklıkla direk olarak vibrasyonla ilişkili olmayabilir. Servikal bölgedeki rahatsızlıklar ise birçok araştırıcı tarafından bulunmuştur. vibrasyonun ekseni. işitme üzerinde küçük etkiye sahip olan şeyin vibrasyon olduğu öne sürülmüştür. Mevcut olan datalar ise omurga rahatsızlıklarının önlenmesinde güvenilir olabilen yan etki seviyelerinin gerçekleştirilmesine müsaade etmemektedir. işitsel uyarılmış beyin potansiyelleri kullanılarak teşhis edilebilmektedir. ivmenin büyüklüğü verilebilir. İkinci olarak bahsedilen durum. 93 . Bu durum vibrasyonun meydana getirdiği gidip gelme hareketinden temel olarak farklıdır. Helikopter pilotları ve profesyonel araç sürücülerinde sırt rahatsızlıkları önemli bir faktördür. kişilerin alışık olmadığı tüm vücut vibrasyonuna maruziyet söz konusu olduğu zaman meydana gelir. Fakat diğer reaksiyonlar hem ilerler hem de gelişir. gürültü ve toksik maddeler) daha etkili olabilir. impulsiv dikey ve yatay vibrasyonlar beyin potansiyellerini uyarmaktadır. vibrasyonun tüm karakteristiklerine bağlıdır. Buna ilave olarak geçici eşik değişmelerinin tüm vücut vibrasyonunun yüksek dozları ile ilişkili olarak arttığı görülmektedir. Bazı çalışmalar. Bunun sebebi ise vibrasyondan daha ziyade arzu edilmeyen postürel bir duruşun sebep olduğu düşünülmektedir. Tipik değişiklikler bir ürkme cevabı gibidir (artan kalp atım hızı) maruziyetin devam etmesi ile hızlı bir şeklide normale döner. Bunlara örnek olarak. Birçok kesitsel çalışmada helikopter pilotlarında ve sürücülerde daha fazla bel ağrısı gözlenmiştir. Çalışma şartlan altındaki fizyolojik fonksiyonlardaki değişiklikler. Tüm vücut vibrasyonu. Bunu torasik bölge izlemektedir. vibrasyonun çeşidi. Bu hipotez için tartışma götüren bir delil olmasına rağm'en. intervertébral disk hastalıkları nedeniyle uzun süreli hastalık izinleri ve malulen emeklilikteki artış vinç ve traktör sürücüleri arasında gözlenmektedir. Eğilim olarak yüksek yoğunlukta 4 ve 5 hz arasında tüm vücut vibrasyonu geçici eşik değişmeleri ile ilişkilidir. uyaranlara doğru dikkatin derecesi ve uyarılma gibi). Bel ağrısındaki artış. Gürültüye ve tüm vücut vibrasyonuna süreli ve sürekli maruziyetlerde yapılan araştırmalarda. İnsan merkezi sinir sistemindeki değişiklikler. sadece birkaç çalışmada kaslara ait bir yetersizlik bulunmuş ve sırt kaslarının fonksiyonlarına dikkat çekilmiştir.

Tüm vücut vibrasyonu bunlar için bir sebeptir. Dolaşım ve Sindirim Sistemi Tüm vücut vibrasyonuna maruz olan işçiler arasında dolaşım sistemi rahatsızlıkları 4 ana grupta toplanabilir. Gürültü. Diğer vücut ile ilgili sistemlerin hastalıkları üzerindeki araştırmaların sonuçları çoğunlukla çelişkilidir veya vibrasyonun büyüklüğü üzerindeki patolojilerin prevalansına bağlı olarak bir çelişki göstermektedir (Düşük yoğunluktaki maruziyetlerde yan etkilerdeki yüksek prevalans gibi). Bazı çalışmalarda ise sadece baş ağrısı ve non spesifik şikayetlerin arttığı belirtilmiştir. Bazı çalışmalarda ise vestibüler şikayetlerin. Bununla birlikte tüm vücut vibrasyonu ve merkezi sinir sistemi veya vestibüler sistemler arasındaki sebepsel bağlantı olup olmadığı konusu halen şüpheli kalmaktadır. Dejeneratif spinal rahatsızlıkların pevalansının vibrasyona maruz olan işçilerde daha yüksek oluşu. Bu yüksek sağlık risklerinden korunmak için güvenli bir maruziyet limiti literatürden çıkartılamamaktadır. fakat en önemli bir faktör değildir.Güncel ISO 2631 standartlarının maruziyet limitlerine yakın değerlerde uzun yıllar süren maruziyetler risksiz değildir. Mevcut literatürde bazı hayvan deneyleri ile tüm vücut vibrasyonunun hayvan fetüsünde zararlı etkileri olduğu bildirilmesine rağmen. 40-50 hz arasmda tüm vücut vibrasyonu ayaklar boyunca ayakta duran bir kişiye uygulandığı zaman ayak kemiklerinde dejeneratif değişiklikler gözlenmiştir. 1) Bacak venlerinde varikosel 2) Periferal hastalıklar 3) İskemik kalp hastalıkları ve hipertansiyon 4) Nörovasküler değişiklikler. 20 hz altındaki maruziyetlerde ise yapılan araştırmaların sonuçları çelişkili olarak verilmektedir. Kişisel hassasiyet. Teorik yaklaşımlar maruziyet esnasında yüksek geçişme ile omurga üzerindeki zararlı etkileri açıklamışlardır. baş dönmesi şikayetlerinin fazla olduğu bulunmuştur. Artan düşük riskleri menstürel rahatsızlıklar duruş anomalileri tüm vücut vibrasyonuna uzun süre maruziyetin etkisi olarak düşünülmektedir. Maruz olan işçilerde sindirim sistemimin çeşitli hastalıklarının yüksek oranlarda gözlenmesi konusunda tüm araştırıcılar tüm vücut vibrasyonu konusunda hemfikirdir. yüksek mental gerginlik ve vardiyalı çalışma sağlık ile ilgili hastalıklarla ilişkili faktörlere örmek olarak verilebilir. Epidemiyolojik çalışmalar tüm vücût vibrasyonunun. Her ne kadar çalışmaların çoğunluğunda bir ilişki tespit etmenin zorluğuna rağmen bazı bulgular artan maruziyet süresi ile artan sağlık risklerini göstermektedir. ve bu hassasiyetin geçici değişiklikleri bu etkileri tayin etmede yardımcı olmaktadır. insan fetüsü üzerinde tüm vücut vibrasyonunun 94 . maruz olmayan grupta daha az gözlenmesi. ISO 2631 standardı olarak bir vibrasyon dozu hesaplamaya yarayan metot. diğer sağlık risklerine katkıda bulunan etkenler içinde bulunan bir faktör olduğunu göstermiştir. yüksek tepe ivmelerini ihtiva eden tüm vücut vibrasyonlarına maruziyetler için şüphelidir. 40 hz den daha yüksek frekanslarda tüm vücût vibrasyonuna maruziyet merkezi sinir sistemi rahatsızlıklarına sebebiyet verebilir. Vibrasyon frekansına bağlı olan tüm vücut vibrasyonu uzun süreli farklı etkileri henüz epidemiyolojik çalışmalar ile açıklanamamıştır. mesleksel etijolojinin baskın olduğunu göstermektedir. Çünkü yorgunluk etkileri ilişkileri tespit edilmiştir.

Diğer çevresel yan etkileri varlığı özellikle oturma postürü göz önünde bulundurulmalıdır. İnsan vücudu üzerinde vibrasyonel çevrenin etkisinin değerlendirilmesinde düşünülmesi gereken 4 önemli fiziksel faktör vardır. maruziyetin diğer karakteristikleri ve farklı eksenlerdeki büyüklükler. Standartlar Tüm vücut vibrasyonunun meydana getirdiği hastalıkları önlemek için tam bir limit verilmemektedir. Vibrasyon bazen oturma yerinin arkasında sırt ile arkalık arasında ve el ile ayaklar arasında da ölçülebilir. Bununla birlikte vibrasyon doz değerleri ve hasar riski arasında tam bir ilişkiyi düşündüren bir konsensüs yoktur. Bazı çalışmalarda yüksek prostatit insidansi gözlenmiştir. frekans spektrumu. Buna ilave olarak güncel standartlara göre ölçülen vibrasyonun değerlendirilmesi. Sürekli maruz olan kişilerin düzenli periyodik muayeneleri göz önünde bulundurulmalıdır. günlük ve ömür boyu maruziyet sürelerinin belirtilmesi tavsiye edilir. Bu kriterler: 1) İş veriminin korunması 2) Sağlık veya güvenliğin korunması için maruziyet limitleri 3) Konforun korunması için azalan konfor sınırları'dır. Kaynakta azaltma işlemi seyahat aralarında hızın azaltılması veya özel bir dizayn ile titreşimlerin 95 . Kişinin ortalama maruziyetiriden daha ziyade toplam maruziyeti kabul edilir. Tüm vücut vibrasyonu için ISO 2631 standardı değişik durumlarda titreşimin değerlendirilmesi için kullanılmak üzere üç ana insan kriteri ayırmıştır. Vibrasyon doz değeri bu semptomlara sebep olabilen vibrasyon maruziyetinin şiddetini gösterir. Üç kriterde RMS ivme değeri ile ölçülen titreşimin frekansı ile izin verilen maruz kalma süresi arasındaki ilişkiyi kurar Yüksek vibrasyon dozları ciddi konforsuzluğa ağrıya ve hasara sebep olur. Maruziyet Değerlendirilmesi ve Korunma Tüm vücut vibrasyonu. Bu faktörler : • • • • Vibrasyonun çeşitli frekanslarında oluşan eşdeğer ivme değeri vibrasyonun etkileme yönü maruziyet süresi vibrasyonun frekansı dır. Her nerede olursa olsun vibrasyonun kaynağında azaltılması tercih edilmelidir. Bu üç kritere göre tavsiye edilen maruz kalma limitleri yatay eşdeğer ivme değeri (ax ve ay) ve dikey eşdeğer ivme değeri az için tanımlanmıştır. maruz olan kişilerin uyumu ilk olarak düşünülmesi ve yeterli güvenlik önlemlerinin dizaynı gerekir. İnsanın tüm vücut vibrasyonuna maruz kalmasının ISO değerlendirmesi. vibrasyon kaynağı ve vücut arasında ölçülmelidir. Erkek üreme sistemi hastalıkları oluşmasında çelişkili sonuçlar açıklanmıştır. Yüksek vibrasyon doz değerlerinde. Ölçümler. Fakat vibrasyon şiddeti ve miktarını belirlemek için faydalı bir metot ISO 2631 de maruziyet limiti olarak tanımlamıştır. Bu çok önemli bir konudur ve uygun şekilde ölçülmesi gereklidir.zararlı bir etkisi henüz açıklanmamıştır.

Bu koltuklar bazı yol araçlarında kullanılmaktadır. Oturma yerleri vibrasyonu azaltacak yönde dizayn edilmelidir. Oturma yerinin yastıkla desteklenmesi sönümlemeyi arttırır ve rezonansın amplifıkasyonunu azaltır. %100 den az değer gösteren koltuk bazı faydalı zayıflamalar sağlamıştır. Operatörlere vibrasyon geçişini azaltan diğer metotlar vibrasyon çevresinin karakteristiklerini anlamaya vücuda vibrasyon geçişinin yönünün bilinmesini gerektirir. Titreşen bir yüzey üzerinde gerekli olan süreden daha uzun süre kalınmaması ve eğer mümkünse makine kontrolünün titreşen yüzeye kısa mesafe uzaktan yapılması gereklidir. Çalışanların tüm vücut vibrasyonuna maruz olduğu zaman düşünülmesi gereken koruyucu önlemler ve yapılması gereken faaliyetler. En düşük rezonans frekansına sahip. yaklaşık olarak 3 hz civarında vibrasyon frekansını zayıflatabilecek şekilde dizayn edilmeleri gereklidir.azaltılmasını gerektirir. Çalışma Grupları Yönetim • Tıbbi ve teknik yardım arama • Maruz kalan kişilerin uyarılması • Maruz kalan kişilerin eğitimi • Maruziyet sürelerinin yeniden gözden geçirilmesi • Maruziyetten uzaklaştırma ile ilgili politikalara sahip olma çabaları Makine Üreticileri • Vibrasyon ölçümü • Tüm vücut vibrasyonunu mimimize etmek için dizaynlar • Optimum süspansiyon dizaynları • Optimum oturma dinamikleri • İyi bir postür sağlamak için dizaynların kullanımı • Makine bakımları için rehber • Oturma yerlerinin bakımları için rehber • Tehlikeli vibrasyonların uyarılmasının sağlanması İşyerindeki Teknisyen ve Mühendisler • Vibrasyon maruziyetleri ölçümü • Uygun makinelerin sağlanması • İyi bir sönümlemeyi sağlayan uygun koltukların seçimi « Makine bakımları ® Yönetimin bilgilendirilmesi İşyeri Hekimleri • İşe giriş muayeneleri • Periyodik muayeneler 96 . Çoğu oturma yerleri düşük frekanslarda bir rezonans gösterir ve buda yerdekinden daha fazla bir vibrasyonun oturma yerinde dikey vibrasyon ile sonuçlanmasına neden olur. Oturma yerinde vibrasyon. fakat yüksek frekansların geçişmesine neden olur. Ayrı bir süspansiyon mekanizması ile koltukları oturma yerlerinin altında sağlanmalıdır. %100 den fazla bir değeri gösteriyorsa kötü bir izolasyonu göstermektedir. Oturma yerlerinde yaygın olan frekans bölgesi 4 hz lik frekans bölgesindedir.

J. Am. Klinik Gelişim. Vol. 01sen.J. Sabuncu H. J.J.H. 43 : 280-283 (1986) 6. 7.Sayı:2.Med. Dokuztuğ F.Petring.H.J. Taylor...1998.. Lindblad..Ind.. İşsever H. Vol 45:426-430(1988) 9.Scan J Work Environ Health.A.N.:Kompresör kullanan İşçilerde vibrasyonun el üzerindeki etkilerinin değerlendirilmesi. Zülfıkar B..• • • Tüm belirti ve şikayetlerin kayıtları Belirli eğilimleri olan işçileri uyarılması Maruziyet sonuçlan ile ilgili tavsiyelerin yönetime verilmesi Çalışan Kişiler • Uygun makinelerin kullanımı • Gereksiz vibrasyon maruziyetindan kaçma • Oturma koltuklarının uygun ayarlanıp ayarlanmadığının kontrolü • Uygun oturma pozisyonuna adaptasyon • Makine koşullarının kontrol edilmesi • Vibrasyon problemleri için yetkili kişileri bilgi verilmesi • Belirtiler görüldüğü zaman uygun tıbbi yardım aranması • Konu ile ilgili hastalıklar ile işverenin bilgilendirilmesi. Sabuncu H. 10.Vol:45:281-282 97 . Göztepe Tıp Dergisi. İşsever H.Med.: Hand arm vibration syndrome :a new clinical classification and British standard guide for hand transmitted vibration. M.H. 5.Ind. Br..Vol 48:411-420(1993). Westmorland.:Vibration white finger and digital systolic pressure during cooling. İşsever H.. Vol 45:415-419(1988). Saito. 4. Work Environ Health.Medicine. Br. Aksoy C.W.J. (1988) updated Br. 8. 3.:Prevention of hand-arm vibration syndrome.L. Brammer. Taylor. K. PierryJ.W. Willams. Occup Ther.0.. 2.: Assessing the severity of the neurocigal component of the hand-arm vibration syndrome. Vol. Karan A.:Vibration elicited vasoconstrictor reflex inRaynoud's Phenomena. Br J. Kaynaklar 1. İstanbul Medical Bulletin Sayı :2.L . Ekenval. R.. 13:310-304(1987).Ind.Ind Med.U.9:4083-40861996. investigation of Vibration Effects on the Body.Cit 13.Occupational cumulative Trauma Disorders of upper Extremity. Sabuncu H.Vol 12:428-432(1986).: El Kol Vibrasyonlarına mesleksel maruziyetlerde Vücut üzerindeki etkilerinin araştırılması. Scan. diagnostic tests in Raynaud's Phenomena in workers exposed to vibration: a comparative study. Olsen.N..1999.

Ind..Med... Br. Yasutaka N. : The Stockholm Workshop scale for the classification of cold-induced Raynoud's phenomenon in the hand -arm vibration syndrome 16. Starck.. Gustavsson : Temperature and vibration thresholds in vibration syndrome..Aatola.(1996) 18 .0: Forestry workers exposed to vibration: a neurological study.J.Ind.Korhonen . Nilsson B.J. Prevalence in an urban area California .V.Med.Ind.Med. Br..: Comparative study of vibration disease among operators of vibrating tool by factor analysis.. Anderson R: The back pain of bus drivers.S. Ekenvall L.ILO ..Encylopedia of Occupaitonal Health and Safety Geneva 1998.Vol:42:260266:(1996) 14.11.Spine 17(12):1481-1488:(1992).J.İ Janttı. Farkkila . Pyykkö I. EkenvalJL. Carlson .Vol:43:825-829 .(1987) 12. Taylor W.Med.Sakurai T.Vol:45:188-192:(1988) 13.Vol:44:476-478 .A: Vibration White finger .M. 98 .Ind.J. Gemne G.L. Br.A follow up study . Br. Pelmear P.J. Pyykkö. 15. Futatsuka .M. Matsumoto T.

Hilmi Sabuncu İ. "Kolera ve Veba gibi hastalıklarla olduğu gibi.bu nedenle. son zamanlarda hastalıkların tanı ve tedavisinde çok fazla kullanılan. Endüstriyel açıdan çok önemli bir sağlık riski oluşturan gürültü. gürültü ile mücadele edeceğimiz yıllar yakındır" İşte bu günler gelmiş ve geçmektedir.S. 20 000 Hz'in üzerindeki seslere de "sesüstü" (ultrases) denir (Şekil 1). bu türdeki seslere "işitme sesi" denir.Dr. kadın sesleri ise daha yüksek frekanslarda (1000 . INFRASON Deniz Dalgalan Kuvvetli Rüzgar Don Deprem İŞİTME SESİ Çağlayan Sesi Şarkı Soprano Bas Müzik Aletleri ULTRASON Quartz Titreşimleri Kıvılcımdan Doğan Sesler 20000 2000000Hz 1/1000 20 Şekil 1.Ü. İnsanların en çok sessizliğe ihtiyacı olduğu hastanelerimizin yoğun bakım ünitelerinde bile ölçtüğümüz değerler.K. SES FİZYOLOJİSİ İnsan kulağı titreşimi 20 Hz ile 20 000 Hz arasında olan sesleri işitebilmektedir. aralıklarla yaptığımız uzun süreli ölçmelerde bütün değerlerin "Gürültü Yönetmeliği" nde müsaade edilen değerleri geçtiği görülmektedir.1000 . rüzgar sesleri gibi kulağımızın algılayamadığı 20 Hz'in altındaki seslere "sesaltı" (infrases) . genel halk sağlığı açısından da önemli bir sağlık sorunudur. İstatistik yıllıklarında. son yıllarda yaptığımız çalışmalardan. Deniz dalgaları.2000 Hz) yer almaktadır(Şekil 2). 1. gürültü ile oluşan işitme kayıplarıdır. Çeşitli seslerin frekansları 99 . erkek sesleri daha düşük frekanslarda (250 .İstanbul Tıp Fakültesi.500 Hz) . Yüzyılımızın baş derdi olan gürültü için yıllar önce Robert Koch' un söylediği sözlere hak vermemek mümkün değildir. deprem . don . fakat insanlık. en sık rastlanan meslek hastalığı. İş Sağlığı Bilim Dalı Başkanı ÖZET : Ülkemiz endüstrisinde. bu bela ile yeteri kadar mücadele etmemektedir.H.2000 Hz'lik frekanslarda yer almaktadır. son derecede yüksektir. Özellikle İstanbul'un değişik semtlerinde.500 . 250 000' i aştığı rahatlıkla görülebilmektedir. İnsan sesleri yaklaşık olarak 250 .ENDÜSTRİ'DE GÜRÜLTÜ ile OLUŞAN İŞİTME KAYIPLARI ve ALINACAK ÖNLEMLER Prof. Meslek hastalığı istatistikleri konusunda tek kaynak olan S. çok fazla rastlanmayan endüstriyel işitme kaybına sahip insan sayısının.

Yani işitilen ses şiddetini belirleyen dB (desibel) birimi. Üstelik insan kulağı her frekanstaki ses'e aynı duyarlılığı göstermemektedir.0d02 mikroBar'lık ses basıncı düzeyi temel kabul edilerek skalalandırılmıştır. I (1) NdB = 10 Log Io veya (2) N Db = 20 Log Po P Yukarıdaki formüllerde görülen I herhangi bir andaki fiziksel ses şiddetini. P. Yani insan kulağı farklı frekanslarda. farklı şiddette işitme eşiklerine sahiptir (Şekil 3). İşte bu frekans uluslararası anlaşmalara göre 1000 Hz'dir ve işitme şiddeti. fiziksel ses şiddeti üstel arttığı halde.Şekil 2. Bu değerlendirmeye göre. herhangibir andaki ses basıncı seviyesini. bu frekanstaki minimum işitme eşiği olan 0. şiddetinin belli bir düzeye erişmesi gerekmektedir. Io işitilen minimum fiziksel ses şiddetini. İnsan seslerinin frekans spektrumu Ses'in işitilebilnıesi için . sesin fiziksel şiddetine ve ses basıncı düzeyine logaritmik olarak bağlı bir birimdir. O halde işitme şiddetini de ifade eden şiddet skalası için belli bir frekans referans frekans olarak seçilmeli ve skalalandırılmalıdır. Po ise işitilen 100 . işitme şiddeti aritmetik olarak artmaktadır.

Şekil 4. 2000 Hz) işitilme eşiklerine göre saptanır. Uluslararası standartlara göre bir kişinin işitme düzeyi. yani kişiden kişiye değişkenlik gösterebileceğini. arzu edilmeme kavramı. işitme şiddetinin dB olarak nasıl değiştiği Tablo l'de gösterilmiştir. gürültü'nün sübjektifliğini. ses basıncı şiddeti oranı üstel arttığı halde işitme şiddeti aritmetik olarak artmaktadır. 92 dB'lik bir kayıpta % 100'e ulaşmaktadır. bu üç işitme düzeyinin ortalaması olan 20 dB'dir. İNSAN SAĞLIĞI AÇISINDAN GÜRÜLTÜNÜN TANIMI Gürültü . 1000. Ses basıncı oranı ile işitme şiddeti arasındaki ilişki P/Po 10 100 1000 10000 NdB 20 40 60 80 Tablo 1 'den de görüldüğü gibi. 26 dB'e kadar kayıpları normal kabul etmekte.minimum ses basıncı seviyesini ifade etmektedir. 500 Hz'de 10 dB'lik bir sesi. Tablo 1. genellikle yapay olarak ortaya çıkan. işitme üzerine etkisidir. şahsın işitme düzeyi. üç frekanstaki seslerin (500. 2000 Hz'de 30 dB'lik bir sesi minimum olarak işitmiş ise. duyu organlarımız fiziksel şiddet aşırı bir biçimde artsa bile sahip oldukları bu özellik nedeniyle kendilerini koruyacaklardır. arzu edilmeyen seslerdir. dolayısıyla özellikle psikolojik ve nörovegetatif sistem üzerine etkilerinin de insanlarda farklı farklı olabileceğini göstermektedir. Tanımdan da anlaşılacağı gibi. 101 . Yani yapılan odyometrik muayenede. Bu durum da göstermektedir ki. Şekil 4 'de görüldüğü gibi uluslararası standartlar. niteliği ve niceliği bozulmuş. 1000 Hz'de 20 dB'lik bir sesi. bir şahıs. Gürültünün anlamlı bir biçimde kişiden kişiye farklılık göstermeyen en önemli etkisi . 2 numaralı formüle göre P/Po oranının farklı değerlerinde. işitme kayıplarına göre sağırlık yüzdeleri 2. yüzde olarak kişinin işitme kayıplarına göre belirlenen sağırlık skalası bu değerden başlayarak.

Ses'in niceliğinin bozulması ise. Diğer bir deyişle gürültü'nün frekans spektrumuna bakıldığında bir çok frekansta seslerin yer aldığı bilinmektedir. yani sinirsel iyileşemez tipte işitme kayıplarına neden olurlar. ENDÜSTRİYEL İŞİTME KAYIPLARI .ENDÜSTRİYEL SAĞIRLIK Uzun süre şiddetli gürültüye. Bu nedenle aşırı gürültüye maruz kalma 102 . Fakat yine önemle belirtilmelidir ki bu tür etkiler kişiden kişiye farklılıklar gösteren etkilerdir. Çok uzun süre işitme reseptörleri üzerine gelen bu fiziksel enerji. uzun süre gürültüye maruziyet sonucunda ortaya çıkan ve belli bir süre dinlendikten sonra iyileşebilen işitme kayıplarıdır. İşitme fizyolojisi bölümünde görüldüğü gibi kulağımızın en hassas işitmeye sahip olduğu frekans bölgesi 4000 Hz'lik frekans bölgesidir. klasik Türk müziği hayranı olan ve klasik batı müziğini sevmeyen veya tam tersi bir özelliğe sahip bir kişi için. Gürültü düzeyi arttıkça. Psikolojik ve nörovegetatif sistem etkileri daha düşük şiddetteki seslerde dahi başlayabilir. Şekil 5 : Değişik gürültü düzeylerine maruz kalmada oluşan geçici işitme kayıpları ve iyileşme süreleri Gürültülü ortamlarda çalışan insanlann yukarda bahsi geçen iyileşme sürelerine sahip olması özellikle Endüstride mümkün değildir. örneğin 90 dB(A)'nın üzerindeki seslere maruz kalan kişilerde iki türde işitme kaybı meydana gelir. oluşan işitme kaybının arttığı ve iyileşme süresinin ise daha fazla arttığı aynı şekil'den rahatlıkla görülmektedir.Ses'in niteliğinin bozulması. Bu kayıplara ilişkin iyileşme süreleri Şekil 5 ' de rahatlıkla görülebilmektedir. yığmalı bir biçimde oluşarak sürekli işitme kayıplarını oluştururlar. 8 saatlik bir maruz kalma sonucunda en fazla 16 saatlik bir dinlenme süresine sahip çalışanlarda bu işitme kayıplan. bu reseptörlerin bozulmasına. ses ne kadar nitelikli ve hoşa gider şekilde olursa olsun şiddetinin insan vücuduna zararlı bir değere ulaşmasıdır. 3. frekansları farklı bir çok ses dalgasının üst üste gelmesidir. Sürekli işitme kayıplan Geçici işitme kayıpları. farklı müzik için farklı olacaktır. 1. Örneğin hoşumuza giden çok güzel bir müziğin ses şiddetinin 90 dB(A) düzeyini geçmesi işitme kayıplarına neden olacaktır. rahatsızlık sınırlan. Örneğin . Geçici işitme kayıpları 2. Gürültü'nün daha teknik bir tanımında " Gürültü anarşik ses dalgalarının süperpozisyonudur" denmektedir. 90 dB(A)' lık bir gürültüye 100 dakika maruz kalma sonucunda ortaya çıkan yaklaşık 18-20 dB'lik bir işitme kaybının ortadan kalkabilmesi için gerekli olan iyileşme süresi yine yaklaşık olarak 1000 dakikadır. maruz kalma süresinin 10 katı kadar bir iyileşme süresine ihtiyaç olduğu ortadadır. yani ortaya çıkan işitme kaybının iyileşebilmesi için. Tabii ki gürültü'nün bu etkisi sonuçları en kolay biçimde görülen etkisidir.

(*****) 14 kişilik.96 ay maruz kalmış.56 dB(A)'lık gürültüye. (Şekil 6).56 dB(A)'lık gürültüye. kulağımızın 4000 Hz' lik frekansı işiten bölgesinde oluşur. 95. kesinlikle iyileşemez. Yukardaki bilgilerin ışığı altında gürültü ile oluşan işitme kayıplarının . GURULTU'DEN KORUNMA YÖNTEMLERİ Gürültünün etkilerinden korunmada kullanılacak yöntemleri iki toplayabiliriz. ( ( ) 31 kişilik. Şekil 6 : Farklı gürültü düzeylerine. işitme düzeyinin saptandığı konuşma frekansları diye isimlendirilen işitme frekansları. 4. rezervasyon veya santral çalışanları gibi) dışında. Daha sonra konuşma frekanslarını etkilemeye başlar. 95. işitme kaybı genellikle çift taraflıdır. 95. ana başlık altında 103 .05 ay maruz kalmış. 20. Dolayısıyle gürültünün oluşturduğu işitme kayıplarında. daha sonra etkilenmektedir. • Çok özel işler (Tek taraflı kulaklık kullanan.85 ay maruz kalmış. 166. (-x-x-x) 21 kişilik. farklı sürelerde maruz kalan işçilerde oluşan sürekli işitme kayıpları Şekil 6'deki çizgilerin hangi grupları gösterdiği aşağıda bildirilmiştir.56 dB(A)'lık gürültüye. 85. Bu özellik bizlere konuşma frekansları etkilenmeden önce. Yani 4000 Hz'lik frekans bölgesinden sonra ilk etkilenen işitme frekansları 3000 ve 2000 Hz' 1er ile 6000 ve 8000 Hz'lerdir. • Oluşan işitme kaybı sinirsel tipte bir kayıp olduğundan.Endüstriyel sağırlığın özelliklerini şöyle sıralayabiliriz: • Şiddeti 90 dB(A)' nın üzerindeki seslerde oluşurlar. ) 20 kişilik.sonucu ortaya çıkan işitme kaybı. gürültü ile oluşan işitme kayıplarının erken tanısında ve korunmada önemli bir olanak sağlamaktadır. en önce 4000 Hz'lik frekans bölgesinde oluşur ve diğer komşu frekanslara doğru maruziyet süresi arttıkça devam eder. • İlk işitme kaybı. Yani her iki kulakta da aynı düzeydedir.66 dB(A)'lık gürültüye. 24.71 ay maruz kalmış kişilerin işitme kayıplarını farklı frekanslarda göstermektedir. 80. Bu nedenle gürültüden korunma son derecede önemlidir.

Tıbbi koruyucu önlemleri de yine iki bölümde inceleyebiliriz.1. ağır olmaları ve baş hareketlerini kısıtladıkları için. Teknik koruyucu önlemler : Teknik koruyucu önlemleri de iki başlık altında toplayabiliriz: a) Kaynakta ve Çevrede alınabilecek teknik koruyucu önlemler : Bu önlemlerin en başında gürültünün ölçülmesi. sağlam olan kulağının etkilendiğini görmekteyiz.olmaktadır. makina başı izolasyon önlemleri veya çevrede alınabilecek izolasyon önlemleridir. Kulak tıkaçları. endüstride. Şekil 7 : Kişisel işitme koruyucuları ve frekanslara göre gürültü azaltma miktarları 4. daha pahalı olmaları.2 0 dB'lik bir avantaj sağlayan. sonradan gelebilecek sağlık zararlarının. kulakta hava yolunu kapatan farklı özelliklerde olmak üzere yaklaşık 1 0 . diğer risklerde olduğu gibi .(örneğin hipervetilasyonlu bir kişinin tozlu ortamda çalışmasının önlenmesi gibi) kişinin o riskten daha çok etkilenmesinin önlenmesi şeklinde olmayıp. piyasadan rahatlıkla temin edilebilen malzemelerdir. bir kulağında ileti tipi bir kayba sahip bir kişinin sağır olan kulağının gürültüden etkilenmediğini. kulak tıkaçlarına göre daha az sayıda kullanılmaktadırlar. Yaptığımız araştırmalarda. bu tür gürültülü işlerde. kişinin işe girerken ki durumu ile mukayesesini sağlamaktır. a) İşe giriş muayeneleri: Gürültü riski taşıyan işlerde çalışacak kişilerin işitmeleri tam bir odyometrik muayeneden geçirilmeli ve sağlık dosyasına konulmalıdır.40 dB'lik gürültü azaltması avantajına sahip olan bu kulaklıklar. b) Kişisel Koruyucu önlemler : Bu tip koruyucu önlemler gürültüde çalışan insanların gürültüden korunabilmesi için geliştirilen kulak tıkaçlarını ve kulaklıkları kapsamaktadır. kulak arkası kemiğini (Mastoid'i) kapatan bir yapıya sahip olduklanndan özellikle kemik yolu ile iç kulağa iletilen seslerin izolasyonunda daha başarılı .2.4. Şekil 7 'de her iki koruyucu cihazın kullanım şekli ile gürültünün azaltılması konusunda sağladıktan avantajı gösterir eğri görülmektedir. 20 . gürültüye bağlı işitme kayıplannın oluşmasında avantaj sağlamaktadır. Tıbbi koruyucu önlemler. Bu tür bir muayenede amaç. Kulaklıklar ise. İşe giriş muayenesi sırasında kişide rastlanacak kısmi veya tam sağırlık hali. Kullanımı kolay olan 110 dB'lik bir gürültüyü işitme kayıpları için limit değer kabul edilen 90 dB(A) 'nın altına düşürebilen bu cihazlar endüstride yaygın biçimde kullanılmaktadır.Bu 104 .

gürültüden oluşan ilk kaybın ne düzeyde olduğu. farklı yasalardan örnekler verilerek yasalanmızdaki eksiklikler ve yanlışlıklar vurgulanacaktır. ( ) Kereste Fabrikası. () Dokuma Fabrikası.06 35. düşük frekansları kapsamadığından bir odyometrik oda gerektirmemekte sessiz sayılabilecek bir odada rahatlıkla yapılabilmekte ve son derecede kısa bir zaman diliminde şüpheli vak'alar ayırdedilebilmektedir. Çeşitli işletmelerde çalışan kişilerde. 2000 Hz .31 yıl Şekil 8.50 ÖRNEK SAYISI 31 27 32 ORTALAMA.70 100. haklarında gerekli işlemler yapılmalıdır. 5. özellikle aranması gereken çalışanlar olduğunu vurgulamak yerinde olacaktır. yaşlanma ile oluşan işitme kaybının ne düzeyde olduğu.07 31. Tablo 2 ve Şekil 8. Saptanan işitme düzeylerinden 4000 Hz'de. 4000 Hz ve 8000 Hz'lik işitme frekanslarında yapılan bu odyometrik muayene. Tablo 2. gürültü ile oluşan işitme kayıpları. b) Periyodik muayeneler: Bu tür muayenelerde tam bir odyometrik muayene yerine yaptığımız çok fazla sayıda araştırmada kullandığımız ve tarama odyometrisi diye isimlendirdiğimiz bir yöntemi kullanmak. 105 . özürlü kabul edilmeyip. en önemlisi ise konuşma frekanslarının gürültüden ilk etkilenen frekansı olan 2000 Hz'de işitme düzeyinin ne durumda olduğu rahatlıkla görülebilmektedir.31 ORT.. bir çok bakımdan yerinde olacaktır.nedenle gürültülü işyerleri için sağır vatandaşların.ÇALIŞMA SÜRESİ 20. 8000 Hz'de. (-x-x-x-x-) Cam Eşya Fabrikası Bu tarama odyometresi ile saptanan ve gürültüden etkilendikleri anlaşılan kişiler kesin teşhis için tam bir odyolojik muayeneye alınarak. GÜRÜLTÜ VE OLUŞTURDUĞU İŞİTME KAYIPLARI İLE İLGİLİ YASAL DURUM VE YASALARIN YORUMLANMASI Bu bölümde.66 96. YAŞ (YIL) 24.25 yıl 11. ÜLKEMİZDE.'de Tarama odyometrisine örnekler görülmektedir. Çeşitli işletmelerde incelenen grupların özellikleri ŞLETMELER Dokuma fabrikası Kereste fabrikası Cam eşya fabrikası GÜRÜLTÜ dB(A) 85.96 ay 14.

'de verilmektedir. Duvarlar ses geçirmeyen malzeme ile yapılacaktır. Gürültüden Meydana Gelen Arızalar Hastalık ve belirtileri İki taraflı koklear lezyon neticesi reversible olmayan ve gürültülü işten ayrıldıktan sonra ağırlaşma göstermeyen odiometrik azalma (Teşhis gürültülü iş alanından uzaklatıktan sonra 6-12 ay arasında yeni bir odyometrik kontrol muayenesi ile teyit edimelidir. Yükümlülük Hastalığa sebep olacak başlıca işler Madenlerin çekiçlenme dövülme ve vurulması. Reaktör. kulaklık ve kulak gereçler verilecektir. periyodik olarak. işçi Sağlığı ve iş Güvenliği Tüzüğü Madde 22. bu ortalamanın hesaplanmasında. Propülsörle çalışmada 30 gün maruz bulunmak ve gürültünün de 85 desibel'in üstünde olması şartıyla). bu tüzüğün 22'inci maddesi hükümleri uygulanacaktır. Reaktörler ve benzeri fazla gürültü verici cihazların bulunduğu işyerlerinde çalışmalar (Gürültülü işte en az iki yıl. median frekans üzerinden iki misline uyması gerekir). 3) Gürültünün azaltılamadığı hallerde.Gürültünün zararlı etkilerinden korunmak için aşağıdaki tedbirler alınmalıdır.2000) ortalaması en az 35 desibel'lik bir işitme kaybı bulunmalıdır. tıkaçları gibi uygun koruyucu araç ve işlerin yapılmadığı yerlerde. Madde 78. özellikle duyma durumu ve derecesi ölçülecek. gürültü Ancak. kulak ve sinir sistemi hastalığı olanlar ile bu sistemde arızası bulunanlar ve hipertansiyonlular. genel sağlık muayeneleri yapılacaktır.Ağır ve tehlikeli geçmeyecektir. bu işlere alınabileceklerdir. işyeri tabanı. Daha çok gürültülü derecesi en çok 95 desibel olabilir. 2) Gürültülü işyerlerinin duvarları. çift kapılı. 1) İşyerlerinde gürültü çıkaran makinaların monte edilmeleri sırasında. titreşimi ve sesi azaltacak malzeme ve sistemle yapılacaktır.5. 5) Gürültülü işlerde çalışan işçilerin. süreleri 3 Ay 106 . periyodik olarak genel sağlık muayeneleri yapılacak. Bu odiometrik muayene tonal ve vokal olarak yapılmalıdır. çalıştıkları işlerden ayrılacaklar.1. Duyma durumunda azalma ve herhangibir bozukluk görülenler ve kulak ve sinirhastalığı bulunanlar ve hipertansiyonlu olanlar. Pistonlu motor. Sosyal Sigorta Sağlık İşlemleri Tüzüğü Maluliyet derecelerinin (Meslekte kazanma gücü azalma oranlarının) hesaplandığı bu tüzükte gürültü ile ilgili bilgiler Tablo 3. Ancak doğuştan sağır ve dilsiz olanlar. çift pencereli. gürültü derecesi 80 dB1 i çalışmayı gerektiren işlerin yapıldığı yerlerde. 5. sesin yansımasını önleyecek malzeme ile kaplanacak ve bu binalar. inşa edilecektir. kontrol vetedavi altına alınacaklardır. İyi işiten kulakta üç konuşma frekensı (500. Pitonlu motörler.1000. Dokuma tezgahlarında çalışmalar. bu durumda işçilere başlık. bu işlere alınmayacaklardır. 4) Gürültülü işlerde çalışacak işçilerin.2. Tablo 3.

bakımına ve kullanılan araç adedine bağlı olduğu gözönünde tutularak gürültü kontrolü yapılır. aracın yapısal özelliğine. Gürültü yönetmeliği Tablo 4. Gürültü düzeylerine göre. maalesef yukarda görüldüğü gibi bir tutarsızlık. operasyon tekniğine. gürültü zararlılık limit değerlerinde. monte edilen şekline. işveren işçilere 1475 sayılı iş kanununda belirtilen koruyucu giysiler ve gereçleri sağlamakla yükümlüdür.25 110 1/8 115 Darbe gürültülerinin üst seviyesi 140 dBA'yı aşamaz 2) Bu yönetmeliğin 5'inci maddesinde belirtilen yetkililer tarafindan yapılan kontrollerde Ek-1 ve 11'inci maddedeki sınırları aşan bir çalışma düzeni uygulandığı tesbit edilen işyeri sahipleri ve kamuya ait işyeri yöneticilerine mahallin en büyük mülki amiri tarafindan bir aylık süre verilerek durumu düzeltmeleri istenir. 107 . çevredeki ses yansıtıcı diğer yüzeylere ve yapı elemanı aracılığıyla yayılan darbe seslerinin ve mekanik vibrasyonların ise aracın yapısına. gürültü ve vibrasyonların kaynağında azaltılmaı için teknik imkanların yetersiz olduğu durumlarda. Gürültü Kontrol Yönetmeliği Madde 11. Yasaların yorumlanması : Ülkemiz yasalarında.5. Bu gereği yerine getimeyen imalathane ve işyerlerinin faaliyetleri kısmen veya tamamen. 1) İşitme sağlığı açısından kabul edilebilir en yüksek gürültü seviyeleri için Tablo 4'de verilen değerler esas alınır. işitme kayıpları için bütün dünyanın kabul ettiği 90 dBA'lık limit tek standart değer olarak kabul edilmelidir.4.5 105 0. 3) İşyerlerinde tavsiye edilen gürültü seviyelerinin aşıldığı. İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğü1 nde 80 dB ve 95 dB olarak verilen limit değerler . yapılan işe.Gürültü Seviyesi (dBA) Kalman Süre (Saat / Gün^ 7. süreli veya süresiz olarak durdurulur. Gürültünün Psikolojik ve Nörovejetatif etkileri. bir tarafa bırakılırsa. kaynağın yapı içindeki konumuna ve oturduğu yere ve bağlantılarına. İş yerleri ile ilgili olarak .3. Endüstriyel makina araç gerecin gövdeleri ve eksozlanyla yayılan hava kaynaklı seslerin. 5. SSK Sosyal Sigorta Sağlık İşlemleri Tüzüğü'nde 85 dB' e değişmekte. bir çeşitlilik görülmektedir. çağımızda mültifaktöryel bir etkilenme ile de ortaya çıktığından.'de ise bu değerler tamamen farklılaşmaktadır.5 80 4 90 2 95 1 100 0. Tablo 4. maruz kalma süreleri Gürültüye Maruz Max.

108 .

(HS(G)65 BAŞARILI SAĞLIK VE GÜVENLİK YÖNETİM SİSTEMLERİNİ (UK) TEMEL ALAN) Bu Standart. 109 . BS 8800. diğer yönetim sistemleri ile bağlantıları kurmaktadır. sorumlu bir imaj amaçlamaktadır. iş kazalarını. BS 8800 bir rehber standarttır ve işletme yönetimine rehberlik edecek önerileri içermektedir. arkadaşlarının ve işverenin çektiği acıları tam olarak görmemizi sağlayamazlar. Handan TOPÇUOĞLU Ph. HS(G)65 "Başarılı Sağlık ve Güvenlik Yönetimi" standartlarındaki yönetim sistemleri ile aynı prensipleri paylaşmaktadır. Diğer işletmeler ya da müşterilere karşı duyarlı. iş sağlığı ve güvenliği yönetiminin. Bunu sağlamak üzere oluşturulan rehber standart. Bunu sağlamak üzere. sigorta kapsamı dışındaki maliyetin. Bu standart . İdeal İş sağlığı Ltd. iş sağlığı ve güvenliği yönetimini geliştirmekle beraber. işe bağlı hastalıkları ve meslek hastalıklarını bildirmekte ve haberdar olmamızı sağlamaktadırlar. iş sağlığı ve güvenliği yönetiminin bilimsel ve sistematik biçimde uygulanması gerekliliği ortaya çıkmıştır. Oysa bu kazaların ve hastalıkların arkasında yatan kazaya ya da hastalığa maruz kalanın. Toplumların kültürel ve diğer insani farklılıkları bu rehberin uygulanmasını olumlu veya olumsuz şekilde etkileyebilir. Halen yürürlükte olan yasal çerçeveye uygun olarak. etik nedenler ve işin verimini artırıcı nedenler doğrultusunda. bir iş kazası sonucu ortaya çıkan.D.D. Dr. işletme yönetimine entegre edilmesi gerektiği ve genel yönetimin ayrılmaz bir parçası olduğu gerçeği düşünülerek hazırlanmıştır. yaratmayı Bu standart. Bu rehber etkin bir İSİG Yönetim Sistemi için temel olan başlıkları kapsamaktadır. iş kazalarını ve hastalıkları en aza indirmek ve hatta önlemek için iş sağlığı ve iş güvenliği aktivitelerini yönetimin ve organizasyonun bir parçası olarak ele almak amaçlanmaktadır. • • • Çalışanların ve diğerlerinin maruz kaldıkları riskleri minimize etmek.şti. İngiltere'de yapılan bir çalışma sonucunda. işverene maliyeti. Bilindiği gibi işyerlerinde tutulan istatistikler. Şenay ÖZDEMIR Ph. Bununla birlikte kazalıya ya da hastaya maliyeti. İşin performansını arttırmak. BS EN ISO 14000 / BS 7750 "Çevre Yönetimi" ve BS EN IŞO 9000 "Kalite Yönetimi". Bu nedenle adaptasyon ve uygulama aşamasında bu farklılıkları göz önüne almak gerekmektedir. Gösterilen ekonomik nedenlerle beraber.BS 8800 İŞ SAĞLIĞI VE İŞ GÜVENLİĞİ YÖNETİM REHBER STANDARDI Dr. topluma maliyeti gibi önemli unsurlarda da çoğu kez yol gösterici olmaktan çok uzaktırlar. sigorta dahilindeki maliyetten 8 ile 36 kat daha fazla olduğu gösterilmiştir.

Bu değerlendirmede mevcut düzenlemelerin. İşletmeler uygulamaya başlamadan mevcut iş sağlığı ve güvenliği yönetim düzenlemelerini gözden geçirmeli ve "neredeyiz"? sorusunun cevabını aramalıdırlar.a a İSİG Yönetim Sistemi Geliştirme. Diğer yönetim sistemleri ile bağlantı kurma. a İşletme içindeki İSİG yönetim rehberi olup olmama durumu. a Diğer benzer işletme ve sektörlerdeki iyi uygulamalar. İle karşılaştırması yapılmalıdır. 110 . konularında rehberlik etmektedir. a İlgili yasalar uyarınca mevcut İSİG yönetim prosedürlerinde yapılması gerekenler.

ve yerleştirilmesini sağlamak. Politikayı uygulamaya yönelik uygun ve yeterli kaynakları sağlamak. Çalışanların Politikaya uymak ve uygulanmasını sağlamak konusunda işbirliğini sağlamak. İSİG yönetimine birinci derecede öncelik vermek. Sürekli maliyet-yarar bir performans gelişimini sağlamak. uygulanmasını. İSİG Politikasının amaçlarını hazırlamak ve işletme içi herkesin bilgilenmesine yönelik yayınlamak.Bu değerlendirmeden elde edilen bilgiler uygun bir başlangıç noktası yakalamak yönünden önemli olup. planlama aşamasında kullanılmalıdır. 111 . İSİG Politikasını belirli aralıklarla gözden geçirmek. Yüksek bir İSİG performansına ulaşmak. • • • • • • • • • • • İSİG iş performansının entegre bir parçası olarak tanımlanmak. İSİG Politikasının işletmede tüm seviyelerde anlaşılmasını. Her seviyede çalışanların İSİG politikasın uyarınca sorumluluklarını yerine getirebilmeye yönelik uygun eğitimleri aldıklarından emin olmak. Yasaların gerektirdiği düzenlemeleri kapsamak.

Yönetim yapısı içinde sorumlulukların dağılımının tanımlanması ve gerçekleştirilmesi Kişilerin sorumluluklarını yerine getirebilmeye yönelik gerekli yetki ile donatılması. Fakat unutulmamalıdır ki. tamamı ile entegre olması son derece önemlidir. Uzmanlardan öneri ve hizmet almaya yönelik organizasyon yapılması. Birimlerinde çalışan bütün insanların sağlığından ve güvenliğinden sorumlu olmalı. . dokümantasyon mümkün olan en az sayıda tutulmalı. . bu gerekliliği gösterebildikleri. • Birimlerindeki ortamlardan. verimlilik ve etkinlik azaltılmamalıdır. Çalışanların katılımının sağlanmasına yönelik organizasyonlar yapılması. Organizasyonun tüm seviyelerinde ihtiyaçların tanımlanması ve gerekli eğitimlerin organize edilmesi. kanuni yaptırımlar çerçevesinde güvenli aktiviteler yapılması için beceri ve kabiliyet. Alacakları kararların İSİG Yönetim sistemi performansını etkileyecek düzeyde olduğunun bilincinde olmalıdırlar. kayıt sistemini oluşturmalıdırlar. dokümantasyon en önemli unsurlardan biridir. işletmede uygulama ve organizasyonu sağlamasıdır.Sorumluluklar : İSİG sorumlulukları bütünüyle üst yönetimle ilgilidir. En güzel uygulama. Üst düzey Yöneticiler. İSİG Yönetim Sistemi Dokümantasyonu : Etkin ve başarılı bir İSİG Yönetim Sistemi için. Yeterli İSİG bilgisine ulaşılması. Ayrıca işletmedeki bütün birimlerde çalışan yetkililer. İSİG yönetim sistemiyle ilgili bütün sorumluluğu alarak. Yönetimsel Düzenlemeler : İSİG nin organizasyon ve onun tüm aktivitelerine. sağlık ve güvenlik yönünden etkilenenlerin sorumluluğunun da kendilerine ait olacağını bilmeli. Organizasyon yasal veya ihtiyaçtan doğan. 112 . Politikanın uygulanması ve etkin bir İSİG yönetimi için bir organizasyon şunlara sahip olmalıdır . Organizasyon yapısına ve büyüklüğüne uygun gerekli kaynakların sağlanması. İSİG performansının daha da artması için aktif olarak kendi katılımlarını göstermelidirler. üst yönetimden ( büyük kuruluşlarda Yönetim Kurulu Üyelerinden biri olabilir) birisinin. İSİG bilgisinin etkin şekilde ve uygun yerde paylaşılmasına. için büyüklüğü veya yapısı ne olursa olsun. iletişim sağlanmasına yönelik organizasyon yapılması.

• Politikayı uygulamaya yönelik genel plan ve amaçlar ( personel. dokümanların yenilikleri izleyen şekilde yeni tarihli olmasma dikkat etmeli ve uygun görüldükleri amaca hizmet için kullanılmalarını sağlamalıdır. İşletmeler. « Performans ölçümü. PLANLAMA VE UYGULAMA : Performans Ölçümü Bu planlanan aktivitenin başarı veya başarısızlığım açık bir şekilde görebilmek için önem taşımaktadır. IV. tehlikelerin saptanmasını da kapsayacak şekilde risk analizi yapmalıdır. İSİG Yönetim Düzenlemeleri : Organizasyon aşağıdaki başlıkları da kapsayan düzenlemeleri yapmalıdır . 113 . kaynaklar da dahil ) hazırlanmalıdır . Ne Zaman yapılacak ? ve Beklenen çıktı ne olacak ? sorularının cevapları yer almalıdır. Bu planlama. Kanuni ve Diğer Gereksinimler : İşletme. İşletme. Risk Analizi : İşletme. Kim sorumlu olacak ?. denetleme ve durum değerlendirmesi için planlama yapılmalıdır.Bu kayıt sistemi İSİG planlarını tam anlamı ile uygulamaya geçirmeye uygun olmalı ve ihtiyaçların bir parçası olmalıdır. Tanımlanan riskleri kontrol ve tanımlanan ihtiyaçları karşılamaya yönelik uygulama düzenlemeleri ve genel planlama yapılmalıdır. kanuni gereksinimleri belirlemeli ve diğer gereksinimlerle birlikte İSİG Yönetimini uygulamalıdır. • Gerekli görülen düzeltme aktiviteleri planlanmalı ve uygulanmalıdır. risk analizinin yanısıra. • Acil durumlara yönelik planlamalar yapılmalıdır. gelecekte karşılaşılabilecek acil durumları önceden sezinleyip gerekli önlemleri almalı ve oluşabilecek etkilerini hafifletmelidir. İSİG konusunda gereksinimleri tanımlamak. belirgin performans kriterleri belirlemek aşamalarını kapsamalı ve Ne yapılacak ?.

Performans ölçümü "izleme" anlamındadır.Performans Ölçümü. İSİG Yönetim Sisteminin verimini göstermek için anahtar bir yoldur. Gerekli olduğu takdirde hem nitelik hem de nicelik ölçümleri yapılmalıdır. diğer sağlık ve güvenlik performans olaylarının takibi gibi. bağımsız ve profesyonel kişi veya kişilerce yapılmalıdır. sebepleri kökten tespit edilmeli ve düzeltilmesi için gereken düzenlemeler yapılmalıdır. Denetleme yöntemleri organizasyonların büyüklüğü ve mevcut tehlikelerin yapısına göre değişik olabilir. DENETLEME : İSİG nin rutin izlenmesine ek olarak. kazaya ramak kaldı durumlarını. Organizasyonun genel İSİG Yönetim Sistemi tanımlanan İSÎG performans standartlarına ulaşma kapasitesine sahip mi? » İSİG Yönetim Sisteminin güçlü ve zayıf yönleri nelerdir ? « Organizasyon gerçekten hedeflediklerini yapıyor ve ulaşabiliyor mu ? 114 . İSİG Yönetim Sisteminin tüm elementlerini daha derin ve daha eleştirel bakışla irdeleyen periyodik bir denetlemeye gerek vardır. Bu denetleme. örneğin yapılacak işin güvenlik sistemleri. Proaktif Performans Ölçümü: surveyans ve gözlemler ile. organizasyon dışından. hastalık-sağlık. çalışma izinleri gibi. İki yolla yapılabilir. Denetleme şu soruları içermelidir. Reaktif Performans Ölçümü : Kazaları. hangi politika ve amaçların gerçekleştirilebildiğini gösterir. VI. Yetersizlikler görüldüğü zaman.

KAYNAK: BS 8800 Guide to Occupational Health & Safety Management Systems. Denetim sonuçları ve alınması gerekli düzeltici önlemler ilgili tüm kişilerle paylaşılmalı. örneğin değişen organizasyonel yapı. Sistemin elementlerinin performansını. İç ve dış faktörleri. Denetleme bulgularını. İSİG Yönetim Sisteminin genel performansını. .Denetleme çok geniş olabilir veya seçilmiş bir alan veya konulara yönelik olabilir. Bu gözden geçirme şunları göz önünde tutmalıdır . Politika Organizasyon ihtiyaçlara yönelik İSİG Yönetim Sisteminin periyodik gözden geçirilme sıklığını tanımlamalıdır. « . değişen kanunlar. 1996. yeni teknoloji sunumu gibi Ve herhangi bir yetersizliği ortadan kaldırmak için hangi aktivıtelerin gerekli olduğunu tanımlayabilmelidir. hu kişiler bilgilendirilmelidir. 115 . .

116 .

İdeal İş sağlığı Ltd.2 milyon kişi meslek hastalığına ya da işe bağlı hastalığa yakalanıyor. İngiltere'de her iş günü. 7. çalışma yaşamının insan ve çevre sağlığı üzerindeki olumsuz etkileri bilinmekte ve bu konuda yapılan çalışmaların önemi her fırsatta dile getirilmektedir.2000 YILMA GERERKEN İŞ SAĞLIĞI VE İŞ GÜVENLİĞİ UYGULAMALARININ GERÇEK YÜZÜ Dr. 220 çocuğun tarımda kullanılan araçların neden olduğu kaza sebebi ile yaşamlarını kaybettikleri bildiriliyor. Handan TOPÇUOĞLU Ph. 10. Yaralanmaların en sık nedenini kayma ve düşmeler oluşturuyor. Kanserden ölüm nedenlerinin yüzde dördünü işe bağlı kanserler oluşturuyor.D. 14. Endüstride en sık karşılaşılan meslek hastalığını gürültüye bağlı işitme kayıpları olarak görülüyor.000 kişi işe bağlı deri hastalıklarına yakalanıyor. 1. Üretim yapan küçük bir işletmede çalışırken meydana gelen kaza sonucu ölüm olasılığı. Uzun yıllardan beri. 15. kadın işçilere göre 3 kat daha fazla kazalanma ve 10 kat daha fazla ölüm riskine maruz kalıyorlar. Her yıl yaklaşık 70 kişi işyerinde araçların neden olduğu kazalarla yaşamım kaybediyor. İşyerindeki ölümlerin en sık görülen nedenini yüksekten düşmeler oluşturmaktadır. Asbestosa bağlı ölümler İngiltere'de tek başına en büyük ölüm nedeni olarak karşımıza çıkıyor. 2. Şenay ÖZDEMIR Ph. Her yıl yaklaşık 36. 5. 13.şti. İngiltere'de. 4 milyar pound ile 9 milyar pound arasında seyrediyor. Erkekler. 9. 3. 11. 117 . 6. Yıllık iş kazalarının ve işe bağlı hastalıklar nedeniyle meydana gelen kaybın ekonomik boyutu. Her yıl 2. büyük işletmede meydana gelen kazaya göre iki katı daha fazla olarak karşımıza çıkıyor.000 kişi titreşime bağlı el-kol damarlarını tutan hastalıklara yakalanıyorlar. 4. 16. 1976-1998 yılları arasında. Her yıl yaklaşık 1500 kişi işe bağlı astım hastalığı nedeniyle yeni vaka olarak karşımıza çıkıyor.D. Bu konuya belkide gereken önemi en fazla gösteren ülkelerden biri olan İngiltere'de çalışanların sağlık ve iş güvenliği göstergelerinden yapılan bir derleme aşağıda yer almaktadır. 12. bir kişi hayatını işini yaparken kaybediyor. Yılda 13 milyon işgünü işe bağlı hastalık nedeniyle kaybediliyor. 8. Yılda yaklaşık 66. Dr.

KAYNAK: Health & Safety Facts. 23. riskleri kontrol altına almak üzere sistematik. yaralanma ve hastalık halinin yeterince kontrol edilemiyor ve. Kas iskelet sistemi hastalıkları. eğitim. kaza oranının yok denecek kadar az olduğu bir ülkenin verilerini göstermektedir. fiziksel şiddete maruz kalma sonucu meydana gelmiştir. 2000'li yıllara girerken. 665 ölümcül olmayan büyük yaralanma. düşen veya dönen parçaların. sürekliliği sağlanmış bir yönetim programı uygulaması gerekmektedir. halen yarım milyon çalışan işe bağlı stres. tüm yöneticileri» çalışanlarını ve işini etkileyen sağlık ve güvenlik risklerini analiz etmek. 22.17. İş sağlığı ve iş güvenliği uygulamalarının. 118 . İngiltere'de başta öğretmenler ve hemşireler olmak üzere. Page 3. 25 October 1999. araştırma ve laboratuvar olanaklarının bir hayli gelişmiş ve yaygın olduğu bir ülkede bile elde edilen bu sonuçlar. sıkışmak tespit edilmiştir. 1996/1997 yılları arasında meydana gelen ölümle sonuçlanan yüksekten düşme kazalarının en sık görülen sebepleri arasında hareket eden. Health&Safety Newsletter. Karbon monoksid maruziyetine bağlı her yıl yaklaşık 30 kişi hayatını kaybetmektedir. işe bağlı hastalıklar arasında en sık görülen hastalık olarak yer alıyor. Bu nedenle. kayıtların iyi tutulduğu ve kayıt dışı hastalık. işe ve işin yürütüm koşullarına bağlı ölüm. 20. araçların veya kapakların üzerinde bulunmak. 18. Yukarıda yer alan veriler ve değerlendirmeler. diğer Avrupa Birliği ülkelerinden ve Amerika Birleşik Devletlerinden daha düşüktür. İngiltere'de meydana gelen ölümlü iş kazalarının oranı. depresyon ve bunalım yaşamaktadırlar. HSE.büyük ölçüde önlenemiyor olması düşündürücüdür. çalışma hayatındaki sağlığı ve güvenliği olumsuz etkileyen koşulların kontrol edilmesine daha fazla önem verilmesi gerektiğini ortaya koymaktadır. 19. 1997/1998 yıllarında inşaat sektöründe 93 ölümlü kaza meydana gelmiş bulunmaktadır. 21. 1996/1997 yılları arasında.

2. çalışmak istemez. İş Sağlığı B. iş performansı düşer. son derecede fazla rahatsızlık hisseder. 0. Ata Türer** (*) LÜ. 1.İstanbul Tıp Fakültesi. "görünmeyen düşmanlar" diye nitelemek doğru olur kanısındayız.D. Radyo dalgaları. Elektromanyetik radyasyonlar ve Partiküler radyasyonlar olmak üzere ikiye ayırabiliriz.4 . infrared ışınlan. partiküler bir yapıya sahip radyasyonlardır. O halde bu ışınların zararlarını iki şekilde nitelemek yerinde olur: 1. Görünür ışınlar. Bu insan. motivasyonlarım bozar. GENEL BİLGİLER Radyasyonları. Gamma ışınları. ekran radyasyonları konusunda ölçümler yaparak. çalışma ortamında yaşadığı olumsuzluklardır. Tip zararları ise. gözle görülemeyen ışınlardır. bilinçli olmadığı. 2. Elektromanyetik radyasyonun genellikle görünmez olması. dalga özellikli . Bu durumda. bu çalışmamızın amacı. Mikro dalgalar. X ışınları (Röntgen Işınlan).Hilmi Sabuncu*. performanslarım etkiler. Bu nedenle. zararlı sınırlarda olmadığını çalışana anlatmak ve inandırmaktır. ama zararlı olduğunu bildiği bu düşmanlarla.Halim İşsever*. bu konuda bilinçsiz olan çalışanları rahatsız eder. İşte. Bu ışınlar arasında. İnsanoğlu. dalga özellikli ışınlan. GİRİŞ ve AMAÇ İş sağlığı açısından. önemle elektromanyetik radyasyonun sağlığa etkileri konusunda bilgilendirilmeleri gerekmektedir. iş kazalarına dahi neden olabilir. Dr. hatta işten kaçar. çok büyük önem taşımaktadır.Dr. İnsan sağlığının en büyük düşmanlarından olan bu ışınları.7 Mikron dalga boyuna sahip olan "görünür ışınlar" ve "Lazer ışınları" dışındaki ışınlar. (**) Çekmece Nükleer Araştırma Merkezi (ÇNAEM) Ö Z E T : Endüstride çalışanın sağlığını etkileyen en önemli fiziksel etkenlerden biri de elektromanyetik radyasyonlardır. 119 . onların bilinçlenmelerini sağlamaktır. Alfa ışınları ve Beta ışınları ise partiküler özellikli ışınlan oluştururlar. sonuçlan standartlarla karşılaştırarak. bu ışınlar konusundaki bilinçsizliği nedeniyle. standartlarla karşılaştırarak. partiküler radyasyonlar ise. Elektromanyetik radyasyonlar.0. bahsi geçen etkenler ile çalışmaya zorlanırsa. bu ışınlar konusunda bilinçlenmesini sağlamak. çalışma ortamlarında bulunan radyasyon kaynaklan ve verdiği zararlar. motivasyonu bozulur. bizzat bu ışınların şiddetlerini ölçüp. çalışma ortamında birlikte olduğunda. Tip zararlar. çalışma ortamlarında. çalışanların.H. bu ışınların sahip olduğu fiziksel enerjileri dolayısıyla vücuda verdiği zararlar . çalışanın.ELEKTROMANYETİK RADYASYON ZARARLARI TELEVİZYON ve BİLGİSAYARLARDA EKRAN RADYASYONU Prof. Ultraviyole ışınlan. Çalışanların maruz kaldıklarını düşündükleri ve büyük rahatsızlık duydukları. maruz kalanın. Nötron ışınları. isminden de anlaşılacağı gibi. iş sağlığı uzmanlarına düşen en önemli görev.

ışık ışınlarının şiddetine. geçici körlük süresi daha çok ışık ışınlarının şiddetine bağlıdır. de görüldüğü gibi dalga boyu en düşük. Fakat genel olarak göz kapağının refleks olarak kapanması. Deride eritem oluşturur. 280 . Çok uzun süreli maruz kalmalarda. Gözlerdeki maruziyet sonucunda fotokeratit oluşabilir. İyonize eden elektromanyetik radyasyonların. vezikülasyon ve pigmentasyon oluşur. etkilenme süresini azalttığından ve nispeten sabit tuttuğundan. nanometre) veya enerji birimi (elektron volt . yani 1 RBE 'lik bir etkiye sahiptir. Körlüğün süresi. 120 .X ve Y ışınları. frekansı ve enerjisi yüksek ışınlardır. Enerji düzeyleri 107 eV civarındaki bu ışınların etkileri. dalga boyu birimi (cm. Şekil 2. mesleki maruziyet bakımından hekimlerin çok maruz kaldıkları bir radyasyon tipidir. X ışınlan. görünür ışınlar. bir birimdir. etkileme süresine bağlı olarak değişir. kişisel hassasiyete ve diğer etyolojik faktörlere de bağlı olarak deri kanserine kadar varan tablolar görülebilir. frekans birimi (hertz. 280 nm'den küçük dalga boylular ise basınçlı civa buharlı lambalardan yayınlanır. Radyasyonun Biyolojik etkinliği (RBE) denilen bir birim ile ifade edilir. kornea tarafından tamamen tutulduğu halde.eV) ' dir. Çok şiddetli ışık ışınlarına maruz kalan gözün ağ tabakasındaki görme reseptörleri etkilenerek geçici körlüğe neden olurlar. Hz). Bu ışınların dokuda girginliği fazla.400 nm olanları. korneayı geçerek retinaya ulaşırlar. Elektromanyetik spektrumu tanımlayan birimler. Ultraviole ışınlarının hedef organları gözler ve deridir. güneş ışığından. : Elektromanyetik spektrumun fiziksel karakteristikleri Ultraviyole ışınlarının dalga boyu 320 . mikro metre. fluoresant lambalardan veya siyah ışıklı lambalardan.320 nm olanları. Şekil 2. rastladığı molekülleri iyonlaştırma kapasiteleri oldukça yüksektir. bu birim cinsinden ifadesi. Daha sonraki dönemlerde ödem. UV ışınları. Görünür ışınlar sadece göz üzerine etki edeler.

Partiküler yapıdaki radyasyonlar. 7. 1 0 . 2 tanesi "ekran filitreli" renkli. girginliği en yüksek ve sekonder radyasyonlar oluşturduğu için en tehlikeli ışınlardır (1). Radyo dalgaları. O halde bu türden maraz kalmalarda doz ölçmeleri yapılmalıdır. değerlendirme için. Ölçü yapılan ekranlardan 60 tanesi renkli. 100 mW/cm2'lik bir maruz kalmada ise katarakt ve retinal yanıklar görülebilir. Ekran radyasyonunu ölçmek üzere. katot ışınlı tüplerden. Beta ışınlan da X ve y ışınlan gibi Etkileri 1 RBE ile tanımlanır. Alfa ışınlan girginliği düşük. vücut için en önemli riski oluştururlar. mesleki maruz kalmalarda. İnsan vücudundaki girginliği. 2. 3 -10 cm'lik dalga boylular.3 0 mW/cm2'lik İR ışınlarına kronik maruziyeti sonucunda kornea bozulmaları meydana gelmektedir.89 uR/Saat 121 . genel halk sağlığı açısından ise 1/2 saatin üzerindeki maruz kalmalar için 0. endüksiyon firınlanndan. elektroterapi cihazlarından yayılırlar.1 saatin üzerindeki maruz kalmalar için 0. 1-100 cm dalga boylu dalgalardır ve iletişim sektöründe radarlardan. mikro dalga pişiricilerden. 3 kHz'den 300 GHz'e kadar frekansa sahip radyasyonlardır. her türlü kaynak bilgisine ölçmeler tamamlandıktan sonra başvurulmuştur. Özellikle 500 cm'nin üzerindeki dalga boyuna sahip olan radyo dalgalan için vücut tam bir saydamdır. lmm . Ölçüm yapılacak ekranlar belirledikten sonra uzmanlarımız farklı yönlere hareket ederek birbirinden bağımsız. kalibrasyonlan ÇNAEM tarafından yapılmış iki adet EBERLINE marka FB-6 Model dedektörlü plastik sintilasyon sayıcısı kullanılmıştır. GEREÇ ve YÖNTEM Araştırmamız. Ölçmeler iki uzman tarafından fuarın bir noktasından başlayarak her ekranda iki add ölçü yapacak şekilde organize edilmiştir. Yıllık SAR değerinin en üst Ümitleri. bu ışınlar için iyi bir geçirgendir. mikro dalgaları da kapsayan (Şekil 1.08 W/KG olarak belirlenmiştir. bu yöntem tercih edilmiş. Sintilatörlerin göstergeleri mikro prosesörlü digital ekranlıdır ve cihazın ölçü alanı 1 Mikro Röntgen / saat' den. Her cins ekran için genel ortalamalar ve standart sapmalar hesaplanmış ve aralarındaki farklar test edilmiştir. 0. ( Mikro dalgalar. 10-20 cm'lik dalga boylu mikro dalgalar.2 0 cm'lik dalga boylular en derin girginliğe.4 W/KG. Aynı dalga boylu dalgalarla hayvan deneylerinde katarakt oluşturulmuştur. 3. iyonize eden Alfa (Helyum atomu çekirdekleri). 6 tanesi renksiz (mono). bilgisayar fuarında COMPEX (COMPuter Exhibition) gerçekleştirilmiştir. 2 tanesi televizyon renkli'dir. beta ışınlan (Elektronlar) ile sekonder radyasyonlar meydana getiren Nötronlar (Çekirdek tanecikleri) şeklinde tanımlanır.5 Röntgen / saat'e kadardır. Fuar. Her ekranda yapılan iki ölçmenin ortalaması alınarak. yaklaşık 1000 m2'lik bir alana yayılmış 23 değişik firmanın pazarladığı veya demostrasyon için kullandığı bilgisayar ve televizyon ekranları üzerinde yapılmıştır. absorbe olarak termal etki oluştururlar. Fakat daha kısa dalga boyluların (mikro dalga özelliği gösterenlerin) etkileri fazladır ve bu etkiler SAR (Spesifik Absorption Rate) denilen bir birim ile ifade edilir.4 nm'den büyük dalga boylu İR ışınları su tarafından absorbe edildiğinden girginlikleri fazla değildir. Toplam olarak ölçü yapılan ekran sayısı belirtilen özelliklerde 77 adet'dir. birbirini etkilemeden ölçmelerini yapmışlardır. 4. iyonizasyonlan düşüktür.Dalga boyu 1.1 cm'lik girginliğe sahiptir ve 3cm'den küçük dalga boylular ise dış deride tutulurlar. her ekran için tek bir değer elde edilmiştir. Ölçme yapılmadan önce ekran radyasyonları ve arka fon (Back ground) radyasyonu konusunda hiçbir araştırma yapılmadan ölçmeler yapılmıştır. Ölçmelerin etkilenmemesi için. 2 .2). iyonizasyonu şiddetli: Beta ışınlarının girginlikleri orta. Yani kanıtlanmış bir sağlık zararı saptanmamıştır. Gözün.4 nm'den daha küçük olan İR ışınlan. Nötronlar ise. 7 tanesi "Alçak Radyasyon" özellikli renkli. Elde edilen radyasyon değerleri arasında en yüksek olan ekran. Retinaya ulaşabilen İR ışınları. deriyi ve göz okülerini geçebilirler ve su. dalga boyuna bağlıdır. BULGULAR Yapılan ölçmeler sonucunda farklı tipteki ekranlann ölçüm değerleri Tablo l'de gösterilmiştir. Alfaların etkisi 10 RBE. Nötronların etkisi ise 20 RBE'dir. 1.

zararlı etkenlerin insan sağlığına zarar verip vermediğini kontrol eden kurumların. analiz eden kurumlara. TAE. ANKARA. 31/05/1994 Tarih ve B. "radyasyon soğurma" değerleri beyan eden raporlar alabilmektedir. 2. 5. tüm ölçmelerimizde sadece ve sadece arka çevre (Back round) radyasyonunu ölçmüştük. 1996. arka çevre (Back round) radyasyonunu aşmaması nedeniyle. Atom Enerji Komisyonu'nun ISO standartlarına göre verdiği zararlılık sınırları incelendiğinde ekranın 5 cm önünde insan sağlığı için olumsuz olarak verilen radyasyon değerinin 574 u. çok daha etkin olduğu bilinmektedir. Gelişmiş ülkelerdeki. Bunun yanında.5. . laboratuar koşullarında yapılan ölçmeler sonucu elde edilen. fakat halk sağlığı açısından hiç bir anlam ifade etmeyen. KAYNAKLAR 1. Sonuç olarak. zarar gördüklerini sandıkları bütün etkenleri.8. yani değerler arasındaki farklar anlamlı bulunmayınca. bilgisayar kullanan firmalara "ekran filtrelerinin radyasyonu engellediğini" belirterek satış yapabilmektedirler (2). resmi veya özel bu tür kurumlar vasıtasıyla ölçtürebilmekte. çok kolay şekilde ulaşabilmeli ve öncelikle sağlığını etkileyen bütün etkenler konusunda bilinçlendirilmelidir. ÇNAEM. Örneğin "alçak radyasyonlu" ekran ile normal renkli ekran arasında kayda değer farklılıklar yoktur. sağlığını etkileyen bütün etkenleri ölçen. İstanbul için arka fon (Back round) radyasyonu kaynaklardan elde edildiğinde. ölçme değerlerimizin ne kadar masum değerler olduğu ve bu değerlerinde arka çevre (Back round) radyasyonu olduğu ortaya çıkmaktadır. Gittikleri yerlerde bu raporları göstererek. Türkiye Atom Enerjisi Kurumu. gelişmiş ülkelerde bu sorun mutlaka dava konusu olurdu. etkeni üretenleri derhal dava etmektedirler. ekran radyasyonunun. "İş yeri hekimliği ders notları" .Basım. elde edilememiştir. 1. bu değerin 7.00. Bu ülkelerde insanlar. "Alçak Radyasyonlu ekran" ile normal renkli ekran arasındaki fiyat farkına değecek bir ölçüm değeri farkı.R/Saat olduğu da göz önünde bulundurulursa. 02. Bilgisayar ve televizyon ekranlarında sağlığımızı etkileyecek düzeyde bir ekran radyasyonunun söz konusu olmadığı açıkça görülmektedir. ülkemizde en yetkili radyasyon ölçen kurumlara başvurup. ekran filtrelerini üreten kurumlar . 09 . Doğal olarak böyle bir sorun olsa idi.0 (iR/Saat olduğu ve şüphelerimizde ne kadar haklı olduğumuzu anladık. Yani biz. aralarında anlamlı farklar bulunmamıştır. her tür radyasyon tipini kolayca tespit eden cihazlar ve özel kurumlar olmalıdır.5 . elde edilen değerler incelendiğinde. 122 . etken zarar verici boyutta ise. Türk Tabipleri Birliği Yayını. Ülkemizde. İnsanlarımız. "acaba biz başka bir değer mi ölçmüştük" sorusu akla gelmektedir. TARTIŞMA ve SONUÇ Herhangi bir standartla karşılaştırmadan. 045-653-94 Sayılı Rapor. herhangi bir ekran radyasyonu sorunu olmadığı halde. Durum böyle olunca. 1. Aynı biçimde ekran önüne takılan filtrenin de radyasyon önlemesi açısından anlamlı bir yaran görülmemektedir. Araştırmamızın kapsamı içerisinde bulunan. Daha doğrusu.

analiz etmek. kaza tekrarlarının önlenmesi veya etkilerinin en aza indirgenmesi açısından son derece önemlidir. oluşan küçük ya da büyük tüm kazaları dikkatlice incelemek. • En önemli yatırım çalışana yapılan yatırımdır. yol açan nedenleri araştırmak ve değerlendirme sonrasmda gerekli ders ve önlemleri almak. Of Turkey Ltd.İŞ KAZALARININ OLUŞUMU VE İŞ KAZALARININ SINIFLANDIRILMASI (BÖLÜM -1) MakMüh. Turgay BİNYILDIRIM / The Shell Co. tesadüfi olarak veya nedensiz meydana gelmez. Çalışana yapılacak olan en değerli yatınm da kuşkusuz eğitimdir. • "İş Emniyeti Performansını" yükseltmek için "Emniyetsiz Durumların" gözlenmesi ve analiz edilmesi gereklidir ! • Herkes emniyetli çalışmakla yükümlüdür ! Haraket ve 123 . kişilerin hatalı hareketlerine bağlıchr. Hiç bir kaza durup dururken. Bu nedenle. 95'inden fazlası kişilerin hatalı davranışlarından • Kazaların meydana gelme sıklığı. İstatistiki bilgiler ve yapılan araştırmalar göstermektedir ki . • İş kazalarının % kaynaklanmaktadrr.

maddi kayıplara yol açan kazalar İş Emniyeti Performansı'm sıfırlamazlar. İster büyük ister küçük olsun. emniyetsiz hareket ve durumların oluşmasıyla meydana gelmektedir. malmda veya cihazlarında (herhangi bir sigorta ödemesi öncesinde) 10.kaynaklanan yaralanma veya rahatsızlanma (veya hastalanma) durumudur.2.2 Maddi Kayıplara Yol Açan îş Kazaları (Without Injury) Büyük maddi kayıplar Herhangi bir yaralanmanın yer almadığı.2.2. araçlarında. zincir halkaları gibi birbirine bağlı hataların.3 Yaralanma ile Sonuçlanan İş Kazaları Bir iş yerinde tanımlanmış olan bir görevin yerine getirilmesi sırasında tek bir olaydan -veya kısa bir süre içinde birden fazla olaydan. ancak olumsuz etkilerler.000 USD altında hasamı veya ürün kaybının meydana geldiği kazalardır.1 Ucuz Atlatılan Kazalar (Near Miss) Herhangi bir yaralanma veya malzeme kaybına veya hasarına -kıl payı farkla. • Tüm iş kazaları önlenebilir ! 1. ancak şirket tesisinde. Küçük maddi kayıplar 10. 1. Bu zincirin bozulmasıyla nihai sonuç önlenecek veya değişecektir. 1.•• Tüm iş kazaları. çevreye veya üçüncü şahıslara zarar gelmesiyle sonuçlanan olaylardır. Ancak gerçek bir kaza olarak kabul edilmeli ve buna yol açan çalışma koşulları araştırılmalıdır.yol açmayan kazalardır.000 USD veya daha fazla hasara neden olan kazalardır.2 İŞ KAZALARININ SINIFLANDIRILMASI Yaralanma veya hastalanma ve/veya mala. 1. 124 .

Basit yaralanma ile sonuçlanan kazalar (First-aid accidents) Basit müdahaleler gerektiren ve gün kaybı ile sonuçlanmayan kazalardır. Bu tip kazalarda maddi hasar da meydana gelebilir. Birden fazla kişinin ölümü söz konusu olabilir. parmak sıkışmaları. Ancak. "İş Emniyeti Performansı"mn sıfırlanmasına neden olur! 125 . Bu tip kazalar sonucunda Emniyeti Performansı sıfırlanır. sakatlığı veya onarılamayacak şekilde kopması. Çalışma günü kaybı ile sonuçlandığından İş Emniyeti Perförmansı'nı sıfırlar.İş Kazası olarak nitelendirilmelidir.çalışmasının kısıtlanmasına yol açan kazalardır. Geçici iş görememezlik / sakatlık hali (Temporary total disability . 1.4 Ölümcül İş Kazaları Ölümle sonuçlanan iş kazalarıdır. ancak dolaylı yoldan olumsuz etkiler. İş Emniyeti Performansım sıfırlar. iş yerinde doğal nedenler sonucunda meydana gelen ölüm veya hastalıklar / rahatsızlıklar (ve ilintili olarak yaralanmalar) İş Kazası olarak kabul edilmezler. vb.2. en azından kazanın meydana geldiği günü takip eden takvim günü boyunca -ancak geçici bir süre için.Ekipman veya yönetim araçlarındaki kusurlar nedeniyle meydana gelen kazalar mesai dışında dahi olsa. Kalıcı kısmi sakatlık (Permanent partial disability) Meydana gelen bir kaza sonucunda vücudun herhangi bir parçasının veya bir organının kalıcı olarak fonksiyonunu kaybetmesi. Yaralanma ile ölüm arasında geçen süre dikkate alınmaz. Ölümcül iş kazaları. Tam sakatlık (Permanent total disability) Kişinin çalışmasını tamamen engelleyen ve vücudun fiziki fonksiyonlarım kalıcı olarak ortadan kaldıran son derece ciddi kazalardır. Örnek : Basit sıyrıklar. ciddi olmayan local yanıklar. İş Emniyeti Perförmansı'nı sıfırlamaz. önemsiz ve derin olmayan kesikler.LIT) Kazaya uğrayan şahsın.

acı ve sıkıntı Gelir kaybı.Kazaya Uğrayan Açısından • • • • • Ağrı. patlamalar. zamana bağlı olarak veya ortamdaki tehlikeye bir çok kez maruz kalarak şiddetini arttıran bir gelişim şeklinde kendini gösterir ise bu bir "hastalık" durumudur. üzüntü. fakat iş ile bağlantılı koşullara maruz kalarak insan vücudunda meydana gelen rahatsızlık durumları veya fonksiyon bozukluklarıdır. sıkışma . araç) sonucu meydana gelen ölümler. cisim.Sorumlu Şahıslar Açısından • • • • • • • Endişe ve stres Suçlanma ve pişmanlık İlave iş yükü (Rapor hazırlama.Örnek: Zehirli gaz kaçakları. 1.Firma Açısından « Yaralanan şahıs nedeniyle kaybedilen çalışma gücü ve zamanı 126 . Kaza (yaralanma) ile iş hastalığı arasındaki temel fark "tek olay veya ani oluşum" dur. Kazalar ve dolayısıyla yaralanmalar aniden oluşur. Ancak zarar görme. güvensizlik Arkadaşları ve çevresi üzerinde etkiler . endişe Düşük moral Üretim veriminin düşmesi .ezilme veya çarpma (elektrik. düşmeler. 1. beklenmeyen ilave masraflar ve harcamalar Geçici veya kalıcı iş görememezlik Aynı iş-görev için yetersizlik.4 KAZALARIN ETKİLERİ VE OLUŞAN KAYIPLAR . tekrar eğitimleri) Kariyer zedelenmesi Çalışanlar Açısından Şok.3 İŞ HASTALIKLARI (Occupational Illness) İş kazası kapsamı dışmda.

Ayrıca. Böyle bir yaklaşım sonucunda hazırlanmış olan "Kaza Piramidi". yerel makamlar ve sivil örgütler tarafından oluşturulan baskı Kalite.Toplum ve Ülke Açısından • • • • Olumsuz sosyal ve ekonomik etkiler Her yıl kaybedilen iş gücü ve üretim kayıpları Hastane ve sağlık kuruluşlarına gelen yükler. Bundan dolayı. 127 . vb Sigorta prim. hizmet aksamaları Trilyonları aşan tazminat ödemeleri BOLUM .0 KAZA P İ R A M İ D İ Yaralanmaya veya gün kaybına yol açan kazaların frekansı. bir daha kaza olmayacağını gösteremez.• • • • • • • • Diğer çalışanlarm merak. endişe ve tartışmaları neticesinde harcanan zaman Amirler tarafından kazanın soruşturulması sırasında kaybedilen zaman Malzeme ve makinalarm zarar görmesi durumu İşin durması. kaza nedenlerinin ortaya konması ve iş emniyeti performansının yükseltilebilmesi için hassas ve sağlıklı göstergelere ihtiyaç duyulmaktadır. kaza sonuçlarının boyutu ile kazalara neden olan "Emniyetsiz Hareketlerin" arasındaki bağlantıyı çarpıcı bir şekilde ortaya koymaktadır. üretim verimi ve pazar payı üzerindeki etkiler . Gün kaybı ile sonuçlanan kazaların durulması. iş emniyeti performansım ölçmenin bir yöntemidir. yavaşlaması ile kaybedilen zaman ve para * Yeniden planlama. masraflarında artışlar Firma adının zedelenmesi Medya. bir üretim tesisinde çalışan sayısının az olması nedeniyle kazaların nadiren meydana gelmesi de yanıltıcı sonuçlara götürebilir. tekrar eğitimleri * Tamirat masrafları.II 2.

1 KAZA ARAŞTIRMALARINDA YÖNTEM VE ÇÖZÜMLER Tüm kazalar. 2. mevcut sistem ve istatistiki bilgilerin yetersizliğini kanıtlamaktadır. bu konuda deneyimli kişiler tarafından titizlikle soraşturulmalı. Bu nedenle. « Mevcut prosedür veya talimatların iptal edilmesi veya yenileriyle değiştirilmesi. piramidin tabanında yer alan "emniyetsiz hareket ve durumlar" üzerinde yoğunlaşmak. raporlamak.Hiçbir emniyetsiz hareket ve ucuz atlatılan kaza kaydı olmadan ölümcül veya ciddi yaralanma ile sonuçlanan bir kazanın meydana gelmesi. kaza sonucundan başlangıç noktasına doğru ters yönde adım adım ilerleyerek meydana gelen zincirleme olaylan belirlemede ve "Tripod veya Kök Analizi" ise görülemeyen hataların açığa çıkarılmasında kuUamlan son derece önemli ve etkili metodlardır. Tüm bu çalışmalar tamamlandığmda. tespit edilebilen kaza nedeni veya nedenleri uygun çözümlerle ortadan kaldırılmalıdır. "Kaza Ağacı" çalışması. Bu çözümler. kanıtlar dikkatle incelenmeli ve tüm sonuçlar tarafsız olarak raporlanmalıdır. ® Yeni kontrol ve yönetim sistemlerinin geliştirilmesi ve kullanılması 128 . analiz etmek kazaların önlenmesinde ve iş emniyeti performansını yükseltmede kullanılacak en etkili yöntemdir.

000 adam-saat'lik çalışma gerçekleştiren bir firmada 9 kayda değer kaza meydana gelmesi halinde.000 = 6 olarak hesaplanır.2 Kaza Oranı 1.2. 129 .• • • • • • Gerekli eğitim programlarının hazırlanması ve uygulanması Acil planların hazırlanması veya yenilenmesi. 2 veya 3 yıl boyunca takip edilen aylık veya üç-aylık ortalamalar. bir çeyrek yıl veya bir yıl olabilir. Kaza sayısının . Kaza Frekansı Kaza sayısı x 100. Komşu tesis veya departmanlarla işbirliği imkanlannm araştırılması ve geliştirilmesi. şirketin kaza frekansı gidişatını göstermekte oldukça yararlıdır. Gerekli emniyet teçhizat.000 çalışan üzerinden belli bir Daha kolay hesaplanan kaza oranında dönemdeki kaza sayısı ele alınmaktadır.. şıklarından bir ya da birkaçını içerebilir.000) / 150. cihaz ve kişisel koruyucu malzemenin kullanılması Ürün veya kullanılan teknolojinin değiştirilmesi. Söz konusu "dönem" bir hafta. haftada 40 saat üzerinden 50 çalışma yılma sahip bir kişiyi (örnek olarak 100. 2. Metod veya proses değişikliği. Ve unutmamak gerekir ki bütün kazalar önlenebilir! 2.000 çalışma saati ile belli bir dönem / zaman diliminde çalışılmış olan toplam adam-saat) gözönüne alınmaktadır..2.000 Dönem içinde çalışılan toplam adam-saat Örnek : 150. Kaza Frekansı = ( 9 x 100. .1 EMNİYET PERFORMANSI VE ÖLÇÜMÜ Kaza Frekansı Frekans formülünde.2 2. kazaların meydana geldiği alanlar ile oluşumundaki zaafları ortaya çıkarmada ve emniyet performansının değerlendirilmesinde oldukça yararlıdır. kaza tiplerine göre ele alınarak bu formül yardımıyla geniş bir yelpazede incelenmesi. bir ay.

Kaza Oram = ( 9 x 1. „_.000 Toplam çalışan sayısı Örnek : Toplam 200 çalışanı olan bir firmada 9 kaza meydana gelmesi halinde.. .2. Kaybedilen Zaman = Kaybedilen toplam adam-saat çalışma zamam % :—*—r. ^-r-1 . . Aynı şekilde.Kaza Oranı = Kaza sayısı x 1. „ Ort..3 Ortalama Kaybedilen Çalışma Zamanı Her firmanın. kendi aralarında direkt mukayese yapılması doğru olmayacaktır. Kaza oram ve kaza frekansında farklı faktörler ele alındığından. T.000)/200 = 45 olarak bulunur. kaza basma kaybettiği ortalama zamam aşağıdaki formül yardımıyla hesaplaması mümkündür. Çalışanlarının çoğunluğu sahada / imalatta olan bir firma ile ofiste bulunan bir diğer firmanm mukayesesinin doğru sonuç vermeyeceği gibi. Zaman kaybı ile sonuçlanan kaza sayısı 130 . 2. firmalar arasında kaza frekansı veya kaza oram mukayesesi yapmak yararlıysa da eşit / benzer koşulların dikkate almması oldukça önemlidir.

• * Atık yönetim sisteminin hazırlanması. etkin mücadele için gerekli eğitim ve tatbikatların düzenlenmesi. periyodik sağlık kontrol ve taramaları. şirket merkez ofisinde bulunmalıdır. • * Çevre yönetim sisteminin hazırlanması ve bu kapsamda çevresel etki değerlendirmesinin yapılması. Duruma göre her üretim tesisinde ayrıca bir emniyet mühendisi veya uzmanı bulunabilir. stres yönetimi.İSEÇ YÖNETİM SİSTEMLERİ VE KURULMASINDA ANA ADIMLAR MafcMüh. hedef saptama. Turgay BİNYILDIRIM The Shell Co. atıkların kontrolü ve azaltılmasına yönelik çalışmalar. a) Başlıca görevleri arasında. sickness absenteeism reporting and administration procedure (hastalık nedeniyle oluşan iş kayıplarının raporlanması ve yönetimi -tespit. Emniyet personeli. çözümler konusunda tavsiyelerde bulunmak. • Risk analizlerinin yapılmasına katkıda bulunması.. • Emniyet Performansı hedeflerinin saptanması. tedbirler). ergonomi. analiz. Of Turkey Ltd. • * İSEÇ (İş Sağlığı. yürütülen faaliyet ve operasyonlar hakkında bilgi sahibi olmalı. Emniyet Personeli Kim'dir ve Ne Yapar ? Emniyet Personelinin sadece yol gösterici ve gelişimi destekleyici faaliyetlerde bulunmaları gerektiği temel prensip olarak açıkça anlaşılmalıdır. daha sonra da bizzat yönetim kademesindedir. 131 . iş emniyeti ve yangınla mücadele konularında gerekli eğitimleri alarak ve tecrübeler kazanarak uzmanlaşmış olmalıdır. Birden fazla üretim tesisi bulunan büyük firmalarda bir Emniyet Danışmanı (Safety Adviser veya Expert) aksi gerekmedikçe. emniyeti ve çevre korunması konularında değişen koşullar. yeni hazırlanan yönetmelikler ve firma yükümlülükleri konusunda yönetimi bilgilendirmek. • Kaza ve önemli olayların incelenebilmesi ve buna bağlı olarak gerekli derslerin çıkarılabilmesi ve tekrarının önlenmesine yönelik tedbirlerin alınabilmesi için etkin bir "kaza inceleme ve raporlama" sisteminin hazırlanması. Emniyetin sağlanmasında sorumluluk ilk olarak her bir bireyin kendisinde. • îş sağlığı. Emniyeti ve Çevre koruması) faaliyet planlarının hazırlanması. • * "Atık su deşarj" ve "emisyon" izinlerinin alınmasına yönelik müracaat ve çalışmalar. alkol / sigara / uyuşturucu vb politikalarının hazırlanması. gürültü kontrolü ve işitme sağlığı. • * İş sağlığı programının oluşturulması ve bu kapsamda gıda hijyeni (restoran/yemek servisi var ise). gerçekleştirilmesi ve bir plan dahilinde tekrarlanması. • Acil planların yazılması ve güncelliğinin kontrol edilmesi.

müteahhit personeli / işçilerinin. stajyerlerin. can kurtaran sandalı veya umut taciri değildir.• Her türlü emniyet. Bu doğrultuda her kademedeki firma çalışanlarına yönelik ilk yardım kursları dahil "İSEÇ eğitim ihtiyaçlarının" belirlenmesi. ® Aylık emniyet komitesi toplantılarının düzenlenmesi. ® Yönetim ve departman direktörleri tarafından yürütülen emniyet bilincinin ve emniyet performansının yükseltilmesine yönelik faaliyet ve kampanyaların desteklenmesi. « * İSEÇ konularında çevre kuruluşlarla "iş birliği" imkanlarının yaratılması. emniyet sübabı. "çalışma izni" prosedürünün bu departmanlarca gereği gibi uygulanmasına * Tesis içindeki çapraz kontrollar.) ® Firma eğitim politikasının hazırlanmasına katkıda bulunmak. kişisel koruyucu. güvenlik ve çevre konularının yürütülmesinde de görev alabilir. * Arıtma sistemlerinin ıslahı ve kontrolü. * İhtiyaç duyulan her türlü emniyet. yangınla mücadele ve benzeri ekipman / cihaz / malzeme / teçhizat standardının belirlenmesi. cihaz. testleri ve bakımı konusunda mühendislik / bakım-onarım faaliyetlerinin emniyetle yürütülebilmesi için yardımcı olmak. Tüm sorumluluğun belirli sayıdaki emniyet personeline yüklendiği ve tüm önlemlerin bu personel tarafından alınabileceği beklentisindeki firmalar. * Nispeten küçük firmalarda emniyet personeli. işe veya göreve yeni başlayan personelin « Departman ve ünitelerin (kalite çemberleri gibi) yürüttükleri / oluşturdukları İSEÇ konularını da kapsayan çalışmaların desteklenmesi. • Tüm ekipman. ilgili departmanlar ile sıkı haberleşme / ilişki içinde bulunmak. • Çalışma talimat ve prosedürlerinin hazırlanmasına katkıda bulunması. normal görevinin yanı sıra iş sağlığı. kişisel koruyucu. Ne Değildir ? Emniyet personeli kazalardan ve sonuçlarından sorumlu tutulamaz. 132 . Emniyet personeli. Bu doğrultuda. • * İSEÇ konularında firmayı temsil etmesi. yangınla mücadele ve benzeri ekipman / cihaz / malzeme / teçhizatın temini. ® Yönetim tarafından belirlenecek "firma İSEÇ politikalarının" hazırlanması. b) Destek verdiği görevlen arasında. çalışanları kazalardan koruyucu etkin yöntemlerin sisteme kazandırılması veya işler halde tutulması mümkün olamaz. gerçekte son derece ciddi tehlikelerle karşı karşıyadırlar. makina. bu malzeme ihtiyacının nitelik ve nicelik olarak saptanması. İşçisinden en üst yöneticisine kadar tüm çalışanların desteği ve katılımı olmadan emniyetli / sağlıklı bir iş ortamının yaratılması. düzenlenmesi. gerçekleştirilmesi ve belirli zaman aralıkları ile yenilenmesi (bu konuda direkt sorumluluk departman direktörlerinde ve insan kaynakları veya personel departmanlarındadır. basınçlı kap ve benzeri donanımınperiyodik kontrolü. geçici işçilerin.

Emniyet bilincinin gelişmesi. Ne gibi Vasıflara sahip olmalıdır ? • İnsan üşkileri canlı. yönetmelik ve tüzükler konusunda bilgi sahibi • Müzakere becerisine sahip Hangi meslekler daha uy^ımdur ? Yukardan aşağıya önem sırasına göre. bir iş yerinde herkes emniyetli çalışmakla ve emniyet kurallarına uymakla yükümlüdür. inisiyatif kullanma becerilerine sahip • Yerel makamlar ve resmi daireler ile etkin ilişkiye girebilecek yapıda • İSEÇ konularında firmayı temsil edebilecek bilgi ve yetenekte • Liderlik vasıflarına sahip olduğuna. Kimya Mühendisleri 3. asla kişilerin kariyer planlamasında son nokta olmamalıdır. Elektrik Mühendisleri 133 . Maden Mühendisleri 4. İnşaat Mühendisleri 5. "Emniyet Danışmanlığı" görevi. Makina Mühendisleri 2. insanları bilgilendirmeyi seven • Girişken • Yapıcı • İnsanların katılımını sağlayabilecek ve gelen öneri / fikirleri dinleyebilecek • Üretken • Karar verme. zaruri emniyet malzeme ve ekipmanının temini konusunda gerekli desteğin sağlanması. firma İSEÇ politikalarının ve hedeflerinin saptanması yönetimin başlıca görevleri arasındadır.Unutulmamalıdır ki. Kısa bir süre sonra emekli olacaklar veya kariyerinde yükselme umudu taşımayanlar. kesinlikle bu göreve getirilmemelidir. ancak takım çalışmasının da yararına inanan • İlgili kanun. gerekli eğitimlerin düzenlenmesi. sır tutabilecek • Kendisini ve etrafindakileri motive edebilecek • Mücadeleci fakat kinci olmayan • Öğretme yeteneği olan ve öğretmeyi. Dolayısıyla. 1. emniyet performansının yükseltilmesinden herkes sorumludur.

zehirleyici kimyevi maddeler ve petrol ürünleri • Etkili sunuş becerileri • Temel trafik kuralları 134 . Excel. parlayıcı. Power Point) • Emniyetsiz hareketlerin gözlenmesi. atık kontrolü (özellikle tehlikeli atıklar) ' ® Başlıca yanıcı. raporianması ve analizi • Kaza ağacı ve Kök analizleri • Atık türleri.Bilmesi ve eğitim almış olması gereken konular: • Ürün yönetimi • Ergonomi • Stres yönetimi • İletişim becerileri • Müzakere becerileri • Yangınla mücadele teknikleri • İlk yardım ® PC kullanım bilgisi (Word.

Bu maksatla bazı açıklayıcı kavramlara kısaca göz atmakta fayda vardır. Yanma ve alev türleri Kontrollü yanma ve patlama Homojen ve heterojen yanma Oksijen ya da hava ile yanma Ön karışımlı alev ve difuzyon alevi 135 .Hidrokarbon yapısı . bir binanın tasarım aşamasından itibaren disiplinler arası eşgüdümün kaçınılmazlığını göstermektedir.Sıcaklık .0. mimar-inşaat mühendisi. 1. Şti.2. makina mühendisi.1.1. Bu eşgüdümde kimya mühendisi başta olmak üzere.Basınç .3.petrol mühendisi.Can güvenliğinin azami oranda sağlanması ve sürdürülmesi . Yangın güvenliğini sağlayacak ve yangınla mücadele edecek bu disiplinlerin öncelikle temel yanma bilgilerine ve yanma kimyasına yabancı olmamaları gerekmektedir. Kontrol dışı yanma olayına da yangın adı verilir. 2.elektrik mühendisi.Gaz karışımına ilave edilen maddeler 2.Mal varlığı kayıplarının en aza indirilmesi Bu temel mantık bize.Yangının çıkma olasılığının en aza indirilmesi ve yangının çıktığı noktada tutulması . Yanma ve yangın Yamçı maddenin oksijen ile ısı altında ve belirli oranlarda birleşmesi sonucu meydana gelen kimyasal reaksiyona yanma denir. YANGIN GÜVENLİĞİ VE YAKLAŞIM MANTIĞI Yangın güvenliği ve yangınla mücadele konularında sahip olunması gereken temel mantık şu kriterlere dayanmalıdır: . Yanma hızını etkileyen parametreler .1. TEMEL YANMA VE YANGIN BİLGİLERİ 2.0. 2.YANGIN VE ENDÜSTRİDE YANGIN GÜVENLİĞİ Serkan KÜÇÜK Kimya Mühendisi / NAVA Mühendislik Ltd. yangın teknikeri-itfaiyeci gibi meslek insanları yer almalıdır.

Tutuşma sıcaklığı Stokiometrik hava-yakıt karışımlarında.8 C ve kaynama noktası 37. 2. 2. ısı ve ışık etkisi altında stabil olmayan katı. vibrasyon. 2.2.60 C arasında 136 .8.8 C'nin üstünde veya eşit : Parlama noktası 22.8 C'nin altında 2. Al 3. Kendi aralarında üçe ayrılırlar.8 C üstünde veya eşit.8.6.1.2.2.3 CI : Parlama noktası 22. 3. kanşımın patlaması ya da yanması için gereken minimum sıcaklıktır.8 C'nin üstünde olan sıvılardır.3.4. 2. aniden genleşme ve sıcaklık artışı meydana getirmelerine patlama denir.8 . Ali : Parlama noktası 37. Patlama Sürtme.8 C ve buhar basıncı 2. BI 3. Parlayıcı sıvı Parlama noktası 37. darbe. Patlamada alev iletimi şok dalgalarıyla olur ve aynı zamanda gaz karışımı kimyasal bir reaksiyon ile yanar. Tutuşma-patlama limitleri Hava ya da oksijen ile karışım meydana getiren sıvı buharı ya da gazların yanabilmeleri/patlayabilmeleri için bulunmalan gereken aralıktır. Parlama noktası Parlayıcı sıvıların hava ile yanıcı bir karışım meydana getiren buhar çıkardıktan en düşük sıcaklık derecesidir. Bu sınırların altında ya da üstünde yanma/patlama meydana gelmez.8 C'nin altında : Parlama noktası 22. sıvı ve gaz maddelerin fiziksel genleşme veya kimyasal reaksiyon sonucu. kaynama noktası 37. Tehlikeli (yanıcı) sıvılar Parlama noktası 37.5.1.7. Yanma noktası Yanıcı hava-yakıt karışım buhar ya da gazlanmn alevle temas etmeksizin kendiliğinden yandıkları sıcaklık derecesidir. 2.8 atm'in altında olan sıvılardır.8 C ve kaynama noktası 37.7.7.7. 2.

4 C arasında : Parlama noktası 93. depolama. montaj. Endüstride yangına sebep olan faktörler 3.8. Statik elektriğin yol açacağı tehlikelerden korunmak için çok sağlıklı ve yaygın bir koruma ve işletme topraklamasının yanı sıra bilinçli bir seyyar topraklama yapılmalıdır. unsurlar kesinlikle ex-proof (patlama güvenlikli/alev geçirmez) olmalıdır. Ateşli işler Kaynak.8.0. Elektrik enerjisi kesinlikle sağlıklı bir projeye göre tesis edilmeli ve kullanılmalıdır.1. kesme gibi ateşli işler özel bölümlerde yapılmalı.2. Sigara Sigara ucundaki kor parçasının sahip olduğu 730-800 C sıcaklık sonucu yangın riskini arttıran önemli bir faktördür. Elektrik Yangın riski elektrik enerjisinin kullanımına ve elektrikli cihazların niteliğine bağlı olarak artış gösterebilir. Parlayıcı. 137 . Statik elektrik Özellikle kimya sektörü için en önemli yangın riskini oluşturan unsurların başında statik elektrik gelir. AIII 2. Kıvılcım ya da ark oluşması tehlikesi varsa elektrik iş iznine ek olarak. 3. 3. patlayıcı. tehlikeli ve zararlı maddelerle çalışılan iş yerlerinde alınacak tedbirler hakkında tüzük" başta olmak üzere uluslararası standartlar dahil bu sektörlerde titizlikle uygulanmalıdır. yarı mamul ve ürünlerin kimyasal yapısı. aksi durumlarda tüm ateşli işlerin gerçekleştirilmesi özel kurallara bağlanmalıdır. Ateşli İş İzin Belgeleri düzenlerimeli ve uygulaması titizlikle sürdürülmelidir. patlayıcı ve tehlikeli kimyasal yoğunluğu Üretim ve labaratuvar alanlarında bulunan hammadde.2. motor. Fabrikadaki değişiklikler ve gelişmeler de bu projeye uygunluk göstermelidir. Ayrıca topraklama konusuna özel bir önem verilmelidir. 14752 sayılı " Parlayıcı. ateşli iş izin belgesi düzenlenmelidir. nemlendirme ve seyyar topraklama uygulamaları sürekli olarak göz önünde bulundurulmalıdır. ikmal alanları gibi yerlerde sigara içilmesi kesin olarak yasaklanmalı ve kontrol altında tutulabilecek sigara içme alanları belirlenmelidir. Üretim. Üretim birimleri içinde elektrik ile ilgili tamirat. Yangın ve patlama tehlikesinin yoğun olarak bulunduğu ortamlarda çalışanlar anti statik ayakkabılar başta olmak üzere uygun koruyucu ekipmanla donatılmalıdır.4.3. nakliye. yağunluğu ve çeşitliliğinden ötürü bazı sektörlerin potansiyel olarak yangın riski yüksektir. 3. armatür vb. Havalandırma.93.4 C veya üstünde 3. bakım gibi işler mutlaka bir izin belgesine bağlanmalıdır. Can ve mal güvenliğinin azami oranda sağlanmasına yönelik olarak.3. Koruma ve işletme topraklaması çok sağlıklı tesis edilmelidir. Bill : Parlama noktası 60 . Üretimin bir çok noktasında elektrikli cihaz. 3.5.2.

parlayıcı ve patlayıcı kimyasalların depolandığı tankiann bulunduğu alanlar da yangın riski yüksek olan bölgelerdir. 3. Bu depolama tankları fabrikanın üretim. Kazan daireleri ve yakıtlar LPG. 3. Bu araçlar fabrika girişinden itibaren bir kontrol listesi ile gözlem altına alınmalı ve ikmal sistemlerinin sızdırmazlık başta olmak üzere durumu kontrol edilmelidir. Ciddi bir yangın ve patlama riski oluşturan yıldırıma karşı başta paratoner olmak üzere tüm güvenlik önlemleri alınmalıdır. Tehlikeli madde ikmali Üretim için gerekli olan yanıcı. İkmal yapacak araçlar ve personel her türlü güvenlik önlemini almak zorundadır. idari ve sosyal alanlarından ayrı ve güvenlikli bir bölgede konumlandırılmalıdır.3. yardımcı işletmeler. Bunun önüne geçmenin en etkili yolu da insan gücünün doğru yöntemlerle eğitilmesidir.6. 138 .11.7.10. 3. atıklar. muhtelif dökülme sızmalar tehlike yaratmadan ortadan kaldınlmalıdır. İnsan kaynaklı hatalar İnsanlann bilinçsiz ve özensiz davranışlarından ötürü bir çok yangın çıkmaktadır. Temizlik ve düzenli çalışma eksikliği İş yeri ortamı sürekli olarak temiz tutulmalı.8. 3. Tüm işçiler düzenli çalışma alışkanlığını yerleştirecek bilince eriştirilmeli ve sonrasında bu uygulama gerekli kontrol listeleri ile denetlenmelidir. Böyle durumlarda iş güvenliği/yangın güvenliği mühendisleri ya da ateşli işler nezaretçileri muhakkak fabrikada bulunmak ve gerekli önlemleri almak zorundadırlar. Yıldırım Yanıcı madde tankları ve binalar yıldırım düşme riskini her zaman taşırlar. doğalgaz ve motorin gibi yakıtların depolandığı ve kullanıldığı bu alanlar yangın güvenliği açısından sürekli izlenmeli ve bu alanlar ilgili standartlara göre tesis edilmelidir.9. 3. Bakım onarım dönemleri Fabrikaların üretime ara verip bakım onarıma girdikleri dönemlerde irili ufaklı bir çok yangın çıkmaktadır.

1. Bir mimar tasarladığı yapıyı kullanım amacından.Duman ve alev engelleyici kapılar Merdiven boşlukları Mekanik ve elektirik tesisatına ilişkin şaftlar . Su kaynakları Tesisler büyüklüklerine bağlı olarak değişen miktarlarda yeterli su kaynağına sahip olmak zorundadır.2.Kaçış genişliği . ahşap malzeme Bu başlıkları genellemek gerekirse mimar tasarladığı yapıda yangının yayılmasını engelleyecek bir tasarım yapmak ve uygulama aşamasında da buna uygun malzeme kullanmak durumundadır.4.Yapının korunması . yangın güvenliği bir çok meslek disiplinini ilgilendiren bir konudur. Bu konuya yaklaşımın ilk başlaması gereken yer de proje masasıdır.Güvenlik ve boşluklar . Bina tasarımı aşamasında yangın güvenliği Başta da belirttiğimiz gibi.Çıkışlar Koridorlar ve merdivenler .0.Koruyucu malzemeler ve sınıflandırılmaları . 4.Yapının şekli ve düzenlenmesi Bölümler ve kompartımanlar ile bunların duvarları . YANGIN GÜVENLİĞİ VE YANGINLA MÜCADELE UNSURLARI 4.Yangın araçlarının yaklaşım durumu .Duman tahliye sistemleri . Yangın hattını besleyen kaynak veya kaynaklar su akışı varken en kritik noktada statik 139 .Özel tehlike alanları .Havalandırma . can ve mal güvenliğinin sağlanmasına yönelik önlemlerden bağımsız düşünemez.Gizli bölmeler . kaplamalar.Çatı ve tavan . Kaçış tahliye ve kurtarmaya uygun tasarlanmış bir yapı yangın esnasında büyük avantajlar taşıyacaktır. Bu amaçla endüstriyel üretim süreçleri hakkında bilgi sahibi olması gereken mimarın. can ve mal güvenliğine yönelik şu kriterleri de çok iyi değerlendirmesi gerekir: Yapının konumu .Çatı ışıklandırması .Kapılar.

Bu amaçla dumanı bina ya 140 . Ayrıca bina içlerinde kesinlikle yuvarlak makaralı hortumlar kullanılmalı varsa yassı hortumlar değiştirilmelidir. Tüm otomatik ve manuel sistemler seyyar söndürme cihazları ile de desteklenmelidir. beraberinde yükseldiği ısı. 4. mamul depo. Su basmçlandırma sistemleri Yangını söndürme ve yayılmasını önleme aşamasında en önemli unsur. Ancak çoğu sektörde kaynak sayısının birden fazla olması güvenlik açısından önemli bir avantaj teşkil eder. Zamanı verimli kullanmak. kullanım kolaylığı olanlar (6 kg) tercih edilmeli.4. solvent/alkol tank sahaları. TSE belgeli cihazlar güvenilir ve servis/bakım desteği güçlü olan bir firmadan alınmalıdır. Köpüklü otomatik söndürme sistemleri kritik sektörlerde daha etkili bir mücadele unsuru olarak değerlendirilmelidir. etkin bir söndürme sağlamak ve insan faktöründen kaynaklanan eksiklikleri aşmak için otomatik söndürme sistemleri yaygınlaştırılmalı. genel enerji kaynaklarından bağımsız olarak çalışabilen ve her hortumun ucunda en az 6 bar basınç sağlayabilecek kapasitede bir pompa grubunun varlığıdır. ancak sistem seçiminde çok hassas davranılmalıdır. tetik mekanizmalı.5. içten basınçlı ve test edilebilir manometreli. Elektrikli. 4. yanıcı yanma ürünleri ve diğer partiküller ile yangının yayılmasını kolaylaştırmasının yanı sıra insan sağlığı üzerindeki olumsuz etkileri ve görüş mesafesini daraltarak insan ve mal tahliyesini engelleyen yapısı nedeniyle özel önlem alınması gereken bir faktördür. Bu kaynaklardan en az birisi diğerleri devreye girene kadar yeterli suyu sağlamalıdır. Bu pompa grubundaki tüm pompaların yangınla mücadele için üretilmiş yangın pompaları olmaları ve bu konudaki uluslararası standartlara uygun olmaları gerekmektedir. dizel ve jokey pompalardan oluşan böyle bir set. Ayrıca yoğun duman beraberinde alevi taşımasa dahi insanlar üzerinde büyük bir panik yaratmakta ve her açıdan etkin bir mücadeleyi zorlaştırmaktadır.basıncı en az 6 bar'ı sağlayacak ve dakikada 500 İt debiyi 30 dakika süre ile karşılayacak kapasitede olmalıdır. Kuru boru sistemleri dışında bütün yangın boru sistemlerinde kullanılabilecek en az bir güvenilir su kaynağı bulunmalıdır. nakliye platformları otomatik köpüklü söndürme sistemi ile korunması gereken noktalar olarak öne çıkmaktadır. Bu cihazların da seçiminde çok hassas davranılmalı. Uzun mesafelere su ve köpük atışı yapabilen su topları/monitörler de boya sektöründe yangın güvenliğimn önemli ekipmanlarındandır ve her fabrikada yeter sayıda bulundurulmak zorundadır. Yangınlarda bir çok insan duman yoğunluğu yüzünden hayatını kaybetmektedir. Bina içlerinde en az 2. 4.3. yekpare gövdeli.insan gücüne dayanan manuel sistem ve cihazlarla desteklenmelidir. Fiktif depo.5" ile yangın hortumlarına çıkış alınmalıdır. yangının etkisiz hale getirilmesinde çok önemli bir işleve sahiptir.5" yangın suyu hattı bulunmalı ve buradan 1-1. Duman tahliye sistemleri Duman. hammadde depoları. Ancak otomatik sistemler bütünsel bir yaklaşım içinde. Fabrika sahasında ihtiyaca uygun noktalara en az 4" hidrant hattı kurulmalıdır. Yangın söndürme sistem ve cihazları Yangın çıktıktan sonra asıl mücadelenin yapılacağı tüm sistem ve cihazlar bu başlık altında kısaca genellenmiştir.

demir. çıkış kapılarında. çelik.6. Yangın kondüksiyon. Bina içinde bölümler arasında yayılmayı önleyecek düşey yangın bölmeleri. Genellikle de merdiven. konveksiyon ve radyasyon adı verilen üç değişik ısı iletimi ile yayılır. Yalıtım ve yayılma Bir yangının büyümesinin ve verdiği zararın artmasını engellemenin en etkili yolu sağlıklı bir yalıtım uygulamasından geçer. Bu konuda en büyük riski oluşturan bina içi şaftların yatay ve dikey olarak çok iyi yalıtılması gerekmektedir. Endüstride etkili bir güvenlik önlemi olan duman tahliye sistemleri otomatik ya da manuel olarak çalışabilmekte ve binanın özellikleri/boyutları dikkate alınarak üretilebilmektedir. Özellikle kaçış yollarında. Bölümlerin özelliğine göre duman. atrium ve çatılara yerleştirilecek duman tahliye bacaları. yangın perdeleri. Ateşin bir yerden diğer bölüme atlamasını kolaylaştıran bu özelliklerinin mimari tasarım aşamasından itibaren göz önünde tutulup önlem alınması kaçınılmazdır. sistem seçiminde teknik destek. 4. 4. Piyasada bu işi yapan bir çok firma olması ve marka çeşitliliği. enerjinin kesilmesi ile daha da büyümekte ve aslında gereksiz bir çok yaralanma ve ölüme sebep olmaktadır.8. kendiliğinden ışık yayan akülü tip acil aydınlatma armatürleri ve aynı mantıkla üretilen yönlendirme üniteleri etkili ve vazgeçilmez güvenlik önlemlerindendir. ihbar ve anons sistemleri Konumuz ile ilgili olarak göz önünde bulundurulması gereken en önemli kriterlerden biri zamandır. Jeneratörün de devre dışı kaldığı ya da hem yangın södürme hem de aydınlatmaya yetecek güçte yedeklenmediği durumlarda. Acil aydınlatma ve yönlendirme sistemleri Bir yangın esnasında meydana gelen panik. Ayrıca tüm fabrika sahasına hitabeden ve insanların uyarılıp. çatı araları. aydınlık boşlukları. 4. Depolar ya da üretim alanları gibi büyük hacimlerde dumanın yayılmasını önlemek için. yangına geç müdahale edildiğinde tehlike çoğunlukla önemli boyutlara ulaşmaktadır. havalandırma ve klima kanalları. asansör. ahşap gibi taşıyıcı konstürüksiyonların yangına dayanıklı malzeme ile korunmaya alınması yangın yayılımına karşı alınması gereken temel önlemlerin başında gelmektedir. Zaman iyi değerlendirilmeyip. Bu amaçla yangını erken algılamak ve bu algılamayı gerekli biçimde ihbar etmek son derece önemlidir. ticari güvenilirlilik de deneyim gibi kriterleri ön plana çıkarmaktadır. elektirik tesisatlarına uygulanacak yangına dayanıklı kablo kanalları. kanallara yerleştirilecek yangın damperleri. servis.7. yönlendirilmesinde çok önemli bir işlevi olan genel anons sistemleri de fabrikalar için gerekli bir unsurdur. Buralardan yayılan duman ve ısı yangının kısa sürede tüm bölümlere sıçramasını kolaylaştırmaktadır. tavandan sarkan yangın bölmeleri de gereklidir. yangın 141 . pencereler gibi risk oranı yüksek yerler gerekli önlemler alınmadan kullanılmaktadır. ısı ya da aleve duyarlı erken algılama sistemleri tesis edilirken özellikle analog adreslenebilir tipte entegre bir sistem seçilmesine dikkat edilmelidir. Algılama.da bir hacim içine yayılmadan dışarı atan duman bacaları/duman tahliye sistemleri kullanılmalıdır. tavana.

Bina içinde ve dışında konumlandırılan yangın merdivenlerinin kendilerine ait bir alanları. Ayrıca. Ancak özellikle riskin fazla olduğu bölümlerde yangın istasyonu adını verdiğimiz birimler kurulmalıdır.merdivenlerinde. Fabrika binaları tek kattan yüksek olduğu durumlarda kaçış yollarını tamamlayan en önemli unsur yangın merdivenleridir. alınacak en ufak kişisel koruyucu ekipmana kadar malzeme şartnameleri bir danışman nezdinde oluşturulmalıdır. yangın güvenliği ve yangınla mücadelenin bir bütünsellik taşıması gerektiğini belirttiğimiz yukarıdaki satırları destekleyen başka yönlendirme üniteleri de bir çok gelişmiş ülkede zorunlu olarak uygulanmaktadır. Koruyucu malzeme/ekipman ve yangın istasyonları Yangınla mücadelede insan faktörünün.Balta . Bu sistemdeki temel mantık. Floresan. 4. biri korunmamış da olsa en az iki farklı kaçış yolu düzenlenmelidir. yangın pompalarının.10. kaçış yönüne açılan kapıları olmalıdır. duman yayılımını engelleyecek sistemlerin ya da duman bacalarının olmasına özel önem verilmelidir. bağımsız akülü acil aydınlatmaları. yangına dayanıklı duvarları. Bir yangın istasyonunda kabaca şu malzemeler bulunmalıdır: . Görüntülü güvenlik ve genel güvenlik uygulamaları Daha ziyade fiziki güvenlik amacıyla kullanılan görüntülü güvenlik sistemleri.11. 4. Fabrika bünyesindeki tek katlı yapılarda alanın büyüklüğüne bağlı olarak değişmekle birlikte. Genel olarak bakıldığında fabrikanın gerekli tüm birimlerinde hortumdan lansa. Kaçış yolu üzerindeki kapılar yandan menteşeli.9 Kaçış yolları ve yangın merdivenleri Kaçış yolu tanımından bir binanın her hangi bir noktasından yer seviyesindeki güvenlikli alana kadar devamlı ve engellenmemiş alanlar anlaşılmalıdır. toplanma alanlarında. yangın esnasında meydana gelen yoğun dumanın görüş alanını kısıtlayıp acil aydınlatmaları etkisiz hale getireceği ve acil aydınlatma uygulanamayan yerlere ulaşmak olarak kurulmuştur. panik barlı ve kaçış yönüne doğru açılır şekilde monte edilmelidir. yangına en az 30 dakika dayanıklı ve alev kesici. Kaçış yollarının aydınlatma ve yönlendirmesi de yukarıda açıklanan özelliklere sahip olmalıdır. Bu malzeme ve ekipmanlar alınırken fiyat kesinlikle önemli bir kriter olamaz. Bunun için kurulacak sistemlerden. Ayrıca bekçi tur sistemleri gibi güvenlik personelinin çalışma yöntemlerini belirleyen sistemler. Bu merdivenlerin dönel tipte yapılmasından özellikle kaçınılmalıdır. Bu alanlara kaçışı engelleyici hiç bir şey konulmamalı. yangın güvenliği açısından da değerlendirilmeli ve boya fabrikalarında kritik olan insan olmadığı zamanlarda kamera ile de izlenmelidir. kazan dairelerinin bulunduğu alanlarda bulunması gereken bu üniteler.Kanca 142 . 4. duman birikimine veya buzlanmaya karşı alınmış önlemleri. tungsten ya da gün ışığım absorblayan bu sistemdeki plakalar elektirik enerjisi kesildiğinde kendiliğinden ışıma yapmaya başlamakta ve güvenli bir yönlendirme yapmaktadır. yangın battaniyesinden seyyar söndürücülere kadar ilgili malzemeler bulunmalıdır. günümüzde işlevselliğinin yanı sıra estetiği bozmayacak biçimde de tasarlanmaktadır. daha etkin olarak kullanılması amacıyla kaliteli ve işlevsel malzeme ile donatılması gerekmektedir. yangın riski yüksek bölgelerde de değerlendirilmelidir.

Eğitimlerin temel hedeflerinden biri SOĞUKKANLILIK SAĞLAMA ve BİLİNÇ KAZANDIRMAKTIR.- - - Kazma Kürek Kova Tornavida El feneri Yedek pil Yangın battaniyesi Yangına dayanıklı kıyafet İtfaiyeci çizmesi İtfaiyeci bareti İtfaiyeci eldiveni Yeterli sayıda yassı hortum Kumandalı jet/sprey atı yapabilen lans Yedek rakor Adaptör Rakor anahtarı Solunum cihazı Minimum 25 kg köpük Köpük oranlayıcısı Köpük lansı İlk yardım seti Portatif sedye Reflektör Güvenlik bandı Acil ışık çubuktan Megafon Halat 50 m arabalı hortum (İstasyon yanında) .0. Teorik eğitim Yaşanmış olayların hatırlanması ve katılımın gerçekleştirilmesi Kişinin psikolojik olarak eğitim almaya hazır hale getirilmesi Sosyal ve kişisel yaşamdaki yangın riskleri Güvenlik kavramının bilince yerleştirilmesi Temel yangın kimyası ve bilgisi - 143 . Yangın eğitimi de. bilimsel ve teknik yönü ile birlikte psikolojik boyutu ağırlık kazanan çok önemli bir alandır. yaygın olarak yapıla geldiği gibi bir tavada yakıt söndürmenin çok ötesinde.1. Eğitim programının özet başlıkları aşağıda yer almaktadır. Bu amaçla teorik ve pratik eğitim birlikte düşünülür. 5. YANGIN EĞİTİMİ Yangın ve iş güvenliğinde sistemlere ve malzemelere ne kadar yatırım yapılırsa yapılsın insan faktörü eğitilmediği sürece tüm çabalar eksik kalacaktır. 5.

kurtarma ve tahliye yapabilecek 2 grup saptanır.Kontrollü yangın çıkarılması ve söndürülmesi . Çekirdek kadro ile benzer ancak tatbiki yanı daha ağır basan bir eğitimden geçirildikten sonra 4 ayda bir tabiki periyodik eğitimden geçirilir. deprem. mekanik. formen. güvenlik.3. yadımcı işletmelerde çalışan kazancı.2. enerji. Eğitim alacak gruplar Bir iş yerinde yangın. olağanüstü durumlarda davranış psikolojisi. teknik ve psikolojik yönü daha ağır basan 8 saatlik teorik eğitimden geçirildikten sonra. Bunun dışındaki grup genel bir bilgilendirme ve soğukkanlılık / bilinç kazandırma eğitiminden geçirilir.3.3. Pratik eğitim Sınıf içi modellemeli organizasyon problemleri Açık alanda tatbikat öncesi spor . insan kaynakları gibi alanlarda yönetici ve sorumlu olarak çalışan personelden oluşur.1. Bu kadro bilimsel. 144 . Bu grup 4-6 ay sonra 8 saatlik ileri teorik ve pratik bir eğitimden daha geçirilir ve işletmenin acil durum eylem planlarının geliştirilmesine hazır hale getirilir. yardımcı işletmeler. Personel kadrosu : Yukarıdaki 2 grup dışında kalan mavi ve beyaz yakalı tüm personeli kapsar. Bu eğitim yılda 1 defa tekrarlanır.) Malzemelerin tanıtılması Motivasyon arttırıcı yarışma ve oyunlar .- Ateşli işlerde dikkat edilmesi gereken kuralllar Parlama. Aktif kadro : Çekirdek kadronun emri altında çalışan ustabaşı.3. patlama bilgileri ve kuruluşa özel risklerin açıklanması Gazlar ve tehlikeli kimyasallar ile ilgili bilgilendirme Elektrik ve yangın ilişkisinin açıklanması Yangın Güvenliği ve iş güvenliğine yönelik yaklaşım Önlem ve sistemler Organizasyonun önemi ve organizasyon yöntemleri İlkyardım ve müdahale 5. 5.2. sabotaj.3. patlama vb. Temel yangın kimyası. iş yerlerindeki riskler ve önlemler ile organizasyona yönelik 8 saatlik teorik eğitimden geçirilir. pompacı vb işçiler ile üretimde çalışan işçilerin bir kısmını kapsar.olaylara yönelik hareket edecek ve sağlıklı biçimde müdahale. 5. sel. tahliye yöntemleri. 5.Yangın güvenlik sistem ve seyyar cihazların kullanılması İşyerinin risk analizinin gerçekleştirilmesi Değerlendirme ve anket 5. işletme koşullarında olası kazalara yönelik senaryolar eşliğinde organizasyonun sağlanmasına ağırlık verilen bir tatbikattan geçirilir. Çekirdek kadro : Üretim.

koruma. sel vb olaylar karşısında müdahale. Acil Durum Eylem Planları özetle aşağıdaki başlıklardan oluşur: .En yakın itfaiye kuruluşuyla koordinasyonun ve teknik yardım koşullarının belirlenmesi . deprem.Acil Durumun tanımlanması . görev yetki ve sorumluluklarının belirlenmesi .Dışarıdan gelen yardım unsurlarının organizasyonu .Çevre kuruluşlarla yangınla mücadele planlarının hazırlanmasına yönelik organizasyon . periyodik kontrollü işleri tanımlar taşeronların uymaları gereken kuralları tanımlar ve taahhüt altına alır. ÖZEL YANGIN YÖNETMELİĞİ Bu yönetmelik yangın ve yangına sebep olan.Acil Durumlara yönelik örnek senaryoların oluşturulması Acil Durum tahliye ve müdahale tatbikatlarının yöntem ve zamanlarının belirlenmesi 7.Temel Yangın bilgisi . savaş ve büyük doğal afetlerde hareket şekli Gelişen teknoloji ve üretim şekline göre yönetmeliğin yenilenmesi 145 . yetki ve sorumluluklarının belirlenmesi .Acil Durum müdahale organizasyonunun gerçekleştirilmesi Müdahale grupları ve sorumlularının tespit edilmesi.0. . kurtarma ve ilgili kurumlarla organizasyon faaliyetlerinin sağlıklı bir şekilde yürütülmesini sağlamak ve kuruluşu olağanüstü durumlara hazırlamaktır. haberleşme.Acil Durum Masasının oluşturulması .Acil Durum Masası görev.Lojistik destek çalışmalarının belirlenmesi Olay sonrası personel takip ve hasar tespit raporlama yöntemlerinin ve sorumluların belirlenmesi Basın ile ilişkilerin organize edilmesi Acil Durumun geçirdiği safhaların açıklanması . faktörler hakkında ayrıntılı bilgi içerir. yangın ve iş güvenliği açısından gerekli formları düzenler.Acil Durum haberleşme organizasyonunun oluşturulması Kaçış ve tahliye yollarının belirlenmesi Toplanma bölgelerinin belirlenmesi . ACİL DURUM EYLEM PLANLARI Bu planların amacı yangın.6.İşçi sağlığı ve iş güvenliği ile ilgili faaliyet ve yasal zorunluluklar Sivil savunma.Teorik ve pratik eğitim programlarının tanımı ve uygulama yöntemleri.0.Yangına sebep olan faktörler Vaziyet planları ve yangın güvenlik sistemlerinin bu planlara işlenmesi Çekirdek kadronun oluşturulması Periyodik bakım onarım formlarının hazırlanması Ateşli iş izin belgelerinin hazırlanması .Koordineli çalışılması gereken kurumların tespit edilmesi . Yönetmelik Yangın Güvenliği alanında yapılan çalışmaların son noktasıdır ve kısaca şu başlıklardan oluşur. .

Kadırgan Neşet. . endüstride yangın güvenliği ve yangınla mücadele konularının önemini ortaya koymakta ve kimya mühendisliği disiplininin konuyla yakın ilgisini göstermektedir.1994 İstanbul Büyükşehir Belediyesi Yangından Korunma Yönetmelikleri 24. Boya sektörü bu konularda serbest çalışan ve danışmanlık yapan kimya mühendislerinin birikiminden yaralanmalı ve güvenli üretim koşullarını bütünsel bir mantık içerisinde gerçekleştirmelidir. :" Yangın ve patlamalarla ilgili genel bilgiter" KMO Yangın okulu ders notlan . Prof.Kadırgan Neşet._ . tehlikeli ve zararlı maddelerle çalışılan işyerlerinde alınacak tedbirler hakkında tüzük" Küçük Serkan : "Çok boyutlu bir sorun:Yangın" Arredamento Mimarlık Dergisi Sayı 109/1998 Küçük Serkan : "Otelcilerin korkulu rüyası: Yangın" Gastronomi Dergisi Sayı 27/1999-10-23 NFPA 30.1973 / 14752 sayılı "Parlayıcı.1997 .. Dr. Dr." KMO İşçi sağlığı ve iş güvenliği okulu-II . SONUÇ Sonuç olarak ortaya çıkan durum. .12.. Kaynaklar: . " Flammable and combustible liquids" 146 . :"Yanıcı ve patlayıcı gazların isçi sağlığı ve iş güvenliği açısından yarattığı sorunlar.8...0. Prof. patlayıcı.

Sağlığını kaybedenler ve sağlık sorunlarını çözememiş toplumlar sağlıksız olmanın olumsuz koşullarını yaşamak zorunda kalırlar. bozulmasının önlenmesi gereken. İşyeri hekimlik hizmeti almayanlar beklentileri doğrultusunda tedavi ve ilkyardım hizmetleri almaktadır. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) ve Uluslararası Çalışma Örgütü (İLO) kurdukları ortak çalışma grupları 147 . ilkyardım ve periyodik muayene hizmeti almıştır. Bunu gören toplumlar daha hızlı gelişmek ve güçlenmek için. üzerinde duyarlılıkla durulması. 18. özellikle organize sanayi sitelerinde örgütlenen. işyeri hekimlik Mzmetinin işvereni ve çalışanları memnun ettiği. Başlangıçta göz ardı edilen çalışma hayatının getirdiği bu sorunlar. "İş Sağlığı "alanında gelişmeler başlamıştır (2). koruyucu hekimlik hizmetlerine ağırlık verilmesi gerekmektedir. İşletmelerin işyeri hekimi bulundurma zorunluluğu olmadığı gözlenmiştir. Ancak nitelikli. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) tarafından da ele alınmıştır. İlk çağlardan günümüze dek yaşadıkları zaman diliminin sağladığı olanaklar doğrultusunda çalışan insanlar. Son yıllarda küçük ölçekli işletmeler daha çok küçük ve organize sanayi sitelerinde örgütlenmektedir. İşyeri hekimlik hizmeti alan işletmeler İOSB ve İşyeri Sağlık Birimi' nden öncelikle tedavi. ancak halen kıymetini henüz tam olarak bilmediğimiz. Koruyucu hekimlik hizmetlerinin düzeyi düşük bulunmuştur. sanayileşme süreci içinde. işverenlerin maddi katılımları ile faaliyet gösteren İşyeri Ortak Sağlık Birimleri kurulmaya başlanmıştır.8' i metal işkolunda faaliyet göstermektedir. kendilerine uygun bir sağlık hizmeti geliştirip uygulamaya çalışır.yy'dan itibaren. Çalışma. Çalışma süresi günlük yaşam içinde uzun bir zaman kaplamaktadır. insanın bir sonuç elde etmek için gösterdiği çabadır. hizmetin niteliğinin arttığı oranda memnuniyet düzeyinin yükseldiği saptanmıştır. işveren ve işçi temsilcilerinin aktif görev yapacakları. Sağlık. Araştırmaya katılan işletmeler tekstil. Üye olmayan 55 işletmeden 31' i İOSB' den kendi istekleri doğrultusunda ücret karşılığı sadece özel sağlık hizmeti almaktadır. işletmelerin % 48. kaybedince değerini anladığımız en önemli niteliğimizdir (2). Yeşim Altmtepe İÜ. 164 işletmenin birinde İşyeri Sağlık Birimi kururmuştur. Sanayi sitelerinin içinde. Toplum Hekimliği Uygulama ve Araştırma Merkezi / Cerrahpaşa Tıp Fakültesi Ülkemizde kendi işini kurma eğiliminin artması ile küçük ölçekli işyerlerinin sayısı giderek artmaktadır. kimya. görev ve yetkileri ile yapısı mevcut yasal düzenlemelerden farklı olmayan İşyeri Ortak İşçi Sağlığı İş Güvenliği Kurulu' nun (İOİSİGK) oluşturulması yasalarla zorunlu kılınmalıdır. geliştirilmesi. Bunların bazılarında. "Endüstri Devrimi"ni izleyerek. sağlığı olumsuz etkileyen faktörler olarak önem kazandığında. işyeri hekimlik hizmeti alan ve almayan 164 işletmedeki işyeri sorumluları ve bu işletmelerden tabakalı rasgele örnekleme metodu ile seçilen 314 çalışanla işyeri hekimlik hizmetleri değerlendirilmiştir. Çalışmamızda. İOSB. İş sağlığı konusu. metal ve diğer işkolu başlığı altında toplanmış olup.KÜÇÜK ÖLÇEKLİ İŞLETMELERDE İŞYERİ HEKİMLİK HİZMETLERİ Dr. Küme örnekleme yöntemi ile seçilen Doğu Sanayi Sitesi' de faal 195 işletmeden araştırmaya katılan. İOSB' lerinin çalışmalarını destekleyici ve denetleyici rol üstlenecek. teknolojik gelişmeye paralel olarak özellikle işyerlerinde sağlık ve güvenlikleriyle ilgili sorunlarla karşılaşmışlardır (2). kısıtlı ekonomik kaynaklan olan küçük işletmeler için en uygun işyeri hekimlik hizmet modelidir. daha üstün bir düzeye getirilmesi için çareler aranan. 48 işletme İOSB' ne üyedir.

Ana disiplini mühendislik dallarıdır. İş sağlığını ilgilendiren en önemli hükmü. sağlık güvencesinin başarılması için yaşamsal öneme sahiptir. maddesidir. Bu kavram. DSÖ' nün de anayasasında yer alan. Zira korunması gereken iş değil. "Sağlık Hakkı" tüm insan haklarının merkezindedir ve bunun tanınması. Bu maddenin uygulanması işletmelerin küçük ve büyük oluşuna göre değişik nitelikte olmuştur (2). İş güvenliği multidisipliner bir konudur. 3. Sağlık güvencesi. genel sağlık hizmetlerinden ayrı düşünülmesi mümkün değildir.Çalışmanın olumsuz koşulları nedeni ile sağlığın bozulmasını önlemek. iş hekimliği hizmetlerine ilişkin 180. sorunlarını 148 . Yurdumuzda iş sağlığı konusunda en önemli kanun 1930 tarihli Umumi Hıfsısıhha Kanunu' dur.ile iş sağlığı alanındaki sorunlara çözüm yolları belirlemişlerdir. iş sağlığı ve iş güvenliği çalışmalarının. Yapılan iş ile işçi arasında uyum sağlayarak. herkesin olası en yüksek fiziksel ve mental sağlık düzeyine erişebilmesini öngörür. bilinen sağlık risklerinin denetlendiği iş ortamlarında çalışma hakkını da içerir (5). Tüm bu çalışmaların ışığında. Ülkelerin ekonomik. 2 örgüt kurdukları karma komisyon ile. halletmiş diğer ülkelere oranla daha yavaş olmaktadır. sağlıktır (16). iş sağlığının amaçlarını şöyle tanımlamışlardır: (2) 1. çalışanların sağlığını da kapsamaktadır. asgari yorgunlukla optimal verim elde etmek. Ele alınan. kararsız politikaların hüküm sürdüğü bölgelerde iş sağlığı ve güvenliğinin gelişimi. 2.Her işçiyi fiziksel ve ruhsal yeteneklerine uygun işlerde çalıştırmak. Ancak işyeri hekiminin iş güvenliği ile ilişkisi de kaçınılmazdır (20). iş sağlığının gelişimi tüm dünya ülkelerinde aynı paralelliği göstermemiştir. çalışanların sağlıklılıklarının devamı için işyerlerinde alınması öngörülen bir dizi güvenlik önlemlerini içerir (20). hızlı ve gelişmiş makinelerin kullanıma girmesiyle yaygınlaşan iş kazalarını önlemek amacı ile iş güvenliği kavramı hızla önem kazanmıştır. geliştirilmesi ve sürdürülmesi için yapılan ve yapılması planlanan. politik ve kültürel farklılıkları gelişim sürecinin farklılığında önemli rol oynamaktadır. Bilim ve tekniğin hızla ilerlemesi. çağdaş sağlık anlayışı içinde "2000 Yılında Herkese Sağlık" ilkesi. Ekonominin zayıf olduğu. "Mesleki faaliyetlerde bedeni yönden zarar veren ve maddi değerleri yıpratan olayların önlenmesi" olarak tanımlanan iş güvenliği. Toplumun büyük bir kesimini oluşturan çalışanların sağlıklarının korunması. Çalışanların sağlık kapasitelerini en yüksek düzeye çıkarmak. 4.

Ülkemizde İş Kanunu' nun 76. Gelişmiş ülkelerde çalışma ortamının getirdiği risk. İşverenler. Çoğu ülkede işverenler bu hizmetlere doğrudan kendileri bu kurumları oluşturarak veya dolaylı olarak bu hizmeti veren kurumlara ödeme yapmak yolu ile kaynak sağlamak durumundadır. maddesinde "Çalışma Bakanlığı' nca lüzum görülecek işyerlerinde işçi sağlığı ve iş güvenliği ile ilgili çalışmalarda bulunmak üzere birer "İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Kurulu kurulacağı" hükme bağlanmıştır. Ancak bu yükümlülüğün küçük işletmeleri kapsamaması. Kamuoyunun ilgisinin işçilerin sağlığının korunması üzerinde yoğunlaşması. dar görüşlü üretim zorlamaları. işverenler üzerinde tepki yaratmıştır. Ama uzun yıllar işverenlerin önemli bölümünce olaya bu gözle bakılmamıştır. sanılanın tersine uzun erimde. yaklaşık 160 yıldır ayakta durmayı başarabilen uygulamalardan biri de. Dünya deneyimine bakıldığında. Kısaca "işyeri hekimi" diye adlandırılan bu görevliler. Gerçekten de koruma çok daha önemli ve kolaydır. Oysa işverenlerin günü birlik üretim hesapları. 149 . çalışanlarını işin zararlı etkilerinden koruyan. bunları kullandırmaya özendirmek. İşçi sağlığı ve iş güvenliği kurullarında her iki meslek grubu da (işyeri hekimi ve iş güvenliği mühendisi) yer almaktadır. 12). İş sağlığı hizmetleri çoğu Avrupa ülkesinde işverenler. "üretimde kesintilere". Üretimde kesintilerin önlenmesi. firmaların dış pazarlardaki rekabet gücünü ve giderek ülke düzeyindeki istihdam hacmini göreceli olarak olumlu yönde etkilemektedir. devamlı olarak en az elli işçi çalıştıran ve altı aydan fazla sürekli işlerin yapıldığı işyerlerinde. işyerlerinde koruyucu sağlık hizmetlerini yürütmek amacıyla hekim kullanımıdır. işyerlerinde oluşturulan iş sağlığı hizmet zincirinin başını çekmektedir (2. "üretkenlikte azalmaya yol açarlar.İş güvenliğinin en önemli konusu kişisel koruyucular ve uygulamalarıdır. maddesi uyarınca sanayiden sayılan. İş sağlığı hizmetlerinde görevlendirilecek personelin özellikleri ve eğitimi tanımlanmıştır. İş Kanunu' nun 6. üretkenlik ve verimlilikte düşüşü engellediği gibi. Bu maddeye uygun olarak çıkarılmış bulunan İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Kurulları Hakkında Tüzüğü' n 2. onları iş güvenliği hizmetlerinin kontrollü bir şekilde işletmeye yerleştirilmesini olanaksızlaştırmaktadır. Hükümet yardımları bazı kuzey ülkelerinde ve İtalya' da yerel sağlık merkezleriyle sınırlıdır. özellikleri önceden belirlenmiş bu kişisel koruyuculardan amaca uygun olanlarını seçerek çalışanlarına sağlamak. özellikle büyük işletme sahipleri için iş sağlığı hizmetlerini kurmak ve kullanmak yasalarca zorunlu kılınmıştır. her işveren bir İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği kurulu kurmakla yükümlüdür (23). maddesine göre de. doğru ve etkin kullanımı öğreterek denetlemekle yükümlüdürler (20). Böyle bir kurul ve programın olması işyeri hekimlerinin isteklerini yaptırabilmesi için bir fırsattır (24). hastalığı oluşturmadan işyeri ortamında yok edilmeye çalışılır.

Bugün ülkemizde ise. işkoluna ve hatta olası risk faktörlerine bağlıdır (28). ulusal sağlık hizmetleri reformundan itibaren oluşturulan. 1000' den fazla işçi çalıştıran işyerlerinde tam süreli hekim bulunur ve sağlık biriminde bir sekreter görevlendirilir. tıbbi gözetim.Bir işverenin böyle bir hizmet birimini kurma zorunluluğu. içinde sağlık hizmetlerini de barındırdığı ve ülke içinde yaygmlaşmadığı gözlenmektedir (28). Ancak ekonomik nedenlerden dolayı Fransa. Halk Sağlığı Merkezleri Hizmetleri. işyerinde çalışan sayısı 50' yi aştığında kanunun belirttiği sürelerde işyeri hekimi. personelin daha çok tam gün çalıştığı. Avrupa'da bu hizmetler tek tiptir. yada sosyal güvence enstitüleri tarafından sağlanmış birimlerdir (28). Danimarka ve Hollanda'daki eğilimlerin İSB'lerinin azalması yönünde olduğu görülmektedir (28). İOSB'leri birbirinden farklı iş kollarında daha yaygındır. akar suyu sağlanarak kolay temizlenir bir mekanda. iyi havalandırılmış. İşyeri Ortak Sağlık Birimleri ve Halk Sağlığı Merkezleri Hizmetleri görülmektedir (28). mesleki sağlık ve güvenlik ile ilgili bilgisi bulunan personelin sayıca daha fazla olduğu ve önceliklerin koruyucu aktivitelere ve tehlikeleri değerlendirmeye verildiği hizmetlerin sunulduğu birimlerdir. iyi aydınlatılmış. Birimin temizlik işleri için hademe görevlendirilir (2. Yunanistan Portekiz ve İspanya'da ÎOSB'lerine hiç rastlanmamaktadır (28). 150 . AB'ne bağlı ülkelerde konu ile ilgili olarak İşyeri Sağlık Birimleri. bölgesel sağlık birimleri tarafından desteklenen iş sağlığı ve güvenliği hizmetleridir. çalışacak personelin özellikleri ve işyerinde bulunma süreleri ile ilgili maddeler ülkeden ülkeye değişmekle birlikte işletmenin büyüklüğüne. 6). İSB. İşyeri Sağlık Birimleri (İSB). 50' den fazla işçi çalıştırılan işyerlerinde işveren İSB kurmakla yükümlüdür. Kuzey İtalya'da görülen bu modelin. Bu birimde. Bu birleşik model. DSÖ'nün incelemesi sonucunda Avrupa'da işyeri hekimlik hizmeti veren çok sayıda birbirinden farklı model ve örnekleri bulunduğu görülmüştür. risklerin değerlendirilmesi ve düzenleyici faaliyetten oluşmaktadır. kolay ulaşılabilir. Kuzey Ayrupa'da daha fazla gelişmiştir. 50-200 işçi çalıştıran işyerlerinde ayrıca bir sağlık memuru >yada hemşire. yeterli ısıtılmış. 1000' den fazla işçi çalıştıran işyerlerinde her 1000 İşçi için 1 hemşire eklenir. DSÖ tarafından da tanımlandığı gibi belli sayıda işletme tarafından ortaklaşa örgütlenen. mesleki ve çevresel hijyen. 2001000 çalışanı olan işyerlerinde 2 sağlık memuru veya hemşire görevlendirilir. araç-gereç ve ekipmanı işverence yeter sayıda sağlanmış olarak kurulur (6). İşyeri Ortak Sağlık Birimleri (İOSB).

1987 yılında Türk Tabipleri Birliği' nin başlattığı sertifika programı sonrasında işyeri hekimlerinin atanmasında kurs programının sertifikası ve/veya sürekli katılım belgeleri istenmektedir (10.İşyeri hekiminin tıbbi-teknik görevleri 3. 10). 10): 1. Bu gibi hallerde kurma ve işletme masrafları kişi başına düşen masraf üzerinden ortaklaşa karşılanır (2. işyeri dışı kuruluşlarla ilgili görevler 1) İşyeri hekiminin tıbbi görevleri 10 alt başlıkta toplanır: .K. maddesi.Kayıt ve istatistik görevleri 4. işyeri hekimlik hizmetleri için tamgün süreli bir hekim çalıştırmak zorundadırlar (İşyeri Hekiminin Çalışma Şartları ile Görev ve Yetkileri Hakkında Yönetmelik) (2. İşyeri hekininin hekimlik hizmet alanı.madde/ c bendi) (2. özellikle küçük ve orta ölçekli işletmelerin kümelendiği sanayi sitelerinde işverenler ortak olarak. İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğü 9l. gereksinim duydukları sağlık hizmetlerini işyeri ortamında sağlamak amacıyla. 6. Bu hizmetler içinde SSK'nın sağladığı tedavi hizmetleri dışında kalan. bir işyeri hekimiyle anlaşmaktadırlar. İşyeri Hekiminin Çalışma Şartları ile Görev ve Yetkileri Hakkında Yönetmelik ) (2. İşyeri hekimi mesleksel statüsü olan bir işçidir ve iş yasası hükümlerine göre çahşır (10). İşyeri hekiminin çalışma süresi işçi basma ayda 15 dakika olarak hesaplanır. 10). 23). işyeri hekimlik hizmetleri veren özel şirketler kurulmaya başlanmıştır.maddesi ile koruyucu hekimlik hizmetleri olarak belirlenmiştir. 7. 23). Özellikle 1000' den az çalışanı olan işyerlerinde işyeri hekimlik hizmetleri hekimlerin haftada belirli bir süre işyerini ziyaret ettiği ek görev olarak sunulmaktadır. 10. İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğü 91. 6. Çalışma Bakanlığı'nın 4. ilkyardım ve acil tedavi hizmetleri ile diğer koruyucu hekimlik hizmetleri yer alır (10). biraraya gelerek bir işyeri ortak sağlık birimi kurabilirler (İşyeri Hekiminin Çalışma Şartları ile Görev ve Yetkileri Hakkında Yönetmelik 3. Bu gereksinimle. 6. 6. Sosyal Sigortalar Kanunu 114. 1980 yılında çıkartmış olduğu ve 17037 sayılı resmi gazetede yayınlanmış "İşyeri Hekiminin Çalışma Şartları ile Görev ve Yetkileri Hakkında Yönetmelik" ile işyeri hekiminin görevleri 4 ana başlıkta toplanmıştır(2.50' den az işçi çalıştıran işyerleri ise mevzuata göre işyeri hekimi bulundurmaya zorunlu olmasalar da. Sürekli olarak 1000 yada daha fazla işçi çalıştıran işyerleri. Sürekli olarak en az 50 işçi çalıştıran işyerlerinde işverenin işyeri hekimi bulundurma zorunluluğu vardır (U. işçilerin sağlık durumlarının denetlenmesi.13).maddesi. maddesi.H.180.İnceleme-araştırma.İşyeri hekiminin tıbbı görevleri 2. Son yıllarda.

-Çalışanların giriş muayenelerinin yapılması: İşe giriş muayeneleri, İş Yasası' nın 79. maddesi ile Ağır ve Tehlikeli İşler Tüzüğü' nün 3. maddesinde belirtildiği üzere işyeri hekimi, İşçi Sağlığı Dispanseri, bunların bulunmadığı yerlerde sırasıyla; en yakın SSK sağlık tesisleri-hekimleri, sağlık ocakları, hükümet veya belediye doktorları tarafından yapılarak, raporlandırılır. -Periyodik muayenelerinin yapılması: Burada amaç, çalışma ortamının tanımlanmış risklerinin çalışan üzerindeki zararlı etkilerinin, etkene ve çalışma koşullarına özel kanun ve tüzüklerle belirlenmiş, belirli zaman aralıklarında izlenerek muhtemel hastalıkların erken tanısının sağlanmasıdır. -Özelliği olan işçilere, bu arada ağır ve tehlikeli işlerde çalışanlara, gebe ve emzikli kadınlara, 18 yaşından aşağı gençlere, 2 yaşından küçük çocuğu olan annelere, malul ve arızalılara, alkoliklere, birden fazla iş kazası geçirmiş işçilere Özel bir ilgi ve ihtimam sağlanması. -Meslek hastalığı dışı, 3 haftadan uzun süren işten uzaklaşmalarla bütün meslek hastalıkları, iş kazaları ve sık tekrarlanan işten uzaklaşmalar halinde işe dönüş muayenelerinin yapılması. -Gereğinde ek ve tamamlayıcı muayenelerin yapılması. -İşveren tarafından ihtiyaç gösterilen işçilerin muayenelerinin yapılması. -Gerekli hallerde radyolojik muayenelerin yapılması. -Kaza halleri için işyerinde ilkyardım organizasyonu, acil tedavinin yapılması. -Koruyucu aşıların yapılması ve izlenmesi. -Kadın denetlenmesi 2) İşyeri hekiminin tıbbi-teknik görevleri 3 bölüm halinde ele alınır: -İşyeri hijyeni ve güvenliği konularında inceleme ve araştırma yapmak. -İş ve işçinin birbirine uyumunu sağlamak. -Sağlık eğitimi vermek. 3) İşyeri hekiminin kayıt ve istatistik görevleri; işçilere sağlık dosyası düzenlenmesini, gereğinde iş kazası ve meslek hastalığı formlarının doldurulmasını, İSB' nde yapılan işlem ve hasta bakımlarının kaydını, yıllık çalışma raporlarının hazırlanmasını içerir. 4) İşyeri hekiminin inceleme-araştırma ve işyeri dışı kuruluşlarla ilgili görevlerini; uzmanlar ve üniversitelerle işbirliği oluşturur. işçilerin çalıştırıldığı işyerlerinde oluşturulan kreş ve çocuk bakım

ünitelerindeki çocukların sağlık kontrollerinin yapılması ve bu ünitelerin çalışmalarının

152

İş güvenliği esaslarına yeterli ve etkin bir biçimde uyulmadığında kaçınılmaz sonuç, iş kazaları, meslek hastalıkları ve işle ilgili hastalıklardır (1,2,14). Tarihin her döneminde, insanlar gerek kendileri gerekse aile fertlerini kaza, hastalık, malullük, yaşlılık ve ölüm gibi sosyal risklere karşı koruma ihtiyacı duymuşlar ve bu tehlikelerin ekonomik sonuçlarına karşı belirli güvenceler aramışlardır (22). Ülkemizdeki iş kazalarını ve meslek hastalıklarını önlemeye yönelik sosyal düzenlemeler içinde devlet; kanun, tüzük ve onayladığı kanun gücünde uluslararası sözleşmelerle iş güvenliği konusunu düzenlemektedir (23). Ülkemizde gerek yasal uygulamalar, gerek istatistikler toplumumuz çalışanlarının sadece SSK (Sosyal Sigortalar Kurumu)' ca sosyal güvenlik şemsiyesi altında bulunan işçileri kapsamaktadır (22). 1996 yılında Türkiye' de 759.342 işyerinde, 4.624.330 sigortalı çalışan bildirilmiştir (22). 9.7.1945 tarih ve 4792 sayılı kanunla, iş kazalarıyla meslek hastalıkları ve analık sigortaları (1946) ile başlayan sosyal sigorta hükümlerinin dağınık mevzuatı 1965 yılında 506 sayılı Sosyal Sigortalar Kanunu ile birleştirildi (22). 1949 yılında kurulan Emekli Sandığı ile kamu görevlilerinin sosyal güvencesi sağlanmış oldu. 1971 yılında kurulan Bağ-Kur ise esnaf ve sanatkar vb. bağımsız çalışanları sosyal sigorta kapsamına aldı. Türkiye' de bu üç kurumdan başka bazı banka ve sigorta şirketlerinin sosyal sigorta sandıkları ile Ereğli Kömür İşletmesi' nde çalışanlar tarafından kurulmuş amele birliği, sosyal sigorta kurumlarının tümünü oluşturur (19). Ülkemizin en büyük sosyal güvenlik kuruluşu olan Sosyal Sigortalar Kurumu (SSK), 1996 yılında 499 sağlık tesisi ve bu tesislerde çalışan 54.762 personel ile sigorta ve sağlık hizmeti vermiştir. SSK hastane ve dispanserleri ile kurumun anlaşmalı olarak çalıştığı hekimler, çalışanlara tedavi edici sağlık hizmeti vermektedir (21). hastalıkları tanı ve tedavisi de bu kurumun hizmet konusudur. Avrupa Birliği' ne üye bütün ülkelerde iş kazalarını ve meslek hastalıklarını önlemeye yönelik birtakım sosyal düzenlemeler vardır. AB ülkeleri ortak bir meslek hastalıkları listesi kabul eder ve yasal işlemlerini bu listeye bağımlı olarak yürütürler. Ülkelerin çoğunda resmi kaza ve meslek hastalığı sigortası oluşturulmuş, konuyla ilgili özel bir sigorta sistemi bulunmayan Hollanda, Yunanistan ve İrlanda'da güvence veren kurum hastalık sigortası olmuştur. İş kazası ve meslek hastalığı riskine karşı sigorta sistemi İngiltere'de sadece kamu yönetiminin sorumluluğundadır. Danimarka ve Portekiz' de özel sigorta sistemi de devreye girmektedir (9). İş kazası ve meslek

153

Üye bütün ülkelerde meslek hastalıkları da kaza sigortası kapsamındadır. Meslek hastalığının etkeni olarak kabul edilmiş bir etkenle işyerinde maruziyet sonucu hastalanan bir sigortalının yetkili uzman kişi ve kuruluşlarca yapılan teknik ve sağlık incelemeleri sonucu alacağı rapor doğrultusunda meslek hastalığı kabul edilir (9).

KÜÇÜK VE ORTA ÖLÇEKLİ İŞLETMELER (KOBİ): Sanayide faaliyet gösteren işletmeler, çeşitli konularda farklı sınıflamalara

sokulmaktadır. Sayısal ve sayısal olmayan çeşitli kriterler, işletmelerin küçük, orta ve büyük ölçekli işletmeler başlıkları altında toplanmasını sağlar. Küçük ve orta ölçekli işletme tanımında ülkeler arasında bir birlik yoktur (25). Türkiye' de resmi bir tanım olmadığından çeşitli kuruluşların tanımlarında ana kriter olarak işletmelerde istihdam edilen personel sayışma rastlanmaktadır (3, 17). Bu kuram ve kuruluşların tanımları arasında tam bir birlik bulunamamktadır. Ülkemizde küçük ve orta ölçekli işletmeler hakkında birçok çalışması olan T. Müftüoğlu' nun düzenlemesi ile küçük ve orta ölçekli işletmeler Tablo- 1' de şöyle sınırlanmıştır (17). Tablo- 1: Müftüoğlu' na göre Küçük ve orta ölçekli işletmeler sınıflaması İşletmelerin Ölçek Büyüklüğü İşyerleri Çok Küçük Sanayi İşletmeleri Küçük Sanayi İşletmeleri Orta Ölçekli Sanayi İşletmeleri Büyük Sanayi İşletmeleri Çalışan Personel Sayısı
Sadece işletme sahibi ve aile ' bireyleri

Makine Parkı Değeri 500000-2 milyon dolara kadar 5 milyon-10 milyon dolara kadar 5 milyon- 10 milyon dolara kadar

1-9
10-49 50-199 200' den çok

Küçük işletmeler kendi faaliyet alanlarında bir üstünlük kuracak büyüklükleri olmaksızın işletilen, bütün faaliyetleri ve çalışanların kontrollerinin aynı zamanda işletme yöneticisi olan işveren tarafından yapıldığı işletmelerdir (15). İstihdam yaratma özelliği ile işsizliği azaltmada ve bölgeler arası gelişmeye, büyümeye önemli katkıda bulunduğu, rekabet şartlarına kolayca uyum sağlama ve gelir yelpazesi içinde denge unsura olması, uyumlu işveren-çalışan ilişkileri yaratarak sosyal denge ve dayanışmayı sağlaması, büyük işletmelerin tamamlayıcısı ve yan sanayi olarak nedeniyle KOBİ' 1er ülkemiz ekonomisinde önemli bir yer tutmaktadır (7). faaliyet göstermesi, az sermayeye gereksinim duyması, büyük işletmelere nitelikli eleman yetiştirmesi

154

İşyerindeki tek otorite olarak.Bütün dünyada olduğu gibi küçük ve orta ölçekli işletmeler. Küçük işletmeler son yıllarda ekonomik politikaların gereği olarak Küçük Sanayi Siteleri ve Organize Sanayi Sitelerinde örgütlenmektedir.17). İş sağlığı ve iş güvenliği ile ilgili mevzuatımız daha çok büyük işyerleri ile ağır ve tehlikeli işlere yönelik hazırlanmıştır (6. ülkemizde de toplam işletmelerin çok büyük bir bölümünü oluşturur. SSK' nm Ocak 1996 verilerine göre ülkemizde işyerlerinin %98. KOBİ' LER VE İŞ SAĞLIĞI UYGULAMALARI: İş sağlığı ve iş güvenliği ile ilgili uygulamaları önleyen en önemli faktör.23). Bunlardan: 155 . üretim sistemimize hakim olan küçük işletme yapısıdır (24). Mevcut yönetmeliğin bağlayıcı olmaması. işyerlerinin yakınında işletmelere işyeri hekimliği hizmeti vermektedir. Bir yandan kısıtlı bütçe ile çalışmak zorunda olmaları. işverenin sağlık konusundaki tutumunu ortaya koymaktadır. bir yandan kanunlarımızdaki esneklik ile çoğu işveren sağlıksızlığın daha sonraları kendisine ne kadar pahalıya mal olacağını görmezden gelir. Ülkemizde küçük işletmelerin oranı yüksektir (23). Dünyada ve ülkemizde farklı İOSB modelleri görülmektedir.7'si küçük ölçekli işyerlerinde çalışmaktadır (22). mevcut sağlığı koruma amacı ile sunulan ek bir iş sağlığı hizmetini kabul etmez yada bu hizmetin maliyetini kaldıramazlar (15). Birçok gelişmekte olan ülkelerde olduğu gibi ülkemizde de kendi işini kurma eğiliminin artması ile küçük ölçekli işyerlerinin sayısı giderek artmaktadır. Ancak ülkemizde küçük işletmelerin daha az yatırım yapıldığı. işyerlerinde verilecek sağlık hizmetlerinin oluşturulmasında insiyatifi işverenlere bırakması. bazı işverenler. devlet tarafından çok az desteklendiği görülmektedir (8). Yasal yükümlülüğü olan orta ölçekli işletmelerin küçük işletmelere değişmiş olduğu Doğu Sanayi Sitesi' nde yürüttüğümüz çalışmamızda da saptanmıştır. üretime ve istihdama smırlı katkısı ile ihracatta çok az bir yer tuttuğu. Bu birimler. İsteğe bağlı olması nedeni ile bazı işverenler birleşerek ortak bir işyeri hekimi tutarken. Bunların bazılarında. çalışanlarının sayısı 50' yi aşınca 50' den az çalışanı olan birden fazla işletmeye bölünerek işyeri hekimi çalıştırma zorunluluğundan kaçmaktadır (23). işverenlerin maddi katılımları ile faaliyet gösteren İşyeri Ortak Sağlık Birimleri kurulmaya başlanmıştır. işletmelerin sağlık hizmetlerine olan gereksinimleri sonucu kurularak. Türkiye' deki sigortalıların %57. Küçük ölçekli işletmelere yönelik olan yasal çalışmaların yetersizliği bilinmektedir.5'i 1-49 işçi çalıştıran küçük ölçekli işletmelerdir (22.

Dernek işyeri sağlık merkezinin her şeyinden sorumludur (25). aktiviteleri. kimyasal atık ve diğer zararlı etkenlerin düzeyini ölçer. toz. Almanya' da. tedavi edici hekimlik hizmetleri yerine. 40 yaşından yaşlılara göz muayenesi yapmak ve gereğinde çalışanları uzman hekime sevk etmektir. işe giriş. akciğer fonksiyon testleri. idareci uzman hekime yardımcı olacak 1 asistan hekim ve sekreterlik görevi yapan bir kişi çalışmaktadır (27). İOSB' nin bulunduğu yere işçiler kolayca ulaşabilmektedir. Pratikte. koruyucu hekimlik hizmetlerini sunmaktır (27). Her merkez 2000-4000 arasında çalışan topluluğunu kapsamaktadır. İOSB' nin her türlü masrafı derneğe üye işverenlerden alınan. laboratuar tetkiklerini. İşyeri hekiminin görevi. odiometri. küçük ve orta ölçekli işletmelerin işyeri hekimi sayısı azlığı karşısında işyeri hekimi ihtiyaçlarına karşılık vermek üzere 1966' da Kuzey Ren-Westfallen eyaletinde 4 merkezde kurulan bir sistemdir. Bölgede 5000 işçi çalıştıran 300 endüstriyel işletme mevcuttur (18). İş güvenliği teknisyenlerinin görevi işyeri denetimlerini yapmaktır (18). İşyeri hijyenistleri gürültü. Merkeze bağlı işyerleri en fazla 10 km. yalnız çevrede çalışanlara ve özellikle küçük ölçekli işletmelere mesleki sağlık hizmeti veren iş sağlığı ve iş güvenliği merkezidir. Multidisipliner OHSC kadrosu işyeri hekimi ve işyeri hemşiresinden oluşan klinisyenlerden. periyodik ve işe dönüş muayenelerini. Merkezin politikası. Bu işyeri gezilerine işveren ve işçi temsilcileri mutlaka katılır (25). 3400 kişiyi kapsayan Borghorst İşyeri Ortak Sağlık Merkezi' nde 1 işyeri hekimi. Bu merkezin belirlenen görevi. Az sayıda çalışan personele karşılık. halk ve akademik enstitülerle ilişkileri Kupat Holim Klalit (İş Sağlığı Merkezi' nin başı). iş güvenliği teknisyeni ve hijyenistlerinden ve merkezde bir tıbbi sekreter ve sosyal çalışmacıdan meydana gelir. 156 . işçi başına yıllık 50 DM. İşletmeler 3 hafta ara ile düzenli ziyaret edilir. bir merkeze bağlanacak işletmelerin aynı veya birbirine yakın iş kollarından seçilmesinin çalışmaları kolaylaştırdığı görülmüştür. Kudüs' ün Givat Shaul endüstri bölgesinde bir proje kapsamında kurulmuş olan.1-Borghorst Modeli İşyeri Ortak Sağlık Birimi. sanayici yardımcıları. küçük işyeri sahipleri ve İş Sağlığı Enstitüsü' nce kontrol edilir (18).lik uzaklıkta bir alana dağılmış olmalıdır. tutarındaki dernek aidatlarınca karşılanmaktadır. kapsamlı laboratuar olanakları dikkat çekecek niteliktedir (27). EKG. 2-Givat Shaul Occupational Health And Safety Center (OHSC).

1 sekreter. SA-Ortak Sağlık Birimi' nin işyerleri ile olan bağı her işyerinin İnsan Kaynakları Müdürleri ile İşçi Sağlığı-İş Güvenliği ve Çevre Uzmanları ile işyeri hekiminin oluşturduğu SA-Ortak Sağlık Birimi üst kurulunca sağlanmaktadır (26). daha yüksek düzeyde İOSB' ne üye olmaktadır. küçük ölçekli taşeron firmaların da SA-Ortak Sağlık Birimi' nin sunduğu iş sağlığı hizmetinden yararlanmaları sağlanmıştır (26).Nisan 1998 tarihleri arasında İstanbul ili içinde Yenibosna' da yer alan küme örnekleme metodu ile seçtiğimiz Doğu Sanayi Sitesi' nde yürüttüğümüz çalışmada araştırma bölgemizde bulunan 195 işletmeden araştırmaya katılan 164 işletmenin birinde. part-time çalışan KBB uzmanı ile devamlı gündüz çalışan bir yüksek hemşire. Enstitü' nün ana hizmet amacı koruyucu hekimlik hizmetleri vermektir. 1 sağlık memuru. Araştırmaya katılan işletmeler tekstil. 1 şoför ve 1 hizmetliden oluştuğu bir sistemdir (4). İzmir ve Denizli' de kurulan. 3 sağlık memuru. Nisan 1997. 1 hemşire.1979 tarihinde. 4-Fişek Sağlık Enstitüsü. bir part-time çalışan işyeri hekimi (dahiliye uzmanı). 4-Sa-Ortak Sağlık Birimi. İstanbul. koruyucu hekimlik hizmetlerini esas alan ve personel yapısının 1 doktor.10. kimya. 2 ambulans şoförü ve hizmetli görev yapmaktadır (26). Çubuk Eğitim ve Araştırma Sağlık Grup Başkanlığı'na bağlı olarak kurulmuş olan. metal ve diğer işkolu başlığı altında toplanmış olup.8' i metal işkolunda faaliyet göstermektedir. abone olmayan işletmelerden gelen hastaların da ücret karşılığı muayene olabildiği bir sağlık birimidir. 1992 tarihinde Gürhan Fişek tarafından özel limited şirket olarak Ankara OSTİM ve Sincan' da. 15. Sabancı Holding' e bağlı ve İzmit Kentsa arazisi içinde bulunan şirketlerin 1997' de biraraya gelerek kurduğu bir İOSB' idir. tüm geliri abone olan işletmelerin aylık aidatlarından oluşan. SA-Ortak Sağlık Birimi' nde bir tam gün çalışan işyeri hekimi (sorumlu yönetici). 1994' de İLO' nun Uluslararası Çocuk Emeğinin Sonlandırılması Proje (IPEC) kapsamında Doğu Sanayi Site' inde kurulan sağlık merkezi' nde 3 hekim. 157 . işletmelerin % 48. Böylece büyük işletmelerin yanında. Ankara' nın Çubuk ilçesinin değişik büyüklükte çok sayıda işyeri bulunduran Yenice bölgesinde. işyeri içinde kurulmuş bir İşyeri Sağlık Birimi (İSB). İşletmeye gelen ek maliyet yüzünden İOSB üyelik düzeyi genelde düşük bulunmuştur. Metal iş kolunda iş kazalarının sıkça rastlanması. 1 laboratuar teknisyeni. vardiyalı çalışan bir hemşire. 1 personel ve bir iş güvenliği uzmanı çalışan erişkin ve çocuklara hizmet vermektedir (11). 1 sağlık memuru. sağlık hizmeti alma gereksinimini arttırmakta ve bu işletmeler.3-Yenice İş Sağlığı Merkezi (Yisme). 48 işletmenin üye olduğu bir İşyeri Ortak Sağlık Birimi (İOSB) saptanmıştır.

İOSB ve İSB' nden öncelikle tedavi (%95.9) sigortasız çalışmaktadır.1) çalışan mevcuttur. Araştırmaya katılan çalışanlardan 139'u (%49. İşe dönüş muayeneleri ve rehabilitasyon hizmetlerinin işyeri hekimlik hizmeti içinde verilmediğinin görülmesi. Çalışanların başvurdukları farklı sağlık birimlerinden aldıkları sağlık hizmetlerjnden memnuniyet düzeylerinin dağılımları arasında çok ileri derecede anlamlı farklar bulunmuştur (p<0.Üye olan işletmeler.9). Araştırma kapsamındaki 314 çalışandan üye olmayıp İOSB' den hizmet alan kişi sayısı 12' dir (%3.0) kişiden 31'i (%9. Üye olmayan işletmelerden 31' inin İOSB den kendi istekleri doğrultusunda. 24). Bu hizmeti alanlar. en sık başvuru nedenlerinin de ilkyardım. Araştırma bulgularımız işyeri hekimlik hizmetlerinin sınandığı çalışmalarda belirtilen yüksek düzeydeki poliklinik ve periyodik muayene hizmetleri açısından paralellik göstermektedir (4. Üye olmayan işletmelerin yöneticilerinin sağlık hizmeti beklentilerini. işe giriş muayeneleri ve periyodik muayenelerin yapılması. ilkyardım (%91. Üyelerden 135'i (%97. Araştırmamızda iş kazası sıklığı %15. SSK Sağlık Tesisleri' nden memnuniyetin oldukça düşük olduğu saptanmıştır.8) ve periyodik muayene hizmeti (%93. aldıkları kadarı ile işyeri hekimlik hizmetlerinden memnun olmaktadır. Yolsal(29) da saptadığı bulgularla çalışmamızı desteklemektedir. ücret karşılığı hizmet aldıkları. Tüm olumsuzluklara karşın. 207 (%65.1 düzeyinde bulunmuştur. koruyucu hekimlik hizmetleri alanmda yetersiz kaldığını göstermektedir. çalışanlara kişisel koruyucu kullanımının özendirilmesi gibi koruycu hekimlik hizmetleri açısından İOSB' nin önemli bir fonksiyona sahip olduğu görülmektedir. İSB' den hizmet alan çalışanların hizmetten orta derecede memnun oldukları gözlenmiştir.001). 283 sigortalı çalışandan 251' i (%88.9) almaktadır. hastalık muayene ve tedavisi olduğu saptanmıştır.87. İOSB' i ve özel sağlık hizmetleri kişileri beklenenden yüksek düzeyde memnun etmiştir.4) İOSB' ne üyedir. Bu hizmetin kapasitesinin arttığı oranda memnuniyet yükselmektedir.12) İOSB' den hizmet aldıklarını söylemiştir.92) kişi özel sağlık hizmetlerini en az bir kere olmak üzere kullanmış olduklarını ifade etmektedir. İOSB' nin toplumun genel yapısına uygun olarak işletmeciler ve çalışanların beklentileri doğrultusunda kullanıldığını göstermektedir. düşük aşılama düzeyi. site yakınındaki özel sağlık birimlerinde acil müdahale yapılmakta ve iş kazası burada tedavi 158 . Sonuçlar.82). İSB' nden hizmet alan sadece 16 (%5. Verilen işyeri hekimlik hizmeti çalışanları memnun etmektedir. Araştırma kapsamında çalışan 314 (%100. İş kazası sonucunda. çok sınırlı bir düzeyde kalan sağlık eğitimi "tedavi edici hizmet" konumunda olmaması gereken işyeri hekimlik hizmetlerinin.697) SSK sağlık tesislerinden sağlık hizmeti aldığını belirtmiştir. böyle bir merkezden gereğinde alınan acil müdahale ve tedavi hizmetleri oluşturmaktadır.

Devlet tarafından uygulanacak teşvik politikalarının belirlenmesinde. kanun ve tüzüklerde yapılacak değişiklikler ile çalışanlarının sayısına bakılmaksızın tüm işyerlerini kapsamalıdır. İşyeri hekimlik hizmetlerinin multidisipliner bir ekip çalışması olduğu unutulmamalıdır. iş kazası tedavi edilerek SSK' ya bildirilmemektedir. İş kazası sıklığı metal işkolunda yüksek olduğundan çalışanların yüksek düzeyde sigortalandıkları saptanmıştır. Sigortalılar ile sigortasızlar arasında iş kazası oluşumu açısından da anlamlı bir fark bulunmuştur. sosyolog. ÎOSB' nin temel hedefi primer sağlık hizmetleri olmalıdır. yapılacak yasal düzenlemelerle sanayi siteleri. İSB ve İOSB arasındaki farklı düzenleme ve hizmetin boyutu bu gerekliliği ortaya koymaktadır. bu hizmetler içinde aktif rol oynamaları için gereken düzenleme yapılmalıdır. İOSB' nin bütçesi site yönetimince finanse edilmelidir. proje aşamasmda. Çalışanların kolay ulaşabilecekleri. ÎOSB personelinin iş sağlığı konusunda sürekli eğitimi sağlanmalıdır. iş güvenliği uzmanı. nitelikli koruyucu hizmetlerin sunulduğu.edilebilecek durumda ise. Bu işletmeler için işyeri hekimlik hizmeti uygulamaları açısından işverene daha düşük bir maliyet getireceğiden İOSB' lerinin kurulması en uygun çözümdür. işyeri ortam koşulları. denetimlerin yapıldığı. İşyeri hekimlik hizmetleri hakkında işveren ve çalışanlarının bilinçlendirilmesi sağlanmalı. iş sağlığı hemşiresi. Küçük ölçekli işletmeler mutlaka organize sanayi sitelerinde toplanmalı. işletmelerin işyeri hekimlik hizmeti organizasyonları da dikkate alınmalıdır. işyerinde alınan sağlık güvenlik önlemlerinin düzeyi. psikolog. uğradıkları zararlara ilişkin uzman hekimlerin çalıştığı. Özellikle İOSB' nde çalışan ekip içerisinde işyeri hekimi. Kanun ve tüzükler farklı iş kolları için tekrar düzenlenmelidir. ÖNERİLER İş sağlığı ve iş güvenliği konusu çalışanların sağlığı olarak ele alınmalı. Küçük ve orta ölçekli işletmelere yönelik çalışmalar ve destekler ekonomik ağırlıklı olmanın ötesine geçmelidir. Araştırmamızda da. sekreter. yardımcı personel ve şoför bulunmalıdır. işletme içinde bağımsız bir İSB kurulmasını imkansız hale getirmektedir. ücretsiz hizmet alabilecekleri. Böylece SSK verileri ile arada çok yüksek bir fark oluşmuştur (21). işyerlerine yakın bir İOSB kurulmasını planlamaya zorunlu tutulmalıdır. site sınırları içinde. Küçük işletmelerin sahip olduğu kısıtlı ekonomik kaynaklar. kapsamlı bir İşyeri Sağlık Birimi istedikleri saptanmıştır. 159 .

Ankara.. Yayın No: 017. s. 3. Herkes İçin Sağlık' ta Yenilenmiş Strateji: 21. Ekin. N. îşle İlgili Hastalıklarjşyeri Hekimliği Ders Notlan. 7. "İş Sağlığı" dersleri konmalı. 3 3-37. Ankara. . 2000'li Yıllara Doğru Türkiye'nin Önde Gelen Sorunlarına Yaklaşımlar: XII-KOBÎ' 1er.) T. Yüksek Öğrenim Kurulu Matbaası. Gelişen Ülkelerde ve Türkiye' de Bir İstihdam Politikası Olarak Küçük Ölçekli İşyerlerinin Teşviki. TÜGİAD Yayım. 4. Yayın no:30. bs. Akbulut. 2. 5. 9. Eren.1997. profesyonel eğiticilerce oluşturulmalı. M. lisans üstü eğitime başlanmalıdır. İşçi Sağlığı ve Güvenliği ile İlgili Genel Bilgiler. N. Erzurum Ticaret ve Sanayi Odası Yayın No : 1996-1. s. Tıp fakültelerinde. 1998. İstanbul. İçin Taslak Politika. Çev. hekim ve iş güvenliği uzmanları ile birlikte ekip halinde sunulmalıdır. Ankara. Cilt: XII. Hacettepe Üniversitesi Halk Sağlığı Ana Bilim Dalı Yayın No:86/38. 1994. Sayı: 28. Demiröğen. İşyeri Hekimliği Ders Notlan. 11. hemşirelik okullarında ve endüstri ile ilgili her türlü meslek eğitiminde lisans düzeyinde. AB' ne Üye Ülkelerin Sosyal Güvenlik Sistemleri İçinde İş Kazası ve Meslek Hastalıkları Sigorta Hizmetleri. 2. 1993.. Aydemir.. N. Küçük ve Orta Büyüklükteki İşletmeler (Problemleri ve Çözüm Önerileri). bs.7-47. İstanbul. Bu suretle gerek enstitüler gerekse üniversiteler kanalı ile yapılan eğitim ve araştırmalarla "İş Sağlığı" bilincinin oluşmasında gerekli olumlu katkı sağlanmış olacaktır.. Çalışma Ortamı Dergisi. 1986. mühendislik bilimlerinde. 8.. s. İşyeri Hekimliği. 1992. Fırat...yy. s.Çalışanların sağlık eğitimleri profesyonel bir düşünce ile verilmeye başlanmalıdır. Yenice İş Sağlığı Merkezi 1980-1985 Yılları Çalışmalarının Değerlendirilmesi. Civaner.59-68. 2. 6. K. T. Tisamat Matbaacılık.. görev ve yetkileri ile yapısı mevcut yasal düzenlemelerden farklı olmayan İşyeri Ortak İşçi Sağlığı İş Güvenliği Kurulu' nun (İOİSİGK) oluşturulması yasalarla zorunlu kılınmalıdır. TTB Yayım. 160 . T.. İOSB' lerinin çalışmalarını destekleyici ve denetleyici rol üstlenecek. Ankara. Erdoğan. KAYNAKLAR: 1. O. M. İşyerinde sağlık risklerini araştırarak saptayan ve bu risklere göre alınacak önlemleri işkollarına göre ortaya koyan İş Sağlığı Enstitüleri' nin kurulması gerekmektedir. Sistem Yayıncılık. Ankara.. Fırat.381-398. işveren ve işçi temsilcilerinin aktif görev yapacakları. Eylül 1995. Akbulut. 1996. Şubatl998. Murat Civaner. Akbulut. Sayı: 81.. 9-10. Simge Ofis Matbaacılık. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı İşçi Sağlığı Daire Başkanlığı. 9-10. Programlar. Tisamat Matbaacılık. 1998. Marmara Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü Halk Sağlığı Ana Bilim Dalı. s. Yayın No: 1993-34. Bilir. Toplum ve Hekim Dergisi. İstanbul.: Dr. S.. İstanbul. 15 Yaş Altı Çalışan Çocuklar İle Aynı Yaş Grubundaki Okuyan Çocukların Sağlık ve Sosyal Yönden Karşılaştınlması. 10. Can Matbaası.1996. (ed. 57-62. M. Doktora Tezi. İşçi Sağlığı Prensip ve Uygulamaları. M. TTB Yayını.

SSK Genel Müdürlüğü. 19. O. 27.. Health Services. İş Hekimliği ve Meslek Hastalıkları Konularında Finlandiya. s. SSK 1996 İstatistik Yıllığı. s.21-51. İkiz Ofset. 1974.. M. H. s. s. Yayın no:594.1343. Süzek. Sorunlar ve Öneriler. İşyeri Hekimliği ve Kocaeli Bölgesinde İşyeri Hekimliği Uygulamalan. et al.. Karadağ. 2. Sayı: 2. İş Güvenliği ve İşyerinde Tıbbi Hizmetler.371-380.682-687.. 1991.. Tisamat Matbaacılık. 185-189. 1986. Akkurt. 15. 7-8. İşyeri Hekimliği Ders Nottan içinde. Yolsal. 20. 1997. Dr. İtalya' daM İncelemelerin Raporlan ve İş Hekimliği Esaslarına Göre İş Sağlığı Merkezleri' ni Geliştirme Tasansı.. 24. Tonguç. bs.. B. Şeref. Ankara Siteler Sanayi Bölgesinde Küçük ve Orta Ölçekli İş Yerlerine Yönelik Ortak Sağlık Birimi Oluşturulması İçin İşveren Yaklaşımı. 1997. s. Ankara. bs.. Karataş. 1993. N. Cilt: XII.. SSK Genel Müdürlüğü. SSK 1996 Yıllık Faaliyet Raporu. Maya Matbaacılık.. Ulusal İşçi Sağlığı Kongresi Kitabı içinde..247-271. E. 1997. A pilot occupational health service for small enterprises: first year experience. 161 . TTB Yayım.the Givat Shaul project. İstanbul. 1998. H. K. Ankara. Almanya. bs. m. M.7-16. Halk Sağlığı Doktora Tezi. Toplum ve Hekim Dergisi. 3. J. İşyeri Hekimlik Uygulamalan. EGS Bank Yayınlan No. 1996. Sayı: 80. Gentner Verlag. Yetki Analiz ve Öneriler. 18. Walters. bs.1997.. 23. S.315-328. Güner. İkiz Ofset. 13. Yayın no:593. S. TTB Yayını 3.. Sayı: 28(8-9). TTB Yayını..12. 1997. Ersoy. Ş. s. Arbeitsmedizin-Sozialmedizin-Umweltmedizin. TTB Yayım. T. 14. s.und Arbeitsschutz in kleineren und mittleren Unternehmen. 21. Meslek Hastalıklarının Tespit Edilememesinin Nedenleri ve Doğurduğu Sonuçlar. s. s.. îşçi Sağlığı ve Boyuttan. Hukuki Yönden İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği.. 17. 1. S. G. Ankara.. Sağlık Bilimleri Enstitüsü Bilim Uzmanlığı Tezi. Maya Matbaacılık. Cilt: XIII. Ankara. int. Pines. 28.. Müftüoğru.. İş Hekimliği Ders Nottan içinde. Ankara.İstaribul Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Ana Bilim Dalı. Cilt: XXVII.7-10. Ankara.659-666. S. İnterpress Basın ve Yayıncılık..20-36. İstanbul. Stuttgart.493-496. 25. E. 1992. Med Sei. Tabuk. 22. A. 26. Türkiye' de Küçük ve Orta Ölçekli İşletmeler. 1998. Sayı: 12. s. 1. İÜ. Gesuntheits. 29. Taşyürek. Maya Matbaacılık. Türk Tabipleri Birliği İşyeri Hekimliği Uygulamalanjş Hekimliği Ders Nottan. s.. 1997. Fişek. Sigorta. Kentner. CiltXX.10509. Veli Yayınlan. Büyük Larousse Sözlük ve Ansiklopedisi içinde. Sanayileşme Sürecinde Küçük ve Orta Ölçekli İşletmeler. Isr J. 3. İş Hekimliği Ders Nottan içinde. Preventive Services in Occupational Health and Safety in Europe: Developments and Trends in the 1990s. Toplum ve Hekim Dergisi. 5-6 1998. SSK Genel Müdürlüğü Yayın No: 218. s. Ankara.Ü. Beşer. Sayı: 3.. İşler H. Sirer. Ankara. 1993. 1996. 380-383. 1993. Küçük ve Orta Büyüklükteki İşletmeler ile Büyük Ölçekli Kuruluşlan Kapsayan İşyeri Ortak Sağlık Birimi. 16.

162 .

Bu çalışmada. İSİG ile illgili tedbirlerin uygulanmasında önemli güçlüklerle karşılaşılmaktadır. bu işletmeler için "işyeri ortak sağlık birimleri'nin" kurulması zorunlu hale getirilmelidir. Bunlar iyileştirildikleri ölçüde. dünya'da ise üçüncü sırada yer almaktayız. İSÎG konusunda tek istatistikî çalışma yapan kurum olan SSK'nın yayınladığı "istatistik yıllıkları" incelenerek. Giriş Sosyal Sigortalar Kurumu (SSK) İstatistiklerine göre. bu işkolunda İSİG çalışmalan yoğunlaştmlmalıdır. iş kazalarının azalacağı bir gerçektir.TÜRKİYE'DEKİ İŞ KAZALARINA GENEL BİR BAKIŞ Talat TEVRÜZ Makina Fakültesi İstanbul Teknik Üniversitesi. aşağıdaki neticelere ulaşılmıştır [3-6]: 163 . 2. İstanbul. çalışan işçinin ruh ve beden sağlığına kadar bir çok nedenler sözkonusudur. Türkiye'nin Avrupa Birliği (AB)'ne girmesi ve "toplam kalite yönetiminin" teşviki İSİG bakımından yerindedir. hatta konu ile ilgili bu günki düzenlemelerin yeterince uygulanmasıyle dahi olumlu yönde değişecektir. İmalat işkolunda daha fazla kaza olduğundan. Küçük işletmelerde. Sosyal Sigortalar Kurumu (SSK) istatistiklerinden istifade ile. Türkiye'deki iş kazalan smıflandmlarak kısaca analiz edilmiş ve alınabilecek ilgili önlemler sunulmuştur. konunun Ülkemiz'in öncelikli sorunlarından biri oklarak kabul edilerek. her yıl karşımıza çıkan bu ürkütücü tablo. Gerçeği tam olarak yansıtmayan bu rakamlara göre dahi. Ülke'nin sosyo-ekonomik politikasından başlayarak. çok daha büyük olduğu açıktır [2]. Özel sektör kuruluşlannda iş kazaları. Ekonomik anlamda yalnızca SSK'ya maliyeti 14 trilyonun üzerinde olan iş kazalarının. üzerine ciddiyetle gidilmesiyle. iş kazalarında Avrupa ülkeleri arasında birinci. 1. İşçi sağlığı ve iş güvenliği (İSİG) nin çalışma yaşamındaki gelişmelerle ve Ülkemiz'in sosyo-ekonomik durumu ile yakından ilişkili olduğu açıktır. Türkiye Tel: 0212 2931300-70/2471 Fax: 0212 2450795 Özet Ülkemiz'de iş kazalarının sebepleri çok yönlü ve çok çeşitlidir. Bu itibarla. SSK istatistiklerinden istifade ile. Türkiye'deki iş kazaları sınıflandırılarak kısaca analiz edilmiş ve alınabilecek önlemler sunulmuştur. Türkiye'de her yıl iş kazalarında 1500 kişi yaşamını yitirirken. 3000' den fazla kişi sakat kalmakta ve her yıl ortalama 2 milyon kadar iş günü yitirilmektedir [1]. Sanayileşme aşamasında gelişmeler kaydeden Ülkemiz'de. İş Kazalarına Genel Bakış Ve Analiz Ülkemizde. Bu çalışmada. tüm ülke ekonomisine olan maliyetinin ise. kamu sektöründekilere nazaran daha az olduğundan özelleştirmeye hız verilmesi İSİG açısından olumludur. Genç ve tecrübesiz işçilere işçi sağlığı ve iş güvenliği (İSİG) çalışmalarında ağırlık verilmelidir.

7'dir. Ülkemiz'de küçük işletmeler üretim sistemimize hakimdirler.52 iken 1996'da %27. son senelerde büyük ilgi gören "toplam kalite yönetimi de" yukarda sayılan hususları gerçekleştirmede zorlayıcı bir unsurdur. İlk saatlerde kazanın bu kadar yüksek olmasının en önemli sebepleri.9. kazalar en çok ilk 4 bilhassa ilk 1 saat içinde olmaktadır. kaza tarihinde işyerinde çalışan işçi sayısına göre dağılımına bakıldığında (Çizelge 1). dikkat azlığı. Bu işyerlerinin toplam kazalar içindeki paylan. saatlerdir.7 gibi çok yüksek bir değere ulaşmıştır.4 ve 1996'da %72. > İş.49. işletmelerde batili anlamda İSİG kuralları oluşumu ve tatbiki fikrini yaygınlaştırmıştır. 1986'de %58. çalışan işçilerin iş konusunda eğitimsizlikleri. yüksek teknoloji kullanılmasından. Diğer taraftan. öncelikle küçük işyerleri için işyeri ortak sağlık birimleri zorunlu hale getirilmelidir. iş kazası oranlarının bu kadar yüksek olmasının en önemli sebepleri. bu isteye bağlıdır. Görülmektedir ki.7. 1988-89-90'da %56. Halbuki. bilgi ve tecrübe eksikliği olarak belirtilebilir. toplam kalite yönetiminin İSİG çalışmalarında etkili olduğunu beyan etmişlerdir. 50 veya daha fazla sayıda işçi çalıştıran işyerlerinin işyeri sağlık birimleri kurmalarını zorunlu kılmaktadır. imalat işkolunda faaliyet gösteren dört büyük işletmede yapılan bir mini ankette [7]. yorgunluk.4. Bu itibarla.İş kazalarının. Kazaların en çok olduğu ikinci saat dilimi ise 7. Son saatlerdeki kazaların sebepleri de. 1995'te %73. kazaların toplam kazalar içindeki payının 1986'da %41.34. Bu işletmeler. işçilerin konularında uzman ve eğitimli olmalarından. Büyük ve nispeten büyük işletmelerde (50'den fazla işçi çalıştıran iş yerlerinde).17'dir. 164 . Diğer taraftan. Ayrıca. 50'den az işçi çalıştıran işyerlerinde ki kazaların toplam kazalar içindeki payı. yapılan işten sıkılma olarak açıklanabilir. 6]. İlk adım organize sanayi sitelerinde atılabilir. ve 8. Maddesi. kazalarının meydana geldiği iş saatlerine göre dağılıma bakıldığında (Çizelge 2). vücudun ve beynin normal çalışma temposuna ulaşmasının uzun sürmesidir. Nitekim. Bu oranlar 1992'de %61. batılı anlamda iş güvenliğini de işletmelerine yerleştirmek durumunda kalmaktadırlar. diğer saatlerin payı ise %9.48. 1994'te%73. Çünkü. Ayrıca. 1987'de %57. saatlerin payı % 15. Daha az sayıda işçi çalıştıran işyerlerinde ise. kazaların 1 ile 50 arasında işçi çalıştıran işyerlerinde daha fazla olduğu görülmektedir. 7. Avrupa Birliği (AB) gümrük birliğine girilmesi de. 1993'te %72. Bu durumu 1996 yılı için incelersek. Az miktarda işçi çalıştıran işyerlerinde. bu işletmelerin. işe hemen adapte olamama. dolayısıyla kurallara dikkat etmelerinden ve İSİG konusunda ulaşılan bilinçlenmeden kaynaklanmaktadır.65 olmaktadır. özelleştirme ile beraber işletmelerde işçi sayısı azalmakta. dikkat kaybı. düşük kaza sayıları ve sıfır ölümle karşılaşılmıştır. işyeri küçüldükçe İSİG sorunlarının artmakta olduğu SSK istatistik yıllıklarındaki verilerden anlaşılmaktadır [3. Diğer çalışma saatlerinde kazaların sayısında büyük bir azalma vardır. otomasyona geçilmekte ve en önemlisi yüksek teknoloji kullanılmaktadır. ekonomik bakımdan güçsüz oldukları için malî külfetinden dolayı İSİG'in gerektirdiği tedbirleri almak istememeleri. ilk 4 saatin kazalar içindeki payı %75. ve 8. 1986'dan 1996'ya kadar sürekli artarak %72.01. İş Kanunu'nun 6. özelleştirmenin de İSİG konusunda etkili olduğunu düşünülebilir. büyük kurumların çoğu yabancı ortaklarla çalıştıkları için.30'a düşmesi.

467 6.594 2.881 0 7.034 18.608 9.433 2.237 11.858 14.882 7.030 1993 15.404 12. 3 ay ile 1 yıl arasının payı ise %25.676 33 0 92.399 4.960 86.100 7.130 5.SAAT 8.059 4.758 188 7.468 16.44.328 7.814 4.886 6.640 2.398 6.511 2.219 4.SAAT 5.037 11. 1 165 .618 11.741 72 0 1996 8.067 '35.ŞAAT 2.007 44.56.493 7.129 9.014 10.121 7.961 7.SAAT 9.166 9.542 0 8.087 87.807 (Çizelge 3).073 4.623 0 35.339 10.927 6.960 86.SAAT 4.818 6.563 87.483 2.İş kazalanmn sigortalının hizmet süresine göre dağılımı incelendiğinde görülmektedir ki Çizelge 1.804 17.435 7.53.559 35. İşyerinde çalışan sigortalı sayısına göre iş kazaları SİGORTALI SAYISI 1-3 4-9 10-20 21-50 51-100 101-200 210-500 501-1000 1001+ BİLİNMEYEN TOPLAM 40.146 5.SAAT 7.601 37.259 4.011 5.057 12.073 6.47'dir.878 11.551 5.087 1995 10.118 3. 1986'da.807 Çizelge 2.09.660 12.686 11.726 6.624 35.508 11.210 4.588 8.222 65.587 6.396 0 1992 1993 1994 1995 1996 139.SAAT 6.726 2. 1 gün ile 1 ay arasının payı %16.575 37.302 139. 5 yıl ve daha fazla hizmet sürelerinde ise kaza payı %29.300 5.411 9.SAAT 3.563 92.011 10.530 13.521 14.464 109. 1990'daki durum ise.071 3.345 8.235 14. 3 ay ile 1 yıl arasındaki kazaların payı %24. 1 gün ile 1 ay arasındaki hizmet süresi için kazaların toplam kazalar içindeki payı %16.205 17 0 40.794 9.264 12. Meydana geldiği iş saatlerine göre iş kazaları İŞ SAATLERİ 1.006 9. lyıl ile 5 yıl arasındaki kazaların payı %29.829 7.545 9.581 9.111 9.464 109.066 44 0 1994 34.SAAT+ BİLİNMEYEN TOPLAM 1992 20.928 6.980 12.

980 10. Kişilerin çalıştıkları işlerde hizmet süreleri artıkça kazaların azalması gerektiği halde.150 13.705 17.3'tür.606 10.251 4.208 14. Ayakta geçen süre ise.yıl ile 5 yılın payı %31.5.712. Bu sonuçlara göre. 1 gün ile 1 ay arasının payı %8. 1 yıl ile 5 yılın payı %29.57. 4-15 gün arasının payı %61.775.355 19.07.960 86.087 87.464 109. bu oran pek azalmamakta.828 9. Kazalarda en yüksek oran 1 yıl ile 5 yıl arasında çalışanlarda görülmektedir. işçilerin kaza olsa bile dikkatli davrandıklarının. İş kazalarının geçici iş göremezlik sürelerine göre dağılımına baktığımızda (Çizelge 4).255 5. 1996'daki durum ise.630 16. Toplam iş göremezlik süresi 1986 yılında 2.575 30.30'dur.057 gündür. deri sathını bozmayan kontuzyon ve çürükler meydana getiren kazalar 166 . artan bir seyir izleyerek 1990'da 2. Bu. 1990 yılında.026 11. 91-365 gün arasının payı ise %2. aşağı yukarı aynı kalmaktadır.318 4. 91-365 gün arasının payı ise %3.089 10.304 10.61.774 9.248. 1996 yılına kadar ise azalarak 1.44'tür.937 gün.019 8.03.9.031 gün olmuştur.793 0 576 1.488.373 12.952 20. Çeşitli dalgalanmalar göstererek 1990 yılına gelindiğinde hastanede geçen süre 122. Sigortalının hizmet süresine göre iş kazaları SİGORTALI HİZMET SÜRESİ İGÜN 2-7 GÜN 8-30 GÜN 1-3 AY 3 AY-1 YIL 1-2 YIL 2-5 YEL 5-10 YIL 10+YIL BİLİNMEYEN TOPLAM 673 3.440 22. 5 Çizelge 3.366.457 11.194 adet. sanayide daha az tehlikeli teknoloji kullanıldığının ve iş eğitiminin arttığının belirtisi olabilir.285 gün olmuştur.258 9.674 23. 16-90 gün arasının payı %19. 1996 yılında ise 63.509'dur.647 0 0 0 92. 1996 yılında 0-3 gün geçici iş göremezliğin payı %15. 0-3 gün arası geçici iş göremezliğin toplam kazalar içindeki payı 1990 yılında %17.359 1992 1993 1994 1995 1996 19.47. 1996 yılında ise 1.355 694 1.039 15.4'tür. 5 yıldan sonrasının payı da %27.316 gün olmuştur. 1986 yılında 2.264 11. 3 ay ile 1 yıl arasının payı ise %26. en çok anzalar olarak.81. 1986'da hastanede geçen kısmı 117.611.064 11.548 gündür.072 gün.86. 16-90 gün arasının payı %27.981 488 1. sathî travmatizma.668 21. Hastanede geçen sürelerin azalması. 1996'da kaza geçiren bir işçi ortalama olarak 10 hafta işten uzak kalmaktadır.886 14. 4-15 gün arasının payı %53.579 5.488 26.807 139. yırtıklar ve yaralar meydana getiren kazalar 50.009 gün. Bu.640 16.413 11.645 17. Toplam iş göremezlik süresinin.921 23. İş kazalarının arızanın mahiyetine ve vücuttaki yerine göre dağılımına göz atıldığında. düşük bir artış hızıyla 1990'da 2.563 yıldan sonrasının payı da %24.888 745 850 1.

1994 yılında %45.712. 1994 yılında %16.060 854 257 87.96.374 26.573 25.11'dir.562 39.749.292 9.252 10.75'tir.513 41.39. İstanbul 14.312. bir menfeze giren yabancı cisim tesiri de 5.464.905 1.017 63.9'dur.461. Kocaeli 5. 1994 yılında %6.467 2.031. 1995 yılında %4.316 getirdikleri arazlardan belli olmaktadır.16.Manisa 4.167 14.087 8. İzmir 12. 3.116 9.958 2. motorlu taşıtlar %1.040 24. kazalann başlıca nedenleri.820 181. Görüldüğü gibi. 14 yaşın altında.036.015 22.368 8. 1995 yılında %45. 1996 yılında kazalann en çok olduğu ilk beş şehir ise şunlardır: 1. 1995 yılında %24.716 23.374 1. 1990 yılında. 2.527. 1996 yılında %3. Bursa 5.26'dır.45'tir. eklemlerde bitişik adalelerin burkulması ve neticelerinde 9.978 22.347 13. yanmalar %0. İş kazalan ile "meslek hastahldannm" sigortalılann yaş gruplarına göre dağılımına bakıldığında (Çizelge 5).05. 1994'te kazalann %0. makinelerden ileri gelenler %7.854.6.710 7.960 6.825. 1996'da ise kazalann %1.398 74.431.110 842 273 86.98. Geçici iş göremezlik sürelerine göre iş kazaları GEÇİCİ İŞ GÖREMEZLİK SÜRELERİ (GÜN) 0 1-3 4-7 8-15 16-30 31-90 91-180 191-364 365+ TOPLAM İŞ GÖREMEZLİK SÜRELERİ TOPLAMI HASTANEDE AYAKTA 82. 5.464 7.15'i. 15-25 yaşlan arasmda ki dağılım yıllara göre incelenirse.874 31.18.178 6.15. İstatistikler aynntıh olmadığı için kazalann asıl nedenleri anlaşılamamaktadır.017.459 adettir.318 1. düşmeler %7.858 2. 1996 yılında %22.286 18. 1996 yılında ise %29.220 1.030 9.545. 167 . 4. 3545 yaşlan arasında ki dağılım ise.352 2.203 1. 1994 yılında %29.132.301 12. 25-35 yaşları arasında ki dağdım.675.280 1.807 1992 1993 1994 1995 1996 2.775.563 6. 1995 yılında %25.22.540 14.685 1.083 1.285 7.364 936 333 92.2'si meydana gelmiştir.061 11.152 2.079 340 139.63.684 13. vücutta meydana Çizelge 4. Kazalann daha çok.02 ve 1996 yılında %42.654 2.914. 45-55 yaşlan arasında ki dağılım.692 88.554 15.59'u. yanıklar meydana getiren kazalar 9.031 2.322 858 251 109.890. 1995'te %%0. bu yaş gurubunda meydana gelen kazalarrda önemli bir artış olmuştur. biraz dikkat gösterilmesi sonucu olmayabilecek kazalar olduğu.239 30.

1993'ten 1996'ya kadar imalat işkolundaki kazalar incelendiğinde. Nitekim. kaza sıklık ve genel kazalanma oranlarında düşme olmasına rağmen.765 18. Çizelge 7'den görüldüğü gibi.196 12. kazaya uğrayan işçilerin yaş ortalamasında seneler itibariyle bir düşüş vardır.231 16. gençlerimizi iş güvenliği konusunda gerektiği gibi bilirıçlendiremediğimizi göstermektedir.774 1.75'e yükselmiştir. bu.661 2.566 13.6'sı dır (Çizelge 7).831 20. Maden işkolunda ise.3'ünü oluşturmaktadır (Çizelge 8). kaza sıklık ve genel kazalanma oranlannda önemli bir düşüş görülmesine rağmen.367 88.822 20.6'dan 1996'da %29. 1996 yılında imalat işkolunda 53.139 349 306 30 93.498 1.816 21. bütün kazaların %13v. Çizelge 5.171 866 276 181 87.722 4.776 iş kazası olmuştur.807 iş kazası olmuştur ki.004 olup.707 2.400 19. Bu rakamlar. 15-25 yaş arasında kaza geçiren işçilerin oranı ise 1994'te %16. 1996 yılında büyük bir artış olmuştur.258 14. Bu durum gene de olumlu bir gelişme olarak kabul edilebilir.257 521 7. kaza sayısı 9.558 18. Bu.935 168 . Çizelge 6'dan görüldüğü gibi.Çizelge 5'ten görüldüğü gibi. Buna rağmen genel bir iyileşmenin 143 4.922 29 1994 1995 1996 11.742 746 987 32 7. 1994 yılında ortalama yaş 32 iken. 1996 yılında 29'a düşmüştür. maalesef kaza ağırlık oranında önemli bir düşüş olmamıştır.772 10. kaza ağırlik oranında 1995 yılma kadar bir düşüş yaşanmakla birlikte.335 19.780 1. kazaların %10.783 6.065 7. Sigortalıların yaş guruplarına göre iş kazaları ve "meslek hastalıkları" YAŞ GURUPLAR I -14 15-19 20-24 25-29 30-34 35-39 40-44 45-49 50-54 55-59 60+ TOPLAM ORTALAM AYAŞ Kazaların işkollarına göre dağılımı Çizelge 6-8 de verilmiştir. inşaat işkolunda 11. ülkemizde inşaat işkolunda 1993'ten 1996'ya kadar meydana gelen kazalar incelendiğinde. Aynı yıl. bütün kazaların %62'sini oluşturur (Çizelge 6).

580.kaza sayısında bir artma.82 1.613 829. Ülkemiz'de imalat işkolunda meydana gelen iş kazaları 1993 ÖLÜMLER İŞÇİ SAYISI KAYIP İŞGÜNÜ KAZA SAYISI ORTALAMA ÇALIŞMA SAATİ KAZA ADIRLIK ORANI KAZA SIKLIK ORANI 17.07 0.361 411.582 324.701 242 1994 185 1995 187 1996 312 976.0079 0.75 ORANI 7.95 0.008 5.75 0. ciddi neticeler doğuran kazalarda ise -çalışılan saat başına.7 13.0063 11.061 48.6018 0.845 50. Bu durum. Bu durumda. kaza ağırlık oranında ise bir dalgalanma olmakla birlikte. 50.00842 12.776.822 11.mevcudiyeti görülmektedir.776 52 1.059 949. bu işkolunun özelliğinden kaynaklanabilir. diğer işkollarındaki nin aksine.648.854 65.807.068.18 464 421 1994 1995 348 1996 555 14 0.2 55.991 49.138 388. bu işkolunda -çalışılan saat başına.933 1. maden işkolu hariç.7 53.85 1. maden işkolunda 1993'ten 1996'ya kadar olan kazalar incelendiğinde.0141 ORANI Çizelge 7.535 47.527 0. Ülkemiz'de.36 2.0135 2.029.5 169 .36 0. kaza sıklık oranında sürekli bir artma.0125 GENEL KAZALANMA 0.560 46.819.8 12. Çeşitli işkolları için genel bir değerlendirme yapılacak olursa.2 576.243 338.0359 0.689 1. neticede az da olsa bir düşme görülmektedir.692 852.803 1.5 49.789 0.106 17. Ülkemiz'de inşaat işkolunda meydana gelen iş kazaları 1993 ÖLÜMLER İŞÇİ SAYISI KAYIP İŞGÜNÜ KAZA SAYISI ORTALAMA ÇALIŞMA SAATİ KAZA ADIRLIK ORANI KAZA SIKLIK ORANI 12. kaza Çizelge 6.517 769.153 1.3 5. Çizelge 8'den görüldüğü gibi.kaza sayısında bir azalma görülmektedir.869 1.413 53.95 GENEL KAZALANMA 0.

77 10. işçi sayısı ise 3. kamu kuruluşu sayısı 24. 1996'da 1993'te kine nazaran bir düşüş gözlenmektedir.716'ya gerilemiştir.611 41.721.361 143.004 47.552 100.7 1996 179 9. Bu durum.2 1994 239 9.899.460 Mukayese için çalışılan saat başına değerler kullanılmalıdır.11 9. Çizelge 9 bir fikir verici mahiyettedir1. 1996 yılında kazalarda 1995 yılındakine göre bir azalma olmuşsa da. maalesef ölümlerde oldukça yüksek bir artış gözlenmiştir.352 62. kaza ağırlık oranında ise. Ülkemiz'de maden işkolunda meydana gelen iş kazaları 1993 ÖLÜMLER SİGORTALI SAYISI İŞ KAZASI KAYIP İŞGÜNÜ ORTALAMA ÇALIŞMA SAATİ KAZA ADIRLIK ORANI KAZA SIKLIK ORANI GENEL KAZALANMA ORANI Görüldüğü gibi.569'a. Çeşitli işkollarındaki.5356 0. ülkemizin 1994'te içine düşmüş olduğu ekonomik krizden sonra 39. Çünkü.473 kamu kuruluşunda 1.12 58.480 işçi çalışırken. kaza sıklık oranının azalması özelleştirmeye ve ülkemizde faaliyet gösteren kuruluşlar arasında özel kuruluşların oranının artmasına bağlanabilir. Çizelge 8. 1995'e nispetle 1996'da kaza ağırlık oranlarındaki artış ve kaza sıklık oranlarındaki düşmenin az oluşu.3612 0.300 78.115 64.5622 12.bu düşme memnuniyet verici bir gelişmedir.08 0.076. Ülkenin içinde bulunduğu ekonomik kriz sebebiyle ucuz ve vasıfsız işçi çalıştırmaktan kaynaklanabilir. ülkemizde gümrük birliği ile beraber özel teşebbüs.515 46.5056 0. işletmelerinde daha yüksek teknoloji kullanmaya başlamış ve bu meyanda Batılı anlamda İSİG'i işletmelerine yerleştirme durumunda kalmışlardır.773'e.3 6.614'e yükselmiştir. 1993 yılında SSK'ya kayıtlı 25.68 471 11.6 52 59.9 1995 99 8.723 211. özel sektöre ait işyeri ve işçi sayısında önemli bir artış olmuştur.9 142. bir süreksizlik gözlenmekle birlikte. Bu noktada.843 158. Batı'nın istediği kalite seviyesini yakalamak için.sıklık oranında 1993'ten 1996'ya kadar sürekli bir düşme.555 46. 1993 yılında SSK'ya kayıtlı 584. Kaza sıklık ve ağırlık oranlarındaki -az da olsa. Bu konuda bir çalışma kaynak [8] de sunulmuştur. 1996 yılında özel kuruluş sayısı 734.722 işçi çalışmaktaydı. kamu işyeri sayısı ve çalışanında bir azalma olurken. 1996 yılında ise. Çizelgeden görüldüğü gibi. işçi sayısı 902. 170 .656 özel kuruluşta 2.

158 1.280 975 1.149 1. iş kazalarının azaltılabilmesi için aşağıdaki tedbirler alınmalıdır.087 89. yollarla işçilerin gevşemeleri önlenebilir.492 TOPLAM İŞ GÖRMEZLİ K SÜRESİ 2.631 1. Çizelge 9.695 2.iş hayatının.749.788.821 1987 158.Küçük işletmelerde daha fazla kaza olduğu için.104 1.615 2.565 1.623.387 2.292.225 1.732 2.278 1992 139. bu saatlerde işçiler uyarılmalıdırlar.052.278 2. yukarda izah edildiği üzere. Sonuç Ülkemiz'in İSİG ile ilgili durumu bizi karamsarlığa sevk etmemelidir. Zira.075 1. . Ülkemiz'de yıllara göre iş kazaları ve "meslek hastalıkları" YIL iş MESLEK SÜREKLİ İŞ ÖLÜ M 1.625 2.209 2.366.459 1.563 1994 1995 1996 92. İSİG konusunda etkili tedbirler alınması halinde iş kazalarının azaltılabileceği gerçeğini ortaya koymuştur.960 86.191 919 1.318.288 2. ucuz ve vasıfsız işçi çalıştırmaktan da kaynaklanabilir. 1995'te yavaş yavaş 1996'da ise iyice hızlanması ile bağlantılı olabileceği gibi.776 1.714.669 3.027 1986 150.219 2.097 1075 1321 1.634 3.690 KAZAS HASTALIKLAR GÖREMEZLİ I K I 1984 152.240 Küçük işyerleri için "işyeri ortak sağlık birimleri" zorunlu hale getirilmelidir.115 2. .455 2.475 1. İSİG'in çalışma yaşamındaki gelişmelerle ve Ülkemiz'in sosyoekonomik durumu ile yakından ilişkili olduğu da unutulmamalıdır.836 1988 171.545. İSİG çalışmalarında bu işletmelere ağırlık verilmelidir. Bu işletmelerde sürekli ve ciddî kontroller yapılmalı ve takip edimelidir. 3.807 599 653 542 736 695 862 1.057 2. 171 .463 1990 155. tüm dünya'da yaşanan deneyler.516 1.296.Kazalar en çok mesainin ilk saatlerinde ve sonlarında meydana geldiğine göre. Bu saatlerde müzik yayını vb. Yukarda sunulan istatistik! verilerin ışığında.857 1991 130.575.464 1993 109.769 1989 159.453 3.990 3.943 3.573 2.433.748 2.973 1.650 1985 148.220 1.224 3. İlk adım organize sanayi sitelerinde atılabilir.642.954 2.714 2.202 1.

İst. İSİG çalışmalarında bu işçilere ağırlık verilmelidir. İstanbul. Tezi.. "Türkiye'de İş Güvenliğinin Mukayeseli İncelenmesi". Bilhassa son senelerde. . [3] SSK 1993 İstatistik Yıllığı. Yayın No 553. Yük. 1 998.Kazalara daha çok 1-5 yıl hizmet süresine sahip işçiler muhatap olduklarından. Maden işkolunda kaza sayısında artma. Mühendis Ve Makina. Lis. [4] SSK 1994 İstatistik Yıllığı. son senelerde kaza ağırlık bilhassa kaza sıklık oranlarındaki düşme memnuniyet verici bir gelişme olarak telakki edilebilir. Ens. Tek. bu işkolunda. genç özellikle 14 yaşın altındaki işçilere İSİG çalışmalarında ağırlık verilmelidir.Toplam kalite yönetimi teşvik edilmelidir..Kamu işyerlerinde özel sektöre ait işyerlerindekinden daha fazla kaza olmaktadır. Üniv. s. [8] Tevrüz. A. [7] Bozdoğan. [6] SSK 1996 İstatistik Yıllığı.. T. Bu itibarla İSİG çalışmalarında bu işkoluna ağırlık verilmelidir. Mühendis Ve Makina.AB'a giriş İSİG açısından son derece olumlu gelişmeler sağlayacaktır. s. küçükte olsa bir azalma mevcuttur. [5] SSK 1995 İstatistik Yıllığı. Cilt 40 (1999). Bu bakımdan. Bu tesbite uygun tedbirler düşünülmelidir. . Bununla birlikte. Fen Bil.İş kazası türünün gerçekçi tespiti için. "Türkiye'de iş güvenliği". M.. 29-30. İnşaat işkolunda genel bir iyileşmenin olduğu kabul edilebilir. 172 . kazalar daha çok imalat işkolunda olmaktadır. 16-22. Sayı 472. Cilt 40(1999). Kaynakça [1] Hürriyet. [2] Çakar. . "İşçi sağlığı-iş güvenliği ve çözüm önerileri". Yayın No 572. ciddî neticeler doğuran kazalarda ise. özelleştirmenin hız kazanması İSİG açısından uygun olacaktır. Yayın No 593. Sayı 472. kaza formları daha teferruatlı düzenlenmelidir. .. . 03/05/1999. maruz kaldıkları kazalardaki büyük artış nedeniyle.Ülkemiz'de. Yayın No 586. Y.

en kötühal senaryosu ve önlenebilir trafik kazaları yaklaşımllannın yer aldığı yazıda yurt dışı doğalgaz kazalarından da birkaç örnek verilerek eğitimin önemine değinildi.Ş. ve Tes. çap ve basıncın fonksiyonu) Komşu yapıların sayısı Odunluk -depo yalıtmışız borular gibi komşu yapıların niteliği s Komşu toprakta açık yer miktarı (Atmosfere gaz çıkışı kolaylığı) « Yeraltı kanalizasyon kanallan gibi.DOĞALGAZ G Ü V E N L İ Ğ İ İş Sağlığı Güvenliği ve Çevre Md. A. Risk = Toprağa gaz kacaaı X Kaçağın binava girişi x Binada ateşleme kaynağını bulma olasılıkları çarpımıdır Toprağa gaz kaçağı olasılığı yapı malzemesi Boru çapı ve et kalınlığı yer hareketlerinden etkilenme derecesi bölgedeki diğer operasyonlarla borunun rahatsız edilmesi (çarpma ) « Toprağın korosivitesi Trafik yükünün artması Kaçağın binava giriş olasılığı Çıkan gaz miktarı (Çeperdeki toprak direnci. ÖZET Doğalgaz güvenliği ile ilgili olarak risk analizi . Giriş Doğalgazın patlaması riskinin tanımlaması ile konuya girmek gerektiği düşüncesindeyim. Depremlerin güncelliğini koruduğu ülkemizde kaza senaryolarmm ve risk analizlerinin depremi de içerecek şekilde yapılmasının gerekliliği açıktır. gazın kolayca seyahat edebileceği kanalların varlığı Patlama ve yaralanma olasılığı Gazın binaya giriş hızı/havalandırma hızı 173 . Ruhi Öktem Attila Doğan İnş.

elektrikle çalışan bir yer C: Yapıda bulunan insan sayısı oranı C = 0.2 0. servis kanalları vb.ticari. risk değerlendirme metodu kullanarak formülle gösterir isek.4 0. den fazla olan boru uzunluğu c yapıya uzaklığı çok fazla olan boru uzunluğu B: Yapının kullanılış şekli ile ilgili bir faktör B= 1 2 4 10 3 odalı bir ev kafeterya boşlukları olan bir otel PTT telefon kulübesi vb.• • • • • Bina dizaynı (havalandırılmayan boşluklar.0 0-5 5-10 10-15 15-20 20+ kişi kalıyorsa kişi kalıyorsa kişi kalıyorsa kişi kalıyorsa kişinin üzeri kalıyorsa Yukarıda anlatılanlardan anlaşılacağı gibi.evsel. Özellikle dizayn aşamasında bunlar göz önüne alınmaktadır.) Binanın kullanım amacı . A: Doğalgaz borusunun yapılara olan uzaklığına bağlı bir faktör (metre) A = a+b/4+c/20 a yapıya uzaklığı 2m. endüstriyel Gazın erken anlaşılması veya patlamadan etkilenecek insan/komşu sayısı Tutuşturma kaynaklarının varlığı ve sayısı Patlamanın ciddiyeti/şiddeti Yukanda söylenenleri bir.8 1. den az olan boru uzunluğu b yapıya uzaklığı 2m. riskin nelerle ilgili olabileceği aşağı yukarı bellidir.6 0. 174 .

zaman kayıplı kazalar ve hastalıklar ve nihayet sık sık olan küçük yaralanmalar ele alınarak incelenir. Deprem sonrası çıkabilecek bir doğalgaz yangınının söndürülmesi gerektiğinde Düzce depreminde olduğu gibi itfaiyenin de yıkıntı altında kalabileceği veya Gölcük depreminde olduğu gibi yolların kapanabileceği de hesaplar içine dahil edilmeli örneğin ulaşımın helikopterle yapılması veya başka kaynaklardan de yararlanma olasılığı araştırlmalıdır. sırası ile. bu arada alarm cihazının çalışmaması. büyük patlamaları takiben yangın ve ölümlü yaralanmalar. o halde asıl amaç kaçağa meydan vermemek olmalıdır. (3) Sadece patlama düşünüldüğünde. APELL uygulamalarının ülke çapında yaygınlaştrırlarak uygulanması elzemdir. enerji aktarımı yönünden en emin sistem gaz boru hatlarıdır. Bu hesap ve önlemi. (Bakınız şekil 1) Madem ki kıvılcım kaynaklan bu kadar çoktur ve kaçınılması oldukça zordur. km. Böyle olduğunda. bir operatörün hatasının ardından alet ve ekipmanların hasar görmesi. (2) Hem işçilerin ve hemde halkın güvenliğinin aynı anda düşünülmesini sağlayan ve ilk mücadele adımının atılmasını sağlayan bu metod ile başlanan analizde. Amerikan İş Sağlığı ve İş Güvenliği Örgütü (OSHA) nün Proses Güvenliği Yönetimi Kavramında yer almaktadır. En kötü hal durumunda. o olayın sonucunun çarpımı (ya da çarpımları toplamı ) olarak da tanımlanabilir. FTA Fault Tree Analysis (Hata Ağacı Analizi ) metodu ile patlamaya yol açan olaylar zinciri. halka haber verilememesi. ciddi yaralanma ve sakatlanmalar.Ancak burada haksızlık yapmamak için şunu da belirtmek gerekir ki. güvenlik ile ilgili tüm önlemlerin sıfır olduğu varsayılır. Bu da bize daha geniş bir senaryo yapmanın gerekliliğini ortaya koyması bakımından öğreticidir. sonra patlayıcı gaz salıverilmesi. o anda en şiddetli rüzgarın ters yönde esmesi ve nihayet bölgedeki nüfusun en çok olduğu ana tesadüf etmesi düşünülür ve buna göre hesap yapılır. olma olasılığını en aza çekmek en akıllıca davranış yoludur. 175 . boru/kal. (1 ) En Kötü Hal Senaryosu (Worst Case Scenario) Risk. bir olayın olma olasılığı ile. en kötü halin sonucu en kötü olacağına göre. Örneğin. VE / VEYA kapıları ile aşağıdaki şekilde gösterilebilir. 17 Ağustos depremi sonrası TÜPRAŞ taki yangında bu tür senaryonun var olmasına rağmen Donanmamızın yardıma gelememesi planları uygulanamaz hale getirdiği kanısındayım.

Kazaların önlenmesinde bu yöntem sürücüye herşeyi çok iyi kontrol etmesini öneriyor.Trafik kazaları için ülkemize yeni bir anlayış getirdiği gibi. Sollamak için sizi zorlayan yok. Dikkat edilirse savunmada kalan bir anlayış hakim. Ama bilgili ve ilgili iseniz hem doğalgaz ve hem de aracınız size itaat edecektir. 176 . yaklaşık 200 000 aboneye doğalgaz vermeyi amaçlayan ve Attila Doğan İnşaat ve Tesisat A. Katiyyen saldın yok. başka araç size çarpmasın. sinirlilik. Aracınızı öyle park edin ki. İşte bu kurallara rağmen olan kazalar önlenemez diye niteleniyor. o halde sollamayın. İlk çıkış müsait değilse. nin taahhüdü altında bulunan Doğalgaz Yaygınlaştırma II. Ve ayrı bir istatistik tutuluyor. Dalgınlık.Ş. Bakımını zamanında yaptırmadığınız. Fren mesafesini iyi ayarlayın. Haksız dahi olsa kavşağa girene yol verin. Aşama Projesinde müşavirlik yapan BC Gas Firmasının Kanada da uyguladığı önlenebilir trafik kazaları kavramı . Ankara'nın tüm semtlerine birden. kurallara uymadığınız taktirde aracınız da kontrolden çıkarak sizi istediği yere sürükler. Önden yada arkadan bir araca çarpmayın.Önlenebilir Kazalar: (Doğal gaz ve trafik kazaları benzeşimi) Doğalgaz kullanmak araba kullanmaya benzer. ya da o sizi. hatta size araç çarpmasına engel olun . Karşıdan üzerinize gelen araç varsa iyice kenara çekilin. hatalı sollama gibi kavramlar tanımında dahi yok. Ya siz onu yönetirsiniz. yol iyice serbest olana dek bekleyin. doğalgaz kazalarını önlemede de oldukça yararlı bir yaklaşım olarak gözükmektedir. Geçiş önceliği diye bir kural yoktur.

Uygulayıcılar gerekli önlemleri eksiksiz alıp. Ölümlerin %90 dan fazlası karbon monoksit oluşumu ile ilgilidir. "tüpgaz. Sızan tüpgaz veya doğalgaz çok daha geç sürede ölüme neden olur ki. ya da doğalgaz sızdı. yukarıda sözü edilen kavramları Attila Doğan A. İnsaflar zehirlendi" yanlış haberini basınımızın ısrarla yazması. Hata Ağacı Analazi Doğalgaza gelince. kaçak ihtimalini en aza indirgeseler pek çok kaza azalacak ve yine kullanıcılar tam olarak bilgilendirilse. Halen yapılagelen bir yanlışımız da. 177 . konu ile ilgili eğitici yazılara yer vermektense. bana önlenebilir olarak gözüküyor. sansasyonel haberleri tercih eden basınımıza içerliyorum.Ş. bünyesinde uyguladığımızı ve Kanadalı müşavirlerimizle hemen hemen aynı kaza sıklığı ve şiddeti oranlan elde ettiğimizi vurgulamakta yarar görüyorum. Araştırma gereği duymayan.Şekil 1. Nezle olmayanlarca hissedilir. yine pek çok kaza hiç meydana gelmeyecektir. Gerek trafik kazalan ve gerekse doğalgaz kazalarının önlenmesinde. ikisi de sonradan kokulandınlmıştır. Ülkemizde yaşanan pek çok kaza.

Bu defada o bacayı kullanan insanlar aynı akibete uğramaktadır Yurt Dışı Kazalarından Birkaç Örnek TABLO 1 : İNGİLTERE DEKİ GAZ KAZALARININ NEDENLERİ 1 178 . bacaya düşerek tıkamaktadırlar. Güvercinler de insanlar gibi zehirli gazdan etkilendiklerinde.Kombilerden zehirlenmelere bir bakıyoruz. ya da içeride yeterli havanın kalmaması ile ilgili. gazın yanmasından sonra bacaya "sağlıklı bir bacaya" verilememesi. çoğu.

Artış ortalama olarak 26 puan oldu ve istatistiksel olarak test edilerek anlamlı bulundu.TABLO 3: ABD DEKİ BAZI DOĞALGAZ KAZALARI Yer adı Phoenix Arizona Olü Yaralı Tarih 25 Eylül 1984 Sebep ABS plastik boru stresle çatlamış 2 apartman sonra patlamış (Finn pilot alevinden) korozyana uğrayan segment 'parçalanmadan önce değiştirilmemiş 100 000 Dolar tazminat ödemiş Gaz havaya kaçıyor diye toprak içine kaçıp kaçmadığını kontrol etmemişler. ilerde süpermarkettte yangın olmuş Bekocu üstteki canlı boruyu alttaki cansız boru zannetmiş Beko kepçe haritada olmayan bir hattı koparmış 5 7 Beaumont Kentucky 5 3 21 Şubat 1986 Virginia 19 17Ekim 1983 lllionis 1 13 Mart 1986 ForthWorth Texas 22 12 Mart 1986 Sonuç Doğalgaz kazalarının önlerimi 40 İL60 »i 80 h 100 sğitimin önemini vurgulayan master tezinde sorunlar ve önlemler irdelenmiştir. 10 m. kurstan önce 66 ve kurstan sonra 92 olduğu görüldü. Burada kısaca özetlemekte yarar görüyorum. 179 . (4) EGO da (Ankara) doğalgaz ateşçilik kursu gören 123 kapıcı üzerinde uygulanan 38 soruluk doğalgaz güvenliği bilgileri 100 üzerinden puanlanarak.

Tezin en önemli sonucu. 77 3. eğitimin ne kadar önemli olduğunun anlaşılması ve mutlaka tüm kapıcıların önce eğitim alıp. 1995. s. ÜNİVERSİTELER." 2. Pipeline and Gas Journal. FİRMALAR gibi konu ile ilgili pek çok kişi ve kurumun biraraya gelerek ortak bir eğitim ve denetim planı yapmaları ve bunun derhal uygulanması elzemdir.Ekim aylarında EGO Doğalgaz Ateşçilik Kursuna katılan kapıcıların eğitiminin etkinlik düzeyi" Gazi Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Ana Bilim Dalı Yüksek Lisans Tezi.Ancak bilginin yaş ile. Öktem R. BAKANLIKLAR. Hem yetkilileri hem halkımızı ve hem de eğitim kurumlarımızı ilgilendiren böyle yaşamsal bir konuda halkın ve uygulayıcıların eğitimi için yapılacak çabalarda işbirliği yapmanın Ülkemiz açısından son derece yararlı olacağı açıktır. TSE. "İş güvenliğini nasıl sağlamalıyız?". MÜHENDİS ODALARI. AkovaN. Ülkemizde yaşanan hatalar göz önüne alındığında. "Doğalgaz güvenliği konusunda 1995 yılı Eylül . Unutmayalım ki konu doğalgaz ise. Unwin S.46-50 4... Hydrocarbon Processing."Pipeline Conditions are Major Benchmark in Replacement. Gürhan Fişek. sonra kazan yakılmasına izin verilmesinin (bu yeni ortaya çıkan durum gereği olarak da valiliklerin ve il hıfzıssıha kurullarının daha hassas olmalarının) gerektiğidir. TRT.. James N. 1996 180 . EGO. "Where is the Risk in Your Process ?". eğitim düzeyi ile. Tez Danışmanı: Doç. YARARLANILAN KAYNAKLAR 1. BOTAŞ. mesleksel deneyim ile önemli oranda değişmediği görüldü.D.p. Sayı .August 1994. Oct. va o bizi yönetecektir ya da biz onu. Ankara. Haaynes. Yangın ve Güvenlik Dergisi. Dr..

Daha sonra tekil olayların somutluğuna takılmadan yapılacak bir soyutlamanın İSİG sorununun doğru çerçevesini oluşturacağı vurgulanmıştır. Sistemsel yaklaşımda model iki nedenden dolayı vazgeçilemezdir. daha üst seviyeden bakmanın sorunun çözümde atılacak ilk adım olduğu tespit edilmiştir. Giriş Bu çalışma "Türkiye'de ki İşçi Sağlığı Ve İş Güvenliği Sorununun Bileşenleri" adlı çalışmayı1 tamamlayıcı niteliktedir. somut hedeflerin bu bakış açısından oturduğu yer gözetilmelidir. Dolayısıyla tüm başlıklardaki çözüm önerilerinde sistemsel bakış açısı asla kaçırılmamalı. İSİG sorununun çözümü ancak sorunun her bir bileşeninin çözümüyle mümkündür. somut hedefler için mücadele etmenin gerekliliğinin yanında. Adı geçen çalışmada öncelikle Türkiye'de bir İSİG sorununun varlığı çeşitli alan örnekleriyle nesnel olarak tespit edilmiştir. o somut hedeflerin radikal değişim sürecinin herhangi bir noktasında yer alıp almadığı gözönünde bulundurulmalıdır. olana bitene daha yukarıdan. Çalışmanın ana gövdesinde ise İSİG sorununun bileşenleri ayrıştırma. seviyelendirme ve kesişme özelliklerine göre başlıklar halinde ve kısa açıklamalarla sıralanmıştır. IDEF Modelleme Yöntemi IDEF modelleme yönteminde. Bu çalışmanın konusu ise IDEF (Integrated Definition Language) yöntemiyle yukarıda sözü geçen bileşenlerin bütünlüklü ve çözüme yönelik olarak grafiksel modellenmesidir. pazar ekonomisinden planlı ekonomiye yani kapitalizmden sosyalizme geçiş İSİG sorununun kökten çözümü için eldeki tek gerçekçi uğraş konusudur. Bu çerçeveyi genel bir bakış açısıyla çizip. Tüm bileşenler bir üst başlığın ayrıştırılmış hallerine denk gelmektedir. Aynı seviyede tanımlanan alt öğelerin birbiriyle ilişkileri model üzerine yerleştirilebilmektedir. Radikal bir değişime hizmet etmeyecek tüm somut çözüm önerileri. İSİG sorununu oluşturan bileşenler için ayrı ayrı üretilecek çözümler ancak bütün bu bileşenlerin kaynağı olan genel sosyo ekonomik yapının radikal olarak değişimine işaret ettiği oranda anlamlıdır. akıntıya fazla dayanamayacak. ele alman ve en üst düzeyde bulunan öge (bu çalışmada ÎSİG sorunudur) kendisini tanımlayan alt öğelere parçalanarak tanımlanmaktadır.TÜRKİYE'DEKİ İŞÇİ SAĞLIĞIve İŞ GÜVENLİĞİ(İSİG) SORUNUNUN GENİŞ ÖLÇEKTEKİ ÇÖZÜMÜNE YÖNELİK GRAFİKSEL MODEL Erdem TUÇ -Endüstri Mühendisi İSDER (İşçi Sağlığı İş Güvenliği ve Dayanışma Derneği) Özet Bu çalışma Türkiye'de ki işçi sağlığı ve iş güvenliği sorununun bileşenleri adlı çalışmayı tamamlayıcı niteliktedir. Bu çalışmanın konusu ise IDEF (Integrated Definition Language) yöntemiyle yukarıda sözü geçen bileşenlerin bütünlüklü ve çözüme yönelik olarak grafiksel modellenmesidir. 1. seviyelendirme ve kesişme özelliklerine göre başlıklar halinde ve kısa açıklamalarla sıralanmıştır. Dolayısıyla her bir bileşen ayrı ayrı ve birbirleriyle ilişkileriyle beraber ifade edilmelidir (Yatay hiyerarşi) 2. çabucak yozlaşacak ve gündelik bir çözüm olarak kalacaktır. 1 Türkiye'deki İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Sorununun Bileşenleri. gündelik başlıklarımızın ötesinde. Diğer bir ifadeyle. Üstbaşlık ve bileşen ilişkisi mutlaka kurulmalıdır (Dikey hiyerarşi) IDEF modelleme yöntemi sistemsel yaklaşımın bu iki ana ilkesini desteklediğinden dolayı bu çalışmada araç olarak kullanılmıştır. İlgili çalışmada İSİG sorununun bileşenleri ayrıştırma. Açıkçası. Erdem Tuç (Mühendis ve Makina -Mayıs 1998) 181 . sistemin bütününü dikkate almadığı için.

ÎSİG sorunu genel olarak "Toplumsal İSİG Sorunu" ve "Kişisel İSİG Sorunu" olarak ayrıştırılabilir. 182 .Daha sonra parçalanarak ortaya çıkarılan her bir öge tekrar ele alınıp onu oluşturan alt parçalar ele alınır. Örnek: Aşağıdaki grarafikte İSİG sorununu oluşturan iki ana öge yer almaktadır.

CO CO .

oo .

oo Ol .

.

.

.

.

190 .

Sporcu da. Maddesi gereği çıkarılmış olan işaçi sağlığı ve iş güvenliği ile ilgili teknik düzenlemeler veya tüzükler (İSİGT gibi) de. Bilgi işçiliği de. İş Kanunu Madde 5'de "gemiden karaya. beyni ve bedeni ile efor sarfında bulunmakta emek vermektedir. tüçzüğe genel nitelikli preslerde sağlık ve güvenlik tedbirleri alınır ve bununla ilgili detaylar çıkarılacak pres yönetmeliğinde belirtilir ibaresi konulmalıdır. iş yasasındaki istisnalar kavramı artırk. tüzük genel ibarelerle düzenlenip. Artık bilgisayar kontrollü dokuma tezgahları üzerinde kullanılırken. Yeni açık denizdeki yük ve yolucu taşıma işi yapan gemi adamlarının iş yasası gereği çıkarılan teknik tüzüklerden. tüm çalışanlar gerek beden emeği gerekse beyinsel emek sunanlar İş Yasasının getirdiği sağlık ve güvenlik normlarından yararlanabilir. yönetmeliklerle desteklenmelidir. sosyal özlem ve çelişkileri de göğüslemeyi. teknik mevzuatın detayı yönetmeliklerle açıklanmalı. zamanında derhal uyum sağlamak. sağlık güvenlik mevzuatından yararlanmaları mümkün değildir. Yine anılan istisnalar hükmüne göre. bilgi toplumuyla gelinen nokta. günümüz gelişmi teknolojisen yanıt verememektedir. farklı bir ifadeyle. artık yaşamın her alanında ihtiyaç duyulan bir olgudur. yükleme bindirme işi yapılmayan gemilerdeki çalışmalar İş Kananu kapsamı dışındadır. limana demirleyip. Farklı bir deyişle. bu zamanı kapsamamaktadır. hukuki olarak daha kolaydır. özel bir yara olarak çıkarılmış olan iş yasasının. Bu kişilerin de sağlığını ve güvneliğini koruyucu düzenlemeler yapılmalı veya Tüm Çalışanlar Yasası onları da mutlaka kapsamalıdır. Yönetmeliği. Bu gibi örnekler çoğaltılabilir.MEVZUAT Namık Kemal ÖZDEMIR Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı İş Teftiş Kurulu İstanbul Grup Başkanı Bilindiği üzere teknolojik süreç veya teknolojideki değişim. 191 . genel bir yasa haline dönüştürülmesini zorunlu kılmaktadır. halen mekik koruyucusundan bahseden düzenleme geçerliliğini sürdürmektedir. Oysa İşçi Sağlığı ve İş Güvenlii ile ilgili genel bir tüzük çıkarılmalı ve de yönetmeliklerle desteklenmelidir. güncelleştirmek. insanların sosyal özlem ve de çelişkilerinde de değişime neden olmaktadır. Bugün. Örneklemek gerekirse. sporcular İş Yasası'ndan yararlanmamaktadır. karadan gemiye yükleme bindirme işleri dışındaki işlyer" kapsam dışıdır. yerini zihinsel emeğe veya bilgi işçiliğine terk etmektedir. Ya İş Yasası değiştirilip Tüm Çalışanlar Yasası'na dönüştürülmeli ya da bilgi toplumuna ters düşen hususları ayıklanmalıdır. Eğer anılan istisnalar daraltılır veya tamamen kaldırılırsa. onların ortaya çıkaracağı riskleri bertaraf etmeyi de getirmektedir. Bilgi toplumunda fiziksel emek. teknolojik değişime. Presle ilgili detaylı düzenlemenin tüzükte olması yerine. O halde. İş Yasası' nın 74. Bu nedenlerle.

192 .

54. 52. « Sağlık Kuralları Bakımından Günde Ancak 7. 61. 62 ve 173. işgücü ve işgünü kayıpları da azalacaktır. herkesin.74. Başka bir anlatımla iş kazaları ve meslek hastalıklarına karşı çalışanların ruhsal ve bedensel bütünlüklerinin korunmasıdır. 193 . 77. 80. 2869 Sayılı yasa ile değiştirilen 1475 sayılı İş Yasası'nm 73. 49. Tüm Anayasalarımızda olduğu gibi halen yürürlükte olan Anayasamızın 18. bu yayınlanan rakamların çok üzerinde olduğu. Katılanlar bazı sendika temsilcileri. 56. Madde. 51. Madde. 50. ® İşçi Sağlığı ve ve İş Güvenliği Tüzüğü « Yapı İşlerinde İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğü ® Parlayıcı. 53. Gerçek rakamların. Ancak ülkede çalışan işçilerin çok büyük bir bölümü kendilerine yönelik düzenlenen bu haftadan ve etkinliklerden habersizdir. Tehlikeli ve Zararlı Maddelerle Çalışılan İşyerlerinde ve İşlerde Alınacak Tedbirler Hakkında Tüzük. cinsiyetine ve gücüne uymayan işlerde çalıştırılamıyacağını. 50. 56. yaşına. bazı mühendisler ve ilgi duyan diğer kişiler. 75. 78. 79.İŞ GÜVENLİĞİNDE ODA POLİTİKALARI Yıldırım ÇAKAR Makina Mühendisleri Odası İşçi sağlığı ve iş güvenliğinde temel amaç çalışanların sağlığına zarar verebilecek hususların önceden belirlenerek gereken önlemlerin alınması. işyeri hekimleri. konunun içinde olan herkes tarafından bilinir ve söylenir. Patlayıcı. en iyi işyeri ve en iyi işçi ödülleri dağıtılır. Maddeleri çalışma hayatının düzenlenmesi ile ilgili hususları içermektedir. 76. Ülkemize baktığımızda rahat ve güvenli bir çalışma ortamı acaba ne kadar sağlanabiliyor. 60. Çalışma yaşamındaki bu kötü durumun kaynağı nedir? Konu ile ilgili mevzuatınız ve uygulamalar nasıldır? Bu kötü durumun kaynağı mevzuatımız ve uygulamalar mıdır? Cumhuriyetimizin ilk yıllarından itibaren İşçi Sağlığı ve İş Güvenliğine teorik anlamda genellikle iyi bir yaklaşım görülmektedir. Dünya ikinciliği ya da üçüncülüğü yıllar boyu sürmektedir. hiç kimsenin. Bu hafta etkinlikleri sırasında yayınlanan istatistiklere ve araştırmalara baktığımızda iş kazalarında Avrupa birinciliği. Bu hafta etkinliklerine haberleri olsa da işverenler katılmazlar. Bu istatistikler de genellikle SSK kaynaklıdır ve resmi rakamlıdır. Maddeleri işgüvenliği ile ilgili hususları içermektedir.5 saat veya Daha Az Çalışılması Gereken İşler Hakkında Tüzük ® Maden ve Taşocakları İşletmelerinde ve Tünel Yapımında Alınacak İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği önlemlerine ilişkin Tüzük. Bu hafta çerçevesinde paneller ve konferanslar düzenler. 81 ve 82. daha rahat ve güvenli bir ortamda çalışmalarının sağlanmasıdır. Maddesi gereğince çıkarılan tüzüklerden bazılarını şöyle sıralayabiliriz. 55. rt İş yasasını 74. sağlıklı ve dengeli bir çevrede yaşama hakkına sahip olduğu belirtilmektedir. Bunun sağlandığı çalışma ortamında meslek hastalıkları ve iş kazaları azalacak. Her yıl 4-10 Mayıs günlerinde İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği haftası düzenlenir.

her işveren bir "İşçi Sağlığı ve ş Güvenliği Kurulu" kurmakla yükümlüdür. Sayısal yetersizliğin yanısıra teknik donanımlarla ' desteklenmeyen denetimler nitelik olarak da yetersiz kalmaktadır. İş Yasası'nın 6. 50 ve daha fazla işçi çalıştıran işyerlerinde doktor bulundurma zorunluluğu varken iş güvenliği mühendisi. yoksa işyerinde işçi sağlığı ve iş güvenliği konularında görevli teknik bir kişidir. çıkarılan "İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği KuruMarı Hakkında Tüzük" hükümleri gereğince. Bu kadar kaynak bolluğunun getirdiği bir karmaşadan söz edilebilir. işyerlerinin İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği açısmdan denetimi hepimizin bildiği gibi Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı'na bağlı İş Müfettişleri (Teknik) tarafından yapılmaktadır. 19 Tüzük. Bir kamu kuruluşu niteliğinde olan Makina Mühendisleri Odası 18 Şubesinde iş güvenliği komisyonları ile çok kapsamlı çalışmalar yapmaktadır. elektrik. inşaat. Yapı İşlerinde İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğü 12. Aradan geçen 25 yıl boyunca teknolojide çok büyük değişiklikler olmasına karşın bu tüzüklerde hiçbir değişiklik yapılmamıştır. Uygulamalara bakarsak. 194 . danışmanı bulundurma konusunda yasal hiçbir dayanak yoktur. değişik mühendislik (Makina. kazanlar ve kaldırma araçlarının periyodik kontrolları. Bu konu tamamen işverenin duyarlılığı ve işgüvenliğine verdiği değere bağlıdır. Tıp doktorları dışmda. Çoğu zamanda toplantılar yapılmamakta kağıt üzerinde kararlar alınarak üyelere imzalatılmaktadır. İş güvenliği mevzuatına baktığımızda sağlık hizmetleri dışında tüm huluslar mühendislik dallarını ilgilendirmektedir.1974 tarihinde yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. İş Yasası 76.1974. basınçlı kaplar. 15 Yasa. işyeri güvenlik şefi. Birçok işyerinde bu kurul bulunmamakta. teknolojik gelişmeye paralel düzenlemeler yapılması. Bu denetimler yeterümidir? Var olan müfettiş kadroları ile (ki müfettiş sayısı 300'dür) ülkemizdeki tüm işyerlerinin her yıl ancak % 3-4 'ü denetlenebilmektedir. kompresörler. 20 Yönetmelik ve uluslar arası sözleşmeler bulunmaktadır. İş müfettişleri (teknik) de mühendislerden oluşmaktadır.Anayasa. Bu kurulun yaptırım gücü bulunmamakta yalnızca önemli kararları alabilmektedir. Ülkemizde 50 ve daha fazla işçi çalıştıran kaç işyerinde bu nitelikte bir eleman bulunmaktadır. sekreterlik görevini yapan üye.01. İş Yasası ve yukarıda saydığımız tüzüklerle birlikte İşçi Sağlığı ve İş Güvenliğine yönelik. kimya. uzmanı. paneller olarak sayılabilir. mevzuatta. maden) dallarından oluşan İş Müfettişleri (Teknik). Maddesinde belirtilen sanayiden sayılan ve devamlı olarak en az elli işçi çalıştıran^ altı aydan fazla sürekli işlerin yapıldığı işyerlerinde. asıl görevi başka işler olan bir personel yürütmektedir.09. Maddesi gereğince. Bu çalışmalar. bulunan kurullarda ise bu görevi. İş Yasası hükümleri gereği çıkarılan İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğü 11. İşyeri işgüvenliği örgütlenmesinin temelini oluşturan bu kurulda. Yani mevzuatın denetim ve uygulayıcıları ağırlıklı olarak mühendislerdir. grup olarak gitmedikleri denetimlerde zaman zaman kendi uzmanlık alanları dışında yetersiz kalabilmektedirler. eğitim seminerleri.

) 4. ' 5. patates tarlasında otomobil üretimi gibi. 7. 10. İş çevrelerinin uygun seçilmeleri. İş Güvenliğinin sağlanması amacıyla sendikalara ve iş yeri temsilciliklerine sorumluluk verilmesi. Odamız. Bildirimin içinde sözünü ettiğim İş Güvenliği Mühendisliği kavramı içinde işyerlerinde işçi sağlığı ve iş güvenliğine yönelik tüm önlemlerin alınması ve eğitimin verilmesi yer almaktadır. son deprem felaketinde ortaya çıktığı üzere. 195 . Çalışma ve Sosyal Güvelik Bakanlığı tarafından hazırlanan ancak yürürlüğe sokulamıyan "Mesleki ve Sağlık Güvenlik Yasası" Bakanlık yetkililerince bu karmaşayı giderecek nitelikte bir yasa olduğu söyleniyor. İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği için zararlı olan ortamlarda işçiye burada çalışmayı reddetme hakkı verilmelidir. Başta söylediğimiz kaynak bolluğu nedeniyle oluşan karmaşaya son vermek amacıyla tek bir kaynak oluşturulması ya da olabildiğince sadeleştirilmesi. Çevreci kuruluşlarla işçi-işveren kuruluşlarının ilişkileri kurulmalı. Aktif örgütlenme oluşturuhnalıdır. Kaza nedenleri iyi belirlenerek bunlara yönelik politikalar oluşturulmalıdır. Gelişmiş ülkelerle geri bırakılmış ülkeler arasındaki iş ilişkilerinde. 3. 8. İşyerleri seçilirken çevre ve diğer koşullar gözönünde tutulmalıdır. Kişisel koruyucuların zorunlu standartları oluşturulmalı. üretim. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı'na sunduğu çalışmalarda tüzüklerin. zehirli ve zararlı maddelerin ülkeye sokulması önlenmelidir. Asbest.Bu saydığımız periyodik kontrolların Odamız tarafindaıı eğitilecek ve sertifikalandırılacak makina mühendisleri tarafından yapılması için Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı ile protokol düzenlenmesi görüşmeleri yapılmaktadır. kalkınmış ülkelerin zararlı maddeleri ucuz ve cazip koşullarla ülkemize aktarmaları önlenmelidir. 11. 6. İhale makamlarının ihalelerde en az teklif fiyatı kadar işgüvenliğine ayrılan bütçe ve işgüvenliği programları ile de karar vermeleri yönünde düzenlemeler yapılmalıdır. Ülkemizde henüz uygulamada kabul görmemiş bu kavram gelişmiş ülkelerde iş kazalarının azaltılmasında büyük bk rol oynamaktadır. İşverenlerimiz de işgüvenliği konusunda eğitilmeli ve iş kazalarını önlemenin ödemekten daha ucuz ve insancıl olduğu bilinci yerleştirilmelidir. Sonuç olarak İş Güvenliğinin istenilen düzeye gelmesi ve iş kazalarının azaltılmasına yönelik önerilerimiz: 1. En fazla iş kazalarının meydana geldiği inşaat işkolunda ve sanayide bilimsel çalışmalar yapılmalıdır. 2. günümüz teknolojik gelişmelere ve üretim koşullarına yönelik değişiklik önerileri yanı sıra "İş Güvenliği Mühendisliği"nin de yaşama geçirilmesine çalışmaktadır. Örneğin. satış ve kullanım sırasında standartlar açısından denetimler yaptlmalıeır. Kaynaktaki bolluğa rağmen denetimler aktif değildir. 9. çimento fabrikaları vb. (Örn.

196 .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful