KİMYASAL MADDELER, RİSKLERİ, KULLANIMI, TAŞINMASI, DEPOLANMASI İLE İLGİLİ YAPTIRIMLAR VE TÜRKİYE UYGULAMALARI

Zuhal YAZICI TMMOB Kimya Mühendisleri Odası

Gelişen bilim ve teknoloji toplum için yararlarının yanında taşıdığı risklerle de toplumun can ve mal güvenliğini tehdit etmektedir. Teknoloji sağladığı konfora karşı insan ve çevre sağlığı ilişkilerini olumsuz olarak etkilemekte toplumun sürekli kontrollü ve hazırlıklı gerektirmektedir. Sağlıklı çalışma hakkı ekonomik ve siyasal yaşamın doğal yasalarla düzenlendiği sanayi devrimi koşulların günümüze kadar kavramsal ve kuramsal dayanaklarla geliştirilmiş ve güçlendirilmiştir. Sağlıklı yaşama hakkıyla bütünleşen bu hakkın korunması ve geliştirilmesi politika ve eylem programlarıyla, girişim teknikleri ve yöntemleriyle geliştirilmiştir. Her ülke daha sağlıklı ve güvenli üretim arayışındadır. Sağlıklı çalışma hakkı ve kavramsal gelişim aşamaları ulusal ve uluslararası yasal düzenlemelerde ve ilgili yayınlarla belgelenmiştir. İş sağlığı ve iş güvenliği multidisipliner (çok disiplinli) bir bilim dalıdır. Bir mühendis veya doktor kendi dalında ne kadar iyi yetişmiş olursa olsun iş güvenliği konusunda uzman sayılamaz. İş güvenliği konusunda mühendislik formasyonu üzerine eklenmesi gereken multidisipliner (tıp, ergonomi, iş psikolojisi, iş hukuku) bilgilerin edinilmesi ile uzman sayılabilir. Aynı durum işyeri hekimleri için de söz konusudur. Bu nedenle iş güvenliği konusunda çalışan meslek elemanlarına gerek öğrenim sürecinde, gerekse çalışma yaşamına girdikten sonra, kendine özgü bir uzmanlık dalı olan ve pek çok disiplinin buluştuğu noktada bilgilere gereksinim verilmelidir. İnsan aktivitesinin bulunduğu her yerde risk mevcuttur. Riski önlemenin birinci işyerinizde veya çevrenizde mevcut bulunan risklerin tammlanmasıdır. İşyerinizde ve çevrenizde mevcut bulunan risklerin tanımlanmasıyla başlayan ve adım adım ilerleyerek yapılan risk analizleri sonucunda işletmede var olabilecek olan işletmedeki tehlike ve işletim sorunları tespit edilerek ve bu sorunlarla mücadele etme yöntemleri geliştirilebilir. Dünyada yaygın olarak kullanılan ve ülkemizde de değişik işletmeler bazında uygulandığını gözlemlediğimiz Endüstride Tehlike ve İşletilir Olma Analizi (HAZOP)nden söz etmek yerinde olacaktır. Hazop proses sanayinde çeşitli tehlike (risk) değerlendirme yöntemlerden biridir. Risk gösteren bu konuda eğitim olmasını

9

değerlendirmesinin temeli işletmenin tarihçesi, yöneticileri bilgi, deneyim, öngörüleri ve analitik metodlardan oluşmaktadır. Dünyada sigorta şirketlerinin sorumluları sigorta yapacakları proses Ülkemizde sanayi kuruluşlarından özellikle Hazop yöntemi ile yapılmış güncel bir tehlike değerlendirmesini istemekte ve bu değerlendirmeye göre sigorta için daha düşük fiyat vermektedirler. sigortacılık sistemi ne yazık ki bu düzeye gelmemiştir. Hazop işletmede çalışan kişilere tehlike ve iletişim sorunlarına yol açabilecek bütün yolları düşündürmeye sağlayan bir tekniktir. Hazop olası problemleri azaltmak için uzmanların proses üzerinde bilgi ve deneyimlerinden sistematik olarak yararlanan bir tekniktir. En önemli adımı ise farklı branşlarda bir çok uzmanın bir arada ekip çalışması yapmasını sağlayarak etap etap sistematik bir tarama ile tehlike ve iletişim sorunları tespit edilir. Diğer bir özelliği ise bu ekibin beyin fırtınası yapmasma yardımcı olur. 1996 yılında Gümrük Birliğine girmemiz ile birlikte ülkemizde Avrupa ile yarışabilmesi için önemli değişim atakları başlatılmıştır. ISO 9000 Kalite Standartları ve Toplam Kalite Yönetimi çerçevesinde şirketlerin düşünce ve iş anlayışının değişimi görüldü. Brezilya'daki RİO Çevre Konferansı sonrasında benimsenen "Sürdürülebilir Kalkınma"

ilkesi ile çevre değerlerini ön plana çıkaran Çevre Yönetim Sistemleri yaşamımıza girdi. ISO 14000 kuruluş ve kuruluşla ilişkide bulunan müteahhit, taşeron vb. kuruluşların çevre yönetim sistemine etkin katılımını öngörmektedir. Toplam Kalite Yönetimi (TKY) kuruluşlar açısmdan verimliliği arttırdığı, rekabet gücünü yükselttiği ve karlık sağladığı için tercih edilmelidir. Kuruluş için yaşamsal nitelik taşıyan bu tür bir yaklaşımın gönüllü olarak firmalarca benimsenmesi doğaldır. Ancak ÇYS bir kuruluşa bu denli açık yararlar sağlama özelliğini ilk bakışta göstermemektedir. Çevreye yönelik yasal yaptırımları sadece standartlara uyarak da gerçekleştirebilir. AB çevreye yönelik politikaları çeyrek asırlık bir süreç içinde yavaş yavaş değişmiş ve 1990'dan sonra belirgin bir farklılık göstermiştir. 1987 yılı Temmuz'unda yürürlüğe giren Tek Avrupa Yasası (Single European Act-SEA), tüm birlik ülkelerinin çevre politikalarının uyum içinde olmasını zorunlu kılmaktadır. 1993'te gündeme gelen 5 çevresel hareket planı sürdürülebilir. Ekonomik gelişme çevreye zarar vermediği durumlarda kabul edilebilir düşüncesini getirmiştir. 1- Program (1973-76): Bu program çevresel prensipleri belirtirken ilk olarak "kirleten öderrpoüuter pays" prensibini gündeme getirmiştir. Üye ülkelerin alması gereken önlemler belirlenmiştir. 2- Program (1977-81): Birinci programın devamı niteliğindeki bu program temel kirliliği önleme yerine kontrol etmeye ağırlık vermektedir. 3- Program (1982-86): Bu programın en büyük özelliği çevre ile ilgili politikaların diğer temel politikalar ile entegrasyonunu sağlamak olmuştur.

10

4- Program (1987-92): Bu program SEA ile aynı zamanda ortaya çıktığı için aralarında önemli bir takım benzerlikler vardır. Değişik çevresel elemanlar için (hava, su, gürültü kirliliği gibi) önlemler öneriyor olmasıdır. Ozon tabakasının incelmesi, iklim değişikliği gibi global sorunlar nedeniyle çevre politikalarının uluslar arası boyutu daha önemle vurgulanmıştır. 5- Hareket Programı (1993-2000): Çevre konularında bir dönüm noktası olarak kabul edilebilir. Bu program ilk kez "sürdürülebilirlik=sustainability" kavramını gündeme getirmiştir. Ekonomik 5 temel sektör gelişme, sosyal aktiviteler ve çevre konusunda toplumun tüm kesimlerini ve kitle örgütlerinin aktif katılımını, politikaların belirlenmesi ve uygulanmasında esas almaktadır. belirlenmektedir. İmalat Enerji Ulaşım Tarım Turizm

Bu 5 temel sektörde için konulan temel standartlar şunlardır: • Yayılma (emisyon) standartları: Belirli maddelerin aşılması gereken sınırlarını belirlemektedir. Kullanıcıya yeni belli teknolojiler sunulmakta ve kirletici maddelerin kaynakta kontrol edilmesine çalışılmaktadır. • Çevre-kalite standartları: Çevresel ortamda (hava, su ve toprak)bulunmasına izin verilen maksimum konsantrasyonları ifade eder. Sanayinin tüm zararlı kompenetlerinin seyrelterek ortama verilmesini sağladığından teknolojik ucuz çözümleri içerir. • Ürün standartları: Bu standart ürünün yapısından bulunmaması gereken malzemeleri belirler. Bu tür ürünlere pazarlama engeli yaratabileceği için ticari önem arz eder. • Süreç standartları: Üretim sürecinde çıkabilecek maddeleri kontrol etmeye ve iş çevresine zararlı maddelerin yayılmasını önleyerek çalışanların sağlık ve güvenliğini korumayı amaçlar. • Biyolojik standartlar: Yaşayan organizmalardaki bazı maddelerin standardı olduğundan ölçülmesi ve kontrolü zor olmaktadır. Uygulaması zordur. Bu planların hazırlanmasındaki temel amaç çevre konusunda etkili tarafların belirlenmesi ve kamu bilincinin oluşmasını sağlamaktır. Temel taraflar ise şöyle tanımlanmaktadır. Kamu yönetimi (yerel ve merkezi hükümetler) kitleleri eğiterek, yasaları uygulayarak ve temel planlama kararlarını alarak önemli bir görev üstlenmektedir. Tüketiciler ve atık yaratan özel-kamu kuruluşları çevre konusunda sorumlu olmaya zorlanmaktadırlar.

11

ISO 14000 kapsamında. Böyle bir raporlama sistemi sadece çalışanların güvenliğini değil bölge insanının da sağlık ve güvenliğini korumakta yararlı olmaktadır. Zorunluluk taşımayan şu an isteğe bağlı bırakılan ISO 14000 temel felsefesi 12 . ürün ve hizmetin çevreye doğrudan ve dolayı etkileri) . Çevreye yönelik girişimlerin katılımcı bir şekilde yürütülmesini öngörmektedir. -Kontrol süreç ve yöntemlerinin belirlenmesi -Atık ve enerji yöntemi -İş güvenliği ve meslek sağlığını koruyucu önlemlerin alınması -Bilgilendirme iletişim ve eğitimin sağlanması Bu kapsamda TKY ve ÇYS arasında önemli benzerlikler gözlenmektedir. Tehlikeli maddelerin artan üretimi depolanması ve kullanımı nedeniyle dünyada yaşanan büyük endüstriyel kazalar sonrasında.Kamuoyu geleceğin çevre kalitesi üzerinde etkili olmaya çağrılmıştır. program ve çevre yönetim sistemine ait gerçek veriler bulunması kaçınılmazdır. 1974'de İngiltere'deki siklohegzan patlaması 1984'de Mexicocity'deki propan patlaması aşağıda belirtilen ana başlıklar altında faaliyetlerini ISO 14000 devreye girmiştir. AB haricindeki diğer üyeler çevreye yönelik olarak kendi standartlarını hazırlarken şudur: ISO 14000 felsefesi çevreye gerçekçi bir yaklaşım sergilemekte ve tüm kuruluşa bir çevre bilinci vermeye çalışmaktadır. Bu kapsamda çevre standartlarına uyum ve denetim işlemlerinin belgelenmesi ağırlık kazanmış ve EcoManagement and Audit Scheme (EMAS) gündeme girmiştir. Her iki sistemde öncelikli inşam ele almakta ve bireyin fiziksel sağlığına ek olarak zihinsel gelişimini dikkate almaktadır. Bu programda sanayi ve çevreye zarar veren önemli bir taraf olarak düşünülmüş ve temiz teknoloji kullanmaya ve çevre bilinci geliştirmeye duyarlı olmaya çağrılmış ve teşvik edilmiştir. -Çevre yönetim sisteminin oluşturularak sürekli gelişimin sağlanması -Çevresel etki değerlendirmesi (faaliyet. EMAS her denetim aşamasından sonra "kurum dışına" bilgi verilmesini zorunlu kılmaktadır. ÇYS genelde çevre başarısına yönelik bir çerçeve çizmektedir. Bu raporlarda kurum politika. bir kuruluş yönlendirmelidir. Çevre konusunda başarı çevresel kural ve yaptırımlarla sağlanabilecektir. Burada APELL (Awareness and Preparedness of Emergenceis of Local Level)-Yerel Düzeyde Acil Durumlarda Hazırlılık ve Bilinçlilikten) söz etmek yerindedir.

yerel makamlar ve toplum liderleri arasında içten bir diyalog bu tutumların üstesinden gelebilir. bölgesel düzeyde acil durumlar için hazırlıklı olma (Apeli) el kitabını hazırladılar. Bu hazırlık bölgesel tehlikelerin daha iyi anlaşılmasını sağlayacak ve böylece koruyucu önlemler oluşturulacaktır. APELL YÖNTEMİ NEDİR? Apeli iki temel görüşe yer verir. UNEP endüstri ve çevre ofisi (IEO) endüstri ile müştereken. El kitabının amacı tehlikeli tesislerin bulunduğu bölgelerde toplum bilincini geliştirmek ve acil durum planlan yapmak üzere karar organlarına ve teknik personele yardımcı olmaktır. Bu kitap CEFIC. 1) Tehlikeli maddelerin üretilmesi.1984'de Hindistan/Bhopal'deki metilizosiyonad sızıntısı 1986'da İsviçre/BasePdeki patlama ve yangın. CCPA. depolanması ve kullanılmasında oluşabilecek tehlikeler ile yerel makamlar ve endüstri tarafından toplumu korumak üzere alınan önlemler için toplum bilinci yaratılması ve artırılması 2) Bu bilinç ışığında bölgesel bir işbirliği sağlanarak bütün toplumu kapsayan acil durum planlarının hazırlanması APELL İKİ BÖLÜMDEN OLUŞUR a) TOPLUMUN BİLGİLENDİRİLMESİ (Commanity Awareness-Toplumsal haberdar olma) 13 . gene de böyle bir kazanın olması halinde karşılık verme planları yapabilecek kadar gerçekçi olunmalıdır. APELL'in başarısını engelleyebilecek başlıca nedenler ise 1) Aşırı Güven (Zaten bir plan var) 2) Kayıtsızlık (Burada bir şey olmaz) 3) Maliyet (Bizim gücümüz yetmez) dir. Ren nehri kirliliği NEDEN APELL Gerekli tedbirler alınarak büyük endüstriyel kazaların önlenebileceğine inanılsa dahi. taşınması. Sanayi. UNİDO ve diğer benzer kuruluşlarla tam işbirliği ile hazırlanmıştır. 1986 yıllarının sonlarında Birleşmiş Milletler Çevre Programı (UNEP) özellikle gelişmekte olan ülkelerin hükümetlerine kimyasal kazalar ve acil durumların oluşumu ve zararlı etkilerini en aza indirmede yardımcı olmak üzere bir dizi önlem önermiştir. WHO. CMA. APELL'i kazaların önlenmesi önlenmesi ve acil durum hazırlığı için bölgesel işbirliği prosesi veya güvenlik ve kayıp önleme teknolojisi artı toplumun bilgilendirilmesi ve acil durum planlanmasında toplum ve endüstri katılımını içeren bir yönetim sistemi olarak tarif edebiliriz.

BÖLGESEL BİR TOPLUMU ETKİLEYECEK ENDÜSTRİYEL BİR KAZA İLE BAŞA ÇIKABİLME YETENEĞİ Apeli yöntemi amaç ve prensipleri belirler. patlama.) • Sahibi • Yöneticileri (İşveren temsilcisi yetkisine haiz) • Çalışanlar • Sanayi Odaları • Müteahhit-Taşeron (Nakliyeciler dahil) • Alt sanayi (Malzeme üreticileri gibi) 2. toplum alt yapısı acil durumlara karşı koyma gelenek ve kaynakları. Sanayi (Kamu ve özel sektöre ait fabrika yöneticileri fabrikalarındaki güvenlik ve kazaların önlenmesinden sorumludurlar. Uygulama ise yöresel şartlara uyarlanarak yapılabilir. Bu ülke endüstrilerinin de tehlike ve risk potansiyelleri farklıdır. sızma. APELL ÇALIŞMALARINDA ORTAKLAR Başarılı bir Apeli yönetiminin yerel olarak 3 önemli ortağı vardır. Yönetim (Merkezi/Yerel) Bunlar seçimler veya tayinle göreve gelen toplum güvenliğini ve sağlığı ile çevrenin korunmasından sorumlu yöneticilerdir. • İlgili il/ilçe/köy yönetim birimleri • Belediye ve Sanayi Odalarının ilgili üniteleri • Facia/afet/mücadele örgütleri • Kızılay v 14 . böyle bir durumda yöresel karşı koymanın hızı ve kapsamına bağlıdır. APELL ESNEK BİR YÖNTEMDİR Ülkelerin kültürleri. Bununla beraber merkezi yönetimler "Bakanlıklar" ve aynı yörede olmayan şirket genel müdürlükleri bu yöresel çabalara destek olmalıdırlar. yasa ve düzen gerekleri farklıdır. yangın. 1. Bir endüstriyel kazanın insan sağlığına ve çevreye etkisinin boyutları. değer yargıları.b) TOPLUMA KORUYUCU PLANLARIN FORMÜLE EDİLMESİ (Emergencency responce-Acil duruma karşı koyma) Apeli yöntemi. Dolayısıyla Apeli yönteminde ağırlık ve önem yöresel katılım ve işbirliğindedir. yayılma ve tehlikeli madde kaçağı potansiyeli olabilecek bütün ticari faaliyetleri kapsar. Fabrika içinde spesifik acil durum planları hazırlarlar.

Tesis acil durum planının yanı sıra. • Gayri Resmi Destek Grupları • Basın-Yayın (Medya) • Eğitim Kuruluşları • Gönüllü Kurum/Kuruluş/DernekA^akıflar • Meslek Odaları • Sendikalar (İşçi-İşveren) • Siyasal Partiler • Sanatçılar APELL NASIL BAŞLATILIR? Bütün sanayi kuruluşlarının bir acil durum planı yapma ve uygulama sorumluluğu vardır. Özetle. Yerel Toplum ve İlgi Grupları • Yöre Halkı: Örneğin bir gaz kaçağında birinci derecede etki alanında yaşayanların tehlikeyi bilmeleri onların vatandaşlık hakkıdır. Bu köprü ve koordinasyon grubu Apell'in çıkış noktasıdır. koordinasyon grubunun rolü sanayi ve yerel yönetim arasında toplum liderlerinin katılımı ile bir köprü kurmak. topluma uyumlu birleşik bir acil durum planlamasını ve iletişim sağlamaktır. Bu liderlerin sanayi ve yerel hükümet arasında bir köprü kurmaları gereklidir. kuruluşun operasyonlarının güvenlik açısından incelenmesidir. Koordinasyon grubunun fiili bir 15 . Böyle bir plan için anahtar. Apeli yöntemi varolan tüm acil durum planlarından yararlanılarak ilk karşılık vermenin çok kritik ve önemli olduğu yerel düzeyde etkin bir biçimde işleyecek koordineli tek bir plan oluşturmak üzere tasarlanmıştır. ulusal hükümetinde acil durum planlan olabilir. Yerel makamların ve toplum liderlerinin bilinçlenme ve acil durumlara hazırlıklı olma konularında etkin olabilmeleri için yörelerindeki sanayi kuruluşlarının temsilcileriyle yakın ve doğrudan ilişkileri olmalıdır. Sanayi kuruluşları acil durum planlarının çeşitli bölümleri yerel makamların ve toplumun uyarılmasını ayrıca iletilişi kurmayı içerir.• Sağlık Kuruluşları • Kolluk kuvvetleri ve Silahlı Kuvvetler • PTT/TRT • İlgili Ulusal Yönetim Birimleri • İlgili Uluslararası Yönetim Birimleri 3.

BİR SANAYİ KURULUŞU ACİL DURUMA MÜDAHALE PLANININ TİPİK BİLEŞKELERİ • Tesis Acil Durum Organizasyonu • Tesis Risk Değerlendirmesi • Alan Risk • Uyarı Sistemleri ve İletişim Sistemleri • Acil Durum Malzeme ve Olanakları • Normal İşlemlere Dönmek İçin Süreç • Eğitim ve Uygulamalar • Acil Durum Organizasyon/İşlemlerinin Düzenli Testleri • Acil Duruma Müdahale Prosedürleri • Ayrıntılı İşlem Talimatları (Her işlem birimi ve yardımcı sistemler için) KOORDİNASYON GRUBU KÖPRÜ İŞLEVLERİ • İletişim Sağlamak • Bilgi Paylaşımı • Acil Durum Plan ve Yöntemlerini Koordine Etmek • Diğer Acil Durum Kuruluşlarıyla Etkileşimde Bulunmak • Ortak Eğitim ve Öğretim • Karşılıklı Yardımlaşma YEREL HÜKÜMET SORUMLULUĞU • Güvenli bir toplum oluşturmak • Toplumdaki tüm yerleşik ve gelip geçenlerin güvenlik refahını sağlamak • Toplum güvenlik programları oluşturmak • Can ve mal varlığını (özel ve kamu) korumak • Bir acil durum sırasında toplumun oluşturduğu acil durum kuvvetlerini koordine etmek • Acil durumlara karşı plan ve yöntemler geliştirmek • Toplu yerleşim yerlerinde yada eyalette diğer kuruluşlarla eğitimi tatbikat ve alıştırmaları yönetmek • Ulusal hükümetlerle iletişim kanalları oluşturmak 16 .acil durumunda aoğrudan müdahale görev ve rolü olmayıp ancak böyle bir durumlar için görevlilerin hazır olmasını sağlamaktır.

Toluen Yangını FeCİ3 üretim tesisi Cl gazı kaçağı (Alikahya) Polisan-Patlama Yangını Hundayı Fabrikası Boyahane Yangını Bu kadar riski bir arada yaşayan Kocaeli'nde tehlikeyi azaltmak için başlatılan APELL (Bölgesel Düzeyde ) "Acil Durumlar İçin Hazırlıklı Olma"gereken yapı taşları ve boyutları görüşüldü. Kocaeli'nde bugüne kadar yaşanan endüstriyel kazalar ise. Acil Müdahale Planı için Apeli sürecine 10 adım yaklaşımı: • • • • • Acil müdahaleye katılacak olanların rollerinin. 1986 1991 1993 1994 1996 1997 Klor gazı kaçağı Petkim Kauçuk Fabrikası Yangım Transkim.SANAYİNİN SORUMLULUKLARI • Güvenlikli iş uygulamalarını sağlamak • Çalışanların ve ziyaretçilerin kişisel güvenliğini sağlamak • Güvenlik programı oluşturmak • Bölgede can ve mal korunmasını sağlamak • Bir acil durum sırasında tüm tesis personelini koordine etmek • Acil durumlara karşılık vermek için plan ve yöntem geliştirmek • Kimyasal tehlikelere karşı güvenlik malzemesi. Gönüllülük esası ile • Açıklık (risk ve işbirliği) • Eğitim (Bilgi ve deneyim paylaşımı) • Bilinçlendirme • Kendi içinde yaptırım uygulama • Uluslararası ilişki ve iletişim konularında sürekli işbirliği benimsenmiştir. Apell'e gereksinim duyulması ise gelişmiş ülkelerde bile ölümlere neden olan büyük endüstriyel kazların yerleşimle iç içe olan sanayi şehri Kocaeli'nde ne tür felaketler yaratacağı endişesinden doğmuştur. eğitim ve bilgi sağlamalı Ülkemizde Apeli uygulamaları Kocaeli sanayi Odası önderliğine 1992 yılında başlatılmıştır. kaynaklarının ve ilgililerin belirlenmesi Acil durumda ortaya çıkabilecek risklerin ve zararların değerlendirilmesi Katılımcıların ortak müdahaleye yeterlilik açısından kendi acil planlarını gözden geçirmeleri Mevcut planlarda yer almayan fakat gerekli müdahalelerin belirlenmesi Belirlenen katılımcıların kaynaklarının görevlerle örtüşmesinin sağlanması 17 .

risk değerlendirme metodları geliştirmeleri ve bu değerlendirmelerle ilgili veri bankaları kurmaları ve bu bilgileri bütün ülkenin kullanacağı şekilde düzenlemeleri gerekmektedir. taşıma ve kaldırmaya ilişkin kurallar gibi genel önlemleri belirtmelidir. SONUÇ: Sanayi kuruluşlarının acil duruma müdahale planları deneme uygulamaları ile gözden geçirmeleri. Gelişmiş ülkelerde kimyasal maddeler ile çalışanlar ve kullananlar güvenlik önlemleri altında çalışmakta ve düzenli sağlık kontrolllerinden geçirilmektedirler. Sanayi ile içice yerleşim nedeniyle yakın çevreyi hatta coğrafik etkiler nedeniyle uzak çevreyi bile etkilemektedir. Toplum geleneğine sahip çıkma kararlılığını göstermelidir. bunları işleyen işçilere. Bütün bu çalışmalarda sivil toplum örgütleri ile medyaya çok büyük görevler düşmektedir. yetkililere ve üretim bölgesi sakinlerine kimyasal maddenin nitelikleri. Çevre Yönetim Sisteminin felsefesi ile Apeli programının öngördüğü hedeflerle uyum içinde olduğu görülür. Bu maddelerin insanlara ve çevreye en az zararlı etkiyi sahip olmasına çalışmalı. Katılan grupların. Sanayi kazaları ve sonuçları önceden bilinemez. Kimyasal madde üreten ve kullanan sanayiler hem bu risklerin kaynağı. ilk yardım/temizleme/imha yöntemleri. entegre plan ve acil müdahale rol alanlarının eğitimi Planın periyodik kontrolünün gözden geçirilmesinin ve güncelleştirilmesinin sağlanması Yerel topluluğun ve halkın entegre planı hakkında bilgilendirilmesidir. bütünsel plana entegre olabilmesi için gerekli değişikliklerin yapılması Yerel yönetimle işbirliği yaparak yerel düzeydeki plana uyum sağlanması. gereken durumlarda toplumu bilgilendirmeli. Ülkemizde önde gelen kuruluşları ISO 14001 (Belgelendirme) almış durumdadır. Çoğu ülkelerdeki kimyasal maddeler çevreye atılmakta: Bu durum çevrede yaşayanlar ve çevre. Teknolojik riskler ya yeterli ve etkin önlemler alınmadan yapılan üretimler nedeniyle yada doğal afetler sonrasında çıkmaktadır. Bunlara karşı en iyi korunma yöntemi kullandığımız kimyasal maddeler hakkında en fazla bilgiyi edinmektir. Kimyasal madde üreten ve kullananlar için potansiyel risktir. bunların koruyucuları olumsuz etkileri. paniği önleyecek bilinçlenmeyi yaratmak için ilgili kurum ve kuruluşlarla işbirliği içinde olmalıdırlar. ekoloji üzerinde ciddi sonuçlar ve karşılaştırmalı riskleri konusunda geniş açıklamalar 18 . kullananlara. Sanayi kuruluşları kendi aralarında ve yetkililerle bilgi köprüsü kurarak patlama/yangın/zehirleme riski taşıyan kimyasalları bildirmeli. üretim süreçleri yapmalıdır. yararlanan taraf olarak ürünlerinin hem de çok en yüksek güvenlik standartlarına uyup yada uymaması sorumluluğunu taşımalıdır. Sanayinin kendisinin daha fazla teknoloji geliştirme.• • • • • Mevcut planların.

STELL değerleri. yönetmelik vs. Bilgi-öğrenme hakkı (Right toknow) deyimi iki ana fikirden oluşur. 19 . suyu. MSDS hazırlayan kişi ve kuruluşun ismi. Tehlike Bilgi Formları-Malzeme Güvenlik Bilgi Formları (MSDS) yalnızca kimyasalların neden olduğu sağlık ve güvenlik tehlikelerinin azaltılmasına yarayan bir sistemin parçasıdır. 1 Fiziksel özellikler (görünüş. kaynama noktası gibi) Sağlık üzerine bilinen etkileri ve korunma yolları. • Kimyasal maddenin tanımı. havayı kısacası insanlarını ve çevreyi korumak için çeşitli kanun. TLV. Sağlık. Kanser yapma olasılığı. Etkilenme düzeyleri. tüzük. En önemli sorun ise kullandığımız kimyasallarla ilgili yeterli bilgileri elde etmektir. depolayanların. Tüketiciyi ve kullanıcıyı korumak. birçok dokümanlar hazırlar ve yaymlar. Her ülke çalışanlarına toprağı. Çalıştığımız işyerinde ve yaşadığımız çevrede kimyasalların tehlikelerini bilmek Anayasal bir haktır. Çevreye bilinçsizce atılan kimyasal maddelerin türüne göre bu maddelerin ciddi sağlık sorunları ile tehlikelerini bilmeyen çalışanlar ve çevrede yaşayan insanlar için karşılâşabilmekte ve çevrede kalıcı bir kirlilik gözlenmektedir. • Her ne şekilde olursa olsun. Ülkemizde bu konu ile ilgili veri bankalarının kurulması (Çevre. Acil durum ve ilkyardım bilgileri.doğurmaktadır. Ancak bu düzenlemelerin etkili ve yararlı olabilmesi için endüstri-devlet-kullanıcı arasında çok iyi bir koordinasyona. Bilgi-öğrenme hakkına göre her üretici kimyasala ait fiziksel ve sağlık tehlikelerini belirten en son bilgileri sağlamakla yükümlüdür. • • • • • • • Bir karışım ise bileşenleri. bu kimyasallarla ilişkide bulunan herkesin (İşçi-İşveren-Toplum vd) bu bilgileri birbirlerine ulaştıracaklarını açıklamak. MAK. doğayı tahrip etmemek. işbirliğine ve iletişime gerek duyulur. koku. kullananların ve üretiminde çalışanların bu kimyasal maddelerin tehlikeleri konusunda değerlendirme yapmalarım sağlamak. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı) ve isteyenlere iletilmesi çok önemlidir. • Kimyasal maddeyi taşıyanların. Değişik förmatlarda hazırlanan MSDS'ler aşağıdaki bilgileri içermek zorundadırlar. TMMOB Kimya Mühendisleri Odası olarak tüm eğitimlerimizde bu olguyu anlatarak ülke genelinde yaygınlaştırmaya çalışmaktayız. çalışma ve kullanma yöntemlerini saptamak amacı ile ulusal ve uluslar arası düzeyde kimyasallarla ilgili standartlar oluşturulur.

C. kullanılan "bütün kimyasal maddelerle ilgili olarak mümkün olduğunca fazla bilgi ve eğitim sağlama konusunda işverenlere yasal sorumluluk yüklemektedir. Ülkemizde ise T. İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği temsilcisi veya sorumlu müdür işverenin kimyasal madde imalatçısından veya satıcısından bilgileri alıp işçilere verilmesi konusunda ön ayak olmalıdır. Söz konusu kimyasal maddeye alternatif olabilecek daha güvenli hangi kimyasal maddelerin hangi maddeler aramak gerekebilir. İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğü. işyerinde kullanılan bütün kimyasal maddelerle ilgili eksiksiz bilgi verilmesini zorunlu kılmaktadır. İmalatçı firmaların çoğuna bu bilgileri vermesinin yasal bir prosedür olduğunu anlatmak gerekmektedir. Yurtdışında kimyasal maddelerle ilgili sağlık ve güvenlik bilgileri herkese açıktır. Zararlı Kimyasalların Taşınması. Yönetmelik. sendika. Dolayısıyla bu bilgileri bilmeniz doğal hakkınızdır. Depolanması Hk.Anayasasınm Çalışma Hayatı ile ilgili maddeleri.d. Bazı işçi sendikalarının işverenle imzaladıkları toplu sözleşmelerde. A) YÖNETİM Dünyada pek çok ülkede tehlike bilgisi yada bilme hakkı konusunda mevzuat bulunmaktadır. İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Kuralları Hakkındaki Tüzük. piyasadan çekilmiş. 20 . Parlayıcı.Endüstriyel Kimyasallarla İlgili Bilgi Edinmek ve Kullanmak Çalıştığınız işyerinizde ve yaşadığınız çevredeki kimyasalların tehlikelerini bilmek anayasal bir haktır. v. B) İMALATÇI/SATICI İşveren veya işveren vekili size gerekli bilgileri sağlamadığı taktirde sorumlu müdür veya işyerinizde varsa sendika temsilcisi ile birlikte doğrudan doğruya kimyasal madde imalatçısına yazarak bu bilgileri kendiniz isteyebilirsiniz. Bilgi kaynaklarını daha ayrıntılı incelersek. Tekrar yanıt alamazsanız bu kimyasal maddenin kullanımını durdurabilirsiniz ve bu hususu hatırlatma yazısında belirtiniz. 1475 sayılı İş Kanunu. yönetmelikler kapsamında bu bilgiyi elde etmek olasıdır. Patlayıcı Tehlikeli ve Zararlı Tedbirler Hakkında Tüzük. Eğer mektubunuza makul bir süre içerisinde onlardan yanıt alamazsanız bir kez daha hatırlatma yazısı göndermeyi deneyiniz. önemli ölçüde kısıtlanmış veya hükümetlerce onaylanmayan ürünler listesi" United Nations Sales Section. kimyasalların nasıl sınırlandırıldığının ve kimyasalların yasaklandığının veya kullanımının kısıtlandırılan kimyasallarla ilgili olarak Birleşmiş Milletlerin Yayını olarak "Tüketimi ve/veya satışı yasaklanmış. En önemli sorunlardan birisi ise kullanılan kimyasallar ile ilgili yeterli bilgileri elde etmektir. ÇED Yönetmeliği. Bu yasalar. Kendi işyerinizin durumuna göre değişiklik yaparak kimyasal madde imalatçısından veya satıcısından bilgi istemek için yazabileceğiniz bir mektup örneği verilmektedir. Sizin işyerinizde kullandığınız belirli kimyasalların son derece tehlikeli kimyasallar listesinde yer alıp almadığını. kanserojen kabul edildiği.

bu kimyasallarla ilişkide olan herkesin (işçi. depolayanların. işveren. Switzerland. Bir karışım ise bileşenleri. kaynama noktası gibi). ISBN 92-1-130145. MAK.Maddenin Tanımı Bu bölümde ürünün kimyasal adı veya ticari adı yer alır. STELL değerleri. koku. Sağlık üzerinde bilinen etkileri ve koruma yolları. Amerika Birleşik Devletleri.9 ve dokümanın en son baskısını isteyebilirsiniz. İşverenlerde bu bilgileri standarda uygun olarak çalışanlara aktarmakla yükümlüdürler. Ticari bir sır değilse. I Bölüm. İş Güvenliği kuruluşu olan OSHA (Occupational Safety Healt Associations). • Kimyasal maddeyi taşıyanların. Birinci bölümde imalatçının veya satıcının adı. toplum vd. kimyasalın yapısı hakkında bilgi verilmelidir. Fiziksel özellikler (görünüş.Newyork United States Of Amerika veya Geneva. Etkilenme düzeyleri TLV. Kanser yapma olasılığı. Ticari sır olsa bile. adresi. Bu sistemin Amerika Birleşik Devletlerindeki resmi adı "Tehlike İletişim Standardıdır" Daha yaygın kullanım adı "Bilme-Öğrenme Hakkıdır" Bilme Öğrenme Hakkı (Right to Know) deyimi iki ana fikirden oluşmaktadır. telefon 21 . Yayının standart kitap numarası C. İşte bu aşamada Malzeme Güvenlik Bilgi Formları (MSDS ) devreye girmektedir. MSDS'lerin sekiz bölümde hazırlanmasını önerir.) bu bilgileri birbirlerine nasıl ulaştıracaklarını açıklamak Bilme hakkına göre her üretici o kimyasala ait fiziksel ve sağlık tehlikelerini belirten en son bilgileri sağlamakla yükümlüdür. MSDS'i hazırlayan kişi veya kuruluşun ismi. sağlık riskleri ile ilgili ayrıntılı bilginin MSDS'de mutlaka yer almalıdır. İşçi Sağlığı. • • • • • • • ® Kimyasal maddenin tanımı. kullananların ve üretimde çalışanların bu kimyasal maddelerin tehlikeleri konusunda doğru değerlendirme yapmalarını sağlamak: • Her ne şekilde olursa olsun. Değişik formatlarda hazırlanabilen MSDS'1er aşağıdaki bilgileri içermek zorundadırlar.TEHLİKE BİLGİ FORMLARI (MALZEME GÜVENLİK BİLGİ FORMLARI) Tehlike bilgi formları-Malzeme Güvenlik Bilgi Formları (MSDS) yalnızca kimyasalların neden olduğu sağlık ve güvenlik tehlikelerinin azaltılmasına yarayan bir sistemin parçasıdır. Acil durum ve ilk yardım bilgileri.

g) Hacme göre uçucu yüzdesi.İçindeki Tehlikeli Maddelerin Bileşimi Bu bölümde kimyasal maddenin/bileşenin sağlığa zararlı yapısıyla ilgili bilgiler yer alır. Bu özellikleri "yangın tehlikesi yaratabilecek sıcak bir ortamda buharlaşmayı" solunum koruyucu gerektirebilecek buhara dönüştürmeyi verebilirsiniz. Listedeki maddelerin her biri için ek etkilenme düzeyleri belirtilmelidir. ABD'de PEL'in verilmesi yasal zorunluluk. OSHA'nın izin verilebilir etkilenme düzeyi (PEL) değerleri ile Amerika Resmi ve Özel Sektör Endüstri Hijyenistleri Birliği'nin belirlediği Eşik Sınır Değeri (TLV-ESD). Ek bilgi olarak Kısa Süreli Etkilenme Düzeyleri (STELL) ve Yaşamı ve Sağlığı Anında Etkileyecek Tehlikeli Düzeyi (IDLH) bilgileri yer alabilir. i) Kaynama noktası. h) Buharlaşma oranı. Karışım olan ürünlerde tehlikeli kimyasallar listesine olan ve ürünün yüzde birini (%1) veya daha fazlasmı oluşturan maddelerin yazılması gereklidir.Bölümde maddenin fiziksel ve kimyasal özellikleri yer almalıdır. m-Bölüm: Fiziksel ve Kimyasal Özellikleri III. Kimyasal için verilmesi gereken özellikler şunlar olmalıdır.l) oluşturuyorsa listede belirtilmelidir. II Bölüm . izin verilen maksimum konsantrasyon değeri (MAK) kapsayabilmelidir. MSDS'in hazırlandığı tarih ve iş saatleri dışmda acil aramalar için bir telefon numarası yer almalıdır. f) Özgül ağırlığı.numarası. b) Buhar basıncı. d) Suda çözünürlüğü e) Erime noktası. a) Normal görünüş ve kokusu. TLV ise her zaman için PEL'den daha koruyucu olan önermedir. v bilinen ve kimyasal adları) ve mümkünse 22 . Kanserojen maddeler istisnadır ve karışımın yüzde birinin onda birini (%0. Acil durumla karşılaşmadan önce bilgi almak için imalatçının satıcının aranması daha uygundur. Bu bölümde sağlığa zararlı bileşenlerin adları (herkesçe bileşiğin tümü içindeki oranları belirtilmelidir. Ürünün içindeki tehlikeli maddeler kimyasal isimleriyle listelenmelidir. c) Buhar yoğunluğu. j) Patlama noktası.

Ancak MSDS'lerde çoğu zaman eksik ve yetersiz hazırlanan bölümdür. sindirim. Bir kimyasal maddenin parlama noktası. parlama. En alt düzey de onun altında yangının yayılmayacağı düzeydir. olağandışı yangın ve patlama tehlikeleri açısından yaklaşılır. yanma veya alt ve üst patlama sınırlarını (LEL. kullanma önlemleri ve kaza ile ortama karışması halinde uygulanacak önlemler detaylı bir şekilde yer almalıdır. yangınla özel mücadele yöntemleri. ürünün kanserojen olup olmadığı (bu bilgilerin Uluslar arası Toksikoloji Programmdan mı. Eğer tepkimeye giriyorsa sonuç ürünleri ile ilgili tehlikelerini gösterir. güvenli bir şekilde depolama. onun üzerinde yangının yayılmayacağı düzey anlamına gelmektedir. Solunum koruyucuları (respirator). Bununla beraber imalatçılar bu bilgileri "buharını solumayın" veya "cilde temas etmemeli" gibi basit ve yetersiz cümlelerle ifade etmektedirler. köpük türünü veya kimyasal söndürme istemleri kastedilmektedir. Yangını söndürmede kullanılacak araçlarla doğal olarak bir yangın durumunda kullanacağımız suyu. V-Bölüm: Reaksiyona (Tepkime) Girme Bilgileri Bu bölümde maddenin diğer maddelerle etkileşmeye girip girmediği belirtilir. havayla karıştığı zaman tutuşacak bir karışım oluşturacak kadar buhar çıkaracağı en düşük sıcaklıktır. Vn-Bölüm: Kullanım Sırasında Alınması Gereken Önlemler Acil durumlarda ne yapılacağına ilişkin planlar geliştirmek için gereken bilgileri dökülmeler sonrasında temizleme işlemleri. ağız-oral) sağlık üzerinde yarattığı akut ve kronik etkiler. UEL) alevlenme düzeylerini. Vin-Bölüm: Kontrol Önlemleri Bu bölümde havalandırma. 23 . yangın söndürmede kullanılacak araçlar. Parlama noktası ne kadar düşükse. Bu yan ürünlerinin uygun biçimde saklanması ve kullanılması ile ilgili bilgiler yer almaktadır. parlama noktasında belirlemede kullanılan iki yöntemi (kapalı veya açık kap) söz edilmesi yararlıdır. çalışma uygulamalar ve kişisel koruyucu teçhizat donanımlar ile ilgili bilgiler yer almalıdır. bir sıvının. Buna ek olarak. En yüksek düzey. Ancak yine bu bilgilerde eksik yer almaktadır. maruziyet işaretleri ve belirtileri. ürüne en dayanıklı koruyucu giysi ve eldiven materyali belirtilmelidir. Alevlenme düzeyleri ile havadaki en düşük ve en yüksek gaz veya buhar konsantrasyonları kastedilmektedir.rV-Bölüm: Yangın ve Patlama Bilgileri IV Bölüm. deri absorbsiyonu. Kanser Araştırmaları ile ilgili Uluslar arası Ajans veya OSHA'dan mı geldiği belirtilmelidir) maruziyet durumunda daha da kötüleşen sağlık sorunları ve önerilen ilkyardım/acil durum prosedürlerinin tamamı bu bölümde yer almalıdır. bu malzeme o kadar uçucu demektir. VI-Bölüm: Sağlık İçin Yarattığı Tehlike Bilgileri Kimyasal maddenin vücuda giriş yolları (solunum.

Ülkemizde tüketicilerin üretici firmaları uyararak. Ayrıca ülkemizde birkaç büyük kuruluş dışında kullanımı olmayan "MALZEME GÜVENLİK BİLGİ FORMLARININ" (MSDS) yaygın olarak kullanımı ve endüstrimize kazandırılması ile Türkiye'de sayıları onbinlerle ifade edilen iş kazaları ve meslek hastalıklarının büyük oranda önüne geçilebileceği gibi iş veriminde de artışlar sağlanacak ve çevre koruma çalışmalarına da katkıda bulunacaktır. eğer yanlış bilgiler varsa düzeltilmesi istemiyle üretici firmaya geri gönderilmelidir. bilgiye sahip olmadıkları gözönüne alınarak verilen bilgilerin kolay anlaşılabilir ve sade olmasına özen gösterilmelidir. Unutulmamalıdır ki. Etiketler her zaman kaplara tutturulmalıdır ve etikette belirtilen kimyasal madde kabın içindeki kimyasal madde aynı olmalıdır MSDS'lerde olduğu gibi etiketlerinde yetersizlikleri vardır. üretici firmalardan sipariş öncesi MSDS'leri istemeli. tüketicilerin büyük bölümünün yeterli teknik. Ancak bunlar hem sayı yönünden hem de içerik yönünden yeterli değildir.Doğru MSDS'ler elde etmenin ilk adımı. bunları gözden geçirmeli. MSDS'leri hazırlayanlar tüketiciye doğru ve güvenilir bilgiler vermek zorundadırlar. D-ETİKETLER Kimyasal madde kaplarının veya bidonlarının »üzerindeki etiketlerde önemli bir bilgi ile kaynağıdır. yönlendirerek kullandıkları kimyasal maddelere ait MSDS'lerin hazırlanmasını istemeleri gerekmektedir. Bu nedenle MSDS hazırlanırken tehlikesi bilinmeyen bir veya birkaç kimyasal söz konusu olduğundan çalışanları korumak ve uyarmak için gerekli koruyucu önlemlerin gerekir. Kısa süreli (short term) ve uzun süreli (long term) yapılan toksikolojik testlerden elde edilen bilimsel sonuçlarda her yıl gözden geçirilerek MSDS'lerde gerekli düzenlemeleri yapılmalıdır. Üretici ve ithalatçı firmalar hazırlanan bu MSDS'leri her numune veya mal ile birlikte kullanıcı kuruluş ve kişilere vermelidir. 24 . Herhangi bir kimyasal madde ile çalışan veya çalışılacak olan kişi ve kuruluşlar. Etiketlerdeki bilgiler eksik olabilir veya kimyasal maddenin üretildiği ülkeye bağlı olarak etiket bilmediğiniz bir dilde yazılmış olabilir. Ayrıca. ısmarlamadan önce kimyasalların nasıl değiştirmeyi Mevcut kontrollerin yeterli ve olası tehlikelerin düşündüğümüz kimyasal maddeninkinden daha büyük olmadığından emin olmak gerekir. gerekli önlemler alınmadığı taktirde zararsız hiçbir kimyasal madde forma alınması yoktur. kullanıldığını incelemektir. MSDS'lerin faydalı olabilmesi için kullanıcının bu formlarla yazılı bilgilerin doğruluğundan emin olması gereklidir. Halen çok az firma tarafından bu tür dokümanlar alıcının talebi halinde verilmektedir. Bu amaçla pictogram kullanımı yararlı bir yoldur.

ancak ticari isim her zaman değişebilir. Karaciğeri böbrekleri ve kalbi etkileyebilir. ölüm gibi etkilere yol açabilir. İlk Yardım : Solunması halinde temiz havaya çıkarın. sis. Her iki ismi de almaya çalışın. 1 -trikloroetan (%100) içerir. Hasta nefes alamıyorsa suni solunum (ağızdan ağıza tercih edilir)yapın. Chemtown. baş dönmesi. Kullanım : Yalnızca uygun şekilde havalandırılan yerlerde kullanın. ancak kimyasal isim daha önemlidir. Endüstriyel kimyasalların çoğunun iki ismi olduğu bilinmelidir. (Örneğin. Rock Road. Solumaktan (toz. Kimyasal ismi ve ticari ismi. imalatçı ticari ismi değiştirebilir ama kimyasal isim aynı kalır. yeni bir kimyasal pestisitin reklam kampanyası başarılı gitmiyorsa yada bir başka ülkedeki raporlar bu kimyasal maddenin işçilerin sağlığına zarar verdiğini gösteriyorsa. bilinç kaybı. Nefes almada zorluk çekiyorsa oksijen verin.-trikloroetan) belirtildiğine ve tehlikelerin yol açabileceği tahribatlar açısından yazıldığına dikkat edilmelidir. Tehlike Uyarısı Tehlike : Solunduğunda toksiktir. mide bulantısı. Etkileri : Aşırı maruziyet halinde Merkezi Sinir Sistemi üzerinde başağrısı. Yetersiz Etiket Ürün Adı Tehlike Uyarısı Chlorothane YU Tehlike : Solunduğunda toksiktir. buhar. Doktor çağırın. ürünün içindeki gerçek kimyasal maddenin (1. Cilde temas etmeyin.Slime. gaz) kaçmın Kapalı tutun Havalandırmanın yeterli olduğu yerde kullanın İlk Yardım : Solunması halinde temiz havaya çıkartın. Kapalı alanlarda kullanmaktan kaçının. Michigan 06660 Sorumlu Kuruluş Chlorothane YU 1.Aşağıda iki örnek verilmektedir. Michigan 06660 Telefon (313) 888-7277 Yeterli yetersiz bir etiket ve daha iyi bir etiket örneği Bu etikette.1.1.) Daha İyi Etiket Ürün Adı 25 . 1. Doktor çağırın. maddenin içindekiler değişmediği sürece kimyasal isim değişmez. Solve X Chemicals Chemtown. Daha fazla bilgi için : Solve Chemicals ile temas kurun l. Hasta nefes alamıyorsa suni solunum yapın. Sorumlu Kuruluş Acil durumlarda arayın. Cildi ve gözleri tahriş eder.

Bu durumda MSDS'ler yeterli olamaz. bulundukları konumu not ederek şemasını yapmak kolaylık sağlayabilirsiniz. Gerekli olan koruyucu malzemenin kullanımı ve bakımı Kontrol önlemlerinin etkili bir biçimde işleyip işlemediğinin nasıl anlaşılacağı. (İşyerinizin basit bir belirli aralıklarla eğitim ve sağlık üzerindeki etkiler konusunda 26 . Acil durum ve ilk yardım önlemleri. yada bilinen tehlikeleri bilgiler. kullanılan bütün kimyasal maddeleri ve işçilerin. Hava (ortam) ölçümleri işyerindeki kimyasalların hangi düzeyde olduğunu gösterebilir. Eğitim şunları içermelidir. 1. Teftiş sırasında aşağıdaki sorulan cevaplamaya çalışın.Çeşitli iş süreçleri ve bakım işi de dahil olmak üzere.İŞYERİ TEFTİŞİ İşyerinizdeki kimyasal riskleri belirleyen diğer bir yol ise çalışanlardan gelen şikayetlerle ilgili kayıt tutmaktır.Çoğu işyerinde kullanılan kimyasal maddeler genellikle farklı kimyasalların karışımıdır veya toksik olabilecek diğer kimyasal maddeler eser miktarda kirlenmiş olabilir. Etiketlerin. Malzeme Güvenlik Bilgi Formlarının ve kimyasal maddelerin üzerindeki diğer tehlike bilgilerinin nasıl yorumlanacağı. F. E.EĞİTİM Etkili bir eğitim. ancak hem ölçüm cihazlarını hem de yetişmiş personeli sağlamak çok zor olabilir. • Belirli kimyasalların olası. kimyasal tehlikelerle ilgili bilgi edinmenin önemli araçlarından biridir. Bu göstergeler işyerindeki belirli kimyasal tehlikelerin teşhis edilmesine ve araştırılmasına gereksinim olduğunu göstermektedir. çünkü hava ölçümünün sağlamadığı bilgileri işyeri teftişi ile sağlayabilirsiniz. makinaların.Kimyasal maddelerin tam isimleri nedir? işyerinizi teftiş etmektir. havalandırmanın (pencereler vb. işvereniniz size kendi kullandığınız kimyasallarla ilgili eğitim sağlamalıdır. işyerinizde hangi kimyasal maddeler kullanılmakta. Her yeni eleman için eğitim gereklidir ve çalışanlar içinde düzenlemelidir. Örneğin hastalık sayısındaki artış ve çalışanlarda değişik belirtiler ortaya çıkabilir vb. kap veya bidon etiketlerinden ve MSDS'lerden bilgi edinmeye çalışın. 2. Tehlikeleri (riskleri) belirlemenin bir diğer yolu. • • • • • Söz konusu kimyasallar ile nasıl güvenli biçimde nasıl çalışacağı konusunda bilgiler. Kimyasal maddeler ile çalışıyorsanız.) depolama alanlarının vb.) NOT: Ortam ölçümleri düzenli yapılsa bile siz işyeri teftişi yapmalısınız.

? 7. • • • • İşçi sendikanız Bölge çalışma müdürlükleri Çalışma Bakanlığı Uluslararası iş Kolu Federasyonları (ITS'1er) 27 .Kimyasal maddeyi kaç kişi ve ne kadar süreyle maruz kalmaktalar.TIBBİ GÖZETİM Kimyasal maddelerle çalışıyorsanız.DİĞER BİLGİ KAYNAKLARI İşvereniniz.Kimyasal madde nerede kullanılıyor ve nasıl depolanıyor? 6. • Periyodik sağlık muayenelerini meslek hastalıklarının erken belirtilerini teşhis etmeye yardımcı olacaktır.Kimyasal madde katı mı. • İşe alınmadan önce çalışanların sağlık muayenelerinin yapılması ve "hassas kişilerin belirlenmesine dikkat edilmelidir. püskürtme mi vd. Örneğin geçmişte akciğer hastalığı olan kişilerin tozlu yerlerde çalıştırılmaması gerekir. 9. belirli kimyasal maddeler ile bilgi edinmenize yardımcı olacak başka bilgi kaynaklarını da bulunmaktadır. giderlerini şirketin karşıladığı bir tıbbi gözetim programı kapsamında olmanızı sağlamalıdır. • Etkili bir tıbbi gözetim programı. 4. keresteden talaşa?) 8. H. kokusunu alabiliyor veya hissedebiliyor musunuz? Gözlerinizi rahatsız ediyor mu. işvereniniz. kimyasal madde imalatçısı ve satıcısı dışında. gaz mı? Kullanım sırasında biçim değiştiriyor mu (örneğin. • Sağlık muayenelerini (işe alınmadan önce periyodik) kimyasal maddelere maruz kalmanın biyolojik göstergelerini ve kimyasal madde işlerim saptayabilmek için kan ve idrar testlerini içeren biyolojik gözetime yer verilmelidir.a) Ticari isimlerini b) Kimyasal isimlerini bulmaya çalışın 3. çalıştığınız maddelerle ilişkili olabilecek sağlık etkilerinin erken işaretlerini teşhis edilmelidir.Bu kimyasal maddelerin işyerinizde ne zamandan beri ve hangi sıklıkta kullanılmakta olduğunu tespit edin.Kimyasal maddeye maruziyeti önlemek için hangi önlemler alınmış? F. temizleme mi. baş ağrısı yapıyor mu? Vd. Bu kişilerin sağlık açısından riskli olmayacak işlerde çalıştırılmasına yardımcı olacaktır. 5.Duyularınız ne diyor-kimyasal maddeyi görebiliyor.Kimyasal madde ne için kullanılıyor.

28 . Uygun kontrol önlemlerinin alınmasını. çalışanları koruyabilme ve tehlikeleri ortadan kaldırma şansınız daha yüksek olacaktır. 4. çalışanların kimyasal maddelerle güvenli bir şekilde nasıl çalışacakları konusunda bilgilendirilmesini. 2. New York. Basım Cenevre. Kimyasal maddelerle ilgili sağlık ve güvenlik bilgileri herkese açıktır. Basım. Van Nostrand. iş arkadaşlarınızın yanında işvereninizi de eğitmeniz gerekebilir. bunları azaltmak yada tümüyle ortadan kaldırmaktır. 1.I Sax: Dangerous properties of industrial materials (Endstriyel materyallerin tehlikeli özellikleri) New York.M. 7. Dawn: Work is dangerous to your health (Çalışmak Sağlığınız İçin Tehlikelidir). Bilgili bir işveren ile çalışıyorsanız. eğitilmesini ve kimyasal risklerin azaltılmasını veya bütünüyle ortadan kaldırılmasını sağlamaya yönelik girişimlerde bulunmalıdır. 1) ILO encyclopaedia of occupational health and safety (ILO'nun işçi sağlığı iş güvenliği ansiklopedisi). Kimyasal risklerle ilgili bilgileri toplu pazarlık taleplerinizin dayanağı olarak kullanabilirsiniz. • Denetim sonuçlarınızı sizin dışınızda görevli olan işçi sağlığı ve iş güvenliği komitesi ve çalışanlarla tartışın. İş güvenliği bu bilgileri kullanarak öncelikleri belirleyebilir. Random House 1973 I-BİLGİLERİN KULLANILMASI İşyerinizdeki kimyasal riskleri belirledikten sonraki adım. eksik bilgileri nasıl tamamlayacağınızı düşünün? • • • Elinizdeki bilgileri kullanarak çalışanları eğitin. 2 cilt 2) N. elinizdeki bilgilerde eksiklik bulunuyor mu.• • • Uluslararası Çalışma Örgütü (ELO) Yerel kütüphane Üniversiteler ve yüksek okullar Sizlere yararlı olabilecek bazı kaynaklar aşağıdadır.M Stellman ve S. İSÇİ SAĞLIĞI VE İS GÜVENLİĞİ TEMSİLCİSİNİN ROLÜ İşyerinizde tehlikeli kimyasal maddeler var ise çalışanların bunlara maruz kalmasını önlemeye yardımcı olmak için proaktif biçimde çalışmanız (yani sağlık sorunları yada kazalar olmadan önce harekete geçmeniz) özellikle önem taşımaktadır. Dolayısıyla işyerinizdeki kimyasal tehlikeler konusunda daha fazla bilgi sahibi oldukça. BLO 1993. Sistematik bir düzen var mı. dolayısıyla gerçekleri araştırmak hakkınızdır. 1998 3) J. Topladığınız bilgileri kullanarak bu amaç doğrultusunda çalışmanın birkaç yolu vardır.

Ayrıca biyolojik ve tıbbi gözetim sonuçlarını isteyebilirsiniz. söz konusu kimyasal maddeye daha güvenli alternatifler arayabilirsiniz. işçi arkadaşlarınızla konuşarak onların kimyasal madde kullanımı ile bağlantılı olabilecek sağlık şikayetlerinin olup olmadığını araştırabilirsiniz vb. İşyeri atmosferindeki tehlikeli kimyasal maddelerin hangi yoğunlukta olduğunun düzenli biçimde izlenmesini sağlamak amacı ile sendika ve işverenle birlikte çalışın. 9. Bu noktada. Bu çalışmaların sonuçlarını isteyin. etiketlere ve MSDS'lere bakabilirsiniz. Çeşitli kaynaklara danışabilirsiniz. 7.3. İncelemeleriniz sonuçlarına dayanan değişiklikler yapmak için işveren ve varsa sendika ile birlikte çalışın. ortam ölçümü yapılmasını isteyebilirsiniz. İşverenin yada sendikanın ortam ölçümlerini yapacak eğitilmiş personeli yoksa.D. Bazı sendikalar işyerindeki eğitim programlarının içeriği ve kullanılan öğrenme yöntemleri konusunda sendika onayının alınmasını sözleşmelerine koydurmayı başarabilmiştir.S'ler veya diğer bilgileri sağlaması tavsiye edilmelidir. kimyasal maddeler günümüzde hemen her meslekte kullanılmaktadır.F) tutulması ve ayrıca muhtemel kirleticiler veya kimyasal yan ürünlerle ilgili M. çalışanların eğitim programlarının geliştirilmesinde ve içeriğinin planlanmasında işveren ile birlikte çalışmayı deneyin. Bir kimyasal madde üreticisine ürettikleri maddeler konusunda bilgi isteyen bir yazı gönderip makul süre içerisinde yanıt almadıysanız. çalışma bakanlığından yardım alabilirsiniz. 6.S. İşyerinizde çalışan işçilerin iş giysilerini evde yıkamalarının önüne geçmek için çamaşır yıkama olanaklarının sağlanması için çaba gösterin Çalışanların iş giysilerini ailelerinin diğer çamaşırları ile birlikte değil. 10. ayrı yıkanmasının önemi konusunda eğitin. Toksik maddeler çok farklı 29 . 8. Varsa işçi sendikanız ile eğitim programlarını birlikte yapmayı deneyin Böyle çalışma yöntemi size işyerinizdeki sorunların çözümüne uzun vadede yararlı olacaktır.S (T. Özellikle tehlikeli işlere ya tümüyle son verilmeli veya mühendislik kontrolleri yoluyla daha güvenli hale getirilmelidir. 5.S. SONUÇ OLARAK • İnsanlara ve çevreye verebileceği zararlar konusunda çok az şey bilinmesine karşın. bu kimyasalın kullanımının durdurulabilmesi için işverene tavsiyede bulunabilirsiniz. işyerinde kullanılan kimyasal maddelerin her biri için M. İşçi sağlığı ve iş güvenliği temsilcilerinin.D. Giderlerini şirketin karşıladığı. İşyerinizde özellikle tehlikeli olan işleri yapan çalışanlara "tehlikeli iş" parası veriliyor mu? Paranın sağlığın yerini tutmayacağını bilmek gereklidir.B. İşyeri teftişleri düzenleyebilirsiniz. Çalışanların kimyasal maddelere tehlikeli düzeylerde maruz kalıp kalmadığını belirlemenin birkaç yolu vardır. 4.

günümüzde hemen hemen bütün çalışanlar bu kimyasalların risklerine maruz kalmaktadırlar. Toksik kimyasallar vücudun farklı kısımlarında akut. • Çalıştığınız maddeler hakkında bilgi edinmeniz. Bu bilgileri işvereninizden veya kimyasal madde üreticisi/satıcısından sağlanmalıdır. tehlikeli maddelerin işyerinde kullanılmalarının en aza indirgenmesidir. • Kullanılan ve geliştirilen kimyasal maddelerin çoğunun kısa yada uzun dönemde sağlık üzerindeki olası etkileri konusunda hiçbir bilgi olmamasma rağmen. Çalışanlar için güvenli bir çalışma ortamı yaratmaya çalışması gereklidir. uygun kontrol önlemlerinin alındığından emin olmanız ve haklarınızı bilmeniz önemlidir. Bazı ülkelerde ise insanları ve çevreyi korumak amacıyla kimyasal maddelerin ne şekilde atılacağına ilişkin katı yasal düzenlemelere yer verilmektedir. giriş yolu ve o kimyasal maddeye kişinin tepkisi bu faktörlerden bazılarıdır. sindirim veya deri absorbsiyonu yoluyla girebilir. çalışanların potansiyel toksik maddelerle çalışması istenmektedir. • • Kimyasal maddeler vücuda solunum. Kimyasal maddenin biçimi. KİMYASALLARIN GİRİŞ YOLLARI/SAĞLIK ÜZERİNDE ETKİLERİ KONUSUNDA AKILDA TUTULMASI GEREKEN NOKTALAR • Endüstriyel kimyasallar çalışanlar üzerindeki etkileri veya kimyasal maddenin fiziksel biçimi açısından tanımlanabilir. • Çoğu ülkede kimyasallar çevreye atılmakta. • Endüstriyel kimyasallar konusunda bilgiler hayati önem taşımaktadırlar. kronik ve sistemik nitelikte çeşitli zararlı etkilere yol açabilir. bütün çalışanların tehlikeli maddelere karşı iyi korunmaları gerekmektedir. En iyi korunma yöntemleri kullanılıyor olsa bile. • • Çalışanlar endüstriyel kimyasallara farklı fizyolojik tepkiler gösterebilirler. • İşyerinizdeki mevcut sendika ile iletişimde bulunun. Kimyasallarla çalışmak tehlikeli olabileceğinden. bu durum insanlar ve çevre üzerinde genellikle ciddi sonuçlar doğurmaktadır. Dolayısıyla çalıştığınız kimyasallar hakkında bilgi edinmeniz önem taşımaktadır. • İşyerinde toksik maddelere maruz kalınması daha yüksek iş -kazası oranlarına da neden olabilir. • Kimyasal maddeler her tür endüstride kullanılmakta olduğundan. Dünyada her yıl en az 400 milyon ton kimyasal madde üretilmektedir.biçimlerdedir ve deride kızarıklardan kansere kadar çeşitli sağlık sorunlarına neden olabilmektedir. AKILDA TUTULMASI GEREKEN NOKTALAR • Kimyasallar herkesin yaşamımn bir parçasıdır. • Kimyasal bir maddenin toksik etkisinin türü çeşitli faktörlerce belirlenir. 30 .

Bununla birlikte sıva veya katı biçimdeki bazı kimyasallar ısıtıldığında gazlara dönüşür.Kimyasal maddenin fiziksel biçimi. Vücudunuza giren tozlar çok çeşitli ciddi sağlık sorunlarına yol açabilir. 2. 6.Bazı sıvı kimyasallar solunabilen ve kimyasal maddenin türüne bağlı olarak çok toksik olabilen buharlar çıkarır. sıvı. en düşük olan kimyasal maddeler katı olanlardır.İŞYERİNDE BULUNAN KİMYASAL MADDE TÜRLERİ KONUSUNDA AKILDA TUTULMASI GEREKEN NOKTALAR 1. Mesleki tozların "güvenli" düzeyde tutulması için etkili kontrol önlemleri uygulanmalıdır. Gazlar parlayıcı veya patlayıcı olabilir. katı veya diğer biçimlerdeki kimyasal maddelerden çıkan buharlara maruz kalmasını önleyecek kontrol önlemleri uygulanmalıdır. gazların potansiyel olarak zararlı etkilerine karşı etkili kontrol önlemleriyle korunmalıdır. Bazı buharlar gözleri ve deriyi tahriş eder.Buharları havada asılı kalan çok küçük sıvı damlacıklardır. bu maddenin vücudumuza nasıl girdiğine ve bir ölçüde de yaptığı tahribatı etkileyebilir. Bazı koşullar altında patlayabilirler. İşçilerin sıvı. buhar ve gaz biçimindedir. 7. Buharlar parlayıcı veya patlayıcıdırlar.Bazı kimyasal maddeler normal ısıda gaz biçimindedir. Kimyasal tehlikeler konusunda işverenlerde eğitilmeye muhtaçtır. 5. 3. Sıvı kimyasallar cildinizden absorbe olabilir. toz. Absorbe olduğunda deriye zarar verebilir ve /veya iç (sistemik) sağlık sorunlarına neden olabilir.Normal olarak toz biçiminde olan materyaller veya toz çıkaran iş süreçleri nedeniyle mesleki toza maruz kalabilirsiniz.İşverenlerin çoğu toksik kimyasallarla bağlantılı tehlikelerin bilincinde değildir ve kimyasal atıkların güvenli bir şekilde nasıl kurtulacağını bilmemektedir. İşçiler. bazı gazlar anında tahriş ederken. Yanıklar veya sıçradığında gözde tahribata da yol açabilir. 31 .Kimyasal zehirlenmeye yol açma olasılığı. (ve bunlar çok toksik olabilir) Gazlar solunabilir. Bazı gazların rengi veya keskin kokusu varken. Ancak katı kimyasal maddelerden bazıları yutulduğunda zehirlenmeye neden olabilir. 8. 4. Katılar kimyasal maddelerden bazıları solunabilen toksik tozlar veya buhar çıkartabilir.Toksik kimyasal maddeler esas olarak katı. Bu maddeler için ve özelliklede bunları daha tehlikeli biçimlere dönüştürebilen iş süreçleri sırasında etkili kontrol önlemleri uygulanmalıdır. Buharlar solunum yoluyla vücuda girebilir ve kimyasal maddenin türüne bağlı olarak. bazı gazlar kokusuz ve renksizdi. çok toksik olabilir. Zararlı tozlarda esas tehlike bunların solunmasıdır. Solunum ve deri maruziyeti olasılığını bertaraf etmek veya azaltmak için sıvı kimyasallarla yapılan çalışmalarda etkili kontrol önlemleri uygulanmalıdır. Katı biçimdeki kimyasal maddelerin yutulmasını önlemek için kişisel hijyen önemlidir. diğer gazların etkileri ancak sağlığınız ciddi biçimde zarar gördükten sonra fark edilir.

Kirli giysilerinizi işyerinde bırakın. Kimyasal atıklar yalnızca onaylanmış ve bakımlı atık boşaltma alanlarına boşaltılmalıdır. Eğer bunları evde yıkamak zorundaysanız. 32 . 10.İşyerindeki kimyasal maddeleri evinizde ailenize bulaştırmamak için işyerini terk etmeden önce yıkanın/duş alın ve gerekiyorsa giysilerinizi değiştirin.İşverenler kimyasal atıkları çoğu zaman çevreye "boşaltmaktadır".Uygun olmayan biçimde atılan kimyasallar sonuçta içme suyunuza ve yiyeceklerinize karışabilir.9. asla ailenin çamaşırları ile birlikte değil ayrı olarak yıkayın.

her bir maddenin kimyasal formülü nedir ve karışım içinde kabaca hangi oranlarda mevcuttur? Tehlikeli olduğu bilinen kirleticiler veya yan ürünler var mı? 2. elleçleme ve taşıma için hangi önlemlerin alınması tavsiye edilmektedir? 6. Bana aşağıdaki bilgileri göndermenizi rica ediyorum. Ad Soyad Unvanınız 33 . (Kimyasalın Adı) hangi maddelerden oluşmaktadır. (Kimyasalın adı) maddesine maruz kalan işçiler için hangi ilk yardım önlemleri tavsiye edilmektedir. Ticari Adı Kimyasal Adı : : (çalıştığınız şirketin adı ve adresi) işyerinde çalışıyorum ve yapmakta olduğum işin gereği olarak bu maddeyi kullanıyorum. (Kimyasalın Adı) insanlar üzerinde bilinen veya kuşku duyulan hangi zararlı etkilere neden olmaktadır? Kısa süreli veya uzun süreli maruziyette ortaya çıkan etkiler konusunda raporlar varsa bunları lütfen gönderir misiniz? 3. (Kimyasalın Adı) ile yada bu maddenin yakınında çalışırken hangi önlemlerin alınması tavsiye edilmektedir? 5.Kimyasal madde imalatçısından tehlike bilgi formu (MSDS) ve diğer teknik bilgiler isteyen mektup örneği Tarih Teknik Müdürler Kimyasal madde imalatçısının adı ve adresi Sayın Bay veya Bayan Aşağıda belirtilen ürününüzün sağlık üzerinde olası zararları konusunda bilgi istemek için yazıyorum. Depolama. Bu konuda yardımlarınız ve işbirliğiniz için şimdiden teşekkür eder. 1. Sağlık üzerindeki olumsuz etkilerin gözlendiği olaylarda konsantrasyon düzeyi ve maruziyet süresi neydi? 4. bilgileri en kısa zamanda almayı umuyorum. Saygılarımla.

Eğer herkes farklı işyerlerindense.İşçiler hangi noktada kimyasal maddelere maruz kalıyor? 2. Kimyasal tehlikelere maruz kalınmasını önlemek için işçilerin ve sendikaların eylem stratejilerini tartışmak. Bu alıştırma iaa aşağıda belirtilen modellerden birini seçebilirsiniz.İşyerinizdeki kimyasal risklerin semasının hazırlanması ve yapılacak girişimin planlanması İşyerinizin bir şemasını hazırlayın Eğiticiye not • • İşyerinizde işçilerin kimyasal maddelere maruz kalabileceği yerleri belirlemek. kursiyerler 3 ila 5 kişilik gruplar halinde çalışarak aynı işyeri için birkaç şema hazırlayabilir.Farklı iş süreçlerinde hangi kimyasalların kullanıldığını biliyorsanız.Eğer herkes aynı işyerinde ise. Belirli çalışmalar sırasında kimyasal maddelerin nasıl kullanıldığını ve hangi kontrol önlemlerinin alınmış olduğunu veya alınması gerektiğini tartışmak. • Bir eylem planı hazırlamak. • • Çalışırken kimyasal maddelerin vücudunuza nasıl girdiğini tartışmak. yada kendiniz bir model hazırlayabilirsiniz: 1. Talimatlar Çalışanların kendi çalıştıkları yerde başlıca iş süreçlerini ve kimyasal tehlikelerin olabileceği yerleri gösteren bir şema (kat planı) çizmelerini isteyin. 3. 2. bunları şema üzerinde kullanıldıkları.Hangi kontrol önlemleri alınmış durumda? 5.Aynı işyerinden işçiler tek bir şema üzerinde çalışabilir.Çalışma sırasında bu kimyasallar vücudunuza hangi yollardan girebilir? 34 . kursiyerlerden her biri kendi şemasını hazırlayabilir veya küçük gruplar halinde çalışarak işyerlerindeki kimyasallar riskler için grup şemaları çıkartılabilir ve eylem planı hazırlayabilir. Çalışanları aşağıdaki sorunların cevaplarını şema üzerine yazmalarını veya çizmelerini isteyin: 1.Hangi kontrol önlemleri alınmalıdır? 6.Belirli çalışmalar sırasında kimyasallar nasıl kullanılıyor? 4. 3. yerin/yerleri yanına yazın.

Size kim yardımcı olabilir? (a) Hangi bilgilere ulaşabiliyorsunuz? (b) İşçilerle ve sendikayla haberleşmeniz için bir iletişim ağı var mı? (c) Basan şansınız nedir? 4. 1. 8. Birinci adım sorunu incelemek ve aşağıdaki soruları cevaplamaktır.7. En tehlikeli alanlar belirlendiğinden. Kursiyerlerin alman veya alınması gereken kontrol önlemlerini açıklamalarını isteyin.Bu alanları daha güvenli hale getirebilmek için sizin ve sendikanızın yapılacağı girişimler nelerdir? Çalışanlar şemalarını tamamladıklarında gönüllü olanların şemalarını duvara asmalarını isteyin ve tehlikeli olabilecek alanlarını sınıfa gösterin. bir eylem planı hazırlamalıdır. Uzun Vadeli amaçlarauz nelerdir? 3.Sizce en tehlikeli alanlar hangileridir? 9. kursiyerler öncelikle üzerinde durmak istedikleri bir sorunu seçmelidirler. Bunun ardından çalışanlar ile birlikte bir eylem planı geliştirme çalışmasına başlayın. Sendikanın diğer üyelerini olaya katmak yada sendika yönetimini size yardımcı olmaya ikna etmek için neler yapabilirsiniz? 1. Sizi kim destekleyecektir? 3. Durumu iyileştirmeye çalışırken hangi engellerle karşılaşabilirsiniz? 2. Bu alıştırma için her kursiyere yada kursiyer grubuna aşağıdaki soruların bir kopyasını vermelisiniz.Siz veya işçi arkadaşlarınızdan herhangi biri kimyasallarla ilişkili olabileceğini düşündüğünüz herhangi bir sağlık sorunu yaşadınız mı? Soruna neden olduğu düşündüğünüz iş sürecinin yanına sağlık sorununun belirtilerini yazınız. İşyeri yönetimi ile çalışırken hangi engellerle karşılaşabilirsiniz? 5. En tehlikeli alanların iyileştirilmesi için izlenebilecek stratejileri sınıfta tartışın. YAPACAĞINIZ GİRİŞİMDE İZLENECEK STRATEJİNİN PLANLANMASI Talimatlar Her kursiyer yada az sayıda kursiyerden oluşan grupların her biri. Amaçlarınıza ulaşmak için planladığınız ilk birkaç adım nelerdir? 35 . Eylem planınızı geliştirmede size kolaylık sağlaması için aşağıdaki soruları cevaplayın: Hemen ulaşmak istediğiniz amaçlar nelerdir? 2.

çalışırken kullandıkları herhangi bir kimyasal madde için tehlike bilgi formu hazırlamalıdır. Talimatlar Kursiyerler. hemen uygulamaya konabilecek çözüm yollarından hiçbirini uygulamaya yanaşmıyorsa. Satıcı yada imalatçı.) Listeye başka çözüm önerileri ekleyebilir misiniz? Alıştırma 1: Tehlike bilgi formu hazırlanması Eğiticiye not Bu alıştırma için soruların bir kopyasını kursiyerlere vermeniz gerekecektir.)yararlanarak ve mümkün olduğunca fazla sayıda soruyu cevaplayarak. Kursiyerler bu alıştırmayı bireysel olarak yada gruplar halinde yapabilirler. bunlardan bazılarını sınıfta tartışın. kimyasal maddenin kullanımı konusunda bilgi verdi mi? Eğer verdiyse.Tartışma konuları İşveren. etiketler vb. Kimyasal ismi 3. İmalatçı (adresi) 4. işçiler tehlikeli işi yapmayı reddetme haklarmı kullanmalı mıdır? (Eğer işçiler hiçbir koruma önlemi olmaksızın söz konusu kimyasal maddeyle çalışmaya devam ederlerse rahatsızlıkları sürecektir. Bazı kursiyerlerin. 36 . Herkes tehlike bilgi formunu tamamladığında. Kimyasal maddenin ticari ismi 2. mevcut her tür başvuru kaynağından (kitaplar. bir kopyasını almaya çalışın. Sorular 1. sorulardan bazılarının cevaplan hakkında işçi arkadaşlarıyla ve hatta işyeri yöntemiyle görüşmesi gerekebilir ve bu kursiyerler sınıfa daha sonra rapor verebilirler.

Madde parlayıcı mı? (Ayrıntılı bilgi verin) 14. vb. 6. elleçleme yada güvenli depolama konusunda hangi önlemlerin alınmasını tavsiye ediliyor? 12. sıvı. Bu maddeyi kullanmanın tehlikeleri ve almaları gereken önlemler konusunda bütün işçiler bilgilendirildi mi? 18. Kimyasal maddenin güvenli kullanımı için herhangi bir tavsiye var mı? (Ayrıntılı bilgi verin) 11. Madde toksik mi? (Ayrıntılı bilgi verin) 13.) nedir? 7. Tavsiye edilen kontrol önlemleri nelerdir? 17. Kimyasal maddenin ne şekilde kullanıldığını kısaca tarif edin. Kimyasal maddenin biçimi (toz. Taşıma. Kimyasal maddenin bilinen yada şüphelenilen akut ve kronik etkileri nelerdir? 16. Ne zamandan beri kullanılmaktadır? 8. Kaç işçi maruz kalmaktadır? 9. Hiç şikayet eden oldu mu? Olduysa kaç kişi? 10.5. Vücuda muhtemel giriş yolları nelerdir? 15. Gerekli ilk yardım prosedürleri nelerdir? 37 .

gerekirse işçi arkadaşlarınıza (ve ustabaşına) soru sorun.19. Kontrol listesini tamamladıktan sonra "HAYIR" kutusunu işaretlediğiniz maddelere bakın. Ayrı çalışma alanlarını denetleyecekseniz. Tavsiye edilen atık tahliye yöntemleri nelerdir? Kimyasal maddeler kontrol listesi Eğiticiye not Her kursiyere kontrol listesinin ve talimatların bir kopyasını verin Talimatlar 1.Kimyasal madde kapları üzerindeki etiketler ve kullanma talimatları işçilerin anlayabileceği bir dilde mi? • 4.tehlike bilgilerini ve kimyasal Güvenli Olması maddenin güvenli kullanımı konusundaki tavsiyeleri içeren etiketlerle görünür şekilde etiketlenmiş mi ? • 2. üretim alanının tamamı kontrol edilebilir.Kimyasal madde depolama alanları iyi havalanıyor mu ve ateş kaynaklarından uzakta mı? • HAYIR ÖNCELİKLİ • • • • • • • • • • 38 . Yüksek öncelikli sorun alanlarının iyileştirilmesi için stratejiler planlamaya çalışın. 4. Öncelik alanlarını sendikanızla ve eğer varsa işçi sağlığı ve iş güvenliği komitenizle görüşün. Eğer işyeriniz küçük bir işletmeyse. Denetleyeceğiniz çalışma alanlarına karar verin. İşyerinizle ilgili değerlendirmeyi aşağıdaki noktalara göre yapın: •i EVET Prosedürlerin 1 .Kimyasal .Bütün kimyasal maddeler ve kimyasalın adını ve orjinini. Hemen ilgilenilmesi gereken maddeler için "ÖNCELİKLİ" kutusunu işaretleyin. bu kontrol listesinin kopyalarını çıkartabilirsiniz. 2. o zaman ayrı ayrı denetleyebileceğiniz çalışma alanları belirlenebilir. Eğer daha büyük bir işletmeyse. satıcının Uygulamaların adını . Kontrol listesindeki her bir soruyu okuyun. Kontrol listesini okuyun ve kontrole başlamadan önce işyerini tanımak için zaman ayırın. 3.maddeler daha küçük kaplara aktarıldıysa bunlar yeniden etiketlenmiş mi ? • 3.Bütün kimyasal maddeler uygun ve güvenli kaplarda mı saklanıyor ? • 5. Listeyi doldururken.

Geçitler açıkça işaretlenmiş mi ve rahatça kullanılabilir durumda mı? • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • 39 . kimyasal atıklar işçiler yada çevre için risk oluşturmayacak uygun bir şekilde atılıyor mu? 10.parlayıcı yada patlayıcı karışımların oluşmasmı önleyecek şekilde depolanıyor mu? 19.Kimyasal maddelerin güvenli bir şekilde taşınmasını ve aktarılmasını sağlayacak uygun araçlar kullanılıyor mu? • • • Kontrol Yöntemleri Tehlikeyi belirleme 7.Zemin .Parlayabilen kimyasallar .Toz.buhar ya da sis çıkartan işlemlerin çevresi kapatılmış mı? 14.Çalışan lokal havalandırma sistemleri var mı? 15.Bunlar çalışma alanındaki kirleticileri azaltıyor mu ? 16. kimyasal maddelerin güvenli bir şekilde depolanması .İşyeri yönetimi .Toz.Alanın çalışmaya devam etmek için güvenli olduğundan emin olabilmek için denetim yapılıyor mu? * 9.Genel havalandırmayı artırmak için çalışan fanlar ve / veya mekanik aygıtlar var mı? 18.nakliyesi ve atılması için uygun prosedürler konusunda işçilere bilgi veriyor mu? ll.çalışma tezgahları ve makine yüzeyleri temiz ve yağ atıklarından ve tozlardan arındırılmış mı? 21. buhar ya da sis çıkaran işlemler tecrit edilmiş mi? 13.Parlayabilen kimyasalların kullanıldığı .ô.Doğal havalandırma yeterli hava değişimi sağlıyor mu? 17.taşındığı yada depolandığı yerin yakınında açık alevler ver mı? 2O.Boşalmış kimyasal madde kapları da dahil.Dökülenler ( az da olsa ) hemen temizleniyor mu? 8.Toksik kimyasalların yerine daha az toksik olanlar kullanılabilir mi ? 12.

İşçiler. işe başlama öncesinde sağlık muayenesi isteniyor mu? 28. kişisel koruyucu teçhizatın kullanımı. ancak işçilerin kimyasal Kişisel maddelere maruz kalma riskinin diğer koruyucu teçhizat (KKT) kontrol yöntemleriyle bertaraf edilemediği durumlarda mı verilmektedir? 24. Kimyasal tehlikelerin olduğu Tıbbi gözetim alanlarda görevlendirilen işçiler için. Tehlikeli kimyasal maddelerle çalışılan işçiler düzenli olarak sağlık muayenesinden geçiriliyor mu? Eğitim ve 29. Bütün işçiler yangında işyerini boşaltma prosedürleri konusunda eğitilmiş mi ve düzenli olarak alarm tatbikatı yapılıyor mu? • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • 40 . KKT.22. İşçilerin maruziy etini düzenli Maruzîyet aralıklarla izlemekle görevli bir kişi var izleme mı? 27. bakımı ve saklanması konusunda eğitilmiş mi? Acil durum 32. Acil durum teçhizatı (göz banyoları. Yeni işçilere. Her vardiyada küçük kimyasal yangınların söndürülmesi konusunda eğitilmiş bir ekip var mı? 36. Bunlar stratejik noktalara yerleştirilmiş'mi? 34. kullandıkları kimyasal maddelerin tehlikeli. Hammaddeler ve bitmiş ürünler için çalışma yerlerinin çevresinde depolama rafları sağlanmış mı? 23. KKT. Kimyasal yangınlar için uygun yangın söndürme cihazlarının sayısı yeterli mi? 35. güvenli çalışma yetiştirme pratikleri ve acil durum prosedürleri konusunda yeterli eğitim veriliyor mu? 30. acil durum duşları) iyi çalışır durumda önlemleri mı? 33. iyi korunuyor ve düzenli olarak teftiş ediliyor mu? 25. Mevcut işçilere düzenli aralıklarla bilgi tazeleme eğitimi veriliyor mu? 31. Kimyasal madde sıçrama ihtimali olduğu durumlarda işçilerin gözlerini ve cildini koruyacak uygun önlemler alınıyor mu? 26.

kolayca görünecek şekilde işaretlenmiş mi ve yeterli sayıda mı? • 39. taşınması. Kimyasal maddelerin üretimi.Her vardiyada ilk yardım konusunda eğitilmiş bir kişi var mı? • 38. Kimyasal güvenlikle ilgili faaliyetleri planlamak ve koordine etmekle görevlendirilmiş bir kişi yada komite var mı? ' • 40. Bu bağlamda çalıştığınız kimyasallar ile ilgili tüm bilgileri bilmemiz gerekmektedir.Kimyasal maddelerin idaresi 37. depolanması bertarafı sırasında uyulması gereken kuralların uygulanması toplum çalışanların sağlığı ve güvenliği açısından önem arz etmektedir. İşyerinde kullanılan bütün kimyasal maddeler için işverenin elinde tehlike bilgi formları var mı? • 41. Kimyasal maddelerin güvenli bir şekilde idare edilmesiyle ilgili sağlık ve güvenlik faaliyetlerine işçiler ve sendika katılıyor mu? • • • • • • • • • • • KİMYASAL MADDELERİN DEPOLANMASI SIRASINDA ALINACAK ÖNLEMLER Kimyasal maddeler hakkında bilgi eksikliğimizin mevcut olduğunu ve bunların insan sağlığına ve çevreye yaptığı zararları bilmemiz anayasal bir hakkımızdır. İlk yardım çantaları ve diğer ilk yardım teçhizatı iyi teçhiz edilmiş mi. Kimyasal Maddelerin Güvenli Depolama Kuralları A) Kanserojenler Çalışanlarda veya çevrede kanserli hücrelerin büyümesine yol açan her türlü madde. Bilinen en önemli kanserojenler *Arsenik bileşikleri * *Benzen *Benzidin *Beta-naftalinamin *Kromoksit *Krom tozu *Kurşun arsenat *Sodyum arsenat Asbest * *Kadmiyum Karbon Olası Kanserojenler *Akrilonitril bileşikleri tetraklorür *Kloroform * Etilenoksit * Nikel tozu *0-Toluidin *Vinil Klorür 41 .

yakıcı. demir sülfür vb. aktif maddelerden ayrı saklayınız.Oksitleyici maddeleri. organik asitlerden ve yanıcı maddelerden ayrı olarak saklayınız. paslandırıcı. kimyasal maddenin risk içeriğine uygun olarak saklayınız.Asit sızıntısı ve dökülmesi halinde asit kontrol emicileri ve absorbantları veya nötralizerleri kullanın. 2) Gerektiğinde uygun güvenlik önlemlerini alarak.Depolama Önlemleri 1) Konteynerlerin tümünü (Kansere yol açılabilir madde) etiketi ile etiketleyiniz. Bromik asit. Olası Riskler : Asitler korozif (aşındırıcı).Asit şişelerini taşımak için özel şişe taşıyıcılar kullanın. Benzoikasit *Karbolik asit *Klor içeren asitler (Perklorik asit) *Kromik asit *Halojen asitler(hiroklorik asit.Alçak raflarda veya asit kabinlerinde.Asitleri özellikle bazlardan ve magnezyum. 2. geniş asit şişelerini saklayınız. 4.maddelerle asitleri ayrı saklayınız.hidroiyonik asit) •Hidrosiyanik asit •Metakrilik asit •Parosotik asit •Pikrik asit Depolama Önlemleri *Nikrik asit (HNO3) •Sülfürikasit (H2SO4) *Fosforikasit 1. C) Bazlar OH" iyonları içeren ve kimyasal yönden aktif olan bileşiklerdir. sodyum vb.Özellikle sodyum siyanit.Suyla epkimeye Giren) içeren ve kimyasal yönden oldukça aktif olan •Asetik asit *Akrilikasit. 3.) 5. (Reaksiyona girdiklerinde toksik gaz çıkarır. Önemli Bazlar •Amonyum hidroksit •Sodyum hidroksit •Potasyum hidroksit 42 . suyla tepkimeye giren ve kararsız kimyasallardır. yanıcı. 6. toksik. B) Asitler Bir veya daha fazla sayıda H1" iyonları bileşiklerdir. Organik Asitler İnorganik AsitIer(Kuvvetli asitler. potasyum.

Kostik (NaOH. 43 . Önemli piroforik maddeler *Alkilaluminyumlar (trietilaluminyum. 4.Bazları asitlerden ayrı saklayınız.Alev.*Bikarbonat tuzları (sodyum bikarbonat. 3.) 5. 2. trimetilaluminyum vb) •Sezyum *Lityum •Potasyum *Tetraetilkurşun (TEL) •Rubidyum •Fosfor •Sodyum •Dimetilarsin •Nikel karbonil Depolama Önlemleri 1. D) Piroforik Maddeler Havada kendiliğinden tepkimeye giren maddelerdir. 2.Oksitleyici asitler ve oksidizerlerden uzak ve ayrı tutunuz.Uygun güvenlik kaplarında veya kabinlerde saklayınız. potasyum bikarbonat) *Karbonat tuzları (potasyum karbonat. 3. 6. 7. D) Yanıcı Maddeler Depolama Önlemleri 1.Olası döküntüleri temizlemek için gerekli malzemeyi hazırda bulundurun.Yangın söndürme cihazlarını her zaman kullanıma hazır bulundurun. KOH) için sızıntı kontrol emicileri veya kostik nötralizerlerini kullanınız. sıcaklık ve kıvılcım gibi tutuşturucu kaynaklardan uzak tutunuz.İnorganik oksitlerin çözeltilerini polietilen kaplarda saklayınız.Serin ve kuru yerde saklayınız.Yanıcı sıvı içeren güvenlik kapları veya kabinlerini kullanırken topraklayınız ve bağlayınız.Yüksek oranda uçucu yanıcı maddeleri özel olarak donatılmış bir soğutucu saklayın. sodyum karbonat) Depolama Önlemleri 1. (statik elektriklenmeye karşı.

metil iso butil keton) dietil. Gazlar Kolaylıkla tutuşabilen ve hızla yanan gazlar * Asetilen *Bütan *Propan *Doğalgaz *Metan *Hidrojensülfit (kükürtlü hidrojen) *Etilenoksit *Hidrojen *Hidrojensiyanür *Formaldehir F. *Alkoller (etil. etil. alkinler. etil. isopropil) * Aldehitler (asetaldehit. isopropil) *Esterler isopropil *Selüloz (oksijenler kombine) *Fosfor *Pikrik asit *Sodyum sülfit *Organik madde *Berilyum *Hidrokarbonlar(alkanlar. propional aldehit) *Aminler(batil.alkenler. 44 . metil. aromatik. akrolein.Önemli Yanıcılar Katılar Patlayıcı maddeler dışında sürtünme yoluyla imalat veya işlem sonrasında kalan ısı ile temas ederek yangına yol açabilen ve kolaylıkla tutuşabilen ve tutuştuğunda ciddi bir tehlike tehlike yaratacak kadar şiddetle devamlı yanan maddelerdir. solventler) ^Ketonlar (aseton.Su ile Tepkimeye Giren Kimyasallar Su ile temas ettiğinde bazı hallerde tepkimeye giren maddelerdir. * Amonyum nitrat Sıvılar 37. metil. metil etil keton.7°C'nın altında bir parlama noktasına sahip sıvılardır. neft.

) *İnorganik kloritler (alüminyum klorit. stransyum) *Hidritler (lityumhidrit.Çinko.Toksik Bileşikler İnsan vücudunda veya vücuda yakın bir yerde uygun koşullara sahip bir bölgeye ulaştığında yaralanmalara yol açıcı nitelikteki kimyasal bileşiklerdir. sodyumhidrit vb. magnezyum nitrit vb. Önemli Oksidizerler *Kloratlar *Kloritler *Hidrojen peroksit *Nitratlar *Nitritler *Oksijen *Perkloratlar *Sodyum permanganat *Sodyum peroksit Depolama Önlemleri 1. alkali metaller ve formik asit gibi indirgeyici ajanlardan uzakta tutunuz.Serin ve kuru bir yerde saklayınız. sodyum peroksit) *Fosfitler (alüminyum fosfit.) *Peroksitler (lityum peroksit. potasyum. potasyum peroksit. 3. * Alkali Toprak Metalleri (baryum. radyum. G. a-Tahriş Ediciler Vücuttaki mukoza zarına zarar veren korozif maddelerdir. H. rub.idyum sodyum).kerosen (gazyağı) altında saklanmalıdır. yanıcı ve zehirli gazlar veya diğer tehlikeli durumlar yürütecek şekilde su ile tepkimeye girerler. lityum. 2. berilyum. Bunlar organik maddelerin yanmasını hızlandırırlar. kalsiyum fosfit vb. inorganik peroksit veya nitrat gibi kolayca oksijen yapan maddelerdir. magnezyum. permanganat. kalsiyum. bor klorit vb.Oksidizerler Klorat.Kağıt ve tahta vb. 45 . gibi yanıcı ve tutuşturucu maddelerden uzak tutunuz.Önemli-Su İie Tepkimeye Giren Kimyasallar *Alkali Toprak Metallaeri (sezyum.) *Nitritler (lityum nitrit.) Uyarı : Kimyasal maddeler.

hidrojen kiorit. kripton) *Doymuş hidrokarbon (bütan. neon. hidrojen iodit. argon.*Halojen asit gazları (hidrojen bromit. doğalgaz. •Arsenik •Benzen •Kadmiyum •Karbondisülfür •Halojenli hidrokarbonlar •Kurşun •Civa •Metilalkol •Naftalin 46 . propan) c-Solunumu Felç Edenler Vücuda girdikleri zaman solunum. sinir sisteminin işlev kaybına yol açacak olan maddelerdir. ksenon. *Aseton •Asetilen *Karbondisülfür •Dietileter •Etilalkol •Etilen •Hidrojensülfür d-Sistemik Zehirler Hayati vücut işlemlerini engelleyen maddelerdir. azotdioksit vb. kükürtdioksit) *Azotoksitler (azotmonoksit. hidrojen florit.) •Trikloroetilen (TCE) b-Boğucular Özellikle gazlar olmak üzere. •Anilin •Karbonmonoksit (CO) •Hidrojen *Hidrojen siyanür •Nitrobenzen *Azot •Asal gazlar (helyum. kana oksijen girmesini engelleyen ajanlardır. metan.

kimyasal maddenin tehlikeli özelliğine göre saklanır. civaiyodit. Patlamaya yol açmamak için gerekli önlemlerin alınması önemlidir. yutulduğunda. cilt teması sonucu vücuda girdiğinde insan sağlığı ve yaşamı için tehlikeli veya çok tehlikelidir.Telefonun yanına acil yardım ile ilgili numara mutlaka yazılır. 2.Serin ve kuru yerlerde amber şişelerde saklayınız. 2. patlayıcı peroksitler oluşturan bakterilerdir.*Organik fosfatlar *Toluen *Ksilen Depolama Önlemleri 1.vb. Önemliler *Aset aldehit *Akril aldehir *Krotonol aldehir *Siklohekzan *Etileter 47 .) *Oleikasit *Civanitrat *Potasyum ferro siyanat *Gümüş tuzları Depolama Önlemleri 1. Önemliler *Brom *Etil eter *Ferrik amonyum sitrat *Hidrobromik asit *Civa tuzları (civaklorit.Gerektiğinde uygun güvenlik önlemleri alarak. I-Peroksit Yapan Kimyasallar Uygun koşullar sağlandığında darbe ve ısı karşısında tutuşabilme özelliğine sahip. I-Işığa Duyarlı Kimyasallar Işığa maruz kaldıklarında tepkimeye giren maddelerdir. Uyarı: Bu kimyasal maddeler solunduğunda.Işığa maruz kalmasını önleyiniz.

bilgileri ve hükümleri sürekli kontrol edip sınıflandırılması.11. yükün boşaltılmasına kadar süreçte yer alan tüm personelin eğitime tabi tutulmasını da şart koşmaktadırlar.*İsopropileter *Potasyum *Kükürtdioksan *Tetrahidrofuran Depolama Önlemleri 1.1996/21 ve mecburi kılınmıştır. Psikoteknik Özel test Programını da kapsamaktadır. açma ve kullanım tarihlerini belirten etiketleri kaplara mutlaka yapıştırınız. son ürün ve atık olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu bağlamda. donanımı ve kontrolü üzerinde duran AT ülkeleri "tehlikeli madde taşımacılığı"nda ürünün siparişinin alınmasında. deniz veya nehir yoluyla trafiğin emniyeti amacıyla içermektedir.Yerel düzenlemelere göre peroksit oluşturucu kimyasalları ilk peroksit oluşumunun beklendiği tarihten önce elden çıkarılması. Bu kimyasal maddelerin depolanmalarına gösterilmesi gereken özeni taşınmaları sırasındada gösterilmesi gerekmektedir. 9. verilmesinden başlayarak yükü adrese teslim edilip.1997/12 sayılı genelgeleri ile tehlikeli madde ve atıkların taşımalarında istihdam edilen sürücüler için eğitim 48 . karanlık. ara ürün. taşıma yapan araçların ve tankerlerin yapısı. 2. 3. 4.Teslim alma. Ülkemizde ise Çevre Bakanlığı tarafından çıkarılan 19. Bu hedefin asıl amacı olabildiğince azaltılması ve kazaya neden olan öğelerin tehlikeli(zararlı) kimyasal maddelerle ilgili olarak geliştirmektedirler. etiketleri tanımlamaları. Dünyada artan trafik nedeniyle demiryolu. kazaların taşınmaları sırasında çevrenin sağlıklı kalması en aza indirgenmesi gibi konuları belirli politikalar hedeflenmiştir. Avrupa Topluluğu Özellikle tehlikeli ülkeleri maddelerin gelişen bilim ve teknoloji tehlike ile birlikte ile kimyasal maddelerin karayolu. Uluslararası Sürücüler Derneği 4 yıldan beri Alman Dekra Akademisi ve Alman SanayiTicaret Odası ile ilişkili olarak sürdürülmektedir. havayolu. Türkiye'de ilk defa tanker eğitimine de başlanmış ve eğitimde fırmalardaki işçi-yöneticilere yönelik Tehlikeli Madde Özel Güvenlik Eğitimini. Bu nedenle üretim sonrasında meydana gelen atıkların da tehlikeli olduğunun unutulmaması gerekmektedir. Yangın ve Güvenlik Eğitimi.Peroksitlerin varlığını düzenli olarak takip ediniz.Hava geçirmez kaplarda. serin ve kuru yerlerde saklayınız. Kimyasal maddeler üretim sırasında ana hammadde. Sağlık ve İlkyardım Eğitimleri.9.

ADR kuralları çerçevesinde zorunlu olan kuralların ülkemizde de yaygınlaştırılması ve kimyasal madde-atık taşıyan araç sürücülerin eğitimli olmasına özen gösterilmesi ülkemizde karayollarında yaşanan riskleri bertarafında yararlı olacaktır. ÜÇLÜ SORUMLULUK (Responsible Care) Üçlü Sorumluluk Nedir? İnsan hayatının, çevrenin ve doğal kaynaklarım korunmasını ve daha iyi koşullarda yaşanabilir bir ortamın varlığını ön planda tutan bir prensiptir. Üçlü sorumluluk, kimya sanayii tesislerinin çevreye, insan sağlığına ve güvenliğe, faaliyetlerinin her aşamasında azami ilgi gösterip sorumluluk duyacakları ve performanslarını devamlı yükseltecekleri konusunda verdikleri bir söz, imzaladıkları ciddi bir taahhüttür. Üçlü sorumluluk, teknolojik zorluklar ve ekonomik kısıtlamalar nedeniyle devamlı çaba ve gelişme isteyen kısa, orta ve uzun vadeli bir programdır. Üçlü Sorumluluk Temel Kuralları 1- Çevre, insan sağlığı ve güvenlik konularında kuruluşun en üst düzeyinde "üçlü sorumluluk politikası" oluşturmak, uygulanması için yöntem ve talimatlar geliştirmek. Bu politika hakkında tüm personeli bilgilendirmek, eğitmek, uygulatmak ve uygulamaları denetlemek. 2- Üçlü sorumluluğun uygulamalarına yönelik şirketin performansım sürekli geliştirmek. 3- İşletmede kullanılan ham ve yardımcı maddelerin, proses şartlarının çevreye ve insan sağlığına olumsuz etkilerini önceden saptayıp en aza indirmek için yöntemler geliştirmek. 4- Tüm çalışanları, üretimde kullanılan kimyasal maddelerin tehlikeli ve zararları, taşıma ve depolama şartları konusunda bilgilendirmek; üretim koşullarının yaratabileceği olası güvenlik ve kirlilik risklerine karşı eğitmek ve sorumluluk duygularını geliştirmek. 5- Yeni teknoloji ve prosesler kullanmak suretiyle istenmeyen atıklar oluşmasını minimuma indirmek. 6- Üretim atıklarının çevreye ye insan sağlığına olumsuz etkilerini gidermek için tüm arıtma tekniklerinden yararlanarak atıkları kaynağında temizlemek; bazı atıkların değişik üretim kollarında ham veya yardımcı madde olarak kullanılma olasılıklarını araştırıp değerlendirmek. 7- Hammadde ve enerji kaynaklarını ziyan etmeden en verimli şekilde kullanan teknikler

geliştirmek, çevreyi kirletmeyen uygun enerji kullanmaya özen göstermek. 8- Yeni yatırım ve üretim teknolojilerinin transfer etmeden önce karşı tarafa "üçlü sorumluluk temel kuralları"na uyma şartını koymak ve çevreye zarar vermeyen teknolojileri seçmek. 9- Tüketicilere, kuruluşunuzun ürünleri, bunların kullanımı ve kullanım sonrası ambalaj ve atıklarının çevreye zarar vermeden yok edilmeleri konusunda bilgi vermek.

49

10-Kuruluşunuzla iş yapan taşaron ve yan sanayi kuruluşlarını da üçlü sorumluluk konularında bilgilendirmek ve talimatlara uymalarım sağlamak. 11-Çevreyi kirletmeyen, çevre dostu yöntem ve ürünlerin geliştirilmesine teşvik etmek ve desteklemek. 12-Meydana gelebilecek iş kazaları ve yangınlara karşı önceden alınması gerekli önlemler için komşu kuruluşlar ve yerel yönetimler ile işbirliği ve dayanışma içinde olmak. 13-Kamuoyunun, kuruluşunuz hakkında yanlış bilgi ve yargı sahibi olmaması bakımından zaman kuruluşunuzun faaliyetleri; çevre, insan sağlığı ve güvenliğe yönelik çalışmaları konusunda aydınlatmak ve kaygılarını giderici bilgiler vermek. ÜÇLÜ SORUMLULÜK-RESPONSİBLE CARE TEMEL KAVRAM VE İLKELER • • • İnsan Sağlığının Korunması Çevre Koruma Teknik Emniyet yönelik araştırmaları

NEDEN GEREKLİ? • • • • Yasal Zorunluluk Teknik Zorunluluk Bilinç, Duyarlılık Parasal Zorunluluk • • ,

Yatırımın Korunması Cezaların Azaltılması

YASAL STANDARTLAR-GÖNÜLLÜ TAAHHÜTLER
• Yasal denetim ve yaptırım düzeni'(devlet) İnsan Sağlığı, Çevre Koruma ve Teknik Emniyet konularında YÖNETMELİKLER hazırlar ve uygulatır. • Küreselleşen ticari ve endüstriyel ilişkiler, özellikle kalite ve çevre koruma konularında belirli düzeylerde STANDARTLAŞMA gerektirmektedir. •
s

Standartların henüz ulaşmadığı ortamlarda GÖNÜLLÜ TAAHHÜTLER en etkili yaklaşımlar olmaktadır.

GÖNÜLLÜ TAAHHÜT-RESPONSIBLE CARE • Responsible-Care uygulamasında tesislerde ulaşılması gerekli hedeflerin sınırları, standartlarda olduğu gibi sabit değildir. Önceden saptanan hedeflere ulaşıldığında, hedefler daha da ileriye (daha iyiye doğru) çekilir.

50

Responsible Care uygulaması içinde kuruluşların, UNECP Cude of Ethich on the International Trade in Chemicals (1994)'deki gereksinimleri yeterince sağlamış oldukları kabul edilmektedir.

RESPONSIBLE CARE (ÜÇLÜ SORUMLULUK) TAAHHÜT BİLEŞENLER TAAHHÜT KONUSU 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Temel ilkeler Uygulama Kuralları Danışma Kurulu Üyelerin Kendilerini Değerlendirilmeleri Performans Ölçümü Yürütücü Dernek Değerlendirilmesi Ust Düzey Yönetici Kurulu Şirketler Arası Destek ve Yardım Çalışma Ortaklığı Üyelerin Yükümlülükleri

ÜÇLÜ SORUMLULUK (Responsible Care) kimya sanayii tarafından belirlenmiş temel ilkelerin altı adet YÖNETİM KURULLARI (Codes) ile yürütülmesini öngörür: • • • • • • Toplum Bilinçlendirilmesi ve Acil Durum Müdahale Proses Güvenliği Ürün Dağıtım İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Çevre Kirliliğinin Önlenmesi Ürün Sorumluluğu »

51

endişe ve sorularına cevap veren. • Acil durumlarda hızlı ve etkili bir şekilde karşılık verebilmek için bir uygulama programı geliştirerek çalışanları ve çevrede yaşayan toplumu korumaya yardımcı olmak. kimyasal maddelerin insan sağlığı üzerindeki etkileri ve kimyasal maddelerin emniyetli bir şekilde nakliyelerini güvence altına alan çalışmalar hakkında bilgi vermek. koruyucu önlem kademeleri 52 . • Tesiste benzeri olayların ortaya çıkmasını önlemek için yaşanmış olaylardan alınan dersleri ve ilgili güvenlik bilgilerini diğer sanayi. mevcut planları denemek ve geliştirmek. • Tek bir hatanın bir felakete dönüşmesini önlemek için yeterli sayıda geliştirmek ve bunları uygulamaya koymak. tam ve eksiksiz güvenlik incelemeleri yapmak • Tesisin her bakımdan sağlıklı bir yapıda olmasını güvence altına alan işletme bakım programlarını uygulamak ve bu çalışmaları belgelendirmek. düzenli bir takvime bağlanmış. emisyonların azaltılması. • Tüm tesis çalışmalarına emniyetli çalışma alışkanlığı vermek. saha tatbikatları yapmak. görevlerini tam yapabilmeleri için beceri ve bilgiye erişmeleri ve bunu sürdürebilmeleri için eğitmek ve yetiştirmek. konuyla ilgili ve yararlı bilgileri açık bir şekilde iletmek amacıyla bir toplumla yakınlaşma ve iletişim programını başlatmak ve sürdürmek. tasarımları sırasında ve işletmeye almadan önce. Proses Güvenliği Kuralı • Performans ölçümü. • Tesisin acil durumlara müdahale planlarına çevrede yaşayan toplumla gerekli halkla ilişkiler konularını da katmak. insan sağlığı ve çevre konularındaki merak.ÜÇLÜ SORUMLULUK YÖNETİM KURALLARI Toplum Bilinçlendirilmesi ve Acil Durum Müdahale Kuralı • Tesisin bulunduğu yerde yaşayan toplumun teknik emniyet. • En az yılda iki kez olmak üzere. • Atıkların en aza indirilmesi. sistem denetlemeleri ve gerekli düzenlemelerin yürürlüğe konmasını içeren sürekli bir proses güvenliği programının uygulanması. • Tüm yeni ve tevsi edilen tesislerin. devlet kuruluşları ve çevrede yaşayan toplumla paylaşmak.

dağıtıcılar ve müşterilerden oluşan üçüncü şahıslarında bu kimyasalları sorumlu bir şekilde depolama. • Kimyasal madde dağıtımındaki emniyeti arttırmak için yeni teknolojiler ve yöntemler geliştirmek. • Başkaları tarafından üretilen atık ve emisyon azaltma çalışmalarını teşvik etmek ve desteklemek. • • Atıklar ve emisyonların kaynakta azaltılması. toplum ve çevre üzerindeki olası etkilerinin değerlendirilmesi. ÜÇLÜ SORUMLULUK Yönetim Kuralları Ürün Dağıtım Kuralı • Kimyasal maddelerin tüketicilere ulaşım sürecinde olası riskleri saptamak ve bu riskleri azaltmak için kullanılabilecek yöntemlerin değerlendirmesi. • Kimyasal madde dağıtımı sırasında ortaya çıkan bir acil durumda ve o mahalde bulunan kişilere acil durum bilgi ve önerileri vermek. İşçi sağlığını korumak ve iyileştirmek. İşçi Sağlığı ve Is Güvenliği Kuralı • • • • İşyerinde olası tehlikeleri belirlemek. fason üreticiler. mümkünse acil yardım çalışmalarına katkıda bulunmak. • Ürünü alanlarında. Atık ve emisyon önleme amaçlarını. İşçi sağlığı ve iş güvenliği konularında yönetici ve çalışanlarla karşılıklı iletişimi geliştirmek. 1. değerlendirmek. Alıcı ortama verilen atıkların tesis çalışanları. Üçlü Sorumluluğu Kuralı • • Risklerin AR-GE aşamasında tahmin edilmesi ve hesaba katılması. Kimyasal madde sağlayıcı firmalar. • Kimyasal maddelerin dağıtımı ile ilgili tüm yasal düzenlemelere ve bu konudaki sanayi standartlarına uymak ve hatta bu yasal gereksinimlerin daha iyisini sağlamak. Atık azaltma planlarının geliştirilmesinde ve uygulamalarında tesis çalışanları ve çevredeki toplumun görüşlerinin alınması. araştırma çalışmalarına ve mevcut planlanan tesis. proses ve ürünlerin tasarımına atık ve emisyon kontrol ilkelerinin dahil edilmesi.ÜÇLÜ SORUMLULUK Yönetim Kuralları Çevre Kirliliğinin Önlenmesi Kuralı • • Ortaya çıkan atıkların ve alıcı ortama verilen kimyasalların cins ve miktar envanterinin yapılması. 53 . Çalışma ortamındaki işyeri güvenliğini arttırmak. kullanma sırasında ve sonrasına benzer Üçlü Sorumluluk uygulamalarını benimsemelerinin teşvik edilmesi. taşıma ve kullanmalarının teşvik edilmesi.

ÖLÇÜTLER • • • • Üretim/ürün dağıtımında kaza istatistikleri Atık. Uygulama planındaki gereksinimler yerine getirilmektedir. (Herhangi bir karar mevcut değil. bu konuda daha fazla gelişme yapılması planlanmalıdır.) Bu konuda gelişme için bir uygulama planı hazırlanmaktadır. Bu konuda şirketin halihazırda uygulamaları henüz değerlendirme safhasındadır.ÜYELERİN KENDİLERİNİ DEĞERLENDİRMELERİ • Uygulamanın tesislerde hangi düzeyde bir başarıyla yürütüldüğünün bilinmesi şirket yöneticileri için gereklidir. uygulama konusundaki hedefler daha da ileriye götürülerek. Uygulama konusunda planlanan gereksinimlerin de ötesinde çalışmalar yapılmakta veya hedeflenen amaca ulaşılmıştır. UYGULAMA DÜZEYLERİ IIIIIIIVVVIBu konuda bir çalışma ve işlem yok. PERFORMANS ÖLÇÜMÜ AMAÇ: Üçlü Sorumluluk uygulaması sürecinde elde edilen gelişmelerin. • Değerlendirmede verilecek uygulama düzeyi notunun şirket içinde yazılı dokümanlarla desteklenmesi gerekir. atıksu. halkla ilişkiler * • Çevre koruma yatırım ve işletme masraf tutarları • Kaza sonucu yatırım zararları İZLEME DÜZEYLERİ • Tesis bazında • Şirket bazında (şirkete ait tesisler) • Ülke bazında 54 . Hazırlanmış olan uygulama planı yürütülmektedir. belirli sayısal ölçümlerle takip edilmesi. gaz emisyon miktarları Enerji hammadde kullanımı Personel eğitimi. Bu düzeye erişildiğinde. • Bu değerlendirme şirketin iç kalite kontrol sistemine yardım edeceği gibi şirketin dış ilişkiler için gerekli raporların hazırlanmasın da yararlıdır.

ANA KONULAR îş GÜVENLIĞI SAĞLIĞI

PERFORMANS ÖLÇÜTLERİ AÇIKLAMALAR iş Kaybına Neden Olan Tüm Kazalardan Ortaya Çıkan TOPLAM ÎŞ ZAMANI Kaybı: VE • • Kayıp iş günü/lOO.OOOgün TOPLAM Kaza Oranı (Yıllık) • Kayıp iş saati/1.000.000 saat • iş Kaybına Yol Açan, Ölüm ve Kalıcı Sakatlıklar, Sonuçlanmayan Kaza Oranı(yıllık) Ölüm ve Kalıcı Sakatlıkla Sonuçlanmayan Kazalardan Ortaya Çıkan ÎŞ ZAMANI Kaybı: \ ' ; • Kayıp îş Gücü/l OO.OOOgün ; • Kayıp iş Saati/1 OOO.OOOsaat Ölüm Sayısı/100.000 gün Ölüm Sayısı/l .000.000 saat

Ölümle Sonuçlanan Kaza Oram • (Yıllık) •

ÇEVRE KORUMA

ATIKYÖNETÎMÎ • Bertaraf Edilen Tehlikesiz Atık Miktarı • Bertaraf Edilen tehlikeli Atık Miktarı *

Ton/yıl Ton/yıl ,

IİAVA EMİSYONLARI
• Sülfürdioksit • Azotoksitleri (NO+NO2) > Uçucu Organik Bileşikler 1ARITILMIŞ ATKSU DEŞARJLARI > Fosfor Bileşenleri > Azot Bileşenleri > Kimyasal Oksijen lMyacı(KOı) > Ağır Metal Bileşenleri DOĞAL KAYNAK VE ENERJİ KULLANIMI • Toplam Enerji Tüketimi • Toplam Su Tüketimi Ton/yıl Ton/yıl Ton/yıl
;

•':,

Ton/Yıl (Top.fosfor olarak) Ton/yıl (Top.fosfor olarak) Ton/yıl (Top.oksijen olarak) Ton/yıl (Top.metal olarak) GJ/yıl M^/yıl

'

55

UYGULAMA KONULARI

ULAŞILMAK SORULARI

ÎSTENEN HEDEF UYGULAMA DÜZEYİ

PLANLANAN ÇALIŞMALAR

Yetkili Kişi

Hedef Tarihi

i ıı ııı rv v
1-1-Tesisinizdeki çalışanların tesisler ilgili merak ve endişe ettikleri konular yetkililer tarafmdan biliniyor mu? Tesis yetkilileri gerekli sözü ve yazılı açıklamalarla bu merak ve endişelere cevap veriyor mu? İşçiler, teknik elemanlar idari kadrolarda çalışanlar ve de yöneticilere anket düzenlenmesi ve şirket içi PR planı hazırlanması; anket sonuçlarına göre bilgilendirme kampanyası Bu konuda gerekli bilgi ve iletişimin nasıl yapılacağının yöneticiler düzeyinde saptanması, sözcü görevlendirilmesi MURAT KARA 1 EYLÜL 1998

1-1 Çalışanların tesisle ilgili merak, endişe ve sorunlarının yöneticilerce cevaplandırılması

1-2-Tesis ve şirket 1-2-Tesisin sözcükleri sürekli olarak (sadece herhangi bir acil duruma yetkililerine karşılık olarak değil) kendi iletişim eğitimi girişimleri ile toplumla ve çalışanlarla sürekli iletişim halinde midirler? 1-3 Çalışanların l-3-*Tesisinizdeki çalışanlar için güvenlik, insan sağlığı ve çevre eğitimi konularında bir eğitim programı var mı? ""Çalışanların teknik emniyet, insan sağlığı ve çevre konularında geliştirme girişimleri ödüllendiriliyor ve/veya taktir ediliyor mu? *Tüm çalışanlar çevreye duyarlı mı? ""Çalışanlar kendilerini tesisin tümünden sorumlu hissediyorlar mı?

EGE PEKERGİN

10CAK 1998

>

Mevcut Eğitim Planının ZUHAL tekrar gözden geçirilerek YAZICI daha düzenli olarak uygulanması. Ödül programlarının değerlendirilmesi ve teşviki.

İOCAK 1998

1

2

3

4

5

7

56

KİMYASAL MADDELERİN KULLANIMI ILE BLGILI ULUSLAR ARASI DİREKTİFLER VE KONVANSİYONLAR

SEVEJO DİREKTİFLERİ Avrupa Birliği'nde endüstriyel kazaların önlenmesi için tedbir alınması çalışmaları sonucunda ilk teklif komisyon tarafından 19 Temmuz 1979'da Konseye sunulan bir taslaktır. Bu taslak 24 Ağustos 1979'da Topluluğun Resmi Gazetesi kabul edilen yayın organında yayımlanmıştır. Taslaktaki amaç; işyerinde çalışanların ve çevrenin korunmasını ana prensip olarak ele alınmıştır. Daha sonra 21 Temmuz 1980 tarihinde yayımlanmıştır. Konseyin bu görüşü ve daha sonraki çalışmalar neticesinde 24 Temmuz 1982 tarihli 82/501/EEC no.lu direktif yayımlanmıştır. Bu tür çalışmaların başlatılmasına neden olan 1976 yılında İtalya'da SEVEJO'da 30 yaralı 220.000 kişinin göçüne neden olan DİOKSİN/TCDD kaçağıdır. Bu nedenle SEVEJO DİREKTİFİ diye anılır. 1982 yılında yayımlanan bu direktif daha sonra teknik gelişmeler ve bazı diğer direktiflerin yayımlanması nedeniyle ekler yapılmıştır. 19 Mart 1987'de "Direktifin Anex F'nde değişiklik yapılmış ve 24 Kasım 1988'de yine Anex Fde değişiklik uğramış, 88/379/EEC direktifiyle tehlike seviyeleri açıklanan ürünler bu direktife dahil edilmiştir. En önemli olay ise 1984 yılında Hindistan BhopaFde Metilizosiyanat kaçağı sonrasında 4.000 kişi ölü, 2.000.000 kişi yaralanmıştır. Bu olayı gözönüne alan konsey 4 Mart 1994 tarihinde toplanarak iki yıl çalışmadan sonra 9/12/1996 tarihinde 96/82/EEC numarayla yayımlandı. Direktif kapsama giren işletmelerin tehlikelilik önlemler iç ve dış acil durum planlarını kapsamaktadır. Ülkemizde buna benzer bir uygulama 29 Temmuz 1996 tarihinde Valiliklere göndermiş olduğu yazı ve ekindeki uygulama yöntemiyle başlatılmıştır. Bölgelerde belli valiliklerin koordinasyonuna verilmiştir. Karadeniz Bölgesi Akdeniz Bölgesi Güneydoğu Bölgesi Doğu Anadolu Bölgesi İç Anadolu Bölgesi Marmara Bölgesi Trabzon Valiliği Adana Valiliği Diyarbakır Valiliği Erzurum Valiliği Kırıkkale Valiliği Kocaeli Valiliği derecelerine göre (Anex I, Part I, Part 2),

Notification veya Safety Report (Tehlike Raporu) hazırlamalarını istemektedir. Bu raporlarda alman

Kocaeli Valiliğinde 1996 yılında çalışmalar başlatılmıştır.

57

AB 13/10/1998 tarihinde 2247/98 sayılı Commission Regülation'ı yayınlayıp daha önce yayınladığı 2455/92 sayılı Regulation'da değişiklik yaparak anlaşmayı adapte etmiştir. Her ne kadar sanayiciler gönüllü olarak bu uygulamayı yerine getiriyorlarsa da. insan sağlığı ve çevre koruması açısından düzenleyen anlaşmalardan biri "Prior Informed Consent" konvansiyonu 11 Eylül 1998 tarihinde Rotterdam'da imzalanmıştır. Ülkemizin taraf olduğu temel amacı insan ve çevre sağlığına zararlı oldukları tesbit edilmiş.maddeleri gerek bilgi değişimi ve gerekse uygulanması ile ilgili açıklamalar getirmektedir. d) Sözleşmenin özellikle 14. maddelerinde yer olan çok tehlikeli kimyasallar ve pestisitler hakkında yasaklama yada kısıtlama mekanizması belirlenmiştir. f) Her ülkenin bir odak noktası olacaktır. Anlaşmanın yürürlüğe girmesinden sonra yurtdışı taleplerine etkin cevap verebilmek için koordinasyonu sağlayacak. uluslar arası standartlar da "Güvenlik Bilgi Formu-Material Data Sheet-MSDS" ile beraber gönderilmesi istenmektedir. Avrupa Birliğinde olduğu gibi "Zararlı Kimyasal Madde ve Ürünlerin Kontrolü Yönetmeliği"ne ek olarak bir an önce çıkarılması gerekmektedir. çevre ve tarım konusunda etkili olabilecek maddeler bu yolla kontrol altına alınmış olacaktır. Tanm ve Köyişleri Bakanlığı ve Çevre Bakanlığı odak noktaları olarak gösterilmiştir. uluslararası sınıflandırma ve etiketleme standartlarına uygun olarak gönderilmesi gereği ortaya konmuştur. b) Madde 13'ün paragraf 2'de sözleşme kapsamındaki maddelerin gerek ihracat ve gerekse ithalatta. ortak bir sekreterya oluşturulmalı veya odak noktası bire indirilmelidir. Bu sistem gönüllü olarak yürütülürken Sağlık Bakanlığı. tarım ilacı ve kimyasallarm uluslar arası ticarette önceden izin alınarak sınırlar ötesi dolaşmasıdır.PRIOR INFORMED CONSENT (ÖNCEDEN) BİLGİLENDİRİP İZİN ALMA KONVANSİYONU Uluslararası ticari. henüz ülkemizde bu konuda standart yoktur. Önemli bir çıkmaktadır. Bu bakımdan yürütülmekte olan "Zararlı Kimyasal Madde ve Ürünlerinin Kontrolü Yönetmeliği"ndeki güncelleştirme çalışmaları bir an önce sonuçlandırılmalıdır. Kimyasalın özellikleri hakkındaki bilgileri kapsayacak olan MSDS hakkında bir yönetmeliğin. insan sağlığı. Dolayısıyla. c) Madde 13 paragraf 4'te sözleşme kapsamındaki maddelerin. e) Madde 18 paragraf 6 (a)'da söz konusu olan "Chemical Rewiew Committee" teknik açıdan bir kimyasalın veya bir pestisitin yasaklanması seviyedeki uzmanlarca temsil edilmelidir. ve 15. Bu konvansiyon önemli görülen noktalar şunlardır: a) Sözleşmenin 5. ve 6. kısıtlanması hakkında bir bakıma "Taraflar ülkemiz bu komitede yeterli Konferansını" yönlendireceğinden çok önemli bir organ olup yasal yapılanma ve teknik alt yapı gereksinimi ortaya 58 .

nci maddeleri uyarınca. Diğer bir karmaşa ise 3572 sayılı kanunun 3. Ağır ve Tehlikeli İşler Tüzüğü vd.sınıf gayri sıhhi müesseselerde Sağlık Bakanlığı'nca. kapsamında Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı yetkili olmaktadır. Değişik iş hukuku metinlerinde yer alan kurallar yerine bir tek bağımsız "İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Yasası" ivedilikle yürürlüğe konulmalıdır. ruhsatlandırılması ve denetlenmesi esaslarını belirlemek üzere Gayri Sıhhi Müesseseler Yönetmeliği çıkarılmıştır. Anılan yönetmeliğin 3. 1593 sayılı Umumi Hıfzısıhha Kanunun 268-275.. Aynı konu değişik yasa. Parlayıcı.Uluslararası ticarette klasik tarife engelleri ortadan kalktıkça GATT'in 21. uluslararası sözleşme ve tüzüklerde yer almakta. iş hekimliği ve iş güvenliği mühendisi 59 . 1593 sayılı Umumi Hıfzısıhha Kanunu ve 1475 sayılı İş Kanunu çerçevesinde belirlenmiştir. III. Yerel ve merkezi yönetimlerin. Bir çok ülkede genel eğilime uygun olarak ülkemizde sistematik ve tüm ilgililerin kolayca hak ve hükümlülük ve sorumluluklarını öğrenebilecekleri bir düzene kavuşturulması zorunluluğu vardır. iş sağlığı ve iş güvenliği konularıyla ilişkileri 1580 sayılı Belediye Kanunu. YASAL DURUM Ülkemizde iş sağlığı ve iş güvenliği konusunda yasal düzenlemelere bakıldığında çok büyük bir dağınıklık gözlenmektedir. çevre ve toplum sağlığının koruması açısından gayri sıhhi müesseselerin zararlı etkilerinin yok edilmesi veya en az düzeye indirilmesi için.sınıf gayri sıhhi müesseseler ile merkez ilçe sınırları içinde bulunan III. ve III. sınıf gayri sıhhi müesseseler Kaymakamlıkça ruhsat ve açılma izni verilecektir" denilmektedir. 1475 sayılı İş Kanununun 74. gayri sıhhi müesseselerin kontrol altına alınması. Ülkemizde yürürlüğe konulmasını önerebileceğimiz yasa her şeyden önce güçlü bir iş güvenliği kuruluşu ve etkili bir denetimin uygulanmasına ilişkin düzenlemeleri kapsamalıdır.maddesi kapsamında çıkarılan İş Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğü.maddesi II. Global rekabete açılan ülkemizin ihracatını engelleyebilecek bu yaklaşımlar. Patlayıcı İşyerleri ve İşlerde Çalışan İşyerlerinde Alınacak Tedbirler Hakkında Tüzük. zaman zaman uygulanarak kuralların tesbitinde konunun uzmanları bile güçlükle karşılaşmaktadır. ci maddesinde yer alan uygulamalar insan ve çevre sağlığı öne sürülerek kısıtlamalar devreye girmekte diğer bir deyimle de tarife dışı engeller ortaya çıkmaktadır. PIC uygulaması gibi anlaşmalar ileri sürülerek de yapılmaktadır. Bu yasada işyerinin iş güvenliği konusunda örgütlenmesine ve kuralların oluşturulmasına..maddesi "I.Sınıf Gayri Sıhhi Müesseseler için Büyükşehir Belediye Başkanlığı'nca açılma izni veya ruhsat verileceği hükme bağlanmıştır. Yukarıda açıklanmaya çalışılan yasal çerçeveden iş sağlığı ve iş güvenliği açısından yerel ve merkezi yönetim ilişkilerinin iç içe hatta karmaşık yapıda olduğu bir gerçektir. Bu bağlamda ülkemizin imza koyduğu bu anlaşmalar ve direktiflere uygun olarak yeniden yapılanması gerekmektedir. sınıf gayri sıhhi müesseseler Valilikçe.. Il.

Diğer ülkelerde olduğu gibi bağımsız. yönergeler düzenlenmesi daha doğru olacaktır. işveren ve devlet tarafından oluşturulmalı ve genel kurul delegelerinin ilgili kuruluş temsilcilerinin tümünü kapsaması gerekmektedir. Sağlık. TTB. İş standartlarını sürekli üretebilir. hukuk açısından daha kolay değiştirilebilecek tüzük ve yönetmelikler. Böylece bağımsız bir yasanın öngörülmesi ve iyi tanıtılması toplumda tam anlamıyla oluşmamış iş güvenliği bilincinin oluşumuna yardımcı olacaktır. diğer yabancı ülkelerde olduğu gibi küçük işletmelerde iş güvenliği önlemlerini alabilmeleri için uzun vadeli krediler verebilir. Teknik iş güvenliği önlemleri dışında.) ilgili bakanlıklar (Çalışma ve Sosyal Güvenlik. Mali bakımdan güçlü bir iş kurumu büyük kaynağa gereksinim gösteren modern araştırma merkezlerini oluşturabilir. Bu kuralları ihlal edenlere uygulanacak idari. tarafsız çalışma. Gelişen teknoloji gözönüne alınarak.. Bu enstitüde işçi ve işveren konfederasyonlarını^ ilgili meslek odaları (TMMOB. Yurtdışında bir çok ülkede işyeri hekimleri ve iş güvenliği mühendislerinin durumu ayrı bir yasayla düzenlenmiştir. Sanayi ve Ticaret. sendikalara ve diğer ilgili kuruluşlara (meslek odaları) düşen görevler genel olarak bu yasada düzenlenmelidir. En eksiksiz ve kusursuz mevzuatın hazırlanması bile yalnız başına iş kazaları ve meslek hastalıklarının önlenmesi için yeterli değildir..ve diğer teknik sorumluların istihdamına ilişkin esaslar düzenlenebilir. Eğitim sorununa gerekli kaynağı ayırabilir. işverenlere. TESK. İşyeri hekimleri gibi iş güvenliği mühendisinden de söz etmek yerinde olacaktır. İçişleri. hukuki ve cezai yaptırımlarda bu yasada yer almalıdır. Ülkemizde de işyerinin 60 . iş güvenliğinin sağlanması konusunda devlete. TOB. . özerklik anlayışına uygun bir "İş Sağlığı ve İş Güvenliği Kurumu veya Enstitüsünün" oluşturulması gereklidir. Bu sorunların çözümünde mali bakımdan güçlü bir iş güvenliği kurumunun yaratılması önem taşır. Bu konuda ilgili olarak devletin iyi planlanmış ve tüm güvenliği güvenliği sorumluların eşgüdümü ve etkili katılımlarını sağlayan bir politikasının olması gereklidir. Çevre) DPT. İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğü olmak üzere tüm teknik iş güvenliği mevzuatı süratle günün gereksinimlerini karşılar duruma getirilmelidir. Teknik ve ayrıntılı işçi sağlığı ve iş güvenliği önlemlerinin katı bir şekilde bu yasada yer almasının uygun olmayacağı görüşünü taşıyoruz. yeterli sayı ve nitelikte iş güvenliği müfettişi çalıştırabilir. Ülkemizde formel iş güvenliğinde uzmanlık eğitimi veren yüksek okul veya üniversite bulunmamasından dolayı bu konularda işyerinde görev yüklenen iş güvenliği önlemlerinin alınmasına katkıda bulunan mühendislerdir.vd. Bu kurum veya enstitü özerk bir yapıya sahip olmalı ve yönetim kurulunda işçi(çalışan). çalışanlara. yerel yönetimlere. Mali bakımdan güçlü ve idari bakımdan özerk olmalıdır. Bir çok ülkede olduğu gibi iş güvenliği kurumu tarafından sürekli iş güvenliği standartlarının hazırlanması sistemine geçilmelidir. İş Sağlığı ve İş Güvenliği sorunu her şeyden önce parasal kaynak sorunudur.MPM ve TSE temsilcileri yer almalıdır. İş güvenliği mühendisi ve teknik elemanları terimini kullanmamızın nedeni de bu konuda mühendis ve teknik elemanların çalıştırılması gereğine dikkat çekmektedir.

Tehlikeli ve Zararlı Maddelerle Çalışılan İşyerlerinde ve İşlerde Alınacak Tedbirler Hakkında Tüzük (24. tip sözleşmeler ve bunlar gibi bütün bilimsel evrakı incelemek ve bunların değiştirilmesi. Bu konuda KOSGEB ve TMMOB bünyesinde danışmanlık yapabilecek teknik bir uzman kadrosu oluşturulabilir.G. mühendis ve mimarları meslek kollarına ayırmak. meslek disiplinini ve ahlakını korumak. meslek ve çalışma konuları yakın bulunan mühendis ve mimarlık grubu için odalar kurmak. korunmasında ve işletilmesinde tarımsal ve arttırılmasında. Ülkemizde Türkiye Esnaf ve Sanatkarlar Konfederasyonu kapsamında işçi sayısı 3'tür. İş güvenliği mühendislerinin eğitimleri işyeri hekimleri eğitimini ve sertifikasını veren TTB gibi ilgili meslek odasından veya TMMOB tarafından verilebilir. Kısa vadede küçük ve orta ölçekli işletmelerin bir araya gelerek işyeri ortak sağlık güvenlik birimleri kurabilirler. Uzun vadede ise en iyi çözüm ise yurtdışında olduğu bölgelerinin kurulması olabilir.12. c) Meslek ve çıkarları ile ilgili işlerde. tüzel kişiliğe sahip kamu kurumu niteliğinde meslek kuruluşudur. bulunmasında. meslekle ilgili bütün mevzuatı. kamunun ve ülkenin çıkarlarının korunmasında kaynaklarının bulunmak. Kamu kurumu niteliğine meslek kuruluşu olan Birliğin ve bağlı odaların amaçları şunlardır. ülkenin sanatsal ve yurdun doğal üretimin sanayi teknik kalkınmasında gördüğü tüm girişim ve etkinliklerde 61 . geliştirilmesi veya yeniden konulması yolunda önerilerde bulunmak. mesleğin genel yararlara uygun olarak gelişmesini sağlamak. normları. TMMOB Anayasasının 135. 14752 sayılı R. Patlayıcı. b) Mühendislik ve mimarlık mesleği mensuplarının ortak gereksinimlerini karşılamak.maddesi ve 7303 sayılı Yasa 66 ve 85 sayılı KHK değişik 6235 sayılı yasayla kurulan ve Türkiye sınırları içerisinde meslek ve sanatlarını uygulamaya yetkili olup da. bilimsel şartnameler. meslek mensuplarının birbirleriyle ve halka olan ilişkilerinde dürüstlüğü ve güveni hakim kılmak üzere. mesleki aynı yada birbirine gibi sektöre dayalı organize sanayi etkinliklerini kolaylaştırmak. mühendis ve mimarları örgütü içinde toplayan.) Ağır ve Tehlikeli İşler Tüzüğü kapsamındaki işyerlerinde işçi sayısına bakılmaksızın 1475 sayılı İş Kanunu koruması ve yükümlülüğü altındadır. resmi makamlar ve öteki kuruluşlar ile işbirliği yaparak gerekli yardımlarda ve önerilerde bulunmak.büyüklüğüne göre iş güvenliği elemanı çalıştırma zorunluluğu getirilmeli ve bunların çalışma koşulları ayrı bir yönetmelikle düzenlenmelidir. mesleki etkinlikte bulunan yüksek mühendis. a) Günün gerek ve koşullarına ve mevcut olanaklara göre yasa ve tüzük hükümleri içinde kalmak üzere. yüksek mimar. Parlayıcı. Ülkemizde üretimin büyük çoğunluğunu oluşturan aile için işletmecilik bağlamında gelişen küçük ve orta ölçekli işletmelerin iş sağlığı ve iş güvenliği problemlerinin çözümüdür. Bu bağlamda ülkemizde bu yükümlülüklerin doğru anlatılması gereklidir.1973 tarih.

1998 tarih ve 23367 sayılı R. yetki ve 62 .maddesinin uygulanması ile ilgili yönetmelik (20." Denilmektedir. PAR-PAT 252. yetki ve sorumluluklarını ve sorumlu müdür çalıştırma zorunluluğu olan işyerlerini açıklamıştır. TMMOB Kimya Mühendisleri Odasının bu konudaki çalışmalarını biraz aktarmak istiyorum. İnsan. • • • Gelişen teknolojiler ile ulusal ve uluslar arası teknolojileri aktarmak.Kanunun ö.maddesi "6269 sayılı' Kimyagerlik ve Kimya Mühendisliği Hk. Yurtdışında meslek odalarının misyonları çok fazladır. hem de kamu yararına üretilen hizmetin denetimi olmalıdır.G.maddesinin uygulanmasına ilişkin yönetmelikte kimyager ve kimya mühendisinin bulundurulacağı belirtilen işyerlerinden gayri işyerleri fenni ehliyete haiz kişilere teknik gözetim ve sorumluluğu altında bulundurulacaktır. yönetmelikler çerçevesinde sorumlu müdürlük müessesinde çalışan sorumlulukları öğretmek. Mesleki denetimin amacı hem hizmeti üreten meslekdaşın etik olarak denetimi. sorumlu müdür (yöneticilerin) hak. 6269 sayılı Kimyagerlik Kİmya Mühendisliği Unvanlarının Kullanımı Hk.6. • Sanayide olası riskleri (yangın. sağlıklı üretim (kaliteli) sağlıklı çevre ve güvenlik konularında yapılan çalışmalara katkı koymak. Tüketimi ve Denetlenmesine Dair Yönetmelik" kimyager ve kimya mühendislerine sorumlu yönetici yetkisini vermektedir. sağlıklı ortam. ile yayımlanan 9.1999 tarih 23720 R.maddelerine göre çıkartılan "Gayri Sıhhi Müesseseler Yönetmeliği" Gayri Sıhhi Müesseselerden olup işlerin bir uzman gözetiminde yürütülmesi gereken müesseselerde işin gerektirdiği nitelikte bir yetkilinin "sorumlu müdür" olarak bulundurulması zorunluluğunu getirmiştir. TMMOB Kimya Mühendisleri Odası ülkemizde yürürlükte bulunan yasa. meslek hastalığı) en aza indirgemek için çözüm yollarını birlikte üretmek ve geliştirmek. tüzük.1966 tarih. 12327 sayılı R. Üniversite ve sanayi uzmanlarından bilgi alışverişini sağlamak.) sorumlu müdürlüğün tanımı ve görevlerini.6.TMMOB Odaları Anayasanın ve kendi tüzüğünün verdiği yetkilerle kamu yararına mesleki denetim hizmetini tüm engellemelere karşın yapmak zorundadır ve yapacaktır. değişiklik yapılan (bir maddesi) "Gıdaların Üretimi.G. Ülkemizde merkezi yönetim içindeki çelişkiler nedeniyle meslek odaları istenilen düzeyde çalışmalarını ortaya koyamamaktadır. 1593 sayılı Umumi Hıfzısıhha Kanununun 268-275. Kanunun ö.G. Tüketimi ve Denetlenmesine Dair Kanun Hükmündeki Kararnamenin ilgili maddelerine göre Tarım ve Köyişleri Bakanlığı tarafından 9.06. 560 sayılı "Gıdaların Üretimi. iş kazası.

işveren ve işçi konfederasyonlarının koordineli çalışmalarını gerektirmektedir. deneyimlerinden yararlanarak ortak çözümler üretmek amacıyla konu ile ilgili uzmanlardan oluşan geniş ve yetkin bir kadro ile 1996 yılından beri ülke genelinde standart "Sorumlu Müdür Sertifika Eğitim Programı"nı düzenlemektedir. Hava Kalitesinin Korunması Yönetmeliği. acil durum planları yapmak konu ile ilgili kurum ve kuruluşlarla koordineli çalışmayı organize etmek sayılmıştır. Çünkü yukarıda söz ettiğimiz gibi bu konuda yetkili olan tüm bakanlıkların. bildirimde çevredeki büyük endüstriyel kaza riski taşıyan kurum ve kuruluşlar hakkında bilgi istenmemesidir. Sorumlu müdürlük müessesesinin gerçek anlamda sorumluluk gerektirdiği bu işte çalışanların gerçek anlamda donanımlı olmaları gerektiği ve diploma ticaretinin önüne geçilmesi amacıyla bu program düzenlenmektedir. Ülkemizde çevre boyutunda yasal düzenlemelere bakıldığında da karmaşıklık ortaya çıkmaktadır. Bu tüzük taslağındaki en büyük yanlışlık ise. Tehlikeli Atıkların Kontrolü Yönetmeliği. Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğüne bu çabamıza destek verdiği için teşekkür etmek istiyoruz. kamunun. Su Kalitesinin Korunması Yönetmeliği.• Sektörel bazlı tartışmaların. Bu bağlamda. Bölgesel işbirliği ve güvenlik ile ilgili bölgesel risk komisyonu oluşturulmasının sorunun çözümünde gerekli olduğu bir gerçektir. verimlilik ve güvenliğini arttıracak ve işverenin. Çevre Bakanlığının kuruluş ve görevleri hakkında 443 sayılı KHK ile gerekli durumlarda çevre kirliliğinin önlenmesi ile ilgili her türlü tedbiri almak. devletin yararına olacak sertifikalı kimyager ve kimya mühendislerinin istihdamlarına çok önem vermekteyiz. 1993 yılında yürürlüğe giren ve sürekli gelen her siyasi iktidar sonrasında değişikliğe uğratılan "Çevresel Etki Değerlendirmesi-ÇED Yönetmeliği" bazı riskleri bertaraf etmek amacıyla bu yönetmelik kapsamına giren faaliyetler için henüz planlama aşamasında iken çevre üzerine önlenmesi veya en aza indirilmesi değerlendirilmesini kapsamaktadır. meslek odalarının. Tıbbi Atıkların Kontrolü Yönetmeliği. Katı Atıkların Kontrolü Yönetmeliği ve Zararlı Kimyasal Madde ve Ürünlerin Kontrolü Yönetmelikleri mevcuttur. İşletmede kalite. yapılabilecekleri tüm etkilerinin için alınacak önlemlerin seçilen yer ve teknoloji alternatiflerinin 63 . Acil durum planı hazırlanması konusunda sadece işletme içi acil durum planlarının hazırlanması zorunluluğu getirilmiş oysaki çevredeki diğer kuruluşlarının risk altında olduğu ve/veya riski arttırdığı gözönünde bulundurularak "İşletme Dışı Acil Durum Planı" hazırlanması yükümlülüğü getirilmelidir.maddesine dayanılarak hazırlanan "Büyük Endüstriyel Kazalarm Önlenmesine İlişkin Tüzük Tasarı" ülkemizde yaşanan çelişkiye parmak basmaktadır. Ayrıca Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı'nca 1475 sayılı İş Kanununun 74.

[9] ILO. Supervisors Safety Manuel 6 th. ELO 1993. [5] Casarattas and Doulls. 1988. Meslek odaları olarak biz bu çalışmanın önünü açacak her türlü organizasyonda yer almayı kamu yararına görev bilmekteyiz. [12] BLO encyclopaedia of occupational health and safety (ILO'nun işçi sağlığı iş güvenliği ansiklopedisi). Accident Prevention Manuel for Indsutrial Operations USA. 1992. Uygulama Kodu.Bu çahşma alanında özellikle Çevre Bakanlığı ve diğer bakanlıklarla koordineli çalışma anlayışı yerleştirmek çok doğru olacaktır. [6] Land Herbert F. 1988 [II] EPA Standartları. 1982. Büyük Endüstriyel Kazaların Önlenmesi BLO Bürosu. Random House 1973 64 . 7. Concise Encylopaedia of Chemical Technology USA. 1991. 4.M. Basım Cenevre.M Stellman ve S. [10] Kırk-Othmer. Vol I Geneva. 1988. 1991. Encyclopaedia of Occupational Health and Safety. Basım. 1991.. 1971. KAYNAKÇA [I] ILO. Van Nostrand. [2] NFPA. Industrial Pollution Control Hand Book-Mc Graw-Hill. ANK. New York. Flammable and Combustible Liquids Code Hand Book USA. 1998 [14] J. [8] Sax's Dangerous Properties of Industrial Materials USA. [7] Patty's Industrial Hygiene and Toxicology. [4] NSC. Toxicology Me Graw-Hill USA.I Sax: Dangerous properties of industrial materials (Endstriyel materyallerin tehlikeli özellikleri) New York. John Wiley and Sons. Dawn: Work is dangerous to your health (Çalışmak Sağlığınız İçin Tehlikelidir). Chicago 1985. 2 cilt [13] N.. [3] NSC. Dünya ve AB uygulamalarını ve uyumu sağlamamız gerekmektedir. Güvenli bir çevre için devlet-sanayici-tüketici üçgeninin işbirliğini ve koordineli çalışmayı sağlamak gerekmektedir.

807 kişinin ölümüyle sonuçlanan Great Konto Depremi'nden sonraki en büyük felakettir.2 büyüklüğünde meydana gelen ve 20 saniye süren depremde bölgede 5. (%73 ü havasızlıktan yada ezilerek ölmüştür. 17 Ağustos 1999'da Marmara bölgesinde meydana gelen deprem.JAPONYA'DA KOBE DEPREMİ SONRASINDA GAZ TESİSATLARININ YENİDEN DEVREYE ALINMASINDA GAZ DEDEKTÖRLERİNİN KULLANIMININ ÖNEMİ VE COSMOS GAZ DEDEKTÖRLERİ Aysun Kanat Kimya Mühendisi / NOVEL Dış Ticaret ve Pazarlama Ltd.46 da Japonya'nın Awaji Adası'nm kuzey kesiminde yerin 16 km altında Richter ölçeğine göre 7. Aşağıda KOBE depremi ile ilgili çok genel bilgiler verilmekle beraber. özellikle gaz sektörüne çeşitli uyarı ve izleme sistemleri temin eden. önemine ilişkin bakış açılan. Giriş 1995 yılında meydana gelen KOBE depremi. Kobe Depremi ve Etkileri 17 Ocak 1995 tarihinde sabah 5. Japonya'nın 1923' te 142 bin kişinin hayatım kaybettiği depremden sonraki en büyük deprem felaketidir. Kobe Depremi'nde ölümlerin çoğu bina çökmesi. yada depremden hemen sonra ortaya çıkan yangınlardan kaynaklanmıştır.740 Ölü • 33.470 kişi hayatını kaybetmiş ve 33.000 Yaralı • Ölenlerin % 58 i 60 yaş ve üzeridir • Birçok insan deprem sonrası çıkan yangınlar veya çöken evler yüzünden meydana gelmiştir. 1. KOBE depremi ve deprem sonrasında yaşanan tecrübeler ve gaz tesisatlarının devreye alınışı konu edilmiştir.) 65 .000 kişi yaralanmıştır. Kobe Depremi diye bilinen bu deprem 1 Eylül 1923' te meydana gelen ve 142. Şti. genel olarak bir deprem ülkesi olarak bilinen Japonya'nın bu konuya gösterdiği hassasiyetin sonucu olarak Türkiye'ye yönelik ilgi ve destek faaliyetlerini arttırmıştır. Bu inceleme sunuşunda Türkiye ve Japonya arasında ortak kader gibi duran deprem olgusu ve ortak olmayan güvenlik anlayışı ve özel olarak gaz dedektörlerinin kullanım yaygınlığı. teknolojisini kullanıcı firmalarla birlikte üreten bir firmanın tecrübeleri açısından konuya bakılacaktır. Depremin Kobe Bölgesi'ndeki etkileri : Depremin kurbanları • 5. 2. Türkiye'nin de genel olarak dünyadaki diğer depremlerden ve özel olarak Japonya'daki depremlere ilgisini arttırmasını ve gereken ders ve bilgi birikimleri aktarmasını diliyor ve bekliyoruz.

Pazarlar ve mağaza zincirleri : Kobe'nin alışveriş alanlarının 1/3 ü ve pazarların yarıya yakını büyük oranda zarar görmüştür. Kobe Depremi'nin endüstriye olan etkileri. : Hemen hemen şehir genelinde verilememiştir. : % 80 kesilmiştir. Toplam yanan alan : 819. Liman bölgesindeki ana yollar kapanmıştır. İnsanların yaşamları aksayan hizmetler ve elverişsiz trafik koşulları yüzünden zorlaşmış. Kısmı alttaki yolun üzerine çökmüştür. işsizlik oranı depremden sonra şiddetle artmıştır. Çöken binalar. bölgedeki birçok firmanın operasyonlarını diğer bölgelere kaydırmaları ve üretim miktarlarını bu bölgede önemli oranda azaltmaları sebebiyle azalmıştır. Enerji Telefon Su Gaz : Şehir genelinde kesilmiştir. Ve 5. 1. Toplam çıkan yangın sayısı : 175 tir. şehir halkı ayrıca büyük ölçüde dolaylı etkilere maruz kalmıştır. Diğer Etkiler. Uzun süreli olarak barınaklarda yaşamak zorunda kalan. 2. Büyük ölçekli işletmeler : Kobe'deki birçok fabrika ve üretim zinciri zarar görmüştür. çiftlikler ve tarımsal faliyetler zarar görmüştür. 4. 66 . çatlaklar ve yer kaymaları yüzünden trafik durmuştur. Demir yolları büyük oranda hasar görmüştür. okullar geçici barınma yeri olarak kullanılmıştır. Birçok gemi yükünü Kobe Limanı'ndaki hasar sebebiyle diğer limanlara boşaltmıştır. Turizm sektörü olumsuz yönde etkilenmiştir. • 71 binada da küçük yangınlar çıkmıştır.Deprem sonrası çıkan yangınların binalar üzerindeki etkileri • 6. : % 25 hizmet verilememiştir. Küçük ve orta ölçekli işletmeler : Fabrikalarm % 80 i hasar görmüştür. özellikle çocuklar başta olmak üzere sakat ve yaşlı insanlar psikolojik olarak ciddi boyutlarda zarar görmüşlerdir. Otoyolda meydana gelen hasar sadece Kobe'nin değil aym zamanda tüm Japonya'nın ekonomisini olumsuz yönde etkilemiştir.108 m2 dir. Tarım ve balıkçılık : Balıkçı teknelerinin iskeleleri. (54 yangın depremden hemen sonra aynı anda başlamıştır) Trafikte ortaya çıkan sorunlar. • • • • • Hanshin Otoyolu' nun 3. Yerel endüstri olarak. 5. Kobe limanları ticarete kapanmıştır.965 bina tamamen • 80 bina yarıyarıya • 270 bina kısmen yanmıştır. Okullardaki eğitim saati azalmış. Verilen hizmetlerde ortaya çıkan aksaklıklar. 3. Kobe'nin üretimi. Yukarıda belirtilen etkiler yanında.

Sonuç olarak bu olgu COSMOS Cihazlarındaki bir temel prensibi vurgulamaktadır : Güvenilirlik ve kullanım kolaylığı. ölümlerin yarısından fazlasının deprem sonucu meydana gelen gaz kaçaklarının oluşturduğu yangın ve patlamalardan kaynaklandığı görülmüştür. ( Bakınız Ek I) Bu sonuç şaşırtıcı değildir çünkü bu cihazların çoğunluğu talebi yapan büyük gaz şirketleri ile beraber geliştirilmiştir. Meydana gelen yangınlar büyük ölçüde elektrik kısa devrelerinin kıvılcıma sebep olduğu gaz kaçaklarına bağlıdır. örneğin doğal gaz ve LPG'nin kullanımı günümüzde oldukça yaygındır.. Aşağıda OMG' nin deprem sonrasında 67 .5 i COSMOS tarafından sağlanmıştır. aksi taktirde kullanıcılar için potansiyel tehlike haline gelir. Japonya'da 1960'da kendi geliştirdiği teknoloji ile gaz sensörü üretimine başlamıştır ve 30 milyon adetten fazla satarak şu anda Japonya'nın en büyük gaz dedektör ve alarm cihazı üreticisidir. ISO 9001 belgesini de alarak teknolojisini belirli standartlara oturtmuştur. Osaka Metropolitan Gas Company (OMG) şirketi de birçok tecrübeler kazanmıştır.. New COSMOS (Japon) Firması ve Japon Gaz Endüstrisindeki Yeri Çeşitli gazların. COSMOS. vb) elinde bulundurmaktadır. onlarca teknik literatür COSMOS araştırma merkezinden dünya teknik literatürüne sunulmuştur. 3. Raporlara göre Hyogo Bölgesi'nde yarısı depremden sonra 24 saat içinde başlamak suretiyle 164 ayrı yangın çıkmıştır. Gaz kaçakları meydana geldiğinde. yanma ve patlama tehlikesi oluşturur.Büyük hacimlerdeki enkaz çok çeşitli çevre sorunlarına yol açmıştır. COSMOS. bu ihmalin insammıza ve sanayimize bedelinin ağır olmamasını dileriz. Ayrıca şehre gaz verme işlemleri sırasında benzer sorunlar yaşanmaması için çok yoğun çalışmalara girmişlerdir. Gaz Dedektör ve Alarm Sistemlerinin kullanımını zorunlu kılmaktadır. Yaklaşık 400 çalışanı ve bunun % 30'unun AR-GE için çalışması ile aşağıdaki konularda uzman konumdadır : • • • Endüstriyel kullanım için Gaz Dedektör/Alarm Cihazları Elde Taşınabilir Gaz Dedektörleri Ev tipi Gaz Alarm Cihazları Bağımsız bir teknolojik yayının yaptığı tespitlere göre Japonya'da en büyük 10 gaz şirketine satılan cihazların yaklaşık %94. Depremde can kaybı büyük oranda ortaya çıkan yangınlar sonucunda ortaya çıkmıştır. kullanıcıları gaz kaçaklarının tehlikelerinden korumak için dizayn edilmiştir. Gaz Dedektörleri ve Alarm Sistemleri. bu gazların birikimi. Bu gazlar ekonomikliği ve kullanım kolaylığı sayesinde her geçen gün hayatımızın bir parçası olmaktadır. halen 500 civarında ticari ruhsatı (patent. Japon Standartları. • 4. İşte bu talihsiz felaketin ardından bütün Japon gaz şirketleri gibi. zehirleme. ticari marka. Otuzdan fazla teknik organizasyona üyedir. Doğru kullanıldığında bu gazlar güvenlidir. Ülkemizde ise 'olmazsa olmaz' yerlerde dahi çok kısıtlı kullanılmaktadır ki. Kobe Depremi ve COSMOS Gaz Dedektörleri 1995 yılında Kobe ve Osaka şehirlerini etkileyen büyük deprem neticesinde 5000 den fazla insan hayatını kaybetmiştir. COSMOS. Enkaz kaldırma işlemleri sırasında yapılan çalışmalarda. Gaz Dedektör ve Alarm Sistemleri Japonya'da oldukça geniş bir kullanıma sahiptir.

İşletme maliyetleri sadece kalem pil ve bir yıldan uzun sürelerde değişen sensörleridir. yüksek işletme maliyetleri ve bakım maliyetleri ile çeşitli işletme zorlukları olan cihazların alternatifleri olarak geliştirilmiştir. alev iyonizasyon yöntemi (FDD) prensibi ile çalışan. Yukarıda Ek F de 1994 yılında Japonya'nın en büyük 10 gaz şirketinin 1994 yılı itibariyle gaz cihazları envanteri görülmektedir.200 350 Bu modellerden birincisi ile tespit edilen metanm.XP-707 ve XP-304 JJ modellerinin.000 250 Deprem sonrası sipariş 50 1. hem gaz çeşitleri hem de hizmet çeşitleri açısından ülkemizdeki şirketler yanında 68 .3x10"5 atmcmVsn debilerdeki çok küçük kaçaklar dahi tespit edilebilmektedir. Cihazlarda kullanılan sensör teknolojisinin detaylarına bu bildiri çerçevesinde girilmemiştir.707 A). Esas olarak ikinci ve üçüncü modeller. (Sabun köpüğü testi ile tespit edilen minimum debi 1. Aşağıdaki listede COSMOS Gaz Dedektörlerinden XP-702S. 1. yeraltı gazından mı yoksa boru tesisatından oluşan bir kaçaktan mı geldiğinin ayrımı yapılabilmektedir. gaz verilen bir tesisatın güvenilirliği sabun köpüğü testinden daha kolay ve güvenli olarak tesbit edilebilmektedir.000 2. OMG deprem sırasında gaz gönderme işlemini anında kesmiştir ve tekrar gaz verme işlemine 2 ay sonra başlamıştır. 5 ayrı ülkede patent almış bir modeldir ve esas olarak dahili tesisatlarının gaz kaçaklarına test edilmesi sırasında hem tesisat hem de kaçağın yerini belirlemek amacıyla kullanılmaktadır. bu rakamları değerlendirirken aşağıdaki hususları da not etmeliyiz . İkinci model. Model XP. Türkiye'deki gaz şirketlerinin ellerindeki cihaz sayılarını kabaca bilen bizler.şehre gaz verme işlemleri sırasında yapmış olduğu çalışmalar ile ilgili birkaç önemli nokta bilgilerinize sunulmuştur.050 3. Üçüncü model ise (XP . bu süre içersinde 5 milyon binanın tesisatları gözden geçirilmiştir. Bunların yanında. fakat yukarıdaki modeller özellikle deprem sonrası çalışmalarda yoğun olarak kullanılmıştır. yine gaz firmalarından gelen talep ile birlikte gelişen bir modeldir ve toprakaltı borularından gaz kaçaklarının tespiti amacıyla geliştirilmiştir. Kullanımı oldukça basit olan bu hafif cihaz (yaklaşık 700 g) sayesinde.) Bu sonuç COSMOS'un sensör teknolojisine yaptığı yatırımın ve gaz dağıtım firmaları ile oluşturduğu verimli işbirliğinin meyvesidir.304II XP-702S XP-707 Deprem öncesi 1. güvenilir çalışma prensipleri yanında.200 100 Toplam 1. OMG'de bu sebeplerden dolayı diğer Japon gaz şirketleri gibi bu konuda da COSMOS Gaz Dedektörlerini kullanmışlardır.3x10 ~l cmVsn iken bu cihaz ile 3. Bu gaz şirketlerinin çoğu dünya ölçeğinde dev gaz dağıtım şirketleridir ve operasyon alanları. deprem öncesi ve hemen sonrası OMG' nin sahip olduğu miktarları verilmiştir. yine gaz firmalarının kullanıldığı değişik modeller de bulunmaktadır. Bu işlemin sağlıklı yapılabilmesi için güvenilir ve kolay kullanımı özelliğine sahip cihazların kullanılmasının gerekliliği aşikardır.

yapılanların yetersiz kaldığına dair toplumdan gelen tepkinin varlığı. konuya daha somut bakılmasını sağlayacaktır. kendileri tarafından da kabul edileceği gibi. bu envanterin. Örneğin. Bu şirketler. örneğimiz olan Japonya'dan bazı tecrübeleri incelemek. bununla beraber bu riski konjrol etmek ve izlemek mümkündür. halen doğal gaz kullanılan evlerin yaklaşık % 40'ında dedektör vardır ki bunun nedeni. bahsedilen cetvelde kullanılan cihaz envanterlerine de yansımaktadır. yine Japonya'da yaşanan nükleer kazanın ardından yapılan onca detaylı araştırmaya rağmen. Öte yandan benzer ters ilişki doğal gaz içinde mevcuttur. Yazıktır ki. varolan şartlarda dahi. sonuç olarak.oldukça büyüktür. evlerde bulunan gaz kullanan cihazların ve tesisatların periyodik kontrolleri zorunludur. Ek W de görüldüğü gibi Japonya'daki evlerde kullanılan LPG dedektörlerinin sayısı arttıkça meydana gelen kazalar ters orantılı olarak azalmıştır ve halen evlerin % 99. 69 . başlangıçta gaz dedektörü kullanmadan düşünülen bir takım tedbirlerin netice vermemesi ve sonuç olarak bu uygulamalarda gaz dedektörü kullanımına geç başlanmış olmasıdır. evlerde. evlerde gaz dedektörlerinin kullanımına yönelik bilinç maalesef yeterli değildir ve yasalar açısından bir zorunluluk da henüz yoktur. kuruluş yıllarının eskiliği ve edindikleri tecrübeler açısından da ülkemizdeki gaz dağıtım şirketlerine göreceli üstünlüklere sahiptir. gelişmiş toplumlarda bu bilincin etkisini gösteren bir örnektir. Ülkemizdeki durumu tartışmadan önce. cihazın hedef gaz seçim karakterine de (selektivite) atıfta bulunması gerekmektedir. gaz dedektörü denilince bir 'yalancı çoban' hatırlanmaktadır ve sigara dumanından dahi alarm veren cihazların pazarda yer alması ile bu bilinç ters yönlendirilmiş durumdadır. 3. hem de güvenliğe yönelik standartları Japonya'da çok sıkı olarak kurallara ve yönetmeliklere bağlanmıştır. Günümüzde CO dedektörünün de Japonya'da evlerde kullanımı zorunlu hale gelmiştir ki bu durum toplum bilincindeki ivmenin sonucudur. Yukarıda bahsedilenler. Ülkemizde ise. fakat bu şansın her zaman toplumumuzla beraber olamayacağım düşünmek zorundayız. işyerlerinde ve evlerde kullanılan yanıcı gazlar her zaman potansiyel bir risk taşımaktadır. gaz dağıtım şirketlerimizin ellerindeki cihazlar maalesef yeterli değildir. genel olarak bakıldığında bu hususun umut verici olmadığını biliyoruz. Yakın zamanda. bu şartların da göz önünde tutularak oluştumlmasmdaki gereklilik ve acillik ortaya çıkmaktadır. Oluşturulmuş ve oluşturulacak standarlarının. genel olarak deprem sonrası gaz tesisatlarının devreye alınması veya deprem sonrası gaz kaçaklarının süratle tespit edilerek olası felaket risklerinin ortadan kaldırılması yönündeki tedbirlerle ilgilidir. Deprem şehri Kobe'nin gaz şirketi OSAKAGAS halen 5.9 milyon aboneye hizmet vermektedir. Deprem gibi bir felaket sonrasındaki şartlar düşünüldüğünde ise. Yukarıdaki temel farklar. Kısaca. İşyerlerinde bu riskin bir yere kadar izlenebildiğini düşünmek istiyoruz. güvenlik/emniyet tedbirlerine verilen önemin ve bu bilincin toplum katında yaygın olarak yerleşmesi ile. Son deprem felaketinin yoğun gaz dağıtımının yapıldığı bölgeleri ciddi olarak etkilememiş olması bir şanstır. Halbuki.1 'inde gaz dedektörü bulunmaktadır. 2. Gaz dağıtım şirketlerinin hem çalışma detayları. Öte yandan.

Japonya ile uzun yıllar ticari işbirliği halinde olan bir firma olarak eminiz ki. zaman zaman benzer acıları yaşamakta. JETRO 70 . fakat her felaketten ders çıkarmayı bilerek. Benzeri yaklaşımı ülkemizde de görmek istiyoruz. insan hayatı ve genel olarak tüm güvenlik kavramlarına verilen büyük önem ve hassasiyete rağmen. Japonya'da ilgili kurumlar çoktan Marmara Depremi ile ilgili detaylı incelemeyi başlatmışlar ve bu tecrübeyi de akıl/tedbir dağarcıklarına katmışlardır. 1981 Japan The Great Hanshin . Ltd. New COSMOS Electric Co.Awaki Earthquake Statistics. aynı hataları tekrarlamamak basiretini göstermektedir. toplum bilincimizde olumluya giden bazı oluşumları bekliyoruz.August' 1. Sonuç Son yaşadığımız Marmara Depremi'nin yaşattığı acıların bir bedeli olarak. Deprem riskini sürekli yaşayan bir ülke olarak Japonya da. 1999 Version.4. Kaynaklar [1] [2] Introduction to COSMOS Gas Sensors. yaşanma ihtimali olan diğer felaketler için daha hazırlıklı ve tedbirli olmamız gerektirdiğini ve Japonların bu felaketi izlerken edindikleri amacm bizlerin de diğer ülkelerin yaşadıkları tecrübelerden faydalanmayı hatırlatmasını umut ediyoruz. Bu inceleme yazısının esas konusu olan deprem sonrası gaz tesisatlarının devreye alınmasındaki tecrübelerin.

TÜNEL KALIP SİSTEMİ İLE KONUT YAPIMI SIRASINDA OLUŞAN KAZALAR VE ÖNLEMLERİ İnş. Yapmış olduğum gözlemlerde bu kazalardaki nedenlerin % 50 sinin çalışanların eğitimsizliğinden. yetersiz kalmış. Birazdan bahsedeceğim bu olaylar son derece düşündürücü aynı zamanda bu konudaki yetersizliği ve eğitimsizliğin getirdiği tehlikeleri göstermesi açısmdan ilginç bulacağınızı düşünmekteyim. Tünel kalıp sistemi. % 40 iş sahiplerinin güvenlik işlerine ve önlemlerine yeterince önem vermeyişinden ki. Tünel kalıp sistemindeki kaza oranının fazlalığı ve özellikle ölümlü kazaların fazlalığı bu sektördeki güvenlik önlemleri ve bunun için verilecek eğitimlerin önemini oldukça artırmaktadır. Bu rekabete dayalı iş dayalı iş aleminde bu günde hala aynı olan koşullar. büyük ölçüde kalitesi yüksek birim maliyeti düşük alternatif tekliflere dayanmaktadır. Genel problem olan ve çoğunlukla inşaat sektöründeki iş gücünü oluşturan kesimin kırsal kesimden gelen. işçilik kalitesini düşüremeyeceğiniz" için büyük ölçüde işin hızma bağlı kalmaktadır. Bu hızda sektördeki riskleri de beraberinde getirmektedir. Bu konudaki tüzüklerin ve yasaların yetersizliği günümüzde her konuşmada gündeme gelmekte ve tartışılmaktadır. yapılarda taşıyıcı duvar ve döşemelerin bütün halinde ve tek işlemle yerinde dökümünü sağlayan bir yapım yöntemidir. belli bir eğitimden geçirilmemiş insan gücü tarafından oluşturulması bu zorluğa neden olmuştur. Seksenli yılların başında ülkemize gelen bu sistemin teknolojisine adaptasyon oldukça güç olmuştur. Bu yıllarda gerek zorluğu . Bu konuda Çalışma Bakanlığınca başlatılan çalışmaları taktirle karşılamakla beraber sivil toplum kuruluşlarıyla kopuk gerçekleştirilmeye çalışılan bu çalışmaların pek verimli olacağı kanaatinde de değilim. 80'li yılların başında iyice artan konut açığı ve oluşan pazardan daha fazla pay alma isteği rekabet ortamını iyice zorlaştırmıştı. Biraz sonra bahsedeceğim bazı kaza olayları da bu konunun« ne kadar önemli olduğunu göstereceği kanaatindeyim.Müh.gerek kısıtlayıcı mimarisi ve gerekse yapım sırasındaki risklerinin fazlalığı nedeni ile batıda yavaş yavaş bu sistemi bırakma yoluna gidilmekte idi. aynı zamanda günümüz şartlarına ve teknolojik gelişmelere de ayak uyduramamıştır. Uzunca bir süredir ki yaklaşık 12 sene bir fiil tünel kalıpla yapılan konut işlerinde sorumlu. 71 . bence bir kazanın özellikle ölümlü bir kazanın kendilerine neye mal olduğunun henüz bilincine varmayışlarından kaynaklanmakta.güvenlik şefliği gibi çeşitli kademelerde çalışırken bir çok olayla karşılaştım veya sektörde diğer şantiyelerde olan olaylardan bilgi sahibi oldum. kaderciliğinden ve dikkatsizliğinden. koşulları belli olan sektörde iş alabilmek.şantiye ve kısım şeflikleri. Tüm bu zorlamalar seksenli yıllar da ülkemize hızlı yapım teknolojilerinden olan TÜNEL KALIP sisteminin gelmesine neden olmuştur. Bu keskin rekabet ortamında para kazanabilmek de "malzemelerde kısıntı yapamayacağınız. Cafer TAŞTAN Alsim ALARKO Ataşehir Müessesesi Kalite ve İş Güvenlik Şefi Ülkemizde 70'li yılların sonu. sadece en düşük teklifi vermekle değil. Fakat ne yazıktır ki teknoloji öğretilirken gerekli güvenlik önlemleri eğitimi ihmal edilmiştir. Devletimizin bu konudaki yaptırım gücü hepimiz tarafından da bilindiği gibi. gittikçe zorlaşmakta.

000 =7191 500 x 300 x 8 Türkiye geneline göre oranların yüksekliği dikkatinizi çekmiştir umarım.zaten dengesiz olan bu kalıptan diğerine geçmek isterken « oysaki aşağı inip öyle geçmesi gerek » bu sırada devrilen kalıp altında kalarak yaşamını yitirmiştir. 500 Ve bu şantiyede bir yıl içinde bu kazaların şantiyeye maliyeti (ölümlü olay hariç ) yaklaşık 700 milyon mertebelerinde olmuştur. Tünel kalıp elemanlarından yerde temizlik ve kalıp yağlama işlerini yapan bir arkadaş. Tünel kalıpla imalat yapan ve henüz istenen düzeye erişmemekle beraber güvenlik önlemlerini almak için çaba gösteren bir şantiye de bir yıl içinde yapılan gözlemde 28 iş kazası olduğu gözlenmiş. İnşaat iş kolu iş kazası oranı: 13991 x 100 518825 = % 2 dir. diğer eliyle makası tutarak hasır çeliği kesmeye çalışan bir arkadaşımız dengesini yitirince dış cephe iskele korkuluğunun da olmayışı nedeni ile 5 kat aşağıya temel demirleri üzerine düştü.423 x 10. bizler bu durumdayken çalışan işçinin' bilgi düzeyini sizler tahmin edersiniz sanıyorum. Ayrıca 1 ölümlü vakamız ile fatalite oranına bakarsak : Fatalite oranı : 1x100 = % 20 Bu oran Türkiye genelinde ise % 008 dir. Elbette ki yukarıdaki veriler Türkiye geneli için bir veri teşkil etmemektedir sadece bir fikir vermektedir.825 x 300 x 8 =311 şantiyemizde 863 x 10. Bir diğer olayda dış cephe perdesinde bulunan üstteki tayrot deliği yerini emniyet kemersiz.9919) kaza olmuştur. Bunları dinleyince sanırım sizlerde benim gibi olayın nedenli çitti ve ihmale getirilemeyeceğini ve biran önce gerekli önlemlerin alınması gerektiği fikrini paylaşacaksınız. bu mahalde ki iskele aralarının da bağlantısız olması nedeni ile aşağıya düşerek yaşamını yitirmiştir. 72 . Şantiye şefi olarak bulunduğum bir şantiyemde ki.000. Fakat uzun süredir şantiyelerde ve tünel kalıpta çalışan birisi olarak bu oranların daha yüksek olduğunu söyleye bilirim. Bu yıl içerisinde 1 ölümlü kaza olmuştur. aşağıda bahsedeceğim olaylar sadece sizlere örnek için seçilmiş 3-4 şantiyedeki olaylardan bazıları.825) İşçi çalışmış ve (13.000. SSK verilerine göre ülkemizde 1997 yılında (518. Bir başka şantiyede çalışan tünel kalıp elemanlarından birisi perde aim elemanını yerleştirip yan vidalarını sıkarken anahtarın kurtulması sonucu dengesini yitirmiş. Güvenlik önlemleri alınmayan şantiyelerde bu oranlar katları şeklinde artmaktadır. Bu bilgileri 500 destekleyen kaza ağırlık oranlarına bakarsak: Türkiye = 388. dış cephe tünel kalıbında bulunan beton iskelesini temizlemek için üzerine çıkıyor. görme bozuklukları . o tarihlerde güvenlik önlemlerine yönelik yöneticiler olarak hiçbir eğitim almadığımız gibi çok kısıtlı bilgilere sahiptik. 500 kişinin pik noktada çalıştığı bu şantiyede kazaların çoğunluğu yüksekten düşme ( % 14 ) malzeme düşmesi ( % 11 ) ve diğerleri çarpma. bir şey batması şeklinde olmuştur.6 olmuştur.000 (inşaatiş kolu ) 518. Bu şantiyemizde ise 28 x 100 = % 5. Şöyle ki.% 10 da özellikle tünel kalıp uygulama projeleri oluşturulurken iş güvenliği açısından yeterince irdelenip o şekilde proje yapılmayışından kaynaklanmakta. mucize eseri yaşama döndü fakat çalışamaz durumda. bir eliyle kendini.

Bu uygulama sırasında sıkça karşılaşılan olay çalışanların bu mahallere girerek ısınmaya çalışmalarıdır. Eğitimsizlik ve dikkatsizliğin neye mal olduğunu gösteren anlatacağım iki örnek olaydan ilki şöyle olmuştur. Fazla rüzgarlı bir havada kalıp sökümü sırasında tam kalıp kaldırılırken rüzgarın etkisiyle dönmeye başlamış bu sırada tutmaya çalışan vinci de beraberinde sürükleyerek söküm yapılan bina üzerine vinçle birlikte düşmüş ve bir işçinin ölümü birkaç işçinin ağır yaralanmasına neden olmuştur. Kış aylarında betonun gerekli mukavemete ulaşması için kür uygulaması yapılmaktadır. Bu olayda da bir çok işçinin ağır yaralanmasına neden olmuştur. işçilerinde bulunduğu iskeleye çarpmış . Kalıp çıkarma sırasında tünel kalıp rüzgarın etkisiyle dönmeye başlamış perde alnına çarpan kalıp buranın kopmasına neden olmuş kopan beton parçası iskele çarpınca sıçramış ve iki kat aşağıda bulunan temizlik elemanın kafasına çarparak hayatını yitirmesine neden olmuştur. Bu uygulama kalıp ön yüzünün branda ile kapatılarak içeride LPG tüplerle çalışan özel ocakların yakılması sureti ile yapılmaktadır.bir elemanın maluliyeti ve diğerlerinin ağır yaralanmasına neden olmuştur.Bir başka olayda dış kalıp iskelesine aşın ağırlık konulmuş bu durumda iken ayrıca dışarıya bakmaya çıkan elemanlardan 5'ide aynı iskeleye çıkmışlar tabi bu ağırlığa dayanamayan iskelenin kırılması nedeni ile hepsi aşağıya düşmüş bu olayda bir elemanın ölümü. çeşitli yaralanmalar . Tam bu sırada kaldırma elemanının mili kopmuş kalıp. Bir diğer olayda kalıptan normal iniş merdiveni yerine alın elemanından inmeye çalışan bir eleman tutmuş olduğu kancanın yerinden çıkması nedeni ile aşağıya düşmüş ve uzunca bir süre çalışamaz hale gelmiştir. 73 . Rüzgarlı havalarda kalıp işçiliğinin ne kadar tehlikeli olduğunu gösteren bir diğer olay. Yine bir şantiyede gece çalışması sırasında bu işi yapan 5 eleman ısınmak için içeriye girmişler yorgunluğun ve sıcağın etkisi ile uykuya dalan elemanlar zehirlenmişlerdir. Bu tür örnekleri istemesek de artırmak mümkün. gözü kaynak alması nedeni ile göz bozuklukları v. Bu olayda bilgisizlik ve dikkatsizliğin neye mal olacağını açıkça görmekteyiz. Bir montaj sırasında bacaların birbirine geçirilmesinde problem olunca oturmayan bacayı yukarı çektirirken bir arkadaş diğer bacanın üzerine çıkmak sureti ile bileziği oturmaya çahşmış tam bu sır. Tüm bu olayların yanı sıra kalıptaki kişisel koruyucu malzemelerin kullanılmaması nedeni ile oluşan baş çarpmaları. kırılan iskele üstündeki elemanlar ve kalıpla birlikte aşağıya düşmüşlerdir. Ayrıca kalıptan ve katlar arasından inişi sağlayan merdivenlerin usulüne uygun olmayışının yaratığı kazalardan. hafif ve hatta ölümlü vakalardan bahsetmek mümkün. kaldırma aparatını tünel kalıba bağlamışlar sonra aynı iskele üzerinde dururken vince talimat verilmiş kaldırılmaya çalışılmıştır.b olaylar her gün yaşanmaktadır. İlginç ve kişisel koruyucuların önemini gösteren bir diğer olay. bağlantı yerinden kurtulan diğer baca üzerine düşmüş ve arkadaşın ölümüne neden olmuştur. Oysaki bir baret belki de bir hayat kurtaracaktı. Örneğin bir başka şantiyede tünel kalıbı çıkartmaya çalışan elemanlar. özellikle gece çalışmalarında yetersiz aydınlatmanın yaratığı kazalar nedeni ile oluşan ağır. Bacalar genellikle 5 mt lik aspest boru ile ve özel olarak bırakılan yerlerine yukarıdan aşağıya indirmek sureti ile yapılmaktadır. Diğer olay binada çöp bacası montajı sırasında yaşanmıştır.

İki iskele arasında en çok 20 cm olmalıdır. krikoları tam anlamı ile yan perdelere basacak şekilde sıkılmalı. En önemli hususlardan birisi kurum sırasında bu korkuluklar dik konuma getirilmelidir. Tünel kalıp uygulama projesi aşamasında dikkat edilecek hususlar : • Genellikle tünel kalıp imalatçı firmaları tarafından hazırlanır. 2. Kaldırılırken altında görevliden başka hiç kimse bulunmamalı. Kesinlikle boşluk bırakılmamalı. Ayrıca üzerinde kaldırılma sırasında düşebilecek eşyalar bulunmamalıdır. İskeleler yerine konulurken alt yastık noktasını oluşturan yerdeki ters ( u) nun içerisine 10x10 dan en az 1 mt uzunlukta ahşap konulmalı ve bu ahşabın döşeme üzerine iyice oturması sağlanmalı. En son iskelelerin dış kenarında mutlaka seyyar korkuluklar olmalıdır. Montaj aşamasında dikkat edilecek hususlar: • • Tünel kalıpta mutlaka uzman ekipler çalıştırılmalı başka hiç kimse kalıba çıkartılmamalıdır. Ön kor'aıluk ağları yeterince sağlam ve gergin olmalı. 1. İskeleler mutlaka birbirine geçişe olanak verecek şekilde oluşturulmalıdır. Bu aşamada mutlak surette güvenlik elemanlarının proje departmanı ile ortak çalışma yürütüp bu tür kritik noktaların çözümlerinin üretilmesini sağlamalıdır. İskele yanlarında bulunan sıkıştırma. Kaldırma aparatı sürekli kontrol edilmeli en küçük bir çatlama görüldüğünde veya 250 kullanımdan ( yaklaşık 3 ay ) sonra mutlaka değiştirilmeli. Tünel kalıp yerine alınırken ve söküm sırasında kullanılan aparat vmutlaka 1000x500 ebatlarında büyük kaldırma üçgeni olmalıdır. • • • • • • • • • • • • • • • 74 . dış cephe iskelelerine iniş ve çıkışlarda özel olarak yapılan kalıp üzerine montajlı merdivenler kullanılmalıdır. girintiler ve iskele aralıklarıdır. Bu aşamadan sonra mutlaka bir işaretçi nezaretinde tünel kalıp kaldırılmalı.Tüm yukarıda bahsetmiş olduğum vakalar. İskele kattaki yerine alınmadan önce iyice kontrol edilmeli gergi bağlantı kelebekleri. En önemli hususlardan biriside iskele platformları yağlardan arındırılmış olmalı. Tünel kalıp sisteminde alınması gerekli güvenlik önlemlerinin ve mutlaka çalışan personelin eğitiminin gerekliliğini ortaya koyduğunu sanıyorum. İskeleler arası boşluklar ayak kırılmalarına neden olmaktadır. Burada sizlere tünel kalıp sisteminde proje çalışması aşamasından başlayarak kurumuna ve sökme aşamasına kadar ki safhalarda iş sağlığı ve güvenliği açısından nelerin yapılması gerektiğini yapılmadığı takdirde ne gibi kazalara neden olacağını anlatmaya çalışacağım. Özellikle tünel kalıbı hızlı bir vaziyette çevirecek kadar etkili olan rüzgarlı havalarda çalışma derhal kesilmelidir. Tünel kalıptan iniş ve çıkışlarda. Etraf kontrol edilip hiç kimsenin olmadığından emin olunduktan sonra kaldırılmalı. Aksi takdirde kalaslarla veya buna benzer malzemelerle yapılan iskeleler arası geçişler ölümle neticelenen kazalara neden olmaktadır. Kaldırma aparatı tünele bağlanırken kelebek somunun iyice sıkıldığından emin olunmalı. ayrıca üzerinde malzeme olmamasına dikkat edilmeli. Dış iskelelerde mutlaka sırt korkulukları takılı olmalıdır. Kaldırılırken terazisinde ve yan bağlantı kulaklarından kaldırılmalı. ön korkuluklar ve yan krikolar iyice kontrol edilmeli. Bu aşamada en çok dikkatten kaçan husus iskelelerde köşe geçişleri.

Söküm öncesi en az 1 saat önceden perdeler açılarak havalandırma yapılmalı. Bu durumda birçok zehirlenme olayına neden olmaktadır. Tüp ve ocak bağlantılarında mutlaka kelepçe kullanılmalıdır. Tünel kalıp temizliği ve yağlaması sırasında kesinlikle üzerine çıkılmamalıdır • • • 4. yapılmalı ve mutlaka vinççi ile irtibatı sağlayan işaretçi bulundurulmalı. Kalıp sökümleri yetkilinin kontrolünde. ağların üzerinde hiçbir malzeme olmamalıdır. Birçok ölümlü kaza engebeli ve sağlam olmayan mahalde yapılan kalıp stokları sırasmda olmuştur. Hortum tüp bağlantısı öncesi mutlaka alev geri dönüş ventili bulundurulmalı. Kalıp ayarlı dikmelerin tamamı mutlaka açılmalı ve tekerleklerin zemin ile irtibatı sağlanmalı Kalıp sürümünden önce iskeleler kontrol edilerek üzerlerindeki malzemelerden arındırılmalı. Tüpler dik konumda tutulmalı ve istiflenmelidir. • • • • • • • • • Tüm yukarıda söz konusu edilen hususlar bu güne kadar yapılan tünel kalıp çalışmaları sırasında gözlenen ve yapılmamaları nedeni ile bir çoğunda ölümle neticelenen kazaların oluşması neticesi çıkan sonuçlardır. Konulduğu yerde dikmelerin yere tam oturduğundan ve kalıbın dik konumda bulduğundan emin olunmalıdır. Ön korkuluklar yatay konuma getirilmeli. 3. Yakmak için gerekli kontroller ( yukarıdaki hususlar ) yapılmalı ve tüpler tünel dışında kalacak şekilde yerleştirilip yakma işlemi yapılmalıdır. Gaz alevleri açık renkte olmalı enjektör üzerindeki hava ayar yüklüğü ile ayar yapılmalıdır. 75 . Pilot musluklar mutlaka kullanılmalıdır.• Gece çalışmalarında mutlaka boşluklar ve tam olarak kalıp üzeri görülecek şekilde aydınlatma sağlanmalıdır. Dişli bağlantılarında teflon bant kullanılmalıdır. Tünel kalıp ısıtma işlemi sırasında dikkat edilecek hususlar: • • • • • • • • • Isıtma ocakları tüp bağlantıları mutlaka mekanik ve kimyasal etkilere yüksek dayanımlı kırmızı renkli hortumlarla yapılmalı. üstünde ve altında hiç kimsenin bulunmadığından emin olunduktan sonra işaretçinin komutuyla alınmalıdır. Isıtma süresince bir görevli tarafından sürekli ocaklar kontrol edilmeli ve sönen ocakların derhal gazı kesilmeli. Isıtma sırasında en çok yapılan yanlışların başında ocaklar içeride yanarken ve tünel perdeleri kapalı iken bir çok işçi tarafından içeriye girerek ısınmaya çalışılmakta. Gaz kaçakları testleri sabunlu su veya köpükle yapılmalıdır. Kalıp yeterince öne sürüldükten sonra ( kaldırma aparatı montajına el verecek miktarda dışarı çıkartılır ) aparat kontrollü takılmalı ve içinde. Tünel Kalıp söküm sırasında alınacak önlemler : Öncelikli olarak tünel kalıpların konulacağı alanın mutlaka düzgün ve zeminin sağlam olması sağlanmalı. Tünel kalıp kaldırılması ve kattan alınması sırasında üzerinde hiç kimse bulunmamalıdır.

76 .

ve tabanını oluşturan işyerindeki tesislere ve ekipmanlarda meydana gelen hasarlar veya kıl payı kurtarılan yaralanmasız kazalar arasındaki ilişkiyi göstermek amacıyla kullanılmaktadır. kazanın maliyeti içerinde yer almaktadır. * Ayrıca.İŞ KAZALARININ MALİYETİ Oktay TAN * MESKA Vakfı Başkanı Meydana gelen iş kazaları sonucu yaralanmaların. Sonra. Bu gün. özellikle İngiltere'de bu görüşü savunan endüstri kuruluşlarındaki yöneticilerin sayıları gittikçe artmaktadır. Bundan dolayı. yaptırıma sahip bir birim olan İngiltere İş Sağlığı ve Güvenliği Kurulu (HSE) yıllarca iş sağlığı ve güvenliği ile karlılık arasında bir bağlantı olduğunu savunmuştur. kaza olayında yaralanma veya sakatlanma varsa genellikle tedaviyi gerektirir tıbbi müdehale mevcuttur. işyerindeki yöneticinin tehlikeleri ve kontrol edilebilecek riskleri önceden tespit edememesi halinde tamamen şansa kalmıştır. işletmelerin iş sağlığı ve güvenliği için bütçelerinde bu konuda ayıracakları para. "Şirket bazında. iş kazaları arasındaki ilişkiler. iş kazalarının ve çalışırken oluşabilecek hastalıklarını azaltabilmek için bu konuda kararlı ve etkili kuralların uygulanmasının yanı sıra. sakatlanmaların veya ölümlerin işletmelerin verimliliğini ters yönde etkilediği bu gün gelişmiş ülkelerde yapılan araştırmalarla artık kanıtlanmıştır. Kuşkusuz. üretim kaybına veya bakım maliyetinin artmasına ve hatta tazminat davalarına varan sonuçlara neden olabilmektedir. Bu kazaların maliyeti. işçinin çalıştığı yerde bulunan diğer işçilerinin de iş güçlerinde verim düşüklüğüne neden olmaktadır. Bu durumda. indirekt maliyetleri de dahil bilinebilseydi o işletmede iş güvenliği ile ilgili önlem ve kurallar tereddütsüz uygulanırdı. Sanayileşmiş ülkelerde iş kayıplarının kontrolü teorisinde. Öyle ki. işletmeler bu bilince sahip olmadan kazaları azaltmak veya kazaların önüne geçmek mümkün değildir.1999 1 77 . sağlık sorunlarına veya malzeme ve ekipmanlann hasarına dolayısıyla. Kazalar dolayısıyla meydana gelen zararın büyüklüğü. ortasını oluşturan ölümcül olmayan ancak ağır veya hafif yaralanmak kazalar. işletmelerdeki risk değerlendirme ve üst yönetimin kontrol sistemlerinin uygulanmasındaki başarısızlığı sonucu meydana gelen kazada yaralanmalara. sadece iş elbisesi 506 sayılı Sosyal Sigortalar Kanunu Madde:27'y3 göre "Vizite Kağıdı". günlük yönetim akışı içerisinde iş sağlığı ve güvenliği bilinci ile bütünleşeceğinden önem kazanmaktadır.5. sakatlanmaların ve ölümlerin azaltılmasında çok önemli bir katkı olacağı" belirtilmiştir. iş kazaları ve meslek hastalıklarının doğurduğu maliyetleri derhal ve basit bir şekilde ölçebilecek bir formülü geliştirebilmiş olması halinde iş kazalarının ve bunun sonucunda meydana gelen yaralanmaların. 2 O halde. Bovis Europe Safety Manager "İnşaat İş kazaları maliyet analizi" konulu konferans notu 4. İşte bu tür işlemler ve bunlara benzer işler. kaza küçük bir yaralanma veya sakatlanma ile sonuçlansa bile bu olayın. Nitekim. 25 sene önce İngiltere Endüstri Konfederasyonu'nun (CBI). Örneğin. genellikle kaza piramitleri ile gösterilir. Bu piramidin tavanmı oluşturan ölümcül kazalar. 1475 sayılı İş Kanunu'nun Madde:73'e göre "Kaza Bildirimi formu" 2 Toone B. mevcut yasalar gereği formların doldurulması gerekir. İş Sağlığı ve güvenliği konusunda yapılan Robens Komisyonu'nda yaptığı bir açıklamada. diğer işlemler de tamamlanır. bir iş makinasının bakımsızlık veya ani arıza nedeniyle sızan ve biriken oradan geçmekte olan işçinin yağa basması nedeniyle kayarak düşmesi sonucunda.

yukarıda da belirtildiği gibi beş ayrı iş kolunda faaliyet gösteren 4 firmalarda yapılan etüdlerden elde edilen bulguları tanımlamaktadır. bir başka deyişle nedenlerini ortadan kaldırmaktır. Bu bulgular. • Nakliyat işini yapan bir firmanın karının % 37'sini. HSE'nin bu araştırması. toplam kaybın 245. binaya. yukarıda belirtilen kaza tanımına uygun olarak kayıplar belirlenen eşiğe göre kaydedilmiştir. sakatlanması. • Bu işletmelerin toplam fınansal kaybının. (HSE . İngiltere 3 4 The Cost of Accidents at Work. kazalara neden olan hususları kontrol etmek. hep iş kazası olarak değerlendirilmiştir. her kazanın maliyeti hesaplanmış ve kazaların nedenlerine göre kazayı önleme önlemleri ile kaza maliyeti arasında bağlantı olup olmadığı araştırılmıştır. 87.075 Sterlin'e yükseldiği tespit edilmiştir. bunun yanı sıra iş kaybını artıracak ölçüde sakatlanmalara. bu araştırmaya katılan firmaların hiç birinde araştırma süresince büyük boyutlarda kaza meydana gelmemekle birlikte. Örneği verilen iş makinasımn periyodik bakım ve kontrollarınm yaptırılması. yağın sızmamasını ve birikmemesini dolayısıyla herhangi bir kazaya neden olmamasını sağlayacaktır. Yukarıda sözü edilen İngiltere'deki kuruluş. İş Kazası sonucu yaralanması. published HSE books (ISBN 07176 134379) İş Kazaları ve Meslek Hastalıklarının İngiltere Ekonomisine Maliyetleri.3 Bu amacı gerçekleştirmek için bu metodoloji "İş Kazası" tanımım çok geniş kapsamlı olarak ele almaktadır. tesise. • Mandıra işlerini yapan bir firmanın isletme maliyetinin % 1. • Sağlık hizmeti veren bir hastanenin yıllık işletme maliyetinin % 5'ini oluşturmaktadır. Çalışmalar sonucunda elde edilen kaza maliyetleri.4'ünü. HSE daha sonra kaza maliyetlerinin gerçek maliyetlerini belirleyebilmek amacıyla çeşitli endüstri alanlarındaki firmalarda meydana gelmiş iş kazaları üzerinde çalışmalara başlamış. aylarca süren ve beş ayrı iş kolundaki işletmelerde yapılan çalışmalarda üzerinde çalışılan olayların tümü. ölmesi veya kişinin işini yaparken hastalanması.Health and Safety Executive) önlenebilir iş kazaları nedeniyle oluşan kayıpların maliyetini belirlemek ve firmaların karşılaşacakları kayıpların nedenlerini kontrol edebilmelerini amaçlayan "Maliyet Metodolojisi" geliştirmiştir. kazaları azaltmanın en etkin yolu. Neil V. • Petrol arama işini yapan bir firmanın potansiyel üretiminin % 14. ekipmanlara veya malzemelere yahut çevreye zarar vermesiyle ilgili kayıplar veya iş kaybı ile sonuçlanan herhangi bir planlanmamış olayların tümü.507 İngiliz Sterlin'i ve bu kazalarda üretim durması nedeniyle oluşan iş kaybının 157.kirlenebileceği gibi başını sivri ve sert bir yere çarpmasıyla yaralanabilir ya da ölebilir.1 'sini. Davies ve Paul Teasdale (ISBN 071 76 0666X) (1994) 78 . • İnşaat yapan bir firmanın proie bedelininin % 8'ini. davalara ve özel tazminatlara maruz kalınmıştır. herhangi bir nedenle alev alıp küçük veya büyük boyutta yangının çıkmasına neden olabilir.568 Sterlin olduğu. Bu nedenle. Yahut sızan ve biriken yağ. Beş ayrı iş kolunda yapılan sözü edilen bu araştırma yaklaşık 18 hafta içinde 3626 kaza incelenerek tamamlanmış. Daha sonra. projenin tüm süresi üzerine uyarlandığında. Bu ölçekteki kayıplar.

6 1.7 Sigorta Gideri Toplamı 11.233.9 19.B.$dan fazlaya mal olduğu . maliyeti toplam 500 US.6 Ödeneği Ölüm Hak.9 5.5 1. 1. 4.997.000. kazalar nedeniyle harcanan paraların firmaların karlılığını etkilediğinden.722. Bagley'in İnterrnet'te yayınlanan bir yazısında.4 8. işverenlere maliyeti ise 4 bin Sterlin ile 9 bin Sterlin arasında mal olmuştur. bu tutarın içinde hastalıklarla ve sakatlıklarla ilgili harcamaların yer almadığı. yapılan olumlu çalışmalar sonucu.Sahipleri Aylığı 4.570. ülkemiz açısından da ilginç olduğu için burada söz etme ihtiyacı duyulmuştur.570.6 Cenaze Giderleri 567. örneğin.TL.476 iş günü kaybolmuştur. aynı yazıda.799. 1993/94.000.'sıdır.B. işverenlerin iş sağlığı ve güvenliği programlarının faydalarına inanıp bu programların uygulamasında kolaylık sağlamak üzere yönetimde yer alan en alttaki usta başı veya formenden proje yöneticisine kadar herkesin bu konuda eğitim aldıkları.454. bazılarının hastalıkları ilerlediklerinden işten ayrılmak zorunda kalmışlardır.622. iş kazası ve meslek hastalığı sonucu sürekli iş göremezlik geliri bağlananlar ile iş kazası ve meslek hastalığı sonucu ölenlerin hak sahiplerine bağlanan gelirler için yapılan giderler aşağıda (TABLO.613.450. A.604.881.0 Kaynak: SSK 1997 Yılı Faaliyet Raporu. 1990 yılında 750 bin işçi meslek hastalıklarından dolayı sağlık kuruluşlarına baş vurmuş. 506 sayılı Kanuna göre.055 meslek hastalığı.494. işletmenin ticari brüt karının % 5 .879.992.7 227.6 2.512.459.6 929.834.374 sürekli iş göremezlik ve 1.. Bu da.10'una denk gelmektedir.240. bu eyaletteki iş yerlerinde 1993 yılında meydana gelen iş kazalarının A. yahut 36 metre uzunluğunda iki şeritli asfalt yol yapabileceğini altını çizerek vurgulanmaktadır. Utah iş sağlığı ve iş güvenliği Dairesi Müdürü Jay W. 1994/95 ve 1995/96 yıllarında yapılan işgücü araştırmalarına göre. $ olan bir iş kazasının karşılığında işveren.8 Diğer giderler 209. sonuç olarak böyle durumda daha az kaza olacağı dolayısıyla yapılan işin verimliliğinin artacağı ifade edilmektedir.199. 1997 yılında toplam 98.8 Sosyal Yardım Zammı 1.869.365. ekonomisine 110 milyar US. iş kazaları ve meslek hastalığı nedeniyle 1.Endüstri Sektörünü temsil ettiğinden İngiltere açısından çarpıcı olduğu gibi.D.549.5 Yol ve Zorun giderler 1. Ayrıca.961. 120 metre kare beton dökebileceğim veya 20 mikser hazır beton satın alabileceğini.8 Ödeneği Sürekli işgöremezlik 3.434. İngiltere'de her yıl ortalama olarak yaklaşık 1.834.5 Geçici İşgöremezlik 592.314. Sayfa 25 79 .7 5. nedenlerinin başında. toplamı 19. geçen dört yıl içerisinde meydana gelen iş kazalarında % 25 azalma görüldüğü.318 iş kazası.931. TABLO 1. Ülkemizde. 1) de 1996 yılı ile karşılaştırılmalı olarak gösterilmiştir. Tüm iş kazaları ve meslek hastalıklarından dolayı yaklaşık 30 milyonun üzerinde iş günü kaybı meydana gelmiş ve dolayısıyla İngiltere endüstrisine yıllık maliyeti yaklaşık 750 milyon Sterlin'e.930.1 milyon çalışanın iş kazasına uğramaktadır.712.473 ölüm meydana gelmiş.1996 ve 1997 Yıllan İş Kazası ve Meslek Hastalığı Toplam Giderleri GİDERLER 1996 Yılı (Milyon TL) 1997 Yıh (Milyon TL) Tedavi Giderleri 456.D.6İ9.3 Yönetim Giderleri Hissesi 698.7 1.024.

710. TABLO 2.865 5.489.000 22.910.25 31.00 2.460.214.111.02 $'dır.524.S.627.000 1.513 168.133 TL.000'nin üzerinde kayıtlar gözden geçirilmiş. üç ayrı il' deki (İstanbul.750 işçi çalışmaktadır.060.111. iş kazası geçirenler için düzenlenen 422 adet iş kazası raporu ele alınmıştır.sı. (Bu araştırma 1997 .000 71.000 1.087.4 milyar TL.261.991.183. İzmit ve Bursa) konut ve gemi yapımı projelerinde yukarıda da belirtildiği gibi çalışan toplam 8. henüz davaları sonuçlanmayan iki ölümlü iş kazası bulunmaktadır.700 607.447 92531. kooperatif evleri inşaatı yapılmaktadır.490.700 184. diğer üçüncü firmanın şantiyesinde 400 işçi. dördüncü firmanın bir şantiyesinde ise 1.213.30 11.434.54 190.796 2.612.325.660.850.600 işçi.14 867.) Bu araştırmada.250 işçi 5 arasında iş kazası geçiren işçiye Sorgulama Formu ile bilgi toplanarak bir araştırma yapılmıştır. Bu inşaat firmasının beş şantiyesinde topllam 3.700.561.000 1. 80 .800 işçi çalışmaktadır.00 37.000.974.789 228.00 377. Tersanede de 400 gross ton'luk kuru yük gemisi yapılmaktadır.202.460.652.184.196.118. Dolar karşılığı 330.964.98 yıllarında yapılmıştır. meydana gelen iş kazalarına göre doldurulan raporlar ile işyeri sağlık biriminde tutulan protokol defteri kayıtlarında 3. Bu inşaat firmalarında toplu knut inşaatı.000 43. her bir kazanın maliyeti ise.977 5.sıdır.200. 5 Bunlann arasında Türkiye'nin tek Kalite Belgeli inşaat firması da bulunmaktadır.000 71. Bunun U.747. hava meydanı hangar ve dış terminal iskele inşaatı. Diğer firmanın bir büyük şantiyesinde 1.500.833.174 588.00 Ortalama TOPLAM MALİYET 16.250 işçi arasından derlenmiştir.566. İş kazalarının işyerine direkt maliyeti Direkt maliyetin Türleri Revirde ve hastanede yapılan ilk yardım ve tedavi ile ilgili işçinin uğradığı iş kaybının maliyeti Revirde yapılan diğer giderler Revirde İlk yardım için kullanılan tıbbi malzeme gideri İşverece ödenen taşıt gideri İşverence ypılan özel tedavi giderleri SSK'ca yapılan giderler İşçinin kendisinin yaptığı gider İşçinin ödediği ulaşım gideri İşverence ödenen özel hastane giderleri TOPLAM DİREKT MALİYET 1. 71.229 3. (Tablo 22' ye bakınız) Bu maliyetin içinde olması gereken ancak. kongre ve sergi sarayı inşaatı.015.00 516. Bu 422 rapor.Sadece kayıtlarını yasal mevzuata uygun tuttuğunu tespit ettiğimiz bir gemi yapım tersanesinde ve dört büyük konut yapım şirketinin 8 adet şantiyesinde çalışan toplam 8.133 256.343 137.000 Standart sapma 54.23 Meydana gelen iş kazalarının toplam direkt maliyeti 22.

A. Yukarıdaki her iki tablo incelendiğinde. indirekt maliyet deyimi yerine sigortalanmamış maliyet terimi kullanılmaktadır.946 538.41 Chaney. Bunun U. her bir iş kazasının maliyeti ise 110.606 43.500 Araştırmamızda yer alan 314 iş kazasından her bir kazanın toplam indirekt maliyetinin 39. (Tablo 3'e bakınız) Görüldüğü üzere. HEINRICH kazaların indirekt maliyetlerinin.995. toplam maliyetlerin 1/11 'sine karşı geldiği belirlenmiştir.7 milyar TL.500 1. bu konularda ilk araştırmayı yapan dünyaca ünlü araştırmacı Amerikalı uzman W.000. Bazı incelemelerde.000 151.273 60.40.'de yapılan hesaplamalarda indirekt maliyetler. direkt maliyetlerin 1 ila 20 katı olduğu iddia edilmektedir.247. P.543 TOPLAM Standart sapma MALİYET 306.295. 73(4).325.931 12. İngiltere'de yapılan hesaplamalarda ise.338 723.546 $).000.375 20.225.521 44. Conctructor.750. Dolar karşılığı ise 181.S. direkt maliyetin en az dört en çok altı katı olduğu şeklindeki iddiasına yer verilmekte ve bir çok araştırmacının da bu iddiayı kabul ettikleri görülmektedir6.581.144.000 141. meydana gelen iş kazalarının toplam maliyeti.000 1.713.8 milyon TL. işverene 34.395. Uluslararası kabullenen ölçüt ise.286.361.500.719 1. olduğu tespit edilmiştir.150 11.D. The Hidden costs of jobsite accidents. özellikle inşaat iş kolunda taşeronlarla ve üçüncü kişilerin neden olduğu kazalarla ilgili tüm riskleri de dahil sigortalanmış (direkt) maliyetlerin.733 5. onarılması ve yenilenmesi ile ilgili giderler Zarar gören malzemenin ortalama maliyeti TOPLAM INDIREKT MALİYET 39. direkt maliyetlerin yarısı olduğu görülmektedir.509 2.000 19.152 336.B.000 Ortalama 35.180.152 TL.TABLO 3.370 377. Bu güne kadar yapılan çalışmalarda iş kazalardan doğan maliyetlerin iki ana grupta toplandığı görülmektedir.93 $'dır.577. (135.500. ülkemizde uluslararası ölçütlerin aksine ülkemiz koşullarına göre indirektler. (1991) 81 .670.395. İş kazalarının işyerine indirekt maliyeti indirekt maliyetin Türleri Diğer çalışanların iş kaybının toplam maliyeti Formen ve mühendislerin iş kazası nedeni ile iş kaybı maliyeti Hasarlanan malzeme ve ekipmanın üretim kaybı maliyeti Hasarlanan ekipmanın maliyeti Hasarlanan malzeme ve ekipmanın taşınması. Bunlardan birisi direkt (dolaysız) maliyet diğeri indirekt (dolaylı) maliyet olarak ifade edilmektedir. direkt maliyet deyimi yerine sigortalanmış maliyet terimi. (512 $) mal olmuştur.

iş bulsa da alabileceği ücret düşük olacaktır.) Suyun yüzünde kalan kısmı yani görünen kısmı direkt maliyeti. uzun zaman içerisinde oluşan maliyetlerdir Direkt ve indirekt maliyetlerin nelerden ibaret olduğu. kazalanan işçinin o işyerinde neden olduğu diğer işçilere ait iş kaybı. indirekt maliyetleri ise. İşletmelerde meydana gelen iş kazalarında işveren. iş kazalarının maliyetini buzdağına (iceberg) benzetmişlerdir. İş kazaları çalişanı çalışmaktan alıkoymakta dolayısıyla. ömür boyu sakat kalan kişi. Sigortasız ise (ki. indirekt maliyetler. Bu üzüntüsü aslında kendisinin işveren olmasından değil insan olmasından kaynaklanmaktadır. Mal yeya hizmet üretiminde emek. sakatlık ile sonuçlanmışsa öncelikle maddi ve manevi açıdan büyük acı ve kayba uğramıştır.ekonomik kayba uğramaktadır. neleri kapsadığı aşağıda gösterilmiştir Direkt maliyetleri. Bu nedenle. tesis ve ekipmanın onarım veya yenileme bedeli için harcanan giderler olarak sıralayabiliriz. İş Kazalarının insan hayatına verdiği gayri maddi zararlarının yanında hem çalışanlara hem de işletmelere ve dolayısyla ulusal ekonomiye (topluma) da önemli ölçüde maddi (ekonomik) bir zarar ve yük getirmektedir. meydana gelecek iş kazalarında meydana gelecek maliyetlerinin ne olabileceğinin bilinebilmesidir. suyun altında kalan yani görünmeyen ve buz dağının 2/3 'nü oluşturan büyük kısmı indirekt maliyeti ifade ettiği belirtmişlerdir.b. Tedavi ilk iki günlük ücret. (giydirilmiş ücrete göre) kaza sonucu ölen veya sakatlanan işçi için ödenen tazminatlar. iş kazası sonucu hasar gören malzeme. ülkemizde çalışanların üçte ikisinin hiçbir sosyal güvenliği bulunmamaktadır) SSK ödeneklerinden de yoksun kalacaktır. O halde. idari para cezalan. yönlendiren. sakat kalabilir hatta yaşamını yitirebilir. kaza sonrası acı duyabilir. (ilk yardım için revirde veya hastanede harcadıkları süreler. (Şekil 1. SSK'na ödenen iş kazaları ve meslek hastalıkları primleri. giderler olarak sıralayabiliriz. Kaza. gecikme cezaları. öncelikle çalıştırdığı birinin kazaya uğradığı görmenin büyük üzüntüsünü duyar. harcamaları.Bazı araştırmacı yazarlar. Üretimi planlayan. ödenen tazminatlar v. iş bulmada güçlük çekecek. kontrol eden ve pazarlayan hep İnsan emeğidir. Gerçek anlamda eski durumuna dönmesinin olanağı kalmamıştır. çalışanları yeniden eğitme bedeli. ödenen açılan davalar nedeniyle avukatlık ücretleri ve mahkeme giderleri. 82 . yasal ödemeler. Her ne kadar sakatlığı için iş göremezlik tazminatını almış ve aylık bağlanmış ise de. önemli bir unsurdur. yetkili personellerin ve yanında çalışan iş arkadaşlarının zaman kaybı) malzeme hasar bedelleri. genellikle iş kazası sonucunda hemen ve önceden hesaplanamayan. bu durum ne kaybolan uzvunu getirecek ne de ruhsal durumunun bozulmasını veya aile yapısının etkilenmesini önleyebilecektir. Üretim bilgisayar veya robotla bile yapılsa.. sadece yasal zorunlulukların yerine getirilmesi değil. olası iş kazalarına ve meslek hastalıklarına karşı ödenen mali mesuliyet sigorta pirimleri. iş sağlığı ve güvenliğine ilişkin programlarının uygulanmasının işveren için yararı. açılan davalar nedeniyle harcanan giderler. indirekt maliyetlerin nelerden ibaret olduğunu ve nasıl belirlenebileceğini kesin olarak bilmek ise oldukça zordur. Ekonomik faaliyetler insan gücü olmadan yapılamaz. (en azından düğmeye basma gibi) yi^e de insan emeğine ihtiyaç duyulmaktadır. Ancak. Çalışan . «Ayrıca.

Dolayısıyla. çok önem taşımaktadır. Özellikle. kaybedilen her bir iş gününün ve işgücünün ekonomi üzerinde yarattığı kayıplar kolaylıkla anlaşılacaktır. iş kazası ve meslek hastalıkları primini işçinin katkısı olmadan tümünü kendisi ödediği halde. 83 . Diğer çalışanların da değişen oranlarda iş gücü kaybına neden olur. iş kazası olduğunda kusur işveren de ise SSK tarafından rücu yoluyla yapılan giderler ile bağlanan aylıkların peşin değerlerinin parasal karşılığını tazminat olarak ödemekte. Ülkemizde işveren. iş kazası nedeniyle kalifiye işgücü kaybı daha da önem kazanmaktadır. SSK istatistikleri. üretim ve verimlilik kaybına neden olur. iş kazaları nedeniyle kayıp iş gününü ve işgücü sayısımn yüksekliğini ortaya koymaktadır. Ayrıca. kazadan sonra işin yeniden düzene girmesi için geçen süre içerisinde üretim durur ya da aksar. Ülke ekonomisi yönünden de iş kazalarının maliyeti.Bunun yanı sıra. Kısacası. meydana gelen iş kazası işin akışını durdurarak üretim temposunu yavaşlatır. bir çok açık işin. Bunlardan başka. İnsan unsurunun ülke ekonomisindeki önemi göz önüne alınırsa. bunun yanı sura diğer bir yükümlülük olarak kazaya uğrayan işçinin veya yakınlarının Borçlar Kanunu hükümlerine göre talep ettikleri tazminatlara da muhatap olmaktadır. Sosyal Sigortalar Kanunu açısından bir işyerindeki kazaların sıklığı. malzeme ve ekipmanlar zarar görür. o işyerinin sigorta priminin de yükselmesi sonucunu doğurur ki bu durum maliyetlere ve dolaysıyla rekabet olanaklarına büyük etki yapacağından işverenlerce de istenilmemesi gerekir. Kaza sonucu işyerindeki hammadde. ihtiyaç duyulan kalifiye eleman bulunamadığı için doldurulamadığı ülkemizde.

. • Olası iş kazalarına ve meslek hastalıklarına karşı ödenen mali mesuliyet sigorta pirimleri.(Şekil 1. tesis ve ekipmanın onarım veya yenileme bedeli. Çalışma Bakanlığı Emekli İşçi Sağlığı Gn. (giydirilmiş ücrete göre) Kaza sonucu ölen veya sakatlanan işçi için ödenen tazminatlar. • SSK'na ödenen iş kazaları ve meslek hastalıkları primleri.çılan davalar nedeniyle avukatlık ücretleri ve mahkeme giderleri. malzeme ve ekipmanın onarım ve bakımına yönelik maliyet ® Kazanın gerektirdiği düzenlemeleri yapan yöneticilerin harcadığı zamanın ücretlerine yansıyan maliyeti • İş Kazasına uğrayan işçinin yeniden işbaşı yaptıktan sonra çalışmasının veriminin düşmesinden dolayı ücretine etki eden maliyet • Sigortlanmamış tedavi giderlerinin maliyet • Devlet'in soruşturma görevlilerinin ya da tazminat davaları nedeniyle yapılan soruşturmalara gelen hakim veya savcının veyahut bilirkişiler nedeniyle işyerindeki üst düzey yöneticilerine kaybettirdikleri iş sürelerinin maliyeti * İş güvenliği Danışmam. Görevlisi 84 .Md. birlikte çalıştığı ekibin diğer işçilerin çalışamadıkları iş süreleri için ödenen ücretlerin maliyeti • Kazaya uğramış işçi ve birlikte çalıştıkları işçilerin. Ank. MESKA VAKFI Başkanı. Ödenen ilk iki günlük ücret. KMYO İş güvenliği dersi Eski Öğr. Hasar gören malzeme.) BİR İŞ KAZASİ MALİYETİNİN GÖRÜNÜMÜ DIREKT MALIYET BUZ DAĞININ GÖRÜNEN YUZU • • Tedavi harcamaları. iş başı yaptıktan sonra verimlerinin düşmesi ile ilgili ücretlerinin maliyeti Meydana gelen iş kazasının zorunlu kıldığı "fazla mesainin" maliyeti • Kazada hasara uğrayan tesis. Ünv. BUZ DAĞININ GÖRÜNMEYEN YÜZÜ INDIREKT MALİYET Kaza geçiren işçi yerine alman işçinin öğrenme süresinin maliyeti • Kazaya uğrayan işçinin yapmakta olduğu işindeki verim kaybı.

Vibrasyon yönü ve büyüklüğü olan bir vektör niceliğindedir. vibrasyon yoğunluğu ve büyüklüğünün ölçümünde sıklıkla kullanılmaktadır ve bu parametreden vibrasyonun hızı ve yer değiştirmesi hesaplanır.m.feet. vücut tarafından gelen gerçek yükseltme ile vücudun gelen vibrasyonla ilişkili davranması ve vibrasyonun vücut üzerindeki etkilerinin artmasıdır. Hareket eden objenin hızı genellikle zaman boyunca değişir. mm ). dönen. yer değiştirmenin zamana oranıdır (m/sn).z eksenleri ) » Araçlar veya İşlemler • Araç dizaynları( taşınabilir. Yer değiştirme : normal dinlenme pozisyonundaki bir objenin. Rezonans : Optimum şartlarda titreşen kaynakta vibrasyon enerjisinin maksimum transferi. El Kol Vibrasyonu El kol vibrasyonuna maruziyet esnasında hasar ile ilişkili değişkenler: « Vibrasyonun Karakteristikleri • Büyüklük ( r. ® Çevresel Şartlar ® Ortam sıcaklığı ( 85 . dönerek vurgulu) ® Maruziyet Koşulları • Süre( Günlük. İvme ise hızdaki değişikliğin zamana oranı olup birimi m/s2 dır. İnsanın maruz kaldığı 2 tip vibrasyon vardır. yıllık maruziyetler) • Maruziyet şekli ( Sürekli. Frekans : Hertz olarak açıklanır. Mesleksel çevrede genellikle birden fazla vibrasyon frekansı aynı anda meydana gelmektedir ve bu da vibrasyon spektrurnu olarak açıkianabilmektedir. cm. dinlenme periyotları) • Toplam maruziyet süresi. Dalı İş Sağlığı Bilim Dalı MESKA Vakfı Yönetim Kurulu Üyesi İnsan sağlığına etki eden fiziksel etkenler arasında vibrasyon önemli bir yer tutmaktadır. sabit) • Araç tipi ( vurgulu. VE İNSAN SAĞLIĞI ÜZERİNDEKİ ETKİLERİ Dr.VİBRASYON.y. kesikli. 1 . dominant frekanslar) • Yön( x.El Kol Vibrasyonu İnsan vücudu üzerinde vibrasyonların etkilerini daha iyi anlamak için bazı terimlerim bilinmesi gereklidir. tepe) • Frekans (spektrum.Tüm Vücut Vibrasyonu 2 . Hız : Hareket eden bir objenin hızı.Halim İŞSEVER İstanbul Tıp Fakültesi Halk Sağlığı A.s. İvme belirli kısımlardaki ölçüm kolaylığı nedeni ile. belirli bir zamandaki titreşim durumundaki pozisyonu arasındaki mesafedir (birimi inç .

frekansı ve yönü ile açıklanan değişiklikler gösterir.kol vibrasyonuna mesleksel maruziyetler ve sağlık problemleri arsındaki ilişki çok basit değildir. diğer dönen cihazlar. İîetüebilirlik ve Özdirenç Yapılan deneysel çalışmalar. uyarılma ekseni konusunda el kol sisteminin yönelimi. ziraat tarım ve ormancılıkta kullanılan zincir testereler. El .kol sisteminin dinamik cevabı ve vibrasyonun iletilebilirliği Absorbe edilen enerji ® Kişisel Karakteristikler • Çalışma metotları ( kavrama kuvveti. (Vurgulu metal çalışmaları. öğütücü makineler. Kas rahatsızlıkları ve diğer rahatsızlıklardır. güçlendirilmiş aletlerin üretimde kullanımı. ellerin palmar yüzeyinden veya parmaklardan vücuda giren ve elle geçen vibrasyon olarak isimlendirilir. El kol sisteminin bir özdirenci. Periferal nörolojik rahatsızlılar Kemik ve eklem rahatsızlıkları. kan damarlarında.kol vibrasyon sendromu ile ilgili olan başlıca semptomlar : Dolaşım rahatsızlıkları. vücut pozisyonu) • Sağlık • Eğitim • Beceriler • Eldiven kullanımı • Hasara karşı kişisel hassasiyet Güçlendirilmiş aletler veya işlemlerden meydana gelen mekanik vibrasyon. El . Vibrasyonun geçişi hem vibrasyonun fiziksel karakterine hem de elin dinamik cevabına bağlıdır. kaya delgi aletleri.kol vibrasyonuna aşırı maruziyetler. Elle geçen vibrasyonun diğer bir ismi de el-kol vibrasyonudur. elle tutulan öğütücü makineler) örnek olarak verilebilir. uygulanan kuvvetler. el-kol postürü. El . El .• • • • • Hava akım hızı Nemlilik Gürültü Parmak el. sinirler. itme kuvveti. Güçlendirilmiş aletleri kullanarak çalışan operatörler birkaç endüstride yaygındır. kaslar ve eklemlerde rahatsızlıklara sebep olabilmektedir. kömür madenciliğinde taş çekiçleri. insan üst ekstremite eklemlerinin mekanik direncinin kompleks olduğunu göstermiştir. Motora binme veya evde titreşen aletleri kullanma nedeniyle el kol vibrasyonuna maruz kalınabilir^ fakat yüksek amplitüd ve uzun süreli maruziyetler sağlık problemlerine sebebiyet verebilir. Üst ekstremite eklemlerin çeşitli kısımlarının yapısal farklılıkları nedeniyle özdirençte de farklılıklar görülmektedir.kol vibrasyonuna mesleksel maruziyetlere. vibrasyonun amplitüdü. 86 .

150-200 hz üzerinde geçişlerde büyük çoğunluk el ve parmak dokularında dağılır. frekansların artması ile hem konfor hem de vibrasyon seviyelerindeki rahatsızlığın arttığını ve vibrasyona insan hassasiyetinin azaldığını göstermiştir. vibrasyonun spektral kompozisyonu ile ve titreşen elin kavrama kuvvetinin bir bileşkesi olarak bulunabilir. Geçici eşik değişmelerinin büyüklüğü zaman içinde geri kazamlabilir ve birkaç değişken tarafından etkilenir. üst ekstremite bağlantı noktalarında dağıtılan enerji ile ilişkili olduğu düşünülmektedir. Geçişebilirlik ölçümlerinden şu sonuç çıkartılabilir: Yüksek amplitüd düşük frekans vibrasyonlar (vurgulu araçlar) el bileği el dirseği ve omuzlardan sorumlu olabiliyorken. 87 . Dirsek ekleminde fleksiyon açısının artması ile vibrasyon geçişi azalmaya eğilim göstermektedir. Genel olarak el kavrama kuvveti ne kadar artarsa. vibrasyon tarafından meydana getirilen taktil depresyonu alevlendirir. temperatür de verilebilir. Enerji absorbsiyonu vibrasyon kaynağına el kol sistemi birleştirilmesini etkileyen faktörlere bağlıdır. İnsan kolu boyunca vibrasyon geçişi ölçümleri. Çeşitli çalışmalarda el kol parmak sistemi için rezonans bölgesi 80 ile 300 hz arasında olduğu belirtilmiştir. kişinin yaşı olduğu kadar. El. vibrasyonun yüksek frekans bölgesi el ve parmakların yumuşak yapılarındaki hasardan sorumlu olabilmektedir. Bununla birlikte özdirençlerdeki değişim hem kişiler arasında hem de kişinin kendisinde değişebildiği gibi vibrasyon uyaranlarının yönü ve frekansına büyük ölçüde bağlı olduğu bulunmuştur. Bu reseptörler ellerin ve parmak derisi yüzeyinde yüzeyin subkutan dokularında ve epidermde mevcuttur.Genel olarak yüksek vibrasyon seviyelerinde sıkı el kavramaları olduğu zaman daha büyük öz direnç ile sonuçlanabilmektedir.kol vibrasyonuna akut maruziyetler. statik kuvvet. Soğuğa maruziyet. frekans. 50 hz üzerinde vibrasyon frekanslarında. Kavrama kuvvetinde değişiklikler. süre. el kol sistemine vibrasyon geçişi o kadar büyür. parmak cevabındaki dinamik cevap modifikasyonu. El dirseğinde zayıflatma kolun postürüne bağlıdır. El Kol Dinamiklerini Etkileyen Faktörler Vibrasyon maruziyetinden meydana gelen yan etkiler. Bunlar yavaş ve hızlı adaptasyona ve reseptörlerin özelliklerine göredir ve bu üniteler statik basınca ve basınçtaki yavaş değişikliklere cevap verirler. Bunlara örnek olarak uyaran karakteristikleri. Çünkü düşük sıcaklık parmak dolaşımında vazokonstrikjtif etkilere sahiptir ve parmak deri temperatürünü azaltır. Hızlı adapte olan üniteler ise. amplitüd. Örneğin kavrama enerji absorbsiyonu üzerinde dikkate değer bir etkiye sahiptir. Akut Etkiler Vibrasyon çeşitli deri mekano reseptörleri tarafından hissedilir. 50 hz vibrasyon frekansında kol ve önkol boyunca küçük bir zayıflama ile geçiştiğini göstermiştir. Deneysel çalışmalar. Sübjektif konforsuzluk. el ve kola geçişen enerji miktarına bağlıdır. Onlar iki kategori içinde sınıflandırılır. frekansın artması ile vibrasyon geçişi progresif olarak azalır. 8 ile 400 hz frekans aralığında titreşim hassasiyetinden sorumludurlar ve uyaranlardaki hızlı değişikliklere cevap verirler. vibrasyona daha önceki maruziyetler. vibrotaktil eşikte geçici bir artışa neden olur. Dikey yönde vibrasyonlar diğer yönde olanlardan daha rahatsız edici bir özelliğe sahiptir.

dirseklerdeki. Sürekli olarak vibrasyona maruziyetler. el bileği ve el üzerindeki ergonomik stresörlerin (tekrarlanan hareketler. ellerde. Direk mekanik hasar veya periferal sinir hasarı kas semptomları için mümkün etiyolojik faktörler olarak öne sürülmektedir. Bazı kişilerde kas yorgunluğu yetersizliğe sebep olabilir. diğer nörpopatilerden ayırmak için dikkatli ayrımsal teşhis gereklidir. titreşen cihazları kullanan işçilerde. El kavrama kuvvetinde azalma motor testere çalışanlarında gözlenmiştir. periferal nörolojik rahatsızlıkların prevalansınm ve çok geniş araç tiplerini kullananların duyusal kayıplarının etkilenmesinin %1 ile %80 oranında değiştiğini göstermiştir. Diğer yönden bazı araştırıcılar ise. güçlü kavrama kuvveti) Karpal Tünel Sendromunun gelişmesine katkıda bulunduğuna inanılmaktadır. Bunlara ilave olarak zincir testere ve öğütme makinelerinden kaynaklanan yüksek frekanslı vibrasyonlara maruz olan çalışanların üst ekstremitelerinde eklem rahatsızlıkları ve dejeneratif kemik rahatsızlıkları prevalansında artış da gözlenmektedir. kaya delgi operatörlerinde ve orman işçilerinde daha fazla görülmektedir. tenosinovit. sadece deri reseptörlerinin eksitasyonunun baskılamaz. Lokal ağrı. Vibrasyona maruz işçiler kol ve ellerde ağrı kas zayıflığından şikayetler daha fazla görülmektedir. manipulatif beceride azalmaya. Eğer vibrasyon maruziyeti devam ederse bu semptomlar kötüleşme eğilimi gösterir ve iş kapasitesini ve günlük aktiviteyi de etkileyebilir. Üst ekstremitelerde tendinit. El kol vibrasyonun nörolojik komponentleri için klinik muayene sonuçları ve objektif testler ve semptomlara göre üç evreden oluşan bir skala Stockholm Workshop 86 da önerilmiştir. Vibrasyon nöropatilerini. el bileğinde . duyusal algılamada kalıcı azalmaya yol açabilir ve bu durum akut kazalanma riskini arttırarak iş aktivitesini kısıtlayabilir. Titreşen cihazları ile çalışan işçiler eller ve parmaklarda uyuşukluk ve sızlama ile deneyimlidirler. Titreşen cihazları tutarak çalışan işçilerde. ağır el işleri nedeniyle yaşlanma proseslerinin olaya katkıda bulunduğunu açıklamışlardır. taktil hassasiyetin akut bozukluğuna. güçlü kavrama ve diğer biomekanik faktörler. Karpal Tünel Sendromu(KTS).Soğuk çevrede çalışan işçilerde vibrasyona sürekli maruziyetler. Ağır fiziksel efor. Çeşitli araştırıcılar elle tutulan titreşen aletleri kullananlarda görülen kemik ve eklem rahatsızlıklarının spesifik olmadığım. Kömür ve yol yapım ve metal ile çalışan işçilerde yüksek amplitüd düşük frekans vibrasyonlara maruziyetlerde el bileğinde ve dirsekte osteoartroz bulgularında aşırı artışlar gözlenmektedir. şişme ve eklem sertlikleri ve deformiteleri kemik ve eklem dejenerasyonu radyolojik bulguları ile ilişkili olabilmektedir. değişikliklerin karakteristik olduğunu uzun süre elle geçişen vibrasyona maruziyet nedeni ile olduğunu açıklamışlardır. Vibrasyona maruz işçilerde epidemiyolojik çalışmalar. Vibrasyona maruz işçilerin klinik muayenelerinde vibrator taktil ve termal eşiklerde bir artış gözlenmektedir. aynı zamanda ödem ve fibrozisi takip eden ve sinir lif kayıpları gibi parmak sinirlerinde patolojik değişikliklere de sebep olabilir. elin palmar dokusunun fasial 88 . vurucu aletlerle çalışan işçilerde bulunan iskeletsel hasarların yüksek oranda görülmesine deden olmaktadır. Vibrasyondan meydana gelen kemik ve eklem hasarları tartışmalı bir olaydır. Duyusal ve motor sinir liflerinde elektromyografik ölçümler diğer nörolojik hastalıklardan KTS'u ayırmakta faydalı olabilir.

Çoğu parmakların tüm kemiklerini etkileyen ataklar. travmatik vazospastik hastalıklar veya daha güncel olarak vibrasyondan oluşan beyaz parmak ismi (VBP) ile vibrasyondan oluşan vasküler hastalıklar tanımlanmaktadır.B.yüzeyinin hastalıkları gibi iş ile ilgili hasarlar vibrasyona maruz işçilerde görülmektedir. Klinik olarak VBP. Raynoud Fenomeni Soğuğa karşı parmakta vazospartik cevaba benzeyen gözlemler 1862' de Maurice Raynaud tarafından yapıldı. Sadece bir parmak veya daha fazla parmağın ucunu ( etkileyen ataklar. Nadir olarak ilerlemiş vakalarda tekrarlanan ve ciddi parmak vazospastik ataklar. Derece 0 1 2 3 Belirti ve semptomlar Vibrasyona maruziyet var fakat semptom yok. damarlarda kan akışı artışının bir sonucu olarak etkilenen parmaklarda kırmızılık görülmeye başlar. bazı araştırıcılar merkezi vazokonstriktif refleksin alevlenmesinin neden olduğunu. taktil ayrımın azalması veya manupilatif beceride azalma Tablo 2 : El kol vibrasyon sendromunda soğuk ile meydana gelen Raynaud fenomeninin evrelenmesi için Stokcholm Workshop skalası. 89 . Bu atak esnasında taktil duyuda tamamen bir kayıp gözlenebilir. Karıncalanma veya karıncalanma olmaksızın arasıra uyuşma Aralıklı veya sürekli uyuşma azalan duyusal algılama Aralıklı veya sürekli uyuşma. Yine aynı belirtilere benzer gözlemler 1918 de A. Bir veya daha fazla parmağın ortasını veya distal kısmını etkileyen ataklar. Bu hastalıkların ağır manuel işlerden ve elle geçen vibrasyondan meydana geldiği tartışmasızdır. Parmak uçlarındaki deri değişiklikleri ile çoğu parmakların kemiklerini etkileyen sık ataklar. Literatürde çeşitli isimlerle. Bu testlerin çoğu parmakların ve elin soğutma öncesi ve soğutma sonrası basınç ve veya parmak kan akımı veya parmak deri sıcaklığı ölçümüne ve soğuk provokasyonuna dayanmaktadır. parmak arterlerinin kasılması ile meydana gelen soluk beyaz parmak belirtileri ile karakterizedir. endotelial hasar. kas duvarı kalınlaşması) yol açtığı şeklinde açıklamışlardır. ölü veya beyaz parmak Mesleksel orijinli Raynoud Fenomeni. bazı araştırıcılar ise vibrasyonun parmak damarlarında meydana getirdiği lokal değişikliklere (fonksiyonel reseptör değişiklikleri. Derece 0 1 2 3 4 Evre Hafif Orta Ciddi Çok Ciddi Semptomlar Atak yok. VBP' i objektif olarak teşhis etmek için birkaç laboratuar testi mevcuttur. Tablo 1 : El kol vibrasyon sendromu için Stockholm sınıflandırılması.D de Alice Hamilton ve daha sonra çeşitli araştırıcılar tarafından yapıldı. parmak uçları ve derilerinde tropik değişikliklerde yol açabilir. Vibrasyona maruz işçilerde soğuğun oluşturduğu Raynoud Fenomeni' ne. Bu ataklar genellikle 5 ile 3040 dakika arasında süren soğuk ile harekete geçer. Düzelme fazında yaygın olarak ılık veya lokal masaj ile hareketlenir.

Epidemiyolojik çalışmalar VPB prevalansının %1 ile %100 arasında değişen çok geniş bir aralıkta olduğunu göstermiştir. Diğer Rahatsızlıklar Çeşitli çalışmalar VBP ile etkilenen işçilerde işitme kayıplarının, titreşen cihazları kullanan işçilerde gürültü maruziyetleri ve yaşlanmanın temelinde beklenen den daha fazla olduğunu göstermiştir Bu olay, VBP olan kişilerde iç kulak içinde vibrasyonun meydana getirdiği kan damarlarında refleks sempatik vazokonstrüksiyon nedeni ile işitme bozukluğuna ilave bir risk olarak açıklanmıştır. Vibrasyona maruz işçilerde periferal hastalıklara ilave olarak , merkezi sinir sistemi ve endokrin sistemin tutulumunu etkileyen diğer sağlık riskleri, vibrasyon hastalığı olarak isimlendirilen klinik tablo, (sürekli yorgunluk baş ağrısı, uyku bozuklukları, cinsel güçsüzlük ve EEG de anormal bulgular gibi şikayetler de görülebilmektedir. Kişilerde bulunan bu bulguların elle geçişen vibrasyon maruziyeti ve merkezi sinir sistemi hastalıkları arasındaki hipotezlerin açıklanması, dikkatli ve itinalı bir şekilde dizayn edilmiş epidemiyolojik ve klinik araştırmalar yapılmalı ve yorumlanmalıdır. Standartlar El - kol vibrasyonun ISO 5349 'e göre ölçümü, vibrasyon uyaranına elin frekansa bağlı hassasiyetinin yaklaşık değerinin veren frekans ağırlıklı eğrinin kullanımı tavsiye eder. ISO 5349 'a vibrasyona günlük maruziyet (ah,w)eq(4) m/s2 r.m.s olarak belirtilen 4 saatlik bir periyot için enerji frekans ağırlıklı ivme ifadesi ile açıklanabilir. (ah,w)eq(4) =(T/4) m (ah,w)eqCr) (ah,w)eq(D~ Günlük maruziyet zamanı T için, frekans ağırlıklı ivme eşdeğeri (ah,w)eq(T) nin hesaplanması için rehber bir standardı sağlar. Eğer günlük çalışma, büyüklük ve süre olarak farklı maruziyetlerle karakterize ise ISO' ye ilave edilen ekte doz ile etki arasındaki ilişki daha gelişmiş formüller yardımı ile hesaplanabilmektedir. Yönergede açıklanan vibrasyon maruziyetleri ve ölçüm metotlarının değerlendirilmesi temel olarak BS (British Standart) den türetilmiştir. BS sadece maruziyet limitlerini tavsiye etmez, fakat aynı zamanda elle geçen vibrasyon için doz etki ilişkisi bilgisinin bulunduğu ek bir bilgiyi de sağlar. BS ye göre vibrasyona maruz işçilerin %10 unda VBP meydana getiren muhtemel frekans ağırlıklı ivmenin büyüklüğünün tahmini değerleri tablo 4 de verilmiştir. Tablo 3 : El-kol vibrasyonları için Eşik Limit Değerler. Toplam Günlük Maruziyet (Saat) 4-8 2-4 1-2 1 Dominant yönde aşılmaması gereken frekans ağırlıklı r.m.s İvme değerleri m/s2 g (lg=9.81 m/s2) 4 0.40 6 0.61 8 0.81 12 1.22

90

Tablo 4: Maruz olan kişilerin %10 unda parmak beyazlaşması meydana getiren frekans ağırlıklı ivme büyüklükleri. Günlük Maruziyet(Saat) 0.25 0.5 1 2 4 8 0.5 256.0 179.0 128.0 89.6 64.0 44.8 1 128.0 89.6 64.0 44.8 32.0 22.4 Yaşam boyu maruziyet (Yıl) 2 64.0 44.8 32.0 22.4 16.0 11.2 4 32.0 22.4 16.0 11.2 8.0 5.6 8 16.0 11.2 8.0 5.6 4.0 2.8 16 8.0 5.6 4.0 2.8 2.0 1.4

Ölçümler, Maruziyetm Belirlenmesi ve Korunma • • El-kol vibrasyonun sebep olduğu hastalıkların veya zararlarının önlenmesi için teknik ve tıbbı yöntemlerin bilinmesi ve yerine getirilmesi gerekir. Üreticilere ve kullanıcılara uygun tavsiyelerin yapılması gereklidir. Yönetimle ilgili ölçümler, titreşen cihazları kullanan operatörlerde makineye güvenli adaptasyon ve doğru iş pratiklerini ve yeterli bilgi ve eğitimi de kapsamalıdır. Çünkü vibrasyona sürekli maruziyetlerin vibrasyondan oluşan zararları artırdığı bilinmektedir. Çalışma programları dinlenme periyotlarını da içerecek şekilde düzenlenmelidir. Cihazların bakımları ve periyodik vibrasyon ölçümleri dikkatli bir şekilde sürdürülmelidir. Vibrasyona maruz işçilerde işe giriş muayeneleri ve belirli aralıklarla periyodik muayeneler düzenli olarak yapılmalıdır. Vibrasyona maruz işçilerde, vibrasyon maruziyeti ile oluşan sağlık risklerinin bilgilendirilmesi ve vibrasyonun meydana getirdiği hastalıkların erken dönemde teşhisi ve sağlık durumlarının değerlendirilmesi çok önemlidir. Vibrasyon nedeni ile artmış olan şikayetlere gerekli özen gösterilmelidir ve izlenmelidir. Etkilenen işçiler için vibrasyon maruziyetinden kaçmılması ve azaltılmasına, hem semptomların ciddiyetinin hem de tüm çalışma işlemlerinin karakteristikleri dikkatlice ele alındıktan sonra karar verilmelidir. İşçilerin vücudunu ılık tutmak için uygun giysiler giydirilmeli, periferik dolaşımı etkileyen bazı ilaçların kullanımı, sigara, alkol, tütün tüketiminden kaçınılması tavsiye edilmelidir. . Eldivenler elleri ılık tutmak için ve çeşitli travmalardan korumak için faydalı olabilmektedir. Anti vibrasyon eldivenleri olarak isimlendirilen eldivenler, bazı cihazlardan meydana gelen yüksek frekansların isolasyonunu sağlayabilir.

• •

Tüm Vücut Vibrasyonu
Tüm vücut vibrasyonu desteklenen yüzey boyunca tüm vücuda geçer (ayaklar, kalçalar veya sırt). Bir aracı süren bir kişi, eğer arkası tarafından destekleniyor ise , arkasından olduğu kadar, kalçaları boyunca da tüm vücut vibrasyonuna maruz kalır.

91

Tüm vücut vibrasyonuna mesleksel maruziyetler, temel olarak nakliye işletmesinde ve bazı endüstriyel işlemlerde olabilir. Kara deniz ve hava taşımacılığında, zarara sebep olan ve aktiviteyi kısıtlayan, konforsuzluğa sebep olan vibrasyonlar meydana gelir. Tüm mekanik yapılar gibi, insan vücudu da, vücudun maksimum bir mekanik cevabın gösterdiği yerde rezonans frekansa sahiptir. İnsanın vibrasyona cevabı yalnızca rezonans frekansı terimi ile açıklanamaz. Vücutta birçok rezonanslar vardır ve rezonans frekansları posture ve kişisel cevaba göre değişebilir. Vücudun hareketine sebep olan vibrasyonun tarzını açıklamakta sık olarak kullanılan vücudun 2 mekanik cevabı vardır. İletilebiliriik ve Özdirenç İletilebilirlik, oturma yerinden başa transfer edilen vibrasyonun bir kısmını gösterir. Vücudun iletilebilirliği, büyük ölçüde vibrasyonun frekansına , vibrasyon eksenine ve vücut postürüne bağlıdır. Oturur durumda iken dikey vibrasyon baş kısmında birkaç eksende titreşime sebep olur. Vücudun mekanik özdirenci her bir frekansta vücudun hareket etmesi için gerekli olan gücü gösterir. Her ne kadar bu özdirenç vücudun kütlesine bağlı olmasına rağmen vücudun dikey özdirenci yaklaşık olarak 5hz de rezonans gösterir. Vücudun mekanik özdirenci, bu rezonans da dahil olmak üzere, oturma yerinden iletilen vibrasyonun özelliğine göre büyük etkiye sahiptir. Vibrasyon, maruziyet süresi, vücudun değme noktası, vibrasyonun yönü, vibrasyon frekansı ve ivmesi nedeniyle konforsuzluğa sebep olabilir. Oturan bir kişi için dikey vibrasyonlar, vibrasyonun büyüklüğü oranında artan herhangi bir frekans nedeni ile konforsuzluğa sebep olabilir. Vibrasyonun yarıya indirilmesi vibrasyondan oluşan konforsuzlukları da yarıya indirecektir. Vibrasyon tarafından meydana getirilen konforsuzluk uygun ağırlıklı frekans kullanılması ile tahmin edilebilir ve meydana gelen konforsuzluk şematik bir skala ile açıklanabilir. Vibrasyon konforsuzluğu için faydalı bir limit yoktur. Kabul edilebilen konforsuzluk bir çevreden diğerine değişir. Binalardaki vibrasyonun kabul edilebilir büyüklüğü vibrasyon algılama eşiklerine yakındır. Vibrasyonun yönü, süresi ve frekansı da dahil olmak üzere yapının kullanımına bağlı olduğu kabul edilmektedir. Binalardaki vibrasyonun değerlendirilmesi için çeşitli kuruluşlar tarafından standartlar verilmiştir. Vibrasyon giriş (gözler tarafından elde edilen) veya çıkışla ilgili (kompleks merkezi prosesleri, el ve ayak hareketleri) olan bilgileri bozabilir.(öğrenme karar verme). Tüm vücut vibrasyonunun en büyük etkileri giriş işlemleri üzerine (görme) ve çıkış işlemleri (kontrol) üzerinedir. Tüm vücut vibrasyonunun etkisi temel olarak görme ve kontrol üzerinedir. Vibrasyonun görme ve manuel kontrol üzerine etkileri, vücudun etkilenen kısımlarının hareketlenmesine sebep olmaktadır. Bu etkiler el veya göze vibrasyon iletilmesinin indirgenmesi ile azaltılabilir, rahatsızlığın daha az hissedilebilmesi için gerekli düzenlemeler yapılmalıdır. Gerekli olan düzenlemeler ile görme ve manuel kontrol üzerindeki etkileri önemli ölçüde azaltılabilir. Basit kavrama ile ilgili görevler, heyecan veren değişiklikler, motivasyon veya giriş - çıkış ile ilgili direk etkilerden etkilenmez gibi görünmektedir.

92

Tüm vücut vibrasyonu sebebi ile vestibüler fonksiyonlardaki değişikliklerin. işitme üzerinde küçük etkiye sahip olan şeyin vibrasyon olduğu öne sürülmüştür. kesin maruziyet ilişkisi henüz elde edilememiştir. Eğilim olarak yüksek yoğunlukta 4 ve 5 hz arasında tüm vücut vibrasyonu geçici eşik değişmeleri ile ilişkilidir. Bel ağrısındaki artış. kişilerin alışık olmadığı tüm vücut vibrasyonuna maruziyet söz konusu olduğu zaman meydana gelir. gürültü ve toksik maddeler) daha etkili olabilir. Birçok kesitsel çalışmada helikopter pilotlarında ve sürücülerde daha fazla bel ağrısı gözlenmiştir. Buna ilave olarak geçici eşik değişmelerinin tüm vücut vibrasyonunun yüksek dozları ile ilişkili olarak arttığı görülmektedir. impulsiv dikey ve yatay vibrasyonlar beyin potansiyellerini uyarmaktadır. vertebra ve disklerde primer dejeneratif değişiklikler sonucu meydana gelmektedir. insan vücudunun pasif suni bir hareketine sebep olur. Bu etkiler gürültü gibi diğer çevresel faktörler tarafından etkilenebilmektedir (görev zorluğu. vibrasyonun çeşidi. sıklıkla direk olarak vibrasyonla ilişkili olmayabilir.Fizyolojik fonksiyonlardaki değişiklikleri laboratuar ortamı çevresinde. Gürültüye ve tüm vücut vibrasyonuna süreli ve sürekli maruziyetlerde yapılan araştırmalarda. Vertebral kolonun lumbar kısmı sıklıkla etkilenen bölge olduğu bulunmuştur. Servikal bölgedeki rahatsızlıklar ise birçok araştırıcı tarafından bulunmuştur. Bunu torasik bölge izlemektedir. vibrasyonun tüm karakteristiklerine bağlıdır. lumbar disklerin dislokasyonunda yüksek riski göstermiştir. Bunun sebebi ise vibrasyondan daha ziyade arzu edilmeyen postürel bir duruşun sebep olduğu düşünülmektedir. Epidemiyolojik çalışmalardaki maruziyet şartları üzerinde eksik veya tamamlanmamış dataların olması. Bunlara örnek olarak. sadece birkaç çalışmada kaslara ait bir yetersizlik bulunmuş ve sırt kaslarının fonksiyonlarına dikkat çekilmiştir. Çalışma şartlan altındaki fizyolojik fonksiyonlardaki değişiklikler. Tipik değişiklikler bir ürkme cevabı gibidir (artan kalp atım hızı) maruziyetin devam etmesi ile hızlı bir şeklide normale döner. Mevcut olan datalar ise omurga rahatsızlıklarının önlenmesinde güvenilir olabilen yan etki seviyelerinin gerçekleştirilmesine müsaade etmemektedir. İnsan merkezi sinir sistemindeki değişiklikler. postür düzenlenmesinin etkilenmesinde temel teşkil ettiği iddia edilmektedir. Fakat diğer reaksiyonlar hem ilerler hem de gelişir. Epidemiyolojik çalışmalar tüm vücut vibrasyonuna yoğun şekilde maruz olan işçilerin omurgaları için artan bir sağlık riskini' göstermektedir. ivmenin büyüklüğü verilebilir. kişisel özellikler. Tüm vücut vibrasyonu. Bu durum vibrasyonun meydana getirdiği gidip gelme hareketinden temel olarak farklıdır. Çeşitli araştırıcılar tüm vücut vibrasyonuna yoğun şeklide maruziyetin bel ağrısındaki artışa ve omurgadaki olumsuz etkilere sebep olduğu konusunda hemfikirdir. Bazı çalışmalar. Vestibüler fonksiyonlardaki değişliklerin tüm vücut rezonansı yakınında veya çok düşük frekanslara sahip maruziyetler için anlamlı şekilde arttığı görülmektedir. vibrasyonun ekseni. kişilerin ruhsal durumu. intervertébral disk hastalıkları nedeniyle uzun süreli hastalık izinleri ve malulen emeklilikteki artış vinç ve traktör sürücüleri arasında gözlenmektedir. Helikopter pilotları ve profesyonel araç sürücülerinde sırt rahatsızlıkları önemli bir faktördür. 93 . İkinci olarak bahsedilen durum. işitsel uyarılmış beyin potansiyelleri kullanılarak teşhis edilebilmektedir. Bu hipotez için tartışma götüren bir delil olmasına rağm'en. uyaranlara doğru dikkatin derecesi ve uyarılma gibi). Çünkü vibrasyon diğer faktörlerle birlikte (yüksek mental gayret.

Vibrasyon frekansına bağlı olan tüm vücut vibrasyonu uzun süreli farklı etkileri henüz epidemiyolojik çalışmalar ile açıklanamamıştır. Maruz olan işçilerde sindirim sistemimin çeşitli hastalıklarının yüksek oranlarda gözlenmesi konusunda tüm araştırıcılar tüm vücut vibrasyonu konusunda hemfikirdir. Her ne kadar çalışmaların çoğunluğunda bir ilişki tespit etmenin zorluğuna rağmen bazı bulgular artan maruziyet süresi ile artan sağlık risklerini göstermektedir. yüksek mental gerginlik ve vardiyalı çalışma sağlık ile ilgili hastalıklarla ilişkili faktörlere örmek olarak verilebilir. diğer sağlık risklerine katkıda bulunan etkenler içinde bulunan bir faktör olduğunu göstermiştir. Bazı çalışmalarda ise vestibüler şikayetlerin. Dolaşım ve Sindirim Sistemi Tüm vücut vibrasyonuna maruz olan işçiler arasında dolaşım sistemi rahatsızlıkları 4 ana grupta toplanabilir. Bu yüksek sağlık risklerinden korunmak için güvenli bir maruziyet limiti literatürden çıkartılamamaktadır. ve bu hassasiyetin geçici değişiklikleri bu etkileri tayin etmede yardımcı olmaktadır. Artan düşük riskleri menstürel rahatsızlıklar duruş anomalileri tüm vücut vibrasyonuna uzun süre maruziyetin etkisi olarak düşünülmektedir. Mevcut literatürde bazı hayvan deneyleri ile tüm vücut vibrasyonunun hayvan fetüsünde zararlı etkileri olduğu bildirilmesine rağmen.Güncel ISO 2631 standartlarının maruziyet limitlerine yakın değerlerde uzun yıllar süren maruziyetler risksiz değildir. Epidemiyolojik çalışmalar tüm vücût vibrasyonunun. Kişisel hassasiyet. Bununla birlikte tüm vücut vibrasyonu ve merkezi sinir sistemi veya vestibüler sistemler arasındaki sebepsel bağlantı olup olmadığı konusu halen şüpheli kalmaktadır. Çünkü yorgunluk etkileri ilişkileri tespit edilmiştir. 40-50 hz arasmda tüm vücut vibrasyonu ayaklar boyunca ayakta duran bir kişiye uygulandığı zaman ayak kemiklerinde dejeneratif değişiklikler gözlenmiştir. maruz olmayan grupta daha az gözlenmesi. Gürültü. Dejeneratif spinal rahatsızlıkların pevalansının vibrasyona maruz olan işçilerde daha yüksek oluşu. ISO 2631 standardı olarak bir vibrasyon dozu hesaplamaya yarayan metot. yüksek tepe ivmelerini ihtiva eden tüm vücut vibrasyonlarına maruziyetler için şüphelidir. Bazı çalışmalarda ise sadece baş ağrısı ve non spesifik şikayetlerin arttığı belirtilmiştir. mesleksel etijolojinin baskın olduğunu göstermektedir. fakat en önemli bir faktör değildir. 20 hz altındaki maruziyetlerde ise yapılan araştırmaların sonuçları çelişkili olarak verilmektedir. insan fetüsü üzerinde tüm vücut vibrasyonunun 94 . 1) Bacak venlerinde varikosel 2) Periferal hastalıklar 3) İskemik kalp hastalıkları ve hipertansiyon 4) Nörovasküler değişiklikler. 40 hz den daha yüksek frekanslarda tüm vücût vibrasyonuna maruziyet merkezi sinir sistemi rahatsızlıklarına sebebiyet verebilir. Teorik yaklaşımlar maruziyet esnasında yüksek geçişme ile omurga üzerindeki zararlı etkileri açıklamışlardır. Diğer vücut ile ilgili sistemlerin hastalıkları üzerindeki araştırmaların sonuçları çoğunlukla çelişkilidir veya vibrasyonun büyüklüğü üzerindeki patolojilerin prevalansına bağlı olarak bir çelişki göstermektedir (Düşük yoğunluktaki maruziyetlerde yan etkilerdeki yüksek prevalans gibi). Tüm vücut vibrasyonu bunlar için bir sebeptir. baş dönmesi şikayetlerinin fazla olduğu bulunmuştur.

günlük ve ömür boyu maruziyet sürelerinin belirtilmesi tavsiye edilir. Ölçümler. Tüm vücut vibrasyonu için ISO 2631 standardı değişik durumlarda titreşimin değerlendirilmesi için kullanılmak üzere üç ana insan kriteri ayırmıştır. Bu faktörler : • • • • Vibrasyonun çeşitli frekanslarında oluşan eşdeğer ivme değeri vibrasyonun etkileme yönü maruziyet süresi vibrasyonun frekansı dır. Sürekli maruz olan kişilerin düzenli periyodik muayeneleri göz önünde bulundurulmalıdır. Vibrasyon bazen oturma yerinin arkasında sırt ile arkalık arasında ve el ile ayaklar arasında da ölçülebilir. Bu üç kritere göre tavsiye edilen maruz kalma limitleri yatay eşdeğer ivme değeri (ax ve ay) ve dikey eşdeğer ivme değeri az için tanımlanmıştır. frekans spektrumu. Standartlar Tüm vücut vibrasyonunun meydana getirdiği hastalıkları önlemek için tam bir limit verilmemektedir. Her nerede olursa olsun vibrasyonun kaynağında azaltılması tercih edilmelidir. Bu kriterler: 1) İş veriminin korunması 2) Sağlık veya güvenliğin korunması için maruziyet limitleri 3) Konforun korunması için azalan konfor sınırları'dır. Erkek üreme sistemi hastalıkları oluşmasında çelişkili sonuçlar açıklanmıştır. Kişinin ortalama maruziyetiriden daha ziyade toplam maruziyeti kabul edilir. vibrasyon kaynağı ve vücut arasında ölçülmelidir. Üç kriterde RMS ivme değeri ile ölçülen titreşimin frekansı ile izin verilen maruz kalma süresi arasındaki ilişkiyi kurar Yüksek vibrasyon dozları ciddi konforsuzluğa ağrıya ve hasara sebep olur. Bazı çalışmalarda yüksek prostatit insidansi gözlenmiştir. Diğer çevresel yan etkileri varlığı özellikle oturma postürü göz önünde bulundurulmalıdır. Buna ilave olarak güncel standartlara göre ölçülen vibrasyonun değerlendirilmesi. İnsan vücudu üzerinde vibrasyonel çevrenin etkisinin değerlendirilmesinde düşünülmesi gereken 4 önemli fiziksel faktör vardır. maruziyetin diğer karakteristikleri ve farklı eksenlerdeki büyüklükler. Maruziyet Değerlendirilmesi ve Korunma Tüm vücut vibrasyonu. maruz olan kişilerin uyumu ilk olarak düşünülmesi ve yeterli güvenlik önlemlerinin dizaynı gerekir. Bu çok önemli bir konudur ve uygun şekilde ölçülmesi gereklidir. Fakat vibrasyon şiddeti ve miktarını belirlemek için faydalı bir metot ISO 2631 de maruziyet limiti olarak tanımlamıştır.zararlı bir etkisi henüz açıklanmamıştır. Vibrasyon doz değeri bu semptomlara sebep olabilen vibrasyon maruziyetinin şiddetini gösterir. Kaynakta azaltma işlemi seyahat aralarında hızın azaltılması veya özel bir dizayn ile titreşimlerin 95 . Yüksek vibrasyon doz değerlerinde. Bununla birlikte vibrasyon doz değerleri ve hasar riski arasında tam bir ilişkiyi düşündüren bir konsensüs yoktur. İnsanın tüm vücut vibrasyonuna maruz kalmasının ISO değerlendirmesi.

Titreşen bir yüzey üzerinde gerekli olan süreden daha uzun süre kalınmaması ve eğer mümkünse makine kontrolünün titreşen yüzeye kısa mesafe uzaktan yapılması gereklidir. %100 den az değer gösteren koltuk bazı faydalı zayıflamalar sağlamıştır. Çalışma Grupları Yönetim • Tıbbi ve teknik yardım arama • Maruz kalan kişilerin uyarılması • Maruz kalan kişilerin eğitimi • Maruziyet sürelerinin yeniden gözden geçirilmesi • Maruziyetten uzaklaştırma ile ilgili politikalara sahip olma çabaları Makine Üreticileri • Vibrasyon ölçümü • Tüm vücut vibrasyonunu mimimize etmek için dizaynlar • Optimum süspansiyon dizaynları • Optimum oturma dinamikleri • İyi bir postür sağlamak için dizaynların kullanımı • Makine bakımları için rehber • Oturma yerlerinin bakımları için rehber • Tehlikeli vibrasyonların uyarılmasının sağlanması İşyerindeki Teknisyen ve Mühendisler • Vibrasyon maruziyetleri ölçümü • Uygun makinelerin sağlanması • İyi bir sönümlemeyi sağlayan uygun koltukların seçimi « Makine bakımları ® Yönetimin bilgilendirilmesi İşyeri Hekimleri • İşe giriş muayeneleri • Periyodik muayeneler 96 . Oturma yerleri vibrasyonu azaltacak yönde dizayn edilmelidir. Bu koltuklar bazı yol araçlarında kullanılmaktadır. yaklaşık olarak 3 hz civarında vibrasyon frekansını zayıflatabilecek şekilde dizayn edilmeleri gereklidir. Çoğu oturma yerleri düşük frekanslarda bir rezonans gösterir ve buda yerdekinden daha fazla bir vibrasyonun oturma yerinde dikey vibrasyon ile sonuçlanmasına neden olur. En düşük rezonans frekansına sahip. Oturma yerinde vibrasyon. Operatörlere vibrasyon geçişini azaltan diğer metotlar vibrasyon çevresinin karakteristiklerini anlamaya vücuda vibrasyon geçişinin yönünün bilinmesini gerektirir. Oturma yerlerinde yaygın olan frekans bölgesi 4 hz lik frekans bölgesindedir. Çalışanların tüm vücut vibrasyonuna maruz olduğu zaman düşünülmesi gereken koruyucu önlemler ve yapılması gereken faaliyetler.azaltılmasını gerektirir. Oturma yerinin yastıkla desteklenmesi sönümlemeyi arttırır ve rezonansın amplifıkasyonunu azaltır. %100 den fazla bir değeri gösteriyorsa kötü bir izolasyonu göstermektedir. Ayrı bir süspansiyon mekanizması ile koltukları oturma yerlerinin altında sağlanmalıdır. fakat yüksek frekansların geçişmesine neden olur.

Cit 13. Scan.Vol:45:281-282 97 .:Vibration elicited vasoconstrictor reflex inRaynoud's Phenomena. 4.:Kompresör kullanan İşçilerde vibrasyonun el üzerindeki etkilerinin değerlendirilmesi. 13:310-304(1987).N.Petring. 2.0. Sabuncu H. J..Vol 48:411-420(1993). Sabuncu H.Occupational cumulative Trauma Disorders of upper Extremity. Kaynaklar 1.Vol 12:428-432(1986).:Prevention of hand-arm vibration syndrome.L .H. Br.. Brammer.W. 43 : 280-283 (1986) 6.W. Dokuztuğ F. Vol. Ekenval..A. R. 01sen.: Hand arm vibration syndrome :a new clinical classification and British standard guide for hand transmitted vibration. Westmorland.Ind.. Taylor.H.H.• • • Tüm belirti ve şikayetlerin kayıtları Belirli eğilimleri olan işçileri uyarılması Maruziyet sonuçlan ile ilgili tavsiyelerin yönetime verilmesi Çalışan Kişiler • Uygun makinelerin kullanımı • Gereksiz vibrasyon maruziyetindan kaçma • Oturma koltuklarının uygun ayarlanıp ayarlanmadığının kontrolü • Uygun oturma pozisyonuna adaptasyon • Makine koşullarının kontrol edilmesi • Vibrasyon problemleri için yetkili kişileri bilgi verilmesi • Belirtiler görüldüğü zaman uygun tıbbi yardım aranması • Konu ile ilgili hastalıklar ile işverenin bilgilendirilmesi.N. Vol. Saito.. Zülfıkar B. Göztepe Tıp Dergisi. 10. 3.1999.. 8. 7. İşsever H..Medicine.J. (1988) updated Br. PierryJ. Lindblad. Vol 45:415-419(1988). K. Karan A. investigation of Vibration Effects on the Body. Sabuncu H.J.Med.9:4083-40861996. Taylor.L. İstanbul Medical Bulletin Sayı :2.Sayı:2. Occup Ther. Willams.U.Ind Med. İşsever H. Vol 45:426-430(1988) 9.. Klinik Gelişim.J. Work Environ Health.Ind.:Vibration white finger and digital systolic pressure during cooling.: El Kol Vibrasyonlarına mesleksel maruziyetlerde Vücut üzerindeki etkilerinin araştırılması.Scan J Work Environ Health. Aksoy C.J. 5. Am. İşsever H. Br J.Ind. diagnostic tests in Raynaud's Phenomena in workers exposed to vibration: a comparative study... Br. Olsen. M.J..: Assessing the severity of the neurocigal component of the hand-arm vibration syndrome.1998.Med.

Carlson . Taylor W. Farkkila . 98 ...: Comparative study of vibration disease among operators of vibrating tool by factor analysis. Pyykkö.İ Janttı..J. Br. Futatsuka .L. Gustavsson : Temperature and vibration thresholds in vibration syndrome.J. Yasutaka N. Matsumoto T.. Prevalence in an urban area California .11.V.Ind.M.A: Vibration White finger .J. Pelmear P.Ind. EkenvalJL.ILO .0: Forestry workers exposed to vibration: a neurological study.A follow up study .Ind.Korhonen .Med. 15. Pyykkö I. Br.(1996) 18 . Br.(1987) 12. Starck.Encylopedia of Occupaitonal Health and Safety Geneva 1998. Nilsson B. Gemne G. Br.Vol:44:476-478 . : The Stockholm Workshop scale for the classification of cold-induced Raynoud's phenomenon in the hand -arm vibration syndrome 16. Anderson R: The back pain of bus drivers.J..Vol:45:188-192:(1988) 13.Med..Med.Spine 17(12):1481-1488:(1992)..J..M.S.Ind.Vol:43:825-829 .Med.Sakurai T.Aatola. Ekenvall L.Vol:42:260266:(1996) 14.

çok fazla rastlanmayan endüstriyel işitme kaybına sahip insan sayısının. deprem . Meslek hastalığı istatistikleri konusunda tek kaynak olan S. en sık rastlanan meslek hastalığı.2000 Hz) yer almaktadır(Şekil 2). 20 000 Hz'in üzerindeki seslere de "sesüstü" (ultrases) denir (Şekil 1). "Kolera ve Veba gibi hastalıklarla olduğu gibi.Ü. son derecede yüksektir.bu nedenle.ENDÜSTRİ'DE GÜRÜLTÜ ile OLUŞAN İŞİTME KAYIPLARI ve ALINACAK ÖNLEMLER Prof. fakat insanlık.2000 Hz'lik frekanslarda yer almaktadır. Endüstriyel açıdan çok önemli bir sağlık riski oluşturan gürültü. son zamanlarda hastalıkların tanı ve tedavisinde çok fazla kullanılan.H. aralıklarla yaptığımız uzun süreli ölçmelerde bütün değerlerin "Gürültü Yönetmeliği" nde müsaade edilen değerleri geçtiği görülmektedir.Hilmi Sabuncu İ. INFRASON Deniz Dalgalan Kuvvetli Rüzgar Don Deprem İŞİTME SESİ Çağlayan Sesi Şarkı Soprano Bas Müzik Aletleri ULTRASON Quartz Titreşimleri Kıvılcımdan Doğan Sesler 20000 2000000Hz 1/1000 20 Şekil 1. bu bela ile yeteri kadar mücadele etmemektedir.500 Hz) . İnsan sesleri yaklaşık olarak 250 . gürültü ile oluşan işitme kayıplarıdır. son yıllarda yaptığımız çalışmalardan. Özellikle İstanbul'un değişik semtlerinde. Deniz dalgaları.K. İstatistik yıllıklarında. erkek sesleri daha düşük frekanslarda (250 . İş Sağlığı Bilim Dalı Başkanı ÖZET : Ülkemiz endüstrisinde. 1. SES FİZYOLOJİSİ İnsan kulağı titreşimi 20 Hz ile 20 000 Hz arasında olan sesleri işitebilmektedir. bu türdeki seslere "işitme sesi" denir. Yüzyılımızın baş derdi olan gürültü için yıllar önce Robert Koch' un söylediği sözlere hak vermemek mümkün değildir. gürültü ile mücadele edeceğimiz yıllar yakındır" İşte bu günler gelmiş ve geçmektedir. İnsanların en çok sessizliğe ihtiyacı olduğu hastanelerimizin yoğun bakım ünitelerinde bile ölçtüğümüz değerler.500 .S.İstanbul Tıp Fakültesi. Çeşitli seslerin frekansları 99 . genel halk sağlığı açısından da önemli bir sağlık sorunudur.1000 . kadın sesleri ise daha yüksek frekanslarda (1000 .Dr. 250 000' i aştığı rahatlıkla görülebilmektedir. rüzgar sesleri gibi kulağımızın algılayamadığı 20 Hz'in altındaki seslere "sesaltı" (infrases) . don .

0d02 mikroBar'lık ses basıncı düzeyi temel kabul edilerek skalalandırılmıştır. Bu değerlendirmeye göre.Şekil 2. O halde işitme şiddetini de ifade eden şiddet skalası için belli bir frekans referans frekans olarak seçilmeli ve skalalandırılmalıdır. Yani işitilen ses şiddetini belirleyen dB (desibel) birimi. Po ise işitilen 100 . İnsan seslerinin frekans spektrumu Ses'in işitilebilnıesi için . bu frekanstaki minimum işitme eşiği olan 0. Io işitilen minimum fiziksel ses şiddetini. P. Yani insan kulağı farklı frekanslarda. farklı şiddette işitme eşiklerine sahiptir (Şekil 3). sesin fiziksel şiddetine ve ses basıncı düzeyine logaritmik olarak bağlı bir birimdir. şiddetinin belli bir düzeye erişmesi gerekmektedir. Üstelik insan kulağı her frekanstaki ses'e aynı duyarlılığı göstermemektedir. fiziksel ses şiddeti üstel arttığı halde. herhangibir andaki ses basıncı seviyesini. işitme şiddeti aritmetik olarak artmaktadır. İşte bu frekans uluslararası anlaşmalara göre 1000 Hz'dir ve işitme şiddeti. I (1) NdB = 10 Log Io veya (2) N Db = 20 Log Po P Yukarıdaki formüllerde görülen I herhangi bir andaki fiziksel ses şiddetini.

arzu edilmeyen seslerdir. 2000 Hz'de 30 dB'lik bir sesi minimum olarak işitmiş ise. Uluslararası standartlara göre bir kişinin işitme düzeyi. genellikle yapay olarak ortaya çıkan. yüzde olarak kişinin işitme kayıplarına göre belirlenen sağırlık skalası bu değerden başlayarak. Yani yapılan odyometrik muayenede. işitme şiddetinin dB olarak nasıl değiştiği Tablo l'de gösterilmiştir. dolayısıyla özellikle psikolojik ve nörovegetatif sistem üzerine etkilerinin de insanlarda farklı farklı olabileceğini göstermektedir. Gürültünün anlamlı bir biçimde kişiden kişiye farklılık göstermeyen en önemli etkisi . 1000. Ses basıncı oranı ile işitme şiddeti arasındaki ilişki P/Po 10 100 1000 10000 NdB 20 40 60 80 Tablo 1 'den de görüldüğü gibi. 26 dB'e kadar kayıpları normal kabul etmekte. işitme üzerine etkisidir. Şekil 4. işitme kayıplarına göre sağırlık yüzdeleri 2. Bu durum da göstermektedir ki. 101 . şahsın işitme düzeyi. 92 dB'lik bir kayıpta % 100'e ulaşmaktadır. bu üç işitme düzeyinin ortalaması olan 20 dB'dir. Tanımdan da anlaşılacağı gibi. duyu organlarımız fiziksel şiddet aşırı bir biçimde artsa bile sahip oldukları bu özellik nedeniyle kendilerini koruyacaklardır. Şekil 4 'de görüldüğü gibi uluslararası standartlar. 2 numaralı formüle göre P/Po oranının farklı değerlerinde. İNSAN SAĞLIĞI AÇISINDAN GÜRÜLTÜNÜN TANIMI Gürültü . 500 Hz'de 10 dB'lik bir sesi. arzu edilmeme kavramı. 2000 Hz) işitilme eşiklerine göre saptanır. gürültü'nün sübjektifliğini. Tablo 1. üç frekanstaki seslerin (500. niteliği ve niceliği bozulmuş.minimum ses basıncı seviyesini ifade etmektedir. 1000 Hz'de 20 dB'lik bir sesi. ses basıncı şiddeti oranı üstel arttığı halde işitme şiddeti aritmetik olarak artmaktadır. bir şahıs. yani kişiden kişiye değişkenlik gösterebileceğini.

8 saatlik bir maruz kalma sonucunda en fazla 16 saatlik bir dinlenme süresine sahip çalışanlarda bu işitme kayıplan. Diğer bir deyişle gürültü'nün frekans spektrumuna bakıldığında bir çok frekansta seslerin yer aldığı bilinmektedir. Fakat yine önemle belirtilmelidir ki bu tür etkiler kişiden kişiye farklılıklar gösteren etkilerdir. Gürültü düzeyi arttıkça. Psikolojik ve nörovegetatif sistem etkileri daha düşük şiddetteki seslerde dahi başlayabilir. Tabii ki gürültü'nün bu etkisi sonuçları en kolay biçimde görülen etkisidir. yani sinirsel iyileşemez tipte işitme kayıplarına neden olurlar. yani ortaya çıkan işitme kaybının iyileşebilmesi için. Örneğin hoşumuza giden çok güzel bir müziğin ses şiddetinin 90 dB(A) düzeyini geçmesi işitme kayıplarına neden olacaktır.ENDÜSTRİYEL SAĞIRLIK Uzun süre şiddetli gürültüye. Bu kayıplara ilişkin iyileşme süreleri Şekil 5 ' de rahatlıkla görülebilmektedir.Ses'in niteliğinin bozulması. Şekil 5 : Değişik gürültü düzeylerine maruz kalmada oluşan geçici işitme kayıpları ve iyileşme süreleri Gürültülü ortamlarda çalışan insanlann yukarda bahsi geçen iyileşme sürelerine sahip olması özellikle Endüstride mümkün değildir. 90 dB(A)' lık bir gürültüye 100 dakika maruz kalma sonucunda ortaya çıkan yaklaşık 18-20 dB'lik bir işitme kaybının ortadan kalkabilmesi için gerekli olan iyileşme süresi yine yaklaşık olarak 1000 dakikadır. farklı müzik için farklı olacaktır. ENDÜSTRİYEL İŞİTME KAYIPLARI . Örneğin . rahatsızlık sınırlan. yığmalı bir biçimde oluşarak sürekli işitme kayıplarını oluştururlar. Sürekli işitme kayıplan Geçici işitme kayıpları. 1. frekansları farklı bir çok ses dalgasının üst üste gelmesidir. maruz kalma süresinin 10 katı kadar bir iyileşme süresine ihtiyaç olduğu ortadadır. 3. oluşan işitme kaybının arttığı ve iyileşme süresinin ise daha fazla arttığı aynı şekil'den rahatlıkla görülmektedir. örneğin 90 dB(A)'nın üzerindeki seslere maruz kalan kişilerde iki türde işitme kaybı meydana gelir. İşitme fizyolojisi bölümünde görüldüğü gibi kulağımızın en hassas işitmeye sahip olduğu frekans bölgesi 4000 Hz'lik frekans bölgesidir. Çok uzun süre işitme reseptörleri üzerine gelen bu fiziksel enerji. Bu nedenle aşırı gürültüye maruz kalma 102 . Geçici işitme kayıpları 2. Ses'in niceliğinin bozulması ise. ses ne kadar nitelikli ve hoşa gider şekilde olursa olsun şiddetinin insan vücuduna zararlı bir değere ulaşmasıdır. klasik Türk müziği hayranı olan ve klasik batı müziğini sevmeyen veya tam tersi bir özelliğe sahip bir kişi için. bu reseptörlerin bozulmasına. Gürültü'nün daha teknik bir tanımında " Gürültü anarşik ses dalgalarının süperpozisyonudur" denmektedir. uzun süre gürültüye maruziyet sonucunda ortaya çıkan ve belli bir süre dinlendikten sonra iyileşebilen işitme kayıplarıdır.

96 ay maruz kalmış. farklı sürelerde maruz kalan işçilerde oluşan sürekli işitme kayıpları Şekil 6'deki çizgilerin hangi grupları gösterdiği aşağıda bildirilmiştir. 85. işitme kaybı genellikle çift taraflıdır. • Çok özel işler (Tek taraflı kulaklık kullanan. kulağımızın 4000 Hz' lik frekansı işiten bölgesinde oluşur.85 ay maruz kalmış. • Oluşan işitme kaybı sinirsel tipte bir kayıp olduğundan. gürültü ile oluşan işitme kayıplarının erken tanısında ve korunmada önemli bir olanak sağlamaktadır. daha sonra etkilenmektedir. 95. GURULTU'DEN KORUNMA YÖNTEMLERİ Gürültünün etkilerinden korunmada kullanılacak yöntemleri iki toplayabiliriz. (Şekil 6). (-x-x-x) 21 kişilik. Bu özellik bizlere konuşma frekansları etkilenmeden önce. Daha sonra konuşma frekanslarını etkilemeye başlar. Şekil 6 : Farklı gürültü düzeylerine. 4. Yani 4000 Hz'lik frekans bölgesinden sonra ilk etkilenen işitme frekansları 3000 ve 2000 Hz' 1er ile 6000 ve 8000 Hz'lerdir. 20.56 dB(A)'lık gürültüye. Yukardaki bilgilerin ışığı altında gürültü ile oluşan işitme kayıplarının . 95. işitme düzeyinin saptandığı konuşma frekansları diye isimlendirilen işitme frekansları.66 dB(A)'lık gürültüye. ( ( ) 31 kişilik. 24.sonucu ortaya çıkan işitme kaybı. Dolayısıyle gürültünün oluşturduğu işitme kayıplarında.71 ay maruz kalmış kişilerin işitme kayıplarını farklı frekanslarda göstermektedir. rezervasyon veya santral çalışanları gibi) dışında. ana başlık altında 103 . kesinlikle iyileşemez.56 dB(A)'lık gürültüye. 166.56 dB(A)'lık gürültüye. ) 20 kişilik. • İlk işitme kaybı. Bu nedenle gürültüden korunma son derecede önemlidir. 95. en önce 4000 Hz'lik frekans bölgesinde oluşur ve diğer komşu frekanslara doğru maruziyet süresi arttıkça devam eder.Endüstriyel sağırlığın özelliklerini şöyle sıralayabiliriz: • Şiddeti 90 dB(A)' nın üzerindeki seslerde oluşurlar. (*****) 14 kişilik. Yani her iki kulakta da aynı düzeydedir.05 ay maruz kalmış. 80.

(örneğin hipervetilasyonlu bir kişinin tozlu ortamda çalışmasının önlenmesi gibi) kişinin o riskten daha çok etkilenmesinin önlenmesi şeklinde olmayıp.2 0 dB'lik bir avantaj sağlayan. sağlam olan kulağının etkilendiğini görmekteyiz. b) Kişisel Koruyucu önlemler : Bu tip koruyucu önlemler gürültüde çalışan insanların gürültüden korunabilmesi için geliştirilen kulak tıkaçlarını ve kulaklıkları kapsamaktadır. Teknik koruyucu önlemler : Teknik koruyucu önlemleri de iki başlık altında toplayabiliriz: a) Kaynakta ve Çevrede alınabilecek teknik koruyucu önlemler : Bu önlemlerin en başında gürültünün ölçülmesi. a) İşe giriş muayeneleri: Gürültü riski taşıyan işlerde çalışacak kişilerin işitmeleri tam bir odyometrik muayeneden geçirilmeli ve sağlık dosyasına konulmalıdır. Tıbbi koruyucu önlemleri de yine iki bölümde inceleyebiliriz. Bu tür bir muayenede amaç. Kullanımı kolay olan 110 dB'lik bir gürültüyü işitme kayıpları için limit değer kabul edilen 90 dB(A) 'nın altına düşürebilen bu cihazlar endüstride yaygın biçimde kullanılmaktadır. makina başı izolasyon önlemleri veya çevrede alınabilecek izolasyon önlemleridir. diğer risklerde olduğu gibi . endüstride. Kulak tıkaçları. Şekil 7 : Kişisel işitme koruyucuları ve frekanslara göre gürültü azaltma miktarları 4. gürültüye bağlı işitme kayıplannın oluşmasında avantaj sağlamaktadır.2. Yaptığımız araştırmalarda. daha pahalı olmaları. kulak tıkaçlarına göre daha az sayıda kullanılmaktadırlar. ağır olmaları ve baş hareketlerini kısıtladıkları için. Kulaklıklar ise. İşe giriş muayenesi sırasında kişide rastlanacak kısmi veya tam sağırlık hali. kişinin işe girerken ki durumu ile mukayesesini sağlamaktır. bu tür gürültülü işlerde. Tıbbi koruyucu önlemler.40 dB'lik gürültü azaltması avantajına sahip olan bu kulaklıklar.Bu 104 .1.4. 20 . kulakta hava yolunu kapatan farklı özelliklerde olmak üzere yaklaşık 1 0 .olmaktadır. sonradan gelebilecek sağlık zararlarının. kulak arkası kemiğini (Mastoid'i) kapatan bir yapıya sahip olduklanndan özellikle kemik yolu ile iç kulağa iletilen seslerin izolasyonunda daha başarılı . Şekil 7 'de her iki koruyucu cihazın kullanım şekli ile gürültünün azaltılması konusunda sağladıktan avantajı gösterir eğri görülmektedir. piyasadan rahatlıkla temin edilebilen malzemelerdir. bir kulağında ileti tipi bir kayba sahip bir kişinin sağır olan kulağının gürültüden etkilenmediğini.

8000 Hz'de.31 yıl Şekil 8.06 35. özürlü kabul edilmeyip. gürültü ile oluşan işitme kayıpları. () Dokuma Fabrikası. gürültüden oluşan ilk kaybın ne düzeyde olduğu. özellikle aranması gereken çalışanlar olduğunu vurgulamak yerinde olacaktır. 2000 Hz . 5. YAŞ (YIL) 24.31 ORT.66 96.ÇALIŞMA SÜRESİ 20.25 yıl 11. GÜRÜLTÜ VE OLUŞTURDUĞU İŞİTME KAYIPLARI İLE İLGİLİ YASAL DURUM VE YASALARIN YORUMLANMASI Bu bölümde. Çeşitli işletmelerde incelenen grupların özellikleri ŞLETMELER Dokuma fabrikası Kereste fabrikası Cam eşya fabrikası GÜRÜLTÜ dB(A) 85. 4000 Hz ve 8000 Hz'lik işitme frekanslarında yapılan bu odyometrik muayene. haklarında gerekli işlemler yapılmalıdır.96 ay 14.'de Tarama odyometrisine örnekler görülmektedir. bir çok bakımdan yerinde olacaktır. Tablo 2 ve Şekil 8. yaşlanma ile oluşan işitme kaybının ne düzeyde olduğu. düşük frekansları kapsamadığından bir odyometrik oda gerektirmemekte sessiz sayılabilecek bir odada rahatlıkla yapılabilmekte ve son derecede kısa bir zaman diliminde şüpheli vak'alar ayırdedilebilmektedir.. ÜLKEMİZDE. Saptanan işitme düzeylerinden 4000 Hz'de. Tablo 2. b) Periyodik muayeneler: Bu tür muayenelerde tam bir odyometrik muayene yerine yaptığımız çok fazla sayıda araştırmada kullandığımız ve tarama odyometrisi diye isimlendirdiğimiz bir yöntemi kullanmak.50 ÖRNEK SAYISI 31 27 32 ORTALAMA. (-x-x-x-x-) Cam Eşya Fabrikası Bu tarama odyometresi ile saptanan ve gürültüden etkilendikleri anlaşılan kişiler kesin teşhis için tam bir odyolojik muayeneye alınarak.07 31. 105 .nedenle gürültülü işyerleri için sağır vatandaşların. ( ) Kereste Fabrikası.70 100. farklı yasalardan örnekler verilerek yasalanmızdaki eksiklikler ve yanlışlıklar vurgulanacaktır. Çeşitli işletmelerde çalışan kişilerde. en önemlisi ise konuşma frekanslarının gürültüden ilk etkilenen frekansı olan 2000 Hz'de işitme düzeyinin ne durumda olduğu rahatlıkla görülebilmektedir.

süreleri 3 Ay 106 . kulaklık ve kulak gereçler verilecektir. genel sağlık muayeneleri yapılacaktır. Duyma durumunda azalma ve herhangibir bozukluk görülenler ve kulak ve sinirhastalığı bulunanlar ve hipertansiyonlu olanlar. 1) İşyerlerinde gürültü çıkaran makinaların monte edilmeleri sırasında. Reaktör. titreşimi ve sesi azaltacak malzeme ve sistemle yapılacaktır. Bu odiometrik muayene tonal ve vokal olarak yapılmalıdır. 5.'de verilmektedir. kulak ve sinir sistemi hastalığı olanlar ile bu sistemde arızası bulunanlar ve hipertansiyonlular. Dokuma tezgahlarında çalışmalar. gürültü Ancak. median frekans üzerinden iki misline uyması gerekir). Duvarlar ses geçirmeyen malzeme ile yapılacaktır. Pistonlu motor. sesin yansımasını önleyecek malzeme ile kaplanacak ve bu binalar. Madde 78. Reaktörler ve benzeri fazla gürültü verici cihazların bulunduğu işyerlerinde çalışmalar (Gürültülü işte en az iki yıl. Yükümlülük Hastalığa sebep olacak başlıca işler Madenlerin çekiçlenme dövülme ve vurulması. 5) Gürültülü işlerde çalışan işçilerin. çalıştıkları işlerden ayrılacaklar. 3) Gürültünün azaltılamadığı hallerde. gürültü derecesi 80 dB1 i çalışmayı gerektiren işlerin yapıldığı yerlerde. işyeri tabanı.Gürültünün zararlı etkilerinden korunmak için aşağıdaki tedbirler alınmalıdır. tıkaçları gibi uygun koruyucu araç ve işlerin yapılmadığı yerlerde. çift pencereli. çift kapılı. periyodik olarak. bu işlere alınmayacaklardır. 2) Gürültülü işyerlerinin duvarları. Pitonlu motörler. Sosyal Sigorta Sağlık İşlemleri Tüzüğü Maluliyet derecelerinin (Meslekte kazanma gücü azalma oranlarının) hesaplandığı bu tüzükte gürültü ile ilgili bilgiler Tablo 3. Propülsörle çalışmada 30 gün maruz bulunmak ve gürültünün de 85 desibel'in üstünde olması şartıyla).1. bu tüzüğün 22'inci maddesi hükümleri uygulanacaktır. 4) Gürültülü işlerde çalışacak işçilerin. işçi Sağlığı ve iş Güvenliği Tüzüğü Madde 22. bu durumda işçilere başlık. Gürültüden Meydana Gelen Arızalar Hastalık ve belirtileri İki taraflı koklear lezyon neticesi reversible olmayan ve gürültülü işten ayrıldıktan sonra ağırlaşma göstermeyen odiometrik azalma (Teşhis gürültülü iş alanından uzaklatıktan sonra 6-12 ay arasında yeni bir odyometrik kontrol muayenesi ile teyit edimelidir. kontrol vetedavi altına alınacaklardır. Tablo 3.2000) ortalaması en az 35 desibel'lik bir işitme kaybı bulunmalıdır.Ağır ve tehlikeli geçmeyecektir.5.2. Daha çok gürültülü derecesi en çok 95 desibel olabilir. bu işlere alınabileceklerdir. periyodik olarak genel sağlık muayeneleri yapılacak. Ancak doğuştan sağır ve dilsiz olanlar. inşa edilecektir. özellikle duyma durumu ve derecesi ölçülecek.1000. bu ortalamanın hesaplanmasında. İyi işiten kulakta üç konuşma frekensı (500.

107 .5 80 4 90 2 95 1 100 0. 1) İşitme sağlığı açısından kabul edilebilir en yüksek gürültü seviyeleri için Tablo 4'de verilen değerler esas alınır. kaynağın yapı içindeki konumuna ve oturduğu yere ve bağlantılarına. maalesef yukarda görüldüğü gibi bir tutarsızlık. maruz kalma süreleri Gürültüye Maruz Max. Gürültü Kontrol Yönetmeliği Madde 11.5 105 0. yapılan işe. Gürültünün Psikolojik ve Nörovejetatif etkileri. 5.25 110 1/8 115 Darbe gürültülerinin üst seviyesi 140 dBA'yı aşamaz 2) Bu yönetmeliğin 5'inci maddesinde belirtilen yetkililer tarafindan yapılan kontrollerde Ek-1 ve 11'inci maddedeki sınırları aşan bir çalışma düzeni uygulandığı tesbit edilen işyeri sahipleri ve kamuya ait işyeri yöneticilerine mahallin en büyük mülki amiri tarafindan bir aylık süre verilerek durumu düzeltmeleri istenir. 3) İşyerlerinde tavsiye edilen gürültü seviyelerinin aşıldığı. bir çeşitlilik görülmektedir. gürültü zararlılık limit değerlerinde. İş yerleri ile ilgili olarak . Gürültü düzeylerine göre.'de ise bu değerler tamamen farklılaşmaktadır. monte edilen şekline. Endüstriyel makina araç gerecin gövdeleri ve eksozlanyla yayılan hava kaynaklı seslerin. çevredeki ses yansıtıcı diğer yüzeylere ve yapı elemanı aracılığıyla yayılan darbe seslerinin ve mekanik vibrasyonların ise aracın yapısına.Gürültü Seviyesi (dBA) Kalman Süre (Saat / Gün^ 7. Bu gereği yerine getimeyen imalathane ve işyerlerinin faaliyetleri kısmen veya tamamen. işitme kayıpları için bütün dünyanın kabul ettiği 90 dBA'lık limit tek standart değer olarak kabul edilmelidir.3. gürültü ve vibrasyonların kaynağında azaltılmaı için teknik imkanların yetersiz olduğu durumlarda. SSK Sosyal Sigorta Sağlık İşlemleri Tüzüğü'nde 85 dB' e değişmekte. bakımına ve kullanılan araç adedine bağlı olduğu gözönünde tutularak gürültü kontrolü yapılır. Yasaların yorumlanması : Ülkemiz yasalarında. aracın yapısal özelliğine. bir tarafa bırakılırsa. süreli veya süresiz olarak durdurulur. İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğü1 nde 80 dB ve 95 dB olarak verilen limit değerler . işveren işçilere 1475 sayılı iş kanununda belirtilen koruyucu giysiler ve gereçleri sağlamakla yükümlüdür. çağımızda mültifaktöryel bir etkilenme ile de ortaya çıktığından. Gürültü yönetmeliği Tablo 4. Tablo 4. operasyon tekniğine.4.5.

108 .

• • • Çalışanların ve diğerlerinin maruz kaldıkları riskleri minimize etmek. iş sağlığı ve güvenliği yönetiminin. Bu standart . (HS(G)65 BAŞARILI SAĞLIK VE GÜVENLİK YÖNETİM SİSTEMLERİNİ (UK) TEMEL ALAN) Bu Standart. bir iş kazası sonucu ortaya çıkan. etik nedenler ve işin verimini artırıcı nedenler doğrultusunda. İdeal İş sağlığı Ltd. Şenay ÖZDEMIR Ph. Diğer işletmeler ya da müşterilere karşı duyarlı. işverene maliyeti. Toplumların kültürel ve diğer insani farklılıkları bu rehberin uygulanmasını olumlu veya olumsuz şekilde etkileyebilir. Bu rehber etkin bir İSİG Yönetim Sistemi için temel olan başlıkları kapsamaktadır. BS 8800 bir rehber standarttır ve işletme yönetimine rehberlik edecek önerileri içermektedir. sigorta kapsamı dışındaki maliyetin. diğer yönetim sistemleri ile bağlantıları kurmaktadır. sorumlu bir imaj amaçlamaktadır. İngiltere'de yapılan bir çalışma sonucunda. Bilindiği gibi işyerlerinde tutulan istatistikler. topluma maliyeti gibi önemli unsurlarda da çoğu kez yol gösterici olmaktan çok uzaktırlar. BS 8800.şti. Dr. iş kazalarını. arkadaşlarının ve işverenin çektiği acıları tam olarak görmemizi sağlayamazlar. işletme yönetimine entegre edilmesi gerektiği ve genel yönetimin ayrılmaz bir parçası olduğu gerçeği düşünülerek hazırlanmıştır. Bunu sağlamak üzere. iş sağlığı ve güvenliği yönetimini geliştirmekle beraber.BS 8800 İŞ SAĞLIĞI VE İŞ GÜVENLİĞİ YÖNETİM REHBER STANDARDI Dr. iş sağlığı ve güvenliği yönetiminin bilimsel ve sistematik biçimde uygulanması gerekliliği ortaya çıkmıştır.D. HS(G)65 "Başarılı Sağlık ve Güvenlik Yönetimi" standartlarındaki yönetim sistemleri ile aynı prensipleri paylaşmaktadır. Halen yürürlükte olan yasal çerçeveye uygun olarak. Gösterilen ekonomik nedenlerle beraber. işe bağlı hastalıkları ve meslek hastalıklarını bildirmekte ve haberdar olmamızı sağlamaktadırlar. Bununla birlikte kazalıya ya da hastaya maliyeti. yaratmayı Bu standart. Bunu sağlamak üzere oluşturulan rehber standart. BS EN ISO 14000 / BS 7750 "Çevre Yönetimi" ve BS EN IŞO 9000 "Kalite Yönetimi".D. iş kazalarını ve hastalıkları en aza indirmek ve hatta önlemek için iş sağlığı ve iş güvenliği aktivitelerini yönetimin ve organizasyonun bir parçası olarak ele almak amaçlanmaktadır. Handan TOPÇUOĞLU Ph. Oysa bu kazaların ve hastalıkların arkasında yatan kazaya ya da hastalığa maruz kalanın. 109 . sigorta dahilindeki maliyetten 8 ile 36 kat daha fazla olduğu gösterilmiştir. İşin performansını arttırmak. Bu nedenle adaptasyon ve uygulama aşamasında bu farklılıkları göz önüne almak gerekmektedir.

Diğer yönetim sistemleri ile bağlantı kurma. İşletmeler uygulamaya başlamadan mevcut iş sağlığı ve güvenliği yönetim düzenlemelerini gözden geçirmeli ve "neredeyiz"? sorusunun cevabını aramalıdırlar. a İşletme içindeki İSİG yönetim rehberi olup olmama durumu. konularında rehberlik etmektedir. a İlgili yasalar uyarınca mevcut İSİG yönetim prosedürlerinde yapılması gerekenler. Bu değerlendirmede mevcut düzenlemelerin. 110 . İle karşılaştırması yapılmalıdır. a Diğer benzer işletme ve sektörlerdeki iyi uygulamalar.a a İSİG Yönetim Sistemi Geliştirme.

Yüksek bir İSİG performansına ulaşmak.Bu değerlendirmeden elde edilen bilgiler uygun bir başlangıç noktası yakalamak yönünden önemli olup. uygulanmasını. İSİG yönetimine birinci derecede öncelik vermek. planlama aşamasında kullanılmalıdır. Politikayı uygulamaya yönelik uygun ve yeterli kaynakları sağlamak. • • • • • • • • • • • İSİG iş performansının entegre bir parçası olarak tanımlanmak. Çalışanların Politikaya uymak ve uygulanmasını sağlamak konusunda işbirliğini sağlamak. İSİG Politikasını belirli aralıklarla gözden geçirmek. Sürekli maliyet-yarar bir performans gelişimini sağlamak. İSİG Politikasının amaçlarını hazırlamak ve işletme içi herkesin bilgilenmesine yönelik yayınlamak. Her seviyede çalışanların İSİG politikasın uyarınca sorumluluklarını yerine getirebilmeye yönelik uygun eğitimleri aldıklarından emin olmak. ve yerleştirilmesini sağlamak. Yasaların gerektirdiği düzenlemeleri kapsamak. İSİG Politikasının işletmede tüm seviyelerde anlaşılmasını. 111 .

Alacakları kararların İSİG Yönetim sistemi performansını etkileyecek düzeyde olduğunun bilincinde olmalıdırlar. İSİG Yönetim Sistemi Dokümantasyonu : Etkin ve başarılı bir İSİG Yönetim Sistemi için. Birimlerinde çalışan bütün insanların sağlığından ve güvenliğinden sorumlu olmalı. 112 . dokümantasyon mümkün olan en az sayıda tutulmalı. için büyüklüğü veya yapısı ne olursa olsun. Yönetimsel Düzenlemeler : İSİG nin organizasyon ve onun tüm aktivitelerine. Üst düzey Yöneticiler. Organizasyonun tüm seviyelerinde ihtiyaçların tanımlanması ve gerekli eğitimlerin organize edilmesi. tamamı ile entegre olması son derece önemlidir. Çalışanların katılımının sağlanmasına yönelik organizasyonlar yapılması.Sorumluluklar : İSİG sorumlulukları bütünüyle üst yönetimle ilgilidir. Politikanın uygulanması ve etkin bir İSİG yönetimi için bir organizasyon şunlara sahip olmalıdır . Ayrıca işletmedeki bütün birimlerde çalışan yetkililer. Uzmanlardan öneri ve hizmet almaya yönelik organizasyon yapılması. Organizasyon yapısına ve büyüklüğüne uygun gerekli kaynakların sağlanması. İSİG performansının daha da artması için aktif olarak kendi katılımlarını göstermelidirler. . İSİG yönetim sistemiyle ilgili bütün sorumluluğu alarak. dokümantasyon en önemli unsurlardan biridir. kayıt sistemini oluşturmalıdırlar. bu gerekliliği gösterebildikleri. Organizasyon yasal veya ihtiyaçtan doğan. İSİG bilgisinin etkin şekilde ve uygun yerde paylaşılmasına. üst yönetimden ( büyük kuruluşlarda Yönetim Kurulu Üyelerinden biri olabilir) birisinin. kanuni yaptırımlar çerçevesinde güvenli aktiviteler yapılması için beceri ve kabiliyet. verimlilik ve etkinlik azaltılmamalıdır. • Birimlerindeki ortamlardan. işletmede uygulama ve organizasyonu sağlamasıdır. Yeterli İSİG bilgisine ulaşılması. . Fakat unutulmamalıdır ki. iletişim sağlanmasına yönelik organizasyon yapılması. sağlık ve güvenlik yönünden etkilenenlerin sorumluluğunun da kendilerine ait olacağını bilmeli. En güzel uygulama. Yönetim yapısı içinde sorumlulukların dağılımının tanımlanması ve gerçekleştirilmesi Kişilerin sorumluluklarını yerine getirebilmeye yönelik gerekli yetki ile donatılması.

tehlikelerin saptanmasını da kapsayacak şekilde risk analizi yapmalıdır. « Performans ölçümü. denetleme ve durum değerlendirmesi için planlama yapılmalıdır. kaynaklar da dahil ) hazırlanmalıdır . risk analizinin yanısıra. gelecekte karşılaşılabilecek acil durumları önceden sezinleyip gerekli önlemleri almalı ve oluşabilecek etkilerini hafifletmelidir. Ne Zaman yapılacak ? ve Beklenen çıktı ne olacak ? sorularının cevapları yer almalıdır. • Politikayı uygulamaya yönelik genel plan ve amaçlar ( personel. IV. PLANLAMA VE UYGULAMA : Performans Ölçümü Bu planlanan aktivitenin başarı veya başarısızlığım açık bir şekilde görebilmek için önem taşımaktadır. 113 . • Acil durumlara yönelik planlamalar yapılmalıdır. İşletme. Kim sorumlu olacak ?. belirgin performans kriterleri belirlemek aşamalarını kapsamalı ve Ne yapılacak ?. • Gerekli görülen düzeltme aktiviteleri planlanmalı ve uygulanmalıdır. İşletmeler. Bu planlama. Risk Analizi : İşletme. kanuni gereksinimleri belirlemeli ve diğer gereksinimlerle birlikte İSİG Yönetimini uygulamalıdır. İSİG Yönetim Düzenlemeleri : Organizasyon aşağıdaki başlıkları da kapsayan düzenlemeleri yapmalıdır .Bu kayıt sistemi İSİG planlarını tam anlamı ile uygulamaya geçirmeye uygun olmalı ve ihtiyaçların bir parçası olmalıdır. dokümanların yenilikleri izleyen şekilde yeni tarihli olmasma dikkat etmeli ve uygun görüldükleri amaca hizmet için kullanılmalarını sağlamalıdır. Tanımlanan riskleri kontrol ve tanımlanan ihtiyaçları karşılamaya yönelik uygulama düzenlemeleri ve genel planlama yapılmalıdır. Kanuni ve Diğer Gereksinimler : İşletme. İSİG konusunda gereksinimleri tanımlamak.

Denetleme şu soruları içermelidir. DENETLEME : İSİG nin rutin izlenmesine ek olarak. hangi politika ve amaçların gerçekleştirilebildiğini gösterir. Gerekli olduğu takdirde hem nitelik hem de nicelik ölçümleri yapılmalıdır. kazaya ramak kaldı durumlarını. Organizasyonun genel İSİG Yönetim Sistemi tanımlanan İSÎG performans standartlarına ulaşma kapasitesine sahip mi? » İSİG Yönetim Sisteminin güçlü ve zayıf yönleri nelerdir ? « Organizasyon gerçekten hedeflediklerini yapıyor ve ulaşabiliyor mu ? 114 . İki yolla yapılabilir. çalışma izinleri gibi. Reaktif Performans Ölçümü : Kazaları. İSİG Yönetim Sisteminin tüm elementlerini daha derin ve daha eleştirel bakışla irdeleyen periyodik bir denetlemeye gerek vardır. Yetersizlikler görüldüğü zaman. diğer sağlık ve güvenlik performans olaylarının takibi gibi. Bu denetleme. Denetleme yöntemleri organizasyonların büyüklüğü ve mevcut tehlikelerin yapısına göre değişik olabilir. örneğin yapılacak işin güvenlik sistemleri. İSİG Yönetim Sisteminin verimini göstermek için anahtar bir yoldur. sebepleri kökten tespit edilmeli ve düzeltilmesi için gereken düzenlemeler yapılmalıdır. Proaktif Performans Ölçümü: surveyans ve gözlemler ile. organizasyon dışından. bağımsız ve profesyonel kişi veya kişilerce yapılmalıdır. hastalık-sağlık.Performans Ölçümü. Performans ölçümü "izleme" anlamındadır. VI.

Denetleme çok geniş olabilir veya seçilmiş bir alan veya konulara yönelik olabilir. 1996. Politika Organizasyon ihtiyaçlara yönelik İSİG Yönetim Sisteminin periyodik gözden geçirilme sıklığını tanımlamalıdır. . Sistemin elementlerinin performansını. « . İSİG Yönetim Sisteminin genel performansını. Bu gözden geçirme şunları göz önünde tutmalıdır . hu kişiler bilgilendirilmelidir. Denetleme bulgularını. değişen kanunlar. 115 . . örneğin değişen organizasyonel yapı. Denetim sonuçları ve alınması gerekli düzeltici önlemler ilgili tüm kişilerle paylaşılmalı. yeni teknoloji sunumu gibi Ve herhangi bir yetersizliği ortadan kaldırmak için hangi aktivıtelerin gerekli olduğunu tanımlayabilmelidir. KAYNAK: BS 8800 Guide to Occupational Health & Safety Management Systems. İç ve dış faktörleri.

116 .

İngiltere'de her iş günü. Erkekler. Her yıl yaklaşık 36. Endüstride en sık karşılaşılan meslek hastalığını gürültüye bağlı işitme kayıpları olarak görülüyor. Şenay ÖZDEMIR Ph.000 kişi işe bağlı deri hastalıklarına yakalanıyor. Yıllık iş kazalarının ve işe bağlı hastalıklar nedeniyle meydana gelen kaybın ekonomik boyutu. 9.2000 YILMA GERERKEN İŞ SAĞLIĞI VE İŞ GÜVENLİĞİ UYGULAMALARININ GERÇEK YÜZÜ Dr. Handan TOPÇUOĞLU Ph. 11.D. bir kişi hayatını işini yaparken kaybediyor. 15. İşyerindeki ölümlerin en sık görülen nedenini yüksekten düşmeler oluşturmaktadır. İdeal İş sağlığı Ltd. İngiltere'de. 14. Yaralanmaların en sık nedenini kayma ve düşmeler oluşturuyor. Her yıl yaklaşık 1500 kişi işe bağlı astım hastalığı nedeniyle yeni vaka olarak karşımıza çıkıyor. Bu konuya belkide gereken önemi en fazla gösteren ülkelerden biri olan İngiltere'de çalışanların sağlık ve iş güvenliği göstergelerinden yapılan bir derleme aşağıda yer almaktadır. 6. 5. Üretim yapan küçük bir işletmede çalışırken meydana gelen kaza sonucu ölüm olasılığı.şti. Kanserden ölüm nedenlerinin yüzde dördünü işe bağlı kanserler oluşturuyor. kadın işçilere göre 3 kat daha fazla kazalanma ve 10 kat daha fazla ölüm riskine maruz kalıyorlar. Her yıl 2. Yılda yaklaşık 66.2 milyon kişi meslek hastalığına ya da işe bağlı hastalığa yakalanıyor. 117 . Uzun yıllardan beri. Yılda 13 milyon işgünü işe bağlı hastalık nedeniyle kaybediliyor. 10. çalışma yaşamının insan ve çevre sağlığı üzerindeki olumsuz etkileri bilinmekte ve bu konuda yapılan çalışmaların önemi her fırsatta dile getirilmektedir. 3. 4 milyar pound ile 9 milyar pound arasında seyrediyor. 1. 4. 1976-1998 yılları arasında. Dr. 7.000 kişi titreşime bağlı el-kol damarlarını tutan hastalıklara yakalanıyorlar. 16. Asbestosa bağlı ölümler İngiltere'de tek başına en büyük ölüm nedeni olarak karşımıza çıkıyor.D. büyük işletmede meydana gelen kazaya göre iki katı daha fazla olarak karşımıza çıkıyor. Her yıl yaklaşık 70 kişi işyerinde araçların neden olduğu kazalarla yaşamım kaybediyor. 8. 2. 13. 12. 220 çocuğun tarımda kullanılan araçların neden olduğu kaza sebebi ile yaşamlarını kaybettikleri bildiriliyor.

18. 23. 665 ölümcül olmayan büyük yaralanma. 25 October 1999. diğer Avrupa Birliği ülkelerinden ve Amerika Birleşik Devletlerinden daha düşüktür. 1996/1997 yılları arasında meydana gelen ölümle sonuçlanan yüksekten düşme kazalarının en sık görülen sebepleri arasında hareket eden. araştırma ve laboratuvar olanaklarının bir hayli gelişmiş ve yaygın olduğu bir ülkede bile elde edilen bu sonuçlar. depresyon ve bunalım yaşamaktadırlar. Page 3. 19. araçların veya kapakların üzerinde bulunmak. 22. kaza oranının yok denecek kadar az olduğu bir ülkenin verilerini göstermektedir.17. sürekliliği sağlanmış bir yönetim programı uygulaması gerekmektedir. Bu nedenle. 20. 118 . 2000'li yıllara girerken. halen yarım milyon çalışan işe bağlı stres. kayıtların iyi tutulduğu ve kayıt dışı hastalık. işe ve işin yürütüm koşullarına bağlı ölüm. tüm yöneticileri» çalışanlarını ve işini etkileyen sağlık ve güvenlik risklerini analiz etmek. İngiltere'de başta öğretmenler ve hemşireler olmak üzere. düşen veya dönen parçaların. 1997/1998 yıllarında inşaat sektöründe 93 ölümlü kaza meydana gelmiş bulunmaktadır.büyük ölçüde önlenemiyor olması düşündürücüdür. Health&Safety Newsletter. fiziksel şiddete maruz kalma sonucu meydana gelmiştir. İngiltere'de meydana gelen ölümlü iş kazalarının oranı. İş sağlığı ve iş güvenliği uygulamalarının. Yukarıda yer alan veriler ve değerlendirmeler. KAYNAK: Health & Safety Facts. çalışma hayatındaki sağlığı ve güvenliği olumsuz etkileyen koşulların kontrol edilmesine daha fazla önem verilmesi gerektiğini ortaya koymaktadır. Kas iskelet sistemi hastalıkları. Karbon monoksid maruziyetine bağlı her yıl yaklaşık 30 kişi hayatını kaybetmektedir. sıkışmak tespit edilmiştir. 1996/1997 yılları arasında. riskleri kontrol altına almak üzere sistematik. 21. işe bağlı hastalıklar arasında en sık görülen hastalık olarak yer alıyor. yaralanma ve hastalık halinin yeterince kontrol edilemiyor ve. eğitim. HSE.

GİRİŞ ve AMAÇ İş sağlığı açısından. 0. ekran radyasyonları konusunda ölçümler yaparak. X ışınları (Röntgen Işınlan). motivasyonlarım bozar.Halim İşsever*. 2.Hilmi Sabuncu*. çalışma ortamlarında. son derecede fazla rahatsızlık hisseder. İnsan sağlığının en büyük düşmanlarından olan bu ışınları. 2. Elektromanyetik radyasyonlar ve Partiküler radyasyonlar olmak üzere ikiye ayırabiliriz. "görünmeyen düşmanlar" diye nitelemek doğru olur kanısındayız. onların bilinçlenmelerini sağlamaktır. Nötron ışınları. bu ışınlar konusunda bilinçlenmesini sağlamak. çalışmak istemez. Bu nedenle. Çalışanların maruz kaldıklarını düşündükleri ve büyük rahatsızlık duydukları. Tip zararlar.0. 1. zararlı sınırlarda olmadığını çalışana anlatmak ve inandırmaktır. bu konuda bilinçsiz olan çalışanları rahatsız eder. çalışanın. motivasyonu bozulur. Tip zararları ise. İşte.İstanbul Tıp Fakültesi. çalışanların. Bu ışınlar arasında. Bu insan. çalışma ortamında yaşadığı olumsuzluklardır. Elektromanyetik radyasyonlar. Dr. Ultraviyole ışınlan. partiküler radyasyonlar ise. dalga özellikli . standartlarla karşılaştırarak. Gamma ışınları. bahsi geçen etkenler ile çalışmaya zorlanırsa.7 Mikron dalga boyuna sahip olan "görünür ışınlar" ve "Lazer ışınları" dışındaki ışınlar. çok büyük önem taşımaktadır. çalışma ortamlarında bulunan radyasyon kaynaklan ve verdiği zararlar.4 . maruz kalanın. iş kazalarına dahi neden olabilir.D. GENEL BİLGİLER Radyasyonları. İş Sağlığı B.Dr. gözle görülemeyen ışınlardır. iş sağlığı uzmanlarına düşen en önemli görev. O halde bu ışınların zararlarını iki şekilde nitelemek yerinde olur: 1. performanslarım etkiler. Ata Türer** (*) LÜ. bizzat bu ışınların şiddetlerini ölçüp.ELEKTROMANYETİK RADYASYON ZARARLARI TELEVİZYON ve BİLGİSAYARLARDA EKRAN RADYASYONU Prof. İnsanoğlu. dalga özellikli ışınlan. ama zararlı olduğunu bildiği bu düşmanlarla. infrared ışınlan. bu ışınların sahip olduğu fiziksel enerjileri dolayısıyla vücuda verdiği zararlar . 119 . Elektromanyetik radyasyonun genellikle görünmez olması. iş performansı düşer. çalışma ortamında birlikte olduğunda. Radyo dalgaları. partiküler bir yapıya sahip radyasyonlardır. sonuçlan standartlarla karşılaştırarak. Mikro dalgalar. Görünür ışınlar. hatta işten kaçar. (**) Çekmece Nükleer Araştırma Merkezi (ÇNAEM) Ö Z E T : Endüstride çalışanın sağlığını etkileyen en önemli fiziksel etkenlerden biri de elektromanyetik radyasyonlardır.H. Alfa ışınları ve Beta ışınları ise partiküler özellikli ışınlan oluştururlar. bu çalışmamızın amacı. bu ışınlar konusundaki bilinçsizliği nedeniyle. önemle elektromanyetik radyasyonun sağlığa etkileri konusunda bilgilendirilmeleri gerekmektedir. bilinçli olmadığı. isminden de anlaşılacağı gibi. Bu durumda.

280 . Radyasyonun Biyolojik etkinliği (RBE) denilen bir birim ile ifade edilir. X ışınlan. frekans birimi (hertz.eV) ' dir. Hz).320 nm olanları. Elektromanyetik spektrumu tanımlayan birimler. Çok uzun süreli maruz kalmalarda. Şekil 2.X ve Y ışınları. korneayı geçerek retinaya ulaşırlar. bir birimdir.400 nm olanları. Gözlerdeki maruziyet sonucunda fotokeratit oluşabilir. 120 . rastladığı molekülleri iyonlaştırma kapasiteleri oldukça yüksektir. Çok şiddetli ışık ışınlarına maruz kalan gözün ağ tabakasındaki görme reseptörleri etkilenerek geçici körlüğe neden olurlar. kornea tarafından tamamen tutulduğu halde. bu birim cinsinden ifadesi. frekansı ve enerjisi yüksek ışınlardır. kişisel hassasiyete ve diğer etyolojik faktörlere de bağlı olarak deri kanserine kadar varan tablolar görülebilir. Enerji düzeyleri 107 eV civarındaki bu ışınların etkileri. UV ışınları. mikro metre. de görüldüğü gibi dalga boyu en düşük. fluoresant lambalardan veya siyah ışıklı lambalardan. Ultraviole ışınlarının hedef organları gözler ve deridir. etkilenme süresini azalttığından ve nispeten sabit tuttuğundan. mesleki maruziyet bakımından hekimlerin çok maruz kaldıkları bir radyasyon tipidir. İyonize eden elektromanyetik radyasyonların. Bu ışınların dokuda girginliği fazla. geçici körlük süresi daha çok ışık ışınlarının şiddetine bağlıdır. nanometre) veya enerji birimi (elektron volt . : Elektromanyetik spektrumun fiziksel karakteristikleri Ultraviyole ışınlarının dalga boyu 320 . vezikülasyon ve pigmentasyon oluşur. Şekil 2. etkileme süresine bağlı olarak değişir. Daha sonraki dönemlerde ödem. yani 1 RBE 'lik bir etkiye sahiptir. Körlüğün süresi. Görünür ışınlar sadece göz üzerine etki edeler. dalga boyu birimi (cm. Deride eritem oluşturur. güneş ışığından. görünür ışınlar. 280 nm'den küçük dalga boylular ise basınçlı civa buharlı lambalardan yayınlanır. Fakat genel olarak göz kapağının refleks olarak kapanması. ışık ışınlarının şiddetine.

Ekran radyasyonunu ölçmek üzere. girginliği en yüksek ve sekonder radyasyonlar oluşturduğu için en tehlikeli ışınlardır (1). 1. dalga boyuna bağlıdır. Ölçmelerin etkilenmemesi için. 100 mW/cm2'lik bir maruz kalmada ise katarakt ve retinal yanıklar görülebilir. 2. Her ekranda yapılan iki ölçmenin ortalaması alınarak. deriyi ve göz okülerini geçebilirler ve su. absorbe olarak termal etki oluştururlar. 3 kHz'den 300 GHz'e kadar frekansa sahip radyasyonlardır. 1 0 . her türlü kaynak bilgisine ölçmeler tamamlandıktan sonra başvurulmuştur. 7. Her cins ekran için genel ortalamalar ve standart sapmalar hesaplanmış ve aralarındaki farklar test edilmiştir.2). Ölçmeler iki uzman tarafından fuarın bir noktasından başlayarak her ekranda iki add ölçü yapacak şekilde organize edilmiştir.4 W/KG. mesleki maruz kalmalarda. Fakat daha kısa dalga boyluların (mikro dalga özelliği gösterenlerin) etkileri fazladır ve bu etkiler SAR (Spesifik Absorption Rate) denilen bir birim ile ifade edilir. Ölçüm yapılacak ekranlar belirledikten sonra uzmanlarımız farklı yönlere hareket ederek birbirinden bağımsız.4 nm'den daha küçük olan İR ışınlan. vücut için en önemli riski oluştururlar. lmm . Aynı dalga boylu dalgalarla hayvan deneylerinde katarakt oluşturulmuştur. iyonizasyonlan düşüktür. bilgisayar fuarında COMPEX (COMPuter Exhibition) gerçekleştirilmiştir. mikro dalga pişiricilerden.89 uR/Saat 121 . iyonize eden Alfa (Helyum atomu çekirdekleri).1 cm'lik girginliğe sahiptir ve 3cm'den küçük dalga boylular ise dış deride tutulurlar. 4. birbirini etkilemeden ölçmelerini yapmışlardır. 7 tanesi "Alçak Radyasyon" özellikli renkli. her ekran için tek bir değer elde edilmiştir. 10-20 cm'lik dalga boylu mikro dalgalar. Sintilatörlerin göstergeleri mikro prosesörlü digital ekranlıdır ve cihazın ölçü alanı 1 Mikro Röntgen / saat' den. elektroterapi cihazlarından yayılırlar. BULGULAR Yapılan ölçmeler sonucunda farklı tipteki ekranlann ölçüm değerleri Tablo l'de gösterilmiştir. Yani kanıtlanmış bir sağlık zararı saptanmamıştır. 3. 1-100 cm dalga boylu dalgalardır ve iletişim sektöründe radarlardan. kalibrasyonlan ÇNAEM tarafından yapılmış iki adet EBERLINE marka FB-6 Model dedektörlü plastik sintilasyon sayıcısı kullanılmıştır. ( Mikro dalgalar. beta ışınlan (Elektronlar) ile sekonder radyasyonlar meydana getiren Nötronlar (Çekirdek tanecikleri) şeklinde tanımlanır. İnsan vücudundaki girginliği. bu ışınlar için iyi bir geçirgendir. Ölçme yapılmadan önce ekran radyasyonları ve arka fon (Back ground) radyasyonu konusunda hiçbir araştırma yapılmadan ölçmeler yapılmıştır. 0. Alfaların etkisi 10 RBE. Özellikle 500 cm'nin üzerindeki dalga boyuna sahip olan radyo dalgalan için vücut tam bir saydamdır. Toplam olarak ölçü yapılan ekran sayısı belirtilen özelliklerde 77 adet'dir. Elde edilen radyasyon değerleri arasında en yüksek olan ekran. 6 tanesi renksiz (mono). Alfa ışınlan girginliği düşük. yaklaşık 1000 m2'lik bir alana yayılmış 23 değişik firmanın pazarladığı veya demostrasyon için kullandığı bilgisayar ve televizyon ekranları üzerinde yapılmıştır. Nötronların etkisi ise 20 RBE'dir. 2 tanesi "ekran filitreli" renkli. Ölçü yapılan ekranlardan 60 tanesi renkli. Yıllık SAR değerinin en üst Ümitleri. Beta ışınlan da X ve y ışınlan gibi Etkileri 1 RBE ile tanımlanır. endüksiyon firınlanndan. genel halk sağlığı açısından ise 1/2 saatin üzerindeki maruz kalmalar için 0. Partiküler yapıdaki radyasyonlar. Radyo dalgaları.3 0 mW/cm2'lik İR ışınlarına kronik maruziyeti sonucunda kornea bozulmaları meydana gelmektedir.08 W/KG olarak belirlenmiştir.4 nm'den büyük dalga boylu İR ışınları su tarafından absorbe edildiğinden girginlikleri fazla değildir. bu yöntem tercih edilmiş. GEREÇ ve YÖNTEM Araştırmamız. Nötronlar ise.Dalga boyu 1. O halde bu türden maraz kalmalarda doz ölçmeleri yapılmalıdır.1 saatin üzerindeki maruz kalmalar için 0. Fuar. iyonizasyonu şiddetli: Beta ışınlarının girginlikleri orta. 2 tanesi televizyon renkli'dir. 3 -10 cm'lik dalga boylular. katot ışınlı tüplerden. 2 . mikro dalgaları da kapsayan (Şekil 1. Retinaya ulaşabilen İR ışınları.5 Röntgen / saat'e kadardır. Gözün.2 0 cm'lik dalga boylular en derin girginliğe. değerlendirme için.

Gelişmiş ülkelerdeki. etkeni üretenleri derhal dava etmektedirler. Bu ülkelerde insanlar. ekran radyasyonunun. 2. "radyasyon soğurma" değerleri beyan eden raporlar alabilmektedir.5. Durum böyle olunca. Türkiye Atom Enerjisi Kurumu.8. ÇNAEM. "İş yeri hekimliği ders notları" . Yani biz. İstanbul için arka fon (Back round) radyasyonu kaynaklardan elde edildiğinde. zarar gördüklerini sandıkları bütün etkenleri. Atom Enerji Komisyonu'nun ISO standartlarına göre verdiği zararlılık sınırları incelendiğinde ekranın 5 cm önünde insan sağlığı için olumsuz olarak verilen radyasyon değerinin 574 u. analiz eden kurumlara. 5. 045-653-94 Sayılı Rapor. Gittikleri yerlerde bu raporları göstererek. Sonuç olarak. etken zarar verici boyutta ise. tüm ölçmelerimizde sadece ve sadece arka çevre (Back round) radyasyonunu ölçmüştük. laboratuar koşullarında yapılan ölçmeler sonucu elde edilen. aralarında anlamlı farklar bulunmamıştır. çok daha etkin olduğu bilinmektedir. TAE. ölçme değerlerimizin ne kadar masum değerler olduğu ve bu değerlerinde arka çevre (Back round) radyasyonu olduğu ortaya çıkmaktadır.0 (iR/Saat olduğu ve şüphelerimizde ne kadar haklı olduğumuzu anladık. arka çevre (Back round) radyasyonunu aşmaması nedeniyle. TARTIŞMA ve SONUÇ Herhangi bir standartla karşılaştırmadan. İnsanlarımız. "acaba biz başka bir değer mi ölçmüştük" sorusu akla gelmektedir. Türk Tabipleri Birliği Yayını. ekran filtrelerini üreten kurumlar . Aynı biçimde ekran önüne takılan filtrenin de radyasyon önlemesi açısından anlamlı bir yaran görülmemektedir. ülkemizde en yetkili radyasyon ölçen kurumlara başvurup. herhangi bir ekran radyasyonu sorunu olmadığı halde.5 . zararlı etkenlerin insan sağlığına zarar verip vermediğini kontrol eden kurumların. fakat halk sağlığı açısından hiç bir anlam ifade etmeyen. Bunun yanında.00. "Alçak Radyasyonlu ekran" ile normal renkli ekran arasındaki fiyat farkına değecek bir ölçüm değeri farkı.Basım. çok kolay şekilde ulaşabilmeli ve öncelikle sağlığını etkileyen bütün etkenler konusunda bilinçlendirilmelidir. . elde edilen değerler incelendiğinde. Ülkemizde. 1996. Daha doğrusu. bilgisayar kullanan firmalara "ekran filtrelerinin radyasyonu engellediğini" belirterek satış yapabilmektedirler (2). Araştırmamızın kapsamı içerisinde bulunan. yani değerler arasındaki farklar anlamlı bulunmayınca. resmi veya özel bu tür kurumlar vasıtasıyla ölçtürebilmekte. gelişmiş ülkelerde bu sorun mutlaka dava konusu olurdu. Bilgisayar ve televizyon ekranlarında sağlığımızı etkileyecek düzeyde bir ekran radyasyonunun söz konusu olmadığı açıkça görülmektedir. elde edilememiştir. Örneğin "alçak radyasyonlu" ekran ile normal renkli ekran arasında kayda değer farklılıklar yoktur. sağlığını etkileyen bütün etkenleri ölçen. 09 . Doğal olarak böyle bir sorun olsa idi. 122 . KAYNAKLAR 1. 1. ANKARA.R/Saat olduğu da göz önünde bulundurulursa. 31/05/1994 Tarih ve B. her tür radyasyon tipini kolayca tespit eden cihazlar ve özel kurumlar olmalıdır. bu değerin 7. 1. 02.

İŞ KAZALARININ OLUŞUMU VE İŞ KAZALARININ SINIFLANDIRILMASI (BÖLÜM -1) MakMüh. İstatistiki bilgiler ve yapılan araştırmalar göstermektedir ki . • İş kazalarının % kaynaklanmaktadrr. Bu nedenle. 95'inden fazlası kişilerin hatalı davranışlarından • Kazaların meydana gelme sıklığı. yol açan nedenleri araştırmak ve değerlendirme sonrasmda gerekli ders ve önlemleri almak. analiz etmek. Hiç bir kaza durup dururken. kaza tekrarlarının önlenmesi veya etkilerinin en aza indirgenmesi açısından son derece önemlidir. Of Turkey Ltd. tesadüfi olarak veya nedensiz meydana gelmez. Çalışana yapılacak olan en değerli yatınm da kuşkusuz eğitimdir. • En önemli yatırım çalışana yapılan yatırımdır. oluşan küçük ya da büyük tüm kazaları dikkatlice incelemek. • "İş Emniyeti Performansını" yükseltmek için "Emniyetsiz Durumların" gözlenmesi ve analiz edilmesi gereklidir ! • Herkes emniyetli çalışmakla yükümlüdür ! Haraket ve 123 . kişilerin hatalı hareketlerine bağlıchr. Turgay BİNYILDIRIM / The Shell Co.

araçlarında. İster büyük ister küçük olsun. Bu zincirin bozulmasıyla nihai sonuç önlenecek veya değişecektir. maddi kayıplara yol açan kazalar İş Emniyeti Performansı'm sıfırlamazlar.3 Yaralanma ile Sonuçlanan İş Kazaları Bir iş yerinde tanımlanmış olan bir görevin yerine getirilmesi sırasında tek bir olaydan -veya kısa bir süre içinde birden fazla olaydan. çevreye veya üçüncü şahıslara zarar gelmesiyle sonuçlanan olaylardır. emniyetsiz hareket ve durumların oluşmasıyla meydana gelmektedir. 1. zincir halkaları gibi birbirine bağlı hataların. Küçük maddi kayıplar 10.000 USD altında hasamı veya ürün kaybının meydana geldiği kazalardır. 1. malmda veya cihazlarında (herhangi bir sigorta ödemesi öncesinde) 10. Ancak gerçek bir kaza olarak kabul edilmeli ve buna yol açan çalışma koşulları araştırılmalıdır. ancak olumsuz etkilerler. • Tüm iş kazaları önlenebilir ! 1.kaynaklanan yaralanma veya rahatsızlanma (veya hastalanma) durumudur.2. 124 . ancak şirket tesisinde.•• Tüm iş kazaları. 1.000 USD veya daha fazla hasara neden olan kazalardır.2 İŞ KAZALARININ SINIFLANDIRILMASI Yaralanma veya hastalanma ve/veya mala.2.1 Ucuz Atlatılan Kazalar (Near Miss) Herhangi bir yaralanma veya malzeme kaybına veya hasarına -kıl payı farkla.2 Maddi Kayıplara Yol Açan îş Kazaları (Without Injury) Büyük maddi kayıplar Herhangi bir yaralanmanın yer almadığı.yol açmayan kazalardır.2.

önemsiz ve derin olmayan kesikler. iş yerinde doğal nedenler sonucunda meydana gelen ölüm veya hastalıklar / rahatsızlıklar (ve ilintili olarak yaralanmalar) İş Kazası olarak kabul edilmezler. Çalışma günü kaybı ile sonuçlandığından İş Emniyeti Perförmansı'nı sıfırlar. ciddi olmayan local yanıklar. Ölümcül iş kazaları. Basit yaralanma ile sonuçlanan kazalar (First-aid accidents) Basit müdahaleler gerektiren ve gün kaybı ile sonuçlanmayan kazalardır. Bu tip kazalar sonucunda Emniyeti Performansı sıfırlanır.4 Ölümcül İş Kazaları Ölümle sonuçlanan iş kazalarıdır. ancak dolaylı yoldan olumsuz etkiler. "İş Emniyeti Performansı"mn sıfırlanmasına neden olur! 125 . vb.çalışmasının kısıtlanmasına yol açan kazalardır. en azından kazanın meydana geldiği günü takip eden takvim günü boyunca -ancak geçici bir süre için. Ancak. Tam sakatlık (Permanent total disability) Kişinin çalışmasını tamamen engelleyen ve vücudun fiziki fonksiyonlarım kalıcı olarak ortadan kaldıran son derece ciddi kazalardır. İş Emniyeti Perförmansı'nı sıfırlamaz.LIT) Kazaya uğrayan şahsın. Geçici iş görememezlik / sakatlık hali (Temporary total disability . Kalıcı kısmi sakatlık (Permanent partial disability) Meydana gelen bir kaza sonucunda vücudun herhangi bir parçasının veya bir organının kalıcı olarak fonksiyonunu kaybetmesi.2. sakatlığı veya onarılamayacak şekilde kopması. Örnek : Basit sıyrıklar. 1. Birden fazla kişinin ölümü söz konusu olabilir. parmak sıkışmaları. Bu tip kazalarda maddi hasar da meydana gelebilir. Yaralanma ile ölüm arasında geçen süre dikkate alınmaz. İş Emniyeti Performansım sıfırlar.Ekipman veya yönetim araçlarındaki kusurlar nedeniyle meydana gelen kazalar mesai dışında dahi olsa.İş Kazası olarak nitelendirilmelidir.

beklenmeyen ilave masraflar ve harcamalar Geçici veya kalıcı iş görememezlik Aynı iş-görev için yetersizlik.Firma Açısından « Yaralanan şahıs nedeniyle kaybedilen çalışma gücü ve zamanı 126 .3 İŞ HASTALIKLARI (Occupational Illness) İş kazası kapsamı dışmda.Sorumlu Şahıslar Açısından • • • • • • • Endişe ve stres Suçlanma ve pişmanlık İlave iş yükü (Rapor hazırlama. endişe Düşük moral Üretim veriminin düşmesi . 1. düşmeler. 1.Kazaya Uğrayan Açısından • • • • • Ağrı.ezilme veya çarpma (elektrik. patlamalar.Örnek: Zehirli gaz kaçakları. Kazalar ve dolayısıyla yaralanmalar aniden oluşur. tekrar eğitimleri) Kariyer zedelenmesi Çalışanlar Açısından Şok. fakat iş ile bağlantılı koşullara maruz kalarak insan vücudunda meydana gelen rahatsızlık durumları veya fonksiyon bozukluklarıdır. güvensizlik Arkadaşları ve çevresi üzerinde etkiler . acı ve sıkıntı Gelir kaybı. sıkışma . cisim. Kaza (yaralanma) ile iş hastalığı arasındaki temel fark "tek olay veya ani oluşum" dur. zamana bağlı olarak veya ortamdaki tehlikeye bir çok kez maruz kalarak şiddetini arttıran bir gelişim şeklinde kendini gösterir ise bu bir "hastalık" durumudur. üzüntü. araç) sonucu meydana gelen ölümler.4 KAZALARIN ETKİLERİ VE OLUŞAN KAYIPLAR . Ancak zarar görme.

Toplum ve Ülke Açısından • • • • Olumsuz sosyal ve ekonomik etkiler Her yıl kaybedilen iş gücü ve üretim kayıpları Hastane ve sağlık kuruluşlarına gelen yükler. tekrar eğitimleri * Tamirat masrafları. bir daha kaza olmayacağını gösteremez. kaza nedenlerinin ortaya konması ve iş emniyeti performansının yükseltilebilmesi için hassas ve sağlıklı göstergelere ihtiyaç duyulmaktadır.• • • • • • • • Diğer çalışanlarm merak. 127 . vb Sigorta prim. yavaşlaması ile kaybedilen zaman ve para * Yeniden planlama. kaza sonuçlarının boyutu ile kazalara neden olan "Emniyetsiz Hareketlerin" arasındaki bağlantıyı çarpıcı bir şekilde ortaya koymaktadır.0 KAZA P İ R A M İ D İ Yaralanmaya veya gün kaybına yol açan kazaların frekansı. Ayrıca. masraflarında artışlar Firma adının zedelenmesi Medya. Gün kaybı ile sonuçlanan kazaların durulması. yerel makamlar ve sivil örgütler tarafından oluşturulan baskı Kalite. iş emniyeti performansım ölçmenin bir yöntemidir. bir üretim tesisinde çalışan sayısının az olması nedeniyle kazaların nadiren meydana gelmesi de yanıltıcı sonuçlara götürebilir. hizmet aksamaları Trilyonları aşan tazminat ödemeleri BOLUM .II 2. Bundan dolayı. endişe ve tartışmaları neticesinde harcanan zaman Amirler tarafından kazanın soruşturulması sırasında kaybedilen zaman Malzeme ve makinalarm zarar görmesi durumu İşin durması. üretim verimi ve pazar payı üzerindeki etkiler . Böyle bir yaklaşım sonucunda hazırlanmış olan "Kaza Piramidi".

"Kaza Ağacı" çalışması. « Mevcut prosedür veya talimatların iptal edilmesi veya yenileriyle değiştirilmesi.Hiçbir emniyetsiz hareket ve ucuz atlatılan kaza kaydı olmadan ölümcül veya ciddi yaralanma ile sonuçlanan bir kazanın meydana gelmesi. ® Yeni kontrol ve yönetim sistemlerinin geliştirilmesi ve kullanılması 128 . Bu çözümler. kaza sonucundan başlangıç noktasına doğru ters yönde adım adım ilerleyerek meydana gelen zincirleme olaylan belirlemede ve "Tripod veya Kök Analizi" ise görülemeyen hataların açığa çıkarılmasında kuUamlan son derece önemli ve etkili metodlardır.1 KAZA ARAŞTIRMALARINDA YÖNTEM VE ÇÖZÜMLER Tüm kazalar. Tüm bu çalışmalar tamamlandığmda. Bu nedenle. kanıtlar dikkatle incelenmeli ve tüm sonuçlar tarafsız olarak raporlanmalıdır. analiz etmek kazaların önlenmesinde ve iş emniyeti performansını yükseltmede kullanılacak en etkili yöntemdir. raporlamak. mevcut sistem ve istatistiki bilgilerin yetersizliğini kanıtlamaktadır. bu konuda deneyimli kişiler tarafından titizlikle soraşturulmalı. tespit edilebilen kaza nedeni veya nedenleri uygun çözümlerle ortadan kaldırılmalıdır. piramidin tabanında yer alan "emniyetsiz hareket ve durumlar" üzerinde yoğunlaşmak. 2.

. cihaz ve kişisel koruyucu malzemenin kullanılması Ürün veya kullanılan teknolojinin değiştirilmesi. haftada 40 saat üzerinden 50 çalışma yılma sahip bir kişiyi (örnek olarak 100.000 çalışma saati ile belli bir dönem / zaman diliminde çalışılmış olan toplam adam-saat) gözönüne alınmaktadır.000 = 6 olarak hesaplanır.2 2. Söz konusu "dönem" bir hafta.• • • • • • Gerekli eğitim programlarının hazırlanması ve uygulanması Acil planların hazırlanması veya yenilenmesi. kaza tiplerine göre ele alınarak bu formül yardımıyla geniş bir yelpazede incelenmesi. 2 veya 3 yıl boyunca takip edilen aylık veya üç-aylık ortalamalar. Komşu tesis veya departmanlarla işbirliği imkanlannm araştırılması ve geliştirilmesi. Kaza Frekansı Kaza sayısı x 100. kazaların meydana geldiği alanlar ile oluşumundaki zaafları ortaya çıkarmada ve emniyet performansının değerlendirilmesinde oldukça yararlıdır. Kaza Frekansı = ( 9 x 100. Metod veya proses değişikliği.000 Dönem içinde çalışılan toplam adam-saat Örnek : 150. Gerekli emniyet teçhizat. bir çeyrek yıl veya bir yıl olabilir.000) / 150. şıklarından bir ya da birkaçını içerebilir.1 EMNİYET PERFORMANSI VE ÖLÇÜMÜ Kaza Frekansı Frekans formülünde.2.2 Kaza Oranı 1.000 çalışan üzerinden belli bir Daha kolay hesaplanan kaza oranında dönemdeki kaza sayısı ele alınmaktadır. Kaza sayısının . 2. Ve unutmamak gerekir ki bütün kazalar önlenebilir! 2.2. bir ay. 129 .000 adam-saat'lik çalışma gerçekleştiren bir firmada 9 kayda değer kaza meydana gelmesi halinde. şirketin kaza frekansı gidişatını göstermekte oldukça yararlıdır...

firmalar arasında kaza frekansı veya kaza oram mukayesesi yapmak yararlıysa da eşit / benzer koşulların dikkate almması oldukça önemlidir. Kaybedilen Zaman = Kaybedilen toplam adam-saat çalışma zamam % :—*—r. Kaza Oram = ( 9 x 1.2.. . 2. kaza basma kaybettiği ortalama zamam aşağıdaki formül yardımıyla hesaplaması mümkündür.000 Toplam çalışan sayısı Örnek : Toplam 200 çalışanı olan bir firmada 9 kaza meydana gelmesi halinde. Çalışanlarının çoğunluğu sahada / imalatta olan bir firma ile ofiste bulunan bir diğer firmanm mukayesesinin doğru sonuç vermeyeceği gibi. „_. T. Zaman kaybı ile sonuçlanan kaza sayısı 130 . Kaza oram ve kaza frekansında farklı faktörler ele alındığından. . „ Ort.3 Ortalama Kaybedilen Çalışma Zamanı Her firmanın. kendi aralarında direkt mukayese yapılması doğru olmayacaktır.. Aynı şekilde.Kaza Oranı = Kaza sayısı x 1.000)/200 = 45 olarak bulunur. ^-r-1 .

gerçekleştirilmesi ve bir plan dahilinde tekrarlanması. ergonomi. yürütülen faaliyet ve operasyonlar hakkında bilgi sahibi olmalı. • îş sağlığı. Duruma göre her üretim tesisinde ayrıca bir emniyet mühendisi veya uzmanı bulunabilir. • * İSEÇ (İş Sağlığı. Emniyetin sağlanmasında sorumluluk ilk olarak her bir bireyin kendisinde. emniyeti ve çevre korunması konularında değişen koşullar. stres yönetimi. • * Çevre yönetim sisteminin hazırlanması ve bu kapsamda çevresel etki değerlendirmesinin yapılması. Turgay BİNYILDIRIM The Shell Co. şirket merkez ofisinde bulunmalıdır. iş emniyeti ve yangınla mücadele konularında gerekli eğitimleri alarak ve tecrübeler kazanarak uzmanlaşmış olmalıdır. Emniyeti ve Çevre koruması) faaliyet planlarının hazırlanması. alkol / sigara / uyuşturucu vb politikalarının hazırlanması. • Acil planların yazılması ve güncelliğinin kontrol edilmesi. • Risk analizlerinin yapılmasına katkıda bulunması. periyodik sağlık kontrol ve taramaları. yeni hazırlanan yönetmelikler ve firma yükümlülükleri konusunda yönetimi bilgilendirmek.. etkin mücadele için gerekli eğitim ve tatbikatların düzenlenmesi. daha sonra da bizzat yönetim kademesindedir. • * Atık yönetim sisteminin hazırlanması. gürültü kontrolü ve işitme sağlığı. sickness absenteeism reporting and administration procedure (hastalık nedeniyle oluşan iş kayıplarının raporlanması ve yönetimi -tespit. analiz. Of Turkey Ltd. a) Başlıca görevleri arasında. çözümler konusunda tavsiyelerde bulunmak. 131 . • * İş sağlığı programının oluşturulması ve bu kapsamda gıda hijyeni (restoran/yemek servisi var ise). • * "Atık su deşarj" ve "emisyon" izinlerinin alınmasına yönelik müracaat ve çalışmalar. hedef saptama. • Kaza ve önemli olayların incelenebilmesi ve buna bağlı olarak gerekli derslerin çıkarılabilmesi ve tekrarının önlenmesine yönelik tedbirlerin alınabilmesi için etkin bir "kaza inceleme ve raporlama" sisteminin hazırlanması. atıkların kontrolü ve azaltılmasına yönelik çalışmalar. Birden fazla üretim tesisi bulunan büyük firmalarda bir Emniyet Danışmanı (Safety Adviser veya Expert) aksi gerekmedikçe. Emniyet Personeli Kim'dir ve Ne Yapar ? Emniyet Personelinin sadece yol gösterici ve gelişimi destekleyici faaliyetlerde bulunmaları gerektiği temel prensip olarak açıkça anlaşılmalıdır.İSEÇ YÖNETİM SİSTEMLERİ VE KURULMASINDA ANA ADIMLAR MafcMüh. • Emniyet Performansı hedeflerinin saptanması. Emniyet personeli. tedbirler).

® Yönetim tarafından belirlenecek "firma İSEÇ politikalarının" hazırlanması. yangınla mücadele ve benzeri ekipman / cihaz / malzeme / teçhizat standardının belirlenmesi. Bu doğrultuda. kişisel koruyucu. güvenlik ve çevre konularının yürütülmesinde de görev alabilir. b) Destek verdiği görevlen arasında. yangınla mücadele ve benzeri ekipman / cihaz / malzeme / teçhizatın temini. * Nispeten küçük firmalarda emniyet personeli. işe veya göreve yeni başlayan personelin « Departman ve ünitelerin (kalite çemberleri gibi) yürüttükleri / oluşturdukları İSEÇ konularını da kapsayan çalışmaların desteklenmesi. normal görevinin yanı sıra iş sağlığı. kişisel koruyucu. * İhtiyaç duyulan her türlü emniyet. • Tüm ekipman. Bu doğrultuda her kademedeki firma çalışanlarına yönelik ilk yardım kursları dahil "İSEÇ eğitim ihtiyaçlarının" belirlenmesi. "çalışma izni" prosedürünün bu departmanlarca gereği gibi uygulanmasına * Tesis içindeki çapraz kontrollar. testleri ve bakımı konusunda mühendislik / bakım-onarım faaliyetlerinin emniyetle yürütülebilmesi için yardımcı olmak. cihaz. Emniyet personeli. Ne Değildir ? Emniyet personeli kazalardan ve sonuçlarından sorumlu tutulamaz. • Çalışma talimat ve prosedürlerinin hazırlanmasına katkıda bulunması. • * İSEÇ konularında firmayı temsil etmesi. basınçlı kap ve benzeri donanımınperiyodik kontrolü. emniyet sübabı. ® Yönetim ve departman direktörleri tarafından yürütülen emniyet bilincinin ve emniyet performansının yükseltilmesine yönelik faaliyet ve kampanyaların desteklenmesi. * Arıtma sistemlerinin ıslahı ve kontrolü. Tüm sorumluluğun belirli sayıdaki emniyet personeline yüklendiği ve tüm önlemlerin bu personel tarafından alınabileceği beklentisindeki firmalar. müteahhit personeli / işçilerinin. makina. ® Aylık emniyet komitesi toplantılarının düzenlenmesi. gerçekleştirilmesi ve belirli zaman aralıkları ile yenilenmesi (bu konuda direkt sorumluluk departman direktörlerinde ve insan kaynakları veya personel departmanlarındadır. can kurtaran sandalı veya umut taciri değildir. İşçisinden en üst yöneticisine kadar tüm çalışanların desteği ve katılımı olmadan emniyetli / sağlıklı bir iş ortamının yaratılması. stajyerlerin. geçici işçilerin. « * İSEÇ konularında çevre kuruluşlarla "iş birliği" imkanlarının yaratılması.) ® Firma eğitim politikasının hazırlanmasına katkıda bulunmak. düzenlenmesi. 132 . çalışanları kazalardan koruyucu etkin yöntemlerin sisteme kazandırılması veya işler halde tutulması mümkün olamaz. gerçekte son derece ciddi tehlikelerle karşı karşıyadırlar. ilgili departmanlar ile sıkı haberleşme / ilişki içinde bulunmak.• Her türlü emniyet. bu malzeme ihtiyacının nitelik ve nicelik olarak saptanması.

Kimya Mühendisleri 3. Maden Mühendisleri 4. inisiyatif kullanma becerilerine sahip • Yerel makamlar ve resmi daireler ile etkin ilişkiye girebilecek yapıda • İSEÇ konularında firmayı temsil edebilecek bilgi ve yetenekte • Liderlik vasıflarına sahip olduğuna. İnşaat Mühendisleri 5. emniyet performansının yükseltilmesinden herkes sorumludur. yönetmelik ve tüzükler konusunda bilgi sahibi • Müzakere becerisine sahip Hangi meslekler daha uy^ımdur ? Yukardan aşağıya önem sırasına göre. kesinlikle bu göreve getirilmemelidir. 1. bir iş yerinde herkes emniyetli çalışmakla ve emniyet kurallarına uymakla yükümlüdür. Elektrik Mühendisleri 133 . asla kişilerin kariyer planlamasında son nokta olmamalıdır. ancak takım çalışmasının da yararına inanan • İlgili kanun.Unutulmamalıdır ki. Makina Mühendisleri 2. Ne gibi Vasıflara sahip olmalıdır ? • İnsan üşkileri canlı. zaruri emniyet malzeme ve ekipmanının temini konusunda gerekli desteğin sağlanması. firma İSEÇ politikalarının ve hedeflerinin saptanması yönetimin başlıca görevleri arasındadır. Emniyet bilincinin gelişmesi. "Emniyet Danışmanlığı" görevi. gerekli eğitimlerin düzenlenmesi. insanları bilgilendirmeyi seven • Girişken • Yapıcı • İnsanların katılımını sağlayabilecek ve gelen öneri / fikirleri dinleyebilecek • Üretken • Karar verme. sır tutabilecek • Kendisini ve etrafindakileri motive edebilecek • Mücadeleci fakat kinci olmayan • Öğretme yeteneği olan ve öğretmeyi. Dolayısıyla. Kısa bir süre sonra emekli olacaklar veya kariyerinde yükselme umudu taşımayanlar.

zehirleyici kimyevi maddeler ve petrol ürünleri • Etkili sunuş becerileri • Temel trafik kuralları 134 . Excel. Power Point) • Emniyetsiz hareketlerin gözlenmesi. atık kontrolü (özellikle tehlikeli atıklar) ' ® Başlıca yanıcı. raporianması ve analizi • Kaza ağacı ve Kök analizleri • Atık türleri.Bilmesi ve eğitim almış olması gereken konular: • Ürün yönetimi • Ergonomi • Stres yönetimi • İletişim becerileri • Müzakere becerileri • Yangınla mücadele teknikleri • İlk yardım ® PC kullanım bilgisi (Word. parlayıcı.

2. 2. makina mühendisi.3.Gaz karışımına ilave edilen maddeler 2. Yangın güvenliğini sağlayacak ve yangınla mücadele edecek bu disiplinlerin öncelikle temel yanma bilgilerine ve yanma kimyasına yabancı olmamaları gerekmektedir.petrol mühendisi.elektrik mühendisi. Yanma hızını etkileyen parametreler . TEMEL YANMA VE YANGIN BİLGİLERİ 2.0. mimar-inşaat mühendisi.Mal varlığı kayıplarının en aza indirilmesi Bu temel mantık bize.2.Yangının çıkma olasılığının en aza indirilmesi ve yangının çıktığı noktada tutulması . Şti.Sıcaklık . Yanma ve alev türleri Kontrollü yanma ve patlama Homojen ve heterojen yanma Oksijen ya da hava ile yanma Ön karışımlı alev ve difuzyon alevi 135 .Can güvenliğinin azami oranda sağlanması ve sürdürülmesi . Bu maksatla bazı açıklayıcı kavramlara kısaca göz atmakta fayda vardır. Yanma ve yangın Yamçı maddenin oksijen ile ısı altında ve belirli oranlarda birleşmesi sonucu meydana gelen kimyasal reaksiyona yanma denir. YANGIN GÜVENLİĞİ VE YAKLAŞIM MANTIĞI Yangın güvenliği ve yangınla mücadele konularında sahip olunması gereken temel mantık şu kriterlere dayanmalıdır: . 1.Basınç .1.0.YANGIN VE ENDÜSTRİDE YANGIN GÜVENLİĞİ Serkan KÜÇÜK Kimya Mühendisi / NAVA Mühendislik Ltd. bir binanın tasarım aşamasından itibaren disiplinler arası eşgüdümün kaçınılmazlığını göstermektedir. Kontrol dışı yanma olayına da yangın adı verilir. yangın teknikeri-itfaiyeci gibi meslek insanları yer almalıdır.1.1. Bu eşgüdümde kimya mühendisi başta olmak üzere.Hidrokarbon yapısı .

8. Ali : Parlama noktası 37.7.60 C arasında 136 . 2.7.8 C ve kaynama noktası 37.7. kanşımın patlaması ya da yanması için gereken minimum sıcaklıktır. ısı ve ışık etkisi altında stabil olmayan katı. Parlayıcı sıvı Parlama noktası 37.4.8 C'nin altında 2. Tutuşma-patlama limitleri Hava ya da oksijen ile karışım meydana getiren sıvı buharı ya da gazların yanabilmeleri/patlayabilmeleri için bulunmalan gereken aralıktır.3.8 C ve buhar basıncı 2. Patlama Sürtme. Bu sınırların altında ya da üstünde yanma/patlama meydana gelmez. Patlamada alev iletimi şok dalgalarıyla olur ve aynı zamanda gaz karışımı kimyasal bir reaksiyon ile yanar. 3.8. vibrasyon. 2. Yanma noktası Yanıcı hava-yakıt karışım buhar ya da gazlanmn alevle temas etmeksizin kendiliğinden yandıkları sıcaklık derecesidir.8 C'nin üstünde olan sıvılardır. Tehlikeli (yanıcı) sıvılar Parlama noktası 37.8 C'nin altında : Parlama noktası 22.3 CI : Parlama noktası 22. darbe. sıvı ve gaz maddelerin fiziksel genleşme veya kimyasal reaksiyon sonucu. Al 3.7. Parlama noktası Parlayıcı sıvıların hava ile yanıcı bir karışım meydana getiren buhar çıkardıktan en düşük sıcaklık derecesidir.2.2.8 atm'in altında olan sıvılardır.8 . Kendi aralarında üçe ayrılırlar. 2.2. BI 3. Tutuşma sıcaklığı Stokiometrik hava-yakıt karışımlarında. kaynama noktası 37. 2. aniden genleşme ve sıcaklık artışı meydana getirmelerine patlama denir.8 C ve kaynama noktası 37.8 C üstünde veya eşit.1.8 C'nin üstünde veya eşit : Parlama noktası 22. 2. 2.6.5.1.

depolama. bakım gibi işler mutlaka bir izin belgesine bağlanmalıdır. Yangın ve patlama tehlikesinin yoğun olarak bulunduğu ortamlarda çalışanlar anti statik ayakkabılar başta olmak üzere uygun koruyucu ekipmanla donatılmalıdır. Parlayıcı. AIII 2.1.93. Üretim birimleri içinde elektrik ile ilgili tamirat.3. Elektrik Yangın riski elektrik enerjisinin kullanımına ve elektrikli cihazların niteliğine bağlı olarak artış gösterebilir. tehlikeli ve zararlı maddelerle çalışılan iş yerlerinde alınacak tedbirler hakkında tüzük" başta olmak üzere uluslararası standartlar dahil bu sektörlerde titizlikle uygulanmalıdır. Koruma ve işletme topraklaması çok sağlıklı tesis edilmelidir.2.8.0. Can ve mal güvenliğinin azami oranda sağlanmasına yönelik olarak. montaj. unsurlar kesinlikle ex-proof (patlama güvenlikli/alev geçirmez) olmalıdır.4 C veya üstünde 3. 137 . 3. patlayıcı.4.2. Endüstride yangına sebep olan faktörler 3. motor. Kıvılcım ya da ark oluşması tehlikesi varsa elektrik iş iznine ek olarak. Statik elektriğin yol açacağı tehlikelerden korunmak için çok sağlıklı ve yaygın bir koruma ve işletme topraklamasının yanı sıra bilinçli bir seyyar topraklama yapılmalıdır. 3. Ateşli işler Kaynak. Statik elektrik Özellikle kimya sektörü için en önemli yangın riskini oluşturan unsurların başında statik elektrik gelir. ikmal alanları gibi yerlerde sigara içilmesi kesin olarak yasaklanmalı ve kontrol altında tutulabilecek sigara içme alanları belirlenmelidir. Ayrıca topraklama konusuna özel bir önem verilmelidir. nakliye. patlayıcı ve tehlikeli kimyasal yoğunluğu Üretim ve labaratuvar alanlarında bulunan hammadde. Elektrik enerjisi kesinlikle sağlıklı bir projeye göre tesis edilmeli ve kullanılmalıdır. Havalandırma. 3. Sigara Sigara ucundaki kor parçasının sahip olduğu 730-800 C sıcaklık sonucu yangın riskini arttıran önemli bir faktördür. armatür vb. kesme gibi ateşli işler özel bölümlerde yapılmalı. aksi durumlarda tüm ateşli işlerin gerçekleştirilmesi özel kurallara bağlanmalıdır. Üretim.8. Fabrikadaki değişiklikler ve gelişmeler de bu projeye uygunluk göstermelidir. Üretimin bir çok noktasında elektrikli cihaz. ateşli iş izin belgesi düzenlenmelidir. Bill : Parlama noktası 60 . yarı mamul ve ürünlerin kimyasal yapısı.5. yağunluğu ve çeşitliliğinden ötürü bazı sektörlerin potansiyel olarak yangın riski yüksektir. 3. nemlendirme ve seyyar topraklama uygulamaları sürekli olarak göz önünde bulundurulmalıdır.4 C arasında : Parlama noktası 93.2. 14752 sayılı " Parlayıcı.3. Ateşli İş İzin Belgeleri düzenlerimeli ve uygulaması titizlikle sürdürülmelidir.

Yıldırım Yanıcı madde tankları ve binalar yıldırım düşme riskini her zaman taşırlar. idari ve sosyal alanlarından ayrı ve güvenlikli bir bölgede konumlandırılmalıdır. muhtelif dökülme sızmalar tehlike yaratmadan ortadan kaldınlmalıdır.7. 3. 3. Ciddi bir yangın ve patlama riski oluşturan yıldırıma karşı başta paratoner olmak üzere tüm güvenlik önlemleri alınmalıdır.10. İkmal yapacak araçlar ve personel her türlü güvenlik önlemini almak zorundadır. Bakım onarım dönemleri Fabrikaların üretime ara verip bakım onarıma girdikleri dönemlerde irili ufaklı bir çok yangın çıkmaktadır. parlayıcı ve patlayıcı kimyasalların depolandığı tankiann bulunduğu alanlar da yangın riski yüksek olan bölgelerdir. doğalgaz ve motorin gibi yakıtların depolandığı ve kullanıldığı bu alanlar yangın güvenliği açısından sürekli izlenmeli ve bu alanlar ilgili standartlara göre tesis edilmelidir. Bu depolama tankları fabrikanın üretim. Böyle durumlarda iş güvenliği/yangın güvenliği mühendisleri ya da ateşli işler nezaretçileri muhakkak fabrikada bulunmak ve gerekli önlemleri almak zorundadırlar. Bu araçlar fabrika girişinden itibaren bir kontrol listesi ile gözlem altına alınmalı ve ikmal sistemlerinin sızdırmazlık başta olmak üzere durumu kontrol edilmelidir.6. İnsan kaynaklı hatalar İnsanlann bilinçsiz ve özensiz davranışlarından ötürü bir çok yangın çıkmaktadır. yardımcı işletmeler. Bunun önüne geçmenin en etkili yolu da insan gücünün doğru yöntemlerle eğitilmesidir.11. Temizlik ve düzenli çalışma eksikliği İş yeri ortamı sürekli olarak temiz tutulmalı. Tüm işçiler düzenli çalışma alışkanlığını yerleştirecek bilince eriştirilmeli ve sonrasında bu uygulama gerekli kontrol listeleri ile denetlenmelidir. 138 . Tehlikeli madde ikmali Üretim için gerekli olan yanıcı. 3. 3.3.9. 3.8. atıklar. Kazan daireleri ve yakıtlar LPG.

Çıkışlar Koridorlar ve merdivenler .Duman tahliye sistemleri . Bu konuya yaklaşımın ilk başlaması gereken yer de proje masasıdır.Özel tehlike alanları .Kaçış genişliği . yangın güvenliği bir çok meslek disiplinini ilgilendiren bir konudur.1. Su kaynakları Tesisler büyüklüklerine bağlı olarak değişen miktarlarda yeterli su kaynağına sahip olmak zorundadır. Yangın hattını besleyen kaynak veya kaynaklar su akışı varken en kritik noktada statik 139 . Bu amaçla endüstriyel üretim süreçleri hakkında bilgi sahibi olması gereken mimarın.Havalandırma .4.Yangın araçlarının yaklaşım durumu .Kapılar. 4.Güvenlik ve boşluklar . ahşap malzeme Bu başlıkları genellemek gerekirse mimar tasarladığı yapıda yangının yayılmasını engelleyecek bir tasarım yapmak ve uygulama aşamasında da buna uygun malzeme kullanmak durumundadır.Koruyucu malzemeler ve sınıflandırılmaları .Gizli bölmeler . Bir mimar tasarladığı yapıyı kullanım amacından. YANGIN GÜVENLİĞİ VE YANGINLA MÜCADELE UNSURLARI 4. Bina tasarımı aşamasında yangın güvenliği Başta da belirttiğimiz gibi.2.0. Kaçış tahliye ve kurtarmaya uygun tasarlanmış bir yapı yangın esnasında büyük avantajlar taşıyacaktır.Duman ve alev engelleyici kapılar Merdiven boşlukları Mekanik ve elektirik tesisatına ilişkin şaftlar .Çatı ışıklandırması . can ve mal güvenliğine yönelik şu kriterleri de çok iyi değerlendirmesi gerekir: Yapının konumu . can ve mal güvenliğinin sağlanmasına yönelik önlemlerden bağımsız düşünemez.Yapının korunması .Çatı ve tavan . kaplamalar.Yapının şekli ve düzenlenmesi Bölümler ve kompartımanlar ile bunların duvarları .

4.3. beraberinde yükseldiği ısı. Zamanı verimli kullanmak. Bu cihazların da seçiminde çok hassas davranılmalı. Ancak otomatik sistemler bütünsel bir yaklaşım içinde. ancak sistem seçiminde çok hassas davranılmalıdır. Uzun mesafelere su ve köpük atışı yapabilen su topları/monitörler de boya sektöründe yangın güvenliğimn önemli ekipmanlarındandır ve her fabrikada yeter sayıda bulundurulmak zorundadır. dizel ve jokey pompalardan oluşan böyle bir set. Köpüklü otomatik söndürme sistemleri kritik sektörlerde daha etkili bir mücadele unsuru olarak değerlendirilmelidir.5" ile yangın hortumlarına çıkış alınmalıdır. 4. TSE belgeli cihazlar güvenilir ve servis/bakım desteği güçlü olan bir firmadan alınmalıdır. Kuru boru sistemleri dışında bütün yangın boru sistemlerinde kullanılabilecek en az bir güvenilir su kaynağı bulunmalıdır. solvent/alkol tank sahaları.5" yangın suyu hattı bulunmalı ve buradan 1-1. Ayrıca bina içlerinde kesinlikle yuvarlak makaralı hortumlar kullanılmalı varsa yassı hortumlar değiştirilmelidir. Su basmçlandırma sistemleri Yangını söndürme ve yayılmasını önleme aşamasında en önemli unsur.insan gücüne dayanan manuel sistem ve cihazlarla desteklenmelidir. Bu amaçla dumanı bina ya 140 . Duman tahliye sistemleri Duman. Ayrıca yoğun duman beraberinde alevi taşımasa dahi insanlar üzerinde büyük bir panik yaratmakta ve her açıdan etkin bir mücadeleyi zorlaştırmaktadır. Fiktif depo. içten basınçlı ve test edilebilir manometreli. Bina içlerinde en az 2. Tüm otomatik ve manuel sistemler seyyar söndürme cihazları ile de desteklenmelidir. yangının etkisiz hale getirilmesinde çok önemli bir işleve sahiptir. etkin bir söndürme sağlamak ve insan faktöründen kaynaklanan eksiklikleri aşmak için otomatik söndürme sistemleri yaygınlaştırılmalı. yekpare gövdeli. Bu pompa grubundaki tüm pompaların yangınla mücadele için üretilmiş yangın pompaları olmaları ve bu konudaki uluslararası standartlara uygun olmaları gerekmektedir. Fabrika sahasında ihtiyaca uygun noktalara en az 4" hidrant hattı kurulmalıdır.5. nakliye platformları otomatik köpüklü söndürme sistemi ile korunması gereken noktalar olarak öne çıkmaktadır. Yangınlarda bir çok insan duman yoğunluğu yüzünden hayatını kaybetmektedir. mamul depo. Ancak çoğu sektörde kaynak sayısının birden fazla olması güvenlik açısından önemli bir avantaj teşkil eder. 4. Bu kaynaklardan en az birisi diğerleri devreye girene kadar yeterli suyu sağlamalıdır. Yangın söndürme sistem ve cihazları Yangın çıktıktan sonra asıl mücadelenin yapılacağı tüm sistem ve cihazlar bu başlık altında kısaca genellenmiştir. hammadde depoları. yanıcı yanma ürünleri ve diğer partiküller ile yangının yayılmasını kolaylaştırmasının yanı sıra insan sağlığı üzerindeki olumsuz etkileri ve görüş mesafesini daraltarak insan ve mal tahliyesini engelleyen yapısı nedeniyle özel önlem alınması gereken bir faktördür. 4. tetik mekanizmalı. genel enerji kaynaklarından bağımsız olarak çalışabilen ve her hortumun ucunda en az 6 bar basınç sağlayabilecek kapasitede bir pompa grubunun varlığıdır.basıncı en az 6 bar'ı sağlayacak ve dakikada 500 İt debiyi 30 dakika süre ile karşılayacak kapasitede olmalıdır. Elektrikli. kullanım kolaylığı olanlar (6 kg) tercih edilmeli.

7. ticari güvenilirlilik de deneyim gibi kriterleri ön plana çıkarmaktadır. elektirik tesisatlarına uygulanacak yangına dayanıklı kablo kanalları. ısı ya da aleve duyarlı erken algılama sistemleri tesis edilirken özellikle analog adreslenebilir tipte entegre bir sistem seçilmesine dikkat edilmelidir.da bir hacim içine yayılmadan dışarı atan duman bacaları/duman tahliye sistemleri kullanılmalıdır. Özellikle kaçış yollarında. servis. yönlendirilmesinde çok önemli bir işlevi olan genel anons sistemleri de fabrikalar için gerekli bir unsurdur. atrium ve çatılara yerleştirilecek duman tahliye bacaları. çelik. kanallara yerleştirilecek yangın damperleri. çatı araları. Zaman iyi değerlendirilmeyip.8. Depolar ya da üretim alanları gibi büyük hacimlerde dumanın yayılmasını önlemek için. Genellikle de merdiven. Bölümlerin özelliğine göre duman. 4. sistem seçiminde teknik destek. Acil aydınlatma ve yönlendirme sistemleri Bir yangın esnasında meydana gelen panik. çıkış kapılarında. Ayrıca tüm fabrika sahasına hitabeden ve insanların uyarılıp. Bina içinde bölümler arasında yayılmayı önleyecek düşey yangın bölmeleri. tavana. pencereler gibi risk oranı yüksek yerler gerekli önlemler alınmadan kullanılmaktadır. tavandan sarkan yangın bölmeleri de gereklidir. havalandırma ve klima kanalları. Algılama. kendiliğinden ışık yayan akülü tip acil aydınlatma armatürleri ve aynı mantıkla üretilen yönlendirme üniteleri etkili ve vazgeçilmez güvenlik önlemlerindendir. enerjinin kesilmesi ile daha da büyümekte ve aslında gereksiz bir çok yaralanma ve ölüme sebep olmaktadır. Buralardan yayılan duman ve ısı yangının kısa sürede tüm bölümlere sıçramasını kolaylaştırmaktadır. konveksiyon ve radyasyon adı verilen üç değişik ısı iletimi ile yayılır. Jeneratörün de devre dışı kaldığı ya da hem yangın södürme hem de aydınlatmaya yetecek güçte yedeklenmediği durumlarda. Ateşin bir yerden diğer bölüme atlamasını kolaylaştıran bu özelliklerinin mimari tasarım aşamasından itibaren göz önünde tutulup önlem alınması kaçınılmazdır. Bu amaçla yangını erken algılamak ve bu algılamayı gerekli biçimde ihbar etmek son derece önemlidir. Bu konuda en büyük riski oluşturan bina içi şaftların yatay ve dikey olarak çok iyi yalıtılması gerekmektedir. Endüstride etkili bir güvenlik önlemi olan duman tahliye sistemleri otomatik ya da manuel olarak çalışabilmekte ve binanın özellikleri/boyutları dikkate alınarak üretilebilmektedir. asansör. 4.6. ahşap gibi taşıyıcı konstürüksiyonların yangına dayanıklı malzeme ile korunmaya alınması yangın yayılımına karşı alınması gereken temel önlemlerin başında gelmektedir. ihbar ve anons sistemleri Konumuz ile ilgili olarak göz önünde bulundurulması gereken en önemli kriterlerden biri zamandır. yangına geç müdahale edildiğinde tehlike çoğunlukla önemli boyutlara ulaşmaktadır. aydınlık boşlukları. Yangın kondüksiyon. yangın perdeleri. Yalıtım ve yayılma Bir yangının büyümesinin ve verdiği zararın artmasını engellemenin en etkili yolu sağlıklı bir yalıtım uygulamasından geçer. demir. yangın 141 . 4. Piyasada bu işi yapan bir çok firma olması ve marka çeşitliliği.

Ancak özellikle riskin fazla olduğu bölümlerde yangın istasyonu adını verdiğimiz birimler kurulmalıdır. duman yayılımını engelleyecek sistemlerin ya da duman bacalarının olmasına özel önem verilmelidir.11. Kaçış yolu üzerindeki kapılar yandan menteşeli. Bunun için kurulacak sistemlerden. bağımsız akülü acil aydınlatmaları. 4. kaçış yönüne açılan kapıları olmalıdır. Bu merdivenlerin dönel tipte yapılmasından özellikle kaçınılmalıdır. yangın riski yüksek bölgelerde de değerlendirilmelidir. Ayrıca bekçi tur sistemleri gibi güvenlik personelinin çalışma yöntemlerini belirleyen sistemler. toplanma alanlarında. yangın battaniyesinden seyyar söndürücülere kadar ilgili malzemeler bulunmalıdır. duman birikimine veya buzlanmaya karşı alınmış önlemleri. Fabrika binaları tek kattan yüksek olduğu durumlarda kaçış yollarını tamamlayan en önemli unsur yangın merdivenleridir. yangın güvenliği açısından da değerlendirilmeli ve boya fabrikalarında kritik olan insan olmadığı zamanlarda kamera ile de izlenmelidir. 4. Bu malzeme ve ekipmanlar alınırken fiyat kesinlikle önemli bir kriter olamaz.10. Ayrıca. Floresan. Bina içinde ve dışında konumlandırılan yangın merdivenlerinin kendilerine ait bir alanları.merdivenlerinde. Fabrika bünyesindeki tek katlı yapılarda alanın büyüklüğüne bağlı olarak değişmekle birlikte. panik barlı ve kaçış yönüne doğru açılır şekilde monte edilmelidir. kazan dairelerinin bulunduğu alanlarda bulunması gereken bu üniteler.9 Kaçış yolları ve yangın merdivenleri Kaçış yolu tanımından bir binanın her hangi bir noktasından yer seviyesindeki güvenlikli alana kadar devamlı ve engellenmemiş alanlar anlaşılmalıdır.Kanca 142 .Balta . tungsten ya da gün ışığım absorblayan bu sistemdeki plakalar elektirik enerjisi kesildiğinde kendiliğinden ışıma yapmaya başlamakta ve güvenli bir yönlendirme yapmaktadır. Görüntülü güvenlik ve genel güvenlik uygulamaları Daha ziyade fiziki güvenlik amacıyla kullanılan görüntülü güvenlik sistemleri. biri korunmamış da olsa en az iki farklı kaçış yolu düzenlenmelidir. alınacak en ufak kişisel koruyucu ekipmana kadar malzeme şartnameleri bir danışman nezdinde oluşturulmalıdır. yangın esnasında meydana gelen yoğun dumanın görüş alanını kısıtlayıp acil aydınlatmaları etkisiz hale getireceği ve acil aydınlatma uygulanamayan yerlere ulaşmak olarak kurulmuştur. Genel olarak bakıldığında fabrikanın gerekli tüm birimlerinde hortumdan lansa. Koruyucu malzeme/ekipman ve yangın istasyonları Yangınla mücadelede insan faktörünün. günümüzde işlevselliğinin yanı sıra estetiği bozmayacak biçimde de tasarlanmaktadır. Bu alanlara kaçışı engelleyici hiç bir şey konulmamalı. Bir yangın istasyonunda kabaca şu malzemeler bulunmalıdır: . yangına en az 30 dakika dayanıklı ve alev kesici. 4. Kaçış yollarının aydınlatma ve yönlendirmesi de yukarıda açıklanan özelliklere sahip olmalıdır. yangın pompalarının. daha etkin olarak kullanılması amacıyla kaliteli ve işlevsel malzeme ile donatılması gerekmektedir. yangına dayanıklı duvarları. Bu sistemdeki temel mantık. yangın güvenliği ve yangınla mücadelenin bir bütünsellik taşıması gerektiğini belirttiğimiz yukarıdaki satırları destekleyen başka yönlendirme üniteleri de bir çok gelişmiş ülkede zorunlu olarak uygulanmaktadır.

bilimsel ve teknik yönü ile birlikte psikolojik boyutu ağırlık kazanan çok önemli bir alandır. Yangın eğitimi de. Teorik eğitim Yaşanmış olayların hatırlanması ve katılımın gerçekleştirilmesi Kişinin psikolojik olarak eğitim almaya hazır hale getirilmesi Sosyal ve kişisel yaşamdaki yangın riskleri Güvenlik kavramının bilince yerleştirilmesi Temel yangın kimyası ve bilgisi - 143 .1. 5. Eğitim programının özet başlıkları aşağıda yer almaktadır. Bu amaçla teorik ve pratik eğitim birlikte düşünülür. yaygın olarak yapıla geldiği gibi bir tavada yakıt söndürmenin çok ötesinde. Eğitimlerin temel hedeflerinden biri SOĞUKKANLILIK SAĞLAMA ve BİLİNÇ KAZANDIRMAKTIR. 5.- - - Kazma Kürek Kova Tornavida El feneri Yedek pil Yangın battaniyesi Yangına dayanıklı kıyafet İtfaiyeci çizmesi İtfaiyeci bareti İtfaiyeci eldiveni Yeterli sayıda yassı hortum Kumandalı jet/sprey atı yapabilen lans Yedek rakor Adaptör Rakor anahtarı Solunum cihazı Minimum 25 kg köpük Köpük oranlayıcısı Köpük lansı İlk yardım seti Portatif sedye Reflektör Güvenlik bandı Acil ışık çubuktan Megafon Halat 50 m arabalı hortum (İstasyon yanında) .0. YANGIN EĞİTİMİ Yangın ve iş güvenliğinde sistemlere ve malzemelere ne kadar yatırım yapılırsa yapılsın insan faktörü eğitilmediği sürece tüm çabalar eksik kalacaktır.

2. 5.3. 144 . enerji. güvenlik.2. Bu kadro bilimsel. yardımcı işletmeler. 5. tahliye yöntemleri. Pratik eğitim Sınıf içi modellemeli organizasyon problemleri Açık alanda tatbikat öncesi spor . formen. patlama bilgileri ve kuruluşa özel risklerin açıklanması Gazlar ve tehlikeli kimyasallar ile ilgili bilgilendirme Elektrik ve yangın ilişkisinin açıklanması Yangın Güvenliği ve iş güvenliğine yönelik yaklaşım Önlem ve sistemler Organizasyonun önemi ve organizasyon yöntemleri İlkyardım ve müdahale 5. sabotaj. Aktif kadro : Çekirdek kadronun emri altında çalışan ustabaşı. Bu grup 4-6 ay sonra 8 saatlik ileri teorik ve pratik bir eğitimden daha geçirilir ve işletmenin acil durum eylem planlarının geliştirilmesine hazır hale getirilir.3.3. Çekirdek kadro ile benzer ancak tatbiki yanı daha ağır basan bir eğitimden geçirildikten sonra 4 ayda bir tabiki periyodik eğitimden geçirilir. teknik ve psikolojik yönü daha ağır basan 8 saatlik teorik eğitimden geçirildikten sonra. Temel yangın kimyası. iş yerlerindeki riskler ve önlemler ile organizasyona yönelik 8 saatlik teorik eğitimden geçirilir. Personel kadrosu : Yukarıdaki 2 grup dışında kalan mavi ve beyaz yakalı tüm personeli kapsar.1. mekanik.- Ateşli işlerde dikkat edilmesi gereken kuralllar Parlama. pompacı vb işçiler ile üretimde çalışan işçilerin bir kısmını kapsar. patlama vb. sel.) Malzemelerin tanıtılması Motivasyon arttırıcı yarışma ve oyunlar .Kontrollü yangın çıkarılması ve söndürülmesi . 5. Eğitim alacak gruplar Bir iş yerinde yangın. Bunun dışındaki grup genel bir bilgilendirme ve soğukkanlılık / bilinç kazandırma eğitiminden geçirilir. işletme koşullarında olası kazalara yönelik senaryolar eşliğinde organizasyonun sağlanmasına ağırlık verilen bir tatbikattan geçirilir. insan kaynakları gibi alanlarda yönetici ve sorumlu olarak çalışan personelden oluşur.3. yadımcı işletmelerde çalışan kazancı. Çekirdek kadro : Üretim. deprem. olağanüstü durumlarda davranış psikolojisi. kurtarma ve tahliye yapabilecek 2 grup saptanır.Yangın güvenlik sistem ve seyyar cihazların kullanılması İşyerinin risk analizinin gerçekleştirilmesi Değerlendirme ve anket 5. Bu eğitim yılda 1 defa tekrarlanır.olaylara yönelik hareket edecek ve sağlıklı biçimde müdahale.3.

Acil Durum müdahale organizasyonunun gerçekleştirilmesi Müdahale grupları ve sorumlularının tespit edilmesi.0. kurtarma ve ilgili kurumlarla organizasyon faaliyetlerinin sağlıklı bir şekilde yürütülmesini sağlamak ve kuruluşu olağanüstü durumlara hazırlamaktır. sel vb olaylar karşısında müdahale.Yangına sebep olan faktörler Vaziyet planları ve yangın güvenlik sistemlerinin bu planlara işlenmesi Çekirdek kadronun oluşturulması Periyodik bakım onarım formlarının hazırlanması Ateşli iş izin belgelerinin hazırlanması .6. savaş ve büyük doğal afetlerde hareket şekli Gelişen teknoloji ve üretim şekline göre yönetmeliğin yenilenmesi 145 . periyodik kontrollü işleri tanımlar taşeronların uymaları gereken kuralları tanımlar ve taahhüt altına alır.İşçi sağlığı ve iş güvenliği ile ilgili faaliyet ve yasal zorunluluklar Sivil savunma. faktörler hakkında ayrıntılı bilgi içerir.Dışarıdan gelen yardım unsurlarının organizasyonu . ACİL DURUM EYLEM PLANLARI Bu planların amacı yangın. haberleşme.Acil Durum haberleşme organizasyonunun oluşturulması Kaçış ve tahliye yollarının belirlenmesi Toplanma bölgelerinin belirlenmesi .Çevre kuruluşlarla yangınla mücadele planlarının hazırlanmasına yönelik organizasyon . ÖZEL YANGIN YÖNETMELİĞİ Bu yönetmelik yangın ve yangına sebep olan. Acil Durum Eylem Planları özetle aşağıdaki başlıklardan oluşur: .0.En yakın itfaiye kuruluşuyla koordinasyonun ve teknik yardım koşullarının belirlenmesi .Acil Durum Masası görev.Koordineli çalışılması gereken kurumların tespit edilmesi .Temel Yangın bilgisi .Acil Durum Masasının oluşturulması .Lojistik destek çalışmalarının belirlenmesi Olay sonrası personel takip ve hasar tespit raporlama yöntemlerinin ve sorumluların belirlenmesi Basın ile ilişkilerin organize edilmesi Acil Durumun geçirdiği safhaların açıklanması .Acil Durumun tanımlanması .Acil Durumlara yönelik örnek senaryoların oluşturulması Acil Durum tahliye ve müdahale tatbikatlarının yöntem ve zamanlarının belirlenmesi 7. yangın ve iş güvenliği açısından gerekli formları düzenler.Teorik ve pratik eğitim programlarının tanımı ve uygulama yöntemleri. . deprem. . yetki ve sorumluluklarının belirlenmesi . koruma. görev yetki ve sorumluluklarının belirlenmesi . Yönetmelik Yangın Güvenliği alanında yapılan çalışmaların son noktasıdır ve kısaca şu başlıklardan oluşur.

_ . patlayıcı. Dr.8. Prof.Kadırgan Neşet." KMO İşçi sağlığı ve iş güvenliği okulu-II ..0. .1994 İstanbul Büyükşehir Belediyesi Yangından Korunma Yönetmelikleri 24.12. :"Yanıcı ve patlayıcı gazların isçi sağlığı ve iş güvenliği açısından yarattığı sorunlar. :" Yangın ve patlamalarla ilgili genel bilgiter" KMO Yangın okulu ders notlan . tehlikeli ve zararlı maddelerle çalışılan işyerlerinde alınacak tedbirler hakkında tüzük" Küçük Serkan : "Çok boyutlu bir sorun:Yangın" Arredamento Mimarlık Dergisi Sayı 109/1998 Küçük Serkan : "Otelcilerin korkulu rüyası: Yangın" Gastronomi Dergisi Sayı 27/1999-10-23 NFPA 30.. Kaynaklar: . endüstride yangın güvenliği ve yangınla mücadele konularının önemini ortaya koymakta ve kimya mühendisliği disiplininin konuyla yakın ilgisini göstermektedir. . Dr. Boya sektörü bu konularda serbest çalışan ve danışmanlık yapan kimya mühendislerinin birikiminden yaralanmalı ve güvenli üretim koşullarını bütünsel bir mantık içerisinde gerçekleştirmelidir.. Prof.1997 . " Flammable and combustible liquids" 146 . SONUÇ Sonuç olarak ortaya çıkan durum..Kadırgan Neşet.1973 / 14752 sayılı "Parlayıcı.

Bunların bazılarında. Sağlık. Koruyucu hekimlik hizmetlerinin düzeyi düşük bulunmuştur. Sağlığını kaybedenler ve sağlık sorunlarını çözememiş toplumlar sağlıksız olmanın olumsuz koşullarını yaşamak zorunda kalırlar. İOSB' lerinin çalışmalarını destekleyici ve denetleyici rol üstlenecek. üzerinde duyarlılıkla durulması. insanın bir sonuç elde etmek için gösterdiği çabadır. "İş Sağlığı "alanında gelişmeler başlamıştır (2). 48 işletme İOSB' ne üyedir. Araştırmaya katılan işletmeler tekstil. Son yıllarda küçük ölçekli işletmeler daha çok küçük ve organize sanayi sitelerinde örgütlenmektedir. hizmetin niteliğinin arttığı oranda memnuniyet düzeyinin yükseldiği saptanmıştır. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) tarafından da ele alınmıştır. daha üstün bir düzeye getirilmesi için çareler aranan. 18. özellikle organize sanayi sitelerinde örgütlenen. Çalışma. bozulmasının önlenmesi gereken. sağlığı olumsuz etkileyen faktörler olarak önem kazandığında. Başlangıçta göz ardı edilen çalışma hayatının getirdiği bu sorunlar.8' i metal işkolunda faaliyet göstermektedir. metal ve diğer işkolu başlığı altında toplanmış olup. Sanayi sitelerinin içinde. Ancak nitelikli. kısıtlı ekonomik kaynaklan olan küçük işletmeler için en uygun işyeri hekimlik hizmet modelidir. koruyucu hekimlik hizmetlerine ağırlık verilmesi gerekmektedir. Çalışma süresi günlük yaşam içinde uzun bir zaman kaplamaktadır. Bunu gören toplumlar daha hızlı gelişmek ve güçlenmek için.KÜÇÜK ÖLÇEKLİ İŞLETMELERDE İŞYERİ HEKİMLİK HİZMETLERİ Dr. ancak halen kıymetini henüz tam olarak bilmediğimiz.yy'dan itibaren. kaybedince değerini anladığımız en önemli niteliğimizdir (2). Toplum Hekimliği Uygulama ve Araştırma Merkezi / Cerrahpaşa Tıp Fakültesi Ülkemizde kendi işini kurma eğiliminin artması ile küçük ölçekli işyerlerinin sayısı giderek artmaktadır. işyeri hekimlik hizmeti alan ve almayan 164 işletmedeki işyeri sorumluları ve bu işletmelerden tabakalı rasgele örnekleme metodu ile seçilen 314 çalışanla işyeri hekimlik hizmetleri değerlendirilmiştir. 164 işletmenin birinde İşyeri Sağlık Birimi kururmuştur. İşletmelerin işyeri hekimi bulundurma zorunluluğu olmadığı gözlenmiştir. İOSB. işveren ve işçi temsilcilerinin aktif görev yapacakları. kendilerine uygun bir sağlık hizmeti geliştirip uygulamaya çalışır. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) ve Uluslararası Çalışma Örgütü (İLO) kurdukları ortak çalışma grupları 147 . teknolojik gelişmeye paralel olarak özellikle işyerlerinde sağlık ve güvenlikleriyle ilgili sorunlarla karşılaşmışlardır (2). İşyeri hekimlik hizmeti almayanlar beklentileri doğrultusunda tedavi ve ilkyardım hizmetleri almaktadır. görev ve yetkileri ile yapısı mevcut yasal düzenlemelerden farklı olmayan İşyeri Ortak İşçi Sağlığı İş Güvenliği Kurulu' nun (İOİSİGK) oluşturulması yasalarla zorunlu kılınmalıdır. sanayileşme süreci içinde. ilkyardım ve periyodik muayene hizmeti almıştır. geliştirilmesi. İş sağlığı konusu. Küme örnekleme yöntemi ile seçilen Doğu Sanayi Sitesi' de faal 195 işletmeden araştırmaya katılan. işyeri hekimlik Mzmetinin işvereni ve çalışanları memnun ettiği. kimya. İlk çağlardan günümüze dek yaşadıkları zaman diliminin sağladığı olanaklar doğrultusunda çalışan insanlar. "Endüstri Devrimi"ni izleyerek. Üye olmayan 55 işletmeden 31' i İOSB' den kendi istekleri doğrultusunda ücret karşılığı sadece özel sağlık hizmeti almaktadır. Çalışmamızda. işverenlerin maddi katılımları ile faaliyet gösteren İşyeri Ortak Sağlık Birimleri kurulmaya başlanmıştır. Yeşim Altmtepe İÜ. işletmelerin % 48. İşyeri hekimlik hizmeti alan işletmeler İOSB ve İşyeri Sağlık Birimi' nden öncelikle tedavi.

Yurdumuzda iş sağlığı konusunda en önemli kanun 1930 tarihli Umumi Hıfsısıhha Kanunu' dur. Bu kavram. halletmiş diğer ülkelere oranla daha yavaş olmaktadır. DSÖ' nün de anayasasında yer alan. İş güvenliği multidisipliner bir konudur. "Mesleki faaliyetlerde bedeni yönden zarar veren ve maddi değerleri yıpratan olayların önlenmesi" olarak tanımlanan iş güvenliği. Ekonominin zayıf olduğu. sorunlarını 148 . çağdaş sağlık anlayışı içinde "2000 Yılında Herkese Sağlık" ilkesi. çalışanların sağlıklılıklarının devamı için işyerlerinde alınması öngörülen bir dizi güvenlik önlemlerini içerir (20). Ele alınan. Ülkelerin ekonomik. hızlı ve gelişmiş makinelerin kullanıma girmesiyle yaygınlaşan iş kazalarını önlemek amacı ile iş güvenliği kavramı hızla önem kazanmıştır.Çalışmanın olumsuz koşulları nedeni ile sağlığın bozulmasını önlemek. Ana disiplini mühendislik dallarıdır. politik ve kültürel farklılıkları gelişim sürecinin farklılığında önemli rol oynamaktadır. genel sağlık hizmetlerinden ayrı düşünülmesi mümkün değildir. 3.ile iş sağlığı alanındaki sorunlara çözüm yolları belirlemişlerdir. Tüm bu çalışmaların ışığında. İş sağlığını ilgilendiren en önemli hükmü. Yapılan iş ile işçi arasında uyum sağlayarak. Çalışanların sağlık kapasitelerini en yüksek düzeye çıkarmak. bilinen sağlık risklerinin denetlendiği iş ortamlarında çalışma hakkını da içerir (5). 2. iş hekimliği hizmetlerine ilişkin 180. "Sağlık Hakkı" tüm insan haklarının merkezindedir ve bunun tanınması. Bu maddenin uygulanması işletmelerin küçük ve büyük oluşuna göre değişik nitelikte olmuştur (2). sağlıktır (16). geliştirilmesi ve sürdürülmesi için yapılan ve yapılması planlanan. 4. maddesidir. Ancak işyeri hekiminin iş güvenliği ile ilişkisi de kaçınılmazdır (20). Bilim ve tekniğin hızla ilerlemesi. Toplumun büyük bir kesimini oluşturan çalışanların sağlıklarının korunması.Her işçiyi fiziksel ve ruhsal yeteneklerine uygun işlerde çalıştırmak. iş sağlığının gelişimi tüm dünya ülkelerinde aynı paralelliği göstermemiştir. kararsız politikaların hüküm sürdüğü bölgelerde iş sağlığı ve güvenliğinin gelişimi. iş sağlığı ve iş güvenliği çalışmalarının. sağlık güvencesinin başarılması için yaşamsal öneme sahiptir. herkesin olası en yüksek fiziksel ve mental sağlık düzeyine erişebilmesini öngörür. asgari yorgunlukla optimal verim elde etmek. 2 örgüt kurdukları karma komisyon ile. iş sağlığının amaçlarını şöyle tanımlamışlardır: (2) 1. çalışanların sağlığını da kapsamaktadır. Sağlık güvencesi. Zira korunması gereken iş değil.

Dünya deneyimine bakıldığında. işyerlerinde koruyucu sağlık hizmetlerini yürütmek amacıyla hekim kullanımıdır. Gerçekten de koruma çok daha önemli ve kolaydır. Oysa işverenlerin günü birlik üretim hesapları. işyerlerinde oluşturulan iş sağlığı hizmet zincirinin başını çekmektedir (2. firmaların dış pazarlardaki rekabet gücünü ve giderek ülke düzeyindeki istihdam hacmini göreceli olarak olumlu yönde etkilemektedir. sanılanın tersine uzun erimde. Gelişmiş ülkelerde çalışma ortamının getirdiği risk. maddesi uyarınca sanayiden sayılan. onları iş güvenliği hizmetlerinin kontrollü bir şekilde işletmeye yerleştirilmesini olanaksızlaştırmaktadır. İşçi sağlığı ve iş güvenliği kurullarında her iki meslek grubu da (işyeri hekimi ve iş güvenliği mühendisi) yer almaktadır. özellikle büyük işletme sahipleri için iş sağlığı hizmetlerini kurmak ve kullanmak yasalarca zorunlu kılınmıştır. maddesine göre de. 149 . Hükümet yardımları bazı kuzey ülkelerinde ve İtalya' da yerel sağlık merkezleriyle sınırlıdır. "üretkenlikte azalmaya yol açarlar. İş sağlığı hizmetleri çoğu Avrupa ülkesinde işverenler. Çoğu ülkede işverenler bu hizmetlere doğrudan kendileri bu kurumları oluşturarak veya dolaylı olarak bu hizmeti veren kurumlara ödeme yapmak yolu ile kaynak sağlamak durumundadır.İş güvenliğinin en önemli konusu kişisel koruyucular ve uygulamalarıdır. devamlı olarak en az elli işçi çalıştıran ve altı aydan fazla sürekli işlerin yapıldığı işyerlerinde. İş sağlığı hizmetlerinde görevlendirilecek personelin özellikleri ve eğitimi tanımlanmıştır. maddesinde "Çalışma Bakanlığı' nca lüzum görülecek işyerlerinde işçi sağlığı ve iş güvenliği ile ilgili çalışmalarda bulunmak üzere birer "İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Kurulu kurulacağı" hükme bağlanmıştır. doğru ve etkin kullanımı öğreterek denetlemekle yükümlüdürler (20). Ama uzun yıllar işverenlerin önemli bölümünce olaya bu gözle bakılmamıştır. özellikleri önceden belirlenmiş bu kişisel koruyuculardan amaca uygun olanlarını seçerek çalışanlarına sağlamak. Böyle bir kurul ve programın olması işyeri hekimlerinin isteklerini yaptırabilmesi için bir fırsattır (24). Ülkemizde İş Kanunu' nun 76. Kamuoyunun ilgisinin işçilerin sağlığının korunması üzerinde yoğunlaşması. Bu maddeye uygun olarak çıkarılmış bulunan İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Kurulları Hakkında Tüzüğü' n 2. işverenler üzerinde tepki yaratmıştır. Üretimde kesintilerin önlenmesi. her işveren bir İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği kurulu kurmakla yükümlüdür (23). üretkenlik ve verimlilikte düşüşü engellediği gibi. Kısaca "işyeri hekimi" diye adlandırılan bu görevliler. İşverenler. hastalığı oluşturmadan işyeri ortamında yok edilmeye çalışılır. dar görüşlü üretim zorlamaları. çalışanlarını işin zararlı etkilerinden koruyan. 12). "üretimde kesintilere". İş Kanunu' nun 6. bunları kullandırmaya özendirmek. yaklaşık 160 yıldır ayakta durmayı başarabilen uygulamalardan biri de. Ancak bu yükümlülüğün küçük işletmeleri kapsamaması.

İşyeri Sağlık Birimleri (İSB). 150 . işkoluna ve hatta olası risk faktörlerine bağlıdır (28). bölgesel sağlık birimleri tarafından desteklenen iş sağlığı ve güvenliği hizmetleridir. İşyeri Ortak Sağlık Birimleri ve Halk Sağlığı Merkezleri Hizmetleri görülmektedir (28). 50-200 işçi çalıştıran işyerlerinde ayrıca bir sağlık memuru >yada hemşire. mesleki ve çevresel hijyen. Birimin temizlik işleri için hademe görevlendirilir (2. risklerin değerlendirilmesi ve düzenleyici faaliyetten oluşmaktadır. yeterli ısıtılmış. işyerinde çalışan sayısı 50' yi aştığında kanunun belirttiği sürelerde işyeri hekimi. yada sosyal güvence enstitüleri tarafından sağlanmış birimlerdir (28). AB'ne bağlı ülkelerde konu ile ilgili olarak İşyeri Sağlık Birimleri. İSB.Bir işverenin böyle bir hizmet birimini kurma zorunluluğu. 2001000 çalışanı olan işyerlerinde 2 sağlık memuru veya hemşire görevlendirilir. Avrupa'da bu hizmetler tek tiptir. çalışacak personelin özellikleri ve işyerinde bulunma süreleri ile ilgili maddeler ülkeden ülkeye değişmekle birlikte işletmenin büyüklüğüne. Ancak ekonomik nedenlerden dolayı Fransa. akar suyu sağlanarak kolay temizlenir bir mekanda. İşyeri Ortak Sağlık Birimleri (İOSB). Bu birleşik model. 6). mesleki sağlık ve güvenlik ile ilgili bilgisi bulunan personelin sayıca daha fazla olduğu ve önceliklerin koruyucu aktivitelere ve tehlikeleri değerlendirmeye verildiği hizmetlerin sunulduğu birimlerdir. 1000' den fazla işçi çalıştıran işyerlerinde tam süreli hekim bulunur ve sağlık biriminde bir sekreter görevlendirilir. Kuzey Ayrupa'da daha fazla gelişmiştir. 50' den fazla işçi çalıştırılan işyerlerinde işveren İSB kurmakla yükümlüdür. Bugün ülkemizde ise. tıbbi gözetim. Kuzey İtalya'da görülen bu modelin. içinde sağlık hizmetlerini de barındırdığı ve ülke içinde yaygmlaşmadığı gözlenmektedir (28). Yunanistan Portekiz ve İspanya'da ÎOSB'lerine hiç rastlanmamaktadır (28). DSÖ'nün incelemesi sonucunda Avrupa'da işyeri hekimlik hizmeti veren çok sayıda birbirinden farklı model ve örnekleri bulunduğu görülmüştür. 1000' den fazla işçi çalıştıran işyerlerinde her 1000 İşçi için 1 hemşire eklenir. iyi aydınlatılmış. Bu birimde. İOSB'leri birbirinden farklı iş kollarında daha yaygındır. Danimarka ve Hollanda'daki eğilimlerin İSB'lerinin azalması yönünde olduğu görülmektedir (28). Halk Sağlığı Merkezleri Hizmetleri. personelin daha çok tam gün çalıştığı. DSÖ tarafından da tanımlandığı gibi belli sayıda işletme tarafından ortaklaşa örgütlenen. iyi havalandırılmış. kolay ulaşılabilir. araç-gereç ve ekipmanı işverence yeter sayıda sağlanmış olarak kurulur (6). ulusal sağlık hizmetleri reformundan itibaren oluşturulan.

Son yıllarda.H. özellikle küçük ve orta ölçekli işletmelerin kümelendiği sanayi sitelerinde işverenler ortak olarak.İnceleme-araştırma. ilkyardım ve acil tedavi hizmetleri ile diğer koruyucu hekimlik hizmetleri yer alır (10). İşyeri hekimi mesleksel statüsü olan bir işçidir ve iş yasası hükümlerine göre çahşır (10). 23). işyeri dışı kuruluşlarla ilgili görevler 1) İşyeri hekiminin tıbbi görevleri 10 alt başlıkta toplanır: . 1987 yılında Türk Tabipleri Birliği' nin başlattığı sertifika programı sonrasında işyeri hekimlerinin atanmasında kurs programının sertifikası ve/veya sürekli katılım belgeleri istenmektedir (10. biraraya gelerek bir işyeri ortak sağlık birimi kurabilirler (İşyeri Hekiminin Çalışma Şartları ile Görev ve Yetkileri Hakkında Yönetmelik 3. İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğü 91. bir işyeri hekimiyle anlaşmaktadırlar. işyeri hekimlik hizmetleri için tamgün süreli bir hekim çalıştırmak zorundadırlar (İşyeri Hekiminin Çalışma Şartları ile Görev ve Yetkileri Hakkında Yönetmelik) (2.Kayıt ve istatistik görevleri 4. maddesi.madde/ c bendi) (2.180. Sürekli olarak 1000 yada daha fazla işçi çalıştıran işyerleri. gereksinim duydukları sağlık hizmetlerini işyeri ortamında sağlamak amacıyla. 10): 1. Sosyal Sigortalar Kanunu 114. Sürekli olarak en az 50 işçi çalıştıran işyerlerinde işverenin işyeri hekimi bulundurma zorunluluğu vardır (U. 10.maddesi. Özellikle 1000' den az çalışanı olan işyerlerinde işyeri hekimlik hizmetleri hekimlerin haftada belirli bir süre işyerini ziyaret ettiği ek görev olarak sunulmaktadır.50' den az işçi çalıştıran işyerleri ise mevzuata göre işyeri hekimi bulundurmaya zorunlu olmasalar da.İşyeri hekiminin tıbbi-teknik görevleri 3. işçilerin sağlık durumlarının denetlenmesi. İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğü 9l. 6. işyeri hekimlik hizmetleri veren özel şirketler kurulmaya başlanmıştır.13). 10).İşyeri hekiminin tıbbı görevleri 2.maddesi ile koruyucu hekimlik hizmetleri olarak belirlenmiştir. 23). Bu gereksinimle. Çalışma Bakanlığı'nın 4. 7. İşyeri hekininin hekimlik hizmet alanı. İşyeri Hekiminin Çalışma Şartları ile Görev ve Yetkileri Hakkında Yönetmelik ) (2. Bu gibi hallerde kurma ve işletme masrafları kişi başına düşen masraf üzerinden ortaklaşa karşılanır (2.K. 6. 1980 yılında çıkartmış olduğu ve 17037 sayılı resmi gazetede yayınlanmış "İşyeri Hekiminin Çalışma Şartları ile Görev ve Yetkileri Hakkında Yönetmelik" ile işyeri hekiminin görevleri 4 ana başlıkta toplanmıştır(2. 6. İşyeri hekiminin çalışma süresi işçi basma ayda 15 dakika olarak hesaplanır. maddesi. Bu hizmetler içinde SSK'nın sağladığı tedavi hizmetleri dışında kalan. 10). 6.

-Çalışanların giriş muayenelerinin yapılması: İşe giriş muayeneleri, İş Yasası' nın 79. maddesi ile Ağır ve Tehlikeli İşler Tüzüğü' nün 3. maddesinde belirtildiği üzere işyeri hekimi, İşçi Sağlığı Dispanseri, bunların bulunmadığı yerlerde sırasıyla; en yakın SSK sağlık tesisleri-hekimleri, sağlık ocakları, hükümet veya belediye doktorları tarafından yapılarak, raporlandırılır. -Periyodik muayenelerinin yapılması: Burada amaç, çalışma ortamının tanımlanmış risklerinin çalışan üzerindeki zararlı etkilerinin, etkene ve çalışma koşullarına özel kanun ve tüzüklerle belirlenmiş, belirli zaman aralıklarında izlenerek muhtemel hastalıkların erken tanısının sağlanmasıdır. -Özelliği olan işçilere, bu arada ağır ve tehlikeli işlerde çalışanlara, gebe ve emzikli kadınlara, 18 yaşından aşağı gençlere, 2 yaşından küçük çocuğu olan annelere, malul ve arızalılara, alkoliklere, birden fazla iş kazası geçirmiş işçilere Özel bir ilgi ve ihtimam sağlanması. -Meslek hastalığı dışı, 3 haftadan uzun süren işten uzaklaşmalarla bütün meslek hastalıkları, iş kazaları ve sık tekrarlanan işten uzaklaşmalar halinde işe dönüş muayenelerinin yapılması. -Gereğinde ek ve tamamlayıcı muayenelerin yapılması. -İşveren tarafından ihtiyaç gösterilen işçilerin muayenelerinin yapılması. -Gerekli hallerde radyolojik muayenelerin yapılması. -Kaza halleri için işyerinde ilkyardım organizasyonu, acil tedavinin yapılması. -Koruyucu aşıların yapılması ve izlenmesi. -Kadın denetlenmesi 2) İşyeri hekiminin tıbbi-teknik görevleri 3 bölüm halinde ele alınır: -İşyeri hijyeni ve güvenliği konularında inceleme ve araştırma yapmak. -İş ve işçinin birbirine uyumunu sağlamak. -Sağlık eğitimi vermek. 3) İşyeri hekiminin kayıt ve istatistik görevleri; işçilere sağlık dosyası düzenlenmesini, gereğinde iş kazası ve meslek hastalığı formlarının doldurulmasını, İSB' nde yapılan işlem ve hasta bakımlarının kaydını, yıllık çalışma raporlarının hazırlanmasını içerir. 4) İşyeri hekiminin inceleme-araştırma ve işyeri dışı kuruluşlarla ilgili görevlerini; uzmanlar ve üniversitelerle işbirliği oluşturur. işçilerin çalıştırıldığı işyerlerinde oluşturulan kreş ve çocuk bakım

ünitelerindeki çocukların sağlık kontrollerinin yapılması ve bu ünitelerin çalışmalarının

152

İş güvenliği esaslarına yeterli ve etkin bir biçimde uyulmadığında kaçınılmaz sonuç, iş kazaları, meslek hastalıkları ve işle ilgili hastalıklardır (1,2,14). Tarihin her döneminde, insanlar gerek kendileri gerekse aile fertlerini kaza, hastalık, malullük, yaşlılık ve ölüm gibi sosyal risklere karşı koruma ihtiyacı duymuşlar ve bu tehlikelerin ekonomik sonuçlarına karşı belirli güvenceler aramışlardır (22). Ülkemizdeki iş kazalarını ve meslek hastalıklarını önlemeye yönelik sosyal düzenlemeler içinde devlet; kanun, tüzük ve onayladığı kanun gücünde uluslararası sözleşmelerle iş güvenliği konusunu düzenlemektedir (23). Ülkemizde gerek yasal uygulamalar, gerek istatistikler toplumumuz çalışanlarının sadece SSK (Sosyal Sigortalar Kurumu)' ca sosyal güvenlik şemsiyesi altında bulunan işçileri kapsamaktadır (22). 1996 yılında Türkiye' de 759.342 işyerinde, 4.624.330 sigortalı çalışan bildirilmiştir (22). 9.7.1945 tarih ve 4792 sayılı kanunla, iş kazalarıyla meslek hastalıkları ve analık sigortaları (1946) ile başlayan sosyal sigorta hükümlerinin dağınık mevzuatı 1965 yılında 506 sayılı Sosyal Sigortalar Kanunu ile birleştirildi (22). 1949 yılında kurulan Emekli Sandığı ile kamu görevlilerinin sosyal güvencesi sağlanmış oldu. 1971 yılında kurulan Bağ-Kur ise esnaf ve sanatkar vb. bağımsız çalışanları sosyal sigorta kapsamına aldı. Türkiye' de bu üç kurumdan başka bazı banka ve sigorta şirketlerinin sosyal sigorta sandıkları ile Ereğli Kömür İşletmesi' nde çalışanlar tarafından kurulmuş amele birliği, sosyal sigorta kurumlarının tümünü oluşturur (19). Ülkemizin en büyük sosyal güvenlik kuruluşu olan Sosyal Sigortalar Kurumu (SSK), 1996 yılında 499 sağlık tesisi ve bu tesislerde çalışan 54.762 personel ile sigorta ve sağlık hizmeti vermiştir. SSK hastane ve dispanserleri ile kurumun anlaşmalı olarak çalıştığı hekimler, çalışanlara tedavi edici sağlık hizmeti vermektedir (21). hastalıkları tanı ve tedavisi de bu kurumun hizmet konusudur. Avrupa Birliği' ne üye bütün ülkelerde iş kazalarını ve meslek hastalıklarını önlemeye yönelik birtakım sosyal düzenlemeler vardır. AB ülkeleri ortak bir meslek hastalıkları listesi kabul eder ve yasal işlemlerini bu listeye bağımlı olarak yürütürler. Ülkelerin çoğunda resmi kaza ve meslek hastalığı sigortası oluşturulmuş, konuyla ilgili özel bir sigorta sistemi bulunmayan Hollanda, Yunanistan ve İrlanda'da güvence veren kurum hastalık sigortası olmuştur. İş kazası ve meslek hastalığı riskine karşı sigorta sistemi İngiltere'de sadece kamu yönetiminin sorumluluğundadır. Danimarka ve Portekiz' de özel sigorta sistemi de devreye girmektedir (9). İş kazası ve meslek

153

Üye bütün ülkelerde meslek hastalıkları da kaza sigortası kapsamındadır. Meslek hastalığının etkeni olarak kabul edilmiş bir etkenle işyerinde maruziyet sonucu hastalanan bir sigortalının yetkili uzman kişi ve kuruluşlarca yapılan teknik ve sağlık incelemeleri sonucu alacağı rapor doğrultusunda meslek hastalığı kabul edilir (9).

KÜÇÜK VE ORTA ÖLÇEKLİ İŞLETMELER (KOBİ): Sanayide faaliyet gösteren işletmeler, çeşitli konularda farklı sınıflamalara

sokulmaktadır. Sayısal ve sayısal olmayan çeşitli kriterler, işletmelerin küçük, orta ve büyük ölçekli işletmeler başlıkları altında toplanmasını sağlar. Küçük ve orta ölçekli işletme tanımında ülkeler arasında bir birlik yoktur (25). Türkiye' de resmi bir tanım olmadığından çeşitli kuruluşların tanımlarında ana kriter olarak işletmelerde istihdam edilen personel sayışma rastlanmaktadır (3, 17). Bu kuram ve kuruluşların tanımları arasında tam bir birlik bulunamamktadır. Ülkemizde küçük ve orta ölçekli işletmeler hakkında birçok çalışması olan T. Müftüoğlu' nun düzenlemesi ile küçük ve orta ölçekli işletmeler Tablo- 1' de şöyle sınırlanmıştır (17). Tablo- 1: Müftüoğlu' na göre Küçük ve orta ölçekli işletmeler sınıflaması İşletmelerin Ölçek Büyüklüğü İşyerleri Çok Küçük Sanayi İşletmeleri Küçük Sanayi İşletmeleri Orta Ölçekli Sanayi İşletmeleri Büyük Sanayi İşletmeleri Çalışan Personel Sayısı
Sadece işletme sahibi ve aile ' bireyleri

Makine Parkı Değeri 500000-2 milyon dolara kadar 5 milyon-10 milyon dolara kadar 5 milyon- 10 milyon dolara kadar

1-9
10-49 50-199 200' den çok

Küçük işletmeler kendi faaliyet alanlarında bir üstünlük kuracak büyüklükleri olmaksızın işletilen, bütün faaliyetleri ve çalışanların kontrollerinin aynı zamanda işletme yöneticisi olan işveren tarafından yapıldığı işletmelerdir (15). İstihdam yaratma özelliği ile işsizliği azaltmada ve bölgeler arası gelişmeye, büyümeye önemli katkıda bulunduğu, rekabet şartlarına kolayca uyum sağlama ve gelir yelpazesi içinde denge unsura olması, uyumlu işveren-çalışan ilişkileri yaratarak sosyal denge ve dayanışmayı sağlaması, büyük işletmelerin tamamlayıcısı ve yan sanayi olarak nedeniyle KOBİ' 1er ülkemiz ekonomisinde önemli bir yer tutmaktadır (7). faaliyet göstermesi, az sermayeye gereksinim duyması, büyük işletmelere nitelikli eleman yetiştirmesi

154

Yasal yükümlülüğü olan orta ölçekli işletmelerin küçük işletmelere değişmiş olduğu Doğu Sanayi Sitesi' nde yürüttüğümüz çalışmamızda da saptanmıştır. Dünyada ve ülkemizde farklı İOSB modelleri görülmektedir. İş sağlığı ve iş güvenliği ile ilgili mevzuatımız daha çok büyük işyerleri ile ağır ve tehlikeli işlere yönelik hazırlanmıştır (6. işyerlerinde verilecek sağlık hizmetlerinin oluşturulmasında insiyatifi işverenlere bırakması.17). bir yandan kanunlarımızdaki esneklik ile çoğu işveren sağlıksızlığın daha sonraları kendisine ne kadar pahalıya mal olacağını görmezden gelir.7'si küçük ölçekli işyerlerinde çalışmaktadır (22). ülkemizde de toplam işletmelerin çok büyük bir bölümünü oluşturur. mevcut sağlığı koruma amacı ile sunulan ek bir iş sağlığı hizmetini kabul etmez yada bu hizmetin maliyetini kaldıramazlar (15). Türkiye' deki sigortalıların %57.23). işverenlerin maddi katılımları ile faaliyet gösteren İşyeri Ortak Sağlık Birimleri kurulmaya başlanmıştır. Küçük ölçekli işletmelere yönelik olan yasal çalışmaların yetersizliği bilinmektedir. SSK' nm Ocak 1996 verilerine göre ülkemizde işyerlerinin %98. işletmelerin sağlık hizmetlerine olan gereksinimleri sonucu kurularak. devlet tarafından çok az desteklendiği görülmektedir (8). Bir yandan kısıtlı bütçe ile çalışmak zorunda olmaları.5'i 1-49 işçi çalıştıran küçük ölçekli işletmelerdir (22. işyerlerinin yakınında işletmelere işyeri hekimliği hizmeti vermektedir. üretime ve istihdama smırlı katkısı ile ihracatta çok az bir yer tuttuğu. Ülkemizde küçük işletmelerin oranı yüksektir (23). Bu birimler. Küçük işletmeler son yıllarda ekonomik politikaların gereği olarak Küçük Sanayi Siteleri ve Organize Sanayi Sitelerinde örgütlenmektedir. İsteğe bağlı olması nedeni ile bazı işverenler birleşerek ortak bir işyeri hekimi tutarken. KOBİ' LER VE İŞ SAĞLIĞI UYGULAMALARI: İş sağlığı ve iş güvenliği ile ilgili uygulamaları önleyen en önemli faktör. bazı işverenler. çalışanlarının sayısı 50' yi aşınca 50' den az çalışanı olan birden fazla işletmeye bölünerek işyeri hekimi çalıştırma zorunluluğundan kaçmaktadır (23). İşyerindeki tek otorite olarak. üretim sistemimize hakim olan küçük işletme yapısıdır (24). Bunların bazılarında. işverenin sağlık konusundaki tutumunu ortaya koymaktadır. Mevcut yönetmeliğin bağlayıcı olmaması. Ancak ülkemizde küçük işletmelerin daha az yatırım yapıldığı. Birçok gelişmekte olan ülkelerde olduğu gibi ülkemizde de kendi işini kurma eğiliminin artması ile küçük ölçekli işyerlerinin sayısı giderek artmaktadır.Bütün dünyada olduğu gibi küçük ve orta ölçekli işletmeler. Bunlardan: 155 .

İşletmeler 3 hafta ara ile düzenli ziyaret edilir. 156 . Merkeze bağlı işyerleri en fazla 10 km. akciğer fonksiyon testleri. tedavi edici hekimlik hizmetleri yerine. 3400 kişiyi kapsayan Borghorst İşyeri Ortak Sağlık Merkezi' nde 1 işyeri hekimi. işçi başına yıllık 50 DM. toz. İş güvenliği teknisyenlerinin görevi işyeri denetimlerini yapmaktır (18). halk ve akademik enstitülerle ilişkileri Kupat Holim Klalit (İş Sağlığı Merkezi' nin başı). küçük ve orta ölçekli işletmelerin işyeri hekimi sayısı azlığı karşısında işyeri hekimi ihtiyaçlarına karşılık vermek üzere 1966' da Kuzey Ren-Westfallen eyaletinde 4 merkezde kurulan bir sistemdir. tutarındaki dernek aidatlarınca karşılanmaktadır. Az sayıda çalışan personele karşılık. 2-Givat Shaul Occupational Health And Safety Center (OHSC).1-Borghorst Modeli İşyeri Ortak Sağlık Birimi. İOSB' nin her türlü masrafı derneğe üye işverenlerden alınan. koruyucu hekimlik hizmetlerini sunmaktır (27). İşyeri hekiminin görevi. iş güvenliği teknisyeni ve hijyenistlerinden ve merkezde bir tıbbi sekreter ve sosyal çalışmacıdan meydana gelir. kapsamlı laboratuar olanakları dikkat çekecek niteliktedir (27). İşyeri hijyenistleri gürültü. Merkezin politikası. sanayici yardımcıları. işe giriş. küçük işyeri sahipleri ve İş Sağlığı Enstitüsü' nce kontrol edilir (18). kimyasal atık ve diğer zararlı etkenlerin düzeyini ölçer. periyodik ve işe dönüş muayenelerini. Pratikte. bir merkeze bağlanacak işletmelerin aynı veya birbirine yakın iş kollarından seçilmesinin çalışmaları kolaylaştırdığı görülmüştür. odiometri. idareci uzman hekime yardımcı olacak 1 asistan hekim ve sekreterlik görevi yapan bir kişi çalışmaktadır (27). Her merkez 2000-4000 arasında çalışan topluluğunu kapsamaktadır.lik uzaklıkta bir alana dağılmış olmalıdır. EKG. Bu işyeri gezilerine işveren ve işçi temsilcileri mutlaka katılır (25). İOSB' nin bulunduğu yere işçiler kolayca ulaşabilmektedir. Dernek işyeri sağlık merkezinin her şeyinden sorumludur (25). yalnız çevrede çalışanlara ve özellikle küçük ölçekli işletmelere mesleki sağlık hizmeti veren iş sağlığı ve iş güvenliği merkezidir. Almanya' da. 40 yaşından yaşlılara göz muayenesi yapmak ve gereğinde çalışanları uzman hekime sevk etmektir. Bölgede 5000 işçi çalıştıran 300 endüstriyel işletme mevcuttur (18). aktiviteleri. Kudüs' ün Givat Shaul endüstri bölgesinde bir proje kapsamında kurulmuş olan. Bu merkezin belirlenen görevi. laboratuar tetkiklerini. Multidisipliner OHSC kadrosu işyeri hekimi ve işyeri hemşiresinden oluşan klinisyenlerden.

8' i metal işkolunda faaliyet göstermektedir. SA-Ortak Sağlık Birimi' nde bir tam gün çalışan işyeri hekimi (sorumlu yönetici). 1 hemşire. 2 ambulans şoförü ve hizmetli görev yapmaktadır (26). küçük ölçekli taşeron firmaların da SA-Ortak Sağlık Birimi' nin sunduğu iş sağlığı hizmetinden yararlanmaları sağlanmıştır (26).3-Yenice İş Sağlığı Merkezi (Yisme). Sabancı Holding' e bağlı ve İzmit Kentsa arazisi içinde bulunan şirketlerin 1997' de biraraya gelerek kurduğu bir İOSB' idir. Çubuk Eğitim ve Araştırma Sağlık Grup Başkanlığı'na bağlı olarak kurulmuş olan. Ankara' nın Çubuk ilçesinin değişik büyüklükte çok sayıda işyeri bulunduran Yenice bölgesinde. SA-Ortak Sağlık Birimi' nin işyerleri ile olan bağı her işyerinin İnsan Kaynakları Müdürleri ile İşçi Sağlığı-İş Güvenliği ve Çevre Uzmanları ile işyeri hekiminin oluşturduğu SA-Ortak Sağlık Birimi üst kurulunca sağlanmaktadır (26). 4-Sa-Ortak Sağlık Birimi. Enstitü' nün ana hizmet amacı koruyucu hekimlik hizmetleri vermektir. 1 sağlık memuru. 1 sekreter. 1 personel ve bir iş güvenliği uzmanı çalışan erişkin ve çocuklara hizmet vermektedir (11). vardiyalı çalışan bir hemşire.10. daha yüksek düzeyde İOSB' ne üye olmaktadır.1979 tarihinde. Metal iş kolunda iş kazalarının sıkça rastlanması. 1992 tarihinde Gürhan Fişek tarafından özel limited şirket olarak Ankara OSTİM ve Sincan' da. sağlık hizmeti alma gereksinimini arttırmakta ve bu işletmeler. 3 sağlık memuru.Nisan 1998 tarihleri arasında İstanbul ili içinde Yenibosna' da yer alan küme örnekleme metodu ile seçtiğimiz Doğu Sanayi Sitesi' nde yürüttüğümüz çalışmada araştırma bölgemizde bulunan 195 işletmeden araştırmaya katılan 164 işletmenin birinde. 1 sağlık memuru. 15. koruyucu hekimlik hizmetlerini esas alan ve personel yapısının 1 doktor. part-time çalışan KBB uzmanı ile devamlı gündüz çalışan bir yüksek hemşire. İşletmeye gelen ek maliyet yüzünden İOSB üyelik düzeyi genelde düşük bulunmuştur. işletmelerin % 48. Nisan 1997. kimya. işyeri içinde kurulmuş bir İşyeri Sağlık Birimi (İSB). İzmir ve Denizli' de kurulan. tüm geliri abone olan işletmelerin aylık aidatlarından oluşan. bir part-time çalışan işyeri hekimi (dahiliye uzmanı). 1 şoför ve 1 hizmetliden oluştuğu bir sistemdir (4). Böylece büyük işletmelerin yanında. İstanbul. Araştırmaya katılan işletmeler tekstil. 1994' de İLO' nun Uluslararası Çocuk Emeğinin Sonlandırılması Proje (IPEC) kapsamında Doğu Sanayi Site' inde kurulan sağlık merkezi' nde 3 hekim. 1 laboratuar teknisyeni. metal ve diğer işkolu başlığı altında toplanmış olup. 4-Fişek Sağlık Enstitüsü. abone olmayan işletmelerden gelen hastaların da ücret karşılığı muayene olabildiği bir sağlık birimidir. 157 . 48 işletmenin üye olduğu bir İşyeri Ortak Sağlık Birimi (İOSB) saptanmıştır.

8) ve periyodik muayene hizmeti (%93. ilkyardım (%91. Sonuçlar. Üye olmayan işletmelerin yöneticilerinin sağlık hizmeti beklentilerini. İOSB' nin toplumun genel yapısına uygun olarak işletmeciler ve çalışanların beklentileri doğrultusunda kullanıldığını göstermektedir. İşe dönüş muayeneleri ve rehabilitasyon hizmetlerinin işyeri hekimlik hizmeti içinde verilmediğinin görülmesi.0) kişiden 31'i (%9.82).001). Araştırma bulgularımız işyeri hekimlik hizmetlerinin sınandığı çalışmalarda belirtilen yüksek düzeydeki poliklinik ve periyodik muayene hizmetleri açısından paralellik göstermektedir (4. Yolsal(29) da saptadığı bulgularla çalışmamızı desteklemektedir. en sık başvuru nedenlerinin de ilkyardım. 24). Araştırmaya katılan çalışanlardan 139'u (%49. çok sınırlı bir düzeyde kalan sağlık eğitimi "tedavi edici hizmet" konumunda olmaması gereken işyeri hekimlik hizmetlerinin. düşük aşılama düzeyi.12) İOSB' den hizmet aldıklarını söylemiştir. böyle bir merkezden gereğinde alınan acil müdahale ve tedavi hizmetleri oluşturmaktadır. Bu hizmeti alanlar. aldıkları kadarı ile işyeri hekimlik hizmetlerinden memnun olmaktadır.4) İOSB' ne üyedir. Bu hizmetin kapasitesinin arttığı oranda memnuniyet yükselmektedir. 207 (%65. İSB' nden hizmet alan sadece 16 (%5. Araştırma kapsamındaki 314 çalışandan üye olmayıp İOSB' den hizmet alan kişi sayısı 12' dir (%3. İSB' den hizmet alan çalışanların hizmetten orta derecede memnun oldukları gözlenmiştir. site yakınındaki özel sağlık birimlerinde acil müdahale yapılmakta ve iş kazası burada tedavi 158 . işe giriş muayeneleri ve periyodik muayenelerin yapılması. Araştırma kapsamında çalışan 314 (%100.87. Tüm olumsuzluklara karşın. Üyelerden 135'i (%97.1 düzeyinde bulunmuştur. İOSB' i ve özel sağlık hizmetleri kişileri beklenenden yüksek düzeyde memnun etmiştir. SSK Sağlık Tesisleri' nden memnuniyetin oldukça düşük olduğu saptanmıştır.697) SSK sağlık tesislerinden sağlık hizmeti aldığını belirtmiştir. koruyucu hekimlik hizmetleri alanmda yetersiz kaldığını göstermektedir. İOSB ve İSB' nden öncelikle tedavi (%95.92) kişi özel sağlık hizmetlerini en az bir kere olmak üzere kullanmış olduklarını ifade etmektedir. hastalık muayene ve tedavisi olduğu saptanmıştır. çalışanlara kişisel koruyucu kullanımının özendirilmesi gibi koruycu hekimlik hizmetleri açısından İOSB' nin önemli bir fonksiyona sahip olduğu görülmektedir. Araştırmamızda iş kazası sıklığı %15.Üye olan işletmeler. İş kazası sonucunda. Çalışanların başvurdukları farklı sağlık birimlerinden aldıkları sağlık hizmetlerjnden memnuniyet düzeylerinin dağılımları arasında çok ileri derecede anlamlı farklar bulunmuştur (p<0.9) sigortasız çalışmaktadır. Verilen işyeri hekimlik hizmeti çalışanları memnun etmektedir. Üye olmayan işletmelerden 31' inin İOSB den kendi istekleri doğrultusunda.9) almaktadır.9). ücret karşılığı hizmet aldıkları.1) çalışan mevcuttur. 283 sigortalı çalışandan 251' i (%88.

159 . yardımcı personel ve şoför bulunmalıdır. ücretsiz hizmet alabilecekleri. Bu işletmeler için işyeri hekimlik hizmeti uygulamaları açısından işverene daha düşük bir maliyet getireceğiden İOSB' lerinin kurulması en uygun çözümdür. Kanun ve tüzükler farklı iş kolları için tekrar düzenlenmelidir. Böylece SSK verileri ile arada çok yüksek bir fark oluşmuştur (21). ÖNERİLER İş sağlığı ve iş güvenliği konusu çalışanların sağlığı olarak ele alınmalı. proje aşamasmda. Araştırmamızda da. işletme içinde bağımsız bir İSB kurulmasını imkansız hale getirmektedir. kapsamlı bir İşyeri Sağlık Birimi istedikleri saptanmıştır. Devlet tarafından uygulanacak teşvik politikalarının belirlenmesinde. uğradıkları zararlara ilişkin uzman hekimlerin çalıştığı. site sınırları içinde. Sigortalılar ile sigortasızlar arasında iş kazası oluşumu açısından da anlamlı bir fark bulunmuştur. iş güvenliği uzmanı. işyerinde alınan sağlık güvenlik önlemlerinin düzeyi. İşyeri hekimlik hizmetleri hakkında işveren ve çalışanlarının bilinçlendirilmesi sağlanmalı. yapılacak yasal düzenlemelerle sanayi siteleri. Küçük ölçekli işletmeler mutlaka organize sanayi sitelerinde toplanmalı. Küçük işletmelerin sahip olduğu kısıtlı ekonomik kaynaklar. İşyeri hekimlik hizmetlerinin multidisipliner bir ekip çalışması olduğu unutulmamalıdır. kanun ve tüzüklerde yapılacak değişiklikler ile çalışanlarının sayısına bakılmaksızın tüm işyerlerini kapsamalıdır. psikolog. bu hizmetler içinde aktif rol oynamaları için gereken düzenleme yapılmalıdır. ÎOSB personelinin iş sağlığı konusunda sürekli eğitimi sağlanmalıdır. nitelikli koruyucu hizmetlerin sunulduğu. İş kazası sıklığı metal işkolunda yüksek olduğundan çalışanların yüksek düzeyde sigortalandıkları saptanmıştır. sosyolog. işletmelerin işyeri hekimlik hizmeti organizasyonları da dikkate alınmalıdır. Çalışanların kolay ulaşabilecekleri. denetimlerin yapıldığı. Küçük ve orta ölçekli işletmelere yönelik çalışmalar ve destekler ekonomik ağırlıklı olmanın ötesine geçmelidir. ÎOSB' nin temel hedefi primer sağlık hizmetleri olmalıdır. sekreter. iş kazası tedavi edilerek SSK' ya bildirilmemektedir. Özellikle İOSB' nde çalışan ekip içerisinde işyeri hekimi. iş sağlığı hemşiresi. işyeri ortam koşulları. İSB ve İOSB arasındaki farklı düzenleme ve hizmetin boyutu bu gerekliliği ortaya koymaktadır.edilebilecek durumda ise. işyerlerine yakın bir İOSB kurulmasını planlamaya zorunlu tutulmalıdır. İOSB' nin bütçesi site yönetimince finanse edilmelidir.

15 Yaş Altı Çalışan Çocuklar İle Aynı Yaş Grubundaki Okuyan Çocukların Sağlık ve Sosyal Yönden Karşılaştınlması. s. N. Civaner.. s. Bilir. bs..1997. Ankara. İOSB' lerinin çalışmalarını destekleyici ve denetleyici rol üstlenecek. Yayın No: 1993-34. Küçük ve Orta Büyüklükteki İşletmeler (Problemleri ve Çözüm Önerileri).) T. 1996.. 9-10. îşle İlgili Hastalıklarjşyeri Hekimliği Ders Notlan. 1998. İstanbul. lisans üstü eğitime başlanmalıdır. 1992. TTB Yayım. Tisamat Matbaacılık. N. Aydemir. Şubatl998. 7. Demiröğen.: Dr. T. Akbulut. T. M. Yayın no:30.Çalışanların sağlık eğitimleri profesyonel bir düşünce ile verilmeye başlanmalıdır. Tıp fakültelerinde...1996. Akbulut. Murat Civaner. Ankara. Erzurum Ticaret ve Sanayi Odası Yayın No : 1996-1. 2.. Programlar. Fırat. Cilt: XII. Çalışma Ortamı Dergisi. 11. KAYNAKLAR: 1. 1998. hekim ve iş güvenliği uzmanları ile birlikte ekip halinde sunulmalıdır. "İş Sağlığı" dersleri konmalı.. AB' ne Üye Ülkelerin Sosyal Güvenlik Sistemleri İçinde İş Kazası ve Meslek Hastalıkları Sigorta Hizmetleri. 5.381-398. Sayı: 81.. Yenice İş Sağlığı Merkezi 1980-1985 Yılları Çalışmalarının Değerlendirilmesi. 2. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı İşçi Sağlığı Daire Başkanlığı. hemşirelik okullarında ve endüstri ile ilgili her türlü meslek eğitiminde lisans düzeyinde. İşyerinde sağlık risklerini araştırarak saptayan ve bu risklere göre alınacak önlemleri işkollarına göre ortaya koyan İş Sağlığı Enstitüleri' nin kurulması gerekmektedir. İstanbul. 1986. Tisamat Matbaacılık. Simge Ofis Matbaacılık. N. 6. Yüksek Öğrenim Kurulu Matbaası. Ankara. 1994. mühendislik bilimlerinde. İşçi Sağlığı Prensip ve Uygulamaları. profesyonel eğiticilerce oluşturulmalı. 9-10. 10. Doktora Tezi. 1993. Çev. 2000'li Yıllara Doğru Türkiye'nin Önde Gelen Sorunlarına Yaklaşımlar: XII-KOBÎ' 1er. İstanbul. s.. İçin Taslak Politika. TÜGİAD Yayım. 8. Sistem Yayıncılık. 2. görev ve yetkileri ile yapısı mevcut yasal düzenlemelerden farklı olmayan İşyeri Ortak İşçi Sağlığı İş Güvenliği Kurulu' nun (İOİSİGK) oluşturulması yasalarla zorunlu kılınmalıdır. s. İşyeri Hekimliği Ders Notlan. Herkes İçin Sağlık' ta Yenilenmiş Strateji: 21. Fırat. Can Matbaası. Marmara Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü Halk Sağlığı Ana Bilim Dalı. 57-62. İşyeri Hekimliği. Ankara.7-47. Sayı: 28. Bu suretle gerek enstitüler gerekse üniversiteler kanalı ile yapılan eğitim ve araştırmalarla "İş Sağlığı" bilincinin oluşmasında gerekli olumlu katkı sağlanmış olacaktır. bs. S. M. Eren. .yy. Eylül 1995. M.. Hacettepe Üniversitesi Halk Sağlığı Ana Bilim Dalı Yayın No:86/38. Gelişen Ülkelerde ve Türkiye' de Bir İstihdam Politikası Olarak Küçük Ölçekli İşyerlerinin Teşviki. 9.59-68. Ankara. 3 3-37. 3. 160 .. (ed. Ekin.. TTB Yayını. Yayın No: 017. s. Erdoğan. İşçi Sağlığı ve Güvenliği ile İlgili Genel Bilgiler. Toplum ve Hekim Dergisi. işveren ve işçi temsilcilerinin aktif görev yapacakları. O. Akbulut. M. 4. K. İstanbul.

TTB Yayını. 1. 1997. S.. SSK Genel Müdürlüğü. İstanbul. s. S.. Gentner Verlag. Tabuk. Tisamat Matbaacılık. Ankara. Health Services.1997. s. 1993.İstaribul Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Ana Bilim Dalı. bs. Halk Sağlığı Doktora Tezi. Türkiye' de Küçük ve Orta Ölçekli İşletmeler.. Ulusal İşçi Sağlığı Kongresi Kitabı içinde. İşler H. s.20-36. s. Meslek Hastalıklarının Tespit Edilememesinin Nedenleri ve Doğurduğu Sonuçlar. Beşer.10509. Sanayileşme Sürecinde Küçük ve Orta Ölçekli İşletmeler. 15.247-271. İtalya' daM İncelemelerin Raporlan ve İş Hekimliği Esaslarına Göre İş Sağlığı Merkezleri' ni Geliştirme Tasansı. 1986. bs. Walters. İş Hekimliği ve Meslek Hastalıkları Konularında Finlandiya. Sigorta. Ersoy. İnterpress Basın ve Yayıncılık. Yayın no:593. int. bs. 161 . İş Hekimliği Ders Nottan içinde. bs.. Sayı: 80. Hukuki Yönden İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği. 380-383. Pines. A pilot occupational health service for small enterprises: first year experience. Ankara. H. et al. Sayı: 2. 21. 28. 17.. Ankara. Akkurt. Sayı: 3. 1992. Yayın no:594.. Veli Yayınlan. 19. Büyük Larousse Sözlük ve Ansiklopedisi içinde.. Cilt: XXVII.. TTB Yayım. 1997.. Cilt: XIII. Kentner. 1974. 23. E. 20. 29. Isr J. Stuttgart. Türk Tabipleri Birliği İşyeri Hekimliği Uygulamalanjş Hekimliği Ders Nottan. SSK Genel Müdürlüğü. Sayı: 28(8-9). SSK Genel Müdürlüğü Yayın No: 218. TTB Yayım. Taşyürek. Karataş.. O. İşyeri Hekimlik Uygulamalan. K... s. Tonguç. SSK 1996 İstatistik Yıllığı.682-687. J.371-380. M. 24. İş Güvenliği ve İşyerinde Tıbbi Hizmetler. 1.315-328. Ankara. 5-6 1998.1343.. 185-189. Sorunlar ve Öneriler. s. CiltXX. Sağlık Bilimleri Enstitüsü Bilim Uzmanlığı Tezi. Almanya. 14.. 27. Maya Matbaacılık. 1998. Toplum ve Hekim Dergisi. Karadağ. Fişek. Ankara. 1993.493-496.21-51. N.. 1991. İş Hekimliği Ders Nottan içinde. 1997. s. Arbeitsmedizin-Sozialmedizin-Umweltmedizin. 7-8.659-666. 1996. M. H. İstanbul. İkiz Ofset. Maya Matbaacılık. Med Sei. 25. Ş..Ü. 22. Dr. TTB Yayını 3.. T. B. s. S.the Givat Shaul project. Güner. Toplum ve Hekim Dergisi. 1997.. 16. Süzek. îşçi Sağlığı ve Boyuttan. Ankara.. Gesuntheits. Maya Matbaacılık. İÜ. 3. Ankara. G.. 26. 2. SSK 1996 Yıllık Faaliyet Raporu.. 1997. Ankara Siteler Sanayi Bölgesinde Küçük ve Orta Ölçekli İş Yerlerine Yönelik Ortak Sağlık Birimi Oluşturulması İçin İşveren Yaklaşımı. Müftüoğru. Yetki Analiz ve Öneriler. s. s. s. E. Sirer. İkiz Ofset.. Sayı: 12. s. EGS Bank Yayınlan No. Preventive Services in Occupational Health and Safety in Europe: Developments and Trends in the 1990s.7-10. İşyeri Hekimliği ve Kocaeli Bölgesinde İşyeri Hekimliği Uygulamalan. S. Yolsal.und Arbeitsschutz in kleineren und mittleren Unternehmen. Cilt: XII. 1993. İşyeri Hekimliği Ders Nottan içinde. 1996. m. Ankara. 18. Küçük ve Orta Büyüklükteki İşletmeler ile Büyük Ölçekli Kuruluşlan Kapsayan İşyeri Ortak Sağlık Birimi. 13. Şeref.12.7-16. A. 1998. 3.

162 .

iş kazalarının azalacağı bir gerçektir. İş Kazalarına Genel Bakış Ve Analiz Ülkemizde. hatta konu ile ilgili bu günki düzenlemelerin yeterince uygulanmasıyle dahi olumlu yönde değişecektir. çok daha büyük olduğu açıktır [2]. çalışan işçinin ruh ve beden sağlığına kadar bir çok nedenler sözkonusudur. SSK istatistiklerinden istifade ile. Türkiye'deki iş kazaları sınıflandırılarak kısaca analiz edilmiş ve alınabilecek önlemler sunulmuştur. dünya'da ise üçüncü sırada yer almaktayız. İmalat işkolunda daha fazla kaza olduğundan. Türkiye'de her yıl iş kazalarında 1500 kişi yaşamını yitirirken. Ülke'nin sosyo-ekonomik politikasından başlayarak. Bunlar iyileştirildikleri ölçüde. Türkiye Tel: 0212 2931300-70/2471 Fax: 0212 2450795 Özet Ülkemiz'de iş kazalarının sebepleri çok yönlü ve çok çeşitlidir. iş kazalarında Avrupa ülkeleri arasında birinci. Gerçeği tam olarak yansıtmayan bu rakamlara göre dahi. İSİG ile illgili tedbirlerin uygulanmasında önemli güçlüklerle karşılaşılmaktadır. bu işkolunda İSİG çalışmalan yoğunlaştmlmalıdır. Küçük işletmelerde. üzerine ciddiyetle gidilmesiyle. Sanayileşme aşamasında gelişmeler kaydeden Ülkemiz'de. İSÎG konusunda tek istatistikî çalışma yapan kurum olan SSK'nın yayınladığı "istatistik yıllıkları" incelenerek. Sosyal Sigortalar Kurumu (SSK) istatistiklerinden istifade ile.TÜRKİYE'DEKİ İŞ KAZALARINA GENEL BİR BAKIŞ Talat TEVRÜZ Makina Fakültesi İstanbul Teknik Üniversitesi. aşağıdaki neticelere ulaşılmıştır [3-6]: 163 . 3000' den fazla kişi sakat kalmakta ve her yıl ortalama 2 milyon kadar iş günü yitirilmektedir [1]. her yıl karşımıza çıkan bu ürkütücü tablo. Özel sektör kuruluşlannda iş kazaları. tüm ülke ekonomisine olan maliyetinin ise. Bu çalışmada. 2. 1. Türkiye'deki iş kazalan smıflandmlarak kısaca analiz edilmiş ve alınabilecek ilgili önlemler sunulmuştur. Bu çalışmada. Türkiye'nin Avrupa Birliği (AB)'ne girmesi ve "toplam kalite yönetiminin" teşviki İSİG bakımından yerindedir. Bu itibarla. Giriş Sosyal Sigortalar Kurumu (SSK) İstatistiklerine göre. İşçi sağlığı ve iş güvenliği (İSİG) nin çalışma yaşamındaki gelişmelerle ve Ülkemiz'in sosyo-ekonomik durumu ile yakından ilişkili olduğu açıktır. Ekonomik anlamda yalnızca SSK'ya maliyeti 14 trilyonun üzerinde olan iş kazalarının. İstanbul. bu işletmeler için "işyeri ortak sağlık birimleri'nin" kurulması zorunlu hale getirilmelidir. Genç ve tecrübesiz işçilere işçi sağlığı ve iş güvenliği (İSİG) çalışmalarında ağırlık verilmelidir. kamu sektöründekilere nazaran daha az olduğundan özelleştirmeye hız verilmesi İSİG açısından olumludur. konunun Ülkemiz'in öncelikli sorunlarından biri oklarak kabul edilerek.

Ayrıca. Nitekim. 50 veya daha fazla sayıda işçi çalıştıran işyerlerinin işyeri sağlık birimleri kurmalarını zorunlu kılmaktadır. Bu durumu 1996 yılı için incelersek. işçilerin konularında uzman ve eğitimli olmalarından. işyeri küçüldükçe İSİG sorunlarının artmakta olduğu SSK istatistik yıllıklarındaki verilerden anlaşılmaktadır [3. bu isteye bağlıdır. bu işletmelerin. kaza tarihinde işyerinde çalışan işçi sayısına göre dağılımına bakıldığında (Çizelge 1). 164 .52 iken 1996'da %27. Diğer taraftan. Diğer taraftan.48. Diğer çalışma saatlerinde kazaların sayısında büyük bir azalma vardır. saatlerin payı % 15. işe hemen adapte olamama. İlk saatlerde kazanın bu kadar yüksek olmasının en önemli sebepleri.7. toplam kalite yönetiminin İSİG çalışmalarında etkili olduğunu beyan etmişlerdir. Daha az sayıda işçi çalıştıran işyerlerinde ise. özelleştirme ile beraber işletmelerde işçi sayısı azalmakta. bilgi ve tecrübe eksikliği olarak belirtilebilir.7'dir. ve 8.01. ekonomik bakımdan güçsüz oldukları için malî külfetinden dolayı İSİG'in gerektirdiği tedbirleri almak istememeleri. yüksek teknoloji kullanılmasından. 1993'te %72. imalat işkolunda faaliyet gösteren dört büyük işletmede yapılan bir mini ankette [7]. iş kazası oranlarının bu kadar yüksek olmasının en önemli sebepleri. 7. Avrupa Birliği (AB) gümrük birliğine girilmesi de. batılı anlamda iş güvenliğini de işletmelerine yerleştirmek durumunda kalmaktadırlar. kazalarının meydana geldiği iş saatlerine göre dağılıma bakıldığında (Çizelge 2). saatlerdir. son senelerde büyük ilgi gören "toplam kalite yönetimi de" yukarda sayılan hususları gerçekleştirmede zorlayıcı bir unsurdur.7 gibi çok yüksek bir değere ulaşmıştır. Maddesi. yapılan işten sıkılma olarak açıklanabilir. İlk adım organize sanayi sitelerinde atılabilir. 1986'dan 1996'ya kadar sürekli artarak %72.4. dikkat azlığı. > İş. Kazaların en çok olduğu ikinci saat dilimi ise 7. Ülkemiz'de küçük işletmeler üretim sistemimize hakimdirler. vücudun ve beynin normal çalışma temposuna ulaşmasının uzun sürmesidir. diğer saatlerin payı ise %9. dikkat kaybı. Görülmektedir ki. otomasyona geçilmekte ve en önemlisi yüksek teknoloji kullanılmaktadır. Bu işyerlerinin toplam kazalar içindeki paylan.49.4 ve 1996'da %72. Az miktarda işçi çalıştıran işyerlerinde. Bu oranlar 1992'de %61. 1994'te%73. 6]. Büyük ve nispeten büyük işletmelerde (50'den fazla işçi çalıştıran iş yerlerinde). özelleştirmenin de İSİG konusunda etkili olduğunu düşünülebilir. 1995'te %73. dolayısıyla kurallara dikkat etmelerinden ve İSİG konusunda ulaşılan bilinçlenmeden kaynaklanmaktadır. Halbuki.17'dir. büyük kurumların çoğu yabancı ortaklarla çalıştıkları için. kazalar en çok ilk 4 bilhassa ilk 1 saat içinde olmaktadır. Bu itibarla.34.İş kazalarının. Ayrıca. 1987'de %57.65 olmaktadır. yorgunluk.30'a düşmesi. 1988-89-90'da %56. işletmelerde batili anlamda İSİG kuralları oluşumu ve tatbiki fikrini yaygınlaştırmıştır. ve 8. İş Kanunu'nun 6.9. Bu işletmeler. kazaların toplam kazalar içindeki payının 1986'da %41. kazaların 1 ile 50 arasında işçi çalıştıran işyerlerinde daha fazla olduğu görülmektedir. 1986'de %58. 50'den az işçi çalıştıran işyerlerinde ki kazaların toplam kazalar içindeki payı. öncelikle küçük işyerleri için işyeri ortak sağlık birimleri zorunlu hale getirilmelidir. çalışan işçilerin iş konusunda eğitimsizlikleri. Çünkü. ilk 4 saatin kazalar içindeki payı %75. Son saatlerdeki kazaların sebepleri de. düşük kaza sayıları ve sıfır ölümle karşılaşılmıştır.

111 9.464 109.559 35.SAAT 5. 1990'daki durum ise.980 12.006 9.542 0 8.601 37.618 11.928 6.396 0 1992 1993 1994 1995 1996 139.511 2.037 11.640 2.660 12.222 65.073 6.345 8.264 12.09.467 6.087 87.726 6.014 10. lyıl ile 5 yıl arasındaki kazaların payı %29.563 87.563 92.878 11.087 1995 10.ŞAAT 2.SAAT+ BİLİNMEYEN TOPLAM 1992 20. İşyerinde çalışan sigortalı sayısına göre iş kazaları SİGORTALI SAYISI 1-3 4-9 10-20 21-50 51-100 101-200 210-500 501-1000 1001+ BİLİNMEYEN TOPLAM 40.302 139.398 6.961 7.483 2.575 37.686 11.47'dir.259 4.İş kazalanmn sigortalının hizmet süresine göre dağılımı incelendiğinde görülmektedir ki Çizelge 1. 3 ay ile 1 yıl arasının payı ise %25.SAAT 7.464 109.807 (Çizelge 3).818 6.166 9. 1 165 .100 7.SAAT 3.882 7.205 17 0 40. Meydana geldiği iş saatlerine göre iş kazaları İŞ SAATLERİ 1.235 14.530 13.807 Çizelge 2.328 7.624 35.007 44.011 5.130 5.034 18.011 10. 5 yıl ve daha fazla hizmet sürelerinde ise kaza payı %29.118 3.758 188 7.829 7.300 5.237 11. 3 ay ile 1 yıl arasındaki kazaların payı %24.56.858 14.623 0 35.SAAT 9.794 9.588 8.059 4.545 9.411 9.404 12.SAAT 4.587 6.435 7.676 33 0 92.057 12. 1 gün ile 1 ay arasının payı %16.339 10.927 6.814 4.SAAT 6.071 3.551 5.073 4.608 9.SAAT 8.960 86.146 5.508 11.581 9.129 9. 1 gün ile 1 ay arasındaki hizmet süresi için kazaların toplam kazalar içindeki payı %16.521 14.067 '35.210 4.886 6.399 4.741 72 0 1996 8.960 86.804 17.44.881 0 7.030 1993 15.726 2.53.121 7.066 44 0 1994 34.493 7.468 16. 1986'da.594 2.219 4.433 2.

355 19. 1 yıl ile 5 yılın payı %29.150 13.888 745 850 1.208 14. Çeşitli dalgalanmalar göstererek 1990 yılına gelindiğinde hastanede geçen süre 122.575 30.981 488 1. 91-365 gün arasının payı ise %3.255 5.674 23.yıl ile 5 yılın payı %31. düşük bir artış hızıyla 1990'da 2.828 9.039 15.285 gün olmuştur.579 5.488.647 0 0 0 92. 0-3 gün arası geçici iş göremezliğin toplam kazalar içindeki payı 1990 yılında %17.775.009 gün.464 109.488 26. Kişilerin çalıştıkları işlerde hizmet süreleri artıkça kazaların azalması gerektiği halde.921 23. 1986 yılında 2. 5 Çizelge 3.886 14.86.087 87.807 139.509'dur. 16-90 gün arasının payı %19. İş kazalarının arızanın mahiyetine ve vücuttaki yerine göre dağılımına göz atıldığında. İş kazalarının geçici iş göremezlik sürelerine göre dağılımına baktığımızda (Çizelge 4).413 11. işçilerin kaza olsa bile dikkatli davrandıklarının.194 adet.318 4.937 gün.952 20. deri sathını bozmayan kontuzyon ve çürükler meydana getiren kazalar 166 .057 gündür.668 21. sathî travmatizma. 1996'da kaza geçiren bir işçi ortalama olarak 10 hafta işten uzak kalmaktadır. Toplam iş göremezlik süresinin.07.9.640 16.355 694 1.440 22.031 gün olmuştur. 1990 yılında.61.264 11.072 gün.5.019 8.248.03. 1996 yılında ise 63.630 16. Toplam iş göremezlik süresi 1986 yılında 2.304 10.606 10. yırtıklar ve yaralar meydana getiren kazalar 50.359 1992 1993 1994 1995 1996 19. Kazalarda en yüksek oran 1 yıl ile 5 yıl arasında çalışanlarda görülmektedir.026 11.4'tür.3'tür.645 17.712. 5 yıldan sonrasının payı da %27.457 11. Hastanede geçen sürelerin azalması. artan bir seyir izleyerek 1990'da 2.980 10. 1996'daki durum ise. Sigortalının hizmet süresine göre iş kazaları SİGORTALI HİZMET SÜRESİ İGÜN 2-7 GÜN 8-30 GÜN 1-3 AY 3 AY-1 YIL 1-2 YIL 2-5 YEL 5-10 YIL 10+YIL BİLİNMEYEN TOPLAM 673 3. 1996 yılına kadar ise azalarak 1. Bu.563 yıldan sonrasının payı da %24.251 4.793 0 576 1.705 17. 4-15 gün arasının payı %61. 91-365 gün arasının payı ise %2. 3 ay ile 1 yıl arasının payı ise %26.064 11.81. aşağı yukarı aynı kalmaktadır. 1996 yılında 0-3 gün geçici iş göremezliğin payı %15. 4-15 gün arasının payı %53. 1 gün ile 1 ay arasının payı %8. bu oran pek azalmamakta.44'tür. Bu sonuçlara göre.089 10. sanayide daha az tehlikeli teknoloji kullanıldığının ve iş eğitiminin arttığının belirtisi olabilir.548 gündür.373 12.47. en çok anzalar olarak.774 9.30'dur. 16-90 gün arasının payı %27.258 9.960 86. 1986'da hastanede geçen kısmı 117.316 gün olmuştur. 1996 yılında ise 1. Bu.611.366. Ayakta geçen süre ise.57.

2'si meydana gelmiştir.15.036.98.874 31.220 1.178 6.749.252 10.11'dir. bu yaş gurubunda meydana gelen kazalarrda önemli bir artış olmuştur. 14 yaşın altında. makinelerden ileri gelenler %7. eklemlerde bitişik adalelerin burkulması ve neticelerinde 9.017 63.079 340 139.775.02 ve 1996 yılında %42.712.545.513 41.Manisa 4.286 18. 1994 yılında %45.573 25. 1995 yılında %45. motorlu taşıtlar %1.031.45'tir. 1995 yılında %4. bir menfeze giren yabancı cisim tesiri de 5.459 adettir.527.318 1.285 7. 1995'te %%0. 1996 yılında %22.132.75'tir. 1994 yılında %29.031 2.116 9.087 8. İş kazalan ile "meslek hastahldannm" sigortalılann yaş gruplarına göre dağılımına bakıldığında (Çizelge 5). 1996 yılında %3.22.167 14.301 12. 25-35 yaşları arasında ki dağdım. 4.239 30.9'dur.060 854 257 87.083 1. 1996'da ise kazalann %1.16.26'dır.368 8. yanmalar %0. biraz dikkat gösterilmesi sonucu olmayabilecek kazalar olduğu.316 getirdikleri arazlardan belli olmaktadır.352 2. 1994 yılında %16.654 2. 1995 yılında %25.958 2.858 2.374 1.461. Görüldüğü gibi.6.716 23. vücutta meydana Çizelge 4.398 74. 2.322 858 251 109. İzmir 12. 3545 yaşlan arasında ki dağılım ise. 1990 yılında. 1995 yılında %24.685 1. İstanbul 14.960 6. yanıklar meydana getiren kazalar 9. 1994'te kazalann %0.59'u.540 14.710 7.978 22. düşmeler %7.464. 167 .292 9. 1996 yılında kazalann en çok olduğu ilk beş şehir ise şunlardır: 1.96. Bursa 5. kazalann başlıca nedenleri.280 1.203 1.554 15.684 13.040 24. 15-25 yaşlan arasmda ki dağılım yıllara göre incelenirse. İstatistikler aynntıh olmadığı için kazalann asıl nedenleri anlaşılamamaktadır.825.63.464 7.015 22.312.563 6.890. 1996 yılında ise %29.807 1992 1993 1994 1995 1996 2.431. 5. Kocaeli 5.110 842 273 86.152 2.562 39.905 1. 45-55 yaşlan arasında ki dağılım.914.030 9. Kazalann daha çok.854.39.364 936 333 92.18.017.061 11.467 2.820 181.15'i. 1994 yılında %6.347 13.675.05.374 26.692 88. 3. Geçici iş göremezlik sürelerine göre iş kazaları GEÇİCİ İŞ GÖREMEZLİK SÜRELERİ (GÜN) 0 1-3 4-7 8-15 16-30 31-90 91-180 191-364 365+ TOPLAM İŞ GÖREMEZLİK SÜRELERİ TOPLAMI HASTANEDE AYAKTA 82.

6'dan 1996'da %29. 1993'ten 1996'ya kadar imalat işkolundaki kazalar incelendiğinde. kazaların %10. Bu. 1996 yılında 29'a düşmüştür. Buna rağmen genel bir iyileşmenin 143 4. ülkemizde inşaat işkolunda 1993'ten 1996'ya kadar meydana gelen kazalar incelendiğinde.807 iş kazası olmuştur ki. Çizelge 6'dan görüldüğü gibi.400 19. kaza sıklık ve genel kazalanma oranlannda önemli bir düşüş görülmesine rağmen. Çizelge 5. Nitekim.6'sı dır (Çizelge 7). bu.75'e yükselmiştir.707 2. 15-25 yaş arasında kaza geçiren işçilerin oranı ise 1994'te %16.831 20. Maden işkolunda ise.765 18.367 88. kaza ağırlik oranında 1995 yılma kadar bir düşüş yaşanmakla birlikte. Çizelge 7'den görüldüğü gibi.139 349 306 30 93. Bu rakamlar. Bu durum gene de olumlu bir gelişme olarak kabul edilebilir. bütün kazaların %62'sini oluşturur (Çizelge 6).335 19.783 6.661 2. kaza sıklık ve genel kazalanma oranlarında düşme olmasına rağmen.566 13. maalesef kaza ağırlık oranında önemli bir düşüş olmamıştır.772 10.722 4.004 olup. Sigortalıların yaş guruplarına göre iş kazaları ve "meslek hastalıkları" YAŞ GURUPLAR I -14 15-19 20-24 25-29 30-34 35-39 40-44 45-49 50-54 55-59 60+ TOPLAM ORTALAM AYAŞ Kazaların işkollarına göre dağılımı Çizelge 6-8 de verilmiştir.558 18.3'ünü oluşturmaktadır (Çizelge 8).816 21.171 866 276 181 87.257 521 7. inşaat işkolunda 11. Aynı yıl.776 iş kazası olmuştur. 1996 yılında imalat işkolunda 53.065 7.196 12. 1994 yılında ortalama yaş 32 iken.742 746 987 32 7. kaza sayısı 9.258 14.922 29 1994 1995 1996 11.822 20. bütün kazaların %13v.498 1. 1996 yılında büyük bir artış olmuştur.935 168 .Çizelge 5'ten görüldüğü gibi.231 16. kazaya uğrayan işçilerin yaş ortalamasında seneler itibariyle bir düşüş vardır. gençlerimizi iş güvenliği konusunda gerektiği gibi bilirıçlendiremediğimizi göstermektedir.780 1.774 1.

689 1. Bu durum.008 5. Çeşitli işkolları için genel bir değerlendirme yapılacak olursa.36 2. kaza Çizelge 6.061 48. Ülkemiz'de imalat işkolunda meydana gelen iş kazaları 1993 ÖLÜMLER İŞÇİ SAYISI KAYIP İŞGÜNÜ KAZA SAYISI ORTALAMA ÇALIŞMA SAATİ KAZA ADIRLIK ORANI KAZA SIKLIK ORANI 17.692 852. bu işkolunun özelliğinden kaynaklanabilir. maden işkolu hariç.933 1. maden işkolunda 1993'ten 1996'ya kadar olan kazalar incelendiğinde.6018 0.803 1.18 464 421 1994 1995 348 1996 555 14 0.0141 ORANI Çizelge 7.527 0.138 388.535 47.854 65. diğer işkollarındaki nin aksine. kaza ağırlık oranında ise bir dalgalanma olmakla birlikte.8 12.776.106 17.5 169 .07 0.0079 0.819. bu işkolunda -çalışılan saat başına.7 53. Ülkemiz'de inşaat işkolunda meydana gelen iş kazaları 1993 ÖLÜMLER İŞÇİ SAYISI KAYIP İŞGÜNÜ KAZA SAYISI ORTALAMA ÇALIŞMA SAATİ KAZA ADIRLIK ORANI KAZA SIKLIK ORANI 12.029.95 0. Çizelge 8'den görüldüğü gibi.845 50.85 1.95 GENEL KAZALANMA 0.82 1.613 829.413 53.807.0359 0.153 1.580.2 55. Ülkemiz'de.776 52 1.991 49.7 13.869 1.517 769.0063 11. ciddi neticeler doğuran kazalarda ise -çalışılan saat başına.kaza sayısında bir artma.789 0.mevcudiyeti görülmektedir.kaza sayısında bir azalma görülmektedir.00842 12.0125 GENEL KAZALANMA 0.068. kaza sıklık oranında sürekli bir artma.361 411.701 242 1994 185 1995 187 1996 312 976.0135 2.243 338.2 576. 50. neticede az da olsa bir düşme görülmektedir.3 5. Bu durumda.582 324.75 0.5 49.059 949.36 0.560 46.822 11.648.75 ORANI 7.

7 1996 179 9.5622 12.2 1994 239 9.bu düşme memnuniyet verici bir gelişmedir.076.721.899. Ülkenin içinde bulunduğu ekonomik kriz sebebiyle ucuz ve vasıfsız işçi çalıştırmaktan kaynaklanabilir. kamu işyeri sayısı ve çalışanında bir azalma olurken.300 78. Çizelge 9 bir fikir verici mahiyettedir1. işletmelerinde daha yüksek teknoloji kullanmaya başlamış ve bu meyanda Batılı anlamda İSİG'i işletmelerine yerleştirme durumunda kalmışlardır. kamu kuruluşu sayısı 24. Çizelgeden görüldüğü gibi. işçi sayısı 902. 1995'e nispetle 1996'da kaza ağırlık oranlarındaki artış ve kaza sıklık oranlarındaki düşmenin az oluşu.611 41. 1996 yılında kazalarda 1995 yılındakine göre bir azalma olmuşsa da. Batı'nın istediği kalite seviyesini yakalamak için. 1993 yılında SSK'ya kayıtlı 584. 1993 yılında SSK'ya kayıtlı 25. kaza ağırlık oranında ise.004 47. Ülkemiz'de maden işkolunda meydana gelen iş kazaları 1993 ÖLÜMLER SİGORTALI SAYISI İŞ KAZASI KAYIP İŞGÜNÜ ORTALAMA ÇALIŞMA SAATİ KAZA ADIRLIK ORANI KAZA SIKLIK ORANI GENEL KAZALANMA ORANI Görüldüğü gibi.sıklık oranında 1993'ten 1996'ya kadar sürekli bir düşme.5056 0.716'ya gerilemiştir.77 10. Kaza sıklık ve ağırlık oranlarındaki -az da olsa.460 Mukayese için çalışılan saat başına değerler kullanılmalıdır.555 46. Çizelge 8.552 100. Çünkü. 1996 yılında ise.773'e. ülkemizde gümrük birliği ile beraber özel teşebbüs.480 işçi çalışırken.361 143. özel sektöre ait işyeri ve işçi sayısında önemli bir artış olmuştur.656 özel kuruluşta 2.3612 0.352 62. 1996 yılında özel kuruluş sayısı 734.723 211.515 46.569'a. Bu konuda bir çalışma kaynak [8] de sunulmuştur.11 9. bir süreksizlik gözlenmekle birlikte. ülkemizin 1994'te içine düşmüş olduğu ekonomik krizden sonra 39. işçi sayısı ise 3. 1996'da 1993'te kine nazaran bir düşüş gözlenmektedir.9 1995 99 8. Bu durum. Çeşitli işkollarındaki. maalesef ölümlerde oldukça yüksek bir artış gözlenmiştir.08 0. 170 . kaza sıklık oranının azalması özelleştirmeye ve ülkemizde faaliyet gösteren kuruluşlar arasında özel kuruluşların oranının artmasına bağlanabilir.9 142.12 58.5356 0. Bu noktada.68 471 11.6 52 59.722 işçi çalışmaktaydı.3 6.115 64.843 158.473 kamu kuruluşunda 1.614'e yükselmiştir.

690 KAZAS HASTALIKLAR GÖREMEZLİ I K I 1984 152.278 1992 139. 171 .650 1985 148.475 1.318. İSİG'in çalışma yaşamındaki gelişmelerle ve Ülkemiz'in sosyoekonomik durumu ile yakından ilişkili olduğu da unutulmamalıdır.565 1.732 2. tüm dünya'da yaşanan deneyler.463 1990 155.115 2.278 2.387 2.Küçük işletmelerde daha fazla kaza olduğu için.052. . bu saatlerde işçiler uyarılmalıdırlar.748 2. ucuz ve vasıfsız işçi çalıştırmaktan da kaynaklanabilir.Kazalar en çok mesainin ilk saatlerinde ve sonlarında meydana geldiğine göre.280 975 1. 3.027 1986 150.669 3. Bu saatlerde müzik yayını vb.631 1.563 1994 1995 1996 92.292.455 2.296.954 2.366. İSİG konusunda etkili tedbirler alınması halinde iş kazalarının azaltılabileceği gerçeğini ortaya koymuştur.220 1. Zira. iş kazalarının azaltılabilmesi için aşağıdaki tedbirler alınmalıdır.634 3.545.990 3. Ülkemiz'de yıllara göre iş kazaları ve "meslek hastalıkları" YIL iş MESLEK SÜREKLİ İŞ ÖLÜ M 1.776 1.225 1.749. Yukarda sunulan istatistik! verilerin ışığında.836 1988 171.973 1.433.857 1991 130.492 TOPLAM İŞ GÖRMEZLİ K SÜRESİ 2.943 3.149 1. Sonuç Ülkemiz'in İSİG ile ilgili durumu bizi karamsarlığa sevk etmemelidir.516 1. İSİG çalışmalarında bu işletmelere ağırlık verilmelidir. İlk adım organize sanayi sitelerinde atılabilir.695 2. Bu işletmelerde sürekli ve ciddî kontroller yapılmalı ve takip edimelidir. yollarla işçilerin gevşemeleri önlenebilir.575.288 2.642.459 1.057 2.615 2. Çizelge 9.573 2.960 86.625 2.769 1989 159.104 1.453 3.714.464 1993 109.097 1075 1321 1.219 2.821 1987 158.788.209 2.202 1.623.807 599 653 542 736 695 862 1.087 89.158 1.714 2.240 Küçük işyerleri için "işyeri ortak sağlık birimleri" zorunlu hale getirilmelidir.iş hayatının.191 919 1. yukarda izah edildiği üzere.224 3.075 1. 1995'te yavaş yavaş 1996'da ise iyice hızlanması ile bağlantılı olabileceği gibi. .

bu işkolunda..Ülkemiz'de. [4] SSK 1994 İstatistik Yıllığı. Cilt 40 (1999). maruz kaldıkları kazalardaki büyük artış nedeniyle. 1 998. Maden işkolunda kaza sayısında artma. küçükte olsa bir azalma mevcuttur. 03/05/1999. 29-30. . . Mühendis Ve Makina. [3] SSK 1993 İstatistik Yıllığı. "Türkiye'de İş Güvenliğinin Mukayeseli İncelenmesi". Tezi. [5] SSK 1995 İstatistik Yıllığı. Y. [6] SSK 1996 İstatistik Yıllığı. "İşçi sağlığı-iş güvenliği ve çözüm önerileri".. Üniv. kaza formları daha teferruatlı düzenlenmelidir. Bu tesbite uygun tedbirler düşünülmelidir. Ens. genç özellikle 14 yaşın altındaki işçilere İSİG çalışmalarında ağırlık verilmelidir. Mühendis Ve Makina. M. Fen Bil. [8] Tevrüz. T. Lis. Bu bakımdan.AB'a giriş İSİG açısından son derece olumlu gelişmeler sağlayacaktır. Sayı 472. . kazalar daha çok imalat işkolunda olmaktadır.Kazalara daha çok 1-5 yıl hizmet süresine sahip işçiler muhatap olduklarından.. İSİG çalışmalarında bu işçilere ağırlık verilmelidir.İş kazası türünün gerçekçi tespiti için. son senelerde kaza ağırlık bilhassa kaza sıklık oranlarındaki düşme memnuniyet verici bir gelişme olarak telakki edilebilir. Sayı 472. Bu itibarla İSİG çalışmalarında bu işkoluna ağırlık verilmelidir. İnşaat işkolunda genel bir iyileşmenin olduğu kabul edilebilir. özelleştirmenin hız kazanması İSİG açısından uygun olacaktır. ciddî neticeler doğuran kazalarda ise. Tek. 16-22. Kaynakça [1] Hürriyet. A. s. Yayın No 572. [7] Bozdoğan. Bununla birlikte. Yayın No 593.. s. 172 . Yük. Yayın No 553. "Türkiye'de iş güvenliği". . [2] Çakar. . İstanbul.Kamu işyerlerinde özel sektöre ait işyerlerindekinden daha fazla kaza olmaktadır.Toplam kalite yönetimi teşvik edilmelidir. İst.. Yayın No 586. Bilhassa son senelerde. Cilt 40(1999).

Risk = Toprağa gaz kacaaı X Kaçağın binava girişi x Binada ateşleme kaynağını bulma olasılıkları çarpımıdır Toprağa gaz kaçağı olasılığı yapı malzemesi Boru çapı ve et kalınlığı yer hareketlerinden etkilenme derecesi bölgedeki diğer operasyonlarla borunun rahatsız edilmesi (çarpma ) « Toprağın korosivitesi Trafik yükünün artması Kaçağın binava giriş olasılığı Çıkan gaz miktarı (Çeperdeki toprak direnci. en kötühal senaryosu ve önlenebilir trafik kazaları yaklaşımllannın yer aldığı yazıda yurt dışı doğalgaz kazalarından da birkaç örnek verilerek eğitimin önemine değinildi. ve Tes. A. Depremlerin güncelliğini koruduğu ülkemizde kaza senaryolarmm ve risk analizlerinin depremi de içerecek şekilde yapılmasının gerekliliği açıktır. Giriş Doğalgazın patlaması riskinin tanımlaması ile konuya girmek gerektiği düşüncesindeyim. çap ve basıncın fonksiyonu) Komşu yapıların sayısı Odunluk -depo yalıtmışız borular gibi komşu yapıların niteliği s Komşu toprakta açık yer miktarı (Atmosfere gaz çıkışı kolaylığı) « Yeraltı kanalizasyon kanallan gibi. ÖZET Doğalgaz güvenliği ile ilgili olarak risk analizi .DOĞALGAZ G Ü V E N L İ Ğ İ İş Sağlığı Güvenliği ve Çevre Md. gazın kolayca seyahat edebileceği kanalların varlığı Patlama ve yaralanma olasılığı Gazın binaya giriş hızı/havalandırma hızı 173 .Ş. Ruhi Öktem Attila Doğan İnş.

• • • • • Bina dizaynı (havalandırılmayan boşluklar.8 1. riskin nelerle ilgili olabileceği aşağı yukarı bellidir.0 0-5 5-10 10-15 15-20 20+ kişi kalıyorsa kişi kalıyorsa kişi kalıyorsa kişi kalıyorsa kişinin üzeri kalıyorsa Yukarıda anlatılanlardan anlaşılacağı gibi.evsel. den fazla olan boru uzunluğu c yapıya uzaklığı çok fazla olan boru uzunluğu B: Yapının kullanılış şekli ile ilgili bir faktör B= 1 2 4 10 3 odalı bir ev kafeterya boşlukları olan bir otel PTT telefon kulübesi vb. A: Doğalgaz borusunun yapılara olan uzaklığına bağlı bir faktör (metre) A = a+b/4+c/20 a yapıya uzaklığı 2m. 174 . elektrikle çalışan bir yer C: Yapıda bulunan insan sayısı oranı C = 0. endüstriyel Gazın erken anlaşılması veya patlamadan etkilenecek insan/komşu sayısı Tutuşturma kaynaklarının varlığı ve sayısı Patlamanın ciddiyeti/şiddeti Yukanda söylenenleri bir. den az olan boru uzunluğu b yapıya uzaklığı 2m.) Binanın kullanım amacı .ticari. risk değerlendirme metodu kullanarak formülle gösterir isek.4 0.6 0. Özellikle dizayn aşamasında bunlar göz önüne alınmaktadır. servis kanalları vb.2 0.

(3) Sadece patlama düşünüldüğünde. sırası ile. bu arada alarm cihazının çalışmaması. büyük patlamaları takiben yangın ve ölümlü yaralanmalar. olma olasılığını en aza çekmek en akıllıca davranış yoludur. (1 ) En Kötü Hal Senaryosu (Worst Case Scenario) Risk. 17 Ağustos depremi sonrası TÜPRAŞ taki yangında bu tür senaryonun var olmasına rağmen Donanmamızın yardıma gelememesi planları uygulanamaz hale getirdiği kanısındayım. Amerikan İş Sağlığı ve İş Güvenliği Örgütü (OSHA) nün Proses Güvenliği Yönetimi Kavramında yer almaktadır. boru/kal. o olayın sonucunun çarpımı (ya da çarpımları toplamı ) olarak da tanımlanabilir. bir olayın olma olasılığı ile. zaman kayıplı kazalar ve hastalıklar ve nihayet sık sık olan küçük yaralanmalar ele alınarak incelenir. Deprem sonrası çıkabilecek bir doğalgaz yangınının söndürülmesi gerektiğinde Düzce depreminde olduğu gibi itfaiyenin de yıkıntı altında kalabileceği veya Gölcük depreminde olduğu gibi yolların kapanabileceği de hesaplar içine dahil edilmeli örneğin ulaşımın helikopterle yapılması veya başka kaynaklardan de yararlanma olasılığı araştırlmalıdır. Bu hesap ve önlemi. sonra patlayıcı gaz salıverilmesi. En kötü hal durumunda. km. en kötü halin sonucu en kötü olacağına göre. o anda en şiddetli rüzgarın ters yönde esmesi ve nihayet bölgedeki nüfusun en çok olduğu ana tesadüf etmesi düşünülür ve buna göre hesap yapılır. enerji aktarımı yönünden en emin sistem gaz boru hatlarıdır. 175 . halka haber verilememesi. (Bakınız şekil 1) Madem ki kıvılcım kaynaklan bu kadar çoktur ve kaçınılması oldukça zordur. VE / VEYA kapıları ile aşağıdaki şekilde gösterilebilir. Örneğin. o halde asıl amaç kaçağa meydan vermemek olmalıdır. ciddi yaralanma ve sakatlanmalar. APELL uygulamalarının ülke çapında yaygınlaştrırlarak uygulanması elzemdir. Bu da bize daha geniş bir senaryo yapmanın gerekliliğini ortaya koyması bakımından öğreticidir. güvenlik ile ilgili tüm önlemlerin sıfır olduğu varsayılır. bir operatörün hatasının ardından alet ve ekipmanların hasar görmesi. Böyle olduğunda.Ancak burada haksızlık yapmamak için şunu da belirtmek gerekir ki. FTA Fault Tree Analysis (Hata Ağacı Analizi ) metodu ile patlamaya yol açan olaylar zinciri. (2) Hem işçilerin ve hemde halkın güvenliğinin aynı anda düşünülmesini sağlayan ve ilk mücadele adımının atılmasını sağlayan bu metod ile başlanan analizde.

Ya siz onu yönetirsiniz. 176 . Fren mesafesini iyi ayarlayın. yaklaşık 200 000 aboneye doğalgaz vermeyi amaçlayan ve Attila Doğan İnşaat ve Tesisat A. Ve ayrı bir istatistik tutuluyor.Trafik kazaları için ülkemize yeni bir anlayış getirdiği gibi. yol iyice serbest olana dek bekleyin. İlk çıkış müsait değilse. Katiyyen saldın yok. sinirlilik.Ş. Dalgınlık. nin taahhüdü altında bulunan Doğalgaz Yaygınlaştırma II.Önlenebilir Kazalar: (Doğal gaz ve trafik kazaları benzeşimi) Doğalgaz kullanmak araba kullanmaya benzer. Ama bilgili ve ilgili iseniz hem doğalgaz ve hem de aracınız size itaat edecektir. hatalı sollama gibi kavramlar tanımında dahi yok. doğalgaz kazalarını önlemede de oldukça yararlı bir yaklaşım olarak gözükmektedir. Ankara'nın tüm semtlerine birden. Aracınızı öyle park edin ki. İşte bu kurallara rağmen olan kazalar önlenemez diye niteleniyor. Karşıdan üzerinize gelen araç varsa iyice kenara çekilin. Kazaların önlenmesinde bu yöntem sürücüye herşeyi çok iyi kontrol etmesini öneriyor. o halde sollamayın. ya da o sizi. kurallara uymadığınız taktirde aracınız da kontrolden çıkarak sizi istediği yere sürükler. Sollamak için sizi zorlayan yok. Bakımını zamanında yaptırmadığınız. Dikkat edilirse savunmada kalan bir anlayış hakim. Önden yada arkadan bir araca çarpmayın. Haksız dahi olsa kavşağa girene yol verin. hatta size araç çarpmasına engel olun . Aşama Projesinde müşavirlik yapan BC Gas Firmasının Kanada da uyguladığı önlenebilir trafik kazaları kavramı . Geçiş önceliği diye bir kural yoktur. başka araç size çarpmasın.

Uygulayıcılar gerekli önlemleri eksiksiz alıp. yukarıda sözü edilen kavramları Attila Doğan A.Ş. yine pek çok kaza hiç meydana gelmeyecektir. bana önlenebilir olarak gözüküyor. Hata Ağacı Analazi Doğalgaza gelince. Ülkemizde yaşanan pek çok kaza. 177 . ya da doğalgaz sızdı. Halen yapılagelen bir yanlışımız da. "tüpgaz. kaçak ihtimalini en aza indirgeseler pek çok kaza azalacak ve yine kullanıcılar tam olarak bilgilendirilse. Sızan tüpgaz veya doğalgaz çok daha geç sürede ölüme neden olur ki.Şekil 1. Araştırma gereği duymayan. ikisi de sonradan kokulandınlmıştır. Gerek trafik kazalan ve gerekse doğalgaz kazalarının önlenmesinde. sansasyonel haberleri tercih eden basınımıza içerliyorum. Ölümlerin %90 dan fazlası karbon monoksit oluşumu ile ilgilidir. konu ile ilgili eğitici yazılara yer vermektense. Nezle olmayanlarca hissedilir. İnsaflar zehirlendi" yanlış haberini basınımızın ısrarla yazması. bünyesinde uyguladığımızı ve Kanadalı müşavirlerimizle hemen hemen aynı kaza sıklığı ve şiddeti oranlan elde ettiğimizi vurgulamakta yarar görüyorum.

Bu defada o bacayı kullanan insanlar aynı akibete uğramaktadır Yurt Dışı Kazalarından Birkaç Örnek TABLO 1 : İNGİLTERE DEKİ GAZ KAZALARININ NEDENLERİ 1 178 . gazın yanmasından sonra bacaya "sağlıklı bir bacaya" verilememesi.Kombilerden zehirlenmelere bir bakıyoruz. bacaya düşerek tıkamaktadırlar. Güvercinler de insanlar gibi zehirli gazdan etkilendiklerinde. ya da içeride yeterli havanın kalmaması ile ilgili. çoğu.

10 m.TABLO 3: ABD DEKİ BAZI DOĞALGAZ KAZALARI Yer adı Phoenix Arizona Olü Yaralı Tarih 25 Eylül 1984 Sebep ABS plastik boru stresle çatlamış 2 apartman sonra patlamış (Finn pilot alevinden) korozyana uğrayan segment 'parçalanmadan önce değiştirilmemiş 100 000 Dolar tazminat ödemiş Gaz havaya kaçıyor diye toprak içine kaçıp kaçmadığını kontrol etmemişler. kurstan önce 66 ve kurstan sonra 92 olduğu görüldü. Burada kısaca özetlemekte yarar görüyorum. Artış ortalama olarak 26 puan oldu ve istatistiksel olarak test edilerek anlamlı bulundu. 179 . ilerde süpermarkettte yangın olmuş Bekocu üstteki canlı boruyu alttaki cansız boru zannetmiş Beko kepçe haritada olmayan bir hattı koparmış 5 7 Beaumont Kentucky 5 3 21 Şubat 1986 Virginia 19 17Ekim 1983 lllionis 1 13 Mart 1986 ForthWorth Texas 22 12 Mart 1986 Sonuç Doğalgaz kazalarının önlerimi 40 İL60 »i 80 h 100 sğitimin önemini vurgulayan master tezinde sorunlar ve önlemler irdelenmiştir. (4) EGO da (Ankara) doğalgaz ateşçilik kursu gören 123 kapıcı üzerinde uygulanan 38 soruluk doğalgaz güvenliği bilgileri 100 üzerinden puanlanarak.

Ankara. James N. TSE.. eğitimin ne kadar önemli olduğunun anlaşılması ve mutlaka tüm kapıcıların önce eğitim alıp. 1995. mesleksel deneyim ile önemli oranda değişmediği görüldü. TRT.Ekim aylarında EGO Doğalgaz Ateşçilik Kursuna katılan kapıcıların eğitiminin etkinlik düzeyi" Gazi Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Ana Bilim Dalı Yüksek Lisans Tezi. Tez Danışmanı: Doç.. AkovaN.August 1994. Unutmayalım ki konu doğalgaz ise. Unwin S.p. BAKANLIKLAR. "Where is the Risk in Your Process ?". sonra kazan yakılmasına izin verilmesinin (bu yeni ortaya çıkan durum gereği olarak da valiliklerin ve il hıfzıssıha kurullarının daha hassas olmalarının) gerektiğidir.. ÜNİVERSİTELER.D. eğitim düzeyi ile. Haaynes. MÜHENDİS ODALARI.. Tezin en önemli sonucu. Oct. "İş güvenliğini nasıl sağlamalıyız?". s. Öktem R. Gürhan Fişek." 2. "Doğalgaz güvenliği konusunda 1995 yılı Eylül . Hydrocarbon Processing. Dr. va o bizi yönetecektir ya da biz onu. BOTAŞ. Hem yetkilileri hem halkımızı ve hem de eğitim kurumlarımızı ilgilendiren böyle yaşamsal bir konuda halkın ve uygulayıcıların eğitimi için yapılacak çabalarda işbirliği yapmanın Ülkemiz açısından son derece yararlı olacağı açıktır."Pipeline Conditions are Major Benchmark in Replacement. 77 3. FİRMALAR gibi konu ile ilgili pek çok kişi ve kurumun biraraya gelerek ortak bir eğitim ve denetim planı yapmaları ve bunun derhal uygulanması elzemdir.46-50 4. Pipeline and Gas Journal.Ancak bilginin yaş ile. 1996 180 . EGO. Sayı . Yangın ve Güvenlik Dergisi. YARARLANILAN KAYNAKLAR 1. Ülkemizde yaşanan hatalar göz önüne alındığında.

Radikal bir değişime hizmet etmeyecek tüm somut çözüm önerileri. Çalışmanın ana gövdesinde ise İSİG sorununun bileşenleri ayrıştırma. 1. Tüm bileşenler bir üst başlığın ayrıştırılmış hallerine denk gelmektedir. sistemin bütününü dikkate almadığı için. 1 Türkiye'deki İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Sorununun Bileşenleri. olana bitene daha yukarıdan. Giriş Bu çalışma "Türkiye'de ki İşçi Sağlığı Ve İş Güvenliği Sorununun Bileşenleri" adlı çalışmayı1 tamamlayıcı niteliktedir. seviyelendirme ve kesişme özelliklerine göre başlıklar halinde ve kısa açıklamalarla sıralanmıştır. Aynı seviyede tanımlanan alt öğelerin birbiriyle ilişkileri model üzerine yerleştirilebilmektedir. ele alman ve en üst düzeyde bulunan öge (bu çalışmada ÎSİG sorunudur) kendisini tanımlayan alt öğelere parçalanarak tanımlanmaktadır. Bu çerçeveyi genel bir bakış açısıyla çizip. pazar ekonomisinden planlı ekonomiye yani kapitalizmden sosyalizme geçiş İSİG sorununun kökten çözümü için eldeki tek gerçekçi uğraş konusudur. Dolayısıyla tüm başlıklardaki çözüm önerilerinde sistemsel bakış açısı asla kaçırılmamalı. akıntıya fazla dayanamayacak. İlgili çalışmada İSİG sorununun bileşenleri ayrıştırma. Bu çalışmanın konusu ise IDEF (Integrated Definition Language) yöntemiyle yukarıda sözü geçen bileşenlerin bütünlüklü ve çözüme yönelik olarak grafiksel modellenmesidir. somut hedeflerin bu bakış açısından oturduğu yer gözetilmelidir. o somut hedeflerin radikal değişim sürecinin herhangi bir noktasında yer alıp almadığı gözönünde bulundurulmalıdır. Erdem Tuç (Mühendis ve Makina -Mayıs 1998) 181 .TÜRKİYE'DEKİ İŞÇİ SAĞLIĞIve İŞ GÜVENLİĞİ(İSİG) SORUNUNUN GENİŞ ÖLÇEKTEKİ ÇÖZÜMÜNE YÖNELİK GRAFİKSEL MODEL Erdem TUÇ -Endüstri Mühendisi İSDER (İşçi Sağlığı İş Güvenliği ve Dayanışma Derneği) Özet Bu çalışma Türkiye'de ki işçi sağlığı ve iş güvenliği sorununun bileşenleri adlı çalışmayı tamamlayıcı niteliktedir. IDEF Modelleme Yöntemi IDEF modelleme yönteminde. çabucak yozlaşacak ve gündelik bir çözüm olarak kalacaktır. seviyelendirme ve kesişme özelliklerine göre başlıklar halinde ve kısa açıklamalarla sıralanmıştır. İSİG sorununun çözümü ancak sorunun her bir bileşeninin çözümüyle mümkündür. Diğer bir ifadeyle. Açıkçası. Bu çalışmanın konusu ise IDEF (Integrated Definition Language) yöntemiyle yukarıda sözü geçen bileşenlerin bütünlüklü ve çözüme yönelik olarak grafiksel modellenmesidir. somut hedefler için mücadele etmenin gerekliliğinin yanında. Üstbaşlık ve bileşen ilişkisi mutlaka kurulmalıdır (Dikey hiyerarşi) IDEF modelleme yöntemi sistemsel yaklaşımın bu iki ana ilkesini desteklediğinden dolayı bu çalışmada araç olarak kullanılmıştır. daha üst seviyeden bakmanın sorunun çözümde atılacak ilk adım olduğu tespit edilmiştir. Adı geçen çalışmada öncelikle Türkiye'de bir İSİG sorununun varlığı çeşitli alan örnekleriyle nesnel olarak tespit edilmiştir. Daha sonra tekil olayların somutluğuna takılmadan yapılacak bir soyutlamanın İSİG sorununun doğru çerçevesini oluşturacağı vurgulanmıştır. gündelik başlıklarımızın ötesinde. İSİG sorununu oluşturan bileşenler için ayrı ayrı üretilecek çözümler ancak bütün bu bileşenlerin kaynağı olan genel sosyo ekonomik yapının radikal olarak değişimine işaret ettiği oranda anlamlıdır. Sistemsel yaklaşımda model iki nedenden dolayı vazgeçilemezdir. Dolayısıyla her bir bileşen ayrı ayrı ve birbirleriyle ilişkileriyle beraber ifade edilmelidir (Yatay hiyerarşi) 2.

182 .Daha sonra parçalanarak ortaya çıkarılan her bir öge tekrar ele alınıp onu oluşturan alt parçalar ele alınır. Örnek: Aşağıdaki grarafikte İSİG sorununu oluşturan iki ana öge yer almaktadır. ÎSİG sorunu genel olarak "Toplumsal İSİG Sorunu" ve "Kişisel İSİG Sorunu" olarak ayrıştırılabilir.

CO CO .

oo .

oo Ol .

.

.

.

.

190 .

Bu nedenlerle. hukuki olarak daha kolaydır. onların ortaya çıkaracağı riskleri bertaraf etmeyi de getirmektedir. sosyal özlem ve çelişkileri de göğüslemeyi. tüm çalışanlar gerek beden emeği gerekse beyinsel emek sunanlar İş Yasasının getirdiği sağlık ve güvenlik normlarından yararlanabilir. Bilgi işçiliği de. Bilgi toplumunda fiziksel emek. Presle ilgili detaylı düzenlemenin tüzükte olması yerine. sporcular İş Yasası'ndan yararlanmamaktadır. beyni ve bedeni ile efor sarfında bulunmakta emek vermektedir. limana demirleyip. teknik mevzuatın detayı yönetmeliklerle açıklanmalı. farklı bir ifadeyle. Örneklemek gerekirse. O halde. sağlık güvenlik mevzuatından yararlanmaları mümkün değildir. Eğer anılan istisnalar daraltılır veya tamamen kaldırılırsa. bilgi toplumuyla gelinen nokta. teknolojik değişime. güncelleştirmek. Yeni açık denizdeki yük ve yolucu taşıma işi yapan gemi adamlarının iş yasası gereği çıkarılan teknik tüzüklerden. Maddesi gereği çıkarılmış olan işaçi sağlığı ve iş güvenliği ile ilgili teknik düzenlemeler veya tüzükler (İSİGT gibi) de. Bu gibi örnekler çoğaltılabilir. karadan gemiye yükleme bindirme işleri dışındaki işlyer" kapsam dışıdır. Yönetmeliği. 191 . yönetmeliklerle desteklenmelidir. zamanında derhal uyum sağlamak. Bugün. Ya İş Yasası değiştirilip Tüm Çalışanlar Yasası'na dönüştürülmeli ya da bilgi toplumuna ters düşen hususları ayıklanmalıdır. Oysa İşçi Sağlığı ve İş Güvenlii ile ilgili genel bir tüzük çıkarılmalı ve de yönetmeliklerle desteklenmelidir. insanların sosyal özlem ve de çelişkilerinde de değişime neden olmaktadır. Sporcu da. yerini zihinsel emeğe veya bilgi işçiliğine terk etmektedir.MEVZUAT Namık Kemal ÖZDEMIR Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı İş Teftiş Kurulu İstanbul Grup Başkanı Bilindiği üzere teknolojik süreç veya teknolojideki değişim. İş Yasası' nın 74. tüçzüğe genel nitelikli preslerde sağlık ve güvenlik tedbirleri alınır ve bununla ilgili detaylar çıkarılacak pres yönetmeliğinde belirtilir ibaresi konulmalıdır. yükleme bindirme işi yapılmayan gemilerdeki çalışmalar İş Kananu kapsamı dışındadır. artık yaşamın her alanında ihtiyaç duyulan bir olgudur. Artık bilgisayar kontrollü dokuma tezgahları üzerinde kullanılırken. halen mekik koruyucusundan bahseden düzenleme geçerliliğini sürdürmektedir. tüzük genel ibarelerle düzenlenip. genel bir yasa haline dönüştürülmesini zorunlu kılmaktadır. Farklı bir deyişle. bu zamanı kapsamamaktadır. iş yasasındaki istisnalar kavramı artırk. Bu kişilerin de sağlığını ve güvneliğini koruyucu düzenlemeler yapılmalı veya Tüm Çalışanlar Yasası onları da mutlaka kapsamalıdır. özel bir yara olarak çıkarılmış olan iş yasasının. İş Kanunu Madde 5'de "gemiden karaya. günümüz gelişmi teknolojisen yanıt verememektedir. Yine anılan istisnalar hükmüne göre.

192 .

56. yaşına. 55. işgücü ve işgünü kayıpları da azalacaktır. Gerçek rakamların. Bunun sağlandığı çalışma ortamında meslek hastalıkları ve iş kazaları azalacak. 77. daha rahat ve güvenli bir ortamda çalışmalarının sağlanmasıdır.İŞ GÜVENLİĞİNDE ODA POLİTİKALARI Yıldırım ÇAKAR Makina Mühendisleri Odası İşçi sağlığı ve iş güvenliğinde temel amaç çalışanların sağlığına zarar verebilecek hususların önceden belirlenerek gereken önlemlerin alınması. « Sağlık Kuralları Bakımından Günde Ancak 7.5 saat veya Daha Az Çalışılması Gereken İşler Hakkında Tüzük ® Maden ve Taşocakları İşletmelerinde ve Tünel Yapımında Alınacak İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği önlemlerine ilişkin Tüzük. 56. 80. 50. rt İş yasasını 74. Bu hafta çerçevesinde paneller ve konferanslar düzenler. Çalışma yaşamındaki bu kötü durumun kaynağı nedir? Konu ile ilgili mevzuatınız ve uygulamalar nasıldır? Bu kötü durumun kaynağı mevzuatımız ve uygulamalar mıdır? Cumhuriyetimizin ilk yıllarından itibaren İşçi Sağlığı ve İş Güvenliğine teorik anlamda genellikle iyi bir yaklaşım görülmektedir. 52. 79. Bu istatistikler de genellikle SSK kaynaklıdır ve resmi rakamlıdır. Madde. konunun içinde olan herkes tarafından bilinir ve söylenir. 62 ve 173. bu yayınlanan rakamların çok üzerinde olduğu. 75. Tehlikeli ve Zararlı Maddelerle Çalışılan İşyerlerinde ve İşlerde Alınacak Tedbirler Hakkında Tüzük. 50. herkesin. 53. Bu hafta etkinlikleri sırasında yayınlanan istatistiklere ve araştırmalara baktığımızda iş kazalarında Avrupa birinciliği. Bu hafta etkinliklerine haberleri olsa da işverenler katılmazlar. Ancak ülkede çalışan işçilerin çok büyük bir bölümü kendilerine yönelik düzenlenen bu haftadan ve etkinliklerden habersizdir. bazı mühendisler ve ilgi duyan diğer kişiler. Dünya ikinciliği ya da üçüncülüğü yıllar boyu sürmektedir. işyeri hekimleri. Ülkemize baktığımızda rahat ve güvenli bir çalışma ortamı acaba ne kadar sağlanabiliyor. Tüm Anayasalarımızda olduğu gibi halen yürürlükte olan Anayasamızın 18. 60. ® İşçi Sağlığı ve ve İş Güvenliği Tüzüğü « Yapı İşlerinde İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğü ® Parlayıcı. sağlıklı ve dengeli bir çevrede yaşama hakkına sahip olduğu belirtilmektedir. 78. Maddeleri işgüvenliği ile ilgili hususları içermektedir. 193 . hiç kimsenin. cinsiyetine ve gücüne uymayan işlerde çalıştırılamıyacağını. Başka bir anlatımla iş kazaları ve meslek hastalıklarına karşı çalışanların ruhsal ve bedensel bütünlüklerinin korunmasıdır. 54. Madde. 81 ve 82. 76. Maddeleri çalışma hayatının düzenlenmesi ile ilgili hususları içermektedir. 2869 Sayılı yasa ile değiştirilen 1475 sayılı İş Yasası'nm 73. en iyi işyeri ve en iyi işçi ödülleri dağıtılır. Patlayıcı. 49. Her yıl 4-10 Mayıs günlerinde İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği haftası düzenlenir. Maddesi gereğince çıkarılan tüzüklerden bazılarını şöyle sıralayabiliriz. 51. 61.74. Katılanlar bazı sendika temsilcileri.

bulunan kurullarda ise bu görevi. İş güvenliği mevzuatına baktığımızda sağlık hizmetleri dışında tüm huluslar mühendislik dallarını ilgilendirmektedir. Tıp doktorları dışmda. değişik mühendislik (Makina. kompresörler. uzmanı. paneller olarak sayılabilir. Sayısal yetersizliğin yanısıra teknik donanımlarla ' desteklenmeyen denetimler nitelik olarak da yetersiz kalmaktadır. Maddesinde belirtilen sanayiden sayılan ve devamlı olarak en az elli işçi çalıştıran^ altı aydan fazla sürekli işlerin yapıldığı işyerlerinde. Birçok işyerinde bu kurul bulunmamakta. asıl görevi başka işler olan bir personel yürütmektedir. Çoğu zamanda toplantılar yapılmamakta kağıt üzerinde kararlar alınarak üyelere imzalatılmaktadır. işyerlerinin İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği açısmdan denetimi hepimizin bildiği gibi Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı'na bağlı İş Müfettişleri (Teknik) tarafından yapılmaktadır. işyeri güvenlik şefi. Ülkemizde 50 ve daha fazla işçi çalıştıran kaç işyerinde bu nitelikte bir eleman bulunmaktadır.Anayasa. Bu denetimler yeterümidir? Var olan müfettiş kadroları ile (ki müfettiş sayısı 300'dür) ülkemizdeki tüm işyerlerinin her yıl ancak % 3-4 'ü denetlenebilmektedir. Bir kamu kuruluşu niteliğinde olan Makina Mühendisleri Odası 18 Şubesinde iş güvenliği komisyonları ile çok kapsamlı çalışmalar yapmaktadır. 20 Yönetmelik ve uluslar arası sözleşmeler bulunmaktadır. İş Yasası 76.01. çıkarılan "İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği KuruMarı Hakkında Tüzük" hükümleri gereğince. yoksa işyerinde işçi sağlığı ve iş güvenliği konularında görevli teknik bir kişidir. danışmanı bulundurma konusunda yasal hiçbir dayanak yoktur. elektrik. 50 ve daha fazla işçi çalıştıran işyerlerinde doktor bulundurma zorunluluğu varken iş güvenliği mühendisi. 19 Tüzük. İş müfettişleri (teknik) de mühendislerden oluşmaktadır. mevzuatta. Yapı İşlerinde İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğü 12.1974. 194 . Uygulamalara bakarsak. İş Yasası hükümleri gereği çıkarılan İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğü 11. basınçlı kaplar.1974 tarihinde yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. eğitim seminerleri. 15 Yasa. Bu çalışmalar. kimya. İş Yasası ve yukarıda saydığımız tüzüklerle birlikte İşçi Sağlığı ve İş Güvenliğine yönelik. Maddesi gereğince. her işveren bir "İşçi Sağlığı ve ş Güvenliği Kurulu" kurmakla yükümlüdür. kazanlar ve kaldırma araçlarının periyodik kontrolları. sekreterlik görevini yapan üye. Bu kurulun yaptırım gücü bulunmamakta yalnızca önemli kararları alabilmektedir. teknolojik gelişmeye paralel düzenlemeler yapılması. Bu konu tamamen işverenin duyarlılığı ve işgüvenliğine verdiği değere bağlıdır. maden) dallarından oluşan İş Müfettişleri (Teknik). Yani mevzuatın denetim ve uygulayıcıları ağırlıklı olarak mühendislerdir. inşaat. grup olarak gitmedikleri denetimlerde zaman zaman kendi uzmanlık alanları dışında yetersiz kalabilmektedirler. Bu kadar kaynak bolluğunun getirdiği bir karmaşadan söz edilebilir. İşyeri işgüvenliği örgütlenmesinin temelini oluşturan bu kurulda. Aradan geçen 25 yıl boyunca teknolojide çok büyük değişiklikler olmasına karşın bu tüzüklerde hiçbir değişiklik yapılmamıştır.09. İş Yasası'nın 6.

Kaza nedenleri iyi belirlenerek bunlara yönelik politikalar oluşturulmalıdır. 2. 6. İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği için zararlı olan ortamlarda işçiye burada çalışmayı reddetme hakkı verilmelidir. Aktif örgütlenme oluşturuhnalıdır.) 4. patates tarlasında otomobil üretimi gibi. 3. zehirli ve zararlı maddelerin ülkeye sokulması önlenmelidir. günümüz teknolojik gelişmelere ve üretim koşullarına yönelik değişiklik önerileri yanı sıra "İş Güvenliği Mühendisliği"nin de yaşama geçirilmesine çalışmaktadır. 195 . Kişisel koruyucuların zorunlu standartları oluşturulmalı. Örneğin. ' 5. Asbest. İhale makamlarının ihalelerde en az teklif fiyatı kadar işgüvenliğine ayrılan bütçe ve işgüvenliği programları ile de karar vermeleri yönünde düzenlemeler yapılmalıdır. Çevreci kuruluşlarla işçi-işveren kuruluşlarının ilişkileri kurulmalı. İşverenlerimiz de işgüvenliği konusunda eğitilmeli ve iş kazalarını önlemenin ödemekten daha ucuz ve insancıl olduğu bilinci yerleştirilmelidir. 11. kalkınmış ülkelerin zararlı maddeleri ucuz ve cazip koşullarla ülkemize aktarmaları önlenmelidir. (Örn. Ülkemizde henüz uygulamada kabul görmemiş bu kavram gelişmiş ülkelerde iş kazalarının azaltılmasında büyük bk rol oynamaktadır. İşyerleri seçilirken çevre ve diğer koşullar gözönünde tutulmalıdır. 8. İş Güvenliğinin sağlanması amacıyla sendikalara ve iş yeri temsilciliklerine sorumluluk verilmesi.Bu saydığımız periyodik kontrolların Odamız tarafindaıı eğitilecek ve sertifikalandırılacak makina mühendisleri tarafından yapılması için Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı ile protokol düzenlenmesi görüşmeleri yapılmaktadır. 9. Odamız. 7. Çalışma ve Sosyal Güvelik Bakanlığı tarafından hazırlanan ancak yürürlüğe sokulamıyan "Mesleki ve Sağlık Güvenlik Yasası" Bakanlık yetkililerince bu karmaşayı giderecek nitelikte bir yasa olduğu söyleniyor. son deprem felaketinde ortaya çıktığı üzere. Sonuç olarak İş Güvenliğinin istenilen düzeye gelmesi ve iş kazalarının azaltılmasına yönelik önerilerimiz: 1. En fazla iş kazalarının meydana geldiği inşaat işkolunda ve sanayide bilimsel çalışmalar yapılmalıdır. İş çevrelerinin uygun seçilmeleri. Başta söylediğimiz kaynak bolluğu nedeniyle oluşan karmaşaya son vermek amacıyla tek bir kaynak oluşturulması ya da olabildiğince sadeleştirilmesi. Kaynaktaki bolluğa rağmen denetimler aktif değildir. 10. Bildirimin içinde sözünü ettiğim İş Güvenliği Mühendisliği kavramı içinde işyerlerinde işçi sağlığı ve iş güvenliğine yönelik tüm önlemlerin alınması ve eğitimin verilmesi yer almaktadır. Gelişmiş ülkelerle geri bırakılmış ülkeler arasındaki iş ilişkilerinde. satış ve kullanım sırasında standartlar açısından denetimler yaptlmalıeır. çimento fabrikaları vb. üretim. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı'na sunduğu çalışmalarda tüzüklerin.

196 .