P. 1
Osman Nedim Tuna - Sümer ve Türk Dillerinin Tarihi İlgisi

Osman Nedim Tuna - Sümer ve Türk Dillerinin Tarihi İlgisi

|Views: 438|Likes:
Yayınlayan: Kamil Kartal
Sümer ve Türk Dillerinin Tarihi İlgisi ile
Türk Dilinin Yaşı Meselesi
Sümer ve Türk Dillerinin Tarihi İlgisi ile
Türk Dilinin Yaşı Meselesi

More info:

Categories:Types, Research, History
Published by: Kamil Kartal on Sep 08, 2011
Telif Hakkı:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

03/07/2013

pdf

text

original

ATATURK

TURK

n t r.

KULTUR,

DiL VE TARiH

YUKSEK

KURUMU

KURUMU

YAYINLARI:

561

SUMER ve TURK • •• DILLERININ " . ". .. TARIHI ILGISI ile •• ••• TURK DILI'NIN • YA~I MESELESI
Prof. Dr. OSMAN NEDiM TUNA

••••

ANKARA,

1990

ISBN 975-16-0249-1

i~iNDEKiLER
I. Giri§ II. Sumerce-Turkee A. a. b. c. "'.................................................................... Ses Denklikleri (Kurallar)........................ 1-4 5-26 5-21 5-13 13-18 18-21 21-26 27-34 27-30 30-34 Tartl§llmasl, fonemlerinin hakkmda: Metod ve Yorum ifidesi hakkmda 35-48 35 35-36 36-37 37-39

Kolay tanmamayan kelimelerle i1gili denklikler............ Kelime ba§l iinsiizleri: D, g, m, n, S, ~, @ Kelimenin ilk unlustinden sonraki iinsiizler: d, d, m, r, Kelime sonu: ae, ia, g, m, Vr/z

§

B. Dogrudan goriilebilen denklikler
C. Kelime indeksleri Siimerce b. Turkce
8.

III.Malzemenin l.Siimercenin

2. Ses denklikleri

3. Kar§I1a§tIrmada Tiirk Dlhm temsll eden keslt (- taban) hakklnda: 4. Karsrlasurmalarda kullamlan metod hakkmda: 5. Karsrlastrrmada Ana Altayca "ihya edilmi§' (reconstructed) kelimeler yerine icin Eski Turkce kelimeler kullamldigi hakkmda: 6. Tesbit edilen bu 165 kelimenin Siimerce He olan ilgisinin mahiyeti hakkmda: 7. Siimerceye bu keIimeIeri veren dil Ana Altayca nudrr?
rusu hakkinda:
80-

40 40-41 41-43 44-46

"

"

"

,.

8. Sumerce Iistedeki yabanci kelimelere Tiirk Dilinin kaynakhk etmi§ olup olatmyacagl hakkmda:

IV

ic;iNDEKiLER

9. Turk Dili'nden geldigi anlasrlan bu kelimelerin, onun hangi devresine ait bulundugu sorusu hakkmda: ..

46-47 47-48 48-49 so-.r;2

10. Ana Dogu Turkcesine ait bu kelimelerin Stimerce'ye nerede girmis olahilecegi hakkmda: IV. Sonue V. Son Siiz VI. Bibliyografya ve Kisaltmalar .. . .

53-57

"

SUMER ve TURK DILLERININ TARIRI ILGISI
ile

..

....."

.

".

..

TURK DiLi'NiN YA~I MESELESI

ctnts
1947-1948 Akademik Ylh'nda istanhul Universitesi, Edehiyat Fakiiltesi Tiirkoloji Boliimii'nde hir ogrenci iken, elime Sturtevant'm A Hittite Glossary ve Supplement to a Hittite Glossary'sinin Miinire B. <;elehi tarafmdan yapilan Turkce terciimesi Eti Dili Sozliigii (TDK yaymi) ge~ti. o srralarda R. Rahmeti Arat'tan Eski Tiirk~e dersleri almakta idim. Kitabi merakla incelerken, gozume Siimerce GUD ·okiiz, slg..r' kelimesi ~arptr, Bu kelime ile Eski Tiirk~e ud 'okiiz' arasmdaki henzerligi dikkate deger huldum ve §oyle dusundum: HEger, hu hir tesaduf degil de Stimer ve Turk diller inin tar ihi bir ilgisinden ileri geliyorsa, 0 takdirde Siimerce kelime ha§1 g'lerinin Turkeede srfn-a (0) tekahiil etmesi gerekir (Bilindigi gihi Eski Tiirkcede kelime basmda g yoktur) ve, §ayet hu dogru ise, hir Sumerce sozliigiiniin g harfinde Turkce He ilgili baska kelimelere tesidiif ihtimili, mantrken miimkiin olmalidrr," Bunun iizerine, Siimerce hakkmda ne huldumsa okumaya ve notlar almaya basladim. Hatta, Fransizcadan cevirerek hir de Sumerce-Turkce sozluk hazu-ladnn. Orada, dii§iincemi destekleyen baska kelrmeler de teshit ettim: gi : I, gig: ig, gi~ : i§, gur ! or- vh... Boylece 1947'de ilk diizenli ses denklik kanununu (regular sound correspondence) yani Sm •• g : Tk , 0 'I -sonradan hir krsmmi eledigim 43 misale dayanarak ~lkardlm. o zaman heniiz, kullandrgim metodun beni, hu konuda henden once cah§anlardan tamanu ile farkh hir yola soktugunun farkmda degildim. 1962'de Amerika'da University of Washington'da (Seattle, Wash.) Prof. Nicholas N. Poppe idaresinde Tiirkoloji, Mongolistik, Altaistik ve Lengiiistik alan-

I

"

2

OSMAN NEDiM TUNA

larmda doktora yapmaya ha§ladlm. Bu donemde, Ilkm ikmci denkhk kanunu Sm. en : Tk. ey,0'l, sonra Sm. dl : Tk. d/, daha sonra Sm en: Tk. ey,0 kanunlarnn arka arkaya kesfettim, 1969'da elimde otuza yakm dusenli ses denkligi, yeter sayrda or-nekler-i ile bir-ikmisti. 0 YII PhD. unvamm kazandun. 1970'te University of Pennsylvania (philadelphia)'ya gec;tim ve Department of Oriental Studiea'de Middle East Division'm Turkic Studies Sect.ion'rm kurdum. 4 Subat 1970'te, New York'a kadar uzanan sahadaki Princeton, Rutgers, Delaware, Columbia vb. iiniversitelerinden uyeler inin c;;ogunlugufiloloji, antropoloji ve len{l;liistik profesorfer inden olu§an Philadelphia Oriental Club'da btl konuda ilk konferansrrm verdim. (Bu konferanstaki yiiz kadar dinleyiciden 8-10 kadarl civi yazisl mutehassrsr olmakla birlikte, benden baska Turkolog yoktu] £. Nitolun1971 de, iiyesi bulundugum American Oriental Society, 181. knn"r;rc·toliui Harward University (Boston) da yaptr, Bu toplann i~in 97 tolahifc·lik nusha hazrrfayahir rak 25 kopye cektirdim. Bunlarr, toplanudan i.u('e, aralarmda Erica Reiner, Giiterbock (0 zaman Chicago'da idiler), Herbert Paper (Midligan), O. Pritsak (Harward), Sinor Denis (Indiana) ve Turkiyeden ~inasi Tekin (Harward), Fahir iz (Chicago), Halil inalclk (Philadelphia)'mn da bulundugu C;iviyazisl mutehaesislarr, Turkolog ve tar'ihcilere dagrttun, (Bu defa da, aYUIsaatte hem Tiirkoloji hem de civi yazrlarr seksiyonlar r tuplantrda 01dugundan Tiirkologlar vardr, fakat Siimerolog yoktu). 1973'te Ankara'da Tiirk Kulturunu Arastrrma Enstitiisii'nde, daha once yaptlglm haZlrhk temaslarmdan hahlsle, 0 zamankl Ba§kan, Ahmet Temirden bir toplanti tertibini rica ettim. Toplantrya, benim istegim iizerine Siimerolog olarak Emin Bilgie (IYfCF), Eski Bah Turkcesi hakkmda en iyi bilgiye sahip olrnasr dolayrsi ile Hasan Eren (IYfCF), <;incedeki Eski Turkce ve daha eski almtrlar dolayrsr ile, bu konuda en hazu-lrkh Bahattin Ogel (IYfCF), Mogolca ve Altay Dili Teorisi hakkmdaki vukufu dolaylSI ile Ahmet Temir (IYfCF) ve Enstitii sekreteri kat11dl. Beylece ilk defa olarak her iki dilin uzmanlar-r bir araya geldi. 9 Nisan 1974'te HOII defa University of Penn sylvania'd a universitenin Yakm, Orta ve Uzak Dogu dilleri uzmanlarr, ikisi Hind-Avrupa (George Cardona, Henry Hoenigswald), biri Mukayeseli KIziI Derili Dilleri (John Faught), biri Siimel"ulug o (Ake Sjoberg), biri Assyriolog (Earl Leichty) olan iki C;iviyazrlarr uzrnum, toplam 22 kisilik bir grup konuyu enine boyuna munakasa ettik. 8u toplantrlarm hiebirmde hiitiine, 200'den fazla karsrlasnrma icinde (Pr it-

SUMER VE TURK DiLLERiNiN

TA.RiHi

n.ctst

3

"

sak tarafmdan ileri siiriilen) sipad hari~, hi~bir kelimeye itirazda bulunulmadr. Tebligimin sonunda, Sinor metnin bir an once yayrmlanmasrm istedi. Hepsinde, kullandrgmr metod begenildi ve sonuncusunda impeccable "kusur atfedilemez" olarak tavsif edildi. Son sozii soyleyen lengiiistlerden ikisi (Cardona ve Faught) degerlendirmelerinde, davayi ispatlannns kabul ettiklerini, birisi (Hoenigswald) time depth 'zaman dlgml acrkladrlar, Biitiin bu munakasalarda en onemli noktaya parmak basan yalmz Hoenigswald olmustu (ve 'rezervasyon'unda hakh idi). 0 da §udur: Ara§tlrmamda yer alan denklikler arasmda, varhgmm sebebini anlayamadrgrm ve mAkul bir cevap bulamadrgun tek §ey, aym ses icin, aym rilerdi. Bunu farkeden tek bilgin de Hoenigswald'dr. Bu sebeple, arastrrmann nesretmekte acele etmedim. 1978 sonunda, bilmem kaemci defa, aym konuya bir giin tekrar dondum ve meselenin aslmm ne oldugunu iki saat iemde buldum: Herhangi iki dil arasmdaki kar§lla§tlrma, herbiri, bu diller-den biriI yr es n a ya I rr, ar§1 § rr am a lir IIiyonunde Eski Tiirk-;e, kesit veya taban olarak se-;ilmi§ti. Bunun kar§lhgl ise sadece Siimerce idi. Halbuki, Siimereenin de trpki Tiirk Dili'nde 01dugu gibi kendi der inligi vardir, (,:iinkii, ilk metinler ile (kabul edilen simr M.O. 3100), yok oldugu zamanki metinler (kabul edilen srmr M.O. 1800) arasmda en az 1300 yilhk bir zaman dilimi hulunmaktadrr, Bu sure ieinbir deyisle, devirler ve e§ zamanh §iveler- hesaba katrlmaksram bir ve ayrn sozliigiin icine aktarrlmrstrr. Turk Dili ise, son 1250 yilda, u-; biiyiik devre gecirmis ve bircok §ivelere aYrIlml§bulunuyor. Bu seheple, eger Siimerceninkine benzer bir Turk Dili sozlugumuz 018aidi, bu sozliikte, mesela bir dl kar§lhgmda d/, y/, z/, t/, rl gibi bes paralel deger ve bunlarr destekleyen kelime serilerimiz olurdu. ~u halde, Sumerce kelimelerde tesbit ettigim paralel ses deger1eri ile, destekleyiei malzeme serilerinin kaynagi, bu "zaman derinligi'dir. 0 zaman, Sumer Dili uzmanlarrmn bu sivelere ait karakteristik vasiflara dair tesbitlerde bulunup bulunmadigrm aragtrrmak ve serileri Turk Dili yonunden, hunlara gore aerklamak gerekir. Bu -;ah§malarl 1982'ye kadar tamamladim. Gordiigiim kadari ile, Sume-

fj

4

OSMAN NEDiM TUNA

rologlar bircok §ive adr bilmektedirler: Emedub, Emesal, Emeku, Emegir ... Fakat, hunlardan yalmz Emesal "kadin dili'nin karakteristik ozelliklerinden bir kismr, mesela m:g,d:g tesbit edilmi, olup, digerlerininki-oraya ait olmadsklarr halde -Emeku, yani aell Stimerce malzemesi icinde, sanki aym zamana ve aym §iveye aitmi, gibi, 'ba§ka hic;bir dilde rastlanmayan §a§lrtlcl ses degi§iklikleri' vb.'na benzer ifadelerle yer almaktadir, Eger, malzeme kronolojiye uygun ,ekilde ve cografya dikkate ahnarak indekslenmis 018aidi, belki daha baslangicta bu §ivelerin herbirinin karakteristik ozelliklerini yakalamak kabil olurdu. Bununla birlikte, Stimer okullanndaki kil tabletlerin ogrenciler tarafmdan devamh surette kopye edilmi§ buhmmasr, §tiphesiz, farkh §ivelere ait malzemenin orijinallerinkine karl§maSI, arkaik ve daha yeni §ekillerin yanyana aym tablette yer almasmda rol oynaml§ olmahdrr, Belki de, bir <;iviyazilu uzmamndan (samrnn Barry Eichler'den) duydugum.: 'Sumerce, daha eski-

denkliginin, hence karakteristik olan ve maksada yeter 16 SUIl sunuyorum. Bunlardan ilk yedisi kelime hasr unsuz ler iue, ht"§ikok unlusunden sonraki tinstizlere, kalan dordn kelime sonu liUHiiz ve unlulerme aittir. Bunlar, burada Iistelenmis olup ic;lerinde hirde n fazla ses denkligi hulu-

ar ve ra am ara a§vurara e i ir e imeye ai u un egi§me erin diger ornekJerini de hulahilir ve maJzemcyi kontrol edehilir, Kelimelerin manalarl, kaynaktaki dil ne ise, 0 dilde gec;tigi sekilde aynen verrlmistir, Bununla hjrlikte, tarifi Almanca olan 3-5 keJimede Almanca yerine ingilizce tercumesi gorulecektir, Bunun sebebi, daba onceki ~ah§mamda, ingilizce kullanmak mechiiriyetinde olusumdur, Birka~lnda, Almancasrm vermeden, dogrudan dogruya ingilizce kullanmisun ve §imdi bu kitaplar i tekrar gormek imkamm bulunmadrgmdan Ingilizce tarifleri verdim. Sonue ktsmmda malzemenin mtinakasasz ve bunlara dayanarak ulastIglm btikiimlere ait aeiklamelar yer alacaktrr,

.t

SUMERCE.TURK';E SES DENKLiKLERi
A. Kolay tamnamayan

TT --

(KURALLARI)

kelimelerle ilgili denklikler

a. Kelime ba~I unsuzleri: D, g, m, n, S, ~, 0

I.
1. 2. 3. dar yardib yip dig yag dir
vir-

Sm.

.n

Tk.

• y,

0

'spalten, zerschneiden, 'yarmak' 'Band'
(D. 83)

zerstoren' (D.71; MSL, III, 100)

(DLT, I, 399; KBi, 523)

'ip' (KBi, 546) 'Sesamol' 'zerspalten,
'virm.p.k'
J

(D. 83) zerstoren, umweifen'
(D. 86)

'yag' EUSz., 279; DLT, I, 182)
(OTT. 111 ElR)

4.
5.

dirig

'to be excessive, to be too much, too many' (Grd. 341), 'iibervoll sein, voll sein' (D. 87), diri 'iibergross,
-~~.

••J.~

,I. ..
u~" <.J

'(U~T

'H"'''-'~' ITT, • ~_, ~•• 111.'>\

irig

'sert, kaba, hasin, gayretli' (KBi, 199), iri 'kaba, sert, kau. kahn' (YTSz. 116), 'large, huge, voluminous, big' (Rd. 546)
'to accumulate'

..

6.

dirig irkdirig yu-ik

(Grd. 341) zerstoren, umwerfen' (D. 87) az yank'

'toplamak' (DLT, III, 420) '2. zerspalten, 'torn, rent' (Rd. 1258), yirik. 'biraz yiruk, (YTSz. 247), yirnk 'yirik' (DLT, III, 181

7.
'J

6

OSMAN NEDiM TUNA

8. 9.

dirra
yam

'Hulfe' (D. 87) 'yardlm' (KBi, 525) 'schwer' (MSL, III, 141), 'schwer, gewichtig" (D. 79), 'to he heavy, to he important' (Grd. 346), krs, umun 'gewichtig, schwer' (D. 108) 'kolin, yogun' (KBi, 549) 'misery, suffering' (Grd. 341) 'jidye, feda, kurban' (KBi, 557; DLT, I, 210) 'ortmek, kapamak" (DI"T, I, 348; KBi, 523)

dugud

yo gun 10. dulum yulug yap12. 13. taga yagr tar yar14. 15. 16. tir ir tus
yu-

'Feind, Peiniger' (D. 204) 'du§man' (DLT, I, 41~ KBi, 513) 'to cut, to break' (Grd. 417), -ta TAR 'be cut offfrom' (Grd. 417) 'yarmak' (DLT, III, 33; KBi, 523) 'country' (MSL, III, 87) 'waschen, baden, libieren' (D. 206) 'JIkamak'

(DLT, llI, 45; KBi, .556)

tub

'Brunnen, Graben, Kanal' (D. 207), TUL well' (EHG. 98), 'spring (water source)' (EHG. 83), tuI 'Lehmgrahe' (MSL, III, 217) III, 4; KBi, 556)

II.

Sm.

•g

Tk .

I.

gamar
Rgtr

'wuchtig sein' (D. 41) agz.r

SUMER VE TURK niLLERiNiN TARiH! u.ctst

7

2. 3.

garim ar(l)k gaz ez-

'Fluss-Aue' (MSL, III, 109) 'irmak, ark, germec, kas, kanal' (DLT, I, 65) 'to erush' (Grd. 356), gaza 'zerbreehen' (MSL, III, 143)
'to crush, to pound~ ezme

'crushed, pounded'

(Rd

4.

geme eke

357) 'Magd' (MSL, III, 125; D. 45) 'biiyiik k,z karde§' (DLT, I, 685, eget 'gerdek gecesi gelin i~in gonderilen hizmetci kadm' (DLT, I, 51) 'Rohr' (MSL, III, 121, 144), 'reed(s)' (Grds. 357) 'agaf' ekin, bitki, orman' EUSz. 81) 1. 'entfernen' (D. 60) 'salmak, gimdermek, serbest birakmak' (DLT, I, 210); 'salmak, gondermek, serbest birakmak, gecirmek, ulastirmak' (KBi, 181) (II gid2) 'driingen' (D. 60) 'itmek' (DLT, I, 171) 'to be ill, to ache, to hurt, to give pain' (Grd. 358) 'hastalik' (DI~T, I, 48), 'hastalik, hasta' (KBi, 188) 'wood, tree (Grd. 360) 'orman, dak. llkaq, ~alt '(ETY, I, 102) "Tn' ' (D. 130), 'doOl' (EIIG. 436) 'kapi' (KBi, 206) willow' (MSL, IV, 20) '"zgr.", tlgin a~(lCl, Tamariska' 'tamarisk' (Rd. 501) (DLT, III, 375, ilgm

5. 6.

gi
I

gid

rd-

7. 8.

gid itgig ig gi~ yl~ gi~ig

9.
10.

esik

11.

gil}kim yrlgm

12.

gud ud

'ox' (Grd. 362), 'Stier' (D. 51), gu 'Rind' (MSL. III, 137) 'Stglr, okiiz' (DLT, I, 45), 'boga (burcu}; slg"r' (KBi, 488) 'Okumene' (MSL, HI, 1465, krs, ukkin 'Versammlung' (MSL, III, 146) 'para, gill ve buna benzer §eylerin Ylg"m' (DLT, 1,75), okiim 'yr,gm' (DLT, I, 755; ug- 'yr,gmak' (KBi, 504), uguk 'dolu, Y"8",,[" (KBi, 504)

13.

gukin okiin

f,

8

OSMAN NEDiM TUNA

14. 15.

gUrlO(X) orgurun, orum

'ernten' (D. 55) 'kesmek, bicmek; vurmak' 'Ernte' (D. 55) 'kesim' (DLT, I, 75) (DLT, I, 14)

III.

Sm.

em

Tk.

eK

1. 2. 3.

mal kalmarun kamnea mas ka~ ma§ ko~ mir krz-

(Emesal) 'to stay' (for gal), (Grd. 384) 'kalmak'(DLT, I, 41; KBi, 215) 'Ameise' (D. 160) "karinca (DLT, I, 501; III, 375) 'Grenze' (D. 160) 'herhangi bir ~eyin klYlSl' (DLT, III, 152) 'Zwilling' (MSL, III, 133) 'f}ijt, cifte, herhangi bir §eyin fYifti, €§i' (D LT, I, 359) 'anger' (MSL, IV, 35)

4.
5.

'1. to be angry, cross, il tempered; to be angry, wexed
(with), 2. to get hot ... ' (Rd. 661), krsga- '(kul) klZlP uzakiasurmak, kakunak' (DLT, III, 290)

6.

mu

'name,fame'

(literally 'name') (Grd. 388; MSL, V, 65)

kg
7.
8. 9. mud kan mulu kol mulu kul 10. mu~en ku~

'un, san" (DLT, III, 212); 'iin, san' (KBi, 220) 'Blut' (MSL, III, 100), 'blood' (Grd. 389) 'kan' (DLT, I, 192; KBi, 220) 'Fuss' (D. 165) 'foot, leg' (Lessing, 483) (Emesal) 'man' (Grd. 388), mulumu od) man' (Grd. 388) 'kul, kole' (DLT, I, 27; KBi, 289) 'Vogel' (MSL, III, 55), 'bird' (Grd. 389) 'ku§' (DLT, I, 22; KBi, 293) (Emesal) 'my (go-

SUMER VE TURK niLLERiNiN

TARiHI n.ctst

9

IV.

Sm.

Tk.

1.

nad, yad-

'sich niederlagen,

, beschlafen; sich lagern' (D. 168·

MSL, III, 152)
'yaymak, dosemek, sermek' (DLT, I, 15) (=na2) 'liegen' (D. 168), na 'to lie down, to rest' (Grd. 'yatmak' (DLT, I, 36) 'Bezirk' (D. 168), 'district' (MSL, III, 72, 101) 'herhangr bir trmagtn blr yant' (DLT, III, 369), ya1)ak 'yan, taraf (DLT, I, 241); yanggak 'yan, taraf (EUSz. 283) 'tabou' (Grd. 395) 'bir §eye engel olmak, alikoymak' (DLT, I, 399), 'mani olmak, engel olmak" (KBi, 358) 'Summe' (D. 171; MSL, III, nl) 'ytg"n, kame, ytg"lml§' (DLT, I, 15) 'bead' (EHG. 21; Falkenstein, 29) 'inci, cadye' (DLT, I, 273), 'inci' (KBi, 545), yiin~ii

2.

nad, yat-

3.

nanga ya1)a

4.

niggig ylg~

5.
6.

nigin ylgln nunuz yim;ii

(KBi, 56) 7.
nurum yaruk 'Licht' (D. 170) 'l§lk, aydmhk; parlak' (DLT, 1,46), 'aydmhk, parlak'

(KBi, 527)

v.
1.
sar

Sm.

•S

Tk.

• y,

0

'schreiben' (MSL, III, 113), 'to write' (Grd. 403) id.

f'\,J

!}ar

10 yaz~

OSMAN NEDiM TUNA

'sasmak, ytuulmak, ~ozmek, yazmak' (DLT, I, 192; II, 20; III, 59); 'I, naksetmek, resmetmek, siisleyip bezemek' (YTSz. 240), yazlk~l 'mektup getirip gotiiren elci' (DLT, III, 55) 'prime, good' (Salonen, 22) 'yeg, iyi, daha iyi' (KBi, 543)
WOOl.,

2.

sig yig

ooay-nalr
• • •

••

\\.7ra.
.......

"IoU;)},

~

" .. ,...

woue

Vn"L,

, ....

"'...

......y

IB, Ill,

,"

yiiYj

'yiin, yiin siimegi, pamuk'
(11,2) 'Hand' (D. 182)

(DLT~I, 250)

4. 5.

silig elig

'el' (DLT, I, 72; 4KBi, 145) 'Weg' (D. 178), sil 'Weg~ sila 'Strasse' (MSL, III, 148), 'avenue, path, trail, road' (Grd. 406) rv tila id. 'yol, sefer; ani yola ~lkma' (DLT, I, 53), 'yo 1, sefer' (KBi, 551) 'yagmak' (DLT, I, 139; KBI 513). 'singen und spielen' (MSL, III, 150) Sir3 'singen' (D 183) 'ko§ma, tiirkii, hava, lr, musikide trlama; gazel' (DLT, II, 14), '§arkl, tiirkii' (EUSz, 294) 'palace lady' (D. 132) 'princes, lady' (EUSz, 99), e~i (ETY., I, 24); e~ id.

sulu yol

yag7. §ir

yrr 8.
8i§,~i~,~e~ i~i

(DLT, I, 47)
'wild, decapacitated yoz (animal)' (Falkenstein, 29) "vah§i, yavan, baya~, zararli .. .' (YTSz., 251); yoza'(KlSraktan baska hayvan) kuir kalmak' (DLT,111,88) 'half' (MSL, V, 34) 'yanm, bir §eyin yansl, herhangi birseyin ikiye aynlml§ olan parcalarindan. her birisi' (DLT, III, 19);
'yarrm' (KBi, 526) 11. zag

10.

~urim

yarrm

'Grenze' (MSL, Ill, 85), 'border' (MSL, V, 70), 'shoulder, outer edge, boundary, border' (Grd. 432) 'taraf, yan, civar' (EUSz, 280)

yaka

SUMER VE TURK niLLERiNiN

TARiHI n.ctst

11

yal

'yaltnmak, alevlenmek' (DLT, 111,63), 'yanmak' (DLT, III, 65), yaldra- 'az "*"mak, az parlamak' (DLT, III, 437), yaldruk, yaldrtk 'cilals, parlak, siislU' (DLT,III, 432) 'gliinzpn; hell' (D. 117) (EUSz,282; KBi, 518; DLT, III, 373); yahn 'alev' (EUSz, 281; KBi, 517; DLT, III, 373)

13.

zalag

VI.

~m.

.

~

Tk .

·ft

1.
2. 3.

sag ~aga sag ~aksi ad ~opan

'small child' (MSL, III, 78) 'yeni dogmu~, daha Ulyii bitmemis' 'schlagen' (1). 175) 't;akmak, uurmak' (Y1Sz. 48)

(ElJSz., 58) MSL, III, 143, su-

'she herd' (Grd. 406), siba 'Hirt' ba ide

"kOy biiyiiguniin (muhtaruun} yamag", gizir (DLT, I, 402), 't;oban' (Mk.K 136; H8.~. 2384; Nh. F. 318-16; Crh. 70; Pd. C. 290) 'durchschneiden'

4.

§ab

(MSL, III, 144)

(DLT,II, 180), -;ap- 4. 'carpmak; vurup kesmek' (Y1Sz,
51) 5. §ulpae 'Gott $ulp(w' (Falkenstein, 29) 'coban. ytldlzl' (TZ, 163); 't;oban )'tld"Zl, ziihre YlldlZl; idr. 31), 'sabah ytldtzl' (Ab. 247), etoile blanche qui se montre vers l'aurore et sur laquelle se guident les caravans' (Pd C. 297) 'insekt'

eolpan

"

6.

zibin

(D. 120)

12

OSMAN NEDiM TUNA

7.

zi(d) \~ln

'truth, upright, just' (Grd. 433) 'gerfek, gerfeklik, 63) dogru' (EUSz, 61), ~in id. (EUSz.

8.

ziz ~e~

'emmer (wheat)' (Grd. 435) '2. samanindan aynlml§ tahsl Ylgml' (YTSz. 52)

,

,

VIII.

Sm.

eu

Tk.

e

k VIa

o

1.

nbnr kogiiz

'weibliche Brust' (MSL, III, 145~D. 1(2). 'teats' (Grd. 426, Falkenstein, 26) 'gogus' (KBi, 274; EUSz, 114; D);I: I. :166) kr§ obiir id. (Lessing, 630) 'day, time (in general)' (Grd. 425), uri 'day' (MSL, III, 136), 'Sonne, Tag, Zeit' (D. 104) k rs. dKIN, bnd id. 'gUn, giines, giinduz' (DLT, I, 69); 'f(iille§' (KBi, 300), 'giin, giinduz' (KBi, 301) '4. Sturm' (D. 104) 'kar [irunasi, insam oldiiren born tipi" (DLT, II, 223; III, 147), kay 'yagmur ile dolu' (Idr. 74), (PdC.413), 'yagmur, saganak, bora' (YTSz. I:H) 'sheep' (Cd. 427), ndn 'Schal' (MSL. III, lI1) «*koni) 'koyun' (ETY, KT, Kuz~y Dogu), koy 'koyun' (KBi, 273) 'Sumpf (D. 108), u4mnh4 'Schlamm der Flii,s.fOe' (MST., III, 217)
,

2.

nd kiin

~

3.

nd kad

1
I

4.

ndn koii

5.

nmah
komek

> gomek
komuk

'famurlu, batakhk yer, alan' (DSz. 2149), 'batakhk" (DSz. 2957)

6.

nmnn kiimun

'Gewolk' (D. 108; Falkenstein, 26) 'men, person, people, another man, personality' (Lessing, 501)

SUMER VE TURK DiLLERiNiN

T A.RiHI

n.ctst

13

7.
t,

un kiin ur kur-

'people, folk' (Falkenstein, 'to found, to lay foundation;

26; D. 109) establish' (D. 112) hazlrlamak; tasarlamak'

8.

'tertib etmek, diizenlemek, (YTSz. 148) 'kiirek gibi bir §eyle atmak'

9. 10.

ur kiiruuru koruurugal kurgan

'to sweep away, to be swept over board' (Grd. 429)

(YTSz, 151)

'to look after, to protect' (MSL, III, 146), 'to guard' (Grd. 430) 'korumak'

(KBi, 272)

n.

'Grab' (MSL, III, 143) 'Grabhugel' (Ce. 160.22), 'kurgan, kale' (EUSz. 187);

12. 13.

usan ku~ usub

'bird' (Falkenstein, 28) kr§. musen 'ku§' (DLT,I, 22; KBi, 293) 'Vogelnest' (D. 114) 'ku§ evi
= yuva'

id.

kus +eh

Bkz. ku§ yk., eb 'ev' (ETY)
§

b. Kelimenin ilk unliisiinden

sonraki iinsiizler: d, d, m, r,

I.

Sm. dl

Tk.

d/

1.

adakur adak

'ein opfergefassfur

Getriinke' (Sm. Lw.) (Akk. Hwb. 9)

'it;ki kadehi' (Hs. 559; Nh. F. 370-8; Miih. 7), ayak 't;anak, kase, icki kadelii' (TZ. 145; Ab. 36; Sr. Kl. 157-10; PdC.S; TTSz. 289) 'l. entfernen' (D. 60)

s

2.

gid

14

OSMAN NEDiM TUNA

'salmak, gondermek, KBi, 181); Iy- id. 3. 4. gid Id gud ud 5. iduga Yldlg 'bad, stinking'

serbest bzrakmak'

(DLT, I, 210;

(Prince, 142)

'koku, misk' (KBi, 180); yid 'koku' (DLT, III, 48 'ox' (Grd. 362), 'Stier, Rind' (D. 51), gu 'Rind' (MSL,

'Slgr,r, okuz' (DLT, 1,45,346), (KBi, 488)
'parfume' (MSL, IV, 2.~)

'slglr' (KBi, 488); 'boga'

'pis kokan, taaffun etmis' (ElISz. 293); 'kow kokan hersey' (DLT, III, 12); 'kow kokulu (~ey), kow kokan (§ey)' (KBI, 537) 'kniipfen'(MSL, III, 133)~kad4 'bindf·n'(D. 170), kad, 'festfliigen' (D. 170) 'annageln, befestigen' tee. 147-2; Mk. E. 350; PdC.395; kadan- 'yerle§mek, pekismek' (TIS, IV, 2157) 'spalten' (D. 149), 'to split, to cut into pieces' (MSL, III, 167); kud 'to cut off (Grd. 378)

6.

kad

kada-

kId8. kudim kuyum

'klymak, oldiirmek' (ETY, KT, Guney 6); kry- 'kr,ymak'

(KBi, 253; TZ. 200)
'silver or goldsmith' (D. 144) 'kalsba dokme' (TZ, 213); (CC, 163, 13); '~eyiz' (yTSz. 150), kuyum 'argent', kuyum4tl 'orfevre' (PdC) , (Houtsma) id., kuyma 'herhangi bir madenden (fekifle dogme ile degil, eritilerek dokme ile) yapllml§ haoan, cirakman; fekif gibi aygular' (DLT, III, 174) 'sich niederlagen, MSL, III, 152) beischlafen; sich lagern' (D. 168;

9.

nad yad-

'yaymak, do§emek, sermek' (DLT, I, 15,45); 'yaymak' (KBi, 512) 'Zeit' (D. 104), 'time (ill Bellel aIr (61 d. 425) 'zaman, vakit, mevsim, hava' (DLT, I, 44; II, 77); 'zaman, vakit' ~(KBi, 351)

10.

ad
od

SUMER VE TURK niLLERiNiN TARiHi n.ctst

15

kad

'kar !trttnast, insant oldiiren bora, tipi' (DLT, II, 223; III, 147), kay 'yagmur ile dolu' (idr. 74; PdC. 413), 'sleep' (MSL, III, 67) 'uyumak'

12.

udi

udr-

(DLT, I, 39; III, 259);(KBi. 488) krs, ud

I.

dugud yogun

'schwer' (MSL, III, 141) 'kahn, yogun' (KBi, 549), 'yogun, §i§kin, kahn' (DLT, III, 29), 'kalm, yogun, kaba' (EUSz. 301)

2.

kid2 kiin kan

'dkid2=il~AMA~ ·Sonne' (D. 149) krs. bud, ud
'gun, giine§ giinduz' (DLT, I, 69), 'giine§' (KBi, 300) 'kan' (DLT, I, 192; KBi, 220) 'shepherd' (Grd. 406), siba 'Hirt' (MSL, III, 143)

4.

sipad ~opan

tiigiin
7. ll.4(d)

'diigum' (DLT, I, 400, 437) krs. tiig- 'diigumlemek, baglamak' (DLT, I, 472) 'day, time (in general)' (Grd. 427), 'Tag' (D. 104) 'gun, giines, giindiiz' (DLT, I, 169), 'giin, giindiiz' (KBi, 3017)

kiin

16

OSMAN NEDiM TUNA

8.

udu koii

'sheep' (Grd. 427), udu,

'Schaf' (MSL, III, 111)

«*koni) koyun' (ETY, KT, Kuzey Dogu), koy 'koyun' (KBi, 273) 'truth, upright, just' (Grd. 433) 'gercek, gerceklik, 63) dogru' (EUSz. 617), ~in id. (EUSz.

9.

zi(d)
~In

10.

~id san

'number, voting boan/' (MSI~,'""l, 5); ~ili 'Rech1lUnB, 1 Zahl' (MSL, III, 144) 'sayt, sayma, itibar etme' (DLT, III, 157); 'saYl-, sayma, benzeme' (KBi, 381) Sm. 'Schafhiirde' 13) VmV Tk. VKV Stall' (D.

III.

(MSL, Ill, 145), 'Umfriedung,

agIl 2.
geme

'ag"l, koyun yatag,,; koyun pisligi (DLT, I, 65, 73) 'Magd' (MSL, III, 125; D. 45) 'biiyiik kizkardes' (DLT, I, 68), eget 'gerdekgecesigelin icin gonderilen hizmetlfi kadm (DLT, I, 151) 'two (Emesal), (Falkenstein 41) 'iki' (DLT, I, 182) 'schwer, gewichtig' (D. 108) (DLT, Ill, 29) 'kahn, yogun, 'yogun, §i§kin, kahn' kaba' (EUSz. 301) 'discernment'

eke 3. 4. imma ikki umun yo gun 5. umus uku§

(Grd. 428), 'Verstand' (D. 108)

'anla)7§' (DLT, 162); 'aktl, anlayf,§' (KBi, 490)

IV.

Sm.

rl

Tk.

zl

1.

bur

'to spread abroad, to disperse of (a thing)' (Grd. 336; MSL, III, 140, 170), 'undo (especially a spell): 'to

SUMER VE TURK DILLERININ

TARIHI iLGiSI

17

make a hole' (MSL, III, (Grd.336) boz-

67), buru

'harvest(noun}'

'bozmak, yr,kmak' (DLT, 111,8), buz- 'bozmak, yikmale, hal ab etmek; viI altere t;evil mek; darmaduguz etmek" (KBt 118) 'zerbrechen, serschneiden, abtrennen'

2.

gur, uz-

(D. 55)

'rip ve benzeri seyleri} kesmek' (DLT, I, 165, 522), 'kesmek' (KBi, 508), uztiirmek 'iizdiirmek, kopartmak' (DLT, I, 220) "dig, dig quickly' 'kazmak' 'anger (Emesal)' (Prince, 176) (DLT, III, 10, 59) (KBi, 231)

3. 4.

J"tar kazmir krz-

(MSL, IV, 35)

'to be angry, cross, ill tempered; to be angry, wexed with~ 2. to get hot .•. (Rd. 661 kazga- '(kul) kl,ZlP usaklasurmak, kakimole' (DLT, III, 290) 'schreiben' (MSL, III, 113), 'to write' (Grd. 403), §ar id. '§a§mak, yanslmak; 20, III, 59, HI) (]ozmek; yazmak' (DLT, I, 92; II, (Grd. 408), §ur

5.

sar yaz-

6.

sur
SHZ-

'to squeeze, to press out (oil, juice)' 'pressen (01)' (MSL, III, 97) 'siizmek' 'wild, decapacitated (animal)'

(DLT, I, 450; II, 9); (KBi, 412) (Falkenstein, 29)

7.

§ur yoz

'vah§i; yavan, bayag,,; zararli ... ' YTSz. 251), yoza'(ktsraktan ba§ka) hayvan klStr kalmak' (DLT, III, 88) 'liver, spirit, mood' (Grd. 429) 'can, ruh; goniil' (DLT, I, 45), yiirek: ve karin icindeki nesne' (DLT, I, 46) 'Weibliche Brust' (MSL, III, 145; D. 102), 'teats' (Grd. 426; Falkenstein, 26) 114; KBi, 274; DLT, I, 366) krs, obiir id. (Lessing 630)

8.

ur

oz

9.

ubur k6kiiz

> kogiiz 'gogus (EUSz.

18

OSMAN NEDiM TUNA

V.

Sm.

~I : Tk.

1/

.

,

1.

ama~ agd

"Schafhiirde' (MSL, III, 145), 'Umfriedung, Stall' (D. 13) 'ag"l, Iroyun yatagr" hayvan pisligi' (DLT, I, 65, 73) 'six' (Falkenstein, 41) 'alh' (EUSz. 13) 'shadow' (EHG. 79) 'golge' (DLT, I, 448; III, 1745; kOlike id. (KBi, 275) 'willow' (MSL, IV, 20)
ugin agac: tamartska
\UL1, 111, 01')

.

2.

a~~a altr gi~ge kolige gi~kim yugm

3.

4.

ugm tamarisk

(Rd. 501) 5.
tu~

'seat, to sit' (MSL, III, 58); 'to sit' (Grd. 420); 'to dwell (in a place); to be settled down (Grd. 423) 'bulunmak, kalmak, ikamet etmek, eglenmek' (YTSz. 161) '(II, 2, 3) 'Fundament' 'dead,
to

016. 7.

(D. 113)

ul
U§2

'duvar temeli' (DLT, I, 133), 'temel' (KBi, 491) die' (Grd. 431) 'olmek' (DLT, I, 15, 38

01-

c. Kelime sonu: ae, g, m, Vr/z.

I.

Sm.

aee

:

Tk.

An.

1.

mae men zae sen

'1

~\.Trd. ;mo)

'ben' (KBi, 309, DLT, I, 20) 'you (sg.), (Grd. 431) 'sen' (DLT, I, 36)

2.

SUMER VE TURK DiLLERiNiN

TARiHI

tr.ctst

19

3.

~ulpae ~olpan

'Gott ~ulpae' (Falkenstein, 29) kq;. dilbat 'the J'€nusstar' (Prince) 't;oban yildua" (TZ. 163); 'Ziihre yddlZl, coban ytld~Zl' (idr. 31), 'sabah yrJdlZ£' (Ab. 247); 'etoile blanche qui se montre uers I'aurore et sur laquelle se guident le caravans' (PdC. 297) 'Grass, Futter, Pj1anze' (D. 99) 'sulak yer, batakltk arazi' (EUSz. 150); 'ot, t;ayz.r'Mk. E. 275,335); 't;imenlik' (Ah. 108); 'vert, endroit riche en verdure, prairie' (PdC. 78); OIeTjlik 'vay£r, otlak (TISz. 550)

4.

ulia

ole1l

II.

Sm.

g•

Tk.

Yj •

'field' (Grd. 326) alan 'alan, dii» ve acik. yer' (DLT, I, 135) 'Grenze, Grenzegebiet'
(D. 31)

2.

bulug bulun

'kO§e, bucak, zaviye' (DLT, II, 371); 'kose, yon, taraf; cihet' (EUSz. 53) 'daybreak, mormng, gliinzend' (D. 69) dawn'
(D.

3.

dag
ta'Tj

43),

'hell,

rein,

'tan, sabah vakti' (DLT, I, 170; KBi, 421)
'to be strong, to be vigorous, to have power' (Grd. 349),

4.

kalag

'machtig, stark' (D. 141) 'kalabaltlc, t;ok suru; kalin, kesif (DLT, I, 149; KBt 218), 'fok, saYlS1Z, sik, pek kalabalik; koyu' (EUSz.

162)

5.

nig

'whatsoever' (MSL, III, 69), 'thing' (Grd. 397), nigname 'whatever' (MSL, IV, 30), nignam 'all sorts of things, everything' (Grd. 345) 'nesne, §ey, mal' (DLT, I, 11; KBi, 328), 'e§ya, nesne'

J.

neTl

(EU5z. 136)

20

OSMAN NEDiM TUNA

6.

ai YU1j

'Wool 'yiin, yiin sumegi; pamuk' 562) (DLT, 111,89), 'yun' (KBi,

yabTj

'alev; yal«m, sarp, «lplak' (YTSz. 232), '«lplak' (EUSz. 282, KBi, 518~ DtT, III, 373), yab'll 'alev' (EUSz. 282; KBi, S17~ DLT, III, 23); 't;lplak'

III.

Sm.

m.

Tk.

K.

1.

alim elik

'Steppentier; Widder'

D. 13)

'geyik' elik kiyik (ETY, Ir. 97, II, 90), 'geyik' (At. Hk. 456, XVIII), 'ceylan' (idr. 10), 'dag kecisi, yaban kecisi' (KBI, 146) 'Konig' (D. 13) (D. 84), dilib 'Schopf (MSL, III, 117)

2. 3.

alim iii dilim yahg garlm ar(l)k

'Schale, Napf

'at yelesi' (DLT, II, 327; III, 13, 14) 'irmak, ark, germec, ka§, kanal' (DLT, I, 65) 'heiss' (D, 133), 'Feuer, Hitze, heiss' (MSL, III, 132; IV, 36) "steak' (DLT, I, 72); 'steak, sicokhk, iltifat' (KBi, 201) 'food-ration, food supply' (Grd. 379) 'azlk, yiyecek' (KBi, 50; DLT, I, 7, 16) "Licht' (D. 170) 'l§tk, aydmhk; parlak' (DLT, I, 46), 'aydmltk, parlak' (KBi, 527) 'a cattle stable' D. 201) suru

5.

izim isig

6.
7.

kuzum, azuk nurum yaruk

8.

§urum surug

SUMER VE TURK DiLLERiNiN

TARiHI

n.ctst

21

9.

urn og

'Mutter' (D. 107) 'anne' (ETY, BK, D, 63; EUSz. 146)

IV.

Sm.

CVr/z.

:

Tk.

Crh;V.

1.

dingir teTjri dubur yumru

'Gatt' (D. 84), 'god' (Grd. 341) 'Tann' (DLT, I, 53, 68), 'gok, sema' (DLT, III, 377) 1. 'Hade' (D. 78) 'top gibi yuvarlak' (Mn. Gz. 78, v5), yumm 'yumru' (TZ, 34, 69; Mk. E. 238), krs. yumurtga 'yumurta ... , insanl.arui ve hayvanlarm tasaklari' (DLT, II, 313) 2. 'bead' (Falkenstein, 29) 'inci; cariye (DLT, I, 273), yineu 'inci' (KBi, 545), yun-;ii id. (KBi, 562)

2.

3.

nunuz yineu

B. Dogeudan Goriilebilen 1. 2. agar 8gIr azgu 8sgU
1

Denklikler

'lead (metal)' (EHG. 34, 58) 'agl-r' (DLT, I, 52) 'neck-stock (for use with animals)' (Grd. 331) <as- 'asmak' (DLT, I, 173), krs. asgu (DSz. 342), asgr (DSz. 341), asku (DSz. 345), ask. (DSz. 344)
'(;rttm'T.p (;rpn- ,~~l.'pt'
·0

hn Ina
-0

(I).

~n

bulu'r;
"
-r.
A

--'.' u.

'kD§e, bucak, zaviye' (DLT, II, 371), 'IW§e,yon, taraf, cihet' (EUSz. 53) , 1.' ,r _] ')A 'l \
LV

he-

,'YIU

••

_rr .... '

ti

'demek' (DlT, III, 231) 'Gott' (D. 84), 'god' (Grd. 341) 'Tann' (DLT, I, 53, 685, 'gok; sema' (DLT, III, 377)

5.

dingir teTjri

22

OSMAN NEDIM TUNA

6.

dU3
to-l-

(III, 3) 'voll sein, [idlen' (D. 73) "dolmak' (KBi, 458), kq, to-k (KBi, 457) ve to-d .. (KBi, 455) B. 23. 'to pour out' (D. 78 'dokmek, bo§altmak' (DLT, II, 19) 'seat' (MSL, III, 58) 'evin veya odatun en iyi, en onemli yeri, sediri' (DLT, 'blow' (Said of wind) (Prince, 'esmek' (DLT, I, 165) 'like (Akk.(k)ima 358) id.)' (MSL, IV, 43), 'like, as' (Grd. 106)

7.
8.

dug takdur tor

9.
10.

e§ esgim

k' . •pl

'gibi' (DI T, I, 483) 19. 'Lager, Stall' (D. 126) 'agtl, alur' (SDD, II, 1695) krs, komuk (DLT, I, 383) 'parfume' (MSL, IV, 23) 'at giibresi'

n.
12.

bum kom iduga

Yldlg

'pis kokan, taaffun etmis' (EUSz. 293); 'Irotu kokan her§ey' (DLT, III, 12); "koti; kokulu (§ey), kotu kokan (§ey)' (KBi, 537) 'knupfen' (MSL, II, 133), 'binden' 'festLUgen' (D. 140) (D. 140), kad,

13.

kad kada-

'annegeln, befestigen' (CC. 147,2), kada-n- 'pekismek, yerlesmek' ('ITS, IV, 2157) 'mayiler koymaga mahsus bir kap' (EDSz. 71), kagag 'mayileri koymaga mahsus bir kap' (EDSz. 67); ka 'a vessel' (EHG. 94), kab id. (EHG., 947) 'kap kacak' (pdC. 3925; Mf. Cn. 3 a, ll); kapkac 'kap kacak' (TTS, IV, 2148); kaka.;a 'i~ine akarlar konan kap; kapkacak' (DLT, 111,211,238); ka 'kap, zarf(mayz i~in)' (DLT, 407); 'kap, tabak' (KBi, 2552), kap, 'kap ... , zarf. ..' (DLT, 1,195); ka~a 'kap' (DLT, III, 238); Tk . ka kacak

14.

kabkagag

kapkacak

SUMER VE TURK DiLLERiNiN

TARiHi

n.ctst

23

15. 16.

ka§4 kae-

'speed' (Grd. 374) 'galoppieren' (D. 142, IV ka~4) "ko§mak, segirtmek' (YTSz. 121) 'urin (MSL, II, 144; Grd. 374; D. 42) '(hayvan, at) isemek' (DLT, II, 1557), '(biiyiik ba§ hayvanlar) isemek' (YTSz. 129), 'uriner' (PdC. 406) 'machen' (D. 103) vgl. kid, id. (D. 148) 'yapmak, kdmak' (DLT, I, 36) "spalten' (D. 149), 'to split, to cut into pieces' (MSL, III, 167); kud 'to cut off (Grd. 378)

ka§
ka§+a-n-

17. 18.

19. 20.

kiri6

'garden, field'

(EHG, 63)

ku
ku ko21. 22. kur kuru kur kori23. 24. men nammu neme ney} 26. 27. nigname nemerur; sag sag

'ku; basile, dag, acik. yer' (DLT, I, 324; III, 39) "werfen, lagen, niederlagen, griuulen; Niederlessung' (D. 143) 'birakmak, terketmek, koymak' (YTSz. 143), ko-d'koymak, birakmak, terketmek' (DLT, II, 29) 'Land' (MSL, III, 148) 'kara, toprak, yer' (YTSz. 149) 2. 'guard, watch' (D. 144), 'protect, shelter' (Prince, 212) 'korumak' (DLT, III, 263), koru- id. (KBi, 272) II 'ich' (D. 162) 'what (is) it?' (MSL, IV, 42) 'ne kadar?' DLT, III, 38) ne? 'ne' (DLT, III, 214) 'nesne, §ey, mal' (DLT, I, 126; KBi, 328) 'whatever' (MSL, IV, 30) (bk. yk. 21. 22)

. 99
'gut' (MSL, III, 127) 'sag, tatli, iyi, temiz, halis; sag, saglam' (DLT, 111,154, 159)

24

OSMAN NEDIM TUNA

28.

saIJar
sagrr

'a sort of vessel' (D. 175) 'i~erisine §arap konulan, havana benzer sobu bir kap' (DLT, I, 406) 'dunn' (MSL, III, 148) 'shallow; shoal' (Rd. 1010), srga 'Slg' (YTSz. 1857) 'geben' (D. 178), 'to give' (MSL, IV, 38) 'sunmak, lIzatmak' (KBi, 409)
(1-12) '[angen, jagen' (D. 203-204)

29. 30. 31.

sig
BIg

sum iuntag

daga32. tab

'to follow, accompany, travel with; to submit oneself to; obey; to imitate ... ' (Lessing, 216) 'hinzufugen' (MSL, III, 123) baglanmak' 'takmak' (DLT, II, 16, 17), 'takmak, (EUSz. 221)

tak33. te(ga)
teg-

'to attain, to reach, to touch upon' (Grd. 418), tag 'to touch' (Grd. 416) 'degmek, dokunmak, 'metal' (Falkenstein, 'demir' (EUSz. 233) 'Leben' (MSL~ III, 141) 'ruh, nefes, soluk' (KBi, 441) 'eintreten' 'kapatmak, (MSL, III, 113), 'to enter' (Crd. 420) tlkamak, kaplamak' ula§mak' (KBi, 431) 17)

34. 35. 36. 37. 38.

tibira temir tin
tIn

tu tntuku tokutuku toku-

(KBI, 465)

'weben, Kleid' (D. 207) 1. 'dokumak' (EUSz. 245) 'schutte In, wanken' (D. 207) 2. 'vurmak' (EUSz. 245), tokr- 'vurmak, dovmek, ezmek, tokmaklamak' (EUSz. 244) V, 7, 'uerfolgen, jagen' (D. 207) 'to follow, .accompany, travel with ... ' (Lessing, 216) 'Sehlaf (MSL, III, 675,
U3

39. 40.

tukudagau
u

'Sehlaf, ruhen' (D. 99)

'uyku' (EUSz. 262; DLT, III, 247)

SUMER VE TURK DiLLERiNiN

TARiHI

ttctst

25

41. 42.

u
on ubur obur

'Zehn' (D. 98, 1 u. A. 1» 'on' EUSz. 141; DLT, I, 49) 'weibliche Brust' (MSL, II, 145; D. 102), 'teats' (Grd. 426; Falkenstein, 26) 'breast, bosom,front, lap; part of the dress or coat covering the breast; south, southern side of a mountain' (Lessing. 628), krs, koguz id. 'Zeit' (D. 104), 'time (in general)' (Grd. 425) 'zaman, vakit, mevsim, hava' (DLT, I, 44, II, 77); 'za· man, vakil' (KBi, 351) 'sleep' (MSL, III, 67); 'Sehlafen' 'uyumak'

43.

ud od

44. 45.

udi udiumus yumus

(D. 100)

(EUSz. 262; DLT, I, 39) 2. 'Werk' (D. 108, Ill)
'hizmet, vaziJe' (KBi, 558); i§ hizmet, giireo, odeu'

(YTSz. 252)
or· urgu orguk 'kesmek, bicmek, vurmak' 'lager' (D. 111) (DLT, I, 14)

47.

'sahtiyandan yaptlmf,§ minder ve dosek' (Miih. 55); orgin, orgun 'taht' (EUSz. 152), orge 'tente pavillon'

(PdC. 55)

,.

uri+d

(Cf. urrda, urrdu) 'before,formerly; in advance, before hand, previous to' (Lessing. 881) 'Verstand' (MSL, III, 111; D. 113, III, 'Werk' (D. 108,
U§4' U§3)

49. 50. 51.

us
U§ l§

'akil' (EUSz. 267), 'haytr ve §erri ayr.-rtedi§' DLT, L 36) (

3)

'i§ (EUSz. 99; DLT, II, 166), i§ id.

zag
1!IU~

'right side' (MSL, III, 85) (D, US, I zag)
':w,g

tara[(TTSz.
(D. 120)

V, 3240), 'right, the right hand side'

(Rd. 972)

52.

zihin

"lnsekt"

ibin

(Hangi ses denklikleri

ile ilgili ise, yanlarmda goster-ilmistir]

28

OSMAN NEDiM TUNA : tlgm, ydgm (a. II, 71. ma§

42. gi§kim
43. gud

: Iw§ (a. III, 4)
: men (B. 24) : kiz- (a. III, 5; IV,

11; h. V, 4)
: ud (a. II, 12; h. 1,

72. men 73. mir 74. mu 75. mud 76. mulu 77. mulu 78. mu§en 79. nad

4)
44. gukin 45. gurlO 46. gur, 47. gurun 48. bar 49. bum
: okiin (a. II, 13) :
or-

4)
: kii (a. III, 6) : kan (a. III, 7; h. II, 3) : kOl (a. III, 8) : kul (a. III, 9) : ku§ (a. III, 10) : yad- (a. Iv, 1; h. I,
9) (a. II, 14) (a. II, 15)

: iiz- (a. II; h. IV, 2)
: orum

: kaz- (h. IV, 3)

: kom (B. 11) : Yld"g (h. 1, 5; B.
12)

50. iduga
51. imma
oz , IZlm

: ikki (h. III, 3)
:
Ulg

80. nad
U-~..

: yat- (a. IV, 2)
:

(c. 111, ::» kakat;a
£

0"1

.~ In _v, ,~.
'l~\

53. kabkagak : kapkacak,
(B. 14)
~Jt. L
..I

82. nanga

: yaT)a (a. IV, 3)

83. nig
v, ~.
D

•• I. ...."". IL T """ .J. , ..... .L,
13)

: nen (c. II, 5; B. 26) : yzg- (a. IV, 4) : yzgzn (a. IV, 5)
: nemenin (B. 27) : yinfii (a. IV, 6; c.

84. niggig 85. nigin 86. nigname 87. nunuz 88. nurum 89. sag 90. sag 91. sag 92. sahar 93. sar 94. sig

55. kalag

: kaiu; (c. II, 4) : kac- (B. 15)
: kasan- (B. 16)

56. ka§
57. ka§ 58. ki

,
~I !,
"

: kl-l- (B. 17) : kul- (h. 1, 7; B.

IV, 3)
: yaruk: (a. IV, 7; c.
yyy ,..

59. kid
60. kid
61. kiri

18)
: kiin (h. II, 2)
: kxr (B. 19) : ko- (B. 20) : kuyum (b. I, 8) : kuru (B. 21) : kori- (B. 22) : azuk (a. II; b. IV; c. II, 6)
. n1.,n. I)lm It'

111,

j

J

: t;aga (a. VI, 1) : t;ak- (a. VI, 2) : sag (B. 29)

62. ku
63. kudim

: saglr (B. 30) : yaz- (a. V, 1; h. IV,

64. kur

65. kur
66. kurum
(,7. rna e

5)
: Slg,

»e«

(B. 31)

95. yig
96. sig 97. silig 98. sipad

: yig (a. V, 2)
: rUT) (a. V, 3; c. II, 6)

T 1)

68. mal 69. marun

: kal- (a. III, 1) : karinca (a. III, 2) : ka§ (a. Ill, 3)

: elig (a. V, 4) : copon (a. VI, 3; h. II, 4)

70. ma§

SUMER VE TURK niLLERiNiN TARiHi n.ctst 99. 8ud 100. suhi 101. sum 102. sur 103. ,ab 104. ,eg ,id 106. ,ir 107. 'Ii, 108. ~mlpae 109. ,ur 1I0. ,urim Ill. ,urum H2. tab 1I3. tag 1I4. tag 1I5. taga 1I6. tab 1I7. tar 1I8. te(ga) Il9. tibira 120. tin 121. tir 122. tu 123. tu 124. tugdu 125. tuku 126. tuku 127. tuku 128. tul 129. tu, 130. u 131. u
105

29

: sun, sun~ (b. II, 5) : yol (a. V, 5) : sun- (B. 22) : SU%-(b. IV, 6) : fap~ (a. VI, 4) : yag~ (a. V, 6) : .§un (b. II, 10) : Y'r (a. V, 7)
: i§i (a. V, 8)

132. ubur

: kogilz (a. VII, I; b. IV, 9; B. 43) obur : had (a. VII, 2; b. I, II) : hUn (a. VII, 2; b. II, 7) : udl- (b. I~ 12; B. 45) : Iron (a. VII, 4; b. II, 8) : ole1] (c. I, 4) : og (c. III, 9) : komek (a. VII, 5) : kumun (a. VII, 6; b. Ill, 4) : uku§ (b. III, 5)
: yumUf (B. 46)

133. ud 134. ud 135. udi 136. udu 137. ullia 138. um 139. umal} 140. umun 141. umus 142. umus 143. un 144. ur 145. ur 146. ur 147. ur 148. urgu 149. uri 150. uru 151. urugal 152. u, 153. 154. u, 155. u, 156. u,an 157. u,ub 158. zae 159. zag

: folpan 3)

(VI, 5; c. I,

: yO%(a. V, 9; b. IV, 7) : yarlm (a. V, 10) : silrilg (c. III, 8) : yap- (a. I, II) : daga (B. 33) : bk. te(ga) : yag& (a. I, 12) : tak- (B. 34) : yar- (a. I, 13) : teg- (B. 35)
: temir (B. 36)

: kiln (a. VII, 7) : or- (B. 48) : kur- (a. VII, 8) : kUril- (a. VII, 8) : oz (b. IV, 8) : orgilk (B. 49) : url+d
(B. 50)

: tm (B. 37) : yir (a. I, 14) : tu- (B. 38)
: yu~ (8. I. 15)

: koru- (a. VII, 10) : kurgan (a. VII, Il) : i§ (B. 52) : ol- (b. V, 7) : ul (h. V, 6) : us «B. 51) : ku§ (a. VII, 12) : ku§ + eb (a. VII, 13) : sen (c. I, 2) : sag (B. 53)

: tilgiin (b. II, 6) : daga (B. 41) : toku- (8. 39)

u,

: toku- (B. 40)
: ru1 (a. I. 16) : 01 (b. V, 5) : u (B. 42) : on (B. 47)

30

OSMAN NEDiM TUNA

160. zag 161. zal 162. zalag

: yaka (a. V, 11) : yal (a. V, 12) : yahT/ (a. V, 13; c. II, 7)

163. zibin 164. zid 165. ziz

: fibin (a. VI, 6; B. 54) : fm (a. VI, 7; b. II,
9) : fef (a.

VI, 8)

TURK~E
1. adak : adakur : ama§ V, 1) 3. agIr : agar (8. 1) : a§ag (b. V; c. II, 1) : aHa (b. V, 2) : garim (a. II, 2; c. III, 4) : azgu (B. 2) : kurum (a. 11; b. IV; c. III, 6) : bur (b. IV, 1) : sag (a. VI, 2) : §ab (8. VI, 4) : ziz (a. VI, 8) : zid (a. VI, 7; h. II, 9) : zibin (a. VI, 6; B. 54) : sulpae {a. VI,S; I, 3)
c.

(b. I, 1)

eke

"

20. eUf{ 21. ell23. ez24.
I

"
4. alaYl 5. altl 6. ar(l)k 7. asgu 8. azuk 9. hoz~ak12. ~ap~ 13. ~e~ 14. ~lD 15. ~ibin 16. c;olpan 17. ~opan 18. eget : Kaz (a. II, 3) : gi (a. II, 5) : gid (a. II, 6; b. I, 2) : gi§kim (a. II, 11; b. V, 4) : Big (a. II, 8) : imma (b. III, 3) : alim (c. III, 2)

26. HI27. 11f{1II 28. ig 29. ikki 30. iIig 31. irig 32. irk33. isig 34.

n.

: dirig (a. I, 5)
: dirig (a, I, 6) : izim (c. III, 5) : u§ (B. 52) : si§ (a. V, 8) : §i§ (a. V, 8) : kaf (B. 15) : ud (a. V 11, :\; t.. I, 15)
kal,kol{nl{

i,
"

35. i,i 36. ka~. 37. kad 38. kapkacak: 39. kal40. kahT)

: sipad (a. VI, 3; b. II, 4) : geme (a. II, 4; b. III, 2)

1H. 14)

: mal (a. III, 1) : kaltlg (c'. II, 4)

~
!

41. kan 42. karm~a 43. ka, 44. ka,an45. kaz~ 46. krd47. kd~ 48. krr 49. klZ50. kipi 51. ko52. kom 53. kon 54. koru-

: mud (a. III, 7; h. II, 3) : marun (a. III, 2) : ma§ (a. III, 3) : ka§ (B. 16) : lJar (h. IV, 3) : kid (b. I, 7; B. 18) : ki (B. 17) : kiri (B. 19) : mir (a. III, 5; h. IV, 4) : gim (B. 10) : ku (B. 20) : lJum (B. 11) : udu (a. VII, 4; h. II, 8) : kur (B. 22) : uru (a. VII, 10)
!

70. men

"
71. neme

: mae (c. I. 1) : men (B. 24) : nammu (B. 25)

72. nemeniTj : nigname (B. 27) : nig (c. II, 5; B. 73. nen 26) 74. 0175. on 76. or77. orum 78.og 79. okiin 80. 0181. oleTj 82. orguk 83.oz 84. sag 85. sag 86. S8gIr 87. san . sen 89. Slg
slga

: tus (b. V, 5) : u (B. 47) : ur (B. 48) : gurun (a. II, 15) : um (c. III, 9) : gukin (a. II, 13) : u§ (h. V, 7) : ulia (c. I, 4) : urgu (B. 49) : ur (b. IV, 8) : zag (B. 29) : zag (B. 53) : sal}ar (B. 30) : §id (b. II, 10) : sig (B. 31)
!

,.

55. ko~ 56. koguz 57. kolige 58. komek 60. kur 61. kurgan 62. kuru 63. kUI}

ma§ (a. III, 4)

: ubur (a. VII, 1; b. : gi§ge (b. V, 3) : umal} (a. VII, 5) : ur (a. VII, 8)
: urugal

"

"

. sun-

: su

"
91. surug 92. SUZ93. tak94. teg-

: sum (B. 22)
: surum. (c. III, 8)

(a. VII, 11)

: kur (8. 21) : mu~en (a. III, 10) : u~an (a. VII, 12) : u~ub (a. VU, 13) : kudim
(h. I, 8)

: sur (b. IV, 6) : talJ (B. 34) : tag (B. 35) : te(ga) (B. 35) : tibira (B. 36) : dingir (c. IV, 1; B. : tin (B. 37) : di (B. 4)

,.

64. ku,eb 65. kuyum 66. ku

"
95. temir 96. teTjri 97. tm 98. ti-

: mu (a. III, 6) II, 7)

68. kun

: un (a. VII, 7)

32 100. toku ..2 101. to I102. tok. 103. tor 104. tu105. t1iglin 106. u 107. ud 108. urn 109. uku~ IlO. ul Ill. Il2. Il3. us uzyad-

OSMAN NEDiM TUNA : tuku (B. 40) 125. yartm 126. yaruk 127. yat128. yaz129. yrd J30. yldl~ 1:i1. yl~1~2. ylgm YIIgm
1~3. ylr

: du (B. 6)
: dug (B. 7) : dur (B. 8) : tu (B. 38) : tugdu (b. II, 6) : u (B. 42) : gud (a. II, 12; h. I, 4) : udi (h. I, 12; B. 45) : umuf (b. III, 5)
: U§ : U§

: §urim (a. V. 10) ; nurum (a. IV, 7; c. III, 7) : nad (a. IV, 2) : sar (a. V, I; h. IV, 5) : gid (a. II; h. I, 3) : iduga (b. I, 5, 5; B. 12) : nigglg (a. IV, 4) : nigin (a. IV, 5) : bk. ilgin. : fir (a. V, 7)

(b. V, 6) (B. 51)

: gur« (a.

n; h.

IV,

134. Yl~ 135. yig 136. yin~ii 137. yip 138. yir 139. yir140. yirik 141. yogun

2) : nad (a. IV, I; h. I, 9) : dig (a. I, 3) : !jeg (a. V, 6) : taga (a. I, 12) : zag (a. V, II) : zal (a. I; c. III, 3) : dilim (a. I; c. III, 3) : zalag (a. V, 13; c.

: gi§ (a. II, 9) : sig (a. V, 21) : nunuz (a. IV, 6; c. IV, 3) : dib (a. I, 2)
: tir (a. I, 14)

Il4. yag Il5. Il6. yagyagt II 7. yaks Il8. yal Il9. yahg 120. yall'rj 121. ya'rja 122. yap123. yar-

"
142. yol 143. yolug 144. yoz 145. yu146. yul 148. yumu~ 149. yU'rj

II, 7)
: nanga (a. IV, 3) : tab (a., I, II) : dar (a., I, I) : tar (a., I, 13) : dirra (a. I, 8)

: dir (a. I, 4) : dirig (a. I, 7) : dugud (a. I, 9; h. II, I) : umun (a. I, 9; h. I, I) : sulu (a. V, 5) : dulum (a. I. 10) : !jur (a. V, 9)
: tu

(a. I. 15)

: tul (a. I. 16) : umus (B. 46) : sig (8. V. 3;
4'.

,.

II,

124. yarl

6)

SOMER VE TORK DiLLERiNiN

TARIHi iLGISI

33

MOGOLCA
I. daga2. kada3. kol 4. kiimiin

..

: tag (B. 33) : tuku (B. 41) : kad (h. I, 6; B. 13) : mulu (a. III, 8) : umun (a. VII, 6; b. III 4

5. obiir 6. oro 7. uri

: ubur (a. VII, 1; h. IV, 9; B. 43) (h. IV. 8) : uri (B. 50)
: ur

AKADCA
nurum : yaruk (a. IV, 7; c. urn : og (c. III, 9)

III, 7)

MALZEMENiN TARTI~ILMASI METOD VE YORUM
I. Siimercenin fonemlerinin ifadeai hakkrndar

Siimercenin fonetigi, tamami He baska karakterde sistemlere sahip, birtaknn Sami dillerin araClhgl ile tesbit edihnistir, Bu baknndan foneme i in araci di er k an an enzer seslerin ardmda sakhdtr ve adeta, bir buzlu camm arkasmdaki e§ya gibi, bulamk veya dumanb bir niteliktedir. Siimerce kelimelerin okunusunda arve, ervi; b-vp, drvt, grvk; b-vm, m-vn, zrvs rv§ gibi alternant degerlerin bashea sebebi buduro <;ogu, sundugum malzeme icinde yer alan §Uor-nekler, bu durumu aerklamaya yeter: abrveb-vib-ve 'ev' tagrvte(ga) 'degmek', darrvtar surrv§ur 'yoz', azagrvasigrva§ig 'hastabk demonu', gurunrvkurun ve'; dilibrvdilim 'yele' 'mey-

Bu sebeple, karsrlastrrmelarda verdigim 'denklik formiilleri'nde archiphoneme'ler kullandim. Tek bir ses degeri iein karsihk olarak iki muhtemel degerin varhgmi: A = a, e; D = d, t; K = k, g §eklinde gosterdim. Eger bir grup fonem, iki ayrl fonemi temsil ediyorsa, 0 zaman ben de iki ayrr isaret kullanmeyi tercih ettim: S = s, z, §; ~ = §, s, z Basvurdugum bu yol, halen Siimercenin kendi icindeki ihtimalleri belirtmek maksadi ile Siimerologlar tarafmdan da kulfarulmaktadir, 2. Ses Denklikleri Hakkmder

John Dyneley Prince, Materials For a Sumerian Lexicon; James B. Nies, Ur Dynasty Tablets; Falkenstein. Das Sumerishe adh eserlerinde, baska herhangi bir dilin belli bir kesitinde '§a§lrtlcl' olarak tavsif edilebilecek pek ~ok (Siimerce) fonetik degi§me'yi, ornekler'i ile gosterirler.

36

OSMAN NEDiM TUNA

Fakat, soz konusu fonetik degi§melerden hangilerinin, yine hu eserlerde verilen devir veya, Emesal haric, §ivelerden hangi hiri icin karakteristik olduguna dair hicbir i§aret yoktur. Halhuki bazalar'r listemizde de yer alan hu alternant §ekiller karsrlastirmalarrmm ve teshit ettigim denkliklerin, Siimerce ieinden gelen, devir ve §ivelere hagh delilleridir: dugud ve umun 'yoguo' (a. I; h. III; h. II), gamar ve agar 'aglr', gur ve ur 'orrnak e bicmek' (a. II; b. III); mal ve gal 'kalmak' (a. III), mae ve men 'hen' (c. I), musen ve u,an 'ku§' (a. VII; c. III, 6), sud ve sum 'sunmak, uzatmak' (h. Ill), ud ve kid 'gun, gunes' (h. III; a. VII); uru ve (a. 3. Kar~nla,hrmada Tiirk Dili'ni temsil eden kesit (= tahan) hakkmda:

si'ni sectim. Bunun aebepler i §oyle srralanahihr: Malzeme eskiligi ve hollugu (Altay Dilleri'nin en eski yazdi vesikasi ~oynn (687-692) bu kola aittiru uva a hari a a an hiitiin Tiirk leh e ive ve a-Izlarma akm ilgisi; Karakteristik ozelliklerinin net hir §ekilde hilinmesi. Buna karsr, Bati Tiirk~esi hugiin yalmz <;uva§~aile temsil edilmektezar taslari]; daha eski devre iein Tuna Bulgar Kitaheleri ve kirmn halindeki malzeme yetersizdir.

E

. Do~

.. k

leri §unlardlr: Eski Bati Tiirkc;esi'nde kelime basmdaki d, n, c, 8, y imsiizlerine karsrhk Eski Dogu Ttirkeesltnde sadece y ve hirkac kelimede n hulunur. Eski Dogu Tiirk~esi'nde kok unlusunden sonra Koktiirk~ede hI, Uygurcada vI; d/; aym yerde veya kelime sonunda 1/, .; §I, .; rl, .; z/, .; Y11, .; n/, • hulunur. Bunlara karsrhk Eski Batt Tiirkc;esi'nde vI, II (hazen I~), ., rl, • varrhr. dl nin durumu icin kesin ornek yoktur. Bununla hirlikte, daha sonraki devirlerde d/, rl ile karsrlanryor ; itl, • ve TIl, • i-;in de durum belirlr degildir, Eski Dogu Ttirkeesf'ndeki hazr kelime koku a'iarl Eski Batt Tiirk~esi'nde i He karsilanmaktadrr, Ashnda, hu §emada Eski Turkcedeki .y, .Y olarak goster'ilmeli idi. <;iinkii hu ses, sadece Koktiirk~e ve Uygurcadaki durumu aksettirmektedir. Bu iki §ive, daha haska Eski Turkce §iveleri Ile hirlikte ya§aml§ olmahdrr, Mahmud Ka§gari, Oguzlarm kelime basmdaki y'nin yerine c

SUMER VE TURK niLLERiNiN

T ARiHI n.ctst

37

dlglna dair Oguz Kagan Destanl tamkhk etmektedir. Bundan baska bugiln, Yakutca ve ~uva§~ada kelime ha§l y'}eri s ve s'i1e; Altay (Oyrat~a)'da d " Kazakcadda j, basta Kirgizca olmak iizere hircok §ivede e, Tuva ve Hakascada ~, Balkarcada dz He karsrlamr, Giiney Sihirya Altay, Tuva, Hakas §ivelerinde kelime ha§l .n lerinin de varhgl hilinmektedir .• y, genel §ivelerine aittir, AyrlCa basa aglzlarda, hu sayrlanlarm dl§lnda, haska sesler de hulunuyor. Son 1250 yIlda Tiirk Dili'nin ge~irdigi fonetik gelismeleri iki kelime ile aerklayabilirfz: Ommliile§me, SlzIClla§ma. Bunlardan hirincisi kelime ha§l otumsiiz patjayrerlarmdan t, k'yi ve kelime icindeki p, t, k, ~'yi ilgilendirir. kelime sonu g'leri genellikle Dogu Turkcesinde kIesmeye temayiil gosterir. Yine aym §ekilde d'lerin de t'le§tigine dair ornekler'imiz vardrr, ister hir iinsiizden onceki ilk hece sonunda, ister kelime sonunda olsun ok hecelilere has hu ozelhk di mda otumlule me hiitiin Tiirk lehce, §ive ve aglzlarlnda umumi hir temayiiIdiir. Oguz gruhunda hu, en ileri §ekilde tezahiir eder. Slzlclla§ma (buna siirekHle,me de denilehilir) Eski Turkce, i~itide baslayarak hiitiin Tiirk lehce, §ive ve aglzlarma hakim olmustur: hI> v, z<d/>y, g>g, n<ii>ny, yn, y. Buna ragmen meseia Altay (Oyrat) §ivesindeki .d'nin Kir izeadaki .c'nin Hakas adaki ve Tuvaeadaki e 'nin AItay, Hakas, Tuvadaki .n'nin... • y'den geidigini dii§iinmek, hem hu 8lzlclla§ma temayiiliine, hem de lengiiistik hilgisine ters duser, Bence, Eski Turkeenin haslarmda .y'nin yamnda bir de .d ve ondan geli§en .c ve .n vardi. Ayrlca normal. s'de hulunuyordu. Ger~ekte • d, hu seslerin ~oguna kaynakhk edehilir; fakat .y edemez. Boyle bir tasavvur i~in, sadece Eski Bah Tiirk~esi kelime basr iinsiizlerinin teshit edilmis varhgl yeter hir seheptir. 4. Ka~Ila,hrmalarda kullamlan metod hakkmda:

Bu cesit hir karsrlastirmada ileri surulen ilk dii§iince, henzerliklerin tesadufi olup olmadigrdir. Boyle hir dii§unce, tesaduflerin matematik srmrmm ne oidugunu veya olahilecegini hesaplamayi gerektirir: Turk ve

38

OSMAN NEDiM TUNA

ic;in manaca da benzerlik §aDSl1:5000 x 5000 = 1:25000 OOO'dur.Boyle ikinci bir c;ift ic;in oncekinin yarrsr, iic;iincii bir c;ift ic;in ikincinin, dorduncii bir ~ift icin uc;iinciiniin yarrer kadar bir §ans vardtr. Bu §ans: 5. c;ift icin
<;1

lc;m

15. c;ift icin Eger bu rakamlarda her unite onda bir milimetreyi gostermis olsa idi, 10. c;iftte elde edilen rakam 1280 kilometreye denk gelecekti. Bu, a§aglyukarr izmir-Erzurum arasmdaki mesafe demektir. Buna gore, Sumerce He Tiirkcede fonetik ve semantikee benzer tesadufi on c;ift kelime bulmak §anSI, izmir-Erzurum mesafesinde, onda bir milimetre ne ise 0 kadardir. 15. c;iftte, bu me safe aym olC;iilerle 40900 Km. yani diinyanm ekvatordaki c;evresinden bir miktar fazla olur, ~u halde, 15. benzer c;iftin tesadtifen ortaya C;lkmasl ihtimali, uzunlugu diinyanm cevresine esit bir mesafede onda bir milimetre ne ifade ediyorsa, onu ifade eder. Bu sebeple, birbi-

Bu konuda yapilan arastirmalarda, iki dil arasmda, tarihi bir miinasebeti ispatlamaya yetecek en az sayrdaki benzer -;iftin kae olmasi gerektigi tesbit edilmistir. KVK (= iinsiiz + unlii + iinsiiz) tipli olmak §artI ile, Cowan'a gore boyle yalmz iic;c;ift, Greenberg"e gore yalmz iic;-dort, ampirik bir metod kullanan Bender'e gore, benzerlik smn-larrm tayin eden §artlarm gev§eklik veya slklhgma bagii olarak, yalrnz ikiden yediye kadar c;ift tarihi bir munasebeti ispatlar. ~u halde, sundugum 165 eifte 'tesadufi

Dunyanm biitiin dillerinde, 'karsrlastrrmali tarihi Iinguistik" (historical comparative linguistic) icin en giivenilir metod olarak yalmz ve sadece 'duzenli ses denklikleri'ne (regular sound correspondences) itihar edi-

SUMER VE TURK DiLLERiNiN

TARiHI

n.ctst

39

Metod bakrmmdan onemli olan ozelliklerden biri 'mana Ylgtlmasl'dlr. Tarihi geli§me i~inde sektlde birleeen, birbirinden farkh fonetik yapidaki kelimelerin herbirinin manasi fonetikce tek §ekle inmis kelimede birle§ir. Bunun i~in, vakti He Turk DHi'nden birtaklm ornekler vermi§tim. Bunlardan hir i ilik kelimesidir:
1. i1giik, 'dugme deligi' 2. elik "bir tiir geyik'

3. yilik 'kemigin icindeki
pihnmsi mad de'

>

ilik 1. diigme deligi 2. bir tiir geyik 3. kemigin icindeki prhtimsr madde

Benzeri ornekler Siimercede de bulunmaktadlr. Eger kullamlan metod dogru sonuc vermisse, bir §eklin sadece kendisi degil, 0 sekle ait farkh manalarm da dogrulanmasr gerekir. Mesela Big kelimesinin kar§lhgl olan manalardan dordu bu arastirmadaki misallerle dogrulanmaktadir: Big 'SIg', Big 'yig', Big 'yiiTj= yun"; sig 'tug' (Bu kelimenin bu arastrrmaya almadrglm u~ manasi daha vardrr, ileride onlarm da dogrulandigim gosterecegim); ud (1.) 'zaman' (2.) 'gun, giine§' (3) 'firtma', ud (1): ad 'zaman', ud (2): kiin 'giin, giine§' ud (3): kad 'frrtma"; tuku (1) "(kumas) dokumak', (2) 'dogmek, vurmak' (3) 'takih etmek' tuku (1): toku- "(kumas) dokumak', tuku (2): toku- 'dogmek, vurmak', tuku (3): daga- 'takib etmek'. Malzeme icinde bunlarm baska ornekleri de var. Tesadiife atfedilmesi ~ok daha zor uygunluklar, birbirleri kelimenin her iki diMe aym mana He mel'cudiyetidir.
Sm. u 'uyku
U,?

He ilgili iki

Tk.
,
:U

Sm. udi 'uyumak' umu~ 'idrak' halk", umu~ 'i~' umun 'kumim, halk'

Tk. : udi- 'uyumak' : uku~ 'idrak' : yumu§ 'vazife, : kiimiin 'halk' i§'

u~ 'us' 'i§'

: us 'us,, .. " ... : I§ l§

'uyku",

un 'halk'

: kiln '~n,

Fakat en zoru, hatta tesaduf bakmundan imkansizr herbiri her iki dilde de aym manari a olan iki ayra kelimeden yapilrms yeni bir kelimenin aym srra ile ve ay III manada tesb it idir:
Sm. kabkagak nig name usuh 'ku§ 'kHP kacuk ' «kab "hersey"
yUVIl!lI'

Tk. + kagag) kapkacak "kap kacak' «kap + kacak)

«nig+ «u§

name)

ne'1]neme "hersey" *ku~ eb «ku§+eb)

«ne'1] + neme) 'ku§ evi=yuva'

'ku§' + eb 'ev ']

40

OSMAN NEDiM TUNA

5. Kar§tla§brmada Ana Altayca ihya edilmi§ (reconstructed) yerine niein Eski Turkee kelimeler kullamldigr hakkmda:

kelimeler

Ethnocentrism ile suclanmamak icin hu sorguyu ceveplandrrmak liizumunu hissettim. Bunun bashca u(_; ehehi var: Birincisi, Altay Dili kos nusunun hir teori oldugu ger(_;egidir. Bir teorinin baska hir teoriyi ispat ama I(_; In en Iyl yo 0 ugunu sanmryorum. aten en u (_;a I§maya, onceden kararla§hrdml§ hir davayi ispat icin degil, hu iki dil arasmda hir ilginin hulunup bulunmadrgsm incelemek icin ha§laml§tlm. Ikincisi, Altay dilleri i(_;indeen eski malzemeye sahih olan dilin Turk Dili olusuduro Tiirk Dilinin genis hir alana yayihs), bircok lehce ve §ivelere ayrlh§1 onu, kendi iftinde kontrol bakrmmdan, kar§lla§tJrma konusunda en uyponca hu ozelliklere sahip olmadlgl gihi, Altay Dili'nin en yeni uyesidir, Ustelik hen hu dili hilmiyorum, Uftuncusu, basit hir matematik kurahdrr, E- er A, B' e ve B, C' e e itse hu A = C demektir. Bu sehe Ie, Siimerce Tiirk(_;e,Ana Altayca ii(_;liisiinde,HIe Ana Altayca ile Siimerce'yi kar§lla§trrmak gerekmez. <;iinku Tiirk(_;e-AnaAltayca ilgisi ve hu ilginin unsurlarl zaten hilinmektedir. 6. Tesbit edilen hu 165 kelimenin Siimerce He olan ilgisinin mahiyeti hakkrndas Acaha hu k.elimeler ne Hade eder? Bunun cevabnu, 1940'larda Landsherger'in Siimercenin k.elime yapd~rJ hakkmdaki hir arastirmasmda kullandlgl metoda dayanarak verehiliriz. Bu arasnrmaya gore, Siimerce kelimeler, eger hirden (_;ok heceli iseler compound 'hirle§ik' yaprlardrr, Herhiri miistakil hir manada olan iki kelime helli hir srra ile yanyana getirildiginde hir hiitiin olarak, kendisini te§kil eden component 'iiye' kelimelerin manalarmdan farkh yeni hir mana ifade eder. Boylece yeni hir kelime dogmu§ olur. Mesela: ur 'kopek' bara 'klr, a~lk arazi', mah 'hiiyiik', lu 'adam' gal 'hiiyiik' kelimelerinden urbara 'kurt', urmah 'arslan', Iugal 'hiikiimdar' eompoundlarr iiretilir. Bu tiir kelimelerde mananm yiikii ilk componenttedir. ikinci component hirinciyi niteler: "kopek-s krr", 'kopek + hiiyiik', 'adam + hiiyiik' hunu a(_;lk(_;a ifade etmektedir. Bununla heraher, Siimercedeki (_;ok heceli k.elimelerin hepsi de bu ozelligi tasnnaa.

SUMER VE TURK niLLERiNiN TARiHj ttctst

41

Basr kelimelerde, bir kok ve onun ardmca gelen bir veya daha c;okek hemen tesbit edilebilir. Oyle ise, bu kelimeler yapl bakrrmndan, c;ok heceli Sumerce kelimelerin karakterinden ayr-iln-lar, Landsberger, bu iki farkh tipteki kelimelerin her ikisinin de Siimerceye ait olahilecegi ihtimalini dii§iinmii§ miidiir, bilmiyorum. Fakat, ikinci tipin Siimerceye yabanci bir substrat 'alt tabakaya' ait oldugunu, bu tabakay i temsil eden kavmin, bircok Siimerce kiiltiir kelirnesinin asrl sahibi bulundugunu ve mesela krymetli taslara, madenlere ait kelimelerin, bu kavmin daghk bir bdlgede ya§aml§ olrnasrm gerektirdigini ifade ediyor. Som-a da, kok + ek tipli kelimelerin iki tiirde olmasma dayanarak, bunlardan birincisine Proto Euphrates (proto Firat), ikincisine de Proto Tigris (proto Dicle) adlarml veriyor. Temelini morfoloji ve semantik'in o lusturdugu bu metod, baskalarr tarafmdan da kullamlmistrr, (Mesela, Finlandiyah Siimerolog Salonen). Kar§da§tlrma listemizde bulunan ve aym ses kanunlarma bagh olan kelimeler arasrnda, birden c;okheceliler de vardrr ve bunlarm birkaer di§mda hepsi, kok + ek tipindedir, ~u halde, bu kelimeler Siimerce olamazlar. Yani, oraya bal}ka bir dilden girmi§lerdir. 7. 'Siimerceye hakkmda: bu kelimeleri veren dil Ana Altayca IDldIr?' soeuau

ilgileri bakimmdan

1. ve 5. sorulara ve cevaplarma bkz.

Bu soruyu cevaplandrrmanm biricik yolu, elimizdeki karsrlastirma listesindeki kelimelerde, Ana Altayca'ya ait karakteristik fonetik ozelliklerin bulunup bulunmadrgun, morfolojik ozellikler-in boyle bir hiikiim ic;in yeterli olup olmadigrm ve leksik kompozisyonda iiye dillerin (Tiirk, Mogol, Tunguz, Kore, Japon) ortakla§a pay ahp almadiguu (5) ve eger bu belli bir "daglhm' (distribution) i~inde tezahiir ediyorsa (yani 2-3, 3-2, 1-2-2, 4-1 vb. §eklindc ise), 0 zaman, bunlarm (yani her iinitenin) hangi uyeleri temsil ettigini tesbitten ibarettir. Bununla birlikte, boyle bir c;ah§rna sirasmda, Ana Altay Dili'nin "ihya edilmis' (reconstructed) bir dil 01dugu gerc;eginin unut ul mamasr gerektigi, daima goz oniinde bulundurulmahdir, C;iinkti bu turden her reconstruction'da kacimlmasr miimkim olmayan ve "sistemin kendisinden gelen hatalar" (inherent errors) gizlidir.

42

OSMAN NEDiM TUNA

Ana Altaycamn ihya edilmis fonemleri §unlardIr: kelime ba§1 iinsiizleri: *p, *t, *k; *b, *d, *g; *~, *c; *s, *y; *m, *n, *ii iinliiler arasr iinsiizler: *p, *t, *k; *b, *d, *g; *~, *c; *s, *y; *m, *n, *~ *1}, *11, *1 *r 1, *rl n, 1, iinliiler: *a, *e, *e; *1, *i; *0, *0; *u, *ii (+ fonemik uzunluk) Listedeki kelimelerde mevcud fonemler: kelime ba§l iinsiizleri: [p], t, k; b, d, g; s, z, §; iinliiler: a, e, i, u, [*0] Siimercedeki bu yabanci kelimelerin kaynagmm Ana Altayca olup 01madigrm tesbit hususunda, bu fonemlerden §oyle faydalanabiliriz: Eger, Ana Altayca kelime basr iinsiizleri, bu yabanci asrlh kelimelerin basmda-

9;

m, n, *1},[1]

unluler arasi ve kelime sonu: p, t, k;b, d, g; s, z, §; b, m, n, *1l> r I,

lerde aynen bulunmasi mecburiyeti vardrr, ';iinkii, Ana Altay kelime ba§l iinsiizlerinin herbiri, en azmdan bir iiye dilde mevcuttur. Bunlardan tek

Unsiizlerden p, t, k; b, d, g; s; m, n her iki seride de var. t;, C; fi, y Ana Altaycada var oburunde yok. Buna karst, z, ,},\J, I, *1) ikincide var, dedeki 8lmrhhgi dolayisi ile, § aym zamanda t;'yi, z, aym zamanda c'yi, n, aym zamanda ii'yi temsil etmis bulunabilir (substitution). Bunun gibi, araci dilin fonetik kadrosunda y bulunmadigmdan, bu sesin goster ilmedigini tasavvur miimkiindiir. Almh kelimelerdeki 9 'YI da k 'nm bir variantr olarak dii§iinebiliriz. Fakat aym serideki kelime hasr I'Ier i icin, hiebir izahta bulunamayrz. 0 halde, bu ilk karsrlastirma ne boyle bir ihtimalin variIgllll, ne de yoklugunu ispatlayacak gii~tedir. ikincisi ise, ~ok onemli

SUMER VE Ti'JRK DiLLERiNiN

TARiHi

n.ctst

43

bu karaktenshk ozelhk (characteristic feature) tasryor, (;iinkii, almh kelimelerin, unluler aeast ve kelime sonu unsusleri ielnde z ve ~ de buIunmaktadre, Bu sesler Ana Altaycada yoktur. Sumercede yalmz 4 [hazrlarma gore *0 ile birlikte 5), buna karsr, Ana Altaycada 9 (uzunlukla birlikte IS) unlii vardrr, A§ikar olarak, bu dilin okunusunda aracihk eden Sami dillerin unlu bakimmdan fakir bir kadroya sahlp bulunu§unun Sumerce unlu saYlslmn azhg.nda onemli paYIvardrr, Belki, kar§lla§brma yolu ile, ileride, bu unliiler ke§if ve ihya edilebilir. Fakat, §imdiki halde, cevap aradrgrmiz soru icin, bize fayda saglayamaz. Sumercedeki bu yahanei kelimeler birtakrm morfemler ihtiva ediyorsa da, bunlar irye Altay dillerinin herhangi birine ait olabilir. <;unku, ayrrt edici ozellik tasrmamaktadn-lar, Bununla birlikte, birinci §ahls (teklik) zamirinin maervmen §ekilleri ile, ikinci §ahlS (teklik) zamiri zae bu dururna istisna teskil ediyor. Bu ii~ §ekil, onemli bir ozelligi a~lga vurmaktadrr: Ana Altaycada, teklik birinci ve ikinci ,ahis zamiri eksizdir; halbuki bunlar, Siimercede ekli olarak ge~iyor. Eger, bu ekler, bu kelimelerin kendi yaprlarma aitse, 0 zaman, FJOZ konusu almtrlarm Ana Altayca'dan gelmis olmasi ihtimalini ortadan kal du-rr, Listedeki malzemenin If'k",ik aJluli1.i, bize, onun kaynagl hakkmda en kuvvetli delilleri vermektr-dir, ~aY('1hu yabancr kelimeler Ana Altayeadan fl;clltli~UIHIlIIlI'fh, h"fU4i elf' hi,' vt' aym zamanda hiitun irye dillere ait bulunacaku. A~uAlfluu\'lkluyuc'uAml iizere, durum boyle degildir. Demek oluyor k i, f()l u- tlk, lIIorfolojik ve le kaik criteria, kaynagln Ana Altayca olamayacagr M0l1l1c'lI11dn birlt·!;Imektedir. Daha 00(·.·. ayrmtrl) bir If(·kildcverdigim sebeplerle, karsrlastirmalarda hareket noktasr olaruk Turk Dili'ni secmistim, Ana Altaycadan, basamaklar halinde kopan (liA.·I'iiyt' dillt'J'ill hir hir'ler'i ve Turk Dili ile ilgileri duzenli seg denklikleri il(' tn-bil t'ciilmil? buhmdugundarr; §imdi, SumelCedeki La almtr kelimelerin hangi Altay dili veya dillerinden kaynaklandrgrm tesbit isine giri§ebiliriz. 8. Siimerce Iistedeki yahunes olup olamayacagi hakkmda: kelimelere, Turk Dilinin kaynakbk etmi~

Bu sorunun cevabl rem blr oncekmdekl metodu aynen burada da kullanacagnn. Siimercedeki almtr kelimelerin Fonetik analizi, bunlarda un-

44

OSMAN NEDiM TUNA

liiler arasr veya kelime sonunda II, .; r/, .; z/, .; §I, • 'nin varhgmI gostermektedir. Altay Dilleri i-;inde bu dort foneme aynI zamanda sahip olan tek dil Turk Dilidir.

Turk Dilidir. Ohiirlerinde

n ancak ekle§mede ortaya -;Ikar.

Malzemede, aym kelimenin farkh fonetik §ekillerle tekrarmdan ibaubur, urn, ur aym hakla, iki ayn yerde gosterilmi§tir. 149 kelime Tiirk dili asrllr, kalan 2 kelime, daha -;ok Mogolca'ya ait oldugu samlan kii-;iik bir ru tur. u halde, malzemenin 4.5 % u Mo"'ol, 95.5 % u Turk Dilini temsil etmektedir. Son hir kontrol mekanizmasr olarak ana gruptaki kelimelerin diger

may! deneyebiliriz. t;iinkii, aynI kanunlara bagh olacaklarmdan Siimerce listedeki kelimelerin kaynagmm TUrk Dill degil, bu kokde,lere sahip di er Alta dilleri oldu -u dii iiniilebilir. Tesbit edebildi im kokde ler §unlardIr: Tk. asTk. eke Tk.i, Tk. kazTk. krdTk. kIITk. koii Tk. ko,M. asa- (VGr ASp. 65, 95, 121, 145; IAL 201)

M. eke:
200)

Tng. eke (VGr ASp. 55, 103, 128, 157; IAL

M. iiyle : Tng. ule (VGr ASp. 140, 158) M. karu : Tng. karka- : Kor. kalk- : Jp. kaku (AIYf. 39) Jp. kir (AD L 58) M. ki- : Tng. ke- : (VG ASp. 19, 114)

M. konin (VGr ASp. 10)
M. koli- : Jp. kosu (VGr ASp. 18, 134, 138~ A DT, 39) M. kokiin : Tng. lJubun (VGr ASp. 132) M. kiire- : Kor. kilk- (VGr Asp. 19) M. olbog (VGr ASp. 142)

Tk. k6kiiz
Tk. kiireTk. 01-

SUMER VE TURK DiLLERiNiN

TA.RiHi

n.ctst

45

Tk. 01Tk.oz Tk. sag Tk. sunTk.hn Tk. uz .. Tk. yagl Tk. yabg yele Tk. yol Tk. yolug M. daga

M. 0108, olobur

(VGr ASp. 107, 125)

M. oro: Tng. ur: Jp. ore (VGr ASp. 109, 126, 157; IAL 202) M. sayin (VGr ASp. 29, 61, 137) M. sunu- : Tog. sungi- (VGr ASp. 30, 10, 84, 102) M. ~inar (VGr ASp. 15, 69, ll5, 156) M. iirii..., hiirii- : Tng. fum- : Kor. phul (VGr ASp. l2, Ill, 132) M. dayisun (Lessing, 222) M. del : Tng. delin (VCr ASp. 15; IAL, 203) : M. col (VGr ASp. 15, 99) : M. doli- (VGr ASp. 15, 134)

Buna belki Tk. yagu- ile karsrlanahilecek : Tng. daga- : Jp. tagai(ni) (ADF, 40) Have edilebilir. Garip bir §ekilde, listedeki Mogolca kada-, ko l, ktimun, obur, uri keIimelerinin ba§ka Altay dillerinde kokdesleri gorulmuyor, Turkce kelimeler iodeksinde mevcut kelimelerden yalnlz 22 sinin kokdesler-i vardir, Bunlardan 22 sinin Mogol, II inin Tunguz, 6 smm Japon, 3 un on de Korecede karsrhktar; bulunuyor. Bu grubu da diger Altay dillerinden gelmi§ sayarsak, yukandaki kelimelerden kal ve abur harift 4 kelime daha Mogolcaya eklenecektir. Boylece toplam Mogolca kelime saYls126 ya cikacaknr, kokdeslert bulunan kelimelerin malzemedeki payi 14 %; Mogolca kelimelerin toplammm malzeme i~indeki paYI 16.6 %, Tunguzcanm 7 %, Japoncamn 3.8 %, Korecenin 1.9 % 'duro ister her dilden birer mikdar, ister yalmz birinden tamami gelsin, kokde§leri bulunan bu kehmelerm malzeme u;mdekl mlkdan degl§meden 22 kalacaknr, <;nnku, Siimercedeki almtrlar indeksinde karsrlrklarr bu turden, sadece 22 kelime vardrr, Buna gore, Turk Dili'nin kendi hazinesinden gelen kelimelerin nisheti en az 83.4 %, ayn ayrr diller dikkate almrrsa, SIraSI HeTunguzcaya kar§I 93 %. Japoncaya karst 96.2 %, Koreceye karsi 98.1 % olarak gittikc;e yiikselecektir. (Birincisi dl§mda" bu rakamlardan, Mogolca'nm kendi ha-

46

OSMAN NEDiM TUNA

zinesinden gelen 5 kelimenin yuzdesi 3.2'yi ~lkarmak gerekir) ~imdi sorabiliriz; Malzemesinde en az 83.4 % Turkce kelime olan dil, Turk dili'nden baska hangi Altay dili olabilir? Bunun cevabi aeiktrr: Turk Dili'nden baska hlehiri. Yaptlglm bu karstlaatrrmalar, Sumercede teshit edilen almti kellmelerin kaynagmm, fonetik,- teferruata inmemek maksadi ile bir krsnum vermedigim- morfolojik ve leksik ol~ulere gore, tek bir Altay dili olahlleeegini gosteriyor: Turk DiH. Buna, oyle olduguna inanmamakla birlikte, malzemedeki paYI 1120nisbetinden az olmak sart: iJc. MogoJ Oili'nin de katrlmis bulundugu ihtimalini kabul edehilir iz. 9. Turk dili'nden geldigi anla~nlan bu kelimeler-in, onun hangi devresine ait buluudugu sorueu hakkmda: Malzeme i~inde kok unlusunden sonra hem I hem ~, hem r hem de z"nin varhgl bu konuda faydalanabilecegimiz en onemli fonetik ozelliktir, Turk Dili'nin butun bu seslere aym zamanda sahip olan koluna Eski Dogu Tiirk~e8j diyoruz. Fakat bu kolun temsilcileri olan Kokturk~e ve Uygurea nm kelime basi unsusler! arasmda d, n, 8, c yoktu. Bunlarm yerine sadece y kullamlmakta idi. Obiir yandan, ya§ayan §ive ve leh~elerden, Orta Turk~e Devrest ne art kayittardan ve 1'.,;SkI batl Tiirk~esl kahntllardan, Eski Dogu Ttn-kcesf'nin daha eski bir devirde y, d, D, s, c'ye sahip oImaSl gerektigini anhyoruz. Bu devreye Ana Dogu Turkeesi denilmektedir. Siimercedeki almnlar Turk Dilinin iste bu devresine ait olmahdrr, (:unku bu almtilarda D, n, S, z (ve goster ilmeyen kelime basi y'si yerine 0) 1/, §/, rl; z/, aynl zamanda yer ahyor. Aynca, bu kelimelerde -bazrlarr garip bir anachroriism'Ie- bir takrm altern ant sekiller bulunuyor:
gur, 'zerschneiden,
IlUZ

abtrennen'

(0. 54)

: liz- 'kesmek, : liz- 'kesmek,

koparmak' konarmak"

1. 'zerreissen

zerschneiden' (D. 52)

2. abschneiden'
3. zerbrechen' izkim 'Zeichen,
omen
UZ4

Vorzeichen'

(D. 133).

: Irk 'kahinlik.

far (DLT. I; 42)

~.._".lO,.,rvglZKlm .

'Ganz'

(D. 105)

: kaz 'kaz' (DLT, I, 100) krs,
(t:;:uv. bur, Tng. garu, gare. Kor. kari, Jp. kari AIYf, 39)

SUMER VE TURK DiLLERiNiN

TARiHI

n.ctst

47

Bu iki §ekilde aciklanabrlir: Ya bu rl"Vz, ir Ana Dogu, Ana Bati kolb larmm Siimerceye aym zamanda kelime vermesinden veya r >z 'nin heniiz baslamasmdan ileri gelmektedir. Aym karrsrklrk 11"V§'de var. Sebebi ne de olursa olsun, bu odunclemeler in Ana Tiirkc;e'nin henuz ikiye ayrlldlgl ve biri Ana Dogu Tuekeeai, obiirii Ana Ball Ttirkces] kollarmm meydana geldigi zamana rastladigrdu. Deride malzemenin butununu verdigimde hem bu konuya hem de Ana Altayca'daki • *p'ye doneceglm (Ozellikle bu sonuncusu icin, Gurer Giilsevin'in Halacca .b, (:uva§9a .s', .y, • v ve Ana Altayca .*p hakkmdaki arastrrmasmm yayimlanmasuu bekliyorum). <:iinkii Siimcrce ahntllardaki .g'yi bu .*p ile ilgili gormekteyim. 10. Ana Dogu Tiirk-;esi'ne ait bu kelimelerin mi, olabtlecegi bakkmda: Siimerce'ye nerede gir-

Onemli bir krsmi, Siimerceye yabanci bir karakter tasrmalarr dolayrsi ile, Landsberger'in tesbit ettigi almtl kelimelerden olusan bu malzeme, onun Proto Euphrates, Proto Tigris dire adlandlrdlgl dillere baglamyor. Landsberger'in bu isimlerle isaret eUigi saha Firat ve Dicle havzasrdrr, AyrlCa Emesal hakkmdaki acrklamalarr da aym bolgeyi goster ir, ~u balde Tiirkler daba m.o. en az 3500'lerde bugiinkii Tiirkiye'nin dojusunda oturuyorlardl ve dilleri, Siimerlerle i-; i-;e (mubtemelen superstratumsubstratum) ya,arken, beniiz, iki kola ayrllml,tI.

IV
.::"..1'
1., U

\A

Bu arastirmadan

§u sonuclar ortaya ~lkmaktadlr:

1. Siimerce ve Ttir-kce ~ok daha eski hir devirde birbiri ile akraba 01. mus olabilir veya olmayahilir, bu konu bizi burada ilgilendirmiyor. Fakat, Siimerlerle Tiirkler arasmda dil bakmundan tarihi hir ilgi hulundugu hususu bu 168 kelime ve gerekli aerklamalar la ispatlanmrstir.

2. Tiirklerin en az m.o. 3500'lerde Tiirkiye'nin Dogu holgesinde bulundugu tesbit edilmisrir, Bunun Kuzey, Dogu ve Bati smu-larmm ne 01dugunu baska hir arastrrmamda
acrklayacagrm,

3. Turk Dili'nin zamamrmzdan 5500 yll once miistakil ve iki kollu bir dil olarak varhgl ispatlannustir, Eger dogu§tan, Siimerlerle temasa geldikleri zamana kadarki ~oziilrne hisr sabit ise, ilk Turkce veya Ana Turk~e'nin muazzam hir zaman once ya§aml§ olmasi gerekir. Bu sonue, benim 1978 VIh sonunda tamamlavm~ 1983 Arustosunda vavrmladrzim Altav DB~ leri Teorisi adh ~ah§mamda, Tiirk Dili'nin, archeology ve glottochronology arastirmalarmdan hareketle ileri siirdiigum 'YR§I, en pinti hesaplara ~ore 8500'diir'. (s. 52-55) ifademle karsrlastrrrlabihr. Simdi, bu rakam dol(rulanmaktadlr. <;iinkii Ana Turkee'den Ana Dogu ve Bah Tur'kee'sine kadar gecen zamam da hesaba katarsak, bu devreden zamammiza kadar gecen 5500 yrhn ikiye katlanmasi miimkiindiir. 4. Bugiin, ya§ayan Diinya dilleri arasmda, en eski yazih belgelere sahip olan dll, Tiirk Dili'dir. Bunlar, -;ivi yazlh Siirnerce tabletlerdeki almti kelirnelerdir. en onemli meselelerden biri olan 12/§, r2/z'ye ait misallerdeki anachronism, bu konuda aksi istikamette bir diizeltme yaprlmasmi gerektirir.

5. Altay Dili Teorisi'ndeki

1

V SON SOZ
Siimeree ile Turk Dilt, pek cok kimse tarafmdan karsrlastirrldi. B. Munkaesi dI§mda, bunlardan hiehiri TUrk Dili bakunmdan hazIrhga sahip degildi. Yine §imdiye kadar hicbir C;ah§mada linguistic criteria, burada 01dugu kadar ozenle tatbik edilmedi. Cercek odur ki, bu konuda regular sound correspondences ilk defa 1947 yilmda benim tarafimdan kullamldr. Bu c;ah§maya bir tesadiifle basladrm; 1970 YIhnda bunlar hakkmda ilk konferansmn verdim ve bana sorulahilecegini tasavvur edehildigim sonuneu sorunun cevabmi 1982 de bularak c;ah§mamI tamamladim. Malzeme min heps ini vermis degilim. Meseleyi ana hatlari ile ortaya koydum. (:ab§mam srrasmda en c;ok dikkat ettigim husus, kendi Tiirkliigiimii konudan sryrrabilmek diisuncesi idi. Bunu basarahildigime inamyorum. HiC;bir on yarglya sahip degildim ve hedefim sadeee gereegi teshitti, Bunu ba§ardIgImdan da §iiphe etmiyorum. (:iinkii, boyle bir konuya bugiine kadar el atanlarm hepsinden daha iyi hazu-hkh oldugumu biliyorum. Bununla birlikte, ben bir Turkolog, Mongolist, Altayisist ve Lengiiistim bir Siimerolog degilim. Bunu, yapma bir tevazuun arkasma saklanmadan bir gerc;ek olarak kaydediyorum. Bu hakrmdan Sumerce kelimelerin dogruluk veya yanlrshgmdan mes'ul tutulamam. Bunlarm herbiri, Siimerologlarm kendilerinin tesbit ettigi §ekilde aynen verrlmistir, Simdi bir krsmmm mana ve §ekilleri, Siimerolojinin geli§mesi sonueu degi§mi§ olabilir. Butiin kontrollerime ragmen boyleleri varsa, herhalde 15 kelimeyi bulmaz. Bunu iki katma bile C;Ikarsak, hali geriye 138 kelime kalrr ki verdigim ses denklik kanunlarim bozmaya yetmez. (:iinkii, her kanun icin ortalarna 8 den fazla destek ornek kalaeak demektir. Bu ise, istenilen mikdarm iki katmdan fazladrr. Bununla birlikte, benim kendi milliyetimden kaynakianabileeek bir on yargIyI giderehilmek icin gosterdigim gayreti, muhtemel muarrzlarr,

52

SUMER VE TURK niLLERiNiN TARiH! n.ctst

mm, ozellik le Siimerologlarm, kendininkiler iein gostereceginden emin olamam. Eger itirazda bulunacaklarsa -gereek baska §ekilde ortaya konulamayacagmdan- verdigim kelimelerin biitiiniinii ele almalari gerekir. Yanh§ varsa, bu §ahsi otorite ile degil, benim Tiirk Dili asdh kelimeler icin bile yaphglm gibi, yazah bir kaynakla, aym dil ve §ekille tevsik edilmelidir. Kalan hiitiin hususlarda, vardlglm sonu~larl mudafaa edebilirim, soru kimden ve nereden gelirse gelsin. Osman Nedim TUNA 7-3-1989

VI BiBLiYOGRAFYA VE KISALTMALAR
Ab. ADT Akk. Hwb. Ass.D. Besim Atalay (haztr-layan}; Abu~ka Lugati veya «::agatay Sozliigu, Ankara, 452 Osman Nedim Tuna; Altay Dilleri Teorisi, istanbul, 1983. Turk Dunyasi Ara§hrmalarl Yayim; 6, 76 s, Wolfram von Soden; Akkadisches Handwdrterbueh, Band I, A-L, Wiesbaden, 1965, XVI + 565 s. The Assyrian Dictionary, Editorial Board: J. Gelb, Benno Landsberger, A. Leo Oppenheim, Chicago, illinois, U.S.A., A. Part I, 1964: Vol. II, 1965: A. Part II, 1968. guages, Language, Nu. 45, 1969, s. 519-531. BK Bilge Kagan Yazrtr. Bk. ETY. K. Gronbech, Comanisches Worterbuch, ard, Kopenhagen, 1942, 314 s.

Bender, Marvin

L.; 'Chance ,

evc

correspondences

in unrelated

Ian-

CC

E. Munksga-

Collinder, Bjorn; 'La parente linguistique et Ie cal cui de probabititees" Uppsala Universitet, Arsskrift, nu. 13, Sprakretenskapliga Sallskapets forhandlinger, 1984, s. 1-24 Clauson, Sir Gerard; (Discussion and Criticism) 'On the idea of SumerianUral-Altaic Affinities' Current Anthropology, Vol. 14, no. 4, October 1973, s, 493-495.
r

Cowan, H.K.J.; «::rh.

'Statistical determination of linguistic relationships', Studia Linguistica 16, 1962, s, 57-96. Mecdut Mansuroglu (hazu-layan}; Ahmed Fakih, «::arhnJun .... istanbul 1956. s. 100,

54

OSMAN NEDiM TUNA

D.
Dell, Hymes;

P. Anton Deimel; Sumerisches

Lexikon, Roma, 1928.

'Comment on: New Mathematics for glotto chronology by Nicholas J. van der Merwe', Current Anthropology, nu, 7, 1966, s, 492-493. Besim Atalay, Divand Lugat .. t-Turk 'Iercumesi, I-III, i Ankara, 1939-1940, Divanii Lugat-it-Tiirk Dizini Endeks, Ankara, 1943. Derleme Sozlugii, I-XII, Ankara, 1969-1982, 4842 s.

DLT

DSz EDSz EHG ETY EUSz Falkenstein Grd.

Eti Dili Sozlugii, Sturtevant'tan <;eviren Miinire ~elebi, istanbul 1946, XI + 243 s, (T.D.K). Henry A. Hoffner, Jr. 'An English Hittite Glossary's. 7-99, Revue Hittite et Asianique, Tome XXV, 1967. Hiiscyin Namik Orkun; Eski Turk Yazltlarl, I-IV, istanbul, 1936-L941. A. Caferoglu; Eski Uygur Tiirk-;esi Sozlugu, istanbul, 1968 (T.D.K. yayml sayi 260), XI + 320 s. A. Falkenstein; Das Sumerische, Leiden, 1964, 61 s,

Edmund I, Gordon; Sumerian Proverbs, Philadelphia, (University of Pennsylvania Publication), 1959, 549 + 2 + 79 plates.

Greenberg, Joseph H., 'A qualitative approach to morphological typology of language', IJAL, Vol. 26, nu. 3, July 1960, s. 179-194. Necmettin Hacrcminoglu (hasrrIayan]; Huerev u ~irin, istanbul, 1968. IAL Nicholas N. Poppe, Introduction to Altaic Linguistics, Ural-Altaische Bibliothek-Otto Harrasowitz, Wiesbaden 1965, VIII + 212. Ahmet Caferoglu (hasu-layan]; Abu Hayyan; Kitab alidrik li.. Lisan al-Atrik, istanbul 1931, 186+ 158 s. Irk Bitig. Bk. ETY.

I dr. Ir

SUMER VE TURK DiLLERiNiN

TARiHi

n.crst

55

Jp. KBi

Japon DiH Re§id Hahmeti Arat, Kutadgu Bilig III. iNDEKS, hasrrlayanlar: Kemal Eraslan, Osman Fikri Sertkaya, Nuri Yuee; istanbul 1931, XV + 565 s.

Kor.
KT Landsberger

Kore Dili
Kol Tigin Yasm. Bk. ETY. Benno Landsberger "On Asya kadim tarihinin esas meseleleri', ikinci Turk Tarih Kongresi Zabltlarl, istanbul, Eyliil 1937, s. 20-25. 'Siimerler' (Die Sumerer), IYI'CFD, II, 3, Ankara, 1944. "Mezopotamya'da Medeniyetin Dogu§u' (Die Anfaenge der Zivilisation in Mezopotamien), UfCFD, II, 3, Ankara; 1944. 'Siimerlerin Kiiltiir Sahasmdaki Basarrlarr' (Die Geistigen Leistungen der Sumerer' DI'Cm, III, 2, Ankara, 1945.

Lessing

Ferdinand D. Lessing; Mongolian-English Dictionary, Berkeley ve Los Angeles, California, U.S.A., 1960, 1217 s, Mogol Dili

M.

Mr.

Cn.

Giirer Giilsevin; Miftahii'I-Cenne Iatya, 1989, 937 s.

(doktora Tezi), Ma-

Mk. Ed. Mn. Gz. MSL Moh. Nh. Fr.

Nicholas N. Poppe, Mongol'skiy Siovar' Mukaddimat al-Adab Moskova-Leningrad, 1938-1939, IV + 452 s. Mustafa Ugurlu; Miinyetti'I-Guzat, Ankara 1987, 333 s. Lexi-

Benno Landsberger; Materials for a Sumerian con, Vols, III, IV, V, 1955 yd. Aptullah Battal; ibnii Mohenna tanbul, 1934, 105+1+3 8.
Lugati,

(T.D.T.C.), is-

Osman Nedim Tuna; Studies on Nahju'I ..Far-adis; A method for Historical Turkic Dialectology, Seattle, Wash., U.S.A., 1968, V+443+1 s.

56

OSMAN NEDiM TUNA

Nies

James B. Nies, Ph. D.; Ur Dynasty Tablets with an Appendix by Prof. D. Dr. Fritz Hommel, Leipzig, 1920, 195 + (196-224) s. Pavet de Courtejlle: Dictionaire 1870, 562 s. ture - oriental

PdC. Prince

John Dyneley Prinee, Ph. D.: Materials for a Sumerian Lexicon with a grammatical introduction. Letters A-Z followed by a Reference-Glossary of Assyrian Words, Leipzig 1908, XXXV s. 1292 s.

SDD

Tiirkiyede Halk Agzmdan Soz Derleme Dergisi, I, istanbul 1939; 11, istanbul 1941; 111, istanbul 1942; IV, istanbul 1949; V, Ankara 1953; VI, Ankara 1957. Osman Fikri Sertkaya, S.racu'l-Kulub istanbul 1975, LVllI+321 s. A Hittite Glossary, 1936 (2nd edition) (Doktora Tezi),

Sr. KI. Sturtevant;

Swadesh, Morris; 'Glottochronology', IJAL, Vol. 24, nu. 2, 1958, 'LexicoStatistic Dating of Prehistoric Ethnic Contacts with Special Reference to North American Indians and Eskimos' Papers of American Philosophical Society, nu. 96, 1962, s. 452-463. Kuzey. Bk. ETY

Tng. TTSz

Tunguz Dili Tamklarr ile TaraIlla Sozliigii, (DTK), I-IV, Ankara 1943-1957 Besim Atalay (ceviren); Et-Tuhfet-iiz-Zekiyye fi'I-LugatIt-Tur-k] T.D.K.c. 11 21 istanbul 1945 XXXll+296+t1pk. basim. Nikolaus Poppe; Vergleichende Grammatik der Altaischen Sprachen, Teill. Vergleichende Lautlehre; Porta

TZ

VGrASp.

SUMER VE TURK niLLERiNiN TARiHI n.crst

57

,
YTSz

Lmguarum Orrentauum,

Utto rrarrasowitz , wiesnauen

1960, XI + 188 s.
Cem Dflcin (diizenleyen); Yeni tararna S6zliigii (TDK), Ankara 1983, XI+476+7 s. 'Sumerian-Ural-Altaic Affinities' Current Anthropology, Vol. 12, nu. 2, April 1971, 8. 215-225. Mutlak kelime ha§l veya mutlak kelime sonunu gostertr .

Zakar, Andreas;

"

You're Reading a Free Preview

İndirme
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->