P. 1
megep_hidrolik_sistemler

megep_hidrolik_sistemler

|Views: 1,676|Likes:
Yayınlayan: Turgut Ozturk

More info:

Published by: Turgut Ozturk on Oct 01, 2011
Telif Hakkı:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

06/13/2013

pdf

text

original

Sections

  • ÖĞRENME FAALİYETİ-1
  • 1. HİDROLİĞİN PRENSİPLERİ
  • 1.1. Hidroliğin tanımı:
  • 1.1.1. Endüstrideki Yeri Ve Önemi
  • 1.1.2. Hidroliğin Uygulama Alanları
  • 1.1.3. Hidrolik Sistemlerin Üstünlükleri ve Olumsuz Yönleri
  • 1.1.3. Hidrolik Prensipler
  • 1.1.3.1. Hidrostatik Prensipler:
  • 1.2. PASCAL KANUNU
  • UYGULAMA FAALİYETİ
  • ÖĞRENME FAALİYETİ-2
  • 2. BERNOULLİ PRENSİBİ
  • ÖĞRENME FAALİYETİ-3
  • 3. İTME KUVVETİ, BASINÇ VE ALAN ARASINDAKİ İLİŞKİ
  • ÖĞRENME FAALİYETİ-4
  • 4.1. Hidrolik Basinç Yükselticiler
  • 4.2. Hidrolik Sistemlerde Kullanılan Birimler
  • 4.2.1. Basınç Birimleri:
  • 4.2.2. İş Birimleri:
  • 4.2.3. Kuvvet Birimleri:
  • 4.2.4. Güç Birimleri :
  • ÖĞRENME FAALİYETİ-5
  • 5.1. Hidrolik Devrelerin Ana Kısımları
  • 5.2. Yağ Deposu
  • 5.2.1. Tanımı ve sembolü :
  • 5.2.2. Yağ Deposu Seçiminde Önemli Noktalar:
  • 5.2.3. Yağ Isıtıcıları:
  • 5.2.4. Yağ Soğutucuları:
  • 5.2.4.1. Su İle Çalışan Soğutucular:
  • 5.2.4.2-Hava Üflemeli Soğutucu
  • 5.3.1. Tanımı ve Sembolü:
  • 5.3.2. Hidrolik Pompa Çeşitleri:
  • 5.3.2.1. Sabit Kapasiteli Pompalar
  • 5.3.2.1.1. Dişli Çarklı Pompalar:
  • 5.3.2.1.2. Dişli Pompa Seçiminde Önemli Faktörler:
  • 5.3.2.1.3. Dişli Çarklı Pompalarda Debi Hesaplanması
  • 5.3.2.1.4. İçten Eksantrik Dişli Çarklı Pompalarda Debi Hesabı:
  • 5.3.2.2- Paletli Pompalar:
  • 5.3.2.2.1Paletli Pompa Çeşitleri:
  • 5.3.2.2.2. Paletli Pompa Özellikleri:
  • 5.3.2.2.3. Paletli Pompalarda Debi Hesabı:
  • 5.3.2.3- Pistonlu Pompalar:
  • 5.3.3. Pompaların Çalışma Prensibi:
  • 5.3.4.Pompalarda Verimlilik:
  • 5.3.5. Pompa ve Akışkan Uyumu:
  • 5.3.6. Pompa Seçimi:
  • 5.3.7. Pompalarda Debinin Tanımı:
  • ÖĞRENME FAALİYETİ-6
  • 6. HİDROLİK SİLİNDİRLER
  • 6.1 Görevleri ve Sembolü:
  • 6.2 Hidrolik Silindirin Elemanları:
  • 6.2.1- Silindir Gömleği:
  • 6.2.2- Silindirlerin Et Kalınlığı Hesabı:
  • 6.1.2.2- Piston
  • 6.1.3- Hidrolik Silindir Çeşitleri:
  • 6.3.1-Tek Etkili Silindir:
  • 6.3.2- Çift Etkili Silindir:
  • 6.1.3.4- Yastıklı Silindir:
  • 6.4- Silindirlerde Piston Itme Kuvveti
  • ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME
  • ÖĞRENME FAALİYETİ-7
  • 7. HİDROLİK MOTORLAR
  • 7.2- Hidrolik Motorların Çeşitleri:
  • 7.3- Hidrolik Motorlarda Döndürme Momenti Ve Hesaplanması:
  • 7.4-Hidrolik Motorların Kullanım Alanları:
  • 7.5-Hidrolik Motorların Üstün Yönleri:
  • ÖĞRENME FAALİYETİ-8
  • 8. VALFLER
  • 8.1- Valflerin Görevleri:
  • 8.2- Valf Çeşitleri:
  • 8.2.1. Yön Kontrol Valfleri:
  • 8.2.1.1. Sürgülü Yön Kontrol Valfleri:
  • 8.2.1.2. Yuvarlak (Dönerli) Yön Kontrol Valfleri:
  • 8.2.1.3. Yön Kontrol Valflerinde Yol Ve Konum:
  • 8.2.1.4. Yön Kontrol Valflerinin Sembollerle İfade Edilmesi:
  • 8.2.1.5. Yön Kontrol Valflerinin Çeşitleri:
  • 8.2.1.5.1. Yapıliş Biçimlerine Göre Yön Kontrol Valfleri:
  • 8.2.1.5.2. Yol ve Konumlarina Göre Yön Kontrol Valfleri:
  • 8. 2.1.5.3. Kumanda Ediliş Biçimlerine Göre Valfler:
  • 8.2.2. Basınç Kontrol Valfleri:
  • 8.2.2.1- Emniyet Valfleri
  • 8.2.2.2- Doğrudan Etkili Emniyet Valfi:
  • 8.2.2.3- Dolaylı Etkili Emniyet Valfi:
  • 8.1.2.2.4-Pilot Kontrollü Emniyet Valfi:
  • 8.2.2.5- Basınç Düşürme Valfleri:
  • 8.2.2.6- Basınç Sıralama Valfleri:
  • 8.2.3- Akış Kontrol Valfleri:
  • 8.2.3.1- Akış Kontrol Valflerinin Çeşitleri:
  • 8.2.3.1.4- Çek Valfler:
  • 8.2.3.1.5-Çek Valfi Ayarlanabilen Akış Kontrol Valfi:
  • 8.2.3.1.6- Akışkanın Kontrol Edilmesi:
  • ÖĞRENME FAALİYETİ-9
  • 9.1 . Görevleri ve Sembolü :
  • 9.2. Akümülatör Çeşitleri:
  • 9.2.1- Ağırlıklı Akümülatörler:
  • 9.2.2- Yaylı Akümülatörler:
  • 9.2.3- Diyaframlı Akümülatörler:
  • 9.2.4- Balonlu Akümülatörler:
  • 9.2.5- Pistonlu Akümülatörler:
  • 9.3- Bağlantı Elemanları
  • 9.3.1 . Borular ve Hortumlar
  • 9.3.1.1- Yapısal özellikleri:
  • 9.3.1.2- Boru Seçiminde Ve Montajında Dikkat Edilecek Noktalar:
  • 9.3.1.3-Hidrolik Boru Çaplarının Hesaplanması:
  • 9.4- Sızdırmazlık Elemanları
  • 9.5-Manometreler
  • 9.5.1Manometre Seçiminde Dikkat Edilecek Noktalar:
  • ÖĞRENME FAALİYETİ-10
  • 10- HİDROLİK YAĞLAR
  • 10.1- Görevleri :
  • 10.2-Akışkan Çeşitleri:
  • 10.3- Hidrolik Yağlarda Aranan Özellikler:
  • 10.3.1. Viskozite:
  • 10.3.2. Köpüklenme:
  • 10.3.3. Yağlama Yeteneği:
  • 10.3.4. Polimerleşme:
  • 10.3.5. Oksidasyon:
  • 10.3.6. Akma Noktası:
  • 10.3.7. Isıl Genleşme:
  • 10.3.8. Özgül Ağırlık:
  • 10.3.9. Film Dayanımı:
  • 10.3.10. Alevalma Noktası:
  • ÖĞRENME FAALİYETİ-11
  • 11- HİDROLİK FİLTRELER
  • 11.1-Görevleri ve Sembolü:
  • 11.2. Hidrolik filtre çeşitleri:
  • 11.2.1. Emiş Hattı Filtreleri:
  • 11.2.2-Basınç Hattı Filtreleri:
  • 11.2.3. Dönüş Hattı Filtreleri:
  • 11.3. Filtrelerin seçiminde Dikkat Edilecek Noktalar:
  • 11.4. Filtrelerin Kirlenme Nedenleri:
  • 11.5. Filtrenin Bakımı Ve Temizliği:
  • ÖĞRENME FAALİYETİ-12
  • 12. HİDROLİK DEVRE ÇİZİMİ
  • 12.1. Hidrolik Devre Çiziminde Dikkat Edilecek Noktalar:
  • 12.2. Hidrolik Devre Çeşitleri:
  • 12.2.1 Açık Hidrolik Devreler:
  • 12.1.2.2. Kapalı Hidrolik Devreler:
  • 12.2.3 Yarı Kapalı Hidrolik Devreler:
  • 12.1.2.4. Açık ve Kapalı Devrelerin Karşılaştırılması:
  • 12.1.3. Çeşitli Hidrolik Devre Çizimleri:
  • ÖĞRENME FAALİYETİ-13
  • 13.1. Hidrolik Sistem Arızaları:
  • 13.1.1. Sitemde Çalışma Sırasında Gürültü:
  • 13.1.2. Hidrolik Devre Basıncının Düşmesi Veya Yükselmesi:
  • 13.1.3. Hidrolik Devre Debisinin Düşmesi veya Yükselmesi:
  • 13.1.4. Valflerde Meydana Gelen Arızalar:
  • 13.1.5. Pompalarda Meydana Gelen Arızalar:
  • 13.1.6. Devredeki Akışkanın Çabuk Isınması:
  • MODÜL DEĞERLENDİRME
  • KAYNAKLAR

T.C.

MİLLÎ EĞİTİM BAKANLIĞI

MEGEP
(MESLEKÎ EĞİTİM VE ÖĞRETİM SİSTEMİNİN GÜÇLENDİRİLMESİ PROJESİ)

HİDROLİK SİSTEMLER

ANKARA 2005

İÇİNDEKİLER
T.C.........................................................................................................................I GİRİŞ ...................................................................................................................... - 1 ÖĞRENME FAALİYETİ-1......................................................................................... 2 1. HİDROLİĞİN PRENSİPLERİ ................................................................................ 2 1.1. Hidroliğin tanımı:.............................................................................................. 2 1.1.1. Endüstrideki Yeri Ve Önemi...................................................................... 2 1.1.2. Hidroliğin Uygulama Alanları ................................................................... 3 1.1.3. Hidrolik Sistemlerin Üstünlükleri ve Olumsuz Yönleri............................. 3 1.1.3. Hidrolik Prensipler ..................................................................................... 4 1.1.3.1. Hidrostatik Prensipler:......................................................................... 4 1.2. PASCAL KANUNU ......................................................................................... 6 UYGULAMA FAALİYETİ..................................................................................... 8 ÖĞRENME FAALİYETİ-2....................................................................................... 11 2. BERNOULLİ PRENSİBİ ...................................................................................... 11 ÖĞRENME FAALİYETİ-3....................................................................................... 17 3. İTME KUVVETİ, BASINÇ VE ALAN ARASINDAKİ İLİŞKİ......................... 17 UYGULAMA FAALİYETİ................................................................................... 20 ÖĞRENME FAALİYETİ-4....................................................................................... 23 4.1. Hidrolik Basinç Yükselticiler.......................................................................... 23 4.2. Hidrolik Sistemlerde Kullanılan Birimler ....................................................... 24 4.2.1. Basınç Birimleri: ...................................................................................... 24 4.2.2. İş Birimleri: .............................................................................................. 24 4.2.3. Kuvvet Birimleri ...................................................................................... 24 4.2.4. Güç Birimleri............................................................................................ 24 ÖĞRENME FAALİYETİ-5....................................................................................... 29 5.1. Hidrolik Devrelerin Ana Kısımları ................................................................. 29 5.2. Yağ Deposu ..................................................................................................... 31 5.2.1. Tanımı ve sembolü :................................................................................. 31 5.2.2. Yağ Deposu Seçiminde Önemli Noktalar: ............................................... 32 5.2.3. Yağ Isıtıcıları:........................................................................................... 32 5.2.4. Yağ Soğutucuları:..................................................................................... 33 5.2.4.1. Su İle Çalışan Soğutucular: ............................................................... 34 5.2.4.2-Hava Üflemeli Soğutucu.................................................................... 34 5.3.1. Tanımı ve Sembolü: ................................................................................. 35 5.3.2. Hidrolik Pompa Çeşitleri:......................................................................... 35 5.3.2.1. Sabit Kapasiteli Pompalar ................................................................. 35 5.3.2.1.1. Dişli Çarklı Pompalar:.................................................................... 36 5.3.2.1.2. Dişli Pompa Seçiminde Önemli Faktörler: .................................... 37 5.3.2.1.3. Dişli Çarklı Pompalarda Debi Hesaplanması................................. 38 5.3.2.1.4. İçten Eksantrik Dişli Çarklı Pompalarda Debi Hesabı:.................. 39 5.3.2.2- Paletli Pompalar:............................................................................... 39 5.3.2.2.1Paletli Pompa Çeşitleri:.................................................................... 40 i

5.3.2.2.2. Paletli Pompa Özellikleri: .............................................................. 40 5.3.2.2.3. Paletli Pompalarda Debi Hesabı:.................................................... 40 5.3.2.3- Pistonlu Pompalar: ............................................................................ 42 5.3.3. Pompaların Çalışma Prensibi: .................................................................. 43 5.3.4.Pompalarda Verimlilik: ............................................................................. 44 5.3.5. Pompa ve Akışkan Uyumu:...................................................................... 46 5.3.6. Pompa Seçimi:.......................................................................................... 46 5.3.7. Pompalarda Debinin Tanımı: ................................................................... 46 ÖĞRENME FAALİYETİ-6....................................................................................... 51 6. HİDROLİK SİLİNDİRLER................................................................................... 51 6.1 Görevleri ve Sembolü: ..................................................................................... 51 6.2 Hidrolik Silindirin Elemanları:......................................................................... 51 6.2.1- Silindir Gömleği: ..................................................................................... 52 6.2.2- Silindirlerin Et Kalınlığı Hesabı: ............................................................. 52 6.1.2.2- Piston................................................................................................. 54 6.1.3- Hidrolik Silindir Çeşitleri: ....................................................................... 57 6.3.1-Tek Etkili Silindir: .................................................................................... 57 6.3.2- Çift Etkili Silindir: ................................................................................... 58 6.1.3.4- Yastıklı Silindir:................................................................................ 59 6.4- Silindirlerde Piston Itme Kuvveti ................................................................... 60 ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME......................................................................... 63 ÖĞRENME FAALİYETİ-7....................................................................................... 65 7. HİDROLİK MOTORLAR ..................................................................................... 65 7.2- Hidrolik Motorların Çeşitleri: ......................................................................... 66 7.3- Hidrolik Motorlarda Döndürme Momenti Ve Hesaplanması: ........................ 68 7.4-Hidrolik Motorların Kullanım Alanları: .......................................................... 68 7.5-Hidrolik Motorların Üstün Yönleri:................................................................. 69 ÖĞRENME FAALİYETİ-8....................................................................................... 73 8. VALFLER.............................................................................................................. 73 8.1- Valflerin Görevleri:......................................................................................... 73 8.2- Valf Çeşitleri:.................................................................................................. 73 8.2.1. Yön Kontrol Valfleri: ............................................................................... 73 8.2.1.1. Sürgülü Yön Kontrol Valfleri: .......................................................... 74 8.2.1.2. Yuvarlak (Dönerli) Yön Kontrol Valfleri: ........................................ 75 8.2.1.3. Yön Kontrol Valflerinde Yol Ve Konum:......................................... 75 8.2.1.4. Yön Kontrol Valflerinin Sembollerle İfade Edilmesi: ...................... 76 8.2.1.5. Yön Kontrol Valflerinin Çeşitleri: .................................................... 78 8.2.1.5.1. Yapıliş Biçimlerine Göre Yön Kontrol Valfleri:............................ 78 8.2.1.5.2. Yol ve Konumlarina Göre Yön Kontrol Valfleri: .......................... 79 8. 2.1.5.3. Kumanda Ediliş Biçimlerine Göre Valfler:................................... 83 8.2.2. Basınç Kontrol Valfleri: ........................................................................... 86 8.2.2.1- Emniyet Valfleri................................................................................ 86 8.2.2.2- Doğrudan Etkili Emniyet Valfi:........................................................ 86 ii

8.2.2.3- Dolaylı Etkili Emniyet Valfi:............................................................ 87 8.1.2.2.4-Pilot Kontrollü Emniyet Valfi:........................................................ 87 8.2.2.5- Basınç Düşürme Valfleri: ................................................................. 88 8.2.2.6- Basınç Sıralama Valfleri:.................................................................. 89 8.2.3- Akış Kontrol Valfleri: .............................................................................. 91 8.2.3.1- Akış Kontrol Valflerinin Çeşitleri: ................................................... 91 8.2.3.1.4- Çek Valfler:.................................................................................... 93 8.2.3.1.5-Çek Valfi Ayarlanabilen Akış Kontrol Valfi:................................. 93 8.2.3.1.6- Akışkanın Kontrol Edilmesi: ......................................................... 93 UYGULAMA FAALİYETİ................................................................................... 94 ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME......................................................................... 94 ÖĞRENME FAALİYETİ-9....................................................................................... 97 9.1 . Görevleri ve Sembolü : .................................................................................. 97 9.2. Akümülatör Çeşitleri:...................................................................................... 97 9.2.1- Ağırlıklı Akümülatörler: .......................................................................... 98 9.2.2- Yaylı Akümülatörler: ............................................................................... 98 9.2.3- Diyaframlı Akümülatörler: ...................................................................... 99 9.2.4- Balonlu Akümülatörler: ........................................................................... 99 9.2.5- Pistonlu Akümülatörler:......................................................................... 100 9.3- Bağlantı Elemanları ...................................................................................... 100 9.3.1 . Borular ve Hortumlar ............................................................................ 100 9.3.1.1- Yapısal özellikleri: .......................................................................... 100 9.3.1.2- Boru Seçiminde Ve Montajında Dikkat Edilecek Noktalar:........... 102 9.3.1.3-Hidrolik Boru Çaplarının Hesaplanması:......................................... 102 9.4- Sızdırmazlık Elemanları................................................................................ 104 9.5-Manometreler................................................................................................. 105 9.5.1Manometre Seçiminde Dikkat Edilecek Noktalar:................................... 106 UYGULAMA FAALİYETİ................................................................................. 107 ÖĞRENME FAALİYETİ-10................................................................................... 111 10- HİDROLİK YAĞLAR....................................................................................... 111 10.1- Görevleri : ................................................................................................... 111 10.2-Akışkan Çeşitleri:......................................................................................... 111 10.3- Hidrolik Yağlarda Aranan Özellikler: ........................................................ 113 10.3.1. Viskozite: ............................................................................................ 113 10.3.2. Köpüklenme: ........................................................................................ 114 10.3.3. Yağlama Yeteneği:........................................................................... 115 10.3.4. Polimerleşme:................................................................................... 115 10.3.5. Oksidasyon:.......................................................................................... 115 10.3.6. Akma Noktası:...................................................................................... 115 10.3.7. Isıl Genleşme:....................................................................................... 116 10.3.8. Özgül Ağırlık: ...................................................................................... 116 10.3.9. Film Dayanımı: .................................................................................... 116 10.3.10. Alevalma Noktası:.............................................................................. 116 iii

UYGULAMA FAALİYETİ................................................................................. 117 ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME....................................................................... 118 ÖĞRENME FAALİYETİ-11................................................................................... 121 11- HİDROLİK FİLTRELER .................................................................................. 121 11.1-Görevleri ve Sembolü: ................................................................................. 121 11.2. Hidrolik filtre çeşitleri:................................................................................ 121 11.2.1. Emiş Hattı Filtreleri:............................................................................. 122 11.2.2-Basınç Hattı Filtreleri:........................................................................... 122 11.2.3. Dönüş Hattı Filtreleri: ......................................................................... 122 11.3. Filtrelerin seçiminde Dikkat Edilecek Noktalar:......................................... 123 11.4. Filtrelerin Kirlenme Nedenleri:................................................................... 123 11.5. Filtrenin Bakımı Ve Temizliği: ................................................................... 123 ÖĞRENME FAALİYETİ-12................................................................................... 127 12. HİDROLİK DEVRE ÇİZİMİ............................................................................. 127 12.1. Hidrolik Devre Çiziminde Dikkat Edilecek Noktalar:................................ 127 12.2. Hidrolik Devre Çeşitleri:............................................................................. 127 12.2.1 Açık Hidrolik Devreler: ........................................................................ 127 12.1.2.2. Kapalı Hidrolik Devreler:.............................................................. 128 12.2.3 Yarı Kapalı Hidrolik Devreler: ............................................................. 129 12.1.2.4. Açık ve Kapalı Devrelerin Karşılaştırılması: ................................ 129 12.1.3. Çeşitli Hidrolik Devre Çizimleri:......................................................... 130 UYGULAMA FAALİYETİ................................................................................. 135 ÖĞRENME FAALİYETİ-13................................................................................... 139 13.1. Hidrolik Sistem Arızaları: .......................................................................... 139 13.1.1. Sitemde Çalışma Sırasında Gürültü: .................................................... 139 13.1.2. Hidrolik Devre Basıncının Düşmesi Veya Yükselmesi: ...................... 139 13.1.3. Hidrolik Devre Debisinin Düşmesi veya Yükselmesi: ....................... 140 13.1.4. Valflerde Meydana Gelen Arızalar: .................................................... 140 13.1.5. Pompalarda Meydana Gelen Arızalar: ................................................. 141 13.1.6. Devredeki Akışkanın Çabuk Isınması:................................................ 141 UYGULAMA FAALİYETİ................................................................................. 142 ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME....................................................................... 143 MODÜL DEĞERLENDİRME ................................................................................ 145 KAYNAKLAR......................................................................................................... 146

iv

AÇIKLAMALAR
KOD ALAN DAL/MESLEK MODÜLÜN ADI MODÜLÜN TANIMI SÜRE ÖN KOŞUL YETERLİLİK Hidrolik prensipleri ile ilgili hesaplamaları devre elemanları ilgili hesapları yapmak, hidrolik devrelerde akışkan seçimi yapmak GENEL AMAÇ Hidrolik sistemler ile ilgili temel hesaplamaları yapabilecek, Hidrolik sistemlerin yapılarını tanıyabilecek,bakım ve onarımlarını yapabileceksiniz. AMAÇLAR 1. Pascal kanunu ile ilgili hesapları yapabileceksiniz. 2. Bernaulli kanunu ile ilgili hesapları yapabileceksiniz. 3. İtme kuvveti,basınç ve alan arasındaki ilişkileri hesaplayabilecek ve yorumlayabileceksiniz. 4. Hidrolik basınç yükselticisi ile ilgili hesapları yapabileceksiniz. 5. Hidrolik pompaları ile ilgili hesapları yapabileceksiniz. 6. Hidrolik silindirler ile ilgili hesapları yapabileceksiniz. 7. Hidrolik motorlar ile ilgili hesapları yapabileceksiniz. 8. Valfleri sembolleri ile ifade edebileceksiniz. 9. Hidrolik borular ile ilgili hesapları yapabileceksiniz. 10. Hidrolik yağların özelliklerini hidrolik devre ve hidrolik yağ kataloglarına göre tesbit edebilecek ve yağ seçimini kolaylıkla yapabileceksiniz. 11. Hidrolik filtre seçimi,devre ve hidrolik yağ kataloglarına göre yapabileceksiniz. 12. Hidrolik devre çizimi yapabileceksiniz. 13.iv Katalog ve standartlara uygun olarak hidrolik devrelerde bakım ve onarım yapabilecektir. 5250T0019 Otomotiv Teknolojisi Alanı Alan Ortak Hidrolik Sistemler Sıvı ile kontrol sistemlerini inceleyen eğitim materyalidir. 40/32

MODÜLÜN AMACI

atölye. v .kaynak kitaplar.EĞİTİM ÖĞRETİM ORTAMLARI VE DONANIMLARI Ortamlar:Sınıf.video. ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME Bu modülün sonunda öğrencinin yeterlilik kazanıp kazanmadığı sözlü ve uygulamalı sınavla sınanacaktır. Modülün içinde yer alan her faaliyetten sonra verilen ölçme araçları ile kazandığınız bilgi ve becerileri ölçerek kendi kendinizi değerlendiriniz.vcd.kütüphane.hidrolik ile ilgili uğraş veren fabrika ve atölyeler Donanımlar:tv.internet.

Hidrolik kumanda sistemleri mekanik olarak kumanda edilen sistemlerin çok daha az güç ve enerji harcanarak kumanda edilebilen sistemlerdir.Teknolojik çalışmalar insan hayatını kolaylaştırmak üzere yapılmaktadır.İhtiyaçlarına cevap verilebildiği oranda bu bağın daha da güçlendiği görülmektedir.çalıştırabilecek ve bu sistemlerin bakımını yapabileceksiniz. Bu nedenle insan ihtiyaçlarını en ekonomik. Bunu öğrenirken hidroliğin temel prensipleri. Kullanım alanlarını da hızla yaygınlaştırmaktadır. Hidrolik sistemlerin imalatının ekonomik olması.GİRİŞ GİRİŞ Sevgili Öğrenci. Endüstrinin sürekli gelişmesi yeni bilgi ve becerileri gerektirmektedir.Otomobil hiç şüphesiz ki kişilerin gelir gruplarının değişmesi ile hemen hemen herkesin ulaşabildiği bir obje haline gelmiştir. Öğrenmek üzere almış olduğunuz bu modül ile yaşamın içerisinde hidrolik kontrol sistemlerinin nasıl yer aldığını öğreneceksiniz. Öğrenilmesi gereken bilgi ve teknolojiler arasında hidrolik önemi azımsanamıyacak bir yer tutmaktadır. konforlu ve en az güç ile sistemleri kontrol ederek karşılayacağı için vazgeçilmezlerinden biri olacaktır. -1- . az yer kaplamasından ötürü önemi daha da artmaktadır. çalışma sistemleri ve parçaları hakkında gerekli bilgilere ulaşacak ve bu bilgileri kullanabilecek seviyeye ulaşacaksınız.Otomobilin yaşamına getirdiği yeniliklerle tanışan bireyler onunla bütünleşerek onu hayatının ayrılmaz birer parçası haline getirmiştir.Bu mödülü tamamladığınızda insan ihtiyaçlarını kolayca kontrol edebileceği sistemleri kurarak karşılayabilecek.

1. hidrolik kaldıraçlar. Hidrolik akışkanların mekanik hareketlerini inceleyen bilim alanıdır. vinçler. yağlama istasyonları.ÖĞRENME FAALİYETİ-1 ÖĞRENME FAALİYETİ-1 AMAÇ Bu bilgi yaprağında Pascal kanunu ile ilgili hesapları yapabileceksiniz. ARAŞTIRMA Hidrolik kontrol sistemlerini araştırarak. Metal endüstrisinde tüm makinelerde hidrolik sistemler uygulanmaya başlanılmıştır Hidrolik sistemlerde güç iletimi kolaylaştığından tercih nedeni olmuştur. 1. doğrusal hareketler ile otomatik ve mekanik hareketler hidrolik sistemle kolay bir şekilde elde edilmektedir. 2 . takım tezgâhları. sanayi tipi robotlar gibi pek çok uygulama alanı vardır.bu sistemlerin oluşumuna katkı vermiş insanları öğreniniz. Hidrolik sistemler kontrol kolaylığı. Son dönemde elektroniğin hızla gelişmesine paralel olarak uygulama alanları çok hızlı bir şekilde genişlemiştir ve buna bağlı olarak yeni makineler geliştirilmiştir. Endüstrideki Yeri Ve Önemi Hidrolik sistemlerin uygulama alanı olarak taşıtların fren ve direksiyonları.1.1. Hidrolik sistemler pek çok endüstriyel tesiste yaygın olarak kullanılmaktadır. Hidrolik kontrollu makineler düzgün ve titreşimsiz çalışmakta olup kontrol edilmesi çok kolaydır. Hidroliğin tanımı: Eski Yunanca’da su anlamına gelen hydro ile boru anlamına gelen aulis kelimelerinin birleştirilmesinden türetilmiştir. ekonomik olması ve az yer kaplamalarından dolayı geniş bir uygulama alanı bulmuştur. vites kutuları. test cihazları. asansörler. Dairesel. Krikolar. damperli kamyonlar ve iş makineleri örnek gösterilebilir.1. HİDROLİĞİN PRENSİPLERİ 1. İlk dönemlerde boru içindeki suyun davranışlarını belirlemek için kullanılmıştır.

1. Daha az yer kaplarlar 3 . Isıtma ve soğutma kendiliğinden gerçekleşir. Sistem çalışma sırasında kendi kendini yağlar. tamiri ve onarımı kolaydır.3. Sistem durmadan hız kontrolu yapılabilir. Hidroliğin Uygulama Alanları Deniz ve Havacılıkta • • • • • • Gemi güverte vinçlerinde Gemilerin yük doldurma ve boşaltma işlerinde Gemi yön kontrol sistemlerinde Uzay teleskoplarında Uçak yön kontrol sistemlerinde Uçakların iniş kalkış sistemlerinde İş tezgâhlarında Preslerde Enjeksiyon preslerinde Kaldırma araçlarında Ağır sanayi makinelerınde • • • • • Endüstriyel Üretim Alanlarında • Barajların kapaklarının açılıp kapatılmasında • Türbinlerde • Nükleer santrallerde • Maden üretiminde • Demir ve çelik üretiminde • d-Hareketli mobil alanlarda • Taşıtlarda • Tarım makinelerinde • İş makinelerinde • Vinçlerde 1. Hidrolik enerjinin elde edilmesi. Küçük basınçlarla büyük güçler elde edilebilir.1. Basınç yükselmelerinde devre otomatik olarak kontrol edilir. Otomatik kumanda sistemi ile tek merkezden kontrol edilebilir.2. Rahatlıkla yön değiştirilebilir. Parça ömrü uzundur. Uzaktan kontrol edilebilir Bakımı. denetimi ve kontrolu kolaydır. Elektrikli ve elektronik kontrol sistemleri ile yeni makineler tasarlanabilir.1. Hidrolik Sistemlerin Üstünlükleri ve Olumsuz Yönleri Enerji Üretim Alanlarında Hidrolik Sistemlerin Üstünlükleri: Diğer sistemlere göre sessiz ve gürültüsüz çalışırlar. Ekonomiktir.

Hidrolik Prensipler M. sistem iyi monte edilmez ise verimi düşer. Bazı elemanlar ısıya karşı hassas olmaları nedeniyle özelliklerini kaybedebilirler.Ö 282 ‘de Arşimet.Bulundukluarı Kabın Tabanına Uyguladığı Basıncın Bulunması: Bir kapta bulunan durgun sıvının.3.1.1. 16 yy. 1.Akışkanların sahip oldukları enerjilerin tesbitini yapmışlardır. Sistem montajı sırasında borularda fazla kıvrım verilirse verim düşer. Elemanlar iyi seçilmez. Şekil 1.Hidrolik Sistemlerin Olumsuz Yönleri Sıvıların yüsek ısılara ulaşması ile yağ kaçakları oluşabilir ve verim düşebilir. Sıvıların.1.1:Değişik Biçimli Kaplarda Hidrostatik Basinç P1=P2=P3=P4 diye belirtilir. P = ρ × h× g P =Sıvının kabın tabanına yaptığı basınç ( kg/cm² ) h =Sıvı yüksekliği ( m ) ρ =Özgül kütle (kg/m³ ) g =Yerçekimi ivmesi ( m/s² ) 4 . da Pascal. 1738 yılında ise Toriçelli ve Bernoulli hidrodinamik ve suların akış ve hareketlerini araştırdılar. Akışkanların sahip oldukları prensipleri iki maddede inceleyeceğiz. Hidrostatik Prensipler: Durgun sıvıların sahip oldukları davranışları inceleyen prensiptir. Hidrostatik prensipler Hidrodinamik prensipler 1.1 de görülmektedir.Bunu önlemek için ısı ayarlayıcılar (eşanjör) devreye bağlanmaları gerekmektedir.kabın tabanına yaptığı basınç kabın yüksekliği ve sıvının yoğunluğu ile doğru orantılıdır.3. Şekil 1. Bağlantı ve rakorlarda yüksek basınçtan kaynaklanan kaçak ve sızıntı oluşabilir.

0019625 m = π ×d2 P=76433. Şekil 1.433 k Pa 5 . 1.2 de görüldüğü gibi P= F ⎡N ⎤ = =[Pa] A ⎢m2 ⎥ ⎣ ⎦ Burada: P=Meydana gelen basınç ( Pa ) F=Pistona uygulanan kuvvet (N) A=Piston yüzey alanı = ÖRNEK: Çapı 5 cm olan pistona uygulanan kuvvet 150 N’dur.75 gr/cm³ = 750 kg/m³ h= 100 cm = 1 m g=9.Kullanılan hidrolik yağının özgül kütlesi 0.14 × 0.75 gr/cm³’ tür.0025 0.81 m/s² Çözüm: P=h × q × g= 1 × 750 × 9.14 × 0.Yağın üst seviyesi ile pompa girişi arasındaki yükseklik 100 cm olduğuna göre pompanın girişindeki statik basınç ne kadardır? Verilenler: İstenen: P=? ρ = 0. Kuvvetin alana etkimesi olarak da tanımlanabilir.05 2 3.05 m N=150 N Çözüm: A= İstenilen: A=? P=? 3.5 Pascal’dır.121 Pa 0. Şekil.121 Pa= 74.ÖRNEK: Bir hidrolik presin yağ deposu presin üst kısmındadır. kuvvetin şiddeti ile doğru ve yüzeyi ile ters orantılıdır.Uygulanan kuvvetin sonucunda oluşan basınç nedir? π ×d2 4 ( m² ) Verilenler: d= 5 cm=0.81 P=7357.0019625 m² bulunur 4 4 4 4 150 N P= 2 = = 76433.2: Hidrostatik Prensip Kapalı Bir Baptaki Sıvıya Kuvvet Uygulandığında Sıvının Davranışları Kapalı bir kaptaki sıvıya uygulanan kuvvet sonucu kuvvetin meydana getirdiği basınç.00785 = = = 0.

2-Hidrodinamik Prensipler Bernoulli Prensibi Bu prensip 2 nolu bilgi yaprağında geniş olarak ifade edilecektir.Bu prensiplerden yararlanılarak hidrolik sistemler ve hidrolik sistemlerle çalışan makineler geliştirilmiştir. 1.2.3.Pascal Kanunu Bu kanun ile ilgili geniş bilgi aşağıda verilecektir. N P= 2 = Pa m A= π ×d2 4 =0.1. Burada yerçekimi kuvveti ihmal edilmektedir.3: Pascal Prensibi 6 . Bu prensiplerin en önemli özelliği ise sisteme uygulanan küçük bir kuvvetin büyük kuvvetlere dönüşmesi olarak tanımlanmasıdır. PASCAL KANUNU Tanımı: Sıvı dolu bir kaba uygulanan kuvvet sonucu meydana gelen basınç sıvı tarafından kabın bütün yüzeylerine aynen iletilir.785 × d² Şekil 1. 1.

0005 7 .0005 m2 A2=200 cm² 0.02 = = 1600 N A1 0.02 m2 N1 × A2=N2 × A1 İstenilen: F2=? N2 = N1 × A2 40 × 0. S1 A2 F1 d1 = = = S 2 A1 F2 d 2 Örnek: Küçük pistona uygulanan kuvvet 40 N ve piston kesit alanı 5 cm²’dir. Verilenler : N1=40 kg A1=5 cm² 0.Pascal prensibine göre şu eşitlikleri yazmak mümkündür: F1 A1 = F1 × A2=F2 × A1 F2 A2 .Büyük piston kesit alanı 200 cm² olduğuna göre büyük pistona uygulanan kuvveti bulunuz.

Modül bilgi yapraraklarından sayfa 5 ve 6 ya bakınız. 8 .UYGULAMA FAALİYETİ UYGULAMA FAALİYETİ İşlem Basamakları Pascal Kanunu Tanımla Pascal Kanununu Öğrenerek Çeşitli Hesaplamalar Yap Öneriler Paskal Kanunu ile ilgili detaylı bilgi için yararlanılan kaynaklar kısmına bakınız.

Durgun sıvı hareketlerini inceleyen hidrolik prensibi hangisidir? a) Hidrostatik b) Hidrodinamik c) Hidroelektri d) Jeoloji 4-“ Sıvı dolu bir kaba uygulanan kuvvet sonucu meydana gelen basınç. basıncı düşer. boru çapı büyüdükçe akışkan hızı azalır basıncı artar” prensibini ortaya koyan bilim insanı kimdir? a) Toriçelli b) Pascal c) Bernoulli d) Newton 9 .ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME SORULAR 1-Suyun boru içindeki davranışlarını inceleyen bilim alanının adı nedir? a) Dinamik b) Statik c) Hidrolik d) Mekanik 2-Hidrolik aşağıda belirtilen hangi alanda kullanılmaz? a) İş makinelerinde b) Otomobillerde c) Vinçlerde d) Mekanik kontrol mekanizmalarında 3. sıvı tarafından kabın bütün yüzeylerine aynen iletilir “prensibi hangi bilim insanına aittir? a) Toriçelli b) Pascal c) Bernoulli d) Newton 5-“Boru çapı küçüldükçe akışkan hızı artar.

CEVAP ANAHTARI 1 2 3 4 5 C D A B C DEĞERLENDİRME Cevaplarınızı cevap anahtarı ile karşılaştırınız.Hatalarınızı bilgi yapraklarına tekrar dönerek düzeltiniz. Doğru cevaplarınızın sayısını belirleyerek kendinizi test ediniz. 10 .

2.sürtünmesiz.de denilebilir.boru çapı büyüdükçe akışkan hızı azalır basıncı artar şeklinde de ifade edilebilir. ARAŞTIRMA Bernoulli kimdir? Çeşitli kaynaklardan arştırarak Hidrolik bilimine katkılarını öğreniniz. Akışkan hızlı hareket ettikçe daha fazla enerji kullanılması gereklidir.akışkan potansiyel ve kinetik enerjiye sahiptir.basıncı düşer. Bernoulli boru. Toplam enerji=Potansiyel enerji+Kinetik enerji+Basınç kuvvetinin yaptığı iş olarak da tanımlanabilir.Prensibinde.ÖĞRENME FAALİYETİ-2 ÖĞRENME FAALİYETİ-2 AMAÇ Bu öğrenme faaliyetinde Bernoulli Prensibi hakkında bilgi sahibi olacaksınız. kanal ve nehirlerde suların akışını inceledi ve debiyi sabit kabul etti. BERNOULLİ PRENSİBİ Tanım: Sürekli. Kinetik Enerji:Akışkanın hareket halinde iken sahip olduğu enerjidir. Debi:Belli kesitten birim zamanda geçen akışkan miktarına denir. Akışkanın enerjisi potansiyel ve kinetik enerjinin toplamıdır. 11 . sıkışmaz ve sabit debili bir akışta akım çizgisi boyunca toplam enerji sabittir. Boru çapı küçüldükçe akışkan hızı artar. Potansiyel Enerji:Akışkanın basıncı sonucunda oluşan enerjidir.Toplam enerji sabittir.

785 × 0.000706 × 3 V2 = 1 1 = = 0.000706m 2 12 .06 2 = 0.A2 P V2 + + Z = Sabit ρ × g 2× g B1 P=Basınç (Pa) V=Akış hızı (m/s ) A=Boru kesit alanı (m² ) Z=Mutlak yükseklik (m ) ρ =Özgül ağırlık ( kg/m³ ) g= Yer çekimi ivmesi (9.002826 A2 = π × d12 = 0.785 × 0.81 m/s² ) B2 akım çizgisi Z1 Z2 kıyaslama çizgisi P V2 P1 V2 + + Z1 = 2 + + Z2 ρ × g 2× g ρ × g 2× g Şekil 2.03 m D2= 6 cm =0. Aynı sistem içinde akışkan 6 cm’ lik boru çapından geçerken hızı ne olur? Verilenler: d1= 3 cm = 0.A1 P2.03 2 = 0. A2 0.75m / sn olarak bulunur.002826m 2 4 A1 × V1=A2 × V2 formülü esas alınarak eşitlik şu şekilde sağlanır: A ×V 0.V1.1: Bernoulli prensibi Hacimsel debi hesabı aşağıdaki formülle hesaplanır A1 × V1 = A2 × V2 = Q( sabit ) Örnek 1: Çapı 3cm olan borudan geçen hidrolik akışkanın ortalama hızı 3 m/s dir.V2.Bernoulli prensibine göre: P1.06 m V1= 3 m/s Çözüm: İstenilenler: V2=? 4 π × d 22 A2 = = 0.

05m / sn A2 0.1 m d2=5 cm = 0.15 2 = 0.00195m 2 Q 11.00195 Q 11.66 × 10 −5 V1 = = = 0.785 × d 32 = 0.’ dır.15 m İstenilenler V1=? V2=? V3=? A1 = π × d12 4 = 0.785 × 0.785 × 0.05 2 = 0.0175 V2 × A2= Q V3 × A3= Q V3 = 13 .66 × 10 −5 m3/s 1000 × 60 Çözüm: A1 × V1=A2 × V2=A3 × V3= Q Sabit debi formülü esas alınarak V1 × A1= Q A2 = π × d 22 2 = 0.785 × d 2 = 0.005m / sn A3 0.785 × 0.05 m d3=15 cm = 0.00785m 2 4 π × d 32 A3 = = 0.66 × 10 −5 = = 0.015m / sn A1 0. d3=15 cm olan bir borudan geçen akışkanın debisi 7 l/dak.66 × 10 −5 = = 0.00785 V2 = Q 11. d2=5 cm.0176m 2 4 7 Q=7 l / dak = 7 dm³ / dak = = 11.12 = 0.Örnek 2: Farklı çapları d1=10 cm .785 × d12 = 0. Farklı çaplara göre akışkan hızları ne olur? Verilenler: d1=10 cm = 0.

UYGULAMA FAALİYETİ UYGULAMA FAALİYETİ İşlem Basamakları 1-Bernoulli prensibi hesaplamalar yapınız. ile ilgili Öneriler Bilgi yapraklarındaki örnek problem çözümlerinden faydalanınız 14 .

“Sıkıştırılamayan basınçlı akışkanın geçtiği boruda hıza bağlı olarak yükseklik ve nokta yüksekliği toplamı her noktada aynıdır” prensibi hangi bilim insanına aittir? a)Toriçelli b)Pascal c)Bernoulli d)Newton 2.ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME 1.Belli kesitten birim zamanda geçen akışkan miktarına ne denir? a) Hız b)Debi c)Sıvı d) Dinamik Enerji 3.Akışkanın basıncı sonucunda oluşan enerjiye ne denir? a) Enerji b)Kinetik Enerji c)Sinerji d) Potansiyel Enerji 4- P1 V2 P V2 + 1 + Z1 = 2 + 2 + Z 2 ρ × g 2× g ρ × g 2× g a) Bernoulli b)Pascal c) Toriçelli d)Newton Formülü hangi prensibi ifade eder? 15 .

Hatalarınızı bilgi yapraklarına tekrar dönerek düzeltiniz. 16 .CEVAP ANAHTARI 1 2 3 4 C B D A DEĞERLENDİRME Cevaplarınızı cevap anahtarı ile karşılaştırınız.Doğru cevaplarınızın sayısını belirleyerek kendinizi test ediniz.

Bu tür presler özellikle kaldırma araçlarında kullanılır. F1= 1. pistona etki eden kuvvet ( N ) A1= 1.ÖĞRENME FAALİYETİ-3 ÖĞRENME FAALİYETİ-3 AMAÇ Bu bilgi yaprağı ile itme kuvveti basınç ve alan arasındaki ilişkileri hesaplayabilecek ve yorumlayabileceksiniz.basınç ve alan ilişkisi Aşağıdaki şekilde baskı pistonuna uygulanan küçük kuvvetle.iş pistonunun kesit alanını artırmak yoluyla büyük kuvvetler elde edilebilir. pistonun yer değiştirme mesafesi ( m ) 17 . F= PxA dır. BASINÇ VE ALAN ARASINDAKİ İLİŞKİ İtme kuvveti.” Bu kanuna göre itme kuvveti ( F ). ”Kapalı bir kaba kuvvet uygulandığında meydana gelen basınç. pistonun alanı ( m² ) S1= 1. Burada: P= N Pa m2 π ×d2 A= = m2 4 d= metre F= N × m 2 =Newton 2 m Şekil 3. ARAŞTIRMA İtme kuvvetinin basınç ve alan ile ilişkilerini çeşitli kaynaklardan ve işyerlerinden araştırıp bilgi sahibi olunuz.1: İtme. basınç ( P ) ve kesit alanı ( A ) arasındaki ilişki şu formülle açıklanabilir. basınç ve alan arasında pascal kanununa göre ilişki kurulabilir. pistona etki eden kuvvet ( N) F2= 2. pistonun alanı ( m² ) A2= 2. 3. pistonun yer değiştirme mesafesi ( m ) S2= 2.akışkan tarafından kabın tüm yüzeylerine aynı oranda iletilir. İTME KUVVETİ.

V2= S2 × A2 dir.Sistemde oluşan basıncı bulunuz. S1 S2 ÖRNEK: 1000 N’ luk kuvvet uygulanan bir pistonun çapı 5 cm’dir. S1 × A1=S2 × A2 şeklinde ifade edilebilir.05 m İstenilenler: A=? P=? 18 .. yer değiştirerek iş pistonuna gitmektedir. V1 = S1 × A1 . Veriler: F=1000 N d= 5 cm =0.Şekil 3. A2 A1 Buradan = eşitliği ifade edilebilir. 2: Problem Şekli P1 = F1 A1 …… N F1 A1 F2 A2 P1= F2 A2 …. Şekilde baskı pistonundaki sıvı hacmi ( V1 ).N Buradan = eşitliği yazılabilir. Yer değiştiren sıvı hacmi ( V2 ) baskı sıvı hacmi ile aynı olduğuna göre V1=V2 iifade edilebilir.

c)Baskı pistonu 15 cm hareket ettiğinde.1 m S1= 15 cm= 0.15 = = A1 .03 m D2= 100 mm=0.0007065 3.785 × d 2 = 0.065.8 Pa 2 2 A1 π × d1 0.5 cm2 S1 A2 7.1 ⇒ F2 = P × A = 141542.065 cm2 A2= 7.0.554 kPa 2 A 0.0025 = 0.15 = 78. 100 ÖRNEK: Bir hidrolik el presinin küçük pistonuna 100 N’ ü kuvvet uygulanıyor.14 × 0.09 bar bulunur.5mm S 2 A1 78.065.5 19 .785.0019625m 2 F 1000 N = = 509554.S1 = A2 .Küçük piston çapı 30 mm.14 N / m 2 ( Paskal ) =509.15 m ÇÖZÜM: a) P1 = İstenilenler P =? F2=? S2=? F1 100 N 100 100 = = = = 141542.785 × 0.85 × 10 −3 m2 = 78.065 × 10-4 m2= 7.S 2 ⇒ 7.0019625m Değer bar cinsinden ifade edilmek istenirse: 1 bar= 100 kPa olduğu için.1N A1 4 A1= 7.S 2 ⇒ S 2 = = 1. iş pistonunun ne kadar yukarıya kalkacağını hesaplayınız (Sürtünme kuvvetini dikkate almayınız.8 × = 1111. büyük piston çapı 100 mm olduğuna göre : a)Uygulanan kuvvet sonucu oluşan basıncı. 509 = 5.05 2 = 0.) Verilenler : F1= 100 N D1= 30 mm=0.03 4 4 b) P= F1 3. b)İş pistonunun uygulayabileceği en fazla kuvveti.5.35cm = 13.14 × 0.ÇÖZÜM: A= P= π ×d2 4 = 0.

Bilgi Basınç ve alan hesaplamaları yapınız.basınç ve alan faydalanınız. hesaplamaları yapınız. İtme kuvveti. Öneriler yaprağındaki örneklerden 20 .UYGULAMA FAALİYETİ UYGULAMA FAALİYETİ İşlem Basamakları İtme kuvveti. arasındaki ilişkileri ifade eden problemler çözünüz.

basınç ve alan arasındaki ilişkiyi ifade eden formül hangisidir? a) P = F A V b) P = A S c) P = F V d) P = S 2.ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME 1.basınç ve alan ilişkisi ile ne tür makinelar yapılabilir? a) Motorlar b)Kontrol mekanizmaları c)Yön değiştirme sistemleri d) Kaldırma araçları 3. Piston kesit alanının artması sisteme ne şekilde etki eder? a)İtme kuvveti azalır b)İtme kuvveti artar c)Kolun küçük yapılması gerekir d)Hiçbir etkisi olmaz 21 . İtme. İtme kuvveti.

22 .CEVAP ANAHTARI 1 3 2 A B D DEĞERLENDİRME Cevaplarınızı cevap anahtarı ile karşılaştırınız.Doğru cevaplarınızın sayısını belirleyerek kendinizi test ediniz.Hatalarınızı bilgi yapraklarına tekrar dönerek düzeltiniz.

ÖĞRENME FAALİYETİ-4 ÖĞRENME FAALİYETİ-4 AMAÇ Bu bilgi yaprağında hidrolik basınç yükselticilerinin hesaplamalarını yapmayı öğreneceksiniz. Giriş kısmından giren (P1) basıncı. Kesit ölçüleri birbirinden farklı iki pistonun bir kol ile birbirine bağlanması ile oluşur. Ayrıca ek bir güç tüketimi ve karmaşık veya pahalı kontroller olmaksızın çalışırlar. F1=F2 olduğundan F1=P1 × A1 F2=P2 × A2 buradan P1 × A1=P2 × A2 şeklinde ifade edilebilir. Büyük kuvvetlerin itilmesi gereken yerlerde kullanılabilir. Girişte kullanılan akışkan veya hava olabilir. Hidrolik Basinç Yükselticiler Tanım: Akışkanların basınçlarını 2 kat arttıran devre elemanlarıdır. Yüksek basınç hidrolik silindirlerine güç vermekte kullanılır. 4.1. Bu amaçla kullanıldığında bir hava silindirinin tek başına kullanılmasıyla elde edilenden fazla iş yapılabilir. 23 . Şekil 4. Yüksek basınçları uzun süre ısı üretmeksizin koruyabilirler. çıkışta (P2) basıncı ile iki katına çıkar. tek basınçlı veya çift basınçlı sistemlerden güç alırlar. Tutma.1: Hidrolik basınç yükseltici . ARAŞTIRMA Çevrenizde bu tür işler yapan işyerlerini inceleyerek hidrolik basınç yükselticileri hakkında bilgi sahibi olunuz. delme kavrama veya doğrusal güç gerektiren diğer uygulamalarda kullanılan yükselticiler.

1.0016 m2 a) F1 = P1 × A1 = 800 000 × 0.2.m = 10 joule 4.102 kgf × m 1kgf.2.5 bar A2 0.4.5 PSI (Libre/inç2 ) 1 bar= 105 pascal = 105 N/m2 2 1 Pascal = 1 N/m2 1 bar= 1 kgf/cm 1 bar= 10 N/cm2 = 1 daN/cm2 4. b) Küçük pistonun oluşturduğu basıncı bulunuz. Verilenler: P1 = 8 bar = 800 kPa = 800 000 Pa A1 = 25 cm2 = 0. İş Birimleri: 1 joule = 1 N.0025 = 2000 N F1= F2 = 2000 N b) P2 = İstenilenler F1 = ? F2 = ? p2 = ? F2 2000 = = 1 250 000 Pa = 12.3. 0.Buna gore: a) Büyük ve küçük pistona etki eden kuvvetleri.2.264 Gal ( Galon:İngiliz birim sisteminde bir hacim ölçüsü) 1 Galon = 3.1 kgf 4.0016 4.785 l 1 Galon = 3785 cm3 24 .Küçük pistonun alanı 16 cm² ve büyük pistonun alanı ise 25 cm²’ dir. Hidrolik Sistemlerde Kullanılan Birimler 4.2.5. Güç Birimleri : W = Watt 1 W = 0.0025 m2 A2 = 16 cm2 = 0.2.185 joule 4. Basınç Birimleri: 1 bar= 14.2.00135 HP 1 HP= 735.m . Kuvvet Birimleri: N = Newton 1 kgf = 10 N 2 1 N = 1 kgm/sn 1 daN= 10 N 1 N = 0. Hacim Birimleri: 1 Litre = 1 dm3 =1000 cm3 1 Litre = 0.ÖRNEK: Bir hidrolik basınç yükselticide itme pistonuna uygulanan basınç 8 bar’dır.2.5 W 1 HP= 75 kgm/sn 1 kW= 860 kcal 1 kW= 1000 W 1 W = 1 Nm/sn 1 kal =4.

25 . Birimler bilgi yaprağında. Öneriler Bilgi yaprağında ki örneklerden faydalanınız. yukarıda gösterilmiştir.UYGULAMA FAALİYETİ UYGULAMA FAALİYETİ İşlem Basamakları Hidrolik Basınç yükselticileri ile ilgili hesaplama uygulamaları yapınız.

ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME 1-Aşağıdakilerden hangisi basınç yükselticilerin üstünlüğüdür? a) Yüksek basıncı koruması b)Karmaşık kontrollere gerek duymaması c)Düşük güç tüketimli olması d)Hepsi 2-Akışkanların basıncını 2 katına yükselten cihazlara ne denir? a)Basınç yükseltici b)Silindir c)Pompa d)Hiçbiri 3-Aşağıdakilerden hangisi basınç birimidir? a)Joule b)Watt c)Bar d)Litre 4.Aşağıdakilerden hangisi güç birimidir? a)Joule b)Watt c)Bar d)Litre 26 .

Aşağıdakilerden hangisi iş birimidir? a)Joule b)Watt c)Bar d)Litre 6.5.Aşağıdakilerden hangisi hacim birimidir? a)Joule b)Watt c)Bar d)Litre 27 .

Doğru cevaplarınızın sayısını belirleyerek kendinizi test ediniz. 28 .Hatalarınızı bilgi yapraklarına tekrar dönerek düzeltiniz.CEVAP ANAHTARI 1 2 3 4 5 6 D A C B A D DEĞERLENDİRME Cevaplarınızı cevap anahtarı ile karşılaştırınız.

öğreniniz ve pompalar hakkında bilgi alınız.ÖĞRENME FAALİYETİ-5 ÖĞRENME FAALİYETİ-5 AMAÇ Bu bilgi yaprağında hidrolik devrelerin ana kısımları ve pompalar hakkında bilgi sahibi olacaksınız. çevrenizdeki bu tür iş yapan yerleri ziyaret ederek. 5. ARAŞTIRMA Hidrolik devre elemanlarını.1. Hidrolik Devrelerin Ana Kısımları Hidrolik devrenin ana kısımları şunlardır: Yağ deposu Hidrolik pompalar Hidrolik silindirler Hidrolik motorlar Valfler Hidrolik akümülatörler Bağlantı elemanları Sızdırmazlık elemanları Manometreler 29 .

Şekil 5.1. Hidrolik Devre Elemanlarının Kesit Ve Sembolle Gösterilmesi 30 .

2. tortu gibi maddeler dönüş filtreleri vasıtası ile temizlenir.3’ de görülmektedir. Sistemden geçen toz. Depoda yağ hem dinlenir hem de depodaki filtre tarafından temizlenir.1.3: Endüstriyel Amaçlar İçin Büyük Tank Yağ tankı Ara perde Emiş filtresi Emiş hattı Dönüş hattı Boşaltma deliği Gözetleme deliği Kapak Pompa Elektrik motoru Max . seviye göstergesi Termometre Yağ deposunun içinde emiş hattında basılan ve geriye dönen yağın ayrılmasını sağlayan bir perde ile emiş filtresi ve emiş borusu bulunur. ve min. Yağ deposu.2. Yağ Deposu 5. Yağ deposunun ölçüsünün. emiş hattından basılan yağ geriye dönüşte ısındığından bu ısıyı dışarı atar. hidrolik sistemde dolaşan yağın debisinin 3 5 kat fazlası oranında olması gerekmektedir.2’ de depo ise 5.Yağ deposu kesiti şekil 5. pislik. Şekil 5.5.2: Yağ Deposu Ve Elemanları Şekil 5. Tanımı ve sembolü : Hidrolik sistemlerde en önemli enerji kaynağı olan sıvıların içinde depolandığı kaba yağ deposu veya yağ tankı denir. 31 .

. bilhassa kış aylarında veya ortam sıcaklığının düşük olması durumunda. Emiş ve dönüş boruları arasında türbülansı önleyerek yağın hızını azaltır.5 katı kadar yukarıda monte edilmelidir. Kolay sökülür takılır olmalıdır.2. Ekonomik olmalıdır. Emiş ve dönüş boruları depo tabanından boru çapının 22.2.3 mm kalınlığında asit türü bileşiklere ve korozyona dayanımlı çelik saclardan yapılmalıdır. talaş. Şekil 5.Hidrolik sistemlerin yağ deposu 1. Verim düşer. Hidrolik devreli düzenler genel olarak +80 oC ile . Ara perde. Yağ boşaltma deliği bulunmalıdır. sistem çalışmaz. malzemeleri süzerek emiş hattından. sisteme temiz yağ gönderilmesini sağlar. sistemden dönen yağ ile emiş borusu arasında plaka biçiminde yerleştirilen delikli bir sac malzemeden imal edilmiştir. Boru uçları 45° eğimli kesilmelidir. Depoda dönüş borusu tarafında eğim olmalıdır. Örneğin uçaklarda hassas devre elemanları soğuk ortamlarda ısınınıncaya kadar beklenir.3. uç kısmı depo içinde kalacak şekilde monte edilir. 5. Sızıntı yapmamalıdır. Yağ ısıtıcıları emiş hattına pompadan önce depo üzerine. Depoya dönen yağın içindeki metal parçacıklarını ayırabilen mıknatıslı (manyetik) ayırıcı olmalıdır.50 oC arasında çalı-şabilecek şekilde tasarlanmışlardır. Büyük kapasiteli sistemlerde ısınma gerekli olacağından depoya ısıtıcı takılmalıdır.tortu vb. 32 .4’ örneği görülen yağ ısıtıcıları elektrik devresi hareket alırlar. Filtre ise sistemden dönen yağın içindeki pislik.2. Hidrolik sistemlerde depodaki yağın bulunduğu veya çalıştığı ortama göre ısıtıcı ve soğutucular gerekebilir. Yağ Deposu Seçiminde Önemli Noktalar: Depo kapasitesi sistem için yeterli ölçüde olmalıdır. 5. Deponun tabanı yağın kolay boşalmasını sağlamak için eğimli olmalıdır. Rezistans ile ısıtma sağlanır ve sıcaklık ayarı yapılabilir. Yağ seviyesini gösteren kapak bulunmalıdır. Yağ Isıtıcıları: Hidrolik sistemin çalışma ortamına göre. depodaki yağ sıcaklığı düşebilir.5 . Yağ sıcaklığının sıfır derecenin altına düşmesi yağın akıcılığı azaltıp viskozitesini arttırır.

Şekil 5.Şekil 5. sistemde yağın azalmasına ve verimin düşmesine neden olur Bu sakıncayı ortadan kaldırmak için yağ soğutucuları kullanılır. beraber çalışan parçalar arasında yağ filmi tabakası azalır.4. Yağın viskozitesi düşer. İki çeşit soğutucu vardır: a-Su ile çalışan soğutucular. Hatta yağ kaçakları ve sızıntılar olabilir. akıcılık oranı artar. Sürekli olan yağ kaçakları. Soğutucuların montajı depodaki dönüş borusu üzerine yapılır.5’ görüldüğü gibi.4: Hidrolik Yağ Isıtıcısı 5. b-Hava üflemeli soğutucular. Yağ Soğutucuları: Soğuk ortamların tersine çok sıcak ortamlarda çalışan hidrolik devrelerde akışkanın sıcaklığı yükselir. Bundan dolayı sürtünen.2. Şekil 5. Sistemde dolaşan yağ böylece soğutulmuş olur.5: Hidrolik Devrelerde Su Sistemli Yağ Soğutucuları 33 .

Şekil 5.6 da görüldüğü gibi. Hidrolik sistemlerde su ile çalışan soğutucular yaygın olarak kullanılır. 5.7: Hidrolik Sistemlerde Isıtıcı ve Soğutucunun Montajı 34 .2.4.1. Şekil 5. Resim 5. vantilatör ile hava üfleyerek soğuma gerçekleştirilir.5’ te dönüş hattına monte edilmiş su ile çalışan soğutucu görülmektedir. Böylece akışkanın soğuması sağlanmış olur.2-Hava Üflemeli Soğutucu Hidrolik sistemlerde borunun içinden geçen akışkana. Su İle Çalışan Soğutucular: Soğutucu düzeninin içinde akışkan yan yana sıralanmış çok sayıda boru içinden geçerken boruların dış yüzeylerinde soğuk suyun dolaşması sağlanır.6: Hava Üflemeli Yağ Soğutucu Şekil 5.4.2.5.

Böylelikle sistemin ve piyasanın isteklerine cevap verilmiş olur. Pompalar çalıştıkları sürece sabit debide basınç elde etmek için kullanılırlar. hidrolik sistemin özelliklerine ve çalışma sistemlerine göre yapılır.3. 35 . Pompalar. Hidrolik Pompa Çeşitleri: Hidrolik pompalar çalışma prensiplerine.3.8 Hidrolik Pompa Sembolü Elektrik motorundan aldığı hareketle depodaki yağı emerek büyük bir basınç üretip mekanik enerjiyi hidrolik enerjiye çeviren elemanlardır. Tanımı ve Sembolü: Şekil 5.Sabit Debili Pompalar Dişli çarklı pompalar • İçten dişli çarklı pompalar • İçten eksantrik dişli çarklı pompalar Paletli pompalar Değişken Kapasiteli (Debili) Pompalar) 1. Pompa seçimi yapılırken sistemin ihtiyaçlarına uygun olanı seçilmelidir. Hidrolik Pompalar 5.1. basınç ölçülerine ve debilerine göre çeşitleri şunlardır.3. Paletli pompalar 2. Pistonlu pompalar • Eksenel pistonlu pompalar • Radyal pistonlu pompalar • Pistonlu el pompaları. Hidrolik sistemin ihtiyaçlarına göre kapasiteleri farklı biçimde tasarlanır. 5. kapasitelerine.3.2. Eksenel pistonlu pompalar 5. Sabit Kapasiteli Pompalar Depodan aldığı akışkana hiç değişmeksizin sabit debide basınç yaptırarak çalışan pompalardır.2. Akışkanın debisi ve çalışma basıncı önceden hesaplamalar yapılarak bulunur. Aksi halde sistem verimli çalışmaz. a. Pompalar hidrostatik prensiplere göre çalıştıklarından akışkanı depodan emerek büyük bir basınca dönüştürürler.1.5.

debi ile çalışır. 30 . Dişli çapı ve diş derinliği daha fazla basınç elde edilmesine etki eder (Şekil 5.2800 dev/dak ile çalışabilirler. Dişli çarklı pompaların. Tozlu ve kirli ortamlarda rahatlıkla çalışır. Orta basınçlarda düşük hacimlerde büyük güç elde edilebilir. dişlilerin dönme hızına bağlıdır.1. bakımı kolaydır. içten dişli çarklı pompalar ve içten eksantrik dişli çarklı pompalar.250 bar çalışma basıncında çalışır.8' te görüldüğü gibi dişli çarklar ok yönünde dönerek giriş kısmında boşluk (vakum) meydana getirir. olmak üzere iki çeşidi vardır: 36 . Helisel dişli çarklar ve bilyeli yataklamalarla sessiz çalışır.8).3. Dişli çarklar aşınmaya karşı sementasyon çeliğinden yapılır. Akışkanı depodaki atmosfer basıncının etkisiyle diş boşluklarına doldurarak çıkış kısmından basınçla iter.1. Basit yapılı oldukları için maliyetleri düşük. Basınçlı yağ çıkışı Yağın taşınması Sıvı giriş Şekil 5. Elektrik motorundan aldığı hareketle depodan emdiği yağı dişlilerin dişleri arasından geçirerek büyük bir basınca dönüştürme prensibi ile çalışırlar.100 cm3/dev.5.8: Dişli Çarklı Pompa Kesiti Şekil 5. Dişli Çarklı Pompaların Özellikleri: 1400 .2. Dişli Çarklı Pompalar: Birbirleriyle beraber çalışan iki düz dişli çarktan ibaret olup yapıları basittir. 35 . Bu durumda meydana gelecek basınç.

Depodan emilen sıvı. basınçla sisteme pompalanmış olur. gücü ve devir sayısı. Ekonomik olup olmadığı.10) Şekil 5. Şekil 5.9’ görüldüğü gibi. Dişler arasına giren akışkan.2.Elektrik motoru. Boyutlarının uygunluğu vb.1. Çalışma sıcaklığının uygunluğu. Bakım. 37 . 5. düşük basınç ve yüksek debi ile çalışması gereken sistemlere uygulanır. gibi faktörler göz önünde bulundurulur. miline bağlı dişli çarkın dönmesi ile kendi etrafındaki dişli çarkı döndürür.10: İçten Eksantrik Dişli Çarklı Pompa İçten eksantrik dişli çarklı pompalar.• İçten dişli çarklı pompalar Birbiri içinde çalışan iki dişli çarktan oluşur Şekil 5. Dişli Pompa Seçiminde Önemli Faktörler: Çalışma basıncının sisteme uygunluğu. Pompanın debisi. Gürültüsüz ve titreşimsiz oluşu.3. sisteme basınçla gönderilir (Şekil 5.9: İçten Dişli Çarklı Pompa Kesiti • İçten Eksantrik Dişli Çarklı Pompalar: Elektrik motoruna bağlı dişli çark ve çevredeki dişli çark farklı eksenlerde bulundukları için eksantrik bir şekilde çalışır. onarım ve montaj kolaylığı.2. Dönüş yönü değişebildiği için emiş ve basınç yönleri de değişebilir.

1 . h .diş genişliği 30 mm ve diş yüksekliği 10 mm' dir.3. W = 2 × π × n 60 (Radyan/s ) Şekil 5. b × .1. 146.11: Dişli Çark Şekil 5.12:Dişli Çarkların Yerleştirilişi Örnek Problem: Dişli Çarklı bir pompada pompa mili 1400 dev/dk ile dönmektedir.5 Radyan/sn b = 30 mm = 3cm h = 10 mm = 1 cm Istenilenler : Q =? W=? Q = Do . h × . Pompa debisi ne olur? Verilenler N = 1400 dev/dk D0 = W=2 ×π × 75 mm = 7.5 . W = cm3/ sn Q = 7.3.5 Q = 3296. Dişli çarklı pompalarda debi.5. Dişlinin bölüm dairesi çapı 75 mm . Dişli Çarklı Pompalarda Debi Hesaplanması Dişli çarklı pompalarda debi.2. W = cm3 / sn bu formülde Q = Dişli çarklı pompanın debisi (cm3/sn) Do= Dişli çark bölüm dairesi çapı (cm) b = Dişli çark genişliği (cm) h = Diş yüksekliği (cm) W = Açısal hız. b .5 cm n = Radyan / sn 60 1400 W = 2 × 3.2 cm3/ sn bulunur 38 . şu formülle bulunur: Q=Do × . diş genişliğine dişlerin yüksekliğine.14 × = Radyan /sn 60 W= 146. 3 . bölüm dairesinin çapına ve devir sayısına bağlı olarak değişmektedir.

İçten Eksantrik Dişli Çarklı Pompalarda Debi Hesabı: İçten eksantrik dişli çarklı pompalarda debi hesabı değişik formülle bulunur. Sabit ve Değişken Kapasiteli Paletli Pompalar 5.2. Q = (D01 × W1 + D02 × W2) × b × h = cm3/s Q = 2 × D01 × W1 × b × h = cm3/s olur.2. beraberinde getirdikleri akışkanı da sürükleyerek basınç hattından sisteme gönderirler.3.13:.4.13) hareket ederler. 39 .2. Basılan akışkanın hacimsel küçülme ile basılması prensibi yönünden dişli çarklı pompalardan farkları yoktur.5.ok yönünde (Şekil 5.Paletli Pompalar: Dairesel bir rotorun içerisine yerleştirilen eksantrik bir kovan ve paletlerden oluşur. Her iki dişli çarkın çapları farklı olduğu için dönme hızları da farklı olacağından : D01 × .W2 bağıntısı yazılabilir. W1 = D02 × .3. merkezkaç kuvvetinin tesiri ile kendi kanalları içinde eksantrikliğe uygun olarak. Orta basınçta çalışması gereken yerlerde başarı ile uygulanırlar. Paletler rotorun etrafındaki kanallara uygun bir toleransla alıştırılmışlardır. Yalnız yapılışlarının hassas oluşu ve işçiliklerinin fazla olmasından dolayı pahalıdır. Dönen paletler. Rotor döndükçe kanalların içindeki hareketli paletler. Burada D01 = Büyük dişlinin bölüm dairesi çapı (cm) D02 = Küçük dişlinin bölüm dairesi çapı (cm) W1 = Büyük dişlinin açısal hızı (rad/s) W2 = Küçük dişlinin açısal hızı (rad/s) b = Dişli genişliği (cm) h = Diş yüksekliği (cm) Q = Dişli çark pompa debisi (cm3/s) Değişken Kapasiteli Paletli Pompalar Şekil 5.1.

3.η ( l/dk) 5.1Paletli Pompa Çeşitleri: Paletli pompalar.2.2. sabit kapasiteli.2.5. % 70 verimle çalışırlar. Boyutları küçüktür. İşçilikleri fazladır. Devreye uygun yağ kullanmak gerekir.450 l/dk' dır.13) .2.2. 2 × π × h × b × n × ( d + h) (l/dk) 1000 Gerçek debi = Q = Qt. Sabit olan tiplerin rotor kısmı sabit olduğu için.3000 devir/dk.3. sabit ve değişken kapasiteli.2. Pompa iç yapısından dolayı kaçaklar fazladır. olarak iki tipte yapılırlar.2.3. Değişken olan tiplerin rotor ekseni değişebilmektedir (Şekil 5.' dır. Paletli Pompa Özellikleri: Çalışma basınçları 160 bar ve debileri 180 . Gürültüsüz ve titreşimsiz çalışma özellikleri vardır.3. Paletli Pompalarda Debi Hesabı: Teorik olarak debi =Qt= Bu formülde: t Qt = Teorik debi (l/dk ) Q = Gerçek debi (l/dk b = Paletin genişligi (cm) n = Pompa mili devir sayısı d = Rotorun çapı (cm) η = % olarak verimlilik 40 . Şekil 5.14: Paletli Pompada Debi Hesabı ve Elemanları 5. Devirleri 1000 . Dolayısıyla değişken tiplerin debileri de değişkendir. denilmiştir. Sürtünmeden dolayı kayıplar fazladır.

b = 20 cm . İstenilenler: Qt = ?. olan paletli pompanın rotor çapı 20 cm paletin kursu 10 cm' dir.14 × 10 × 20 × 1400 × (20 + 10) = = 52752 l/dk 1000 1000 Q = Qt × η (l/dk.3)=112520 V= 112520 cm3/dk a) Qt = 41 .) = 52752 × 0.14 × (45)+ 140]= 400 × (281.70 = 36.genişliği 20 cm ve kalınlığı 0.1 × 1400 ] V =400 × [3. . Verilenler: n = 1400 devir/dk. R = 30 cm .Pompa % 70 verimle çalışmaktadır. h = 10 cm . d = 20 cm . ή = % 70 e = 10 cm . r = 30/2 = 15 cm.Pompanın bir devirde bastığı akışkan miktarı ise şu formülle bulunur: V = 2 × e × b × [π × (R + r) +s × n](cm) .92 l/dk b) V = 2 × e × b × [π × ( R +r )+s × n] cm3 V = 2 × 10 × 20 × [3. Q = ?. V=? 2 × π × h × b × n × (d + h) 2 × 3. bu formülde V = Pompanın bir devirde bastığı akışkan miktarı (cm3) e = Eksen kaçıklığı (cm) b = Palet genişliği (cm) R = Gövde iç yarıçapı (cm) r = Rotor yarıçapı (cm) s = Palet kalınlığı (cm) n = Pompa mili devir sayısı Örnek Problem: Devir sayısı 1400 devir/dk. Palet eksen kaçıklığı 10 cm. b) Paletli pompanın bir devirde bastığı akışkan miktarını bulunuz.14 × (30 + 15)+0.1 cm olup gövde iç çapı 30 cm' dir. s = O. Buna göre : a) Paletli pompanın debisini. 1 cm .

Eksenel Pistonlu Pompalar: Pistonlar bir gövde içinde yataklanmış ve dönme hareketleri yapan bir. debileri istenilen değerlere ayarlanabilir. Genel olarak iri gövdeli olup gürültülü çalışır Şekil 5.5.15: Eksenel Pistonlu Pompa Kesiti Radyal Pistonlu Pompalar: Eksantrik olarak dönen bir milin etrafına pistonlar dikey olarak yerleştirilmiştir.16: Radyal Pistonlu Pompa Kesiti 42 .3. • Pistonlu el pompaları.Pistonlu Pompalar: Pistonlu pompaların üç çeşidi vardır: • Eksenel pistonlu pompalar. 1200 bar' a kadar değişebilen basınç üretirler.Şekil 5. piston bloku içerisinde hareket ederek çalışırlar. değişik kapasitelerde yapılmalarına rağmen. Pistonların kursları büyütülüp küçültülerek. Eksenel Pistonlu pompa Şekil 5.16 görüldüğü gibi Eksantrik milin kaçıklığı kadar pistonlarda kurs ayarı yapılabilir. eksen kaçıklığı ölçüsü azaltılarak veya artırılarak yapılabilir Şekil 5. Piston blokunun açısı ayarlanabilir..2. Radyal pistonlu pompalarda debi ayarı.3. Eksenel pistonlu pompalar.15 görülmektedir. • Radyal pistonlu pompalar.

43 . Akışkanın depodan emilmesi hacimsel büyüme. Dişli çarklı pompalara paralel olarak takılırlar. El pompalarının kolu hareket ettirildiği zaman emiş hattından gelen sıvı bilyenin açılması ile basınç hattına geçerek oradan basınçla gönderilir. montaj sırasında dikkat edilmelidir. Pompaların Çalışma Prensibi: Pompalar. Kriko. Pompayı monte etmeden ve çalıştırmadan bazı kontroller gerçekleştirilmelidir. b) Elektrik motoru dönüş yönü ile pompanın dönüş yönüne. basınç meydana gelir. hacimsel büyüme veya hacimsel küçülme esasına dayanır.Pistonlu El Pompaları: El pompaları.1: Pistonlu El Pompası Kesiti ve Yük Kaldırma Prensibi 5. Örneğin tezgahlarda işlerin yarım kalması. ani elektrik kesilmeleri ya da sistemin devre dışı kalması gibi durumlarda kullanılırlar. Boru çapları küçüldükçe basınç artar. ç) Filtrelerin temiz olmalıdır.17).1. el presleri ve çeşitli basit mekanik uygulamalarda başarı ile kullanılır.3. Akışkanın sisteme basınçla gönderilmesi sırasında boru çaplarının büyük veya küçük olması basınca etki eder. c) Sistemdeki emiş ve dönüş hattındaki valfler açık olmalıdır. sisteme basınçla gönderilmesi sonucu hacimsel küçülme olduğundan. Bu kontroller şunlardır: a) Pompanın içinde hava düşmesini önlemek için pompayı çalıştırmadan önce basınç borusu kısmından 1 . Elektrik motorunun dönmesi ile dişleri arasına aldıkları akışkanı basınç yaparak sisteme gönderirler. El pompalarının yapıları basit olup emme-basma esasına göre çalışırlar. uçaklarda iniş takımlarının açılmaması durumlarında faaliyete geçirilerek kazalar önlenmiş olur (Şekil 5. Şekil 5. elektrik motorundan aldıkları mekanik enerji ile çalışırlar. Burada meydana gelen basınç.3.5 litre kadar yağ konulmalıdır.

4. Tablo 5.1: Sabit Debili Pompaların Tanıtım Ölçüleri ve Büyüklükleri 44 . Genel olarak pompaların verimleri % 70 . Aşağıdaki tabloda en çok kullanılan sabit debili pompaların tanımlanan büyüklükleri verilmiştir.5.3. Ayrıca depo ile pompa girişi arasındaki mesafenin iyi ayarlanmış olması. basınç düşmesini önleyecek ve verimi arttıracaktır. Bu yüzden elektrik motorundan elde edilen gücün bir kısmı kaybolur.98 civarındadır. Pompaların parçalarının hassas toleranslarla alıştırılmış olması ve düzgün monte edilmesi verim kaybını önleyecektir.Pompalarda Verimlilik: Pompaların verimli çalışması için üretici firmaların önerilerine uyulmalıdır. Pompalar çalışma esnasında birbiri üzerinden kayarak veya sürtünerek çalıştıkları için sürtünme verim kaybına neden olur.

6 G = = 0. G = Q × P değerleri ile hesaplan".Q×G 450 ×η Q× P kw = bar = HP 600 ×η Q 450 × 17 V × n ×η Pompanın debisi= Q = = l / dak . P = 160 bar = 1600 N/cm2 G1 = 16 kW İstenilenler: G =?. Örnek Problem: 160 bar çalışma basıncı ile çalışan pompanın debisi 40 l / dk dır. η = G1 η = % olarak verim Elektrik motorunun gücü P = G = Pompaya etki eden güç (kW) ( kilowatt ) G1 = Elektrik motorunun gücü (kW) Q = Pompanın debisi (cm3/dk ) P = Pompanın çalışma basıncı (Newton/cm2 = N/cm2 ) V = Pompadan geçen akışkan miktan (cm/dev) n= Pompa devir sayısı (dev/dk ) Pompalarda verimlilik hesaplanması yapılırken aşağıdaki değerler göz önünde bulundurulur. η = G1 16 G= 45 .66 = % 66 verimle çalışmaktadır. Pompaya bağlı elektrik motorunun gücü 16 kW' tır. η =? G = Q × P = 40 000 × 1600 = 64 × 106 = Ncm/dk 1 Ncm/dk = 1/60 × 100 Nm/sn = 1/6000 Watt eder.6 Watt = 10. Bu formülde. 64 × 10 6 = = 10666 Nm/s = 1066.6 kW 6000 10. 1000 Q × 1000 Pompanındevir sayısı = n V ×η G . Pompanın verimi ne olur ? Verilenler: Q = 40 l/dk = 40 000 cm3/dk .

dm3/dk. Sistemde yeterli soğutmayı sağlayabilmelidir. Pompanın verimli ve uyumlu çalışabilmesi için akışkanda aranan özellikler şunlardır: Pompada kullanılan akışkanın film dayanıklılığı (yapışkanlık özelliği) istenilen değerlerde olmalıdır. d) Çalışma ortamı sıcaklığının uygunluğu. f) Boyutlarının az yer kaplaması. b) Pompanın debisinin yeterli olması. akışkanın debisi l/dk. Pompalarda Debinin Tanımı: Debi : Hidrolik sistemde pompanın birim zamanda sisteme göndermiş olduğu akışkan miktarına denir. veya l/dk.Borunun belli kesitinden1 dakikada 1 litre akışkan geçmesi durumunda. Sistemde meydana gelebilecek basınçlara karşı dayanıklı olmalıdır.5. 5. kullanılır.7. Uzun süre özelliklerini yitirmeden çalışabilmelidir.3. Viskozitesi uygun olmalıdır. Pompa Seçimi: Hidrolik sistemlerde pompa seçimi yapılırken sistemin ihtiyaçlarına cevap veren pompalar seçilmelidir.5. g) Ekonomik olup olmadığı. h) Bakım. dır denilir.3. 46 . onarım ve montajının kolay olması gerekmektedir. c) Pompanın çalışma basıncı. Hidrolik pompa seçimi yapılırken dikkat edilecek noktalar şunlardır: a) Pompanın gücünün yeterli olması. Pompa ve Akışkan Uyumu: Pompa ve akışkanın birbirine uyum sağlayabilmesi. . ç) Pompanın devir sayısı ve dönüş yönü. kullanılan akışkanın viskozitesine (akıcılığına) bağlıdır. Hidrolikte debi birimi olarak cm3/dk. e) Gürültüsüz çalışması.3. 5.6.

Pompalarda debiyi tanımlayınız ve hesaplaplayınız. Hidrolik pompaların debi hesaplamalarını yapınız. hesaplamaları yapınız. 47 . Paletli pompalarda debi hesaplamaları yapınız.UYGULAMA FAALİYETİ UYGULAMA FAALİYETİ İşlem Basamakları Öneriler • • • • Bilgi yapraklarındaki örneklerden Dişli çarklı pompalarda debi faydalanınız.

ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME 1-Aşağıdakilerden hangisi hidrolik devrelerin ana kısımlarından değildir? a)Yağ deposu b)Hidrolik pompalar c)Valfler d)Manyetik şalterler 2-Yağ deposunun ölçüsü sistemde dolaşan yağın debisinin kaç katı oranında olmalıdır? a) 3-5 kat fazla b) 2 kat fazla c)3-5 kat az d) 2 kat az 3-Aşağıdakilerden hangisi hidrolik pompalardan değildir? a)Pistonlu pompalar b)Paletli pompalar c)Diyaframlı pompalar d)Dişli çarklı pompalar 4-Dişli çarklı pompalar enfazla ne kadar basınca dayanabilirler? a)10 bar b)250 bar c) 500 bar d)750 bar 5-Aşağıdakilerden hangisi paletli pompaların dezavantajıdır? a)Gürültülü çalışırlar b)Fazla titreşim yaparlar c)Kaçak fazla olur d)Devirleri çok düşüktür . 48 .

6-Genel olarak pompa verimleri ne kadardır? a) % 70-98 b) % 10-25 c) % 25-45 d) % 50-70 7-Sıvıların akışkanlık ölçüsünü ifade eden terim hangisidir? A)Galon b) Viskozite c) Litre d) Devir sayısı 49 .

50 .Doğru cevaplarınızın sayısını belirleyerek kendinizi test ediniz.Hatalarınızı bilgi yapraklarına tekrar dönerek düzeltiniz.CEVAP ANAHTARI 1 2 3 4 5 6 7 D A C B C A B DEĞERLENDİRME Cevaplarınızı cevap anahtarı ile karşılaştırınız.

geri hareket ederek çalışırlar. Şekil 6. Bildiğimiz kamlı dişli çarklı biyel .ÖĞRENME FAALİYETİ-6 ÖĞRENME FAALİYETİ-6 AMAÇ Bu bilgi yaprağında hidrolil silindirler ile lgili hesaplamaları yapmayı öğreneceksiniz. 6.manivelalı mekanik doğrusal hareketleri hidrolik sistemlerde basınçlı akışkanın gücü ile alternatif doğrusal harekete dönüştürürler (Şekil 6.1 ).1: Hidrolik Silindir Kesiti ve Elemanları 6. Hidrolik enerjiyi doğrusal olarak mekanik enerjiye dönüştüren elemanlardır. ARAŞTIRMA Hidrolik silindirlerin ne şekilde üretildiklerini çevrenizde üretim yapan işyerlerinde incelemeler yaparak öğreniniz. HİDROLİK SİLİNDİRLER 6.2 Hidrolik Silindirin Elemanları: a) Silindir gömleği b) Piston c) Piston kolu d) Sızdırmazlık elemanları e) Kapaklar 51 . Düzenli biçimde ileri .1 Görevleri ve Sembolü: Hidrolik sistemlerde doğrusal hareket elde etmek için kullanılan devre elemanlarıdır.

6. Boyuna kesit alınarak yapılan hesaplamalar enine kesit hesaplamalarından daha dayanıklı olurlar.:.Yüksek basınca maruz kalan silindirierin enine ve boyuna kesit ölçüleri hesaplanmalıdır.Silindirlerin Et Kalınlığı Hesabı: Silindirlerde et kalınlığı hesabı yapılırken en yüksek basınca dayanabilecek şekilde tasarlanır. Soğuk çekilmiş boruların iç yüzeyleri taşlanarak honlama işlemine tabi tutulursa silindir gömleği olarak kullanılması mümkündür. dökme demir ve alaşımlı çelik borulardan imal edilir. İyi verim alabilmek için silindir gömleği ile piston arasındaki sürtünme en aza indirilmelidir. Korozyona karşı dayanıklılık için çıkan sonuçlara (c) sabit değeri eklenmelidir.2).Silindir Gömleği: Yapısı Kullanıldıkları yerin özelliklerine göre dökme çelik. Şekil 6. Silindir gömlekleri hangi gereçten yapılırsa yapılsın iç yüzeyi iyi işlenmiş ve honlanmış olmalıdır.Şekil 6. Şekil 6.2: Silindir Gömlek Kesiti 6.2. Aksi halde sızdırma ve kaçaklardan dolayı verim düşer (Şekil 6.2. Silindir Gömleklerinin Enine ve Boyuna Kesiti 52 .1.3 ‘ silindir gömleklerinin enine ve boyuna kesitleri gösterilmiştir.2.

b) Silindir kesit alanını. L ( cm2) bu formüllerde Boyuna kesitte et kalınlığı = e = d D e P A F ó çem c = Silindir iç çapı (cm) = Silindir dış çapı (cm) = Silindir et kalınlığı (cm) = Çalışma basıncı (kg / cm2 ) = Kesit alanı (cm2) = Silindire etki eden kuvvet (kg) = Emniyetli çekme gerilmesi (kg / cm2 ) = Korozyon için sabit sayı = O. P = 40 kg / cm2 ó çem = 600 kg /cm 2 (emniyetli çekme gerilmesi) e=? A=? F=? istenilen/er : 53 . ó çem = F A kg / cm2. L = 160 mm = 16 cm.Silindirlerin et kalınlığı ve diğer değer hesapları yapılırken aşağıdaki formüllerden yararlanılır. F = ó çem × A (kg) Enine kesitte et kalınlığı = e= P×d (cm) 4 × σ çem P×d + c (cm) 4 × σ çem Boyuna kesit alanı = A = 2. Silindir gereci emniyet gerilmesi 600 kg / cm 2 olduğuna göre a) Silindirin et kalınlığını. akma çelikten bir silindirin 40 kg / cm2 basınçta çalışması isteniyor. 1 eklenmelidir. e . Örnek Problem: Çapı 120 mm uzunluğu 160 mm olan. Boyuna kesitteki et kalmllğı değeri fazla çıkacağmdan boyuna kesit hesaplamalan tercih edilmelidir. c) Silindire etki eden kuvveti bulunuz. Verilenler : d = 120 mm.

Şekil 6. Piston üzerine takılan sızdırmazlık elemanlarının aşınması durumunda yağ kaçakları art-maya başlar ve verim düşerek güç kaybı oluşur. yıpranan sızdırmazlık elemanları yenisi ile değişimi sağlanır.a) e= P×d 40 × 12 +c= + O.2. Piston Hızı: Piston hızı.geri şeklinde çalışan hidrolik silindirin önemli bir elemanıdır. 1 = 0.Piston Yapısı: Silindir gömleği içinde sızdırmazlık elemanı ile beraber çalışan. Sürtünme ve aşınma olmaması için üzerine sızdırmazlık elemanları geçirilerek bir noktadan sürtünmesi sağlanır.5 × 16 = 16 cm2' dir.2. ó çem = F A F = ó çem × A = 600 × 16 = 9600 kg 'dır.4: Piston ve Piston Kolu Kesiti Gereçleri genel olarak alüminyum. 2 × σ çem 2 × 600 A = 2 × e × L = 2 × 0. Şekil 6. 54 . Aşınan.4). Hareketleri ileri .5 cm. 6. silindire giren akışkanın miktarı ya da pompanın debisine göre ayarlanır. Pistonun hızlı hareket etmesi için silindire giren akışkanın miktarını artırmak gerekir. piston koluna bağlanmış bir elemandır. b) c). Büyük ölçülü olanları dökme demir veya dökme çelikten üretilirler.1. = 5 mm ' dir. Sürekli yağlandıklarından korozyona karşı kendiliğinden korunmuş olurlar (Şekil 6.4’ görülmektedir. Kolay hareket ederek çalışırlar. bronz ve pirinçten imal edilirler. Çapları (d) silindir gömleği iç çapından (d1) biraz küçük tutulur.

t= V (sn).785 × d2 4 Örnek Problem: Pompa debisi 10 l / dk olan bir pistonun çapı 40 mm ve piston kolu çapı 10 mm 'dir.96 m/dak 2 A1 0.785 × 4 2 10000 10000 V2= = == 849.Pistonun hızını azaltmak için ise akış miktarı azaltılmalıdır.785 × (4 2 − 12 ) olarak bulunur.5 )? Verilenler: Q = 10 l/ dk = 10000 cm3 d1 = 40 mm = 4 cm d2 = 10 mm = 1 cm.785 × ( d12 . V= Q cm / dk bu A V = Piston hızı (cm/dk Q = Akışkanm debisi (cm3/dk A = Silindir kesit a/anı (cm 2 π ×d2 A= =0. Akış miktarını ayarlamak için akış kontrol valfleri kullanılır. Pistonun hareketli durumdaki hızı ne olur (Şekil 6.d22 ) V1= İstenilenler: V1 =? V2 = ? 10000 Q 10000 = = = 796.785 × (d 1 − d 2 ) 0. A1 = 0.785 × d1 0. Q V = π × d2 × h (dm3) bu formülde t = Pistonun kursunu tamamlama zamanı (s) Q = Akışkanm debisi (l/dk. Pistonun Kursunu Tamamlama Zamanı Pistonun kursunu ne kadar zamanda tamamlayacağı şu formülle bulunur.785 × d2 A2 = 0. Eğer akışkan düzensiz akıyorsa sürtünmeden dolayı kayıplar artar ve pistonun hızı düşer.25 cm/dak =8. Akışkanın viskozitesi de piston hızına etki eder.17 cm/dak = 7 .49 m/dak 2 2 0. ) V = Pistonun giderken yol aldığı hacim (dm3) d = Piston çapı (cm) h = Piston kurs boyu (cm) 55 .

F . 4 d= L2 .3 10 6 = 4 16200000 10 6 = 4 16.Örnek Problem: Debisi 15 l/dk olan bir silindirde pistonun taradığı hacim 7 dm3 tür. kalıyor. Q 15 Piston Kolu Silindirik çubuk şeklinde olup pistona bağlanarak çalışır. kursunu ne kadar zamanda tamamlar? Verilenler: Q = 15 l / dk V = 7 dm 3 t= İstenilenler: t=? V 7 × 60 = = 28 sn dir.EKS = 10 6 30 2. Pompanın ürettiği basınç kuvvetini iş yapılmak istenilen yerlere iletir. Piston.600. L2 .EKS 10 6 ( cm ) L = 10 3 F= Fk ( kg ) EKS = cm bu formüllerde: Kol uzunluğu d4 F .EKS d = Piston kolu çapı (cm) L = Piston kol boyu (cm) F = Piston kolunu fIambaja zorlayan kuvvet (kg) Fk = Piston kolunu nambaja zorlayan kritik kuvvet (kg) EKS = Emniyet katsayısı Örnek Problem: Uzunluğu 300 mm olan bir piston kolu 6000 kg' lık biı kuvvetin etkisinde. Kol emniyet katsayısı 3 olduğuna göre piston kol çapı ne olur? ı Verilenler : L = 300 mm = 30 cm F = 6000 kg EKS = 3 4 İstenilenler : d= ? 4 d= dir.F .2 = 2 cm= 20 mm 56 .

Çalışma şartlarına göre silindirler şöyle çeşitleri: a)Tek etkili silindir b) Çift etkili silindirler c) Teleskopik silindir d) Yastıklı silindir e) Tandem silindir Şekil 6. Yükün yukarı kaldırılmasından sonra basıncın etkisi kalkınca yükün ağırlığı ile kendiliğinden ilk konumuna gelir (Şekil 6.1-Tek Etkili Silindir: Sıvı.Hidrolik Silindir Çeşitleri: Hidrolik devrelerde kullanılan silindirler.7: Tek Etkili Silindir ile Yük Kaldırılması 57 . silindire bir taraftan girer ve pistonu hareket ettirir.bükme. Piston koluna bir iş yaptırmış olur.6: Tek Etkili Silindir KesitiŞekil 6.1.7). Pistonun diğer tarafında basma yayı bulunduğundan akışkanın basınç etkisi kalkınca yayın itme gücü ile piston eski konumuna gelir (Şekil 6.6. bir yükün yukarı kaldırılması ve indirilmesi amacı ile pres tezgahlarında sıkma . Yükün kaldırılması Baskı P Geri dönüşü baskı ile Şekil 6.3.5: Tek Etkili Silindir Sembolü 6.3. kullanıldıkları yerin özelliklerine ve çalışma şartlarına göre geliştirilmişlerdir. Tek etkili silindirler. taşlama tezgahlarında puntanın geriye çekilmesi işlemlerinde kullanılır.6).

8). Bunlara çift kollu.3.9). yol sıvı girişi 2. Sızdırmaz eleman piston piston kolu Sızdırmaz eleman kapak 1 1. Silindirin diğer taraf-ındaki sıvının yolu depoya açıktır. Çift etkili silindirler 2 yönlü çalışma yeteneğine sahiptir.9: Çift Etkili Çift Kollu Silindir Kesiti ve Sembolü 58 .6. Sızdırmaz eleman piston piston kolu Akışkan çıkışı 6.Çift Etkili Silindir: Çift etkili silindirlerde basınçlı sıvı bir taraftan girer diğer taraftan depoya döner (Şekil 6.8: Çift Etkili Silindir Kesiti ve Sembolü Çift etkili silindirlerin bir çeşidi de çift piston kollu silindirlerdir.2. Basınçlı sıvının silindire girişi ile piston hareket eder ve işlem yapılmış olur.yol sıvı çıkışı Şekil 6. Pistonun hem ileri gidişinde hem de geriye dönüşünde iş yapılmış olur (Şekil 6. çift etkili silindir denilir.

uçak sanayisinde ve hassas işlem gören endüstrilerde yaygın olarak tercih edilir. Tek ve çift etkili olarak çalışma yeteneğine sahiptir.3.Tandem Silindir: İki veya daha fazla pistonun bir piston blokuna (aynı mil) bağlanması ile yapılan silindir şeklidir. Bu silindirlerde piston.10). silindirin uç kısımlarına yaklaştığı zaman uç kısımlardaki yataklamalardan dolayı yavaşlama sağlanmaktadır.1. gemilerin dümenlerinin iniş çıkışlarında vb. Şekil 6. basınç iki taraftan çift yüzeye etki ettiği için. büyük itme kuvvetlerinin gerektiği yerlerde tercih edilir. 59 .Bunlardan başka bayrak direği olarak. Şekil 6. Hidrolik silindirde.5.Yastıklı Silindir: Hidrolik sistemlerde silindirlerin sessiz. Bu yatak yuvalarına “yastıklama” denilmektedir (Şekil 6.3.3. ve titreşimsiz çalışması gereken yerlerde tercih nedenidir.Teleskopik Silindir: Birbiri içine geçmiş birden fazla silindirden oluşur.12). gürültüsüz.10: Teleskopik Silindir Kesiti ve Sembolü 6. yerlerde kullanılır (Şekil 6. Genel olarak elektronik sanayisinde. Yastıklama neticesinde pistonun silindir uçlarına yaklaşıp geriye dönerken hızları kontrol altına alınır.6. Elemanlan ve Yastıklama İşleminin Yapılışı 6.11). (Şekil 6.4.1.3.11: Yastıklı Silindir Kesiti.

Bu kuvvet piston yüzeyinin büyüklüğüne bağlı olarak değişir.13). Pistonun çalışması esnasında verim kaybı da olabileceğinden hesaplamaları ona göre yapmak gerekmektedir.13: Silindirlerde Kesitlere Göre İtme Kuvvetleri Değişikdir.Kapak Piston Piston kolu sızdırmaz eleman çıkış giriş çıkış Şekil 6. bar) A = Silindir kesit alanı (cm2) η = Silindirin verimi % olarak A-A Kesitinde A = π ×d2 4 π × d12 − d 22 B-B Kesitinde A = 4 veya 0. kg) P = Çalışma basıncı (kg/cm2 .785 × (d 12 − d 2 ) (cm2) 60 . Tek kollu silindirlerde iki tarafın kesit alanları farklıdır. Şekil 6. 6.785 × d2 (cm2) ( ) 2 veya 0.Silindirlerde Piston Itme Kuvveti Hidrolik silindirlerde pistona giren basınçlı sıvı. F = P × A × η ( kg ) bu formülde F = Pistonun itme kuweti (N.4. piston yüzeyine kuvvet uygular.12: Tandem Silindir Kesiti. Elemanları ve Sembolü. Giriş tarafındaki itme kuvveti (F1) büyük olacaktır (Şekil 6. Piston kesit alanı küçüldükçe meydana gelen kuvvet küçülür.

Örnek Problem: Çapı 150 mm olan bir pistonun piston kol çapı 50 mm' dir. F2=P × A2 × η =8000 × 157 × 0.70 = 98907.2 N' dir.52) = 157 cm2 F1 = P × A1 × η = 800 × 176. Pistonun her iki tarafında oluşacak itme kuvvetini bulunuz.785 × d2 (cm2) = 0.785 × (d12.62 × 0.62 cm2 A2 = 0. η = 0.785 × 152 = 176.70=879200N'dir. Verimi % 70 olan tek kollu çift etkili silindirin çalışma basıncı 800 bar’dır.70 A1 = 0.785 × (152 .d22) (cm2) = 0. 61 . Verilenler: İstenilenler: d1 = 150 mm = 15 cm F1 =? d2 = 50 mm = 5 cm F2 = ? P = 800 bar = 8000 N / cm2.

UYGULAMA FAALİYETİ UYGULAMA FAALİYETİ İşlem Basamakları • • • • Hidrolik silindir et kalınlığı hesaplamaları yapınız. Piston kursu tamamlama hesplamalarını yapınız. 62 . Piston hızı hesaplamaları yapınız. örneklerden Pistonun itme ve çekme kuvveti hesaplamalarını yapınız. Öneriler Bilgi yapraklarındaki faydalanınız.

ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME 1-Hidrolik sistemlerde doğrusal hareket elde etmek için kullanılan devre elemanlarına ne denir? a)Pompa b)Piston c)Hidrolik silindir d)Valf 2-Aşağıdakilerden hangisi hidrolik silindirlerin elemanlarından değildir? a)Piston b)Pompa c)Silindir gömleği d)Piston kolu 3-Silindir gömlekleri aşağıdaki malzemelerden hangisinden imal edilirler? a)Alaşımlı çelik b)Demir c)Bakır d)Bronz 4-Aşağıdakilerden hangisi hidrolik silindir çeşitlerinden değildir? a)Tandem silindir b)Tek etkili silindir c)Teleskopik silindir d)Darbeli silindir 63 .

64 .Hatalarınızı bilgi yapraklarına tekrar dönerek düzeltiniz.CEVAP ANAHTARI 1 2 3 4 C B A D DEĞERLENDİRME Cevaplarınızı cevap anahtarı ile karşılaştırınız.Doğru cevaplarınızın sayısını belirleyerek kendinizi test ediniz.

1. sistemleri aracılığı ile hidrolik enerjiyi dairesel harekete dönüştürür. basınçlı olarak girer. Hidrolik motorların ters yönde dönmesini sağlamak içinyön değiştirme valflerine baş vurulur. Hidrolik pompaların aksine hidrolik motorlara sıvı. ARAŞTIRMA Hidrolik motorların ne amaçla üretildiklerini ve hidrolik uygulanılışlarını araştrınız. Görevleri ve Sembolü: Hidrolik motorlar çalışma prensipleri bakımından hidrolik pompaların tersi bir sistemle çalışırlar.ÖĞRENME FAALİYETİ-7 ÖĞRENME FAALİYETİ-7 AMAÇ Bu bilgi yaprağında hidrolik motorlar ile ilgili hesaplamaları öğreneceksiniz. Basınçlı sıvı çıkışı Sıvı çıkışı Yağın taşınması Şekil 7. Hidrolik motora giren sıvının miktarı ne kadar fazla olursa motorun devri o kadar yükselir.1:Hidrolik Pompa Ve Motorlar Aynı Pensibe Göre Çalışırlar Hidrolik motorların devir sayıları. 65 . motora giren sıvının miktarına bağlıdır. HİDROLİK MOTORLAR 7. sistemlere 7. Basınçlı sıvı.

Hidrolik Motorların Çeşitleri: Hidrolik motorlar. Basınçlı sıvı girişi Şekil 7. 1.8).Motor gövdesi Dişliler Şekil 7. hidrolik pompalarda olduğu gibi çeşitlendirilir.2 : Hidrolik Motorun Bir Elemam Şekil 7.3 : Hidrolik Motor ile Döndürmesi Dairesel Hareket Elde Edilmesi Prensibi 7. 3. Dişli çark sistemli motorlar (Resim 7.5). Pistonlu motorlar (radyal ve eksenel) (Şekil 7. Paletli motorlar olmak üzere 3 tipte incelenir (Şekil 7.2. 2.4).4: Dişli Çark Sistemli Motorlar 66 .

iter. FTvve FN gibi kuvvetlere ayrışarak bir moment meydana getirir.) Şekil 7. F yönünde giren sıvı pistonu.6.Şekil 7.5: Eksenel pistonlu motor ve çalışma prensibi (Eğik bir düzlem üzerinde kayan eksenel piston ve kendi ekseninde dönen bir tamburdan meydana gelir. Eğik Eksenel Pistonlu Motor Emme valfi Baskı yayı Piston Eksantrik mil piston dikey konumda Çıkış Şekil 7.7: Radyal Pistolu Motor 67 .

Hidrolik motorların devir sayıları bakımından 100 devir/dk. R (kgf. 7. M = P.m) veya (daN. Taşıtlarda.Şekil 7. gibi rakamlar düşük devir sayılır. Döndürme momenti aşağıdaki formülle bulunur. Bu oluşan moment hesaplanarak motor tipi tercihi yapılmalıdır. (daN) R = çevresel yarıçap (m) Hidrolik motorların seçimi yapılırken bulunan değerlerden % 40 büyük değerler tercih edilmelidir. 68 . kepçe vb. gibi)yaygın kullanılır. Gemi sanayisinde.Hidrolik Motorlarda Döndürme Momenti Ve Hesaplanması: Hidrolik motorlar dönerken döndürme momenti meydana gelir. Bu değerler 1000 devir/dk.m) M = Moment (döndürücü tesir) P = çevresel kuvvet (kgf). nın üzerine çıkmalıdır. Haddehane ve döküm sanayisinde Ağır iş makinelerinde (greyder.8 Paletli Motor Kesiti 7. Demir ve çelik sanayisinde.3.4-Hidrolik Motorların Kullanım Alanları: Takım tezgâhlarında.

7.5-Hidrolik Motorların Üstün Yönleri: Kullanım alanı yönünden ekonomiktirler. fren yapma özellğine sahiptirler. Hız ayarı kademesiz yapılabilir. Dönmeye devam ederken hız değiştirme kolaylığı vardır. Yön değiştirme kolaylığı vardır. Harekete geçmeleri kolaydır. Debisi azaltılarak yavaşlatma. 69 . Her tür makineye takılarak çalıştırılabilme özellikleri vardır.

UYGULAMA FAALİYETİ UYGULAMA FAALİYETİ İşlem Basamakları Hidrolik motorların döndürme momenti hesaplamalarını yapınız. 70 . Öneriler Bilgi yaprağındaki örneklemelerden faydalanınız.

ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME 1-Hidrolik enerjiyi dairesel harekete çeviren hidrolik sitem elemanı hangisidir? a)Pompa b)Hidrolik motorlar c)Hidrolik silindirler d) Depolar 2-Aşağıdakileden hangisi hidrolik motor çeşidi değildir? a)Dişli çarklı motorlar b)Pistonlu motorlar c)Paletli motorlar d) Diyaframlı pompalar 3-Hidrolik motorlarda devir sayıları en az ne olmalıdır? a)1000 dev/dak b)750 dev/dak c)500 dev/dak d) 250 dev/dak 4-Hidrolik motorlar aşağıdaki alanların hangisinde kullanılmaz? a)Demir sanayiinde b)Taşıtlarda c)Fırıncılıkta d) İş makinelarında 5-Aşağıdakilerden hangisi hidrolik motorların üstün yönlerinden değildir? a)Ekonomiktirler b)İlk hareketleri kolaydır c)Kademesiz hız ayarı yapılır d)Hiçbiri 71 .

Doğru cevaplarınızın sayısını belirleyerek kendinizi test ediniz.CEVAP ANAHTARI 1 2 3 4 5 B D A C D DEĞERLENDİRME Cevaplarınızı cevap anahtarı ile karşılaştırınız.Hatalarınızı bilgi yapraklarına tekrar dönerek düzeltiniz. 72 .

hidrolik sistemlerin en önemli elemanlarındandır. d) Çek valfler olarak çeşitlendirilir. hidrolik 73 . yolunu açıp kapamak.2. VALFLER Valfler.1.yazılı ve görsel kaynakları araştırarak valflerin üretiliş amaçlarını ve kullanım alanlarını araştırınız. iş yapan elemanların istenilen yönde çalışmalarını sağlar. sıvının yönünü kontrol etmektir. sıvının istenilen yöne yöneltilmesini. Sisteme istenilen yönlerde sıvı gönderir. yönünü ve debisini kontrol eder.makinecilikte el değmeden yapılan otomasyon işlemleri örnek olarak gösterilebilir. İşlemini tamamlayan sıvının depoya geri dönüşünü gerçekleştirir. 8. c) Akış (hız) kontrol valfleri. Robot sistemli çalışan makineler.Valf Çeşitleri: Hidrolik sistemlerde kullanılan valfler yaptıkları işlere göre a) Yön kontrol valfleri. 8. Elektroniğin gelişmesine paralel olarak programlanabilen. Çalışan. 8. Hidrolik sistemlerde hidrolik silindirlerin hareketini ileri-geri. Yön Kontrol Valfleri: Yön kontrol valflerinin hidrolik sistemlerdeki görevi.ÖĞRENME FAALİYETİ-8 ÖĞRENME FAALİYETİ-8 AMAÇ Bu bilgi yaprağında valfler hakkında bilgi sahibi olacaksınız. uzaktan kumanda edilebilen valfler hizmete sunulmuştur. Hidrolik sistemlerde akışkanın basıncını ayarlamak.Valflerin Görevleri: Valfler . ARAŞTIRMA Çevrenizde hidrolik sistemler ile iş yapan firmaları ziyaret ederek.1. 8.2. hidrolik motorların istenilen yönde dönmesini kontrol eder. Hidrolik sistemlerdeki silindirlerin istenilen yönde çalışmalarını. uçaklarda otomatik olarak yapılan hareketler. Hidrolik sisteme gönderilen basınç oranı valfler yardımı ile ayarlanır. b) Basınç kontrol valfleri.hidrolik sistemlerdeki sıvının basıncını. yönünü kontrol etmek için kullanılan devre elemanlarıdır.

Silidirden çıkan yağın depoya geri dönüşü. Sürgü ileriye itilmiş (B yönünde hareket oluşur ).1 ' de görüldüğü üzere piston ve piston kolundan oluşup sürtünerek çalışırlar. konumunda silindiri A yönünde. Çalışma ve görev yapma şekilleri aynı olmasına rağmen. 3.geri hareketleriyle olur. Bunlar: Sürgülü yön kontrol valfleri.motorların dönme yönlerini sağa .). Yuvarlak (dönerli) yön kontrol valfleridir. uzaktan kumandalı elektromanyetik valfler. Sıvının yolu silindire açık (Pistonu A yönünde hareket ettirir). konumunda B yönünde hareket ettirir. Nötr konum. elektromanyetik olarak kontrol edilirler. Yön kontrol valflerinin hidrolik sistemlerde en çok kullanılan iki çeşidi vardır. hiçbir işlem olmaz. İstenildiği an yön değiştirme kolaylığı sağlar. Sürgüleri.1.2. 74 . Teknolojinin gelişmesiyle birlikte otomatik kumandalı devrelerde. Basınçlı sıvının sürgülü yön kontrol valfine girişi. piston ile silindir gömleği arasında sürtünen yüzeylerden oluşmaktadır Şekil 8. elektro . Valflerin seçiminde çevre şartları.1: Sürgülü Yön Kontrol Valfi Kesiti Şekil 8.1.hidrolik valfler ve servo valfler üretilmiştir.1' de Birinci konumda sürgü geriye çekilmiş (A yönünde hareket oluşur). Bu valflerin konum değiştirmesi sürgünün ileri . Akışkan silindire ters yönde girer (Silindirin B yönünde hareketini sağlar. hidrolik sistemin basıncı ve iş gören makinelerin özellikleri dikkate alınmalıdır. yapıları birbirlerinden farklıdır.sola yönlendirmekte kullanılırlar. 8. Sürgülü Yön Kontrol Valfleri: Sürgülü yön kontrol valfleri el ile mekanik. Valfin 1. Şekil 8.

Silindirden dönen sıvı depoya dönüyorsa bu valf 4 yolludur. 2: 4/3 Yuvarlak (Dönerli) Yön Kontrol Valfi Kesiti Şekil 8 2' de yuvarlak yön kontrol valfinde (P) Pompadan gelen basınçlı sıvı.8. yol sayısı ve konumlarına göre anılır ve adlandırılır. bir mile bağlanmış yuvarlak başlık döndürülerek sağlanmış olur (Şekil 8. Yuvarlak (Dönerli) Yön Kontrol Valfleri: Sürgülü yön kontrol valflerinde sıvının yönünün değiştirilmesi doğrusal hareketlerle yapılır. Yön Kontrol Valflerinde Yol Ve Konum: Yön kontrol valfleri. 8. Bir silindirde pistonun ileri gitmesi ve geri gelmesi 2 konum olarak adlandırılır (Şekil 8. sonra konum ifade edilir. Bir yön kontrol valflerinin ifade edilmesinde önce yol. olarak tanımlanır.1. Yön kontrol valflerinde bağlantı sayısı yol olarak adlandırılır.2. Hidrolik motorlarda veya silindirlerde yön değiştirme.3. yuvarlak parçaya açılan (+) biçiminde açılmış yollarla sıvı yönlendirilir. Sıvıya yön verme işlemi. 3).2. Silindirden dönen sıvı. (T) Depoya dönen sıvı. 3 ' te pompadan gelen sıvı silindire girerek silindiri ileri doğru hareket ettirir.2. 4/2’ lik bir valfin tanımlamasını yaparsak: Şekil 8.1. 75 . Şekil 8. Silindire iş yapmak üzere giden basınçlı sıvı. iş yapma durumuna konum denir.2). Yuvarlak valflerde.

3 'te. Şekil 8. O Sıfır. A = Silindire bir yönden giren uç (çalışma hattı). A . Silindire diğer yönden giren uç (çalışma hattı). b çalışma pozisyonlarını. 1 .B . A ve B = 2 konumlu olduğunu.Konum 2. 2 veya a.4. oklar akışkanın hareketini ve yönünü anlatır. P = Pompadan gelen uç (basınç hattı).P . Sembollerin çiziminde kareler kullanılır (Şekil 8.A P T 1. Yön Kontrol Valflerinin Sembollerle İfade Edilmesi: Yön kontrol valflerini sembollerle ifade ederken çiziminde ve okunuşunda bazı kurallar vardır. valfin 1 konumlu olduğunu. : Yön Kontrol Valf Konumlarının Sembolle İfadesi 76 . 8.2. T = Tanka (depoya) dönen uç (dönüş hattı). 1 kare.Konum Şekil 8. valfin 2 konumlu olduğunu.T = 4 yollu olduğunu anlatır. B =.3: 4/2’ Lik Yön Kontrol Valfi Kesiti Şekil 8. nötr konumlu olduğunu. 2 kare. 4).1.

P = Basınç hattını R. L = Sızıntı hattını. 1.Şekil 8.Z = Pilot kontrol hatlarını. X.S. açık merkez kapalı merkez 77 .5: Yön Kontrol Valflerinin Sembol ile Açıklanması Yön kontrol valflerinde sıvının geçtiği yol ağızları büyük harflerle ifade edilir. A.Y.T = Dönüş hatlarını.B. Servis Pozisyonları: açık merkez iki emiş hattı birleşik. 2 = Konum numaralarını ifade eder.C = Çalışma hatlarını. 0 = Nötr pozisyonu.

2.1. 78 . 8.1.geliş işlemini bitirir. konumda tabla 1 no' lu yönde giderken 1 no' lu mandala çarparak geriye döner.7). Bu tip valfler imalat aşamasında açık veya kapalı olarak yapılırlar.6: 4/2 Valfin Taşlama Tezgahında Uygulanışı Şekil 8. Yön Kontrol Valflerinin Çeşitleri: Yön kontrol valfleri kullanış ve yapılış amaçlarına çeşitlendirilebilir: Yapılış biçimlerine göre (normalde açık 1 normalde kapalı) Yol ve konumlarına göre Kumanda ediliş biçimlerine göre göre aşağıdaki gibi 8. valfin (P) yolundan girip çıkış yolu (A) dan geçerek çalışma hatlarına direkt olarak ulaşıyorsa bu tip valflere normalde açık valfler denir (Şekil 8.5. a) Normalde açık valfler b) Normalde kapalı valfler Normalde Açık Valfler: Takıldıkları yerlerde pompadan gelen basınçlı sıvı. Yapıliş Biçimlerine Göre Yön Kontrol Valfleri: Yön kontrol valfleri kullanma amaçlarına göre monte edildikleri yerlerde iki şekilde görev yaparlar. konumda 2 no' lu mandala çarparak gidiş .6 'daki taşlama tezgahı tablasının 2 konumu vardır.Şekil 8.1. Tabla geriye dönerken 2. 1.2.5.

5/ 2 valf (2 yollu.3 / 3 valf e.4 / 2 valf d. 79 .Şekil 8. 3 konumlu yön kontrol valfi ) (5 yollu. Akışkanın yolunu açmak için valfin butonuna bir itme kuvveti uygulanması gerekir. . 3 konumlu yön kontrol valfi ) (4 yollu. Bundan dolayı 2/2’ lik valf denilmiştir.2. Yol ve Konumlarina Göre Yön Kontrol Valfleri: a. 2 konumlu yön kontrol valfi ) 2 / 2 Valfler: Bu valflerde iki yol.2.9). 2 konumlu yön kontrol valfi ) (3 yollu.1.5. 2 konumlu yön kontrol valfi ) (3 yollu. Şekil 8.2 / 2 valf b.3 / 2 valf c.4 / 3 valf f.8).7: Normalde Açık Valf Kesit ve Sembolü Normalde kapalı Valfler: Pompadan gelen basınçlı akışkanın yolu normal durumda kapalıdır.8: Normalde Kapalı Valf Kesit ve Sembolü 8. 2 konumlu yön kontrol valfi ) (4 yollu. iki çalışma konumu vardır. Bu tip valfler basınçlı akışkanın çalışma hatlarına direkt olarak gitmesinin istenmediği durumlarda kullanılır (Şekil 8. Genel olarak açma ve kapama olarak görev yaparlar. Bir girişi bir de çıkışı vardır (Şekil 8.

10: 3 / 2 Valf Kesit ve Sembolü 4 / 2 Valfler: Dört yollu. iki çalışma konumlu valflerdir. Genel olarak tek etkili silindirlerde açmakapama görevi yaparlar.11: 4 / 2 Valf Kesit ve Sembolü 80 . konumda yine (P) den giren akışkan (B) den geçerek piston kolunu geriye çeker. Şekil 8.T) den tanka döner. konumda (P) den girer ve silindire (A) yönünde iş yaptırır (B .10).Hidrolik sistemlerde elle kumandalı olarak geri dönüşü yaylı olan 3/2 valfler kullanılır (Şekil 8.T) yolundan tanka dönüş yapar Şekil 8.11 'de pompadan gelen basınçlı sıvı 1. 2.9: 2 / 2 Valf Kesit ve Sembolü 3 / 2 Valfler: Üç yollu. iki çalışma konumlu valflerdir.Şekil 8. Akışkan (A . Çift etkili silindirlerin çalıştırılmasında kullanılır. Şekil 8.

12: 3 / 3 Valf Kesit ve Sembolü 4/3 Valfler: Dört yollu . 5 / 2 valflerin önemli özelliği. iki çalışma konumlu valflere denir. 50: Resim 2. Merkez konumu açık veya kapalı olabilir (Şekil 8. 1. Üç farklı görevin yerine getirilmesi gereken yerlerde tercih nedenidirler.13). Bir taraftan yay ile merkezlenir. 3/3 valflerin iki çalışma konumu ve bir nötr konumu vardır. Hidrolik motorların kontrol edilmesinde ve çift etkili silindirlere kumanda edilmesinde tercih edilirler.3/3 Valfler: Üç yollu. silindire giren basınçlı sıvının diğer elemanlara da gönderilmesine ve yol vermesine yardımcı olmasıdır. Titreşimsiz çalışma özelliklerine sahiptir. 19 ve 2. Şekil 8. (O) konumu nötr. konumları çalışma konumlarıdır.üç konumlu valflere denir. 20). üç konumlu valflere denir. Değişik tiplerde yapılmalarına rağmen. Ayrıca 5/2 valfler çift depo ile çalışmaya elverişli yapıdadırlar (Şekil 2. Şekil 8. ve 2. Elektromanyetik yapılı olanlarda elektrik sinyali olmadığı zaman yayın etkisi ile nötr konuma gelir (Şekil 8.12). 81 .13: 4/3 Valf Kesit ve Sembolü 5/2 Valfler: Beş yollu. çift etkili silindirlerin kontrol ve kumandasında yaygın kullanımı söz konusudur.

Şekil 8. giriş kısmındaki küçük elektrik sinyalini büyük çıkış sinyaline dönüştürürler. Örneğin taşıt direksiyonlarında direksiyona etki eden küçük bir kuvvet. Elektrohidrolik düzenlemelerde yaygın olarak kullanılırlar. Resim 8.08 Watt' lık bir sinyal ile 100 kw' lık bir güç elde edilebilir (Şekil 8.14: 5/2 Valf Kesit ve Sembolü Servo Yön Kontrol Valfleri: Servo valfler. 0.3).15: Servo Valf Kesit ve Sembolü 82 . servo valf mekanizması aracılığı ile tekerleklerin döndürülmesinde büyük bir momente dönüşür. Dolayısıyla tekerleklerin kolay dönmesi sağlanır. Ayrıca belirli pozisyonları sürekli olarak tutmaya ve muhafaza etmeye yararlar. Yani küçük kuvvetlerle büyük kuvvetlerin elde edilmesini sağlarlar. 15.Şekil 8.

83 . Oransal valflerde genellikle kapalı durumdan açık.16: Oransal Elektromanyetik Yön Kontrol Valf Kesiti ve Sembolü 8.5.16 . Basıncın çıkış miktarını giriş kısmındaki elektrik sinyali ile orantı yaparak ayarlarlar (Şekil 8. Oransal valflerin programlanabilir olması ile hidrolik devreler programlanarak çalıştırılabilir. Elle.4). Kumanda Ediliş Biçimlerine Göre Valfler: Hidrolik sistemlerde yön kontrol valflerinin kumanda ediliş biçimleri değişik şekillerde olmaktadır.17 de tablo biçiminde verilmiştir. 2. elektronik kumanda sistemleri ile uzaktan kumanda edilebilen valflerde üretilmiştir.Oransal Valfler Girişteki elektrik sinyallerini kuvvete dönüştürerek çalışırlar. otomatik ve yarı otomatik kumanda şekilleri olabildiği gibi.Resim 8. açık durumdan ka-palı duruma geçişlerde sürekli sıvı miktarı kontrol edilir. Kumanda edilişierine göre yön kontrol valfleri şekil 8. Şekil 8. mekanik.3.1.

84 .

Şekil 8.17: Yön Kontrol Valflerinin Kontrol Resim ve Sembolle İfade Edilmeleri 85 .

Böylece yüksek basınçlardan devre elemanları korunmuş olur.2.2.Doğrudan Etkili Emniyet Valfi: Hidrolik devrelerdeki akışkanın basıncını önceden belirlenmiş değerler arasında tutarak sistemi emniyete alır. Basınç hattı üzerine montajı yapılır.2. Devrenin çalışma basıncının belli bir değerin üzerine çıkmasını engelleyerek sistemin düzenli ve güvenli çalışmasını sağlar (Şekil 8.2. Basınç kontrol valfleri çalışma fonksiyonları bakımından dört çeşittir: Emniyet valfleri.2. Basınç sıralama valfleri.Dolaylı etkili emniyet valfi .1. Boşaltma valflere.1: Basınç Kontrol Valfi 8. P Yay ayar vidası A Şekil 8.18).2.8.19). Şekil. Hidrolik devreyi ve çalışan elemanları korur. Basınç Kontrol Valfleri: Hidrolik sistemlerde pompanın bastığı sıvının basınç değerini belli sınırlar arasında tutar.8.2.Doğrudan etkili emniyet valfi . (Şekil 8.Emniyet Valfleri Emniyet valflerinin üç çeşidi vardır: .Pilot kontrollü emniyet valfi 8. Basınç düşürme valfleri.19: Doğrudan Etkili Ayarlanabilir Emniyet Valfinin Kapalı Konumu 86 . Ayar vidası ile basınç istenilen değerlere ayarlanabilir.

8.21: Pilot Kontrollü Emniyet Valfi Kesiti ve Sembolü 87 . sıvının bir kısmı da (P2) basıncı ile diğer pistonu kapatmaya zorlar.2.1.4-Pilot Kontrollü Emniyet Valfi: Bu valfler.2.20) Piston dolaylı etkilenme piston konik kaplama yay Şekil 8.20: Dolaylı Etkili Emniyet Valfi Kesiti 8. Bu valflerde basınçlı sıvı (P1) basıncı ile pistonu iterken. Böylece pompadan gelen basınçlı sıvı ile valf içindeki sıvı dolaylı olarak orantılı bir şekilde ayarlanmış olur.3. Emniyet valfinin üzerine ayrıca pilot kontrol (uyarı) valfi bağlanarak emniyet valfin de erken açılma olmamasını sağlar.Dolaylı Etkili Emniyet Valfi: Hidrolik devrelerde basınç hattına takılarak sistemin basıncını kontrol eden valflerdir.2. yüksek basınçlı düşük debili sıvıya yol verme yöntemi ile çalışırlar.2. (Şekil 8.21) Şekil 8. (Şekil 8.

Silindirlerden birinin basıncının diğerinden düşük olması gerekebilir.22 'de (A) kanalından giren ve basıncı (P1) olan sıvı pistonu itmeye zorlar.2.2. istenilen değerlere ayarlanabilir. Çalışma prensibi olarak giriş kısmından valfe giren basınçlı sıvı. Şekil 8. Çeşitleri: İki yollu basınç düşürme valfi Üç yollu basınç düşürme valfi İki Yollu Basınç Düşürme Valfi: Şekil 8. Şekil 8. Takıldıkları yerlerde sisteme daha düşük değerde basınç gönderme görevi yaparlar. çıkış kısmında belirli değerlere indirgenir.2: İki Yollu Basınç Düşürme Valfi Kesiti ve Sembolü Üç Yollu Basınç Düşürme Valfi: Valfe giren sıvının basınç değerini indirgemek için kullanılırlar.5. Pistona bağlı yayın itme kuvveti ile sıvının itme kuvvetlerinin dengelenmesi sonucunda (A) kanalından giren basınçlı sıvı (B) kanalından basınç değeri düşürülmüş olarak çıkar. 88 . Ayar vidası ile basınç. Ayar vidası ile basınç. istenilen değere ayarlanabilir.Basınç Düşürme Valfleri: Hidrolik sistemlerde birden fazla motor veya silindirin kullanıldığı yerlerde çalışırlar. Değişik çalışma basınçları elde etmek için silindir veya motorlardan önce bağlanır. Sıvının bir kısmı depoya geri döner.23' de (A) kanalından giren ve basıncı (P1) olan akışkan (F2) kuvveti ile pistonu yaya karşı iterek gövde ile piston arasındaki dar kesitten geçer ve (B) den basınç değeri indirgenmiş olarak çıkar.8.

ve farklı işlemler yapması istenilen durumlarda tercih edilir.24: Üç Yollu Basınç Düşürme Valfinin Devre Üzerinde İfade Edilmesi 8.2. Pompadan gelen basıncın sırası ile silindirlere ve motorlara gönderilmesi işlemi düzen içinde gerçekleştirilir.23: Üç Yollu Basınç Düşürme Valfi Kesiti ve Sembolü Şekil 8. 89 .2. Normalde kapalı konumda olurlar. 25). Basınç düşürme işlemi önceden ayarlanır. birden fazla hidrolik motor veya hidrolik silindirin değişik zamanlarda devreye girmesi.Şekil 8.Basınç Sıralama Valfleri: Hidrolik sistemlerde.6. Çalışma sırasında (P1) basıncı (P2) basıncından fazla olduğu zaman pistonu hareket ettirerek sıvıya yol verir (Şekil 8.

Normalde kapalı olan valfe gelen sıvı (X) sinyali ile kendiliğinden açılır ve sıvı depoya geri gelir (Şekil 8.7.26: Basınç Sıralama Valfinin Hidrolik Devre Üzerinde İfade Edilmesi 8.25: Basınç Sıralama Valfi Kesit ve Sembolü Şekil 8.27). Şekil 8.27: Boşaltma Valfi Kesit ve Devre Üzerinde İfade Edilmesi 90 .2.Şekil 8. Boşaltma valflerinin çıkışları depoya bağlıdır.Boşaltma Valfleri: Hidrolik devreli sıkma ve bağlama kalıplarındaki silindirlerde tercih edilir.2.

Sabit Akış Kontrol Valfi: Hidrolik sistemlerde hidrolik motorlar veya silindirlere gönderilecek sıvının miktarını azaltmak ve kontrol etmek için sabit kapasiteli akış kontrol valfleri tercih edilir.2. kamlı düzen ya da otomatik olarak değişik şekillerde dizayn edilebilir. Çek valfler. Değiştirilmesi olanaksızdır (Şekil 8. Yavaşlatma valfi.3.29: Sabit Akış Kontrol Valfi Şekil 8. sıvı belirli bir değerde geçer.2.30: Ayarlanabilr Akış Kontrol Valfi 8.1.1. Ayarlanabilir akış kontrol valfi. Şekil 8.Akış Kontrol Valfleri: Hidrolik sistemlerde hidrolik motorlara veya hidrolik silindirlere giren sıvı miktarını ayarlama görevinde tercih edilirler.8.28). 8.3.1. Böylelikle silindir veya motorların hızını istenilen oranlarda ayarlama görevini yerine getirirler (Şekil 8.Ayarlanabilir Akış Kontrol Valfi: Hidrolik motorlar veya silindirlerde akışkanın hızının değişken.1.3.28: Akış Kontrol Valfi 8. 29).2. 91 .3.Akış Kontrol Valflerinin Çeşitleri: Sabit akış kontrol valfi.31 'de pompadan (P) gelen sıvının istenilen miktarda geçmesi için ayar vidası ayarlanır.2. 29-30)Sabit akış kontrol valflerinde belirli bir kesitten geçen akış miktarı ayarı yapılamadığından. Bu valflerde açma kapama bir vida. Şekil 8. Bu özelliklerinden dolayı evlerdeki muslukların yaptıkları görevleri yaparlar (Şekil 8. Çek valfi ayarlanabilen akış kontrol valfi. Sıvının geçtiği kesit sabittir.2. kol. ayarlanabilir olması gereken durumlarda tercih edilir. Şekil 8.

8.2.3.1.3-Yavaşlatma Valfleri:

İğneli kısıcı

Radyal kısıcı

Aksiyal kısıcı

Eğik düzlemli kısıcı

Helisel kısıcı

Kamlı kısıcı

Şekil 8.31:Ayarlanabilir Akış Kontrol Valfi Kısıcıları

8.2.3.1.3-Yavaşlatma Valfleri:
Hidrolik sistemlerde, silindirlerdeki pistonun hızı veya diğer elemanların belli zamanlarda hızlarını azaltmak için tercih edilir. Silindire giden sıvının miktarını azaltmak yoluyla piston hızı yavaşlatılmış olur. Yavaşlatma valfleri genel olarak bir kam hareketi ile otomatik olarak çalışır.Kamın valfin makarasına bastığı noktada yavaşlatma başlamıştır.Yavaşlatmanın hızı, kamın eğimine bağlı olarak değişir (Şekil 8.32).

A Giriş Yavaşlatma valfi yay
Şekil 8.32: Yavaşlatma Valfi Elemanları

92

8.2.3.1.4- Çek Valfler: Bir yönden sıvının geçişine izin veren, diğer yönden sıvını geçişine vermeyen valflerdir. Valf içinde bir yay, bilye veya konik bir kapama parçasından oluşur. Şekil 8.33 'te sıvı (A) kanalından girerek bilye veya konik parçayı iter ve direkt olarak (B) kanalından çıkar.

B

A

Konik kapama parçalı A B
Şekil 8.33: Değişik Tiplerde Çek Valf Kesiti

bilyalı

8.2.3.1.5-Çek Valfi Ayarlanabilen Akış Kontrol Valfi: Hidrolik sistemlerde silindir içindeki pistonun her iki yöndeki gidiş - gelişlerini kontrol eden silindirin giriş ve çıkış hatlarına takılan valflerdir. Sıvının miktarı ve yönünü sınırlar. Şekil 8.34'te (A) kanalından giren sıvı ayarlanabilen bir kesitten geçerken sistemde çek valf bulunduğundan ayarlama kolay yapılır.

Şekil 8.34: Çek Valfli Ayarlanabilir Akış Kontrol Valf Kesiti

8.2.3.1.6- Akışkanın Kontrol Edilmesi: Hidrolik sistemlerde akışkanın kontrol edilmesi üç şekilde olur . 1. Hidrolik silindire giden sıvının kontrolü: Pompa ile silindir arasına akış kontrol valfi yerleştirilerek çift etkili silindirlerin kontrolu sağlanır. 2. Hidrolik silindirden çıkan sıvının kontrolü: Silindirden çıkan akışkanın kontrolü silindirden hemen sonra akış kontrol valfi takılarak sağlanır. 3. Silindire giden ve bir kısmı yağ deposuna dönen sıvının kontrolü: Akışkan, silindire girmeden bir kısmı akış kontrol valfinden geçerek depoya dönerken yapılan kontroldür.

93

UYGULAMA FAALİYETİ UYGULAMA FAALİYETİ
İşlem Basamakları - Yön kontrol valflerinin görev ve sembolleri hakkında bilgi sahibi olunuz. - Basınç kontrol valflerinin görev ve sembolleri hakkında yeterli bilgi sahibi Bilgi yaprağındaki ilgili konulara olunuz. bakınız. - Akış kontrol valfleri ve sembolü hakkında bilgi sahibi olunuz. Öneriler

ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME
1-Hidrolik sistemlerde sıvıların yolunu açan,kapatan ve kontrol eden devre elemanı aşağıdakilerden hangisidir? a)Hidrolik pompa b)Valf c)Hidrolik silindir d)Hidrolik motor 2-Aşağıdakilerden hangisi valf çeşitlerinden değildir? a)Yön kontrol valfleri b) Basınç kontrol valfleri

94

6-Hidrolik sistemlerde sıvı miktarını kontrol etmeye yarayan valf türü hangisidir? a)Yön kontrol valfleri b) Akış kontrol valfleri c) Basınç kontrol valfleri d) Çek valfler 95 . 5-Aşağıdakilerden hangisi basınç kontrol valfi çeşidi değildir? a)Emniyet valfleri b) Boşaltma valfleri c) Basınç düşürme valfleri d) Servo kontrol valfleri .c)Akış kontrol valfleri d) Tandem valfler 3-Sistemde sıvıların yönünü kontrol eden valf hangisidir? a)Yön kontrol valfleri b) Basınç kontrol valfleri c)Akış kontrol valfleri d) Çek valfler 4-Pompanın bastığı sıvının değerini belli sınırlar içinde ayarlayan valf çeşidi hangisidir? a)Yön kontrol valfleri b) Akış kontrol valfleri c) Basınç kontrol valfleri d) Çek valfler .

Doğru cevaplarınızın sayısını belirleyerek kendinizi test ediniz. 96 .CEVAP ANAHTARI 1 2 3 4 5 6 B D A C D B DEĞERLENDİRMELER Cevaplarınızı cevap anahtarı ile karşılaştırınız.Hatalarınızı bilgi yapraklarına tekrar dönerek düzeltiniz.

Akümülatör Çeşitleri: 1. HİDROLİK AKÜMÜLATÖRLER Hidrolik sistemlerde gerektiği zaman kullanılmak için bulundurulan. ARAŞTIRMA Hidrolik akümülatörlerin ne amaçla üretildiğini ve boru hesaplamaları hakkında ulaşabildiğin kaynaklardan bilgi edininiz. b) Sistemde oluşabilecek ani şokları ortadan kaldırır. 9. Ağırlıklı akümülatörler. hidrolik enerjiyi basınç altında depolayan elemanlara denir. c) Sızıntılardan kaynaklanan verim kayıplarını karşılar. 9. 2.1 :Akümülatör Çeşitleri 97 . Ağırlıklı yaylı balonlu gazlı pistonlu Şekil 9. e) Pompa arızalarında ve elektrik kesilmelerinde sistemi kısa bir süre besleyerek hareketin tamamlanmasını sağlar. 5. Diyaframlı akümülatörler. 4.ÖĞRENME FAALİYETİ-9 ÖĞRENME FAALİYETİ-9 AMAÇ Bu bilgi yaprağında hidrolik akümülatörler hakkında bilgi sahibi olup hidrolik boruların hesaplamalarını öğreneceksiniz. Pistonlu akümülatörler. 3.1 . Balonlu akümülatörler.2. Görevleri ve Sembolü : a) Çalışma basıncını kontrol eder. Yaylı akümülatörler. d) Isı yükselmelerinde sıvıyı soğutur. 9.

Şekil 9. Sabit basınç ve büyük hacim gereken yerlerde tercih edilir.3: Yaylı Akümülatör 98 .Ağırlıklı Akümülatörler: Üstü açık silindire doldurulan akışkanın üzerine ağırlık konularak dengeleme yapılan akümülatör çeşididir.2. Hidrolik devrelerde basınç düştüğü zaman dengeleme sağlanmış olur (Şekil 9.9.3). yayı yukarı doğru iter.Yaylı Akümülatörler: Yaylı akümülatörlerde silindirin içine giren sıvının basıncı.2). Devredeki sıvı basıncının düşmesi durumunda ağırlığın etkisiyle akümülatör içindeki sıvının devreye basılması ile sistemin bir süre daha basınç normale dönünceye kadar çalışmasını sağlar (Şekil 9.2: Ağırlıklı Akümülatör 9.2. P Şekil 9.2.1.

Diyaframlı Akümülatörler: Bir silindir içindeki azot gazı diyaframı 1/10 oranında sıkıştırarak akışkanın basıncını artırır.4: Diyaframlı Akümülatör 9. Balonlu akümülatörler. Küçük hacimli işlemler için uygulanır (Şekil 9.Balonlu Akümülatörler: Kapalı bir silindir içine esneme özelliğine sahip (balon görünümlü ) bir eleman monte edilir. Şekil 9.5: Balonlu Akümülatör 99 .4.2.5). balonla birbirlerinden ayrılır. akümülatör balonu (2).4). Şekil 9.İçerisine azot gazı konularak dengeleme işlemi gerçekleştirilir. Gaz ve akışkan. ve yağ girişinden (4) oluşur. Gazların sıkıştırılması prensibi ile çalışır (Şekil 9. gaz girişi için valfler (3). Gazlı akümülatörler de denilir.3.2. kaynaklanmış veya dövülmüş bir basınç kabı (1).9.

Şekil 9.6). Basınç düştüğünde.3. sıkıştırılan gaz genişler ve depolanan akışkanı devreye verir.3.1 .3.2. Pistona gelen basınçlı sıvının pistonu itmesi ile azot gazı sıkışır ve böylece basınç artar. Borular ve Hortumlar 9. Bu elemanlar: 1. Böylece. Hidrolik sistemlerde kullanılacak çelik boruların özellikleri DIN 2391. piston contalarının akışkandaki toz parçacıklarının oluşturacağı tortudan korunduğu. Borular ve hortumlar. Hidrolik sistemlerde borular ve bezli lastik hortumlar kullanılır. piston (2) ile sızdırmazlık sistemi elemanı ve ön kapaklar (3.1.1. Silindir borusunun iki görevi vardır.4).Yapısal özellikleri: Hidrolik devrelerde basınçlı sıvının depodan başlayarak alıcılara ve çalışma hatlarına kadar iletmekte kullanılırlar. Büyük hacimli çalışmalar için tercih nedenidir (Şekil 9. Ancak tercih edilen konum. 9. gaz bölümünün yukarıda olduğu dikey konumdur. Rakorlardır. korozyona dayanıklı dikişsiz olarak yumuşak çeliklerden yapılır. 100 . Ana elemanlar. Gaz kısmı önceden azot ile doldurulmuştur.9. Pistonlu akümülatörler her konumda monte edilebilirler. 2. bir yandan dahili basıncı alırken diğer yandan da gaz ve akışkan bölümleri arasında ayırma elemanı olarak kullanılan pistona kılavuzluk eder. akışkanın bulunduğu alan (5) ve gaz bağlantılarıdır (6). TS 301' de ifade edilmiştir. Akışkan bölümü hidrolik devreye bağlıdır. dış silindir borusu (1).Pistonlu Akümülatörler: Bir silindirin içinde pistonun üzerine azot gazı doldurularak imal edilir. Borular. Pistonlu akümülatörler akışkan bölümü ile gaz sızdırmazlığına sahip ayırma elemanı olarak kullanılan pistonlu bir gaz bölümünden oluşurlar.6: Pistonlu Akümülatörler 9.5. basınç yükseldiğinde pistonlu akümülatör dolar ve gaz sıkıştırılır.Bağlantı Elemanları Hidrolik devre elemanlarının birbirleri ile bağlantılarının sağlanması ve basınçlı sıvıya iş yaptırmak üzere çalışacak bölümlere göndermekte kullanılan devre elemanlardır.

Basınç Taşıyan Çelik Örgü 3.11: Dıştan Vidalı Bağlantı Şekil 9.7). Metal talaşları lastik hortumlara zarar verir. bakımı ve tamiri kolay olmalıdır (Şekil 9.12: Somunlu Boru Şekil 9.10: Çıkıntılı Boru Şekil 9. yerine monte edilmeden iç kısımlarının su veya kimyasal maddelerle temizlenmesi gerekir. Lastik hortumların çalışma sıcaklıkları . Bezli lastik hortumlar.13: Flanş Bağlantılı Boru 101 .8: Rakor Kesit Şekil 9. 1 2 3 Şekil 9. Çelik borular ve bezli lastik hortumlar kullanılacakları ölçülere göre standartlarIa belirlenmiştir.Basınçlı sıvının çalışan alıcılara iletilmesinde bezli lastik hortumlar kullanılır.Üst Tabaka (Poliüretan) 2.40 oC ile + 90 oC arasındadır. Borular ve lastik hortumlar.7: Esnek Hortum 1.9: Boru Bağlantısı Kesit Resmi Şekil 9.7. oksijen kaynağından ve elektrik cihazlarından uzak çalıştırılmalıdır. Boruların. üç kat tel tabaka ile örülmüş esnek hortumlardır (Şekil 9. Boruların takılıp sökülmeleri. 1000 bar basınca dayanıklı. Şekil 9. Çalıştıkları yerlerde metal talaşları olmamalıdır.8-9-10-11-12-13-14).Hortum İç Tabakası (Elastomerdan) Şekil 9.

2. Üzerine yeterince hava alma musluğu takılmalıdır. Sızdırma ve kaçak yapmamalıdır. sızdırmaz ve güvenli olabilmeleri için ölçüleri uygun değerlerde belirlenmelidir. Pompanın debisi. 4.3-Hidrolik Boru Çaplarının Hesaplanması: Hidrolik sistemlerde kullanılacak boruların dayanıklı.1. 7. Bu özellikler : V ×d2 Q= (l/dk) 21 d= A= Q × 21 (mm) V π ×d2 4 = 0. 8. ve çalışma hattının özellikleri bilinerek hesap yapılmalıdır. Takıldıkları yerlerde kıvrım sayısı az olmalıdır.14:Boru Bağlantı Şekilleri 9. Boruların iç yüzeyleri pürüzsüz ve temiz olmalıdır.1.Boru Seçiminde Ve Montajında Dikkat Edilecek Noktalar: 1.3. 5. Sisteme uygun çapta ve uzunlukta olmalıdır.3. Gereksiz eklerden kaçınılmalıdır. Boru bağlantılarında hata yapılmamalıdır.785 × d 2 (mm 2 ) 102 . 6. Basınç hattında kesit daralmamalıdır. 2.Şekil 9. ortalama hızı. 9. 3.

Bu formüllerde Q = Akışkanın (pompanın) debisi (I /dk. Sızdırmazlığı sağlamaları için vidaların alın yüzeylerine conta konulur. Örnek Problem: Bir hidrolik devrede debisi 40 I/dk olan akışkanın ortalama hızı 6 m/sn' dir.21 = 11.8 mm' dir. Rakor iç kesitleri. Boruların birbirlerine bağlanmaları vida ve somun yardımıyla olur.15: Rakorlu Bağlantı Şekil 9. Sistemde kullanılacak boru iç çapı ne olur? Verilenler: Q = 40 I/dk . basınçlı akışkanın geçişine engel olmayacak şekilde imal edilmişlerdir (Şekil 9.) V = Ortalama akış hızı (m/sn) d = Boru iç çapı (mm) A = Boru kesit a/am (mm2) dır. Şekil9. rakor Şekil 9.8 mm 2-Rakorlar: Hidrolik devrelerde boruların devre elemanlarına bağlanması için kullanılan aparatlardır.16.15). Sızdırmazlığı sağlamaları için özel imalat yöntemleri vardır.Formülleri ile hesaplanır. V = 6 m/sn İstenilenler: d=? d= Q. 6 d= 11.16: Rakor Bağlantı Kesiti 103 .21 = V 40.

Sızdırmazlık Elemanları Hidrolik devrelerdeki sıvının yüksek basınç altında çalışmasından dolayı devrede kaçak ve sızıntılar meydana gelebilir. .Şekil 9.22-23). chemigum gibi gereçlerden.40 oC +120 oC . Teflon gereçler uzun ömürlü olup aşınmaya karşı dayanıklı. hycar.arası sıcaklıklara dayanıklıdırlar. halon ve derlin.19: T.Rakor Şekil 9. 104 .vb. Termoplastik olanlar teflon. Bu durum sistemin verimini düşürür. flijon. gibi yüksek sıcaklıklara (+ 250 OC) dayanıklı gereçlerden imal edilirler.U. poliamid.21: 900 Eğik Rakor 9.. Bezli gereçlerden yapılanlar. Sızdırmazlık elemanları genellikle esnek lastik. breon.4.. Sıvı kaçaklarını ve sızdırmayı önlemek için sızdırmazlık elemanları kullanılır. bezli ve termoplastik gereçlerden (O .18: Düz Bağlantı Resim 9.17: Düz Bağlantı Şekil 9.yağ ortamında kayganlığa ve verimli çalışma yeteneğine sahiptir. yüksek basınca ve sıcaklıklara dayanıklıdır. V) şekillerinde standart ölçülerde imal edilirler (Şekil 9. madeni yağlara dayanıklı olarak imal edilirler.20: 4 Lü Rakor Şekil 9. Esnek lastiklerden yapılanlar perbunan.

Hidrolik manometrelerde okunan basınç birimi bar’dır.23: Sızdırmazlık Elemanları 9. esnek yapıya sahip olan bakır borunun içinden geçerek manivela kolunu iter. Manometrelerin gösterdiği basınç efektif basınçtır. 1 bar = 1 cm2 yüzeye etkiyen 10 Newton kuwetin yaptığı basınçtır. Psi basınç birimi ile de ölçülür.22: Sızdırmazlık Elemanları Çeşit Ve Kullanım Yerleri Şekil 9. Manivela koluna bağlı olan kremayer dişliyi hareket ettirir.24 'te ok yönünde giren basınçlı sıvı. = 101 325 kN / m2 dir. 105 .Şekil 9. yüksekliğindeki civanın hidro-statik basıncına eşittir. Atmosfer basıncı 76 cm. Manometrelerde basınç at-mosfer (atü) cinsinden de ölçülür.( N/cm2) veya (1 2 kg/cm ) olarak da okunur.5-Manometreler Hidrolik sistemlerde genellikle basınç hattına takılarak basınç ölçme görevi yaparlar. Belirli noktalara takılarak o bölgenin basıncı kontrol altına alınmış olur (Şekil 9. Tezgâh veya makine çalışırken çalışma basıncı değerleri manometrelerden takip edilir. 1 atm.Aşırı basınç yükselmeleri meydana geldiğinde elektrik sinyali gönderip kontağın atmasını sağlar ve meydana gelebilecek kazalar önlenmiş olur.24). Kremayer dişliye bağlı olan ibre de hareket ederek basınç değerini gösterir. Şekil 9.Bu basınç atmosfer basıncının üzerinde bir değerdir.

Hassasiyetleri O .0. Çalışma basıncına bağlı olarak bağlantı vidası ölçüsü ve dış çapı uygun olmalıdır.1 bar değerinde olmalıdır.1Manometre Seçiminde Dikkat Edilecek Noktalar: Çalışma basıncı ile iş basıncı uygun olmalıdır (ölçüm aralığı). 106 .Şekil 9. Manometre her zaman gerçek değerleri göstermelidir.5.24: Manometre Kesiti ve Devredeki Konumu 9.

örnek ve 107 . bilgilerden faydalanınız.UYGULAMA FAALİYETİ UYGULAMA FAALİYETİ İşlem Basamakları Öneriler Bilgi yaprğındaki Hidrolik devrelerde kullanılan boru çaplarının hesaplamalarını yapınız.

ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME 1-Hidrolik enerjiyi basınç altında depolayan devre elemanının adı nedir? a)Pompa b)Hidrolik motor c)Hidrolik akümülatör d)Çek valf 2-Aşağıdakilerden hangisi akümülatör çeşitlerinden değildir? a)Yaylı akümülatör b)Balonlu akümülatör c)Pistonlu akümülatör d)Çek valfli akümülatör 3-Hidrolik devrelerde kullanılan boruların dayanabilecekleri en fazla basınç ne kadar olmalıdır? a)1000 bar b)500 bar c)250 bar d)100 bar 108 .

-50 0C c)-40 0C +90 0C d)150 0C 5-Aşağıdakilerden hangisi sızdırmazlık elemanı malzemesi değildir? a)Perbunan b)Bakır c)Poliamid d)Breon 6-Teflon sızdırmazlık elemanlarının dayanım sıcaklıkları ne kadardır? a)100 0C b)150 0C c)500 0C d)250 0C 7-Manometrelerin gösterdiği basınç ne tür bir basınçtır? a)Efektif basınç b)İndike Basınç c)Termik basınç d)Statik basınç 109 .4.Lastik hortumların çalışma sıcaklıkları ne kadardır? a) – 100 0C b)-80 0C.

CEVAP ANAHTARI 1 2 3 4 5 6 7 C D A C B D A

DEĞERLENDİRMELER Cevaplarınızı cevap anahtarı ile karşılaştırınız.Doğru cevaplarınızın sayısını belirleyerek kendinizi test ediniz.Hatalarınızı bilgi yapraklarına tekrar dönerek düzeltiniz.

110

ÖĞRENME FAALİYETİ-10 ÖĞRENME FAALİYETİ-10
AMAÇ
Bu bilgi yaprağında uygun hidrolik yağı seçimi yapılması hakkında bilgi sahibi olacaksınız.

ARAŞTIRMA
Hidrolik sistemlerde kullanılan yağlarda aranan özellikleri çeşitli kaynaklardan öğreniniz.

10- HİDROLİK YAĞLAR
10.1- Görevleri :
Hidrolik devrelerde kullanılan sıvılardır. Hidrolik enerjinin çalışan elemanlara iletilmesinde kullanılan sıvıların hidrolik akışkan olabilmesi için birtakım özelliklerinin olması gerekir. Hidrolik sistemlerde verimin alınabilmesi ve çalışan elemanların ekonomik ömrünün uzun olması için hidrolik yağlar kullanılır.

10.2-Akışkan Çeşitleri:
Su, Doğal yağlar, Sentetik (yapay) yağlar olarak üç gruptur.

Su:
Hidrolik sistemlerin bulunduğu ilk dönemlerde akışkan olarak su kullanılmıştır. Günümüzde de yüksek ısılı çalışma ortamlarının olduğu yerlerde, hidroelektrik santrallerinde ve türbinlerde su kullanılmaktadır. Fakat su paslanmaya (korozyon) sebep olduğundan mutlak kullanılması gereken yerlerde gliserin ya da pas önleyici kimyasallar katılarak kullanıma sunulmaktadır.

Doğal Yağlar:
Su kullanımının paslanmaya yol açması ve bazı olumsuzluklarının görülmesi sonucu, bitkilerden elde edilen ayçiçek yağı ve zeytinyağı hidrolik sistemlerde kullanılmaya başlanmıştır. Fakat yüksek basınçlarda uzun süre çalışması gereken yerlerde istenilen verime ulaşılamamıştır. Bu nedenle üreticiler sentetik yağ arayışına yönelmişlerdir.

111

Sentetik (Yapay) Yağlar:
Petrol ürünlerinden elde edilen yağlardır. Hidrolik sistemlerde akışkan olarak sentetik yağ kullanmanın amacı, hareket eden parçaların sürekli yağlanması nedeniyle oluşabilecek ısınma ve aşınmaları yok etmektir. Petrol ürünlerinden elde edilen yağlar yüksek sıcaklıklara karşı dayanıklılığı yüksek yağlardır. Hidrolik sistemlerde kullanılan yağlar, çalışan iki metal arasında bir yağ filmi tabakası oluşturarak aşınmayı azaltır. Verimin artmasına ve çalışan kısımların kendi-liğinden yağlanmasına yardımcı olur. Uzun süre yüksek basınç altında çalışabilecek ısıya dayanıklı, ihtiyacı karşılayabilen sentetik yağlar üretilmiş ve kullanıma sunulmuştur. ISO 6071 'e göre yağların çeşitleri şöyledir: HFA = Yağın su ile yaptığı (emüIsiyon) karışımdır. % 20 sentetik yağ ile % 80 su karışımından meydana gelir. HFB = Suyun yağ ile yaptığı (emülsiyon) karışımdır. % 60sentetik yağ ile % 40 su karışımından meydana gelir. HFC = İki veya daha fazla yağın su ile yaptığı (emülsiyon) karışımdır. % 60 'ı çeşitli sentetik yağlar, geriye kalan % 40 'ı sudur. HFD = İki veya daha fazla değişik özellikteki yağın (emülsiyon) karışımından meydana gelir. ISO 6071 'e ve SAE (Amerikan Mühendisler Birliği) standardına göre üretilen yağlar kış ve yaz mevsimlerine göre sınıflandırılırlar. Kış şartlarına göre; W10, W20, W30 gibi isimler alırlar. Bu rakamlar viskoziteyi ifade eder. W 10 düşük, W 40 yüksek viskozite anlamına gelir. Bu rakamlar yükseldikçe yağlar katılaşır, akıcılığı güçleşir. Hidrolik devreler için W10 - W20 numaralı yağlar, en iyi verimle çalışan yağlardır (Çizelge 10. 1). SAE Numarası 5W 10 W 20 W 20W 30 W 40 W 50 W Viskozite özellikleri -200 C ‘ ye göre 900 C ‘ ye göre Düşük Yüksek Düşük Yüksek 3 520 5 250 10 560 10 560 42 000 42 55 55 67 67 83 83 112

Tablo 10.1: SAE Standartlarına Göre - 20°C Ve 90°C Isı Arasında Ölçülen Sıcaklıklara Göre Yağ Numaraları ve Viskozitelerinin Ölçüleri

112

(Su pasıanmaya neden olur. Yağlama yeteneği.Çalışma şartlarından ötürü sistemin içine girebilecek pislikleri süzme özelliği olmalıdır. Sistem ısındığında soğutma yapmalıdır.) Yüksek basınçlarda çalışırken ısıya karşı özelliklerini kaybetmemelidir. Güç iletme özelliği bulunmalıdır. Yağlar. 10. 113 . 11.1. Yağların oksijenle birleşmesi yağın ekonomik ömrünü kısaltır. Bir biri üzerinde hareket eden parçalar arasında film tabakası oluşturmalıdır. Akma noktası. Isı azaldıkça viskozitesi artar. Isıl genleşme.3.1 de bir saybolt viskozimetresi görülmektedir. Güç kaybına neden olmamalıdır. Oksidasyon. Yaz ve kış ortamına göre çalışabilecek viskozitesi uygun hidrolik yağlar tercih edilmelidir. Hava kabarcıkları ise kavitasyon oluşturur. Viskozite: Sıvıların akmaya karşı gösterdiği dirence viskozite denir. Bu yüzden oksijenle birleşmeye karşı direnci yüksek olmalıdır. Bu özellikler şunlardır: Viskozite. Sistemin düzensiz çalışmasına neden olur. Polimerleşme.10. Devre elemanlarını ve çalışan kısımları yağlama özelliği bulunmalıdır. viskozimetre ile ölçülür. Köpüklenme. Isı yükseldikçe viskozitesi azalır. Çalışan elemanlarda paslanma sorun olduğundan paslanmaya karşı koruyucu olmalıdır. Yağların viskozitesi çalıştıkları ortamın sıcaklığına göre değişir. Yapışkanlık özelliğinden ötürü sızdırmazlık sağlamalıdır. Rastgele yağların kullanılması sistemde olumsuzluklar meydana gelmesine neden olur. Yağın viskozitesinin sıcaklığa bağlı olarak değişmesine viskozite indeksi denir. Yağların ısı ortamlarında viskozitesi. içindeki hava ve suyu kolayca dışarı atabilmelidir. Şekil 10.3. ı) Film dayanımı. Özgül ağırlık.Hidrolik Yağlarda Aranan Özellikler: Hidrolik yağlarda bazı özelliklerin bulunması şarttır. Alev alma noktasıdır Bu özellikleri genel olarak sıralamak gerekirse.

114 .1: Saybolt Viskozitemetresi İle Yağların Ölçümü Viskozite Çeşitleri: Mutlak Viskozite: Birbiri üzerinde kayan akışkanların kendi hareketleri arasında oluşan dirençtir. sızıntı artar. (Şekil 10. Yüksek viskozitede ısı yükselir. Sistemin basıncı da azalır.1 Ns. Boruların kıvrım biçimi köpüklenme nedeni olabilir. Birimi (Poise) dir.2. Büyük kavislerle bükülmelidir.3.2). 1 St (Stoke) = 100 mm2/s. 10. emiş ve dönüş hattı arasına ara perde konularak türbülansa izin verilmemelidir (Şekil 10. Akışkan hareket halinde olduğu için dinamik viskozite de denir. 1 Poise = dyn × s = 100 cp (centipoise) = 0./m2 2 e×m Kinematik Viskozite: Akışkanın mutlak viskozitesinin kendi yoğunluğuna olan oranıdır. Viskozite düşük olduğunda ise pompa verimi düşer. Birimi (Stoke) dir. hareket yavaşlar ve yüksek direnç oluşur. sistemin verimsiz ve titreşimli çalışmasına sebebiyet verir. Köpüklenme: Hidrolik devrelerde yağın içine hava karışmasıyla meydana gelen durumdur. Şekil 10. borular keskin (90°) köşeli bükülmemelidir. Bu olumsuzluğu ortadan kaldırmak için. Bunun için devrede hava alma elemanları olmalıdır. Hidrolik sistemler için çalışma ortamları ve ısıları iyi hesapla-narak yağ tercihi yapılmalıdır. 1 Poise = 1 cm kalınlıktaki yağ filmi tabakasının kendi yağ tabakaları arasında bir saniyede bir cm hızla hareket edebilmesi için gereken kuvvete denir.Yağların viskozitelerinin yüksek ve düşük oluşları hidrolik devrelerin çalış-tıkları ortamda sorun çıkarır. Köpüklenme.2) iç yüzeyleri düzgün olmalıdır. basınç düşer. aşınma olur ve hız azalır. Depo içinde sisteme uygun filtre seçilmeli ve boruların ağzı (45°) eğik kesilmeli. Kesitleri birdenbire daraltılmamalı.

metal kısımların oksitlenmesine neden olur. 10.2: Yanlış Bükme ve Kesit Daralması 10. Yağlama Yeteneği: Hidrolik devreler için iyi bir yağ. yüksek basınç ve ısıda yağın özelliğini korumasıdır. 10. çalışan parçaları yağlamalıdır. yağın viskozitesine. viskozite indeksine ve içinde yabancı madde barındırmamasına bağlıdır. Yağlama yete-neğinin iyi olması. Yağ bu olumsuz şartlarda bozulmuyor ve moleküllerine ayrışmıyorsa polimerleşme özelliği iyidir. Bunun için hava ve suyun hidrolik devreden dışarıya atılması gerekir. akıcılığına.3. Oksidasyon: Polimerleşme nedeni ile oluşan olumsuz durum. güç kaybını azaltır. Hidrolik devrelerde yağın çalışma sıcaklığı 50°C ila 100°C arasındadır.5. Polimerleşme: Hidrolik devrelerde.Hareket eden parçalar arasında yağ filmi tabakası oluşturur.3. Ayrıca yağın içindeki suyun da ayrışması veya çeşitli bölgelerden içeri giren oksijen.3. hidrolik devre elemanla-rında oksit ve paslanma oluşturur.6. 115 .Şekil 10.3. Çalışma ısıları düştükçe yağın viskozitesi artar yani akıcılığı azalır. Yağların akma noktası ve özellikleri üretici firmalar tarafından belirtilir.3. çalışan parçaların hareketini rahatlatır. Böyle durumlarda sistemin verimi de azalır. Akma Noktası: Hidrolik devre yağlarının akıcılık özelliğini kaybedip koyulaşmaya başladığı ısıya "akma noktası" denir. 10.4. Hidrolik yağlarda aranan bu nitelikler.

Yağ.3. Artış şu formül ile hesaplanır: ∆t =t2 – t1 .10.7.95 N/dm3 olarak ifade edilir.8. 116 .) 10. Film Dayanımı: Yağın çalışan parçalara yapışma ve katman oluşturma özelliğidir. N/dm3 veya kgf /dm3 birimleri ile ölçülür. Alevalma Noktası: Yağların 160°C . ömrünü uzatır.200°C arasındaki ısılarda toz halinde (pülverize) püskürtüldükleri zaman yanmaya başladığı noktadır.9. 10. Isıl Genleşme: Hidrolik devrelerde yağın ısısının artması ile yağda ısıl genleşmeler meydana gelir. Hacmi artan yağ.10. Yağların film dayanımı özelliğinin iyi olması güç kaybını azaltır. 10.0007 katı oranında artış gösterir. Genel olarak hidrolik yağların özgül ağırlıkları 0. V=V0 + V1 ∆t =Yağın ısı sonucu artma miktarı 0C t2 = Son sıcaklık 0C t1 = İlk sıcaklık 0C V1 = Yağın hacim olarak artışı ( l ) V0 = Yağın ilk hacmi ( l ) V = Yağın son hacmi ( l ) α = Yağın genleşme oranı ( 1 0C da 0. ısıl genleşme sonucu hacminin artacağı hesaplanılarak doldurulmalıdır. V= V0 × ∆t × α . Bu nedenle depoya doldurulacak yağ miktarı.3. Sistemin.90 . 1 oC sıcaklıkta bulunduğu hacminin 0.3. Isıl genleşme neticesinde yağın hacmi artar.0. sistemde sıkışma oluş-masına neden olur.0007 kat artış gösterir. Hidrolik devre-lerde birbiri ile çalışan parçalar arasında aşınma olmaması için yağ filmi tabakası meydana getirilir. Özgül Ağırlık: Hidrolik yağların 20°C ısıda birim hacminin ağırlığıdır.3.

Hidrolik yağ kataloğundan sisteme uygun yağ seçimi yapınız.UYGULAMA FAALİYETİ UYGULAMA FAALİYETİ İşlem Basamakları Hidrolik sistemin kataloğundan sistemde kullanılan yağın özelliklerini belirleyiniz. Hidrolik yağ kutusu üzerindeki özellikler ile katalogdan belirlenen özellikleri karşılaştırınız. Öneriler Katalogları inceleyerek yağ özelliklerini öğreniniz. Sisteme uygun yağ seçimi yapmayı öğreniniz. 117 . Hidrolik yağ kutularındaki özellikleri kataloglarla karşılaştırınız.

ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME 1-Aşağıdakilerden hangisi hidrolik devrelerde kullanılan bir akışkan değildir? a)Su b)Doğal yağlar c)Reçine d )Sentetik yağlar 2-Sentetik yağların dünyada kullanılan standart numarası nedir? a)ISO 6071 b) ISO 6171 c) ISO 6170 d ) ISO 1671 3-İki veya daha fazla değişik özellikli yağın karışımıyla oluşan yağ kısaltması hangisidir? a) HFA b) HFB c) HFC d ) HFD 4-Aşağıdakilerden hangisi yağlarda aranan bir özellik değildir? a)Viskozite b) Sertleşme c) Oksidasyon d )Polimerleşme 118 .

Sıvıların akmaya karşı gösterdiği dirence ne denir? a)Viskozite b) Özgül ağırlık c) Oksidasyon d )Polimerleşme 6-Hidrolik boruları 900 kıvrılırsa ne gibi sorun meydana gelir? a)Viskozite artar b) Yağ yanar c) Oksitlenme olur d )Yağda köpük oluşur 7-Yüksek basınç ve ısıds yağın özelliğini korumasına ne denir? a)Viskozite b) Polimerleşme c) Oksidasyon d ) Köpüklenme 119 .5.

CEVAP ANAHTARI 1 2 3 4 5 6 7 C A D B A D B DEĞERLENDİRMELER Cevaplarınızı cevap anahtarı ile karşılaştırınız. 120 .Hatalarınızı bilgi yapraklarına tekrar dönerek düzeltiniz.Doğru cevaplarınızın sayısını belirleyerek kendinizi test ediniz.

Filtreler özel madde emdirilmiş kağıtlardan veya madeni tel örgülü 5 mikron ölçüye kadar süzme özellikli malzemelerden imal edilirler. b) Basınç hattı filtreleri. 11. c) Dönüş hattı filtreleri.ÖĞRENME FAALİYETİ-11 AMAÇ ÖĞRENME FAALİYETİ-11 Bu bilgi yaprağında hidrolik devrelerde kullanılan filtreler hakkında bilgi sahibi olacaksınız ARAŞTIRMA Hidrolik sistemlerde kullanılan filtre çeşitlerini öğreniniz.) çalışan elemanlara zarar vermemesi için sisteme temiz sıvı göndermek için kullanılan devre elemanlardır.1: Filtreler 121 . Yağın içinde oluşan tortu ve pislikler devrenin sağlıklı çalışmasına engel olarak verimi düşürür. yabancı maddeler açık yerlerden ve çalışan silindirlerden girerek sıvnın özelliğini bozar. Çevre Şartlarından Oluşan Kirlenme: Sistemin tozlu ortamlarda çalışması sonucu.HİDROLİK FİLTRELER 11. Sistemin çeşitli hatlarına takılarak devrede dolaşan sıvının içindeki pislikleri temizlemeye yararlar (Şekil 11. pislik. Hidrolik filtre çeşitleri: a) Emiş hattı filtreleri.2. toz metaller ve görülmeyen pislikler olabilir. Sıvının özelliğini kaybetme nedenleri şunlardır: Montaj Sırasında Oluşan Kirlenme: Montaj sırasında yeni takılan parçalarda metal talaşları.1). Hidrolik Sistemin Çalışması Sonunda Oluşan Kirlenme: Hareketli elemanların aşınmaları sonucu metal talaşları ile ve çeşitli nedenlerden meydana gelen kirlenmelerdir. metal parçacıkları vb. Bunları yok etmek için öncelikle düşük numaralı yağlarla devreyi çalıştırıp temizlenmeli sonra devrede çalışacak normal yağ kullanılmalıdır. Şekil 11. 11.1-Görevleri ve Sembolü: Hidrolik devrelerde yabancı maddelerin (kum.

4 A kanalından giren sıvı filtre edildikten sonra B kanalından çıkış yapar.3). Emiş Hattı Filtreleri: Pompa emiş hattına monte edilir(Şekil 11.2-Basınç Hattı Filtreleri: Pompadan sonra takılarak korunması gereken elemanlara temiz sıvı göndermek için kullanılan filtrelerdir.). Yapıları daha dayanıklı ve pahalıdır (Şekil 11. Depo içine konulan emiş hattı filtrelerinin 0. Hareketli elemanlarda oluşacak sorunları önlemek için pompadan sonra takılarak çalıştırılırlar.2). dönüşünde devredeki kir ve pislikleri depoya döndürmeye çalışır.2. sızıntı hattına veya emniyet valfi dönüş hattına takılarak kirlenen sıvının temizlenmesini sağlar. Dönüş hattındaki sıvı.) Şekil 11.1.13 mm. Dönüş Hattı Filtreleri: Hidrolik sistemlerde dönüş hattına bağlanan düşük basınçlı filtrelere denir (Şekil 11.ye kadar süzme özelliği olan filtrelerden seçilmesi önerilir (Şekil 11.4). Zaman zaman temizlenmesi gerekir. Emiş hattı filtrelerinin tıkanması sonucu pompa zorlanır. verim düşer. (Akışkan A kanalından girer. Kirlendikleri zaman elektrik sinyali veren filtreler üretilmiştir.) Şekil 11.2. filtreden geçerek B kanalından çıkar.2.2).Temizlenmeleri biraz yorucu bir iştir.(Şekil 11. Basınç hattı filtreleri paslanmaz çelikten imal edilmiş filtrelerdir.3. 122 . Depo içine yerleştirilerek pislikler kabaca burada süzülür.2: Emiş Hattı Filtresi ve Devreye Monte Edilmiş Şekli 11. (Sıvı A kanalından girer. Ayrıca kirlenen sıvının depoya temiz olarak dönmesi için de ana dönüş hattına. Düşük basınçlı olduklarından çalıştıkları yerlerde aşırı basınçla çalışan devrelerde çalıştırılmamalıdır. devreye hava basar. filtreden geçerek B kanalından çıkar.11.3: Basıç Hattı Filtresi ve Devreye Montajı 11.

Filtrelerin seçiminde Dikkat Edilecek Noktalar: Hidrolik devrelerde kullanılan filtrelerin nerelerde. 4.) olarak debisine. 2. 7. 3. Sistemin (bar) cinsinden basınç değerine. 11. 8. Filtrenin Bakımı Ve Temizliği: Depoya konulan akışkanın temiz olmasına dikkat edilmelidir. Filtrelerin özellikleri. Akışkanın devre için uygunluğunu bilinmelidir. 5. tipi ve nasıl temizleneceği de bilinmelidir. Paslanmaz çelikten filtreler temizlenerek yerine takılmalıdır 123 . Hidrolik devrenin en yüksek basıncına. Filtre edilecek olan sıvının (l/dk. 6. Filtreler takılmadan sistem çalıştırılmamalıdır. Buna göre. Bunun dışında sisteme dışardan sızan yabancı maddeler de filtrelerde temizlendiğinden bu sebeple oksitlenme ve yabancı maddeler filtrelerin kirlenmelerine neden olur. Filtrelerin Kirlenme Nedenleri: Yağ çalışma sırasında ısındığında yağın içindeki mineraller hava içindeki oksijenle birleşerek oksitlenir. 1. Filtreleme hassasiyeti gibi konulara dikkat edilmelidir. Hidrolik devre için filtrenin (mikron) cinsinden süzme kapasitesine. Filtrelerin sisteme uygunluğuna ve kolay temizlenebilirliğine.Oksitlenmenin etkisiyle parçaların aşınmasına neden olur.5. Hidrolik sistemdeki sıvının akış hızına. kir ve pislik girmemesine dikkat edilmelidir.3. 11. Filtrelerin ne kadar zamanda değişeceği tespit edilmelidir. . Filtrelerin bakımı için program yapılmalıdır. Isı ve montaj durumuna.4.Şekil 11.4: Dönüş Hattı Filtresi ve Devreye Montajı 11. nasıl görev yapacaklarının iyi bilinmesi gerekir. Sisteme toz.

Hidrolik devre için filtre süzme kapasitesini belirlemeyi öğren.UYGULAMA FAALİYETİ UYGULAMA FAALİYETİ İşlem Basamakları Filtre edilecek akışkanın debisini belirlemeyi öğreniniz. Akışkan hızı belirlemeyi öğreniniz. Filtreleme hassasiyeti hakkında bilgi sahibi olunuz. Öneriler Bkz. Filtrenin sisteme uygunluğunu belirlemeyi öğreniniz. Sistem basıncını ölçmeyi öğren. Hidrolik devrenin en yüksek basıncını belirleyiniz. Bilgi yaprakları 124 .

50 mm d) 1 mm 125 .13 mm b)0.25 mm c)0.ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME 1-Hidrolik sistemleri yabancı maddelerden temizleyen devre elemanları nelerdir? a)Pompa b) Filtre c)Hidrolik yağlar d)Rakorlar 2-Aşağıdakilerden hangisi filtre çeşidi değildir? a)Emiş hattı filtreleri b)Basınç hattı filtreleri c)Yaylı filtreler d)Dönüş hattı filtreleri 3-Düşük basınçla çalışan filtreler aşağıdakilerden hangisidir? a)Emiş hattı filtreleri b)Basınç hattı filtreleri c)Yaylı filtreler d)Dönüş hattı filtreleri 4.Emiş hattı filtrelerinin emiş gücü ne kadar kadar olmalıdır? a)0.

CEVAP ANAHTARI 1234B C D A DEĞERLENDİRMELER Cevaplarınızı cevap anahtarı ile karşılaştırınız.Doğru cevaplarınızın sayısını belirleyerek kendinizi test ediniz. 126 .Hatalarınızı bilgi yapraklarına tekrar dönerek düzeltiniz.

ARAŞTIRMA Hidrolik devrelerin uygulandığı makine ve araç gereçleri öğreniniz. Kapalı hidrolik devreler. Yön kontrol valfi çalıştırılıp 1. sıvıyı sisteme gönderir. Hidrolik Devre Çeşitleri: Hidrolik devreler üç şekilde incelenebilir: Açık hidrolik devreler. Sistem çalışıyormuş gibi düşünülmelidir.1' de görülen açık devrede elektrik motorunun çalışması ile pompa.ÖĞRENME FAALİYETİ-12 ÖĞRENME FAALİYETİ-12 AMAÇ Bu bilgi yaprağında hidrolik devrelerin çizimi ve uyarlanışları hakkında bilgi sahibi olacaksınız.1. 12. bir silindiri çalıştırmak üzere yola devam ederse böyle devrelere açık hidrolik devreler denilir. Devre sürekli açık olduğu için ısısı artan sıvının soğutulmasına yardımcı olur. Fazla akışkan depoya döner. ç) Valflerin kareleri eşit çizilmelidir. Yarı kapalı hidrolik devreler. Yön kontrol valfine giren akışkan. Şekil 12. veya 2. 127 .1 Açık Hidrolik Devreler: Hidrolik silindirlerden çıkan sıvı doğrudan depoya döner ya da 2.2.2. Kumanda şekilleri belirtilmelidir. Çizgilerin durumları net olmalıdır. Akışkanın depoya dönmesi sırasında ısısı artar. 12. konuma getirilirse akışkan silindire girerek iş yapmış olur. Devreye basınç kontrol (emniyet valfi) valfi konulduğu için basınç ayarlanır. DIN 24300). 12. Devre çizimlerinde silindir konumları genellikle yatay çizilmelidir. Hidrolik Devre Çiziminde Dikkat Edilecek Noktalar: Hidrolik devre çizimleri mümkün olduğu kadar küçük ölçekli olmalıdır. Hidrolik devreli doğrusal hareket ile çalışan takım tezgâhları açık devreli tezgâhlardır. HİDROLİK DEVRE ÇİZİMİ 12. valf nötr konumda olduğu için depoya döner. Standart semboller kullanılmalıdır (TS 1306. Sistem çalışmasa bile devre sürekli açık kalır. Hidrolik devrelerin çiziminde teknik resim kurallarına uyulmalıdır.

2.2' de pompadan çıkan basınçlı sıvı bir motora hareket vermektedir. Kapalı Hidrolik Devreler: Hidrolik pompanın pompaladığı sıvı.1.1: Açık Hidrolik Devre Çizimi 12. Küçük bir depo sıvı sistemin gereksinimini karşılamaya yeter.Şekil 12. silindirden çıktıktan sonra sıvının tamamı ya da bir bölümü tekrar pompaya giren oradan tekrar silindire dönerek çalışan devrelere denir. Şekil 12.2. Bu sistemde akışkan sürekli devrettiğinden sıvının ısısı artabilir. Hidrolik motordan çıkan sıvı 3/3' lük yön kontrol valfinden geçerek yeniden başka bir hidrolik motoru çalıştırabilme özelliğine sahiptir. Silindirden çıkan sıvı tekrar depoya dönmediği için yağ gereksinimi düşüktür.2: Kapalı Hidrolik Devre Çizimi 128 . Hidrolik motorların çalıştırılmasında başarıldır. Şekil 12.

12. Açık devrelerde kontrol basınç hattından. Kapalı devrelerin açık devreye göre ısısı çabuk artar. Kapalı devrelerde bu durum söz konusu değildir. Açık devrelerde ilk çalışma anında sisteme hava girer. Bundan ötürü kapalı devreler taşıtlarda başarı ile uygulanır.1.dinlenmesi ve soğutulması sağlanır. Şekil 12. 3) . Yarı kapalı devreli sistemlerde bir pompadan üretilen sıvıya ile birden fazla iş yaptırılabilir. Açık devrelerde iletilen kuvvet büyüktür. Kapalı devrelerde sıvı çabuk kirlenir. Açık devrelerde yağın depoya dönmesi ile sıvının temizlenmesi.3 Yarı Kapalı Hidrolik Devreler: Hidrolik silindirlerden dönen sıvının bir bölümü depoya dönerken diğer bir bölümü de tekrar silindirlere göndiriliyorsa buna yarı kapalı hidrolik devre denir. kapalı devrelerde ise dönüş hattından alınan sinyallerle sağlanır.4. Kapalı devrelerde motorların yön ve hız kontrol ayarları en hassas değerlerde ayarlanabilir. Kapalı devrelerde silindirden çıkan sıvı ile diğer elemanların kontrolü gerçekleştirilebilir. 129 .2.3: Yarı Kapalı Devre Çizimi 12. Kapalı devrelerde devrenin çalıştırılması için az sayıda devre elemanı gerekmektedir. kapalı devrelerinki küçüktür.2. Açık ve Kapalı Devrelerin Karşılaştırılması: Açık devrelerin deposu büyük. Bu nedenle yarı kapalı devrelerin uygulama alanları yaygındır (Şekil 12.

4: Hidrolik Vargel Tezgâhı Kesiti ve Sembollerle İfade Edilmesi 130 .3.12.1. Çeşitli Hidrolik Devre Çizimleri: Şekil 12.

5: Planya Tezgâhı Sembol Resmi Şekil 12.Şekil 12.6: Taşlama Tezgâhı Kesiti ve Sembolik Resmi 131 .

Şekil 12.7: Hidrolik Freze Tezgâhı Kesiti Sembolik Resmi

Şekil 12.8: Pres Tezgâhının Resmi ve Sembolik Çizimi

132

Şekil 12.9: El Presinin Resim Sembolik Çizimi

3 2

Şekil 12.10: Plastik Enjeksiyon Makinesinin Hidrolik Devre Şeması

133

15-Emniyet valfi 16-Pompa 17-Elektrik motoru

Şekil 12.11: Altı Değişik Hızın Elde Edildiği Hidrolik Devre Şeması

134

Hidrolik devre çizimi yapabilme becerisi geliştiriniz.UYGULAMA FAALİYETİ UYGULAMA FAALİYETİ İşlem Basamakları Öneriler Bilgi yapraklarından Hidrolik devre çeşitlerini faydalanınız. öğreniniz. Hidrolik devre elemanlarını öğreniniz ve sembolleri ile ifade ediniz. 135 .

ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME 1-Aşağıdakilerden hangisi hidrolik devre çeşidi değildir? a)Açık hidrolik devreler b)Kapalı hidrolik devreler c)Yarı açık hidrolik devreler d)Yarı kapalı hidrolik devreler 2-Hidrolik silindirlerden çıkan sıvı doğrudan depoya döner ya da 2. silindirden çıktıktan sonra sıvının tamamı ya da bir bölümü tekrar pompaya girerek oradan tekrar silindire dönerek çalışan devrenin adı nedir? a)Açık hidrolik devreler b)Kapalı hidrolik devreler c) Yarı kapalı hidrolik devreler d)Hiçbiri 136 . bir silindiri çalıştırmak üzere yola devam ederse bu tür devrelerin adı nedir? a)Açık hidrolik devreler b)Kapalı hidrolik devreler c) Yarı kapalı hidrolik devreler d)Hiçbiri 3-Hidrolik pompanın pompaladığı sıvı.

4-Hidrolik silindirlerden dönen sıvının bir bölümü depoya dönerken diğer bir bölümü de tekrar silindirlere göndiriliyorsa bu devrenin adı nedir? a)Açık hidrolik devreler b)Kapalı hidrolik devreler c)Yarı kapalı hidrolik devreler d)Hiçbiri 137 .

Hatalarınızı bilgi yapraklarına tekrar dönerek düzeltiniz. 138 .Doğru cevaplarınızın sayısını belirleyerek kendinizi test ediniz.CEVAP ANAHTARI 1234C A B C DEĞERLENDİRMELER Cevaplarınızı cevap anahtarı ile karşılaştırınız.

Emniyet valfinde arıza vardır. Borularda dirsek ve kıvrım sayısı fazladır. ARAŞTIRMA Hidrolik sistemlerle işyapan işyerlerini ziyaret ederek hidrolik sistemlerde meydana gelebilecek arızalar hakkında bilgi sahibi olunuz. verimin düşmesine neden olur. Yağ içinde ve sistemde hava vardır.ÖĞRENME FAALİYETİ-13 ÖĞRENME FAALİYETİ-13 AMAÇ Bu Bilgi yaprağında hidrolik devrelerde meydana gelen arızalar hakkında bilgi sahibi olacaksınız. Yağda buharlaşma olmaktadır. Hidrolik Sistem Arızaları: 13. pompa ve elektrik motoru montaj bağlantıları iyi değildir.1. 139 . 13. Hidrolik devrelerde meydana gelen arızalar zaman kaybına. Emiş borusu çapı küçüktür. Çek valfin yayı kırılmıştır. HiDROLiK DEVRELERDE OLUŞAN ARIZALAR VE NEDENLERİ Hidrolik devrelerde oluşan arızaların bir çoğu hidrolik yağların yanlış tercihinden kaynaklanır.1. Pompadaki yağ seviyesi düşüktür.1. 13. Motor.2. Hidrolik devrelerin bakımının periyodik olarak yapılması gerekir. Basınç düşürme valfi ayarı düşüktür. Emiş hattı filtresi tıkalıdır.1. Hidrolik Devre Basıncının Düşmesi Veya Yükselmesi: Devre Basıncı Düşükse: • • Hidrolik pompa arızalıdır. Sitemde Çalışma Sırasında Gürültü: Pompa arızalıdır. Bu sebeple hidrolik yağlarının seçiminin iyi yapılması ve çalışma şartlarına uygun tercih edilmesi gerekir. 13.

Sıvı seviyesi düşüktür. Emniyet Valflerinde Basınç Düşükse: Sıvı kirlidir. Pompa arızalıdır veya tıkalıdır. Debi Yüksek İse (Hareket Hızlıdır. Pompanın gücü gerekenden çoktur. Basınç düşürme valfinin ayarı düşüktür veya bozulmuştur. Sıvının bütünü emniyet valfinden depoya geri dönmektedir. Hidrolik Devre Debisinin Düşmesi veya Yükselmesi: • • • • • • • • • • Devre Debisi Düşük İse (Hareket Ağırdır.3.4. Elektrik motoru devir sayısı uygun değildir.): • • • • Basınç kontrol valfi ayarı fazladır. Hareket eden yüzeylerde yağ azalmıştır. Valf içindeki geri dönüş yayı kırılmıştır. Valf içinde pislik vardır. Pompa yataklarında boşluk vardır. Valfin selenoid bağlantıları yanlıştır. Valf ayarı iyi değildir.• • • Hidrolik devrede kaçak ve sızıntılar vardır. Pompanın hızı yetersizdir. Silindir keçelerinde kaçak vardır veya keçeler arızalıdır. Elektrik motorunun dönme yönü terstir. Sıvının viskozitesi yüksektir (yağ kalmamıştır). 13.1.1. Basınç kontrol valfi arızalıdır veya ayarı iyi yapılmamıştır.): Emniyet valfinin basınç ayarı çok düşüktür. 140 . Akış kontrol valfinin ayarı yetersizdir. Devre Basıncı Yüksekse: • • • • Dönüş hattı filtresi kirlenmesinden dolayı akışkan kirlenmiştir. Valfin içindeki yay kırıktır. Valf istenilen konuma gelmiyordur. Silindir veya elektrik motoru arızalıdır. Akışkanın içinde hava vardır. Akış kontrol valfi ayarı fazladır. Valflerde Meydana Gelen Arızalar: • • • • • • • • Yön Kontrol Valflerinde Meydana Gelen Arızalar: Valfin sürtünme yüzeylerinde aşıntı oluşmuştur. 13.

Emniyet valfi kapalı olabilir. Yağ seviyesi düşüktür.1. j) Hidrolik pompanın mili aşınmıştır. k) Hidrolik sıvısı sisteme uygun değildir. Basınç ayarı bozulmuştur. j) Soğutma sistemi bozulmuştur.• • • • Havalandırma kapağı açık olabilir. k) Sıvıda sirkülasyon fazladır. 141 . 13. Emiş borusu tıkanmıştır. Valf ayar yayı bozulmuştur. h) Sıvı kirlenmiş ve özelliğini yitirmiştir.5. l) Sıvının akıcılığı iyi değildir. i) Aşırı basınç düşmesi olmaktadır. g) Pompada boşluk vardır. Pompalarda Meydana Gelen Arızalar: e) f) g) h) i) Pompanın dönüş yönü terstir. Emiş borusunun çapı küçüktür veya büyüktür.6. Devredeki Akışkanın Çabuk Isınması: e) Devredeki sıvıda hava vardır. m) Pompa tercihi doğru yapılmamıştır. l) Pompa yıpranarak ömrünü doldurmuştur.1. 13. f) Hidrolik devre dönüş hattı tıkalıdır. Hidrolik pompa hava emiyordur.

Arızalı hidrolik devre onarımını yapabilme becerisi kazanınız. Bilgi faydalanınız.UYGULAMA FAALİYETİ UYGULAMA FAALİYETİ İşlem Basamakları Öneriler Hidrolik devrelerde arızasını teşhis etme becerisi kazanınız. yaprağındaki bilgilerden 142 .

ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME 1-Hidrolik sistem arızalarının çoğu hangi sebepten kaynaklanır? a)Pompa arızasından b)Valflerin a rızalanmasından c)Yanlış yağ seçiminden d)Çek valf arızasından 2-Aşağıdaki arızalardan hangisi sistemin gürültülü çalışmasına neden olur? a)Pompa arızasından b)Silindir keçeleri arızalanmasından c)Elektrik motoru ters dönüyordur d)Sıvı seviyesi düşüktür 3-Hidrolik devre basıncı yüksekse olası arıza nedir? a)Pompa arızasından b)Silindir keçeleri arızalanmasından c)Elektrik motoru ters dönüyordur d)Sıvı seviyesi düşüktür 4-Hidrolik devre debisi düşük ise olası arıza nedir? a)Emiş filtresi tıkalıdır b)Silindir keçeleri arızalanmasından c)Elektrik motoru ters dönüyordur d)Sıvı kirlidir 5-Emniyet valfinde basınç düşük ise olası arıza nedir? a)Pompa arızasından b)Silindir keçeleri arızalanmasından c)Elektrik motoru ters dönüyordur d)Sıvı kirlidir 6-Pompada arıza var ise sebebi nedir? a) Silindir keçeleri arızalanmasından b) Pompa ters dönüyor c)Elektrik motoru ters dönüyordur d)Valfler arızalıdır 7-Hidrolik sıvısı çabuk ısınıyorsa muhtemel sebep nedir? a)Pompa arızasından b)Silindir keçeleri arızalanmasından c)Elektrik motoru ters dönüyordur dValfler arızalıdır. 143 .

CEVAP ANAHTARI 1 2 3 4 5 6 7 C A A C D B A DEĞERLENDİRMELER Cevaplarınızı cevap anahtarı ile karşılaştırınız.Hatalarınızı bilgi yapraklarına tekrar dönerek düzeltiniz. 144 .Doğru cevaplarınızın sayısını belirleyerek kendinizi test ediniz.

Hidrolik basınç yükselticisi ile ilgili hesaplamaları yapmak. Hidrolik sistemde kullanılan yağın özelliklerinin belirlenmesi. Hidrolik sistemde kullanılacak yağ seçimi. Bu değerlendirme için öğretmeninize başvurunuz. Hidrolik devre çizimi yapmak. Pompa debisi hesabı yapmak. Sistem basıncını belirlemek. Basınç control valflerini sembollerle ifade etmek. Ölçme sonuçlarına göre sizin modül ile ilgili durumunuz öğretmeniniz tarafından değerlendirilecektir. Arızalı hidrolik devre elemanlarının onarılması.basınç ve alan arasındaki ilişkiyi bulmak. 145 . Filtre edilecek sıvının debisini belirlemek. Bu modül ile ilgili ayrıntılı bilgileri farklı kaynaklarda ve internette bulabilirsiniz. Bernoulli prensibi ile ilgili hesaplamaları yapmak. Silindir et kalınlığını hesaplamak Pistonun itme ve çekme kuvvetlerini hesaplamak Hidrolik motorlarda döndürme momenti hesabı yapmak. Hidrolik devre elemanlarını belirlemek. Hidrolik devre arızası teşhis edebilmek. Dişli çarklı pompalarda debi hesaplamaları yapmak. Modül çalışmaları ve araştırmalar sonucunda kazandığınız bilgi ve becerilerin ölçülmesi için öğretmeniniz size ölçme araçları uygulayacaktır. İtme kuvveti.MODÜL DEĞERLENDİRME MODÜL DEĞERLENDİRME DAVRANIŞ ÇOK İYİ İYİ OR TA GEÇ ER BAŞA RISIZ Pascal kanunu ile ilgili hesaplamaları yapmak. Yön kontrol valflerini sembollerle ifade etmek. Boru çaplarını hesaplamak.

03.E. Hidrolik ve Pnömatik . 1998 2-KÜÇÜK Mehmet . 1994 4.hidrolik-pnömatik.www.B. Yayınları .2005) 146 .KAYNAKLAR KAYNAKLAR 1-KARTAL Faruk.E. M. Hidrolik Arıza Arama Becerisini Geliştirme .B Yayınları . 2003 3-M. Birsen Yayınları .com (23. Hidrolik ve Pnömatik .

You're Reading a Free Preview

İndirme
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->